·No text on this page.

·ॐ नमोऽन्तर्यामिणे । - पातञ्जलदर्शनस्य योगतत्त्वसमीक्षाख्या भूमिका । उदासीना (१) भद्रे शमदमयुतोदासिनिवहै- मुहुः संसेच्या मे मियमपि च तेषां मत्कृतम् ॥ न मां पश्यन्तीमे द्रविणमदविभान्तमतयः इतीमूचे यस्सः परमगुरुरीशो विजयताम् ॥ ५ ॥ यायजूकदुरापं यजअपूकजनप्रियम् । दन्दशूकोपवीताक्तं दन्दशकेशमत्रितम् ॥ २ ॥ तन्महामेरितेनेदं वालरामेण साधुना । उदासीनपदारपेन योगतत्वं समीक्ष्यते (२ ।। ३ ।। इह किल सत्यप्यदृष्टष्टमष्टनष्टाङ्गयष्टौ निरर्गले संगवेगै विमतिपत्तिविपति- नाते मिथस्तैधिकानामिदं तावदविगीतमेवैकत्वरेण जेगीयते जरदन्तर्वाणिभिरन- वरनं शमितममस्ततन्त्रान्तराहितसंशीतिभिः-'यक्किल त्रच्या ममाम्नानं तन्नोऽस- (१)कदाचित् दलु सदसदनमहानिमहाविनामहणाऽनुगृहीतसंभारवाहगृहीतमन्नं भागी- रपीफेनपट पारपर्य गाथं भगवन्तं बालव्यसन यन्तीमविपादामन कलमामन्य- मानां भगवती समिगी तदनः श्रीकृष्णः-"उदामिनः वर्ष नूनं न पसार्यकार: निकिनना वयं माफिननजनप्रियाः ॥ तानाजान न हादसा मी भान्ति म- "य" इस्पातीनि वचनानि स्याहार । तान्येवाऽनुच्छापोवृत्य वरनाम. महलनु- पनि नाति-"दासीना" इति । ५: परमगुरुः इति ईलामा म विपदों འས༑ :; ༡ : | ༌༌༌: ༌༌ " ：:༣ ཏོ༌གེ FE| (६) काका किरममनम इपिंग वयोमानाने नियम ।

·( ४ ) विवरणे, 'निदिध्यासितव्य' "भोमियेवं ध्यायथ" इत्यादिध्यानप्रतिपादकानि वाक्यान्युदाजर्भाष्यकारा मस्करीनाः । अत एव च योगसूत्रकारा अपि तत्र प्रययैकतानता ध्यानम्' इति ध्यानं निरुच्य, तदेवार्थमात्रनिर्भासम्' इति समाधि- निराहुः । समाधिमेव च महर्पयो योगं व्यपदिशन्ति । यथाहुर्योगियाज्ञवल्क्या:- "समाधिः समताऽवस्था जीवात्मपरमात्मनोः । संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपर- मात्मनोः" इति । अत एव स्कान्दादिषु 'यत्समत्वं द्वयोरत्र जीवात्मपरमात्मनोः । स नष्टसर्वसङ्कल्पः समाधिरभिधीयते । परमात्मात्मनोर्योऽयमविभागः परन्तप । स एव तु परो योगः समासाकथितस्तव' इसादिषु वाक्येषु योगसमाध्योः समान- लक्षणत्वेन निर्देशाः सङ्गच्छन्ते । यस्तु काचित्कः समाधियोगयोः पुराणे विभिन्न लक्षणनिर्देशः स तु सम्प्रज्ञातसमाधिमारभ्याऽऽज्ञानप्रसादं यावत्योऽवस्थास्ता एव योगपदव्यपदेशनीया, न तु यमाद्यष्टाङ्गपतितसमाध्यवस्थापि तस्य योगसा- धनत्वेन योगव्यपदेशानहत्वादियेतदाकूतकः । किं बहुना निदिध्यासनमेव क्षणघटिकाऽर्द्धयामयामाहोऽहोरात्राऽर्द्धमासमासवन्दादिकालक्रमेणाभ्यस्यमान- मुपचीयमानं सत् परमसंख्यान-सम्प्रज्ञात-धर्ममेघ-ऋतम्भरप्रज्ञा-गुणवैतृष्ण्य-परव राग्य-ज्ञानप्रसाद-प्रसंख्यानपरमकाष्ठा-असम्प्रज्ञात-निर्विकल्पसमाधि-प्रतिप्रसव- जीवन्मुत्त्यादि-शब्दव्यपदेशभाग भवतीति नाऽतिरोहितं बहुदृशामिसलं तदवा- न्तरविशेषनिरूपणेन ग्रन्थविस्तरकरेण । अत्रेदं वोध्यम् । प्रसंख्यानधर्ममेघसम्प्रज्ञा- ताद्यवस्थापन्नं ध्यानं विज्ञानजननद्वारा कैवल्यहेतुः(१), ज्ञानप्रसादपरवैराग्यधु- वस्मृयाद्यवस्थापन्नं च साक्षात्कैवल्यहेतु:(२), असम्प्रज्ञातसमाध्यवस्था तु साक्षा- (१) अत्रेतावान् विशेषः-प्रसङ्ख्यानं प्रकृत्यवधिकपुरुषाऽन्यताप्रकारकविवेकोपज- ननद्वारा ब्रह्मसाक्षात्कारोपायः, धर्ममेघसम्प्रज्ञाती तु साक्षादेव ब्रह्मसाक्षात्कारहेतू इति । अत एव 'सत्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रं धर्ममेघध्यानोपगं चित्तं परं प्रसङ्ख्यानमित्याचक्षते ध्यायिन' इति योगलक्षणसूत्रे भाष्ये धर्ममेवपूर्वरूपत्वं प्रसङ्ख्यानस्य भाषितं व्यासदेवैः । धर्ममेघश्च धर्म = परब्रह्मदर्शनं, मेहति वर्षति इत्यन्वर्थनामा साक्षादेव विज्ञानहेतुः । एतदभिप्रायेणैव योगियाज्ञवल्क्येन,अयन्तु परमो धर्मो यद्योगेनाऽऽत्गदर्शनमिति गीतम् । 'ततः क्लेशकर्मनि. वृत्तिः' इति सूत्रे भाष्ये धर्ममेघलामादविद्यादिक्लेशकर्मनिवृत्तौ जीवन्नेव विद्वान् मुक्तो भय- तात्युक्तरज्ञानापनोदनद्वारेव धर्ममेवस्य जीवन्मुक्तिहेतुत्वं, न साक्षादिति बोध्यम् । (२) ज्ञानप्रसादपरवैराग्ययोः कयत्यपूर्वपत्ये प्रमाणं तु परवैराग्यलक्षणसूत्रस्थं भाष्य, तत्र ह्युक्तम्-एतस्य हि नान्तरीयकं कैवल्यम् इति । 'सच्चशुद्धी ध्रुवास्मृतिः, स्मृतिलम्मे सर्व- अन्यीनां विप्रमोश' इति छान्दोग्यश्रुतिश्च ध्रुवायाः स्मृतेः कैवल्यहेतुत्वे प्रमाणं योध्यम् ।

·वेधयति कुन्त ( ५ ) कैवल्यरूपैव (१)। एतामेवावस्था परा(दा) र्थाऽभाविनी तुर्युगां च जगुर्वशिष्टाः। एतामेव चावस्थामापन्नः ब्रह्मविद्वरिष्ठ इति जीवन्मुक्त इति च व्यवाहियते । ननु ब्रह्मात्मैक्यप्रमोत्पादाय प्रमात्रा द्वयमेव साधनजातमपेक्षणीयं, प्रमायाः करणं तदितिकर्त्तव्यता च। तत्र करणमुपानेषद्वाक्यमातं चौपनिपदं पुरुपं पृच्छामि” इति श्रुसाऽऽत्मन उपनिषद्गम्यत्वाऽऽम्नानाद । इतिकर्तव्यता चाऽमामाण्यशङ्कानिरासि- तर्कानुसरणम् । एवञ्च श्रवणमननाभ्यामेव समीहितसिद्धेः कृतं निदिध्यासना- दिना ज्ञानप्रसादपर्यन्तेन दुरनुष्टानेन समाधिना इति चेद । अत्र ब्रूमः-न(२) वयं प्रमाणतदितिकर्तव्यताऽतिरिक्तं साधनजातं प्रमोत्पादायाऽनुष्ठेयमित्येवमाचक्ष्महे येनैवं पर्यनुयुज्येमहि । किन्नामेतिकर्तव्यतैवेयं निविडानादिभ्रमज्ञानवासनोदबुद्ध- प्रतिवन्धकवैचित्र्यादनेकशाखा या खलु निदिध्यासनादीनङ्कीकृसैव जोपं विश्रा- म्यतविमाचक्ष्महे तत्कथङ्कारम्पर्यनुयुज्येमाह । तथाहि*एका खलु विषयभो- गवासना, या किल दहसाशुशुक्षाणिरिव, दशति दन्दशुक इव, इव, अन्धयति नक्तमिव, आवेष्टयति रज्जुरिव, छिनत्ति करवाल इवेति । अपरा च-वेदान्ता अद्वितीये ब्रह्मणि प्रमाणं न वेसादिसंशयात्मिकोपनिपदां ब्रह्मण्य- वोधकत्वकल्पनारूपा प्रमाणगताऽसम्भावना । अन्या च-आत्मा देहायतिरिक्तो न वा । देहायतिरिक्तत्वेऽपि कर्ता वाऽकर्ता वा । अकर्तृत्वेऽपि चिपो वा, अचिद्रूपो वा। चिद्रूपत्वेऽऽप्यानन्दरूपो वाऽऽनन्दगुणको वा । आनन्दरूपत्वे- ऽपि ब्रह्मणा सहक्यं संभवति न वेत्यादिविविधमंशयशरीरा वोधितेऽपि ब्रह्मणिवाधि- तत्त्वकल्पनारूपा प्रमेयगताऽसम्भावना। इतराच अबाधितेऽपि ब्रह्मणि तत्साक्षा- स्काररूपायां प्रमितावसाक्षात्कारत्वकल्पनात्मिका विपरीतभावनेति । तत्र या विषयभोगवासना सोपनिपवणाऽङ्गभूतया योगाङ्गयमादिसंपत्त्या निवर्त्तते । प्रमाणप्रमेयगताऽसंभावना तु श्रवणमननाभ्यां नितिष्यते इति न तदर्थ निदि- ध्यासनाद्यपेक्षा । तथापि या तु-यद्यपि वेदान्ता ब्रह्म बोधयन्येव, ब्रह्म च केना- ऽपि मानेन न बाधितमधाऽपि तदहं न साक्षात्कुर्वे किन्तु तन्मम परोक्षमेव भातीसादिभ्रान्तितत्संस्कारपरम्परारूपा विपरीतभावना सा यावदनुवत्तिप्यते न तावद् विद्याऽप्रतिवद्धं स्वफलं प्रसोतुमर्हवतस्तदपनोदनपुरस्मरमुपनिषद्भि- (१) अत एव "स्वरूपप्रतिष्ठा तदानी चितिशक्तिर्यधा कैवल्ये' इति असम्प्रज्ञात- योगे कैवल्यसादृश्यनुक्तं भाप्यकारैः । (२) तत्रार्दो पराऽभिमतपनिपहात्यकारणकं ब्रह्मसाक्षाचारमनुमृत्य ममावत्ते-“न क्यम्" इत्यादिना । प्रतिबन्धकवचित्रयमेवाह-नधाहीत्यादिनः ।

·( ८ ) बाद।नाऽपि द्वितीयः । मायागभिमतस्य सात्तिकारक्षारोपादानालग वेदान्ता भिमतभौतिकमात्त्विकांशोपादानकलस्म(१) ताकिकागभिमतशब्देतोदतनिशेष गुणानाश्रयत्वेसतिज्ञानकारणमनःसंयोगाअगलस्गच पत्तिनिर्मिनस्य निमत्यूह- वाद । नाऽपि तृतीयः। “एकादशेन्द्रियाणाहुनि पूर्फ गनीगिगा:" 'कमेन्द्रियन्तु पाबादि मनोनेत्रादि धीन्द्रिगम; "इन्द्रिगाणां गनक्षास्मि" इन्द्रिगाणि दर्शक च" इसादिस्मृतीनामेव प्रमाणत्वाद् । नाऽपि चतुर्भः। "त इन्द्रियाणि तदव्यपदे- शादन्यत्र श्रेष्ठाद" अ० २। पा० ४ । म०१७ । इतिमणकादशेन्द्रियाणामुक्त त्वाद् । अत एव च न पश्चमः कल्पः । एतस्मिन्नेन सूत्रे भाप्ये शहरानार्यादि- भिर्मनस इन्द्रियत्वस्वीकाराद् । नापि पष्ठः । इन्द्रियेभ्यः परं मन इसादिवाक्या- नां मनस उभयात्मकत्वेन सर्वार्थग्रहणसामर्थ्ययोगादितरेन्द्रियाऽपेक्षयोत्कृष्टताऽभि- धाने तात्पर्याद । अन्यथा मनमस्तु परा बुद्धिरित्युत्तरवाक्यादबुद्धेरप्यन्तःकर- णत्वं दुरुपपादमापयेत । "एतस्मात्मजायन्ते मनः सर्वेन्द्रियाणि च” इति श्रुती पृथगुपादानं तु गोवलीवर्दन्यायेन । तदेतदुक्तं वाचस्पतिमिश्रेः 'गनसस्त्विन्द्रियत्वे स्मृतेरवगते क्वचिद्भेदेनोपादानं गोवलीवर्दन्यायेन । अथवेन्द्रियाणां वर्तमान मात्रविषयत्वान्मनसस्तु त्रैकाल्यगोचरत्वाद् भेदेनाऽभिधानम् इति । यत्तु "तद्धाऽस्य विजज्ञो" "तमसः पारं दर्शयति" इसादिश्रुतिषु आचा- ोपदेशाऽनन्तरमेव ब्रह्मसाक्षात्कारश्रवणाद् “वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्था" इसत्र मुनिश्चितपदेन वेदान्तवाक्यजज्ञानोत्तरमितरनेराकाङ्ग्यश्रवणाच्च, तत्वौ- पनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इति ब्रह्मण उपनिपन्मात्रगम्यत्वश्रवणाच्चौपनिषद- महावाक्यमेव ब्रह्मसाक्षात्कारे करणं, न मनः । तस्य "यन्मनसा न मनुते"इसादि- श्रुसा ब्रह्मज्ञानकरणत्वनिषेधाद्। इत्थं च कृतं समाधिनाऽलं वा प्रससथानसहक- तेन मनसा। शब्दादेवापरोक्षज्ञानस्य सिद्धत्वात् । तथाचोक्तं नारदीये-"तत्त्वम- स्यादिवाक्योत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम्" इति । अत एव वाक्यजन्यया दृष्टया- ऽऽत्मानं परब्रह्मत्वेन पश्यन् सनिन्द्रो नाम देवता मामेव विजानी हीति प्रतर्दनं प्रत्युपदिशतीसर्थकं "शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेवादिवत्" ११०१ पा०.१ सू०. 4 (१) नेदमिन्द्रियत्वसामान्ये प्रवृत्तिनिमित्तं, कर्मेन्द्रियेष्वव्याप्तेः, किन्तु ज्ञानेन्द्रियत्व- सामान्य इति बोध्यम्। तत्रैप विशेषः । मनसः समप्टिभौतिकसात्विकांशोपादानकत्वं,ज्ञानेन्द्रि- याणान्तु व्यस्तसास्विकांशोपादानकत्वमिति।

·(९) इति ब्रह्मसूत्र सङ्गच्छो १ इति मनं, तन्न पेशलम् । शब्दस्य कुत्राऽपि साक्षात्का. रकरणत्वस्याऽवलुप्तत्वेन-"यतो वाचो निवर्चन्ते" 'यद्वाचाऽनभ्युदितम्' इसा- दिश्रुतिमहकृतेन, शब्दो नाऽपरोक्षधीहेतुः शब्दत्वात्स्वर्गाऽपूर्वबोधकशब्दादेिव- दिसनुमानेन विजज्ञाविसस्य षष्ठमपाठकान्तःस्थविजज्ञावितिवत्परोक्षज्ञानपरत्वेना. ऽपि चारितार्थ्यसम्भवात, तमसः पारं दर्शयतीसत्राऽपि ग्राममार्गोपदेष्टार, ग्राम दर्शयतीखत्रेव परम्परा भयोजकलोपचारसंभवाच्च । उपनिषत्मतिपाघमनोग- म्यत्वस्य चोपासनादिष्विव विरोधाभावेनौपनिषदमित्सस्याऽपि साधकताऽस- म्भवाच्च, यतय इति पदस्वरसेन वेदान्तवाक्यसहकृतविज्ञानाऽवस्थापननिदि- ध्यासनेन निश्चितार्या इसर्याऽऽश्रयणेन वेदान्तविज्ञानतिश्रुतरापि शब्दकरणकसा- क्षात्कारे तात्पर्याभावाच्च । 'मनसा तु विशुद्धन' इत्यादिश्रुतेः यन्मनसान मनुते' इसादिश्रुतीनां प्रसङ्ख्यानाऽसहकृतमनोऽग्राह्यत्वेऽभिमायकल्पनाच्च, मनाकरणक- ब्रह्मसाक्षात्कारे त्वदुदाहृतवचसामवाधकत्वाद्। अत एव काठके वैवस्वतेन मृत्यु- नोपसन्नं नचिकेतसं प्रति विशेयार्यस्य दुरवबोधत्वमदर्शनेन विविधभोगवितरणम- लोभेन चैनं परीक्ष्योपदेशयोग्यतामभिज्ञाय परावरात्मतत्त्वाविज्ञानोपदेशार्थ - तेन "शृण्वन्तोऽपि वहवो यं न विद्युः" इसादिना शब्दस्याऽप्रतिबद्धापरोल- ज्ञानसाधनत्वाऽभावाभिधानपुरस्सरम् “अध्यात्मयोगाऽधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति" इसादिना योगशब्दितमङ्घयानसहकृतमनःकरणकं बह्म- साक्षात्कारमुपक्रम्य 'सर्वे वेदा' इसादिना एवदालम्वनं श्रेष्ठम्'इसन्तेन देशबन्धा- ख्यां धारणामुपन्पत्त्य “न पहुना श्रुतेन यमेवैष कृणुते तेन लभ्य (२) इसनेन ध्यानसंभजनाऽपरपर्यायं वरणमुक्त्वा नाऽशान्तो नासमाहित"इसनेन व्यतिरे- कमुखेन ध्यानोचरकालिकं समाधिञ्चाऽभिधाय "आत्मानं रथिनं विद्धि" इसा- दिना "सोऽध्वनः पारमामोति" इसन्तनार्थवादमगाच्या समाधेरवश्यकव्यता- कयनद्वारा सफलत्वं च परिकीर्त्यदृश्यते त्वप्रथया बुद्धघाइखादिना ऋतम्भरा- रुपमहाया नमार्थग्रहणे सामर्थ्यमुपवर्ण्य "पछेद वाशनसी मास" इसादिना (१) उपदक्षणं चैतन् ‘अविद्यावातिनः शब्दाद् याऽहं महति धीर्मवेद । नश्यत्यु- ऽविश्या साई हत्वा रोगनिवर्वोपमित्यन्तेन वार्तिककारः शब्दकरणकाझसाक्षात्कारस्य सष्टमुक्तत्वाच्चेत्यपि बोध्यम्, (२) वृते इत्यस्प सम्भनत इत्यर्थः । वृट् सम्मक्तापिति स्मरणाद्, पमिति प्रथमा द्वितीया, एप इति च हितीयार्थे प्रथमा । एवञ्च यः सादक एतनानानं कृते-सामनते -एकतानतया निन्तयति तेन मादकेन लभ्य रयों नेभ्यः । २ ·:- . समाधेरनुष्ठानप्रकारं च परिभाष्य "आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्” 'हृदा मनीपा “मनसाऽभिक्लप्त' इसादिना योगमभ्यस्य 'यदा पञ्चाऽवतिष्ठन्ते, इमादिना योग- स्वरूपमभिधाय “यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः । अथ मयों अमृतो भवसंत्र ब्रह्म समश्नुते" इसादिना ब्रह्मसाक्षात्कारफलो योग एव मुक्त्यु. पायत्वेनोपसंहृतः सङ्गच्छतेने अत एव च वृहदारण्यके चतुर्थे मैत्रेयीब्राह्मणे 'आत्मनो वा अरे दर्शनेन" इतिश्रुतिविवरणे “यदैकत्वमेतान्युपगतानि तदा सम्यग्दर्शनं ब्रह्मकत्वविषयं प्रसीदति, नान्यथा श्रवणमात्रेण" इसादिना वाक्य- मात्रस्यापरोक्षजानकरणत्वनिषेधो भाष्यकारैरुक्तः सङ्गतो भवति । अत एव च कथं तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इसाकाङ्क्षामुत्थाप्य 'समाधिविशेपाऽभ्यासाद इसादीनि योगतत्त्वमतिपादकाऽक्षपादीयसूत्राण्यवतारयामामुायदर्शनभाष्यकारा वात्स्या- यनाऽऽचार्याअत एव च याज्ञवल्कयेनाऽपि “व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्या- सस्व" इयेवं ध्यानमेव मियाम्प्रति सम्यग्दर्शनसाधनत्वेनाऽन्नातम्, अत एव च 'तपसा व्रह्म विजिज्ञासस्व' इति वरुणेन स्वपुत्रं भगुं प्रति 'मनसश्चेन्द्रियाणां चैकाग्रयं परमं तप' इतिलक्षणलक्षितं तप एव ब्रह्मविज्ञानोपायतयाऽऽन्नातम्, न तु श्रवणमात्रम् । किञ्च यदि हि तत्त्वमसीति सकृदेवोच्यमाने, तद्धास्य विजज्ञावितिश्रुः साऽऽन्नायेत स्यादपि तदा शब्दापरोक्षवादिनां मनोरथपूरणं, तदेव तु ना नवकृत्व उपदेशानन्तरं विजज्ञाविसाम्नातवती श्रुतिः। एवञ्चात्राप्यर्थतः प्रसंख्यानापरप- व्योऽभ्यास एवं श्रुसाहत इति भातीति न सा श्रुतिरपि शब्दकरणब्रह्मसा- क्षात्कारतात्पर्यवतीति, तमसः पारं दर्शयतीसत्रापि सत्त्वशुद्धौ ध्रुवास्मृतिः स्मृति- लम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष' इतिपूर्वश्रुतिपालोचनेन निदिध्यासनपरमकाष्ठारू- पायाधरुवायाः स्मृतेरेव तमःपारदर्शनहेतुत्वमवगम्यते, नोपदेशमात्रस्य। औपनिपद- मिसस्याप्युपनिपदि भवम्,उपनिपादसाघुम् उपनिषदा मतिपाधीमसेवार्थों,न तु मा- त्रपदघटितत्वेनावधारणगर्भितत्वादुपनिपन्मात्रगम्यत्वरूपोऽर्थो येनमनोग्राह्यत्वे श्रुति- विरुध्येतत्युक्तिःसमअसा भवेत् । किञ्च भाष्यवार्तिककारादिभिरुपनिषच्छब्दस्य विद्यार्थत्वोपवर्णनेन(१) ज्ञेयं यनिर्गुण ब्रह्म तत् पृच्छामि, न तु ध्येयं सगुणमि- सर्थपरत्वेनाप्यौपनिपदमियस्य चारितार्थ्यसम्भवान औपनिपदामाते शब्द- (१) 'सेयं ब्रह्मविद्योपनिपच्छब्दवाच्या तत्पराणां सहेतोः संसारस्याऽवसादनाव उपनिपूर्वस्य सदेस्तदर्थत्वात्, तादर्थ्याद् ग्रन्थोऽप्युपनिषदुच्यत' इत्यादिना वृहदारण्यकमा- प्ये 'अत्र चोपनिपच्छब्दो ब्रह्मविद्यकगोचर इत्यादिना 'यथोक्तावद्याहतुत्याद् ग्रन्थोऽपि तदभेदतः । भवेद्रुपनिपन्नामा लागलं जीवनं तथा' इत्यन्तेन च वृहदार्तिके स्पष्टोऽयमयः ।। *- ·( ११ । फरणकसाक्षात्कारें दृहमुपोद्लकम,उपनिपच्छब्दो महावाक्यार्थवाचक इतिमतेऽपि) महावाक्यगम्यत्वमिसेवार्थो न तु महावाक्यमानगम्यत्वमितीति तदपि नो नः प्रतिकूलम् । किञ्चास्मदुक्तमनसो २ वेदजन्यज्ञानाऽनन्तरमेव महत्ततया वेदोपजी- वित्वाद् वेदाऽनुपजीविमानान्तरगम्यत्त्वस्यैव वेदगम्यत्वविरोधान्नौपनिपदत्वश्रु- तिव्याकोपः । शास्त्रदृष्टिमूत्रमपि ब्रह्मविषयमानसप्रसक्षस्य शास्त्रमयोज्यत्वादुप- पन्नम् । तदुक्तं कल्पतरौ-'अपि संराधने सूत्राच्छास्त्रार्थध्यानजा प्रमा । शास्त्राष्टिः र्मता तां तु वेत्ति वाचस्पतिः परमिति । किञ्च “तदेव सक्तः सह कर्मणौत लिङ्ग मनो यत्र निषक्तमस्य" इति श्रुतेः । 'यं यं वाऽपि स्मरन् भावं सजयन्ते कले- वरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः, इति भगवद्वाक्याच भयाणकालि- कोबुद्धवासनाऽनुसारेणैव सदसद्योनि जीवः प्राप्नोतीति स्फुटम्प्रतीयते एवञ्च मरणसमय उद्भूतवैल्लव्यस्याऽयोगिना वारयितुमशक्यत्वादन्तकालेऽप्या- ऽऽत्मभावनायें योगवलोऽपेक्ष्यत एवेति न श्रवणमात्रेण निर्वाहः। तथा चाह भगवान् - भयाणकाले मनसाऽचलेन भक्तया युक्तो योगवलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुपमुपैति दिव्यम्" इति । यत्तु मुखादीनां साक्षिमास्यत्वाङ्गीकारेण मनसः कुत्रापि करणवस्याफ्लप्तत्वेन दशमस्त्र- मसीसादौ साक्षात्कारकरणवेन क्लप्तस्प शब्दस्यैव ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वं युक्तमिति । तन्ना मुखादिमाक्षात्कारे मनसः करणत्वाऽभावेऽपि, 'अहमेवेदं सर्व सोंऽस्मीति मन्यते मोऽस्य परमो लोक' इति श्रुत्युक्ते स्वाप्ने ब्रह्मसाक्षात्कारे गर्भस्थवामदेवसाक्षात्कारे च करणान्तरासंभवेन मनस एव करणवसम्मतिप- त्तित्वादक्लप्तकल्पनाऽभावाद, दशमस्त्वममीसत्राऽपि शब्दस्य सहकारित्वेने- न्द्रियस्यैव साक्षात्कारकरणवाऽभ्युपगमाञ्च । न च बहुलतमे तमसि लोचनहीन- स्याऽपि तद्वाक्यादपरोतभ्रमनिवर्तकस्य दशमोऽस्मीसपरोक्षज्ञानस्य दर्शनाने- (१) 'उपनिषदिति वेद इत्यपीदं समभिवदन्ति महावचो महान्तः अ० ३ श्लोक २९७ इति सर्वज्ञमुन्युक्तिपा मतेऽपि इत्ययः । (२) यथा द्वादशकपालेऽष्टाकपालानां सत्वेऽपि नाष्टकपालसंस्कृतसव्यवहारो यया का हिपुत्रादौ नैकपुत्रत्वव्यवहारस्तवदत्राऽपि मनोगम्यत्व उपनिषद्गम्यबाऽनुसत्तरूपान- पन्नावगम्यत्वमदिवसीयते, न ह्यपानिपदच्छन्दो देदमात्राको येनाऽन्यगन्यत्वेऽप्युपासना- दिवदीपनिदत्तव्यवहारः सम्भवेत् किन्तहि महावाक्यमावाचकातच्चाऽन्यागम्यत्वेऽनुसन- म् इत्याशय मात्रपदेन "मनोदमाप्तव्यः" इत्यादिश्रुतिवचाद् वेदाऽपविमानान्ता- गन्यत्वमेव वार्यते, न महावाक्यार्थभावनालमनोग पवनीत्यारायनाह किञ्च' 'जन- दुक्तमनस' हाते।

·न्द्रियकरणकं तदिति वारणम् । एतादृशाने भगमाभागात, अगमत्ताने निश्वयाऽभावेनाप्सर दशमम्तममीयुपदेशे परमम्मान । किन, नी दशामरत्वमऽसीति भनगामानेगा दशमोऽपराभिमन्योऽपि तु पातुराततनि चगायतरान् सर्वानपरिगणग्यात्मानं वशमलेन प्रोति । इन प्रगलगाना Sথবগণ নীন হাসান, নুনু কানিমিনি বাসায় असक्षकरणखोक्तिसम्मन इसलं निस्तरेगा । अनेदमागम्-भागमानुमाने । परोक्षार्थावगाहिनी सामान्यमानमेवाऽभिनितिरोते, न तु विशेषमपि माशात रुतः । समाधिप्रकर्षानन्या पालम्भरा मझा तु गोगमा लौकिकमात्रिकर्षण गोगिनो व्यवहितविपकृष्टक्ष्मपदार्थसाहारकारसत्तरदिरोषसाक्षारिकगाया अलमार ग्रहासाक्षारकाराय ऋतम्भरामशालाभाग गोगोऽभ्यसनीय इति तगाना भगवान् पतञ्जलिः "रतम्भरा तत्र प्रशा" । सा तु श्रुनाऽनुमानविषयाभ्याम न्यविपया विशेपार्थवाद" इति । ननु जनकादीनां योगाऽभ्यासमन्तरेल शब्दा दमतिबद्धज्ञानमोसयोः श्रवणात् कथं योगादेवाऽप्रतिबदशानमोक्षाऽभ्युषमय युक्त इति चेद । अत्रोच्यते । यथा महावाक्यकरणकामसाक्षात्कारनादिषि महसाऽऽरभव्या संन्यासस्य जिशासागवं ज्ञानपरिपाकाङ्गत्वं च प्रतिषा' जनकादिपु व्यभिचारमाशङ्कय "जन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासीत्संन्यासपूर्व कमिदं श्रवणादिकं च । विद्यामवाप्स्यति जनः सकलोऽपि यत्र तत्राश्रमेवमा निवारयाम" इति समाहितम् । तथाऽत्राऽपि पूर्वजन्माऽभ्यस्तयोगेनास्मिन् जन्मनि तदनुष्ठानं विनैव जनकादीनां ज्ञानोत्पाद इति समः समाधि:१) । एतादृशाऽपि कारिभेदमादायैव 'दो क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव' इसादिन वासिष्ठे विकल्पोऽभिहितः । एतच्च येपामेतौ पदार्थावज्ञानसंशयविपर्ययप्रति बद्धौ तेषां तत्त्वमसीति वाक्यं स्वार्थे प्रमां नोत्पादयितुं शक्नोति' इसादिना ऽऽसधिकरणे शाङ्करे स्पष्टम् । किम्बहुना । येऽपि महावाक्यकरणकं ब्रह्मसा क्षात्कारमभ्युपयन्ति तैरपि विपरीतभावनापनोपदाय धुवास्मृतिरवश्यमभ्युपेया न च वाक्यात्साक्षात्कारे जाते विपरीतभावनैव नोदीयादिति साम्प्रतम् । सबै । (१) "जगीषव्यो यथा विप्रो यथा चैवाऽसितादयः । क्षत्तिया जनकाद्यास्तु तुलाधारादयो विशः ॥ सम्प्राप्ताः परमां सिद्धि पूर्वाऽम्यस्तस्वयोगतः" इत्यादिपुराणवाक्यान्यप्यत्र प्रमाणत्वेनाऽनुसन्वेयानि ।

·, (१६ ) प्रमुनिभिरेव भर्तुष्टान्तेन तघोपपादितत्वाद् । तथा चाहु:--"पुरुषापराधमलिना विपणा निरवधचतुरुदयाऽपि यधान फलाय भ विषया भवति श्रुतिसम्भ- वापि तु तपात्मनि धी११) इति । कैपितु माग्भवीयाऽनुष्ठितादस्मिन् जन्मनि तीवसेवेगेनानुष्ठिताद्वा शमद- मश्रवणादेस्तत्वज्ञानोदये सति "यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्यापन्धि विकि- रतीर मोम्प" ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति""भिधते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः सोयन्ते पाप कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" "ससं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद- निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोऽश्नुते सर्वान् कामान सह ब्रह्मणा विपश्चिता" "तपेद विदिताऽतिमृत्युमेति" "यस्तु विज्ञानवान् भवसमनस्कः सदा चिः स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद् भूयो न जायते” “य एवं वेदाऽहं ब्रह्मास्मीति म इदं सर्व भवति" इत्यादिश्रुतिभ्यो यथाऋमम्-अविद्यापन्धिः, अब्रह्मत्वम्, हृदयनान्यः सर्वसंशयाः, प्रारब्धेत्तरकर्माणि, असर्वकायत्त्वं, मृत्युः, पुनर्जन्म, अपहत्वम् इसेतेषां वन्धानां निवृत्तौ देहे सपि ज्ञानोत्पत्तिसमकालिकायां विदेश मुक्ती सत्यपि परन्तु प्रारब्धकर्मणो बलवत्वात्तत्प्रयुक्तं दृष्टदुःखमनुवर्तत . एवायोगिनो हानिनः । एतच्च तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तब्धपदे- साद' अ० ४ पा० १० १३ इसादिसूत्रेषु स्पष्टम् । अपिच दृष्टदुःखनिरतिस्तु हराऽास्ता, हाने सति प्रयाणाऽनन्तरं कैवल्यं भविष्यतीसप्पनियतम् । 'यावद- धिकारमदस्थितिराधिकारिकाणामिति ब्रह्मसूत्राताएवं विद्यासाधनाऽनुष्ठाने सती- १च जन्मनि विद्या प्रसिद्धयतीसप्पनियमोऽत एच पदा मकान्तस्य विद्यासा. घनस्य कश्चिमतिबन्धो न क्रिपत उपस्थितविपाकन कर्मान्तरेण तदेहैव विद्यो- वयते । यदा तु खलु प्रतिवन्धः क्रियते तदाऽमुत्रेसर्थकेन “ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रति- (() अत्रेदमाख्यान-भई म कश्चित् कस्यचिद् यज्ञोऽत्यन्तं वल्लभा ब्राह्मणो की विभिर्मास्मयोद् हिप्यमाण आमोत् । स कदाचिद् दैवयोगान्नेत्रे पिघायारण्ये नि- विधि तास्थितो देवयोगेनाऽऽरण्यः सह पुरसमीपमागतोऽपि विद्वेपिरानकीयाऽवरु- पामा प्रवे न शाक । रामा ६ मईमृतः प्रेतो गात इति तैः प्रबोधितः स- निमारो । देवात् कदाचिहिर्गतो राजा व होपडने तं दृष्ट्वाऽपि ब्रह्मराक्षसं मेने । ८ मा निश्चिमनिता प्रमाणभूताऽपि भविषपा मतिः, मृतो भर्तुष्टुमयोग्य कापत सम्भावनादिरूपचनोदोगाऽभिभूता सती भईरेवापमिति PAPER भवते, या निवेदान्तवाक्पजन्या प्रमाणभूताऽप्यहं ब्रह्मास्मीति बनारसदानिवृदिलाप न समझेत्यर्थः ।

·, उ ( १२ ) न्द्रियकरणकं तदिति वाच्यम् । एतादृशस्थले भमरीताभावाद, भ्रमा निश्चयाऽभावनाप्तस्य दशमस्वमसीत्युपदेशे प्रवृत्तेरसम्भवाय । किञ्च, दशमस्वमऽसीति श्रवणमात्रेण दशमोऽस्मीसभिमन्यतेऽपि तु बातुरा श्चयायेतरान् सर्वानपरिगणय्यात्मानं दशमत्वेन प्ररोति । इत्यं च प्रमा ऽपरपर्यायं गणनमेव दशममसक्षहेतुः, शब्दस्तु सहकारिमात्रमिति न असक्षकरणबोक्तिसम्भव इसलं विस्तरेण । अत्रेदमवधेयम्-~-भागमानुम परोक्षार्धावगाहिनी सामान्यमात्रमेवाऽभिनिविशेते, न तु विशेषमपि स रुतः । समाधिमकर्पजन्या ऋतम्भरा प्रज्ञा तु योगनाऽलौकिकसनिकर्षण: ध्यवाहितविप्रकृष्टमूक्ष्मपदार्थसाक्षात्कारवत्तद्विरोषसाक्षाक्रियाया ग्रह्मसाक्षात्काराय ऋतम्भरामज्ञालाभाय योगोऽभ्यसनीय इति तथा भगवान् पतञ्जलिः "ऋतम्भरा तत्र मज्ञा"। सा तु श्रुताऽनुमानविषय न्यविषया विशेषार्थत्वाद" इति । ननु जनकादीनां योगाऽभ्यासमन्तरव दभतिवद्धज्ञानमोक्षयोः श्रवणात् कथं योगादेवाऽमतिबद्धज्ञानमोक्षा युक्त इति चेद । अत्रोच्यते । यथा महावाक्यकरणकब्रह्मसाक्षात्कार महसाऽऽरभठ्या संन्यासस्य जिज्ञासाङ्गत्वं ज्ञानपरिपाकाङ्गत्वं च : जनकादिपु व्यभिचारमाशङ्कय "जन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासीत्सन कमिदं श्रवणादिकं च । विद्यामवाप्स्यति जनः सकलोऽपि यत्र तत्रा निवारयाम” इति समाहितम् । तथाऽत्राऽपि पूर्वजन्माऽभ्यस्तयोगेनास्मिन् तदनुष्ठानं विनैव जनकादीनां ज्ञानोत्पाद इति समः समाधि:(१) । एतार कारिभेदमादायैव 'द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव' इ वासिष्ठे विकल्पोऽभिहितः । एतच्च येषामेतौ पदार्थावज्ञानसंशयविपरन बद्धौ तेषां तत्त्वमसीति वाक्यं स्वार्थे प्रमां नोत्पादयितुं शक्नोति' इस ऽऽसधिकरणे शाङ्करे स्पष्टम् । किम्बहुना । येऽपि महावाक्यकरणकं क्षात्कारमभ्युपपान्त तैरपि विपरीतभावनापनोपदाय धुवास्मृतिरवश्यमभर न च वाक्यात्साक्षात्कारे जाते विपरीतभावनैव नोदीयादिति साम्प्रतम (१) "जगीषव्यो यथा विप्रो यथा चैवाऽसितादयः । क्षत्तिया जनकाद्यास्तु तुलाधारादयो विशः ॥ सम्प्राप्ताः परमां सिद्धि पूर्वाऽभ्यस्तस्वयोगतः" इत्यादिपुराणवाक्यान्यप्यत्र प्रमाणत्वेनाऽनुसन्धयानि । .

·प्रमुनिभिरेव भर्छदृष्टान्तेन तथोपपादितत्वाद् । तथा चाहुः-"पुरुषापराधमलिना विषणा निरवधचक्षुरुदयाऽपि यथा।न फलाय भर्छविषया भवति श्रुतिसम्भ- वाऽपि तु तथात्मनि धीः१५१) इति । केचित्तु माग्भवीयाऽनुष्ठितादस्मिन् जन्मनि तीवसंवेगेनानुष्ठिताद्वा शमद- मश्रवणादेस्तत्त्वज्ञानोदये सति “यो वेद निहितं गुहायर्या सोऽविद्यापन्धि विकि- रतीह सोम्या ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति""भिधते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः सोयन्ते चाऽस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" "ससं ज्ञानमनन्तं व्राम यो वेद- निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोऽश्नुते सर्वान् कामान सह ब्रह्मणा विपश्चि ता" "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति" "यस्तु विज्ञानवान् भवसमनस्कः सदा शुचिः स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद् भूयो न जायते" "यं एवं वेदाऽहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति" इत्यादिश्रुतिभ्यो यथाक्रमम्-अविद्यामन्धिः, अब्रह्मत्वम्, हृदयग्रन्धिः सर्वसंशयाः, प्रारब्धेतरकर्माणि, असर्वकामत्वं, मृत्युः, पुनर्जन्म, असर्वशत्वम् इसेतेषां वन्धानां निवृत्तौ देहे सत्यपि ज्ञानोत्पत्तिसमकालिकायां विदेहमुक्तौ ससपि परन्तु मारब्धकर्मणो वलवत्त्वात्तत्प्रयुक्तं दृष्टदुःखमनुवर्तत एवायोगिनो ज्ञानिनः । एतच्च 'तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तम्यपदे- शाद' अ० ४ पा० १० १३ इसादिसूत्रेषु स्पष्टम् । अपिच दृष्टदुःखनित्तिस्तु दूराऽपास्ता, ज्ञाने सति प्रयाणाऽनन्तरं कैवल्यं भविष्यतीसप्पनियतम् । 'यावद- -धिकारमवस्थितिराधिकारिकाणामिति ब्रह्मसूत्रानाएवं विद्यासाधनाऽनुष्ठाने सती- हैव जन्मनि विद्या प्रसिद्धयतीसप्यनियमोऽत एव यदा प्रक्रान्तस्य विद्यासा. धनस्य कश्चित्मतिवन्धो न क्रियत उपस्थितविपाकन कर्मान्तरेण तदेहैव विद्यो- त्पद्यते । यदा तु खलु प्रतिवन्धः क्रियते तदाऽमुत्रेसर्थकेन “ऐहिकमप्यमस्तुतपति- (१) अत्रेदमास्यानं-मछु म कश्चित् कस्यचिद् राज्ञोऽत्यन्तं वल्लभा ब्राह्मणो राजोपजीविभिर्मात्सर्याद् द्विप्यमाण आसीत् । स कदाचिद् दैवयोगान्नेत्रे पिधायारण्ये नि- क्षिप्तश्विरं तत्र स्थितो दैवयोगेनाऽऽरण्यकैः सह पुरसमीपमागतोऽपि विद्वेषिराजकीयाऽवरु- हपुरमार्गः पुरं प्रवेष्टुं न शशाक । राजा च भई मृतः प्रेतो जात इति तैः प्रबोक्तिः सँ- स्तथैवनिश्वयमकरोद् । देवात् कदाचिद्दहिर्गतो राजा वयोपवने तं दृष्ट्वाऽपि ब्रह्मराक्षस मेने इति । एवञ्च यथा निदोपचक्षुर्ननिता प्रमाणभृताऽपि भईविपया मतिः, मृतो भईष्टमयोग्य एव किन्तु प्रेत एवायं दृश्यत इत्यसम्भावनादिरूपचेतोदोषेणाऽभिभूता सती भईरेवायमिति निश्चयफलाय पर्याप्ता न भवति, तथा निदोपवेदान्तवाक्पजन्या प्रमाणभूताऽप्यहं ब्रह्मास्मीति धाविपरीतभावनादिप्रतिवद्वत्तादाननिवृत्तिफाप न समत्यर्थः ।

·( १४ ) वन्धे तद्दर्शनाद" अ० ५. पा० ४ मू० १. सूत्रेणानियमोऽभिहितः । तदेवं सर्व म्पत्तिविपत्तिभाजन प्रारब्धं कर्म यावन्न निवत्तिप्यते तावन्न श्वःश्रेयसं पश्या पारधनिवृत्तिस्तु "नास्ति योगसमं बलं" "विनिष्पन्नप्समाधिस्तु मुक्तिस्त जन्मनि" इसादिवाक्येभ्यो योगाभ्याससाध्या । अतश्च जीवन्मुक्तिसाधनमन नाशवासनाक्षयसम्पादनाय सर्वेरेव मुमुक्षभिरुपादेयोऽयं योग इसाहुः । जी न्मुक्तिलक्षणप्रयोजनफलाख्यानं मारब्धकर्माऽपेक्षया योगस्य मावल्यं च, मनं नाशवासनाक्षयमकारश्च सविस्तरं सप्रमाणं च जीवन्मुक्तिविवेके विद्यारण्यस्वाति भियरूपीति तत एव कणेहत्य निरीक्षणीयमित्युपरम्यते बहुजनानभिमतलिन तलेखनभीसा । किञ्च वाशिष्ठोक्तज्ञानसप्तभूमिषु भूमिकात्रितयस्य जाग्रदवस्ट ख्यस्य कथञ्चिद योगमन्तरा लाभेऽपि भूमिकाचतुष्टयस्य स्वप्नमुपप्तिगाढसु प्याद्याख्यस्य लाभायाऽसम्पज्ञातसमाधिरवश्यमभ्यसनीय इति न योगमन्त भद्रमियलम्बहुना । योगीजे तु ज्ञानादेव हि मोसं च वदन्ति ज्ञानिनः सदा। कथं सिद्धयोगेन योगः किं मोक्षदो भवेद्' इति गौरीप्रश्ने 'ज्ञानेनैव हि मोक्षो तेपां वाक्यन्तु नान्यथा। सर्वे वदन्ति खड्गेन जयो भवति तर्हि किम् । विना युद्धे वीर्येण कथं जयमवाप्नुयात् । तथा योगेन रहितं ज्ञानं मोक्षाय नो भवे इसादिना भगवता शिवेन ज्ञानयोगयोः समुच्चयः स्पष्ट एवाऽभिहितः । वह चात्र लिङ्गगरुड़स्कन्दमार्कण्डेयाऽमिपुराणादीनां वचनानि प्रमाणानि विस्तर यानोल्लिख्यन्ते । यथा चैतद् दर्शनं वेदान्तेन न विरुद्धयते तथा नाऽपरोक्षं व ज्ञानामिसलं तदुपन्यासेन । तदेतद् विज्ञानजीवन्मुक्तयाद्यौपयिक योग प्रशशासादिविद्वान् प्रथमशरीर हिरण्यगर्भो भगवान् । तमेव च साङ्गोपाङ्गं योगमनुशासी चतुष्पादी पणिना भगवान् परमपुरुषार्थाऽभ्यर्थिजनसार्थं कृतार्थयितुमहीनः पतञ्जलिः,यत्र खलु प्रथा पादे मृदित्तकपायत्वेनैकाग्रचित्तानामुत्तमाऽधिकारिणां क्रियायोगादिसकलाने रपेक्ष्येणाऽभ्यासवैराग्यमात्रसाध्यौ सम्प्रज्ञाताऽसंमज्ञातयोगावुपदर्शितौ । द्विती पादे क्षिप्तचित्तानां मन्दाधिकारिणां तपः स्वाध्यायादिक्रियायोगः, विक्षिप्त चित्तानां मध्यमाऽधिकारिणां यमाद्यष्टाङ्गयोगश्च प्रदर्शितः । तृतीये पादे सम्म ज्ञातसमाभ्यन्तरङ्गसाधनधारणादित्रिकनिरूपणपुरस्सरं संयमजा योगससिद्धि चिका विभूतयः प्रदार्शताः। तुरीये च पादे कैवल्ययोग्यं चित्तं निर्धारयित पञ्चविधसिद्धिमुपन्यस्य क्षणिकविज्ञानातिरिक्तमात्मानं व्युत्पाद्य कैवल्यमुपदर्शित तस्याश्चैतस्याश्चतुष्पाद्या अतिमसिसतयाऽनतिप्रौढधियो जनानुपचिकी भगवान ·(१५) वासवीनन्दनः कृष्णद्वैपायनो व्यासो भाष्यं व्यारचयाम्बभूव । तदेतदपि क्षणिकपरमाणुपुञ्जनिरासैकभविकस्फोटादिनिगूढग्रन्धग्रन्धिसंघट्टिततया दु- रवबोधमालक्ष्य जाताऽनुकम्पो निखिलदर्शनासाधारणधिपणः श्रीवाच- स्पतिमिश्रस्तत्त्ववैशारद्याख्यया व्याख्यया समुपवहे । यद्यपि सांख्यप्रवचन- भाष्यकारेण विज्ञानभिक्षुणाऽप्येतद् योगवार्तिकाख्यया व्याख्यया भाष्यं समभूपि, तथापि तदाऽऽहोपुरुपिकामात्रम्, अर्थतो ग्रन्धतश्च वाचस्पत्य- स्यैव तत्रोपनिवद्धत्वात् । सक्षिप्तस्पष्टवहर्यत्वरूपव्याख्यालक्षणाऽनाक्रान्त- त्वेनाऽमासङ्गिकवहुकथागुम्फिततया चाऽनुपयुक्तत्वेन मुमुक्षुभिरनुपादेय- त्वाच्च । यच्च तेन कचित् कचिद् वाचस्पत्यं प्रदूष्य व्याख्यान्तरमनुसृतं, तत्तु मया, २२, २४, २८, ३४, ३५, ३७, ४६, ४८, ४९, ५२, इत्यादिपृष्ठेषु खण्डितमिति तत एव निरीक्षणीयम् । यथा चाऽयं पाक्यकारद्रविड़ाचार्य- वोधायनाचार्यशङ्कराचार्यभास्कराचार्य रामानुजाचार्यवल्लभाचार्यादिदर्शनव- हिप्कृतस्तत्सर्व सांख्यतत्त्वसमीक्षायामेतन्मतखण्डनाऽवसरे व्युत्पादितं मये- त्यलमत्रानेड़ितेन । परन्त्विदमत्राऽवसेयं यथा चतुष्टयसाधनसम्पन्नोऽधिकारी प्रथम सृष्टिवाक्यादिसमन्वयालोचनेन ब्रह्मैव जगत उपादानं मृदिव घटस्येत्यव- गच्छतु, तदनन्तरं च, नेति नेतीत्यादिनिषेधवाक्यतात्पर्य्यालोचनेन सृष्टि- वाक्यार्थो विवर्च इत्यवगच्छतु । यत्र यदवगतं तत्रैव तन्निषेधे तस्य मिथ्यात्व- निश्चयेन परिणामबुद्धिं विना प्रपञ्चस्य विवर्त्तत्वनिश्चयाऽसम्भवाद् ब्रह्मणि प्रपञ्चासञ्जकपरिणामधीरपेक्षितेत्याशयेन ब्रह्मसूत्रकृता 'भोक्त्रापत्तेरवि- भागश्चेत्स्याल्लोकवद्' २ अ० १ पा० १३ भू० । इत्यादिना भेदाभेद- जीवनः परिणामवाद आश्रितो, न तु परमार्थतः । तदनन्यत्वपित्यारम्भणा- द्यधिकरणन्यायेन विववादस्यैवाने सिद्धान्तितत्वात् । एवमत्राऽपि दर्शने प्रकृत्यापूराद्यपेक्षणात् परिणामवाद अभ्युपगतो, न तु वस्तुतः । तथा चा- ऽऽह योगशाखं व्युत्पादयिता भगवान् वार्षगण्याऽऽचार्य:-"गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमूच्छति । यत्तु दृष्टिपर्य प्राप्तं तन्मायैव सुतुच्छकम्" इति । एवं जीवभेदाऽभ्युपगमोऽपि व्यावहारिकी दृष्टिमवलम्व्यव, न तत्वतो- ऽधिकमन्यत्र निरूपितम् । तदिदं दर्शनं निखिललब्धवर्णमानोमोदकमप्यमुद्रितत्त्वेन बहुपदन्-

·No text on this page.

·समाधिपादः। ३ । सू० अथ योगाऽनुशासनम् ॥ १ ॥ भा० अथ इत्ययमधिकाराऽर्थः । टी० इह हि भगवान् पतजालः प्रारिप्सितस्य शास्त्रत्य सङ्क्षपतस्ता- त्वर्या प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गं (२) श्रोतुश्च सुखाऽववोधाऽर्धमाचिख्यासुरिद सूत्रं रचयाञ्चकार- "अथ योगाऽनुशासनम् ॥ १॥ तत्र प्रथमाऽवयवम् अथशब्द व्याचष्टे "अयेत्ययमधिकारार्थ" इति। "अथैष ज्योतिरितिवद्" ६ न त्वाऽऽनन्तर्याऽर्थः । अनुशासनमिति हि शास्त्रमाहाऽनुशिष्यतेऽने- नेति व्युत्पत्त्याानचाऽत्य शमाघनन्तरम्प्रवृत्तिरपि तुतत्वज्ञानचिल्याप- विषाऽनन्तरं, जिज्ञाताज्ञानयोत्तु न्याद्, ययाऽऽन्नायते "तस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिनुः समाहितो. भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येद 8 (1) अधिकार अन्ताव-भस्म इति नार्यान्तरम् । प्रस्तूयत इयत्पाहारेतालाहक- मय-सन । वाचकालाने वय-मन्द Sऽल्या पर्यावक इति भावः । (२) हेपोमादेवविवेत्री रेनुनी प्रेक, तद्वन्तः प्रेमावतांमवृत्तः, भङ्ग पोद्दल- कन, विकस्सिंबन्धविश्ययोजनाऽभिवान तदाऽऽविल्याचरित्यर्थः । तत्र पोग- निर्वयोःसत्त्रयोगयो सपनादनमात्रः, प्रतिकतिगादकमाल संवत्रः। कैवत्वं च परमपोननद सालात व योन्मुलादनः । तनिश्वाऽधिकारी । विषय. ब्दुमदतथा मापनः महले योग इन देव्याः । (३) यय और मोतिस्वित्र ऋतुविशारम्नाऽसावत्या मलेति योग- सवाल्मायके, न तुकयाते. ब्रह्मानित में निवदानन्तविक इत्यर्थः । (४) कानन्तर्यवदासापाऽनुशासनमान्दं विदाला समिति “अनु- मानमिले हि" इति । अनुमिलने कुराने लानेदोपहेत. योऽनेन पन्नाऽनमान बानित्यर्थः । न्तु भदनु नः. या प्रसन्नी जनुदान र “ननाद" कलर । कोदना-ऽनन्त- निय-मान्दार्थ इन वन टोव पितः कुन हनदान :- शिकपासनाऽऽनन । नदोऽनन्नवद. मानना हमाद । कहि नः किन हम किदिने ? न विश्वकर्म" इतः । न दिद। पोकना मदन नही सेना निमम । स्तनको दर ·যায়ন্তহীন टी० इत्यादि । शिष्यप्रश्नतपश्चरणरसायनाद्युपयोगानन्तर्यस्य च सम्भवे. ऽपि नाभिधानं, शिष्यप्रतीति प्रवृत्त्यारनुपयोगात। प्रामाणिकत्वे । योगानुशासनस्य तदभावे (१'ऽप्युपेयत्वाद्, अप्रामाणिकत्वे च तद्भा- वेऽपि हेयत्वात् । एतेन२) तत्त्वज्ञानचिख्यापयिषयोरानन्तर्याऽभिधानं परास्तम् । अधिकारार्थत्वे तु शास्त्रेणाऽधिक्रियमाणस्य (३) योगस्या- ऽभिधानात सकलशास्त्रतात्पर्य्यार्थव्याख्यानेन शिष्यः सुखेनैव बोधि- तश्च प्रवर्तितश्च भवतीति । निःश्रेयसस्य हेतुः समाधिरिति हि श्रुति- स्मृतीतिहासपुराणेषुप्रसिद्धः । ननु किं सर्वसन्दर्भगतोऽथशब्दोऽधिका- रार्थस्तथा सति ॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादावपि प्रसङ्ग इत्यत. आह “अयम्" इति । ननु हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातन" इति । योगियाज्ञवल्क्यस्मृतेः कथं "पतञ्जलयोगशास्त्रव- कृत्वम् इत्याशङ्क्य सूत्र कारेणोक्तम् ६)-"अनुशासनम्" इति। * प्रतिपत्तीति पाठान्तरम् । + कस्य तर्हि जिज्ञासुप्रवृत्तावुपयोग इति चेदन्वयव्यतिरेकाम्यां प्रामाणिकत्वस्यैवेत्याह प्रामाणिकत्वे" इति । टि० प्रवृत्तिसंभवेऽपि तस्यैतेनेत्यग्रिमग्रन्थेनाऽन्यथासिद्धत्वाऽऽक्ष्यानाद् इति । 'स्याद्' इत्यस्याने शमाद्यनन्तरं प्रवृत्तिरिति शेषो बोध्यः । तत् कुतः ?, आम्नातत्वादित्याह " यथाऽऽनायत" इति । (१) शिष्यप्रश्नाद्यानन्त-भावेऽपीत्यर्थः । (२) एतेन प्रामाणिकत्वस्यैव शिष्यवृत्तावुपयुक्तत्वेनेत्यर्थः । (३)पूस्तूयमानस्येत्यर्थः । कचिन्तु, अधिक्रियमाणस्य पूस्तूयमानस्येत्येवं टीकास्थ एव पाठो दृश्यते । (४) ननु प्रामाणिकत्वाभावे शिष्यः सुखेनैव कथं पूवर्तितो भवेदित्यत आह, "निःश्रे- यसस्य हेतुः समाधिरि" ति । "अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोको जहाति" "तत्कारणं साङ्ख्ययोगाऽभिपनं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशै." श्रु० । "स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा" "अयन्तु परमो धर्मों यद् योगेनात्मदर्शनम्" स्मृ० । "नास्ति योगसमं बलम् " "तत्र योगी निरालम्बे निरातङ्के निरामये । पडङ्ग- योगविधिना परे ब्रह्मणि लीयते" पु० इत्यादि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु योगस्य निःश्रेयसहेतुत्वं प्रसिद्धम् । तथा च न प्रामाणिकत्वाभाव इत्यर्थः । (१) योगशास्तृत्वमिति पाठान्तरम् । (६) काचित्तु सूत्रकारेणाऽनुशासनमित्युक्तमिति पाठव्यत्ययः प्रतीयते । .

·समाधिपादः। ५ संपद्यत इत्याह- भा० योगानुशासनं शास्त्रमधिकृतं वेदितव्यम् । योगःसमाधिः टी० शिष्टस्य शासनमनुशासनमित्यर्थः । यदाऽयमथशब्दोऽधिकारार्थस्त- दैष वाक्याऽर्थः "योगानुशासनं शास्त्रमधिकृतम्" इति । ननु व्युत्पाद्यमानतया योगो- ऽत्राधिकृतो, न तु शास्त्रमित्यत आह “वेदितव्यम्” इति । सत्यं व्युत्पा- धमानतया योगः प्रस्तुतः स तु तद्विषयेण शास्त्रेणकरणेन व्युत्याधः। करणगोचरश्च व्युत्पादकस्य व्यापारो, न कर्मगोचर इति कर्तृव्यापारवि- टि० (१) पद्यपि "संयोगो योग इत्युक्तो नीवात्मपरमात्मनो" या० "परेण ब्रह्मणा सार्ध- मेकत्वं यन्नृपात्मनः । स एव योगो विख्यातः किमन्यद् योगलक्षणम्" महाभा० "जल सैन्वत्रयोः सायं यया भवति योगतः । तथात्ममनसोरक्यं समाधिरिह भन्यत" स्कन्द० इत्यादि स्मृतिभ्यः प्रत्यगात्मपरात्मनोरयं योगः साध्यः, लात्ममनसोक्यं समाधिः साधनम्, ते साध्यसाधनभावेन योगसमायोर्भेदः प्रतीयते; त्यापि"आयुर्वं वृतम्" "लालं जीव- नम्" इत्यादिवच्छुद्धसारोपलक्षणयोपकार्योपकारकयोरभेदविवक्षया "योगः समाधिरिति वैपासिकं विवरणं समर्थनीयम् । एतेन समाधेर्योगाङ्गन्वेन सूत्रगादङ्गाङ्गिनावस्य च दापूर्ग- मासप्रयाजादी मिलापतनत्वेन दृष्टवाद योगशब्दार्थः समाधिरिति न सान्प्रतमित ब्युदरतम् ।। वस्तुतस्तु समाधीयत एकात्रीक्रियते चित्तमनेनेति करणसावनः समाविशन्दो योगाङ्गवाचकः । समाधीयन्ते निदपन्ते चित्तवृत्तयो यस्मिन्नवस्याविशेष इत्यधिकरसाधनो योगार्थकः । सन व योगनुपक्रम्य धर्ममेक्समाविनोपसंहृत्य कैवल्यं फलमुकं सूत्रहता पया च योग- समाप्पोरेकार्यवाचक तथा साना विस्तरेण भूमिकायां निरूपितं मपनि ता पर निरी- हनामिपलमत्रानेडिनेन । (२)प्रस्तुः इत्यस्याऽने, न तु शास्त्रमिति शेवः। तपाद पोग एन्न मन नया स्नुमो, नतु शास्त्रमिति पदाल कन्सलर परन्तु न मापदः विन्ट हि वाऽऽपमानसमाचारविम्योऽत. दत्तः सरकारको काम व तेन पोको पाक दि पाव । देव-किर देना संपनिनादिपर्म कर मारले. न 3 दुनार, द समाचारमनपर भरे. न दमक ཨུ： gཏྭཱམཱ ཝཱརཱ་ཎ་ ：༌ པ་ སཱཝཱ མ ཀྑཡ༌ - : ་. ཝཨོམཱ ༤༌དེའཎ་$་ཆུབ་ མ༌: | ·पातञ्जलदर्शने भा० स च सार्वभौमश्चित्तस्य धर्म:(१) टी०वक्षया योगविषयस्य शास्त्रस्याऽधिकृतत्वं वेदितव्यम् शास्त्रव्यापारगो चरतया तु योग एवाधिकृत इति भावः ॥अधिकारार्थस्य चाऽथशब्द स्याऽन्यार्थ नीयमानोदकुम्भदर्शनमिव श्रवणं मङ्गलायोपकल्पत इति मन्तव्यम् ॥ शब्दसन्देहनिमित्तमर्थसन्देहमपनयति “योगः समाधिः" इति। "युज समाधौ" इत्यस्माद् व्युत्पन्नः समाध्यर्थो, न तु“युजिर् योग" इत्यस्मात् संयोगार्थ इत्यर्थः । ननु समाधिरपि वक्ष्यमाणस्याऽङ्गिनो योगस्याऽङ्गं, न चाऽङ्गमेवा- ऽङ्गीत्यत आह “स च” इति । चस्त्वर्थोऽङ्गादङ्गिन भिनत्ति। सार्वभौ- मः=भूमयोऽवस्था वक्ष्यमाणा, मधुमती-मधुप्रतीका-विशोका-संस्कारशे- पास्ताश्चित्तस्य तासु सर्वासु विदितःसार्वभौमश्चित्तनिरोधलक्षणो योगः तदङ्गन्तुसमाधि वम्भूतः।व्युत्पत्तिनिमित्तमात्राऽभिधानं चैतद्। “योगः समाधिः" इति, अङ्गाङ्गिनोरभेदविवक्षामात्रेण । प्रवृत्तिनिमित्तं तु योगा शब्दस्य चित्तवृत्तिनिरोध एवेति परमार्थः । वृत्तयो ज्ञानान्यात्माश्रया- ण्यतस्तन्निरोधोऽप्यात्माश्रय एवेति ये पश्यन्ति तन्निरासायाऽऽह "चित्तस्य धर्म" इति । चित्तशब्देनान्तःकरणं बुद्धिमुपलक्षयति । न हि कूटस्थनित्या चितिशक्तिरपरिणामिनी ज्ञानधर्मा भवितुमर्हति, बुद्विस्तु भवेदिति मावः(२) । स्यादेतत्, सार्वभौमश्चेद् योगो हन्त भोः क्षिप्त- * प्रागभावपूवंसयोः पूतियोगिसमानाश्रयत्वनियमाद् । टि० (१) धर्म इत्यस्याग्रे, तथा च क्षिप्तादिष्यतिपूसङ्ग इति शेषयित्वा, तथाऽपीत्यध्याहृत्य, क्षिणोति च क्लेशानित्यग्रिमभाष्येण सम्बद्वय व्याकरणीयम् । ममाधिः, स एव च चित्तवृत्तिनिरोधः, स च सार्वभौमः सर्वासु क्षिप्तादिभूमिपु भव एवं च क्षिप्तादिष्वतिपूमङ्गस्तत्रापिहि यत्किञ्चिद्वृत्तिनिरोधसत्वात्, तथाऽपि यो निरोधः केशादीन क्षिण:ति म एव योगः, म च संपूज्ञाताऽसम्पूज्ञातभेदन विविध इति नानिपूमन इत्यर्थः । (२) "केवलो निर्गुणश्च" इनि श्रुतेः । "नानं नैवात्मनो धर्मो न गुणो वा कथञ्चन। ज्ञानम्वका एवामा नियः पूर्णः सदाशिव" इति स्मृतेः । "निर्गुणयान चिशमा" इति मागाय- मत्रच न चिनिगक्तिदानधर्मत्यर्थः । “धी ही भीरित्येतःमय मन एव" इति श्रुतः । "अध्य- वायो दुदिद्यमों द्वानं विराग ऐश्वर्यम्" इतीश्वरकृष्गोक्तः । "तकाम्यं धर्मादिरि"ति समान वृद्धिधर्म व ज्ञानमिति भावः । तथा च यद्यपि योगः ·समाधिपादः । भा० क्षिप्तं मूर्ट, बिलिप्तम्. एकाग्रं, निरुद्धम् इति चित्तभूमयः। तत्र विलिते चेतसि विक्षेपोपसर्जनीभूतः* समाधिर्न योगपक्षे वनत। टी० मूढविक्षिप्ता अपि चित्तभूमयः, अस्ति च परस्परापेक्षया वृत्तिनिरो- धोऽप्यास्विति तत्राऽपि योगप्रसङ्ग इत्याशङ्कच हयोपादेयभूमीरुपन्य- स्थति क्षिप्तम्" इत्यादि । क्षिप्त) सदैव रजता तेषु तेषु विषयेषु क्षिप्यमाणमत्यन्तमस्थिरम्। मुहं तु तमःसमुद्रेकान्निद्रावृत्ति- मद। विक्षिप्त क्षिप्ताद्विशिष्टम्। विशेषोऽस्येमबहुलत्य कादाचित्कः त्येमा । सा चाऽत्याऽत्येमबहुलता सांसिद्धिकी ) वा, वक्ष्यमाण- व्याधित्त्यानावन्तरायजनिता था। एकानम् = एकतानम् । निरुद्धत्तन- ल्वृत्तिकं सत्कारमात्रशेष चित्रं निरुद्धम् । तत्र क्षिप्तनूडयोः सत्यति परसरापेक्षया वृत्तिनिरोधे पारन्पच्र्येणाऽपि निःश्रेयतहेतुभावाऽभावात तदुपघातकताच योगपक्षाद् दूरोत्सारितत्वनिति न तयोयोगत्वं निषिद्धम् । विक्षिप्तत्य तु कादचित्तसतविषयस्थेनशालिनः संभाव्येत योगत्वनिति निषेधति । "तत्र" इति । विक्षिप्ते चेतति समाधिः कादाचित्कः ततविषयत्त्य चित्त्य त्येना नयोगक्षे वर्चते । कन्नाइ, * बहुल विमोपीः । किन्तु तक विभिनटीपटले नाप वन इवे : टेक (या दैलदानबादीनां चितं. ९८. इ इकन दक्षितनिर्भः। (२) पर संशय दोन वितं. पाक कद वित्तं तदार निलयः । (६) देवनं प्रयाऽऽदन बिहान दे (E) सर्वसामान्य लक्षवलेले । (विटम्स बना। %- ।

·6 पासालदर्शने भा० यस्त्वकाग्रे चेतसि सद्भूतमर्थं प्रद्योतयति,१) क्षिणं च क्लेशान, कर्मबन्धनानि श्लथयति, २) निरोधमभिः करोति, ३) स सम्प्रज्ञातो(१) योग इत्याऽऽख्यायते । टी यतस्तद्विपक्षविक्षेपोपसर्जनीभूतः। विपक्षवर्गान्तर्गतस्य स्वरूपमेव दु प्रागेव ५) कार्यकरणम्। न खलु ६) दहनाऽन्तर्गतं बीजं त्रिचतुःक्ष वस्थितमुप्तमप्यकुराय कल्पत इति भावः । यदि विक्षेपोपसर्जनी सनाधिन योगः कस्तीत्यत आह यस्त्वेकाने चेतसि" भूतम्” इति समारोपितमर्थ निवर्तयति । निद्रावृत्तिरपि स्वालम : तमसि भूते भवत्येकाग्रेत्यत उक्तं “सद्” इति । शोभनं नितान्ता विर्भूतसत्त्वम्।तमःसमुद्रेकस्त्वशोभनस्तस्य क्लेशहेतुत्वादिति। यो हि तत्त्वज्ञानमागमाद्वाऽनुमानाहा भवदपि परोक्षरूपतया न साक्षाल रवतीमविद्यामच्छिनत्ति,द्विचन्द्रदिङ्मोहादिष्वनुच्छेदकत्वादत आह" ति। प्र=शब्दो हि प्रकर्प द्योतयन् साक्षात्कारं सूचयति । अविक मूलत्वादस्मितादीनां क्लेशानां, विद्यायाश्चाऽविद्योच्छेदरूपत्वाद्विद्यो चाविद्यादिक्लेशसमुच्छेदो विरोधित्वात कारणविनाशाच्चेत्याह । " णोति च" इति । अत एव कर्मरूपाणि बन्धनानि श्लथयति । कर्म च त्रापूर्वमभिमतं,कार्ये कारणोपचारात् । श्लथयति= स्वकादिवसादय वक्ष्यति हि “सति मूले तद्विपाक ' इति । किञ्च, निरोधमभिमु अभिमुखीकरोति । टि० (१) सद्भुतं परमार्थभूतम्, अर्थ व्येयं वस्तु, प्रद्योतयति = साक्षात्कारयतीत्यर्थः (२) अविवेकं द्वारी कृत्य यानि बन्धकारणानि धर्माऽधर्मरूपाणि कर्माणि तानि नाथपति अदृष्टोत्यादनाऽक्षमाणि करोतीत्यर्थः । (३) असम्यूज्ञातयोग पुयामन्नं करोतीत्यर्थः । (१) सम्यक पूनायते - साक्षात्कियते व्ययं यस्मिनिरोधविशेष स सम्पूज्ञातः । (५) प्रागेव = दूरत एवेत्यर्थः । (६) विरोधिमध्यपतितम्य कार्यकरणाऽमामय दृष्टान्तमाह । “न खलु" इति । (७) नात्यायुनोगा इति मत्रोपः । शशरूपे कमीशयस्य मूर्ले मंगव कमांशयस्य फ मीन व दर्थः । करोति - ·६ समाधिपादः भा० स च वितर्कानुगतो, विचारानुगत, श्रानन्दानुगतोऽस्मि- ताऽनुगत इत्युपरिष्टात्प्रवेदयिष्यामः। सर्ववृत्तिनिरोधे त्वसम्प्र- ज्ञातः समाधिः ॥३॥ तस्य लक्षणाऽभिधित्लयेदं सूत्रं प्रववृते सू० योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ १॥ भा०सर्वशब्दाऽग्रहणात् सम्प्रज्ञातोऽपि योग इत्याऽऽख्यायते। टी० ० स च सम्प्रज्ञातश्वतुष्पकार इत्याह । "सच"इति । असम्प्रज्ञातमा. ह । “सर्ववृत्ति इति । रजस्तमोमयी किल प्रमाणादिवृत्तिः, सा- त्त्विकी वृत्तिमुपादाय सम्प्रज्ञाते निरुहा । असम्प्रज्ञाते तु सर्वासा- मेव निरोध इत्यर्थः । तदिह भूमिद्वये समाप्ता या मधुमत्यादयो भृम- यस्ताः सर्वास्तासु विदितः सार्वभौम इति सिद्धम् ॥ १॥ द्वितीयं सूत्रमवतारयति । “तस्य लक्षण" इति । "तस्य” इति पूर्व- सूत्रोपात्तं द्विविधं योगं परामृशति। "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" निरुध्यन्ते यस्मिन् प्रमाणादिवृत्तयोऽवस्थाविशेषे चित्तस्य सोऽवस्थाविशेषो योगः। ननु सम्प्रज्ञातस्य योगस्याऽव्यापकत्वादलक्षणमिदम्, अनिरुद्धा हि तत्र सात्त्विकी चित्तवृत्तिरित्यत आह "सर्वशब्दाऽग्रहणाद" इति । यदि सर्वचित्तवृत्तिनिरोधो योग इत्युच्येत भवेदव्यापकं सम्प्रज्ञातत्य, क्लेशकर्माऽऽशयपरिपन्थी चित्तवृत्तिनिरोधस्तु तमपि तगृहाति । त- त्राऽपि राजसतामसचित्तवृत्तिनिरोधात, तस्य च तद्भावादित्यर्थः । दिः (१) ननु सर्व-पाच्दाऽमहणान्मा नाम भूदमसङ्गः, क्षितइपिक्षितभूमिदतिमस्तु नि- रूपर्सगः । निरुता हि तास्वदि साविकी वृत्तिरित्पत माह "हेशन" इति । तथा च देश- कर्मादिमतिपक्षत्वे सति चित्तवृत्तिनिरोधो योग इति लगाऽऽअपनेन नाऽस्यास्पति- व्याप्ती इति भावः । तदेवाह "तमपि" इति । तमन्नामानिमः । किन्तादेवति पनिकारपतीत्वाऽपलक्षामिदम् । समन्वपति "st"इले । दरले । सस्तु निरोधः किन्तनापत वाह । "att'' इति । तत= रमन तिनिधाय । तावादिविघटकात्मादित्यः तत् । शिवायरल दे. स्वस्थाऽपति कोपर । पसिन्धियादव एन्दस्वी कई निन्देन न दे। पत्र विशननिधनाइपिडिपरिपतप, दाह हमने ।

·लदर्शने भा० चित्तं हि प्रख्या प्रवृति-स्थिति शीलत्वात् त्रिगुणम्" पूख्यारूप हि चित्तसत्वं रजस्तमोभ्यां संसृष्टमैश्वर्यविष प्रियं भवति । टी० कुतः पुनरेकस्य चित्तस्य क्षिप्तादिभूमिसम्बन्धः ? किमर्थं चैवमः स्थस्य चित्तस्य वृत्तयो निरोडव्या? इत्याशङ्कय प्रथमं तावदवस्थार म्वन्धे हेतुमुपन्यस्यति । “चित्तं हि"इति । प्रख्याशीलत्वात् सत्त्वगुण प्रवृत्तिशीलत्वाद्रजोगुणं स्थितिशीलत्वात तमोगुणम् । प्रख्याग्रहणमुः क्षणार्थ, तेनान्येऽपि सात्त्विकाः प्रसादलाघवप्रीत्यादयः सूच्यन्ते । प्रवृत्य च परितापशोकादयो राजसा:(४ । प्रवृत्तिविरोधी तमोवृत्तिधर्मः स्थिति स्थितिग्रहणाद गौरवाऽऽवरणदैन्यादय उपलक्ष्यन्ते । दिसनाऽस्य लक्षणलामाऽतिव्याप्तिः । क्षिप्नाद्यवस्थामु द्रष्टुः स्वरूपाऽवस्थितिहेतुवित्तनिर भातादिन्युपायान्तरमनुमृतम् । तदमगञ्जसम् । इदं सत्रं प्रयवृते इति भाग्ये, इदमित्येकायम मनस्यमय मृत्रस्य लक्षणपरत्यमिति घोधात् । किञ्चतं भग्नेऽप्यतिप्रसङ्गऽप्रसङ्गो दुरिः । जातम्प स्थाऽयम्पितिहेतुत्वाऽगावादित्यलम् । अत एवारुचेः,पर स्वित्यादिना वाचस्पत्योः - आशिनानाऽपि । भनित चततक्षिणोति च क्लेशानिति यता भापकरणोति दि मया-तमनानम ।

·समाधिपादः भा० तदेव तमसाऽनुविद्यमधर्माऽज्ञानाऽवैराग्याऽनैश्वर्योपगं भवति। तदेव प्रक्षीणमोहावरणं सर्वतः प्रद्योतमानमनुविद्धं २) रजोमात्रया धर्मज्ञानवैराग्यश्वर्योपगं भवति। तदेव रजोलेश- मलापेतं स्वरूपप्रतिष्ठं सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमात्रं धर्ममेघ- ध्यानोपर्ग भवति । टी० एतदुक्तं भवति । एकमपि चित्तं त्रिगुणनिर्मिततया गुणानां च वैपम्येण परस्परविमर्दवैचित्र्याविचित्रपरिणामं सदनेकाऽवस्थामुपपद्यत इति । क्षिप्ताद्या एव चित्तस्य भूमीर्यथासम्भवमवान्तराऽवस्थाभेदवती- रादर्शयति । प्रख्यारूपं हि" इति । चित्तरूपेण परिणतं सत्त्वं चित्तसत्त्वम् । तदेवं प्रख्यारूपतया सत्त्वप्राधान्यं चित्तस्य दर्शितम्। तत्र. चित्ते सत्त्वात् किञ्चिदूने रजस्तमसी यदा(३) मिथः समे च भवतस्तदै- श्वर्यञ्च विषयाश्च शब्दादयस्तान्येव प्रियाणि यस्य तत्तथोक्तम् ।) सत्त्वप्राधान्यात् खलु चित्तं तत्त्वं प्रणिधित्सदपि५) तत्त्वस्य तमसा- ऽपिहितत्वादणिमादिकमैश्वर्य्यमेव तत्त्वमभिमन्यमानं तत्प्रणिधित्सति । प्रणिधत्ते च क्षणमथ रजला क्षिप्यमाणं तत्राप्यलब्धस्थिति तत्प्रियमा. त्रं भवति । शब्दादिषु पुनरस्य स्वरसवाही प्रेमा निरूढ़ एव । तदनेन विक्षिप्तं चित्तमुक्तम् । क्षिप्तं चित्तं. दर्शयन् मूढमपि सूचयति । तदेव तमसा" इति । यदा हि तमो रजो विजित्य प्रसृतं तदा टि: (१) उपगम् = उन्मुखमित्यर्थः । (२) रजोमात्रयाऽनुविनित्यन्वयः । = मोलेगेनानुविद्धनिपर्धः । (३) यदा सत्वगुगा न्यूने परस्परं च तुल्ये रजनमती चित्ते भवतस्तदा दित्तनैश्व- पादिनिपं भवतीत्यर्थः । (१) देवर्यविश्पनिपनियर्थः । (५) प्रणिधातुमिच्छदपीत्यर्थः । प्रनिधानं चालाननपा चिन्तन, समाधान। (१) नैसर्गिक इत्यर्थः । (७) पदा र विमित्य लमः प्रमृतं तदाऽभिभूतस्य स्माधिनादाऽऽरवनमः- समुसारतशिवारगेडावातमा चिनाजानः । -- ·१२ पातालपर्शने टी० चित्तसत्त्वावरकतमःसमुत्सारणेऽशक्तत्वाद्रजसस्तमःस्थगित "चित्त. मधर्माद्युपगच्छति। अज्ञानं च विपर्ययज्ञानमभावप्रत्ययालम्बनं च नि- द्राज्ञानमुक्तम् । ततश्चमढाऽवस्थाऽपि सचितेति।अनैश्वर्य सर्वत्रेच्छाप- तीघातः।अधर्मादिव्याप्तं चित्तं भवतीत्यर्थः। यदा तु तदेव चित्तसत्त्वमा- विर्भूतसत्त्वमपगततमःपटलं सरजस्कं भवति तदा धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्या- ण्युपगच्छतीत्याह "प्रक्षीण" इत्यादि । मोहस्तमस्तदेव चावरणं प्रपण क्षीणं यस्य तत्तथोक्तम्। अत एव सर्वतो२) विशेषाऽविशेपलिङ्गमात्रालि- पुरुषेषु प्रद्योतमानम् । तथाऽपि नधर्माद्यैश्वर्याय च कल्पते, प्रवृत्त्य- ऽभावादित्यत आह ।“ अनुविद्धं रजोमात्रया" इति । रजसः प्रवर्तक- त्वादस्तिधर्मादिरित्यर्थः । तदनेन सम्प्रज्ञातसमाधिसंपन्नयोर्मधुभमिका- ज्ञाज्योतिपोर्मध्यमयोर्योगिनीश्चित्तसत्त्वं सङ्गृहीतम् । संप्रत्यतिकान्त- भावनीयस्य ध्यायिनश्चतुर्थस्य चित्तावस्थामाह "तदेवे" ति । चित्तं रजोलेशान्मलादपेतमत एव स्वरूपप्रतिष्ठम् । अभ्यासवैराग्य- पुटपाकप्रबन्धविधतरजस्तमोमलस्यहि बुद्धिसत्त्वतपनीयस्या स्वरूप- प्रतिष्ठायां विषयेन्द्रियप्रत्याहृतस्याऽनवसिताऽधिकारतया च कार्य- कारिणी विवेकख्यातिः परं कार्यमवशिष्यत इत्याह इति । सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रं चित्तं धर्ममेघध्यानोपगं भवति । धर्ममेघश्च वक्ष्यते । अत्रैव योगिजनप्रसिद्धिमाह- * अभ्यासवैराग्ये एव पुटपाकप्रबन्धे काञ्चनशेधिनसाधने इव मृत्पात्रे ताभ्यां विधूतो रजस्तमोरूपो मलो यस्येत्यर्थः । तपनीयम् = काञ्चनम् । टि० (१) तमसाऽऽवृतम् । (२)सर्वत इत्यत्र सार्वविभक्तिकस्तसिः, सर्वत्रेत्यर्थः । सर्वनेत्यस्याऽर्थमाह "विशेषे" त्यादिना। विशेषाः = पञ्चमहाभूतानि सूक्ष्मशरीराणि स्थूलदेहाः घटादयः । विशेषाः = तन्मात्राणि । लिङ्गमानं = महत्तत्त्वम् । अलिङ्गं प्रधानम् । पुरुषः = चेतनाशक्तिरित्येतेपु प्रद्योतमानमित्यर्थः । (३) अचरितार्थाऽऽधिकारतया, असमाप्तकर्त्तव्यतयेति वार्थः । सत्व" ·१२ समाधिपादः भा० तत्परं प्रसङ्ख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः चितिशक्तिरप- रिणामिन्य प्रतिसङ्कमा दर्शितविषया शुद्धा चानन्ता च, सत्त्वगुणात्मिका चेयमतो विपरीता३) विवेकख्यातिरिति टी. "तत्परम्" इति। सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रं चित्तं धर्ममेघपर्यन्तं परं प्रसङ्ख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः । चित्तसामानाऽधिकरण्यं चधर्मधर्मि- णोरभेदविवक्षया द्रष्टव्यम् । विवेकख्यातेहानहेतुं चितिशक्तेश्चोपा- दानहेतुं निरोधसमाधिमवतारयितुं चितिशक्तेः साधुतामसाधुताञ्च विवेकख्यातेदर्शयति “चितिशक्तिरि" त्यादिना। सुखदुःखमोहात्मकत्व- मशुद्धिः । सुखमोहावपि हि विवेकिनं दुःखाकुरुतोऽतो दुःखवद् हेयौ। तथाचातिसुन्दरमप्यन्तवद् दुनोति। तेन तदपि हेयमेव विवेकिनः। सेय- मशुद्धिरन्तश्च चितिशक्तौ पुरुष न स्त इत्यत उक्तं “शुद्धाचानन्ता च" इति । ननु सुखदुःखमोहात्मकशब्दादीनियं चेतयमाना तदाकाराऽऽपन्ना कथं विशुद्धा? तदाकारपरिग्रहपरिवर्जने च कुर्वती कथमनन्तेत्यत उक्तं "दर्शितविषया" इति । दर्शिता विषयः शब्दादिर्यस्यै सा तथोक्ता । भवेदेतदेवं यदि बुद्धिवञ्चितिशक्तिर्विषयाकारतामापद्येत, किन्तु बुन्द्रि- खे विषयाकारेण परिणता सती अतदाकारायै चितिशक्त्यै विषयमादर्श- यति, ततः पुरुषश्चेतयत इत्युच्यते। ननु विषयाकारां बुद्धिमनारूढाया- श्चितिशक्तेः कथं विषयवेदनं विषयारोहे वा कथं न तदाकारापत्तिरित्यत उक्तम् “अप्रतिसङ्क्रमाइति । प्रतिसक्रमः = संचारः स चिते - स्तीत्यर्थः । स एव कुतोऽस्या नास्तीत्यत उक्तम् । अपरिणामिनी इति । न चितेस्त्रिविधोऽपि धर्मलक्षणाऽवस्थालक्षणः परिणामोऽस्ति येन क्रियारूपेण परिणता सती बुद्धिसंयोगेन परिणमेत चितिशक्तिः। असङ्कान्ताया अपि विषयसंवेदनमुपपादयिष्यते।तसिद्ध चितिशक्तिः शोभनेति । विवेकख्यातिस्तु बुद्धिसत्त्वात्मिकाऽशोभनेत्युक्तम् । टिक (1) पूर्वधर्मापचये धर्मान्तरोपमनः परिणामस्तदहिता कूटस्पनित्या परमानन्यायः । (२) नास्ति प्रतिसामः-सङ्गो विषयेषु यस्पाः साऽस्तिमकमा, निलंति पाइन् । (१) लतः = चितिशक्तः । इयं = विवेकपातिविपरीता परिगामिनी प्रतिबारदती बड़ा परिन्टिना सुखदुःलापविनीत्यर्थः । (१) दुनोति = Sरतापपति, स्ववियोगेन पुरु दलितं फलति पाइन् । - ·. पातालदर्शने भा० अतस्तस्यां विरक्तं चित्तं तामपि ख्यातिं निरुणद्धि। तदवस्थं संस्कारोषगं भवति । स निर्वीजः समाधिः। न तत्र कि. ञ्चित् सम्प्रज्ञायत इत्यसम्प्रज्ञातः । विविधः स योगश्चित्त- वृत्तिनिरोध इति ॥२॥ तदवस्थेचेतसि विषयाभावाद् वुद्धि- वोधात्मा २) पुरुषः किं स्वभाव इति । टी. “अतः"चितिशक्तेः । “विपरीता” इति । यदा च विवेकख्यातिरपि हेया तदा कैव कथा वृत्त्यन्तराणां दोषबहुलानामिति भावः ॥ ततस्तदेतो- निरोधसमाधेरवतारो युज्यत इत्याह "अतस्तस्याम्" इति । ज्ञानप्रसा- दमात्रेण हि परेण वैराग्येण विवेकख्यातिमपि निरुणहीत्यर्थः ॥ अथ निरुद्धाऽशेपबृत्ति चित्तं कीदृशमित्यत आह । “तवस्थम्" इत्यादि । स-निरोधोऽवस्था यस्य तत्तथोक्तम्। निरोधस्य स्वरूपमाह । “स निर्वीज" इति । क्लेशसहितः कर्माशयो जात्यायुभोंगा बीजं, तस्मानिर्गत इति निर्वाजः ॥ अस्यैव योगिजनप्रसिद्धामन्त्री सञ्जामादर्शयति । "न तत्र' इति । उपसंहरति । “द्विविधः स योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इती" ति ॥२॥ सम्प्रत्युत्तरसूत्रमवतारयश्चोदयति “तदवस्थे चेतसि” इति । किमाक्षेपे । तत्तदाकारपरिणतबुद्रिवोधात्माखल्वयं पुरुषः सदाऽनुभूयते, न बुद्धिबोधरहितोऽतोऽस्य पुरुषस्य बुद्धिबोधः स्वभावः सवितुरित्र प्रकाशः । न च संस्कारशेपे चेतास सोऽस्ति । न च स्वभावमपहाय भावो वर्तितुमर्हति । स्यादेतत् । संस्कारशेषामपि बुद्धिं कस्मात् पुरुषो न बुध्यत इत्यत आह । “ विषयाभावाद्” इति । न बुद्धिमात्रं पुरुषस्य विषयोऽपि तु पुरुषार्थवती बुद्धिः । विवेकख्यातिविषयभोगी च पुरुषार्थी तौ च निम्दावस्थायां न स्त इति सिन्द्रो विपयाभावः । दि. (१) निरुद चेतस्यमयूज्ञाताऽवस्थे सतीत्यर्थः । (२) शान्तवारमूढाकारपरिणतवृद्धिवृत्तिविषयकवाधस्वध्यस्तत्माशीत्यर्थः । (३)कि वस्तुतस्तार्किकवन्नड प्वाऽऽत्मा, व्युत्थानकाले तु तदाकारपरिणतबुन्हि- सविधानाचेतपिता भवति । अयम्प्रज्ञानाऽवस्थायान्तु बुद्धिवृत्त्यमायात काष्टादपूकाराका प्वनितिक वा काशस्य व पुरूषो व्युत्थानकाले बुद्धिवृन्युपायानेनाऽविवेकामातत्य सारिप- न्नुपदर्यदे। निरदेनु दित्तेवृत्याव्यदृश्याऽभावाजामुमोऽपाये स्फटिकमयाऽलोदिन सक देऽस्थितिरिन दृचितिविन्दान्य चिन्माचे स्वर पुम्सम्यावस्थितिभवति ? दनि शारायः

·No text on this page.

·पातजलदर्शने भा० ताः पुनर्निरोद्रव्या बहुत्वे सति चित्तस्य(१) । सू० वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः ॥५॥ क्लेशहेतुकाः कर्माशयप्रचयक्षेत्रीभूताः(२) क्लिष्टाः । टी०स्यादेतत, पुरुषो हि शक्य उपदिश्यते, न च वृत्तिनिरोधो वृत्तीरवि- ज्ञाय शक्यो, न च सहस्रेणापि पुरुषायुषैरलमिमाः कश्चित् परिगणयितुम, असङ्ख्याताश्च कथं निरोद्धव्याइत्याशक्यतासामियत्तास्वरूपप्रतिपा- दनपरं सूत्रमवतारयति "ताः पुनर्निरोडव्या बहुत्वे सति चित्तस्य" इति । "वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः"॥ वृत्तिरूपोऽवयव्येकस्तस्य प्रमाणा- दयोऽवयवाः पञ्चततस्तदवयवा पञ्चतयी पञ्चावयवावृत्तिर्भवति।ताश्च वृत्तयश्चैत्रमैत्रादिचित्तभेदाद् बयइति बहुवचनमुपपन्नम्।एतदुक्तं भवति। चैत्रोवा मैत्रो वा अन्यो वा कश्चित् सर्वेषामेव तेषां वृत्तयःपंचतय्य एव, नाधिका इति।"चित्तस्य" इति चैकवचनं जात्यभिप्रायम्।चित्तानामितितु द्रष्टव्यम् ।तासामवान्तरविशेषमनुष्ठानोपयोगिनं दर्शयति "क्लिष्टाऽक्लिष्टा" इति । अक्लिष्टा उपादाय क्लिष्टा निरोद्धव्यास्ता अपि परेण वैराग्येणेति । अस्य व्याख्यानमाह "क्लेशहेतुका"इति । क्लेशा अस्मितादयो हेतवः=प्र. वृत्तिकारणं यामां वृत्तीनां तास्तथोक्ताः । यहा पुरुषार्थप्रधानस्य रजस्त- मोमयीनां हि वृत्तीनां दर्शकारित्वेन क्लेशायैव प्रवृत्तिक्लेशा-क्लिष्टं तदा- गामस्तीति क्लिष्टा''इति । यत एव ले शोपार्जनार्थममूपां प्रवृत्तिरत एव क. मीशयमचयक्षेत्रीभूताः।प्रमाणादिना खत्वयं प्रतिपत्ताऽर्थमवसाय तत्र सक्ते हिष्टी वा कर्माशयमाचिनोतीति भवन्ति धर्माऽधर्मप्रसवभूमयो वृत्तपः दि. ()व्यनिदेन वृन:नां बहले मत्यपि निगेहव्याश्रितम्य वृतयः क्लिष्टाऽसिममिना नाम वेन्यदन्वेग महान्य देशकामादिलक्षणानां वृतीनां सोऽपि पश्य समाप. न्दर्नद प्रकाशादिरनिंग नवलगमा निम्हवान नामानिगवाय पृय पामिन 210) मायामानांच्या परिवादनाममहानां धीमूना:- समय इत्यर्थः । (2) नामद । (३) को मारा इति भारः ।

·समाधिपाद। भा० ख्यातिविषया गुणाधिकारविरोधिन्योऽक्लिष्टाः । क्लि- एप्रवाहपतिता अप्यक्लिष्टाः, क्लिष्टच्छिद्रेप्वप्याक्लिष्टा- भवन्ति, अक्लिष्टच्छिद्रेषु क्लिष्टा इति । टी० क्लिष्टा इतिाअक्लिष्टाव्याचष्टे"ख्यातिविषया"इति॥विधूतरजस्तमसो बुद्धिसत्वस्य प्रशान्तवाहिनःप्रज्ञाप्रसादःख्यातिःतया विषयिण्यातद्विषयं सत्त्वपुरुषविवेकमुपलक्षयति । तेन सत्त्वपुरुषविवेकविषया यतोऽत एव, गुणाधिकारविरोधिन्यः,कार्यारम्भणं हि गुणानामधिकारो, विवेकख्याति- पर्यवसानं च तदिति चरिताऽधिकाराणां गुणानामधिकार निरुन्धन्ती- त्यतस्ताअक्लिष्टाः प्रमाणप्रभृतयो वृत्तयः स्यादेतत्-वीतरागजन्मादर्श- नात् क्लिष्टवृत्तय एव सर्वे प्राणभृतः। न च क्लिष्टवृत्तिप्रवाहे भवितुमर्ह- न्त्यक्लिष्टा वृत्तयो, नचामूषांभावेऽपि कार्यकारिता, विरोधिमध्यपातित्वाव। तस्मा क्लिष्टानामक्लिष्टाभिनिरोधस्तासां च वैराग्येण परेणेति मनोरथ- मात्रमित्यत आह । “क्लिष्टप्रवाह" इति ॥ आगमानुमानाचार्यो- पदेशपरिशीलनलब्धजन्मनी अभ्यासवैराग्ये क्लिष्टच्छिद्रम् = अन्तरं, तत्र पतिताः स्वयमक्लिप्टा एवं यद्यपि क्लिष्टप्रवाहपतिताः। न खलु शालग्रामे किरातशतसङ्कीर्णे प्रतिवसन्नपि ब्राह्मणः किरातो भवति । अ- क्लिष्टच्छिद्रेविति निदर्शनं, क्लिष्टान्तर्वर्तितया च क्लिष्टाभिरनभिभूता अक्लिष्टाः स्वसंस्कारपरिपाकक्रमेण क्लिष्टा एव तावदभिभवन्तीत्याह । (१) निर्पि पाठमपि सम्यञ्च प्रतिपद्ये । (२) प्रतिपत्ता परीक्षकः प्रमाणादिना कर्तव्याऽकर्तव्यमर्थ निश्चित्य आनुकूल्य- ज्ञानेन तत्र रक्तो धर्ममाचिनोति प्रातिकल्पज्ञानेन च विष्टोऽधर्मनाचिनोतीति हेतोः राजत्यस्लामस्यश्च प्रमाणादिवृत्तयः क्लिष्टा इत्यर्यः । (३) समाप्तत्यानाम् । (४) सरागनन्नदर्शनादिसर्थः । (५) यत्तु, ननु मूत्रकारेण तामसीनां सान्त्रिकीनां द्विविधानानेच निरोद्धव्यत्तमुक्तं न तु राजसीनां क्लिटाक्लिष्टरूपमिश्रवृत्तीनानिति न्यूनतेत्याशक्य मिश्रवृत्तीनानुकान्वे- वान्तभीवनाह-क्लिष्टप्रवाहेतीत्यवतारित विज्ञानमिक्षणा तिन सम्यक् । क्लिष्टशब्देनैव रानतीनां तामसोनां च ब्रहणस्य मूत्ररतोऽभिमतत्वात् । परपीडानुग्रहान्यां धर्मावर्माबुर- विनोति ततश्च दुःसधारा भवतीति दासतालकाः विटा इति तनव धनाधविति वदतोमयानहगत्व धनितसाच्चेति । वि०

·No text on this page.

·२१ समाधिपादः। सू० प्रत्यक्षानुमानाऽऽगमाः प्रमाणानि ॥७॥ भा०इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य वाद्यवस्तुपरागात् तद्विषया सामान्यविशेषाऽऽत्मनोऽर्थस्य विशेषाऽवधारणप्रधाना वृत्तिः प्रत्यत्तं प्रमाणम् । टी० ख्यातिरविद्या" इत्युक्तेऽपि न दिङ्मोहाऽलातचक्रादिविभ्रमा व्युद- स्यन्त एवमिहाऽपिप्रमाणाद्यभिधानेऽपि वृत्त्यन्तरसद्भावशङ्का न व्युद- स्येतेति तन्निरासाय वक्तव्यं--“पञ्चतय्य" इति । एतावत्य एवं वृत्तयो नाऽपराः सन्तीति दर्शितं भवति ॥ ६॥ तत्र प्रमाणवृत्तिं विभजन् सामान्यलक्षणमाह २) “प्रत्यक्षाऽनुमाना55 गमाः प्रमाणानि" ॥ अनधिगततत्त्वबोधः पौरुषेयो व्यवहारहेतुः प्रमा, तत्करणं प्रमाणम् । विभागवचनं च न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदार्थम् । तत्र सकलप्रमाणमूलत्वात् प्रथमतः प्रत्यक्षं लक्षयति "इन्द्रिय" इति। 'अर्थस्य इति समारोपितत्वं निषेधति । तद्विषया' इति बाह्यगोचरतया ज्ञानाकारगोचरत्वं वारयति । चित्तवर्तिनो ज्ञानाऽऽकारस्य बाह्यज्ञेय- 'टे० (१) इन्द्रियाण्येव प्रणालिका = कुल्या व चित्तनिसचरणमार्गस्तयेत्यर्थः । इन्द्रिय हारा वाह्यवस्तूपरागात्तद्विपया = उपरक्तवस्तुविषया या चित्तस्य वृत्तिःमा प्रत्यक्षं प्रमा- णनिति यावत् । एतेन चित्तवृत्तरेव प्रमागावं मुख्यं, पारादीनां तु द्वारत्वमेवेति प्रमाणत्वव्यवहारो भाक्त इति वाध्यः । शसपेत्याद्या कारवाया नेत्रादिगणकामादि- दोपाऽन्वयव्यतिरेकाऽनविधायित्वास्तितस्येन्द्रियमाहियेनेवाऽऽरसारियो न फेवलस्येत्यत एव पक्षादीनामपि करणवत्यवहार त्यो । (२) यद्यपि विभागपरमेसून तथाऽपि प्रमोय नेते निईनन : न्य लक्षात यायले भारः । लेनाय सुत्रस्य मिनरलेन का किसिममाएक सामान्यासमन्तर विभागाऽयोगा या न्यान निराकामिया विमाः । （༢}ན༌རུང༌ ཡའགལ་བྱའི ཀྱ བ པ दिपचाऽभवत् ।

·३ ૨૨ पातजलदर्शने भा० फलमविशिष्टः पौरुषेयश्चित्तवृत्तिबोधः । बुद्धेः प्रतिसं- वेदी पुरुष इत्युपरिष्टादुपपादयिष्यामः । टी० संबन्धं दर्शयति “बाह्यवस्तूपरागाद्" इति । व्यवहितस्य तदुपरागे हेतुमाह " इन्द्रियप्रणालिकया " इति । सामान्यमात्रमर्थ इत्येके, विशेषा एवेत्यन्ये, सामान्यविशेषतद्वत्तेत्यपरे वादिनः प्रतिपन्ना- टि. (१) चित्तवृत्तिबोधः इन्द्रियप्रणालिकयाऽर्थमन्निकर्षाऽनन्तरं जायमाना याऽयं घट इत्याकारा चित्तवृत्तिस्तस्या यो वोधः-तत्तदर्थोपरक्तचित्तवृत्तिविषयकोऽहं घट जाना- मीत्याद्याकारोऽनुभव इति यावत् स प्रमाणभूतायाश्चित्तवृत्तेः फलमित्यर्थः। स चायं बोधः फलरूपो न बौन्होऽपि तु बुद्धौ प्रतिविम्बितत्वेन तत्तादात्म्याऽऽपरया पुरुषस्य ज्ञानादि- मत्वोपचारात्पौरुषेय इत्याह “पौरुषेय" इति । पौरुषेय इत्यनेन न बोधस्य पुरुषनिष्ठ- त्वमुच्यते येन प्रमातृत्वादिधर्मेण पुरुषस्य परिणामित्वं स्याद् इत्याह "अविशिष्टः= : बुद्धिवृत्त्या सहाऽविशिष्टः, चितिचित्तयोरभेदग्रहात् पुरुप उपचर्यमाणोऽपि वस्तुतो बुद्धिवृत्त्यात्मक इत्यर्थः । तथा चोक्तं पञ्चशिखाचार्यैः "प्राप्तचैतन्योपमहरूपाया बुद्धि- वृत्तेरनुकारमात्रतया बुन्डिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याऽऽख्यायत" इति । बोधस्य बुद्धिवृत्त्यात्मकत्वेऽपि यथा पौरुषेयत्वं तथा 'द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययाऽनुपश्यः" पा० २सू० २० । “चितेरपूतिसक्रमायास्तदाऽऽकाराऽऽपत्तौ स्ववुद्धिसंवेदनम्” पा० ४ सू०२२ इत्यादिसूत्रेषु स्पष्टं, तत्रैव च वयं विस्पष्टयिष्याम इत्याह "बुद्धेः प्रतिवेदी' इत्यादिना।बुद्धेः प्रतिसंवेदी संवेदिन्या बुद्धेःपूतिरूपस्तत्तादात्म्याऽऽपनत्वेन तत्समाना- SSकार इति यावत् । बुद्धिदर्पणे पुरुषप्रतिविम्बसंक्रान्तिरेव बुद्धिप्रतिसंवेदित्वं पुंसः । तथा च यथा ह्यन्तरेणाऽपि चन्द्रमसः क्रियामुपसङ्क्रान्तचन्द्रप्रतिबिम्बममलं जलं.स्वयं चलत्सदचलमपि चन्द्रमसं चलमिवाऽवभासयत्येवं विनाऽऽपि चितिव्यापारमुपसङ्कान्त- चितिपूतिविम्बा बुद्धिरसङ्गतामपि चितिशक्ति स्वगतया ज्ञानादिक्रिययाऽवभासयन्ती सती पूमातृमावमाणदयति । परमार्थतस्तु न पुरुषस्य पूमातृत्वं, न वा तनिष्ठो बोधः फलम् । तथाचाक्तमादित्यपुराणे-"नित्यः सर्वगतो ह्यात्मा बुद्धिसन्निधिसत्तया । यथा यथा भवेद् बुद्धिरात्मा तद्वदिहेप्यते” इति । एतेन यदत्र विज्ञानभिक्षुणा "पुरुषनिष्ठो बोध: फलम्" इति “पूमाता चेतनः शुद्ध" इति च पूलपित, तन्निराकृतम् । पूर्वोक्तयुक्त्युपेत- वचनेम्यो बुद्धितत्त्वपूतिविम्वितस्य पुंसः कथञ्चित्पूमातृत्वेऽपि शुद्धस्य तदयोगात् । “अस- भोऽह्ययं पुरुषः, ध्यायतीव लेलायत्तीव" इत्यादिश्रुतिविरोधाच्च। “पुरुषस्तु प्रमासाक्ष्येव न प्रमाता" इति साङ्खयपूवचनभाष्यस्थस्वोक्तिविरोधाच्च। यच्चोक्तं वुद्धेरेव पूमातृत्वे पुरुषो न सिद्ध्येदिति, तदतिफल्गु । न वयं केवळ बुद्धितत्त्वं प्रमातृ इत्याचक्ष्महे अनैवमुपालभ्ये- ·समाधिपादः। ૨૨. टी. स्तन्निरासायाऽऽह "सामान्याविशेषात्मन" इति। न तद्वत्ता, किन्तु तादात्म्यमर्थस्य । एतच्च “एकान्ताऽनभ्युपगमाद्"इत्यत्र प्रतिपादयिष्यते। अनुमानाऽऽगमविषयात् प्रत्यक्षविषयं व्यवच्छिनत्ति "विशेषाऽवधारण- प्रधाना" इति । यद्यपि सामान्यमपि प्रत्यक्षे प्रतिभासते तथाऽपि विशेष प्रत्युपसर्जनीभूतमित्यर्थः। एतच्च साक्षात्कारोपलक्षणपरम् । तथा च विवेकख्यातिरपि लक्षिता भवति । फलविप्रतिपत्तिं निराकरोति "फलं पौरुषेयश्चित्तवृत्तिवोध" इति । ननु पुरुषवर्ती बोधः कथं चित्तगताया वृत्तः फलं,न हि खदिरगोचरव्यापारण परशुना पलाशे छिदा क्रियते इत्यत आह "अविशिष्ट" इति । न हि पुरुषगतो बांधी जन्यतेऽपि तु चैतन्य- मेव बुद्धिदर्पणप्रतिविम्वितं बुद्धिबृत्त्याऽर्थाऽऽकारया तदाकारतानाच- मानं फलम् । तच तथाभूतं बुद्धेरविशिष्ट = युगाऽऽत्मकं, वृत्तिदव बुध्यात्मिके- ति सामानाधिकरण्याद् युक्तः प्रमाण फलभाव इत्यर्थः । एतन्नो- पपादायप्याम इत्याह “बुद्धेः प्रतिसंवेदी' इति । टि महि. किन्तु "गास्कर्तृत्वं चिल्लामियाद" "लम्मान गरेर लिङ्गम्" इत्यादिमाइ परमृतिभ्ग उपमझान्तचितिनिधिवन न प्रतिविम्बत्वाऽन्यथाऽनुपपच्या वाहन जितमान परपनिईन । निनु वित्ततिन यो यः पारुपया करकर : व्यानक्षते। अपर तु रूपवर्ती बोधः वयं नितारा :::: वृशानुसारेण चित्तवृत्तेमिति पसन्न पाट करके : फलमिदमपियाज। परन्तु न म ! कामे फोरम (१) ममान्यपिरान । ८५ = लेन" :- १. १६६ -- (२) नाति नायना' SSER : ...::- र: inct : ' ५५ . ::: S: ६.:.FTSS :- N ·पातजनदर्शने हि. इत्यादिवाश्याच्च । उपपादितं नैतत् पूर्वमिति व्याख्यातुराकूतम् । विज्ञानभिक्षुस्तु 'न दो प्रमाख्यं फलं जायते तथा सति पौरुषेय-शब्दस्य यथाश्रुताऽर्थत्यागापः। किन्तु बुदिवृत्तिप्रतिविम्वोपहितायाचितेरेव फलत्वं युक्तम् । प्रतिविम्बस्याऽर्थक्रियाकारितायाः क्वाप्यदर्शनाद्' इत्येवं वाचस्पत्यं निरानष्ट । एतच्न पूर्वत्रोपपादितरीत्याऽसंगतमेव । किल"नितरप्रतिसङ्कमाया" इत्यादिसूत्रतवाप्यपूर्वोक्तपञ्चशिखाचार्यवचनेम्यो बुहो तन्यप्रतिविम्बस्य प्रामाणिकलेऽपि पुरुषे बुद्धिप्रतिविम्बस्याप्रामाणिकत्वात् । यास्तु "तस्मिंशिदर्पणे स्कारे समस्ता वस्तुदृष्टयः। इमास्ता प्रतिविम्बन्ति सरसीव तद्रुमा" इत्यादयः स्मृतयस्ता अपि सूत्राधाऽनुगुण्येन 'बुद्धिदर्पणप्रतिविम्बितत्वेन तत्तादात्म्यापों दर्पगरमच्ने निति इमा वस्तुदृष्टयः बुद्धधर्मभूतानि ज्ञानान्यविवेकात् प्रतिभासन्त इत्यामपरसगा नेयाः । अपि न, न हि पारमार्थिकत्वघटितं पुरुषनिष्ठत्वमेव यथा- पुनः परिगसदस्यार्थः, किन्तर्हि पुरुषस्तवं तनिष्ठत्वमानं ना । तच्च पारमार्थिक सपनारि नि नाऽऽ ग्रहः। प्रकृते न मुख्यस्याऽसम्भवादोपचारिक तन्निष्ठलमाश्री. रडता न गयानाऽर्थत्यागापत्तिः। किन, प्रतिविम्नरूपयाऽऽरोपितक्रियया कल्पित दर्शन गर्नु, वस्तुगस्नु बुरेः साधेशव पुरुष इति, "द्रष्टा दशिमात्र" इति सूत्रस्थ- मरासिंग अडेगमेनन व्याख्यानम् । यकनोस्तं प्रतिबिम्बस्याऽर्थक्रियाकारित्वं मीना नागेन । उपनिविग्यस्याऽर्थक्रियाकारिताऽभावेऽपि चेतनप्रतिविम्बस्या- कि.मरारियमभागादित्यलमाधिकेन । नतदभाप्याग्जित्तवृत्तेः प्रमाकरणत्वेन प्रमाणत्वं योग १ प्रमानमिति लभ्यते । एवं न नारादीनां यत् प्रमाकरणलेन DAY नानगर पानं नकुरोगयुक्तप, इति नेत्र केचित् "योरेकतरण ययाऽगिनिः प्रमा" अ० १ ० ८७ इति माशपगचात् पौरुषेयो यान गुमगमपि प्रमत्यादयायने साहः । एवं नवाप्रमाऽपेक्षया चारादीना F, बागययावागा न बुद्धिवृतिः करणलव्याहार इति, अर्ग पर प्रति जागर करणया, 'अहं घट जानामीगासाकार ६ दिन करणामिनि गारद उनि पाहः । अदं तरी, माहनग ये ना गया नमादिः, कश्रिमामागोमयमणी गणा या तीन, तर या दिमतीने नन्ग, कश्रिमी, यता परिता दन प्रायमीकार आवश्यकमा नि अपमान दरम्यान पनि यमागोमाग र पालिका सिमित - पंकी जय Mig, न पर मार, ? माह Tar. मा raa ·२५ समाभिपादः। भा० अनुमेयस्य तुल्यजातीयेष्वनुवृत्तो भिन्नजातीयेभ्योव्यावृत्तः संवन्धो यस्तद्विषया सामान्याऽवधारणप्रधाना वृत्तिरनुमानम् । टी० प्रत्यक्षाऽनन्तरं प्रवृत्त्यादिलिङ्गकश्रोतृबुद्धयनुमानप्रभवसंवन्धदर्शन- समुत्थतयाऽऽगमस्याऽनुमानजत्वादनुमितस्य चाऽऽगमेनान्वाख्यानाद् आगमात्प्रोगनुमानं लक्षयति “अनुमेयस्य" इति । जिज्ञासितधर्मवि- शिष्टोधर्म्यनुमेयः (२॥ तस्य तुल्यजातीयाः = साध्यधर्मसामान्येन समाना- ऽर्थाः सपक्षास्तेष्वनुवृत्त इत्यनेन विरुद्धत्वम्, असाधारणधर्मत्रं ) च साधनधर्मस्य निराकरोति । भिन्नजातीया असपक्षास्ते च सपक्षादन्ये तद्विरुद्धास्तदभाववन्तय तेभ्यो ब्यावृत्तस्तदनेन साधारणाऽनैकान्तिक- दिः (१) "उभयं महाविषये शब्दक्ष प्रत्यक्षं च कथमिति ?प्रत्यक्षेणाऽपि सामान्य विशेषता प्रहणं, शब्देनाऽपि" इत्युयोतकराऽऽचार्योक्तेः प्रत्यक्षशब्दयोः साल्पेण, मनुमानस्य च सामान्यविषयत्वेन वैरुपात् प्रत्यक्षाऽनन्तरमागम एव निवक्तव्य इति पे मन्यन्ते तान् प्रत्याह "प्रत्यक्षाऽनन्तरम्" इति । प्रत्यक्षाऽनन्तरमागमात् मागनुमान लक्षपतीति संबन्धः। मानिरूपणीयत्व उपजीव्यत्वं हेतुमाह "आगमत्याऽनुमानमवादित्यादि । तपाचागम- स्थाऽनुमानोपजीवकत्वादनुमानाऽनन्तरमेव निरूपणीवत्वमित्यर्थः । यत्वनुमितिग्रन्थे मधुरानाथेनोक्तं "यद् यदुपमीवकं तत् तन्निरूपणाऽनन्तरं निल्यमिति-नियमोऽसाद. त्रिक'' इति तत् प्रौदिवादेनैव । अत एवाने, स्वतन्त्रेण्डस्येतिन्पायनेच्छापा एक चीजलादि- त्येवोतं तेन, न तु काचिद्युक्तिरुपन्यस्तेत्यलम् । अनुमानत्योपोव्य हेतुमाह प्रवृत्पा- दिलिङ्गक" इत्यादि । प्रवृत्त्यादिलिङ्गकं यत् प्रोतानाऽनुमानं तदेव प्रभवः कारन यस्य संबन्धदर्शनस्प-दाक्तिग्रहस्य तस्मात् समुत्पन्नवेनेत्यर्थः । कत्रेद दोपन । गामानपेति- प्रपोज करवचन श्रवणसमनन्तरं मन्यमवृद्धस्य गानयनं दृष्टा युलिन इत्यमा पति। एतप्रवृत्तिलकार्यानपूर्विका स्वतन्त्रप्रवृत्तित्वान्नदीपस्वतन्त्रप्रतिदिति । तदेव स्वात्मान्लेन प्रवर्तकाने शब्दपूर्वका चाऽनुमाप दाऽनन्तरमा निलमदद रए शक्ति हाति। तदनु च प्रपोगान्त गां दधानानानादि नियन भयोरखारे तदर्थपोरद्धारा प्रसो ६ प्रदर्शनादन्दपतिक न्यादी पददिक माननीति मुटने SMS (२) अनुपम विरिष्टः ६३ इति पावन । (३) विरुमा भारतिय मित्रम् । - m ·पातजनार्शने। भा० यथा, देशान्तरप्राप्ते तिमञ्चन्दतारकं चैत्रबद्,बिन्ध्यश्च टी० त्वमपाकरोति । संवध्यत इति संवन्धो लिङ्गम् । अनेन पक्षध- भतां दर्शयन्नतिद्वता३) निवारयति। तद्विपया = तन्निबन्धना। पिञ्च- न्धने इत्यस्माद् विषयपदव्युत्पत्तेः। 'सामान्याऽवधारणे'तिप्रत्यक्षविषयाद् व्यवच्छिनत्तिासंबन्धसंवेदनाधीनजन्माऽनुमान "विशेपेपुसंबन्धग्रहणा- ऽभावेन सामान्यमेव सुकरसंबन्धग्रहणं गोचरयतीति । उदाहरणमाह "यथा" इति । चो-हेत्वर्थ । विन्ध्योऽगतिर्यतस्तस्मात्तस्याऽप्राप्तिः। टि०. (१) देशान्तरप्राप्तेः ननु कथं देशान्तरप्राप्तेलिंगत्वम् । न हि मार्तण्डस्य देशान्तर- प्राप्तिरध्यक्ष कैश्रिदीक्ष्यते ।देशान्तरं खलु नभा दिग्देशोत्रा याच्यम् । तच्चोभयमप्यप्रत्यक्षम्। न च, दिक् प्रत्यक्षा, अगुल्या व्यपदेशाच्चन्द्रवदिति साम्प्रतम् । अरूपाया दिशो बाह्य- करणप्रत्यक्षाऽसम्भवात् । कयन्तीगुल्या व्यपदेश इति चेद् दिग्देशसंबन्धिवृक्षादीन् दिगि- त्युपचर्याऽगुल्या व्यपदेश इति गृहाण । एवञ्च प्रत्यक्षाऽप्रत्यक्षवृत्तिसंयोगस्याप्रत्यक्ष- त्वान्नाऽतीन्द्रियदेशान्तरप्राप्तेलिङ्गस्यमितिचेद्, अत्राऽऽहुरुयोतकराऽऽचा-:-"नैवेद- मादित्यगत्यनुमानं साक्षात्, किन्तर्हि देशान्तरप्राप्तिमानादित्योऽचलचक्षुपो व्यवधानाऽनु- पपत्तौ दृष्टस्य पुनर्दर्शनाऽविषयत्यावेत्रवादिति देशान्तरप्राप्तिमनुमाय तया गत्यनुमानमित्य- ऽदोप इति । अधिकं न्यायवार्तिके द्रष्टव्यम् । चैत्रवदित्यन्यपी दृष्टान्तो, विन्ध्यश्चेति व्यतिरेकीति बोध्यम् । (२) साधारणाऽनेकान्तिकत्वम् सपक्षविपक्षवृत्तित्वम् । (३) असिद्धतां-पक्षे हेत्वभावरूपां सरूपाऽसिद्धताम् ॥ (४) संबन्धसंवेदनाऽधीनजन्माऽनुमानं व्याप्तिज्ञानाऽधीनसत्ताकमनुमानंसामान्यमेव गोचरयतीतिसंबन्धः। तत्र हेतुर्भितं विशेषणमाह "सुकरसंबन्धग्रहणमिति । न ह्यसर्व- ज्ञेन सर्वा व्यक्तयो ज्ञायन्ते तत्तद्व्यक्तीनामनन्तत्वादतस्तत्र संबन्धग्रहणं न सुकरमिति भावः। तदेवाह "विशेषेष्टित्यादि"। नन्वेवमग्निविशेपस्याऽगृहीतसंबन्धस्याऽनुमानाऽगोचरत्वात् सामान्यमेवाऽनुमेयम् । तच्च प्रागेव संवन्धाहसमयेऽवगतम् । तथाच कथं न सिद्धसाध्यता कथं वा ज्ञातज्ञापकत्वेन प्रामाण्यम् । यथाहुः "विशेषेऽनुगमाऽभावः सामान्ये सिद्धसा- ध्यताअनुमाभङ्गपङ्केऽस्मिनिमग्ना वादिदन्तिनः" इति चेद् अत्राहुः शास्तूदीपिकाकाराः, अवगतस्याऽपि सामान्यस्य देशान्तरकालान्तरसंबन्धस्याऽगृहीतस्य ग्रहणात् प्रागाण्य- सम्भवादुपपन्नं प्रमेयत्वमिति । किञ्च यद्यप्यग्निसामान्यं तावद् गृहीतमेत्र, पर्वतोऽपि प्रत्यक्षेणाऽवगत एव तथाप्यग्निविशिष्टः पर्वतो न केनाऽप्यवगतः सोऽनुमेयो भवि- ध्यतीति । अनेनेवाशयेन वाचस्पत्ये साध्यधर्मविशिष्टो धर्म्यनुमेय इत्यभिहितं पूर्वत्रेत्यवधेयम् । ।

·। समाधिपादः! भा०अप्राप्तिरगतिः । प्राप्तेन दृष्टोऽनुमितो वाऽर्थः परत्र त्वबो- घसंक्रान्तये शब्देनोपदिश्यते शब्दात्तविश्या वृत्तिः श्रोतु- रागमः ६॥ यस्याऽश्रद्धेया? वक्तानि दृष्टा ऽनुमितार्थःसा- गमःप्लवते । मूलवक्तार तु दृष्टा ऽनुमितार्थेनिर्विप्लवः स्यात् ॥५॥ टी०अतो गतिनिवृत्तौप्राप्तनिवृत्तेदेशान्तरमाप्तगतिमचन्द्रतारकं चैत्रवदिति सिद्धम्।आगमस्यवृत्लक्षणमाह "आप्तेन" इति । तत्वदर्शन-कारुण्य- करणपाटवाऽभिलंबन्ध आप्तिः, तया वर्चत इत्याप्तन्तेन दृष्टोऽनुमितो वाऽर्थः। श्रुतस्य पृथगनुपादानं, तत्य दृष्टाऽनुमितमूलत्वेन ताभ्यामेव च- रितार्थत्वाता आप्तचित्तवर्तिज्ञानतहास्य ज्ञानन्य प्रोतचित्ते समुत्पादः स्वबोधसंक्रान्तिस्तस्यै अर्थ उपदिश्यते = श्रोतृहिताऽहितप्राप्तिपरिहा- रोपायतया प्रज्ञाप्यते । शेपं सुगमम् । यन्याऽऽगमन्याऽश्रद्धेयार्थो वक्ता यथा यान्येव दश दाडिमानि तान्येव पड़पा भविष्यन्तीति. न दृष्टाऽनुमि ताथों, यथा-"चैत्यं वन्देत् वंगकान इति"ल आगमः प्लवते । नन्वेवं मन्वादीनामप्यागमः प्लवेत । न हि तेऽपि दृष्टाऽनुमिताऽर्या इत्यत आह् "मूलवतरितु" इति । मूलवता हि तत्रेश्वरो दृष्टाऽनुनितार्थः । यथाहुः "यः कश्चित् कस्यचिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः ल सर्वोऽभिहिती वैदे सर्वज्ञानमयो हि स (४ इतीत्यर्थः ॥७॥ दि० (१) आदन हटो = ज्योनिटोमादि.. अनु = अकादेकोऽयः पात्र सव- मान्तये येन शब्देनोपदिश्यते नमाजवाद या जलदकिया दृनिः म आ. नम समयः । (२. अनावस्यहरमाह "यस्य" । यस्ता कामवः म अगमःतले प्रमायायन ने कालिजननामनियाद । मानने हेतुनाह "- asमरा मी तिमाः। (३) iss. बद्धका । (४) सर्वज्ञानमयो हि म:. :: नमः पेदापमान मत हादः । में इसी देशो! म रे - हिन' हल न है पासमार. - - ' ·पातञ्जलदर्शने सू० विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्पप्रतिष्ठम् ॥८॥ भा० स कस्मान्न प्रमाणम् ? । टी. "विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्"॥८॥विपर्यय इति लक्ष्य- निर्देशो, मिथ्याज्ञानमित्यादि लक्षणम्।यज् ज्ञानप्रतिभासि रूपंतद्रू- पाऽप्रतिष्ठमेवातद्रूपप्रतिष्ठं, यथाऽश्राद्धभोजीति। अतः संशयोऽपि संग- हीतः। एतावास्तु विशेषः-तत्रज्ञांनाऽऽरूद्वैवाप्रतिष्ठता, द्विचन्द्रादेस्तु वाधज्ञानेन । नन्वेवं विकल्पोऽपि तदरूपाऽप्रतिष्ठानाद्विचारतो विपर्यायः प्रसज्ज्यतेत्यत आह "मिथ्याज्ञानमिति"।अनेन हि सर्वजनीनाऽनुभव- सिद्धोबाध उक्तः। स चाऽस्ति विपर्यये,नतुविकल्पे। तेन व्यवहारात २॥ पण्डितरूपाणामेव''तु विचारयतां तत्र बाधबुद्धेरिति । चोदयति “स कस्मान्न प्रमाणम्" इति । नोत्तरेणोपजातविरोधिना ज्ञानेन पूर्व बाधनीय मपि तु पूर्वेणैव प्रथममुपजातेनाऽनुपजातविरोधिना परमिति भावः । उपनिबहा इति न पुनरुक्तत्वं, न वा वेदाऽनभिहितत्वमिति प्राहुः । अन्ये त्वद्यत्वेऽपि पठ्यन्त एवं ताः शाखाः, किन्तु विप्रकीर्णास्ते धर्माः । कस्पांचिन्छाखायामष्टकादीनां कर्मणा- मुत्पत्तिः, कस्यां चिद् देवता, क्वचिन्मन्त्रः, क्वचिद् द्रव्यम्, इत्येवं विप्रकीर्णानां मन्वादयो- उपसंहारं सुखाऽवबोधार्थ चकुरिति प्राहुः । तत्राऽन्तिम एव पक्षो ज्यायान् । यथाहुः- "शाखाः काश्चित्समुत्सन्ना नेप पक्षो मतो मम" इति । (१) संशयसङ्ग्रहायातद्पप्रतिष्टमित्यत्र नत्रः प्रमज्ज्यप्रतिषेधार्थत्वमाह "पज्ज्ञानप्रतिभासि" इति । यत्प्रकारकं यदिशेष्यकं रूपं ज्ञानेन प्रतिमासते तस्मिन् रूपे यज्ज्ञानं न प्रतिटने किन्तृतरकालिकज्ञानेन वाध्यते तज्ज्ञानमेककोटिकं वा हिकोटिकं या सर्व तदरूपाऽप्रतिष्टत्वेनातदुरूपप्रतिटमुच्यंत तेन संशयोऽपि संगृहीत इत्यर्थः । नमः प्रमकन्यप्रतिषेधार्थत्वे दृष्टान्तमाह "अश्राहमानी" इति । यथाऽश्राहमोनीत्यत्र नाऽश्रादं मुक्त इति विग्रहस्तथात्वेऽश्राद्धभोजनाऽभावकाले व्रतोपप्रसङ्गानाऽपि न श्राद्धभोनीति दिग्रहोऽव्ययपूर्वपदप्रतिस्वरेणाऽऽयुदात्तप्रसन्नात् । किन्तु न मुक्ते श्राहं य इत्यरात्रः দিনাদানাদরখাসা বন্ধ ন দলিল হসনানিগুলির विग्रह इति भावः । एतच्च “ने' अ० ३ पा० २ आ० १ ० ८० इति सूत्रे महामान्य नष्टम् । * नत्र = माये । (२) प्लेन विपर्ययलक्षणे विकल्यभिन्नवं विशेषणं देयमिति मिशक्तिरयुक्तनि बोम्यम् । नियादानमिति विपानवातिव्यानेनिंगस्तत्वात् । (३) प्रशस्तविटुपाम् । त ....

·BE समाधिपादः। भा० यतः प्रमाणेन बाध्यते, भूतार्थविषयत्वात् प्रमाणस्य । टी० परिहरति। “यतःप्रमाणेन" इति । यत्र हि पूर्वाऽपेक्षा परोत्पत्तिस्तत्रैव- म् इह तुस्वस्वकारणादन्योऽन्याऽनपेक्षे ज्ञाने जायेते, तेनोत्तरस्य पूर्वम- नुपमृद्योदयमनासादयतस्तद्पबाधाऽऽत्मैवोदयो, न तुपूर्वस्योत्तरवाधाऽऽ- मोदयस्तस्य तदानीमप्रसक्तेः ।तस्मादनुपजातविरोधिता बाध्यत्वेहेतुरुप- जातविरोधिता च बाधकत्वे। तस्माद् भूतार्थविषयत्वात्प्रमाणेनाऽप्रमाण- स्य. वाधनं सिद्धम् । . टि० (१) यत्र हि पूर्वाऽपेक्षा परोत्पत्तिः यथा पूर्वश्रुत्यपेक्षा स्मृत्युत्पत्तिः । स्मृतीनां हि न साक्षात्प्रामाण्यं, किन्तु श्रुतिकल्पनाद्वारैवाऽतोऽस्ति स्मृतेः श्रुतिसाऽपेक्षता । यदाहुः- "स्वातन्त्र्येण प्रमाणत्वं स्मृतेस्तावन्न सम्मतम्" इति । तत्रैवम् तस्मिन् स्थले, एवं पूर्व- परयोर्विरोधे सति पूर्वेण परस्य बाधः। यथा “औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायेद्" औदुम्बरी सी वेष्टयितव्या" इतिश्रुतिस्मृतिविधेययोगैदुम्बरीस्पर्शतत्सर्ववेष्टनयोविरोधे पूर्वभूतया निरपेक्षया स्पर्शश्रुत्या सापेक्षायाः सर्ववेष्टनस्मृतेर्बाध इत्यर्थः । स्पष्टं चैतद्, "विरोधे त्वनपेक्ष स्यादसति ह्यनुमानम्" अ० १ । पा० ३ । सू० ३ । अधि० २ । इति जैमिनीयसूत्रे तन्तूवार्तिके। यद्वा यत्र-श्रुतिलिङ्गादिस्थले पूर्वाऽपेक्षा परोत्पत्तिस्तत्रैव पूर्वेण परस्प बाध इत्ययों वोध्यः। लिङ्गस्याऽपि हि न साक्षाद्विनियोजकत्वमपि तु श्रुतिकल्पनाद्वाराऽतोऽस्ति लिङ्गस्य श्रुतिसापेक्षत्वम्, अस्ति च तयोविरोधे पूर्वेण परस्य बाध्यत्वं । तथाचाऽऽह भगवान् नै- मिनिः "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवायेपारदौर्बत्यमर्थविप्रकर्षान, अ०३। पा० ३।सू०१४ । अधि०७ इति । उदाहरणान्याकरे स्पष्टानीत्युदास्पते विस्तरभीरुणा। यत्र-प्रत्यक्षाऽनुमानस्थले पूर्वप्रत्यक्षापेक्षा पराऽनुमानोत्पत्तिस्तत्रैव पूर्वेण परस्य वाधो यथा वहिशैत्याऽनुमानस्य प्रत्यक्षेणोण्यप्राहिणेति लौकिकमुदाहरणमप्पत्र बोध्यम् । यत्र तु निरपेक्षमेव ज्ञानद्वयं जायते तत्र न पूर्वेण परस्य वाधः। किन्तर्हि परेण पूर्वस्यैवेत्याह "इह वित्यादिना । यत इह-भमस्यलेऽन्योऽन्यनिरपेक्षे एव द्विचन्द्रकचन्द्रहाने रजततदभा- वज्ञाने वा जायेते तेन हेतुना तदपयाघात्मा पूर्वहानबाधरूप एव परस्पोदयो, न तूत्तरज्ञान- बाधात्मा परस्योदय इत्पर्धः । उत्तरज्ञानस्य वाधकवे हेतुगर्भित विशेषणमाह "पूर्व- मनुपमृद्योदयमनासादयतः"=पूर्वज्ञानवाधमन्तरा स्वसत्तामलभमानस्पेत्यर्थः । पूर्वज्ञानस्य याधकत्वाऽभावे हेतुमाह "तस्प तदानीमप्रसक्तेः उत्तरदानस्य पूर्वहानशाले समाप्तरि- त्यर्थः । रजतज्ञानात् प्राक् प्रापकाऽभावेन शुक्रमाप्तायाः प्रतिषेधाऽसम्भवान पूर्वानस्य वाधकत्वम् । यदाहुः "प्रसक्तं हि प्रतिषिद्धपत' इति भावः । एतःसर्वम् माग्छेदा- ·पातापदेशेन भा० तत्र प्रमाणेन बाधनमप्रमाणस्य दृष्ट,तद्यथा, हिचन्द्रदर्शनं सद्विपयेणेकचन्द्रदर्शनेन वाध्यत इति। सेयं पञ्चपर्वाभवत्यविद्या, अविद्याऽस्मितारागढवाऽभिनिवेशाः क्लेशाइति । एत एव(२) स्व- टी० ० उदाहरणमाह "तत्र प्रमाणेन" इति । तस्य कुत्सितत्वं हानाय दर्शयति "सेयं पञ्च" इति । अविद्यासामान्यमविद्याऽस्मितादिपञ्चसु पर्वस्वित्यर्थः। अव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेष्वष्टसु अनात्मस्वात्मबुद्धि- रविद्या तमः । एवं योगिनामष्टस्वणिमादिकेप्वैश्वर्यप्वश्रेयःसु श्रेयोबुद्धि- रष्टविधो मोहः पूर्वस्माज्जघन्यः । स चाऽस्मितोच्यते । तथा योगेना- ऽष्टविधम् ऐश्वर्यमुपादाय सिद्धो भूत्वा दृष्टाऽऽनुश्रविकान् शब्दादीन टि० ऽधिकरणे सष्टम् , यथाह भगवान् जेमिनि: "पौर्वापरये पौर्वदौर्बल्यं प्रकृतिबद्" । अ० ६। पा० ५। मू०५४। अधि०१९ इति । विवृतं चैतत्कुमारिलभट्टैः । यथाहुः "पूर्वात परवलीपस्तं तत्र नाम प्रतीयताम् । अन्योऽन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म धियां भवेत् ॥ गा- गामियादवःधिया पर पूर्व हि जायते । पूर्व पुनस्वाधित्वा परं नोत्पद्यते क्वजिद्" इति । सूत्रा- मागोव्यते। तथाहि, ज्योतिटोमे प्रातःसवनेऽन्योऽन्य संबध्य यज्ञशालातो निर्याता- नां वरमानन स्नोप्यमाणानामृस्विनाम् “अध्ययुं प्रस्तोताऽन्वारभत" इत्पादिपूर्वोक्ता- SS विदनिमित्तं प्रायवित्तमाम्नायते "यशुद्गाताऽपन्छियेतादाक्षिणो यज्ञः संस्थाप्यो- SST दयानत्र त दशाद्यस्मिन् दास्गन स्पादू प्रतिहाऽपछि त सर्पोदरी (दिति तोद्गातृप्रनिहा:क्रमेण यिदे सति विरुदनायश्रित्तयोः समुच्चपा- कि दानमिनक कार्यमुत परनिमित्तकामिनि संशय, अनुप नाताविरोधियारपूर्ण मिनी गन्तः पापियं मति निमित्तयां: पूर्वस्य नैमित्तिकास्प दोयम्, उत्तरस्य मिनदारतादिनस्यात, नदियकाल उत्तरम्याऽप्राप्तत्वेन पूर्वेण बाध्यत्वाऽपोगात् दु"पूर्वमानात वादविय नायनापगम्याऽनन्यापादान त्वाधान माम" इति, पयादि प्रकृतीवकागः कुगा प्रथममनिर्देशन विकृती प्राप्ताः कस्योपकारमया चार- मनिकननियन्ने नहिनि दृष्टान्नाथः । {1) द बिपिना भयं पञ्चानानियोऽनोऽपिता-गादि- नमक न दंग:। निविदादिपवनानां प्रदक्षिा गार: {मेंट, मन्या । 7." ::::::!

·३ समापिपादः । 'भा० संज्ञाभिस्तमो मोहो महामोहस्तामिस्रोऽन्धतामिस्र इति । एते ११ चित्तमलप्रसङ्गेनाऽभिधास्यन्ते ॥ ८ ॥ सू० शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः॥९॥ भा०सन प्रमाणोपारोही, नविपर्ययोपारोहीच। वस्तुशून्यत्वे- ऽपिशब्दज्ञानमाहात्म्यनिवन्धनो व्यवहारोदृश्यते।तद्यथाचैत- न्यं पुरुपस्य स्वरूपमिति।यदा चितिरेव पुरुषस्तदा किमत्र केन टी. • दश विषयान् भोदय इत्येवमात्मिका प्रतिपत्तिर्महामोहो रागः । एव- मेतेनैवाऽभिसन्धिना प्रवर्त्तमानस्य केनचित्प्रतिबद्धत्वादणिमादीनामनु- पचौ तन्निवन्धनस्य दृष्टाऽनुश्रविकविषयभोगस्याऽसिद्धेः प्रतिवन्धक- विषयः क्रोधः। स तामिसाख्यो द्वेषः । एवमणिमादिगुणसम्पत्तौ दृष्टाऽनु- अविकविषयप्रत्युपस्थाने च कल्यान्ते सर्वमेतन्नयतीति यस्त्रासः सोऽ- भिनिवेशोऽन्धतामित्रः। तदुक्तं “भेदस्तमसोऽष्टविधो मोहस्यच दशविधो महामोहः । तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतामिस्र" इति ॥८॥ "शब्दज्ञानाऽनुपाती वस्तुन्यो विकल्पः ॥ ९॥ ननु शब्दज्ञाना ऽनुपाती चेदागमप्रमाणाऽन्तर्गतो विकल्पः प्रसज्येत, निर्वस्तुकत्वे वा विपर्यः स्याद् इत्यत आह "सन" इति । स न प्रमाणान्तर्गतो, विपर्ययान्तर्गतो वा, कस्माद्, यतः" वस्तु" इति । वस्तुशून्यत्वेऽपि इति-प्रमाणान्तर्गतिं निषेधति । शब्दज्ञानमाहात्म्यनिबन्धन इति विपर्ययान्तर्गतिम् । एतदुक्तं भवति, क्वचिद् अभेदे भेदमारोपयति, क्वचित् पुनर्भिन्नाना- दिः (१) देते = अविद्यादयः पञ्च क्लेशा इत्यर्थः । (२) 'किमत्र' इत्यादिना वस्तुमून्यात्वननिहित, "भवति द व्यरदेशे वृत्तिः' इत्यनेन च शब्दज्ञानाऽनुपातित्वम् । तथा च पप्पलताऽभावान विषविदोयमाव- स्तथापि यादृशः, चैत्रस गरिति यथार्थविशेषनविशदनावे पति बोधो विवकिनां भवति ताम एव पोवतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमित्येतस्माद्वारपाद् नवयतो वसन्यवेऽपि वान्द- मनोऽनमानियाद भाति विकासोदाहरणमिदम् इति भावः । (३) रहोः शिर स्पादी। (५) अपः पिन्टु दन्यू इत्पादौ । अत्र हि दत्वं वहिनि, न ही निमित साटो ।

·३२ पातजलदर्शने भा० व्यपदिश्यते । भवति च व्यपदेशे वृत्तिर्यथाचैत्रस्य गौरिति तथा प्रतिषिद्धवस्तुधर्मों निष्क्रियःपुरुषः, तिष्ठति वाणः स्थ स्यति स्थित इति । गतिनिवृत्तौ) धात्वर्थमात्रं गम्यते । टी० मभेदमाततो भेदस्याऽभेदस्य च वस्तुतोऽभावात्तदाभासो विकल्पो प्रमाणं, नाऽपि विपर्ययो व्यवहाराऽविसंवादादिति शास्त्रप्रसिद्धमुदाहर णमाह । “तद्यथा" इति । किं विशेष्यं केन व्यपदिश्यते -विशेष्यते नाऽभेदे विशेष्यविशेषणभावो, न हि गवा गौर्विशेष्यते किन्तु भिन्नेन चैत्रेण । तदिदमाह “भवति च व्यपदेशे वृत्तिः” इति । व्यपदेश्यव्यप देशकयोभीवो व्यपदेशा = विशेषणविशेष्यभाव इति यावत्, तस्मिन वृत्तिक्यिस्य यथा चैत्रस्य गौरिति शास्त्रीयमेवोदाहरणान्तरं समुच्चि- नोति “तथा” इति । प्रतिषिद्धो वस्तुनः = पृथिव्यादर्धर्मः = परिस्पन्दो यस्य स तथोक्तः। कोऽसौ निष्क्रियः पुरुषः,न खलु साङ्ख्यीये राधान्ते- ऽभावो नाम कश्चिदस्ति वस्तुधर्मो येन पुरुषो विशेष्येतेत्यर्थः । क्वचि- त्पाठः "प्रतिषिद्धा वस्तुधर्मा" इति। तस्यार्थःप्रतिषेधव्याप्ताःप्रति- षिहाः, न वस्तुधर्माणां तद्व्याप्यता, भावाभावयोरसंबन्धाद, अथ च तथा प्रतीतिरिति । लौकिकमुदाहरणमाह “तिष्ठति वाण” इति। यथा हि पचति भिनत्तीत्यत्र पूर्वापरीभूतः कर्मक्षणप्रचय एकफलाऽव- च्छिनः प्रतीयत इत्येवं तिष्ठत्यित्राऽपि पूर्वापरीभावमेवाऽऽह । “स्था- स्यति स्थित" इति । ननु भवतु पाकवत् पूर्वपरीभूतयाऽवस्थानक्रिय- या वाणाद् भिन्नया वाणस्य व्यपदेश इत्यत आह " गतिनिवृत्ती धात्वर्थमात्रं गम्यते" इति । गतिनिवृत्तिरेव तावत् कल्पिता तस्याऽपि भावरूपत्वं तत्राऽपि पूर्वापरीभाव इत्यहो कल्पनापरम्परेत्यर्थः । अभावः कल्पितो भाव इव चानुगत इव च सर्वपुरुषेषु गम्यते, न पुनः । (१) तिष्टति वाणः स्थास्यति स्थित इति गतिनिवृत्ती गतिनिवृत्तिविषयकविकरये वर्तमानत्वादिविशिष्टं स्थाधात्वर्थमात्रं पारमार्थिकतया प्रतीयते । कर्तृवं, कर्तृत्वस्य वनमान. त्वादिकं, प्रत्ययत्रयार्थस्तु विकल्पितः, बाणे गातिनिवृत्त्यनुकूलकत्यभावादिति विज्ञामः ।

·३ समाधिपादः। भा० तथाऽनुत्पत्तिधर्मा पुरुष इति। उत्पत्तिधर्मस्याऽभावमात्र- मकाम्यते, न पुरुषान्वयी धर्मः। तस्माद् विकल्पितः स(१) धर्मस्तेन चास्ति व्यवहार इति ॥ ९ ॥ सू० • अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥ १० ॥ टी० पुरुषव्यतिरिक्तो धर्मः कश्चिदित्युदाहरणान्तरमाह-“तथाऽनुत्पत्ति- धर्मा" इति । प्रमाणविपर्यायाभ्यामन्या न विकल्पवृत्तिरिति वादिनो बहवः प्रतिपेदिरे । तत्प्रतिबोधनायोदाहरणप्रपञ्च इति मन्तव्यमि- ति ॥ ९ ॥ ॥ "अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥१०॥ अधिकृतं हि वृत्तिपदमनुवादक,प्रमाणविपर्ययविकल्पस्मृतीनां वृत्तित्वं प्रति परी- क्षकाणामविप्रतिपत्तेरतस्तदनूद्यते विशेषविधानाय । निद्रायास्तु वृत्तित्वे परीक्षकाणामस्ति विप्रतिपत्तिरिति वृत्तित्वं विधेयं, न च प्रकृतमनुवादकं २ विधानाय कल्पत इति पुनर्वृत्तिग्रहणम् ! जाग्रत्स्वप्नवृत्तीनामभावस्तस्य प्रत्ययः कारणं बुद्धिसत्त्वाच्छादकं तमस्तदेवाऽऽलम्बनं विषयो यस्याः सा तथोक्ता वृत्तिर्निद्रा । बुद्धिसत्त्वे हि त्रिगुणे यदा सत्त्वरजसी अभि- भूय समस्तकरणावरकमाविरस्ति तमस्तदाबुद्धेविषयाकारपरिणामाभावा- दुहूततमोमयीं वुद्धिमवबुध्यमानः पुरुषः सुषुप्तोऽन्तःसञ्ज्ञ' इत्युच्यते। कस्मात्पुननिरोध(रुह) कैवल्ययोरिव वृत्त्यभाव एव न निद्रेत्यत आह । टि०(१) सः-अनुत्पत्तिरूपो धर्मः । अनेन वस्तुशून्यत्वमुक्तम् । शब्दज्ञानाऽनुपातित्वमाह 'तेन चास्तिव्यवहार' इति । (२) ननु पूर्वत्राऽनुवादकमपि वृचिपदमत्राऽनुवर्तमानं विधायकं भविप्यतीत्यत आह न च प्रतिमनुवादकं विधानाय करते" न खल्लन्यन् प्रकृतमनुवर्तनादन्यद् भवनि । न हि देशान्तरं सर्पन्ती सती गोधा गोधात्वं हित्वा सर्पत्वं भजतीति भावः । एतत् सर्वमर्था- धिकारपक्ष, शब्दाऽधिकारपक्षे तु स्पष्टार्थमेव वृत्तिपदमिति बोध्यम् । अर्थो हि विरुधर्माध्यामं न सहते, शब्दस्त येनाऽनुपज्यते तेन योग्यतामपेत्यैव संवच्यते। तदुक्तम् । 'शब्दस्तु खलु येन येन विशपेणाऽभिसंवध्यते तस्य तस्य विशेषको भत्रति' इति । (३) अन्तःप्रज्ञ इति पाठान्तरम् । मुगुप्तस्थानोऽन्तःप्रज्ञ इति तु श्रोतः पाटः । - ·पानात भा० सा च संप्रबोधे प्रावमर्शात प्रायनिशेगः। टी० "सा" इति । सा च संप्रबोधे परामर्शात सोपपत्तिकात स्मरणात त्ययविशेषः। टि० (१) मा म निदा पूरापविशेषान ज्ञानाSHIT: I : ? संपूगोमागस्था पूरामपति-पुसमामिलादिगणरापानिसर्गः । पोन His माताS: भामगं स्मरणं, कि सकषि सदानीमा सातज्ञानाभानाऽनुमानम् । न म सोपा सादानीमननुभवात्तस्मिन् धर्मिणि ज्ञानाSभागाऽनुमानाऽनुदयः । न हातिमा परामर धामणि सायं समये तत्र गमाऽभागाऽनुमानोगानमिति साता । पूर्वाऽरायोरे कारन प्रत्यभिज्ञानेन गध्यानस्शायामपि तसामान्गेनोगनगार, इत्गुरुगनानायर्यो तिमिसिलिस मायान्" इत्यपि निराकृत मेदितागमा पनि हालेऽपि लिग दुनियात् । गन, सौगुप्तारम दुःपादितानाऽभाषान् अपर्णगाणतदागीन्तनःणादियादिति सम्भवति। पशि गग्छत নূগানিসগনানান। নিবনির বাবগৎণি বাসনা पायभायाऽसाधकालाच । ज्ञानसामग्रोधकस्यलक्षणलिमस्य चान्योऽन्याश्रयमस्तत्वेनाऽस म्भवात्, सामगूपभावाग्ज्ञानाऽभायाऽनुमानं, तदभावाश्च सामगषभायाऽनुमानमित्यः न्योऽम्याश्रयस्य सुवचत्वाद् । अविद्यासुखादिगोचराया अविद्यावृत्तेः स्वीकाराद् हेतोर- सिद्धत्वाग्च । तदेतद् ध्यनपद्विरुक्तं याचस्पतिमित्रैः "सोपपत्तिकात् स्मरणात्पत्यय- विशेष' इति । अत्रेदमवधेयम् । योगनये सुपुप्तेश्चितवृत्तित्वाऽभ्युपगमान्चित्तवृत्तिरेव सोयुप्त- तमःसुखादिकं गोचरयति । औपनिपन्नये, बुद्धेः कारणात्मनाऽवस्थानं सुपुप्तिः- इत्यभ्यु- पगमात् सुषुप्तायन्तःकरणाऽभावेऽपि तद्वासनावासिताऽज्ञानोपहितचैतन्यस्य सद्भावात् सौषुप्ततमादिकं साक्षिभास्यमिति । यत्त्वत्राऽपरिचितशाङ्करमतेन विज्ञानभिक्षुणा- ऽभाणि-'जायस्वप्नवत् सुपुत्तिरपि चित्तस्यैव वृत्तिः, न त्वविद्यावृत्तिः । सुपुप्तौ तमः साक्षिभास्यमेव, न तत्र वृत्तिरस्ति-इत्याधुनिकवेदान्तिब्रुवमतं तु न युक्तम् । साक्षिण्यपरि- णामिनि संस्काराऽभावात् स्मरणाऽनुपपत्तेः' इति । तन्मन्दम् । 'सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति' इत्यादिश्रुतेः । “ज्ञानानामुपसंहारे बुद्धेः कारणतास्थितिः । घटबीजे वटस्येव सुषुप्तिरभिधीयते" इत्यादि स्मृतेश्च सुपुप्तावन्तःकरणस्याऽव्याकृत. रूपेणाऽवस्थानाग्चितस्यैवाऽभावाच्चित्तवृत्तिः सुषुप्तिरिति तदुक्तेरसम्भवात् । अत एव वृहदारण्यके चतुर्थेऽजातशत्रुगार्यसंवादे “यत्रैष सुप्तोऽभूद्" इत्युपक्रम्य "गृहीता वाग् गृहीतं चक्षुः गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मन" इत्यादिना. सहेन्द्रियैरन्तःकरणस्य लयः सुषुप्तौ श्रूयते । अत एव गौड़पादाचार्यैः " लीयते हि मुपुप्तौ तन्निगृहीतं न लीयते " , ·समाधिपादः। मा० कथं, सुखमहमस्वाप्संप्रसनं मे मनःप्रज्ञामे विशारदीकरोति, दुःखमहमस्वासं स्त्यानं मे मनो भूमत्यनवास्थितं, गाढं मूढो. % 3D टी. कध? यदा हि सत्त्वसचिवं तम आविरस्ति तदेतादृशःप्रत्यवमर्शः सुप्तो- त्थितस्य भवति १) "सुखममवाप्सं प्रसन्नं मे मनःप्रज्ञां मे विशारदीकरोति स्वच्छीकरोति इति । यदा तु रजःसचिवं तम आविरस्ति तदेदृशः प्रत्य- वमर्श इत्याह “दुःखमहमस्वाप्सम्" इति, स्त्यानम् = अकर्मण्यं मे मनः, कस्माद्,यतोभमत्यनवस्थितम् । नितान्ताऽभिभूतरजःसत्त्वे तमःसमुल्लासे स्वापे प्रवुद्धस्य प्रत्यवमर्शमाह “गाढं मूढोऽहमस्वाप्स गुरूणि मे गात्राणि टि. इति चित्तलयालयेन सुषुप्तिसमाध्योर्भेदो निर्दिष्टः । अत एव सुपुप्तेन- दिनप्रख्यत्वं पौराणिकैरास्यायते । यद्यपि "प्राज्ञेनाऽऽत्मना संपरिप्वन्तो न वाह्यं किञ्चन वेद नान्तरम्" वृ. उ. "सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति" छा. "यदा सुप्तः स्वप्नं न कज्वन पश्यति अथाऽस्मिन् प्राण एवैकवा भवति" को. उ. इत्यादिश्रुतिषु शुद्धे सदूपे ब्रह्मण्येष रूपः श्रूयते, न त्वविद्यायां, तयाप्पज्ञानोपहित एव बोध्योऽन्यथा मुक्तस्येव पुनरुत्यानाऽभाव- प्रसङ्गात् । स्पष्टं चैतद् "वीनात्मकत्वाऽभ्युपगमात्सत" इत्यादिना "सुपृप्तप्रलययोः पुनरुत्या- नाऽनुपरतिः स्यान्मुक्तानां च पुनरुत्पत्तिप्रसङ्ग' इत्यन्तेन माण्डूक्यगताऽऽगमप्रकरणे- शाडूरे । यच्चोक्तं "साक्षिणोऽपरिणामित्वेन न तदास्यत्वम्" इति । तदपि शाङ्करमताऽज्ञान पूर्वकम् । यतो हि, न तैरविद्यावृत्तिमहारीसत्य साक्षिणो भासकत्वमास्थीयते, किनाम-अविद्या-- वृत्तिद्वारेवतदम्युपेयते । न च द्वारोरीकारे कयं माक्षिभास्यत्वमिति रेकणीयम् । न हि वृत्ति विना साक्षिवेद्यत्वं साक्षिभास्यवं किन्तहीन्द्रियाऽनुमानादिप्रमाणन्यापारमन्तरेण साक्षिविषयत्वमि- त्यम्पुरगमाद् । अत एव पअपादाऽऽचाः साक्षिभास्यस्थलेऽहमित्याकाराऽन्तःकरणविषया वृत्तिरन्युपगम्यते, सर्वज्ञमुनिभिश्च प्रातिभासिकरजतस्थले रजताऽऽकाराऽविद्यावृत्तिरभ्युपेयते । पथाचाऽन्तःकरणविनाशे तदधीनप्राणनक्रियादिसम्भवस्तथा व्युत्तादितमन्यत्रोत नाऽतिरोहित- मुपनिषादृशामित्युपरम्यते । चित्तविकाशमनुभवन्नामा मागत्युच्यते, तसङ्केचं चाऽनुभवन् स्वपितीत्युच्यत इति चित्तमत्वाऽमत्त्वनिबन्धनाऽभिप्रायेण तु मूत्रकृता मुन्तश्चित्तवृत्तिवमुक्त- मिति बोम्यम् । किश्त्र, "समाविमुनिमोझेन ब्रह्माता" इति माइन्यमूत्रयारूपाने सुप्तौ बुर्विमयं वदन्नन च तदभाव वदन् कयन्न रोऽयं भिक्षुरित स एव प्रष्टव्यः (१) भवतीत्यस्याऽने, इत्याहनि पो ध्यः ।

·१६ पीने भा० तत्र ग्रहणाऽऽकारपूर्वा बुद्धिः, ग्रामाऽऽकारपूर्वा स्मृतिमा चद्वयीभावितस्मर्चव्या चाऽभावितम्मनव्यानस्वप्ने भाविन- स्मर्त्तव्या, जाग्रत्समये लभावितस्मर्चव्यति। सर्नाः स्मृतयः प्र- माणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतीनामनुभवाद भवन्ति । सर्वा- चैता वृत्तयःसुखदुःखमोहास्मिकाः "सुखदुःखमोहाच केशेपुव्या ख्येयाः। सुखानुशयी रागः, दुःलाऽनुशयी द्वेषः, मोहः पुनरवि- येति । एताःसर्वा वृनयो निरोद्धव्याः। श्रासां निरोधे सम्प्रज्ञातो- वा समाधिर्भवत्यसम्प्रज्ञातो चेति ॥११॥ टी० "तत्र ग्रहण" इति। ग्रहणम् = उपासानं, न च गृहीतस्योपादानं सम्भव- ति, तदनेनाऽनधिगतबोधनं बुद्धिरित्युक्तम् । ग्रहणाऽऽकारी = ग्रहणरूपं, पूर्वम् = प्रधानं यस्याः सा तथोक्ता। विकल्पितभाऽयमभेदेऽपि बुद्धिग्रह- णयोर्गुणप्रधानभाव इति । ग्राह्याऽऽकारः पूर्वः - प्रथमो यस्याः सा त. थोक्ता । इदमेव च ग्राह्याकारस्य ग्राह्यस्य पूर्वत्वं यद् वृत्त्यन्तरविषयीकृत. त्वमर्थस्य। तदनेन वृत्त्यन्तरविपर्याकृतगोचरा स्मृतिरित्युक्तं भवति,सोऽय- मसम्प्रमोष इति। नन्वस्ति स्मृतरपि सम्प्रमोपो,दर्शयति हि पित्रादेरीतस्य देशकालान्तराऽनुभूतस्याऽननुभूतचरदेशकालान्तरसंबन्धं स्वप्न इत्यत आह “सा च द्वयी" इति । भावितः = कल्पितः स्मत्तव्यो यया सा तथोक्ता । अभावितः = अकल्पितः पारमार्थिक इति यावत् । नेयं स्मृ. तिरपि तु विपर्य्ययः,तल्लक्षणोपपन्नत्वातास्मृत्याऽऽभासतयातुस्मृतिरुक्ता टि० तीत्यस्याग्ने, ग्राह्योपरक्त इत्यादिनेति शेषा बोध्यः । (१) यतः सर्वा एता वृत्तयः सुखदुःख- मोहाामिका अत एता निरोद्धव्या इत्यग्रिमेण संबन्धः। (२) बुद्धिग्रहणयोरभेदेऽपि गुण- प्रधानभावो विकल्पितः = राहोः शिर इत्यादिवद्विकल्पवृत्त्योक्त इत्यर्थः । (३) हि = यतो देशकालाऽन्तराऽनुभूतस्य पित्रादेरतीतस्य स्वप्नेऽननुभूतचरदेश- कालसंवन्धं दर्शयति स्मृतिरतः स्मृतेरपि सम्प्रमोषोऽस्तीत्यर्थः । (४) ननु स्वप्नस्य स्मृतित्वाऽभ्युपगमे सति स्वप्नेऽयमश्वो धावतीत्यादिज्ञानं नोदीयानो- दीयाच्चोत्थिनस्य राजानमद्राक्षमित्यादिप्रत्यवमर्शः । स्मृतेरनेवंविधत्वात् । सोऽश्वो, रामानमस्मार्पमिति प्रतिपत्तेरेव स्वप्नस्मृतिवादिनये युक्तत्वात् । तस्मादपूर्वा एव स्वप्नोपलब्ध। ... - ·মমাফিয়া। ३९ भा० अथाऽऽलां निरोधे क उपाय इति । सू० अभ्यासवैराग्यास्यां तन्निरोधः ॥ १२॥ भा० चित्तनदी नामोभयतोवाहिनी वहति कल्याणाय, वहति पापाय च। या तु कैवल्यप्रारभारा(१)विवेकविषयनिम्ना सा क- ल्याणवहा, तारप्रारभाराऽविवेकविषयनिम्ना पापवहा। तत्र वैराग्येण विपयस्रोतः खिलीक्रियते विवेकदर्शनाऽभ्यासेन विवेकस्रोत उन्हाट्यत इत्युभयाधीनश्चिनवृत्तिनिरोधः ॥१२॥ टी० प्रमाणाभःलनिव प्रमाणमिति भावः। कस्मात्पुनरन्तेस्मृतेरुपन्यास इत्यत माह"सर्वाः मतय इतिअनुभवः प्राप्तिःप्राप्तिपर्वावृत्तिःस्मृतिस्ततःस्मती- नामुपजन इत्यर्थः। ननु ये पुरुष क्लिश्यन्तितेनिरोद्धव्याः प्रेक्षावता। क्लेशाश्च तथा, न वृत्त्यन्तकिमर्थमासां निरोध इत्यत आह "सर्वाश्चैता” इति।सुग- म॥३१॥ निरोधोपायं पृच्छति अर्थ इति। सूत्रेणोत्तरमाह"अभ्यासवैराग्यम भ्यां तन्निरोधः" ॥१२॥अभ्यात्तवैराग्ययोनिरोधे जनयितव्येऽवान्तरव्यापारा हि • भावाः प्रतिभाका सम्पन्त इति सान्त्रतन् । अतएव इदारण्यक नादबस्थायामादि- त्यादिप्रकाशानां वागादिश्योतियां च विद्यमानत्वेन दर्शनाSSसनादिव्यवहारस्य तन्नि- मित्तकाभवादानवेतन्यनिवन्धन व सोऽयं व्यवहार इति निर्धारयितुं न पायेत, स्वने पुनः मूर्याभावेऽपि व्यवहारदर्शनात तत्व च निमित्ताऽज्ञवाद बानतन्यनिमित्तक एव स व्यवहार इत्याशपेनात्मनः स्वयंन्योति प्रतिसादायितुं प्रवृत्ता या "न तत्र रया न रपयोगा न पन्यानो भवन्त्यध स्थान रथयोगान् पयः समत" इत्यादयः श्रुतयस्ताभिरपूव प्रातिभासिती स्यादिटिराम्नायत इति चेत्, मोनियाह "ने स्मृतिरवितु विपर्ययः" इति कयन्ता, तृतिबाऽभिवानमिति चेद् बसन्निहितविषयत्वेन. प्रमाऽजन्यशनोन, संस्कार- मन्यत्वेन व विज्ञापमानापति गृहाणेचाह "त्याऽऽनासतया" इति । स्मृतिरिवाऽऽमान- मानती। "स्मृतिरेता पवनदर्शन" ० २ । पाशः ९ । इति शारीरको. पनापमन्येतनामयेनैव नवनिति । (१) प्राभारः जलाइयोन्य उमादेशः। निन्न जलवणयोग्यो नौवदेशः, वित्तनति सर्वदा प्रश्नानजिनहेन प्राहामन्यमेव । तयाच मामाऽनानविवेकनुमा- वाहिनी केलायता करवानवा विचनदी, बलानामाऽविवेकाविनानकादिनी विषय- भोगार्थता पाया चितनवर्यः । *निवारयते । .

·पान जलाने १ ॥ तत्रा- सू० तत्र स्थिती यत्नोऽभ्यासः ॥ १३॥ भा० चित्तस्याऽवृत्तिकस्य प्रशान्तवाहिता स्थितिस्तदर्थःप्रयत्नो- वीर्यमुत्साहस्तत्संपिपादयिषया तत्साधनाऽनुष्ठानमभ्यासः१३ टी० भेदेन समुच्चयो(१) नतु विकल्प इत्याह "चित्तनदी'' इति । प्राग्भारः = प्रबन्धः, निम्नता गम्भीरताऽगाधतेति यावत् ॥ १२ ॥ ऽभ्यासस्य स्वरूपप्रयोजनाभ्यां २)लक्षणमाह,"तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः(३)' ॥१३॥ तद् व्याचष्टे"चित्तस्य"इति । अवृत्तिकस्य = राजसतामसवृत्तिरहि- तस्य प्रशान्तवाहिता विमलता सात्त्विकवृत्तिवाहितैकाग्रता स्थितिस्तदर्थ इति । “स्थितौ” इति निमित्तसप्तमी(४) व्याख्याता, यथा चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति । प्रयत्नमेव पर्यायाभ्यां विशदयति, “वीर्य्यमुत्साह" इति।तस्ये- च्छायोनितामाह "तत्सम्पिपादयिपया" इति । “तद्" इति स्थितिं परा- मृशति।प्रयत्नस्य विषयमाह"तत्साधने'ति । स्थितिसाधनान्यन्तरङ्गबहिर ङ्गाणि यमनिमादीनि,साधनगोचरःकर्तृव्यापारो,न फलगोचर इत्यर्थः॥१३॥ . टि० (१) समुच्चय एव=यथा तीव्रवेगोपेतं नदीप्रवाह सेतुवन्धेनेन निवार्य्य कुल्याप्रणय- नेन क्षेत्राऽभिमुखं तिर्यक् प्रवाहान्तरं संपाद्यते तथा वैराग्येण चित्तनद्या विषयप्रवाहो निवार्यते, समाध्यभ्यासेन च प्रशान्तवाहिता संपाद्यत इति द्वारभेदादभ्यासवैराग्ययोः समुच्चय एव, न त्वेकद्वारत्वेन ब्राहियववद् विकल्पः । अत एव भगवता 'अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते' इति समुच्चयबोधकश्चकार उपात्त इति भावः । (२) यत्न इति स्वरूपाऽऽल्यानं, स्थिताविति च प्रयोजनाऽभिधानमिति भावः । (३) तत्र-स्वरूपाऽवस्थिते द्रष्टरि या चित्तस्य स्थितिस्तदर्थों यो यत्नः =स्वभाव- चाञ्चल्याद् बहिःप्रवाहशीलमपि चित्तं सर्वथा निरोत्स्यामीत्येवंविधष्टिट्टिभवन्मानस उत्साहः स आवय॑मानोऽभ्यास इत्यर्थः । तत्र=अभ्यासवैराग्योर्मध्य इति विज्ञानोक्तिस्त्वन- पयुक्तव । (४) केचित्तु कर्मयोगाऽभावन्नियं निमित्ताऽर्था सप्तमी, किन्तु वैषयिकाऽऽधार इयं सप्त- मात्याहुः । अन्ये तु निमित्तपदाऽध्याहारेण निमित्तकारण" इति वार्तिकेन सप्तमी । दृष्टान्तर पाशे, न तु लक्षणांश, इति व्याख्यातुर्भाव इत्याहुरित्यलं प्रकृताऽनुपयुक्तन ।

·No text on this page.

·४० १ स० तत्र स्थिती यत्नोऽध्यायः ॥ १३॥ भा०चित त्याऽवृत्ति स्म प्रशान्त नाहिताम्पितिस्ततःपरानो वीर्यमुत्साहस्तत्संपिपादयिषया तत्माननाउनुमानमभ्यासः१३ टी० भेदेन समुच्चयो १) नतु विकल्प इत्याद "निरानी" इति । प्रारभारः-- प्रबन्धः, निम्ना गम्भीरताऽगावतेति यावत् ॥ १२ ॥ ऽभ्यासस्य स्वरूपप्रयोजनामा २ लक्षणमाह,"तत्र रिशतो यत्नोऽभ्यासः(३)' ॥१३॥ तद व्याचष्टे "चित्तम्य"इति । अवृत्तिकस्य : राजसतामसवृत्तिरहि- तस्य प्रशान्तवाहिता - विमलता सात्त्विावृत्तिवाहितकाग्रता स्थितिस्तदर्थ इति । "स्थिती" इति निमित्तसप्तमी(४) व्याख्याता, यथा चर्मणि दीपिन हन्तीति । प्रयत्नमेव पर्यायाभ्यां विशदयति, "वीर्यमुत्साह" इति।तस्ये- च्छायोनितामाह “तत्सम्पिपादयिषया" इति । “तद्” इति स्थितिं परा- मृशतिप्रयत्नस्य विषयमाह"तत्साधने'ति । स्थितिसाधनान्यन्तरङ्गवहिर ङ्गाणि यमनिमादीनि,साधनगोचरःकर्तृव्यापारी,न फलगोचर इत्यर्थः॥१३॥ टि० (१) समुच्चय एव==यथा तीव्रगोपेतं नदीप्रवाह सेतुबन्धेनेन निवार्य कुल्याप्रणय- नेन क्षेत्राऽभिमुखं तिर्यक् प्रवाहान्तरं संपाद्यते तथा वैराग्येण चित्तनद्या विषयप्रवाहो निवार्यते, समाध्यभ्यासेन च प्रशान्तवाहिता संपाद्यत इति द्वारभेदादभ्यासवैराग्ययोः समुच्चय एव, न त्वेकहारवेन नाहियववद् विकल्पः । अत एव भगवता 'अभ्यासेन तु कौन्तेय येराग्येण च गृह्यते' इति समुच्चयबोधकश्चकार उपात्त इति भावः । (२) यत्न इति स्वरूपाऽऽल्यानं, स्थिताविति च प्रयोजनाऽभिधानमिति भावः । ३) तत्र स्वरूपाऽवस्थिते द्रष्टरि या चित्तस्य स्थितिस्तदर्थों यो यत्नः स्वभाव- चाञ्चल्याद् बहिःप्रवाहशीलमपि चित्तं सर्वथा निरोत्स्यामीत्येवंविधष्टिटिभवन्मानस उत्साहः स आवय॑मानोऽभ्यास इत्यर्थः । तत्र=अभ्यासवैराग्ययोर्मध्य इति विज्ञानोक्तिस्त्वनु- पयुक्तव । (४) केचित्तु कर्मयोगाऽभावन्नियं निमित्ताऽर्था सप्तमी, किन्तु वैषयिकाऽऽधार इयं सप्त- मात्याहुः । अन्ये तु निमित्तपदाऽध्याहारेण "निमित्तकारण" इति वात्तिकेन सप्तमी । दृष्टान्तर अर्थाशे, न तु लक्षणांश, इति व्याख्यातुर्भाव इत्याहुरित्यलं प्रकृताऽनुपयुक्तन ।

·समाधिपादः। (१) सू० स तु दीर्घकाल नैरन्तर्य-सत्काराऽसेवितो दृढसूमिः ॥१४॥ भा० दीर्घकालाऽऽसेवितः, निरन्तराऽऽसेवितः, तपसा ब्रह्मच- र्येण विचयों श्रद्धया च सम्पादितः सत्कारवान्, दृढभूमिर्भ- वति व्युत्यानसंस्कारेण द्रागियेवानभिभूतविषय इत्यर्थः ॥१४॥ सू० दृष्टाऽऽनुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकार- संज्ञा वैराग्यम् ॥ १५॥ भास्त्रियोऽन्नपानमैश्वर्यमितिदृष्टविषयवितृष्णस्य स्वर्गवैदेह्यप्र- टी०ननु व्युत्थानसंस्कारेणाऽनादिपरिपन्थिनाप्रतिबद्धोऽभ्यासः कथं स्थित्यै कल्पत इत्यत आह “स तु दीर्घकालनैरन्तय॑सत्काराऽऽसेवितो दृढ़- भूमिः" ॥ १४ ॥ सोऽयमभ्यासो विशेषणत्रयसम्पन्नः सन् दृढाऽवस्थो न सहसा व्युत्थानसंस्कारैरभिभूतस्थितिरूपविषयो भवति, यदि पुन- रेवम्भूतमभ्यास कृत्वोपरमेव ततः कालपरिवासेन परिभवेत्तत्मा२) न्नोपरन्तव्यमिति भावः ॥ १४ ॥ वैगग्यमाह । " दृष्टानुनविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्" ॥ १५ ॥ चेतनाऽचेतनेषु दृष्टविषयेषु वितृष्णतामाइ "स्त्रिय" इति। ऐश्वर्यम् = आधिपत्यम् । अनुप्रवो वेदस्ततोऽधिगता आनुभविकाः स्वर्गादयस्तत्रापि वैतृप्ण्यमाह "स्वर्ग' इति । देह- हि (१) बीकाललेवने. पार्वकालतेऽपि विच्छिर विच्छिय मेवने व. नरन्तयेऽपि अकातिशयाऽभावेच लपविक्षेपकापायग्नाऽऽदामनमनायामनिहारे व्युत्पान - स्कारमावल्पना समनिरन पसाय न स्यादिति त्रयममा प्रति केन्यम् । (२) मामिति रेल्वथे. पोऽनलोऽन्यःमः कालरिकन समेत दिली तातोऽन्य से पानिने गा, किन्तु म निदेनकोमल्यो योनिक चेत इनिभानेनियामना नया विभिन्न पनिवः ।

·४२ पातञ्जलदर्शने भा.कृतिलयत्वप्राप्तावानुश्रविकविषये वितृष्णस्य दिव्या:- दिव्यंविषयसम्प्रयोगेऽपिचित्तस्य विषयदोपदर्शिनः प्रसन्यान- वलाद् अनाभोगात्मिका हेयोपादेयशन्या२ वशीकारसज्ञा वैराग्यम् ॥ १५॥ टी० रहिता विदेहाः करणेषु लीनास्तेषां भावो वैदेह्यम् । अन्ये तु प्रकृ- तिमेवात्मानमभिमन्यमानाः प्रकृत्युपासकाः प्रकृतौ, साऽधिकारा- यामेव लीनास्तेषां भावः प्रकृतिलयत्वं, तत्प्राप्तिविषये वितृष्णस्य । आनुश्रविकविषये वितृष्णो हि स्वर्गादिप्राप्तिविषये वितृष्ण उच्यते । ननु यदि वैतृष्ण्यमानं वैराग्यं हन्त विषयाऽप्राप्तावपि तदस्तीति वैराग्यं स्यादित्यत आह "दिव्याऽदिव्य” इति । न वैतृप्ण्यमानं वैराग्यम्, अपि तु दिव्याऽदिव्यविषयसम्प्रयोगेऽपि चित्तस्यानाभो- गात्मिका । तामेव स्पष्टयति । “हेय” इति। हेयोपादेयशून्या = सङ्ग- दोषरहिताया उपेक्षा बुद्धिवंशीकारसञ्ज्ञा । कुतः पुनरियमित्यत आह-"प्रसङ्ख्यानबलाद्” इति । तापत्रयपरीतता ६ विषयाणां दोषस्तत्परिभावनया तत्साक्षात्कारः प्रसङ्ख्यानं तहलादित्यर्थः । टि० (१) प्राप्ताविति सप्तमी सामानाधिकरण्ये । तथा च स्वर्गादिप्राप्तिरूपे आनुश्रविक्र- विषये.वितृष्णास्येत्यर्थः । (२) अत्र 'सा' इति शेपयित्वा, वैराग्यमित्यत्र, अपरम् इति च पूरयित्वा, पूर्वत्राऽऽनु- अविकविषये वितृष्णस्येत्यत्र 'या' इति चाऽध्याहृल्यैकवाक्यतयैव सर्व भाष्यं योजनीयम् । एवञ्च विपयदोपदर्शिनोऽत एवैहिकाऽऽमुष्मिकविषयरागशून्यस्य चित्तस्य दोपसाक्षा- त्काराद् या सत्यपि दिव्यादिव्यविषयसंप्रयोगे रागद्वेपशम्याऽत एवानाभोगामिन स्थितिः सा वशीकारसञ्ज्ञाऽपरं वैराग्यमुच्यत इति फलितम् । (३) इतीत्यस्याऽग्रे तदपीति शेपः। इति हेतोस्तदपि विषयाऽप्राप्तिप्रयुक्तं वेतृप्ण्यमपि वैराग्यं स्यादित्यर्थः । (४) रागद्वेयरहितेति पाठान्तरमपि रञ्जयत्येव स्वान्तम् । (५) बुन्डिरित्यतोऽग्रे सा इति शेषः । सा वशीकारसंज्ञेत्यर्थः । (६) तापत्रयपरीतता आध्यात्मिकादिदुःखत्रयसंभिन्नतेन तदविनामृतता । यथा चैतत् तथा 'परिणामताप' इति, पा० २ स. १५ स्पष्टीभविष्यति । (७) दोपपरिभावना च "परोकर्पाऽसहिष्णुल्वे पर्दा चैव समश्च तेः। क्षीणे पुण्ये विशन्त्येतं मत्यलोकं च मानवाः । किं नामेदं बत सुखं येयं संसारसंमृतिः । नायते मृतये लोको नियते जननाय च । चिन्तानिचयचक्राणि नानन्दाय धनानि में । संप्रभूतकलत्राणि ·४३ समाधिपादः। सू० तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ १६॥ टी०. यतमानसञ्ज्ञा १ व्यतिरकसञ्ज्ञा २. एकोन्द्रियसञ्ज्ञा ३ वशी- कारसञ्ज्ञा ४ च, इति चतसः सञ्ज्ञा२) इत्यागमिनः । रागादयः खलु कषायाश्चित्तवर्त्तिनस्तैरिन्द्रियाणि यथास्वं विषयेषु प्रवर्त्यन्ते. तन्मा प्रवर्तिपतेन्द्रियाणि तत्तद्विषयेषु, इति५) तत्परिपाचनायारम्भः प्रयत्नः सा यतमानसञ्ज्ञा । तदारम्भे सति केचित् कषायाः पक्काः; पच्यन्ते(५) पक्ष्यन्ते च केचित् । तत्र पक्ष्यमाणेभ्यः पकानां व्यतिरे- केणाऽवधारणं व्यतिरेकसञ्ज्ञा। इन्द्रियप्रवर्त्तनाऽसमर्थतया पक्काना: मौत्सुक्यमात्रेण मनसि व्यवस्थानमेकेन्द्रियसञ्ज्ञा । औत्सुक्यमात्र- स्यापि निवृत्तिरुपस्थितेष्वपि दिव्यादिव्यविषयेपेक्षाबुद्धिः संज्ञात्रया- त्यरा वशीकारसज्ञा । एतयैव च पूर्वासां चरितार्थत्वान्न ताःपृथगुक्ता) इति सर्वमवदातम् ॥ १५ ॥ अपरं वैराग्यमुक्त्वा परमाह “तत्परं- पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्" ॥ १६ ॥ अपरवैराग्यस्य परवैराग्यं प्रति टि गृहाण्युवापदामित्र । पुत्रमित्रकलनादितृष्णपा नित्यकृष्टया । खगेष्विव किरात्येदं जालं लोकेषु रच्यत"इत्यादिस्मृतिभ्योऽवतेया । (१) सन्त्रज्ञातसमाधिपाटवेन गुणत्रयात्मकाप्रधानाद्विविक्तस्य पुरुषस्य या ख्याति:= साक्षात्कारः, ततः ख्यातेद् गुणवेतृप्प्यम् प्रसस्यानेऽप्यकुमीदवं समाधिफलेऽपि वैतृष्ण्यं तत्परं वैराग्यं, सम्प्रज्ञातसमाधैः फलमृतमसन्मानसमाधत्वन्तरङ्गनाधनं यत् सत्वगुरुवान्पताख्यातावपितृपं तहानप्रसादनानं श्रेष्ठं वैराग्यनिति पात्रदित्ययः मूत्रस्य । (२) पराग्यस्येति शेषः।ता यथान लक्षपति "सगादयः" इति । अत्र 'ये इति दोषः। (३) इति स्यालोप यः तत्परिपाचनाप-चित्तम विधननाय न्यादिभादनाऽऽ- रामदो पहः सा पतमानसंपर्थः । देविला जाति किं. कि.मम्मानित गुरुशासान्या इस्थानीयोगो परमाननः वैयः । एवं विकास :- हामावबोधेन बहिन्द्रियतिनजनपन्या अपि कृपापा दमन मनपद- स्थानमेन्द्रिपमियाः । काप-दादो कः । (१) दयन्त इति न सार्वत्रिक पाट: (६) पानको समः अन्तमा ३. मानदि ददा- होतरीका अनार न द बदः ।

·૨ . पातञ्जलदर्शने। भा०कृतिलयत्वप्राप्तावा'"नुश्रविकविषये वितृष्णस्य दिव्या:- दिव्यंविषयसम्प्रयोगेऽपि चित्तस्य विषयदोपदर्शिनः प्रसङ्ख्यान- बलादू अनाभोगात्मिका हेयोपादेयशन्या वशीकारसज्ञा वैराग्यम् ॥ १५॥ टी० रहिता विदेहाः करणेषु लीनास्तेषां भावो वैदेह्यम् । अन्ये तु प्रकृ- तिमेवात्मानमभिमन्यमानाः प्रकृत्युपासकाः प्रकृतौ, साऽधिकारा- यामेव लीनास्तेषां भावः प्रकृतिलयत्वं, तत्प्राप्तिविषये वितृष्णस्य । आनुश्रविकविषये वितृप्णो हि स्वर्गादिप्राप्तिविषये वितृष्ण उच्यते । ननु यदि वैतृष्ण्यमानं वैराग्यं हन्त विषयाऽप्राप्तावपि तदस्तीति।) वैराग्यं स्यादित्यत आह "दिव्याऽदिव्य" इति । न वैतृपण्यमात्रं वैराग्यम्, अपि तु दिव्याऽदिव्यविषयसम्प्रयोगेऽपि चित्तस्यानाभो- गात्मिका। तामेव स्पष्टयति । "हेय" इति । हेयोपादेयशून्या = सङ्ग- दोषरहिताया उपेक्षा बुद्धिवंशीकारसज्ञा । कुतः पुनरियमित्यत आह-" प्रसङ्ख्यानबलाद्” इति । तापत्रयपरीतता६विषयाणां दोषस्तत्परिभावनया तत्साक्षात्कारः प्रसङ्ख्यानं तबलादित्यर्थः। टि० (१) प्राप्ताविति सप्तमी सामानाधिकरण्ये । तथा च स्वर्गादिप्राप्तिरूपे आनुभविक- विषये वितृष्णस्येत्यर्थः । (२) अत्र 'सा' इति शेपयित्वा, वैराग्यमित्यत्र, अपरम् इति च पूरयित्वा, पूर्वत्राऽऽनु- अविकविषये वितृप्णस्येत्या 'या' इति चाऽध्याहृलैकवाक्यतयैव सर्व भाष्यं योजनीयम् । एवञ्च विपयदोपदर्शिनोऽत एवैहिकाऽऽमुध्मिकविषयरागशून्यस्य चित्तस्य दोपसाक्षा- त्काराद् या सत्यपि दिव्यादिव्यविषयसंप्रयोगे रागद्वेपशम्याऽत एवानाभोगामिन स्थितिः सा वशीकारसज्ञाऽपरं वैराग्यमुच्यत इति फलितम् । (३) इतीत्यस्याऽग्रे तदपीति शेषः । इति हेतोस्तदपि विषयाऽप्राप्तिप्रयुक्तं वैतृप्ण्यमपि वैराग्यं स्यादित्यर्थः । (४) रागदेवरहितेति पाठान्तरमपि रञ्जयत्येव स्वान्तम् । (५) बुद्धिरित्यतोऽग्रे सा इति शेपः । सा वशीकारसंज्ञेत्यर्थः। (६) तापत्रयपरीतता=आग्यात्मिकादिदुःखत्रयसंभिन्नतेन तदविनामृतता । यथा चेतत् तथा 'परिणामताप' इति, पा० २ सू० १५ स्पष्टीभविष्यति । (७) दोपपरिभावना च "परोकर्पाऽसहिष्णुत्वे पी चैव समैश्च तेः । क्षीणे पुण्ये विशन्त्येतं मर्त्यलोके च मानवाः । किं नामेदं वत सुखं येयं संसारसंसृतिः । जायते मृतये लोको म्रियते जननाय च । चिन्तानिचयचक्राणि नानन्दाय धनानि में । संप्रभूतकलत्राणि ·समाधिपादः। मूः तत्परं पुरुपख्यातेर्गुणवतृष्ण्यम् ॥ १६ ॥ टी० यतमानसज्ञा १ व्यतिरेकत्तज्ञा २ एकेन्द्रियसञ्ज्ञा ३ वशी- कारतज्ञा ४ व, इति चततः तज्ञा इत्यागमिनः । रागादयः खलु कषायाश्चित्तवर्तिनस्तैरिन्द्रियाणि यथास्वं विषयेषु प्रवर्त्यन्ते. तन्मा प्रवर्तिपतेन्द्रियाणि तत्तद्विपयेषु, इति तत्सरिपाचनायारम्भः प्रयत्नः सा यतमानतज्ञा। तदारम्भे सति केचित् कषायाः पक्काः; पच्यन्ते पक्ष्यन्ते च केचित् । तत्र पक्ष्यमाणेभ्यः पकानां व्यतिरे- केणाऽवधारणं व्यतिरेक्त्तज्ञा। इन्द्रियप्रवर्तनाऽसमर्थतया पकाना: मौत्सुक्यमात्रेण ननलि व्यवस्थानमेकेन्द्रियतज्ञा । औत्सुक्यमात्र- स्यापि निवृत्तिमस्थितेष्वपि दिव्यादिव्यविषयेषपेक्षाबुद्धिः संज्ञात्रया- सरा वशीकारसञ्ज्ञा । एतयैव च पूर्वासां चरितार्थत्वान्न ताःपृथगुक्ता) इति सर्वमवातम् ॥ १५ ॥ अपरं वैराग्यमुक्त्वा परमाह "तत्परं- पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्" ।। १६ ॥ अपरवैराग्यस्य परवैरान्यं प्रति टि गृहान्नानामिव । निकलत्रादितृनया नियट्या । खगेविन किरायेदं नालं लेोकेषु रमन इत्यादिस्मृतिन्योऽवया । (१) सनसनाधिाउदेन गुगनपानकायवानाद्विवितत्य पुत्मत्य या स्यातिः= साकारः, स्तः स्यातेपद गुम्यायल्यानेऽप्यनुलीदवं समाधिलेऽपि बैतन्य नरं वेतन्य, सन्नाः लभूतमन्नामावत्वन्तरङ्गसाधनं यत् सत्त मान्यतापाताकवियतम्झननवादनानं श्रेयमिति यावदित्यर्थः सूत्रन्य । (२) वैराग्यपति देताना पयाननं लपति "सगादयः" इति । सत्र में इति शेषः। (३) इति इलाग्य यः तपरिवाचनाप-चित्तमलविननाय नैयादिनादना55- स्मरतो पहः सा पतन नदेसर्थः । केचित्र प्रगति किं सारे किमनारनिति गुरुपान्नान्यां इत्यानयोगी पतमानाभ वैराग्यः । एवं टऽऽनुर्दिक:- सारनवबोधेन बहिन्द्रिय वृचिननन्पन्ला कति वृताया मात्रे ननद- स्ताननेन्द्रिपनियाहुः । कपाप-शब्दो मलार्यकः । () पच्यन्त इति न सार्वत्रिक पाउः । (२) पहनाव्यतिनिशा अन्तरा वशीकरावा लानादिति तद्न- हनेवेदर होना तो न याका इनि द न्वोत नादः !

·पातम्मदर्शने भा०दृष्टाऽऽनुश्रविकविपयदोषदर्शी विरक्तः पुरुपदर्शनाभ्याप्ता चकुद्धिप्रविवेकाऽऽप्यायितबुद्विर्गुणेभ्यो ब्यक्ताऽव्यक्तधर्मकेभ्यो विरक्त इति तद्द्वयं वैराग्य,तत्र यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् टी०कारणत्वंतत्र चहारमादर्शयति। "दृष्टानुश्रविकविषयदोषदर्शी विरक्त" इति। अनेनाऽपरं वैराग्यं दर्शितम्। परुपदर्शनाऽभ्यासाद्,आगमानुमानाचा- र्योपदेशसमधिगतस्य पुरुषस्य यदर्शनं तस्याभ्यासः पौनःपुन्येन निपेवर्ण तस्मात्, तस्य दर्शनस्य शुद्धिः =रजस्तमोहान्या सत्त्वैकतानता, तया यो गुणपुरुषयोः प्रकर्षेण विवेकः-पुरुषः शुद्धोऽनन्तस्तद्विपरीता गुणा इति, तेनाप्यायिता बुद्धिर्यस्य योगिनः स तथोक्तः। तदनेन धर्ममेघाऽऽख्यःस- माधिरुक्तः स तथाभूतो योगी गुणेभ्यो व्यक्ताऽव्यक्तधर्मकेभ्यः सर्वथा विर- तः,सत्त्वपुरुषान्यताख्यातावपि गुणात्मिकायां यावद्विरक्त इति। तत्-त- स्माद् द्वयं वैराग्यम् । पूर्व हि वैराग्यं सत्त्वसमुद्रेकविधूततमासि रजःकणक- लङ्कसम्पृक्ते चित्तसत्त्वे तच्च तौष्टिकानामपि समानम्।तेहितेनैव प्रकृ- तिलया बभूवुः। तथोक्तं "वैराग्यात् प्रकृतिलय" इति। तत्र-तयोईयोर्मध्ये यदुत्तर तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् ।मात्रग्रहणेन निर्विषयतां सूचयति, तदेवं हि तादृशं चिन्तसत्त्वं रजोलेशमलनाऽप्यपरामृष्टमस्याऽऽश्रयोऽत एव ज्ञानप्र- साद इत्युच्यते। चित्तसत्त्वं हि प्रसादस्वभावमपि रजस्तमःसम्पर्कान्मलिन- तामनुभवति वैराग्याभ्यासविमलवारिधाराधौतसमस्तरजस्तमोमलं त्वति- प्रसन्नं ज्ञानप्रसादमात्रपरिशेषं भवति। तस्य५) गुणानुपादेयत्वाय दर्शयति । दि० (१) इतीत्यस्याऽग्रे यत इति शेषः । तथाच मुमुक्षुः पूर्व सत्पुरुषाऽन्यताख्यात्यर्थ दृष्टाऽऽनुनविक्रविपयदोषदर्शनेन ततो विरज्य सम्प्रज्ञातसमाधिस्थो भवति, तदनुचाऽपरवे- राग्यजन्मपुरुषदर्शनाऽभ्यासेन परिसमाप्तपुरुषार्थशेमुषीको गुणात्मिकायां सत्त्वपुरुषान्य- ताख्यातावपि विरक्तो भूत्वाऽसम्प्रज्ञातसमाधिस्थो भवति । तस्मान्निष्ठाद्वैविध्येन द्वयं वैराग्यम्, एकं संप्रज्ञातफलकमपरम्, एक चाऽसंप्रज्ञातफलकं परमिति भाष्यार्थः फलितः । (२) आप्यायिता-तृप्ता परिसमाप्तपुरुषार्थेति यावत् । (३) चित्तसत्त्वे उदेतीति शेषः । (४) तौष्टिकानाम् "अम्भः, सलिलं, मेघो, वृष्टिः, पारं, तथा सुपारं, च । अन्पञ्च पाराऽपारम, अनुत्तमाम्भ, उत्तमाम्भश्च" इति नव तुष्टयः प्रयोजनं येषां तेपामित्यर्थः । एतासां लक्षणभेदाऽन्वाख्यानन्तु "आध्यात्मिक्यश्चतस्त्रः" ५० । इति कारिकायां वाच- 'यतो पसे द्रष्टव्यम् । (५) तस्य परवैराग्यस्योपादेयत्वाय परवैराग्यगुणान् दर्शयतीत्यर्थः ।

·समाधिपादः। भा०यस्योदये प्रत्युदितख्याति वन्मन्यने,प्रातं प्रापणीचं,क्षीणः क्षेतव्याः क्लेशाः,विनःश्लिष्टपर्वा भवनक्रमोयत्या विद्वेदा- ज्जनित्वा नियते मृत्त्वा च जायत इति, जानत्यैव परा काष्टा वैराग्यन, एतत्वैव हि नान्तरीयकं कैवल्यमिति ॥ १६ ॥ टी "ययोदये इति । यन्योदये सति योगी प्रत्युदितख्यातिः ख्यातिविशेष तिवर्जनानख्यातिनान्' इत्यर्थः प्रापणीयं = कैवल्य प्रानन्ययावत्यति "जीवन्नेव विहान् मुक्तो भवति इति । तन्कारमानन्य छिन्न्लन्य तत्त्वा- दिति भावः। कुतः प्राप्तं. यतः क्षीणाः क्षेतन्याः क्लमाः अविद्यादयः सवासनःनिन्वन्ति धर्ना धर्नलन्हो भवन्य-जन्नमरणप्रयत्य नमः प्राणिन, तत्कुता कैवल्यनित्यत आह “छिन्न इति। छियानि-निगर्वने पर्वाणि यन्यन तथोक्तः। धर्नाऽधनसनूइन्य महिना दिनानिकिता नि। न हि जातु जन्तुर्जन्ननगणमन्वन वियुज्यते । नमा बलेगये छिन्नः । यथा वन्यति"लगनलः कर्मयः। "मति नृले नहिनाकः" पा० २०६इति । ननु मनानानि नवनिनवान्तरा किन्नदन्तियम नाला काटा इतिधर्ननवभेद एव परं बैगायनान्त स्थानाप्नीदल्य सर्वथा विकल्याने नपः "तदासर्वदापनलानेतन्दन इति नन्नानन्द हिनान्तर्गपवन: - . नया ·w-m पालने भा० अघोपायद्वयन निरुदचिनवृत्तेः कणमुच्यते सम्प्रज्ञातः समाधिरिति । स० वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात संग्रज्ञातः ॥ १७॥ भा० वितर्कः = चिनस्याऽऽलम्बने(२) स्थूल अाभोगः, सूक्ष्मो विचारः, यानन्दः = हादः, एकात्मिका संविद अस्मिता, तत्र प्रघमश्चतुष्टयानुगतः समाधिः सवितर्कः । टी० उपायमाभिधाय सप्रकारोपेयकथनाय पृच्छति, “अथोपायद्वयेन" इति । "वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्संप्रज्ञातः" ॥१७॥ सम्प्रज्ञातपूर्व- कत्वादसम्प्रज्ञातस्यप्रथमं सम्प्रज्ञातोपवर्णनम् । सम्प्रज्ञातसामान्यं वितर्क- विचारानन्दास्मितानां रूपैः-स्वरूपैरनगमात्प्रतिपत्तव्यम् । वितर्क विवृणो- ति । “चित्तस्य' इति स्वरूपसाक्षात्कारवती प्रज्ञा आभोगः। स च स्थूल- विषयत्वात्स्थूलः । यथा हि प्राथमिको धानुष्कः स्थूलमेव लक्ष्यं विध्यत्यथ सूक्ष्मम्, एवं प्राथमिको योगी स्थूलमेव पाञ्चभौतिकं चतुर्भुजादि ध्येयं सा- क्षात्करोत्यथ सूक्ष्ममिति । एवं चित्तस्यालम्बने सूक्ष्म आभोगः स्थूलकार- णभूतसूक्ष्मपञ्चतन्मात्रलिङ्गाऽलिङ्गविषयो विचारः। तदेवं ग्राह्यविषयं दर्श- यित्वा ग्रहणविपयं दर्शयति । "आनन्द" इति। इन्द्रिये स्थूल आलम्बने चित्तस्याऽऽभोग आह्लादः) । प्रकाशशीलतया खलु सत्त्वप्रधानाद् टि० (१) उपायद्वयेन = अभ्यासवैराग्याभ्यां निरुद्वराजसतामसवृत्तिचित्तस्य योगिनो, यः संप्रज्ञातसमाधिर्भवति स कथं = कैः प्रकारभेदैरुच्यत. इत्यर्थः । (२) आलम्बने = पाञ्चभौतिके चतुर्भुजादिध्येये यश्चित्तस्य आभोगः = तद्विपपका साक्षात्कारः स्थूलविषयत्वात्स्थूलः स वितर्कः सम्प्रज्ञात इत्यर्थः, चित्तस्यालम्बने स्थूले यश्चित्तस्य स्थूल आभोगः स वितर्क इत्येवं चित्तशब्दस्योभयत्राऽन्वयो वा. बोध्यः । (३) यत्तु विज्ञानभिक्षुणोक्तम्-इन्द्रियविषकाऽऽभोगस्य नानन्दाख्यसम्प्रज्ञातत्वं, किन्तु सूक्ष्माऽऽलम्बनविषयक आभोगविशेष एवानन्दाऽनुगतसम्प्रज्ञात इति । तदविचार- पृषकमेव । तथाहि । "क्षीणवृत्तेरिणति सूत्रे वक्ष्यमाणानां तिसृणां समापत्तीनामेवायं चातुषिध्येन विभागस्तथा च ग्राह्यसमापत्तिः स्थूलसूक्ष्मग्राह्यभेदेन वितर्कविचाराभ्यां गृहीता, प्रहीतृसमापत्तिश्चाऽस्मिताऽनुगतत्वेन गृहीता, परिशिष्टा प्रहणसमापत्ति- श्वाऽऽनन्दाऽनुगतत्वेनैव ग्रहीतुं युक्ता, ग्रहणपदेनेचेन्दियाणि गृह्यन्त इति तु सर्वसंमत- ·समाधिपादः। भा. द्वितीयो वितर्कविकलः सविचारः। तृतीयो विचारवि. कलः सानन्दः। चतुर्थस्तद्विकलोऽस्मितामात्र इति । सर्व एते सालस्वनाः समाधयः ॥ १७ ॥ अथाऽस- म्प्रज्ञातसमाधिः किमुपायः किं स्वभावो वेति । सू० विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्व संस्कारशेषोऽन्यः॥१८॥ भा० सर्ववृत्तिप्रत्यस्तमये संस्कारशेषो निरोधश्चित्तस्य समा- घिरसम्प्रज्ञातः। तस्य परं वैराग्यमुपायः, सालम्वनो) ह्यभ्यासस्तत्ताधनाय न कल्पत इति- टी० अहङ्कारादिन्द्रियाण्युत्पन्नानि सत्त्वं सुखमिति तान्यपि सुखानि इति तस्मिन्नाभोगआह्लादइति,ग्रहीतृविषयं सम्प्रज्ञातमाह “एकात्मिका संविद्" इति। अस्मिताप्रभवानीन्द्रियाणि,तेनैषामस्मिता सूक्ष्मरूपं, सा चात्मना ग्रहीत्रा ल्ह बुद्धिरेकात्मिका संविदिति । तस्यां च ग्रहीतुरन्तर्भावा- झवति ग्रहीविषयः सम्प्रज्ञात इति । चतुर्णामपरमवान्तरविशेषमाह "तत्र प्रथम' इति । कार्य कारणाऽनुप्रविष्टं न कारणं कार्येण, तदयं स्थूल आभोगः स्थूलसूक्ष्मेन्द्रियास्मिताकारणचतुष्टयानुगतो । उत्तरे तु त्रिव्येककारणकास्त्रिद्वयेकरूपा भवन्ति । असम्प्र- ज्ञाताहिनात्ति । “सर्व एत" इति ॥ १७ ॥ क्रमप्राप्तमसम्प्रज्ञात- मवतारयितुम्पृच्छति “अथ” इति । “विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्का- रशेपोऽन्यः ॥ पूर्वपदेनोपायकथनम् । उत्तराभ्याञ्च स्वरूपकथनम् । मध्यमं पदं विवृणोति, "सर्ववृत्ति' इति । प्रथमं पदं व्याचष्टे । "तस्य परम्” इति । विरामो-वृत्तीनामभावस्तस्य प्रत्ययः= कारणं) डि. मेवेति किमत्र दुष्टप, ऋते भावदीष्ट्यमित्यलं विस्तरेण । (१) विरामः-वितर्कादिचिन्तात्यागः, वृत्तीनामभागे बा. तस्य प्राय:कारणं यत्परं वैराग्यं तस्य योऽभ्यासः-पानःपुन्येनाऽनुशानं, तदेव पूर्वमा दन्य म विरामप्रत्ययाऽभ्यासपूर्वः, पवैरापजन्य इति पाइन् । सन्तानोपामयानिन्वितः अन्यापूर्वोक्तात्सीजासंप्रज्ञानादिलक्षणो निर्यानोऽमनात यर्थः । नदुन्नी वृत्तिशुन्यस्य मनाकारतया स्थितिः । अनामनाम नमाविपिन ने। (२)हि-पतः सालम्बनोऽभ्यामोमासनमान नकलने कान- प्रलपो निर्वस्तुको प्रभवसनविरेवाऽपनीलेवनानमन्त्र- तेनेलधः। निर्वस्तको " मायः" इहै। में है। भवति .

·. पातालदर्शने भा० विरामप्रत्ययो निर्वस्तुक पालम्बनीक्रियते । स चार्य- शून्यः। तदभ्यासपूर्वं चित्तं निरालम्बनमभावप्राप्तमिव भवती- त्यष निर्वीजः समाधिरसम्प्रज्ञातः, ॥१८॥ स खल्वयं द्विविध उपायप्रत्ययो भवप्रत्ययश्च । तत्रोपायप्रत्ययो योगिनां भवति । टी० तस्याऽभ्यासः तदनुष्ठानं पौनःपुन्येन, तदेव पूर्व) यस्य स तथा। अथाऽपरं वैराग्यं निरोधकारणं कस्मान्न भवतीत्यत आह “सालम्बनो हि" इति । कार्यसरूपं कारणं युज्यते न विरूपं, विरूपं चाऽपरं वैराग्यं साल- म्बनं(२) निरालम्बनसमाधिना कार्येण । तस्मान्निरालम्बनादेव ज्ञानप्रसा- दमात्रात् तस्योत्पत्तिर्युक्ता। धर्ममेघसमाधिरेव हि नितान्तविगलितरज- स्तमोमलात्सत्त्वादुपजातस्तत्तद्विषयाऽतिक्रमेण प्रवर्त्तमानोऽनन्तो विषया- विद्यदर्शी समस्तविषयपरित्यागाच्च स्वरूपप्रतिष्ठः सन्निरालम्बनः संस्का- रमात्रशेषस्य निरालम्बनस्य समाधेः कारणमुपपद्यते सारूप्यादित्यर्थः । आलम्बनीकरणम् आश्रयणम्, अभावप्राप्तमिव-वृत्तिरूपकार्याकर- णाद्, निर्बीजः निरालम्बनः। अथवा वीजं क्लेशकर्माशयास्ते निष्क्रान्ता यस्मात् स तथा ॥ १८ ॥ निरोधसमाधेरवान्तरभेदं हानोपादानाऽङ्गमादर्शयति स खल्वयमिति"सः= निरोधसमाधि िविध उपायप्रत्ययो, भवप्रत्ययश्च । उपायः वक्ष्यमाणः श्रद्धादिः,प्रत्ययः कारणं यस्य निरोधसमाधेःस तथोक्तः भवन्ति=जायन्ते- ऽस्यां जन्तव इति भवोऽविद्याभूतेन्द्रियेषुवा विकारेषु प्रकृतिषुवाऽव्यक्त- टि० परं वैराग्यमिति शेषः । (१) पूर्वम् =कारणमित्यर्थः । (२) सालम्बनमिति हेतुगर्मितविशेषणम् । पुरुषपर्यन्तमेकस्मिन् कस्मिंश्चिदालम्बन एकाग्रम् इति च तदर्थः। (३) धर्ममेघसमाधिरेव होत्यस्य निरालम्बनस्य समाधेः कारणमित्यग्रिमेणाऽन्वयः, । (४) प्रकृत्याद्यनात्मस्वात्माऽभिमानरूपमज्ञानमित्यर्थः। तदेव स्पष्टयति-"भूते- न्द्रियेप्वित्यादिना । यत्त्वत्र विज्ञानभिक्षुणा-भवो जन्म तदेव कारण यस्येति विगृह्य महदादिदेवानां साधनानुष्ठानं विनैवाऽसंप्रज्ञातयोगो जन्ममात्रनिमित्तको भवतीति च व्याख्याय विदेहाः प्रकृतिलया अपि अधिकारसमाप्तौ मुच्यन्ते । मयोऽविद्यते वाचस्पति- मिश्रोक्तमसङ्गतम् । परवैराग्यस्याऽविदुष्यसंभवादित्युक्तं,तत्सर्व प्रकृतमाप्याऽर्थापरिज्ञान- निबन्धनत्वेनाऽपेशलम्।तथाहि उपायप्रत्ययो योगिनां भवतीति विशेष कथयद्भिर्माप्य- कृमिरितरस्य भवप्रत्ययस्य समाधेर्योगिभिरनुपादेयत्वमिति स्पष्टमववोध्यते, अनुपा- , ·समाधिपाद। सू० भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १९ ॥ ०महदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेवनात्मस्वात्मख्यातिस्तौष्टिकानां वैराग्यसम्पन्नानां, स खल्वयं भवःप्रत्ययः कारणं यस्यनिरोधसमाधेःसभवप्रत्ययातत्र तयो- मध्ये उपायप्रत्ययोयोगिनां मोक्षमाणानां भवति। विशेषविधानेन शेषस्य सुमु- क्षुसम्बन्धं निषेधति।केपान्तर्हि भवप्रत्यय इत्यत्र सूत्रेणोत्तरमाह "भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्" ।विदेहाश्च प्रकृतिल्याच तेषामित्यर्थः । तदव्याचष्टे ·+ MAIN भा०विदेहानां देवानां भवप्रत्ययःातेहि स्नसंस्कारमात्रपियोगेन चिनेन कैवल्यपदमिवाऽनुभवन्तः स्वसंस्कारविपातमा जाती यकमतिवाहमन्ति, तशा प्रकृतिलयाः साऽनिकारे नेतसिप्रकृति- टी० "विदेहानां देवानां भवप्रलय" इति । भूतेन्द्रियाणामन्यतमात्मत्वेन प्रतिपन्नास्तदुपासनया तद्वासनावासितान्तःकरणाः पिण्डपाताऽनन्तरमि- न्द्रियेषु भूतेषुबालीनाः संस्कारमानावशेषमनसः पाद कौशिकशरीररहि- ता विदेहाः। ते हि स्वसंस्कारमानोपयोगेन नित्तन कैवल्यपदमिवाऽनु- भवन्तः प्राप्नुवन्तो विदेहाः। अवृत्तिकत्वच कैवल्येन सारूप्यं साधि- कारसंस्कारशेषता च वैरूप्यम्। संस्कारमात्रोपभोगेनेति क्वचित्पाठः। तस्या- ऽर्थः--संस्कारमात्रमेवोपभोगो यस्य,नतु चित्तवृत्तिरित्यर्थः। प्राप्ताऽवधयःस्त्र संस्कारविपाकं तथाजातीयकम् अतिवाहयन्ति-अतिकामन्ति, पुनरपि सं- सारे विशन्ति। तथाच वायुप्रोक्तं "दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः भौतिकास्तु शतं पूर्णम्" इति। तथा प्रकृतिलयाश्च अव्यक्तमहदहङ्कार- पञ्चमन्मात्रेवन्यतमदात्मत्वेन प्रतिपन्नास्तदुपासनयातद्वासनावासिता- न्तःकरणाः पिण्डपातानन्तरमव्यक्तादीनामन्यतमस्मिल्लीनाः साऽधिकारे = अचरितार्थे । एवं हि चरितार्थ चेतः स्याद् यदि विवेकख्यातिमपिजनयेदज. नितसत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातेस्तु चेतसोऽचरितार्थस्याऽस्ति साऽधिकारितेति टि० (१) अन्यतम-शब्दस्याऽव्युत्पन्नत्वेन डतमान्तत्वाभावाट् “अदडू डतरादिभ्य" इत्यस्या- ऽप्राप्तेः, अन्यतमागिति साम्प्रतम् । यद्यपि शाकटायनेनाऽन्यतम-शब्दो डतमान्तो व्युत्पादि- तस्तथा'ऽपि न तस्य सर्वाधन्तर्गणकार्यम् । तन्मतेऽन्यतरशब्दस्याऽपि डतरप्रत्ययान्तत्वेन डतरग्रहणेनैव सिद्धत्वात्सर्वादिगणेऽन्यतर-शब्दपाठस्य नियमार्थत्येनाऽन्यतम- शब्दस्य सर्वादिकार्यव्यावृत्यर्थत्वात् । (२) पाटकौशिक़शरीररहिताः = "रसादै शोणितं जातं शोणितान्मांससम्भवः । मांसात्तु मेदसो जन्म भेदसोऽस्थिसमुद्भवः । अस्टनो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसम्भवः शुक्रांद् गर्भः समभवत्ततः पिण्डसमुद्भवः" इति स्मृत्युक्तरक्तमांसभेदोऽस्थिमज्जाशुक्राख्य- पट्कोशनिवृत्तशरीरविधुरा इत्यर्थः । (३) कैवल्यपदमिवेतीव-शव्दार्थमाह = "अवृत्तिकत्वं च" इति । “विदेहा" इति तु ते हि विदेहा इत्येवं पूर्वान्वयि, न त्वेतदन्वितम् । विदेहेऽवृत्तिकत्वं च कैवल्पेन सारूप्य- मिति पाठे तु भावप्रधानो निर्देशो बोध्यः । ।

·No text on this page.

·पातञ्जलदर्शने भा० पस्थाने च चित्तमनाकुलं समाधीयते, समाहितचित्तस्य प्रज्ञाविवेक उपावर्त्तते, येन यथावद्वस्तु जानाति, तदभ्यासात् तद्विपयाच्च वैराग्यादसम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति ॥ २० ॥ ते खलु नवयोगिनो मृदुमध्याऽधिमात्रोपाया भवन्ति । तद यथा मृदूपायः,मध्योपायः,अधिमात्रोपायः" इति। तत्र मृदू- पायोऽपि त्रिविधो मृदुसंवेगः,मध्यसंवेगः,तीवसंवेग इति।तथा मध्योपायस्तयाऽधिमात्रोपाय इति तत्राऽधिमात्रौपायानाम् (२) टी०सेन च यमनियमादयोऽपि सचिताः।तदेवमखिलयोगाङ्गसम्पन्नस्य सम्प्र- ज्ञातो जायत इत्याह । “समाहितचित्तस्य" इति। प्रज्ञाया विवेकः प्रकर्ष उप- जायते । सम्प्रज्ञातपूर्वमसम्प्रज्ञातोत्पादमाह "तदभ्यासाद्" इति। तत्रैव तत्तदमिप्राप्तौ तत्तविपयाच्च वैराग्यादसम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति। स हि कवल्यहेतुः । सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिपूर्वो हि निरोधश्चित्तमखिलकार्य- करणेन चरितार्थमधिकारादवसादयति॥२०॥ननु श्रद्धादयश्चेद्योगोपाया- सहि सर्वेषामविशेपेण समाधितत्फले स्याताम् । दृश्यते तु कस्यचित्सिद्धिः, कस्यचिदसिद्धिः कस्यचिचिरेण सिद्धिः, कस्यचिचिरतरेणसिद्धिः कस्यचित क्षिमित्यत आह “ते खलु नवयोगिन" इति। उपायाः-श्रद्धादयो मुदुमध्या- धिमात्राः प्राग्भवीयसंस्काराऽदृष्टवशाद येषांते तथोक्ताः। संवेगः वैराग्य' सस्याऽपि मृदुमध्यतीव्रता प्राग्भवीयवासनाऽदृष्टयशादेवेति । तेषु यादृश क्षतीयसी * सिद्विस्तान् दर्शयति सूत्रेण- दि. (२) आध= अधिक प्रमाणं येषां तेऽधिमात्रास्तादशा उपायाः = श्रदादयोऽनुष्य पस्यामाऽविमानोपाय इत्यर्थः । (२) नत्र = नवम्, नेां नाविधानां योगिनां मध्ये येऽन्तिमा अघिमात्रोपाग. विदागामापत्रः ममापिलाम इनि मग मकवाक्यतयाऽन्वयम् । पान या विद्वान नगेनं "हिन्दन अघिमात्रौपायानामिनि मत्रमध्ये न प्रगान मामला मेगा प्रिया विभागदेव सत्र पानी भाग्ये नगाविमागदर्शनपते. 1 टन । अध्यक्ष मान्नःपाटे पाध्यमहामावान् । (2) म विद्वान नमोहन मवंग = मायानुदान यां, न गाय योगिनी कपमा मत 'श्रमिनोलय इयनननशान सामान नमक दिसामना करना । माननीय Acornearee

·No text on this page.

·:५४ पातञ्जलदर्शने. भा० प्रणिधानाद्-भक्तिविशेषाद् श्रावर्जित ईश्वरस्तमनुगृ- हात्यभिध्यानमात्रेण, तदभिध्यानादपि योगिन ग्रासन्चतमः समाधिलाभः.फलं च भवतीति ॥ २३ ॥ अथ प्रधानपुरुषव्यतिरिक्तः कोऽयमीश्वरो नामेति । सू०... केशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥२४॥ भा० अविद्यादयः क्लेशाः, कुशलाऽकुशलानि कर्माणि, तत्फलं विपाकः, तदनुगुणा वासना अाशयाः । .. ... टी०आवर्जितः अभिमुखीकृतस्तमनुगृह्णाति। आभिध्यानम् =अनागतेऽर्थे इच्छा इदमस्याभिमतमस्त्विति, तन्मात्रेण(९) न व्यापारान्तरेण । शेष सुग- मम् ॥ २३ ॥ ननु चेतनाऽचेतनाभ्यामेव व्यूढं(२) नान्येन विश्वम् ।ईश्वर- श्वेदचेतनस्तर्हि प्रधान, प्रधानविकाराणामपि प्रधानमध्यपातात, तथाच न तस्याऽऽवर्जनमचेतनत्वाद, अथ चेतनस्तथाऽपि चितिशक्तेरौदासीन्याद- संसारितयाचास्मितादिविरहात्कुतआवर्जनं कुतश्चामिध्यानमित्याशयवानाह “अथ प्रधाने"ति । अत्र सूत्रेणोत्तरमाह ॥ "क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरा- मृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः"॥ अविद्यादयःक्लेशाः किश्नन्ति खल्वमी पुरुष सांसारिकं विविधदुःखप्रहारेणेति, कुशलाऽकुशलानि इति धर्माधर्मास्ते- पाञ्च कर्मजत्वाद् उपचारात् कर्मत्वम्। विपाकः जात्यायु गाः, तदनु- गुणाः = विपाकानुगुणा वासनाः, ताश्चित्तभूमावाशेरत इत्याशयाः। न हि टि. (१) तन्मात्रेण =क्षिप्रमस्य समाधिलाभो भवत्विति संकल्पमात्रेण तमनुगृह्णा- ति इति पूर्वेण संवन्धः । तदुक्तं भगवता, "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते तेषां नित्याऽभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्” इति । (२) व्यूहूँ = संवटितम, अस्य विश्वमित्यनेनाऽन्वयः ।

·No text on this page.

·सदैव मुक्तः पांतजलदर्शने भा० स तु सदैव मुक्तः सदैवेश्वर इति । योऽसौ प्रकृष्टसत्त्वो- पादानादीश्वरस्य शाश्वतिक उत्कर्षः स किं सनिमित्त, :: अाहोस्विन्निनिमित्त इति । टी० बन्धकोटिः प्रज्ञायते तेनोत्तरकोटिविधानमात्रम् इह (२)तु पूर्वापर- कोटिनिषेध इति । संक्षिप्य विशेष दर्शयति “स तु सदै- वेश्वर” इति । ज्ञानक्रियाशक्तिसम्पदैश्वर्यः । अत्र पृच्छति । “योऽसौ" इति । ज्ञानक्रिये हि न चिच्छक्तेरपरिणामिन्याः सम्भवत इति रजस्तमोरहितविशुद्धचित्तसत्त्वाश्रये वक्तव्ये। नचेश्वरस्य सदा मुक्तस्या- ऽविद्याप्रभवचित्तसत्त्वसमुत्कर्षेण सह स्वस्वामिभावसम्बन्धः सम्भवती- त्यत उक्तं "प्रकृष्टसत्त्वोपादानाद्" इति । नेश्वरस्य पृथग्जनस्येवा- ऽविद्यानिवन्धनश्चित्तसत्त्वेन स्वस्वामिभावः, किन्तु तापत्रयपरीतान् प्रेत्य- भावमहार्णवाज्जन्तूनुद्वरिष्यामि ज्ञानधर्मोपदेशेन । न च ज्ञानक्रिया- सामर्थ्यातिशयसम्पत्तिमन्तरेण तदुपदेशः, न चेयमपहतरजस्तमोमल- विशुद्धसत्त्वोपादानं विना, इत्यालोच्य सत्त्वप्रकर्षमुपादत्ते भगवान् अप- रामष्टोऽप्यविद्ययाऽविद्याभिमानीव अविद्यायास्तत्त्वमविद्वान् भवति, न पुनरविद्या ह्यविद्यात्वेन सेवमानः । न खलु शैलूषो(५)रामत्वमारोप्य तास्ता- चेष्टा दर्शयन् भान्तो भवति। तदिदमाहार्य्यमस्य रूपं, न तात्त्विकमिति । स्यादेतत् । उद्दिधीर्षया भगवता सत्त्वमुपादेयं, तदुपादानेन च तदुद्दिधीर्षा (१) मुक्तात्मनां प्रकृतिलीनानां च पूर्वा बन्धकोटियद्यपि समान तथाऽपि प्रकृति- लीनानामुत्तराऽपि बन्धकोटिरस्तीत्याशयेनोत्तरकोटिविधाने तात्पर्य, न तु पूर्वकोटय- :. . सद्भावेऽतो न भाष्ये न्यूनता इति भावः । (२) इह = ईश्वरे । (३) धर्मोपदेशेन- इत्यस्य, इत्यालोच्य सत्त्वप्रकर्षमुपादत्ते भगवानित्यनेन सम्बन्धः। (४) इयम् = : ज्ञानक्रियासामाऽतिशयसम्पत्तिः। (६) अविद्याया अविद्यात्वमजानन्नेव भान्तो भवति, न तु जानन्नित्यथें दृष्टान्तमाह "न खलु शैलूप" इति । शैलूषः = नटः । एतदृष्टान्ताऽनुरोधेन तु 'अविद्यायास्तन्त्रम- ऽविद्वानेवाऽविद्वान् भवति, न पुनरविद्यामविद्यात्वेन सेवमान इति पूर्वत्र पाठो युक्ततरो भाति, परन्तु न कुत्राप्युपलभ्यत इति । *आहार्य = कल्पितम् । . । टि ·समाधिपाः। भा० तस्य शान्वं निमित्तम् । शास्त्रं पुनः किनिमित्तं, प्रकृष्टसत्त्व- , निमित्तम् ॥ १ टी०अस्या अपि प्राकृतत्वात्तथाचाऽन्योऽन्यसंश्रय इत्यत उक्तं "शाश्वतिक" इति । भवेदतदेवं यदीयं प्रथमता सर्गस्य भवेदनादौ तु सर्गसंहारप्रवन्धे स- गान्तरसमुत्पन्नसंजिहीऽवधिसमये पूणे मया सत्त्वप्रकर्ष उपादेय इति प्रणिधानं कृत्वा भगवान् जगत्संजहार, तदा चेश्वरचित्तसत्त्वं प्रणिधानवा- सितं प्रधानसाम्यमुपगतमपि परिपूर्णे महाप्रलयावधौ प्रणिधानवासनावशा- तथैवैश्वरचित्तं सत्त्वभावेन परिणमते । यथा चैत्रः, श्वः प्रातरेवोत्थातव्यं म- येति प्रणिधाय सुप्तस्तदेवोत्तिष्ठति प्रणिधानसंस्कारात्, तस्मादनादित्वादी. वरप्रणिधानसत्त्वोपादानयोःशाश्वतिकत्वेन नाऽन्योऽन्यसंश्रयः। नचेश्वरस्य चित्तसत्त्वं महाप्रलयेऽपि प्रकृतिसाम्यं नोपैतीति वाच्यम् । यस्य हि न कदा- चिदपि प्रधानलाम्यं न तत्प्राधानिकं,नापि चितिशक्तिरज्ञत्वादित्यर्थान्तरम- ऽमामाणिकमापयेत, तच्चायुक्तं, प्रकृतिपुरुषव्यतिरेकेणार्थान्तराऽभावात् सोऽयमीहश ईश्वरस्य शाश्वतिक उत्कर्षः किं सनिमित्तः सप्रामाणिकः, आहोस्विन्निनिमित्तः निष्प्रमाणक इति। उत्तरं "तस्य शास्त्रं निमित्तम्" इति । श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणानि शास्त्रमाचोदयति “शास्त्रं पुनः किन्निमि- त्तम्"इति । प्रत्यक्षाऽनुमानपूर्व हिशास्त्रं,नचेश्वरस्य सत्त्वप्रकर्षे कस्यचित्प्र- त्यक्षमनुमानंवाऽस्ति । नचेश्वरप्रत्यक्षप्रभवंशास्त्रमितियुक्तं,कल्पयित्वाऽपि') ह्ययं स्वयं ब्रूयादात्नैश्वर्यप्रकाशनायेति भावः । परिहरति । “प्रकृष्ट सत्त्व- निमित्तम् इति । अयमभिसन्धिः । मन्त्रायुर्वेदेषु २) तावदोश्वरप्रणीतेषु टिः (१)अयुक्तले हेतृमाह कलयित्वाऽपि' इति । न चाऽऽतत्वेन निर्वाहः, तस्याऽद्याप्य- सिद्धेः । त्तटं चैतन् “न चाऽनुवदितुं शक्यः पूर्वमन्यैरवोधितः । अनादेशगमस्याऽर्थों न च सर्वज्ञ आदिमान् । कृत्रिनेग त्वसत्येन स कथं प्रतिपाद्यते । अय तहचनेनैव सर्वज्ञो ऽन्यः प्रतीयते । प्रकल्पयेत् कथं सिद्धिन्योऽन्याश्रययोस्तपोरि"त्यादिना तन्त्रवार्तिके । (२) भगवताऽलपादेन हि "तदप्रामाप्यननृतन्याचातपुनरुक्तदोपेन्यः" अ० २ आ. १ सू० ५३ इत्यनेन वेदाऽप्रामायमाराय"न कर्तृकर्मसावनगुन्या इत्यनेन समा- धाय "मन्त्रायुर्वेदप्रामान्यच्च ताप्रामायनातप्रमाणत्वाद्" इति मूत्रेग वेदनामान्य प्रति- पादितम् । तदेवाऽत्रायाह "मन्त्र" इत्यादिना । अधिकमात्मतास्वविवेकादवसेपम् । ।

·বানান भा० एतयोःशास्त्रोत्कर्षयोरीश्वरसत्त्वे वर्तमानयोरनादिः सम्ब- धाएतस्मादेतद् भवति सदैवेश्वरःसदैवमुक्त इति। तच्चतस्यैश्वर्य साम्यातिशयविनिर्मुक्तं,न तावदैश्वर्यान्तरेण तदतिशय्यते, यदे- चातिशयि स्यात् तदेव तत्स्यात्। तस्माद् यत्र काष्ठाप्राप्तिरैश्वर्यस्य टी०प्रवृत्तिसामर्थ्यादाऽव्यभिचारविनिश्चयात्प्रामाण्यं सिहं,नचौषधिभेदानां तत्तत्संयोगविशेषाणाञ्च मन्त्राणां च तत्तवर्णाऽऽवापोडारेण सहस्रेणापि 'पुरुषायुपीकिकप्रमाणव्यवहारी शक्तः कर्तुमन्वयव्यतिरे कौनचागमा- दन्वयव्यतिरेकी ताभ्याञ्चागमस्तत्सन्तानयोरनादित्वादिति प्रतिपादयितुं युक्तम् । महाप्रलये तत्सत्त्वादनयोविच्छेदात् । न च तद्भावे प्रमाणाभावः, अभिन्न प्रधानविकारो हि जगदिति प्रतिपादयिप्यते । सदृशपरिणामस्य विस- दृशपरिणामता दृष्टा यथा क्षीरेक्षुरसादेर्दधिगुड़ादिरूपं, विसदृशपरिणामस्य पूर्व सदृशपरिणामता च दृष्टा,तदिह प्रधानेनापि महदहङ्कारादिरूपविसदृश- परिणामेन सता भाव्यं कदाचित्सदृशपरिणामेनापि, सदृशपरिणामश्वास्य साम्यावस्था, स च महाप्रलयः। तस्मान्मन्त्रायुर्वेदप्रणयनात्तावद् भगवतो वि गलितरजस्तमोमलावरणतया परितःप्रद्योतमानं बुद्धिसत्त्वमास्थेयम् । तथा- चाभ्युदयनिःश्रेयसोपदेशपरोऽपिवेदराशिरीश्वरप्रणीतस्तद्बुद्धिसत्त्वप्रकर्षा देव भवितुमर्हति। नच सत्त्वोत्कर्षे रजस्तमःप्रभवौ विभ्रमविप्रलम्भौसम्भव- तस्तत्सिद्धप्रकृष्टसत्त्वनिमित्तंशास्त्रमिति । स्यादेतत्,प्रकर्षकार्य्यतयाप्रकर्ष- बोधयच्छास्त्रं शेषवदनुमानं भवेन्न वागम इत्यत आह “एतयोः" इति ।न कार्यत्वेन बोधयत्यपि त्वनादिवाच्यवाचकभावसम्बन्धेन बोधयतीत्यर्थः । ईश्वरस्य हि बुद्धिसत्त्वे प्रकर्षों वर्तते शास्त्रमपि तद्वाचकत्वेन तत्र वर्त्तत इति।उपसंहरति । "एतस्माद्" इति । एतस्माद् ईश्वरबुद्धिसत्त्वप्रकर्ष- वाचकाच्छास्त्राद्, एतद्भवति ज्ञायते विषयेण विषयिणो लक्षणात, सदैवे- श्वरः सदैव मुक्त इतितदेवं पुरुषान्तराद् व्यवच्छिद्येश्वरान्तरादपि व्यवच्छि- नत्ति । “तच्च तस्य"इति । अतिशयविनिर्मुक्तिमाह“न तावद्" इति । टि० (१) समवायेनेश्वरचित्ते वर्तमानयोरेतयोनिमित्तनैमित्तिकभावोऽनादिरिति भावः । (२) उपलक्षणं चैतद्विषादिष्वन्वयव्यतिरेककरणेऽनर्धाऽऽपत्तेश्च ।

·॥ किञ्च- समाधिपादः। भा० स ईश्वरः। न च तत्तमानमैश्वर्यमस्ति, कस्माद, योस्तु- त्ययोरेकस्मिन्) युगपत्कामितेऽर्थे नवमिदमस्तु पुराणमिद- मस्त्वित्येकस्य सिद्धावितरस्य प्राकास्यविधातादूनत्वं प्रसक्तं, हयोश्च तुल्ययोर्युगपत्कासितार्थप्राप्तिस्त्यिर्थस्य विरुद्धत्वात, तस्माद् यस्य साम्यातिशयविनिर्मुक्तमैश्वर्यं स ईश्वरः स च पुरुषविशेष इति ॥ २४ ॥ सू० तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् ॥ २५ ॥ यदिदमतीताऽनागतप्रत्युत्पन्न प्रत्येक कसमुच्चयातीन्द्रियग्रहण- मल्पं वद्विति सर्वज्ञवीजम् । एतद्रि वर्धमानं यत्र निरतिशय टी० कुतः “यदेव" इति। कस्मात्सर्वातिशयविनिर्मुक्तं तदैश्वर्य्यमित्यत आह. "तस्माद् यत्र" इति । अतिशयनिष्ठामप्राप्तानामौपचारिकमैश्वर्यमित्यर्थः । साम्यविनिर्मुक्तिमाह “नच तत्समानम्" इति । प्राकाम्यम् =अविहतेच्छ- तातद्विघातादनत्वम् । अनूनत्वे वा द्वयोरपि प्राकाम्यविधातः का-- नुत्पत्तेः। उत्पत्ती वा विरुद्धधर्मसमालिङ्गितमेकदा कार्यमुपलभ्येतेत्याशयेन आह "द्वयोश्च इति। अविरुद्धाऽभिप्रायत्वे च प्रत्येकमीश्वरत्वे कृतमन्यै- रेकेनैवेशनायाः कृतत्वात् । संभृय कारित्वे वा न कश्चिदीश्वरः, परिपद- वत्। नित्यशनायोगिनां च पर्यायायोगात, कल्पनागौरवप्रसङ्गाच्चीत द्रष्टव्यम्। तस्मात् सर्वमवदातम् ॥२४॥ एवमस्य क्रियाज्ञानशक्तो शास्त्रं प्रमाणमभिधाय ज्ञानशक्तावनुमानं प्रमाणयति “किञ्च" इति । “तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम्' =व्याचष्टे “यदिदम्" इति । बुद्धिमत्त्वावरकत- मोऽपगमतारतम्येन यदिदमतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां प्रत्येकंच समुच्चयन च वर्तमानानामतीन्द्रियाणां ग्रहणं तस्य विशेषणमल्यं वहिति सर्वज्ञवी- कारणं, कश्चित् किञ्चिदेवातीतादि गृहाति, कश्चिद् वहु, कश्चिद्वहु- दि० (१) (कस्मिानियस्य पे इत्पनेनाऽन्वयः, दोस्तत्वासंबरोबर स्पायुममिमाहिती पामि स नरम परेका र एक मकर सलसिक विकारस्पादितान्नम, दरद निष्का ! (२) प्रत्युतरोना।

·६० । पातञ्जलदर्शने भा०स सर्वज्ञः। अस्ति काष्ठाप्राप्तिः सर्वज्ञवीजस्य साति. शयत्वात् परिमाणवदिति । यत्र काष्ठाप्राप्तिानस्य स सर्वज्ञः स च पुरुषविशेष इति । सामान्यमानोपसंहारे कृतोपक्षय- मनुमान न विशेषप्रतिपत्तौ समर्थमिति तस्य संज्ञादिविशे- षप्रतिपत्तिरागमतः पर्यन्वया । टी० तरमिति ग्राह्याऽपेक्षया ग्रहणस्याल्पत्वं बहुत्वं कृतम् । एताद वई- मानं यत्र निष्क्रान्तमतिशयात स सर्वज्ञ इति । तदनेन प्रमेयमानं कथितम्, अत्र प्रमाणयति “अस्ति" इति । अस्ति काठाप्राप्तिः सर्वज्ञवीजस्य इति साध्यनिर्देशः। निरतिशयत्वं काष्ठा, यतः परमतिशयवत्ता नास्तीति । तेन नाऽवधिमात्रेण सिद्धसाधनम्। सातिशयत्वादिति हेतुः। यद् यत् सातिशयं तत्तत्सर्व निरतिशयं, यथाकुवलयामलकविल्वेषु सातिशय महत्त्वमात्मनि निरतिशयमिति व्याप्ति दर्शयति “परिमाणवद्" इति । न च गरिमा- दिभिर्गुणैर्व्यभिचार (१) इति साम्प्रतम् । न खल्ववयवगरिमाऽतिशयी गरि- माऽवयविनः,किन्त्वाऽऽपरमाणुभ्य, आ अन्त्याऽवयविभ्यो यावन्तः केचन तेषां प्रत्येकवर्तिनो गरिम्णः समाहृत्य गरिमवईमानाभिमानः। ज्ञानं तु न प्रति ज्ञेयं समाप्यत इत्येकद्विबहुविषयतया युक्तं सातिशयमिति न व्य'भ- चारः । उपसंहरति । “यत्र काष्ठा" इति । ननु सन्ति बहवस्तीर्थ- करा* बुद्धार्हतकपिलर्षिप्रभृतयस्तत कस्मात् त एव सर्वज्ञा न भवन्ति अस्मादनुमानादित्यत आह “सामान्य" इति । कुतस्तर्हि तद्विशेषप्रतिप- त्तिरित्यत आह “तस्य" इति। बुद्धादिप्रणीत आगमाऽऽभासो,नत्वाऽऽगमः, धितक्षणिकनैरात्म्यादिमार्गोपदेशकत्वेन विप्रलम्भकत्वादिति श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणलक्षणाद् , आगमतः= आगच्छन्ति= श्रेयसोपाया इत्यागमस्तस्मात् सज्ञादि- ति= सञ्ज्ञाविशेषः = शिवेश्वरादिः श्रुत्यादिषु प्रसिद्धः । शब्देन पड़ङ्गता-दशाऽव्ययते सङ्गृहीते। तथोक्तं वायुपुराणे “सर्व- शता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः ।अनन्तशक्तिश्च विभो- विधिज्ञाः पड़ाहुरङ्गानि महेश्वरस्य" तथा "ज्ञान वैराग्यमैश्चर्य तपः सत्यं १ गुरुत्वादियुसत्यपि सातिशयले काटाप्राप्तिपसाध्याभावेन व्यभिचार बोध्या। शास्त्रप्रणेतारः 'त्या ५ ·समाधिपादः। ६१ भा० तस्याऽऽत्मानुग्रहाभावेऽपि भूतानुग्रहः प्रयोजनं, ज्ञानधर्मो पदेशेन कल्पप्रलयमहाप्रलयेषु संसारिणःपुरुषानुहरिप्यामीति टी०क्षमा धृतिः।त्रप्तृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च । अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे' इति । स्यादेतत्, नित्यतृप्तस्य' भगवतो वैराग्याऽ- तिशयसम्पन्नस्य स्वार्थे तृष्णाऽसम्भवात, कारुणिकस्य च सुखैकतानजन- सर्जनपरस्य दुःखबहुलजीवलोकजननाऽनुपपत्तेः, अप्रयोजनस्य च प्रेक्षा- वतः प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, क्रियाशक्तिशालिनोऽपि न जगत्क्रियेत्यत आह "तस्याऽऽत्माऽनुग्रहाऽभावेऽपि" इति। भूतानां प्राणिनामनुग्रहः प्रयोजनं, शब्दाद्युपभोगविवेकख्यातिरूपकार्यकरणात्किल चित्तं निवर्त्तते ततःपुरुषः केवली भवति। अतस्तत्प्रयोजनाय कारुणिको विवेकख्यात्युपायं कथयति, तेनाऽचरितार्थत्वाच्चित्तस्य जन्तुनीश्वरः पुण्याऽपुण्यसहायः नुखदुःखे भाव- यन्नपिनाऽकारुणिकः। विवेकख्यात्युपायकथने द्वारमाह "ज्ञानधर्मोपदेशन इति । ज्ञानं च धर्मश्च ज्ञानधर्मो तयोरुपदेशेन,-ज्ञानधर्मसमुच्चयालुब्धवि- वेकख्यातिपरिपाकात् कल्पप्रलये ब्रह्मणो दिवसावसाने यत्र सत्यलोकवन जगदस्तमेति । महाप्रलये ससत्त्यलोकस्य ब्रह्मणोऽपि निधन संचारिणः- कारणगामिनः, अतस्तदाऽऽमरणदुःखभाजः । कल्पेत्युपलक्षणमन्यदाऽपि स्वाऽर्जितकर्मवशेन जन्ममरणादिभाजः पुरुषानुवरिष्यामीति, केवल्य प्राप्यपुरुषा उद्धृता भवन्तीत्यर्थः। एतच्च करुणाप्रयुक्तस्य ज्ञानधर्मोपदेशनं टिक (१) निरीश्वरवादीश्वरवाई जान अन्न कि- किमाने निकट दिना । अभावः । पीपरप्रतिमा किन यदि परयोजनोपयोगिनी निमुन्नतवनिम्न कान का 1-2- भूपमा काया" नियमन "इने । नहर " मानवशाल विमान ལོ་༴ ཀདེ༔ སཊེ་གྷ ༌༌$ བདྲ २४ मी. इस सपोपट नामकार।

·૨૨ पातालदर्शने भा० तथाचोक्तम् “श्रादिविहान्निर्माणचित्तमधिष्ठाय कारुण्यागग- वान् परभर्षिरासुरये जिज्ञासमानाय तन्त्रं प्रोवाच इति॥२५॥ टी० कापिलानामपि सिद्धमित्याह "तथाचोक्तम्" इति । तथाचोक्तं पञ्चशिखाऽऽचार्येण । आदिविद्वान् कपिल इति। "आदिविद्वान्" इति पञ्चशिखाऽऽचार्यवचनमादिमुक्तस्वसन्तानादिगुरुविषयं, न त्वनादिमुक्त- परमगुरुविषयम् । आदिमुक्तेषु कदाचिन्मुक्तेषु विद्वत्सु कपिलोऽस्माकमा- दिविद्वान्मुक्तः स एव च गुरुरिति । कपिलस्याऽपि (२) जायमानस्य महे- श्वराऽनुग्रहादेव ज्ञानप्राप्तिः श्रूयत इति । कपिलो नाम विष्णोरवतारबि- शेषः प्रसिद्धः) । स्वयम्भू हिरण्यगर्भस्तस्याऽपि साङ्ख्ययोगप्राप्तिर्वेदे श्रूयते। स एवेश्वर आदिविद्वान् कपिलो विष्णुः स्वयम्भूरिति भावः "स्वाय- म्भुवानान्त्वश्विर” इति भावः ॥ २५ ॥ टि० (१) आदिविद्वान् = सर्गादावाविर्भूतो हिरण्यगर्भः स्वयम्भूः, निर्माणचित्तं = योगवलेन स्वनिर्मितं चित्तम्, अधिष्ठाय = स्वांशेन प्रविश्य, कपिलाऽख्यपरमर्षिर्भूत्वा कारुण्या- ज्जिज्ञासवे आसुरये तन्त्रं प्रवाचेत्यर्थः । तन्त्र्यते = व्युत्साद्यते मोक्षसाधनमनेनेति तन्त्रं, मोक्षशास्त्रम् , तत्वमिति पाठान्तरम् । (२) कपिलस्याऽनादिमुक्तत्वाऽभावे हेतुमाह "कपिलस्याऽपि" इति । यतः "ऋषि- म्प्रसूतं कपिल यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येद्"इति श्रुत्या कपिलस्य जायमानस्य ज्ञानप्राप्तिः श्रूयतेऽतः कपिल आदिविद्वानाऽऽदिमुक्त एव, न त्वनादिमुक्त इत्यर्थः । (३) "पञ्चमे कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतं । प्रोवाचाऽऽसुरये सायं तत्त. ग्रामविनिर्णयम्"इतिस्मृतौ पञ्चमाऽवतारत्वोक्तेविष्णोस्वतारः कपिल इति भावः। "अग्निः स कपिलो नाम साङ्ख्यशास्त्रप्रवर्तक" इति महाभारतं तु कल्पभेदेन नेयम् । कल्पभेदेनैव च कुत्रचित् कपिलो ब्रह्मपुत्र इति स्मर्य्यत इत्यलं बहुना । (४) ननु “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" "हिरण्य- गर्भ पश्यत जायमान" "हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्वम्" इत्यादिश्रुतिपु हिरण्यगर्भ एवादिविद्वानाम्नायते तत्कथं कपिल आदिविद्वान इत्यत आह "स्वयम्भूः" इत्यादिना । यो हिरण्यगर्भः स्वयम्भूरादिविद्वान् स एव कपिलो भूत्वाऽऽसुरय उपदिदेशेति भावः । न स्वयम्भूरिति पाठे तु, यद्यपि हिरण्यगर्भोऽप्यादिविद्वाँस्तथाप्यत्रादिविद्वत्सदेन कपिल एव गृह्यते, न स्वयम्भूरित्या बोध्यः । भास्कराऽऽचार्य्यप्रभृतयस्तु ऋषि प्रसूतं कपिलम् इति कपिलपदेनाऽपि हिरण्यगर्भ एव गृह्यते "यो ब्रह्माणम्" इत्यादि बहुपूर्वोत्तरमन्त्र- संवादादित्याहुः ।

·समाधिपादः। ६३ भा० स एषः। सू० पूर्वेषामपि गुरुः कालेनाऽनवच्छेदात् ॥ २६ ॥ पूर्वेहि गुरवः कालेनाऽवच्छेद्यन्ते, यत्राऽवच्छेदार्थेन कालो नोपा- वर्तते स एष पूर्वेषामपि गुरुः, यथाऽस्य सर्गस्याऽऽदौ प्रकर्ष- गत्या सिद्धस्तथाऽतिक्रान्तसर्गादिष्वपि प्रत्येतव्यः ॥ २६॥ सू० तस्य वाचकः प्रणवः ॥ २७॥ भा० वाच्य ईश्वरः प्रणवस्य । किमस्य सङ्केतकृतं वाच्यवाचकत्वम् टी० सम्प्रति भगवतो ब्रह्मादिभ्यो विशेषमाह “स एष" इति। पातनिका-"स एष इति । सूत्रं-"पूर्वेषामपि गुरुःकालेनाऽवच्छेदात् ॥ व्याचष्टे पूर्वे हि" इति । कालस्तु-शतवर्षादिः,अवच्छेदार्थेन अवच्छेदेन प्रयोजनेन,नोपा- वर्तते नवर्तते, प्रकर्षस्य गतिः प्राप्तिः, प्रत्येतव्य आगमादिति भावः ॥२६॥ ॥ तदनेन प्रबन्धेन भगवानीश्वरो दर्शितः, सम्प्रति तत्प्रणिधानं दर्शयितुं तस्य वाचकमाह ॥ "तस्य वाचकः प्रणवः" । व्याचष्टे “वाच्य" इति । तत्र परेषां मतं विमर्शद्वारेणोपन्यस्यति । "किमस्य' इति । वाचकत्वम् =प्रतिपादकत्वमित्यर्थः । परे हि पश्यन्ति यदि स्वाभाविकः शब्दार्थयोः संवन्ध ःसङ्केतेनास्माच्छब्दायमर्थः प्रत्येत- व्यइत्येवमात्मकेनाऽभिव्यज्येत । ततो यत्र नास्ति न संबन्धस्तत्र सङ्केत- शतेनाऽपि नव्यज्येत।नहि प्रदीपव्यङ्ग्यो घटो यत्र नास्तितत्र प्रदीपसहने- णापि शक्यो व्यक्तुं, कृतसङ्केतस्तु करभशब्दो वारणेवारणप्रतिपादको हिः (१) प्रतिमायां विष्णुबुद्धिवदोडूनरो ब्रह्मबुद्धयोपास्यमानो ब्रह्मप्रतिवत्युवायो भवत्य- तस्ताप्रतीकायेन तस्य वाचकः प्रगवः "एतदालम्बनं श्रेटनेतदालम्बनं परम इत्यादिश्रुते. रित्येके । "अदृष्टविग्रहो देवो भावनाको मनोमयः । तस्योङ्कारः स्मृतो नान तेनाहनः प्रसीदति" इति योगिपाहवल्याद् देवदत्तादिसावत् प्राव ईदरम्प नालन्ये । लाधिकानपत्र । (२) वारणे- हस्तिने का करनान्दो वरणविवादको हट इन्वरः । ।

·६४ पातालदर्शने। भा० अथप्रदीपप्रकाशवदवस्थितमिति स्थितोऽस्य वाच्यस्य वाचन केन सह संबन्धः, सङ्केतस्त्वीश्वरस्य स्थितमेवार्थमभिनयति, यथावस्थितः पितापुत्रयोः संवन्धः सङ्केतेनावद्योत्यतेऽयमस्य पिताऽयमस्य पुत्र इति।सर्माऽन्तरेष्वपि वाच्यवाचकशक्त्यपेक्ष- स्तथैव सङ्केतः क्रियते । सम्प्रतिपत्तिनित्यतया नित्यः शब्दार्थ सम्बन्ध इत्यागमिनः प्रतिजानते ॥ २७ ॥ विज्ञातवाच्यवाचकत्वस्य योगिनः*- टी०दृष्टः। ततः सङ्केतकृतमेव वाचकत्वमिति । विमृश्याभिमतमवधारयति । स्थितोऽस्य" इति । अयमभिप्रायः । सर्व एव शब्दाः सर्वाऽऽकारार्थाभिधान- समर्था इति स्थित एवैषां सर्वाकारैरथैः स्वाभाविकः संबन्धः। ईश्वरसङ्केतस्तु प्रकाशको नियामकश्च तस्य, ईश्वरसङ्केतासङ्केतकृतश्चास्य वाचकाऽपभ्रंश- विभागः । तदिदमाह"सङ्केतस्त्वीश्वरस्य"इति । निदर्शनमाह “यथा'' इति । ननु शब्दस्य प्राधानिकस्य २) महाप्रलयसमये प्रधानभावमुपगतस्य शक्ति- रपि प्रलीना, ततो महदादिक्रमेणोत्पन्नस्याऽवाचकस्यैव माहेश्वरेण संकेतेन नशक्या वाचकशक्तिरभिज्वलयितुं विनष्टशक्तित्वादित्यत आह "सर्गान्तरे- प्वपि" इति। यद्यपि सह शक्त्या प्रधानसाम्यमुपगतः शब्दस्तथापि पुनरावि. भवंस्तच्छक्तियुक्त एवाऽविर्भवति, वर्षातिपातसमधिगतमृद्भाव इबोद्भिज्जो मेघविसृष्टवारिधारासाराबसेकात् । तेन पूर्वसंबन्धानुसारेण सङ्केतः क्रियते भगवतेति। तस्मात् सम्प्रतिपत्तेः सदृशंव्यवहारपरम्पराया नित्यतया नित्यः शब्दार्थयोः संवन्धो न कूटस्थनित्य इत्यागमिकाः प्रतिजानते, न पुनरागम- निरपेक्षाः सर्गान्तरेष्वपि तादृश एव सङ्केत इति प्रतिपत्तुमीशत इति भावः ।। टि० * विज्ञातमनया रीत्येश्वराङ्कारयोर्वाच्यवाचकत्वं येन योगिनस्तस्य प्रणवजपः कर्त्तव्यः तदर्थस्य चेश्वरस्य भावनं चिन्तनं कर्तव्यमित्येवं सूत्रेण सहाऽन्वनीयम् । (१) विमृश्य-आगन्तुको वाच्यवाचकसंवन्धो, नित्यो वेति विचार्य, अभिमतम्- सहाव्यवहारपरम्परया नित्यः शब्दार्थयोः संवन्ध इति सिद्धान्तमित्यर्थः । (२) प्राधानिकस्य प्रधानकार्यस्य । 2

·No text on this page.

·पातञ्जलदर्शने भाव्ये तावदन्तरीया व्याधिप्रभृतयस्ते तावदीश्वरप्रणिधानान्न भवन्ति । स्वरूपदर्शनमप्यस्य भवति । यथैवेश्वरः पुरुषः शुद्धः प्रसन्नः केवलोऽनुपसर्गस्तथाऽयमपि बुद्धेः प्रतिसंवेदी यः पुरुष इत्येवमधिगच्छति ॥ २६ ॥ अथ केऽन्तरायाः, ये चित्तस्य विक्षेपकाः, के पुनस्ते ? कियन्तो वेति- सू० व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादाऽऽलस्याऽविरति- टी प्रतीप विपरीतम्, अञ्चति विजानाति इति प्रत्यक् स चासौ चेतन- श्वेति प्रत्यक्चेतनोऽविद्यावान् पुरुषः । तदनेनेश्वराच्छाश्वतिकसत्त्वोत्क- र्षसम्पन्नाद्विद्यावतो. निवर्त्तयति । अविद्यावतः प्रतीचश्चेतनस्याधिगमः= ज्ञानं स्वरूपतोऽस्य भवति । अन्तराया वक्ष्यमाणास्तदभावश्च । अस्य विवरणं "ये तावद्" इति । स्वम् आत्मा तस्य रूपं, रूपग्रहणेनाविद्यास- मारोपितान् धर्मान् निषेधति । नन्वीश्वरप्रणिधानमीश्वरविषयं कथामिव प्रत्य- क्चेतनं साक्षात्करोत्यतिप्रसङ्गादित्यत आह “यथैवेश्वर” इति। शुद्धः क- टस्थनित्यतयोदयव्ययरहितः, प्रसंन्न: क्लशवर्जितः, केवलः धर्माधर्मा- उपेतः, अत एवानुपसर्गः, उपसर्गा-जात्यायु गाः। सादृश्यस्य किञ्चिद्भे- दाधिष्ठानत्वादीश्वराद भिनत्ति-"बुद्धेः प्रतिसंवेदी” इति । तदनेन प्रत्यग्- ग्रहण व्याख्यातम् । अत्यन्तविधर्मिणोरन्यतरार्थानुचिन्तनं न तदितरस्य साक्षात्काराय कल्पते, सदृशार्थानुचिन्तनं तु सदृशान्तरसाक्षात्कारोपयोगि- तामनुभवति,एकशास्त्राम्यास इव तत्सदृशार्थशास्त्रान्तरज्ञानोपयोगिताम्। प्रत्यासत्तिस्तु स्वात्मनि साक्षात्कारहेतुर्न परात्मनीति सर्वमवदातम् ॥२९॥ पृच्छति "क" इति। सामान्येनोत्तरं-"य" इति। विशेषसङ्ख्ये पृच्छति- पुन' रिति । उत्तरमाह- "व्याधि" इत्यादिसूत्रेण । -:: अन्तरायाः = नव एताश्चित्तवृत्तयो योगाऽन्तराया योगविरोधिनः, टि. (१) ननु कथमीश्वरं भावयतः स्वरूपाऽधिगमः, न हि जातु कामिनी प्रणिदधतः सनकाधिगमः सम्भवतीत्यंत आह "अत्यन्तविधर्मिणो रिति । नन्वेवं परात्माऽऽत्मनो- रुभयोरेवाधिगमो युक्त इत्यत आह "प्रत्यांसत्तिः" .

·মধ:} सूर भान्तिदर्शनालन्धभूमिकत्वाऽनवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः॥ ३०॥ मा. नवान्तरायाश्चिनस्य विक्षेपाः, लहते चित्तवृत्तिभिर्भवन्न्येते पामभाचे न भवन्ति पूर्वोकाश्चित्तवृत्तयः। व्याधिः = धातुरस करणवैषम्यं, त्यानम् = अकर्मण्यता चिनस्य, संशयः उभयकोटिसृग् विज्ञान-त्यादिदमेवं नैवं स्यादिति, प्रमादः = समाधितावनानामभावनम्, आलस्यम् = कायस्य चित्तस्य च गुरुचावप्रवृतिः, अविरतिः = चित्रस्य विषयप्रयोगाऽऽत्मा- गईः, भान्तिदर्शनन-विपर्ययज्ञानम् , अलबभूमिकत्वम् समाविभूमरेलाभः, अनवस्थित्वं यल्लम्बायां भूमौ चितम्या- चिचत्य विक्षयाः-वि खल्बनी व्यायादयो योगादिक्षिरन्ति - मानयन्तीति विक्षनाः योगप्रतिरक्षत्वे हेतुनाह "तहत इति। संशय- नान्तिान तावचितया वृत्तिनिरोधप्रतिपक्षी, येऽपिन वृत्तयो व्याख्या- दिअन्तयन्ते ऽपि चिताहवाच तत्प्रतिपक्षा इत्यर्थः । पदार्थान् ब्याचष्टे याविः' इति धानबो = वातपिचरलेप्माणः शरीरधारणा. अशितरी- ताभाररिणानविशेगो रतः, करणानि = इन्द्रियागि, तेषां वैपन्यं = न्यूना अधिकमात्र इति । अर्मयता कर्मानईता, संशय - उभयकोटित्पन् विज्ञाननानस्यतन्नप्रतिष्ठत्वेन संमायविपानयोरभेरे, उभयकोटि- सान्तलिलावान्तविरविवक्षयात्रभेदेनोपन्यातः । अभावनन् = अकरणं. तत्राऽत्रयल इति यावद । सायन्य गुरुवं कन्जदिना, विचन्स गुरुवं तनता । गई - तुम्णा । नबुनत्यादयः - सनाविनमयः । (क) किराड-इन लाद। १) व नुनदेव का नई. इस दिन को #rria ·भी० ऽप्रतिष्ठा, समाधिपतिलम्भे हि तदवस्थितं स्माद-इत्येते चितविक्षेपा नवयोगमला,योगप्रतिपक्षा, योगाऽन्तराया इस्प- भिधीयन्ते ॥ ३० ॥ सू० दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ ३१॥ भा० दुःखमाध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकं च। येना- ऽभिहताःप्राणिनस्तदुपघाताय प्रयतन्ते तद् दुःखम्। दौमनस्यम = इच्छाभिघाताच्चेतसः क्षोभः । यदशान्येजयति = कम्पयति तद् अनमेजयत्वम् । प्राणो यद्दामं वायुमाचामति स श्वासः, यत् कौष्ठय वायु निःसारयतिस प्रश्वासः। एते विक्षेपसहभुवो वि- चिप्तचित्तस्यैते भवन्ति, समाहितचित्तस्यैते न भवन्ति ॥३१॥ टी० लब्धभूमेर्यदि तावतैव सुस्थितम्मन्यस्यसमाधिभ्रेषः स्यात्ततस्तस्या अपि भूमेरपायः स्यात् । यस्मात् समाधिप्रतिलम्भे तदवस्थितं स्यात् तस्मात्तत्र प्रयतितव्यमिति ॥३०॥न केवलं नवाऽन्तराया, दुःखादयोऽप्यस्य तत्सह- भुवो भवन्तीत्याह-(सू०) “दुःखे” त्यादि । प्रतिकूलवेदनीयं दुःखम् । आध्यात्मिकम् = शारीरं व्याधिवशान्मानस कामादिवशात् । आधिभौतिक व्याघादिजनितम् । आधिदैविकम् = ग्रहपीडादिजनितम् । तच्चेदं दुःख प्राणिमात्रस्य प्रतिकूलवेदनीयतया हेयमित्याह “येनाभिहता" इति । अनिच्छतः प्राणो यद्वाह्य वायुमाचामति = पिबति प्रवेशयतीति यावत् स श्वासः समाध्यङ्गरेचकविरोधी । अनिच्छतोऽपि प्राणो यत् कोष्ठयं वायु निःसारयति = निश्चारयति स प्रश्वासः समाध्यङ्गपूरकविरोधी ॥३॥ टि० (१) पद्यपि सर्वत्र 'कोष्टयम्' इति वृद्धिघाटतः पाठ उपलभ्यते तथाऽपि शरीरावयवाद कोष्ठशब्दाद् यति कोष्ठयम् इति साम्प्रतम्, वृद्धेरप्राप्तेरित प्रतिपद्ये ।

·६६ समाधिपादः। भा० अधैते विक्षेपाः समाधिप्रतिपक्षास्ताभ्यामेवाभ्यासवैराग्या- भ्यां निरोद्धव्याः । तत्राऽभ्यासस्य विषयमुपसंहरन्निदमाह । सू० तत्प्रतिपेधार्थमेकतत्त्वाऽभ्यासः ॥ ३२॥ विक्षेपप्रतिवेवार्थमेकतत्त्वाऽवलम्बनं चित्तमभ्यसेत् । यस्य तु" टी उक्तार्थोपसंहारसूत्रमवतारयति “अर्यंत" इति। अथ उक्तार्थानन्तरम्, उपसंहरन्निदं सूत्र नाहेति संवन्धः ।निरोद्धव्ये हेतुरुक्तः “समाधिप्रतिरक्षा" इति यद्यपीश्वरप्रणिधानादित्यभ्यासमात्रमुक्तं,तथापि वैराग्यमिह तत्सहका- रितयाना निसाह "ताभ्याम्" इति । ताभ्याम् उक्तलक्षणाभ्यामेवाभ्या- सवैराग्याभ्यां निरोद्धन्याः । तत्र-तयोरभ्यासवैराग्ययोर्मध्ये, अभ्यास- अनन्तरोत्तत्येति ॥ "तत्प्रतिषेधार्थनेतत्वाऽम्यातः ॥ ३२ ॥ एकतत्वम् 'ईश्वरः, प्रकृतत्वादिति। वैनाशिकानां तत्सर्वनेचाननेवे चित्रं, नास्ति विञ्चिद् विक्षिप्तमिति दि (1) विकतपोसतत वित्तस्य त्दै स्वाऽनिन विद्वान्तपितु वैनाशिका नीट सनिक दूपिनुक्रमने "दत्य इति । यत्यदैनमित्य नविच प्रत्ययनियत- वियोगविषयाऽनन्गानिकरचयपना= निगवारवृचिरून नदेव कुतः पावनिक घ. तस्य मते वै विचनेकाने नास्ति किञ्चिढिक्षितनिलयः एकञ्चतिक्षितविनाऽनावे शिनिस्य योनाशेजानां शियेन्या नाय दुमदेवः विकलनेनाऽनवेति मात्रः । (२) कालनित्यत्र एकशब्दः प्रसनवाची, लदाह "वर' इति । तत्र निर्मायकलिङ्गाह "जावद इति । दलका चेदय-उपसंहरदमाहेति, मान्यज्ञानयत्र लामावस्याति। पडि उसकन्यो देवो देवत इति हन्त निरक्रिन्तं चाऽत्रेसागवानमिति तदेवोइनन्त एकनाऽन्यानेश्वरमनिकनने प्रारदारलेन पाक्रमोहारपोरेक- ल्यमजनक विज्ञाननिमा-एक तवं यूनादि किञ्चिन्न सामन्यावयाऽसति का विशेषरका ननिवारकीदतमाकानवनाकिश्यत: प्रत्यचेतना गोपन्नगाम" इति नेवानिवनदन्तरयाऽभावनुस्दा तेऽन्तरायाने इत्यानकायां शामि" इसदिनन्तरपाननिकाय "वाकई- नेकजनाऽन्यान" इन विद । ६६ पत्र भवान मुरमंहत इन रूट- मेवापदे व पनि न्यून देव देवनई, कातरवेले विकलनुन्दत, किञ्च "पयाऽनिल सामन्त्री परिञ्चि नसवल्यानवेनात्र दजननमानी दोग।

·पातजलाने भा०प्रत्यर्थनियतं प्रत्ययमानं क्षणिकन चिचं तस्य सर्वमेव चिनमे काग्रं नास्त्येव विक्षिप्तं , यदि पुनरिदं सर्वतः प्रत्याहृत्यै कस्मिन्नर्थ समाधीयते तदाभवत्येकानमिति अतोन प्रत्यर्थनियतम् ।यो) ऽपि सदृशप्रत्ययमबाहेणचित्तमेकाग्रं मन्यते तस्य यथेकाग्रता टी. तदुपदेशानां तदर्थानां च प्रवृत्तीनां वैय्यर्थ्यमित्याह "यस्य तु" इति। यस्य मते प्रत्यर्थे = अर्यमाण'') एकस्मिन्ननेकस्मिन् वा, नियतं = याव- दर्थाभासमुत्पन्नं तत्रैव समाप्तम् अनन्यगामि । अर्थान्तरं तावत्प्रथमं गृही- त्वाऽर्थान्तरमपि पश्चात् कस्मान्न गृह्णातीत्यत आह " क्षणिकञ्च" इति । क्षणस्याऽभेद्यत्वेन पूर्वपश्चाहावस्याप्यभावः। अस्मन्नये तु अक्षणिकं चित्तं स्वविषये एकस्मिन्ननेकस्मिन् वाऽनवस्थितं प्रतिक्षणं तत्तद्विपयोपादानप- रित्यागाभ्यां विषयाऽनियतं विक्षिप्तम् । अतो विक्षेपपरिणाममपनीय शक्यै- काग्रताऽऽधातुमिति तदुपदेशप्रवृत्त्यो नर्थक्यामित्याह “यदि पुनरि" ति । उपसंहरति “अतो न" इति । वैनाशिकमुत्थापयति “योऽपि" इति । टि.०(१) योऽपि वैनाशिकविशेष:-नालपातादिविविधाऽऽकारत्वेन यत्प्रत्ययस्य विसदृशत्व स विक्षेपः, तदपनयेन च या सदृशप्रवाहता सा चित्तस्यैकाग्रता इति मन्यते तन्मतं दूपपितुमनु बदति "योऽपि" इत्यादिना । (२) तस्य मते इतिशेषः । एकाग्रता यदि-इतिपाठान्तरमपि,ना- Sप्रतीपम् (३) तदुपदेशानाम् । नीलपीतादिविषयाकारोपप्लुतविज्ञानसन्तानं बन्धननिदानमवधूय विषयाऽऽकारोपप्लवरहितविशुद्धविज्ञानसन्तानोदयो महोदयोऽभ्यासेन भावनीय इत्याकारको- पदेशानां, तदर्थानां च प्रवृत्तीनाम् = उपदिष्टार्थसाधनीभूतानां सर्व दुःखं, सर्व क्षणिक, सर्व स्व- लक्षणं, सर्व शून्यमिति चतुर्विधभावनापरिपाकरूपाणां प्रवृत्तीनां, वैययम् । तन्मते हि सर्वस्य द्वितीयक्षणवृत्तिध्वसप्रतियोगित्वेन क्षणिकत्वेन स्थिरैकाऽधिकरणाऽभावेन स्थिरैकधारा- ऽसम्भवाद् विशुद्धविज्ञानसन्तानोदयहेतुभावनाचतुष्टयप्रकर्षस्याऽसम्भवदुक्तिकत्वादिति भावः । किञ्च सोपप्लवज्ञानसन्तानस्य बद्धत्वान्निरुपप्लवज्ञानसन्तानस्य च मुक्तत्वात्सर्वस्य च क्षणिक- वाद् यो बद्धः स मुक्त इति बन्धमोक्षयोः सामानाधिकरण्यं च भज्येत । न हि देवदत्तोऽनु- भवति; यज्ञदत्तश्च तस्य संस्कारवान्, चैत्रश्च तस्य स्मर्तेति दृष्टचरं सम्भावि च । भवन्मतेऽन; पापिनः कस्यचिदभावे, क्व संस्कारः, क्व वा तत्प्रकर्षः, क्व वा तत्फलं मुक्तिरिति विभाव्य तूष्णीमेवाऽऽख। शरीरादिनिवृत्तावनुपप्लवश्चित्तस्य, अनुपप्लुते च तस्मिन् शरीरादिनिवृत्तिरिति किरणावलीकारोक्त इतरेतराश्रयदोषोऽप्यन्त्र बोध्य इत्यलं बहुना । (४) अर्यमाणे-विषयीभूते विषये । अर्यमाण इति क्वाचिकः पाठः । -- ·-- समाधिपादः। ७१ भा० प्रवाहचित्तस्य धर्मस्तकं नास्ति प्रवाहचित्तं क्षणिकत्वाद्, अथ प्रवाहांशस्यैव २) प्रत्ययस्य धर्मः स सर्वः सदृशपूत्ययपूवाही वा विसदृशपूत्ययप्रबाही वा पूत्यर्थनियतत्वादेकान एवेति वि. क्षितचित्ताऽनुपपत्तिः।तस्मादेकमनेकार्थमवस्थितं चित्तमितिह यदि च चित्तनैकेनानन्विताः) स्वभावभिन्नाः प्रत्ययाः जायेरन् ट० मा भूदेकस्मिन् क्षणिके चित्चे एकाग्रताऽऽधानप्रयत्नः, चित्तसन्ताने त्वनादावक्षणिके विक्षेपमपनीय एकाग्रताऽऽधास्यत इत्यर्थः । तदेतद् विकल्प्य दूषयति "तस्य" इति। तस्य दर्शने एकाग्रता यदि प्रवाहचित्तस्य = चित्तसन्तानस्य वा धर्मः, तत्रैकं क्रमवदुत्पादेषु प्रत्यये- प्वनुगतं नास्ति प्रवाहचित्तम् । कुतः ? यद् यावदस्ति तस्य सर्वस्य क्षणि- कत्वाद्, अक्षणिकस्य चाऽसत्त्वाद् भवतां दर्शन इति भावः । द्वितीयं कल्पं गृह्णाति "अध" इति । सांवृतस्य प्रवाहस्यांशः प्रत्ययः परमार्भः सन्, तस्य प्रत्ययस्यैकाग्रता प्रयत्नसाध्यो धर्मः। दूषयति “स सर्व" इति सांवृतप्रवाहाऽपेक्षया सदृशप्रवाही वा विसदृशप्रवाही वा । अतः परमार्थ- सत्तारूपेण प्रत्यर्थनियतत्वाद्यदर्थाभास उत्पन्नस्तत्र समाप्तत्वादेकाग्र एवेति विक्षिप्तचित्ताऽनुपपत्तिः, यदपनयेनैकाग्रताऽऽधीयत इति । उपसंहरति'त. स्माद् इति।इतोऽपि चित्चमेकमनेकार्थमवस्थितं चेत्याह यदिचेति । यथाहि दिः (१) क्षणिकत्वात् । तशच स्थिराश्रयाऽभावेनैकाग्रताऽनुपपत्तिरिति भावः । (२) प्रवाहांशस्य = मवाहाऽवयवस्य प्रत्येकव्यक्तरिति यावत् । (३) अवस्थितं =स्थिरमित्यर्थः । (१) एकेन चित्तेनाऽनन्वित एकचित्ताऽनाश्रिता शते यावत् । खभावभिन्नाः =क्षणिक कत्वस्वभावेन परस्परविलक्षणा इत्यर्थः । (५) संवियतेऽनया इति संवृतिरविद्या मनप्रकाशनशक्तिस्तस्याः कार्य सांवृतमा.विद्या- तस्य सांवृतस्याऽऽविधिकस्य प्रवाहस्प, स्वानावितस्पति वा । (६) स सर्व इति भाप्यं व्याचटे "सांवृत" इत्लादिना ।

·पातराने भा०यथा कथमन्यप्रत्ययदृष्टस्याऽन्यः स्मर्ता भनेद, अन्य प्रा योपचितस्य च कर्माशयस्याऽन्यः प्रत्यय उपभोक्ता भवेत ! टी.मैत्रेणाऽधीतस्य शास्त्रस्यन चैत्रःस्मर्ता) यथाच मैत्रेणोपचितस्य पुण्यस् पापस्य वा कर्माशयस्य फलं तदसंबन्धी चैत्रो न भोक्ता, एवं प्रत्ययान्त दृष्टस्य प्रत्ययान्तरं न स्मरेत, प्रत्ययान्तरोपचितस्य वा कर्माशस्य फलं । प्रत्यायन्तरमुपभुजोतेत्यर्थः। ननु नाऽतिप्रसज्ज्यते, कार्यकारणभावे सती तिविशेषणात्।श्राद्धविश्वाऽनरीयेष्टयादावकर्तृमातृपितृपुत्रादिगामिफलदः नाद, मधुररसभावितानां वाऽऽम्रबीजादीनां 'परम्परया फलमाधुर्यनियमा टि• (१ अथ शब्दस्तीत्यर्थकः । यदि चेत्यनुरोधादिति बोध्यम् । कथमिति चाऽऽक्षेपे अन्यज्ञानविषयीभूतस्यान्यः स्म" कथं भवेन्न कथमपि। अनुभवसंस्कारस्मृतीनामेकाऽधिकरण त्वनियमात् । अन्याऽजितस्प वाऽन्यो भोक्ता कयं भवेत् । कृतविप्रणाशास्ताऽऽभ्यागमदोपप्रस गादिति भावः । (२) स्मरतीति पाठान्तरमप्यनाविलम् । (३) मुक्त इति पाठान्तरमप्यच्छमेव । (४) पूर्वोक्ताऽतिप्रसङ्गो नास्तीत्यर्थः। नाऽति प्रसज्ज्येते' इति पाठे तु पूर्वोक्ते दूपणे' इत्य- ध्याहृत्य व्याख्येयम् । (६) यद्यपि श्राद्धकर्तुरेव फलं स्मर्यते तथाऽपि, पितॄणां प्रीतिमावहन्नित्याद्युक्तेः पितृ- प्रीतिद्वारैव कर्तुः फलमित्यलं प्रकृताऽनुपयुक्तेन विचारेण । वैश्वनरीयेति-द्वादशलक्षण्यां चतुर्थे निर्णीतमेतत् । यद् इदं "वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुढे जाते" इतीष्टिं विधाय "यस्मिनार एतामिाष्टं निर्वपति पूत एव स तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवति" इत्यादि फलमाम्नायर तदिदं किमिष्टिकर्नुः पितुरुत पुत्रस्येति संशय्य कर्मानुष्ठानफलयायधिकरण्यपरिहारार पितुरेख फलमिति प्राप्ते, नैतदेवं येनैव वाक्यशेपेण फलमेतत् प्रकल्प्यते तेनैव पुत्रगामित्वप्रतिपत्ति रपि स्फुटा । यस्मिजाते निर्वपति स पूतो भवतीति वाक्यशेषे स्पष्टं पुत्रगामित्वश्रवणात्पुत्रस्यैव पूतत्वादिकामति सिद्धान्तः।फलसंयोगस्त्वचोदिते नस्यादशेषभूतत्वादिति अ०४पा०३सू०३८ (६) आमूबीजादीनामित्यादिपदेन यथा लाक्षारसाऽवसिक्तानां कासवीजबीनपूरादीना- मकुरादिपारम्पर्येण कार्पासादौ रक्तिमनियम इति ग्राह्यम् । तथोक्तं "यस्मिन्नेव हि सन्तान आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव बध्नाति कार्पासे रक्तता यथा । कुसमे बीजपूरादेर्यल्लाक्षाद्यपसिच्यते शक्तिराधीयते तत्र काचित्तां किं न पश्यति" इति ।

·समाधिपादः। भाकघञ्चित् समाधीयमानमप्येतद् गोमयपायसीय न्याय- माक्षिपति । टी० इत्यत आह "कथञ्चित् समाधीयमानमप्येतद् इति । अयमभि- सन्धिः। कः खल्वेकसन्तानवतिनां प्रत्ययानां सन्तानान्तरवर्तिभ्यः प्र- त्ययेभ्यो विशेषो येनैकसन्तानवर्तिना प्रत्ययेनाऽनुभूतस्योपचितत्य क. माशयत्य वा तत्तन्तानवत्त्येव प्रत्ययः स्मर्ती भोक्ता च स्याद्, नाऽन्य- सन्तानवत्तौ। न हि सन्तानो नामाऽस्ति कश्चिद्वस्तुसन् य एनं सन्ता- निनं सन्तानान्तरवर्तिभ्यो भिन्द्यात् । न च काल्पनिको भेदः क्रियाया- मुपपद्यते। न खलु कल्पिताऽग्निभावो माणवकः पचति । न च कार्य- कारणसंबन्धोऽपि वास्तवः । सहभुवोः सव्येतरविषाणयोरिवाऽभावाद्, असहभुवोरपि प्रत्युत्पन्नाऽऽश्रयत्वाऽयोगात् । न ह्यतीताऽनागतौ व्या- तज्ज्य प्रत्युत्पन्नं वर्जितुमर्हतः । तस्मात्सन्तानेन वा कार्यकारणभा- वेन वा स्वाभाविकेनाऽनुपहिताः परमार्थतन्तः प्रत्ययाः परस्पराऽसंस्प- शिवेन स्वसन्तानवतिभ्यः परसन्तानवत्तिभ्यो वा प्रत्ययान्तरेभ्यो न भिद्यन्ते । सोऽयं गोमयं पायसं चाऽधिकृत्य प्रवृत्तो न्यायो = "गोमयं पायनं गव्यत्वादुभयत्तिद्धपायसवद् इति । तमाक्षिपति = न्यायाऽऽभास- त्वेन ततोऽप्यधिकत्वादिति। नचाऽत्र 'कृतनाशाऽकृताऽभ्यागमं चोद्य, यतश्चित्तमेव कर्मणां कर्तृ, तदेव तजनिताभ्यां सुखदुःखाभ्यां युज्यते, सुखदुःखे च चितिन्छायाऽऽपन्नं चित्तं भुङ्क्ते इति पुरुष भोगाऽभिमान- विचतिचित्तयोरभेदग्रहादिति । स्वप्रत्ययं प्रतीत्य समुत्पन्नानां स्वभाव दिः (२) क्षगिरतेनोभयोः मनानकालिकबाऽभावादिति भावः। एतेनाऽतीताऽनागत- मानानु सायपव्यलिए त्रित्वादिषद् व्यासम्मवृत्तिरेकामताऽस्त्रियनास्ता । बन्योऽन्या- समानकारिकेषु व्यासम्पत्तिाऽसम्भवात. कनिकत्तवादिनां नये सर्वस्य स्वरसगा- ऽकारेण सामान्यवर्नाऽनावेन सादृश्यस्य दुरुकनादत्ताच्च । [२] ननु यथा, नायागनये वैयधिकरपेन इतनाशाताऽन्यागनौ प्रतिौं त्या भवताना तो नानी, बुद्धिः कल्पो मोनेसन्युगमादित्यासह "नदाऽत्रेत" अत्र = बलन इत्वयः [३) स्वलयः = मालम्बनादिच प्रत्ययं, प्रतीक = आनिमुल्येन प्रत्येति. बाल- वनयपी वी दिविषयः, सननन्तरमत्य-मनः, गोलन्य नाऽऽहानन्द्रियानिधि पतिनलयः, नाले करवेति चतुधाने मलपाद वल वैनः महदने उपन्त ते हि सोगसगिः।

·७४ - पातालदर्शने। भा० किञ्च स्वाऽऽत्माऽनुभवाऽपह्नवश्चित्तस्याऽन्यत्वे प्राप्नो- ति । कथं, यदहमद्राक्षं तत्स्पृशामि यच्चाऽस्माक्षं तत् पश्यामी- त्यहमिति प्रत्ययः सर्वस्य प्रत्ययस्य भेदे सति प्रत्यायिन्यभेदेन उपस्थितः। एकप्रत्ययविषयोऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः कथमत्यन्तभिन्नेषु चित्तेषु वर्तमानः सामान्यमेकं प्रत्ययिन- माश्रयेत्। स्वाऽनुभवग्राह्यश्वाऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः । न च प्रत्यक्षस्य माहात्म्यं प्रमाणान्तरेणाऽभिभूयते । प्रमाणा- न्तरं च प्रत्यक्षवलेनैव व्यवहारं लभते । तस्मादेकमनेकार्थ- मवस्थितं च चित्तम् ॥ ३२ ॥ टी०एवैपां तादृशो यत्त एव स्मरन्ति फलं चोपभुञ्जते, न त्वन्ये । न च स्वभावा नियोगपर्यनुयोगावर्हन्ति, एवं भवतु मैवं भूदिति वा, करमान्नै- वमिति वा इति । यः पूर्वोक्ते न परितुष्यति तं प्रत्याह- "किन्च स्वात्मेति । उदयव्ययधर्माणामनुभगनामनुभवस्मृतीनां च नानात्वेऽपि तदाश्रयमभिन्नं चित्तमहामिति प्रत्ययः प्रतिसंदधानः कथमत्य- न्तभिन्नान् प्रत्ययानाऽऽलम्बत् । ननु ग्रहणस्मरणरूपकारणभेदात् पारो- क्ष्याऽऽपरोक्ष्यरूपविरुद्वधर्मसंसर्गाद्वा२), न प्रत्यभिज्ञानं नामैकः प्रत्ययो यतः प्रत्यायिनश्चित्तस्यैकत्ता स्यादित्यत आह "स्वानुभवे"ति । ननु कार- णभेदविन्द्वधर्मसंसर्गावत्र वाधकावुक्तावित्यत आह "न च प्रत्यक्षस्य" टि० [१] चित्तस्य प्रतिक्षणमन्यत्वे सति स्वस्य = बौदस्य य आत्मविषयकोऽनुभवः = अह- महमित्याकाराऽनुगतप्रतीनिस्तस्पाऽपलापः प्रमज्ज्यतेत्यर्थः । पृच्छति “कथम्" इति । उत्तर- माह “यद" इत्यादिना । यत् तद इत्यव्ययं यः स इत्यर्थकम् , अहमित्यस्य विशेषणम् । तथाच योऽहमाद्राक्षं मोऽहं स्पृशामीत्यादिप्रन्यये योऽहमित्याकारः प्रत्ययांशः स सर्वस्य प्रत्ययाण = दर्शनम्पर्शनादिरूपस्याऽन्योन्यभेद सत्यपि अभेदेनेवाऽनुगतनेयोपस्थितो भवतीति हि सर्वाऽनुश्वमिद् इत्यर्थः । पतेनाऽनुभव उक्तः । तन्मते तदपद्यमाह "एकप्रत्यय" इत्यादिना योऽयम् अभेदाऽऽमा = अनुगताऽऽकारोऽहमिति प्रत्ययः स भवनमा एकप्रत्यपव्यक्तिमात्र गोचरः प्रत्यर्थनियनस्तदा कथमत्यन्तभिन्न क्षणिक चितेषु विषयावेन यमानः मापाय- में विपक्यांत सर्वत्रन्ययाऽनुगतयमियः स्थिरचित्तस्याऽनभ्युपगमादित्यर्थः । २ म दन्यो मस्कागदिश्व मामग्री, अमिन्यंश च सप्रयोगादिति सामग्रीमान, मद इत्यंगे पारोदयनयमिन्यगे दाऽऽपश्यमिति विरुदधर्माऽऽपक्षालय न प्रयमित्रान जानौर विन्द बाटुकावद विवाद नितमित्यर्थः । 4 ·समाधिपादः। टी० इति । प्रत्यक्षाऽनुसारत एव सामग्रयभेदः। पारोक्ष्याऽऽपरोक्ष्यधर्माऽवि- रुद्धश्वोपरादितो१] न्यायकणिकायाम् । अक्षणिकस्य२] चाऽर्थक्रिया न्यायकणिकाब्रह्मतत्त्वसमीक्षाभ्यामुपपादितेति सर्वमवदातम् ॥ ३२ ॥ टि० (१) यदुक्तं सामग्रीभेदाद्विरुद्धधर्मसंसर्गाच्च न प्रत्यभिज्ञानं नामैकं ज्ञानमिति, तद्वा- तम् । संप्रयोगसंस्काराभ्यां मिलिताभ्यामेकस्यैव ज्ञानस्योत्पादेन प्रत्यभिज्ञानस्यैकत्वाऽभ्युप- गमात् । नचान्यत्रान्योन्यनिरपेक्षयोः संप्रयोगसंस्कारयोः सामग्रीत्वादेकज्ञानकारण- ताऽनुपपात्तरित · साम्प्रतं, अभिज्ञायां स्मृती चान्योन्यानपेक्षयोरपि कार्यविशेष तदपे. क्षोपपत्तेः । दृश्यते हि संप्रयोगाऽऽलोकयोर्लाह्यसंयोगे तमोनिवृत्तौ चाऽन्योन्याऽनपेक्षयोरपि रूपज्ञानेऽन्योन्याऽपेक्षा । यथा वा श्रूयमाणस्मर्यमाणलिङ्गाऽपेक्षयोरनुमितावध्यक्षे चाऽन्योऽ- न्यानपेक्षयोरपि सन्निकृष्टपक्षकानुमितावन्योऽन्यापेक्षा । एवञ्च यथा सत्यपि सामग्रीभेदे विरुद्धधर्मसंसर्गे चाऽयं पर्वतो वह्रिमानिति अनुमानाख्यमेकं ज्ञानं तद्वत् प्रत्यभिज्ञानमप्येकमेव, न वालुकावद्विशकलितं ज्ञानयमिति । यत्तु तत्तावैशिष्टयेदन्तावैशिष्टयांशयोः संस्कारेन्द्रिययोः कारणलेऽपि तत्ताविशिष्टोपरक्ताऽभेदांश उभयोरपि सामाऽभावेन न. प्रत्यभिज्ञाया ऐक्येन स्थैर्यसिद्धिस्तन्न, इन्द्रियसंवद्ध विशेषणतया तत्ताऽभेदस्य भासमानत्वेन दोषाऽभावात् । तदेतद् धनयन्नाह "उपपादितो न्यायकणिकायाम्" इति। "कुतः पुनः स्थिरसिद्धिः प्रत्यभिज्ञानाद" इत्यादिना वहुशिक्षितोऽसौ सौगत आत्मतत्त्वविवेक इत्यलं तदुपन्यासेन । (२) ये तु-सत् स्वोत्पत्त्यव्यवहितोत्तरकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगि ? न वेति ? विप्रतिपत्ति- मुपन्यस्य तत्र स्थैर्य प्रसङ्गविपर्यायाभ्यामर्थक्रियाव्यापकक्रमयोगपद्याऽभावात्, तदभावेऽक्रि- याकारित्वरूपसत्वाऽनुपपत्तौ, यत्सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरपटलं, सँश्र विवादास्पदीभूतो घटादिरित्यनुमिमाना अक्षणिकस्याऽर्थक्रियाकारित्वं प्रत्याचक्षते तान् प्रत्याह । “अक्षणिक- स्यचाऽर्थक्रिया" इत्यादि । ननु क्षणिकत्वप्रतिपक्षे स्थायिनि व्यापकाऽनुपलब्ध्या वाध्यमाना सत्ता क्षणिकत्वेन व्याप्यमाना सती क्षणिकत्वमेवाऽनुमापयति । तथाहि । अर्थक्रियाकारितैव सत्ता, नाऽन्या। न हि, न योऽर्थक्रियां काञ्चिदारभते स सन्निति व्यवहियते । सा च सत्ता क्रमयोगपद्याभ्यां व्याप्ता, ते च क्रमयोगपद्ये स्थायिनि न संभवतः। न तावत् स्थायी पदार्थो- ऽर्थक्रिया युगपदेव सर्वाः कर्तुमर्हतीति वक्तुं साम्प्रतम् । तथा सति द्वितीयक्षणे कृत्याभावादर्थ- क्रियाकारित्वविरहादसच्चाऽऽपत्तेःक्षणिकत्वमेव स्यादिति स्थैर्यहानिः। नापि क्रमः संभवति । तथाहि वर्तमानाऽयक्रियाकरणेऽतीताऽनागतयोरर्थक्रिययोः सामर्थ्यमस्ति ?नो वा? आद्य तयो- रनिराकरणप्रसङ्गः। समर्थस्य क्षेपाऽयोगात् । यद् यदा करणसमर्थ तत्तदा करोत्येव । यथा सामग्री स्वकार्यसमर्थनायम् इति प्रसङ्गाऽनुमानाच्च । द्वितीये सदैव करणाऽभावप्रमङ्गः । असमर्थस्याऽक्रियाकारिताऽभावात् । यद् यन्न करोति नत्तत्राऽसमर्थ, यथा शिलाशकलग- करे।न चैप वर्तमानाऽर्थक्रियाकरणसमपेऽतीताऽनागते ते कसेतीतिन तन समिति विषया- ।

·पातजनदर्शने टि नमानाच्न । तस्मादेकस्मिन् पनि माम मामविकासगोडगोगामाणिकरणा- क्रियाकारित्वमिति चेत्, अन्ना...ग सात क्रियाकरितं मन्न, स्वप्नवीदर्शनमियासर्प. दंशादेरगर्थकि शाकारितेन सात्वाऽऽगातात् । किन्न, न सस्य भागस्याऽक्रियाकारिता- नियमः । असत्कारिणोऽगतीताना गतस्य भागालात् । न च तम्याऽपि सज्ञानं प्रति कारण- त्यनार्थकियाकारित्वम् । गतीनाऽनागतानां तहसम्म गात् । तगानाहः पार्थसारथिमिश्रा:-"न च सर्वेषां विज्ञानं प्रत्यालम्बनतेतताऽताताऽनागतानां संभवति । सम्प्रत्यनियमानानां हेतुत्वाऽनुप- पत्तेः। हेतुले या सर्वज्ञाननिष्पत्ती सनपा व्यात्तत्तात् कमाऽनभ्युपगमेन च पुनापाराऽनुप- पत्तेस्तल्लक्षणलाच सत्तायाः सज्ञिानाऽनन्तरमेव समस्तस्य जगतः शून्यताप्रसङ्ग इति य. किञ्चिदेतद्' इति । फगयोगपये स्थायिनि न संभवत इत्यपि नाम्छम् । क्रमेणार्थक्रियाकारि- स्वाऽभ्युपगमात्, सहकारिव्यपेक्षया च विलम्बोपपत्तन कोऽपि दोपः । सहकारिणश्च भावाद् भिन्नमभिन्नं भिन्नाऽभिन्नं वाऽऽगन्तुकमतिशयं कुर्वन्त । यथा पायोऽवनिसंयोगो बोजायाऽति- शयाऽऽधायकः। अत एव तदलाभे स्थायिनोऽपि बीजस्य प्रागङ्घराऽनारम्भो, लाभे त्वा- ऽऽरम्भ इति । यत्येवं सत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां संयोगस्यैव कारणत्वं स्यान्न तु बोनस्येति। तन्न । संयोगमात्रात् तदुत्पत्त्यदर्शनात् । न हि क्षितिमलिलसंयोगमात्रमेवाऽङ्कुरं जनयति, किन्तर्हि वीजविशिष्ट, विशिष्टस्य च कारणत्वे विशेषणीभूनबीजस्याऽपि तदभ्युपेयम् । यस्तु--अन्त्यक्षण- प्राप्तोऽनपेक्ष एव भावो जनयितुं समर्थोऽनपेक्षोऽप्यसौ सहकारिभिविना नास्तीति तैविना न करोतीत्याद्याह । स पृष्टो व्याचष्टाम् । यदिदमन्त्यक्षणप्राप्तं क्षितिसलिलसंयुक्तमङ्कुरजनकं तद् यदि कपीवलप्रयत्नविरहात् कुशूलस्थमेव स्यात् तदाऽपि किमकुरं. जनयति ? ओमिति चेत् , कुशूलनिहितबीज एव स्यात् कृती कृषीवलः, कृतमस्य दुःखबहुलेन कृषिकर्मणा, इति तर्कपादे भामत्यां शास्त्रदीपिकायाञ्च प्रकारान्तरेणापि तथागतमतं निराकृतमिति तत एव द्रष्टव्यम् । यत्त्वेकस्मिन् वस्तुनि जनकत्वाजनकत्वरूपविरुद्धधर्मसंसर्गाऽयोगान्नाऽक्षणिकत्वमिति, तत् तुच्छ, एकजनकस्याऽप्यन्याऽजनकत्वेन जनकत्वाजनकत्वयोरेकस्मिन्नधिकरणे सहभावात् । नन्वेकर्मि- त्ववेदेकविषयत्वमप्यपेक्षितं, तथाचैककार्यप्रतियोगिजनकत्वाऽजनकत्वयोरेकस्मिन् धमिर्माण न सहभाव इति चेन्नो स्थायिवादिनं प्रत्यसिद्धेः। कालभेदेनैकस्यैकं प्रत्येव जनकत्ताजनकत्वयोः सर्व- त्रैवाऽङ्गीकारात् । क्षणभङ्गवादिनयेऽपि यदिदमिदानीन्तनाऽङ्कुरजननसमर्थ बीजं तदन्यकालि- 'ङ्कुरं जनयेन्न वा, जनयेद् यदिक्षणभङ्गभङ्गः । ननु क्षणान्तरेतदेव नास्ति कथं तस्य जनकत्वं, ।, स्वक्षण एव तं किमिति न जनयेत।स्वाऽनन्तरक्षणवत्तिनं प्रत्येव समर्थ तदिति चेद् , स . तत्रेयायातम् । तथाच तस्यैव बीजस्य तत्कालिकाऽङ्कुरं प्रतिजनकत्वमन्यका। चेति न जनकत्वाऽजनकत्वयोविरोधः। तस्मात्प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधान्न क्षणि- त िवचन च सजातीयत्वेन निर्वाहः। तन्मते जातेरपि क्षणिकत्वेन पूर्वकालिकवृत्तिष्ट- लिक घटेऽभावादितिीयथाच क्षणिकत्वनिर्वचनासम्भवस्तथोपपादितस्तत्त्वप्रदीपिकायाम् लिक ...

·७७ समाधिपादः। भा० यस्येदं शास्त्रेण परिकर्म निर्दिश्यते तत्कथम् । सू० मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुख दुःखपुण्याऽपु- ण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥३३॥ भा० तत्र सर्वप्राणिषु सुखसम्भोगापऽऽन्नेषु मैत्री भावयेद्, दुःखि- तेषु करुणां, पुण्यात्मकेषु मुदिताम्, अपुण्यात्मकेपेक्षाम्। टी० अपरिकर्मितमनसो(५) ऽसूयादिमतः समाधितदुपायतम्पत्त्यनुत्वादा- च्चित्तप्रसादनोपायान् असूयादिविरोधिनः प्रतिपादयितुमुपक्रमते यस्ये दम्"इति । यस्य चित्तस्याऽवस्थितस्येदं परिकमेत्यर्थः ॥ 'मैत्रीकरुणे- त्यादि,प्रसादनमित्यन्तं लुत्रम् ॥३३॥ ।। सुखितेषु मैत्री सौहार्द भावयत इर्या कालुप्यं निवर्त्तते चित्तस्य.दुःखितेषु च करुणाम् आत्म- नीय परस्मिन् दुःखप्रहाणेच्छां भावयतः पराऽपकारचिकीपी कानुष्यं ·७८ पातजलदर्शने भा० एवमस्य भावयतः शुक्लो धर्म उपजायते । ततश्च चित्तं प्रसीदति प्रसन्नमेकाग्रं स्थितिपदं लभते ॥ ३३ ॥ सू० प्रच्छदनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥३४॥ टी० चेतसो निवर्तते । पुण्यशीलेपु प्राणिषु मुदितां = हर्षं भावयतो- ऽसूया' कालुप्यं निवर्त्तते चेतसः। अपुण्यशीलेषु चोपेक्षा = मा- ध्यस्थ्यं भावयतोऽमर्प३'कालुष्यं निवर्त्तते। ततश्चाऽस्य राजसता. मसधर्मनिवृत्तौ सात्त्विकः शुक्लो धर्म उपजायते = सत्त्वोत्कर्षसम्पन्नः सम्भवति । वृत्तिनिरोधपक्षे तस्य प्रसादस्वाभाव्याच्चित्तं प्रसीदति । प्रसन्नं च वक्ष्यमाणेभ्य उपायेभ्य एकाग्रं स्थितिपदं लभते। असत्यां पुनमॆत्र्यादिभावनायां न ते उपायाः) स्थित्यै कल्पन्त इति भावः ॥ ३३ ॥ ॥ तानिदानी स्थित्युपायानाह " प्रच्छर्दन- विधारणाभ्यां वा प्राणस्य" ॥ ३४ ॥ वाशब्दो वक्ष्यमाणोपाया- टि० येत्सर्वेऽप्येते सुखिनो मदीया इति, तदा तत्सुखं स्वकीयमेव संपन्नमिति तत्र रागो निवर्तते। यथा स्वस्य राज्याऽभावेऽपि पुत्रादिराज्यमेव स्वकीयं तद्वत् । निवृत्ते च रागे वर्षाऽपाये जलमिव चित्तं प्रसीदति इति । एवं यदा मैत्रीवशात्परकीयं सुखं स्वकीयमेव संपन्नं तदा परगुणाऽसहनाऽभावादीाकालुप्यमपि निवर्त्तते । एवं करुणां भावयतो द्वेषकालुष्यनिवृत्तिरपि बोध्या। तथाहि दुःखमनुशेते य ईदृशं दुःखं सर्वदा मे मा भू- दिति तमोऽनुगतो राजसो धीवृत्तिविशेषः स द्वेष इत्युच्यते । दुःखं च शत्रुव्याघ्रादिपु सत्सु न निवारयितुं शक्यं, न च सर्वे दुःखहेतवो हन्तुं शक्यन्तेऽतः स द्वेषःसदा हृदयं दहति, यदा चायं स्वस्येव परेषां सर्वेषां प्रतिकूलं दुःखं न भूयादित्यनेन प्रकारेण करुणां दुःखिपु प्राणिषु भावयेत् तदा वैर्यादिद्वेषनिवृत्तौ चित्तं प्रसीदति, एतदेव स्मर्य्यतेऽपि 'प्राणा यथाऽऽत्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तया आत्मौपम्येन सर्वत्र दयां कुर्वन्ति साधवः इति"(१)प्रच्छदन-शब्देन रेचनं, विधारणशब्देन च कुम्भकःारेचनोत्तरं पूरणं विना विधारणाऽसम्भवात्पूरकोऽप्यर्थादायातः। तथाच प्राणस्य रेचनपूरणस्तम्भनर्मनसः स्थिति संपादयेदिति सूत्रार्थः सम्पन्न इति केचित्।अन्ये तु बाह्याऽऽभ्यन्तरकेवलभेदेन कुम्भकस्प त्रैविध्येनाऽत्र विधारणशब्देन रेचनोत्तरकालिकः कुम्भको गृह्यत इति न पूरकस्याऽर्था- दाक्षेपोऽतं एव वायोहिरेव स्थापनं विधारणमिति वाचस्पतिमिश्रेाख्यातमित्याहुः । (२) परगुणेषु दोषाऽऽविष्करणमसूया । (३) अमर्पः-रुपा क्रोध इत्यर्थः । (४) उपायाः वक्ष्यमाणाः प्रच्छर्दनादयः ।

·૯૨ समाधिपादः। भा० कोष्टयस्य वायो सिकापुटाभ्यां प्रयत्नविशेषाद वमनं प्रद्धर्दनं, विधारणं = प्राणायामः, ताभ्यां वा मनसः स्थिति सम्पादयेत् ॥ ३४॥ सूः विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिति- निवन्धनी ॥ ३५॥ . टी० ऽन्तराऽपेक्षो विकल्लार्थो न मैन्यादिभावनाउपेक्षया । तया सह सनुच्चयात् । प्रच्छईनं विवृणोति "कोष्ठयत्य" इति । प्रयत्नविशेषाद् = योगशास्त्रोक्तात् । येन कोष्ठ्यो वायुर्नालिकापुटाभ्यां शनै रेच्यते । विधारणं विवृणोति "विधारणं प्राणायान" इति । रेचितस्य प्राणस्य कोश्यत्य वायोर्यदायामो = बहिरेव स्थापनं न तु सहता प्रवेशनम् । तदेताभ्यां प्रच्छईनविधारणाभ्यां वायो- लकृतारीरस्य मनः स्थितिपदं लभते । अत्र चोचरसूत्रगतात स्थिति- निवन्धनीतिपदात स्थितिग्रहणमाकृप्य संपादयेदित्यर्थप्रातेन संबन्धनीय- न॥ ३४॥ स्थित्युगयान्तरनाह “विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनतः थितिनिवन्धनी' ॥३५॥ व्यावटे "नासिकाने धारयत" इति धारणा- वियनुसायोऽय. अभ्यामपि वित्तदनं बाद इसे विहानमा यः- नमो नमन विधारोइनहेतु म। जन एक 'न्य नमः कि देव देवनन्त्रक पार्दनकाय नियनिक दरबन । को देखा। इन हद डे: यदि मानः नि मरे हमरन किनकि दिन मामा किन मन्दरक- किन निगम भर मनमानी क राय नम:।

·पातजलदर्शने भा० एवमस्य भावयतः शुक्लो धर्म उपजायते । ततश्च चित्तं प्रसीदति प्रसन्नमेकाग्रं स्थितिपदं लभते ॥ ३३ ॥ सू० प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥३४॥ टी० चेतसो निवर्त्तते । पुण्यशीलेषु प्राणिषु मुदितां = हर्ष भावयतो- ऽसूया २ कालुष्यं निवर्त्तते चेतसः। अपुण्यशीलेषु चोपेक्षां = मा- ध्यस्थ्यं भावयतोऽमर्ष(३)कालुष्यं निवर्त्तते। ततश्चाऽस्य राजसता. मसधर्मनिवृत्तौ सात्त्विकः शुक्लो धर्म उपजायते = सत्त्वोत्कर्षसम्पन्नः सम्भवति । वृत्तिनिरोधपक्षे तस्य प्रसादस्वाभाव्याच्चित्तं प्रसीदति । प्रसन्नं च वक्ष्यमाणेभ्य उपायेभ्य एकाग्रं स्थितिपदं लभते । असत्यां पुनमैत्र्यादिभावनायां न ते उपायाः(५) स्थित्यै कल्पन्त इति भावः ॥ ३३ ॥ ॥ तानिदानी स्थित्युपायानाह " प्रच्छर्दन- विधारणाभ्यां वा प्राणस्य" ॥ ३४ ॥ वाशब्दो वक्ष्यमाणोपाया- टि. येत्सर्वेऽप्येते सुखिनो मदीया इति, तदा तत्सुखं स्वकीयमेव संपन्नमिति तत्र रागो निवर्तते। यथा स्वस्थ राज्याऽभावेऽपि पुत्रादिराज्यमेव स्वकीयं तद्वत् । निवृत्ते च रागे वर्षाऽपाये जलमिव चित्तं प्रसीदति इति । एवं यदा मैत्रीवशात्परकीयं सुखं स्वकीयमेव संपन्नं तदा परगुणाऽसहनाऽभावादीाकालुप्यमपि निवर्तते । एवं करुणां भावयतो द्वेपकालुष्यनिवृत्तिरपि बोध्या। तथाहि दुःखमनुशेते य ईदृशं दुःखं सर्वदा मे मा भू- दिति तमोऽनुगतो राजसो धीवृत्तिविशेपः स द्वेप इत्युच्यते । दुःखं च शत्रुव्याधादिपु सत्सु न निवारयितुं शक्यं, न च सर्वे दुःखहेतवो हन्तुं शक्यन्तेऽत: स द्वेषः सदा हृदयं दहति, यदा चायं स्वस्येव परेषां सर्वेषां प्रतिकूलं दुःख न भूयादित्यनेन प्रकारेण करुणां दुःखिपु प्राणिपु भावयेत् तदावैर्यादिद्वेषनिवृत्ती चित्तं प्रसीदति, एतदेव स्मर्योऽपि 'प्राणा यथाऽऽत्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तया ।आत्मौपम्पेन सर्वत्र दयां कुन्ति सानयः इति"(१)प्रर्दन-शब्देन रेचनं, विधारणशब्देन च कुम्भकारेननोत्तरं पूरणं पिना विधारणाऽसम्भवात्पुरकोऽप्यांदायातः। तयाच प्राणस्य रेचनपूरणास्तम्भनर्मनस. स्थिति संपादयेदिति सूत्रार्थः सम्पन्न इति केचित्। अन्ये तुबाहाऽऽभ्यन्तरफेयकोदेन कुम्भारण विव्येनाऽत्र विधारणशब्देन रेचनोत्तरकाठिकः कुम्भको गृयात इति न पूरक.पा. दाक्षेपोऽतं एव वायोबहिरेव स्थापन विधारणमिति बाचस्पतिमियाख्यानमियादः । (२) परगुणेषु दोपाऽऽधिकरणममूया । (३) अमर्ग:सपा क्रोध ५ । (१) पायाः वक्ष्यमाणाः प्रच्छंदनादयः ।

·. - T० तामात्रं भवति । यत्रेदमुक्तं “तमणुमात्रमात्मानमनुविद्या- ऽस्मीत्येवंतावत्सप्रजानीते" इति। एषा यी विशोकाविषयवती अस्मितामात्रा च प्रवृत्तिज्योतिष्मतीत्युच्यते, यया योगिन- श्चितं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३६ ॥ पू० वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥३णा मा० वीतरागचित्ताऽऽलम्बनोपरक्तं वा योगिनश्चितं स्थितिपर्द लभत इति ॥ ३७॥ सू० स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥ ३८ ॥ टो० शान्तम् = अपगतरजस्तमस्तरङ्गम्, अनन्तं = व्यापि, अस्मितामात्रं न पुनर्नानाप्रभारूपम् । आगमान्तरेण स्वमतं समीकरोति “यत्र"इति यत्रेदमुक्तं पञ्चशिखेन, तमणु दुरधिगमत्वाद्,आत्मानम् =अहङ्कारास्पदं, अनुविद्य =अनुचिन्त्य, अस्मीत्येवं तावज्जानीत इति। स्यादेतत् । नानाप्र- भाल्पा भवतु ज्योतिष्मती, कथमस्मितामात्ररूपा ज्योतिप्मतीत्यत आह "एषा द्वयो" इति । विधूतरजस्तमोमलाऽस्मितैव सत्त्वमयी ज्योतिरिति भावः। द्विविधाया अपि ज्योतिष्मत्याः फलमाह “यथा" इति ॥३६॥ "वीतरागविषयं वा चित्तम्" ॥ वीतरागाः = कृष्णद्वैपायनप्रभृतयस्तेषां चित्तं तदेवाऽऽलम्बनं तेनापरक्तमिति ॥ ३७ ॥ ॥ "स्वप्ननिद्राज्ञाना ॥ यदा खल्वयं स्वप्ने विविक्तवनसन्निवेशवर्तिनीम् (२) उत्कीर्णामिव चन्द्रमण्डलात्. कोमलमणालशकलानुकारिभिरङ्गप्रत्यङ्ग- रुपेताम्. अभिजातचन्द्रकान्तमणिमयीम् , अतितुरमिमालतीमल्लिका- टि नित्योपलगम्ज्ञानोत्पत्ते चारवेन मूत्र मानिनोर मीकमतान्त:- करणात्य विभुत्वनापे मुक्तिविरन्ट भवेत्यन्यत्र किन्नाः सयोन विकनिन् । (१) यत्तु विज्ञानभिगोकर बामपन पुरुषो सहने, नाऽदार इति । इट। सासाराम मापन माधना नामावृत्तिमय उपन्य । (२) विविधता :: जना से इनका यई । शनिमा । परिमन किने । लम्बनंऽऽवा - ·पाना। भा० बुद्धिमत्त्वं हि भास्वरमाकाशकल्प, तत्रस्थितिबैशारद्यान्न वृत्तिः सूर्येन्दुग्रहमणिप्रभारूपाऽऽकारेगा विकल्यते, तथाऽस्मि तायां समापनं चिनिस्तरङ्गमहोदधिकल्पं शान्तमनन्तमस्मि टी० तस्योपरि वह्निमण्डलं मकारः सुषुप्तिस्थानम् । यस्योपरि पर व्योमात्मः ब्रह्मनादं तुरीयस्थानमईमात्रमुदाहरन्ति ब्राह्मवादिनः तत्र कणिकायामूई मुखी सूर्यादिमण्डलमध्यगा ब्रह्मनाड़ी, ततोऽप्यूर्द्ध प्रवृत्ता (२. सुपुम्नानार नाड़ी, तया खलु बाह्यान्यपि सूर्यादीनि मण्डलानि प्रोतानि। सा हि चित्त स्थानं, तस्यां धारयतो योगिनश्चित्तसंविदुपजायते । उपपत्तिपूर्वकं बुद्धिसं विद् आकारमादर्शयति "बुद्विसत्त्वं हि" इति । आकाशकल्पमिति व्यापि तामाह, (२) सूर्यादीनां प्रभास्तासां रूपं तदाकारण विकल्पते नानारूप भवति । मनश्चाऽत्र बुद्धिरभिमतं, न तु महत्तत्त्वम्।तस्य च सुपुम्नास्थर वैकारिकाऽहङ्कारजन्मनः सत्त्वबहुलतया ज्योतीरूपता विवक्षिता, तत्तहि षयगोचरतया च व्यापित्वमपि सिद्धम् । अस्मिताकार्य मनसि सम्पत्ति दर्श यित्वाऽस्मितासमापत्तेः स्वरूपमाह "तथाऽस्मितायाम्" इति। .. टि० (१) ऊर्दू प्रवृत्ता=मूईपर्यन्तं गता 'कन्दस्य मध्यमे भागे सुपुम्ना संप्रतिष्ठिना पृष्ठमध्यस्थितनास्थ्ना सह मूनि समागता' इत्यादि स्मृतेः । कर्णिका-पद्मबीजकोषः । (२) 'आकाशकल्पम्' इत्यनेन तत्तदनकविषयगोचरत्वेनैव मनसो व्यापकत्वमुक्तं, न मनसो विभुत्वमेव साठ्यकृतान्तः । “न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा" अ. ५ । सू० ६९ इति साङ्ख्यसूत्रात् । “हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम्" अ० प्र० । सू० १२४ इति सूत्रेण महत्तत्त्वादिनिखिलकार्य्यस्याऽव्यापित्वकथनाच्च । त देतत्समनन्तरं वक्ष्यत्यपि "तत्तद्विपयगोचरतया व्यगापित्वमपि सिद्धम्" इति । एतेन नेत्रे निमील्य यहिज्ञानभिक्षुणोक्तमन्तःकरणस्य विभुत्वमाचार्यसिद्धान्त इति तद् हेयमेव । किञ्च, न केवलं साङ्ख्यनय एव मनसो विभत्वाऽभावोऽपि तु सर्वतन्त्र सिद्धान्तोऽयम्। त- थाच वेदान्तवैशेषिकन्यायसूत्राणि "नित्योपलव्ध्यनुपलब्धिमसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्य था” व्या० अ० २। पा० ३। सू० ३२ । आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षे ज्ञानस्य भावोऽभावश्च मनसो लिङ्गम्" वै० अ०३ । आ० १ सू० १॥ “युगपज्ज्ञानाऽनुत्पत्तिमर्नसो लिङ्गम्" न्या० 'अ० १। सू० १६ । यद्यप्येतानि सूत्राणि मनःसाधकानि, तथाऽपि तस्य विभुत्वाऽभाव- मपि साधयन्ति। अन्यथा स्वीकृतेऽपि मनसि तस्य विभुत्वेन सर्वदा सन्निधानसभावाद् 4 ·समाधिपादः। भा० तामात्रं भवति। यत्रेदमुक्तं " तमणुमात्रमात्मानमनुविद्या- ऽस्मीत्येवंतावत्सप्रजानीते" इति।एपायो विशोका विषयवती अस्मितामात्रा च प्रवृत्तिज्योतिष्मतीत्युच्यते, यया योगिन- श्चितं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३६ ।। सू. वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥३७॥ , भा० वीतरागचित्ताऽऽलम्बनोपरक्तं वा योगिनश्चित स्थितिपर्द लभत इति ॥ ३७॥ सूः स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥ ३८ ॥ टी० शान्तन् = अगतरजस्तमत्तरङ्गम, अनन्तं = व्यापि, अस्मितामात्रं =न पुनर्नानाप्रभारूपम् । आगमान्तरेण त्वमतं समीकरोति “यत्र इति यत्रेदमुक्तं पञ्चशिखेन, तमणु दुरधिगमत्वाद.आत्मानम् =अहङ्कारासद, अनुविद्य = अनुचिन्त्य, अस्मीत्येवं तावजानीत इति। स्यादेतवा नानाम- भाल्पा भवतु ज्योतिप्मती, कथनस्मितामात्ररूपा ज्योतिप्मतीत्यत आह "एषा द्वयी इति । विधूतरजस्तमोमलाऽस्मितत्र तत्त्वमयी ज्योतिलिति भावः। द्विविधाया अपि ज्योतिप्मत्याः फलमाह “यथा" इति ।। ३६ ॥ "वीतरागविषयं वा वित्तम् ॥ वीतरागाः = कृष्णद्वैपायनप्रभृतयन्तेषां चित्तं तदेवाऽऽलम्बनं तेनाररक्तमिति ॥ ३७ ॥ ॥ "त्वप्ननिद्रानाना लम्बनंऽऽत्रा" ॥ यदा खल्वयं स्वप्ने विविक्तवनसनिवेशवर्तिनीन.) उत्कीर्णामिव चन्द्रमण्डलात्, कोमलमणालशकलानुकारिभिरङ्गप्रत्यई- तान. अभिजानचन्द्रकान्तमगिनपीन् . अतिनुगनिनालीनलिका- दिल निकालनेलले गरेन मदिरा काय माविष्ट केल्या निम्मान दिया। (इनानपुर की ༌༌ སE. བ༌པ་ བསདྨང་ཊག་ ཙམྨ- == ! (=:: . - - .

·पातञ्जलदर्शने । भा०स्वप्नज्ञानालम्बनं निद्राज्ञानालम्बनं वा तदाकारं योगिन- श्चित्तं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३८ ॥ सू० यथाऽभिमतध्यानाहा ॥३९॥ भा० यदेवाभिमतं तदेव ध्यायेत् । तत्र लव्धस्थितिकमन्यत्रापि स्थितिपदं बभत इति ॥३६॥ सू० परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः॥४०॥ भा० सूक्ष्मे निविशमानस्य परमाण्वन्तं स्थितिपदं लभत इति । स्थूले निविशमानस्य परममहत्त्वान्तं स्थितिपदं चित्तस्य । एवं तामुभयीं कोटिमनुधावतो योऽस्याऽप्रतिघातः स परो वशीकारः, तहशीकारात्परिपूर्ण योगिनश्चितं न पुनरभ्यासकृतं परिकर्माऽपेक्षत इति ॥ ४० ॥ ॥ अथ लब्धस्थितिकस्य टी० मालाहारिणी, मनोहरां, भगवतो महेश्वरस्य प्रतिमामाराधयन्नेव प्रबुद्धः प्रसन्नमनास्तदा तामेव स्वप्नज्ञानाऽवलम्बनाभूतामनुचिन्तयतस्तस्य तदेकाकारमनसस्तत्रैव चित्तं स्थितिपदं लभते । निद्रा चेह सात्त्विकी ग्रहातव्या, यस्याः प्रबुद्रस्य- सुखमहमस्वाप्समिति प्रत्यवमी भवति, एकाग्रं हि तस्यां मनो भवति । तावन्मात्रेण चोक्तम् १"एतदेव ब्रह्मविदो ब्रह्मणो रूपमुदाहरन्ति सपुप्तावस्थेति । ज्ञानं च ज्ञेयरहितं न शक्यं गोचरयितुमिति ज्ञेयमपि गोचरीक्रियते ॥ ३८॥ “ यथाभिमतध्यानाहा" किं बहुना यदेवाभिमतं तत्तदेवतारूपमिति ॥ ३९ ॥ ॥ कथं पुनः स्थितिपदमात्मीभावोऽवगन्तव्य इत्यत आह ॥ " परमाणुपरममहत्त्वा- न्तोऽस्य वशीकारः॥४०॥ व्यायष्टे "सूक्ष्म” इति। उक्तमर्थ पिण्डीकृत्य वशीकारपदार्थमाह “एवं तामुभयीम्" इति । वशीकारस्यावान्तरफलमाह "तहशीकाराद" इति ॥ ४० ॥ तदेवं चित्तस्थितेरुपाया दर्शिताः, लब्धस्थितिकस्य वशीकारोऽपि दर्शितः । सम्प्रति लब्धस्थितिकस्य चेतसः किंविषयः, किंरूपश्च संप्रज्ञातो भवतीति पृच्छति."अथ” इति । दिः (१) माथिक्यां निद्रायां मन एकाग्रं मदतीत्येताय गाग्रेग मूत्रका निद्रानानमाऽऽ.

·समाधिपारः। भा० चेतसः किंस्वरूपा किंविषया वा समापत्तिरिति । तदुच्यते सू० क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदजनता समापत्तिः॥४१॥ भा० क्षीणवृत्तरिति = प्रत्यस्तमितप्रत्ययस्येत्यर्थः । अभिजात- स्येव''मणेरिति दृष्टान्तोपादानम् । यथा स्फटिक उपाश्रयभेदा चचदूरूपोपरक्त उपाश्रयरूपाकारेण निर्भासते तथा ग्राह्याल- म्बनापरक्तं चित्तं ग्राह्यसमापन्नं ग्राह्यस्वरूपाकारण निर्भासते। भूतसूक्ष्मोपरक्तं भूतसूक्ष्मसमापन्नं भूतसूक्ष्मस्वरूपाभासं भव- ति । तथा स्थूलालम्बनोपरक्तं स्थूलरूपसमापन्नं स्यूलरूपाभासं . टी० अत्रोत्तरसूत्रमवतारयति “तदुच्यते” इति। सूत्रं पठति "क्षीणवृत्तरित्या- दि-समापत्त्यन्तम्" ४१॥ तद्व्याचष्टे "क्षीण" इति । अभ्यासवैराग्याभ्यां क्षीणराजसतामसप्रमाणादिवृत्तेश्चित्तस्य। तस्यव्याख्यानं प्रत्यस्तमितप्रत्यय- स्य इतिातदनेन चित्तसत्त्वस्य स्वभावस्वच्छस्य जस्त मोभ्यामभिभव उक्तः। दृष्टान्तं स्पष्टयति 'यथा' इति । उपाश्रय = उपाधिः, जपाकुसुमादिः । उप- रक्तः = तच्छायापन्नः। उपाश्रयस्य यदात्मीयं रूपं लोहितनीलादि तदे- वाकारस्तेन लक्षितो निर्भासते। दार्टान्तिके योजयति “तथा ग्राह्य इति ग्राह्यञ्च तदालम्बनञ्च तेनोपरक्तं तद्नुविद्धम्।तदनेन ग्रहीतृतहणाभ्यां व्यवच्छिनत्ति।आत्मीयमन्तःकरणरूपमपिधाय ग्राह्यसनापन्नं =ग्राह्यता- मिव प्राप्तमिति यावत् । अतो ग्राह्यस्वरूपाकारेण निभीतते । ग्राह्योपराग- टिक लम्बनत्यमुक्तः । न केवलं निद्राइनमात्रमालम्बनं पेनाऽशुरूषार्थमात रूपमऽऽलम्वन विवक्षितमिया पेनाऽऽर "नश्च" इति !! (1) अभिजातन्य = निलस्य । (E) पनि जना महीनहलादग्विन पटिन तथाऽविनि- काक्रममावाप प्रथम मनिटां ममापतिमाह "व्या प्राहालबम" रति ।

·८६ पातञ्जलदर्शने। भा० भवति । तथा विश्वभेदोपरक्तं विश्वभेदसमापन्नं विश्वरूपा- भासं भवति । तथा ग्रहणेष्वपि-इन्द्रियेष्वपि द्रष्टव्यम् । ग्रहणा- लम्बनोपरक्तं ग्रहणसमापन्नं ग्रहणस्वरूपाकारण निर्भासते। तथा ग्रहीतृपुरुषालम्बनोपरक्तं ग्रहीतृपुरुषसमापन्नं ग्रहीत- पुरुषस्वरूपाकारेण निर्भासते । तथा मुक्तपुरुषालम्बनोपरक्तं मुक्तपुरुषसमापन्नं मुक्तपुरुषस्वरूपाकारेण निर्भासते । तदेव- मभिजातमणिकल्पस्य चेतसो ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु = पुरुषे- न्द्रियभूतेषु, या तत्स्थतदजनता = तेषु स्थितस्य तदाकारा- पत्तिः, सा समापत्तिरित्युच्यते ॥ ४१ ॥ टी० मेव सूक्ष्मस्थूलताभ्यां विभजते "भूतसूक्ष्म" इति। विश्वभेदश्चेतना- चेतनस्वभावो गवादिर्घटादिश्च द्रष्टव्यः । तदनेन वितर्कविचारानुगतौ समाधी दर्शितौ । “तथा ग्रहणेष्वपीन्द्रियेषु" इति “गृह्यन्ते एभिरा इति ग्रहणानीन्द्रियाणि। एतदेव स्पष्टयति "ग्रहणालम्बने"ति । ग्रहणं चालम्बनं चतदिति ग्रहणालम्बनं तेनापरक्तम् = अनुविद्धम्, आत्मीयमन्तः करण- रूपमपिधाय, ग्रहणमिव = वहिःकरणमिवापन्नमिति । तदनेनाऽऽनन्दा- ऽनुगतमुक्त्वाऽस्मिताऽनुगतमाह। “तथा ग्रहीतुपुरुष" इति । आस्मिता- ऽऽसदं हि ग्रहीता पुरुप इति भावः । पुरुषत्वाविशेषादनेनैवमुक्तोऽपि पुरुषः शुकप्रह्लादादिः समाधिविषयतया संग्रहीतव्य इत्याह "तथा मुक्त" इति। उपसंहरन् तत्स्थतदञ्जनतापदं व्याचष्टे "तदेवम्” इति । तेपु = ग्रहीतृग्रहणग्राह्यंषु, स्थितस्य = धारितस्य ध्यानपरिपाकवशाद- पहतरजस्तमोमलस्य चित्तसत्त्वस्य, या तदञ्जनता = तदाकारता, सा समापत्तिः = सम्प्रज्ञातलक्षणो योग उच्यते । तत्र च ग्रहीतृग्रहणग्रा- ह्यविति सात्रः पाठक्रमोऽर्थक्रमविरोधान्नादर्तव्यः । एवम्भाप्येऽपि प्रथम भूतसूभोपन्यासोऽप्यनादरणीय इति सर्वं रमणीयम् ॥११॥ । सामान्यतः सनापत्तिरुता, सेयमवान्तरभंदाच्चतुर्विधा भवति। तद्यथा, सवितर्का, निर्वि- तर्का, सविचारा, निर्विचारा चेति । तत्र सवितर्कायाः । समापवलक्षण- ।

·समाधिपादः। सू० तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सविता समापत्तिः ॥४२॥ भा० तद् यथा गौरितिशब्दो, गौरित्यर्थः, गौरिति ज्ञानमित्य- विभागेन विभक्तानामपि ग्रहणं दृष्टम् । विभज्यमानाश्चान्ये शब्दधर्मा, अन्येयधर्मा, अन्ये विज्ञानधर्मा इत्येतेषां वि. भक्तः पन्याः। तत्र समापन्नस्य योगिनो यो गवाद्यर्थः समाधि- प्रज्ञायां तमारूढः स वेच्छदार्थज्ञानविकल्पानुविद्ध उपावर्तते सा लड्डीर्णा समापत्तिः सवितर्कत्युच्यते ॥ १२ ॥ टी० माह "तत्र, इत्यादि सामायत्त्यन्तं सूत्रम् । तत्र तानु नमात्तियु मध्ये " सवितर्का समापत्तिः प्रत्येतव्या कीदृशी, शब्दार्थश्च ज्ञानं च तेषां विकल्या वस्तुतो भिन्नानामपि शब्दादीनामितरेतराभ्यासाद, विकल्पोऽप्येकस्मिन् भेदनादर्शयति भिन्नषु चाभेदम् । तेन शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा = मित्रे- त्यर्थः । तबथा गौरिति शब्द इति-गौरित्युषात्तयोरर्थज्ञानयोः शब्दाभेदवि- कल्ो दर्शितः।गौनियर्थ इति-गौरित्युषाचयोः शब्दज्ञानयोरभिदविकल्पो दर्शितः । गौरितिज्ञाननिनि-गौरित्युपाचयोः शब्दार्थयाज्ञानाभेदविकल्पो दर्शितः। तदेवनाविभागेन विभक्तानानपिशब्दार्थज्ञानानां ग्रहणं लोकेंद्रष्टव्य- नायद्यविनागेन ग्रहण कुनन्तर्हि विभाग इन्चन आह “विनयनानाच इति विभज्यनानाधान्वयन्यनिरकान्यां परीक्षकेरन्ये शब्दधर्माः - वनिपरि- णाममात्रय शब्दत्यांदाचादयो धर्माः, अन्येऽर्थन्य जडत्वनृत्यादयः, अन्ये प्रकाशनुर्तिविहादयो ज्ञानन्य धर्ना इति । तन्नादेतयां विनन्तः पन्थाः त्वानेदोशयननानः। तत्र विकल्ने गवाय तदनेन योगिनोरं सामुन्नन् । मुगमन ॥ १२ ॥ । । विनिमय नियमोवनयमो. दुकानात।

·भा. (१) पातालदर्शने यदा पुनः शब्दसङ्केतस्मृतिपरिशुद्धौ श्रुतानुमानज्ञानवि- कल्यशून्यायां समाधिप्रज्ञायां स्वरूपमात्रेणाऽवस्थितोऽर्थस्त- त्स्वरूपाकारमात्रतयैवाऽवच्छिद्यते सा च निर्वितका समापतिः। तत्परं प्रत्यक्षम् । तच्च श्रुताऽनुमानयोर्वीजं, ततः श्रुताऽनुमाने प्रभवतः। न चश्रुताऽनुमानज्ञानसहभूतं तद्दर्शनं, तस्मादसङ्कीर्णं प्रमाणान्तरेण योगिनो निर्वितर्कसमाधिजं दर्शनमिति, (१ निर्वितर्कायाः समापनेरस्याः सूत्रेण लक्षणं द्योत्यते । टी० सूत्रं योजयितुं प्रथमतस्तावन्निर्वितर्का व्याचष्टे “यदा पुनरिति । परिशु- द्धिः=अपनयः,शव्दसङ्केतस्मरणपूर्वे खल्वागमानुमाने प्रवर्तेते। सङ्केतश्चा- यं गौरितिशब्दार्थज्ञानानामितरेतराध्यासात्मा, ततश्चागमानुमानज्ञानवि- कल्यौ भवतः । तेन तत्पर्वा समाधिप्रज्ञा सवितर्का । यदा पुनरर्थमात्रप्रवणेन चेतसाऽर्थमात्राऽऽदृतेन तदभ्यासान्नान्तरीयकतामुपगता सङ्कतिस्मृतिस्त्य- ता, तत्त्यागे च श्रुतानुमानज्ञानविकल्यौ तन्मृलौ त्यक्तौ, तदा तच्छून्यायां समाधिप्रज्ञायां सरूपमात्रेणावस्थितोऽर्थस्तत्स्वरूपमात्रतयैव,नतु विकल्पि- तेनाकारेण परिच्छिद्यते सा निर्वितर्का समापत्तिरिति । तद्योगिनां परंप्रत्य- क्षम्,असदारोपगन्धस्याप्यभावात्। स्यादेतत्, परेण प्रत्यक्षेणार्थतत्त्वं गृहीत्वा योगिन उपपादयन्ति उपदिशन्ति च, कर्थवाऽतद्विपयाभ्यामागमपरार्थीन- मानाभ्यां सोऽर्थ उपदिश्यते उपपाद्यते च। तस्मादागमानुमाने तद्विपये, ते च विकल्पाविति परमपि प्रत्यक्षं विकल्प एवेत्यत आह "तच्च श्रुते"ति । यदि हि सवितर्कमिव श्रुताऽनुमानसहभूतं = तदनुपक्तं स्याद् भवेत्सङ्कीर्ण, तयोस्तु वीजमवैतत्, ततो हि श्रुताऽनुमाने प्रभवतः। न च यद यस्य कारणं तत्तहिपयं भवति। नहि धमज्ञानं वह्निज्ञानकारणमिति वह्निविषयम। तस्मा- दविकल्येन प्रत्यक्षेण गृहीत्वा विकल्प्योपदिशान्ति चोपपादयन्ति चा उपसं- हरति "तस्माद्" इति। व्याख्येयं सूत्रं योजयति "निर्वितकीया" इति । टि० (१) इति = इत्यम्भताया अभ्या निर्वितीया लक्षगर्माग्रमंग मंशा दोरान गा. मिति-शब्द उदगन्दयी वा बोध्यः ।

·समाधिपादः। सू० स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का (६) ॥४३॥ भा० या शब्दसङ्केतश्रुताऽनुमानज्ञानविकल्पस्मृतिपरिशुद्धौ ग्रा- ह्यस्वरूपोपरका प्रज्ञा स्वमिव प्रज्ञारूपं ग्रहणात्मकं त्यक्त्वा पदार्थमात्रस्वरूपा ग्राह्यस्वरूपापन्नेव भवति सा निर्वितर्का स- मापत्तिः। तथा च व्याख्याता' । तस्या) एकबुद्धयुपक्रमो ह्यर्थात्माऽणुपचयविशेपाऽऽत्मा गवादिर्घटादिर्वा लोकः । स च टी० स्मृतिपरिशुद्धावित्यादि सूत्रम् । शब्दसङ्केतश्च श्रुतं चाऽनुमानञ्च तेषां ज्ञानमेव विकल्यः, तस्मात् स्मृतिस्तस्याः परिशुद्धिः अपगमः, तस्याम्। अत्र च सङ्केतस्मृतिपरिशुद्धिहेतुः। श्रुतादिज्ञानस्मृतिपरिशुद्धिश्च हेतुमती । अनुमान-शब्दश्च कर्मसाधनोऽनुमेयवाचकः। स्वमिवेतीवकारो भिन्नक्रमः, त्वक्वेतिपदाऽनन्तरं द्रष्टव्यः । विषयविप्रतिपत्तिं निराकरोति "तस्या एक" इति । एकां बुद्धिमुपक्रमते आरभत इत्येकबुद्धयुपक्रमः । तदनेन परमाणबो नानाऽऽत्मानो न निर्वितर्कविषया त्युक्तं भवति । योग्यत्वेऽपि तेषां परमसूक्ष्माणां नानाभूतानां महत्त्वैकार्थसमवेतै- कत्वनिर्भातप्रत्ययविषयत्वाऽयोगात् । अस्तु तर्हि परमार्थसत्तु परमाणुषु सांवृतः९० प्रतिभासधर्मः स्थौल्यमित्यत आह "अर्थात्मा" इति। न स्थूल- वि० [१] स्मृतिपरिशुद्धौ शब्दार्थज्ञानविकत्याऽपगने सति, या स्वख्यन्येवाऽत एवाऽर्य- मात्र निर्भासा स्वान्तःस्थितिः सा निर्विरी समापत्तिः, निर्षिकत्यसमाधिरिति यावत् । (२) तया च व्याख्याता-एतत्सूत्रपातनिकायामस्मानिरिति शेषः । पूर्वाचारिति शेय इति विज्ञाननितिस्त्वनवधानप्रयुक्तवति हेया । [३] तस्याः-निवितायाः समापत्तेः, गवादिवादि| लोका-विषय इत्यन्वयः, एकबुद्धपक्रम इत्यादीनि त्रीणि विशेषगानि तु मतान्तरनिराकरणपराणीति ध्येयम् । त्याहि एकबुद्धयुगक्रम इत्यनेन वैभाषिकसौत्रान्तिकाऽमिनतपरमाणुजनिरास: । बत्मिाइलनेन । १२ ·पातजलदर्शने भा०संस्थानविशेषोभूतसूक्ष्माणांसाधारणो धर्मात्मभूतः फलेन व्यक्तेनाऽनुमितः स्वव्यञ्जकाञ्जनः प्रादुर्भवति, धर्मान्तरे दये च तिरोभवति । स एष धर्मोऽवयवीत्युच्यते । योऽसावेकश्च टी०मनुभवसिद्धमसति बाधके शक्यापसवमिति भावः। तत्र ये पश्यन्ति हाणु कादिक्रमेण गोघटादय उपजायन्त इति तान् प्रत्याह "अणुप्रचय” इति। अणूनां प्रचयः स्थूलरूपः परिणामः सच विशिष्यतेऽन्यस्मात परिणामा न्तरात्, स एवाऽऽत्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तः।गवादि गायतनं, घटादि विषयः, तच्चैतदुभयमपिलोक्यत इति लोकानन्वेष सूक्ष्मभूतेभ्यो भिन्न उभिन्नो वा स्याद्, भिन्नश्चत् कथन्तदाश्रयः, कथञ्च तदाकारः। न हि घटः 'पटादन्यस्तदाऽऽकारस्तदाऽऽश्रयोवा।अभिन्नश्चेचद्वदेव सूक्ष्मोऽसाधारणश्च 'स्यादत आह- , सच" इति । अयमभिप्रायः। नैकान्ततः परमाणुभ्यो भिन्नो घटादिरभिन्नो टं०योगाचाराऽभिमतविज्ञानाऽऽकारतानिराकृतिः। अणूनां स्थूलः परिणाम इत्यर्थकेन, अणुप्रचय- विशेपाऽऽत्मा-इत्यनेन कणादाद्यभिमताssरम्भवादपक्षप्रतिक्षेप इति । (१) सांवृतः विशकलितपरमाणुतत्त्वाऽऽच्छादिका बुद्धिः संवृत्, तया भासमान इत्यर्थः । प्रतिभासधर्मः प्रतिभासकाले अर्थस्य धर्म इत्यर्थः । विज्ञानवादिन इयमाशङ्के- ति मते तु ज्ञानधर्म इत्यर्थो बोध्यः । (२) स्वव्यञ्जकाञ्जनः स्वाऽभिव्यक्तिहेतुसामग्रयाऽभिव्यज्यमानः सन् प्रादुर्मव- ति वर्तमानाऽवस्थां प्राप्नोति, मुद्गरप्रहारादिना च धर्मान्तरोदये तिरोभवति = अताता- ऽवस्था प्राप्नोतीत्यर्थः । एतेन सत्कार्य्यवाद उक्तः। तत्र प्रमाणमाह "फलेन व्यक्तनाऽनुमितः अमिव्यक्तिलक्षणेन कार्येणाऽनुमितः । असदभिव्यक्तौ तु सर्वत्र सर्वाऽभिव्यक्तिप्रसङ्ग इति भावः। तथा च सांख्यसूत्रं " सर्वत्र सर्वदा सर्वाऽसम्भवादिति" अ० १ ० ११६ । (३) “योऽसावेकश्च" इत्यादिनाऽयमेको महान् स्थूलो घट इति प्रत्यक्षमेवाऽवयविनि प्रमाणमित्युक्तम् । तथाहि, किमेकवृन्दिरभिन्नाऽर्थविषया ? आहोस्विन्नानाऽर्थविषया ? आये अवयविसिद्याऽर्थान्तराऽनुनानम् । द्वितीये भिन्नप्वेकदर्शनाऽनुपपत्तिः । न च यथा सेनाङ्गेषु वनाङ्गेषु च दूरादगृह्यमाणपृथक्त्वपु, एकमिदमिति बुद्धिरुत्पद्यत एवं परमाणुपु सञ्चिते- प्वगृह्यमाणपृथक्त्वेप्वकोऽयमिति बुद्धिरुत्पत्स्यत इति साम्प्रतम् । तथा सति परमाणूनामती- न्द्रियत्वात् प्रत्यक्षे च महत्त्वस्य हेतुत्वात्प्रत्यक्षाऽनुपपत्तेः । तथाच न्यायसूत्रं "सेनावनादिव- दिति चेन्नाऽतीन्द्रियत्वादणानाम्" इति । अधिकमात्मतत्वविवेके निरीक्ष्यम् ।

·समाधिपादः। ०महाँवाणीयाँश्च स्पर्शवॉश्च क्रियाधर्मकश्चानित्यश्व, तेनाऽवय- विना व्यवहाराःक्रियन्ते। यस्य पुनरवस्तुकः स प्रचयविशेषः(१) ०वा। भिन्नत्वे गवाश्ववद्धर्मधर्मिभावानुपपत्तेः।अभिन्नत्वे धार्मिरूपवत्तदनु- पपत्तेः। तस्मात्कथञ्चिद् भिन्नः कथञ्चिदभिन्नश्चास्थेयस्तथा च सर्वमुपप- द्यते । “भूतसूक्ष्माणाम्" इति षष्ठ्या कथञ्चिद् भेदं सूचयति, "आत्मभूत" इतिचाभेदम्। फलेन व्यक्तेन तदनुभवलक्षणेन तद्व्यवहारलक्षणेन च व्य- तेन विप्रतिपन्नं प्रत्यनुमापितः।कारणाभेदेन च कारणाकारतोपपन्नेत्याह"स्व- व्यञ्जकाजन इति । स किं तदात्मभूतो धर्मो निलो ? नेत्याह "धर्मान्तर" इति। धर्मान्तरस्य = कपालादेरुदय इत्यर्थः । तस्यावयविनः परमाणुभ्यो व्यावृत्तं रूपमादर्शयति “स एष" इति । परमाणुसाध्यायाः क्रियाया अन्या क्रिया मधृदकादिधारणलक्षणा तद्धर्मक इति। न केवलमनुभवादपि तु व्यव- हारतोऽपि तन्निबन्धनत्वालोकयात्राया इत्याह "तेन"इतिाम्यादतद, असति बाधकेऽनुभवोऽवयविनं व्यवस्थापयेद,अस्ति च बाधकं यत्सन नसर्थमनव- यवं यथा विज्ञानं सच्च गोघटादि इति स्वभावहेतुः, 'सत्त्वं हि विरुधर्मलं- सर्गरहितत्वेन व्याप्त,तद्विरुद्धश्च विरुद्धधर्मसंसर्गः साऽवयव उपलन्यमानो व्यापकविरुद्धोपलव्ध्या" सत्त्वमपि निवर्तयति। अस्तिचावयविनि' तद्दे- (१) यस्य गितम्य मते म प्रचविशेष: दि. :- टि - 7 ·६२. " पातालदर्शने। टीशल्याऽतद्देशत्वाऽऽवृतत्वाऽनावृतत्वरक्ताऽरक्तत्वचलाऽचलवलक्षणो वि- रुद्वधर्मसंसर्ग इत्यतआह, “यस्य पुनः" इति । अयमभिप्रायः। अनुभवसिद्ध सत्त्वं हेतुः क्रियते यत्किल पांशुलपादुको हालिकोऽपि प्रतिपद्यते अन्य- द्वाऽनुभवसिद्धात् । तत्राऽन्यदसिद्धत्वादहेतुः। अनुभवसिद्धन्तु घटादीनां सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वरूपं न स्थूलादन्यतासोऽयं हेतुः स्थूलत्वमपाकुर्वन्ना- त्मानमेव व्याहन्ति । ननु न स्थूलत्वमेव सत्त्वम्, अपि त्वसतो व्यावृत्तिः, अस्थौल्यव्यावृत्तिश्च स्थौल्यं, व्यावर्त्यभदाच्च व्यावृत्तयो भिद्यन्ते, अतः स्थौल्याऽभाव ऽपि न सत्त्वव्याहतिरन्यत्वात् । भवतु वा व्यावृत्तिभेदादवसा- यविषयभेदो यत्पूर्वकास्त्ववसायास्तस्याऽनुभवस्याऽविकल्पस्य प्रमाणस्य को विषय इति निरूपयतु भवान् । रूपपरमाणवो हि निरन्तरोत्पादा अP- होतपरमसूक्ष्मतत्त्वा इति चेत्। हतते गन्धरसस्पर्शपरमाणुभिरन्तरिता न निरन्तराः । तस्मादन्तरालाऽग्रहे एकघनवनप्रत्ययवत्परमाण्वालम्बनः स- नयं विकल्पो मिथ्येति तत्प्रभवा विकल्पान पारम्पर्येणापि वस्तुप्रतिवद्धाइति कुतस्तदवसितस्यसत्त्वस्यानवयवत्वसाधकत्वम्। तस्मादविकल्पस्यप्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमिच्छता तदनुभयमानस्थौल्यस्यैव सत्त्वमविकल्पावसेयमकामयता- टि. (१) भवतु वेत्यादिना कल्पनाऽपोढाख्यस्य निर्विकल्पप्रमाणस्य को विषय इति सिद्धा- न्तिना पृष्टे वैभाषिक आह--"रूपपरमाणवो हि" इति । एकविज्ञानोपारोहिणो निर- न्तरमुत्पन्ना रूपपरमाणव एवं स्थौल्यं, स एवं प्रतिभासकालिकोऽर्थस्य धर्मों गोचरः । तेन मा नाम भून्नीलत्यादिवत् परमाणुधर्मः स्थौल्यं, प्रत्येकं परमाणुष्वभावात् । प्रतिभास- दशाऽऽपन्नानां तु तेषां भविष्यति बहुत्यादिव सांवृतं स्यौत्यम् । यथाहुः "अहेऽनेकस्य चैकेन किञ्चिद् मयं हि गृह्यते । सांवृतं प्रतिभासस्थं तदेकात्मन्यसम्भवात् । न च तद्दर्शनं भान्तं नानावस्तुग्रहाद् यतः । सांवृतं प्रहणं नाऽन्पन्न च वस्तुग्रहो भूम" इति । इति वैभाषिकाऽऽकृतम् । (२) नैरन्ताऽवभासस्य ममत्वमापादयन् पूर्वोक्तं निराकरोति सिद्धान्ती "हतते" इति । यदि हि निम्न्तरा रूपपरमाणय एवैकधीगोचरास्ताहि रूपपदार्थे रसगन्धस्पर्श- परमाणूनामपि सत्त्वेन रूपपरमाणूनां नैरन्तर्यमसिद्धम् । ततश्च सान्तरेषु वृक्षेषु दूगढ़ धनवनप्रत्ययवत् सान्तरेषु परमाणुपु भ्रान्त एव स्थौल्यप्रत्यय इति भावः । नचाऽऽराप्यते नरन्तर्यामिति माम्प्रतम् । इतरेतराऽऽश्रपदोपप्रसङ्गात् । तदुक्तमुदयनाऽऽचारात्मतच्यायि- वेके "नरन्ताऽऽरोपे तेषां स्थूलानां ग्रहणं तद्ग्रहणे च सति नरन्तर्यारोप" इति । .

·समाधिपादः। ६३ भा० सूक्ष्मं च कारणमनुपलभ्यमविकल्पस्य तस्याऽवयव्यभा- वादतद्रूपप्रतिष्ठं मिथ्याज्ञानमिति प्रायेण सर्वमेव प्राप्त मि- थ्याज्ञानमिति । तदा च सम्यग्ज्ञानमपि किं स्याद्विषयाऽभा- वाद, यद् यदुपलभ्यते तत्तद्वयवित्वेनाघातं, * तस्मादस्त्यवय- वी यो महत्त्वादियवहाराऽऽपन्नःसमापत्तेनिर्वितीया विषयो । भवति ॥४३॥ सू० एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥४४॥ टी०ऽभ्युपेयम्। तथाचतहाधमानसत्त्वमात्मानमेवाऽपबाधेत। परमसूक्ष्माः पर- माणवो विजातीयपरमाण्वन्तरिता अनुभवविषयाइतिव्याहतमङ्गीकरणम् । तदिदमुक्तं यस्य पुनरवस्तुकः स प्रचयविशेषो निर्विकल्पस्य विषय इति । सन्तु तहि सदमाः परमाणवो निर्विकल्पविषया इत्यत आह "सूक्ष्म च कारणमनुपलभ्यमविकल्पस्य" इति । तस्याऽवयव्यभावाद हेतोः 'अतद्- रूपप्रतिष्ठं मिथ्याज्ञानम्' इति लक्षणेन सर्वमेव प्राप्त मिथ्याज्ञानं = यत् स्थौल्याऽऽलम्बनं यच्च तदधिष्ठानसत्त्वाऽऽलम्बनमित्यर्थः । नन्वेताव- ताऽपि न ज्ञानमात्मनि मिथ्या भवति तस्याऽवयविवेनाऽप्रकाशादित्यत आह "प्रायेण" इति । ननु किमेतावताऽपीत्यत आह "तदा च" इति । तत्त्वादिज्ञानं चेन्मिच्या तदा सत्त्वादिहेतुकमनवयवित्वादिज्ञानमपि मि- ध्यैव । तस्याऽपि हि निर्विकल्पागोचराऽस्थूलमेवावलेयतया विषयः। तच नास्तीतितात्पर्य्यार्थः । विषयाऽभाव एव कुत इत्यत आह “यद् यद्" इति । विरोधश्च परिणामवैचित्र्येण भेदाऽभेदेन चोक्तोपपत्त्यनुसारे- गोर्तव्य इति सर्वं रमणीयम् ॥१३॥ सू० "एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता" । अभिव्यक्तो घटादिधमों यैस्ते तथोक्ताः, घटादिधनोपगृहीता इति यावत् । हि. (१) अविकलपति न सार्वत्रिक पाः। मूल पदवयाऽऽयं गर्म नद् विकतम्या- उनुपलभ्यं निक्रमप्रापानले पारदिति पोजना ! *अनामित पाउन्नाम । (२) ननु हताहतोगत्वाऽनोशवदिविरोधरिहारः अपात माह विन" इते । एतच्च पश्चतिक्षत्रिरोषना लावो साट ।

·पातञ्जलंदशेने भा० तत्र भूतसक्ष्मेष्वभिव्यक्तधर्म केयुदेशकालनिमित्तानुभवाऽव- च्छिन्नेषु या समापचिस्ता सविचारेत्युच्यते। तत्राऽप्येकबुद्धिनि ग्राह्यमेवोदितधर्मविशिष्टं भूतसूक्ष्ममालम्बीभूतं समाधिप्रज्ञा- यामुपतिष्ठते। या पुनः सर्वथा सर्वतःशान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मा- ऽनवच्छिन्नेषु सर्वधर्माऽनुपातिषु सर्वधर्मात्मकेषु समापत्तिः देशः = उपय॑धःपार्थादिः, कालो = वर्तमानः, निमित्तम् = पार्थिव- स्य परमाणोर्गन्धतन्मात्रप्रधानेभ्यः पञ्चतन्मात्रेभ्य उत्पत्तिः । एवमाप्यस्य परमाणोर्गन्धतन्मात्रवर्जितेभ्यो रसतन्मात्रप्रधानेभ्यश्चतुर्थ्यः, एवं तैज- सस्य परमाणोर्गन्धरसतन्मात्रराहितेभ्यो रूपतन्मात्रप्रधानेभ्यस्त्रिभ्यः, एवं वायवीयस्थ परमाणोर्गन्धादितन्मात्रहीनाभ्यां स्पर्शप्रधानाभ्यां स्पर्श- शव्दतन्मात्राभ्याम्, एवं नाभसस्य शब्दतन्मात्रादेवैकस्मात् । तदिदं निमित्त भूतसूक्ष्माणाम्। एतेषां देशकालनिमित्तानामनुभवस्तेनाऽवच्छिन्नेषु, नान- नुभूतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्य उपजायत इत्यर्थः। ननु सवितर्कया सह किं सारूप्यं सविचाराया इत्यत आह “तत्राऽपि" इति। पार्थिवो हि परमाणु- पञ्चतन्मात्रप्रचयाऽऽत्मा एकबुद्धिनिर्ग्राह्यः, एवमाप्यादयोऽपि चतुस्त्रि- द्वयेकतन्मात्राऽऽत्मान एकवुद्धिनि ह्या वेदितव्या:। उदितो = वर्तमानने धर्मस्तेन विशिष्टम् । एतावता चात्र सङ्केतस्मृत्याऽऽगमानुमानविकल्पा- ऽनुवेधः सूचितः। न हि प्रत्यक्षेण स्थूले दृश्यमाने परमाणवः प्रकाशन्तेऽपि त्यागमानुमानाभ्याम्। तस्मादुपपन्नमस्याः सङ्कीर्णत्वमिति । निर्विचारा- माह "या पुनरिति । सर्वथा = सर्वेण नीलपीतादिप्रकारेण । सर्वत इति सार्वविभक्तिकस्तसिः। सर्वैः देशकालनिमित्ताऽनुभवैरित्यर्थः। तदनेन स्व- रूपेण कालाऽनवच्छेदः परमाणनामिति दर्शितम् । नाऽपि तदाऽऽरब्धधर्म- द्वारेणे(२'त्याह "शान्त" इति । शान्ताः = अतीताः, उदिताः = वर्त्त- माना, अव्यपदेश्याः - भविप्यन्तो धर्मास्तैरनवच्छिन्नेषु । अनवच्छिन्ना धः परमाणवः किमसंवद्धा एव तैरित्यत आह “सर्वधर्मानुपातिपु'३) इति । दि. *अत्राऽपीति पाठान्तरम् । (१) गन्यादीत्यादिपदेन रसरूपयो ग्रहणम् । (२) द्वागणे- त्यस्याऽग्रे कालाऽवच्छेद इति शेषः । (३) सर्वधर्माऽनुपाति = सर्वधर्मानुगतेनिययः ।

·६५ समाधिपादः। मा० सा निर्विचारेत्युच्यते । एवंस्त्ररूपं हि तद् भूतसूक्ष्ममेतेनैव स्वरूपेणालम्बनीभृतमेव समाधिप्रज्ञास्वरूपमुपरजयति । प्रज्ञा च स्वरुपशृन्येवाऽर्थमात्रा यज्ञा भवति तदा निर्विचारेत्युच्यते, तत्र महवस्तुविषया सवितर्का निर्वितर्का च, सूक्ष्मविश्या सवि- चारा निर्विचारा च, एवमुभयोरेतयैव निर्वितर्कया विकल्प- हानिर्याख्याता इति ॥ १४ ॥ स० सूक्ष्मविपयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ भा० पार्थिवस्याऽणोर्गन्धतन्मात्रं सूक्ष्मो विपयः, प्राप्यस्य रसात- न्मात्र, तैजसम्य रूपतन्मात्रं,वायवीयस्य स्पर्शतन्मात्रम, आका. शस्य शब्दत्तन्मात्रमिति, तेपामहङ्कारः," अल्याऽपि लिङ्ग- टी० कतमेन सम्बन्धेन धर्माननुपतन्ति परमाणव इन्चन साह, “स. धर्मात्मकेषु" * इति । कथञ्चिद् भेदः कश्चिद दो धर्माणां पर- माणुभ्य इत्यर्थः । कस्मात पुनरियं समात्तितिति पचलन आ. " स्वरूपं हि" इति । वस्तुतत्त्वग्राहिणी नाऽतत्त्वे प्रवर्तन इत्यर्थः । विषयमभिधायाऽस्थाः स्वरूपमाह "प्रज्ञा च" इति । मला:- रुपमैदोपयोगि विषयमाह "तत्र' इति । उपमहानि "वन" इति । उभयोः आत्मनश्च - निर्विचागपाश्चेति ॥ ११ ॥ किं मृत सूक्ष्म एव वाहविपया लनात्तिः ननापने नाविन्तु विषयन्दं चाइलिशपवनानम् ॥ पाविन्य पान: मन्दिनी दानन्धतन्मात्रता ना समापते नमो विषय नयना " ·९६ पातञ्जलदर्शने । भा० मात्रं सूक्ष्मो विषयः। लिङ्गमात्रस्याऽप्यलिङ्ग सूक्ष्मो विषयः। न चाऽलिङ्गात्परं सूक्ष्ममस्ति । नन्वस्ति पुरुषः सूक्ष्म इति', सत्यम् । यथालिङ्गात्परमलिङ्गस्य सौक्षम्यं,न चैवं पुरुषस्य, किन्तु लिङ्गस्यान्वयिकारणं पुरुषो न भवति हेतुस्तु भवतीति । अतः प्रधाने सौक्षम्यं निरतिशयं व्याख्यातम् ॥ ४५ ॥ लिङ्गमानं महत्तत्वं, तद्धि लयं गच्छति प्रधान इति । अलिङ्गं प्र- धानं, तद्धि न क्वचिल्लयं गच्छति इत्यर्थः । अलिङ्गपर्यवसानत्वमाह "नचाऽलिङ्गात्परम्" इति । चोदयति "ननु" इति । पुरुषोऽपि सूक्ष्मो नाऽलिङ्गमेवेत्यर्थः । परिहरति "सत्यम्" इति। उपादानतया सौक्ष्म्यम् अलिङ्ग एव नाऽन्यत्रेत्यर्थः । तत्र पुरुषार्थनिमित्तत्वान्महदहङ्कारादेः पुरु- पोऽपि कारणमलिङ्गब) इति । कुत एवंलक्षणम् अलिङ्गस्यैव सौदम्य- मित्याशयवान् पृच्छति “किन्तु" इति । उत्तरमाह “लिङ्गस्य' इति । सत्यं कारणं, न तूपादानम् । यथा हि प्रधानं महदादिभावेन परिणमते मूश्मा विषयः समापत्तेरित्यर्थः । एवमग्रेऽपि बांध्यम् । यहा तेपामित्यादिषष्ठयन्तानि पञ्चम्यन्ताऽर्थकानि । (१) ननु "अव्यक्तात्पुरुषः पर" इति श्रुत्या पुरुष एव निरतिशयं सौम्यमाख्यायते, तत्कथं प्रधाने सौंदम्यकाष्ठाकथनमित्याशयन शङ्कत "नन्वस्ति पुरुषः सूक्ष्म" इति, अङ्गीकरोति "सत्यम्" इति । कथन्तहिं अलिङ्गापर्यवसानमित्युक्तमत आह । "यथा" इति । यथा-शब्दो यादृशार्यकः। तथा न यादृशं परिणामित्वेनोपादानतया महत्तखा- उपेक्षितं सौम्यं प्रधानऽस्ति, नेवं पुरुषस्य प्रधानाऽपेसितं सौम्यम् । पुरुषपातपरि- णामित्वात् । परिणामित्वममानाधिकरणसोश्यस्य प्रधान एवं विश्रान्तिरिति भावः । (२) इति = शब्दो हेत्वर्थे । यतः पुरुषो हेतृः = निमित्तकारणमेव लिलादीनां, नाऽनन- यिकारणम् = उपादानकारणम, अत उपादानतया विवक्षित मारण्य प्रधान एप निगशयं व्याच्या मृत्रता अन्वयिकारणत्वाऽविवसायान्तु पुरुषोऽपि मदमोऽगनि भानः। (३) अलिग्बत् प्रधानवदित्यर्थः । महदहारादेः पुरुष यानमिनमा पनि मा दहान्देः कारणमेद प्रधानव इति = यत्रोतः कुन एवं दाम = मान र. लक्षणामलिङ्गस्य माम्य मिन्यर्थः ।

·१७ समाधिपादः। सू० ता एव सबीजः समाधिः ॥४६॥ भा० ताश्चतसूः समापत्नयो बहिर्वस्तुवीजा इति समाधिर- पि सवीजः । तत्र स्थूलेऽर्थे सवितर्को निर्वितर्कः, सूक्ष्मेऽर्थे स- विचारो निर्विचार इति चतुर्दोपसंख्यातः समाधिरिति॥४६॥ टी० न तथा पुरुषस्तहेतुरपीत्यर्थः।२ । उपसंहरति “अतः प्रधान एव सौक्ष्म्यं निरतिशयं व्याख्यातम्” इति ॥४५॥ चतसृणामपि समापत्तीनां ग्राह्यविषयाणां सम्प्रज्ञातत्वमाह "ता एव सबीजः समाधिः" ॥४६॥ एव-कारो भिन्नक्रमः] सबीज इत्यस्या- ऽनन्तरं द्रष्टव्यः। ततश्चतस्रः समापत्तयो ग्राह्यविषयाः सवीजतया निय- म्यन्ते । सबीजता त्वनियता ग्रहीतृग्रहणगोचरायामपि समापत्तौ विकल्पा- ऽविकल्पभेदेनाऽनिषिद्धा व्यवतिष्ठते । तेन ग्राह्ये चतस्रः समापत्तयो ग्रहीतग्रहणयोश्च चतस्र इत्यष्टौ ते भवन्तीति । निगव्याख्यातं भाष्यम् ॥४६॥ @समाधयः। टि० (१) बहिर्बस्तुवीनाः = शस्मिताद्यनात्मनस्त्ववाऽऽलम्बनत्वेन वीनं यासां ता बहिर्वस्तु- वीजा इत्यर्थः । (२) तहेतुरपि = तेषां महदादीनां निमित्तकारणमपि पुरुषो, न तथा = न प्रधानवन्मदाद्याकारपरिणामीत्यर्थः । (३) ननु सूत्रे ता एव इत्यनेन पूर्वोकानां ग्राह्यविषयाणां चनमृणां समापत्तीनामेव परामर्शात्तासामेव सवीनत्वेन सम्प्रहातत्वं स्यात्, तधाच प्रहातृग्रहणसमारयोः सबीज- वाऽनुक्त्या न्यूनतापत्तिरित्यत आह “एत्रकारो भिन्नक्रम” इति । तया च नाऽनेन सूत्रेण चतसृणामेव समापत्तीनां सौमत्वमुच्यते, किन्तर्हि सदोमा एवमे इनि निजत्वं निपिढयते । तथा चेतरयोः समापत्योः सबोजत्वमक्षतमेवेति ॥ पन्नाहोपुरुविकया मत्सरेण विनभिक्षु- गोद्गारि-न एवकारो भिन्नक्रमो, महोत्रादिममापत्तेः सजवाऽनुस्त्याऽत्र सूत्रकारस्य न्यूनताप रित्यादि । तदसत्, प्राणग्रहीतृतमापरपोरपिस जत्वस्प सर्वसम्मतवनोपायान्ना- ऽभावान्यूनतापरिहारा व्यापानरपाऽऽदस्ययात्वात् । किञ्च । यदि ८ मत्रता ब्रहीतृप्रहणसमारयोः सीमा नोक्तं. तरकथं त्यक्ताऽपवन ना = ग्रहीनदया- समापत्तय व सबीनः समाधिरिलेय सूत्राओं दर्जितस्येवः विस्तरेण । पस्तुनस्तु ·पानदर्शने। सू० निर्विचारवेशारोऽध्यात्मग्रमादः ॥१७॥ भा० अशुन्याऽऽवरगामलाऽपेतस्य प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्वस्य रजस्तमोभ्यामनभिभूतःस्वच्छःस्थितिप्रवाहो वैशारद्यम् । यदा निर्विचारस्य समाधेशारद्यमिदं जायते तदा योगिनो भव- त्यध्यात्मप्रसादः = भूनार्थविषयः क्रमाऽननुरोधी स्फुटप्रज्ञा- लोकः९) तथाचोक्तं, "प्रज्ञाप्रासादमारुख अशोच्यः शोचतो जनान् । भूमिष्ठानिय शैलस्थः सर्वान प्राज्ञोऽनुपश्यति" ॥१७॥ टी. चतसृपु समापत्तिषु ग्राह्यविषयासु निर्विचारायाः शोभनत्वमाह "निर्वि- चारवैशारोऽध्यात्मप्रसादः" ॥४७॥वैशारद्यपदार्थमाह "अशुद्धि" इति । रजस्तमसारुपचयोऽशुद्धिः सैवाऽऽवरणलक्षणो मलस्तस्मादपेतस्य, प्रका- शात्मनः = प्रकाशस्वभावस्य, बुद्धिसत्त्वस्य अत एवाऽनभिभूतः । स्यादे- तद्, ग्राह्यविपया चेत् समापत्तिः कथमात्मविषयः प्रसाद इत्यत आह, "भूतार्थविषय” इति । नात्मविषयः किन्तु तदाधार इत्यर्थः । क्रमा- ऽननुरोधी = युगपदित्यर्थः । अत्रैव पारमर्षीङ्गाथामुदाहरति "तथाच" इति । ज्ञानाऽऽलोकप्रकर्षणात्मानं सर्वेषामुपरि पश्यन् दुःखत्रयपरीतान् शोचतो जनान् जानातीत्यर्थः ॥४७॥ टि० ग्रहीतृग्रहणयोरपि चित्तवृत्तिदशायां ग्राह्यकोटौ निक्षेपाद्, ग्रहीतृग्रहणसमापत्योरपि ग्राह्यसमापत्तावन्तर्भाव इति ता एवेति वदतः सूत्रकारस्याशयः । तथा हि । इन्द्रियविषया हि वृत्तिर्ग्रहणसमापत्तिरस्मिताविपया च ग्रहीतृसमापत्तिरित्युच्यते । अस्मितेन्द्रिययोश्च सूक्ष्मविषयत्वं स्पष्टमेव । अतएव सूक्ष्मग्राह्यविषये सविचारनिर्विचारे समापत्ती उक्त्वा सूक्ष्मविषयः किम्पर्यन्त इत्याकांक्षायामलिङ्गपर्यन्तः सूक्ष्मो विषय इत्युक्तं सूत्रकृता । यद्यपि भाष्यतेन्द्रियाणों सूक्ष्मत्वं नोक्तं बथापि तन्मात्रैरिन्द्रियाण्यप्युपलक्षणीयानि | सविचारनि. विचारभेदेन संप्रज्ञातस्य वैविध्येऽपि तदवान्तरभेदमादाय "क्षाणवृत्ते" रिति सूत्रेण त्रैविध्य- मभिहितम् । तत्राऽप्यवान्तर भेदेन "वितर्कविचार" इत्यनेन चातुर्विध्यमुक्तम्। तत्रापिचविकल्पा- ऽविकल्पभेदेनाष्टविधत्वमिति तत्त्वम् । एतेन षोढा सम्प्रज्ञात इति विज्ञानोक्तिर्नादरणीया । (१) भूतार्थविषयः = यथार्थवस्तुविषयः । क्रमाननुरोधी = युगपत्सर्वार्थग्राही, स्फुटः = प्रत्यक्षो ज्ञानालोको, न श्रुताऽनुमितरूप इत्यर्थः ।

·No text on this page.

·: ९०० पातञ्जलदर्शने भा०श्रुतम् =अागमविज्ञानम् । तत्सामान्यविषयम् । न ह्यागमेन शक्यो विशेषोऽभिधातुं, कस्माद् न हि विशेषेणकृतसङ्केतःशब्द इति। तथाऽनुमान सामान्यविषयमेवायत्रमाप्तिस्तत्र गतिर्यत्रा- प्राप्तिस्तत्र नभवति गतिरित्युक्तम्।अनुमानेन च सामान्येनोप- संहारः। तस्माच्छ्रताऽनुमानविषयो न विशेषः कश्चिदस्तीति।न चाऽस्य सूक्ष्मव्यवहितविप्रकष्टस्य वस्तुनो लोकप्रत्यक्षेण ग्रहणं, नचास्यविशेषस्याऽप्रामाणिकस्याऽभावोऽस्तीति समाधिप्रज्ञा- निर्ग्राह्य एवं स विशेषो भवति, भूतसूक्ष्मगतो वा पुरुषगतो वा । टी० प्रकाशाऽऽनन्त्ये सति किन्नाम यन्न गोचर इति भावः। व्याचष्टे "श्रुतमा- गमविज्ञानं तत्सामान्यविषयम्" इति । कस्माद् “न ह्यागमेन शक्यो विषयोऽभिधातुं" कुतः। यस्मादानन्त्यायभिचाराच्च न विशेषेण कृतसङ्केतः शब्दः । यस्मादस्य विशेपेण सह न वाच्यवाचकसम्बन्धः प्रतीयते, न च वाक्यार्थोऽपीडशो विशेषः सम्भवति । अनुमानेऽपि लिङ्गलिङ्गिसम्बन्ध- ग्रहणाऽधीनजन्मनि गतिरेपैवेत्याह "तथाऽनुमानम्" इति । यत्राऽप्राप्तिरि- त्यत्र, यत्रतत्रशब्दयोः स्थानपरिवर्त्तनेन व्याप्यव्यापकभावो गमयितव्यः(२), अतोऽत्राऽनुमानेन सामान्येनोपसंहारः । उपसंहरति "तस्माद" इति । अस्तु तर्हि सम्बन्धग्रहाऽनपेक्षं लोकप्रत्यक्षं, न तत् सामान्यविषयमित्यत आह । “नचाऽस्य' इति । मा भूत सम्बन्धग्रहाऽधीनं लोकप्रत्यक्षमि- न्द्रियाऽधीनं तु स्याद् । नचन्द्रियाणामस्मिन्नस्ति योग्यतेत्यर्थः । ननु यद्यागमाऽनुमानप्रत्यक्षाऽगोचरो विशेषस्तहि नास्ति प्रमाणविरहादित्यत आह “नच" इति । न हि प्रमाणं व्यापकं कारणं वा प्रमयस्य,येन तन्निवृत्ती (१) इनि-शब्दो हेत्यर्थ यतोऽप्रामाणिकम्प-लोकिक प्रत्यक्षाद्यानाम्याऽपि पुस्पादि मनविदोपस्याऽमा न मायने अक्टुमतः ममाविज्ञानियांहा एक मविशेष इति भागः । (२) "नियम्यत्वनियन्नृत्य भावयादिश मते । विपीने प्रसीयने ने एक नरमाया:" नि मादयननेनाऽमाययोदेगिन्येन व्यायव्यापकमाघारम्यगमान, ययममार मात्र या निर्णयन व्याध्ययापागमय-नय गर्गः । टि ·. समाधिपाद: भा०तस्माच्छ्ताऽनुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषयासा प्रज्ञा विशेषार्थ- त्वाद् इति ॥ १९ ॥ समाधिप्रज्ञाप्रतिलम्भे योगिनःप्रज्ञाकृतः संस्कारो नवो नवो जायते । सू० तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिवन्धी॥५०॥ समाधिप्रज्ञाप्रभवः संस्कारो व्युत्थानसंस्काराऽऽशयं बाधते, टी० निवर्तेत । नो खलु२) कलावतश्चन्द्रस्य परभागवर्तिहरिणसद्भावं प्रति नसन्दिहते प्रामाणिका इत्यर्थः । इति तस्मात्समाधिप्रज्ञानिर्ग्राह्य एवेति । अत्र च विवादाऽध्यासिताः परमाणव आत्मानश्च प्रातिस्विकविशेषशालिनः द्रव्यत्वे सति परस्परं व्यावतमानत्वाद, ये द्रव्यत्वे सति परस्परं व्यावर्तन्ते ते प्रातिस्विकविशेषशालिनो यथा खण्डमुण्डाय इत्यनुमानेन, आगमेन च ऋतम्भरप्रज्ञोपदेशपरेण । यद्यपि विशेषोनिरूप्यते,तदनिरूपणे संशयः स्याद् । न्यायप्राप्तत्वात, तथाऽप्यदूरविप्रकर्षण तत्सत्त्वं कथञ्चिद्गोचरयतः श्रुता- ऽनुमाने, नतु साक्षाच्चार्थमिव समुच्चयादिपदानि लिङ्गसंख्यायोगितया । तस्मात् सिद्ध श्रुताऽनुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषयेति । स्यादेतद्, भवतु परमा- थविषयः सम्प्रज्ञातो यथोक्तोपायाऽभ्यासाद्, अनादिना तु व्युत्थानसँस्का- रेण निरूढनिविडतया प्रतिवन्धनीया समाधिप्रज्ञा सा, ॐ वात्याऽऽवतमध्य- वर्तिप्रदीपपरमाणुरिव-इति शङ्कामपनेतुं सूत्रमवतारयति “समाधिप्रज्ञा" इति । सूत्रं पठति “तज्जः सँस्कारोऽन्यसँस्कारप्रतिबन्धी" ॥५०॥ तद् इति निर्विचारां समापत्ति परामृशति 'अन्य' इति व्युत्थानमाह । भृतार्थपक्षपातो हि धियां स्वभावः। तावदेवेयमनवस्थिता भ्राम्यति नयावत तत्वं प्रतिलभते तत्प्रतिलम्भे तत्रास्थितपदा सती सँस्कारबुद्धिः सँस्कारचक्रक्रमेणाऽऽवत- (१) निविचारसमाप्पुकमिन्यस्तम्भरप्रज्ञालामे मति यस्तत्वमाधिजन्य: मरकागे नयो नवो मायते स संस्कारोऽपस्कारामांन्यन्धानमस्काराणां प्रतिदन्यो भनीदेव मकवाक्यतयाऽन्यो दोपः। (२) प्रमाणनिवृत्ती प्रमेपनि तरिपत्र दृष्टान्नाह । “नो बस्नु हो । करदनः दिलीपानन्द्रस्येवर्थः । हरिद्वार 3 नगमित्या टिल - ·१) १०२ पातालदर्शने भा० व्युत्थानसंस्काराऽभिभवात् तत्प्रभवा प्रत्यया न भवन्ति, प्रत्ययनिरोधे समाधिरुपतिष्ठते, ततः समाधिप्रज्ञा, ततः प्रज्ञा- कृताः संस्कारा इति नवो नवः संस्काराऽऽशयो जायते, ततः प्रज्ञा ततश्च संस्कारा इति । कथमसौ संस्काराऽऽतिशयश्चित्तं साऽधिकारं न करिष्यति इति, न ते प्रज्ञाकृताः संस्काराःक्लेशक्ष- यहेतुत्वाच्चित्तमधिकारविशिष्टं कुर्वन्ति । चित्तं हि ते स्वकार्याद- वसादयन्ति । ख्यातिपर्यवसानं हि चित्तचेष्टितमिति ॥५०॥ टी० मानमनादिमप्येतत्तत्त्वसँस्कारबुद्धिक्रमं बाधत एवेति । तथा च बाह्या अप्याहुः “निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः । न बाधोऽनादिमत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः(२)।" इति । स्यादेतत्, समाधिप्रज्ञातोऽस्तु व्युत्थानजस्य संस्कारस्य निरोधः, समाधिजस्तु संस्काराऽतिशयः समाधिप्रज्ञाप्रसवहेतुर- स्त्यविकल इति तदवस्थैव चित्तस्य साऽधिकारनेति । चोदयति “कथमसौं" इति। परिहरति “न ते” इति । चित्तस्य हि कार्यद्वयं शब्दाद्युपभोगो विवे- कख्यातिश्चेति । तत्र क्लेशकर्माशयसहितं शब्दाद्युपभोगे प्रवर्त्तते, प्रज्ञाप्रभव- सँस्कारोन्मूलितनिखिलक्लेशकर्माशयस्य तु चेतसोऽवसितप्रायाऽधिकारभा- वस्य विवेकख्यातिमात्रमवशिष्यते कार्यम्। तस्मात्समाधिसँस्काराश्चित्तस्य न भोगाधिकारहेतवः, प्रत्युत तत्परिपन्थिन इति । स्वकार्याद भोगलक्ष- जाद, अवसादयन्ति =असमर्थ कुर्वन्ति इत्यर्थः। कस्मात, ख्यातिपर्यवसानं हि चित्तचेष्टिनम्। तावद्धि भोगाय चित्तं चेष्टते न यावद्विवेकख्यातिमनु- भवति । सँजातविवेकख्यातिनस्तु क्लेशनिवृत्तौ न भोगाऽधिकार इत्यर्थः । तदत्र भोगाऽधिकारप्रशान्तिः प्रयोजनं प्रज्ञासँस्काराणामित्युक्तम्॥५०॥ (१) बाह्याः वदवाह्यास्तथागतमनाऽनुगता इत्यर्थः । (३) नीलपीतादिविपर्ययज्ञानानामनादिमत्वेऽपि न बिर्ययज्ञाननिरुपद्रवभूतार्थ- स्वभावस्य-चतुर्विधभावना जन्यस्य नीलपीतापप्लवशन्यविशुद्धविज्ञानसन्तानोदयस्य बाध इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-"वृद्धेस्त पक्षपातन "तत्वपक्षपातस्य ज्ञानस्वभावत्या- दित्यर्थः । यत्त्वत्र योगवात्तिककारणे क्तम् "अविलमस्कारवाधस्य योगफलवचनात्यारब्ध. कर्मणोऽप्यतिक्रमेणाशुतरमोक्षः केवलज्ञानाऽमाध्यो योगस्य फलम् । न हि भागसँस्कारस्प निःशेषतो दाहे प्रारब्धकर्माऽपि फलायाऽलम्" इति । तदेतद्यद्यपि न मन्दं तयाय- भिनिवेशलक्षणसूत्रे सम्प्रज्ञातयोगिनोऽपि गस्कारवशेनाऽभिनिवेशोऽस्तान्यतविरुद्धं वदता कथं मन्दाक्षं त्यक्तमिति प्रष्टव्योऽसौ । टि० ·समाधिपादः। भा० किञ्चाऽस्य भवति । सूतस्यापि निरोधेसर्वनिरोधान्नि/जः समाधिः॥५१॥ स न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकतानां संस्काराणामपि प्रतिबन्धी भवति । कस्माद्, निरोधजःसंस्कारः समाधिजान् संस्कारान् बाधत इति । निरोधस्थितिकालक्रमाऽनुभवेन निरोधचित्तकृतसंस्काराऽस्तित्वमनुमेयम् । टी० पृच्छति । "किञ्च" इति किञ्चाऽस्य भवति प्रज्ञासँस्कारबच्चित्तं प्रज्ञाप्रवाहजनकतया तथैव साधिकारमित्यधिकारापनुत्तयेऽन्यदपि किञ्चि- दपेक्षणीयमस्तीत्यर्थः (१) । सूत्रेणोत्तरमाह "तस्याऽपि निरोधे सर्वनिरोधा- निर्वीजः समाधिः ॥ ५१ ॥ परेण वैराग्येण ज्ञानप्रसादमात्रलक्षणेनसँस्कारोपजनहारा तस्याऽपि प्रज्ञा- कृतस्य सँस्कारस्य निरोधो, न केवलं प्रज्ञाया इत्यपिशव्दार्थः । सर्वन्यो- त्पद्यमानस्य सँस्कारप्रवाहत्य निरोधात् कारणाभावन कार्यानुत्पादनात, सोऽयंनिर्वाजः समाधिः। व्याचष्टे "स" इति। सः निर्वीजः समाधिः ।समा- विप्रज्ञाविरोधिनः परस्माद्वैराग्याजायमानः२' स्वकारणहारेण न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकृतानामप्यतौ सँस्काराणां परिपन्धी भवति । ननु वैराग्य विज्ञानं सद्विज्ञानं प्रज्ञामानं वाधतां, संस्कार त्वविज्ञानरूपं कथं वाचते। दृष्टा हि जानतोऽपि स्वप्नदृष्टाधे स्मृतिरित्याशयवान् पृच्छति "कस्माद् इति । उत्तरमाह । "निरोधज" इति ।निरुद्धचतेप्रज्ञाऽनेनेतिनि. रोधः परं वैराग्यं ततो जातो निरोधजः संस्कारः। संस्कागदेव दीर्घकालन- रन्तर्यसत्काराऽऽसवितपरवैराग्यजन्मनः प्रज्ञालबारबाधी,न तु विज्ञाना- दित्यर्थः । स्यादेतद्. निरोधजनवरतनावे किं प्रमागं ? न हि प्रत्यक्षम वाऽनुभवेत. मृत्ला वा कायेगाऽनुनीयता न च नवृत्तिनिरोधे प्रत्यक्ष मन्ति योगिनी, नाऽपि स्मृतिः, तत्य वृचिनात्रनिगेधनया स्मृतिजन- कत्वात्तन्मवादित्यत आह. "निरीद" इति । नियन्थितिः चिन्नन्य निन्दः । (1) साजरे ·१०४ भा० : . 1 पात जलदर्शने । व्युत्थाननिरोधसमाधिप्रभवः : सह कैवल्यभागीयैः संस्कारै- श्चित्तं स्वस्याम्प्रकृताववस्थितायां प्रविलीयते, तस्मात्ते संस्का- राश्चिचस्याऽधिकारविरोधिनो न स्थितिहेतवो, यस्मादवसि- ताऽधिकारं सह कैवल्यभागीयः संस्कारैश्चित्तं विनिवर्तते तस्मि- निवृत्ने पुरुषः स्वरूपप्रतिष्ठोऽतः शुद्धमुक्त इत्युच्यते ॥ ५५ ॥ इतिपातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रेसमाधिपादः प्रथमः ॥ ठी० निरुहाऽवस्था, तस्याः कालक्रमो मुहूर्ताऽर्द्धयामयामाऽहोरात्रादिः, तदनुभवेन। एतदुक्तं भवति । वैराग्याभ्यासप्रकर्षानरोधी निरोधप्रकर्षो मुहू- तऽयामादिव्यापितयाऽनुभूयते योगिना ।न च परवैराग्यक्षणाः क्रमनि- यततया परस्परमसम्भवन्तस्तत्तत्कालव्यापितया साऽतिशयं निरोधं कर्तु- मीशत इति तत्तवैराग्यक्षणप्रचयजन्यः स्थायी संस्कारप्रचय एषितव्यइति भावः । ननूच्छिद्यन्तां प्रज्ञासंस्कारा, निरोधसंस्कारस्तु कुतः समुच्छिद्यते, अनुच्छेदे वा साऽधिकारत्वमेवेत्यत आह “व्युत्थान" इति । व्युत्थान च तस्य निरोधसमाधिश्च = सम्प्रज्ञातः, तत्प्रभवा संस्काराः कैवल्यभागीयाः- निरोधजाः संस्कारा इत्यर्थः।व्युत्थानप्रज्ञासंस्काराश्चित्ते प्रलीना इति भवति चित्तं व्युत्थानप्रज्ञासंस्कारवत्।निरोधसंस्कारस्तु प्रत्युदितएवाऽऽस्ते चित्ते। निरोधसंस्कारे सत्यपि चित्तमनधिकारवत् । पुरुषार्थजनकं हि चित्तं साऽधि- कार, शब्दाद्युपभोगविवेकख्याती च तथा पुरुषार्थो । संस्कारशेषतायान्तुन बुन्द्रेः प्रतिसंवेदी पुरुष इति नाऽसौ पुरुषार्थः। विदेहप्रकृतिलयानां न निरो. धभागितया साधिकारं चित्तम्, अपि तु क्लेशवासिततयेत्याशयवानाह य- स्मादिति। शेपं सुगमम् । “योगस्यो देशनिर्देशौ तदर्थ वत्तिलक्षणम्।यो- गोपात्ताःप्रभेदाश्च पादेऽस्मिन्नुपवर्णिता"।इतिश्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातञ्जलमाप्यव्याख्यायां(तत्त्ववैशारद्यां)प्रथमः समाधिपादः समाप्तः ॥१॥ (१) सांग्ख्यप्रवचन = साक्ष्यशास्त्रस्यव प्रकण वचनं साहाट्यप्रवचन साहो ह्यन्युगमवादेनेश्वरं प्रतिषिद्धयामम्प्रज्ञातयोगनिरपेक्षान् तत्वज्ञानान्मोक्ष होऽत्र तु निरुपद्र वाऽमन्दियच्छिक मुक्तिनियमाय परमेश्वरविद्याऽऽमोक्षंहतुरसम्प्रज्ञातयोगदन प्रदर्शित हर्ष इति विधानमिः । (२) पादार्थनग्राहकं शोकमाह । “योगस्य" इति। दंग. निी योगारम्भननिहायोगलांग । योगाायाः = अन्यामगपादपः, ताप्रभेदाः = विविवारदय इत्यर्थः । इति श्रीमदामीनापपादमप्रकाशशिष्यवाटरमा टिपणम् । - - टि ·। पातञ्जलदर्शने साधनपादः ॥२॥ भा० उद्दिष्टः समाहितचित्तस्य योगः, कचं व्युत्थित्तचित्तोऽपि योगयुक्तः स्याद् इत्येतदाऽऽरभ्यते । सू. तपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥१॥ टी० ननु प्रथमपादेनैव सोपायः साऽवान्तरप्रभेदः सफलो योग उक्त- स्तत्किमपरमवशिप्यते यदर्थ द्वितीयपादः प्रारभ्यतेत्यत आह "उद्दिष्ट" इति। अभ्यासवैराग्ये हि योगोपायौ प्रथमे पाद उक्तौ, न च तौ व्यु. त्थितस्य द्रागित्येव संभवत इति] द्वितीयपादोपदेश्यानुपायानपेक्षते सत्त्वशुद्धयर्थमाततो हि विशुद्धसत्त्वः कृतरक्षासंविधानोऽभ्यासबैरान्ये प्रत्यहं भावयति । समाहितत्वम् = अविक्षिप्तत्वं, कथं व्युत्थितचित्तो- ऽप्युपदेक्ष्यमाणैरुपायैर्युक्तः सन् योगी स्यादित्यर्थः । तत्र वक्ष्यमाणेपु नियमेष्वाकृप्य प्राथमिकं प्रत्युपयुक्ततरतया प्रथमतः क्रियायोगनुपदि- शतिः सूत्रकारः “तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ १॥ टिक (१) उत्तापादेन सङ्गतिमभिधातुं पूर्ववृत्तमनुवइति "उद्दिष्ट" इति । पूर्वाद ममाहे- तचित्तस्य = योगारूदस्योत्तमाविकारिणो । योग उद्दिष्टः = कथितः, साम्प्रतं त्यिवचि- तो = योगमारुरुक्षुरपि, कथं नु नाम योगयुक्तः स्पादित्यनुकम्पयनाऽऽर येगा नदर्शन सूत्रजानमारम्यत इत्ययः । एकाग्रचित्तस्य सम्प्रज्ञानयोग इले. निरुपिता नपा कालयोनो मिहिनो, विक्षिप्तचित्तम्य तु न कऽपि गतिरुमाऽने शिविर ः साधना विक्षमपनीयाऽपालगन्ये भावयन सम्प्रदातमनाविन्यः पनामा प्रत. पादयितुं द्वितीयः पाद आरम्पत इति भावः । (२) दलित वर्ष । [ति - अतः मन्त्रागडय हितपादेस्टेशन रोड ! [४ रक्षामंदिगनः = सम्पानाऽन्यामगायोः । [२] मागपESi मद करना का न लिहाय प्रपन्नः किमान : - मोदो माह मेम" एक को न प्रति, अनुरकर = पालमामले मनन ।

·पातजलदर्शने । भा० व्युत्थाननिरोधसमाधिप्रभत्रैः सह कैवल्यभागीयैः संस्कारै- श्चित्तं स्वस्याम्प्रकृताववस्थितायां प्रविलीयते, तस्मात्ते संस्का- राश्चिनस्याऽधिकारविरोधिनो न स्थितिहेतवो, यस्मादवसि- ताऽधिकारं सह कैवल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं विनिवर्त्तते तस्मि: निवृत्ते पुरुषः स्वरूपप्रतिष्ठोऽतः शुद्धमुक्त इत्युच्यते ॥ ५१ ॥ इतिपातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रेसमाधिपादः प्रथमः ॥ ठी० निरुद्धाऽवस्था, तस्याः कालक्रमो मुहर्ताऽईयामयामाऽहोरात्रादिः, तदनुभवेन। एतदुक्तं भवति । वैराग्याभ्यासप्रकर्षानुरोधी निरोधप्रकर्षो मुहू- ति॒ऽर्दयामादिव्यापितयाऽनुभूयते योगिना । न च परवैराग्यक्षणाः क्रमनि- यततया परस्परमसम्भवन्तस्तत्तत्कालव्यापितया साऽतिशयं निरोधं कर्तु- मीशत इति तत्तद्वैराग्यक्षणप्रचयजन्यः स्थायी संस्कारप्रचय एषितव्यइति भावः । ननच्छिद्यन्तां प्रज्ञासंस्कारा, निरोधसंस्कारस्तु कुतः समुच्छिद्यते, अनुच्छेदे वा साऽधिकारत्वमेवेत्यत आह “व्युत्थान" इति । व्युत्थानं व तस्य निरोधसमाधिश्च = सम्प्रज्ञातः, तत्प्रभवा संस्काराः कैवल्यभागीयाः- निरोधजाः संस्कारा इत्यर्थः।व्युत्थानप्रज्ञासंस्काराश्चिचे प्रलीना इति भवति चित्तं व्युत्थानप्रज्ञासंस्कारवत् । निरोधसंस्कारस्तु प्रत्युदित एवाऽऽस्ते चित्ते। निराधसंस्कारे सत्यपि चित्तमनधिकारवत् । पुरुषार्थजनकं हि चित्तं साऽधि. कार, शब्दाद्युपभोगविवेकख्याती च तथा पुरुषार्थो । संस्कारशेपतायान्तुन बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुष इति नाऽसौ पुरुषार्थः । विदेहप्रकृतिलयानां न निरो. धमागितया साधिकारं चित्तम, अपि तु क्लेशवासिततयेत्याशयवानाह य. स्मादिति । शेषं मुगमम् । “योगस्यो देशनिर्देशी तदर्थ वृत्तिलक्षणमायो. गोपात्ता:प्रभेदाश्च पादेऽस्मिन्नुपर्णिता:"।इतिश्रीवाचस्पतिमिश्रविचितायां पातञ्जलभायव्याख्यायां(तत्त्ववैशारद्यां)प्रथमः समाधिपादः समातः॥१॥ टिः (१) मग्न्यप्रवद्रन = साइप्यशास्त्रम्गय प्रकण बरनं मागायन मानो दन्नवदेनेश्वरं प्रशिद्धयामम्प्रदायागनिरपेक्षान तापमानान्माक्ष उनी निद्र वादग्य व कनियमाय परमवविद्यालयमाप्रयोग प्रदान (२) पदार्थ-पाकमाह । "" ! 'दवियाने मोटापा : मंदिराला । :- अन्याय

·पातञ्जलदर्शने साधनपादः ॥२॥
भा० उद्दिष्टः समाहितचित्तस्य योगः, कथं व्युत्थितचित्तोऽपि
योगयुक्तः स्याद् इत्येतदाऽऽरभ्यते ।
स. तपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥१॥
टी० ननु प्रथमपादेनैव सोपायः साऽवान्तरप्रभेदः सफलो योग उक्त-
स्तत्किनपरमवशिष्यते यद्य द्वितीयवादः प्रारभ्यतेत्यत आह "उदिष्ट
इति। अभ्यालबैरान्ये हि योगोपायौ प्रथमे पाद उत्तो, न च तौ व्यु-
त्थितस्य द्रागिलेव संभवत इति द्वितीयपादोपदेश्यानुपायानरेक्षते
तत्त्वशुद्धयर्थमाततो हि विशुद्धसत्त्वः कृतरक्षासंविधानोऽभ्यासबैरान्ये
प्रत्यहं भावयति । समाहितत्वम् = अविक्षिप्तत्वं, कथं व्युत्यितचित्तो-
ऽप्युपदेक्ष्यमाणैरुपायैर्युक्तः सन् योगी स्यादित्यर्थः । तत्र वक्ष्यमाणेषु
नियनेष्वाकृष्य प्राथमिकं प्रत्युपयुक्ततरतया प्रथमतः क्रियायोगनुपदि-
शति सूत्रकारः “तपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः" ॥ 1 ॥

·पातालदर्शने। भा० नाऽतपस्विनो योगः सिद्ध्यति, अनादिकर्मक्लेशवासना- चित्रा प्रत्युपस्थितविषयजाला चाशुद्धिर्नान्तरेण तपः सम्भे- दमापद्यत इति तपस उपादानम्।तच्च चित्तप्रसादनमवाध- मानमनेनाऽऽसेव्यमिति मन्यते । स्वाध्यायः = प्रणवादिपवि- त्राणां जपः, मोक्षशास्त्राध्ययनं वा । ईश्वरप्रणिधान = सर्वक्रियाणां परमगुरावर्पणं, तत्फलसंन्यासो वा ॥ १ ॥ टी० क्रियैव योगः क्रियायोगः योगसाधनत्वात्, अत एव विष्णुपुराणे खाण्डिक्यकेशिध्वजसंवादे “योगयुक प्रथमं योगी युजमानोऽभिधीयत" इत्युपक्रम्य तपःस्वाध्यायादयो दार्शताः। व्यतिरेकमुखेन तपस उपायत्व- माह "नातपस्विन" इति । तपसोऽधान्तरव्यापारमुपायतोपयोगिनं दर्शयति "अनादि” इति । अनादिभ्यां कर्मक्लेशवासनाभ्यां चित्रा अत एव प्रत्युपस्थितम् = उपनतं विषयजालं यस्यां सा तथोक्ता,अशुद्धिः- रजस्तमःसमुद्रेको, नाऽन्तरेण तपः सम्भेदमापद्यते = सान्द्रस्य निता- न्तविरलता सम्भेदः । ननुपादीयमानमपि तपो धातुवैषम्यहेतुतया योगप्रतिपक्ष इति कथन्तदुपाय इत्यत आह "तच्च" इति । तावन्मा- त्रमेव तपश्चरणीयं, न यावता धातुवैषम्यमापद्यतेत्यर्थः । प्रणवादयः = 'पुरुषसूक्तरुद्रमण्डलब्राह्मणादयो वैदिकाः, पौराणिकाच ब्रह्मपारायणाद- थः । परमगुरुः = भगवानीश्वरः तस्मिन् । यत्रेदमुक्तं “कामतोऽकामतो चाऽपि यत्करोमि शुभाशुभम्। तत्सर्व त्वयि संन्यस्तं त्वत्प्रयुक्त करो- म्यहम्" इति । तत्फलसंन्यासो वा = फलाऽनभिसन्धानेन कार्यकरणं, यत्रेमुक्तं “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफल- हेतुर्भू; मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि" इति ॥१॥ [१] तपःशब्देन चात्र कामानशनत्वं हितमितमेध्याशित्वं च गृह्यते, न तु "उपवास- 'पयकादिकच्छ्चान्द्रायणादिभिः । शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तए उत्तमम्" इत्यादिस्मृत्युक्तम्, उपवासाद्यभ्यासे मरणाऽऽपातात् । चान्द्रायणाद्याम्यासे धातुवैषम्यापत्तेश्च । अत एव श्रुतौ तपसाऽनाशकेन" इत्याम्नातम् । तदेतदाह चित्तप्रसादाऽविरोध्येच तपोऽनुष्ठेयमिति परमर्षिभिर्मन्यत इत्यर्थः । * नानाविधा । तच्च " इति । अनेन योगिना ·साधनपादः॥ १०७ भा० स हि क्रियायोगः(१) । स० समाधिभावनार्थः क्लेशतनकरणार्थश्च ॥२॥ स हि प्रासेव्यमानः समाधिम्भावयति, क्लेशांश्च प्रतनू- करोति, प्रतनूकृतान् क्लेशान् प्रसङ्ख्यानाऽग्निना दग्धवीज- कल्पानप्रसवधर्मिगाः करिष्यतीति, तेषां तनूकरणात्पुनः क्लेशे- रपरासृष्टा सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिः सूक्ष्मा प्रज्ञा समाप्ताऽधि- कारा प्रतिप्रसवाय कल्पिष्यत इति ॥ २ ॥ टी० • तस्य प्रयोजना ऽभिधानाय सूत्रमवतारयति सहि" इति। “समाधि-, भावनार्थः क्लेशतनकरणाथेश्च ॥२॥ ननु क्रियायोग एव चेत् क्लेशान् प्रतनूकरोति कृतं तर्हि प्रसङ्ख्यानेनेत्यत आह "प्रतनृकृतान्” इति- क्रियायोगस्य प्रतनूकरणमात्रे व्यापारो, न तु वन्ध्यत्वे २ क्लेशानाम् ।प्रस- ङ्ख्यानस्य तु तद्वन्ध्यत्वे, दग्धवीजकल्पान्-इति वन्ध्यत्वेन दग्धकलमः वीजसारूप्यमुक्तम्। स्यादेतत, प्रसङ्ख्यानमेव चेत् क्लेशान्अप्रसवधर्मिण- करिष्यति कृतमेषां प्रतनूकरणेनेत्यत आह "तेषाम्" इति । क्लेशानाम्ते अतानवे हि बलवहिरोधिग्रस्ता सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिरुदेतुमेव नोत्सह- प्रागवतद्वन्ध्यभावं कर्तुम् । प्रविरलीकृतेषु तु क्लेशेषु दुलपु तद्वि रोधिन्यपि वैराग्याऽभ्यासाभ्यामुपजायते। उपजाता चैतेरपरामृष्टा = अन भिभूता नैव यावत्यरामृश्यते, सत्त्वपुरुषाऽन्यतामात्रख्यातिः । सूक्ष्मा प्रज्ञा अतीन्द्रियतया सूक्ष्मो ऽस्या विषय इति सूक्ष्मा प्रज्ञा, प्रतिप्र- सवाय = प्रविलयाय कल्पिप्यते । कुतः ? यतः समाप्ताऽधिकाग = समाप्तोऽधिकारः कार्याऽऽरम्भणं गुणानां ययाहेतुभनया सातधोक्तति॥२॥ दिः (१) म हीति भाप्यं मृत्रणकवाक्यतया व्यास्पेयम् । विज्ञाननिम्नु "इवर प्रजियान- मत्र पूर्वपादो भावनामेव कपन्न भवनात्याराडकर. हि प्रयोग इत्यदरी, महिपालमन्यासः कर्म कियापोन. भवनि कर्मशान'. न भावना अभियान जानने कानपोरभट् इत्येव पूनविनया बंटे पन्ने सति-अयं हि शिपायोग इनि. अपनवेले का वजनुदिना । (२) पान दम्पवेमियनंदने न शिकायोजनाका इत्यर्थः । (३) प्राररत नेपः । ननु विर विकास मे महामना ! दाऽतिपातमोगलापको समेत मनन ·.१०८ पातजलदर्शने। भा. अथ के ते क्लेशाः, कियन्तो वेति । सू० अविद्यास्मितारागद्वेषाऽभिनिवेशाः पञ्च' क्लेशाः ॥३॥ भा० क्लेशा इति(२) पञ्च विपर्यया इत्यर्थः। ते स्यन्दमाना गुणा- ऽधिकारं द्रढयन्ति, परिणाममवस्थापयन्ति, कार्यकारणसोत उन्नमयन्ति, परस्परानुग्रहतन्त्रीभूत्वा कर्मविपाकं चाऽभिनि- हरन्ति इति ।। ३ ॥ टी० पृच्छति “अथ" इति। “अविद्या" इति सूत्रेण परिहरति "अविद्या ऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः"॥३॥"क्लेशा" इतिव्याचष्टे पञ्च विपर्यय्या" इति । अविद्या तावद्विपर्यय एव । अस्मितादयोऽप्यविद्योपा- दानास्तदविनाभाववर्जिन इति विपर्ययाः । ततश्चाविद्यासमुच्छेदे तेषामपि समुच्छेदो युक्त इति भावः। तेषामुच्छेत्तव्यताहेतुं संसारकारणत्वमाह"ते" इति । स्यन्दमानाः समुदाचरन्तो ३) गुणानामधिकार(४) द्रढयन्ति =बल- वन्तं कुर्वन्ति। अत एव परिणाममवस्थापयन्ति,५'अव्यक्तमहदहङ्कारपरम्प- रया हि कार्यकारणसोत उन्नमयन्ति उद्भावयन्ति। यदर्थ सर्वमेतत्कुर्वन्ति तदर्शयति "परस्पर"इति।कर्मणां विपाकः =जात्यायुभीगलक्षणः पुरुषार्थः, तममी क्लेशा अभिनिर्हरन्ति निप्पादयन्ति । किम्प्रत्येकं निप्पादयन्ति, नेत्याह"परस्परानुग्रह" इति। कर्मभिः क्लेशाःक्लेशैश्च कर्माणीति'६॥३॥ (१) अत्र पञ्चेत्यल्लब्धं विपर्य्यया इति च माप्यकता पूरितमिति वदता विज्ञान- भिक्षुणा, पञ्चेति न सूत्रान्तर्गतमिति वनितम् । अत एव कुत्र चिद् उपलभ्यते कुत्र चिन्नति, वाचस्पतिमिश्रास्तृदामीना एवाति जयम् । (२) इति शब्दोऽविद्यादिपरामशी, तथा चाऽविद्यादयः पञ्च विपर्यया कलेशा इति योजना । कियन्त इति प्रश्नस्योत्तरं पञ्चेत्यनेनोक्तम् । के ते इति प्रश्नोत्तर त्रिपथ्यया इत्यनेनोक्तमिति विज्ञानभिक्षुः । (३) समुदाचरन्तःम्लयप्रातिस्विकवृत्तयः सन्त इत्यर्थः । (४) गुणानामधिकारम् सच्चादिगुणानां काप्यारम्भणसामर्थ्यम् इत्यर्थः । (५) परिणाममवम्यापयन्ति = गुणानां वैषम्यम्य परिणाम सर्जननिदान निवपन्नीत्यर्थः । (३) इति = इत्येवं परम्पगऽनुग्रहतन्त्रीभूत्वा निम्पादयन्तीत्यर्थः । तन्ना इनि पाटा. न्तम । अविद्यातो गो गगारचाऽविद्यन्येयमादिरूपाऽन्योऽन्याउनुग्रहाऽधीना माना जायायुभगं निभादगन्तीत्यर्थ इत्य के । टि० ·पातजलदर्शने । सू० अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुतप्तनविच्छिन्नो- दाराणाम् ॥४॥ भा०अत्राऽविद्या क्षेत्रम् =प्रसवभूमिः, उत्तरेषाम् अस्मितादीनां चतुर्विध कल्पितानांप्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्।तत्र का प्रसुप्तिः चेतसि शक्तिमात्रप्रतिष्ठानां वीनभावोपगमः (१) तस्य प्रवोध अालम्बने संमुखीभावःप्रसङ्ख्यानवतो दग्धक्लेशबीजस्य संमु- खीभूतेऽप्वालम्बने नासौ पुनरस्ति, दग्धवीजस्य कुतप्ररोह इतिः टी० हेयानां क्लेशानामविद्यामूलत्वं दर्शयति “अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्त- तनुविच्छिन्नोदाराणाम्" ||४]] "तत्र का प्रसुप्तिरिति । स्वाचितामक्रिया- मकुर्वतां क्लेशानां सद्भावे न प्रमाणमस्तीत्यभिप्रायः पृच्छतः । उत्तरमाह "चेतसि" इति । मा नामाऽर्थक्रिया कार्युः क्लेशाः. विदेहप्रकृतिलयानां'२' वीजभावं प्राप्तास्तु ते शक्तिमात्रेण सन्ति क्षीर इव दधि। नहि विवेकख्यातेर- न्यदस्ति कारणं तद्वन्ध्यतायाम् । अतो विदेहप्रकृतिलया विवेकख्यातिविरहि- णः प्रसुप्तक्लेशा नयावदवाधिकालं प्राप्नुवन्ति तत्प्राप्तौ तु पुनरावृत्ताः सन्तः क्लेशास्तेषु तेषु विषयेषु संमुखीभवन्ति शक्तिमात्रेण प्रतिष्ठा येषां ते तथो- ताः,तदननोत्पत्तिशक्तिरुक्ता.बीजभावोपगम - इति च कार्यशक्तिरितिनिनु टि० (१) विदेहानां प्रकृदिलीनानां च चेतमि शनिमात्रेण = अनागनाऽस्ययाऽवस्य- तानां क्लेशानां या बीजमायोपगम = वारजनन र मध्य. मा प्रशिरित्यर्थः । दग्बालेशेन्यः सुतानां क्लेशानां बेलाय बीजमाव पगन इत्यादिनने मध्यति "तस्य प्रबोध" इति । अलम्कने = वनविषय. य. समुभव - मनिकटता, म एव तस्य = सुप्तक्लेशस्य प्रोध इत्यर्थः। यथा मनातीनां नई नीनानां बरेटा प्रबधन्ते न तथा सन्निरष्टेप विष निनां दयान ने प्रकल्पात इन्सार । "प्रसाल्यान" इति । आलम्बनीभूतेऽपि विश्व न प्रमंडलाना श्री भवतीयः । तत्र हेतुनाह दविजय जुनः प्रमेह दाव" इति । (२) विदेहप्रगतिलवानानिपत्र चेतति नमः ।

·१०८ पातजलदर्शने। भा० अथ के ते क्लेशाः, कियन्तो वेति । सू० अविद्यास्मितारागद्वेषाऽभिनिवेशाः पञ्च' क्लेशाः॥३॥ भा० क्लेशा इति२) पञ्च विपर्यया इत्यर्थः। ते स्यन्दमाना गुणा- ऽधिकारं द्रढयन्ति, परिणाममवस्थापयन्ति, कार्यकारणसोत उन्नमयन्ति, परस्परानुग्रहतन्त्रीभूत्वा कर्मविपाकं चाऽभिनि- हरन्ति इति ॥ ३ ॥ टी० पृच्छति “अथ" इति। "अविद्या" इति सूत्रेण परिहरति “अविद्या ऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः॥३॥"क्लेशा" इति व्याचष्टे"पञ्च विपर्यय्या” इति । अविद्या तावद्विपर्यय एव । अस्मितादयोऽप्यविद्योपा- दानास्तदविनाभाववर्त्तिन इति विपर्ययाः । ततश्चाविद्यासमुच्छेदे तेषामपि समुच्छेदो युक्त इति भावः । तेषामुच्छेत्तव्यताहेतुं संसारकारणत्वमाह"ते" इति । स्यन्दमानाः = समुदाचरन्तो३) गुणानामधिकार(४) द्रढयन्ति =वल- वन्तं कुर्वन्ति। अत एव परिणाममवस्थापयन्ति,५'अव्यक्तमहदहङ्कारपरम्प- रया हि कार्यकारणसोत उन्नमयन्ति = उद्भावयन्ति।यदर्थ सर्वमेतत्कुर्वन्ति तदर्शयति"परस्पर" इति।कर्मणां विपाकः जात्यायु गलक्षणः पुरुषार्थः, तममी क्लेशा अभिनिहरन्ति =निष्पादयन्ति । किम्प्रत्येकं निप्पादयन्ति, नेत्याह"परस्परानुग्रह" इति। कर्मभिः क्लेशाःक्लेशश्च कर्माणीति ६॥३॥ (१) अत्र पञ्चेन्यल्लब्धं विपर्यया इति च भाप्यकता पूरितमिति वदता विज्ञान- भिक्षुणा, पञ्चेति न सूत्रान्तर्गतमिति घनितम् । अत एव कुत्र चिद् उपलभ्यते कुत्र चिन्नति, वाचस्पतिमिश्रास्तूदासीना एवात्रति ज्ञेयम् । (२) इति शब्दोऽविद्यादिपरामशी, तथा चाऽविद्यादयः पञ्च विपर्यायां क्लेशा इति योजना | कियन्त इति प्रश्नस्योत्तरं पञ्चेत्यनेनोक्तम् । के ते इति प्रश्नस्योत्तर विपर्यया इत्यनेनोक्तमिति विज्ञानभिक्षुः । (३) समुदाचरन्तः लब्धप्रातिस्विकवृत्तयः सन्त इत्यर्थः । (४) गुणानामधिकारम् - सत्वादिगुणानां कार्यारम्भणसामर्थ्यम् इत्यर्थः । (५) परिणाममवस्थापयन्ति = गुणानां वैषम्यरूपं परिणाम सर्जननिदानं निवर्तयन्तीत्यर्थः । (६) इति = इत्येवं परस्पराऽनुग्रहतन्त्रीभूत्या निप्पादयन्तीत्यर्थः। तन्त्रा इति पाठा- तरम् । अविद्यातो रागो रागाचाऽविवेत्येवमादिरूपाऽन्योऽन्याऽनुग्रहाऽधीना भत्ता जात्यायुभांगं निभादयन्तीत्यर्थ इत्यके । । दि० ·पातजलाशने! सू अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुतप्तनविच्छिन्नो- दाराणाम् ॥ ४॥ भा अत्राऽविद्या क्षेत्रम्-प्रसवभूमिः उत्तरेपाम् अस्मितादीनां चतुववकल्पितानांप्रतुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्।तत्र का प्रसुप्तिः चेतति शक्तिमात्रप्रतिष्ठानां वीजभावोपगमः .) तस्य प्रवोध श्रालम्बने तमुखीभावःप्रतयानवतो दन्वक्शवीजस्य संमु- खीभूतेऽप्यालम्बने नातौ पुनरस्ति, दग्वबीजस्य कुत प्ररोह इतिः वी० हेयानां क्लेशानानविद्यानुलत्वं दर्शयति, अविद्या क्षेत्रमुचरेपां प्रसुप्त- तनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥४॥ तत्र का प्रसुप्तिरिति । तोचितानर्थक्रिया- नजुर्वतां क्लेशानां तनावे नप्रमाणनात्यनित्रायः पृच्छतः । उत्तरनाह "चेतन्ति" इति। ना नानाऽर्थक्रिया कार्युः क्लेशाः. विदेहप्रकृतिलयानां वीजनावंप्राप्तास्तुतेशत्तिमात्रेण तन्ति क्षीर इवधि। नहि विवेकख्यातेर- न्यन्ति कारणंतहन्यतायान् । अतो विदेहप्रकृतिल्या विवेकख्यातिविरहि- ग:अनुप्तहज्ञानयावहाधिकालं प्राप्नुवन्ति तत्प्राप्तौ तु पुनरावृत्ताः सन्तः हेशान्तेपुतेषु विषयेषु संनुखीभवन्ति शक्तिनात्रेण प्रतिष्टा येषां ते तथो- जल्दननोलविशतिरला.बीजनावोगन इतिच कार्यशक्तिरितिाननु - दिल (3) विहाननं महिनजे SEAR- सन लेन के नाम = =: प्रमीयर्थः । दमो मान लेने के देन देने की " अरे" - मेने केले. ६ = ह. र ने हम जाने नये को सलाम ! : म: ! "र"। नको रे । .

·११० पातञ्जलदर्शने भा०अतः क्षीणक्लेशः कुशलश्चरमदेह इत्युच्यते,तत्रैव सा दग्ध वीजभावापञ्चमीक्लेशावस्थानान्यत्रेति, सतांक्लेशानांतद वीजसामर्थ्य दग्धमिति विषयस्य सम्मुखीभावेऽपि सति न भव त्येषां प्रवोध इत्युक्ता प्रसुप्तिर्दग्धवीजानामप्ररोहश्च तनुत्व मुच्यते, प्रतिपक्षभावनोपहताः क्लेशास्तनवो भवन्ति।तथावि च्छिद्य विच्छिद्य तेन तेनाऽऽत्मना पुनः समुदाचरन्ति इति वि च्छिन्नाः।कथं, रागकाले क्रोधस्यादर्शनातान हि रागकाले क्रोध समुदाचरति रागश्चक्वचिद् दृश्यमानो न विषयान्तरे नास्ति टी०विवेकख्यातिमतोऽपि क्लेशाः कस्मान्न प्रसुप्ता इत्यत आह “प्रसंख्यान वत” इति । चरमदेहः :=न तस्य देहान्तरमुत्पत्स्यते यदपेक्षयाऽस्य देह पूर्व इत्यर्थः । नाऽन्यत्र = विदेहादिष्वित्यर्थः । ननु सतो नाऽत्यन्तविनाश इति किमिति तदीययोगडैिबलेन विषयसंमुखीभावे न क्लेशाः प्रबुद्ध्यन्द इत्यत आह “सताम्" इति । सन्तु क्लेशाः, दग्धस्त्वेषां प्रसङ्ख्याना- ग्निना बीजभाव इत्यर्थः । क्लेशप्रतिपक्षः क्रियायोगस्तस्य भावनम् =अनु. ठानं तेनोपहतास्तनवः । अथवा सम्यग् ज्ञानम् अविद्याया: प्रतिपक्षः, भेद- दर्शनम् अस्मितायाः, माध्यस्थ्य (३) रागद्वेषयोः, अनुवन्धबुद्धिनिवृत्ति रभिनिवेशस्येति । विच्छितिमाह, “तथा” इति । क्लेशानामन्यतमेन समुदाचरताऽभिभवाद्वाऽत्यन्तं विषयसेवया वा विच्छिद्य विच्छिद्य टि० (१) “यस्येदं जन्म पाश्चात्यं तमेवाशु महामते । विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणु. मिवोत्तमम्" इति स्मृतिसिद्धे चरमदेह एवं दग्यचीजभावाऽवस्था, नाऽन्यत्र = प्रकृतिली. नादिष्वित्यर्थः । (२) तेन तेनाऽत्मना = पूर्ववदतनुभाव, समुदाचरन्ति = लब्धवृत्तयो भवन्ती- त्यर्थः । [३] माध्यस्थ्यम् = अहेयाऽनुपादेयज्ञानवैधुर्यम् । [2] अनुबन्यबुद्धिनिवृत्तिः = मा न भूवं, किन्तु भूयासमिति नैगिकमरणत्रामनि- वृत्तिरित्यर्थः । उपकरणाऽस्याऽनुबन्धबुन्हिनिवृत्तिरियन्ये ।

·साधननपादः। । भा० (नैकस्यां स्त्रियांचैत्रो रक्त इत्यन्यासु स्त्रीषु विरक्त इति किन्तु तत्र रागो लब्धवृत्तिः, अन्यत्र भविष्यवृत्तिरिति । स हि तदा प्रसुप्ततनुविच्छिन्नो भवति । विषये योलब्धवृत्तिःस उदारः। सर्व एवैते क्लेशविषयत्वन्नातिकामन्ति । कस्तर्हि विच्छिन्नःप्रसु- तस्तनुरुदारोवा क्लेश इति। उच्यते। सत्यमेवैतत् किन्तु विशिष्टा- टी० तेन तेनात्मना समुदाचरन्ति = आविर्भवन्ति, वाजीकरणा(२ धुपयोगेन वाऽभिभावकदौर्बल्येन वेति, वीप्सया विच्छेदसमुदाचारयोः पौनःपुन्यं दर्शयता यथोक्तात्प्रसुप्ताद् भेद उक्त: । रागेण वा समुदाचरता विजा- तीयः क्रोधोऽभिभूयते, सजातीयेन वा विषयान्तरवर्त्तिना रागेणैव विषया- न्तरवर्ती रागोऽभिभूयत इत्याह “राग” इति । भविष्यवृत्तेस्त्रयी गतिर्यथायोगंवेदितव्येत्याह सहि' इति। भविष्यवृत्ति क्लेशमात्रपरामर्शि सर्वनाम (३) न चैत्ररागपरामर्शि, तस्य * विच्छिन्नत्वा- देवेति । उदारमाह “विषय" इति, । ननूदार एव पुरुषान् क्लिश्नातीति भवतु क्लेशः, अन्ये त्वक्लिश्नन्त: कथं क्लेशा इत्यत आह “सर्व एवैत इति । क्लेशविषयत्वं = क्लेशपदवाच्यत्वं, नाऽतिक्रामन्ति उदारतामाप- द्यमाना, अत एव तेऽपि हया इति भावः । क्लेशत्वेनैकतां मन्यमानश्चो- दयति “कस्तहि" इति । क्लेशत्वेन समानत्वेऽपि यथोक्ताऽवस्थाभेदा- हिशेष इति परिहरति “उच्यते सत्यम्” इति । स्यादेतद्, अविद्यातो भवन्तु क्लेशास्तथाप्यविद्यानिवृत्तौ कस्मान्निवर्तन्ते, न खलु पटः टि० (१) विषयान्तरे रागो नास्तीति न, किन्वत्येवेत्यर्थः । तत्र लोकप्रसिद्धं दृष्टान्न- माह । “नैकस्पाम्" इति । एकस्यां स्त्रियां चत्रो रक्त इति हेतोरन्यामु विरक्त इति न, किन्तु तत्र = एकस्यां स्त्रियां रागो लघवृत्तिः = उदारः. अन्यामु स्त्रीपु भविष्य- बृत्तिः = विच्छिन्न इत्यर्थः । नायं नियमोऽन्यत्र विच्छिन्न एव क्लेमो भवति इनि, किन्त- हि बेचिद् भविष्यवृत्तयः क्लेशाः साम्प्रतं प्रमुप्ताः, केचित् तनवः, वेच्चिच्च विन्छिन्ना इत्याह “सहि इति सहि = भाविष्यवृत्तिः क्लेमाः तदा = एकस्मिन क्लेश उदाराऽवस्था- मापन्न मति, कुत्रचिप्रमुतो भवति, कुलचिन तनुर्भवति, क्वचित्र विच्छिलो भवति, नाऽत्य- ताऽनन् भवत्पमत उत्तादाऽसम्भवादिलः । प्रश च विभिन्न दामादाय त्रीयाग उदाहृतः । एवमन्यत्राऽपि वोपमिति भावः । (२) दान कर दि = गुचियातालवृदयादि सार-पागरेण प्रभितम् । (३) सर्वनाम नहीपसलहन्दः । * ापागम्य ।

·११० c पातञ्जलदर्शने भा०अतः क्षीणक्लेशः कुशलश्चरमदेह इत्युच्यते,तत्रैव सा दग्ध- बीजभावापञ्चमीक्लेशावस्थानान्यत्रेति,सतांक्लेशानांतदा बीजसामर्थ्य दग्धमिति विषयस्य सम्मुखीभावेऽपि सति न भव- त्येषां प्रबोध इत्युक्ता प्रसुप्तिर्दग्धवाजानामप्ररोहश्च तनुत्व- मुच्यते, प्रतिपक्षभावनोपहताः क्लेशास्तनवो भवन्ति।तथा वि- च्छिद्य विच्छिद्य तेन तेनाऽऽत्मना पुनः समुदाचरन्तिइति वि- च्छिन्नाः कथं, रागकाले क्रोधस्यादर्शनात्।न हि रागकाले क्रोधः समुदाचरति रागश्चक्वचिद् दृश्यमानो न विषयान्तरे नास्ति टी०विवेकख्यातिमतोऽपि क्लेशाः कस्मान्न प्रसुप्ता इत्यत आह "प्रसंख्यान- वत" इति । चरमदेहः =न तस्य देहान्तरमुत्पत्स्यते यदपेक्षयाऽस्य देहः पूर्व इत्यर्थः । नाऽन्यत्र=विदेहादिष्वित्यर्थः । ननु सतो नाऽत्यन्तविनाश इति किमिति तदीययोगईिबलेन विषयसंमुखीभावे न क्लेशाः प्रबुद्ध्यन्त इत्यत आह “सताम्" इति । सन्तु क्लेशाः, दग्धस्त्वेषां प्रसङ्ख्याना- ग्निना बीजभाव इत्यर्थः । क्लेशप्रतिपक्षः क्रियायोगस्तस्यभावनम् =अनु- ष्ठानं तेनोपहतास्तनवः । अथवा सम्यग् ज्ञानम् अविद्यायाः प्रतिपक्षः, भेद- दर्शनम् अस्मितायाः, माध्यस्थ्य ३) रागद्वेषयोः, अनुबन्धबुद्धिनिवृत्ति रभिनिवेशस्येति । विच्छितिमाह, “तथा" इति । क्लेशानामन्यतमेन समुदाचरताऽभिभवाद्वाऽत्यन्तं विषयसेवया वा विच्छिद्य विच्छिद्य टि० (१) “यस्येदं जन्म पाश्चात्य तमेवाशु महामते । विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणु- मिवोत्तमम्" इति स्मृतिसिद्धे चरमदेह एव दग्धबीजभावाऽवस्था, नाऽन्यत्र = प्रकृतिली- नादिष्वित्यर्थः । (२) तेन तेनाऽत्मना = पूर्ववदतनुभावेनैव, समुदाचरन्ति = लब्धवृत्तयो भयन्ती- । त्यर्थः । [३] माध्यस्थ्यम् = अहेयाऽनुपादेयज्ञानवैधुर्यम् । [४] अनुवन्धबुन्दिनिवृत्तिः = मा न भूवं, किन्तु भूयासमिति नैसर्गिकमरणत्रामनि- वृत्तिरित्यर्थः । उपकरणाऽख्याऽनुबन्धबुन्द्रिनिवृत्तिरित्यन्ये ।

·साधनपादः। भा० तस्याचाऽमित्राऽगोष्पदवद् वस्तुलतत्त्वं विज्ञेयम् । यथा नाऽमित्रो मित्राऽभावो, न भित्रमात्रं किन्तु तविरुद्धः सपत्नः, तथा गोप्पदं न गोप्पदाभावो, न गोष्पदमात्रं किन्तु देश एव ताभ्यामन्यद् वस्वन्तरम् । एवमविद्या नप्रमाणं, नप्रमाणा- भावः, किन्तु विद्याविपरीतं ज्ञानान्तरमविद्येति ॥५॥ टी० गुणे त्वन्याय्यकरपना,तन्नाद्विद्यास्वरूपाऽनुपघाताय नमोऽन्यथा- करणम् अव्याहारोवा निषेधत्येति, अन्यपदार्थप्राधान्ये त्वविद्यमानविद्या बुद्धिर्वक्तव्या, नबाउलो विद्याया अभावमात्रेण क्लेशादिवीज, विवेकख्या- तिपूर्वकनिरोधसम्मन्नाया अपि तथावप्रसङ्गाः । तस्मात्सर्वथैवाऽविद्याया नक्लेशादिमूलनेसत आह । “तत्यान्च" इति । वन्तुनो भावो वस्तुत- तत्वं वस्तुत्वनिसर्थः । तदनेन न प्रतज्ज्यप्रतिधो, नाऽपि विधवाऽविद्या नाऽपि तदनावविशिष्टा बुद्धिरपि तु विद्याविरुद्धं विपर्यज्ञानमविद्येत्युक्तं, लोकाधीनाविधारणोहिवादार्थसंबन्धः।लोके चोत्तरपदार्थप्रधानत्याऽरि नल उत्तरपदाऽभिधयोपनर्दकत्व तल्लक्षिततद्विरुद्धपरतयातत्र तत्रोपलब्ध) रिहाऽपि तद्विरद्ध वृचिरिति भावः। दृष्टान्तं विभजते यथा नाऽमित्र इति। न मित्राऽनावो नाऽपि नित्रमात्रनित्यत्यानन्तरं वन्त्वन्तरं किन्तु तहिन्दः तरल इति वक्तव्यम् । तथाऽगोपनितिन गोप्पदामावो, न गोपदमानं किन्तु देश एवं विपुलो गोपदविरुद्धः,ताभ्याम् अभावगोपदाभ्यानन्य इति, अर्थीद्वन्त्वन्तरन् । दान्तिके योजयति “एवम्" इति ॥ ५ ॥ (१)दिर प्रशानसाऽवचमाभिषेपन, च = वर- मईका मानना न दुइनुदानापन्यतन पुनमः । वनविकट नीट दिया नमन (रू बडे देशमा- दाद देने पर ः "डनमान्य दिदा (मीन, दुनं “मनट प्रमिका स्पद कम"! * देनदान ·पातजलदर्शने। भा०किनः" इतितत्र सुखख्यातिरविद्या तथानात्मन्यात्मख्याति वाह्योपकरणेषु चेतनाऽचेतनेषु, भोगाधिष्टाने वा शरीरे, पुरु- पोपकरणे वा मनस्यनात्मन्यात्मख्यातिरिति । तथैतदत्रोक्तं,() व्यक्तमव्यक्तं वासत्वमात्मत्वेनाभिप्रतीत्यतस्यसम्पदमनु नन्द- त्यात्मसम्पदं मन्वानस्तस्यव्यापदमनुशोचल्यात्मव्यापदं मन्य- मानः स सर्वोऽप्रतिबुद्ध" इति । एषा चतुप्पदा भवत्यविद्या मूलमस्य क्लेशसन्तानस्य कर्माशयस्य च सविपाकस्य इति । टी० हिंसादौ, संसारमोचकादीनां पुण्यप्रत्ययः' एवमर्जनरक्षणादिदुःखब. हुलतयाऽनर्थे = धनादौ अर्थप्रत्ययो व्याख्यातः। सर्वेषां जुगुप्सितत्वेना- ऽशुचित्वात् । “तथा दुःख" इति । सुगमम्। “तथाऽनात्मनि” इति, सुगमम् । तथैतदत्रोक्तं -पञ्चशिखेन, व्यक्तम् = चेतनं पुत्रदार- पश्वादि, अव्यक्तम् = अचेतनं शय्यासनाशनादि, स सर्वोऽप्रतिवद्धः मूढः । चत्वारि पदानि = स्थानान्यस्या इति चतुष्पदा । नन्वन्या अपि दिङ्मोहालातचक्रादिविषयाऽनन्तपदाऽविद्या, तत्किमुच्यते चतुष्पदेत्यत आह “मूलमस्य" इति । सन्तु नामाऽन्या अप्यविद्याः, संसारवीजं चतु- उपदैवेति। नन्वविद्येति नइसमासः पूर्वपदार्थप्रधानो वा स्याद् यथाऽमक्षिक- मिति, उत्तरपदार्थप्रधानो वा यथाऽराजपुरुष इति, अन्यपदार्थप्रधानो वा यथाऽमक्षिको देश इति, तत्र पूर्वपदार्थप्रधानत्वे विद्यायाः प्रसज्ज्यप्रति- षेधो गम्येत । नचाऽस्य क्लेशादिकारणत्वम्[५] उत्तरपदार्थप्रधानत्वे वा विद्यैव कस्य चिदभावेन विशिष्टा गम्येत । सा च क्लेशादिपरिपन्थिनी, न तु तबीजम् । न हि प्रधानोपघाती प्रधानगुणो युक्तस्तदनुपधाताय टि० (१) बाह्यस्य देहस्य, उपकरणेषु=पुत्रपशुभृत्यशय्यासनादिष्वनात्मस्वित्यर्थः । (२) तथैतदत्रोक्तम् यथा मयोक्तं तथा अत्र-चतुर्थेऽविद्याविषये. पञ्चशिखेनाऽप्ये- तदुक्तमित्यर्थः। (३) मन्यमान इत्यस्याग्रे य इति शेषो बाध्यः । (४) द्वन्द्ववत्स्वतन्यपदार्थद्वयाऽनगमादुभयपदार्थप्रधानत्वं नाऽऽशङ्कितमिति माध- वाचार्यः। (५) उपलक्षणं चैतत् अविद्याशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वाऽभावाऽऽपत्तेश्चैत्यस्याऽपि। - ·'साधनपादः1 भा० तस्याश्चाऽमित्राऽगोष्पदवद् वस्तुसतत्त्वं विज्ञेयम् । यथा नामित्रो मित्राऽभावो, न मित्रमात्रं किन्तु तद्विरुद्धः सपत्नः, तथाऽगोष्पदं न गोष्पदाभावो, न गोष्पदमात्रं किन्तु देश एव ताभ्यामन्यद् वस्त्वन्तरम् । एवमविद्या नप्रमाणं, नप्रमाणा- भावः, किन्तु विद्याविपरीतं ज्ञानान्तरमविद्येति ॥५॥ टी० गुणे त्वन्याय्यकल्पना, तस्माद्विद्यास्वरूपाऽनुपघाताय नोऽन्यथा- करणम् अध्याहारो वा निषेधस्येति, अन्यपदार्थप्राधान्ये त्वविद्यमानविद्या वुद्धिर्वक्तव्या, नचाऽसौ विद्याया अभावमात्रेण क्लेशादिवीजं, विवेकख्या- तिपूर्वकनिरोधसम्पन्नाया अषि तथात्वप्रसङ्गात् । तस्मात्सर्वथैवाऽविद्याया न क्लेशादिमूलतेत्यत आह । “तस्याश्च” इति । वस्तुनो भावो वस्तुस- तत्त्वं वस्तुत्वमित्यर्थः । तदनेन न प्रसज्ज्यप्रतिषेधो, नाऽपि विद्यैवाऽविद्या नाऽपि तदभावविशिष्टा बुद्धिरपि तु विद्याविरुद्ध विपर्यज्ञानमविद्येत्युक्तं, लोकाधीनाऽवधारणोहि शब्दार्थसंबन्धः (२। लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्याऽपि नत्र उत्तरपदाऽभिधेयोपमर्दकस्य तल्लक्षिततद्विरुद्धपरतयातत्र तत्रोपलव्धे ) रिहाऽपि तद्विरुद्धे वृत्तिरिति भावः। दृष्टान्तं विभजते “यथा नाऽमित्र" इति। न मित्राऽभावो नाऽपि मित्रमात्रमित्यस्यानन्तरं वस्त्वन्तरं किन्तु तद्विरुद्धः सपत्न इति वक्तव्यम् । तथाऽगोप्पदमिति न गोप्पदाभावो, न गोप्पदमात्रं किन्तु देश एवं विपुलो गोप्पदविरुद्धः,ताभ्याम् अभावगोप्पदाभ्यामन्य* इति, अर्थाद्वस्त्वन्तरम् । दार्टान्तिके योजयति “एवम्" इति ॥ ५ ॥ ( १ ) हि यतः प्रधानस्य-उत्तरपदार्थस्याऽविद्यासदाऽभियस्य, याती% टा. मईकः, प्रधानगुणोनों, न युक्तोऽतस्तदनुाद नाय गुग वान्याय्यकत्वना युनेलर्थः । एवं च न विद्याविरुद्धमविद्यारदवाप्यमाप वनाविमिटा विद्या सावन बार मिति भावः। (२) स्पष्ट चतहोकवेदशदार्थक्याऽधिकरणे. पाहः "डप्रयोगगयो हिसान्दार्थः सई व नः । तेन यत्र प्रयुक्त दोन नमादपनीने" । (३) नालापपलधरित्यर्थः, ननु "मानवायोगे तु नव न प्रतिषेधकः । यदत्याविन्यमाविरोधित इति । - सन्ददेति टन्दा टिक ·१९८ पातजलदरोने सू० स्वरसवाही विदुपोऽपि तथारूढोभिनिवेशः(१।९। भा.सर्वस्य प्राणिन इयमात्माशीनिया भवति मान भूवं भूयास- मिति, (२) नचाऽननुभूतमरणधर्मकस्यैषा भवत्याऽऽत्माऽऽशीः। एतया च पूर्वजन्माऽनुभवः प्रतीयते । स चाऽयमभिनिवेशःक्लेशः स्वरसवाही कृमेरपि जातमात्रस्य प्रत्यक्षाऽनुमानागमैरसम्भा- टी० "स्वरसवाही विदुपोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः" ॥९॥ अभिनिवेश- पदार्थ व्याचष्टे “सर्वस्य प्राणिन" इति । इयमात्माऽऽशीः = आत्मनि प्रार्थना मा न भूवमा अभावी भूवं, भूयास = जीव्यासमिति । नचाननु- भूतमरणधर्मकस्य = अननुभूतो मरणधर्मो येन जन्तुना तस्यैवं भव- त्यात्माशीः = अभिनिवेशो मरणभयं, प्रसङ्गतो जन्मान्तरं प्रत्याचक्षाणं नास्तिकं निराकरोति “एतया" इति । प्रत्युदितस्य शरीरस्य धियमा- णत्वात् पूर्वजन्मानुभवः प्रतीयते = निकायविशिष्टाभिरपूर्वाभिहन्द्रिय- वेदनाभिरभिसम्बन्धो जन्म तस्याऽनुभवः = प्राप्तिः सा प्रतीयते, कथामित्यत आह “स चायभिनिवेश" इति। अोक्तावेवास्य क्लेशत्वमाह "क्लेश' इति । अयमहितकर्मादिना जन्तून् क्लिश्नाति = दुःखा- करोति इति क्लेशः । वक्तुमुपक्रान्तं परिसमापयति "स्वरसबाही" इति । स्वभावेन = वासनारूपेण वहनशीलो, न पुनरागन्तुकः । टि. । (१) तथेति तन्छब्देनाऽपि-शब्दसमुचितोऽविद्वान् परामृश्यते । तथा च यथाऽविदुषो नैसर्गिको मरणत्रासस्तथा विदुषोऽपि = श्रुताऽनुमितविवेकिनोऽपि, यो रूढो मरणत्रासः सोऽभिनिवेशाऽख्यः क्लेश इत्यर्थः । अत्र च शास्त्रज्ञ एव विद्वग्छब्देनोच्यते, न तत्वज्ञः । प्रमख्यानाऽग्निनाऽविद्याया दग्धत्वात् तन्मूलस्याऽभिनिवेशस्य तस्मिन्नसम्भवात् । एतेन तत्वज्ञ एवाऽत्र विद्वच्छब्दार्थ इति विज्ञानभिक्षुक्तिर्निर्दलिता । (२) अहमभावशीलो मा भूवं, किन्तु भूयासमेवेति प्रार्थना सर्वस्याऽस्तीति भावः ।

·साधनपादः। ११० भा० वितोमरणत्रास उच्छेददृष्टयात्मकः पूर्वजन्मानुभूतं मर- णदुखःमनुमापयति । यथा चायमत्यन्तमूढेषु दृश्यते क्लेशस्तथा विदुषोऽपि = विज्ञातपूर्वापरान्तस्य रूढः । कस्मात् । समाना हि तयोः कुशलाकुशलयोर्मरणदुःखानुभवादियं वासनेति ॥ ९ ॥ टी० कृमेरपि जातमात्रस्य = दुखःबहुलस्य निकृष्टतमचैतन्यस्य, अनागन्तु- कत्वे हेतुमाह “प्रत्यक्ष" इति प्रत्यक्षाऽनुमानागमैः प्रत्युदिते २ जन्मन्यस- म्भावितः = असम्पादितः पूर्वजन्माऽनुभूतं मरणदुःखमनुमापयति । अयम- भित्तन्धिः । जातमात्र एव हि वालको मारकवस्तुदर्शनाद वेपमानः कम्पवि- शेषादनुमितमरणप्रत्ययासत्तिस्ततो बिभ्यदुपलभ्यते । दुःखाद् दुःखहेतोश्च भयं दृष्टं, न चाऽस्मिन् जन्मन्यनेन मरणमनुमतमनुमितं श्रुतं वा प्रागेवा- स्य दुःखत्वं तहेतुत्वं वाऽवगम्यते।तस्मात्तस्य तथाभूतस्य स्मृतिः परिशि- प्यते । नचेयं संस्कारादृते। न चायं संस्काराऽनुभवं विना। न चास्मिन् जन्मन्यनुभव इति प्राग्भवीयः परिशिष्यत इत्यासीत्पूर्वजन्मसंबन्ध इति। तथा पदं यथा-पदमाकाङ्कत इत्यर्थप्राप्ते यथा-पदे सति यादृशो वाक्या- र्थो भवति तादृशं दर्शयति “यथा चायम्” इति । अत्यन्तमूढेषु = मन्दतम- चैतन्येषु, विद्वत्तां दर्शयति "विज्ञातपूर्वापरान्तस्य" इति । अन्तः = कोटिः पूरुषस्य हि पूर्वा कोटिः संसार,उत्तरा कैवल्यं,सैवविज्ञाता श्रुताऽनुमानाभ्यां येन स तथोक्तः। सोऽयं मरणत्रास आ कृमेरा च विदुषो रूढः प्रसिद्ध इति । नन्वविदुषो भवतु मरणत्रासो , विदुषस्तु न संभवति विद्ययोन्मूलि. त्वाद। अनुन्मूलने वाऽस्य मरणत्रासस्य स्यादत्यन्तसत्त्वमित्याशयवान् पृच्छति “कस्माद्” इति । उत्तरं “समानाहि" इति । न संप्रज्ञातवान् विद्वान् अपि तु श्रुताऽनुमानविवेकी ६) इति भावः ॥ ९ ॥ टि० (१) प्रत्यक्षादिनेह जन्मन्यनुभूत इत्यर्थः। यतो जातमात्रस्य समेपि प्रत्यक्षादिनेह जन्म- न्यनुभूत उन्डेदृष्टयात्मको मरणत्रातः पूर्वानुभूतं मरणदुःखमनुमापयत्यतो योऽयमभिनिवेशाज्य: क्लेशः स स्वरसबाही = नैसर्गिकः सर्वजन्तुसाधारणः, पूर्वजन्मसद्भावज्ञापकश्चेति फलितार्थः (२) प्रत्युदिते = वर्तमाने जन्ननीत्यर्थः (३) ध्रुवानुमानविवेक इति पाठे तु मृताऽनुमानान्यां निपन्नो विवेको योयत्ययों योध्यः। यत्तु विज्ञानभिक्षणा-सम्प्रहातपोगिनोऽपि मरणमयमस्ति इति अस्तितं. तद् 'न विभनि कुतश्चन" इति श्रुतिविरोधाद् हेयम् । “तज्जः सैशागेऽन्यसंस्कार प्रतिबन्यो" इति मूत्रादन्य- संस्कायणं प्रतिवद्धत्वा सरकारत्यागकवात्तत्वज्ञस्याऽप्यभिनिवेशा इत्यपि नन्दमित्यलं बहुना ।

·१२० पातालदर्शने । सू० ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः॥१०॥ भा० ते पञ्च क्लेशा दग्धवीजकल्पा योगिनश्चरिताऽधिकारे चेतसि प्रलीने सह तेनैवास्तं गच्छन्ति ॥ १०॥ स्थितानान्तु वाजभावोपगतानां२)- स० . ध्यानहेयास्तवृत्तयः॥ ११ ॥ भा० क्लेशानां या वृत्तयः स्थूलास्ताः क्रियायोगेन तनूकृताः सत्यः प्रसङ्ख्यानेन ध्यानेन हातव्या यावत्सूक्ष्मीकृता यावद् दग्धवीजकल्पा इति- टी. तदेवं क्लेशा लक्षितास्तषां च हेयानां, प्रसुप्तनुविच्छिन्नोदाररूपतया चतस्रोऽवस्था दर्शिताः। कस्मात्पुनः पञ्चमी क्लेशाऽवस्था दग्धवीजभाव- तया सूक्ष्मा न सूत्रकारेण कथितेत्यत आह "ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः" ॥१०॥यत्किल पुरुषप्रयत्नगोचरस्तदुपदिश्यते, नच सूक्ष्माऽवस्था हान- प्रयत्नगोचरः, किन्तु प्रतिप्रसवेन = कार्यस्य चित्तस्याऽस्मितालक्षणकार- णभावापत्त्या हातव्येति । व्याचष्टे "ते" इति । सुगमम् ॥१०॥ अथ क्रि- यायोगतनूकृतानां क्लेशानां किंविषयात पुरुषप्रयत्नाद् हानमित्यत आह "स्थितानान्तु बीजभावोपगतानाम्" इति। अनेन वन्ध्येभ्यो व्यवच्छिनत्ति। सूत्रं पठति "ध्यानहेयास्तवृत्तयः" इति॥११॥व्याचप्टे"क्लेशानाम् इति। क्रियायोगतनकृता अपि हि प्रतिप्रसवहतुभावन कार्य्यतः स्वरूपता शक्या उच्छत्तुमिति स्थला उक्ताः । पुरुषप्रयत्नस्य प्रसङ्ख्यानगोचरस्य अवधिमाह “यावद्” इति । सुक्ष्मीकृता इति विवृणोति "दग्ध" इति । टि० (१) क्रियायोगतनूकतास्तदनु प्रसन्न्यानाग्निना दग्धबीजभायकलला ये मुदमाः क्लशास्ते प्रतियमवेन = प्रमाद्विरुद्धः प्रतिप्रसवः प्रलयश्चितस्य स्वकारण लय: नातममा विगिति यावत् । तेन हेया इत्यर्थः । (२) स्थितानाम् = अदग्यानाम्। अत एव बाजभायोपगतानां केलशानां या युनपान वृनयः क्रियायोगन पूर्व ननृत्य ध्यानन = प्रमदग्न्यानाऽग्निना हेयाः = दग्धवीनभावला कदव्याइन्येवं मृग मकवाक्यतयंदं भाष्य व्याययम् । स्थिताना नित्यप समानान्तर्गततरभ्यार्थः दलीः महान्यय इति विज्ञापत्रमाण नु मात्र स अगरदन यः । समय नतम

·No text on this page.

·[३] १२२ पातालदर्शने। भ० समाधिभिनिवर्तित ईश्वरदेवतामहर्षिमहानुभावानामाराध- नाहा यः परिनिष्पन्नः स सद्यः परिच्यते पुण्यकर्माशय इति । तथा तीव्रक्लेशेन भीतव्याधितकृपणेषु विश्वासोपगतेषु वा महानुभावेषु वा तपस्विषु कृतः पुनः पुनरपकारः स चाऽपि पापकर्माशयः सद्य एव परिपच्यते * । यथा नन्दीश्वरः कुमारो मनुष्यपरिणामं हित्वा देवत्वेन परिणतः, तथा नहुषोऽपि देवा- नामिन्द्रः स्वकं परिणामं हित्वा तिर्यक्त्वेन परिणत इति। तत्र नारकाणां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः, क्षीणक्लेशाना- मपि नास्ति अदृष्ट जन्मवेदनीयः कर्माशय इति ॥१२॥ टी० एवं लोभात्परद्रव्यापहारादावधर्मः। एवं मोहादधर्मे हिंसादौ धर्मबुद्धेः प्रवर्त्तमानस्याऽधर्म एव, न त्वस्ति महजो धर्मः । अस्ति क्रोधजो धर्मः तयथा ध्रुवस्य जनकाऽवमानजन्मनः क्रोधात् तज्जिगीपयाऽऽहितेन कौशयन पुण्येनान्तरिक्षलोकबासिनामुपरि स्थानम् । अधर्मस्तु क्रोधजो व्र- झवधादिजन्मा प्रसिद्ध एव भूतानाम् । तस्य दैविध्यमाह “सदृष्टजन्मवेद- नीयश्च" इति । दृष्टजन्मवेदनीयमाह "तीवसंबेगेन” इति । यथासंख्येन दृष्टान्तावाह। "यथा नन्दीश्वर" इति । तत्र नारकाणामिति" = येन कर्माशयेन कुम्भीपाकादयो नकरभेदाः प्राप्यन्ते तत्कारिणो नारकाः, तेपां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः । न हि मनुष्यशरीरेण तत्परि- णामभेदेन बा सा तादृशी वत्सरसहस्रादिनिरन्तरोपभोग्या वेदना संभ- वति' इति । शेपं सुगमम् ॥१२॥ टि: (१) दृष्ट जन्मवेदनीय पापमुद्राहानि-तथेत्यादिना । (२) अपकार इन्यस्याऽग्रे य इत्यनुपजनीयम् । * इहैव जन्मनि फलानमुखी भवति । (३) तग्निमिपया स्वतातोत्तानपादेश्वाऽधिकश्वर्या-सयाऽऽदिनसम्पादितनाऽनु- टिनेने यर्थः। (४) उक्तयोः पुण्यपापयायथाक्रममृदाहरणमाहे त्यर्थः । (५) विगनाक्षातु नारकिपुरूषाणां धर्माद्यनुत्पत्तन दृष्ट जन्मवेदनीयः कमीशपः, स्पामध्ये तु भाग्ननगन्य लीलामानुपविग्रंण प्रयागादौ कर्माइनुट नभ्य नाफलम्य च श्रम सादर दूटमादेवन यः आय इति नामकमात्रय वनम इगई व्याचकी।

·साधनपादः। १२३ सू० सति मूले तहिपाको जात्यायुभोंगाः(१) ॥१३॥ भा०सत्तु क्लेशेषुकर्माशयो विपाका ऽऽरम्भीभवति,नोच्छिन्नलेश- मूलः। यथा तुषाऽवनद्धाःशालितण्डुला अदग्धवीजभावाः परो- हसमर्था भवन्ति, नाऽपनीततुपा दग्धबीजभावा वा। तथा क्लेशा- विनद्धः कर्माशयो विपाकप्ररोही भवति, नाऽपनीतक्लेशो न प्र- टी० स्यादतदू । अविद्यामुलवे कर्माशयस्य विद्योत्पादे सत्यविद्याविना- शान्मा नाम कर्माशयान्तरं चैषीत, प्राक्तनकाशयानामनादिभवपर- म्परासंचितानामसंख्यातानामनियतविपाककालानां भोगेन क्षपयितुनश- क्यत्वादशक्योच्छेदः संसारः स्यादित्यत आह "सति मूले तद्विपाको जात्यायुभोंगा" इति ॥१३॥ एतदुक्तं भवति । सुखदुःखफलो हि कर्माशयस्तादयन तन्नान्त- रीयकतया जन्माऽऽयुपी अपि प्रसूते, सुखदुःखे च रागद्वेषाऽनुपक्ते तदविनिर्भागवर्तिनी(३) तदभाव न भवतः, न चास्ति संभवो, न च तत्र यस्तुप्यति बोद्विजते वा तच्च तस्य सुखं वा दुःख वेति(४) । तदियमा- त्मभूमिः क्लेशसलिलावसित्ता कर्मफलप्रसवक्षेत्रमित्यरित क्लेशानां फलोपजननेऽपि कर्माशयसहकारितेति, क्लेशसमुचनेदे नहकारिवकल्यात लन्नप्यनन्तोऽप्यनियतविपाककालोऽपि प्रसंख्यानदग्धवीजभावो न फलाय कल्पत इति । उक्तमर्थ भाप्यमेव द्योतयति सत्तु इति । अत्रैव दृष्टान्तमा. ह “यथातुषः इति । सतुषा अपि दग्धवीजभावाः स्वेदादिभिः । दार्टान्तिके योजयति "तथा इति । ननु न क्लेशा शक्या अपनेतुम् । न हि सतामपनय टिः (१) मूले सेति = धर्माऽमेपालभते सगपादिको मनि. नापावः = वन्य कमी- मपन्य फलं भवतीयः। स वायं विकारांवर इत्याह "ज सागुर्ने ।" इलिजिनि जन्म, युः = दनकाला भोगः = दपरित मुहारमा दिननियर्थः । (२) दयविकमावा इसुचानात्यादत्र दो निकपः । (३) नविन गतिनी गहानामानी। (४) पत्र चन्नु पनि तत्तय सुन, पन्ने मनन्य दुम्ने सोच समस्यतः मुहाने सोने तिनमः।

·१२४ पातंजलदर्शने । भा०सङ्ख्यानदग्धक्लेशवीजभावो वेति। स च विपाकस्त्रिविधो जातिरायु गइति।तत्रेदंविचार्यते, किमेकं कमैकस्य जन्मनः कारणम्, अथैकं कर्मानेकंजन्माक्षिपतीति। द्वितीया विचारणा किमने कर्माने जन्म नियति, अथाऽनेक कमकं जन्म निर्वर्तयतीति। न तावदेकं कमैकस्य जन्मनः कारणां, कस्माद् अनादिकालप्रचितस्या (१'ऽसङ्ख्येयस्याऽवशिष्ट कर्मणःसाम्प्रति- कस्य २च फलकमाऽनियमादनाश्वासोलोकस्य प्रसक्तः, स चा- ऽनिष्ट इतिान चैकं कनिकस्य जन्मनः कारगां, कस्माद, अनेकेषु टीइत्यत आह "न प्रसङ्ख्यानदग्धचीजभावो वा” इति। विपाकस्य त्रैवि. ध्यमा: “स च" इति। विपच्यते = साध्यते कर्मभिरिति विपाकः। कर्मकत्वं ध्रुवं कृत्वा जन्मकत्वानेकत्वगोचरा प्रथमा विचारणा, द्वितीया तु कर्माऽने- कलं ध्रुवं कृत्वा जन्मैकत्वाऽनेकत्वगोचरा । तदेवं चत्वारो विकल्पाः। तत्र प्रथम विकल्पमपाकगति “न तावदेकं कर्मकस्य जन्मनः कारणम्" इति । पृच्छनि 'करमाद" इति । उत्तरमाह "अनादि" इति । अनादिकाले एक- अनावितस्य, अत एवासाठ्येयस्य, एकेकजन्मक्षपितादककस्मात्कर्म- पशिष्टम्य कर्मणः, साम्प्रतिकस्य च फलफमानियमादनाश्वासोलोकस्य मनाकः, म चाऽनिष्ट इति । एतदुन्न भवति, कर्मक्षयस्य विरलत्वात नदुता- सिपाहण्याचाऽन्यायपाटिनाथ कर्मागया निरन्तरोत्पत्तयो निगच्छामाः विकिपा प्रतीति न फलक्रमः दाक्योऽवधायित प्रक्षावायनाचारः मनुष्टानं प्रति प्रम' इति । दिनीय विकल्पमपाकगति। "न का जन्मनः कारणम इनि। पञ्चति "कम्माद" इति। उतामा L ·साधनादः। भा.कर्मवैकैकमेव कर्मानेकस्य जन्मनः कारणमित्यवशिष्टस्य विधाककालाभावः प्रतक्तः, त चाप्यनिष्ट इति । न चानक कर्माऽनेकस्य जन्मनः कारणम् । कस्मात् । तदनेकं जन्म युग- पन्न सम्भवतीति कमेगा वाच्यम् । तथाच पूर्वदोपाऽनुपङ्गः, तस्माजन्मप्रायणान्तरे' कृतः पुण्या पुण्यकर्माशयप्रचयो विचित्रः प्रयानोपमर्जनभावनावस्थितः प्रायशा ऽभिव्यक्त) एकप्रयकेन मिलित्वा मरणं प्रनाध्य ममूनि एकमेव जन्म टी०लक्षणन्य विधाकन्य निनित्तमिन्यविशिष्टस्य विपाककाला भावः प्रतक्तः, स वाप्यनिष्ट इति कर्मवैफल्येन तदननुष्ठानप्रनाद. यदैक जन्मननु- च्छेचे कर्मण्यकन्निन्. फलकनानियमादनाश्वासस्तदा कैव कथा बहुजन्म- ननुच्छेचे कर्नग्ये कन्निन् । तत्र हवनराऽभावाद् वियाककालाभाव एव ला- प्रतिकत्येति भावः। तृतीयं विकल्पनपाकगति "न चाऽनेक कर्मानेकन्य जन्ननः कारणन् इति । नत्र हेतुमाह "तद् इति । तदने जन्म युगपन्न सन्भवत्ययोगिन इतिक्रनेण वाच्यन् । यदि हि कर्मसहवं युगपजन्मनहन्तं अनुवीत तत एव कर्ननहन्त्रप्रक्षयादवशिष्टन्य विधाककालः फलकननिय- मश्च न्यातां. न त्वन्ति जन्ननां योगद्यम् । एवनेव प्रथनपक्ष एवोक्तं दृष- पनियर्थः । तदेवं पक्षत्रये निराकृत पारिशेप्यादनकं ककन्य जन्मनःकार- णनिति पक्षो व्यवनिष्ठत इत्याह तन्नाजन्न इति । जन्न व प्रावणंच ज- न्नत्रायणे.नयोरन्तरं नव्यं नन्निन्, विचित्रनुखदुःखफ्लोरहारेण विचित्रः, यद्वन्तमुतननन्नन्नेव फलंदान्यनि तत्प्रधान,यत्तु विलन्येन नदुपसर्जन- नामायण-मरणं,तेनाऽभिव्यक्तःवकार्यान्भगाऽऽनिनुख्य नुपनीत एक- ३) व मयंती मोम नमदुम- मनमर्न दिनः नानकार मनोगमन्या नभामा मन्द एकापनेन हाल्दान्य नायनान्न होनेत्र बन्न ऋोन्नि, नाऽनेक मिला। (प्रयमाऽभिन्या इत्यनेन निन्ययान्तया पोन्नुर्व काले । वेदना- का मकाले हि पावन्दनारकन सकिने काने नियन्ऽभिव्यनि नन्त जर तु मरणालदायलेन कर्मः प्रतिबद्धनं न मानमिन्यतिनम्न --- ·१२६ पातञ्जलदर्शने। भा०करोति। तच्च जन्म तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं भवति तस्मि- न्नायुपि तेनैव कर्मणा भोगः सम्पद्यत इति असौ कर्माशयो जन्मायु गहेतुत्वात् त्रिविपाकोऽभिधीयत इति । अत एक- भविकः कर्माशय उक्त इति । टी० प्रघट्टकेन = युगपत, संमूर्छितः = जन्मादिलक्षणे कार्यकर्त्तव्य एकलो- लीभावमापन्न एकमेव जन्म करोति, नाऽनेकम् । तच्च जन्म = मनुष्यादि- भावः, तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं = कालभेदान्नियतजीवनं च भवतीति, तस्मिन्नायुषि तेनैव कर्मणा भोगः = सुखदुःखसाक्षात्कारः स्वसंवन्धि- तया संपद्यत इति । तस्मादसौ कर्माशयो जात्यायु गहेतुत्वात् त्रिविपाको- ऽभिधीयते।औत्सर्गिकमुपसंहरति अत एकभविकः कर्माशय उक्त"इति । एको भव एकभवः । “पूर्वकालैक"इत्यादिना समासः । एकभवोऽस्यास्तीति मत्वर्थीयछन् । क्वचित्पाठ "एकभविक" इति तत्रैकभवशब्दाद् भवार्थे ठक् प्रत्ययः । एकजन्मावच्छिन्नमस्य भवनमित्यर्थः । तदेवमौत्सर्गिकैकभविकस्य त्रिविपाकत्वमुक्कादृष्टजन्मवेदनीयस्यैहिकस्य कर्मणस्त्रिविपाकत्वं व्यवच्छि- टि० मरणमविशेषाद् अखिलाऽभुक्तकमाऽभिव्यञ्जनम् । न हि साबारणे निमित्ते नैमित्तिकम- ऽसाधारणं भवितुमर्हति । न हि समाने प्रदीपाऽभ्यामे घटोऽभिव्य ज्यने, न पट इति साम्मतम् । नन्विष्टादिकारिणां धूमादिवर्मना चन्द्रमण्डलमाल्दाना भुक्तभोगानां ततः प्रत्यवरोहण छान्दो- ग्य आम्नायते "यावन्मपानमुपित्वाऽथैनमेवाऽधानं पुनर्निवर्तन्ते" इत्यादिना । आवर्तमानानां च तेषां "तद् य इह रमणीय चरणा" इत्यादिना जन्माऽऽम्नायते । तदेतदुभयमैकमविकत्वे शियस्य न मङ्गच्छेन । मरणस्य निखिलकर्माऽभिव्यञ्जकोन निखिलकममन्निवाने एकप्रय- केन मिलित्वा देवशरीरोपजनोपभोगम्प्रदाय कर्मणां क्षीणन्त्राउजन्मान्तरनिमित्तकमशेषाऽभावाद, "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्टाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेपेण विशिष्टदशनातिकुलरूपाऽऽयु:- झुलवृत्तवित्तमुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते"इन्यापस्तम्बन स्पष्टमेव मेपकर्ममद्भावाऽभिवानाग्नेति चेन्ना दोषः । नियतविपाकस्थल एवैकविकत्वस्वीकाराद कभरिकन्यम्य क्वाचित्काबाद । पतच्चत्रिवाऽनुपदं विस्पष्टयिप्यते भाष्यकारैः । यत्तु विज्ञान नक्षुणा स्वर्ग:दिशरीरे धर्मानुपत्तेः प्राचीनसर्वकर्मणां च तत्रैव समापना:स्वर्गनारकिणां पुनर्जन्मादि न स्याद इत्याऽऽदत्य, स्वर्गादिजनककर्मणां ब्राह्मणस्थावरादियोनिलामपर्यन्तं पश्रयणाद् - इनि समाहितम् तयारीरकीय हतिपादशाङ्करभाष्याऽनध्ययनविजृम्भितमेव । यतात्र "यदि हि स्वर्गहेनु- कर्मशवादबरोहः स्यात्तदा रमणीय एवैकोऽनुशयः स्यान्न कपूय इति । प्य चाऽवगेहता कपृयचरणात् कपृययोन्यापादक शास्त्रं कदाधितं स्याद" इत्यादिनैन मनायो मूलरम्यान ।

·१२७ साधनपादः! भा• दृष्टजन्मवेदनीयस्त्वेकविपाकारम्भी भोगहेतुत्वाद् , द्विवि- पाकारम्भी वाऽऽयुर्भोगहेतुत्वाद, नन्दीश्वरवन्नहुपवता इति । क्लेशकर्मविपाकानुभवनिमित्ताभिस्तु वासनाभिरनादिकाल- समर्छितमिदं चित्तं चित्रीकतमिव सर्वतो मत्स्यजालं ग्रन्थि- भिरिवाततमित्येता अनेकभवपूर्विका वासनाः। यस्त्वयं क- र्माशय एघ एकभविक उक्त इति । ये संस्काराः स्मृतिहेत- वस्ता वासनास्ताश्चाऽनादिकालीनाइति । यस्त्वसावकमविकः कर्माशयः स नियतविपाकश्चानियतविपाकश्च । तत्र दृष्टजन्म- वेदनीयस्य नियतविपाकस्यैवाऽयं नियमो, न त्वदृष्टजन्मवेदनी- यस्यानियतविपाकस्य । कस्माद्यो ह्यदृष्टजन्मवेदनीयोऽनियत- विपाकस्तस्य त्रयी गतिः कृतस्याऽविपक्वस्य नाशः, प्रधानक- मण्यावापगमनं वा, नियतविपाकप्रधानकर्मणाऽभिभूतम्य वा टीव्नत्तिा "दृष्ट" इतिानन्दीश्वरस्य खल्वष्टवर्षाऽवच्छिन्नायुपो मनुष्यजन्मन- स्तोवतंवेगाधिनात्रोपायजन्मा पुण्यभेद आयुर्भागहेतुत्वाद् द्विविपाको, नहुषत्यतुपाणिप्रहारविरोधिनाऽगस्त्वस्येन्द्रपदप्राप्तिहेतुनैव कर्मणाऽऽयुपा विहितत्वापुप्यभेदो भोगमात्रहेतुः । ननु यथैकभविकः कर्नाशयस्तथा कि क्लेशवासना, भोगानुकलाश्च कर्मविपाकाऽनुभववासनाः । तथा च मनुष्यन्तिय॑न्योनिनापन्नो न तज्जातीयोचितं भुजीतेवत आह् “हेश- कर्म इति । तनूछितम् = एकलोलीभावनापन्नम् । धर्माधर्माभ्यां व्यत्र- च्छेजु वामनायाः स्वरूपनाह " ये संस्कारा" इति । औत्सर्गिक्रम- फनविकत्वं क्वचिदपवदितुं भनिकानारचयति “यन्त्वतो" इति । तु- शब्देन वासनातो व्यवच्छिनत्ति । दृष्टजन्नवेदनीयन्य नियनविपाकन्य- वायन = एकमविकत्वनियमो, न त्वदृष्टजन्नवेद वन्य । किन्नुतन्य अनियतविताकत्येति । हेतुं पृच्छति । कन्नाद् इति । हेतुनाह “यो हि" इति । एकां तावद् गतिमाह "कृतस्य" इति । हितीयानाहू "प्र- धान इति । नृतीयामाह नियत" इति । नत्र प्रथनां विनर्जत "तत्र कृतस्य इति । सन्यानिकनन्योऽशुक्ला न्योन्यानि त्रीय कर्मणि ·१२६ पातञ्जलदर्शने । भा०करोति। तच्च जन्म तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं भवति तस्मि नायुषि तेनैव कर्मणा भोगः सम्पद्यत इति असौ कर्माशये जन्मायुर्भोगहेतुत्वात् त्रिविपाकोऽभिधीयत इति । अत एक भविकः कर्माशय उक्त इति । टी प्रघट्टकेन = युगपत्, संमूर्छितः = जन्मादिलक्षणे कार्ये कर्त्तव्य एकलो लीभावमापन्न एकमेव जन्म करोति, नाऽनेकम् । तच्च जन्म = मनुष्यादि- भावः, तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं = कालभेदान्नियतजीवनं च भवतीति, तस्मिन्नायुषि तेनैव कर्मणा भोगः = सुखदुःखसाक्षात्कारः स्वसंवन्धि- तया संपद्यत इति । तस्मादसौ कर्माशयो जात्यायु गहेतुत्वात् त्रिविपाको- ऽभिधीयते। औत्सर्गिकमुपसंहरति “अत एकभविकः कर्माशय उक्त"इति । एको भव एकभवः । “पूर्वकालैक' इत्यादिना समासः । एकभत्रोऽस्यास्तीति मत्वर्थीयष्ठन् । कचित्पाठ “ऐकभविक' इति तत्रैकभवशब्दाद् भवार्थे ठक् प्रत्ययः । एकजन्मावच्छिन्नमस्य भवनमित्यर्थः । तदेवमौत्सर्गिकैक भविकस्य त्रिविपाकत्वमुक्कादृष्टजन्मवेदनीयस्यैहिकस्य कर्मणस्त्रिविपाकत्वं व्यवच्छि- टि० मरणमविशेषाद् अखिलाऽभुक्तकमाऽभिव्यञकम् । न हि साधारणे निमित्ते नैमित्तिकम- ऽसाधारणं भवितुमर्हति । न हि समाने प्रदीपाऽभ्यासे घटोऽभिव्यज्यते, न पट इति साम्प्रतम् । नन्विष्टादिकारिणां धूमादिवर्मना चन्द्रमण्डलमारूटाना भुक्तभोगानां ततः प्रत्ययरोहणं छान्दो- ग्य आम्नायते "याव-पम्पातमुपित्याऽयैतमेवाऽध्यानं पुनर्निवर्तन्ते" इत्यादिना । आवर्तमानानां च नेपां "तट् य इह रमणीय चरणा" इत्यादिना जन्माऽऽम्नायते । तदेतदुभयमैकमविकत्वे कर्माशयस्य न मङ्गन्छेत । मरणस्य निखिलकर्माऽभिव्यजकत्सेन निखिल कर्ममन्निवाने एकप्रघ- हकेन मिलित्या देवशगंगपजनोपभोगम्प्रदाय कर्मणां क्षीणवा जन्मान्तरनिमित्तकमशेषाऽभावाद, "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्टाः प्रेत्य कर्मफलमनुभय ततः शेषेण विशिष्ट देश नातिकुलरूपाऽऽयु:- श्रुतवृत्तवित्तमुग्वमेधमा जन्म प्रतिपद्यन्ने "इन्यापासम्बन स्पटमा शेपकर्ममद्रावाऽभियानाचेति चेन्नैष दोषः । नियतविपाकस्थल एवैकनायकत्वाची कागद कारकत्यम्य स्वाचिकत्वात् । एतच्चात्रैवाऽनुपदं विपयिष्यने मायक यत्त स्वर्गदिशगरे धर्मानु-पत्तेः प्राचीनमर्वकर्मणां च तत्रैव समापनावगनारकिणा पुनर्ममादि न स्याद इत्पाऽऽशडक्य, स्वर्गादिजनककर्मणां ब्राह्मणम्यावदियोनिगाभपयन्तं फलश्रवणाद - इनि समाहितम तन्छारीरकीयरेहतिपादगारमाध्याऽनध्ययनविजृम्भितमव । यनम्नत्र यदि हि स्वर्गहेतु- कर्मवादवगेहः स्यनदा रमणीय एवैकोऽनुशयः स्यान्न कपृय इति । अव चाऽवगेहता यचरणात् कपययः यापादक शास्त्रं कदथिनं स्याद" इत्यादिनन मनायं मलयात् । विज्ञान महंगा ·साधनपादः। १२७ भा• दृष्टजन्मवेदनीयस्त्वेकविपाकारम्भी भोगहेतुत्वाद् , द्विवि- पाकारम्भी वाऽऽयुर्भागहेतुत्वाद् , नन्दीश्वरवन्नहुपवता इति । क्लेशकर्मविपाकानुभवनिमित्ताभिस्तु वासनाभिरनादिकाल- संमूर्छितमिदं चित्तं चित्रीकृतमिव सर्वतो मत्स्यजालं ग्रन्थि- भिरिवाततमित्येता अनेकभवपूर्विका वासनाः । यस्त्वयं क- र्माशय एष एवैकभविक उक्त इति । ये संस्काराः स्मृतिहेत. वस्ता वासनास्ताश्चाऽनादिकालीना इति । यस्त्वसावकमाविकः कर्माशयः स नियतविपाकश्वानियतविपाकश्च । तत्र दृष्टजन्म- वेदनीयस्य नियतविपाकस्यैवाऽयं नियमो, न त्वदृष्टजन्मवेदनी- यस्यानियतविपाकस्य । कस्माद, यो ह्यदृष्ट जन्मवेदनीयोऽनियत- विपाकस्तस्य त्रयी गतिः कृतस्याऽविपक्वस्य नाशः, प्रधानक- मण्यावापगमनं वा, नियतविपाकप्रधानकर्मणाऽभिभूतस्य वा टी नत्तिा "दृष्ट" इति। नन्दीश्वरस्य खल्बष्टवर्षाऽवच्छिन्नायुषो मनुष्यजन्मन- स्तोवसंवेगाधिमात्रापायजन्मा पुण्यभेद आयुर्भोगहेतुत्वाद् द्विविपाको, नहुपस्यतुपाणिप्रहारविरोधिनाऽगस्त्यस्येन्द्रपदप्राप्तिहतनैव कर्मणाऽऽयुपा विहितत्वादपुण्यभेदो भोगमात्रहेतुः । ननु यथैकभविकः कर्भाशयस्तथा किं क्लेशवासना, भोगानुकलाश्च कर्मविपाका ऽनुभववासनाः । तथा च मनुष्यस्तिर्यग्योनिमापन्नो न तज्जातीयोचिनं भुजीतेन्यत आह "क्लेश- कर्म' इति । संमृतिम् = एकलोलीभावमापन्नम् । धर्माऽधर्माभ्यां व्यव- च्छेत्तु वासनायाः स्वरूपमाह ये संस्कारा" इति । औत्सर्गिकम- कभविकत्वं क्वचिदपबदितुं भूमिकामारचयति "यस्त्वनौ इति । तु- शब्देन वासनातो व्यवच्छिनत्ति । दृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्यै- वाऽयम् = एकभविकत्वनियमो. न त्वदृष्ट जन्मवेदनीयस्य । किम्भूतस्य अनियतविपाकस्येति । हेतुं पृच्छति । “कस्माद्" इनि । हेतुमाह “यो हि" इति । एकां तावद् गतिमाह "कृतस्य" इति । द्वितीयामाह् "प्र- धान" इति । तृतीयामाह "नियत" इति । तत्र प्रथनां विनजने "तत्र कृतन्य इति । संन्यानिकर्मभ्योऽशुक्लाऽकृष्णेन्योऽन्यानि त्रीप्येव कर्माणि r .

·१२६ पातञ्जलदर्शने। भा०करोति। तच्च जन्म तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं भवति तस्मि- न्नायुपि तेनैव कर्मणा भोगः सम्पद्यत इति असौ कर्माशयो जन्मायुर्भोगहेतुत्वात् त्रिविपाकोऽभिधीयत इति । अत एक- भविकः कर्माशय उक्त इति । टीप्रघटकेन - युगपत, संमूर्छितः = जन्मादिलक्षणे कार्ये कर्त्तव्य एकलो- लीभावमापन्न एकमेव जन्म करोति, नाऽनेकम् । तच्च जन्म = मनुष्यादि- भावः, तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं = कालभेदान्नियतजीवनं च भवतीति, तस्मिन्नायुषि तेनैव कर्मणा भोगः = सुखदुःखसाक्षात्कारः स्वसंवन्धि- तथा संपद्यत इति । तस्मादसौ कर्माशयो जात्यायु गहेतुत्वात् त्रिविपाको- ऽभिधीयते।औत्सर्गिकमुपसहरति “अत एकभविकः कर्माशय उक्त"इति । एको भव एकभवः । “पूर्वकालैक'इत्यादिना समासः । एकभवोऽस्यास्तीति मत्वर्थीयष्ठन् । कचित्पाठ "ऐकभविक" इति तत्रैकभवशब्दाद् भवार्थे ठक् प्रत्ययः। एकजन्मावच्छिन्नमस्य भवनमित्यर्थः। तदेवमौत्सर्गिकैकभविकस्य त्रिविपाकत्वमुक्कादृष्टजन्मवेदनीयस्यैहिकस्य कर्मणस्त्रिविपाकत्वं व्यवच्छि- टि० मरणमविशेषाद् अखिलाऽभुक्तकर्माऽभिव्यञ्जकम् । न हि साधारणे निमित्ते नैमित्तिकम- ऽसाधारणं भवितुमर्हति । न हि समाने प्रदीपाऽभ्यासे घटोऽभिव्यज्यते, न पट इति साम्प्रतम् । नन्विष्टादिकारिणां धूमादिवर्त्मना चन्द्रमण्डलमारूढानां भुक्तभोगानां ततः प्रत्यवरोहण छान्दो ग्य आम्नायते "यावत्सम्पातमुषित्वाऽथैतमेवाऽध्यानं पुननिवर्तन्ते" इत्यादिना । आवर्तमानानां च तेषां “तद् य इह रमणीय चरणा" इत्यादिना जन्माऽऽम्नायते । तदेतदुभयमैकमविकत्वे कर्माशयस्य न सङ्गच्छेत । मरणस्य निखिलकर्माऽभिव्यञ्जकलेन निखिलकमसन्निधाने एकप्रय. दृकेन मिलित्वा दैवशरीरोपजनोपभोगम्प्रदाय कर्मणां क्षीणत्वाउजन्मान्तरनिमित्तकर्मशेषाऽभावाद, "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्टाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेपेण विशिष्टदेशनातिकुलरूपाऽऽयु: (नवृत्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते"इत्यापस्तम्बेन स्पष्टमेव शेषकर्मसद्भावाऽभिधानाग्लेति चेन्नैष दोपः । नियतविपाकस्थल एवैकभविकत्वस्वीकाराद् ऐकभषिकात्रस्य क्याचित्कवाद । एतन्चात्रैवाऽनुपदं विस्पष्टयिप्यते भाष्यकारः । यत्तु विज्ञानभिक्षुणा स्वर्गादिशरीरे धर्मानुत्पत्तेः प्राचीनमर्वकर्मणां च तत्रैव समापनास्वर्गनारकिणां पुनर्जन्मादि न स्याद् इत्याऽऽशक्य, स्वर्गादिजनककर्मणां ब्राह्मणस्थावरादियोनिलाभपर्यन्तं फलश्रवणाद् - इति समाहितम् तयारीरकीयरंहतिपादशाङ्करभाष्याऽनध्ययनविम्भितमेव । यतस्तत्र "यदि हि स्वर्गहेतु: कर्मी वादवगेदः स्यात्तदा रमणीय एवैकोऽनुशयः स्यान्न कपूय इति । एवं चाऽयरोहला कपृयचम्मान कपृययोन्यापादकं शास्त्रं कदथितं स्याद" इत्यादिनैतन्मतम्योन्मूलनवान् ।

·साधनपादः। १२७ भा• दृष्टजन्मवेदनीयस्त्वेकविपाकारम्भी भोगहेतुत्वाद् , द्विवि- पाकारम्भी वाऽऽयु गहेतुत्वाद् , नन्दीश्वरवन्नहुषवता इति । क्लेशकर्मविपाकानुभवनिमित्ताभिस्तु वासनाभिरनादिकाल- संमूर्छितमिदं चिनं चित्रीकृतमिव सर्वतो मत्स्यजालं ग्रन्थि- भिरिवाततमित्येता अनेकभवपूर्विका वासनाः । यस्त्वयं क- शिय एष एवैकभविक उक्त इति । ये संस्काराः स्मृतिहेत- वस्ता वासनास्ताश्चाऽनादिकालीना इति । यस्त्वसावकमविकः कर्माशयः स नियतविपाकश्चानियतविपाकश्च । तत्र दृष्टजन्म- वेदनीयस्य नियतविपाकस्यैवाऽयं नियमो, न त्वदृष्टजन्मवेदनी- यस्यानियतविपाकस्य । कस्माद् यो ह्यदृष्ट जन्मवेदनीयोऽनियत- विपाकस्तस्य त्रयी गतिः कृतम्याऽविपक्वस्य नाशः, प्रधानक- मण्यावापगमनं वा. नियतविपाकप्रधानकर्मणाऽभिभूतस्य बा टी०नत्तिा "दृष्ट"इति नन्दीश्वरस्य खल्वष्टवर्षाऽवच्छिन्नायुपी मनुष्यजन्मन- स्तीबसंवेगाधिमात्राणयजन्मा पुण्यभेद आयुभोंगहेतुत्वाद द्विविषाको, नहुषस्यतुपाणिप्रहारविरोधिनाऽगस्त्यस्येन्द्रपदप्राप्तिहेतुनैव कर्मणाऽऽयुषा विहिनत्वादपुण्यभेदो भोगमात्रहेतुः । ननु यथैकभविकः कर्माशयस्तथा किं क्लेशवासना, भोगानुकलाश्च कर्मविपाकाऽनुभववासनाः । तथा च मनुष्यस्तिर्यग्योनिमापन्नो न तजातीयोचितं भुञ्जीतत्यत आह "क्लेश- कर्म" इति । संमृछिनम = एकलोलीभावमापन्नम् । धर्माऽधर्माभ्यां व्यव- च्छेत्तु वासनाया: स्वरूपमाह " ये संस्काग" इति । औल्लनिकम- कभविकत्वं क्वचिदपवदितुं भूमिकामार चयति “यस्त्वनौ इति । तु- शब्देन वासनातो व्यवच्छिनत्ति । दृष्टजन्मवेदनीयन्य नियनविपाकन्य- वाऽयम् = एकभविकत्वनियमो, न त्वदृष्ट जन्मवेदनीयस्य । किम्भूतस्य अनियतविपाकस्यति । हेतुं पृच्छति । "कस्माद" इति । हेनुमाद् “यो हि" इति । एकां तावद गतिमाह “कृतस्य" इति । द्वितीयानाह "प्र. धान" इति । तृतीयामाह नियत" इति । तत्र प्रथनां विनजले "तत्र कृतस्य इति। सन्यासिकर्मभ्योऽशुक्लाऽकृष्णेन्योऽन्यानि श्रीप्यब कर्माणि meen- ·१२६ पातञ्जलदर्शने । भा०करोति। तच्च जन्म तेनैव कर्मणा लब्धायुकं भवति तस्मि- न्नायुपि तेनैव कर्मणा भोगः सम्पद्यत इति असौ कर्माशगो जन्मायु गहेतुत्वात् त्रिविपाकोऽभिधीयत इति । अत एक- भविकः कर्माशय उक्त इति । टी०प्रघट्टकेन = युगपत, संमूर्छितः = जन्मादिलक्षणे कार्य कर्त्तव्य एकलो- लीभावमापन्न एकमेव जन्म करोति, नाऽनेकम् । तच्च जन्म = मनुष्यादि- भावः, तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं = कालभेदान्नियतजीवनं च भवतीति, तस्मिन्नायुपि तेनैव कर्मणा भोगः = सुखदुःखसाक्षात्कारः स्वसंवन्धि- तया संपद्यत इति । तस्मादसौ कर्माशयो जात्यायु:गिहेतुत्वात् त्रिविपाको- ऽभिधीयते।औत्सर्गिकमुपसंहरति “अत एकभविकः कर्माशय उक्त" इति । एको भव एकभवः । “पूर्वकालैक'' इत्यादिना समासः । एकभवोऽस्यास्तीति मत्वर्थीयष्ठन् । कचित्पाठ "एकभविक" इति तत्रैकभवशव्दाद् भवार्थे ठक् प्रत्ययः । एकजन्मावच्छिन्नमस्य भवनमित्यर्थः । तदेवमौत्सर्गिकैकभविकस्य त्रिविपाकत्वमुक्कादृष्टजन्मवेदनीयस्यैहिकस्य कर्मणस्त्रिविपाकत्वं व्यवच्छि- टि० मरणमविशेषाद् अखिलाऽभुक्तकर्माऽभिव्यञ्जकम् । न हि साधारणे निमित्ते नैमित्तिकम- ऽसाधारणं भवितुमर्हति । न हि समाने प्रदीपाऽभ्यासे घटोऽभिव्यज्यते, न पट इति साम्प्रतम् । नन्विष्टादिकारिणां धूमादिवर्मना चन्द्रमण्डलमारूढानां भुक्तभोगानां ततः प्रत्यवरोहणं छान्दो- ग्य आम्नायते "यावत्सम्पातमुषित्वाऽथैतमेवाऽधानं पुनर्निवर्तन्ते" इत्यादिना । आवर्तमानानां च तेषां "तद् य इह रमणीय चरणा" इत्यादिना जन्माऽऽम्नायते । तदेतदुभयमैकभविकत्वे कर्माशयस्य न सङ्गच्छेत । मरणस्य निखिलकर्माऽभिव्यञ्जकत्वेन निखिलकमसन्निधाने एकप्रघ- हकेन मिलित्वा दैवशरीरोपजनोपभोगम्प्रदाय कर्मणां क्षीणत्वाजन्मान्तरनिमित्तकर्मशेषाऽभावाद, "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपाऽऽयु:- श्रुतवृत्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते"इत्यापस्तम्बेन स्पष्टमेव शेपकर्मसद्भावाऽभिधानाच्चेति चेन्नैप दोपः । नियतविपाकस्थल एवैकभविकत्वस्वीकाराद् ऐकभविकत्वस्य क्वाचित्कत्वात् । एतच्चात्रैवाऽनुपदं विस्पष्टयिप्यते भाष्यकारः । यत्तु विज्ञानभिक्षुणा-स्वर्गादिशरीरे धर्मानुत्पत्तेः प्राचीनसर्वकर्मणां च तत्रैव समापनात्स्वर्गनारकिणां पुनर्जन्मादि न स्याद् इत्याऽऽशक्य, स्वर्गादिजनककर्मणां ब्राह्मणस्थावरादियोनिलाभपर्यन्तं फलश्रवणाद् - इति समाहितम् तन्छारीरकीयरंहतिपादशाङ्करभाष्याऽनध्ययनविजृम्भितमेव । यतस्तत्र "यदि हि स्वर्गहेतु- कर्मशेपादवरोहः स्यात्तदा रमणीय एंवैकोऽनुशयः स्यान्न कपूय इति । एवं चाऽवरोहतां कपूयचरणात् कपूययोन्यापादकं शास्त्रं कदथितं स्याद्" इत्यादिनैतन्मतस्योन्मूलितत्वात् ।

·साधनपादा - भा० दृष्टजन्मवेदनीयस्त्वेकविपाकारम्भी भोगहेतुत्वाद् , द्विवि- पाकारम्भी वाऽऽयुर्भागहेतुत्वाद् , नन्दीश्वरवबहुपवहा इति । क्लेशकर्मविपाकानुभवनिमित्ताभिस्तु वासनाभिरनादिकाल- संमस्तिमिदं चित्तं चित्रीकृतमिव सर्वतो मत्स्यजाल ग्रन्थि- भिरिवाततमित्येता अनेकभवपूर्विका वासनाः । यस्त्वयं क- र्माशय एप एकभविक उक्त इति । ये संस्काराः स्मृतिहेत- वस्ता वासनास्ताश्चाऽनादिकालीना इति । यस्त्वसावकमाविकः कर्माशयः स नियतविपाकश्चानियतविपाकश्च । तत्र दृष्टजन्म- वेदनीयस्य नियतविपाकस्यैवाऽयं नियमो, न त्वदृष्टजन्मवेदनी- यस्यानियतविपाकस्य । कस्माद् यो ह्यदृष्ट जन्मवेदनीयोऽनियत- विपाकस्तस्य त्रयी गतिः कृतस्याऽविपक्वस्य नाशः, प्रधानक- मण्यावापगमनं वा, नियतविपाकप्रधानकर्मगाऽभिभूतस्य वा टीनत्ति "दृष्ट" इति। नन्दीश्वरस्य खल्वष्टवर्षा ऽवच्छिन्नायुपी मनुष्यजन्मन- स्तोवसंवेगाधिमात्रापायजन्मा पुण्यभेद आयुभौगहेतुत्वाद द्विविधाको, नहुषस्यतुपाणिप्रहारविरोधिनाऽगस्त्यस्येन्द्रपदप्राप्तिहतुनैव कर्मणाऽऽयुपा विहितत्वादपुण्यभेदो भोगमात्रहतुः । ननु यथैकभविकः कर्माशयस्तथा किं क्लेशवासना, भोगानुकलाश्च कर्मविराकाऽनुभववासनाः । तथा च मनुष्यस्तिय॑ग्योनिमापन्नो न तज्जातीयाचितं भुञ्जीतन्यत आह "क्लेश- कर्म" इति । संमृञ्छितम् = एकलोलीभावमापन्नम् । धर्माऽधर्माभ्यां व्यव- च्छेत्तु वामनायाः स्वल्पमाह ये संस्कारा" इति । औन्लनिकम- भविकत्वं क्वचिदपवदितुं भूमिकामार चयनि "यन्त्वनौ इति । तु-- शब्दन वातनातो व्यवच्छिनत्ति । दृष्ट जन्मवेदनीयन्य नियनविपाकन्य- वाऽयम् = एकभविकत्वनियमी, न त्वदृष्ट जन्मवेदीयम्य । किम्भूतन्य अनियतविपाकस्यति । हेतुं पृच्छति । "कन्नाद" इति । हेतुनाह “यो हि" इति । एकां तावद् गनिमाह "कृतस्य" इति । हितीयानाह "प्र. धान" इति । तृतीयानाह "नियत" इति । तत्र प्रथनां विभजने "तत्र कृतस्य इति । सन्यानिकर्मभ्योऽशुक्ला कृपगेन्योन्यानि त्रीप्यत्र कर्माणि ·१२८ पातञ्जलदर्शने। भा० चिरमवस्थानमिति । तत्र कृतस्याविपक्वस्य नाशो यथ शुक्ल कर्मोदयादिव नाशः कृष्णस्य । यत्रेदमुक्तं, “ द्वे वे हमें कर्मशी वेदितव्ये पापकस्यैको राशिः पुण्यकृतोऽपहन्ति । तदि. च्छस्व कर्माणि सुकृतानि कर्तुमिहव ते कर्म कवयो वेदयन्ति" टी. कृष्णशुक्लकृष्णाशुक्लानि । तदिह तपःस्वाध्यायादिसाध्यः शुक्लकमी- शय उदित एवाऽदत्तफलस्य कृष्णस्य नाशकः । आविशेषाच्च शबल. स्यापि कृष्णभागयोगादिति मन्तव्यम् । तत्रैव भगवानाम्नायमुदा- हरति “यत्रेदम्" इति । द्वे द्वे ह वै कर्मणी = कृष्णकृष्णशुक्ल २], अप- हन्तीति सम्बन्धः। वीप्सया भूयिष्ठता सूचिता । कस्येत्यत आह "पाप- कस्य” इति । पापकस्य पुंस इत्यर्थः । कोऽसावपहन्तीत्यत आह “एको राशिः पुण्यकृतः” इति । समूहस्य समूहिसाध्यत्वात् । तदनेन शुक्लः कर्मा- शयस्तृतीय उक्तः । एतदुक्तं भवति । ईदृशो नामाऽयं परपीडादिरहित- साधनसाध्यः शुक्लः कर्माशयः । यदेकोऽपि सन् कृष्णान् कृष्णशुक्ला- श्चात्यन्तविरोधिनः कर्माशयान् भूयसोऽपि हन्ति । तत् = तस्माद, इच्छस्वेति छान्दसत्वादात्मनेपदम् । शेष सुगमम् । अत्र च शुक्लकर्मों- दयस्यैव स कोऽपि महिमा यत इतरेषामभावो, न तु स्वाध्यायादिजन्मनो दुःखात् । न हि दुःखमात्रविरोध्यधर्मो ऽपि तु स्वकार्य्यदुःखविरोधी-३), न च स्वाध्यायादिजन्यं दुःखं तत्कार्य, तत्कार्यत्वे स्वाध्यायादिविधानान- र्थक्यात् । तद्वलादेव तदुत्पत्तेः। अनुत्पत्तौ वा कुम्भीपाकाद्यपि विधीयते अविधाने तदनुत्पत्तरिति सर्व चतुरसम्[५] । द्वितीयां गार्ति विभजते । टि० (१) शवलस्य यागीयहिंसादक्षिणादिजन्यः पुण्यपापात्मकः शुक्लकृष्णः कर्माशयः शबल इत्युच्यते । तस्याऽपि स्वाध्यायादिजन्यः शुक्लः कर्माशा नाशक इत्यर्थः । तत्र हेतु. माह-कृष्णभागयोगात'पापसंवलितत्वादित्यर्थः । (२) कृष्णशुक्ले. इति कर्मकारकम् । एवं च पापकस्य पुरुषस्य ये कृष्णकृष्णशुक्ने कर्मणी ते स्वाध्यायादिजन्यपुण्यममूहोऽपहन्तीत्यर्थो बोध्यः । (३) हि यतो न दुःग्वभेगमात्रनाश्याऽधर्माऽपि त्वधर्म जनित दुःखभोगनादयोऽनो न स्वाध्यायादिनन्यदुःखान अधर्मनाशः किन्तु स्वाध्याय गन्यशुक्लकार्योदयादेव नन्नःश इति मागः । (४) तद्द्वलादेव-अधर्मवलादेव नदुपत्तः स्वाध्यायुत्पत्तरियर्थः । विपक्ष वाघ, ह । अनुत्पत्ती वेति । (१) निगनभिक्षुस्न है हूँ ह वै" हनीमा श्रुनिमन्यथय व्याव2 | था हिमपार ·साधनपादः। भा०प्रधानकर्मण्यावापगमनम् = यत्रेदमुक्तं-"स्यात् स्वल्पःसङ्करः सपरिहारः सप्रत्यवमर्षः। कुशलस्य नाऽपकर्षायाऽलं, कस्मात्, कुशलं हि मे बह्वन्यदस्ति यत्राऽयमावापं गतः स्वर्गेऽपि अप- कर्षमल्पं करिष्यति" इति । टी० "प्रधान" इति। प्रधाने कर्मणि ज्योतिष्टोमादिके तदङ्गस्य पशुहिंसादेरा. वापगमनम्, द्वे खलु हिंसादेः कार्ये, प्राधानाङ्गत्वेन विधानात् तदुपकारः, "न हिंस्यात्सर्वा भूतानि" इति हिंसायाः निषिद्वत्वादनर्थश्च। तत्रप्रधानाङ्ग- त्वेनाऽनुष्ठानादप्रधानतैवेत्यतो न द्रागित्येव प्रधाननिरपेक्षा सती स्वफलम- नर्थ प्रसोतुमर्हति किन्वारन्धविपाके प्रधाने साहायकमाचरन्तीव्यवतिष्ठते, प्रधानसाहायकमाचरन्त्याश्च स्वकार्ये वीजमात्रतयाऽवस्थानं प्रधाने कर्म- ण्यावापगमनम्। “यत्रेदमुक्तं" पञ्चशिखेन-स्वल्पः सङ्करः = ज्योतिष्टो- मादिजन्मनः प्रधानाऽपूर्वस्य पशुहिंसादिजन्मनाऽनर्थहेतुना ऽपूर्वेण। सपरि- हारः शक्यो हि कियता प्रायश्चित्तेन परिहर्तुम्। अथ प्रमादतः प्रायश्चित्त- मपि नाऽऽचरितं प्रधानकर्मविपाकसमये विपच्यते, तथाऽपि यावन्तमसाव. नर्थ प्रसूते तावान् सप्रत्यवमर्षः। मृष्यन्तेहिपुण्यसंभारोपनीतसुखसुधामहा. हृदाऽवगाहिनः कुशलाः पापमात्रोपपादितां दुःखवह्निकणिकाम्। अतःकुश. लस्य-महतः पुण्यस्य,नाऽपकर्षाय =प्रक्षयाय, अलं = पर्याप्तः।पृच्छति“क- स्माद् इति। उत्तरं “कुशलम् इति। कुशलं हि मे पुण्यवतो वह्वन्यदस्ति-प्र-- धानकर्मविपाकतया व्यवस्थितं दीक्षणीयादि दक्षिणान्तं, यत्राऽयं संकरःस्व त्यः, स्वर्गेऽपि = अस्य फले, सङ्कीर्णपुण्यलद लब्धजन्मन स्वर्गात सर्वथा दुःखनापरामृष्टादअपकर्षम्अल्पम् =अल्पदुःखसंभेदं करिष्यतीति । तृतीयां टि० रूपे द्वे कर्मणी वेदितव्ये अवधारयितव्य इत्यर्थः । यनः पुण्यकृतः पुण्यनिर्मित, एको मुल्यो राशिः, पापक्रस्य पापराहोरपहन्नि. चौरस्य निहन्तानिवकर्मणि पष्ठी। तम्मामुकतानि कर्माणि कर्तुमिच्छस्व, तच्च कर्म इह लोक एव ते तुभ्यं, कवयो वेदन्ति प्रतिपादयन्ति, न तु लोकान्तर इति श्रुत्यर्थ इति । परन्तु कृष्णमुक्लागामुस्लभेदेन वर्मनां वैविध्यन वि. ध्यानधारणमसमजलामिवानाति. अत एवाऽस्वरसाद दानतिमिधेः कर्मणी इति धर्म:- रकमात्रिय व्यापातमिति प्रतिाये। (१) यया धन्यवानः सहान्नानां तमननां नः म व पुनलमध्यरादिना धान्यामः म. ३ वानप्रातिर्न स्वातन्यन हननवागावयाऽधिताना पशुहिमादीनां यत् शतपय लदानानाना प्रधानकादिकमाये च फलाम तदाऽऽआगमन । नदेव विसदपति-२ इत्यादिनाऽऽ मनमिपन्लेन ।

·पातम्जलदर्शने। भा०"नियतविपाकप्रधानकर्मणाभिऽभूतस्य वा चिरमवस्थानम्, = कथमिति, अदृष्टजन्मवेदनीयस्यैव नियतविपाकस्य कर्मणः समानमरणमभिव्यक्तिकारणमुक्तं, नत्वदृष्टजन्मवेदनीयस्या- ऽनियतविपाकस्य। यत्त्वदृष्टजन्मवेदनीय कर्मानियतविपाकंतन- श्यद, आचापं वा गच्छेद,अभिभतं वा चिरमप्युपासीत याव- समान कर्माऽभिव्यञ्जकं निमित्तस्य न विपाकाऽभिमुख करोति इति । तद्विपाकस्यैव देशकालनिमित्ताऽनवधारणादियं कर्मग- तिर्विचित्रा दुर्विज्ञाना चेति। नचोत्सर्गस्याऽपवादानिवृत्तिरिति एकभविकः कर्माशयोऽनुज्ञायत' इति ॥ १३ ॥ टी० गति विभजते "नियत" इति । बलीयस्त्वेनेह प्राधान्यमभिमतं, नत्वङ्गि- तया। बलीयस्त्वं च नियतविपाकत्वेनाऽन्यदाऽनवकाशत्वाद्, अनियतवि- पाकस्य तु दौर्बल्यमन्यदा साऽवकाशत्वात्। चिरमवस्थानबीजभावमात्रेण न पुनः प्रधानोपकारितया। तस्य स्वतन्त्रत्वाद् । ननु प्रायणेनैकदैव कर्मा- शयोऽभिव्यज्यते इत्युक्तमिदानी च चिराऽवस्थानमुच्यते तत्कथं परं पूर्वेण न विरुध्यत इत्याशयवान् पृच्छति "कथम्" इति । उत्तरम् “अदृष्ट" इति । जात्यभिप्रायमेकवचनम् । तदितरस्य गतिमुक्तामवधारयति “यत्त्व- दृष्ट" इति । शेष सुगमम् ॥ १३ ॥ टि० (१) नियतविपाकेन बलीयसा कर्मान्तरेण प्रतिबद्धं बहुकालमवतिष्ठेत इत्यर्थः । अत्र- स्थानस्याऽवधिमाह-यावरसमानमिति । समानम्-एतदविरुद्धं, कर्माभिव्यक्तिनिमित्तं यावन्न फलोन्मुखीकरोति तावदित्यर्थः, उपलक्षणं चैतद् , बलीयःकर्मभोगपर्यन्तं वेत्यस्याऽपि। तथा च स्मर्यते "कदाचित्सुकृतं कर्म कूटस्थमिह तिष्ठति । मज्जमानस्य संसारे यावद् दुःखाद्वि- मुच्यते” इति । एतादृशकर्मविपाकाऽभिप्रायेणैव, विचित्रा कर्मगतिरित्यादिवचनानीत्याह "तद्विपाकस्य" = अमिभूतकर्मविपाकस्येत्यर्थः । (२) एतेन 'यदि च कृत्स्नमारब्धफलं कर्मकस्मिन् मायणेऽभिव्यक्तं सदेकामुत्तरां जाति- मारभेत तदा स्वर्गनरकतिर्यग्योनिगतानां जन्तूनां तस्मिन् जन्मनि कर्मस्वनधिकारान्नाऽपूर्व- कर्मोपजनः, पूर्वकृतस्य कर्मणः प्रायणाऽभिव्यक्ततया फलोपभोगेन प्रक्षयान्नास्ति कर्माशय, इति न ते संसरयुः, न च ते मुन्येरनात्मज्ञानाऽभावाद् इति कष्टान्त आविष्टा दशाम्' इत्यादि- दोपाणां नात्र प्रसर इति व्यन्यते । पूर्वोक्तदोपादेव नियतविपाकस्थल एयेकभविकत्वाऽम्युगमेन- तस्य मतस्योत्सगिंकत्वाऽभ्यनुज्ञानेनाऽसार्वत्रिकत्वेन दोषाऽभावादिति विदांकुर्वन्त्वन्तर्वाणयः । 4 ·साधनपादा सू० ते हादपरितापफलाः पुण्याऽपुण्यहेतुत्वात्॥१४॥ भा० ते = जन्मायु गाः, पुण्यहेतुकाः सुखफला, अपुण्यहेतुका दुःखफला इति । यथा चेदं दुःखं प्रतिकूलात्मकमेवं विषय- सुखकालेऽपि दुःखमस्त्येव प्रतिकूलात्मकं योगिनः ॥१४॥ कयन्तदुपपद्यते । सू० परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च * दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ टी० उक्तं क्लेशमूलत्वं कर्मणः, कर्ममूलत्वञ्च विपाकानाम् । अथ वि- पाकाः कस्य मूलं येनाऽमी त्यक्तव्या इत्यत आह "ते हादपरितापफलाः पुण्याऽपुण्यहेतुत्वाद्” इति ॥१४॥ सूत्रं व्याचष्टे “ते जन्मायु गा" इति । यद्यपि जन्माऽऽयुपोरेव हादपरितापपर्वभावितया तत्फलत्वं, न तु भोगस्य हादपरितापोदया ऽनन्तरभाबिनस्तदनुभवात्मनः, तथाप्यनु- भाव्यतया भोगतया भोगकर्मतामात्रेण भोगफलत्वमिति मन्तव्यम् । नन्वपुण्यहेतुका जात्यायुभोंगाः परितापफला भवन्तु हेयाः प्रतिकूलवे- दनीयत्वात, कस्मात्पुनः पुण्यहेतवस्त्यज्यन्ते सुखफला अनुकूलवेदनी- यत्वात् । नचैषां प्रत्यात्मवेदनीयाऽनुकूलता शक्या सहनेणाप्यनुमाना- गमैरपाकर्तुम् । न च हादपरितापौ परस्पराऽविनाभृतौ । यतो हाद उपादीय- माने ऽवर्जनीयनया परितापोऽप्यापतत् । तयोभिन्नहतुकत्वाद, भिन्नरूप- त्वाचेत्यत आह “यथा चेदम्" इति । यद्यपि न पृथग्जनेः प्रतिकृ- लात्मतया विषयसुखकाले संवेद्यते दुःखं, तथाऽपि योगिभिन्तत्संवेद्यत इति ॥१४॥ प्रश्नपूर्वकं तदुपपादनाय सूत्रमवतारयति "कथन्तदुपप- यत" इति । “परिणामेत्यादि-विवेकिन" इत्यन्तं सूत्रम् ॥१५॥ परिणा- टिकथा =सर्वजनदानाम्यात्मिवादिदुःख प्रतिकुल नबने। वियनितमाता- ऽनुनसमयेऽपि योगिनः प्रतिकूलन मं दुःसमस्यः । २) विश्वनाकारेऽपि निमिरंद मान इति पटुतं यादते = व.पोप- यादि । यत इत्यर्थः । तर ना ·१३२ । पातालदर्शने। भा०सर्वस्याऽयं रागानुविद्धश्चेतनाऽचेतनसाधनाऽधीनः सुखाऽ नुभवइति तत्रास्ति रागजः कर्माशयः।तथाचद्वेष्टि दुःखसाधनानि मुह्यति चेतिद्वेषमोहकतोऽप्यस्ति कर्माशयः। तथाचोक्तम् । नाऽनु- पहत्य भूतान्युपभोगः संभवतीति हिंसाकृतोऽप्यस्ति शारीरः टी. • मश्च तापश्च संस्कारश्च एतान्येव दुःखानि तैरिति । परिणामदुः- खतया विषयसुखस्य दुःखतामाह । “सर्वस्याऽयम्" इति। न खलु सुखं रागाऽनुवेधमन्तरेण संभवति न ह्यस्ति सम्भवो न तत्र तुष्यति तन्च तस्य सुखमिति। रागस्य च प्रवृत्तिहेतुत्वात्प्रवृत्तेश्च पुण्याऽपुण्योपचयका- रित्वात् तत्राऽस्ति रागजः कर्माशयः, असतोऽनुपजननात् । तदा च सुख म्भुजानस्तत्र सक्तो विच्छिन्नाऽवस्थेन द्वेषेण द्वेष्टि दुःखसाधनानि, तानि परिहत्त्मशक्तो मुह्यति च इति द्वेषमोहकृतोऽप्यस्ति कर्माशयः । द्वेषव- न्मोहस्यापि विपर्ययाऽपरनाम्नः कर्माशयहतुत्वमविरुद्धम् । ननु कथं रक्तो द्वष्टि मुह्यति वा रागकाले द्वेषमोहयोरदर्शनादित्यत आह "तथाचोक्तम्" इति । विच्छिन्नाऽवस्थान् क्लेशानुपपादयगिरस्माभिः(२) । तदनेन वाङ्- मनसप्रवृत्तिजन्मनी पुण्याऽपुण्ये दर्शिते इति रागादिजन्मनः कर्तव्य- मिदमिति मानसस्य संकल्पस्य साऽभिलाषत्वेन वाचनिकत्वस्याऽप्य- ऽविशेषाद् । यथाहुः “साऽभिलाषश्च सङ्कल्पो वाच्यार्थान्नाऽतिरिच्यत" इति ।शारीरमपि कर्माशयं दर्शयति “नाऽनुपहत्य इति । अत एव धर्मशास्त्र- काराः-“पञ्चसूना गृहस्थस्य(३)" इत्याहुः । स्यादेतत् । न प्रत्यात्मवेद- टि० [२] कलत्रमित्रपुत्राऽर्यगृहक्षेत्रधनादिसाधनाऽधान इत्यर्थः । [२] यथा च रागकालेऽपि विच्छिन्नाऽवस्थापनौ द्वेषमौही स्तस्तथोक्तमस्माभिरिति[४] सूत्र इत्यर्थः । तथा चोक्तम् इत्यस्य "यथा सुखस्य गगाऽनुविद्धत्वं तथा मयोक्त "सुखाऽनुशयी राग" इति सूत्रे सुखाऽभिज्ञस्येत्यादिभाध्येणेत्यर्थ इति तु विज्ञानभिक्षुः। संभवेदयमप्यों यदि नाम रागजः कर्माशय इत्युत्तरं तथा चोक्तमित्युच्येत, उच्यते तु द्वेपमोहकृतोऽपि कर्माशयोऽस्तीत्युत्तरम्, इति वाचस्पत्यार्थ एवानघ इति प्रतिभाति । [३] “पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेपण्युपस्करः । कण्डनी चोदकुम्भश्च बद्धयते यास्तु वाहयन्” इति संपूर्ण मानवं वचनम् । मांसविक्रयार्थ पशुवधस्थानं सूना । चुल्ल्यादयो- ऽपिं हिंसागुणयोगात्सना इव सूनाः। या वाहयन् = स्वकार्येण योजपन् पुरुषो बध्यते = दुष्कृतेन संबव्यते ताइचुल्ल्यादयः पञ्च सूना इत्यर्थः ।

·साधनपाद। भा० कर्माशय इति, विषयसुखं चाऽविद्येत्युक्तम् ।याभोगेष्विन्द्रि- याणां तृप्तेरुपशान्तिस्तत्सुखं या लौल्यादनुपशान्तिस्तददुःखम् नचेन्द्रियाणां भोगाभ्यासेन वैतृष्ण्यं कर्तुं शक्यम् । कस्माद, यतो भोगाऽभ्यासमनु विवर्द्धन्ते रागाः, कौशलानि चेन्द्रियाणामिति, तस्मादनुपायः सुखस्य भोगाऽभ्यास इतिासखल्वयं वृश्चिकविष- भीत इवाऽऽशीविषेण दष्टो यः सुखार्थी विषयानुवासितो महति दुःखपके निमग्न' इति । एषा परिणामदुःखता नाम प्रतिकूला सुखावस्थायामपि योगिनमेव क्लिश्नाति । अथ का तापदुःखता टी० नीयस्य विषयसुखस्य प्रत्याख्यानमुचिंतं योगिना। अनुभवविरोधादि- त्यत आह । “विषयसुखं चाऽविद्येत्युक्तम्" इति । चतुर्विधविपर्यास- लक्षणामविद्यां दर्शयद्भिः' इति । नाऽऽपातमात्रमा' द्रियन्ते वृहा, आस्ति खल्वापाततो मधुविषसम्पृक्ता ऽन्नोपभोगेऽपि सुखाऽनुभवः प्रत्यात्मवेद- नीयः, किन्त्वायत्याम "सुखम् । इत्थं च दर्शितं भगवतैव-विषयेन्द्रिय- संयोगाद् यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्" इति । चोदयति “या भोगेषु” इति। न वयं विषयाऽऽहाद सुखमाति- प्टामह, किन्त्वतृप्यतां पुसां तत्तद्विषयप्रार्थनया परिक्लिष्टचेतसां तृणव महद्दुःखं, नचेयमुपभोगमन्तरेण शाम्यति,न चाऽस्याः प्रशमो रागाद्यनु- विद्ध, इति नाऽस्य परिणामदुःखतेति भावः। तृप्तेः = तृष्णाक्षयाद् हेतोः, टि०(१)विषयाऽन्वासित = विषयवासना संवलिनः । य ख भोगाऽन्यामेन देवन्य मंदिया- दपिपति स वृधिकमीत मीधिपेज दष्ट इद माति दुग्नःप निमग्न इति भाग्याथः । (२) या एका परिकामदुःस्नाऽयोगिनं प्रति परिणामकाले प्रतिका, मा योगनं तु मुमऽवयायामपि विनाति = अनीतुदर्शनन दु.ह.क.रे.नोवई । () मन्यना- Sऽकाइक्षित परपति "चतुविध' इस्लादिना। दर्शपदिरित्यपानानिमित पाय । (e) = तालिकाम्पा विच पिलम विषयमा दट नदिप पः । शादरले करकमाह "भनिदिनः। (५) या पदाले ।

·पातजलदर्शने भाःसर्वस्य द्वेषानुविद्धशेतनाचेतनसाधनाऽधीनस्तापाऽनुभवइति तत्राऽस्ति द्वेषजः कर्माशयः,सुखसाधनानि च प्रार्थयमानः कायेन वाचा मनसा परिस्पन्दते । ततः परमनुगृह्णात्युपहन्ति च, इति पराऽनुग्रहपीडाभ्यां धर्माऽधर्मावपचिनोति, स कर्माशयो] लोभान्मोहाच्च भवति,इत्येपातापदुःखतोच्यते। का पुनःसंस्कार- दुःखता । सुखाऽनुभवात्सुखसंस्काराऽऽशयो,दुःखाऽनुभवादपि दुःखसंस्काराशय इति। एवं कर्मभ्यो विपाके ऽनुभूयमाने सुखे दुःखे वा पुनः कर्माशयप्रचय इति । एवमिदमनादि दुःखस्रोतो विप्रसृतं योगिनमेव प्रतिकूलात्मकत्वादुद्वेजयति। कस्माद् अक्षि- पात्रकल्पो हि विद्वानिति। यथोपर्णातन्तुरक्षिपात्रे न्यस्तःस्पर्शन टी० इन्द्रियाणामुपशान्तिः = अप्रवर्त्तनं विषयेष्वित्यर्थः । एतदेव व्यतिरे- कमुखेन स्पष्टयति “या लौल्याद्" इति । परिहरति "न चेन्द्रियाणाम्" इति। हेतावनोः प्रयोगः सत्यं तृष्णाक्षयः सुखमनवद्यं, तस्य तु न भोगा- उभ्यासो हेतुरपि तु तृष्णाया एव तद्विरोधिन्याः । यथाहुः “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाऽभि- वर्द्धत" इति । शेषमतिरोहितम् । तापदुःखतां पृच्छति-"अथ, का" इति । उत्तरमाह-“सर्वस्य" इति। सर्वजनप्रसिद्धत्वेन तत्स्वरूपप्रपञ्चम- कृत्वा तापदुःखताऽपि परिणामदुःखतासमतया प्रपञ्चितति । संस्कारदुः- खतां पृच्छति का इति । उत्तरं "सुखानुभव"इति। सुखानुभवो हि संस्कार- टि० (१) चेष्टते इत्यर्थः । (२) स कौशय:-सन्तापकालिकः कर्माशय इत्यर्थः । (३) ज्ञानसंस्काराद् दुःखं प्रतिपाद्य धर्माधर्मरूपकर्मसंस्कारादपि दुःख प्रतिपादयति "एवं कर्मभ्य" इति । कर्मभ्यः सुखे दुःखे वा विपाकेऽनुभूयमाने सति पुनः कर्माशयप्रचय इत्यन्वयः । (४) अक्ष्णः पात्रम-आधारः, गोलकमिति यावत्, तस्मादीषदूनो विद्वान् इत्यर्थः चक्षुर्गोलकतुल्यः सूक्ष्म इति फलितार्थः । (६) परिणामदुःखतासमतया:एतेन परिणामदुःख- तायद्यप्यत्राऽपि समाना तथाऽपि पूर्वकाल उत्तरकाले च सर्वदैव दुःखत्वात् तापदुःखतायाः परिणामदुखतायाः पृथनिर्देश इति सूचितम् । . - ·साधनपादः। १३५ दुःखयतिनाऽन्येषु गात्राऽवयवेषु एवमेतानि दुःखानि अक्षिपा- वकल्पं योगिनमेव क्लिश्नन्ति नेतरं प्रतिपत्तारमा इतरं तु स्वकर्मो- पहृतं दुःखमुपात्तमुपानं त्यज्यन्तं त्यक्तं त्यक्तमुपाददानमनादिवास. नाविचित्रया चित्तवृत्त्या समन्ततोऽनुविधमिवाऽविद्यया हातव्य ए. वाऽहङ्कारममकाराऽनुपातिनं जातं जातं वाह्याऽध्यात्मिकोभयनि- मित्तास्त्रिपर्वाणास्तापा अनुप्लवन्ते। तदेवमनादिदुःखस्रोतसाव्यू- ह्यमानमात्मानं भूतग्रामं च दृष्टा योगीसर्वदुःखक्षयकारणं सम्य- ग्दर्शनं शरणं प्रपद्यत इति । गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवे- किनःप्रख्या प्रवृत्तिस्थितिरूपा बुद्धिगुणाःपरस्परानुग्रहतन्त्रीभूत्वा शान्तं घोरं मूढं वा प्रत्ययं त्रिगुणमेवाऽऽरभन्ते चलं च गुणवृत्तमिति टी०माधत्ते, स च सुखस्मरणं, तच्च रागं, सच मनःकायवचनचेष्टां, साच पुण्या- ऽपुण्ये,ततो विपाका ऽनुभवस्ततो वासनेत्येवमनादिताइति। अत्र च सुखदुःख- संस्काराऽऽशयात्तत्स्मरणं, तस्माच्च रागद्वेषौ, ताभ्यां कर्माणि, कर्मभ्यो विपाक, इति योजना। तदेवं दुःखस्रोतःप्रसृतं योगिनमेव क्लिश्नाति नेतरं पृथग्जनमि- त्याह-"एवमिदमनादि' इति । इतरं तु त्रिपर्वाणस्तापा अनुप्लवन्तः' इति स- म्बन्धः । आधिदैविकाधिभौतिकयोस्तापयोर्चाह्यत्वेनैकत्वविवक्षितम् । चित्ते वृ- त्तिरस्या इत्यविद्या चित्तवृत्तिः। तया हातव्य एव-बुद्धीन्द्रियशरीरादौ दाराऽप- त्यादौ चाहङ्कारममकाराऽनुपातिनामिति । तदत्र न सम्यग्दर्शनादन्यत्परित्राणम- स्तीत्याह-“तदेवम्" इति। तदेवमौपाधिकं विषयसुखस्य परिणामतःसंस्कारत- स्तापसंयोगाच दुःखत्वमभिधाय स्वाभाविकमादर्शयति "गुणवृत्तिविरोधाच्च इति। व्याचष्टे प्रख्या इति प्रख्याप्रवृत्तिस्थितिरूपा बुद्धिरूपेण परिणता गुणाः= सत्त्वरजस्तमांसि परस्पराऽनुग्रहतन्त्राः शान्तं-सुखात्मकं,घोरं-दुखात्मकं,मू- ढं-विषादात्मकमेव प्रत्ययं सुखोपभोगरूपमपि त्रिगुणमारभन्ते ।न च लोऽपि (१) इतरन्तु योगिभिन्न प्राकृतं जनन्नु, त्रिपर्वाण: त्रीणि-आयामिकाऽऽधिमनिका- ऽऽधिदैविकरूपाणि पर्वाणि येषां ते तास, अनु = स्ोत्सत्यनन्ना वर्तमानकाल पत्र,प्लवन्ने व्याप्नुवन्ति, न तु योगिवन् परिणामदुःखदृष्टया ततः पूर्वमिस्र्थः । यथा योगिनां विषयम- खाऽनुभवकाले दुःख संवेद्यते ने तथाऽये गिना तत्कालेसंवेद्यने. किन्न दुग्धानिसमय एदेति भावः । भाप स्वकोपट्टतमित्यादीनि जात मियन्तानि इतर माया विशेषतानि ।

·१३६ पानअलदर्शने भा०क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तम् । रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च पर स्परेण विरुद्धचन्ने सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवर्त्तन्ते । एवमे गुणाइतरेतराश्रयेणोपार्जितसुखदुःखमोहप्रत्ययाइतिसर्वेसर्वरूप भवन्ति गुणप्रधानभावकृतस्त्वेषांविशषइति।तस्माद्दुःखमेव सर्व विवेकिन इति।तदस्यमहतो दुःखसमुदायस्य प्रभववीजमविद्या, तस्याश्चसम्यग्दर्शनमभावहेतुः, यथा चिकित्सा शास्त्रं चतुर्वृहं. रोगो रोगहेतुः-आरोग्य-भैषज्यमिति । एवमिदमपि शास्त्रं चतु- व्यूहमेव । तद्यथा, संसारः-संसारहेतुः-मोक्षः, मोक्षोपाय इति । टी तादृशप्रत्ययरूपोऽस्य परिणामः स्थिर इत्याह"चलञ्चगुणवृत्तमिति क्षि- प्रपरिणामिचित्तमुक्तम्"इति। नन्वेका प्रत्ययःकथं परस्परविरुद्धशान्तघोरमूढ़- त्वान्येकदा प्रतिपद्यत इत्यत आह । “रूपाऽतिशया वृत्त्यातिशयाश्च परस्परेण विरुद्धयन्त" इति । रूपाणि = अष्टौ भावाधर्मादयः वृत्तयः-सुखाद्याः। त. दिह धर्मेण विपच्यमानेनाऽधर्मस्तादृशो विरुद्धयते । एवं ज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः सुखादिभिश्च तादृशान्येव तद्विपरीतानि ३) विरुद्धयन्ते, सामान्यानि तु असमु दाचरदरूपाण्यतिशयैः समुदाचराहः सहाविरोधात्प्रवर्त्तन्त इति।ननु गृह्णीम एतत, तथाऽपि विषयसुखस्य कुतः स्वाभाविकी दुःखतेत्याह"एवमेत"इति । उपादानाभेदादुपादानात्मकत्वाच्चोपादेयस्याप्यभेद इत्यर्थः । तत्किमिदानीमा- त्यन्तिकमेव तादात्म्यं, तथा च बुद्धिव्यपदेशभदोहन कल्पेते इत्यत आह “गु. णप्रधान"इति । सामान्यात्मनागुणभावोऽतिशयात्मना च प्राधान्यं, तस्मादुः पाधितः स्वभावतश्च दुःखमेव सर्वं विवेकिन इति दुःखं हेयं प्रज्ञावताम्।नच तन्निदानहानमन्तरेण तद्धेयं भवितुमर्हति, नचाऽपरिज्ञातं निदानं शक्यं हातु- मिति मूलनिदानमस्य दर्शयति “तदस्य"इति । दुःखसमुदायस्य प्रभवः - उ. त्पत्तिर्यतस्तद्वीजमित्यर्थः । तदुच्छेदहेतुं दर्शयति-'तस्याश्च' इति । इदानीम- स्य शास्त्रस्य सर्वानुग्रहाय प्रवृत्तस्य तद्विधेनैव शास्त्रेण सादृश्यं दर्शयति “यथा"इति । चत्वारो व्यूहाः = संक्षिप्ता अवयवरचना यस्य तत्तथोक्तम् । टि० (१) धर्मादयः-धर्मज्ञानवैराग्यश्वर्याऽधर्माऽज्ञानाऽवैराग्यानैश्वर्याण्यष्टावित्यर्थः । (२) ता- दृशः उत्कर्पत्वेन विपाकाऽभिमुख इत्यर्थः “समवलयोहिविरोध" इति न्यायेनोत्कष्टस्यैवोकृष्टेन विरोधो, न स्वपकृष्टस्येति भावः । (३)तद्विपरीतानि=ज्ञानवैराग्यश्वर्यसुखादिविपरीतानि अज्ञाना- ऽवैराग्यानैश्वर्य्यदुःखानीत्यर्थः । इदं सत्यं सुखात्मकगिर्द रजो दुःखात्मकामत्यादिव्यवहारभेदावित्यर्थः ·साधनपादः। भा०तत्र 'दुःखबहुलः संसारो हेयः, प्रधानपुरुषयोः संयोगो हेय- हेतुः, संयोगस्याऽऽत्यन्तिकी निवृत्तिर्हानं, हानोपायः सम्यग्द- शनम् । तत्र हातुः स्वरूपमुपादेयं हेयं वा न भवितुमर्हतीति, हाने तस्योच्छेदवादप्रसङ्ग, उपादाने च हेतुवाद, उभयप्रत्या- ख्याने च शाश्वतवाद इत्येतत् सभ्यग्दर्शनम् ॥ १५ ॥ टी० ननु दुःखं हेयमुक्त्वा संसारं हेयमभिदधतः कुतो न विरोध इत्यत आह "तत्र दुःखबहुल इतिश्यत्कृत्वाऽविद्या संसारं करोति तदस्या अवान्तर- व्यापार संसारहेतुमाह"प्रधानपुरुषयोः" इति। मोक्षस्वरूपमाह"संयोगस्य" इति।मोक्षोपायमाह“हानोपाय'इति। केचित्पश्यन्ति हातुः स्वरूपोच्छेद एव मोक्षः। तथाऽऽहुः "प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिन" इति। अन्ये 'तु सवाननक्लेशनमुच्छेदाद्विशुढविज्ञानोत्पाद एव मोक्ष इत्याचक्षते, तान् प्रत्याह"तत्र' इति । तत्र हानं तावद् दृपयति हाने तम्य इति । न हि कश्चित्प्रेक्षावानात्मोच्छेदाय यतते। ननु दृश्यन्ते तीब्रगदा 'न्मलितसकल- सखा दुःखमयीमिव मूर्तिमुद्दहन्तः स्वोच्छेदाय यतमानाः । सत्यं, केचिदेव ते६,नत्ववं संसारिणा विविधविचित्रदेवाद्यानन्दभोगभागिनानेऽपि च मो- क्षमाणा दृश्यन्ते।तस्मादपुरुषार्थप्रसक्तैन हातुः स्वरूपोच्छेदो मोक्षोऽभ्युपेयः, अस्तु तर्हि हातुः स्वरूपमुपादेयमित्यत आह-"उपादाने च हतुवाद"इति उपादाने हि कार्यत्वेनाऽनित्यत्वे सति मोक्षत्वादेव च्यवेत । अमृतत्वंहिमो- क्षःानाऽपिविशुद्धोविज्ञानसन्तानाभवत्यमृतानन्तानिभ्यो व्यतिरिक्तत्य न- न्तानस्यवस्तुसतोऽभावात, सन्तानिनांचानित्यत्वात । तस्मात्तधा यतितव्यं यथाशाश्वतवादोभवति।तधाचपुरुषार्थत्वमपर्वगन्येन्याह"उनय प्रत्याख्याने" इति तस्मात्स्वरूपावरधानमेवात्मनोनाक्षइत्येतदेवनन्यादर्शनम् ॥ १५ ॥ टि० (१) चतुहानां मापे । (२) देवालय मनि. परत सादिना दुःखमेव हेपनियुक्तमायनन स्वंयुनः । वन्द । मग दुव हेपानिधन्यमानादिया परवा-पहार । न विशनस्कन्धमा लेनाऽभ्युपपन्नधियाना मना- नपद पनि बदलनोरन वसमत, दो मन- निनाम इति पटना। ( अन्नविषयक कामटहानमान्नने- दपोशापयामानो भेदमाम इ) दाय मनमाना याने ते विदेशमा काम इत्यादी । .

·त्पत्तिर्यतस्तद्वीजमित्यर्थः । तदुच्छेदहेतुं दर्शयति-'तस्याश्च' इति । इदानीम- स्य शास्त्रस्य सर्वानुग्रहाय प्रवृत्तस्य तद्विधेनैव शास्त्रेण सादृश्यं दर्शयति ऽवैराग्यानश्वर्य्यदुःखानीत्यर्थः *इदं सत्वं सुखात्मकमिदं रजो दुःखात्मकमित्यादिव्यवहारभेदावित्यर्थः १३६ पातअलदर्शने भा०क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तम् । रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च पर- स्परेणा विरुद्धयन्ते सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवर्तन्ते । एवमेते गुणाइतरेतराश्रयेणोपार्जितसुखदुःखमोहप्रत्ययाइतिसर्वेसर्वरूपा भवन्ति गुणप्रधान भावकृतस्त्वेषांविशपइति।तस्माद्दुःखमेव सर्वे विवेकिन इतितदस्यमहतो दुःखसमुदायस्य प्रभववीजमविद्या, तस्याश्च सम्यग्दर्शनमभावहेतुः, यथा चिकित्सा शास्त्रं चतुर्वृहं. रोगो रोगहेतुः-आरोग्य-भैषज्यमिति । एवमिदमपि शास्त्रं चतु- व्यूहमेव । तद्यथा, संसारः-संसारहेतुः-मोक्षः, मोक्षोपाय इति । टी०तादृशप्रत्ययरूपोऽस्य परिणामः स्थिर इत्याह"चलञ्चगुणवृत्तमिति क्षि- प्रपरिणामिचित्तमुक्तम्"इति। नन्वेकःप्रत्ययःकथं परस्परविरुद्धशान्तघोरमूढ़- त्वान्येकदा प्रतिपद्यत इत्यत आह। “रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेण विरुद्धयन्त" इति । रूपाणि = अष्टौ भावाधर्मादयः वृत्तयः-सुखाद्याः।त. दिह धर्मेण विपच्यमानेनाऽधर्मस्तादृशो'२) विरुद्यते । एवं ज्ञानवैराग्यश्वय्यैः सुखादिभिश्व तादृशान्येव तद्विपरीतानि ३) विरुद्धयन्ते, सामान्यानि तु असमु दाचरद्रूपाण्यतिशयैः समुदाचराहिः सहाविरोधात्प्रवर्त्तन्त इति ।ननु गृह्णीम एतत, तथाऽपि विषयसुखस्य कुतः स्वाभाविकी दुःखतेत्याह "एवमेत" इति । उपादानाभेदादुपादानात्मकत्वाच्चोपादेयस्याप्यभेद इत्यर्थः । तत्किमिदानीमा- त्यन्तिकमेव तादात्म्यं, तथा च बुद्धिव्यपदेशभदौमन कल्पेते इत्यत आह “गु. णप्रधान"इति। सामान्यात्मना गुणभावोऽतिशयात्मना च प्राधान्यं, तस्मादुर पाधितः स्वभावतश्च दुःखमेव सर्वं विवेकिन इति दुःखं हेयं प्रज्ञावताम्।नव तन्निदानहानमन्तरेण तद्धेयं भवितुमर्हति, नचाऽपरिज्ञातं निदानं शक्यं हातु- मिति मूलनिदानमस्य दर्शयति तदस्य" इति । दुःखसमुदायस्य प्रभवः - 3 “यथा"इति । चत्वारो व्यूहाः = संक्षिप्ता अवयवरचना यस्य तत्तथोक्तम् । टि० (१) धर्मादयः धर्मज्ञानवैराग्यश्वाऽधर्माऽज्ञानाऽवैराग्यानैश्वर्याण्यष्टावित्यर्थः । (२) ता. दृशः उत्कर्षत्वेन विपाकाऽभिमुख इत्यर्थः “समवलयोहिविरोध” इति न्यायनोत्कष्टस्यैवोत्कृप्टेन विरोधो, न त्वपकृष्टस्येति भावः । (३)तद्विपरीतानि ज्ञानवैराग्यश्वर्यसुखादिविपरीतानि अज्ञाना ·साधनपादः। भा०तत्र 'दुःखबहुलः संसारो हेयः, प्रधानपुरुषयोः संयोगो हेय- हेतुः, संयोगस्याऽऽत्यन्तिकी निवृत्तिानं, हानोपायः सम्यग्द- शनम् । तत्र हातुः स्वरूपमुपादेयं हेयं वा न भवितुमर्हतीति, हाने तस्योच्छेदवादप्रसङ्ग, उपादाने च हेतुवाद, उभयप्रत्या- ख्याने च शाश्वतवाद इत्येतत् सम्यग्दर्शनम् ॥ १५॥ टीननु दुःखं हेयमुक्त्वा संसार हेयमभिदधतः कुतो न विरोध इत्यत आह "तत्र दुःखबहुल" इति। यत्कृत्वाऽविद्या संसारं करोति तदस्या अवान्तर- व्यापार संसारहेतुमाह "प्रधानपुरुषयोः" इति। मोक्षस्वरूपमाह"संयोगस्य" इति।मोक्षोपायमाह “हानोपाय" इति । केचित्पश्यन्ति हातुः स्वरूपोच्छेद एव मोक्षः। तथाऽऽहुः “प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिन"। इति । अन्ये तु सवासनक्लेशसमुच्छेदाद्विशुद्धविज्ञानोत्पाद एवमोक्ष इत्याचक्षते, तान् प्रत्याह"तत्र"इति । तत्र हानं तावद् दूषयति “हाने तस्य"इति । नहि कश्चित्प्रेक्षावानात्मोच्छेदाय यतते।ननु दृश्यन्ते तीव्रगदोन्मूलितसकल- सखा दुःखमयीमिव मूर्तिमुद्दहन्तः स्वोच्छेदाय यतमानाः । सत्यं, केचिदेव ते(६),नत्ववं संसारिणा विविधविचित्रदेवाद्यानन्दभोगभागिनः तेऽपि च मो- क्षमाणादृश्यन्ते।तस्मादपुरुषार्थप्रसक्तेने हातुः स्वरूपोच्छेदो मोक्षोऽभ्युपेयः, अस्तु तर्हि हातुः स्वरूपमुपादेयमित्यत आह-“उपादाने च हेतुवाद" इति । उपादाने हि कार्य्यत्वेनाऽनित्यत्वे सति मोक्षत्वादेव च्यवेत । अमृतत्वंहिमो- क्षःानाऽपिविशुद्धोविज्ञानसन्तानाभवत्यमृतः।सन्तानिभ्यो व्यतिरिक्तस्य स- न्तानस्यवस्तुसतोऽभावात, सन्तानिनांचानित्यत्वात् । तस्मात्तथा यतितव्यं यथाशाश्वतवादोभवति।तथाचपुरुषार्थत्वमपवर्गस्येत्याह"उभयप्रत्याख्याने" इति।तस्मात्स्वरूपावस्थानमेवात्मनोमोक्षइत्येतदेवसम्यग्दर्शनम् ॥१५॥ टि० (१) तत्र चतुर्ग्रहानां मध्ये । (२) सर्वदुःखक्षयकारणं सम्यग दर्शन योगी शरणं प्रति- पद्यत इत्यादिना दुःखमेव हेयमित्युक्तप्रायमन उक्त्वत्युक्तम् । उपलक्षणं चेतद् । अग्रिमसूत्रेण दुःखस्यैव हेपत्वाऽभिधात्यमानत्वादित्यस्याऽपि । * यत्कृत्वा यद्वारा (३) कोचिन् क्षणिक विज्ञानस्कन्धमात्मत्वेनाऽभ्युपयन्तश्चतुर्विधया भावनया नीलपीताद्यपप्लवसंवलितविज्ञानसन्ता- नस्य प्रदीपनिर्वाणवदत्यन्तोपरममेव केवल्यमीप्सन्त। बौद्धविशेषा योगाचारा इत्यर्थः । सन्ता- निना, चेतस इति पाठान्तरम् । (४) अन्ये विधूतविषयाकारोपलवाविशन्दविज्ञानसन्तानो- दयमापवर्गमभिलपन्तो बौद्धभेदा माध्यमिका इत्यर्थः । (५) गदः रोगः । (६) ये आत्मच्छिा दाय यतमाना दृश्यन्ते ते केचिदेव साहसिका,नतुसरे लौकिका इत्यर्थः। तदेवाह "नवम्" इति । ।

·पातालदर्शने। तदैतन्छास्त्रं चतुयूहमित्यभिधीयते ९) । सू० हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ भा०दुःखमतीतमुपभोगेनातिवाहितन हेयपक्षे वर्तते । वर्तमानं च स्वक्षणे भोगाऽऽरूढमिति न तत् क्षणान्तरे हेयतामापद्यते, तस्माद् यदेवाऽनागतं दुःखंतदेवाऽक्षिपात्रकल्पं योगिनं क्लि- इनाति, नेतरं प्रतिपत्तारम् । तदेव हेयतामापद्यते ॥१६॥ तस्माद् यदेव हेयमित्युच्यते तस्यैव कारण प्रतिनिर्दिश्यते । मः० द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७॥ भा० द्रष्टा-बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुषः, दृश्याः बुद्धिसत्त्वोपारूढाः टी० तदेतच्छास्त्रं चतुव्यूहमित्यभिधीयते--"हेयं दुःखमनागतम्" ॥१६॥ अनागतमिति अतीतवर्तमाने व्यवच्छिन्ने । तत्रोपपत्तिमाह "दुःखमती. तम्" इति । ननु वर्तमानमुपभुज्यमानं न भोगेनाऽतिबाहितमिति क. स्मान्न हेयमित्यत आह “वर्तमानं च" इति । सुगमम् ॥ १६ ॥ हेयमुक्तं,तस्य निदानमुच्यते "द्रष्ट्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः॥१७॥द्रप्ट्टः स्वरूपमाह "द्रष्टा बुद्धेः प्रतिसंवेदी" इति । चितिच्छायाऽऽपत्तिरेव बुद्धेः बुद्धिप्रतिसंवेदित्वमुदासीनस्यापि पुंसः । नन्वेतावताऽपि बुद्धिरेवानेन दृश्येत, न दृश्येरन शब्दादयोऽत्यन्तव्यवहिता इत्यत आह "दृश्या बु: द्विसत्त्व" इति । इन्द्रियप्रणालिकया बुद्धौ शब्दाद्याकारेण परिणतायां दृश्यायां भवन्ति- शब्दादयोऽपि धर्मा दृश्या इत्यर्थः । ननु तदाकाराऽऽपत्त्या बुद्धिः शब्दाद्याकारा भवतु, पुंसस्तु बुद्धि- टि० (१) यथा च तदेतच्छास्त्रं चतुर्वृहं तथा सूत्रकारेण हेपादिक्रमद्वारा प्रतिपाद्यतइत्यर्थः । कु. प्रचिन-इत्यभिधीयते हेयमिति पश्यते । एतदनुसारेणैव च वाचस्पत्येऽपि तदेतच्छास्त्रं चतुर्म्यहमतो- ऽभिधीयते हे पमित्याह "तदेतच्चान्त्रमिति इति पश्यते। परन्त्वयंपाठो योगवारिककारामतः (२) अतिवाहितम् अतिक्रान्तम् । भोगेन नाशिनमिति यावत् ।। (३) नचाऽनागनादुःख सत्य मानाऽभाव इति वाग्यं । तृतीये पादे धमिलक्षणसूत्रे (१४) जलभूम्पादिदृष्टान्तः रा. त्रैप परिणानिवस्तुनि कार्याऽनागताऽयस्याऽनुमानस्य यश्यमाणत्वात् ।

·साभनपादः। १३६ मा०सर्वे धर्माः।तदेतद् दृश्यमयस्कान्तमणिकल्पं सन्निधिमात्रोए- कारिदृश्यत्वेन भवति पुरुषस्य स्वंदृशिरूपस्य स्वामिनः अनुभ- वकर्मविषयतामापनमन्यस्वरूपेण प्रतिलब्धात्मक स्वतन्त्रमपि टी०संबन्धेऽभ्युपगम्यमाने परिणामित्वम् , असंबन्धे वा कथं तेषां बुद्धिसत्त्वो- पारूढानामपि शब्दादीनां दृश्यत्वम् न हि दृशिनाऽसंस्पृष्टं दृश्यं दृष्टमित्यत आह । “तदेतद् दृश्यम्" इति । प्रपञ्चितमिदमस्माभिः प्रथमपाद एव यथा चित्याऽसम्पृक्तमपि बुद्धिसत्त्वमत्यन्तस्वच्छतया चितिबिम्बोग्राहितया स- मापन्नचैतन्यमिव शब्दाद्यनुभवतीति । अत एव च शब्दाद्याकारपरिणत- बुद्धिसत्त्वोपनीतान् सुखादीन भुञ्जानः स्वामी भवति द्रष्टा, तादृशं चास्य बुद्धिसत्त्वं स्वं भवति । तदेतद् बुद्धिसत्त्वं शब्दाद्याकारवद् दृश्यमयस्कन्ति- मणिकल्पं पुरुषस्य स्वं भवति दृशिरूपस्य स्वामिनः । कस्माद्, "अनुभव" इति । अनुभवकर्मविषयतामापन्नं यतः। अनुभवो=भोगः पुरुषस्य, कर्म = क्रिया, तद्विषयताम् =भुज्यमानताम्,आपन्नं यस्मादतः स्वं भवतीत्यर्थः । ननु स्वयंप्रकाशं बुद्धिसत्त्वं कथमनुभवविषय इत्यत आह“अन्यस्वरूपेण" इति । यदि हि चैतन्यरूपं वस्तुतो बुद्धिसत्त्वं स्याद् भवेत् स्वयंप्रकाश, कि- न्तु स्वं चैतन्यादन्यजडरूपं तेन प्रतिलब्धात्मकं,तस्मात्तदनुभवविषयः। ननु यस्य हि यत्र किञ्चिदायतते तत् तदधीनं, न च बुद्धिसत्त्वस्य पुरुषमु- दासीनं प्रति किञ्चिदायतत इति कथं च तत्तन्त्रं, तथा च न तस्य कर्मेत्यत आह। “स्वतन्त्रमपि" इति । परार्थत्वात् = पुरुषार्थत्वात्,परतन्त्र पुरुषत. न्त्रम् । नन्वयं दृग्दर्शनशक्त्योः संबन्धः स्वाभाविको वा स्यान्नैमित्तिको वा, स्वाभाविकत्वे संबन्धिनोनित्यादशक्याच्छदःसंवन्धः।तथाच संसारनित्यत्वं, नैमित्तिकत्वे तुक्लेशर्कर्भतहासनानामन्तःकरणवृत्तितया सत्यन्तःकरणे भां- वादन्तःकरणस्य च तन्निमित्तत्वे परस्पराश्रयप्रसङ्गादनादित्वस्य च सर्गादा- वसंभवादनुत्पाद एव संसारस्य स्याद्,यथोक्तं-"पुमानकर्ता येषान्तु तेषामपि गुणैः क्रियाकथमादौ भवेत्तत्र कर्म तावन्न विद्यते॥१॥मिथ्याज्ञानंनतत्रारित टि० (१) यथा च चित्या सह देशतः कालतो वाऽसंवद्धमपि वृद्धिसत्त्वं योग्यता रक्षण- संबन्धेन समापन्नचैतन्यं सत् शब्दाद्यनुभवति तथा प्रथमपादे, वृत्तिसारूप्यमितरत्रेति सूत्र एव प्रपञ्चितमस्माभिरित्यर्थः । :

·No text on this page.

·साधनपाद। १४१ भा०प्रतीकारमारभमाणो भेदजंदुःखंनाऽऽप्नोति।कस्मात्,त्रित्वो- पलब्धिसामर्थ्यादितिापत्राऽपि तापकस्य रजसःसत्त्वमेव तप्यं, कस्मात् तपिक्रियायाःकर्मस्थत्वात् । सत्त्वे कर्मणितपिक्रिया,ना- ऽपरिणामिनि निष्क्रिये क्षेत्रज्ञे।दर्शितविषयत्वात् । सत्त्वे तु तप्य- माने तदाकाराऽनुरोधी पुरुषोऽनुतप्यत इति दृश्यते ॥ १७ ॥ दृश्यस्वरूपमुच्यते। सू० प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगा- ऽपवर्गार्थ दृश्यम् ॥ १८॥ भा०प्रकाशशील सत्त्वं,क्रियाशील रजः,स्थितिशीलं तम इति। एते टी० कर्तृस्थो भावो येन तप्यमन्यन्नाऽपेक्षेत । १ न चास्यास्तप्यतया पुरुषः कर्म । तस्याऽपरिणामितया क्रियाजनितफलशालित्वाऽयोगात् । तस्मात् तपेस्तप्यव्याप्तस्य तन्निवृत्तौलनिवृत्तिमवगच्छामः । चलनविरहेणेव धूमा- भावमित्यत आह । “अत्रापि तापकस्य" इति । गुणानामेव तप्यताप- कभावः । तत्र मृदुत्वात्पादतलवत्सत्वं तप्य,रजस्तु तीव्रतया तापकमिति भावः । पृच्छति “कस्माद्" इति । कस्मात्सत्त्वमेव तप्यं, न तु पुरुष इत्यर्थः। उत्तरं "तपिक्रियाया" इति। तत्किमिदानी पुरुषो न तप्यते। तथाचाचेतन- स्याऽस्तु सत्त्वस्य तापः, किन्नश्छिन्नमित्यत आह-"दर्शिताविषयत्वात्सत्ते तु तप्यमाने तदाकाराऽनुरोधी पुरुषोऽप्यनुतप्यत" इति । दर्शितविषय- त्वमनुतापहेतुः । तच्च प्राग् व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ दृश्यं व्याचष्टे "प्रकाशेत्यादि,दृश्यम्" इत्यन्तेन सूत्रेण ॥१८॥सत्त्वस्य हि भागःप्रकाशस्तामसेन भागेन दैन्येन वा राजतेन वा दुःखनाऽनुरज्यते । एवं राजतादिवपि द्रष्टव्यमातदिदमुक्तं "परस्परोपरक्तप्रविभाग इति।पुरुषेण सह (१) नहि लत्पादिधात्वत्तविधातुः कर्तृत्वनावत्वेनाऽकर्नको । येन तय कर्म नाऽपक्षत किन्नु पघादिवत् कर्मस्पक्रिपात्वेन सहक इत्ययः । * व्यापकोतयनिवृत्ती । , ·१४२ पातञ्जलदर्शने। भा० गुणा परस्परोपरक्तप्रविभागाःसंयोगविभागधर्माणइतरेत- रोपाश्रयणोपार्जितमूर्तयः परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽप्यसंभिन्नशक्तिप्रवि- भागार स्तुल्यजातीयातुल्यजातीयशक्तिभेदाऽनुपातिनः प्रधान- टी०संयोगविभागधर्माणः यथाऽऽम्नायत "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः। अजोऽह्यको जुषमाणोऽनुशेते जहात्यनां भुक्तभोगामजोऽन्य(३)" इति।इतरेतरोपाश्रयेणोपार्जिता मूर्तिः पृथिव्या- दिरूपा यैस्ते तथोक्ताः ।स्यादेतत, सत्त्वेन शान्तप्रत्यये जनयितव्ये रज- स्तमसोरपि सत्त्वाङ्गत्वेन तत्र हेतुभावादस्ति सामर्थ्यमिति) यदाऽपि च रजस्तमसोरङ्गित्वं तदाऽपि शान्त एव प्रत्यय उदीयेत, न घोरो, नाऽपि मूढो वा सत्त्वप्राधान्य इवेत्यत आह। "परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽप्यसभिन्नशक्तिप्र- विभागा” इति । भवतु शान्त प्रत्यये जनयितव्ये रजस्तमसोरङ्गभावस्त- थाऽपि नैपां शक्तयः सङ्कीर्य्यन्ते। का-सङ्करोन्नेयो हि शक्तीनामसङ्करः । असङ्कीर्णेन च समुदाचरता रूपेण शान्तघोरमृढरूपाणि कार्याणि दृश्यन्त इति सिहं शक्तीनामसभेद इति । स्यादेतद, असंभेदश्चेत् शक्तीनां न संभयकारित्वं गुणानां न जातु भिन्नशक्तीनां सम्भय कार्यकारित्वं दृष्टम्, न हि तन्तुमृत्पिण्डवीरणा- दीनि घटादीन् सम्भूय कुर्वन्ति' इत्यत आह "तुल्यजातीयाऽतुल्यजाती- यशक्तिभदाऽनुपातिन" इति । यद्यपि तुल्यजातीय उपादानशक्ति- टी० (१) पते गुणाःप्रधानशब्दवाच्या भवन्तीत्येवमग्रिमण संबन्धः । (२) अन्योऽगानानि भाषेप्यमार्गप्रकाशादिशक्तिविभागा इत्यर्थः । (३) एकोऽनः = बुद्धिमत्वादात्मनो वि. मवृद्धयमानः पुरुषः, लोहितशुक्ल कृष्णां = गुणत्रयात्मका, सम्पा:- दीः प्रजाः मुत्रमानामनामको प्रकृति शुपमाणः = बुद्धिवृत्यैवाऽविद्यया बुद्धिमान गुमा- दानामन्याभमन्यमानोऽनुशंत = मुविादुःयी मृदोऽहमित्यनुशयेन समरनि । पान पुषण पर मोगदगो गगा दन्यु कम अथुना विभागधर्मीयमाह "जहाना" इति । अन्म१११६. माऽव्ययाव्यानिमाद, पना मुकमोगां = गमगाऽपवंगी प्रकृति महानि मनाए मात्र दि शून्यः। (४) इनि माद देव, पपयें या नमन का ( अटपादानमः। . मुखदुग्यमोहास्मिकाः ·साधनाद । वेलायामुपदर्शितसन्निधानागुणत्वेऽपिच व्यापारमात्रण प्रधा- नान्तताऽनुमितास्तिताः पुरुषार्थकर्नव्यतया प्रयुक्तसामर्थ्या- स्सन्निधिमात्रोपकारिणोऽयस्कान्तमणिकल्पाः प्रत्ययमन्तरेण- कतमस्य वृत्तिमनुवर्तमानाः प्रधानशब्दवाच्या भवन्ति । एतद टी० र्नान्यत्र, सहकारि शक्तिस्त्वतुल्यजातीये ।घटे तु जनयितव्ये न.वीर- णानामस्तिसहकारिशक्तिरपीतिनतैस्तन्तूनां सम्भयकारितेतिभावः । तुल्य- जातीयाऽतुल्यजातीयेषु शक्येषु ये शक्तिभेदास्ताननुपतितुं शीलं येषां ते तथोक्ताः “प्रधानवेलायाम्" इति = दिव्यशरीरे जनयितव्ये सत्त्वं गुणः प्रधानम्, अङ्गेरजस्तमसी । एवं मनुष्यशरीरे जनयितव्ये रजःप्रधानम,अङ्गे सत्त्वतमसी। एवन्तियंक्शरीरे जनयितव्ये तमः प्रधानम्, अङ्गे सत्त्वर- जसी । तेनैते. गुणाः प्रधानत्ववेलायामुपदर्शितसन्निधानाः = कार्योपज- ननं. प्रत्युद्भूतवृत्तय इत्यर्थः । प्रधानशब्दश्च भावप्रधानः । यथा “द्वयेक- योर्दिवचनैकवचन" इत्यत्र द्वित्वैकत्वयोरिति । अन्यथा दयेकेविति स्यात् । ननु तदा.प्रधानमुहूनतया: शक्यमस्तीति वक्तुम्, अनुहूतानां तु तदङ्गानां सद्भावे किम्प्रमाणामत्यत आह "गुणत्वेऽपि च" इति । यद्यपि नोभृतास्तथाऽपि गुणानामविवेकित्वात्संभूयकारित्वाच्च व्यापारमात्रेण सह- कारितया प्रधानऽन्तर्णीतं सद् अनुमितमस्तित्वं येषां ते तथोक्ताः । ननु सन्तु गुणाः संभूयकारिणः समर्थाः, कस्मात्तत्पुनः कुर्वन्ति । न हि समर्थ- मित्येव कार्य जनयति, मा भूदस्य कार्योपजननं प्रति विराम इत्यत आह "पुरुषार्थकर्तव्यतया" इति । ततो निर्वर्तितनिखिलपुरुषार्थानां गुणाना- मुपरमः कार्यानारम्भणमित्युक्तं भवति। ननु पुरुषस्यानुपकुर्वतः कथं पुरु- पार्थेन प्रयुज्यत इत्यत आह “सन्निधिमात्रोपकारेण" । इति ननु धर्मा- ऽधर्मलक्षणमेव निमित्तं प्रयोजकं गुणानां, किमुच्यते पुरुषार्थप्रयुक्ता इत्यत (१) 'सहकारि' इत्पत्यादौ तथाऽपीति देयम् । पद्यन्युपादानकारणं ममानजातीयमेव भवति नान्यस्तथाऽपि सहकारिकारणवतुत्यजातीयमपि भवतित्यर्थः। (क) अन्यथा महास्ये- यपरते तु इत्यर्थः। (३) ततः = सत्यपुरुषाऽन्पताख्यातिरूपुरुगसम्पादनानन्तमायर्थः । ठि० ·पातअलदर्शने। दृट्यमित्युच्यते। तदेतद् दृश्यं भूतेन्द्रियात्मकं भूतभावेन-पधि व्यादिना सूक्ष्मस्थूलेन परिणमते । तथेन्द्रियभावेन-श्रोत्रा दिना सूक्ष्मस्थूलेन परिणमत इति । तत्तु नाऽप्रयोजनम् टी. c आह "प्रत्ययमन्तेरण" इति। एकतमस्य-सत्त्वस्य रजसस्तमसो वा प्र धानस्य स्वकार्ये प्रवृत्तस्य, वृत्तिम्, इतरे ३ प्रत्यय=निमित्तं धर्मादिकं वि भैया ऽनुवर्तमानाः । यथा च वक्ष्यति “निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरण- भानु ततः क्षेविकवद्' इति । एते गुणाः प्रधानशब्दवाच्या भवन्तीति सम्माः, प्रधीयते विधागते विश्वं काठमेभिरिति व्युत्पत्त्या, एतन दृश्य. गीत गुणानां शीलमाभिधाय तस्य कार्यमाह "तदेतद" इति । ३९मार्ग मागिनी या यदात्मकं तत् तेन रूपेण परिणमत इति । गतेन्द्रि १ मामीपनि, "तभावन" इत्यादिना।"भोगापवधिम्"इति सूत्रा- पनि "तनु नागंगाजनम्" इति । भोगविवाति "त" इति र नि. पिणा बु: स्वरो, तस्यारतशावेन परिणामान तथा ::: भाग इन्गन आह "अविभागाऽऽपन्नम्" इति । एत २.५:१३ मा पहिला । अपवा विवृणोति मागिताअपरात नेत्य- ·साधनरादः भा० अपितु प्रयोजनमुररीकृत्य प्रवर्तत इति भोगाऽपवर्गार्थं हि तद् दृश्यं पुरुषस्येति । तत्रैष्टानिष्टगुणस्वरूपाऽवधारणम् अवि- भागाऽऽपन्नं भोगः, भोक्तुःस्वरूपाऽवधारणमपवर्ग इति, वयो- रतिरिक्तमन्यद् दर्शनं नास्तिातथाचोक्तम्"अयन्तु खलु त्रिपु गुणेषु कर्तृषु अकर्नरिच पुरुपेतुल्याऽतुल्यजातीये चतुर्थे तरिक्र- यासाक्षिण्युपनीयमानान् सर्वभावानुपपन्नाननुपश्यन्न दर्शन- मन्यच्छङ्कत इति । तावेतौ भोगाऽपवर्गौवुद्धिकृतौबुद्धावेव वर्त्त- मानौ कथं पुरुषे व्यपदिश्यते इति। यथा विजयःपराजयो वायो- दृषु वर्तमानःस्वामिनि व्यपदिश्येते,सहि तस्य फलस्य भोक्तेति। टी०पवर्गः।प्रयोजनान्तरस्याऽभावमाह "द्वयोः" इति। "तथा चोक्तं पञ्च- शिखेन "अयन्तु खलु"इति। ननु वस्तुतो भोगापवर्गो बुद्धिकृतौ बुद्धिवर्ति- नौ च कथं तदकारणे तदनधिकरणे चपुरुषेव्यपदिश्येते इत्यतआह"तावेतो' इति । भोत्कृत्वं च पुरुषस्योपपादितम्, अग्रे च वक्ष्यते । - 6ि. (१) इतिशब्द इत्यत-इत्यर्थकः, तया च यतस्तद् गुगत्रयं निष्प्रयोजनं न प्रवर्ततेऽपि तु प्रयोजनं स्वीकृत्यैव भूतेन्द्रियादिल्पेण परिणमन्तीत्वनन्द दृश्यं पुरुषस्य भोगापवर्ग:- =भोगाऽपवर्गप्रयोजनकमिले नाऽवयवमाप्ययोरेकवाक्यतयाऽयों वोप्यः । (२) भोगाऽपवर्ग:पहायाऽन्यदर्शनं दर्शनाक्ष्यायाः बुडिवृत्तेः प्रयोननं नास्तीत्यर्थः । (३) पुरोग तहाऽविभागाने सुगवता वा भोग इन्पुले पञ्चशिवाय प्रमाणपति । "तथासम्" इति । त्रिषु गुनेषु कर्तृषु सत्स्वति परन्तयनविवेकी नन- तु-गणपापेश्या तुरीपेऽकर्तरि तजाक्षिणि न्यादिना मुगविलीये. रहेनु- मलादिना गुजानती. पुरो बुद्धोपनीयमानान् सर्वधर्मन मुगदीद कन्न-द्धि- क.न अनुमापन सदगुगेम्पो विविक्तं दुद्धनन्द दर्दनं चतन्यं न मनेनानी- त्यर्थः । ननु बुखादयो पदि बुदिप तक पुलस्त्य नो दृश्यमानित ने "त.." ति । दृष्टान्न परिहीत ":" इति । (४) "तिम रूमानकर इति ने उस देवर्षिः।* दे ३४ ।

·पार्शने भा० एवं वन्धमोलो बुद्धावेव वर्तमानौ पुरुषे व्यपदिश्यते । स हि तत्फलस्य भोक्तेति । बुद्धेरेव पुरुषार्थाऽपरिसमाप्तिर्वन्धः, तदर्थाऽवसायो १) मोक्ष इति । एतेन ग्रहणधारगोहापोहतत्व- ज्ञानाऽभिनिवेशा बुद्धो वर्तमानाः पुरुषेऽध्यारोपितसद्भावाः" स हि तत्फलस्य भोक्तेति ॥ १८ ॥ दृश्यानां तु गणानां स्वरूपभेदाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते- 1 टी० परमार्थतस्तु"बुद्धेरेवपुरुषार्थाऽपरिसमाप्तिर्वन्ध' इति । एतेन भोगापव- गयोः पुरुषसंवन्धित्वकथनमार्गेण,ग्रहणादयोऽपि पुरुषसंबन्धिनो वेदितव्याः। तत्र स्वरूपमात्रेणार्थज्ञानं ग्रहणे, तत्र स्मृतिः धारणं, तद्गतानां विशेषाणा- मूहनमूहः,समारोपितानां च युक्त्याऽपनयोऽपोहः,ताभ्यामेवोहाऽपोहाभ्यां- तदवधारणं तत्त्वज्ञानं तत्त्वाऽवधारणपूर्व हानोपादानमभिनिवेशः ॥३८॥ दृश्यानां गुणानां स्वरूपभेदावधारणार्थमिदमारभ्यते- टि० (१) तदर्थऽवसायः सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिजननेन पुरुषार्थसमाप्तिरित्यर्थः । (२) "विज्ञान यज्ञ तनुते" "आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः" " ध्यायतीव लेलायतीव" इत्यादिश्रुतिभ्य औपाधिका एव पुरुषे भोगादयो धर्मा, न पारमार्थिका इत्यर्थः । यत्तु विज्ञानभिक्षुणा-पुरुषस्याऽपि स्वातन्त्र्येण मोगोऽस्त्येव । बुद्धरतिभाप्येण तु परिणाम- रूपा पुरुषस्य भोगो निराकियते । “पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते". इति भगव- दुक्तरित्यादि जल्पितम् । तदविवेकमूलकमेव । भगद्दाक्यस्याऽपि मुख्य भोगे तात्पर्याभावात तथा हि "कार्यकारणकर्तृत्त्रे हेतुः प्रकृतिरुच्यते" इत्यनेन प्रकृतेः संसारकारणत्वमभिधाय सा किमर्थं करोतीत्याकाङ्क्षायाम् "पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते” इत्यनेन पुरुषस्य भोक्तृत्वेन तद्रोगार्थमित्युक्त्वा, तत् किं पुरुषस्य भोक्तृत्व स्वाभाविकमिति जिज्ञासाया "पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिमान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मस" इत्यनेन प्रकृतितादात्म्याऽपन्नस्य गुणसङ्गेनोपाधिकमेव भोक्तृत्वं न 'पारमार्थिकामित्युक्त्वा "उपद्रष्टाऽनुमन्ता" इत्यादिवाक्येन स्वाभाविक साक्षित्वमेव पुरुषस्येतिसिद्धान्तित भगवतेत्य- न्यत्र विस्तर। --- ·साधनपादः। १४३ सू. विशेपाऽविशेपलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ १९॥ भा०तत्राकाशवावग्न्युदकभूमयोभूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध- तन्मात्राणामविशेषाणां विशेषाः। तथा श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वा- प्राणानि बुद्धीन्द्रियाणि । वाक्पाणिपादपायूपस्थानि करें- न्द्रियाणि । एकादशं मनः सवीर्घम्, इत्येतान्यस्मितालक्षण- स्याऽविशेषस्य विशेषाः । गुणानामेष पोडशको विशेषपरि- णामः। पड् अविशेषाः, = तद्यथा शब्दतन्मानं.स्पर्शतन्मात्र, रूपतन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्वतन्मात्रञ्च, इत्येकद्वित्रिचतु- टि० "विशेषेत्यादि,पर्वाणीत्यन्तं १९ नूत्रम् ।येषाम् अविशेषागां = दान्त- घोरमूडलक्षणराहतानां ये विशेषा=विकारा एव नतु तत्त्वान्तरप्रकृतयस्तेषां तानाह-तत्राऽऽकाश" इति । उत्रादक्रमानुरूप एवारन्यासक्रमः मस्नितालक्षणस्याऽविशेषस्य सत्त्वप्रधानस्य बुद्धीन्द्रियाणि विपाः') रजःप्रधानस्य तु कनेन्द्रियाणि मनस्तुभयात्मकमुभवप्रधानत्येति मन्त- व्यन् । अत्र च पञ्च तन्मात्राणि बुद्धिकारणकान्पविशेषत्वाद् जन्मिता. वद् इति" । विकारहेतुवं चार विशेषत्वं तन्मात्रेषु चास्मितापां चावि- शिष्टन् । संकलच्य विशेषान् परिगणपति-"गुणानानेप" इति। अविदा- पानपि गणपति "पड्" इति । संक्लप्पोदाइले-'तद पया' इति । दिन (1) सामान्य नर्मदEm: दकि: -- पनि बर्षः। माना "अन्दर "! म महाम: RR ::: - "" !:: = ९ :: -- ·पातम्जलदर्शने भा० एवं वन्धमोक्षौ बुद्धावेव वर्तमानौ पुरुषे व्यपदिश्यते । हि तत्फलस्य भोक्तेति । बुद्धेरेव पुरुषार्थाऽपरिसमाप्तिर्वन्ध तदाऽवसायो मोक्ष इति । एतेन ग्रहणधारणोहापोहतत्त ज्ञानाऽभिनिवेशा बुद्धौ वर्तमानाः पुरुषेऽध्यारोपितसद्भावाः स हि तत्फलस्य भाक्तेति ॥ १८ ॥ दृश्यानां तु गणानां स्वरूपभेदाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते- + टी० परमार्थतस्तु"बुद्धेरेवपुरुषार्थाऽपरिसमाप्तिर्वन्ध' इति । एतेन भोगापत्र गयाः पुरुषसंबन्धित्वकथनमार्गेण,ग्रहणादयोऽपि पुरुषसंघन्धिनो वेदितव्या तत्र स्वरूपमात्रेणार्थज्ञानं ग्रहणे, तत्र स्मृतिः धारणं, तद्गतानां विशेषाणा- मूहनमूहः,समारोपितानां च युक्त्याऽपनयोऽपोहः, ताभ्यामवोहाऽपोहाभ्या- तदयधारणं तत्त्वज्ञानं तत्त्वाऽवधारणपूर्व हानोपादानमभिनिवेशः ॥१८॥ दृश्यानां गुणानां स्वरूपभेदावधारणार्थमिदमारभ्यते- {१० (१) तदर्थाऽयमायः सत्यपुरुषाऽन्यताख्यातिजननेन पुरुषार्थसमाप्तिरियर्थः । (२) "विज्ञानं यनं तनुते" "आत्मेन्द्रिगमनोयुक्तं भोक्तत्याहुनीषिणः" " यानी लागनीपइत्यादिश्रुतिभ्य औपाधिका एव पुरुरे भोगादयो धर्मा, न पारमार्थिका इगर्थः । ५ शिक्षामिणा-पुरुषस्याऽपि स्वातन्त्र्येण मोगोऽस्त्येव । बुदरतिभाष्येण तु परिणामwir माम्य भागा निक्रियते । “पुरुपः मुखदुःवानां भोक्तृत्ये हेतुरुच्यते” इति मा र त्यादि अगितम् । नवियफमूल्यमेव । भगवायाsपि मुळ्ये भागे तापमान २२: "कार्यकारणकर्तृय हेतुः प्रतिस्पत" इन्सनेन प्रकले मंगारकारणानिय मामय कोली का आयाम "स्पः गुणगानां मारय हेतुरुयो" इसनेन र अत नगमिगुमला, ननकि, पुमाग भोक सामाणिकमिन (Rzine "कदा मुटने, प्रतिसान गुगाना का गुणगङ्गीण निकाय -मंत्र माग गुणगानीमानित भी Trafts "मन" बागेर म्याभाविक मा.

·साधनपादः। सू. विशेषाऽविशेपलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ १९ ॥ भा०तत्राकाशवावग्न्युदकभूमयोभूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध- तन्मात्राणामविशेषाणां विशेषाः। तथा श्रोत्रत्वक्चक्षुजिह्वा- प्राणानि वुद्धीन्द्रियाणि । वाक्पाणिपादपायूपस्थानि कमें- न्द्रियाणि । एकादशं मनः सर्वार्धम्, इत्येतान्यस्मितालक्षण- स्याऽविशेषस्य विशेषाः । गुणानामेय पोडशको विशेषपरि- रणामः। षड् अविशेषाः, = तद्यथा शव्दतन्मानं, स्पर्शतन्मात्रं, रूपतन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्वतन्मात्रञ्च, इत्येकद्वित्रिचतु- टि० “विशेषेत्यादि,पर्वाणीत्यन्तं १९ सूत्रम् ।येषाम् अविशेषाणां शान्त- घोरमूडलक्षणराहतानां ये विशेषा =विकारा एव नतु तत्त्वान्तरप्रकृतयन्तेषां तानाह-तत्राऽऽकाश" इति । उत्पादक्रमानुरूप एवोपन्यासक्रमः, आत्मतालक्षणस्याऽविशेषस्य तत्त्वप्रधानस्य बुद्धीन्द्रियाणि विशेषा:(१) रजःप्रधानस्य तु कौन्द्रियाणि,मनस्तुभयात्मकमुभयप्रधानत्येति मन्त- व्यम् । अत्र च पञ्च तन्मात्राणि बुद्धिकारणकान्यविशेषत्वाद् आस्मिता- वद् इति । विकारहेतुत्वं चाऽ विशेषत्वं तन्मात्रेषु चास्मितायां चावि- शिष्टन्। संकलच्य विशेषान् परिगणयति-"गुणानानेष" इति । अविश- पानपि गणयति "पड् इति । संकलच्योदाहरात-तद् यथा' इति । हि (१) सत्सवानाऽस्मितामनस्याऽविशेषत = अन्तनिदर्शनादिविन्य- स्पाऽभिमानमात्रधर्मकस्सा बझारस्य. दुडीन्द्रित विरः= प्रकासन दिवालि पञ्च ज्ञानेन्द्रियानिक.मित्यर्थः । एवनवि पड़। (२) नपानकम् "जन्दनना ऽभू नाऽपादितः । दीन दादानंद मनेऽपिटिननामे स्वम्वविरत मदन ज्ञानकर्मेन्द्रियामलं मन मनाइरस कमित्यर्थः । (ती- त्यस्ता "नुमानं मनः" पवि. ३: दमक बुद्धिदात्र पनमः मनोपयों बना * 6 .

·पातालदर्शने। भा० प्पञ्चल क्षणाः शब्दादयः पञ्चाऽविशेषाः, षष्ठश्चाऽविशे- षोऽस्मितामात्र इति। एते सत्तामात्रस्यात्मनो महतः षड़विशे- पपरिणामाः । यत् तत्परमविशेषेभ्यो लिङ्गमानं महत्तत्त्वम् । तस्मिन्नेते सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय विवृद्धिकाष्ठामनुभ- वन्ति, प्रतिसंसृज्यमानाश्च तस्मिन्नेव सत्तामात्रे महत्यात्मन्य. टी विशिष्टं ह्यपरं परेणेति गन्ध आत्मना पञ्चलक्षण:(१), रस आत्मना चतुर्लक्षणः, रूपमात्मना त्रिलक्षणं, सर्श आत्मना द्विलक्षणः, शब्दः शब्दलक्षण ऐवेति । कस्य पुनरमी षडविशेषाः कार्यमित्यत आह । एते सत्तामात्रस्यात्मन" इति । पुरुषार्थक्रियाक्षमं सत्, तस्य भावः सत्ता, तन्मात्रं महत्तत्वम्।यावती कॉचित्पुरुषार्थक्रिया शब्दादिभाग़लक्षणा सत्त्व- पुरुषाऽन्यताख्यातिलक्षणा वाऽस्ति सा सर्वा महति वुद्धौ समाप्यत इत्यर्थः। आत्मन इति स्वरूपोपदर्शनेन तुच्छत्वं निषेधति, प्रकृतेरयमाद्यः परि- णामो वास्तवो, न तु ताद्विवर्त्त इति यावत् । यत्तत्परं विप्रकृष्टकालम् अ. विशेषेभ्यस्तदपेक्षया २'सन्निकृष्ट कालेभ्यो लिङ्गमात्रंमहत्तत्वं,तस्मिन् एते- षडविशेषाःसत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय सत्कार्यसिद्धेर्विवृद्धिकाष्ठामनु- भवन्ति प्राप्नुवन्ति । ये पुनरविशेषाणां विशेषपरिणामास्तषां च धर्मलक्ष- णाऽवस्थाः परिणामा इति सेयमेषां विवृद्धिकाष्ठा परिणामकाष्ठेति । तदेव- मुत्पत्तिक्रममविधाय प्रलयक्रममाह "प्रतिसंसृज्यमाना" इति। प्रति- संसृज्यमानाः प्रलीयमानाः, स्वात्मनि लीनविशेषा अविशेषास्तस्मिन्नेव. सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय=निलीय सहैव · महता तेऽविशेषा अव्यक्तम् अन्यत्र लयन्नगच्छतीत्यलिङ्गं प्रतियन्ति । तस्यैव विशेषणं टि० (१) यतोऽपरं = गन्धतन्मात्रादि, परेण = रसतन्मात्रादिना, विशिष्टमिति = मत आमना सह गन्धतन्मात्रं पञ्चलक्षणमित्यर्थः । (२)तदपेक्षया महत्तच्याऽपेक्षया, सन्निकटका. लेभ्यः = अनन्तरभाविभ्योऽहङ्कारपञ्चतनमात्रेभ्यो यापूर्वभावि महत्चत्यं तछिनमामित्यर्थः ।

·No text on this page.

·पातालदर्शने। भा०ऽर्थी हेतुः । नालिङ्गावस्थायामादौ पुरुषार्थता कारणं भः तीति न तस्याः पुरुषार्थता कारणं भवतीति, नाऽसौ पुरुषार्थक "तेति नित्याऽऽख्यायते। त्रयाणान्त्ववस्थाविशेषाणामादौ पुरुषा थता कारणं भवति । स चाऽर्थो हेतुर्निमित्तं कारणं भवतीत्यनि- त्याऽऽख्यायते। गुणास्तु सर्वधर्मानुपातिनो न प्रत्यस्तमयन्ते,नोप जायन्ते।व्यक्तिभिरेवातीताऽनागतव्ययागमवतीभिर्गुणान्वयनी भिरुपजनाऽपायधर्मका इव प्रत्यवभासन्ते । यथा देवदत्तो दरि. द्राति, कस्माद् यतोऽस्य मियन्ते गाव इति।गवामेव मरणात्तस्य- दरिद्राणं न स्वरूपहानादिति समः समाधिः । लिङ्गमात्रम् टी० दनित्या अलिङ्गावस्था तु पुरुषार्थेनाऽकृतत्वान्नित्यत्यत्र हेतुमाह “अलि- ङ्गावस्थायाम्" इति । कस्मात्पुनर्न पुरुषार्थों हेतुरित्यत आह “नाऽलिङ्गाव- स्थायाम्" इति । भवतिना-विषयेण विषयि ज्ञानमुपलक्षयति । एतदुक्तं भवति । एवं हि पुरुषार्थताकारणमलिङ्गावस्थायां ज्ञायेत। यद्यलिङ्गावस्था शब्दाद्युपभोग वा सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्याति वा पुरुषार्थ निवर्तयेत, तन्निर्व- चने हि न साम्याऽवस्था स्यात् । तस्मात्पुरुषार्थकारणत्वमस्या न ज्ञायत इति नास्याः पुरुषार्थता हेतुः । उपसंहरति “ नाऽसौ " इति । इतिः- तस्मादर्थे । अनित्यावस्थामाह "त्रयाणाम्” इति । त्रयाणां लिङ्गमात्रा- ऽविशेषविशेषाणामित्यर्थः। पर्वस्वरूपं दर्शयित्वा गुणस्वरूपमाह "गुणास्तु" इति । निदर्शनमाह "यथा देवदत्त" इति । यत्राऽत्यन्तभिन्नानां गवा- 'मुपचयाऽपचयौ देवदत्तोपचयाऽपचयहेतुस्तत्र कैव कथा गुणेभ्यो भिन्ना- ऽभिन्नानां व्यक्तीनामुपजनाऽपाययोरित्यर्थः । ननु सर्गक्रमः किमनिय- तो ? नेत्याह “लिङ्गमात्रम्” इति । न खलु न्यग्रोधधाना) अह्रायैव न्यग्रोधशाखिनं सान्द्र शाहलदलजटिलं शाखाकाण्डनिपीतमार्तण्ड- टि० (१) न्यग्रोधधाना=वटबीजानि, अह्रायैव = झटित्येव, न्यग्रोधशाखिनं वटवृक्षं, नार- भन्ते, किन्तु अङ्कुरपत्रादिक्रमेणवेत्यन्वयः । सान्द्रमित्यादी,ने वटवृक्षविशेपणानि । ..

·१५२ -- साधनपादः। भा अलिङ्गस्य प्रत्यासन्नं तत्र तत्संसृष्टं विविच्यते क्रमाऽनति- वृत्तेः । तथा षड़विशेषा लिङ्गमात्रे संसृष्टा विविच्यन्ते। परिणा- मक्रमनियमात् । तथा तेष्वविशेषेषु भूतेन्द्रियाणि संसृष्टानि विविच्यन्ते । तथा चोक्तं पुरस्तात् । न विशेषेभ्यः परं तत्त्वा- न्तरमास्ति । इति विशेषाणां नास्ति तत्वान्तरपरिणामातेषान्तु धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामा व्याख्यायिष्यन्ते ॥ १९ ॥ व्याख्यातं दृश्यम्। अथ द्रष्टुः स्वरूपाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते- सू० द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः॥२०॥ टी० चण्डातपमण्डलमारभन्ते, किन्तु क्षितिसलिलतेजःसम्पर्कात् परम्परे. जायमानाङ्कुरपत्रकाण्डतालादिक्रमेण । एवमिहापि युक्तयागमसिहःक्रमा श्वाऽऽस्थेय इति । कथं भूतेन्द्रियाण्यविशेषसंतृष्टानीत्यत आह "तथा चोक्तं पुरस्ताद्" इति । इदमेव सूत्रं प्रथमं व्याचक्षणः । अथ विशे- पाणां कस्मान्न तत्त्वान्तरपरिणाम उक्त इत्यत आह "न विशेपेभ्य" इति । तत्किमिदानीमपरिणामिन एव विशेपास्तथा च नित्याः प्रसन्म्ये- रन्नित्यत आह “तेपान्तु" इति ॥ १९ ॥ व्याख्यातं दृश्यम् । द्रष्टुः स्वरूपाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते-"द्रष्टा हीशमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययाऽनुपश्यः" इति ॥ २० ॥ (1) अनिदस्य = प्रधानस्य, यनयामन्नं = प्रथम कार्य मिशन म्हनत्र. दत् तत्र = याने, सृष्टः प्राक सेट सदेवानामावस्या प्रवान विमनद मरी विवियन = विभनं. सद्वर्तमानावयां प्राप्नोनि. नाम्दा रापन - ना उन्नः । ननु कसमार व प्रकार कह " मलने:"=". मेकाऽदि प्रमोट करायलमेऽझं नाम दै जान देवमाद बनाम न्यो समान" हरिय: । उपत्र नजिक बम मह ।::. मकवादको नया "रक ::": 2:31: मिति "" टी. द- ·।' - 4 . . ग्रहणस्य तात्पर्य दार्शतम्। स्यादेतद्, यदि सर्वविशेषणरहिता दृक्शक्ति तथाच दृशिच्छायाऽऽपन्नया बुद्ध्या संसृष्टाःशब्दादयो भवन्ति दृश्या इत्यर्थः। तच्छायाऽऽपत्त्येत्यत आह “स बुर्द्धन सरूप" इति।तथाऽसरूपस्यतच्छाया "नतावद्" इति । हेतुं पृच्छति “कस्माद्" इति । सहेतुकंवरूप्येहेतुमाई ऽऽपंत्तिरपि दुर्घटेत्यत आह "नाऽत्यन्तं विरूप" इति। तत्र सारूप्यं निषेधति "ज्ञाताऽज्ञात" इति।परिणामिनी बुद्धिर्यस्मात्तस्माद् विरूपा।यदाखल्वियं रत्वे त्वज्ञातः। तथा च कदाचिदेव तदाकारतां दधतीपरिणामिनीति। प्रयो.. पुरुपस्यतद्विपरीतत्वाद् हेतोःसिध्यतीत्याह"सदाज्ञात"इति स्यादेतत,समा (१)च-यतः, तस्या बुद्धविषयो घटादिः कदाचिदातो भवति कदाचिनाज्ञतो भी १५२. पातजलदर्शने। भा०दृशिमात्र इति =दृक्शक्तिरेवे विशेषणांऽपरामृष्टेत्यर्थः।।. बुद्धेः प्रतिसंवेदी, स वुद्धेर्न सरूपो नाऽत्यन्तं विरूप इति तावत्सरूपः। कस्माद्। ज्ञाताऽज्ञातविषयत्वात् ।। बुद्धिः, तस्याश्च विषयो गवादिर्घटादिर्वा ज्ञातश्चाऽज्ञातश्चेति णामित्वं दर्शयति सदा ज्ञातविषयत्वन्तु पुरुषस्या परिदीपयति २)। कस्माद्, न हि बुद्धिश्च नाम पुरुषविषयश्च गृहीताऽगृहीता चेति सिद्धं पुरुषस्य सदा ज्ञातविषयत्वम्।। टीव्याचष्टे “दृशिमात्र" इति । विशेषणानि धर्मास्तरपरामृष्टा, तदनेन में तर्हि शब्दादयो दृश्येरन्। न हि दृशिनाऽसंस्पृष्टं दृश्यं भवतीत्यत आह पुरुष"इति । बुद्धिदर्पणे पुरुषप्रतिबिम्बसङ्कातिरेव बुद्धिप्रतिसंवदित्वं पुतः स्यादेतत्, पारमार्थिकमेव बुद्धिचैतन्ययोरैक्यं कस्मान्नोपेयते किमन शब्दाद्याकाराभवति तदा ज्ञातोऽस्याःशब्दादिलक्षणोभवतिविषयः,तदना गंश्चभवति-बुद्धिःपरिणामिनी,ज्ञाताऽज्ञातविषयत्वाच्छोत्रादिवदिति।तद्वैध ज्ञातविषयश्चेत्पुरुपो, न तर्हि केवली स्यादित्याशयवान पृच्छति "करमाद' इति।उत्तरं"नहियुद्धिचनामइति।बुड्यग्रहणयोरास्तिसहसभको निरोधावस्था- यामत उक्तं विरोधसूचनाय “पुरुपविषयश्च" इति । तेनाऽऽद्यभकारोबुद्धि विषयत्वेन समुच्चिनोति, परिशिष्टी तु विरोधद्योतको चकाराविति । टि अतो आताऽज्ञानविषय प्य बुद्धेः परिणामिन्य दर्शयति =अनुमापयतीत्यर्थः । (प्रीति यति, अनुमापयतीत्यर्थी ना बोध्यः ।(३)दिपविमानादि गृहीन मानाSAyat 1 finानका for: । -- पुरुषविषयय, गृहीना गृहीता. -- ·मांधनपादः। मा० ऽपरिणामित्वमितिाकिञ्च परार्था बुद्धिः संहत्य कारित्वात्, स्वार्थःपुरुष इति, तथासर्वार्थाऽध्यवसायकत्वात् त्रिगुणा बुद्धिः त्रिगुणत्वादचेतनेति,गुणानांतूपद्रष्टा पुरुष इतिातो न सरूपः। अस्तु तर्हि विरूप इति। नात्यन्तं विल्पः। कस्मात् शुद्धोऽप्यसौ प्रत्ययाऽनुपश्यो यतः प्रत्ययं वौद्धमनुपश्यति,तमनुपश्यन्नतदा स्माऽपि तदात्मक इव प्रत्यवभासतातथाचोक्तम्-"अपरिणामिनी टी० प्रयोगात,-पुरुषोऽपरिणामी, सदा सम्प्रज्ञातव्युत्थानाऽवस्थयो- तिविषयत्वाद् यः परिणामी नाऽसौ सदा ज्ञातविषयो भवति । यथा प्रोत्रादिरिति व्यतिरेकी हेतुः । अपरमपि वैधर्म्यमाह "किञ्च परार्था" इति । बुद्धिः खलु क्लेशकर्मवासनादिभिर्विषयेन्द्रियादिभिश्च संहत्य पुरुषार्थमभिनिर्वयन्ती परार्था । प्रयोगश्च-परार्धा बुद्धिः संहत्य कारि- त्वात् शयनाऽऽतनाऽभ्यङ्गवदिति । पुरुषस्तु न तथेत्याह-"स्वार्थः पुरुष" इति । सर्व पुरुषाय कल्लते, पुरुषस्तु न कस्मै चिदित्यर्थः । वैधान्तरमाह-"तथा सवार्थ" इति । सर्वान् अर्थान् शान्तघोरमू- टाँस्तदाकारपरिणता बुद्धिरण्यवत्यति । सत्त्वरजत्तमतां चैते परिणामा, इति सिद्धा त्रिगुणा वुद्धिरिति । न चैवं पुरुष इत्याह-"गुणानां तूपद्रष्टा पुरुष" इति । तत्प्रतिविम्वितः पश्यति, न तु तदाकारपरिणत इत्यर्थः । उपसंहरति-"अत" इति । “अस्तु तर्हि विल्प इति, नात्यन्तं विरूपः । करनाद, यतः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः' = (१) पत इति पदं. नोवत: पूर्वमन्वयनीयः । प्रत्ययाऽनुश्य इत्यस्याऽनाह "प्रजापनित्यादिना । बौदवलय-इदिवृत्तिनन्मृत्य पश्यतीवादुद्धिवृतितमानाऽऽकार इति भावः । (२) स्वार्थ इवय स्वरूप भोगादिसायन पुरुष इति नार्यः, कर्मक विरोचन । किन्नु न परार्थ इन्य ह "तुरुप कसते. पुरुषन्तु न करवदिनि वन्य मेदिनीने विनय विवरण समावेव । प्रहनेः पुरुषभेगाऽवतावना पुरणय बीपभोगादिसा- धनलाऽऽस्यानाततन्त्रविद्धवादनम्नाच्न । " इत्पन पनि कामया- पतुन युकः । यदेतनत्याऽ स्वानिवेदनत्व नद्" इन विश मिशःमदद। नहि देवदयोनिमत्वमा न्योपले मन पर्षले मदनपोः । नयाद न देवनय रत्वं दन्तुं व मेद दिल्लरजापच्चो बुद्धन्दिादिनदेन परि- नमस्तकरित्र. पुस्तविलापान नन्दनमा महन्य स्विमिने. नदयनीद नया कि माम दुनेमान समानुदायदाहोदामनमानेको ।

·१५२. नग्रहणस्य तात्पर्य दर्शितम्। स्यादेतद्, यदि सर्वविशेषणरहिता दृक्शक्तिन शब्दाद्याकाराभवति तदा ज्ञातोऽस्याःशब्दादिलक्षणोभवतिविषयः,तदनाका गश्वभवति-बुद्धिःपरिणामिनी,ज्ञाताऽज्ञातविपयत्वाच्छोत्रादिवदितितधार्य पातजलदर्शने। भा०दृशिमात्र इंति दृक्शक्तिरेवं विशेषणाऽपरामृष्टेत्यर्थः।स बुद्धेः प्रतिसंवेदी, स बुद्धेर्न सरूपो नाऽत्यन्तं विरूप इति । तावत्सरूपः। कस्माद् । ज्ञाताऽज्ञातविषयत्वात् । परिणामिनीहि बुद्धिः, तस्याश्च विषयो गवादिर्घटादिर्वा ज्ञातश्चाऽज्ञातश्चेति परि. शामित्वंदर्शयति सदाज्ञातविषयत्वन्तु पुरुषस्याऽपरिणामित्वं परिदीपयति२। कस्माद्, न हि बुद्धिश्वनाम पुरुषविषयश्च स्याद गृहीताऽगृहीता चेति सिद्धं पुरुषस्य सदा ज्ञातविषयत्वम्।ततभा टीव्याचष्टे "दृशिमात्र” इति । विशेषणानि-धर्मास्तैरपरामृष्टा, तदनेन मा तर्हि शब्दादयो दृश्येरन्। न हि दृशिनाऽसंस्पृष्टं दृश्यं भवतीत्यत आह पुरुष"इति । बुद्धिदर्पणे पुरुषप्रतिबिम्बसङ्कगतिरेव बुद्धिप्रतिसंवदित्वं पुतः। तथाच दृशिच्छायाऽऽपन्नया बुद्ध्या संसृष्टाःशब्दादयो भवन्ति दृश्या इत्यर्थः स्यादतत्, पारमार्थिकमेव बुद्धिचैतन्ययोरैक्यं कस्मान्नोपेयते किमन तच्छायाऽऽपत्त्येत्यत आह “स बुर्द्धर्न सरूप" इति।तथाऽसरूपस्यतच्छाया ऽऽपत्तिरपि दुर्घटेत्यत आह "नाऽत्यन्तं विरूप" इति । तत्र सारूप्यं निषेधति "नतावद्" इति । हेतुं पृच्छति “कस्माद्" इति । सहेतुकंवरूप्येहेतुमाह "ज्ञाताऽज्ञात" इति।परिणामिनी बुद्विर्यस्मात्तस्माद् विरूपा । यदाखल्लिय रत्वे त्वज्ञातः। तथा च कदाचिदेव तदाकारतां दधतीपरिणामिनीति। प्रयो " पुरुपस्यतद्विपरीतत्वाद् हेतोःसिध्यतीत्याह"सदाज्ञात"इतिास्यादेतत,मदा ज्ञातविषयश्चेत्पुरुषो, न तर्हि केवली स्यादित्याशयवान् पृच्छति “करमाद" इनिाउत्तरं निहिबुद्धिचनामइति।बुद्ध्यग्रहणयोरस्तिसहसंभवो निराधावस्था- यामत उक्तं विरोधसूचनाय "पुरुषविषयश्च" इति । तेनाऽऽयकारोत्रुटि विषयत्वेन समुच्चिनोति, परिशिष्टी तु विरोधद्योतको 'चकाराविति । (१) च==यतः, तम्या बुदिपया घटादिः कानिदझाती भानि कदाचा भार अनी ताऽविषय व वृद्धः परिणामित्वं दर्शयनि-अनुमापयत्ययः । (प्रगति प्रापमान, अनुमायनोपयों ना बोय: (३) दिवसात ही पाना सा, टीवीता नाहि.. हि ·माधनपादः। २ भा० ऽपरिणामित्वमितिाकिञ्च परार्था बुद्धिः संहत्य कारित्वात्, स्वार्थःपुरुष इति, तथासर्वार्थाऽध्यवसायकत्वात् त्रिगुणा बुद्धिः त्रिगुणत्वादचेतनेति,गुणानां तूपद्रष्टा पुरुष इति अतोन सरूपः। अस्तु तर्हि विरूप इति। नात्यन्तं विल्पः। कस्मात् शुद्धोऽप्यसौ प्रत्ययाऽनुपश्यो यतः प्रत्ययं बौद्धमनुपश्यति,तमनुपश्यन्नतदा स्माऽपितदात्मक इव प्रत्यवभासतातघाचोक्तम्-"अपरिणामिनी टी० प्रयोगस्तु.-पुरुषो ऽपरिणामी, सदा सम्प्रज्ञातव्युत्थानाऽवस्ययो- तिविषयत्वाद् यः परिणामी नाऽली सदा ज्ञातविषयो भवति । यथा प्रोत्रादिरिति व्यतिरेकी हेतुः । अपरमपि वैधमाह "किञ्च परार्या" इति । बुद्धिः खलु क्लशकर्मवासनादिभिर्विष्यन्द्रियादिभिश्व संइत्य पुरुषार्थमभिनिवर्तयन्ती पगा । प्रयोगश्च-परार्था बुद्धिः संहल कारि- वात् शयनाऽऽलनाऽभ्यङ्गादिति । पुरुषन्नु न तन्याह-स्वार्थः पुरप" इति । सर्व पुरुषाय कल्रते. पुरुषन्त न कम विलियः । वैधन्तिरमाह-"तथा सवार्थ" इति । सर्वान् अर्थान प्रान्तमू. दाँस्तदाकारपरिणता बुद्धिस्यवरयति । लवाजन्नना चले परिवाना, इति सिद्धा त्रिगुणा बुद्धिरिति । न च पुरुष इत्याद-"गुणानां तुरद्रष्टा पुरुष" इति । तत्प्रतिविम्वितः पश्यति. न वदामानित इत्यर्थः । उपसंहरति-"अत" इति । “जन्तु ताई विल इति, नात्यन्तं विरूपः । करनाद. पतः शुद्धोऽत मल्यानुन्दरः" (१) निरः ""वदितः । 5. १) ८ १३८ । FREER : SAREERE ; Y༢ ཚཔན་ བུ }=༤བྱཱཎ༌ SSETTER ! -:- १२ - As:::: हिर 55 :- .

·पातजलदर्शने। भा०हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसङ्कमा चपरिणामिन्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तवृत्तिमनुपतति तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहरूपाया बुद्धिवृत्तेरनु- कारमात्रतया वुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याख्यायते॥२०॥ सू० तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१ ॥ भा० दृशिरूपस्य पुरुषस्य कर्मरूपतामापन्नं दृश्यमिति तदर्थ एव टीव्यथा चैतत्तथोक्तं “वृत्तिसारूप्यमितरत्र' इत्यत्र । तथाचोक्तं पश्चशिखेन" अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिः = आत्मा, अत एव बुद्धावप्रतिसङ्कमा च,परिणामिनि बुद्धिरूपेऽर्थे सङ्क्रान्तवतवृत्ति बुद्धिवृत्तिम् अनुपतति। नन्यसान्ता कथं सक्रान्तेव कथं वा वृत्ति विनाऽनुपततीत्यत आहे "तस्याश्च"इति । प्राप्तश्चैतन्योपग्रह - उपरागो येन रूपेण तत्तथाप्राप्त. चैतन्योपग्रहं रूपं यस्याः सा तथोक्ता। एतदुक्तं भवति,यथा निर्मले जलेऽसे- कान्तोऽपि चन्द्रमाःसंक्रान्तप्रतिविम्बतया संकान्त इव एवमत्राऽप्यसंक्रा ताऽपि संकान्तप्रतिबिम्बाचितिशक्तिःसंकान्तवातेन बुद्धयात्मत्वमापका युटिवृत्तिमनुपततीति।तदनेनाऽनुपश्य इति व्याख्यातम् । तामनुकारण पदयात्यनुपश्य इति॥२०॥द्रष्टदृश्ययोः स्वरूपमुक्त्वा स्वस्वामिलक्षण बन्धाङ्गं दृश्यस्य द्रष्ट्रर्थत्वमाह “तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा” इति ॥ २१ ॥ च्याचष्टे "शिरूपस्य" इति। दृशिरूपस्य पुरुषस्य = भोक्तुः कर्मरूपता भोग्यताम् आपनं दृश्यम, इति = तस्मात् तदर्थ एव = द्रष्ट्रर्थ एव दृश्य स्यामा भवति, न तु दृदयार्थः । ननु नाऽऽत्माऽऽत्मार्थ इत्यताह"स्वकार भवति"इति । एतदुक्तं भवति । सुखदुःखात्मकं दृश्यं भोग्य, सुखदुःखे चार इनुकूदयितृप्रतिकलायितृणी तत्त्वेन तदर्थ एव व्यवतिष्ठते । विपया अपि हि गदादयस्तादात्म्यादब चाऽनुकूलयितारः प्रतिकूलयितारश्च । म पामामवानुकुन्दनीयः प्रतिकृटनीयश्च । स्त्रात्मनि वृत्तिविरोधाद । अतः গৰিহস্যাভিলিয়কিয়াভেলীগ অ ঘনিঃনাখা বা না- भव दृदय दतु टयार्थम । अनश्च तदर्थ एव दृदयस्यात्मा, न दृश्याशी पत्र पापन, अनकनpिin 24 ना भोपदेन मा भारतमा पनि मा पर्न दाः । * परित्र ।

·नाचनाद। १५५ . T०दृश्यस्थात्मा स्वल्पं भवतीत्यर्थः।तत्स्वरूपं तु पररूपेण प्रतिल- व्यात्मक भोगाऽपवर्गार्थतायां कृतायां पुरुपेगा न दृश्यत इति,स्वरूप हानादस्य नाशः प्राप्तो, (१) न तु विनश्यति ॥२१॥ कस्माद, ०कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वाद्॥२२ M० कृतार्थमेकं पुरुष प्रति दृश्यं नष्टमपि नाशं प्राप्तमपि अनटं तद अन्यपुरुषसाधारणत्वात्। कुशलं पुरुषं प्रतिनाशं प्राप्तमष्यकु- ०स्वरूपनस्य यावत्पुरुषार्थमनुवर्तते, निर्वन्तेि च पुरुषा) निवर्त्तत इत्याह "तत्त्वरूप तु" इति । स्वरूपं तु दृश्यस्य जडं, पररूपेण = आत्मरूपेण चैतन्येन प्रतिलब्धात्नकम् = अनुभूतत्वरूपं, भोगाऽपवर्गार्थतायां कृतायां पुरुषेण न दृश्यते = भोगः = सुखाद्याकारशब्दाद्यनुभवः । अपवर्गः सत्त्व- पुरुषान्यताऽनुभवः। तच्चैतदुभयनप्यजानतो जडाया बुद्धेः पुरुषच्छाया- ऽऽपत्त्यति पुरुषस्यैव। तथाच पुरुषभोगापवर्गयोः कृतयोद्देश्यस्य भोगाप- वर्गार्यता समाप्यत इति भोगापवर्गार्थतायां कृतायामित्युक्तम् । अत्रान्तरे चोदयति-"स्वरूपहानाद् इति । परिहरति “नतु विनश्यति इति ॥२॥ नन्वत्यन्ताऽनुपलभ्यं कथं न विनश्यतीत्याशयवान् पृच्छति "कस्माद् इति। सूत्रेणोत्तरमाह कृतार्थमित्यादिना, तदन्यसाधारणत्वादित्यन्तन ॥२२॥ कृतोऽर्थो यत्य पुरुषस्य स तथा, तं प्रति नष्टमप्यनष्टं तद् दृश्यम् । कुतः? सर्वान् पुरुषान् कुशलान् अकुशलान् प्रति साधारणत्वाद् ।व्याचष्टे-"कृतार्थ- मेकम् इति। नाशः अदर्शनं,अनष्टं तु दृश्यमन्यपुरुषलाधारणत्वात् तस्माद् दृश्यात्यरत्यात्मनश्चैतन्य रूपं तेन तदिह श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रतिद्धमन्य- मनश्यवमेकमानाश्रयं व्यापि नित्यं विश्वकार्यशक्तिमद् । यद्यपि कुशलेन तं प्रति कृतकार्य न दृश्यते तथाप्यकुशलेन दृश्यमानं न नास्ति। न हि ल्यम. न्धेन न दृश्यत इति चक्षुग्मताऽपि दृश्यमानमभावप्राप्तं भवति। न च प्रधानवदे, टि. (i) लत्रे शङ्ककाऽऽनहि पातअदल्लनिपहलादिनीव भिन्ना मनतिरम्युयते पेन यस्प जवत्य विद्योतन्ना तस्याऽपनीयते, न भोकान्तरस्य । भिन्नाधिकरणयोविंशाऽविन द्ययाविरोधविरहाद् इलेव वक्तुं युज्यते । किन्तर्हि प्रानन्यम् । त्याच तत्येकत्वेन तदुच्छेदे सर्वोच्छेदोऽनुच्छेदे श ग कल्पचि नोक्षप्रसङ्ग इति । * पुरुषविशेषणामिदम् ।

·टि० (१) ननु "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः" "एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थित" पातालपर्शने । मा० शलान् पुरुषान् प्रत्यकृतार्थमिति तेषां दृशेः कर्मविषयतामा- पन्नं लभतएवपररूपेणाऽऽत्मरूपमिति। अतश्चदृग्दर्शनशक्त्योर्नि त्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यात इति तथाचोक्त-"धर्मिणाम- नादिसंयोगाद् धर्ममात्राणामप्यनादिः संयोग" इति ॥ २३ ॥ टी०क एव पुरुषः,तन्नानात्वस्य जन्ममरणसुखदुःखोपभोगमुक्तिसंसारव्यव. स्थया सिद्धेः। एकत्वश्रुतीनांचप्रमाणान्तरविरोधात्कथञ्चिद्देशकालविभागा ऽभावेन भत्थाऽप्युपपत्तेः। प्रकृत्येकत्वपुरुषनानात्वयोश्च श्रुत्यैव साक्षात्प्रति- पादनाद्।"अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीःप्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजोह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्यनांभुक्तभोगामजोऽन्य"इति श्रुतिः। अ. स्या एवश्रुतेश्चानेन सूत्रेणार्थोऽनूदित इति। यतोदृश्यं नष्टमप्यनष्टं पुरुषान्तरं प्रत्यस्ति अतो दृग्दर्शनशक्त्योर्नित्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यातः। अत्रैवा. ऽऽगमिनामनुमतिमाह-“तथा चोक्तम्" इति । धार्मणांगुणानाम,आत्मभिर नादिसंयोगाद धर्ममात्राणां = महदादीनामप्यनादिः संयोग इति। एकैकस्य महदादेः संयोगोऽनादिरप्यनित्य एव यद्यपि तथापि सर्वेषां महदादीनां नित्यः। पुरुपान्तराणां साधारणत्वादत उक्तं-"धर्ममात्राणाम्" इति । मात्रग्रहणेन व्याप्तिं गमयति। अत एतद् भवति। यद्यप्येकस्य महतः संयोगोऽतीततामाय. नस्तथाऽपि महदन्तरस्य पुरुषाणां संयोगो नातीत इति नित्य उक्तः ॥२२॥ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः पृरुपैकत्वाऽवगमात्कथं कुशलाऽक्रुशलभेदेन प्रधानस्य नष्टाऽनष्टसध्यः वहार इत्यत आह "न च प्रधानवदेकः पुरुष" इति । तत्रापपत्तिमाह तन्नानात्वस्येति । भन्म चाऽत्राऽपूर्वदेन्द्रियाद्यभिसंबन्ध एव, न तु पुरुषस्य परिणामस्तस्याऽपरिणामित्यादा एन. मुपात्तदेहादित्यागी मरणं, न तु विनाशः। आत्मनः कृटस्थनित्यत्वादेकस्मिन् जायमाने मियः माणे वा, मुखिीन दुःखिनि वा, बढे मुक्त वा नंतर जन्मादिभाजो भयन्तीति या व्यायामा नोपपद्येत, यदि सर्वशरीरेप्येक एव पुरुषाऽभ्युपयेतति भावः। तथा च सालयसूत्रं "जन्मादिप वस्थानः पुरुपबढ़त्वम्" अ० १ ० १४९ इति ।पष्टं चैतद "जन्ममरणकरणानां प्रतिनि- यमात्" इति मासयकारिकायां तत्वको मुद्याम् । इदं च बहुत्यं यदयरछेदेन पुरुषाय नमादि- मत्वं तदवच्छिन्नस्येव, न तु शुन्द्रस्यायथा चैतत्तया भामिकायां भिक्षुमतनिराकरणानस्तावऽभिः दिनमस्माभिः । “नाऽततिविरोधी आतिपरत्वाद" इति सालमूत्रमाश्रियकलश्रुतीना गनिमार "a" इति।

·साधनपादः। सयोगस्वरूपाऽभिधित्सयेदं सूत्रं प्रववृते । सू० स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुसंयोगः।।२३॥ भा०पुरुषः स्वामी दृश्येन स्वेन दर्शनार्थं संयुक्तः तस्मात्संयोगाद् दृश्यस्योपलाधर्यास भोगः।यातु द्रष्टुः स्वरूपोलन्धिःसोऽपवर्गः। दर्शनकाऱ्यांवसानः संयोग इति दर्शन वियोगस्य कारणमुक्तं, दर्शनमदर्शनस्य प्रतिद्वन्द्वीति अदर्शनं संयोगनिमित्तमुक्तंनाऽत्र दर्शनंमोक्षकारणम्,अदर्शनाऽभावादेव वन्वाभावःसमोक्षइति। दर्शनस्य भावे वन्धकारणस्याऽदर्शनस्यं नाश इत्यतोदर्शनज्ञानं टी० तदेवं तादध्ये संयोगकारणे उक्त प्रासङ्गिके प्रधाननित्यत्वे संयोग- सामान्यनित्यत्वे हेतौ चोक्ते, संयोगस्य यत्स्वरूपम् =असाधारणो विशेष इति यावत् तदभिधित्लयेदं सूत्रं प्रववृते "स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपाप- लब्धिहेतुः संयोग" इति ॥ २३॥ यतो दृश्यं तदर्थमतस्तस्जनितोपकारं भजमानः पुरुषस्तस्य स्वामी भवतिाभवति च दृश्यमस्य स्वम् । स चाऽन- योः संयोगः शक्तिमात्रेण व्यवस्थितस्तत्स्वरूपोपलब्धिहेतुः। तदेतदाप्य- मवद्योतयति । 'पुरुष' इति । पुरुषः स्वामी योग्यतामात्रेण ' दृश्येन स्वेन योग्यतयैव दर्शनार्थ संयुक्तः । शेषं तुगमन् । स्यादेतद् । द्रष्टुः स्वरूपोपलब्धिरपवृज्यतेऽनेनेत्यपवर्ग उक्तः। न च मोक्षः साधनवान् । तथा सत्वयं नाक्षत्वादेव च्यवतेत्यत आह“दर्शनकार्यावलान" इति । दर्शन- कार्य्यावसानो बुद्धिविशेषेण सह पुरुषविशेषत्य नयोग इति दर्शनं वियो- गकारणमुक्तम् । कथं पुनर्दर्शनकार्यावसानत्वं संयोगस्येत्यत आद- "दर्शनम्" इति। ततः किनित्यत आह-"अदर्शनम्" इति । अदनम् = अविद्या, संयोगनिमित्तमुक्तम् । उक्तम रुष्टपति-"नात्र इलि. ननु दर्शननदर्शनं विरोधिनं विनिवर्तवतु. पन्धत्य कुतो निवृनिन्दित अह- "दर्शनत्व पति । दुद्धयादिविक्तित्पात्मनःस्वरूपान्याने भरतो. न तस्य साधन ननवि दऽदर्शननिवृत्तिविः । अनानक ༩ （!) རེ ༢ ངུབཱ་རཱ་ཡ་ཀཱཎ་ (བཙཥ་ :： ༦:༠༠ཙལུལ प्रधानरपराद। हो !

·दर्शनं तु विनिवर्तत इति ।पयुदास एव तृतीयं विकल्पमाह-"किमर्थवत्ता गुणानाम्” इति । सत्कार्यवादसिद्वौ हि भाविनावपि भोगापवर्गावव्यपदे- पर्युदास एवं पञ्चमं विकल्पमाह"-किंस्थिति" इति । स्थितिसंस्का- (२) प्रलयकाले स्वाश्रयचित्तन सह प्रधानसाम्य गताऽपि सर्गकाले पुनः स्वाश्रमीच १५८ पातालदर्शने। भा० कैवल्यकारणमुक्तम्। किञ्चेदमदर्शनं नाम, किंगुणानाम- धिकारः । १ । अहो स्विद् दृशिरूपस्य स्वामिनो दर्शितवि- षयस्य प्रधानचित्तस्याऽनुत्पादः, स्वस्मिन् दृश्ये विद्यमाने दर्शनाभावः । २ । किमर्थवत्ता गुणानाम् । ३ । अथा- ऽविद्या स्वचित्तेन सह निरुद्धा स्वचित्तस्योत्पत्तिवीजम्' ।। किं स्थितिसंस्कारक्षये गतिसंस्काराऽभिव्यक्तिः, टी० हेतुमदर्शनविशेष ग्रहीतुमदर्शनमात्र विकल्ययति “किञ्चेदम्" इति । पर्युदासं गृहीत्वाह-"किं गुणानामधिकार” इति। अधिकारः कार्यार- म्भणसामर्थ्य,ततो हि संयोगः संसारहेतुरुपजायते। प्रसज्ज्यप्रतिषेधं गृहीत्वा द्वितीयं विकल्पमाह "अहोस्विद्" इति । दांशतो विषयः शब्दादिः सत्त्व पुरुषाऽन्यता च येन चित्तेन तस्य तद्विषयस्याऽनुत्पादः । एतदेवस्फोरयति "स्वास्मिन्” इति । दृश्ये = शब्दादा सत्त्वपुरुषाऽन्यतायां चेति, तावदेवे प्रधान विचेष्टते न यावद् द्विविधदर्शनमभिनिवर्तयति, निष्पादितोभय- श्यतया स्त इत्यर्थः । पर्युदास एव चतुर्थं विकल्पमाह-“अथाऽविद्या" इति । प्रतिसर्गकाले स्वचित्तेन सह निरुद्धा-प्रधानसाम्यमागता वासना रूपेण स्वचित्तात्पत्तिबीजम्। तेन दर्शनादन्या विद्यावासनैवादर्शनमुक्ता । रस्य प्रधानवर्तिनः साम्यपरिणामपरम्परावाहिनः क्षये, गतिः महदादि विकारारम्भः। तद्धेतुः संस्कारः प्रधानस्य गातिसंस्कारस्तस्याऽभिव्यक्तिः = कार्योन्मुखत्वम् । तदुभयसंस्कारसहावे मतान्तराऽनुमतिमाह-- (१) प्रथमविकल्पे गुणानामारम्भणसामर्थ्यमदर्शनमित्युक्तमनेन च विकरपेनाऽनाग- तावस्थाया गुणेषु भोगाऽपयर्गावस्थानस्यादर्शनत्वमित्युक्तमिति मेदः । तस्योत्पत्तित्रीनं या विपर्ययज्ञानवासना कि माऽदर्शन मितिविकत्यार्थः । अयमेव पत्र सिद्धान्तो भविष्यतीतरेपान्त्वतत्समनियतमावितयोपन्यास इति बोध्यम् । टि. .

·साधनपादः। भा० यत्रेदमुक्त-"प्रधान स्थित्यैव वर्तमानं विकाराऽकरणादप्र- धानं स्यात्, तथा गत्यैव वर्तमानं विकारनित्यत्वादप्रधानं स्यात्। उभयथा चाऽस्या प्रवृत्तिःप्रधानव्यवहारं लभते नाऽन्यथा। कार- णान्तरेप्यपि कल्पितेप्वेष समानश्चर्चः" ॥५॥ दर्शनशक्तिरेवा- ऽदर्शनमित्य के प्रधानस्यात्मख्यापनार्था प्रवृत्तिः" इतिश्रुतेः।सर्व- १० “यत्रेदमुक्तम्” इति । ऐकान्तिकत्वं व्यासेधाद्भिः) । प्रधीयते-ज- न्यते विकारजातमनेनेति प्रधान, तच्चेस्थित्यैव वर्त्तत न कदाचिद् गत्या ततो विकाराऽकरणान्न प्रधीयते तेन किञ्चिदित्यप्रधानं स्याद्। अथ गत्यैव वर्तेत न कदाचिदपि स्थित्या तत्राऽऽह-"तथा गत्यैव" इति। क्वचित्पाठः स्थित्यै-गत्यै-इति। तादर्थे चतुर्थी,एवकारश्च द्रष्टव्यः। स्थित्यै चेन्न वर्तेत न क्वचिद्विकारो विनश्येता तथा च भावस्य सतोऽविनाशिनो नोत्पत्तिरपीति . विकारत्वादेव च्यवेता एवञ्चन प्रधीयते अत्र किञ्चिदित्यप्रधानं स्यात् । तदुभयथा स्थित्या गत्या चाऽस्य प्रवृत्तिः प्रधानव्यवहारं लभते, नान्यथा =एकान्ताऽभ्युपगमे । न केवलं प्रधाने, कारणान्तरेष्वपि = परब्रह्मतन्माया- परमाण्वादिषु कल्पितेषु समानः, चों= विचारः। तान्यपि हि स्थित्यैव वर्तमानानि विकाराऽकरणादकारणानि स्युः, गत्यैव वर्तमानानि विकार- नित्यत्वादकारणानि स्युरिति च । पर्युदास एव च षष्ठं कल्पमाह “दर्शन- शक्तिरेव" इति । यथा प्रजापतिव्रते “नेक्षतोद्यन्तमादित्यम्” इति २) अ- नीक्षणप्रत्यासन्नः सङ्कल्पो गृह्यत एवमिहापि दर्शननिषेधे तत्प्रत्यासन्ना तन्मला शक्तिरुच्यते। सा च दर्शनं भोगादिलक्षणं प्रसोतुं द्रष्टार दृश्येन योजयतीति । अत्रैव श्रुतिमाह 'प्रधानस्य' इति । स्यादेतत् प्रधानमात्मख्या टि. (१) स्थित्यैव प्रयानं वर्तने न गत्या । यद्धा गलेर प्रधानं तो न मियन्यनयाः पश्यो- रेवतरपक्षाऽयधारण नियमं निगनुर्वदिः पञ्चशिवाचा परेननमियर्थः । (२) या “नक्षतोयन्तमादित्य नाऽस्तं यान्तं कदाचन । नसन बलियन माय नमसो गतम्" इनियानये प्रकरणोपको "अधारः प्रजापतिमतः" इनि नारद- पाद पसरपचाऽनयादार कोमुरयाऽस्याऽभावननंयत्व नाभिदा तन्त्रमा f9f s,+འུ རྫi༢ པ : ix.c{ ཏུའུ ༩༡ - ༢ མ་ བུ༌དལ༌ दमित प्राय माहात्ति मन भायः ।

·दर्शनं तु विनिवर्त्तत इति । पर्युदास एव तृतीयं विकल्पमाह-"किमर्थव गुणानाम्” इति । सत्कार्य्यवादसिद्वौ हि भाविनावपि भोगापवर्गावव्यपदे रूपेण स्वंचित्तोत्पत्तिबीजम्। तेन दर्शनादन्याऽविद्यावासनेवादर्शनमुक्ता। पर्युदास एवं पञ्चमं विकल्पमाह"-किंस्थिति" इति । स्थितिसंस्का- रस्य प्रधान वर्तिनः साम्यपरिणामपरम्परावाहिनः क्षये, गतिः महदादि (१) प्रथमविकल्ये गुणानासारस्भणसामर्थ्य मदर्शनमित्युक्तमनेन च विकरसेनाऽनाग- (२) प्रलयकाले स्वाश्रयचित्तेन सह प्रधानसाम्य गताऽपि मर्गकाले पुनः स्वाश्रपति त्तस्योत्पत्तित्रीजं या विपर्ययज्ञानवामना किंमाऽदर्शनमितिविकत्यार्थः । अयमेव पथः पातालदर्शने। भा० कैवल्यकारणमुक्तम्। किञ्चेदमदर्शनं नाम, किं. धिकारः । १ । अहो स्विद् दृशिरूपस्य स्वामिनो दर्शिन षयस्य प्रधानचित्तस्याऽनुत्पादः, स्वस्मिन् दृश्ये विद्य दर्शनाभावः । २ । किमर्थवत्ता गुणानाम् । ३ । अ ऽविद्या स्वचित्तेन सह निरुद्धा स्वचित्तस्योत्पत्तिवीज । ४ । किं स्थितिसंस्कारक्षये गतिसंस्काराऽभिव्या टी० हेतुमदर्शनविशेष ग्रहीतुमदर्शनमात्रं विकल्पयति “किञ्चेदम् इ। पर्युदासं गृहीत्वाह-"किं गुणानामधिकार" इति। अधिकारः काय्य म्भणसामर्थ्य,ततो हि संयोगः संसारहेतुरुपजायते। प्रसञ्ज्यप्रतिषेधंगई द्वितीयं विकल्पमाह “अहोस्विद्” इति । दांशतो विषयः शब्दादिः सर पुरुषाऽन्यता च येन चित्तेन तस्य तद्विषयस्याऽनुत्पादः। एतदेवस्फोरय "स्वस्मिन्" इति । दृश्ये = शब्दादा सत्त्वपुरुषाऽन्यतायां चेति, ताव प्रधान विचेष्टते न यावद् द्विविधदर्शनमभिनिवर्त्तयति, निष्पादितोभ- श्यतयाःस्त इत्यर्थः। पर्युदास एव चतुर्थं विकल्पमाह-“अथाऽविद्या इति । प्रतिसंर्गकाले स्वाचत्तेन सह निरुदा प्रधानसाम्यमागता वासना विकारारम्भः। तदे॒तुः संस्कारः प्रधानस्य गातसंस्कारस्तस्याऽभिव्यक्तिः = कार्योन्मुखत्वम् । तदुभयसंस्कारसहावे मतान्तराऽनुमतिमाह- तावस्याया गुणेषु भोगाऽपयर्गावस्थानस्यादर्शनत्वमित्युक्तमिति मेदः । - टि सिद्धान्तो भविष्यतीतरेपान्त्वतत्समनियतभावितयोपन्यास इति बोध्यम् ।

·साधनपादः। १५५ भाः यत्रेदमुक्त-"प्रधानं स्थित्यैव वर्तमानं विकाराऽकरणादप्र- धानं स्यात्, तथा गत्यैव वर्तमान विकारनित्यत्वादप्रधानं स्यात्। उभयथा चाऽस्या प्रवृत्तिःप्रधानव्यवहारं लभते नाऽन्यथा।कार- णान्तरेष्वपि कल्पितेष्वेष समानश्चः" ॥५॥ दर्शनशक्तिरेवा- दर्शनमित्येके प्रधानस्यात्मख्यापनार्था प्रवृत्तिः" इतिश्रुतेः सर्व- टी० “यत्रेदमुक्तम् इति । ऐकान्तिकत्वं व्यासेधद्भिः । प्रधीयते न्यते विकारजातननेनेति प्रधान, तच्चेस्थित्यैव वतन कदाचिद् गत्या ततो विकाराऽकरणान्न प्रधीयते तेन किञ्चिदित्यप्रधानं स्याद। अथ गत्यैव बत न कदाचिदपि स्थित्या तत्राऽऽह-"तथा गत्यैव" इति । क्वचित्पाठः स्थित्यै-गत्यै-इतिा तादध्ये चतुर्थी,एवकारश्च द्रष्टव्यः। स्थित्यै चेन्न वर्त्तत न क्वचिद्विकारो विनश्येता तथा च भावस्य सतोऽविनाशिनो नोत्पत्तिरपति. विकारत्वादेव च्यवेता एवञ्चन प्रधीयते अत्र किञ्चिदित्यप्रधानं स्यात् । तदुभयथा स्थित्या गत्या चाऽस्य प्रवृत्तिः प्रधानन्यवहारं लभते, नान्यथा -एकान्ताऽभ्युपगमे । न केवलं प्रधाने, कारणान्तरेवपि परब्रह्मतन्माया- परमाण्वादिषु कल्पितेषु समानः, चर्चा विचारः । तान्यपि हि स्थित्यैव वर्तमानानि विकाराऽकरणादकारणानि स्युः, गत्यैव वर्तमानानि विकार- नित्यत्वादकारणानि स्युरिति च । पर्युदात्त एव च षष्टं कल्पमाह “दर्शन- शक्तिरेव इति । यथा प्रजापतित्रते “नक्षतोद्यन्तमादित्यम्" इति : अ- नीक्षणप्रत्यासन्नः सङ्कल्मो गृह्यत एवमिहापि दर्शननिषेधे तत्प्रत्यासन्ना तन्मला शक्तिरुच्यते । ता च दर्शनं भोगादिलक्षणं प्रतोतुं द्रष्टारं दृश्येन योजयतीति । अत्रैव श्रुतिमाह प्रधानस्य' इति । स्यादेतत् प्रधानमात्मख्या दिः (१) स्थित्यैववान वर्तन गला। दवा गदैव प्रधान तो न स्थित्येचन्यो: पक्षयो- रेकरमाकरजलं नियनं निराइः पञ्चशिखाचरनदुनियर्थः । (२) पथा "नोबेचन्नमादिलं नाऽलं पान्तं कदाचन । नोरन दस्यिं न नत्यं नमो मतः" इतिवाक्पे प्रकरमारने व्यानः प्रजातिवनः इति दतमन्दश्रद- पाट मतस्यवाऽनुष्यबाद नोमुख्याऽपवनावस्थाऽननुटेपतनपदिल्द्धा तदसा- सन्ना नक्षिय इति नानी किया ह्यते तद् दर्शनविरुद्धा बनवासन या पुलायाऽऽमानं दपितुं प्रधानन्य समुहहाकिम दर्शन मिति भावः । .

·.. टि०(१) सर्वत्राध्यबोधसमर्थ इत्यादिरखभासत इत्यन्त एको विकल्प इति मते त्विति शब्दो हेवर्षे पात जलपर्शने। भा०बोध्यवोधसमर्थः प्राक् प्रवृत्तेः पुरुषो न पश्यति, सर्वकार्यकर णसमर्थ दृश्यं तदा न दृश्यत इति । उभयस्याऽप्यदर्शनं धर्म इत्येके । तत्रेदं दृश्यस्य स्वात्मभूतमपि पुरुषप्रत्ययाऽपेक्षं दर्शनं दृश्यधर्मत्वेन भवति। तथापुरुषस्यानात्मभूतमपि दृश्यप्रत्ययापेक्ष पुरुषधर्मत्वेनेव दर्शनमवभासते । दर्शनज्ञानमेवाऽदर्शनमिति टी. पनार्थ प्रवर्तत इति श्रुतिराह, न त्वात्मदर्शनशक्तिः प्रवर्त्तत इत्यत आह-"सर्वबोध्यबोधसमर्थ" इति । प्राक् प्रवृत्तेः प्रधानस्य नाऽऽत्म- ख्यापनमात्रं प्रवृत्तौ प्रयोजकमसामर्थ्य तदयोगात् । तस्मात्सामर्थ्य प्र- वृत्तेः प्रयोजकमिति श्रुत्याऽर्थादुक्तमित्यर्थः । दर्शनशक्तिः प्रधानाश्रयेस- ङ्गीकृत्य षष्ठः कल्पः, इमामेवोभयाश्रयामास्थाय सप्तमं कल्पमाह-"उभ- यस्याप्यदर्शनम्” इति उभयस्य = पुरुषस्य च दृश्यस्य चादर्शनं= दर्शन शक्तिधर्म इत्येके । स्यादेतद्, मृष्यामहे दृश्यस्येति, तस्यसर्वशक्त्याऽ5- श्रयत्वात्, न द्रष्टुरितिपुनर्मुष्यामः । न हि तदाधारा ज्ञानशक्तिः। तत्र ज्ञानस्याऽसमवायाद, अन्यथा परिणामापत्तिरित्यत आह-"तत्रेदम्"इति, भवतु दृश्यात्मक, तथाऽपि तस्य जडत्वेन तद्गतशक्तिकार्य दर्शनमपि जडमिति न शक्यं तद्धर्मत्वेन विज्ञातुं, जडस्य स्वयमप्रकाशत्वाद् । अतो दृशरात्मनः प्रत्ययं चैतन्यच्छायापत्तिमपेक्ष्य दर्शनं दृश्यधर्मत्वेन भवति- विज्ञायते। विषयेण विषयिण उपलक्षणात्। नन्वतावताऽपि दृश्यधर्मत्व मस्य ज्ञानस्य भवति, न तु पुरुषधर्मत्वमपीत्यत आह "तथा पुरुषस्य" इति । सत्यं पुरुषस्यानात्मभूतमेव, तथाऽपि दृश्यबुद्धिसत्त्वस्य यः प्र. त्ययः चैतन्यच्छायाऽऽपत्तिस्तमपेक्ष्य पुरुषधर्मत्वेनेव न एतदुक्तं भवति-चैतन्यबिम्बोद्ग्राहितया बुद्धिचैतन्ययोरभेदाद् बुद्धि: धर्माश्चैतन्यधर्मा इव चकासतीति । अष्टमैं कल्पमाह "दर्शनज्ञानम्" इति । ज्ञानमेव शब्दादीनामदर्शनं, नतु सत्त्वपुरुषाऽन्यताया इति केचिद। यथा चक्षु रूपे प्रमाणमपि रसादावप्रमाणमुच्यते । तु पुरुषधर्मत्वेन। बोध्या तथाच यतः प्रधानवृत्तेः प्राक् पुरुषो न पश्यति, नापि प्रधानं दृश्यतेऽत उभयस्या- उप्पदर्शनं धर्म इत्यों बोध्यः ।

·साधनपाद : भा० केचिदभिदधति, इसेते शास्त्रगता विकल्पाः, तत्र। विकल्प. बहुत्वमेतत्सर्वपुरुषाणां गुणसंयोगे साधारणविषयम्" ॥२३॥ यस्तु प्रत्येक्चेतनस्य स्वबुद्धिसंयोगः- स० तस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ भा० विपर्ययज्ञानवासनेत्यर्थः। विपर्ययज्ञानवासनावासिता न टी०एतदतो भवति-सुखाद्याकारशब्दादिज्ञानानि स्वसिद्ध्यनुगुणतया द्रष्टुदृ- श्यसंयोगमाक्षिपन्तीति।तदेवं विकल्प्य चतुर्थविकल्पं स्वीकर्तुमितरेषां विक- त्यानां सांख्यशास्त्रगतानां सर्वपुरुषसाधारण्येन भोगवैचित्र्याऽभावप्रसङ्गेन दूषयति-"इत्येते शास्त्रगता" इति ॥२३॥ चतुर्थ विकल्पं निर्धारयितुं सू- जमवतारयति “यस्तु प्रत्यकृचेतनस्य स्वबुद्धिसंयोग" इति।प्रति प्रतीपम्, अञ्चति प्राप्नोतीति प्रत्यक् । असाधारणस्तु संयोग एकैकस्य पुरुषस्यैक- कया बुद्धया वैचित्र्यहेतुः । सूत्रं पठति-"तस्य हेतु विद्या” इति ॥२४॥ नन्वविद्या'२' विपर्ययज्ञानं, तस्य भोगापवर्गयोरिव स्वबुद्धिसंयोगो हेतुः, असंयुक्तायां वुद्धौ तदनुत्पत्तेः। तत्कथमविद्या संयोगभेदस्य हेतुरित्यत आह-" विपर्य्यज्ञानवासना ” इति । सर्गान्तरीयाया अविद्यायाः स्वचित्तेन सह निरुद्धाया अपि प्रधानेऽस्ति वासना । तद्वासनावासितं च प्रधान तत्तत्पुरुपसंयोगिनी तादृशीमेव बुद्धि सृजति । टि० (१) तत्र = अदर्शनविषये, यद्विकल्पानां चतुर्थविकल्पाऽनिरिक्तानां बहुत्वमेतत्सर्वपुरु- पाणां सामान्यगुणमयोगे = पुरुषार्थहेतुसंयोगसामान्ये साधारणकारणविषयं, न सुखदुःखौ- चित्र्यहेतुसंयोगविशेषाऽसावारण कारणविषयमित्यर्थः । कस्तर्हि संयोगविशेष कारणमित्याशमा उत्तरसूत्रं पूरयित्वोत्तरमाह " यस्तु इति । यस्तु सुखदुःखादिवैचित्र्यव्यवस्थापक एकैकस्य पुरुषस्यैकैकया बुद्धयाऽसाधारणः संयोगविशेषस्तस्य हेतुरविद्या = चतुर्थविकल्पोक्तविपर्ययज्ञान- वासनेत्येवं सूत्रेण सहान्वयः । तत्र-इत्यारभ्योत्तरसूत्राऽवतरणमित्येके । प्रत्यक्चेतन- स्पेति पाठान्तरं तु वाचस्पत्यननुगुणम् । (२) संयोगे सति विपर्ययज्ञानं विपर्यज्ञाने च सति संयोग इति परस्पराऽऽश्रयमाश- इन्ते "नन्यविद्या" इति । * यथा भोगाऽपवर्गयहेितुः स्ववृद्धिसंयोग एवं तस्य = विपर्ययज्ञा- नस्याऽपि हेतुः स एवेत्यर्थः । तत्र हेतुः-असयुक्तायामिति । २१ ·१६२ पानमनदीने भा०कार्यनिष्टां पुरुपख्याति बुद्धिः प्राप्नोति साऽधिकारा पुनरावन ते, सातु पुरुषख्यातिपर्यवसाना कार्यनिष्ठां प्राप्नोति चरित ऽधिकारा निवृत्ताऽदर्शना बन्धकारणाऽभावान्न पुनरावर्तते। अ कश्चित् पण्डकोपाख्यानेनोद्वाट पति-मुग्धया भार्ययाऽभिधी यते पण्डक,यार्यपुत्र! अपत्यवती मे भगिनी किमर्थं नाहामातीत तामाह मृतस्तेऽहमपत्यमुत्पादयिष्यामीति तथेदं विद्यमानं ज्ञान चित्तनिवृत्ति न करति विनष्टं करिष्यतीति का प्रत्याशा तत्राऽऽचार्यदेशीयो वक्ति-ननु बुद्धिनिवृत्तिरेव मोक्षः। प्रदर्शन टी० एवं पर्वपूर्वसर्गेष्वित्यनादित्वाददेोपः । अत एव प्रतिसर्गावस्थायां न पुरुषा मुच्यत इत्याह "विपर्ययज्ञान" इति । यदा पुरुषख्याति कार्यनिष्ठ। प्राप्ता । तदा विपर्ययज्ञानवासनाया बन्धकारणस्याभावान्न पुनरावर्तत इत्याह---"सा तु” इति । अत्र कश्चित् =नास्तिकः कैवल्यं षण्डको- पाख्यानेनोपहसति । षण्डकोपाख्यानमाह-"मग्धया” इति । किमर्थ- मित्यर्थ-शब्दो निमित्तं लक्षयति। प्रयोजनस्याऽपि निमित्तत्वात् । षण्ड- कोपाख्यानसाम्यमापादयति-"तथेदम्" इति । इदं विद्यमान गुणपुरु पान्यताख्यातिज्ञानं चित्तनिवृत्तिं न करोति, परवैराग्येण ज्ञानप्रसादमात्रेण ससंस्कारं निरुद्धं विनष्टं करिष्यतीति का प्रत्याशा, यस्मिन् सत्येव यद् भवति तत्तस्य कार्य न तु यस्मिन्नसतीति भावः । अत्रैकदेशिमतेन परिहारमाह-"तत्राचार्यदेशीय” इति । ईषदपरिसमाप्त आचार्य आचार्यदेशीयः । आचार्य्यस्तु वायुप्रोक्त* कृतलक्षणः “आचिनोति च टे० (१) विपर्ययज्ञानवासनाबासिता या बुद्धिः सा यदा सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिरूपां कार्य- निष्ठां = स्वकर्तव्यचरमसीमां न प्राप्नोति तदा साऽधिकाग सती पुनरावर्त्तते । यदा तु पुरुष ख्यातिपर्यवसाना सती कार्यनिष्ठां प्राप्नोति तदा समाप्तकर्तव्या सतीन पुनरावर्तते । एवञ्चा- न्वयव्यतिरेकाम्यां विपर्ययज्ञानवासनैत्र प्रयोगहेतुरित्यर्थः । (२) पण्डकः नपुंसकः । तद्दृष्टान्तेन कैवल्यमाक्षिपतीत्यर्थः । । बुद्धिरिति शेषः । (३) चित्तनिवृत्तिरूपं कैवल्यमित्यर्थः । * वायुपुराणे ।

·माधनपाद:। भा०कारणाऽभावाद् बुद्धिनिवृत्तिः। तञ्चाऽदर्शनं वन्धकारणं द- र्शनानिवर्तते । तत्र चित्तनिवृत्तिरेच मोक्षः, किमर्थमस्थान एवाऽस्य मतिविभूमः ॥ २४ ॥ हेयं दुःखं हेयकारणं च संयोगाख्यं सनिमित्तमुक्तमतः पर हानं वक्तव्यम्- टी०शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्मादाचार्यस्तेन चोच्यते" इति । भोगविवेकख्यातिल्पपरिणतबुद्धिनिवृत्तिरेव मोक्षः । नच बुद्धिस्वरू- पनिवृत्तिः।ता च धर्ममधान्तविवेकख्यातिप्रतिष्ठाया अनन्तरमेव भवति.। स- त्यपि बुद्धिस्वल्पमात्राऽवस्थान इत्यर्थः । एतदेव स्कोरयति-“अदर्शन"इति। अदर्शनस्य बन्धकारणस्याऽभावाद् बुद्धिानिवृत्तिः। तच्चाऽदर्शनं वन्धकारणं दर्शनान्निवतो दर्शननिवृत्तिस्तु परवैराग्यसाध्या सत्यपि बुद्धिस्वरूपाऽव- स्थाने मोक्ष इति भावः । एकदेशिमतमुपन्यस्य स्वमतमाह-“तत्रचित्तनिव- चिरेवमोक्ष" इति। ननृक्तं दर्शने निवृत्तेऽचिराच्चित्तस्वल्पनिवृत्तिर्भवतीति कथं दर्शनकार्येत्यत आह "कथनस्थान एवाऽस्य मतिविभ्रम" इति। अय- मभिसन्धिः यदि दर्शनस्य साक्षाञ्चित्तनिवृत्तौ कारणभावमङ्गीकुर्महि तत एवम् उऽऽलभ्येमहि, किन्तु विवेकदनं प्रकर्षकाष्ठां प्राप्तं निरो- धतनाधिभावनाप्रकर्षक्रमेण चित्तनिवृत्तिमत्सुरुषस्वल्पाऽवस्थानोपयोगी:- त्यातिष्टामहे, तत्कथमुगलभ्येमहाँति ॥ २४ ॥ तदेवंन्यूहद्वयमुक्त्वातृतीयव्यूहाऽभिधानाय सूत्रमवतारयति "हेयं दुःखम्" टि. (१) ननु चिननिवृत्तव चेन्नोक्षन्ताचार्यदेशीयमताकोऽत्यविशेषः। तेनाऽपि हि बुद्धि- निवृत्तरेव मोक्षत्वप्रतिपादनाद् बुद्धिचित्योच पर्यायनवाऽत्र व्यवहाराद् इति चेत्र केचित्र विनिवृत्तिरेवमोक्ष इति न समाधानान्तरेण पक्षान्तरम् अपि त्वावार्थदेशीयानावानाऽनुमोदन- मात्रम् । तानस्य साशच्चिननिवृचिहेतुत्वानन्युपगमेन शल्याएवाऽनुत्थितेनेनोये प्रत्युत्तर- दानमात्रेण वाचार्यदेशीपत्तभिसाहुः । उपेशगीयत्वाऽऽह "किमर्थनस्याने' इति । अस्स- नास्तिनपाइनवरो व्यामोहोर्थ एवेति भावासातायामाने वृदै दादाकारसारणान- निवृत्तिकायेदेशिन्त स्वरूतएव दुनियो नोक इति विद्धान्तिम मिति चिकेपइन्यापेमाहुः।

·-- १६६ पातञ्जलदर्शने । भा० परिज्ञेयमस्ति। १ । क्षीणा हेयहेतवो,न पुनरेतेषां क्षेतव्यम- स्ति । साक्षात्कृतं निरोधसमाधिना हानम्*भावितो विवे. कख्यातिरूपो हानोपायः।४। इत्येषा चतुष्टयी कार्याविमुक्तिः प्रज्ञायाः । चित्तविमुक्तिस्तु त्रयी-चरिताऽधिकारा बुद्धिः ।। गुणा गिरिशिखरकूटच्युताइव ग्रावाणोनिरवस्थानाः स्वकार- णे प्रलयाऽभिमुखाः सह तेनाऽस्तं गच्छन्ति। न चैषां विप्रली- नानां पुनरस्त्युत्पादः प्रयोजनाऽभावादिति।।एतस्यामवस्थायां गुणसंबन्धातीतः स्वरूपमात्रज्योतिरमलः केवली पुरुषः।३।इति टी०ता एव सप्तप्रकाराः प्रज्ञाभूमीरुदाहरति “तद्यथा” इति । तत्र पुरुषप्र. यत्ननिष्पाद्यासु चतसृषु भामिषु प्रथमामुदाहरति "परिज्ञातं हेयम्” इति । यावत्किलप्राधानिक तत्सर्व परिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधाद दुःख- मेवेति हेयं, तत्परिज्ञातम् ।प्रान्ततां दर्शयति "नास्य पुनः किञ्चिदपरिज्ञे- यमस्ति" इति। द्वितीयामाह "क्षीणा' इति । प्रान्ततामाह "न पुनः" इति । तृतीयामाह “साक्षात्कृतम्" इति। प्रत्यक्षेण निश्चितं मया संप्रज्ञाताऽवस्था- यामेव निरोधसमाधिसाध्य हानं, न पुनरस्मात्परं निश्चेतव्यमस्तीति शेषः । चतुर्थीमाह "भावित” इति । भावितो = निप्पादितो विवेकख्यातिरूपो हा. नोपायो, नास्याःपरं भावनीयमस्तीति शेषः । एषा चतुष्टयी कार्या विमु क्तिः = समाप्तिः, कार्य्यतया प्रयत्नव्याप्यता दर्शिता, क्वचित्पाठःकार्य- विमुक्तिरिति, कार्यान्तरेण विमुक्तिः प्रज्ञाया इत्यर्थः । प्रयत्ननिष्पाद्याऽनु- निप्पादनीयामप्रयत्नसाध्यां चित्तविमुक्तिमाह "चित्तविमुक्तिस्तु त्रयी" इति । प्रथमामाह “चरिताऽधिकारा वुद्धिः" इति । कृतभोगाऽपवर्गकार्ये- त्यर्थः। द्वितीयामाह “गुणा' इति । प्रान्ततामाह "नचैषाम्” इति । तृती. यामाह "एतस्यामवस्थायाम्" इति । एतस्यामवस्थायां जीवन्नेव पुरुषः कुशलो मुक्त इत्युच्यते, चरमदेहत्वादित्याह- टि• वृनेः सत्त्वेनात्र तदुपपत्तरिति कृतंबहुना । *एतच्च व्युत्थान कालिकं वचनम-प्रज्ञातयोग- दृष्टान्लेन कैवल्यमपि दृष्टप्रायमित्यभिप्रायेण । निरोधसमाधी कस्याऽपि साक्षात्कारस्याऽमा- बाद । यहा निरोधमाधिना हानं भवतीनि माक्षात्कृतं मया सम्प्रज्ञातवास इत्यर्थः । . " ·साधनपादः। १६७ भा०एतां सप्तविधां प्रान्तभूमिप्रज्ञामनुपश्यन् पुरुषःकुशल इत्या- ख्यायतोप्रतिप्रसवेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति,गुणा- तीतत्वादिति ॥ २७ ॥ सिद्धा भवति विवेकख्यातिहीनोपायः। न च सिद्धिरन्तरेण साधनमित्येतदारभ्यते । सू० योगाङ्गाऽनुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा- विवेकख्यातेः ॥ २८ ॥ भा०योगाङ्गानि-अष्टावभिधायिष्यमाणानि । तेषामनुष्ठानात् टी० "एताम्" इति। अनौपचारिकं मुक्तमाह "प्रतिप्रसवे" इति । प्रधान- लयेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति गुणाऽतीतत्वादिति॥२७॥ तदेवं चतुरो व्यूहानुक्त्वा तन्मध्यपतितस्य हानोपायस्य विवेकख्यातेर्गो- दोहनादिवत् प्रागसिद्धेः असिद्धस्य चोपायत्वाऽभावात् सिद्धयुपायान् वक्तु मारभत इत्याह "लिहा इति। तत्राऽभिधास्यमानानां साधनानां येन प्रका. रेण विवेकख्यात्युपायत्वं तद् दर्शयति सत्रेण-"योगेत्यादिना, ख्यातेरित्य- न्तेन ॥२८॥ योगाङ्गानि हि यथायोगं दृष्टाऽदृष्टद्वारेणाऽशुद्धिं क्षिण्वन्ति पञ्चपर्वणो विपर्ययस्येत्युपलक्षणं पुण्याऽपुण्ययोरपि जात्यायुभोंगहेतुत्वेन वि० (१) विवेकम्पानिः मिद्धा निप्पन्ना सत्येव हानोपायो भवति नाऽनिष्पन्ना मनी । विवे- कस्यानिनिष्पत्तिवाडि विवकपम नुटानमानधनाननमत्तानं सावनमान भरपते मूत्रहतेति भावः । * साधनाऽनुटानाद प्रायः । (२) शौचादयो दृष्टद्वारेगाडि नामपन्ति, न्द प्य यादया माय- नीति भावः भवेदं वैपना अमुहिम शानदार पनपा पमर्दन मनाने निक- समति तु प्रतिबन्धकानपनहारा ज्ञानप्राविक व येईमानुपमा दिमिरगुडे पानी पपा जड़भरतानां ने न कानुष्टाना हम हिम्द । २ भिक्षुमोदन-निकमाऽनन्तर कर्म सामानन्द नेनारामद कि- तनाद्वारा पमनियमनमा जान नदिन भानार एव १६ या EिS FREEयान स्वादिनः पमनानकद र ।

·पुरुषार्थता, पातालदर्शने । भा०पञ्चपर्वणो विपर्ययस्याऽशुद्धिरूपस्य क्षयः नाशः।तत्क्षये स- म्यग्ज्ञानस्याऽभिव्यक्तिः,यथा यथा च साधनान्यनुष्ठीयन्ते तथा तथा तनुत्वमशुद्धिरापद्यते,यथा यथाच क्षीयते तथा तथा क्षयक- मानुरोधिनी ज्ञानस्याऽपि दीप्तिर्विवर्द्धते।सा खत्वेषा विवृद्धिः प्रकर्षमनुभवति आ विवेकख्यातेः-श्रा गुणपुरुषस्वरूपविज्ञा- नादित्यर्थः । योगाङ्गाऽनुष्ठानमशुद्धेवियोगकारणं, यथा परशु- इछेद्यस्य। विवेकख्यातेस्तु प्राप्तिकारणं यथा धर्मः सुखस्य, ना. न्यथा कारणम् । कति चैतानि कारणानि शास्त्रे भवन्तिानवैवे. त्याह । तद्यथा-"उत्पतिस्थित्यभिव्यक्तिविकारप्रत्ययाऽऽप्तयः वियोगाऽन्यत्वधृतयः कारण नवधास्मृतम्” इति । तत्रोत्पत्ति- कारण मनोभवति विज्ञानस्य,स्थितिकारणं मनसः टी०अशुद्विरूपत्वादिति। शेषंसुगमम् । नानाविधस्य कारणभावस्य दर्श- नाद् योगाङ्गानुष्ठानस्य कीदृशं कारणत्वमित्यत आह “योगाङ्गाऽनुष्ठा- नम्" इति। अशुद्ध्या वियोजयति बुद्धिसत्त्वमिति अशुद्धेवियोगकारणम्। दृष्टान्तमाह यथा परशुः” इति। परशुः छेद्यं वृक्षं मूलन वियोजयति, अशुद्या वियोजयद् बुद्धिसत्त्वं विवेकख्याति प्रापयति । यथा धर्मः सुख- स्य तथा योगाङ्गानुष्ठानं विवेकख्यातेः प्राप्तिकारणं नान्येन प्रकारेणेत्याह- विवेकख्यातेस्तु” इति । नाऽन्यथेतिप्रतिषेधश्रवणात पृच्छति “ कति चैतानि" इति । उत्तरं " नवैव" इति। तानि दर्शयति कारिकया-"तय. थोत्सत्ति” इति । अत्रोदाहरणान्याह “तत्रोत्पत्तिकारणम्” इति । मनो विज्ञानमव्यपदेश्यावस्थातोऽपनीय वर्तमानावस्थामापादयदुत्पत्तिकारणं वि. ज्ञानस्य) स्थितिकारणं मनसः पुरुषार्थता अस्मिताया उत्पन्नं मनस्ताबदव टि (१) अव्यपदेशाऽवस्थान: अनीताऽवम्याती, विज्ञानमपनीय वगानाSAणामापापानी विनम्बोमानिकारणमित्यर्थः । मन्त्रार्थवादे. वनमानाSARAISSपादनमयोगी नगिनि भारः !

·साधनपादा भा०शरीरस्येवाहार इति । अभिव्याक्तिकारणं यथा रूपस्याऽऽलो- कस्तथा रूपज्ञानं,'विकारकारणं मनसो विषयान्तरं,यथाऽग्निः पाक्यस्य।प्रत्ययकारणं धूमज्ञानमग्निज्ञानस्याप्राप्तिकारणं यो- टी० तिष्ठते न यावद् द्विविधं पुरुषार्थमभिनिवर्त्तयति, अथ निर्वर्तितपुरु- पार्थद्वयं स्थितेरपैति तस्मात्स्वकारणादुत्पन्नस्य मनसोऽनागतपुरुषार्थता स्थितिकारणम् । दृष्टान्तमाह-"शरीरस्येवाहार"इति । प्रत्यक्षज्ञानानिमि. सम् इन्द्रियद्वारा स्वतो वा विषयस्य संस्क्रिया अभिव्यक्तिः, तस्याः कारणं यथा रूपस्याऽऽलोकः । विकारकारणं मनसो विषयान्तरम्, यथा हि मृकण्डोः समाहितमनसो वल्लकीविपञ्च्यमानपञ्चमस्वरश्रवणस- मनन्तरमुन्मीलिताक्षस्य २) स्वरूपलावण्ययौवनसंपन्नामप्सरसमुम्लोचा- मीक्षमाणस्य समाधिमपहाय तस्यां सक्तो मनो बभूवति । अत्रैव निदर्शन- माह-“यथाऽग्निः" इति यथाऽग्निः पाक्यस्य-तण्डुलादेः कठिनाऽवयव- सन्निवेशस्य प्रशिथिलावयवसंयोगलक्षणस्य विकारस्य कारणम् । सत एव विषयस्य प्रत्ययकारणं धूमज्ञानमग्निज्ञानस्य इति । ज्ञायत इति" ज्ञानम् अग्निश्वासौ ज्ञानं चेति अग्निज्ञानं तस्येति। एतदुक्तं भवति, वर्तमान- स्यैवाग्ने यस्य प्रत्ययकारणतया कारणमिति । "प्राप्तिकारणम्"। औत्सर्गिकी निरपेक्षाणां कारणानां कार्य्यक्रिया प्राप्तिः। तस्याः कुतश्विद- पवादोऽप्राप्तिः। यथा निम्नोपसर्पणस्वभावानामपां प्रतिबन्धः सेतुना। तथे- हाऽपि बुद्धिसत्त्वस्य सुखप्रकाशशीलस्य स्वाभाविकी सुखविवेकख्यातिजन- कता प्राप्तिः। सा कुतश्चिदधर्मात्तमसो वा प्रतिबन्धान भवति। धर्माद् योगा- टि० (१) अभिव्यक्ति-शब्देन, बुद्धिवृत्तिः परिषयों बोश्चेत्युभयं मृखला तत्र दुवृत्तवाकः कारण, पौरुषेयबोधे च बुद्धिवृत्तिरूप रूपज्ञानमिति विभागः । (२) वीणानामृतमनस्वराऽन्तर्ग- तकोकिलरवसदृशपञ्चमस्वरप्रवणसमनन्तरमन्मीलिताऽक्षस्प-समारुत्थितस्य, कपन्यो चेतिनाम्नीमप्सरसमीक्षमाणस्य मृकण्डामुनेः । (३) बनिहानरपेपत्र नझामन्दुर जान- सान्देन पप्ठीतत्पुरुषः। प्रत्ययकारणमित्यनेन पौनरस्यापतेः। किन्तु "रस्टो बटम इन स्मरणार्मसाधनहानाम्देन गार्धवेन कर्मवारप इत्याह "इयत" ना लेन. न. मानस्यपत्र शानशब्दवेप्पार्यात.पने बहिरस्ति इति शान्दादिन यदग्नि नाम: निश्पकारण पर्वते धूमदनिमित्याने निशेरिपनहेपनि नयाद पापरस्त्युक्तरीत्या संभवेऽसिरसाइनो पारद ! हमारनाम्य प्रग इत्यदिभिः सामोद हि किन जमीर प्रायानिमितं देने व खते। पशामा।

·- यथा सुवर्णस्य पानजलदर्शने। भागाझाऽनुष्ठान विवेकख्यातेः वियोगकारणं तदेवाऽशुद्धेः। अन त्वकारणं यथा सुवर्णस्य सुवर्णकारः।एवमेकस्य स्त्रीप्रत्ययस्य अविद्या मूढत्वे,द्वेषो दुःखत्वे, रागःसुखत्वे, तत्त्वज्ञानं माध्यस्थ्य धृतिकारण शरीरमिन्द्रियाणांतानिच तस्य, महाभूतानि शरी- टी० ऽङ्गाऽनुष्ठानाहा तदपनये तदप्रतिबद्धवृत्तिस्वभावत एव तज्जनक- तया तदाऽऽप्नोति। यथा वक्ष्यति="निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां,वरणभे- दस्तु ततः क्षेत्रिकवद्" इति । तदेवं विवेकख्यातिलक्षणका-उपेक्षया प्रा. प्तिकारणमुक्तम् । अवान्तरका-पेक्षया तदेव वियोगकारणमित्याह- वियोगकारणम् ” इति । अन्यत्वकारणमाह- सुवर्णकार ” इति । कटककुण्डलकेयरादिभ्यो भिन्नाऽभिन्नस्य भेदवि- 'वक्षया [ कटकादिभिन्नस्याऽभेदविवेक्षया कटकादभिन्नस्य ] सुवर्णस्य कुण्डलादन्यत्वम्। तथाच कटककारी सुवर्णकारः कुण्डलादभिन्नात्सुवर्णा- दन्यत् कुर्वन्नन्यत्वकारणम्। अग्निरपि पाक्यस्याऽन्यत्वकारणं यद्यपि,तथा. ऽपि धर्मिणो धर्मयोः पुलाकत्वतण्डुलत्वयोर्भेदाऽविवक्षया धर्मयोरुपजना- 'उपायेपि धर्म्यनुवर्त्तते इति न तस्याऽन्यत्वं शक्यं वक्तुम् इति विकार- कारणत्वमुक्तम्, इति न सङ्करः। न च संस्थानभेदो धर्मिणोऽन्यत्वकारण- मिति व्याख्येयम्। सुवर्णकार इत्यस्याऽसङ्गतेः । बाह्यमन्यत्वकारणमुपन्य स्याऽऽध्यात्मिकमुदाहरति “एवमेकस्य" इति। अविद्या कमनीयेयं कन्ये- त्यादिज्ञानमासम्मोहयोगात्स एव स्त्रीप्रत्ययो मूढो विषण्णो भवति चैत्रस्य, मैत्रस्य पुण्यवतो बत कलत्ररत्नमेतन्न तु मम भाग्यहीनस्य इति । एवं सपत्नीजनस्य तस्यां द्वेषः स्त्रीप्रत्यस्य दुःखत्वे। एवं मैत्रस्य तस्या भर्तुः रागस्तस्यैव स्त्रीप्रत्यस्य सुखत्वे। तत्त्वज्ञानं त्वङ्मासमेदोऽस्थिमज्जास- महः स्त्रीकायः स्थानबीजादिभिरशुचिरिति,विवेकिनां माध्यस्थ्ये वैराग्ये कारणमिति। धृतिकारणं = शरीरमिन्द्रियाणां विधारकम्,इन्द्रियाणि च शरिरा- रस्यासामान्यकरणवृत्तिर्हि (१) प्राणाद्या वायवःपञ्चातदभावेशरीरपातादाएवं * एकस्य स्त्रीप्रत्ययस्य मूढत्वादिधर्माणामन्यत्वेऽविद्यादि चतुष्टयं कारणमित्यर्थः । १) ननु प्राणानां शरीरविधारकत्वेऽपि कथमिन्द्रियाणां विधारकत्वमित्यत आह “सामान्यकरणवृत्तिः” इति । न हि सायनये सामान्यकरणवृत्तिभ्योऽतिरिक्ताः प्राणा नाम सन्तीति भावः। .[. ] एतच्चिदान्तर्गतं न स्वान्तमावर्जयति । टि ·साधनपाद: १ - भा०राणां,तानि च परस्परं सर्वेषां तैर्यग्यौनमानुषदेवतानि च परस्पराऽर्थत्वाद्,इत्येवं नव कारणानि । तानि च यथासम्भवं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यानि। योगाङ्गानुष्ठानं तु द्विधैव कारणत्वं लभत इति ॥ २८॥ तत्र योगाङ्गान्यवधार्यन्ते- सू० यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान: समाधयोऽष्टावङ्गानि ॥ २९॥ भा० यथाक्रममेतेषामनुष्ठानं* स्वरूपं च वक्ष्यामः ॥ २६ ॥ टी०मांसादिकायाङ्गानामपि परस्परविधार्यविधारकत्वम्। एवं महाभूतानि = पृथिव्यादीनि, मनुष्यवरुणसूर्यगन्धवहशशिलोकनिवासिनां शरीराणां तानि च परस्परम् -पृथिव्यां हि गन्धरसरूपस्पर्शशब्दगुणाया पञ्च महाभूतानि परस्परं विधाय॑विधारकभावेनाऽवस्थितानि, अप्सु चत्वारि,तेजसि त्रीणि,दे च मातरिश्वनीति तैय॑ग्यौनमानुषदैवादीनि च विधार्यविधारकभावेनाऽव- स्थितानि । नन्वाधाराऽऽधेयभावरहितानां कुतस्तत्त्व मित्यत आह. “पर- स्परार्थत्वाद् इति । मनुष्यशरीरं हि पशुपक्षिमृगसरीसृपस्थावरोपयोगन धि- यते। एवं व्याघादिशरीरमपि मनुष्यपशुमृगादिशरीरोपयोगेन । एवं पशुपक्षि- मृगादिशरीरमपि स्थावराधुपयोगेनाएवं देवशरीरमपि मनुष्योपहृतच्छागमू- गकपिञ्जलमासाज्यपुरोडाशसहकारशाखाप्रस्तरादिभिरिव्यमानं तदुपयो- गेन। एवं देवताऽपि वरदानवृष्टयादिभिर्मनुष्यादीनि धारयतीत्यन्ति परम्परा- चत्वमित्यर्थः । शेष सुगमम् ॥२८॥ सम्प्रति न्यूनाऽधिकसङ्ख्याव्यवच्छे.. दार्थ योगाङ्गान्यवधारयति "तत्र योगाङ्गान्यवधाय॑न्त" इति !, "यम-. लादिअङ्गानीत्यन्तं सत्रम्॥२९॥ अभ्यासवैराग्यध्रद्ध्यवीर्यादयोऽपि "य-. थायोगमेतेवेव स्वरूपतो नान्तरीयकतया चान्तर्भावयितव्याः ।। २: ॥ * अनुमानानन्यत्र कर्तव्यनितिपः । २८ चपनर निमः । दिः (१) नरम्पराविधानसपर। +६६। (२) मन समापिधार. मनाना "समाना त्या कामाला- :<-ཀཱgཡག སྶ - g: 3:ག༌༴ :ཎ-ག༢ ༌༌ཎརྩ་ལྔ་ =” - ， ·atti यथा सुवर्णस्य भालगाडाऽनुमाने निकम्गातीनियोगकारा तोबा गरे। अन्य त्वकारगां यथा सुनीस्म सुनो काम में स्त्रीनगगग. अविद्या मदतले देषोदुःखले, गमः मुम्बस्ने, तत्वज्ञानं मागाये। प्रतिकार शरीरमिन्द्रियामा तानिन तम्ग, महाभूतानि शग- टी. नुरानादा तहानो सपनिमा निलभारत एक सज्जनक- तमा सानोतिया नाति= "निमियोजन तीनो,वरणभे- दस्तु ततः क्षेत्रिकनार" इति । तदेवं विकागातिलाणकारी या प्रा. प्तिकारणमुक्कम । अपामारकारपिया नादेश निगांगकारणमिलाह- वियोगकारणम् " इति । अन्गलकारणमाह- सुवर्णकार " इति । कटककुण्डलकेगगरियो भिमाऽभिन्नस्य भेदवि- वक्षया [ कटकादिभिमस्याऽभवतिया काकादभिलस्य ] सुवर्णस्य कुण्डलादन्यत्यम्। तथाच कटककारी सुवर्णकारः कुण्डलादभिन्नात्सुवर्णा- दन्यत् कुर्वन्नन्यत्वकारणम्। अग्निरपि पास्यस्याऽन्यत्यकारणं यद्यपि,तथा- ऽपि धर्मिणो धर्मयोः पुलाकत्वतण्डुलत्त्रयोर्भदाऽविवक्षया धर्मयोरुपजना- 'पायेपि धर्म्यनुवर्त्तते इति न तस्याऽन्यत्वं शक्यं वक्तुम् इति विकार- कारणत्वमुक्तम्, इति न सङ्करः। न च संस्थानभेदो धर्मिणोऽन्यत्वकारण- मिति व्याख्येयम्। सुवर्णकार इत्यस्याऽसङ्गतेः । बाह्यमन्यत्वकारणमुपन्य स्याऽऽध्यात्मिकमुदाहरति “एवमेकस्य" इति । अविद्या कमनीयेयं कन्ये. त्यादिज्ञानम्।सम्मोहयोगात्स एव स्त्रीप्रत्ययो मूढो विषण्णो भवति चैत्रस्य, मैत्रस्य पुण्यवतो बत कलत्ररत्नमेतन्न तु मम भाग्यहीनस्य इति । एवं सपत्नीजनस्य तस्यों द्वेषः स्त्रीप्रत्यस्य दुःखत्वे। एवं मैत्रस्य तस्या भर्तुः रागस्तस्यैव स्त्रीप्रत्यस्य सुखत्वे। तत्त्वज्ञान त्वङ्मासमेदोऽस्थिमज्जास- महः स्त्रीकायः स्थानवीजादिभिरशुचिरिति,विवेकिनां माध्यस्थ्ये वैराग्ये कारणमिति।धृतिकारणं = शरीरमिन्द्रियाणां विधारकम् इन्द्रियाणि च शरी: रस्यासामान्यकरणवृत्तिर्हि प्राणाद्या वायवःपञ्चातदभावेशरीरपातादाएवं * एकस्य स्त्रीप्रत्ययस्य मूढत्वादिधर्माणामन्यत्वेऽविद्यादि चतुष्टयं कारणमित्यर्थः । टि० . ( १ ) ननु प्राणानां शरीरविधारकत्वेऽपि कथमिन्द्रियाणां विधारकत्वमित्यत आह "सामान्यकरणवृत्तिः” इति । न हि साङ्ख्यनये सामान्यकरणवृत्तिभ्योऽतिरिक्ताः प्राणा [ ] एतच्चिह्नान्तर्गतं न स्वान्तमावर्जयति । नाम सन्तीति भावः।

·साधनपाद: भा०राणां,तानि च परस्परं सर्वेषां तेर्यग्यौनमानुपदेवतानि च परस्पराऽर्घत्वाइ.इत्येवं नव कारणानि । तानि च यथासम्भचं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यानि। योगाङ्गानुष्ठानं तु द्विधैव कारणात्वं लभत इति ॥ २८॥ तत्र योगाङ्गान्यवधार्यन्ते- सू० यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान- समाधयोष्टावङ्गानि ॥ २९ ।। भाव्यथाक्रममेतेषामनुष्ठानं* स्वल्यं च वक्ष्यामः ।। २६ ॥ टीमांसादिकायाङ्गानामपि परस्परविधार्यविधारकत्वम्। एवं महाभूतानि = पृथिव्यादीनि, मनुष्यवरुणसूर्यगन्धववाशिलोकनिवातिनांशरीराणां तानि च परसरन्-पृथिव्यां हि गन्धरसल्पपशब्दगुणाया पञ्च महाभूतानि परस्परं विधार्यविधारकभावेनाऽवन्धितानि, अप्सु चत्वारि,तेजति त्रीणि,हे च मातरिश्वनीति तैय॑न्यौनमानुपदेवादीनिच विधाय॑विधारकभावेनाऽव- त्थितानि । नन्वाधाराऽऽधेयभावरहितानां कुतस्तत्व 'मित्यत आह. "पर- सराईत्वाद"इति । मनुष्यशरीरं हि पशुपक्षिमृगसरीसृपस्थावरोपयोगन धूि- यते। एवं व्याघादिशरीरनपि मनुष्यपशुमगादिशरीरोपयोगेन । एवं पशुपक्षि- मृगादिदारीरमपि स्थावराथुपयोगेनाएवं देवशरीरमपि मनुष्योपहृतन्छाग- गरिजलनातन्यपुरोडाशसहकारशाखाप्रन्तरादिभिरिव्यमानं तदुपयो- गेना एवं देवताऽपि वरदानवृष्ट्यादिभिर्मनुष्यादीनि धारयतीचन्ति परसरा- चत्वमित्यर्थः । शेष सुगनन ॥२८॥ सम्प्रति न्यूनाऽधिकतझ्याव्यवच्छे.. दार्थ योगाङ्गान्यवधारपति "तत्र योगानन्यवधाय॑न्त इति । "यने-- लादिअडानीय त्रना२९॥ अन्यानगन्यप्रावीच्यीयोदिय- धायोगतेदेव न्वरूपतीनकन्नरोपकतया चान्नीवयितव्याः ॥ २६ ॥ अमन्यत्र करू (as 'न::::: मा! "रा नद में मल- --- "F=" -- * -- ..

·भागाङ्गाऽनुमान बिन कामाने गिरे। अन्य स्वकार गोयगा मनोकगगनगोत्री-ग यविद्या महत्व देखोनी: गुलाम प्रतिकार शरीरमिन्द्रियाणांतानिनना महाभतानिशी टी. भानुदानाला सामोनालिका साना- तथा सानोनित गति गिनिना दस्तु ततःविइनि विकास सिकारण मुकम। आपाता । निगमकारणमित्याह -- वियोगकारणम् " इति । अनfts.---.' मा गुनर्णय सुवर्णकार '' इति । कटाण्डल के पगदिगो भिक्षाऽभितरण भेदति- নামা [ তালিগায়ঃ নাহিদ। এস कुण्डलादन्यत्वमा तथान कटककारी सुवर्ण कारः लापभिन्नात्सुवर्णा- মেনু লবণকা। গনিফিশংসাফাহা গণি, যথা- ऽपि धर्मिणो धर्मयोः पुलाकत्यतण्डुलत्ययोर्भदाऽविवक्षया धर्मयोजना- 'उपायेपि धर्म्यनुवर्तते इति न तस्याऽन्यत्वं शक्यं वक्तम् इति विकार- कारणत्वमुक्तम्, इति न सङ्कारः। न च संस्थानो धर्मिणोऽन्यत्वकारण- मिति व्याख्येयम्। सुवर्णकार इत्यस्याऽसङ्गतेः। बाह्यमन्यत्वकारणमुपन्य स्याऽऽध्यात्मिकमुदाहरति “एवमेकस्य” इति । अविद्या कमनीयेयं कन्ये- त्यादिज्ञानम्।सम्मोहयोगात्स एव स्त्रीप्रत्ययो मूढो विषण्णो भवति चैत्रस्य, मैत्रस्य पुण्यवतो बत कलत्ररत्नमेतन्न तु मम भाग्यहीनस्य इति । एवं सपत्नीजनस्य तस्यों द्वेपः स्त्रीप्रत्यस्य दुःखत्वे। एवं मैत्रस्य तस्या भर्तुः रागस्तस्यैव स्त्रीप्रत्यस्य सुखत्वे। तत्त्वज्ञानं त्वङ्मासमेदोऽस्थिमज्जास- महः स्त्रीकायः स्थानवीजादिभिरशुचिरिति,विवकिनां माध्यस्थ्ये-वैराग्ये कारणमिति।धृतिकारण शरीरमिन्द्रियाणां विधारकम्,इन्द्रियाणि च शरा. रस्यासामान्यकरणवृत्तिहि प्राणाद्या वायवःपञ्चातदभावेशरीरपातादाएवं * एकस्प स्त्रीप्रत्ययस्य मूढत्वादिधर्माणागन्यत्वेऽविद्यादि चतुष्टयं कारणमित्यर्थः । टि० (१) ननु प्राणानां शरीरविधारकत्वेऽपि कथमिन्द्रियाणां विधारकत्वमित्यत आह "सामान्यकरणवृत्तिः” इति । न हि सापनये सामान्यकरणवृत्तिभ्योऽतिरिक्ताः प्राणा [ ] एतच्चिदान्तर्गतं न स्वान्तमावर्जयति । नाम सन्तीति भावः।

·मापनवाद। भा रागणां,तानि च परस्परं सर्वेषां तेर्यग्यौनमानुपदेवतानि च परस्परावादइत्येवं नव कारणानि । तानि च यथासम्भवं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यानि। योगाङ्गानुष्ठानं तु द्विधैव कारणत्वं लभत इति ॥ २८॥ तत्र योगाङ्गान्यवधार्यन्ते- सू० यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान- समाधयोष्टावङ्गानि ॥ २९ ॥ भा०यथाक्रममेतेपामनुष्टानं* स्वरूपं च वक्ष्यामः ॥ २६ ॥ टी०मांसादिकायाङ्गानामपि परस्परविधार्यविधारकत्वम्। एवं महाभूतानि = पृथिव्यादीनि, मनुष्यवरुणसूर्यगन्धवहशशिलोकनिवासिनांशरीराणां तानि. व परस्परम्-पृथिव्यां हि गन्धरसरूपसर्शशब्दगुणाया पञ्च महाभूतानि परस्परं विधाविधारकभावनाऽवस्थितानि, अप्सु चत्वारि,तेजलि त्रीणि,द्वे चमातरिश्वनीतिांतिय॑न्यौनमानुषदैवादीनिच विधार्यविधारकभावेनाऽव- त्थितानि । नन्वाधाराऽऽधेयभावरहितानां कुतस्तत्त्व मित्यत आह. "पर- सरार्थत्वा इति। मनुष्यशरीरं हि पशुपक्षिमृगसरीसृपस्थावरोपयोगन धि- यता एवं व्याघादिशरीरनपि मनुष्यपशुमृगादिशरीरोपयोगेन। एवं पशुपक्षि- मृगादिशरीरमपि स्थावराघुपयोगनाएवं देवशरीरमपि मनुष्योपहृतच्छागमू- गकपिजलमाताज्यपुरोडाशसहकारशाखाप्रस्तरादिभिरिज्यमानं तदुपयो:- गेन। एवं देवताऽपि वरदानवृष्टयादिभिर्मनुष्यादीनि धारयतीत्यस्ति परस्परा- थत्वमित्यर्थः । शेष सुगमम् ॥२८॥सम्प्रति न्यूनाऽधिकत्सङ्ख्याव्यवच्छे-. दार्थ योगाङ्गान्यवधारयति "तत्र योगाङ्गान्यवधाय॑न्त" इति । “यमे- त्यादिअङ्गानीत्यन्तं सूत्रम्॥२९॥ अभ्यासवैराग्यश्रद्ध्यवादियोऽपि "य- थायोगमेतेवेव स्वरूपतो नान्तरीयकतया चान्तर्भावयितव्याः ॥ २९ ॥ * मनुष्टाननियत्र कर्तव्यनिति शेषः । वरून चंयुत्तरसूत्राऽवतरणमिति निशुः । वि० (१) तत्वावरतरविवाविवारतवन । वायर्यो। (२) ननु कयम विलयवार, प्रयादोत्तानामन्यालादीनानाङ्ग्रहादिन्यत आह । "जन्यानगम्य" इत्यादि। नन्वेतपदादावृतानान्तपादिक्रियायोगानां नियमेष स्वल्प- तेऽन्तोऽयन्यानादीनां कर्य महतोऽन्त व इयत आह "नान्तरीयकतयाइति ।

·मे। :- भा० गाङ्गाऽनुष्ठानं विवेकख्यातेवियोगकारणं तदेवाऽशुद्रेः। अन्न त्वकारणं यथा सुवर्णस्य सुवर्णकारः।एवमेकस्य स्त्रीप्रत्ययस्य- अविद्या मूढत्वे,द्वेषो दुःखत्वे, रागः सुखत्वे, तत्त्वज्ञानं माध्यस्थ्ये धृतिकारण शरीरमिन्द्रियाणांतानिच तस्य, महाभूतानि शरी- टी० • Sङ्गाऽनुष्ठानाहा तदपनये तदप्रतिबद्धवृत्तिस्वभावत एव तज्जनक- तया तदाऽऽप्नोति। यथा वक्ष्यति="निमित्तमप्रयोजक प्रकृतीनां,वरणभे- दस्तु ततः क्षेत्रिकवद्" इति । तदेवं विवेकख्यातिलक्षणका-ऽपेक्षया प्रा. प्तिकारणमुक्तम् । अवान्तरकाऱ्यापेक्षया तदेव वियोगकारणमित्याह- " वियोगकारणम्” इति । अन्यत्वकारणमाह-" यथा सुवर्णस्य सुवर्णकार " इति । कटककुण्डलकेयरादिभ्यो भिन्नाऽभिन्नस्य भेदवि वक्षया [ कटकादिभिन्नस्याऽभेदविवेक्षया कटकादभिन्नस्य ] सुवर्णस्य कुण्डलादन्यत्वम्। तथाच कटककारी सुवर्णकारः कुण्डलादभिन्नात्सुवर्णा- दन्यत् कुर्वन्नन्यत्वकारणम्। अग्निरपि पाक्यस्याऽन्यत्वकारणं यद्यपि,तथा. 'ऽपि धर्मिणो धर्मयोः पुलाकत्वतण्डुलत्वयोर्भेदाऽविवक्षया धर्मयोरुपजना- उपायेपि धर्म्यनुवर्तते इति न तस्याऽन्यत्वं शक्यं वक्तुम् इति विकार- कारणत्वमुक्तम्, इति न सङ्करः। नच संस्थानभेदो धर्मिणोऽन्यत्वकारण- मिति व्याख्येयम्। सुवर्णकार इत्यस्याऽसङ्गतेः। बाह्यमन्यत्वकारणमुपन्य स्याऽऽध्यात्मिकमुदाहरति “एवमेकस्य" इति। अविद्या कमनीयेयं कन्ये- न्यादिज्ञानम्।सम्मोहयोगात्स एव स्त्रीप्रत्ययो मूढो विषण्णो भवति चैत्रस्य, मैत्रस्य पुण्यवतो बत कलत्ररत्नमेतन्न तु मम भाग्यहीनस्य इति । एवं सपत्नीजनस्य तस्यों द्वेषः स्त्रीप्रत्यस्य दुःखत्वे। एवं मैत्रस्य तस्या भर्तुः रागस्तस्यैव स्त्रीप्रत्यस्य सुखत्वे। तत्त्वज्ञान त्वङ्मासमेदोऽस्थिमज्जास- महः स्त्रीकायः स्थानबीजादिभिरशुचिरिति,विवेकिनां माध्यस्थ्ये वैराग्ये कारणमिति। धृतिकारणं =शरीरमिन्द्रियाणां विधारकम्,इन्द्रियाणि चशरी: रस्यासामान्यकरणवृत्तिर्हि १ प्राणाद्या वायवःपञ्चातदभावेशरीरपातादाएवं * एकस्य स्त्रीप्रत्ययस्य मूढत्वादिधर्माणामन्यत्वेऽविद्यादि चतुष्टयं कारणमित्यर्थः । टि० (१) ननु प्राणानां शरीरविधारकत्वेऽपि कमिन्द्रियाणां विधारकत्वमित्यत आहे “सामान्यकरणवृत्ति" इति । न हि साङ्ख्यनये सामान्यकरणवृत्तिभ्योऽतिरिक्ताः प्राणा [. ] एतच्चिह्नान्तर्गतं न स्वान्तमावर्जयति । नाम सन्तीति भावः।

·माघनवादः। -- भा०राणां,तानि च परस्परं सर्वेषां तैय॑ग्यौनमानुपदैवतानि च परस्पराऽर्थवाद इत्येवं नव कारणानि । तानि च यथासम्भवं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यानि। योगाङ्कानुष्ठानं तु द्विधैव कारणत्वं लभत इति ॥ २८॥ तत्र योगाङ्गान्यवधाय॑न्ते- सू० यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान: समाधयोऽष्टावङ्गानि ॥ २९॥ भा० यथाक्रममेतेपामनुष्ठानं* स्वरूपं च वक्ष्यामः ॥ २६ ॥ टी०मांसादिकायाङ्गानामपि परस्परविधार्यविधारकत्वम्। एवं महाभूतानि = पृथिव्यादीनि, मनुष्यवरुणसूर्यगन्धवहशशिलोकनिवासिनां शरीराणां तानि. च परस्परम् -पृथिव्यां हि गन्धरसरूपस्पशब्दगुणाया पञ्च माभूतानि परस्परं विधार्यविधारकभावेनाऽवस्थितानि, अप्सु चत्वारि,तेजति त्रीणि,ढे च मातरिश्वनीति तैय॑ग्यौनमानुषदैवादीनि च विधार्यविधारकभावेनाइव- स्थितानि । नन्वाधाराऽऽधेयभावरहितानां कुतस्तत्त्व मित्यत आह. "पर- सरार्थत्वाद् इति । मनुष्यशरीरं हि पशुपक्षिमृगसरीसृपस्थावरोपयोगन धि- यतो एवं व्याघादिशरीरमपि मनुष्यपशुमृगादिशरीरोपयोगेन । एवं पशुपक्षि- मृगादिशरीरमपि स्थावराथुपयोगेनाएवं देवशरीरमपि मनुष्योपहृतच्छागम- गकपिञ्जलमासाठ्यपुरोडाशसहकारशाखाप्रस्तरादिभिरिज्यमानं तदुपयो:- गेन। एवं देवताऽपि वरदानवृष्टयादिभिर्मनुष्यादीनि धारयतीत्यस्ति परस्परा- थत्वमित्यर्थः । शेषं सुगमम् ॥२८॥सम्प्रति न्यूनाऽधिकसङ्ख्याव्यवच्छे.. दार्थ योगाङ्गान्यवधारयति "तत्र योगाङ्गान्यवधाय॑न्त" इति । “यमे-- त्यादि अङ्गानीत्यन्तं सूत्रम्॥२९॥ अभ्यासवैराग्यश्रयावी-दयोऽपि "य-: थायोगमेतेवेव स्वरूपतो नान्तरीयकतया चान्तर्भावयितव्याः ॥ २९ ॥ * अनुष्टाननित्यत्र कर्तव्यनिति. शेषः । स्वरूलं चंयुत्तरसूत्राऽवतरणमिति निनुः । वि० (१) तत्सम परस्परविधार्यविधारकवर। नवार्यो ! (२) ननु कयमष्टाविलवधारण, प्रयनादोक्तानामन्यालादीनान हादित्यत आह !. "जम्यासवेनग्य" इत्यादि। नन्वतत्तादादातानान्तपनादिनिपायोगानां नियमेष स्वल्प- तोऽन्तर्भावेऽप्यन्यासादीनां कयं स्वरूतोऽन्तर्भाव इत्यत आह "नान्तरोपकतया इति ।

·पातकाशने। तत्र- स्यादेतद्,अहिंसाज्ञानार्था यधुत्तरे, कृतं तैरन्यत एव तवगमादित्यत सू० अहिंसासत्यमस्तेयब्रह्मचर्याऽपरिग्रहा यमाः॥३०॥ भात्तत्राऽहिंसा सर्वथा सर्वदा सर्वभूतानामनभिद्रोहः, उत्तरेच यमनियमास्तन्मला स्तत्सिद्विपरतया तत्प्रतिपादनाय प्रतिपाद्य- न्ते, *तदवदातरूपकरणायैवोपादीयन्ते । तथा चोक्तं "स खल्वयं ब्राह्मणो यथा यथा व्रतानि बहूनि समादित्सते तथा तथा प्रमादकतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्तमानस्तामेवावदातरूपाम अहिंसां करोति" सत्यं यथार्थे वाङ्मनसे, यथा दृष्टं यथाऽनुमित टीव्यमनियमाद्यङ्गान्युद्दिश्य यमनिर्देशक सूत्रमवतारयति-"तत्र” इति । "अहिंसेत्यादि यमा" इत्यन्तं सूत्रम् ॥३०॥ योगाङ्गमहिंसामाह “सर्वथा" इति । ईदृशीमहिसां स्तौति-"उत्तरे च” इति । तन्मूला-इति= अहिंसामपरिपाल्य कृता अप्यकृतकल्पाः, निष्फलत्वादित्यर्थः। तत्सिादि- परतयैवाऽनुष्ठानम्। अहिंसा चन्मूलमुत्तरेषां कथं तेऽहिंसासिद्धिपरा इत्यत आह "तत्प्रतिपादनाय" इति। सिद्धिः ज्ञानोत्पत्तिरित्यर्थः । नान्तरी- आह “तदवदात" इति। यद्युत्तरे नाऽनुष्ठीयेरन् अहिंसा मलिना स्यादस- त्यादिभिरित्यर्थः । अत्रैवाऽऽगमिकानां सम्मतिमाह "तथा चोक्तम्” इति। सुगमम्।सत्यलक्षणमाह “यथाऽर्थे वाङ्मनसे' इति । यथा-शब्द साकाङ्क्षं टि० अन्तग=विना मवा अन्तरीपाः। गहादित्वाच्छः । ततः स्वार्थ के, नममासे च, पकाः । तेषां मावस्तत्ता । तया अन्यनिष्पादकयानाऽनुनिष्पादनीयतयेत्यर्थः । गायनुष्ठाने सन्यन्यामादीनामवश्यम्भावितयाऽम्पासादीनां नान्तरीयकत्तामति भावः । या राज्यात मन्ोषऽन्तर्भावः । श्रदायार्थ्याभ्यां विना तपस्याध्यापाउनुष्ठानाऽसम्मयात्तयोस्तयोरन्ती वोऽभ्यामम्य च समाधान्ताय, इत्येवमन्तमावयितव्याः । एवं भत्र्यादीनामपि धार मास्वन्नांवा बोच्यः । अभ्यामराग्यादिभिावना धारणायासमाधानामनियसरम्यामाद- नामाक्षेपाय टाम इत्यपि प्राः । (१) तन्मापा अमिव मूलप्रयोजनं येषां यमादीनां सम्मुला इत्यतः। * सरदानकायमानिन करणायन्यः ।

·साधनपादः। भा० यथा श्रुतं तथा वाङ्मनश्चेति। परत्रस्ववोधसक्रान्तये वागुक्ता सा यदि न वञ्चिता भान्ता वा प्रतिपत्तिवन्ध्या' वा भवेदिति । एषा सर्वभूतोपकारार्थे प्रवृत्ता न भूतोपघाताय । यदि चैवमप्य. भिधीयमाना भूतोपघातपरैव स्यान्न सत्यं भवेत्, पापमेव भवेत्। तेन पुण्याभासेन पुण्यप्रतिरूपकेण कष्टतमं प्राप्नुयात्।तस्मात्प- टी०पूरयति-“यथा दृष्टम्" इति । प्रतिसंवन्धिनं तथा-शब्दप्रतिक्षिपति-"त- था वाङ्मनश्च"इति। विवक्षायां कर्तव्यायाम् इति । अन्यथा तु न सत्यम्। एतत्सोपपत्तिकमाह "परत्र"इति । परत्र पुरुष स्वबोधसङ्क्रान्तये स्वबो- धसदृशबोधजननाय वाग्उक्ता=उच्चारिता। अतःसा यदि नवञ्चिता=व- श्चिका। यथा द्रोणाचार्येण स्वतनयाऽश्वत्थाममरणम्, आयुष्मन् सत्यधना- ऽश्वत्थामा हत इति पृष्टस्य युधिष्ठिरस्य प्रतिवचनं हस्तिनमभिसन्धाय, सत्यं हतोऽश्वत्थामेति। तदिदमुक्तस्योचरं न युधिष्ठरस्य स्वबोधं संक्रामयति" स्वबोधोहस्यहस्तिहननविषय इन्द्रजन्मा,न चासौ सङ्क्रातः',किन्त्वन्य एव तस्य तनयवधवोधो जात इति । भान्ता वा भान्तिजा। भान्तिश्च वि- वक्षासमये वा,ज्ञेयार्थाऽवधारणसमये वा,प्रतिपत्त्या वन्ध्या प्रतिपत्तिवन्ध्या, यथाऽऽान प्रति म्लेच्छभाषा प्रतिपत्तिवन्ध्या,निप्रयोजना वास्यादिति- यथाऽनपेक्षिताऽभिधाना वाक् । तत्र हि परत्र स्वबोधस्य सङ्क्रान्तिरप्यऽस- क्रान्तिरेव, निष्प्रयोजनत्वादिति । एवंलक्षणमपि सत्यं पराऽपकारफलं टि (१) प्रतिपत्तिवन्ध्या-परत्र ज्ञानजननाक्षमेत्यर्थः । अत्र मवेदित्यस्पाने, तदा सत्यमिति- पूरयित्वा या इति चाध्याहृत्य परत्र स्वसदृशज्ञानजननाय या वागुच्चारिता सा यदि पञ्चितादिविशेषणविशिष्टा न भवेत्तदा सत्पमित्येवं व्यास्येयम् । 'प्राणत्राणेऽनृतं वाप' इत्यादिस्मृतिमनुसृत्याऽऽह "एपा' इति । सा एषा वाक् प्रवृत्ता-उपचारिता सती यदि मूतोपघाताय न मवेदपि तु भूतोपकारमेव कुर्यात्तदा मियाऽपि सन्या क्षेपेत्यर्थः। भूतान- कारकरन्तु सत्पमपि फलेन मिप्पातुत्यमित्याह । “ यदि च ॥ इति । (२) कस्मिन् समये तथा वामनभाऽपेक्षितमित्याकाझा पूरपति “ विवसाया"। अन्पपा दृष्टादिविपरीतार्थबोधने तु । (३) तदिदमुत्तरं युधिष्टिरशानसदृशं शनं द्रोगाचा नोलादपतीपर्दः । तदेव सष्टपात "स्वबोष" स्पादिना । (१) तो इस्तिहननविषयो मेधी, देशाकम्प न बात इत्यर्थः ।

·१७४ गाजीर। भा०रीक्ष्य सर्वभूतहितं सत्यंबूयातास्तेगम प्रशास्त्रपूर्वकं व्याया परतः स्वीकरणं, तत्प्रतिषेधः पुनरस्पहारूपमस्तेयमिति । ब्रह्मच- र्यम् गुप्तेन्द्रियस्योपस्णस्य संयमः। विषयणामर्जनरक्षणक्षय- सङ्गहिसादोषदर्शनादस्वीकरणमपरिग्रह. इसेते यमाः ॥३०॥ टी०सत्त्याऽऽभास न तु सटामित्याह"एपा"इति । तद्यथा, सत्यतपसस्तस्करैः सार्थगमनं पृष्टस्य सार्थगमनाऽभिधानमिति । अभिधीयमाना-उच्चार्यमा- णा।शेष सुगमम्।अभावस्य भावाऽधीननिरूपणतयास्तेयलक्षणमाह"स्तेय- मशास्त्रपूर्वकम्"इति । विशेषेण सामान्य लक्ष्यत इत्यर्थः। मानसव्यापारपू- वकत्वादाचनिककायिकव्यापारयोः प्राधान्यान्मनोव्यापार उक्तः। अस्पृहा- रूपम् इति । ब्रह्मचर्य्यस्वरूपमाह“गुप्त" इति।संयतीपस्थोऽपि हि स्त्रीप्रेक्ष- णतदालापकन्दर्पायतनतदङ्गपर्शनसक्तो न ब्रह्मचर्य्यवानिति तन्निरासायो- तं-“गुप्तेन्द्रियस्य"इति।इन्द्रियान्तराण्यपि तत्रलोलपानि रक्षणीयानीति अपरिग्रहस्वरूपमाह-“विषयाणाम्" इतितत्र सङ्गदोष उक्तः भोगाऽभ्यास मनुविवईन्ते रागाः कौशलानि चेन्द्रियाणाम्' इति। हिंसालक्षणश्च दोषः "नाऽनुपहत्य भूतान्युपभोगः सम्भवति" इति । अशास्त्रीयाणामयत्नोपन- तानामपि विषयाणां निन्दितप्रतिग्रहादिरूपार्जनदोषदर्शनात। शास्त्रीयाणा- मप्युपार्जितानां च रक्षणादिदोषदर्शनादस्वीकरणमपरिग्रहः ॥ ३० ॥ सामान्यत उक्ता यादृशाःपुनर्योगिनामुपदेयास्तादृशान् वक्तुं सूत्रमवतारयति- टि० (१) एतेन गुप्तेन्द्रियस्य-निगृहीताऽन्येन्द्रियस्य पुरुषस्य य उपस्थेन्द्रियस्य संयमः सब हाचर्यमितिभाय्यार्थ इति ध्वनितम् । यत्तु-गुप्तेन्द्रियस्येत्यस्य विवरणमुपस्थस्यति विज्ञान- भिक्षुणोक्तम् । तन्मन्दम् । अष्टविधब्रह्मचर्यलाभाय वाचस्पतिमिश्रोक्तस्यैव न्याय्यत्वात् । तथा चाऽऽह दक्षः "स्मरणं कीर्तनं केलि: प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रिया- निर्वृतिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाङ्ग प्रवदन्ति मनीषिणः । विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदेवाऽष्ट- लक्षणम्" इति । यत्तु तेनोक्तं यम इत्येव वक्तव्ये समित्युपसर्गेणेतरेन्द्रि' साहित्योपस्थ- निरोधों लभ्यत इति । तत्तु पिण्डमुत्सृज्य कर लेढीति न्यायविषयता नाऽतिकामति । किञ्चोपसर्ग विना निरोधार्थालाभादअंडेयमेतत् । -- 1 ·ते तु- सूः जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥ ३१॥ भा०तत्राऽहिला जात्यवच्छिन्ना-मत्स्यवन्धकस्य मत्स्यवेव ना- ऽन्यत्र हिता, नैव देशाऽवच्छिन्नान तीर्थे हनिष्यामीति सैव काला ऽवच्छिन्ना = न चतुर्दश्यां न पुण्येऽहनि हनिष्यामीति। सैवत्रिभिरूपरतस्य समयाऽवच्छिन्ना-देवत्राह्मणार्ये,नाऽन्यथा हनियामीति। यथा च क्षत्रियाणां युद्ध एव हिंसा, नाऽन्य- त्रेति । एभिर्जातिदेशकालनमयैरनवच्छिन्नाअहिंसादयः सर्व- धव परिपालनीयाः। सर्वभूमिघु" = सर्वविषयेषु,सर्वथैवाऽवि- दितव्यभिचाराः सार्वभौमा महाव्रतमित्युच्यते ॥ ३१॥ शौचसन्तोपतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ ३२॥ टी"ते तु""जातीलादि नहाव्रतान्तं" सूत्रम् ॥३॥ सर्वासु जात्या- दिलझगानु ननिषु विदिताः ताबभौनाः। आहिलादय इति । अन्यत्राऽप्य- वच्छेद जहनीयः । सुगनं भाष्यम् ॥ ३१ ॥ है। (१) दिवस व्याल्याने सर्वविषयेषु इति । विषया जत्र पूर्वोक्ता नात्या- देमाः । देव स्टयति यः" इति । (२) कप इ.ऽन्दन सादीनां यनानानन्यवच्छेद जहनीय इत्यर्थः नद्यया "ऽनृतं वाच्यमलनो व. पाय द । वर्षे स्त्री व पट्टिव हकरने व इत्या- दिन मनमायेऽनृतं वदेपानि नान्ययोले त्यस सनाऽवहिन बोव्यम् । एवं होने न करि-पे, एवं मिशेने पारदाप्यं च न तद् बर्नल पक्रन इत्युत्ते- मिलो पानी में न करिये, एवं वृद्धमत्रादिक माने न प्रत्रहीन्य इत्य देवेच्या * छिनमन्वय ।

·ध्याऽभ्यवहरणादिजनितमिति वक्तव्ये,मेध्याऽभ्यवहरणादि चेत्युक्तम्।कायें १७१ पातालदर्शने। भा• तत्र शौचं मृज्जलादिजनितं मेध्याऽभ्यवहरणादि च बास- मू। अाभ्यन्तरं चित्तमलानामाक्षालनम्। सन्तोषः = सन्निहि- तसाधनादधिकस्याऽनुपादित्सा । तपः = द्वन्द्वसहनं, इन्दश्च = ज़िघत्सापिपासे, शीतोष्णे, स्थानाऽऽसने काष्ठमौनाऽऽकार- मौने च,व्रतानि चैव यथायोगं कच्चान्द्रायणसान्तपनादीनि । स्वाध्यायः मोक्षशास्त्राणामध्ययनं, प्रणवज़पो वा । ईश्वर- प्रणिधान-तस्मिन् परमगुरौ सर्वकर्मार्पणं, "शय्यासनस्थोऽथ पथिव्रजन वा स्वस्थः परिक्षीणवितर्कजालः। संसारवीजक्षय- मीक्षमाणः स्यान्नित्यमुक्तोऽमृतभोगभागी"ायत्रेदमुक्तं ततः प्रत्यक्चेतनाऽधिगमोऽप्यन्तरायाऽभावश्च” इति ॥ ३२ ॥ टी शौचादिनियममाचष्टे।शौचत्यादि नियमा इत्यन्तं सूत्रम् ॥ व्याचष्टे "शौ- चम्" इति।आदि-शब्देनगोमयादयोगृह्यन्तेागोमूत्रयावकादि मेध्यं,तस्याऽ- भ्यवहरणादि।आदि-शब्दाद् ग्रासपरिमाणसङ्ख्यानियमादयो ग्राह्याः। मे- कारणोपचारात। वित्तमला: मदमानाऽसूयादयः,तदपनयो मनःशौचमा प्रा. णयात्रामानहेतोरभ्याधिकस्याऽनुपादित्सा सन्तोषः,प्रागेव स्वीकरणपरित्या- गादिति विशेषः । काष्ठमौनम् इङ्गितेनाऽपि स्वाऽभिप्रायाऽप्रकाशनम्:अ वचनमात्रम् आकारमौनम् । "परिक्षीणवितर्कजाल"इति। वितर्को वक्ष्यमा- णः, संशयविपर्ययौ चेति। एतावता शुद्धाऽभिसन्धिरुक्तः। एते च यमनिय मा विष्णुपुराण उक्ता “ब्रह्मचर्य्यमहिंसा च सत्याऽस्तेयाऽपरिग्रहान् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां मनसो नयन् । स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि निय- ताऽऽत्मवान् । कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः। एते यमास्सनि- यमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः। विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमु. क्तिदा” इति ॥ ३२ ॥ ' श्रेयांसि बहुविघ्नानि ' इत्येषामपवादसम्भवे टि० (१) समाधिबलेन संसारवीमानां रागादिसंस्काराणां क्षयमनुदिनमुपलभमानः । + जीवन्मुक्तिसुखाऽनुभविता । * कुक्कुटाण्डप्रमाणाऽष्टप्रासादिनियमः । - ·साधनपादः (१) भा० एतेषां यमनियमानाम्(१) सू० वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ भा०यदाऽस्य ब्राह्मणस्य हिंसादयो वितर्का जायेरन्-हनिष्या- म्यहमपकारिणम्,अनृतमपि वक्ष्यामि, द्रव्यमप्यस्य स्वीकरि- प्यामि, दारेषु चाऽस्य व्यवायी भविष्यामि,परिग्रहेषु चाऽस्य स्वामी भविष्यामीति । एवमुन्मार्गप्रवणवितर्कज्वरेणातिदीप्तेन वाध्यमानस्तत्प्रतिपक्षान् भावयेत्-घोरेषु संसाराङ्गारेषु पच्य- मानेन मया शरणमुपागतः सर्वभूताऽभयप्रदानेन योगधर्मः,स खल्वहं त्यक्त्वा वितर्कान् पुनस्तानाऽऽददानस्तुल्यः श्ववृत्तेन इति भावयेत् । यथा श्वा वान्ताऽवलेही तथा सक्तस्य पुनरा- ददान इति । एवमादि सूत्रान्तरेष्वपि योज्यम् ॥ ३३ ॥ टी० तत्प्रतीकारोपदेशपरंसूत्रमवतारयति-"एतेषां यमनियमानाम्” इति । सूत्रं-" वितर्कवाधने प्रतिपक्षभावनम्" ॥३३॥ वितर्काणां भाष्ये नास्ति तिरोहितमिव किञ्चन ॥ ३३ ॥ तत्र वितर्काणां स्वरूपप्रकारकारणधर्मफलभेदान् । प्रतिपक्षभावनाविषयान् टि० (१) इदं सूत्रेणाऽन्वति । तथा च-अहिंसादिभ्यो विपरीतास्ता =विचारा, वित- :-हनिष्याम्यहमवश्यमेनमपकारिणमित्याकारका हननादिव्यवसाया इति यावत् । तैर्वित. तेषामहिंसादीनां यमादीनां बाधने प्राप्ते सति दुःखादिफलकत्वेन हेया विनर्का इत्येवं प्रति. पक्षभावनं कुर्यादित्यर्थो बोध्यः । सापेक्षत्वेऽप्यार्षत्वादत्र समासः । (२) व्यवायी = ग्राम्यधर्माऽऽचरणशील इत्यर्थः । (३)कुस्कुराचरणेन तुल्य इत्यर्थः। तदेवाह " यथा" इति। वान्ताऽवलेही = वान्तभोगी । ( ४ ) सूत्रान्तरेष्वपि = नियमासनादिप्रतिपादकाऽनिममूत्रवति। एवमादि = त्यश्या- म्यहं शौचमित्यवं वितर्कबाधनम्। अज्ञानादिफलकत्वेन हेपा अमौवादप रखें तत्रतिरक्षमायन च योजनायामित्यर्थः । *त्यत्तस्प-त्यक्तम्, बाददानः गृहानः। ( ५ ) हिंसादय इत्यनेन वितामा वरूपमुक्त, कोपदिना प्रकार उन्नः, टोमे. सादिना करणमुकम्, मृद इत्यादिना धर्म उक्तः, दोषादिना फरममित भावः ।

·(२) २७० पातञ्जनदर्शने। सू० वितर्का हिंसादयः कृतकारिताऽनुमोदितालोम- क्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याऽधिमात्रा दुःखाज्ञानाऽनन्त- फला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४॥ भा० तत्र हिंसा तावत् कृता कारिताऽनुमोदितेति त्रिधा एकैका पुनस्त्रिधा-लोभन-मांसचार्थन, क्रोधेन अपकृतमनेनेनेति, मोहेन-धर्मो मे भविष्यतीति। लोभकोधमोहाः पुनस्त्रिविधाः मृदुमध्याऽधिमात्रा इति। एवं सप्तविंशतिभेदाभवन्ति हिंसायाः। मृदुमध्याधिमात्राः पुनस्त्रेधा-मृदुमृदुः;मध्यमृदुः,तीवमृदुरिति। तथा मृदुमध्यः, मध्यमध्यः, तीवमध्य इति। तथा मृदुतीःमध्य- तीवः, अधिमात्रतीव इति। # एवमेकाशीतिभेदा हिंसा भवति । सा पुनर्नियमविकल्पसमुच्चयभेदादसङ्ख्येया,प्राणभृद्भेदस्या- टी० प्रतिपक्षभावनास्वरूपाऽभिधित्सया सूत्रेणाह-“ वितर्का इत्यादिना, प्रतिपक्षभावनम्" इत्यन्तेन ॥ ३४ ॥ ॥ व्याचष्टे-"तत्र हिंसा इति । प्राणभृद्भेदस्याऽपरिसङ्ख्येयत्वान्नियमविकल्पसमुच्चयाः सम्भ- विनो हिंसादिषु । तत्राऽधर्मतः तमःसमुद्रेके सति चतुर्विधविपर्यय- लक्षणस्याऽज्ञानस्याऽप्युदय इत्यऽज्ञानफललमप्येतेषामिति । दुःखा. ऽज्ञानाऽनन्तफलत्वमेव हि प्रतिपक्षभावन,तद्वशादेभ्यो निवृत्तिरिति । तदेव टि० (१) कृता = स्वयं निष्पादिता, कारिता = कुर्वित्युक्ता, अनुमोदिता = इतरैरनु- टीयमानायां हिंसायां साधु सावित्येवमङ्गीकृता । (२) यद्यपि सूत्रे मृदुमध्याऽधिमात्रा इति हिंसादिविशेषणं मतीयते, तयाऽपि लोभा- देर्मूदुत्वादिनैव हिंसाददत्तमत्र विवक्षितमित्याशयन लोभादिविशेषणतया मृदुत्वादिनि व्याचष्टे "लोभको बमोहाः पुनस्त्रिविया" इति । * एत्रमेयम्' इति पाठान्तरमपि न मन उदेभपति । (३) ननु हिंसादीनामशानप्रभवत्येऽपि कयमज्ञानफलकावं तयाऽऽहताऽधर्मत"इom ·साधनपादः। १७६ भा०ऽपरिसङ्ख्येयत्वादिति एवमन्तादिष्वपियोज्यम् । तेखल्व- मीवितर्का दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनं दुःखमज्ञा- नञ्चाऽनन्तफलं येषामिति प्रतिपक्षभावनम्।तथाच-हिंसकःप्रथ- म तावद वभ्यस्य वीर्यमाक्षिपति, ततःशस्त्रादिनिपातेन दुःख- यति,ततोजीवितादपि मोचयति। ततो२वीर्याक्षेपादस्य चेतना- ऽचेतनमुपकरणं क्षीणवीर्यं भवति,दुःखोत्पादानरकतिर्यप्रे- तादिषु दुःखमनुभवति,जीवितव्यपरोपणात् प्रतिक्षणं चजीवि- ताऽत्यये वर्तमानोमरणमिच्छन्नपि दुःखविपाकस्य नियतवि- पाकवेदनीयत्वात्कथञ्चिदेवोकृसिति। यदि च कथञ्चित्पुण्या- दपगता"हिंसा भवेत्तत्र सुखप्राप्तौ भवेदल्पायुरिति। एवमनता- दिष्वपि योज्यं यथासम्भवम् । एवं वितर्काणां चामुमेवाऽनुगतं विपाकमनिष्टं भावयन्न वितर्केषु मनःप्रणिधीत । प्रतिपक्ष- भावनादू हेतो«या ६) वितर्काः ॥ ३४ ॥ टी०प्रतिपक्षभावनं स्फोरयति । 'वध्यस्य' इति । वध्यस्य = पश्वादेः, वाय- प्रयत्नं कायव्यारहेतुं, प्रथममाक्षिपति यूपनियोजनेन । तेन हि पशोरप्रा. गल्भ्यं भवति । शेषमतिस्फुटम् ॥ ३४ ॥ टि० (१) मत्स्येष्वेव हिंसेत्यादिनियमः। एकस्मिन् दिवसे स्थावरस्य जङ्गमस्य वा अन्यतरस्यैव हिंसा, नोभयोरित्यादिविकल्पः । स्थावरजङ्गमयोरुभयोरेवाऽव्यवस्थया हिंसेत्यादिः समुच्चय इत्यर्थः। हिंसकानां हिंस्यानां चाऽसहयेयतयाऽनन्तप्रकारा हिंसेति भावः । (२) वीर्याक्षेपशस्त्रनिपातमारणानां यथाक्रमं दुःखफलकत्वमाह-ततो वीर्याक्षेपादिति । पशो प्याक्षेपाद्, अस्य हन्तुरपि चेतनाऽचेतनं-स्त्रीपुत्रधनादिकमुपकरणं क्षाणवीर्य भोगा- ऽक्षम भवतीत्यर्थः । (३) जीवितात्यये = दुःसाधरोगपीडितत्वेन प्राणान्तसन्निहिताऽवस्थायां वर्तमान इत्यर्थः। जीविताऽत्ययमापन इति विज्ञानभिक्षुसंमतपाठेऽप्ययमेवार्थः । परस्य = पवादेवितव्यरगेप- णात् = प्राणाययोजनात्तकर्ताऽपि प्रतिक्षणं जीविताऽत्यय = रोगादिना मामाऽवायामा- पन्नो मरणामिन्छन्नपि कञ्चिदेव लोवतीति समुदायार्थः। मद्योगरगाऽभावे हेनुमाइ “दुमद. पाक" इति । दुःखल्पस्य फलस्य नियतमन्मवेदन पादादिति भावः । (१) पुण्याबापगतेति पाठे तु यागाङ्गभूतत्वेन स्वतन्त्रकलदानाऽमनी । नत्र = में । (५) एवं = पूर्वोपदशितरीत्या वितगाम = दुखाद्यनिटं फरमनुगनं = निधनं दि. न्तयन् सन् न हिमादिषु मनः कुदित्यर्थः । (६) हातुमा वितर्का यदा प्रतिपक्षभावनातोऽप्रसपान म्युरिचरन सिमभावामपन्देके । * ·१८० .. प्रतजलदर्शने भाव्यदाऽस्य स्युरप्रसवधर्माणस्तदा तत्कृतमैश्वर्यं योगिनः, सिद्धिसूचकं भवति । तद्यथा- सू० अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥३५॥ भा०सर्वप्राणिनां भवति ॥ ३५ ॥ सू० सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥ ३६ ॥ भाधार्मिको भया इति(२ भवति धार्मिकः, स्वर्ग प्राप्नुहीति स्वर्ग प्राप्नोति । अमोघाऽस्य वाग् भवति ॥ ३६ ॥ सू० अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥ ३७॥ भा०सर्वदिक्स्थान्यस्योपनिष्ठन्ते रत्नानि ॥ ३७ ॥ सू० ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्य्यलाभः ॥ ३८ ॥ टी० उक्ता यमनियमास्तदपवादकानां च वितर्काणां प्रतिपक्षभावनातो हानि- रुक्ता, सम्प्रत्यप्रत्यहं यमनियमाऽभ्यासात्तत्तत्सिद्धिपरिज्ञानसूचकानि चिन्हान्युपन्यस्यति । यत्परिज्ञानाद् योगी तत्र तत्र कृतकृत्यः कर्त्तव्येषु प्रवर्त्तते इत्याह “यदाऽस्य” इति । सू० "अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥३५॥ शाश्वतिकविरोधा अपि अश्वमहिपमूषकमार्जाराहिनकुलादयोऽपि भगवतः प्रतिष्ठिताऽहिंसस्य सन्निधानात्तच्चित्ताऽनुकारिणो वैरं परित्यजन्तीति ॥ ३५ ॥ सू०"सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम्" ॥३६॥ क्रियासाध्यौ धर्माऽ- धर्मी क्रिया, तत्फलं च स्वर्गनरकादि, ते एवाऽऽश्रयतीत्याश्रयस्तस्य भाव- स्तत्त्वम् । तदस्य भगवतो वाचो भवतीति । क्रियाऽऽश्रयत्वमाह “धार्मिक" इति । फलाश्रयत्वमाह “स्वर्गम्" इति । अमोघा = अप्रतिहता ॥३६॥ सू०“अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम्" । सुबोधम् ॥ ३७॥ सू० १० "ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्य्यलाभः” ॥ ३८ ॥ (१) वितर्का इति शेषः। पूर्वोक्तप्रकारेण यदा पिता दग्धयोजकल्पाः स्युरित्यर्थः । (२) इति इत्ययं यं पुरूपमाह सत्यप्रतियः स पापोऽपि धार्मिको भवतीत्यर्थः ।

·साधनपादः। १८१ भा० यस्य लाभादप्रतिघान गुणानुत्कर्षयति । सिद्धश्चविनेयेषु ज्ञानमाधातुं समर्थो भवतीति ॥ ३८ ॥ सू० अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासंवोधः ॥ ३९ ॥ भा० अस्य भवति। कोऽहमासं, कथमहमासं कि स्विदिदं, कथं स्विदिदं, के वा भविष्याम:, कथं वा भविष्याम इति । एवमस्य पूर्वान्तपरान्तमध्येवात्मभावजिज्ञासा स्वरूपेणोपाव- तते । एता यमस्थैर्य सिद्धयः ॥ ३९ ॥ टी. वीर्य = सामर्थ्य, यस्य लाभाद् अप्रतिघान् = अप्रतीघातान्, गुणा- न् = आणिमादीन्, उत्कर्षयति = उपचिनोति। सिद्धश्च = तारादिभि- रष्टाभिः सिद्धिभिरूहाद्यपरनामभिरुपेतो२), विनयेषु = शिष्येषु, ज्ञानं - योगतदङ्गविषयमाधातुं समर्थो भवतीति ॥ ३८॥"अपरिग्रहस्थैर्ये जन्म- कथन्तासम्बोधः" ॥३९॥निकायविशिष्टैर्देहेन्द्रियादिभिरभिसम्बन्धोजन्म, तस्य कथन्ता = किम्प्रकारता, तस्याः सम्बोधः = साक्षात्कारः, सप्रका- रातीन्द्रियशान्तोदिताव्यपदेश्यजन्मपरिज्ञानमितियावत्।अतीत जिज्ञासते "कोऽहमासम्" इति।तस्यैव प्रकारभेदमुत्पत्तौ स्थितौ च जिज्ञासते "कथ- महमासम्" इति।वर्तमानस्य जन्मनः स्वरूपं जिज्ञासते 'किंस्विद्' इति। शरीरं भौतिकं किं भूतानां समूहमात्रम्, आहो स्वित्तेभ्योऽन्यदिति । अत्राऽपि कथं स्विदित्यनुषञ्जनायम् । क्वच्चित्तु पठयत एव। 'अनागतं जिज्ञासत-"के वा भविष्याम” इति । अत्राऽपि कथं स्विदित्यनुषङ्गः । एवमस्य” इति । पूर्वान्तः = अतीतः कालः, परान्तः = भविष्यन्, वर्तमानः, तेष्वात्मनो भावः = शरीरादिसंबन्धः, तस्मिञ्जि. ज्ञासा ततश्च ज्ञानम्। यो हि यदिच्छति स तत्करोतीति न्यायात् ॥३९॥ [१] अस्य भवति-इत्यस्य सूत्रेण महान्वयो बोष्यः । [२] “उहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविधातास्त्रपः महत्प्राप्तिः । दानं च मिद्धयोऽष्टी" इति साङ्य [२१] कारिकोक्तोहाद्यपरनामाभिः, तार-सुतार-तारतार-रम्यक सदानदिन-प्रमोद- प्रमुदित-प्रमोदमानारज्याभिरष्टाभिस्तिद्धिभिरुपेत इत्पर्यः । एतामा सक्षगान्वाग्ल्यानन्त " शब्दोऽध्यपनम्" ५६ । इति कारिकातत्वकौमुद्यां स्पष्टमित्यलं विस्तरेला निधानाहि.नान । [३] कथं वा भविष्याम इति मौलेशपाटाऽभावे कथं स्विदित्यनुपजनीयम् इत्यर्थः। तत्सत्वेत सिद्धमेव प्रयोजनमिति भारः । मध्यः- टि *मिडो भूत्वा ।

·भा० नियमेंषु वक्ष्यामः- सू० शौचात् स्वागजुगुप्मा पररसंसर्गः ॥४०॥ भा० स्वाने जुगुप्सायां शौचमारभमाणः कायाऽवद्यदर्शी काया- ऽनभिष्वङ्गी यतिर्भवतिकिञ्च परैरसंसर्गः कायस्वभावावलोकी स्वमाप कार्य जिहासुर्मज्जलादिभिराक्षालयनपि कायशुद्धि- मपश्यन् कथं परकायैरत्यन्तमेवाप्रयतैः २] संसृज्येत ॥ ४० ॥ किञ्च- सू० सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्येन्द्रियजयात्मदर्शन- योग्यत्वानि च ॥४१॥ भा० भवन्तीति वाक्यशेषः । शुचेः सत्त्वशुद्धिः, ततः सौमनस्य, तत ऐकाययं, तत इन्द्रिजयः, ततश्चात्मदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिस- त्वस्य भवति, इत्येतच्छौचस्थैर्यादधिगम्यत इति ॥ ११ ॥ टी० "शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः अनेन वाह्यशौचसिद्धिसूचकं कथितम् ॥ ४०॥ आन्तरसिद्धिसचकमाह-"किञ्च” इति । “सत्त्वशुद्धिसौमनस्यै- काग्रयेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च ॥ चित्तमलानामाक्षालनेवित्तस- त्त्वममलं प्रादुर्भवति, वैमल्याच्च तत्सौमनस्यं = स्वच्छता, स्वच्छे तदे- काग्रं,ततोमनस्तन्त्राणामिन्द्रियाणां तज्जयाज्जयः।ततआत्मदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिसत्त्वस्य भवतीति ॥ ४॥ टि० (१) कायावद्यदर्शी = "स्थानाद् वीजादइत्युक्तप्रकारेण शरीरदोषदर्शनशील इत्यर्थः । कायाऽनाभिप्वङ्गो = शरीराऽध्यासरहितः । (२) अप्रयतः = मालनैः, शवतुत्यैरिति वा ।

·साधनपादः। १८३ सू० सन्तोपादनुत्तमसुखलामः ॥ ४२ ॥ भा० तथाचोक्तं "पञ्च कामसुखं * लोके यञ्च दिव्यं महत् सुखम्। तष्णाक्षयसुखस्यते नाऽर्हतः पोडशी कलाम्" इति ॥ १२॥ सू० कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः ॥ ४३ ॥ भा निवर्त्यमानमेव तपो हिनस्त्यशुद्ध्यावरणमलम्।तदावरण- मलाऽपगमात् कायसिद्धिः = अणिमाद्या, तधेन्द्रियसिद्धिः = दूरावणर्दशनायेति ॥ १३ ॥ सू० स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥ ४४ ॥ भा. देवा, ऋपयः, सिद्धाश्च स्वाध्यायशीलत्य दर्शन गच्छन्ति, कार्य चाऽस्य वर्नन्त इति ।। ४४ ॥ सू० समाधिसिडिरीश्वरप्रणिधानात् ॥ ४५ ॥ टी० "सन्तोपादनुत्तमसुखलाभः" ॥४२॥ न विद्यतेऽस्नादुत्तम इत्यनुत्तमः यथाचोक्तं ययातिना पूरी यौवनमर्पयता-“या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जी- य॑ति जार्यताम् । तां तृष्णां संत्यजन् प्राज्ञः सुखेनैवाऽभिपूर्यते" । तदेतद् दर्शयति “यच्च कामसुखम्" इत्यादिना ॥ १२ ॥ तपःसिद्धिसूचकमाह-“कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयाचपसः"12३। अशुद्धिलक्षणमावरणं-तामसमधर्मादि । अणिमाद्या = महिमा, लघिमा, प्राप्तिश्च । सुगमम् ॥ १३ ॥ स्वाध्यायसिद्धिसूचकमाह-"स्वाध्यायादिष्टदेवतानंप्रयोगः । नुगम- म् ॥४१॥ "समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्" ॥१५॥ न च वाचनीश्वर. प्रणिधानादेव चेत्सम्प्रज्ञातस्य सनाधेरङ्गिनः सिद्धिःकृतं मतभिन्डैगिति दिः (१) भयंता पदमा काम निपः। स्पाय नमी पारसेपद । * भारतीय विद्वान।

·HTTA भा० नियमेंपु वक्ष्यामः सू० शौचात् स्वाङ्गजुगुप्मा पररमंसर्गः ॥ ४० ॥ भा०वाने जुगुप्सायां शौचमारभमागाः कायाऽवद्यदर्शी काया- ऽनभिष्वङ्गी यतिर्भवतिकिञ्चपररसंसर्गः कायस्वभावावलोकी स्वमा कार्य जिहासुर्मुज्जलादिभिराक्षालयनपि कायशुद्धि- मपश्यन् कथं परकायैरत्यन्तमेवाप्रयतः (२] संसृज्येत ॥ ४० ॥ किञ्च- सू० सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्येन्द्रियजयात्मदर्शन- योग्यत्वानि च ॥४१॥ भा० भवन्तीति वाक्यशेषः । शुचेः सत्त्वशुद्धिः, ततः सौमनस्य, तत ऐकायचं, तत इन्द्रिजयः, ततश्चात्मदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिस- त्त्वस्य भवति, इसेतञ्छौचस्थैर्यादधिगम्यत इति ॥ ११ ॥ टी० "शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः'। अनेन वाह्यशौचसिद्धिसूचकं कथितम् ॥ ४०॥ आन्तरसिद्धिसचकमाह--"किञ्च" इति । “सत्त्वशुद्धिसौमनस्यै- काग्रयेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च" चित्तमलानामाक्षालनेचित्तस- त्त्वममलं प्रादुर्भवति, वैमल्याच्च तत्सौमनस्यं = स्वच्छता, स्वच्छे तदे- काग्रं,ततोमनस्तन्त्राणामिन्द्रियाणां तज्जयाज्जयः।ततआत्मदर्शनयोग्यत्वं. बुद्धिसत्त्वस्य भवतीति ॥ ४॥ टि. (१) कायावद्यदर्शी = "स्थानाद् वीजाट्" इत्युक्तप्रकारेण शरीरदोपदर्शनशील इत्यर्थः । कायाऽनाभिप्वङ्गी - शरीराऽध्यासरहितः । (२) अप्रयतैः = मलिनैः, शवतुस्पैरिति वा । .

·साधनपादः। M .. सू० सन्तोपादनुत्तमसुखलामः ॥ ४२ ॥ भा० तथाचोक्तं "यञ्च कामसुखं * लोके यञ्च दिन्यं महत सुखम्। तष्णाक्षयसुखस्येते नाऽर्हतः घोडशी कलाम्" इति ॥ १२॥ सू० कायेन्द्रियसिडिरशुद्धिक्षयात्तपसः ।। ४३ ॥ भा०निर्वय॑मानमेव तपो हिनस्त्यशुद्ध्यावरणमलम्। तदावणा- मलाऽपगमात् कायसिद्विः = अणिमाद्या, तन्द्रियनिद्धिः = दूरावणर्दशनायेति ॥ १३ ॥ सू० स्वाध्यायादिष्टदेवतामंप्रयोगः ॥ ४ ॥ भा. देवा, ऋपयः, सिद्धाइच स्वाध्यायशीलस्य दर्शन गहन्दि काव्य चाऽन्य वर्नन्त इति ॥ १४ ॥ सू. समाधिमिडिरीश्वरप्रणिधानात् ॥ १५ ॥ टी० "सन्तोषादनुत्तममुखलाभः ॥४२॥ न विद्यतेऽस्माना यधाचोक्तं ययातिना पूर्ण यौवनमर्पयता-“या दुम्यजः य॑ति जार्यताम् । तां तृष्णां संन्यजन् प्राज्ञः मुन तदेतद् दर्शयति “यच्च कामनुखम् इन्यादिना! तपःसिडिनृचकमाह-'कायेन्द्रियमित अशुद्धिलक्षणमावरणं नामममधर्मादि । ॐ प्राप्ति । नुगमन ॥ १३ ॥ - न ·१८४ पात जलदरोंन। भा. ईश्वरार्पितसर्वभावस्य समाधिसिद्धिः । यया सर्वमीप्सितः मवितथं जानाति, देशान्तरे, देहान्तरे, कालान्तरे च। ततोऽस्य प्रज्ञा यथाभूतं प्रजानातीति ।। १५ ॥ टी.ईश्वरप्रणिधान सिद्धौ दृष्टाऽदृष्टाऽवान्तरव्यापारेण तेषामुपयोगातं,संप्र- ज्ञातसिद्धौ च, संयोगपृथक्त्वेन दध्न इव क्रत्वर्थता पुरुषार्थता च । नचैव- मनन्तरङ्गता धारणाध्यानसमाधीनाम् । सम्प्रज्ञातसिद्धौ सम्प्रज्ञातसमान- गोचरतयाऽङ्गान्तरेभ्योऽतद्गोचरेभ्योऽस्याऽन्तरङ्गत्वप्रतीतेः । ईश्वरप्रणि- धानमपि हीश्वरगोचरं, नसम्प्रज्ञेयगोचरमिति बहिरङ्गमिति सर्वमवदातम् । प्रजानातीति प्रज्ञापदव्युत्पत्तिदर्शिता ॥ ४५ ॥ टि. (१) न च वाच्यामित्यत्र हेतुमाह “ईश्वरप्रणिधान" इति । ईश्वरप्रणिधानसिद्धी संप्र. ज्ञातसिद्धी चेतंरपामङ्गानामुपयोगान वैय्ययं सप्तानामङ्गानामिति भावः । उपयोगे द्वारमाह "दृष्टाऽदृष्ट" इति । आसनादीनां पणां दृष्टद्वाराभयत्रोपयोगः। यमादीनान्त्वशुद्धयादिक्षयरूप ऽदृष्टद्वारत्यर्थः । एकस्योभयार्थत्वे जमिनीयं निदर्शनमाह "संयोगपृथक्त्वेन" इति । यथा 'सं- योगस्य'-विनियोजकवाक्यस्य 'पृथक्वेन'-भिन्नत्वेन दध्नः क्रत्वर्थस्त्र पुरुषार्थत्वं च तदर नाऽपि सूत्रकारोक्तिबलात् सप्तानामङ्गानामीश्वरप्रणिधानसिद्धयर्थत्वं संप्रज्ञातसिद्धयर्थत्वं चा. ऽभ्युपेयमित्यर्थः । संयोगपृथक्त्वन्यायश्च पूर्वतन्त्रे स्पष्टः। तद् यथा अग्निहोत्रे श्रूयते "दना जुहोति" इति। पुनश्चाऽऽम्नायते "दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुपाद्" इति। तत्र संशयः, कि क. म्यार्थमेव दधि नित्येऽपि स्याद्, उत नेति। तत्र फलार्थत्वेनाऽनित्यसंयोगस्य दध्नो निपप्र- योगाङ्गत्वं न युक्तम्। यत्तु नित्येऽपि दधिश्रवणं तत्काम्या मेवा यद् दना जुहोति तदिन्द्रि यार्थमिति। तस्मानित्ये दध्यविधानात्काम्यार्थमेवेति प्राप्ते, राद्धान्त; "एकस्य तूमपत्ये सयो- गपृथक्त्वम्" अ० ४-पा० ३-सू० ६-अधि० २- । एकस्य-दध्यादेः ' उभयत्ते'- क्रत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वे 'संयोगस्य'-कत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वबोधकाविनियोमकवाक्यस्य, 'पृथक्तम्'- भिन्नत्वं, नियामकामिति शेप इत्यन्यत्र विस्तरः । ननु सम्प्रज्ञारास्येश्वरप्रणिधानाऽनन्तरमालिले यदनन्तरं यद् भवति तत्तस्याऽन्तरङ्गामिति नियमादीश्वरप्रणिधान सम्प्रज्ञातस्याऽन्तरमाधन स्याद् । एवञ्च वक्ष्यमाणं धारणादीनां त्रयाणामेवाऽन्तरगतं व्याहत्पतेत्या निधान "नचैवम् ” इति । समाधीनामित्यस्याऽग्रे इति शयमिति शेयो बोन्यः। न च शायमि- त्यत्र हेतुमाह "सम्प्रज्ञात" इति । सम्प्रज्ञानसिद्धी अस्प-धारणादित्रयस्याऽशान्तरेभ्यो. ऽन्तरङ्गत्वप्रतीरित्यन्वयः। अत्यन्तरङ्गत्वप्रतीतरिति पाठ तु धारणादीनामियध्याहार्णम तय हेतुमाह "सम्प्रज्ञातसमान" इति । एवञ्च न पूर्वोकान्तरङ्गत्यमत्राऽऽश्रीयोऽपि तु पाप. समानगोचरतं यस्य तस्याऽन्तरङ्गत्वमिति ईश्वरप्रणिधान तु संविधानति माइनामियार "ईश्वरप्रणिधानम् इति । * गया-ममयिलिया।

·सीधेनपादः।
१८५
मा० उक्ताःसहसिद्धिभिर्यमनियमा,अासनादीनि वक्ष्यामः। तत्र-
सू० स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६ ॥
भा तद्यथा-पद्मासनं, वीरासनं, भद्रासन, स्वस्तिकं, दण्डास-
नं,सोपाश्रयं, पर्यवं, कौञ्चनिपदनं, हस्तिनिषदनम्, उष्ट्रनि
पदनं,सप्रसंस्थान,स्थिरसुखं,यथा सुखं चेत्येवमादीनि ॥४६॥
टी० उत्तरसूत्रमवतारयति-"उक्ताः सह सिद्धिभिर्यमनियमा, आसनादीनि
वक्ष्याम"इति तत्र"स्थिरसुखमासनम्"॥४६॥स्थिरं = निश्चलं,यत् सु-
खं - सुखावहं, तदासनमिति सूत्रार्थः । आस्थतेऽत्र, आस्ते वाऽनेनेत्या-
सनम्। तस्य प्रभेदानाह"तद्यथा' इति । पद्मासनं प्रसिद्धम् स्थितस्यै-
करतरः पादोभून्यस्त एकतरश्चाकुञ्चितजानोरुपरिन्यस्त इत्येनद्वारासनम्।
पादतले वृषणसमीपे सम्पुटीकृत्य तस्योपरि पाणि कच्छपिकां कुर्यात्तद् भ-
द्रासनम् । सव्यमा कुञ्चितं चरणं दक्षिणजोर्वन्तरे दक्षिणं चाऽकुञ्चितं वा-
मजोर्वन्तरे निक्षिपदेतत्स्वस्तिकम् । उपविश्य शिलष्टाङ्गुलिको दिलष्ट-
गुल्फो भूमिश्लिटजडोरुपादौ प्रसाऱ्या दण्डासनमभ्य मेत् । योगपटकः)
योगात्सापाश्रयम् । जानुप्रमारितबाहाःशयनंपर्यङ्कः । क्रौञ्चनिपदनादीनि
कौचादीनां निषण्णानां सम्थानदर्शनात्मन्यतव्यानि । पानिपादानाभ्यां यो-
राकुञ्चितयोरन्योन्यसंपीड़नं समन्थानम', यन संस्थाननावास्थितन्य
स्थैर्य्यन्नुखं नियति नदानन म्धिनग्वम् ।तन तत्र 'भगवनः नत्रकारस्य
समतम्, तभ्य विवरणं-~"यथारग्वं च इति ॥ १६ ॥

·१९६ पातजलदर्शने । सू० प्रयत्नशैथिल्याऽनन्तसमापत्तिभ्याम् ॥४७॥ भा० भवतीति वाक्यशेषः। प्रयत्नोपरमात् सिद्धयत्यासनं, येन नाङ्गमेजयो भवति। अनन्ते वा समापन्नं चित्तमासनं निर्व- नयतीति ॥ ४७ ॥ सू० ततो इन्दाज्नभिघातः॥४८॥ भा० शीतोष्णादिभिर्द्वन्द्वैरासनजयानाऽभिभूयते ॥ ४० ॥ सू० तस्मिन सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥४९॥ टी० आसनस्वरूपमुक्त्वा तत्साधनमाह-"प्रयत्नशैथिल्याऽनन्तसमापत्ति- भ्याम्” ॥ ४७ ॥ सांसिद्धिको हि प्रयत्नः शरीरधारको न योगाङ्गस्योप. देष्टव्या मनस्य कारणम्,तस्य तत्कारणत्व उपदेशवैयर्थ्यात, स्वरसत एव त. रिमन्दः। तस्मादुपदेष्टव्यस्याऽऽसनस्याऽयमसाधको विरोधी च स्वाभाविक प्रयत्नः। तस्य च यादृच्छिकासनहेतुतयासननियमोपहन्तृत्वात् । तस्मा- दुपदिष्टनियमाऽऽसनमभ्यस्यता स्वाभाविक प्रयत्नशैथिल्यात्मा प्रयत्न आ- स्थेयो, नान्यथोपदिष्टमासनं सिहयतीति स्वाभाविकप्रयत्नशथिल्यमारान. सिद्धि हेतुः । अनन्ने वा = नागनायके स्थिरतरफणासहसविधृतविश्व- म्भगमण्डलं ममापन्नं चिलमासनं निर्वतयतीति ॥४७॥ आमनविनयगचकमाह-"ततो इन्द्राऽनभिघातः"निगदव्याख्यान भाग्यम। आमनमायुन्हं विष्णुपुराण-"एवं भद्रासनादीनां ममाथाय गुणे- युतम" इति ॥ १०॥ आमनाऽनन्तरं नपर्वकनां प्राणायामम्य दर्शयलदाणमाह-"- भिनित्यादि, प्राणायाम' इन्यन्नं गत्रम ॥28॥ चपरकम्मान श्राममायोनिधिमद इनि प्राणायामसामान्यदक्षणमेदितिनया दिवा व याचन्या नवीन पृषक मामि विदः यत्रापि कष्टया वापरावरिया fistt. ....... 15.१.२.१.१११११११११११ - .:.-..:...::.::. . ! !think - ·साधनपादः। १८७ -- भा० सत्यासनजये बाह्यस्य वायोराचमनं] श्वासः, श्वासः, कोष्ठ्यस्य वायोनिसारणं प्रश्वासः । तयोर्गतिविच्छेदः = उभयाऽभावः प्राणायामः ॥ ४६ ॥ स तु, सू० बाह्याऽभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसङ्ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥५०॥ भा० यत्रं प्रश्वासपूर्वको गत्यभावः स वाह्यः यत्रश्वासपूर्वको गत्य- भावः स आभ्यन्तरः। तृतीयः स्तम्भवृत्तिर्यत्रोभयाऽभावः सक. त्प्रयत्नाद भवति। यथा तप्ते न्यस्तमुपले जलं सर्वतः सङ्कोचमा- पद्यते, तथाद्वयोर्युगपद् भवत्यभाव इति। त्रयोऽप्येते देशेन परि- दष्टाः = इयानस्य विषयो देश इति। कालेन परिदृष्टाः = क्षणाना- टी० प्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः । एवं कुम्भके ऽपीति। २) तदेतदभाष्येणोच्य- ते-"सत्यासनजय" इति।।४९॥प्राणायामत्रिशेपत्रयलक्षणसूत्रमवतारयति "सतु" इति । “बाह्येत्यादि, सूक्ष्म इत्यन्तं सूत्रम् ॥५०॥ वृत्ति-शब्दः प्र- त्येकं संबध्यते । रेचकमाह-“यत्र प्रश्वास"इति। परकमाह-"यत्र श्वास" इति। कुम्भकमाह "तृतीय" इति। तदेव स्फुटयति-“यत्रोभयाः" इति । यत्रोभयोःश्वासप्रश्वासयोःसकृदेव विधारकात्प्रयत्नादभावो भवति, न पुनः पूर्ववदापरणप्रयत्नौघप्रविधारकप्रयत्नो, नाऽपि रेचकप्रयत्नाविधारणम- यत्नोऽपेक्ष्यते। किन्तु यथा तप्त उपले निहितं जलं पारेशुप्यर्क्सवतः सङ्को- चमापद्यते एवमयमपि मारुतोवहनशीलो वलवहिधारकप्रयत्ननिरुद्धक्रियः शरीर एव सूक्ष्मीभूतोऽवतिष्ठते। न तु परयति येन परकः, नतु रेचयति येन रेचक इति । इयानस्य देशो विषयः प्रादेशवितम्तिहम्नादिपरिमिनो, नि- चाते प्रदेशे इवीकातूलादिक्रिया ऽनुमितो बायः। एवमान्नगेऽप्यासदनल- मामस्तकं पिपीलिकास्पर्शसदृशेनाऽनुमितः सदोंना निनपत्रिवाऽवश्विन- स्प कालस्य चतधों भागः क्षणः ।

·१९६ पातजलदर्शने । सू० प्रयत्नशैथिल्याऽनन्तसमापत्तिभ्याम् ॥४॥ भा० भवतीति वाक्यशेषः। प्रयत्नोपरमात् सिद्धयत्यासनं, येन नाङ्गमेजयो भवति। अनन्त वा समापनं चित्तमासनं निर्व- नयतीति ॥ ४७ ॥ सू० ततो हुन्दाऽनाभिघातः ॥ ४८ ॥ भा० शी नागादिभिर्द्वन्द्वैरासनजयानाऽभिभूयते ॥ ४८ ॥ सू० तस्मिने सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥ ४९ ॥ टी० आमनमरुपमुग्धा तत्साधनमाह-"प्रयत्नशैथिल्याऽनन्तसमापति- भ्याम" ॥ ४७ ॥ सांसिन्द्रिको हि प्रयत्नः शरीरधारको न योगाङ्गस्योग- पंगामाम्य कारणम् तस्य तत्कारणत्व उपदंशवयात, स्वररात एव त. मिनम्मादुपदेष्टगम्याऽऽसनस्याऽयमसाधको विरोधाच स्वाभाविक अपना नम्प च यादृच्छिकामनहतुतयासननियमोपहन्तृत्वात् । नरमा- दनियमापनमभ्यस्यता स्वाभाविकप्रयत्नशिलगात्मा प्रगल मा. य, नागादिष्ट मागनं शियनीति स्वाभाविकणगनागिन्यमान fः । अनन्ने या नागनायक स्थिरताणणागवितात. मानिमामन निर्विनगनीति१७ ॥

·No text on this page.

·" पातजलदर्शने.। भा०मियत्ताऽवधारणेनाऽवच्छिन्ना इत्यर्थः सङ्ख्यामिः परिदृष्टाः- एतावद्भिःश्वासप्रश्वासैःप्रथम उद्धातः । तद्वन्निगृहीतस्यैतावद्भि- द्वितीय उद्भातः। एवं तृतीयः, एवं मुदः, एवं मध्यः, एवं तीव्रः, इति सङ्ख्यापरिदृष्टास खल्वयमेवमभ्यस्तो दीर्घसूक्ष्म ॥५०॥ टी तेषामियत्ताऽवधारणेनाऽवच्छिन्नः स्वजानुमण्डलं पाणिना त्रिःपरामृश्य छोटिकाऽवच्छिन्नः कालो मात्रा(२ । ताभिःषट्त्रिंशन्मात्राभिः परिमितः प्रथम उडातोद मन्दः'३) । स एव द्विगुणीकृतो मध्यः। स एव त्रिगुणी- कृतस्तृतयिस्तविः। तमिमं संख्यापरिदृष्टं प्राणायाममाह-"संख्याभिः" इति । स्वस्थस्य हि पुंसः श्वासप्रश्वास क्रियाऽवच्छिन्नेनकालेन यथोक्तच्छोटि- काकालः समानः। प्रथमोद्घातकर्मतां नीत उद्घातो विजितो वशीकृतो निगृहीतः,क्षणानामियत्ताकालो विवक्षितःश्वासप्रश्वासेयत्तासङ्ख्येति,कथ- ञ्चिद्भेदः । सखल्वयंप्रत्यहमभ्यस्तोदिवसपक्षमासादिक्रमेणदेशकालप्रचय- व्यापितया दीर्घः,परमनैपुण्यसमधिगमनीयतयाच सूक्ष्मोन तुमन्दतया॥५०॥ टि० (१) दीर्वसूक्ष्मः पथा घनीभूतस्तूलपिण्डः प्रसार्यमाणो विरलतया दीर्घः सूक्ष्णश्च भवति, तथा प्राणोऽपि देशकालमत्याधिक्येनाऽभ्यस्यमानो दीर्घः, दुर्लक्षतया च सूक्ष्मो भवतीयर्थः । (२) अङ्गुष्टमध्यमाऽगुलिसंघर्पजनितः शब्दश्छोटिकेत्युच्यते। तदन्छिनः कालो माने- त्यर्थः। तथाचोक्तं स्कन्दपुराणे "जानु प्रदक्षिणीकुन्नि द्रुतं न विलम्बितम् । प्रदद्याच्छोटिका यावत्तावन्मात्रेति गीयते" इति । (३) उद्घात:="प्राणनोत्सयमाणेन अपान: पीडयते यदा मताचोई निवर्तेत एतदुयात. लक्षणम्" इति लक्षित इत्यर्थः। न च "नाचा द्वादशमानस्तु सकृद्घात ईरितः) मणमस्तु द्विरुद्घातश्चविंशतिमात्रका मुख्यस्तु यविरुद्घातः पत्रिंशन्मात्र उच्यते" इनि लिङ्गपुरा- गाद् "मात्राद्वादशको मन्दश्चतविंशतिमात्रकः । मध्यमः प्राणरोधः पत्रिंशन्गागोऽन्तिम" इति कूर्मपुराणाच्च, प्रथम उद्घातो द्वादशमात्रक एवं प्रतीगते, न तु पत्रिंशन्मात्रा. थाच कथं पत्रिशन्मात्रस्य मन्दवमुक्तमिति शनीयम् । एतद्वारायः "अगुवाइगुलियोक्षं त्रिस्त्रिानुपरिमार्जनम् । तालत्रयमा प्राज्ञा मात्रासंज्ञा प्रवक्ष।” इति याज्ञवलयोक्तेः, छांटिका- या वच्छिन्नस्य कालस्य मात्रात्यमिति मतेन हादवामात्रस्य मन्दताऽभिधानाद । “अगुष्टा- लिमोक्ष च जानोश्च परिमार्जनम् । प्रदद्याच्छो टिका गायत्तावमाति गायत" इमाथि. स्कान्दादिवास्याद एकछोटिकाइछिन्नमय कालस्य मात्राथमिट्यागगन तु यामागे मित्रस्य मन्दत्या भिनानामिणवम् इत्यत्रं यदनः । दिएर ५६ मिटे या बगना प्रदान

·No text on this page.

·पातञ्जलदर्शने । सू० ततः क्षीयते प्रकाशाऽऽवरणम् ॥५२॥ भा०प्राणायामानभ्यस्यतोऽस्य योगिनः क्षीयते विवेकज्ञानावर- णीय कर्म, यत्तदाचक्षते-“महामोहमयेनेन्द्रजालेन प्रकाशशीलं सत्त्वमावृत्य तदेवाऽकार्ये नियुङ्क्ते२) इति । तदस्य प्रकाशा. वरणं कर्म संसारनिबन्धनं प्राणायामाऽभ्यासाद् दुर्बलं भवति, प्रतिक्षणं च क्षीयते । तथा चोक्तं-"तपो न परं प्राणायामा- ततो विशुद्धिर्मलानां दीप्तिश्च ज्ञानस्य" इति ॥ ५२ ॥ टी०प्राणायामस्यावान्तरप्रयोजनमाह“ततः क्षीयते प्रकाशावरणम्" ॥५२॥ आ वियतेऽनेन बुद्धिसत्त्वप्रकाश इत्यावरणं क्लेशः, पाप्मा च । व्याचष्टे- "प्राणायामान्” इति । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं बुद्धिसत्त्वप्रकाशः। विवेकस्य ज्ञानं विवेकज्ञानम्। सहि विवेकज्ञानमावृणोतीति विवेकज्ञानाऽऽवरणीयम्। भव्यगेयप्रवचनीयादीनां कर्तरि निपातस्य प्रदर्शनार्थत्वातः कोपनीय- रजनीयवदत्राऽपि कर्तरि कृत्यप्रत्ययः। कर्मशब्देन तज्जन्यमपुण्यं तत्कार- ण क्लेशं च लक्षयति। अत्रैवाऽऽगमिनामनुमतिमाह“यत्तदाचक्षते” इति । महामोहः रागः,तदविनिर्भागवर्त्तिन्यविद्याऽपि तद्ग्रहणेन गृह्यते । अका- र्यम्-अधर्मः। ननु प्राणायाम एव चेत् पाप्मानं क्षिणोति कृतं तर्हि तपसे- त्यत आह "दुर्बलं भवति" इति । न तु सर्वथा क्षीयतेऽतस्तत्प्रक्षयाय तपो- ऽपेक्ष्यत इति । अत्राप्यागमिनामनुमतिमाह-"तथा चोक्तम्” इति । मनुर- प्याह-"प्राणायामैदहेद दोषान् इति । प्राणायामस्य योगाङ्गता विष्णुपुरा- ण उक्ता "प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासात कुरुते तु यः । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च। परस्परेणाऽभिभवं प्राणाऽपानी यदा- ऽनिली । कुरुतस्तद्विधानेन तृतीयं संयमात्तयोः” इति ॥ ५२ ॥ (१) महःमोहमयेन रागाचानेनेन्द्रनालसदृशेन वादादिविषयेण द्वारभूोन प्रकाश बुद्धिमत्वमावस्य तदेव पापां कष, अकार्य-हिमादश प्रतियनीयः । +उपलक्षगार्थवाद।

·No text on this page.

·No text on this page.

·साधनपादः।
भा०ततश्च परमा त्वियं वश्यता यश्चित्तनिरोधेश्वनिरुद्वानीन्द्रियाणि,
नेतरेन्द्रियजयवत्प्रयत्नकतमुपायान्तरमपेक्षन्ते योगिन इति ॥५५॥
इति पातजले साधननिदेशो नाम द्वितीयः पादः ॥ २ ॥
टी० तु-शन्दो वश्यताऽन्तरेभ्यो विशिनष्टि । वश्यत्तान्तराणि हि विषया55-
शीविष प्रयोगशालितया क्लेशविषसम्पर्कशतां नाऽपनामन्ति । न
हि विपविद्यावित्प्रष्टोऽपि वशीकृतभुजङ्गमो भुजङ्गमनके निधाय स्व.
पिति बिनब्धः । इयन्तु वश्यता बिरीकृतनिखिलविषयन्यतिषङ्गा निरा-
शतया परमेत्युच्यते । “नेतरेन्द्रियजयवदिति । यथा यतमानलझाया-
मैकेन्द्रियजयेऽरीन्द्रियान्तरजयाय प्रयत्नान्तरमन्तेन चैवं वित्तनिरो-
धे वाहन्द्रियनिरोधाय प्रयत्नान्तराऽपेक्षेत्यर्थः। "क्रियायोगजगी क्ले-
शान् विधाकान् कर्नमिह । तदुःखत्वं तथा व्यहान् पादे योगत्य पञ्च.
कन्" इति ॥ ५५॥
इति श्रीवावलतिनिधविरचितायां पातञ्जलभाप्यव्यारवायां तत्त्ववैशा-
रद्यां साधननिदेशोनान हितीयः पादः ॥ २ ॥

·पातजनदर्शने
भा० मानमनु निविशन्ते, तन्द्रियाणि चित्तनिरोधे निरुतानि.
इयेय प्रत्याहारः ॥ ५४॥
सू० ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥
भा०शब्दादिष्व्यसनमिन्द्रियजय इति केचितासक्तिर्व्यसनं -ग.
स्यत्येनं श्रेयस इति। अविरुद्धा प्रतिपत्तिाच्या शब्दादिसम्प्रयो.
गः म्वत्र येत्यन्ये । रागद्वेषाऽभावे सुखदुःखशन्यं शब्दादिज्ञानमि-
पिनय इति केचितानित्तैकामवादप्रतिपचिरति जैगीपणः।
in जन को दर्शिन-"वश्यता परमा तेन जायते निश्नलाऽऽत्मनामा
मिनाशीनन योगी योगसाधकः" इति ॥ ५४ ॥

·१६५ विभूनिषादः। भा• जिह्वाय, इसेवमाविषु देशेषु, वाद्ये वा विषये, चित्तस्य वृत्तिमात्रेण बन्ध इति धारणा ॥ १ ॥ सू. तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम्॥२॥ भाः तस्मिन् देशे ध्येयाऽऽलम्बनत्य प्रत्ययस्यैकतानता=नदृशः प्रवाहः प्रत्ययान्तरेणाऽपरामृष्टो ध्यानम् ॥ २ ॥ मन्तदेवार्थमात्रनिभासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः॥३॥ टी बै धारणा ज्ञेया याच तत्र धार्यते । यञ्चनन हो यहि- चिन्त्यं नराऽधिर । तन्यताननाधारा धारणा नारयते । प्रसन्नवदनं चाहानरत्र निभेकपन् । सुकपालं सुविस्तीर्गललाइफलोग्नलन् । सन- कन्तविन्यन्तवारकुडलभूषणन् । कुन्बुग्रीव नुविन्तीर्णश्रीवत्तावित- वज्ञनन् । वलीविङ्गिना नन्ननामिना चोदरेण च प्रलवाऽनुजं विष्णु- मथवाऽपि चतुर्नुजन् । तनस्थितोरजहुंच सन्तिकांधिकारान्बुजा चिन्त- पेट् ब्रह्मततपातनिर्मशतमम् किरीचारवेयूरकडकादिविनषितन् । साईनगाखड़शंखावल्याऽन्वितम् । चिन्तयेचन्लयो योनी तना- धाया 5ऽलनानसन्। तावर यावद्दृढीन्ता तत्रैव नृन धारणा । एतदाति- तोऽन्यद्वा वेच्च्या कर्नर्वतः । नाऽपयाति यदा चिनिडानन्येत तां तदा इति॥ ॥धारणातव्यं ध्यान लायति-तत्र प्रलयकतानता प्पानन ॥२॥ एकतानता एकाग्रता। नुगनं भाप्यन् । अत्रापि पुरा- पन् । तद्रूपप्रत्ययकान्यूमन्ततिश्चान्यनिःस्पृहा । तध्यान पभिरङ्ग प्रथनेनिभायते ना ॥ २ ॥ व्यानलान्यं सनार्षि लक्षयनि-"तदेव-सानाधिः ॥ ३ ॥ दिः (१) सकिने । कन्या :- नवडाकायद्यःकर रोन्नत की नई कई दिनदाद- देन्द कृतं देवा मद्रोदा पहा नं न कही। बहने को रेट इयर बाद ! रेन । । र" ·पातञ्जलदर्शने विभूतिपादः ॥ ३ ॥ उक्तानि पञ्च बहिरङ्गाणि साधनानि, धारणा वक्तव्या, स० देशबन्धश्चित्तस्य धारणा॥१॥ भा० नाभिचक्रे, हृदयपुण्डरीके, मूछि ज्योतिषि, नासिकाऽग्रे, टी० प्रथमद्वितीयपादाभ्यां समाधिस्तत्साधनं चोक्तं, तृतीयपादे तत्प्रवृत्त्य- नुगुणाः श्रद्धोत्पादहेतवो विभूतयो वक्तव्याः।ताश्च संयमसाध्याः।संयमश्च धारणाध्यानसमाधिसमुदाय इति विभूतिसाधनतया १), पञ्चभ्यश्च योगा- ड्रेभ्योबहिरङ्गेभ्योऽस्याऽङ्गत्रयस्याऽन्तरङ्गतया विशेषज्ञापनार्थमत्रत्रयस्यो- पन्यासः । तत्राऽपि च धारणाध्यानसमाधीनां कार्यकारणभावेन नियतपौ. ऽपर्यत्वात् तदनुरोधेनोपन्यासक्रम इति प्रथम धारणा लक्षणीयेत्याह, "उक्तानि" इति। "देशबन्धाश्चत्तस्य धारणा" ॥१॥आध्यात्मिकदेशमाह "नाभिचक्र" इति।आदि-शब्देन २] ताल्वादयो ग्राह्याः। बन्धः-संबन्धः। वाह्यदेशमाह “बाह्ये वा” इतिाबाह्ये च न स्वरूपेण चित्तस्य संबन्धः सम्भ- वतीत्युक्तं- वृत्तिमात्रेण = ज्ञानमात्रेणेत्यर्थः । अत्राऽपि पुराणम्"प्राणायामेन पवनं प्रत्याहारेण चेन्द्रियम् । वशीकृत्य ततः कुर्य्याच्चित्तस्थानं शुभाश्रये"|शुभाश्रयाः बाह्या हिरण्यगर्भवासवप्रजा- पतिप्रभृतयः, इदं च तत्रोक्तम्-मर्त भगवतो रूपं सर्वोपाश्रयनिःस्पृहम। टि० (१) यतः संयमसाध्या विभूतय इति हेतोः, विभूतिसाधनतयाऽत्र त्रयस्योपन्यास इति सम्बन्धः । अन्यमप्युपन्यासहेतुमाह "पञ्चभ्यश्च" इति ॥ * मूहस्ये ज्योतिपि । (२) आदिपदेन कण्ठमुखोरोनेत्राणि प्राद्याणि । यद्यपि "प्राङ्नाभ्यां हृदये चाऽय तृ- तीये च तयोरसि । कण्ठे मुखे नासिकांग्ने नेत्रम्हमध्यमूहसु । किञ्चित्तस्मात्परमिश्च धारणा दश कीर्तिताः" इति गारुडे तालुस्थानं नोक्तं तथापि "अतः पराऽस्य धारणा तालुमनाम- निपीड़नाद" इति मैत्र्युपनिषदो ग्राह्यम् । + समाच्याद्यनुटानप्रवृत्तिहेतुकाः ।

·मानमदिनकिये कर्मणि विटोपाऽनाधायिनः साधनस्य साधन- न्यूः तस्य नमि विनियोगः ॥ ६॥ झानन्य नयनत्य जिवनमयोऽनन्तरा भूमिलन विपिन यजिता विरभूमिरनन्तरभूमि विल्यमान्तभूमिषु तपसकते नदभावान कुनतस्पप्रज्ञालोकाईश्वरमतादाजितोचरभूनिकरूप बनायाभूमिपु परचितज्ञानादिषु संयमो युक्तः। कस्मात् तदर्थ- स्याऽन्यत एवाऽवगतत्वाद् । भूमेरस्या इयमनन्तरा भूमिरित्यत्र ही छ पुनर्विनियुक्तस्य संयमस्य फलमेतदित्यत आह-"तस्यभूमिषु विनियो- गः ॥६॥भूमि विशेषयति भाग्यकारः"तस्य इति। जिताया भूमेर्याऽनन्तरा भूमिः अवस्थाऽजिता तत्र विनियोगः। स्थूलविषये सवितर्के समाधौ वशी- वृते संयमेन संयमस्याऽविजिते निर्वितर्के विनियोगः। तस्मिन्नपि वशीकृते रविचार विनियोग इत्यर्थः।एवं निर्विचारे विनियोग इत्यर्थः । अत एव स्थू- लाविषयसमापन्निग्निौ सत्यां पुराणे तत्तदायुधभूषणाऽपनयेन सूक्ष्मविषयः रगाधिरवतारितः "नतःशवगदाचक्रशाङ्गादिरहितं बुधः। चिन्तयेद् भग- बदरुपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् । यदा च धारणा तस्मिन्नवस्थानवती ततः। विराटयन्यूर मुर्रदर्भूपण रहितं स्मरेतातदैकाऽवयवं देवं सोऽहं चेति पुनर्बुधः। गुयान नतो महामति प्रणिधानपरो भवेद्' इति ॥ कस्मात्पुनरधरां भूमि विजियोत्तरी विजयते, विपर्ययः करमान्न भवतीत्यत आह-“न ह्यजिता- चलमिः" इति । न हि शिलाहदाद् गङ्गां प्रति प्रस्थितोऽप्राप्य मेघ- पर्न गहा प्राप्नोति । ईश्वरप्रसादाजितोत्तरभृमिकस्य च" इति । कस्मात्, तन्य उत्सरमिविजयप्रन्यामनग्य, अन्यत एव = ईश्वरप्रणिधानादेवा- मानित ग ·पातञ्जलदर्शने। भा.ध्यानमेव ध्येयाऽऽकारनिर्भासं प्रत्ययात्मकेन स्वरूपेण शून्य मिव यदा भवति ध्येयस्वभावावेशात्तदा समाधिरित्युच्यते ॥३। तदेतद् धारणाध्यानसमाधित्रयमेकन्न संयमः() सू० त्रयमेकत्र संयमः ॥४॥ मा० एकविषयाणि त्रीणि साधनानि संयम इत्युच्यते । तदस्य त्रयस्य तान्त्रिकी परिभाषा संयम इति ॥ ४ ॥ सू० तज्जयात् प्रज्ञाऽऽलोकः ॥५॥ भा० तस्य संयमस्य जयात्समाधिप्रज्ञाया भवत्यालोकः। यथा यथा संयमः स्थिरपदो भवति तथा तथा समाधिप्रज्ञा वि. शारदी भवति ॥५॥ टी. व्याचष्टे "ध्यानमेव"इति । 'ध्येयाकारनिर्भासम्' इति ध्येयाऽऽकारस्प नि मान ध्यानाऽऽकारस्य इति । अत एवाऽऽह-“शून्यम्" इति। ननुशून्यं चत्कथं ध्येयं प्रकाशेतत्यतआह-इवेति । अत्रैव हेतुमाह-ध्येयस्वभावावेशाद् इति। अत्रापि पुराणं"तस्यैव कल्पनाहीनंस्वरूपग्रहणं हि यतामनसा ध्यान- निष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते” इति । ध्येयायानस्य भेदः कल्पना,तहीन- मित्यर्थः । अटानयोगमुक्त्वा, खाण्डिययाय केशिध्वज उपसंजहार,क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तदचंतनं,निष्पाद्य मुक्तिकार्य वै कृतकृत्यं निवर्त्तते इति ३ धारणाध्यानसमाधिरित्यतत्त्रयस्य तत्र तत्र नियुज्यमानस्य प्रातिस्विकस. प्रज्ञाच्चारण गौरवं स्यादिति लाववाथ परिभाषासूत्रमवतारयति-“तदेतद" इति ।"वयमेकत्र संयमः"॥॥व्याचटे-“एकविषयाणि"इति। वाचकत्व शकामपनयति-"तदस्य"इति । तन्त्र्यते-- व्युत्पाद्यते योगो येन शास्त्रेण तत् दन्त्रं नत्रभवा तान्त्रिकी,संयमप्रदेशाः परिणामत्रयसंयमाद'इत्येवमाया ? मंयमविजयस्यास्यामसाधनम्य फलमाह-"जयाप्रक्षालोकशामत्य- पान्तगाननिनृतम्य निरन्टे प्रवाई ऽयम्थानमान्टीकाप्रज्ञायागुगर्म भायम (पत्रकार। * मामिलामा ४/५.६.१ ६ ।

·. १६ विभूतिपादः भा० तदपि अन्तरङ्ग साधनत्रय, निर्बीजस्य योगस्य बहि- रङ्गमाकस्मात्, तदभावे भावादिति ॥८॥अथ निरोधचित्त- क्षणेषु चलं गुणवृत्तमिति कीदृशस्तदा चित्तपरिणामः- सू० व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरमिभवाप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥ ९ ॥ टी. व्यभिचारत्वादितिस्थिते सव्यभिचारमप्यन्तरङ्गलक्षणं तदनन्तरभावि- त्वमस्य नास्ति।तस्माद् दूरापेताऽन्तरङ्गता संयमस्याऽसम्प्रज्ञाते इति दर्श- यितुं तदभावेऽभावादित्युक्तम्॥८॥ परिणामत्रयसंयमादित्यत्रोपयोक्ष्यमाण- परिणामत्रयं प्रतिपिपादयिषुनिर्वीजप्रसङ्गेन पृच्छति-"अथ" इति । व्यु- त्थानसम्प्रज्ञातयोश्चित्तस्य स्फुटतरपरिणामभेदप्रचयाऽनुभवान्न प्रश्नाऽव- तारो, निरोधे तु नाऽनुभूयते परिणामो, नचाननुभूयमानो नास्ति, चित्तस्य त्रिगुणतया चलत्वेन गुणानां क्षणमपि अपरिणामस्याऽसम्भवादित्यर्थः । प्रश्नोत्तरं सूत्रं-"व्युत्थान-निरोधपरिणामः" ।। असम्प्रज्ञातं समाधिमपेक्ष्य सम्प्रज्ञातो व्युत्थानं, निरुध्यनेऽनेनेति निरोधः ज्ञानप्रसादः परं वैरा- ग्यं, तयोर्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ-व्युत्थानसंस्कारस्या- ऽभिभवो, निरोधसंस्कारस्याऽऽविर्भावः। चित्तस्य धर्मिणो निरोधलक्ष- णस्य निरोधाऽवसरस्य इयोरवस्थयोरन्वयः। न हि चित्तं धर्मि सम्प्र- ज्ञाताऽवस्थायामसम्प्रज्ञातावस्थायां च संस्काराऽभिभवप्रादुर्भावयाः स्व. रूपेण भिद्यत इति । ननु यथोत्तरे क्लेशा अविद्यामूला अविद्या- निवृत्तौ निवर्तन्त इति तलिवृत्तौ न पृथक् प्रयत्नान्नानान्यीयने एवं व्युत्थानप्रत्ययमूलाः संस्कारा व्युत्धाननिवृत्तावेव निवन्न्न इति (१) मातरङ्ग = सनातनमानविस्पर्शनःऽन्तरमा । बदा सपण यमविप्रो सति, भा५३%ETाद। (२) सत्र ने नियम पद का नकद CSR CREATE".साभरान" ने नई ना. ན་དུན་རྟའུས''དེས་ སཎ “;'' :: +༩ང་"རྩྭ་; ༩;- - ༌ --- रको प्राय रे । दिन + ·.. न पानझलपर्शने। भा०योग एवोपाध्यायः १) कथम् । एवमुक्तं-"योगेन योगो ज्ञा- तव्यो योगो योगात्मवर्चते। योऽप्रमत्तस्तु योगेन स योगे रमते चिरम्" इति ॥ ६॥ सू० त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥७॥ भा०तदेतद् धारणाध्यानसमाधित्रयम्, अन्तरङ्गं सम्प्रज्ञातस्य समाधेः पूर्वेभ्यो यमादिसाधनेभ्य इति ॥ ७ ॥ सू०.. तदपि वहिरडं निर्वीजस्य ॥ ८ ॥ टी स्यादेतद्,आगमतः सामान्यतोऽवगतानामप्यवान्तरभूमिभेदानां कुतःपौ- पर्याऽवगतिरित्यत आह-“भमेरस्या" इति।जितः पूर्वो योग उत्तरस्ययोग- स्य ज्ञानप्रवृत्त्यधिगमहेतुः।अवस्थैवाऽवस्थाबानित्यभिप्रेत्यैतद् द्रष्टव्यम्। कस्मात्पुनर्योगाऽङ्गत्वाऽविशेषेऽपि संयमस्य तत्र तत्र विनियोगो,नेतरेषां पञ्चानामित्यत आह,-"त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः" ॥७॥ तदिदं साधनत्रयं साध्यसमानविषयत्वेनाऽन्तरङ्गं, न त्वेवं यमादयः। तस्मात्ते बहिरङ्गा इत्यर्थः । साधनत्रयस्य सम्प्रज्ञात एवाऽन्तरङ्गत्वं, न त्वसम्प्रज्ञाते । तस्य निर्वाजतया तैः सह समानविषयत्वाऽभावात, तेषु चिरनिरुद्धेषु सम्प्र- ज्ञातपरमकाष्ठाऽपरनामज्ञानप्रसादरूपपरवैराग्याऽनन्तरमुत्पादाच्चेत्याह "तदेतद्" इति॥७॥"तदपि तस्य"॥॥समानविषयत्वमन्तरङ्गत्वप्रयो- जकमिह, न तु तदनन्तरभाव'२ स्तस्य बहिरङ्गेश्वरप्रणिधानवर्त्तितया स- . टि० (१)उपाध्याय:-गुरुः योगबलेन स्वयमेव जानातीत्यर्थः योगेनाप्रमत्तः सिद्धिलिप्साशून्यः। * एतद्-भूमीनां योगत्वाऽऽख्यानम् । (२) यदनन्तरं यद् भवति तत् तस्याऽन्तरङ्ग साधन- मिति न नियमः । “ईश्वरप्रणिधानात्समाधिसिद्धिः" इत्युक्तेः समाधेरीश्वरप्रणिधानाऽनन्तर- भावित्वेऽपि तं प्रति तस्याऽन्तरङ्गत्वानभ्युपगमात्। किन्तु यस्प साधनस्य साध्यसमानविषयत्वं तस्याऽन्तरङ्गत्वामति भावः।उभयविधाऽन्तरङ्गत्वस्य संयमेऽभावान्नाऽसम्प्रज्ञातम्प्रत्यन्तरगता, परवैराग्यन्त्वस्याऽन्तरङ्गं साधनमिति तत्त्वम् ।

·No text on this page.

·पानाजनाने। भा०व्युत्थानसंस्काराभित्तधर्मान ते प्रत्ययात्मकाइति प्रत्यय- निरोधेन निरुवा, निरोधसंस्कारा अपि चित्तधर्माः। तयोरभि. भवप्रादुर्भावौ = व्युत्थाभसंस्कारा हीयन्ते, निरोधसंस्कारा श्रा- धीयन्ते, निरोधक्षणं चिनमन्वेति। तदेकस्य चित्तस्य प्रतिक्षण- मिदं संस्काराऽन्यघात्वं निरोधपरिणामः । तदा संस्कारशेषं चित्तमिति निरोधसमाधौ व्याख्यातम् ॥ ९ ॥ सू० तस्य प्रशान्तवाहिता संस्काराद् ॥१०॥ भा० निरोधसंस्काराद निरोधसंस्काराभ्यासपाटवापेक्षा प्रशान्त- वाहिता चित्तस्य भवति। तत्संस्कारमान्ये व्युत्थानमिणा संस्कारेण निरोधधर्मसंस्कारोऽभिभूयत इति ॥ १० ॥ टी० तन्निवृत्तौ न निरोधसंस्कारोऽपेक्षितव्य इत्यत आह "व्युत्थानसंस्कारा" इति। न कारणमात्रनिवृत्तिः कार्यनिवृत्तिहेतुः।मा भूत्कुविन्दनिवृत्तावपि पंटस्य निवृत्तिः। अपितु यत्कारणात्मकं यत्कार्य तत्कारणनिवृत्तौ तत्का. र्यनिवृत्तिः। उत्तरेच क्लेशा अविद्यात्मान इत्युक्तम्।अतस्तन्निवृत्तौ तेषां निवृत्तिरुपपन्ना। नत्वेवं प्रत्ययाऽऽत्मानः संस्काराः। चिरनिरुद्ध प्रत्यये सम्प्रतिस्मरणदर्शनात्। तस्मात्-प्रत्ययनिवृत्तावपि तन्निवृत्तौ निरोधसंस्का- रप्रचय एवोपासनीय इत्यर्थः । सुगममन्यद् ॥ ९॥ सर्वथा व्युत्थानसं- स्काराऽभिभवे तु बलवता निरोधसंस्कारेण कीदृशः परिणाम इत्यत आह, तस्य प्रशान्तवाहिता संस्काराद्" ॥ १०॥ व्युत्थानसं- स्कारमलरहितनिरोधपरम्परामात्रवाहिता प्रशान्तवाहिता । कस्मात् पुनः संस्कारपाटवमपेक्षते, न तु संस्कारमात्रमित्यत आह "तत्संस्कारमा- न्धे” इति। तद् इति निरोधं परामशति । ये तु "नाऽभिभूयते इति पठन्ति ते तदा व्युत्थानं परामृशन्ति ॥ १० ॥ टि० (१) इति शब्दो हेत्वर्थे । तथा च यतो व्युत्थानसंस्कारा नप्रत्ययात्मका = नवृत्त्युपादान- कारणकाः, किन्तु प्रत्ययनिमित्तका, अतो वृत्तिनिरोधेऽपि न निरुद्धा इत्यर्थोऽवसेयः । * चित्तोपादानकाः । +तच्छब्देन । (२) कुविन्दः = तन्तुवायस्तान्निवृत्तावपि पटानिवृत्तिन हि भवतीत्यर्थः ।

·विभूतिपादः। सू० सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयो चितस्य समा- धिपरिणामः ॥११॥ भा०सर्वार्थता चित्तधर्मः,एकाग्रता चित्तधर्मः, सर्वार्थतायाःक्षयः= तिरोभाव इत्यर्थः, एकाग्रताया उदय-प्राविभाव इत्यर्थः । तयो- मित्वेनाऽनुगतं चित्तं,तदिदं चित्तमपायोपजननयोःस्वात्मभूत- योधर्मयोरनुगतं समाधीयते स चित्तस्य समाधिपरिणामः॥११॥ सू० ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्त- स्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ भा० समाहितचित्तस्य पूर्वप्रत्ययः शान्त, उत्तरस्तत्सदृश उदितः, समाधिचित्तमुभयोरनुगतं पुनस्तथैव, श्रा समाधिभेषादिति। स खल्वयं धर्मिणश्चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ सू० एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥ १३ ॥ टी० सम्प्रज्ञातसमाधिपरिणामाऽवस्थां चित्तस्य दर्शयति-सू० "सर्वार्थ- समाधिपरिणामः" ॥११॥ विक्षिप्तता सर्वार्थता, सन्न विनश्यतीति,क्षय- स्तिरोभावः, नाऽसदुत्पद्यत इत्युदय आविर्भावः। आत्मभृतयोः सर्वार्थतै- काग्रताधर्मयोर्यावपायोपजनौ सर्वार्थतायाअगाय,एकाग्रताया उपजनस्त- योरनुगतं चित्तं समाधीयते = पूर्वाऽपरीभूतसाध्यमानसमाधिविशेषणंभव- तीति ॥११॥॥ ततः-परिणामः ।। १२॥ ततः पुनः समाधेः पूर्वापरीभूताया अवस्थाया निप्पत्तौ सत्यां शान्तोदितो-अनीतवर्त्तमानौ, तुल्यौ च तो प्रत्ययौ चेति तुल्यप्रत्ययौ,एकाग्रतायान्तु द्वयोः सादृश्यं. समाहितचित्तस्य' इति समाधिनिप्पत्तिर्दर्शिता । तथैव - एकानमेव । अवधिमाद-"आस- माधिभेषाद् = भंशाद् इति ॥ १२ ॥ टि. (१):विक्षिाताया ·। पातसलदर्शने भा० एतेन - पूर्वोक्तेन चित्तपरिणामेन धर्मलक्षणाऽवस्थारूपेण, भृतेन्द्रियेषु धर्मपरिणामो लक्षणपरिणामोऽवस्थापरिणा- मश्चोको वेदितव्यः । तत्र व्युत्थाननिरोवयोधर्मयोरभिभव- प्रादुर्भावौ धर्मिणि धर्मपरिणामो१), लक्षणपरिणामश्च = निरोधस्त्रिलक्षणस्त्रिभिरध्वभिर्युक्तः। स खल्वनागतलक्षणम. ध्वानं प्रथमं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तो वर्चमानं लक्षणं प्रतिपन्नो यत्राऽस्य स्वरूपेणाऽभिव्यक्तिः, एपोऽस्य द्वितीयो- ऽध्वा । न चातीताऽनागताभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तः । टी०प्रासङ्गिकं च वक्ष्यमाणोपयिकं च भूतेन्द्रियपरिणाम विभजते-सू० "ए- तेन=व्याख्याताः ॥१३॥व्याचष्टे-"एतेन"इति। ननुचित्तपरिणतिमात्र- मुक्तं,न तु तत्प्रकारा धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामाः,तत्कथं तेषामतिदेश इत्य- त आह-"व्युत्थाननिरोधयोः इति । धर्मलक्षणाऽवस्थाशब्दाः परं नोच्चा- रिता, न तु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा नोक्ता इति संक्षेपार्थः । तथाहि । व्यु- स्थाननिरोधसंस्कारयोरित्यत्रैव सूत्रे धर्मपरिणाम उक्तः । इमं च धर्मपरि- णामं दर्शयता तेनैव धर्माऽधिकरणो लक्षणपरिणामोऽपि सूचित एवेला- ह-"लक्षणपरिणाम" इति । लक्ष्यतेऽनेन लक्षणं कालभेदः । तेन हि लक्षितं वस्तु वस्त्वन्तरेभ्यः कालान्तरयुक्तभ्यो व्यवच्छिद्यते इति । 'निरो- धस्त्रिलक्षणः' = अस्यैव व्याख्यानं "त्रिभिरचभियुक्तः" अध्व-शब्दःकाल- स खल्वनागतलक्षणमध्वानं प्रथमं हित्वा"=तत्किमध्वत्र धर्मत्वमप्यतिपतति, नेत्याह-"धर्मत्वमनतिक्रान्तो वर्तमानं लक्षण प्रति- पन्न” इति । य एव निरोधोऽनागत आसीत् स एव सम्प्रति वर्ग- मानो, न तु निरोधोऽनिरोधः) इत्यर्थः । वर्तमानतास्वरूपव्याख्यान- 'यत्राऽस्य स्वरूपेण' स्वोचितार्थक्रियाकरणस्वरूपेण, अभिव्यक्तिः दिक अपिलम्व किया धमालोमा धनप्रादुमयो धरिताः । म निक परिजनलगत्र रतः । अवस्थितम्य धर्मशानागादिलक्षरसाने प्रति वर्दमान दिला डा, नामानिमानः। मोऽध्यानभवनादुभत्रशब्देन तक्त. रति मायः । जगमन निकामनदेयर्थः । वचनः ।

·विभूतिपादः। भा०तथा व्युत्थानं त्रिलक्षणं त्रिभिरध्वभिर्युक्तं वर्तमानं लक्षणं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तमतीतलक्षणं प्रतिपन्नम् । एपोऽस्य तृ- तीयोऽध्वा । न चाऽनागतवर्तमानाभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तम् । एवं पुनर्युत्थानमुपसंपद्यमानमनागत लक्षणं हित्वा धर्मत्वम- नतिक्रान्तं वर्तमान लक्षणं प्रतिपन्नम् । यत्राऽस्य स्वरूपाऽभि- व्यक्तौ सत्यां व्यापार, एषोऽस्य द्वितीयोऽध्वान चाऽतीताऽना- गताभ्यां लक्षणाभ्यां विमुक्तमिति । एवं पुनर्निरोध, एवं पुन- व्युत्थानमिति । तथाऽवस्थापरिणामः -तत्र निरोधक्षणेपु निरोधसंस्कारावलवन्तो भवन्ति दुर्बला व्युत्थानसंस्कारा इति। एष धर्माणामवस्थापरिणामः । तत्र धर्मिणो धमैः परि- टी० समुदाचारः। एषोऽस्य प्रथममनागतमध्वानमपेक्ष्य द्वितीयोऽध्वा । स्यादे- तदाअनागतमध्वानं हित्वा चेहर्त्तमानतामापन्नस्तां च हित्वाऽतीततामाप- त्स्यते हन्त भोरध्वनामुत्पत्तिविनाशौ स्याताम्।न चेप्यते। नासत उत्पादो, नाऽपि सतो विनाश इत्यतआह-"न च"इतिानचाऽतीताऽनागताभ्यां सा- मान्यात्मनाऽवस्थिताभ्यां वियुक्त इत्यर्थः।अनागतस्य निरोधस्य वर्त्तमान- तालक्षणं दर्शयित्वावर्त्तमानव्युत्थानस्याऽतीततां तृतीयमध्वानमाह-"तथा व्युत्थानम्" इति। तत्किं निरोध एवाऽनागतो,न व्युत्थानं, नेत्याह-"एवं पुनर्युत्थानम्" इति व्युत्थानजात्यपेक्षया पुनर्भावो, न व्यक्त्यपेक्षया। न ह्यतीतं पुनर्भवतीति । स्वरूपाऽभिव्यक्तिः = अर्थक्रियाक्षमस्याऽऽवि- भीवः। स चैवं लक्षणपरिणाम उक्तस्तज्जातीयेषु पौनःपुन्येन वर्तत इ. त्याह "एवं पुनः' इति । धर्मपरिणामसूचितमेवाऽवस्थापरिणाममाह "त- थाऽवस्था" इति । धर्माणां = वर्तमानावनां बलवत्त्वावलवत्त्वे अवस्था, तस्याः प्रतिक्षगं तारतम्यं परिणामः । असहरति “एप" इति ।प- दिः (१) ननु कीदृशो तापनीताऽनागतवमान यो वर्दमानाऽवना न विल्टदेते, दात दाद "सामान्येति । अदुसादनहिनामयोगसम्भव' मामान्यरुलेगाऽवस्थितन्यादानामना- मसामवियुत इसर्थः । उतयोरेस परतरं विशेथे नाऽन्दोनिमः। तच्न सामान्याने तत्रियः मह प्रर्दल" न्यः दिन का दिनः । अनुदमेव च साटाय. प्पोऽत्र मायाः ॥ जपमनः।

·.२०४ पातजालदर्शने। भा०णामो,धर्माणां लक्षणैः परिणामो,लक्षणानामप्यवस्थाभिः परिणाम इति । एवं धर्मलक्षणावस्थापरिणामैः शन्यं न क्षण- मपि गुणवृत्तमवतिष्ठते।चलञ्च गुणवृत्तं,गुणस्वाभाव्यन्तु प्रवृ. त्तिकारणमुक्तं गुणानामिति । एतेन मतेन्द्रियेषु धर्मर्मिभेदात् त्रिविधः परिणामो वेदितव्यः परमार्थतस्त्वेक एव परिणामः। धर्मिस्वरूपमात्रो हि धर्मोधर्मिविक्रियैवैषाधर्मद्वाराप्रपञ्च्यत इति तत्रधर्मस्य धर्मिणिवर्तमानस्यैवाऽध्वस्वतीताऽनागतवर्तमानेषु टी०रिणामभेदानां सम्बन्धिभेदान्निर्धारयति तन्त्रानुभवाऽनुसारात-"तत्र ध- मिण” इति । तत्किमेष परिणामो गुणानां कादाचित्को ? नेत्याह--"एवम्" इति। कस्मात्पुनरयं परिणामः सदातन इत्यत आह "चलञ्च" इति । चो--हेत्वर्थे, वृत्त = प्रचारः। एतदेव कुत इत्यत आह--गुणस्वाभाव्यम्" इति । उक्तम्-अत्रैव पुरस्तात् । सोऽयं त्रिविधोऽपि चित्तपरिणामो भ- तेन्द्रियेषु सूत्रकारेण निर्दिष्ट इत्याह-"एतेन” इति । एष त्रिविधः परिणामो धर्मधमिभेदाद् = धर्मधर्मिणो दमालक्ष्य" । तत्र भूतानां पृथिव्यादीनां धर्मिणां गवादिर्घटादिर्वा धर्मपरिणामः । धर्माणां चोऽतीताऽनागतावर्त- मानरूपता लक्षणपरिणामः।वर्तमानलक्षणाऽऽपन्नस्य गवादेर्वाल्यकौमार- यौवनवार्धक्यभवस्थापरिणामः । घटादीनामपि नवपुरातनताऽवस्थापरि- णामः । एवमिन्द्रियाणामपि धर्मिणां तत्तन्नीलाद्यालोचन धर्मपरिणामो, धर्मस्य वर्त्तमानतादिलक्षणपरिणामो, लक्षणस्य रत्नाद्यालोचनस्य स्फुट- वास्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः।सोऽयमेवंविधो भतेन्द्रियपरिणामो धर्मिणो धर्मलक्षणाऽवस्थानां भेदमाश्रित्य वेदितव्यः अभेदमाश्रित्याह-"परमा- र्थतस्तु" इतिातु-शब्दोभेदपक्षाहिशिनष्टि । पारमार्थिकत्वमस्य ज्ञाप्यते न त्वन्यस्य परिणामस्य निषिद्धयते२), कस्माद् ? "धर्मिस्वरूपमात्रो हि" इतिाननु यदि धर्मिविक्रियैव धर्मः, कथं तद्यसङ्करप्रत्ययोलोके परिणामे- वित्यत आह-"धर्मद्वारा" इति । धर्म-शब्देन धर्मलक्षणावस्थाःपरिगृह्यन्ते। तद्वारेण धर्मिण एव विक्रियेत्येका चाऽसङ्कीर्णा च। तदवाराणामभेदे- (१) भेदमालक्ष्य-भेदमाश्रित्योक्त इत्यर्थः । निपिढयंतऽपि तु त्रयोऽपि परिणामा धर्मिण श्वेत्यऽभेदपक्षमाश्रित्य ज्ञाप्यत इत्यर्थः । (३) अयं धर्मिपरिणामः, अयं रक्षणपरिणाम इत्यादिभेदव्यवहार इत्यर्थः । टि० (२) न तु परिणामानां त्रित्वं ·विभूनिवार भाभावान्यधान्भवनि नद्रव्यान्यथान्यमा यधामुवीभाजनस्य मित्वाऽन्यघानियमागास्यभावाऽन्यथान्यं भवति.न सुवर्गाऽन्य धामिनि । अपर ग्राह-धमाऽनभ्यधिका धर्मा'' पूर्वतत्त्वाऽन. निकमाता पृयो ऽपरावस्थाभदमनुपतिनः कोटस्थ्येन विपरिवर्ते- त यचदी म्याद इति । अयमदायः। करमाद, एकान्ताऽन- भ्युपगमात। तदेतत त्रैलोक्यं व्यक्तरपैति । करमाद,नित्यत्वप्र- तिपधाद । अपेतमप्यग्नि - विनाशप्रनिषेधान । संसर्गाच्चा- टी.ऽपि धर्मिणः परम्पराऽनगन । ननु धर्मिणी धर्माणामभिन्नत्वे धर्मिणी- ऽश्चनां च भर धर्मिणोऽनन्यत्वेन धर्मणापीह धर्मिवद भवितव्यमित्यत आह-"तत्र धर्मस्य" इति । भावः = संस्थानभेदः।सुवर्णादर्यथाभाजनस्य रुचकम्वस्तिकव्यवदेश दो भवति- तन्मात्रमन्यथाभवति, न तु द्रव्यं सुवर्णमसुवर्णतामुपैति, अत्यन्तभेदाऽभावादिति वक्ष्यमाणोऽभिसन्धिः । एकान्तवादिन बौद्धमुत्थापयति-"अपर आह" इति । धर्मा एव हि रुच- कादयस्तथोत्पन्नाः परमार्थसन्तो न पुनः सुवर्ण नाम किञ्चिदेकमनेकेष्व- नुगतं द्रव्यमिति । यदि पुननिवर्तमानेप्यपि धर्मषु द्रव्यमनुगतं भवेत्ततो न चितिशक्तिवत्परिणमेताऽपि तु काटरथ्येनैव विपरिवत्त, परिणामात्मक- रूप परिहाय रूपान्तरेण कोटरथ्येन परिवर्तनं परिवृत्तिः । यथा चितिश- क्तिरन्यथाऽन्यथाभावं भजमानेष्वपि गुणेषु स्वरूपादप्रच्युता कूटस्थनि- त्यैवं सुवर्णाद्यपि स्याद् । नचेप्यते तस्मान्न द्रव्यमतिरिक्तं धर्मेभ्य इति । परिहरति “अयमदोप" इति । “कस्मादेकान्ताऽनभ्युपगमाद्' । यदि चितिशक्तिरिव द्रव्यस्यैकान्तिकी नित्यतामभ्युपगच्छेम तत एवमुपालभ्ये- महि । न त्वैकान्तिकी नित्यतामातिष्ठामहे, किन्तु तदेतत् त्रैलोक्यं न तु द्रव्यमानं व्यक्तेः = अर्थक्रियाकारिणो रूपादपैति । कस्माद्, “नित्य- टि० (१) धर्मी = सुवर्णादिः, धर्मेभ्यः = कुण्डलादिभ्योऽतिरिक्तो न भवति । कुतः ? पूर्व- धर्मिस्वरूपस्याऽनतिक्रमात् = कुण्डलादिप्वनुगतत्वादित्यर्थः । तदेव स्पष्टयति "पूर्वा- पर" इति । यदि हि धर्म्यन्वयी स्यात्ततीताद्यवस्थास्वप्यनुगतत्वेन सदातनसत्वप्रसङ्गाच्चिति. शक्तिवत्कोटस्थ्येनत्र तिष्ठेद्, न परिणमेत । तच्चानिष्टं भवतामपीत्यर्थः । (२) एकान्तवादिनं = धर्मधागणोरत्यन्ताऽभेदवादिनमित्यर्थः । (३) अपगच्छति, कूटस्थनित्यत्वाऽभावेन वर्तमानतामपहायाऽतीततां प्राप्नोतीति भावः। * अतीतमपि प्रकृत्यादिधर्मिरूपेणातीतरूपेण ? तत्त्वस्य ·..२०४ " पातजलदर्शने। भा०णामो,धर्माणां लक्षणैः परिणामो,लक्षणानामप्यवस्थाभिः परिणाम इति । एवं धर्मलक्षणावस्थापरिणामैः शून्यं न क्षण- मपि गुणवृत्तमवतिष्ठते।चलञ्च गुणवृत्तं,गुणस्वाभाव्यन्तु प्रवृ- तिकारणमुक्तं गुणगानामिति । एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मर्मिभेदात् त्रिविधः परिणामो वेदितव्यः।परमार्थतस्त्वेक एव परिणामः। धर्मिस्वरूपमात्रो हि धर्मोधर्मिविक्रियैवैषा धर्मद्वाराप्रपञ्च्यत इति तत्रधर्मस्य धर्मिणिवर्तमानस्यैवाऽध्वस्वतीताऽनागतवर्तमानेषु टी० रिणामभेदानां सम्बन्धिभेदान्निर्धारयति तन्त्रानुभवाऽनुसारात्-"तत्र ध- मिण" इति । तत्किमेष परिणामो गुणानां कादाचित्को ? नेत्याह--"एवम्" इति । कस्मात्पुनरयं परिणामः सदातन इत्यत आह "चलञ्च" इति । चो--हेत्वर्थे, वृत्त = प्रचारः। एतदेव कुत इत्यत आह--गुणस्वाभाव्यम्' इति । उक्तम्-अत्रैव पुरस्तात् । सोऽयं त्रिविधोऽपि चित्तपरिणामो भ- तेन्द्रियेषु सत्रकारेण निर्दिष्ट इत्याह-"एतन" इति । एष त्रिविधः परिणामो धर्मधमिभेदाद् = धर्मधर्मिणो दमालक्ष्य ) । तत्र भूतानां पृथिव्यादीनां धर्मिणां गवादिर्घटादिर्वा धर्मपरिणामः । धर्माणां चाऽतीताऽनागतावत- मानरूपता लक्षणपरिणामः।वर्तमानलक्षणाऽऽपन्नस्य गवादेर्वाल्यकौमार- यौवनवार्धक्यभवस्थापरिणामः । घटादीनामपि नवपुरातनताऽवस्थापरि- णामः । एवमिन्द्रियाणामपि धर्मिणां तत्तन्नीलाद्यालोचन धर्मपरिणामो, धर्मस्य वर्त्तमानतादिलक्षणपरिणामो, लक्षणस्य रत्नाद्यालोचनस्य स्फुट- • वास्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः।सोऽयमेवंविधा भतेन्द्रियपरिणामो धर्मिणो धर्मलक्षणाऽवस्थानां भेदमाश्रित्य वेदितव्यः। अभेदमाश्रित्याह-"परमा- र्थतस्तु" इति।तु-शब्दोभेदपक्षाद्विशिनष्टि । पारमार्थिकत्वमस्य ज्ञाप्यते न त्वन्यस्य परिणामस्य निषिद्ध्यते २], कस्माद् ? "धर्मिस्वरूपमात्रो हि" इतिाननु यदि धर्मिविक्रियेव धर्मः, कथं तासङ्करप्रत्ययो लोके परिणामे- वित्यत आह-"धर्मद्वारा" इति । धर्म-शब्देन धर्मलक्षणावस्थाःपरिगृह्यन्ते। तवारेण धर्मिण एव विक्रियेत्येका चाऽसङ्कीर्ण च। तदवाराणामभेदे- (१) भेदमालक्ष्य-भेदमाश्रियोक्त इत्यर्थः । निपिढयतेऽपि तु त्रयोऽपि परिणामा धर्मिण श्वेत्यऽभेदपक्षमाश्रित्य ज्ञाप्यत इत्यर्थः । (३) अयं धर्मिपरिणामः, अयं रक्षणपरिणाम इत्यादिभेदव्यवहार इत्यर्थः । टि० (२) न तु परिणामानां त्रिी ·fi.. भारमानामधान भवनि नद्रव्यान्य मान्यमा यथासुबगर भाजनम्य मित्राच्या क्रियमागास्यभावा अन्य धान्यं भवनि.न सुवाऽन्य धामिनि । अपर ग्राह-धमाऽनभ्यधिका धमी' पर्वतत्त्वाऽन. निकमाना पर्चा पगवरयाभदमनुपनिनः काटम्येन विग्विन- न यचन्या म्याद इनिं । अयमदापः। करमाद, एकान्ताऽन- भ्युपगमात। तदेतत नाक्यं व्यक्तरपैति । करमाद,नित्यत्वप्र- तिवाद । अपतमप्यन्ति - विनाशप्रतिषेधान । संसर्गाचा- टी.ऽपि धर्मिणः परम्परागत ननु धर्मिणी धर्माणामभिन्नत्व धर्मिणा- श्वनां च भेदे धर्मिणोऽनन्यवन धर्मणापीह धर्मिवद् भवितव्यमित्यत माह-"तत्र धर्मस्य" इति । भावः = संस्थानभवानुवर्णादर्यधाभाजनस्य रुचकाम्यास्तिकव्यवश दो भवति- तन्मात्रमन्यथाभवति, न तु द्रव्यं नुवर्णमसुवर्णतामुपैति, अत्यन्तभेदाऽभावादिति वक्ष्यमाणोऽभिसन्धिः । एकान्तवादिन चौमुत्थापयति-"अपर आह" इति । धर्मा एव हि रुच- चादयस्तथोत्पन्नाः परमार्थसन्तो न पुनः सुवर्ण नाम किञ्चिदेकमनेकेष्व- नुगतं द्रव्यमिति । यदि पुननिवर्तमानेष्वपि धर्मषु द्रव्यमनुगतं भवेत्ततो न चितिशक्तिवत्परिणमेताऽपि तु काटरध्येनैव विपरिवत्तेत, परिणामात्मक. रूप परिहाय रूपान्तरेण काटरथ्येन परिवर्तनं परिवृत्तिः । यथा चितिश- क्तिरन्यथाऽन्यथाभावं भजमानेप्वपि गुणेषु स्वरूपादप्रच्युता कूटस्थनि- त्यैवं सुवर्णाद्यपि स्याद् । नचेप्यते तस्मान्न द्रव्यमतिरिक्तं धर्मेभ्य इति । परिहरति "अयमदोप" इति । “कस्मादेकान्ताऽनभ्युपगमाद्' । यदि चितिशक्तिरिव द्रव्यस्यैकान्तिकी नित्यतामभ्युपगच्छेम तत एवमुपालभ्ये- महि । न त्वैकान्तिकी नित्यतामातिष्ठामहे, किन्तु तदेतत् त्रैलोक्यं न न तु द्रव्यमानं व्यक्तः = अर्थक्रियाकारिणो रूपादपैति । कस्माद्, “नित्य- टि० (१) धर्मा = सुवर्णादिः, धर्मेभ्यः = कुण्डलादिभ्योऽतिरिक्तो न भवति । कुतः ? पूर्व- धर्मिस्वरूपस्याऽनतिकमात् = कुण्डलादिप्वनुगतवादित्यर्थः । तदेव स्पष्टपति "पूर्वी. प" इति । यदि हि धर्म्यन्वयी स्यात्ततिीताद्यवस्थास्वप्यनुगतत्वेन सदातनसत्त्वप्रसङ्गाच्चिति- शक्तिवोटस्पेनैव तिष्ठेद्, न परिणमेत । तच्चानिष्टं भवतामपीत्यर्थः । (२) एकान्तवादिनं = धर्मधार्मिणोरत्यन्ताऽभेदवादिनमित्यर्थः । (३) अपगच्छति, कूटस्थनित्यत्वाऽभावेन वर्तमानतामपहायाऽतीतता प्राप्नोतीति भावः । * अतीतमपि प्रकृत्यादिधर्मिरूपेणातीतरूपेण तत्वस्य ·२०६ पातअलदर्शने भा० ऽस्य सौक्षम्यं, सौम्याञ्चाऽनुपलब्धिरिति।लक्षणपरिणामो) धर्मोऽध्वसु वर्तमानोऽतीतोऽतीतलक्षणयुक्तोऽनागतवर्तमाना- भ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः । तथाऽनागतोऽनागतलक्षणयुक्तो वर्तमानाऽतीताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः।तथा वर्तमानो वर्त्त- मानलक्षणयुक्तोऽतीताऽनागताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्त इति। यघा पुरुष एकस्यां स्त्रियां रक्तो, न शेषासु विरक्तो भवती. टी० त्वप्रतिषेधात्" प्रमाणेन । यदि हि घटो व्यक्ते ऽपेयात् कपाल. शर्कराचादिप्यवस्थास्वपि व्यक्तो घट इति पर्वबदुपलब्ध्यर्थकिये कु- -त् तस्मादनित्यं त्रैलोक्यम् । अस्तु तयनित्यमेवापलब्ध्यर्थक्रियारहि- तत्वेन गगनाऽरविन्दवदतितुच्छत्वादित्यत आह “अपेतमप्यस्ति" इति। नाऽत्यन्ततुच्छता येनैकान्ततोऽनित्यं स्यादित्यर्थः । कस्माद्, “विनाशप्र. तिपधात" प्रमाणेन । तथाहि, यत् तुच्छ न तत्कदाचिदप्युपलब्ध्यर्थक्रिये कगनि, यथागगनारविन्दम्। करोति चैतत् त्रैलोक्यं कदाचिदप्युपलब्ध्यर्थ- हिये दनि तात्पत्तिमदद्रव्यत्वधर्मलक्षणावस्थायोगित्वादयोऽष्यत्यन्ततु. गगननलिननरविषाणादिव्यावृत्ताः सत्त्वहेतव उदाहार्याः। तथाच ना- कलानियो यन भितिशक्तिवत्कृटस्थनित्यः स्यात, किन्तु कथचिन्नित्यः। तथा च परिणामीति गिदम् । एतेन मृत्पिण्डाद्यवस्थासु कार्याणां ध. टासनाननागनानां मत्त्वं वदितव्यम् । स्यादतद, अपेतमप्यन्ति चत्का- करमापूर्ववनोपलभ्यते इत्यत आह-"मंसगीद" इति । गंगान.. म्यकारालयात, साक्षम्य = दर्शना नह, ततश्चाऽनुपलब्धिगिन । तक्ष्य परिणाम मध्य लक्षणपरिणाममपि लक्षणानां परम्पराऽनुगमनेन र मर्षयत-"दक्षणपरिणाम" इति । एक लक्षणं लक्षणानगम्यां गमनु नियर्थः । नन्वंकलक्षणयोग लक्षणान्तर नानुभय, नत्कथं नायोग दुलत भाट-"यथा पुरुप हानि नहानुभाभावःप्रमाणनिगलपति, वादनद दत्र नमहाय प्रमाणममत पादासम्मान । (2 min . iii, it : ...... १ - . है ·२०७ विभूतिपादः। भा०ति । अत्रं लक्षणपरिणाम सर्वस्य सर्वलक्षणाऽयोगादध्व- सङ्करःप्राप्नोतीति परैर्दोपश्चोचत इति।तम्य परिहारः-धर्माणां धर्मत्वमप्रसाध्यं, सति च धर्मत्वे लक्षणभेदोऽपि वाच्यो नवन- मानसमय एवाऽस्य धर्मत्वम् ।एवं हि न चित्तं रागधर्मकं स्यात्। क्रोधकाले रागस्याऽसमुदाचारादितिाकिञ्च,त्रयाणां लक्षणानां युगपदेकस्यां व्यक्तौ नास्ति सम्भवः।क्रमेण तु स्वव्यञ्जकाजनस्य भावो भवेदिति।उक्तंच-"रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेण विरुद्धयन्ते.सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवनन्ते। तस्मादसङ्करः। यथा रागस्यैव क्वचित्समुदाचार इति न तदानीमन्यत्राऽभावः। किन्तु केवलं सामान्येन समन्वागत इत्यस्ति तदा तत्र तस्य भावः। टी०परोक्तं दोषमुत्थापयति-"अत्रलक्षणपरिणाम इति। यदाध वर्तमानस्त- देवयद्यतीतोऽनागतश्च तदा त्रयोऽप्यध्वानः सङ्कीयरन् अनुक्रमेण वाऽव- नां भावेऽसदुत्पादप्रसङ्ग इति भावः । परिहरति-“तस्य पन्हिार"इति । वर्त्त- मानतैव हि धर्माणामनुभवसिद्धा।ततः प्रापश्चात्कालसंबन्धमवगमयति, नखल्वसदुत्पद्यते.न च सद्विनश्यतितिदिदमाह-"एवं हि न चित्तम्"इति। क्रोधोत्तरकालं हि चित्तं रागधर्मकमनुभूयते। यदा च रागः क्रोधसमयेऽनाग- तत्वेन नालीत्तत्कथमसावुत्पद्यताऽनुत्पन्नश्च कथमननयेतेति । भवन्वेवं तथाऽऽपि कुतोऽध्वनामलकर इति पृच्छति-"किञ्च" इति । किं कार- णमलकरे? च = पुनस्र्थे । उत्तरमाह-"त्रयाणाम्" इति । त्रयाणां लक्ष- णानां युगपन्नास्ति सम्भवः। कन्निन् एकन्ग - वित्तवृत्तौ क्रमेण तु लध- णानानेकतमस्य वन्यजकाजनन्य भावो' नवेन सम्भवेद । लण्या- धाननियतया लक्षणानां लम्पाकविना अना:-.

·No text on this page.

·विभूतिपादः। भाति । अत्र लक्षणपरिणाम सर्वस्य सर्वलक्षणाऽयोगादध्व- सङ्करः प्राप्नोतीति परैर्दोषश्चोद्यत इति।तस्य परिहारः-धर्माणां धर्मत्वमप्रसाध्यं, सति च धर्मत्वे लक्षणभेदोऽपिवान्यो 'नवर्त्त- मानसमय एवाऽस्य धर्मत्वम् । एवं हि न चित्तं रागधर्मकं स्यात्। क्रोधकाले रागस्याऽसमुदाचारादिति।किञ्च,त्रयाणां लक्षणानां युगपदेकस्यां व्यक्तौ नास्ति सम्भवः।क्रमेण तु स्वव्यञ्जकाञ्जनस्य भावो भवेदिति।उक्तंच-“रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेण विरुद्धयन्ते,सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवर्तन्ते। तस्मादसवारः। यथा रागस्यैव क्वचित्समुदाचार इति न तदानीमन्यत्राऽभावः। किन्तु केवलं सामान्येन समन्वागत इत्यस्ति तदा तत्र तस्य भावः। टी०परोक्तं दोषमुत्थापयति-"अत्रलक्षणपरिणाम इति। यदाधर्मो वर्तमानस्त- दैवयद्यतीतोऽनागतश्च तदा त्रयोऽप्यध्वानः सङ्कीच्यरैन्,अनुक्रमेण चाऽव- नां भावेऽसदुत्पादप्रसङ्ग इति भावः । परिहरति-"तस्य परिहार"इति । वर्त्त- मानतैव हि धर्माणामनुभवसिद्धा ।ततः प्राक्पश्चात्कालसंवन्धमवगमयति, नाखल्वसदुत्पद्यते,न च सद्विनश्यति।तदिदमाह-“एवं हि न चित्तम् इति। क्रोधोत्तरकालं हि चित्तं रागधर्मकमनुभूयते। यदा चरागः क्रोधसमयेऽनाग- तत्वेन नासीत्तत्कथमसावुत्पद्येताऽनुत्पन्नश्च कथमनुभयेतेति । भवत्वेवं तथाऽऽपि कुतोऽध्वनामसङ्कर इति पृच्छति-"किञ्च" इति । किं कार- णमसङ्करे? च = पुनरर्थे । उत्तरमाह-"त्रयाणाम्" इति । त्रयाणां लक्ष- णानां युगपनास्ति सम्भवः। कस्मिन् एकस्गं- चित्तवृत्तौ क्रमेण तु लक्ष- णानामकतमस्य स्वव्यजकाजनस्य भावो भवेतनम्भवेत् । लण्या- धीननिरूपणतया लक्षणानां लक्ष्याऽऽकारेण तहत्ता । अत्रैव पनिम्बार टि (1) धर्मामा नादाप्राकमा - पभः = अवस्था वा सनी दयाननकाना रेलगान गान" तिमि न्याय भारतबिना न न स्थान का SET (E) ::: ::::::कोड:- A:-::-::-::'। ::m ।

·२०८ पातजलदर्शने। भा०तथा लक्षणस्येति । नधर्मी त्र्यध्वा, धर्मास्तु ध्यध्वानः। ते लक्षिता अलक्षिताश्च तांतामवस्थाम्प्राप्नुवन्तोऽन्यत्वेन प्रतिनिर्दि- श्यन्ते अवस्थान्तरतो,न द्रव्यान्तरतः यथैकारेखा शतस्थाने शतं दशस्थाने दशैकं चैकस्थाने । यथा चैकत्वेऽपि स्त्री माता चोच्यते दुहिता च स्वसाचेति। अवस्थापरिणामे कौटस्थ्यप्रसङ्गन्दोषःकैश्चि. टी०चार्यसम्मतिमाह"उक्तञ्च"इति । एतच्च प्रागेव व्याख्यातम् । उपसंह- रति"तस्माद्"इति।आविर्भावतिरोभावरूपविरुद्धधर्मसंसगीदसङ्करोऽध्वना- मितिादृष्टान्तमाह-“यथा रागस्य" इति।पूर्व क्रोधस्य रागसंबन्धाऽवगमोद- र्शित इति,इदानीन्तुविषयान्तरवर्तिनो रागस्य विषयान्तरवर्त्तिनारागेण सं- बन्धावगम इति । दार्शन्तिकमाह-"तथा लक्षणस्य"इतिाननु सत्यप्यनेका- न्ताऽभ्युपगमेभेदोऽस्तीतिधर्मलक्षणाऽवस्थाऽन्यत्वे तदभिन्नस्यधर्मिणोप्य- न्यत्वप्रसङ्गास एव च नेप्यते।तदनुगमाऽनुभवविरोधादित्यत आह-"नधर्मी व्यध्वा' इति। यतस्ताद्भिन्नाधर्मास्यध्वानः धर्माणामध्वत्रययोगमेव स्फोर- यति-"ते" इति।लक्षिताः अभिव्यक्ता वर्तमानाइति यावताअलक्षिताः अनभिव्यक्ता अनागता अतीता इति यावत् । तत्र लक्षितां तां तामवस्था बलवत्वदुर्बलत्वादिकां प्राप्नुवन्तोऽनन्यत्वेन निर्दिश्यन्तेऽवस्थान्तरतो,न द्रव्यान्तरतः।अवस्था-शब्देन धर्मलक्षणाऽवस्था उच्यन्ते ।एतदुक्तं भवति अनुभव एव हि धर्मिणो धर्मादीनां भेदाऽभदौ व्यवस्थापयति। नोकान्तिके- ऽभेदेधर्मादीनां धर्मिणोधर्मिरूपवद्धर्मादित्वं,नाप्यैकान्तिके भेदे गवाऽश्वव- द् धर्मादित्वम् । सचाऽनुभवोऽनैकान्तिकत्वमवस्थापयन्नपि धर्मादिषूपज: नाऽपायधर्मकेष्वपि धर्मिणमेकमनुगमयन् धर्माश्च परस्परतो व्यावर्तयन् प्रत्यात्ममनुभयत इति, तदनुसारिणो (२) वयं न तमतिवर्त्य स्वेच्छया टि० (१) अयं च लक्षणपरिणामो न धर्मिणो येनाऽननुगतत्वप्रसङ्गः, किन्तु धर्मस्येत्याह 'न' इति। यतो धर्मा अतीतादिकालयोगिनो, न धर्मी = घटादयो धर्मा एव तां तां नवपुरातनाद्यवस्था प्राप्नुवन्तोऽवस्थान्तरत एव भिन्नत्वन निर्दि- श्यन्ते, न धर्मिणः सकाशाद् । द्रव्यस्य धर्मिणः सर्वाऽवस्थास्वनुगतत्वादिति भावः । . (२) तदनुसारिणः = अनुभवाऽनुसरणशीला इत्यर्थः।(३)तमतिवर्त्य = अनुभवमतिकम्येत्यर्थः । * अग्रिमग्रन्थाऽनुरोधेन, उपलभ्यमानमपि ( तदभिन्नम् ) इति पाठमुपैक्षिषि । -घटादय एव ध्यध्वान:- मृदादिरतस्ते ·विभूतिपाद भा० दुक्तः, कथम्, अध्वनो व्यापारण व्यवहितवादायदा धर्मः स्वव्यापारं न करोति तदाऽनागतो, यदा करोति तदा वर्तमानो, यदा कृत्वानिवृत्तस्तदाऽतीत, इत्येवं धर्मधर्मिणोर्लक्षणानामव- स्थानां च कौटस्थ्यं प्राप्नोतीति परैर्दोष उच्यते । नाऽसौ देोषः। कस्माद्, गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानां विमर्दवैचित्र्यात् । टी. धर्माऽनुभवान् व्यवस्थापयितुमीश्मह इति । अत्रैव लाकितं दृष्टान्तमाह “यथैका रेखा"इति । यथा तदेव रेखावल्यं तत्चत्स्यानाऽपेक्षया शतादि- लेन व्यपदिश्यत एवं तदेव धर्मिस्वरूपं तत्तद्धर्मलक्षणाऽवस्थाभेदेनाऽन्य. त्वेन प्रतिनिर्दिश्यत इत्यर्थः।दान्तिकार्थे दृष्टान्तान्तरमाह-“यथा चैकत्वे- वि" इति । अत्राऽन्तरे परोक्तं दोपमुत्यायति-"अवन्या इति । अव- स्थापरिणामे = धनलक्षणाऽवस्थापरिणामे, बोटस्थ्यदोषप्रसङ्ग उत्तो ध- मिधर्मलक्षणा विन्थानामापृच्छति-"कथम् इति । उत्तरमाह-“अध्वनी- व्यापारेण" इतिादनः किल योऽनागतोऽवा तस्य व्यापारः = क्षीरस्य व- र्तमानत्वं, तेन व्यवहित्वाद्हेतोः. यदा धनः = दधिलागः त्वन्यागरं = दाधिकाघारम्भ झीरे सन्नपि न करोति तदाऽनागतः, यदा करोति तदा व- मानः, यदाकृत्वानिवृत्तःसन्नेवस्वन्यापाराद दाविकाचारन्नाचदानीत. इत्येवं त्रैकाल्येऽपि सत्त्वाद् धर्मर्निगोर्लक्षणानामवत्यानां च कोटल्यं प्राप्नोति। सर्वदा सत्ता हि निचत्वं, चतुर्णामपि च नर्वदा नत्त्व ऽसत्त्वे या नालादः। तावन्मानं च लक्षणं कूटस्थानियतायाःान हि चितिमनंगी कूटस्थनिचायाः कश्चिदन्यो विशेष इति भावः। पन्हिति-"नानी दोषः हातानाला दोषः।कस्माद गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानं विनर्दः = अन्योन्या- ऽभिभाव्याऽभिभावकलं.तत्य वैचिच्याउ । एतदनं नवनि-निर्मदा सत्वं चतुर्गामति गुजिगुणानं तयारि गुणविनर्दविका नदानमा काराऽविर्भवतिगेनादेन. परिणानमालिनमान बटावित दि 355 रन नि::15 - है E se - ·११० पातञ्जलदर्शने । भा० थथा संस्थानमादिमद् धर्ममात्र शब्दादीनां विनाश्यवि- नाशिनां, एवं लिङ्गमादिमधर्ममात्र सत्त्वादीनां गुणानां विना. श्यविनाशिना, तस्मिन्*विकारसझेति । तत्रेदमुदाहरणं-मृद्- धर्मी पिण्डाऽऽकाराद् धर्माद् धर्मान्तरमुपसम्पद्यमानो धर्मतः परिणामते घटाऽऽकार इति । घटाऽकारोऽनागतं लक्षणं हित्वा वर्तमानलक्षण प्रतिपद्यत इति लक्षणतः परिणामते।घटोनवपुरा- णतां प्रतिक्षणमनुभवन्नवस्थापरिणाम प्रतिपद्यत इति । धर्मि- णोऽपि धर्मान्तरमवस्था धर्मस्याऽपि लक्षणान्तरमवस्थेत्येक ए- वद्रव्यपरिणामो भेदेनोपदर्शित इति एवं पदाथान्तरेप्वपियोज्य- मिति एतेधर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामाधर्मिस्वरूपमनतिक्रान्ता- टी० स्तुन स्वात्मभूतविकाराऽऽविर्भावतिरोभाव इति कोटस्थ्यम्।यथाहुः -"नित्यं तमाहुविद्वांसो यत्स्वभावो न नश्यति" इति । विमर्दवैचित्र्यमेव विकारवैचित्र्ये हेतुं प्रकृतौ विकृतौ च दर्शयति-“यथा" इति । यथा सं- स्थान = पृथिव्यादिपरिणामलक्षणम्, आदिमद् धर्ममात्रं विनाशि = ति- रोभावि, शब्दादीनां = शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्राणां स्वकार्यमपेक्ष्या- ऽविनाशिनाम् = अतिरोभाविनाम् । प्रकृतौ दर्शयति “एवं लिङ्गम्" इति, "तस्मिन् विकारसञ्जा" न त्वेवं विकारवती चितिशक्तिरिति भावः। तदेवं परीक्षकसिद्धां विकृति 'च' प्रकृतिं चादाहृत्य विकृतावेव लोकसिद्धायां गुण- विमर्दवैचित्र्यं धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामवैचित्र्यहतुमुदाहरति--"तत्रेदमुदा- हरणम् इति । नचाऽयं नियमो लक्षणानामेवाऽवस्थापरिणामइतिसर्वेषामेव टि० (१) यथा अविनाशिनां शब्दादीनां धर्ममात्रं पृथिव्यादिसंस्थानमादिमद् विनाशि च, एवं सत्त्वादीनां धर्ममात्रं महत्तत्वाख्यं लिङ्गमप्यादिमद् विनाशि चेत्यन्वयः । (२) इति = शब्दो हेत्वर्थे, यता धर्मादीनां सर्वेषामेवाऽवस्थाशब्दवाच्यत्वमत एक एव अवस्था रूप एव धर्मिपरिण'मो वास्तवस्तथापि ब्राह्मणवशिष्टन्यायेन त्रिवियभेदेनोपदार्शतइत्यर्थोऽयसेयः। (३) प्ते सर्वे परिणाम! धर्मिस्वरूपमनुगता इत्यत एक एत धरूपः परिणाम एव,मनि विशपान् लक्षणादिपरिणामान्, अभिष्लयत स्वस्मिन्नन्तभावयनीत्यर्थः । पूर्व हि धर्मलक्षणाऽय- स्थाभेदानामवस्याशब्दवाच्यत्वावस्थामा एकः परिणामस्तान्त्रिस्या परिभाषच्या निधीच्या इन्युक्तमत्र तु त्रयाणां भेदानां धशिययाव्यवाद धमस्प एवेकः परिणाम: पारमार्थिक इन्युक्तमिति भेदः । * तस्मिन् महत्तत्वादिरूप धर्म, विकाश = परिणाममा ।

·२११ - विभूनि पादः। भा० इयेक एव परिणामः सर्वानमन् विशेषानभिप्लवत । अथ कोऽयं परिणामः।अवस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरो. त्पत्तिः परिणामः॥ १३ ॥ तत्र- सू० शान्तोदिताऽव्यपदेश्यधर्मानुपातीधर्मी ॥१४॥ भा० योग्यताऽवच्छिन्ना धर्मिणः शक्तिरेव धर्मः,सच फलप्रसव.. भेदाऽनुमितसद्भाव एकस्याऽन्योऽन्यश्च परिदृष्टः । टी. धर्मलक्षणावस्थाभेदानामवस्थाशब्दवाच्यत्वादेकएवाऽवस्थापरिणामः सर्वसाधारण इत्याह-"धर्मिणोऽपि” इति । व्यापकं परिणामलक्षणमाह- "अवस्थितस्य" इति।धर्मशब्द आश्रितत्वेन धर्मलक्षणाऽवस्थावाचकः॥१३॥ यस्यैष त्रिविधः परिणामस्तं धर्मिणे सूत्रेण लक्षयति-"तत्र शान्तोदि- ताऽव्यपदेश्य धर्मानुपाती धर्मी ॥ १४ ॥ धर्मोऽस्या ऽस्तीति धर्मी। ना- ऽविज्ञाते धर्मे स शक्यो ज्ञातुमिति धर्म दर्शयनि-“योग्यता" इति। धर्मि- णोद्रव्यस्य मृदादेः, शक्तिरेव = चूर्णपिण्डघटाद्युत्पत्तिाक्तिरेव धर्मः, तेषां तत्राऽव्यक्तत्वेन भाव इति यावत् । नन्वेवमव्यक्तनया सन्तस्ते ततः प्रादुर्भवन्तूदकाऽऽहरणादयस्तुतैः स्वकारणादनासादिताः कुतःप्रामा इलत उक्तं-“योग्यताऽवच्छिन्ना" इतिाया ऽसौ घटादीनामुत्पत्तिानि नोदका- हरणादियोग्यताऽवच्छिन्ना,तेनादकाहरणादयोऽपि घटादिभिःस्वकारपणादेव प्राप्ता इति नाऽऽकस्मिका इति भावः। अथवा, के धर्मिण इन्यत्रांना योग्य- ताऽवच्छिन्ना धर्मिण इति. को धर्म इत्यत्रोत्तरं शक्तिरेवधर्मः तेषां योयनेय धर्म इत्यर्थः। अतस्तद्वान् धर्मीतिसिद्धं भवति। तन्नावे प्रमाणमाह "प व फलप्रसवभेदाऽनुमित" इति । एकस्य = धर्मिणः. अन्यथान्यदच = चूर्णपिण्डघटादिरूप इत्यर्थः, कार्यभदर्शनाच्च नित इति वावद परि- दृष्टः = उपलब्धः । नत्राऽनुभवाऽगहिणो बनानन्य नविन्डन्य दान्ता- (1) = दीवान : (२) शाम अशी काननुः = आप () ८ S म: । S -- ·ते पातजलदर्शने । भा० तत्र वर्तमानः स्वव्यापारमनुभवन धर्मो धर्मान्तरेभ्यः शा- न्तेभ्यश्चाऽव्यपदेश्येभ्यश्च भिद्यते । यदा तु सामान्येन समन्वा- ऽऽगतो भवति तदा धर्मिस्वरूपमात्रत्वात्कोऽसौ केनभिद्येतातत्र त्रयः खलु धर्मिणो धर्माः-शान्ता उदिता अव्यपदेश्याश्चेति। तत्र शान्ता ये कृत्वा व्यापारानुपरताः, सव्यापारा उदिताः, चाऽनागतस्य लक्षणस्य समनन्तरा, वर्तमानस्याऽनन्तरा अ. तीताः, किमर्थमतीतस्याऽनन्तरा नभवन्ति वर्तमानाः, पूर्वपश्चि- मताया अभावाद् । यथाऽनागतवर्तमानयोः पूर्वपश्चिमता नै वमतीतस्य तस्मानाऽतीतस्याऽस्ति समनन्तरः तदनागत एवं समनन्तरो भवति वर्तमानस्येति । टी. व्यपदश्याभ्यां मृच्चूर्णमूद्घटाभ्यां भेदमाह-“तत्र वर्तमान” इति।यदि न भिद्येत पिण्डवत् 'तर्हि' चूर्णघटयोरपि तहदेव स्वव्यापारव्याप्तिप्रसङ्ग इति भावः अव्यक्तस्यतु पिण्डस्य नोक्तं भेद-साधनं सम्भवतीत्याह-"यदा तु" इति।कोऽसौ केन = भेदसाधनेन भिद्यत इति । तदेवधर्माणां भेदसाध- नमभिधाय तं भेदं विभजते--"तत्र यः खलु"इतिाउदिता इति = वर्तमाना इत्यर्थः। अध्वनां पौर्वापर्य निगमयति "ते च" इति ।चोदयति = "किम- थम्" इति । किं निमित्तमतीतस्याऽनन्तरा न भवन्ति वतमाना इत्यर्थः । हनुमाह--"पूर्वपश्चिमताया अभावाद्" इति । विषयेण विषयिणीमनुपल- धिसूचयति । अनुपलम्भमेवोपलम्भवैधर्म्यण दर्शयति-"यथाऽनागतव. नमानयोः" इति। उपसंहगति--"तद" इति।तत् = तस्माद,अनागत एवं ममनन्तरःपूर्वत्वेन भवति वर्तमानस्य नाऽतीतः, अतीतस्य वत्तेमानः पूर्व- वेन समनन्तगेनाऽव्यपदेश्यः। तम्नावनां यविष्टोऽतीत इति सिद्रम् । स्यादेतद। अनुभयमानाऽनु- (१) नत्र ये म्युःजनि पाटान्तरं न स्यान्तं रजनीन । (२) वम प्रम्य वन मानन पर पूर्वपश्रिममाव रयत इथी। ३) यद्यपि यः पुरनमानः सानदा मायंट लिमि. यान उमटायोजन्य बाली याऽनुप- यात र ! ना! अनुमा ११५ र ११५.१ रन । दि ·विभूतिपादः । भा० अथाऽव्यपदेश्याः के ? सर्व 'सर्वात्मकमिति । यत्रोक्तं २) "जलभूम्योः पारिणामिकं रसादिवैश्वरूप्यं स्थावरेषु दृष्टं, तथा स्थावराणां जङ्गामेषु जङ्गमानां स्थावरेषु" इति। एवं जात्यनुग्छे- देन सर्व सर्वात्मकमिति। देशकालाकारनिमित्ताऽपवन्धान खलु टी० भूततया उदिताऽतीतौ शक्यावुन्नतुमव्यपदेश्यास्तु पुनधर्मा अव्यपदे- श्यतयैव शक्या नोन्नेतुमित्याशयवान् पृच्छति-"अथइति । अव्यपदे- श्याः के केषु समीक्ष्यामहे । अत्रोत्तरमाह “सर्व सर्वात्मकम् इति यत्रोक्तम्।" इति।तदेवोपपादयति-"जलभम्योः" इति।जलस्य हिरसरूपस्पर्शशब्दवतः, भूमेश्वगन्धरसरूपस्पर्शशब्दवत्याः पारिणामिकं ३) वनस्पतिलतागुल्मादिपु मूलफलप्रसवपल्लवादिगतरसादिवैश्वरूप्यं दृष्टमासोऽयमनेवमात्मिकायाभूमे- रनीदृशस्य वा जलस्य न परिणामोभावितुमर्हति ।उपपादित हि नाऽसदुत्पद्य- तइति।तथा स्थावराणां पारिणामिकं जङ्गमेषु =मनुष्यपशुमृगादिषु रसादि- वैचित्र्यं दृष्टम्।उपभुञ्जानाहितेफलादीनि रूपादिभेदसम्पदमासादयन्ति, एवं जङ्गमानां पारिणामिकं स्थावरेषु दृष्टम्। रुधिराऽवसेकात्किल दाडिमी- फलानि तालफलमात्राणि भवन्ति। उपसंहरति “एवम्” इति । एवं सर्व जलभम्यादिकंसर्वरसाद्यात्मकम्।तत्र हेतुमाह “जात्यनुच्छेदेन"इति । जल- त्वभूमित्वादिजातेः सर्वत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वेनाऽनुच्छेदात् । ननु सर्व चेत् सर्वात्मकं हंत भोः सर्वस्य सर्वदा सर्वत्रसर्वथा सन्निधानालमानकाली- ना भावानां व्यक्तिः प्रसज्ज्येता न खलु सन्निहिताविकलकारणं कार्य विलम्बितुमर्हतत्यित आह-" देशकाल'' इति । यद्यपि कारणं सर्व (१) सर्व वस्तु सर्वत्मक-सर्वशक्तिमदिवसः। व निमोमिने नमन अवस्थिताः सशरूपेण याः सर्वविकारमननमानपत यादे मारनेर मम शानाSों बाध्यः। (६) पत्र सानिमा दे. हा नियमानी. वर्यः ।(३) स्थायपु-बरयाना-"वना" र "देव नारायद ८२. पुतिमा वादियांवयं दृश दिएको अन्यायी. पामिशेरिननिमित नियमयः । मनमामि दाना सायाने पति का । ( देना। उस च. नरियाको ! - दि.

·२१४ पानजनदर्शने मा० समानकालमात्मनामभिव्यक्तिरिति । य एतेनभिव्यताइन भिव्यक्तेपू धर्मेष्वनुपाती सामान्यविशेषात्मा मोऽन्वयी धर्मी। यस्य तु धर्ममात्रमेवेदं (निरन्वयं तस्य भोगाऽभावः। कम्माद. अन्येन विज्ञानेन कृतस्य कर्मणोऽन्यत्कथं भोक्तृत्वेनाधिकि- येत। तस्मृत्यभावश्च । नाऽन्यदृष्टस्य स्मरणमन्यस्याऽस्तीति, वस्तुप्रत्यभिज्ञानाञ्चस्थितोऽन्वयी धर्मी यो धर्माऽन्यधात्वमभ्यु- पगतः प्रत्यभिज्ञायते। तस्मान्ने धर्ममा निरन्वयम् इति॥१४॥ टी०सर्वात्मकं तथाऽपि यो यस्य कार्य्यस्य देशः २'यथा कुङ्कुमस्य काश्मीरः तेषां सत्त्वेऽपि पाञ्चालादिषु न समुदाचार इति नि कुकुमस्य पाञ्चा- लादिष्वभिव्यक्तिः । एवं निदावे न प्रावृपः समुदाचार' ईति न तदा शा- लीनाम् । एवं न मृगी मनुष्यं प्रसूते । न तस्यां मनुष्याकारसमुदाचार इति । एवं नाऽपुण्यवान सुखरूपं भुङ्क्ते, न तस्मिन् पुण्यनिमित्तस्य समुदाचार इति । तस्माद् देशकालाऽऽकारनिमित्तानाम् अपवन्धाद-अप- गमान्न समानकालम्, आत्मनां भावानाम् अभिव्यक्तिरिति।तदेवधर्मान् विभज्य तेषु धर्मिणोऽनुगमं दर्शयति-“य एतेषु इति । सामान्यं =धर्मि- रूप, विशेषः धर्मः, तदात्मा उभयात्मक इत्यर्थः। तदेवमनुभवसिद्धम- नुगतं धर्मिणं दर्शयित्वा तमनिच्छतो वैनाशिकस्य क्षणिक विज्ञानमात्रं चित्तमिच्छतोऽनिष्टप्रसङ्गमुक्त) स्मारयति। “यस्य तु" इति । "वस्तु- प्रत्यभिज्ञानाच्च" इति। न हि देवदत्तेन दृष्टं यज्ञदत्तः प्रत्यभिजानाति। तस्माद् यश्चाऽनुभविता स एव प्रत्यभिज्ञातेति ॥ १४ ॥ टि० (१) धर्ममात्रम् इत्यस्य विवरणं 'निरन्वयम्' इति । यस्य = योगाचरस्य मते निर्व- मिकं विज्ञानमात्रं क्षणिकं च चित्वं तस्य मते कर्तृभोक्तृत्वयोवेय्यधिकरण्येन कृतनाशा- कृताऽभ्यागमनप्रसङ्ग इत्यर्थः ।(२) यो यस्य देशस्तत्र तयाऽभिव्यक्तिरिते शेषयित्ता व्याख्यम् । उदाहरति “यथा" इत्यादिना (३) समुदाचारः = विद्यमानता आविर्भाव इति यावत् । ( ४ ) शालीनामिसस्याऽग्रे अभिव्यक्यिरित्ययाहरणीयम् । (५) उक्तम् - "तत्प्रतिषेधार्थमेतत्वाऽभ्यास" इति सूत्रे भाष्ये उक्तमित्यर्थः । * पाञ्चालादिपु तेषां सत्तेऽपि नाऽऽविर्भाव इत्यर्थः । अतः ।

·विभूतिरादः। सू० क्रमाऽन्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ भा० एकस्य धर्मिण एक एव परिणाम इति प्रसक्त मान्यत्वं प- रिणामाऽन्यत्वे हेतुर्भवतीतितिदयघा वर्णमृत,पिण्डमृद्, घट- मृत, कपालमृत्. कणमृद्, इति च क्रमः । यो यस्य धर्मस्य समनन्तरो धर्मः स तस्य क्रमः। पिण्डप्रन्यवते, घट उप- जायते इति धर्मपरिणामक्रमः । लक्षापरिणामक्रमो घट- स्थानागतभावार्नमानभावक्रमः। तथा पिण्डस्य वर्तमान- भावादतीतभावक्रमःा नाऽतीतस्याऽस्ति क्रमः। कस्मात् पूर्वप- रतायां सत्यां समनन्तरत्वं सा तु नास्त्यतीतत्य, तस्माद द्वयोरेव टी०"क्रमाऽन्यत्वं परिणामाऽन्यत्वे हेतुः ॥१५॥किमकस्य धर्मिण एक एव धर्मलक्षणाऽवस्थालक्षणः परिणामः? उत बहवो धर्मलक्षणाऽवस्थालक्षणाः परिणामाः। तत्र र्कि प्राप्तम्-एकत्वाद् धर्मिण एक एव परिणानः। न हि ए- कल्पात्कारणात्कार्यभेदो भवितुमर्हति। तस्याऽऽकन्निकत्व प्रसाद इति। एवं प्राप्ते उच्यते, "क्रमाऽन्यत्वात्परिणाना ऽन्यत्वम् एकन्या मृदश्वर्ण- पिण्डयटकालकणाऽऽकारपरिणतिपरम्परा क्रमवती लौकिकपरीक्षक र. ध्यक्षं समीक्ष्यताअन्यच्चेदं चूर्णपिण्डयोरानन्तर्यम,अन्यच्च पिघट्योः, अन्यच घटकपालयोः। अन्यच्च कपालकणयोः एकत्र पन्याऽन्यत्र पूर्व- त्वात.लोऽयं क्रमभेदःपरिणाम एकस्मिन्ननवकल्पनानः परिमानभवनागदय- लिएकोऽपि च मृद धर्मी कमोनितिनतत्तलहकाग्निमवानानेग कन- वी परिणानपरम्पगमुहहन् नैनामाकस्मिकयनीति भावः धनरनिना- न्यत्ववलमणारिणानान्यत्वेऽवन्यानिपानान्यत्वे च मनानं नाय. त्वं हेतुरिनि।तदतागायोची कन्य धनि इनिः कनकनवतो. - । -: ::::

·. पातालदर्शने भा०लक्षणयोःक्रमः।तथाऽवस्था परिणामक्रमोऽपिक-घटस्या ऽभिनवस्य प्रान्ते पुराणता दृश्यते सा च क्षणपरम्पराऽनुपातिना क्रमेणाऽभिव्यज्यमाना परांव्यक्तिमापद्यत इति धर्मलक्षणाभ्यां च विशिष्टोऽयं 'तृतीयः परिणाम इति। त एते क्रमाः, धर्मधार्म- भेदे सति प्रतिलब्धस्वरूपा,धर्मोऽपि धर्मी भवत्यन्यधर्मस्वरूपा- पेक्षयेति। यदा तु परमार्थतो धर्मिण्यभेदोपचारस्तवारेण स एवाऽभिधीयते धर्मस्तदाऽयमेकत्वेनैव क्रमः प्रत्यवभासते । चित्तस्य द्वये धर्माः-परिदृष्टाश्चाऽपरिदृष्टाश्च । नत्र प्रत्ययात्मकाः परिदृष्टा, बस्तुमात्रात्मका अपरिदृष्टाः। टीभेदमास्थाय स तस्य क्रम इत्युक्तं "तथाऽवस्थापरिणामक्रम"इतिा-तथा हि कीनाशन(३)कोष्ठाऽगारे प्रयत्नसंरक्षिता अपि हि व्रीहयो हायनैरतिबहुभिः पाणिस्पर्शमात्रविशीर्यमाणाऽवयवसंस्थानाः परमाणुभावमनुभवन्तो दृश्य न्ते। न चायामभिनवानामकस्मादेव प्रादुर्भवितुमर्हति।तस्मात् क्षणपरम्परा- क्रमेण सूक्ष्मतमसूक्ष्मतरसूक्ष्मवृहबृहत्तरबृहत्तभादिक्रमेणप्राप्तेषुविशिष्टोऽयं लक्ष्यत इति। तदिदं क्रमाऽन्यत्वं धर्मधर्मिभेदमपेक्षत एवेत्याह"तएत" इति। आ विकारेभ्य आ च लिङ्गाद आपेक्षिको धर्मधर्मिभावो,मृदादेरपि तन्मात्रा- उपेक्षया धर्मवादित्याह“धर्मोऽपि" इति। यदापरमार्थधर्मिण्यलिङ्गेऽभेदोप- चारप्रयोगः,तवारेण = सामानाधिकरण्यद्वारेण धर्येव धर्म इतियावत,त. दैक एव परिणामो धर्मिपरिणाम एवेत्यर्थःाधर्मलक्षणाऽवस्थानां धर्मिस्वरूपा- ऽभिनिवेशात। तदनन धर्मिणो दूरोत्सारितं कूटस्थनित्यत्वमित्युक्तप्राय- म् । धर्मपरिणामं प्रतिपादयन् प्रसङ्गेन चित्तधर्माणां प्रकारभेदमाह"चि- त्तस्य"इति । परिदृष्टाः प्रत्यक्षाः, अपरिदृष्टा अपरोक्षाः । तत्र प्रत्यया- स्मकाः प्रमाणादयो रागादयश्च, वस्तुमात्रा इत्यप्रकाशरूपतामाह । टि० (१) यद्यव्यवस्था परिणामक्रमो धर्मपरिणामवन्नाऽव्यक्षं समीक्ष्यते, तथाप्यनमानेन तं साथ- यति "त्या" इति । * अपीयनोऽग्रे उच्यत इति शेषः । (२) विशिष्टः धर्मरक्षगपरिणामयोः বসনাবাঘষি পদ্বনিমগা স্বাস্থ্যসাথনগিথিন : (३) कीनाशेन कमावलेनेन्यः। अयम् प्रशिथिलायवभस्थानोन परमाणुगतः । (४) गन्धनमात्रादिमागभूताइपेक्षपेयर्थः ।

·- विभूतिपादः। २१७ भी ते च सप्तैव भवन्ति अनुमानेन प्रापितवस्तुमात्रसद्भावाः। "निरोधधर्मसंस्काराः परिणामोऽथ जीवनस् । चेष्टा शक्तिश्च चित्तस्य धर्मा दर्शनर्जिता" इति ॥ १५ ॥ अतो. योगिन उपात्तसर्वसाधनस्य बुभुत्सितार्थप्रतिपत्तये संयमस्य विषय उपक्षिप्यते- टी० स्यादेतद्, अपारदृष्टाश्चन्न सन्त्येवेत्यतं आह-"अनुमानेन" इति । अनुमानेन प्रापितो वस्तुमांत्रेणं सद्भावो येषां ते तथोक्ताः । पश्चान्मान- साधादागमोऽप्यनुमानं, सप्ताऽपरिदृष्टान् कारिकया संगृह्णाति-"नि- रोध इतिानिरोधो वृत्तीनाम् = असम्प्रज्ञाताऽवस्था चित्तस्याऽऽगमतः, संस्कारशेषभावोऽनुमानतश्च * समधिगम्यते । धर्मग्रहणेन पुण्याऽपुण्ये उपलक्षयति। क्वचित्कर्मेतिपाठस्तत्राऽपि तजनित पुण्याऽपुण्ये एव गृह्येते, ते चाऽऽगमतः, सुखदुःखोपभोगदर्शनाद्वाऽनुमानतो गम्यते । संस्कारस्तु स्मृतरेनुमीयते । एवं त्रिगुणत्वाच्चित्तस्य चलं च गुणवृत्तमिति प्रतिक्ष- णपरिणामोऽनुमीयते । एवं जीवनं = प्राणधारणप्रयत्नभेदोऽसंविदितश्वि- त्तस्य धर्मः श्वासप्रश्वासाभ्यामनुमीयते । एवं चेतसश्चेष्टा = क्रिया यथा यथा तेस्तैरिन्द्रियैः शरीरप्रदेशैर्वा सम्प्रयुज्यते साऽपि तत्संयोगादेवाऽनु- मीयते । एवं शक्तिरप्युट्टतानां कार्याणां सूक्ष्माऽवस्था चेतसो धर्मः स्थू- लकार्यानुभवादेवाऽनुमीयत इति ॥ १५ ॥ अतः परमाऽऽपादपरिसमाप्तेःसंयमविषयस्तदशीकारसूचनी विभूतिश्च वक्तव्या, तत्रोक्तप्रकार परिणामत्रयमेव तावत्प्रथममुपात्तसकलयोगाङ्गस्य टि० () अनः परं बुभुत्सितार्थप्रतिपत्तये योगिनिहासितार्थमाक्षात्कारप, धारणादिनिष्टस्य योगिनः संयमस्य विश्यविशेष उपक्षिय-विविच्य प्रददर्यते इत्यर्थः । (२) निरा वर्मयारागनगम्यत्वात्कथमनुमानमात्रप्रापितसदभावत्वनिस्वाशयाह "पना. स्वाधर्म्य इति । एतेन प्रत्यक्षादनु = पश्चान्नानमित्यनुमाननिनियुत्वयाऽऽगनदमनुमानवाचं. कमायुक्तम। (१) कस्य निरोध इत्याकाङ्क्षा पून्यति वृत्तीनाम् इति तस्यामाह-"agat- तेति चित्तस्य संप्रज्ञानावस्था, आगमतः = ये गाना नमविगन्यत इत्ययः । एतच्च प्रयने पाहे २१. निनो सम ।

·पातजलदर्शने। स० परिणामत्रयसंयमादतीताऽनागतज्ञानम् ॥१६॥ भा० धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामेषु संयमाद योगिनां भवत्यती- ताऽनागतज्ञानम्। धारणाध्यानसमाधित्रयमेकत्र संयम उक्तः, तेन* परिणामत्रयं साक्षास्क्रियमाणमतीताऽनाऽगतज्ञानं तेषु सम्पादयति ॥ १६॥ सू० शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराऽध्यासात्सङ्करस्ता- विभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ १७॥ भा०तत्रवाग्वर्णेष्वेवाऽर्थवती,श्रोत्रं च ध्वनिपरिणाममात्रविषयम् टी० योगिनः संयमविषयतयोपक्षिपति-सू० "परिणामत्रयसंयमादतीताऽना- गतज्ञानम् ॥१६॥ ननु यत्र संयमस्तत्रैव साक्षात्करणं तत्कथं परिणाम- यसंयमोऽतीताऽनागते साक्षात्कारयेदित्यत आह-"तेन" इति। तेन परि- णामत्रयं साक्षाक्रियमाणं तेषु परिणामेष्वनुगते येऽतीताऽनागते तद्विषयं ज्ञा- नं सम्पादयति। परिणामत्रयसाक्षात्करणमेव तदन्तर्भूताऽतीतानागतसाक्षा- करणात्मकमिति नविषयभेदः संयमसाक्षात्कारयोरित्यर्थः॥१६॥अयमपरः संयमस्य विषय उपक्षिप्यते, सू० “श-नम्" । अत्र वाचकं शब्दमाचिख्यासुः प्रथमं तावद् वाग्व्यापारविषयमाह-"तत्र" इति। वाग् = वागिन्द्रयं वर्ण- व्यञ्जकमष्टस्थानम् । यथाह अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा। जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च"इति।सा वाग् वर्णेष्वेव यथा लोकप्रतीतिसिद्धेष्वर्थवती, न च वाचक इत्यर्थः। श्रोत्रव्यापारविषयं निरू- पयति-"श्रोत्रम्"इति। श्रोत्रं पुनर्बनेरुदानस्य वागिन्द्रियाऽभिघातिनोयः परिणतिभेदो वर्णात्मा तेनाऽऽकारेण परिणतं तन्मात्रविषयं,नं तु वाचक- टि० (१) धनेरित्यत्यार्थमाह "उदानस्य" इति । हृदयदेशादागत्य वागिन्द्रियाऽभिहतस्यो- दानाल्यवायोर्यो वर्णाकारः परिणामविशेषस्तन्मात्रविश्य श्रोत्रं, न तु ध्वन्यपरिणामभूतवा- चकपदविषयमित्यर्थः । * संयमेन । वर्णाऽऽकारण ।

·२१६ विभूतिपादः । भा०पदंपुनर्नादाऽनुसंहारबुद्धिनिर्माद्यम् इति । वर्णा एकसमया- टी०विषयमित्यर्थः।यथालोकप्रतीतिसिद्धेभ्योवणेभ्योवाचकं भिनत्ति-"पदम्" इतिपदं पुनर्वाचकं नादाऽनुसंहारबुद्धिनिर्माह्य-यथा प्रतीतिसिद्वान् ना- दान्-वर्णान् प्रत्येकं गृहीत्वाऽनु पश्चाद्, या संहरति एकत्वमापादयति गौरित्येतदेकं पदमिति, तया पदं गृह्यते यद्यपिप्राच्योऽपिबुद्धयो वर्णाका- टि० (१) वर्णाः प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते प्रामाणिकैरिति सम्बन्ध: । अस्तु मिलितानां वाचकत्वमित्याशङ्कय कि वास्तवः समूह आश्रीयते, किं वा काल्पनिकः। न तावदाद्य इत्याह "एकसमयाऽसम्भवित्वाद्' इति । उच्चरितप्रध्वस्तानां वर्णानामेकसमयस्थित्यनहत्वात् परस्पर- निरनृग्रहात्माना=असंबद्धस्वभावा वर्णाः । अतो न वास्तवः समूह एषां संभवतीत्यर्थः । कथ. मुच्चरितप्रध्वंसिनो वर्णा इत्यत आह-"ते" इति। यतो वर्णाः पदत्वमप्राप्याऽत एवार्थमनुप- स्थाप्य क्षणे वाऽविर्भूय तिरोभूता उपलभ्यन्तेऽत उच्चरितप्रध्वंसिन इत्यर्थः। ये हि पदार्था एकस्मिन् देशे सहाऽवस्थिततपाऽनुभूयन्ते तेषु हि वहपु समूहन्यपदेशः। यथैकस्मिन् देशे सहाऽवस्थिततयाऽनुभूयमानेषु धवखदिरपलाशेष समूहव्यपदेशः। न च वर्णाः सहाऽवस्थितत- याऽनुभूयन्त इति न तेषां समूह इति भावः । नाऽपि कालनिकः समूहः सम्भवन्ति। परस्त्र- राश्रयप्रसङ्गाद् एकार्थप्रत्यायकत्वसिद्धौ तदुपाधिना वर्णेषु पदत्वप्रतीतिः, तसिद्धी चेकार्थ- प्रत्यायकत्वसिद्धिरिति । ननु त्वयाऽप्यभिव्यक्त एव स्फोऽटोऽर्थप्रत्यायक इत्यभ्युयोऽन्य- धा तस्य नित्यत्वेन सर्वदार्थोत्पादप्रसङ्गः स्पाद्, निरपेक्षस्य हेतोः सदातनत्वाद् । एवञ्च किं प्रत्येकं वर्णा व्यञ्जयन्ति स्फोट, किं वा सम्भूयेति तवाऽपि पक्षे चोद्य प्रसरति। यथाःकुमा- रिलभट्टाः “यस्याऽनवयवः स्फोटो व्यज्यते वर्णबुद्धिभिः । सोऽपि पर्य्यनुयोगेन नैकेनाऽपि विमुच्यते" इति चेद् , अत्राहुः। यथा हि रत्नतत्त्वज्ञानं प्रयमप्रतीतो स्फुटं न चकास्ति, अपि तु द्वित्रिचतुरनादिदर्शनजनितसंस्कारपरिपाकमचिवे चरमे चेतसि यधावदभिव्यज्यते, एवं धनयोऽपि प्रत्येक व्यग्नयन्तोऽपि न द्रागित्येव स्फुटतरं स्फोटात्मानमवभासयन्ति, अपि तु पूर्वपूर्वाऽभिव्यकिमान सस्कारसचिवोऽन्त्यो ध्वनिः स्फुटतम स्फोटमवभासयतीत्यन्यत्र विस्तरः। (२) गौरित्येतदेकं पदमित्येवमेकत्वमापादयति या बुद्धिस्तपा बुद्धया पद्वतिरिक्तं पदं गृह्यते तद्वाचकमित्यर्थः । एतेनैतदुक्तं भवति- वर्णव्यतिरिक्त एकप्रयत्नजन्यो नादा- ऽभिव्यङ्गोऽन्तःकरणग्राह्यो ध्वनिविशेषः शब्द एव वाचकः । स च स्तुटत्यर्थोऽस्मादिति व्युत्पत्त्या स्फुटपत अभिव्यज्यते वर्गगिति व्युत्पच्या वा महोट इत्युच्यते सादिकरिति । न च वर्णा एवाऽनुभूपन्ते, न तु तदतिरिष्यमानागरः स्तोट ति मान्यतः । गरिन्येक ·S पातजलदर्शने भा०ऽसम्भवित्वात्परस्परनिरनुग्रहात्मानस्ते पदमसंस्पृश्या स्थाप्याऽऽविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्य वर्णःपुनरेकैकः पदात्मा सर्वाभिधानशक्तिप्रचितःसहकारि टी०रं पदमेव प्रत्येकं गोचरयन्ति तथाऽपि न विशदंप्रथताचरमे तु विज्ञाने दतिविशदमिति नादाऽनुसंहारबुद्विनिर्ग्राह्यमुक्तम्। यस्तुवै जात्यादेकप ऽनुभवमविज्ञाय वर्णानेव वाचकानाऽऽतिष्ठते तं प्रत्याह-"वर्णा" इति खल्चमी वर्णाः प्रत्येक वाच्यविपयांधियमादधीरन् नागदन्तकाइव शिक ऽवलम्बनं,संहता वा ग्रावाण इव पिठरधारणमान तावत्प्रथमः कल्पः। ए स्मादर्थप्रतीतेरनुत्पत्तेः, उत्पत्ती वा द्वितीयादीनामनुच्चारणप्रसङ्गः। निय दितकिये कर्मणि विशेपानाधायिनः साधनस्य साधनन्यायाऽतिपातातः स्माद् द्वितीयः परिशिष्यते।सम्भवति हि ग्रावाणां संहतानो पिठरधारणमे समयभावित्वादावर्णानां तु योगपद्याऽसम्भवोऽतः परस्परमनुग्राह्याऽनुः हकत्वाऽयोगात्संभूयाऽपिनार्थधियमादधतेतेपदपमेकमसंस्पृशन्तस्तान त्स्येनाऽत एवाऽनुपस्थापयन्त आविर्भूतास्तिरोभूता अयःशलाकाकल प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते।यदि पुनः पदमेकं तादात्म्येन संस्पृशयुवीर तो नोक्तदोपप्रसङ्ग इत्याह-“वर्णः पुनरेकैकः पदात्मा"इति । सर्वाऽभिधार शक्तिप्रचितः सर्वाभिरभिधानशक्तिभिर्निश्चितो, गौः, गणः, गौरं, न * वर्ण-~-इत्यादि, द्योतयन्तीत्यन्तमेकं वाक्यमिति वाध्यम् । टि० पदं गामानय शुक्लामियेकं वाक्यमित्येवं नानावर्णपदातिरिक्त कपदवाक्याबगतेः सर्वजनीनर ट् । न चेयमेकत्वबुद्धिरभिन्नवस्तुनिर्भसा परस्परब्यतिरिव्यमानामनो वानव गांचायितुमर्हीं एकत्वनानात्वयोरेकवाऽसगवायाद् । नाऽप्ययगोपाधिक एकत्यप्रत्ययः। उपाधेर्निरूपत्वान तथाहि एकबुद्धिग्राह्यतारूपो वोपाधिः स्याद् , एकार्थीहेतुतारूपो वा न तायदायः। एक बुद्धिनिर्णाह्याणामपि धवखदिरपलाशानामेकत्वनिभीसप्रत्ययाऽनियतवाद । अन्यथा धवखदि पलाशा इति न जानु स्याद। नाऽपि द्वितीयः किं प्रत्येक याचका उत मिलिता इ.पादित वर्णेवेकार्थधीहेतुताया अनुपदं निराकरिष्यमाणत्वाद, इति दिक । (१) पस्तु-उपवाडनार्यमताऽनुपायी पावरस्वामी, कुमारिलमश्र इत्यर्थः । .

·२२१ सोऽपि - विभूतिपादः। भा०न्तरप्रतियोगित्वादेवरूप्यमिवाऽऽपन्नःपूर्वश्चोत्तरेणोत्तरश्चपू. वेणविशेषेऽवस्थापितइत्येवंबहवोवर्णाःक्रमाऽनुरोधिनोऽर्थसङ्केतेन टी० इत्यादिषु हि गकारो गोत्वाद्यर्थाऽभिधायिषु दृष्ट इति तत्तदभिधानशक्तिः। एवं, सोमः शोचिरित्यादिष्वीश्वरार्थाऽभिधायिषु पदेवोवर्णो तत्तदभिधानशक्तिः। एवं सर्वत्रोहनीयम् । स चैकैको वर्णो गकारादिः सह- कारि, यवल्लरमोकारादितदेव प्रतियोगि-प्रतिसंवन्धि यस्य तत्तथोक्त- स्तस्यभावस्तत्त्वं तस्माद्वैश्वरूप्यं नानात्वमिवाऽऽपन्नो न तु नानात्वमा- पन्नस्तस्य तत्त्वादेव, पर्वो वर्णः =गकार उत्तरेणीकारेण गणादियदेभ्यो व्यावर्त्य उत्तरश्चौकारो गकारेण शोचिरादिपदेभ्यो व्यावर्त्य विशेषे गो- स्ववाचके गोपदस्फोटेऽवस्थापितोऽनुसंहारबुद्धौ । अयमभिसन्धिः-अर्थ- प्रत्ययो हि वर्णनियतक्रमतया परस्परमसम्भवद्भिरशक्यःकर्तुम्।न च संस्का- रद्वाराऽऽग्नेयादीनामिव परमाऽपूर्वे वा स्वर्गे वा जनयितव्येऽनियतक- माणामपि साहित्यमर्थबुद्धयुरजनने वर्णानामिति साम्प्रतम्। विकल्याऽसह- त्वात्। स खल्वयं वर्णाऽनुभवजन्यः संस्कारः स्मृतिप्रसवहेतुः२), अन्यो- वाऽऽग्नेयादिजन्य इवाऽपूर्वाभिधानः । न तावदनन्तरः । कल्पनागौरवा- ऽऽपत्तेः। स एवं तावददृष्टपूर्वः कल्पनीयस्तस्य च क्रमवहिर्वर्णाऽनुभवैर- कस्य जन्यत्वं न सम्भवतीति तज्जातीयाऽनेकाऽवान्तरसंस्कारकल्प- नेति गौरवम्। नचैष ('ज्ञापकहेत्वङ्गमज्ञातस्तदङ्गतामनुभवतीति। न खलु दि० (१) ननु यथा स्वरूपतः माहित्याऽभावेऽस्याग्नेयादियागानां संस्कारद्वारा साहित्य परि- कल्य परमापूर्वजनकत्तमम्युयते तया वर्णनां स्वल्पतः साहित्याऽभावेऽपि मस्कारद्वारा साहित्यमादाय कथं नाऽयहेतु वमन्युपेयम्। यदाहु:-"यथाऽऽग्नेयादिकणि मानि सन्त्यति । संहत्य कुर्वने कार्य्यम वर्गास्तथैव न: इति. इत्यासां नियति "न च। संस्कारहारा" इति । (२) स्मृतिप्रसवहेतुः भावनाऽपरनामा स्मृतिकननहेरित्यर्थः (३) कल्पनागौरवमेवाह "स त" इति! सव= ख्यः संस्कार पवेत्यर्थः। अा- नेपादिषु शास्त्रबलत्तया कल्पनेऽपत्र तथा कल्लने मानामाव इत्यन्यत्र विन्तरः । (४) न कईले कल्पना गरिवं. किन्त्विनरेताप्रपदोपोऽपीडा नचाहाने अत्रे वेपन । न हि शब्दः सरूपतोऽने काऽविदितोऽविदिनसहानरय हितुवा- ·२२२ पातजलदर्शन। टी० संबन्धोऽर्थप्रत्यायनाऽङ्गमज्ञातोऽङ्गतामुपैति । स्मृतिफल प्रसवाऽनु- मितस्तु संस्कारःस्वकारणाऽनुभवविषयनियतो न विषयान्तरे प्रत्ययमाधा- तुमुत्सहते। अन्यथा यत्किञ्चेिबैकमनुभय सर्वः सर्व जानीयाद् इति । नच प्रत्येकवर्णाऽनुभवजनितसंस्कारपिण्डलब्धजन्मस्मृतिदर्पणसमारोहि- णो वर्णाः समधिगतसहभावा वाचक्रा इति साम्प्रतं, क्रमाऽक्रमविपरीत- क्रमाऽनुभूतानां तत्राऽविशेषणार्थधीमननप्रसङ्गा । नचैतत्स्मरणज्ञान पूर्वाऽनुभववर्तिनी परम्परतां गोचरयितुमर्हतितस्माद्वर्णेभ्योऽसम्भवन्न- ऽर्थप्रत्यय एकपदाऽनुभवमेव स्वनिमित्तमुपकल्ययति। नचैप पदेऽपि प्रस- ङ्गः। तद्वि प्रत्येकमेव प्रयत्नभेदभिन्ना ध्वनयो व्यञ्जयन्तः परस्परविस- दृशतत्तत्पदन्यजकध्वनिभिस्तुल्यस्थानकरणनिप्पन्नाः सदृशाः सन्तो- ऽन्योऽन्यविसदृशैः पदैः पदमेकं सदृशमापादयन्तः प्रतियोगिभेदेन तत्सा- दृश्यानां भेदात्तदुपधानादेकमपि अनवयवमपि सावयवमिवाऽनेकात्मकमि- वाऽवभासयन्ति। यथा नियतवर्णपरिमाणसंस्थान मुखमेकमपि मणिकृपा- गदर्पणादयो विभिन्नवर्णपरिमाणसंस्थानमनेकमादर्शयन्ति, न परमार्थतः सादृश्योपधानकल्पिता भागा एव निर्मागस्य पदस्य वर्णाः। तेन तदबुद्धिर्वर्णात्मना पदभेदे स्फोटमभेदमेव निर्भागमेव सभेदमिव स- मागमिवाऽऽलम्बते। अतो गोपदस्फोटभेदस्यैकस्य गकारो भागो गौरा- दिपदस्फोटसादृश्यन न निारयति स्वभागिनम् इत्याकारण विशिष्टो नि- टि० गादिवर, अपितु विदितो विदितमङ्गतिविदितसमस्तज्ञापनाङ्गश्च धमादियन प्रयापक) अन पदाचरितम्य बधिरेगाऽगृहीतम्य गृहीतम्य याऽगृहीतपणार्या नाऽयंप्रत्यायकलमा पवत्र्यापूर्वाभ्योऽस्य संस्कारः प्रत्यायनाङ्गमित्यर्थप्रत्ययात् प्रागयगन्तव्यः न च तहान- गमावायोऽलि अर्थप्रत्ययान नदयगमेहतातराश्रयप्रसनः । मंकाराज्यमासादयंगपा- प्रत्ययाच्च संस्कागऽवमाय इति ।(१) अनुताई मावनादयः संस्कार इन्पन अस्पृ. निक- नि । कविषयान्ता अर्थप्रत्ययजनने इत्यर्थः । (२) अन्यथायी पदपायान. 5मवयमम्बार द र श्रियमायने, नाऽन्यंतिनिपमानम्युपगम मनि । (३) नवनविनादिपवयंप्रायभावप्रमादिनिभायः। गनेर अनामने वा मर्यन र नियमानुसताना माप HIT- दया "न ने-" दिम भाग: पान १ ·विभूतिपादः। मा अवच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाऽभिधानशक्तिपरिवृत्ता गकारौकार- तर्जनीयाःसास्नादिमन्तमर्थद्योतयन्तीतिातदेतेषामर्थतङ्कतेना- चिञ्चिन्नानामुपसंहृतध्वनिक्रमाणां य एको बुद्धिनि सस्तत्पदं टीर्धारयतिाएवमोकारोऽपि भागः शोचिरादिपदसदृशतया न शक्तो निर्दारयि- तुंस्वभागिनं गोपदस्फोटमिति गकारेण विशिष्टो निर्धारयतिाअसहभावि- नामपि च संस्कारद्वारणाऽस्ति सहभाव इति विशेष्यविशेषणभावोपपत्तिान च भिन्नविषयत्वं संस्कारयोः, भागद्वयविषययोरनुभवयोस्तज्जन्मनोश्च सं- स्कारयोरेकेपदविषयत्वात्। केवलभागाऽनुभवेन पदमव्यक्तमनुभयतेऽनुसं- हारधिया तु भागाऽनुभवयोनिसंस्कारलब्धजन्मना व्यक्तमिति विशेषः । अव्यक्ताऽनुभवाश्च प्राञ्चः संस्काराधानक्रमण व्यक्तमनुभवमादधाना दृष्टा, यथाराहनसतो हस्तिप्रत्यया' अव्यक्ता व्यक्तवनस्पतिप्रत्ययहेतवः । न- चेयं विधा वर्णानामर्थप्रत्यायने सम्भविनी। नो खलु वर्णाःप्रत्येकमव्यक्तमर्थ- प्रत्ययमादधत्यन्ते व्यक्तमिति शश्यं वक्तुम्।प्रत्यक्षज्ञान एव नियमाद् व्यक्ता- ऽव्यक्तत्वस्य । वर्णाधयस्त्वर्थप्रत्ययो न प्रत्यक्षः। तदेष वर्णेभ्यो जायमानः स्फुट एव जायेत, न बा जायेत, नत्वस्फुटना स्फोटस्य तुवनिव्यङ्ग्यस्य प्र. त्यक्षस्य सतः स्फुटाऽस्फुटत्वं कल्प्येने इत्यसमानम् । एवं प्रत्येकवर्णाऽनुभ. वजनितमस्कारसहितात्रलब्धजन्मन्यनुतंहारबुडो संहना वर्णा एकपद्- स्फोटभावमापन्नाः प्रयत्नविशेषव्यङ्गचतया प्रयत्नविशेषस्य च नियत- क्रमाःपेक्षतया क्रमाऽन्यत्वे तदभिन्यञ्जकप्रयत्नविशेषाऽभावन तदभि- व्यक्त्यभावप्रसङ्गात् क्रमाऽनुरोधिनोऽर्थतङ्कतेनाऽवच्छिन्नाः सङ्केताऽवच्छे- दमेव लौकिक सभागपदविषयं दर्शयन्ति । इयन्तो = हित्राः, त्रिचतुराः, पञ्चपा, एते सर्वाऽभिधानशक्तिपरिवत्ता गकारोकारविसर्जनीयाः साना- हि. (६)यथा दूर-दवस्थितः सहकारततः पूर्व हस्पिलालकुमारणेन रूपेण प्रतिभासते. पुन- सलेच्यमानो मानना प्रतेन सहकारालना स्टंप्रतीयो तदिति भावः त्रीर- लन्यानमनि तिमयमा इति वा नचदिन्टद्यानुसार पहिले । (२) प्रयाविशेष- व्यङ्गरतपा माऽनगेकिन इत्यनिनेऽन्यः । तदुनाइनरकासन्याः २ ·२२४ -- । पातञ्जलदेर्शन भा०वाचकं वाच्यस्य सङ्केत्यते।तदेकं पदमेकबुद्धिविषय , , न क्षिप्तम्। अभागमक्रममवर्ण बौद्धमन्यवर्णप्रत्ययस्य परत्र प्रतिपिपादयिषया वरिवाऽभिधीयमानैः । श्रोतृभिरनादिवागव्यवहारवासनाऽनुविद्धया लोकबुद्ध्या सिद्धव टी दिमन्तमर्थमवद्योतयन्ति । तत्किमिदानी सङ्केताऽनुसारेण वर्णानामेव वाचकत्वम्। तथाच न पदं नाम किञ्चिदेकमित्यत आह-"तदेतेषाम्” इति। ध्वनिनिमित्तः क्रमो ध्वनिक्रमः। उपसंहृतोध्वनिक्रमो येषुते तथोक्ताः। बुद्धयां निर्भास्यते प्रकाश्यते इति बुद्धिनिर्भासः, सङ्केताऽवच्छिन्ना । स्थलदार्शलो. काऽऽशयाऽनुरोधेन गकारौकारविसर्जनीया इत्युक्तम्। गकारादीनामपि तहां गतया तादात्म्यन वाचकत्वात्। प्रतीत्यनुसारस्त्वेकमेव पदं वाचकमित्यर्थः । एतदेव स्पष्टयति-"तदेकम्' इति। तदेकं पदं लोकबुद्ध्या प्रतीयत इति संबन्धः । कस्मादेकमित्यत आह-“एकवुद्धिविषय” इति। गौरित्यकं पद. मित्येकाकाराया बुद्रपियो यतस्तस्मादेकम्। तस्य व्यञ्जकमाह-"एक- प्रयत्नाक्षिप्तम्” इति । रस इति पदव्यञ्जकात्प्रयत्नाद्विलक्षणः सर, इति पदव्यञ्जकः प्रयत्नः, सचोपक्रमतः सर-इति पदाऽभिव्यक्तिलक्षणफला. ऽवच्छिन्नः पूर्वीऽपरीभूत एकस्तदाऽऽक्षिप्तम् । भागानां सादृश्योपधानभे. दकल्पितानां परमार्थसतामभावाद् अभागम्।अत एव पूर्वाऽपरीभृतभागा. ऽभा दक्रमम्। ननु वर्णाः पूर्वाऽपरीभूतास्त चाऽस्यभागा इति कथमक्रम- मभागं चेत्यतआह-"अवर्षणम्” इतिानह्यस्य वर्णा भागाः, किन्तु सादृ- श्योपधानभेदात्पदमेव। तेन तदाऽऽकारेणाऽपरमाथसता प्रथते। न हि माणि कृपाणदप्पणादिवर्तीनि मुखानि मुखस्य परमार्थसतोऽवयवा इति । बौद्धम् = अनुसंहारबुद्विविदितम्। अन्त्यवर्णप्रत्ययस्य व्यापार: संस्कारः पूर्ववर्णाऽनुभवजनितसंस्कारसहितः तेनोपस्थापितं = विषयीकृतम्। वा. ऽनुभवतत्संस्काराणां च पदविषयत्वमुपपादितमधस्ताद। स्यादेतद, अभाग. मक्रममवण चत पदतत्त्वं कस्मादेवविध कदाचिन्न प्रथता न हिलाक्षारसाध्य सकोपधानाऽऽपादितामणभावः स्फटिकमणिस्तदपगम स्वच्छो धवलो ना. नुभूयते। तस्मात्पारमार्थिका एव वर्णा इत्यतआह "परत्र"इति । प्रतिपिया दपिपयां वर्णवाभिधीयमानः = उच्चायमाण: श्रयमाणा श्रीनृभिग्ना, ·२२५ विभूतिपादः। सत्संप्रतिपत्त्याप्रतीयते, तस्य संकेतबुद्धितः प्रविभाग=एताव तामेवजातीयकोऽनुसंहार एकस्याऽर्थस्य वाचक इति। सङ्केतस्तु पदपदार्ययोरितरेतराऽध्यासरूपःस्मृत्याऽऽत्मको,योऽयं शब्दः ० दियोऽयं वाग्व्यवहारो विभक्तवर्णपदनिबन्धनः, तज्जनिता वासना साप्यनादिरेव तदनुविद्धया तहासितया लोकबुद्धचा विभक्तवर्ण- रचितपदावगाहिन्या सिद्धवत् =परमार्थवत् सम्प्रतिपत्त्या संबादेन वृद्धा- नां पदं प्रतीयते । एतदुक्तं भवति-अस्ति कश्चिदुपाधिर्य उपधेयेन संयुज्यते वियुज्यते च । यथा लाक्षादिः। तत्रतद्वियोगेस्फटिकःस्वाभाविकेन स्वच्छ- धवलेन रूपेण प्रकाशतइति युज्यतेोपदप्रत्ययस्य तु प्रयलभेदोपनीतध्वनि- भेदादन्यतोऽनुत्सादात्तत्य च सदा सादृश्यदोषरूपिततया वर्णात्मनैव प्रत्य- यजनकत्वमिति कुतो निरुपाधिनः पदस्य प्रथा यथाहुः-"ध्वनयः सदृशा- ऽऽत्मानो विपर्यातस्य हेतवः । उपलम्भकमतेषां विपर्यासस्य कारणम् । उपायत्वाच्च नियतःपद्दर्शितदर्शिनामाज्ञानस्यैव च वाधयं लोके ध्रुवमुप- प्लव इति। यतः पदाऽऽत्मा विभक्तवर्णरूपितः प्रकाशत। अतःस्थलदर्शी लोकोवर्णानेवपद्मभिमन्यमानस्तानेवप्रकारभेदभाजोऽर्थभेदे सङ्केतयती- त्याह "तस्य" इति तस्य पदत्याऽऽजानत एकन्याऽपि सङ्केतबुद्धितःस्थू- लदर्शिलोकहिताय वर्णाऽऽत्मना विभागः । विभागमाह-"एतावताम" इति । एतावतां न न्यूनानाम ऽधिकानां वा, एवं जातीयको नैरन्तर्यक्रमवि- शेषः । अनुसंहार-एकबुद्यपग्रह, एकस्याऽर्थस्य गोत्वादेर्वाचक इति । ननु यद्येकन्याऽर्थन्याऽयं शब्दो बाचक इति सङ्केतो,हन्त भोः दाब्दार्थयोने- तरेतराध्यात्तस्तहीचत आह.-"सङ्केतन्तु" इति । रमतावात्मा स्वरूप * स्मृत्वान्नक, इत्पत्य पानिन्यायालय इल इन दिनकरः। बाधुनिइनाम दिनाना म्हटलर ने. इति निः। डि. (१) मला व्यास मदने-दिदिनः, भलेना (२)नामिनटो भिलेन ने नमान्ने किमल दृश्पटेरित- तपादननैव धन का प्रयास किमान ! (३) अतः समनः पन्नाला बिमा सन्दरः । २६ ·૨૨૯ पातजसपर्शने भा०सोऽयमर्थः, योऽर्थः स शब्द इत्येवमितरेतराऽध्यासरूपःस- बेन्तो भवति, इयेवमेते शब्दार्थप्रत्यया इतरेतराऽध्यासात्सकी- D,गौरिति शब्दो,गौरित्यर्थोगौरितिज्ञानमाय एषाम्पविभा- गज्ञः स सर्ववित् । सर्वपदेषु चाऽस्ति वाक्यशक्तिः, वृक्षइत्युक्ते- ऽस्तीति गम्यते,न सत्तापदार्थोव्यभिचरतीति।तथा नद्यसाधना टी० यस्य सतथोक्तः। न हि कृत इत्येव सङ्केतोऽर्थमवधारयत्यपितु स्मर्य- माणः । एतदुक्तं भवति-अभिन्नाकार एव सङ्केते कथञ्चिद् भेदं विकल्प्य षष्ठी प्रयुक्तेति । य एषां प्रविभागज्ञः स तत्र) संयमे भवति सर्व- वित सर्वभूतरुतज्ञ इति । तदेवं विकल्पितवर्णभागमेकमनवयवं पदं व्यु- स्पाद्य कल्पितपदविभागं वाक्यमेकमनवयब त्युत्पादयितुमाह, “सर्वप- देषु चाऽस्तिवाक्यशक्तिः" इति । अयमभिसन्धिः-परप्रत्यायनाय शब्दः प्रयुज्यते । तदेव च परं प्रति प्रतिपादयितव्यं यत्तैःप्रतिपित्सितम् । तदेव च तैः प्रतिपित्सतं, यदुपादानादिगोचरः। न पदार्थमात्रं तद्गोचरः, किन्तु वाक्यार्थ, इति वाक्यार्थपरा एव सर्वे शब्दाः। तेन स एव तेषामर्थः। अतो यत्राऽपि केवलस्य पदस्य प्रयोगस्तत्रापि पदान्तरेण सहकीकृत्य ततोऽर्थो गम्यते न तु केवलात् । कस्मात, तन्मात्रस्याऽसामर्थ्यात् । तथाच वाक्यमेव तत्र तत्र वाचक, न तु पदानि । तद्भागतयातु तेषामप्यस्तिवाक्यार्थ- वाचकशक्तिः पदार्थ इव पदभागतया वर्णानाम् । तेन यथा वर्ण एकैकः सर्वपदार्थाऽभिधानशक्तिप्रचित एवं पदमप्येकैकं सर्ववाक्यार्था- ऽभिधानशक्तिप्रचितम्। तदिदमुक्तं-"सर्वपदेषु चास्ति वाक्यशक्तिः,वृक्ष इत्युक्तेऽस्तीति गम्यते" अध्याहृताऽस्तिपदसहितं वृक्ष इति पदं वाक्यार्थे वर्त्तत इति तद्भागत्वाद वृक्षपदं तत्र वर्त्तत इत्यर्थः । कस्मात (१) मामाह-"गा:" इत्यादिना । (२) पटी = पदपदार्ययोगित पठीयाः । (३) नत्र प्राविभागविपये संयमे क्रियमाणे. सतीत्यर्थः । (४) पदान्तरण - अध्याता मत्यादिदातोगत्यर्थः । (५) नागतमा - वाक्याऽभययनयर्थः । * अमः। टि.

·. ર 1 प्राणान् धारयति] विभूतिपादः। भा०क्रियाऽस्तीति । तथाच, पचतीत्युक्ते सर्वकारंकाणामाक्षेपो, नियमार्थोऽनुवादः कर्तृकर्मकरणानां चैत्राऽग्नितण्डुलाना- मिति। दृष्टं च वाक्यार्थे पदरचनं,श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते,जीवति । तत्र वाक्ये पदार्थाऽभिव्यक्तिः। ततः टी० पुनरस्तीति गम्यत इत्यत आह-"न सत्तां पदार्थों व्यभिचरति" इति । लोक एव हि पदाना ऽमर्थाऽवधारणोपायः, स च केवलं पदार्थमस्त्यर्थे- नाभिसमस्य सर्वत्र वाक्यार्थीकरोति। सोऽयमव्यभिचारः सत्तया पदार्थ- स्य।अत एव शब्दवृत्तिविदां व्यवहारः-“यत्रान्यत् क्रियापदं नास्ति तत्रा- ऽस्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्तव्य" इति । क्रियाभेदाऽव्यभिचारि प्रातिपदिकम- क्त्वा क्रियाभेदं कारकाऽव्यभिचारिणं दर्शयति- “तथाच पचतीत्युक्ते" इति । पचतीत्युक्ते हि कारकमात्रस्य तदन्वययोग्यस्याऽवगमाद् अन्यव्या- वृत्तिपरस्त दानामनुवादः। तदेवं भेद एव वाक्यार्थ इति । तथाऽनपेक्षमपि पदं वाक्यार्थे वर्तमानं दृश्यत इति सुतरामस्ति वाक्यशक्तिः पदानामि- त्याह--"दृष्टञ्च" इति । नचैतावताऽपि श्रोत्रियादिपदस्य स्वतन्त्रस्यैवं- विधाऽर्थप्रत्यायनं, न यावदस्त्यादिभिरभिसमासोऽस्य भवति । तथाचाऽस्या- ऽपि वाक्याऽवयवत्वात्कल्पितत्वमेवेति भावः । स्यादेतत्, पदानामेव चेहा- क्यशक्तिः, कृतं तर्हि वाक्येन; तेभ्य एव तदार्थाऽवसायादित्यत आह- "तत्र वाक्य" इति । उक्तमतन्न केवलं पदात्पदार्थः प्रतिपित्सितःप्रती- ( १ ) नन्वाऽऽक्षेपस्वीकारे कारकवाचकपदानां कुत्राऽपि प्रयोगो न म्पादित्यत आह "नियमार्थोऽनुवाद" इति । कारकान्तरल्यावृत्यर्थक्षेत्रादिकळदिकारकाणां प्रयोगः क्रियत इति भावः । एतच्च "पदार्थाऽभिसंबन्धस्योपलब्धिर्भवति वाक्पे' इत्यादिनाऽवत्मत्रे महाभाष्ये- ऽपि स्पष्टमुपदिष्टमिति तत एव निरोक्ष्यम् । (२) उन्दोऽधीत इति वाक्यस्यायें श्रोत्रिय इति पदरननं दृष्टं प्राणान्धारपतीति वाक्याथै जीवनाति पदं दृष्टमित्यर्थः । (३) अभिममस्य अभे- सवय () शब्दवृत्तिविदां = "अस्तिर्भवतीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रदुध्यमानोऽप्यन गम्य- ते" इति वदतां कालापनमुनिमुल्पानामित्यर्थः । को व्यवहार इन्दन आर “यत्र" इति । मस्तिः = अधातुः, भवन्तीपरः = टपरक इत्यर्थः । भवन्नति स्टः मंशा प्राचाम् । टि. १ ·- २२८ पातम्जलवाने । पदं प्रविभज्य व्याकरणीय क्रियावाचकं कारकवाचकं वा, अन्यथा भवति । अश्वः, अजापय इत्येवमादिषु नामाऽऽख्या. त मारू प्यादनितिं कथं क्रियाययं कारके वा व्याक्रियतेति तेषां शब्दार्थप्रत्ययानां प्रविभागः । तद् यथा-वतते प्रासाद इति क्रियार्थः । श्वतः प्रासाद इति कारकार्थः शब्दः, क्रिया- टी० यत, न यावदेतत्पदाऽन्तरेणाऽभिसमस्यतं इति । तथा च वाक्यात्पदा- न्यपोढत्यकल्पितानि वाक्यार्थाच्चाऽपादृत्य तदेकदेशं कारकं वा, क्रियां वा तत्पदं प्रकृत्यादिविभागकल्पनया व्याकरणीयं व्याख्येयम्। किमर्थपुन- रेतावता क्लेशेनाऽन्वाऽऽख्यायत इत्यत आह- "अन्यथा” इति । घटो भवति, भवति भिक्षां देहि, भवति तिष्ठति, इति नामाऽऽख्यातयोश्च साम्याद् । एवम्, अश्वस्त्वम्, अश्वो यातीति । एवमजापयः पिव, अजा- पयः शत्रून् इति नामाऽऽख्यातसारूप्यादानातं नामत्वेनाऽऽख्यातल्वेन वा, अन्वाऽऽख्यानाऽभावे निष्कृप्याऽज्ञानं कथं कियायां वा कारके वा व्याक्रियेत । तस्माद्वाक्यात्पदान्यपाहृत्य व्याख्यातव्यानि, न तु अन्वा- ऽऽख्यानादेव पारमार्थिको विभागः पदानामिति । तदेवं शब्दरूपं व्युत्पाद्य शब्दार्थप्रत्ययाना सङ्कताऽऽपादितसङ्कराणामसङ्करमाख्यातुमुपक्रमते- "तेपां शब्दार्थप्रत्ययानाम्प्रविभाग” इति । “तद्यथा श्वेतते प्रासाद इति क्रियार्थः शब्दः" = स्फुटतरो ह्यत्र पूर्वाऽपरीभूतायाः क्रियायाः साध्य रूपायाः, सिद्धरूपः क्रियार्थः श्वेत इति भिन्नः शब्दः(२१ यत्राऽपि शब्दा- थयोः सिन्द्ररूपत्वं तत्राऽप्यादस्ति शब्दस्य भेद इत्याह-श्वेतः प्रासाद इति कारकार्थः शब्द” इति । अभिहितत्वाच्च कारकविभक्तेरभावः । ( १ ) यतो व.क्याथै : वि पदरचना भवत्यतः सन्देह स्थल पदं प्रकृतिप्रत्ययविभा. गनाइन्वाख्याय वाक्येन विवरणीयमित्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह "अन्यथा" इति । भवति- इति पदमाख्यातत्वेन, बटो भवतीत्यर्थकम् ? उत संबुद्धयन्तत्वेन, भवति भिक्षां देहीत्यर्थकम, यादो मनम्यन्नत्वन, भवति लिटतीत्यर्थकम् ? एवमश्व-इति पदं विधानोलीद निप्पन त्वं गमनमकारित्यर्थकम, उन घोटकवाचकत्वनाश्वो यातायकम ? एवम नागप-नि पदं पष्टीतमपन्वेन, बर्का दुध पिवेत्यर्थकम ? उत पतनिधाता शिनिपनत्येन, शान दगमाविनवानित्यर्थमित्येवं नामाऽऽलयातमाया यात्यार्थप्रतिपशिन भवादि विषय पदं नाऽन्तःऽऽस्यायनि भावः। (कवितंदनितिन्नाऽभिहितमाध्यरूपक्रियायाः का- हात,पत-निदा मदिनःमिर क्रियापी भिन्न इनिभायः । *अन्यायपानिपम ट० ·શરદ - विभूतिपादः। भा०कारकात्मा तदर्थः। प्रत्ययश्च । कस्मात्। सोऽयमित्यभि- संवन्धादे काकार एव प्रत्ययः सङ्केते इति । यस्तु श्वेतोऽर्थः स शब्दप्रत्यययोरालम्बनीभूतः। स हि स्वाभिरवस्थाभिर्विक्रिय- माणो न शब्दसहगतो न बुद्धिसहगत, एवं शब्द ३), एवं प्रत्ययो नेतरतरसहगत इति । अन्यथा शब्दोऽन्यथाऽर्थोऽन्यथा प्रत्यय इति विभागः। एवं तत्प्रविभागसंयमाद योगिनःसर्व- भूतरुतज्ञान सम्पद्यत इति ॥ १७ ॥ टी अर्थ विभजते-"क्रियाकारकात्मा तदर्थ इति । तयोः शब्दयोरर्थःक्रिया- त्माकारकात्मा चेत्यर्थः। प्रत्ययं विभजते प्रत्ययश्च"इति। च शब्देन तदर्थ- इत्येतत्पदमत्राऽनुकृप्यते। तदत्राऽन्यपदार्थप्रधानं संबध्यतोस एव क्रि- याकारकात्माऽर्थो यस्य स तथोक्तः । नन्वभेदेन प्रतीतेः शब्दार्थप्रत्ययानां सङ्करात्कुतःप्रविभाग इत्याशयवान् पृच्छति-"कस्माद् इति । उत्तरमाह- "सोऽयमित्यभिसंबन्धाद" इति। सङ्केतोपाधिरेकाकारप्रत्ययो न तु तात्त्विक इत्यथः । सङ्केतस्य निमित्तता दर्शिता, सङ्केत इति सप्तम्या । परमार्थमाह- “यस्तु श्वेतोऽर्थ इति अवन्था नवपुराणत्वादयः, सहगतः = सङ्कीर्णः । एवं प्रविभागलंयमाद् योगिनः सर्वेषाम्भूतानां पशुमगनरीनृपवयःप्रभृ- तीनां यानि रुतानि तत्राऽप्यव्यक्तं पदं तदर्थः, तत्प्रत्यश्च इति तदिह मनुष्यवचनवाच्यप्रत्ययेषु कृतः संयमः समानजातीयतया तेष्वपि कृत एवेति तेषां रुतं तदर्थभदं तत्प्रत्ययं च योगी जानातीति निदम् ॥१७॥ हिल (1) श्वेतते-इत्यस्य क्रिया = मध्यकोऽर्थः. शेत-इति अन्य कारक = मिद्धोऽयं इति भावः। (२) सोऽयमेन्यनिवन्धद् = देवनं परियोऽयं क्षेतरूपः कारको गुगो. पन श्वेवन इसम्मान देनाऽऽः प्रत्ययः मोऽयं न इत्यादी देताऽऽकारः प्रत्यय इन्पभेदयनितानविन इलेकिननः । ( ३ ) यथाऽयों न इत्ययमहरत एवंदनाऽयम्दानः । मेद प्रत्ययोऽदिन दार्थहन इत्यर्थः । मनले । ( १ ) ननु परीक्षका मीटर दर्थपरमा नन्त न तेवां भवानमन्सने इसन -"विदा" यमनन्य पद བངྒེའུ་་: -ཧཾ， ༢ཊ་དུ་འཨ; | (५) नः = अनुमन न देना। ।

·अत्रेदमाख्यानं श्रूयते-भगवतो जैगीषव्यस्य संस्कारसा- विपाको %= जात्यायुर्भोगरूपः, तस्य हेतवो धर्माऽधर्मरूपाः। पृ. जनं, कृतमिति गम्यते।परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनान्येव धर्माश्चि- त्तस्य तद्वदपरिदृष्टाश्चित्तधर्माः। तेषु श्रुतप्वनुमितेषु सपरिकरेषु संयमः संस्काराणां द्वयेषां साक्षाक्रियायै समर्थः । अस्तु तत्र संयमात्तत्साक्षा- निमित्तम् = पूर्वशरीरम् इन्द्रियादि च, साऽनुबन्ध 'संस्कारसाक्षात्कार त्कारः पूर्वजातिसाक्षात्कारस्तु कुत इत्यत आह-"न च देश"इति । एव नान्तरीयकतया जात्यादिसाक्षात्कारमाक्षिपतीत्यर्थः । स्वसंस्कारसंयम परकीयेप्वतिदिशति-"परत्राऽप्येवम्"इति । अत्र श्रद्धोत्पादे हेतुमनुभव- १३० पातजलदर्शने। स० संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥१ भा द्वये खल्वमी संस्काराः, स्मृतिक्लेशहेतवो वासना पा, विपाकहेतवो धर्माऽधर्मरूपाः। ते पूर्वभवाऽभिसंस्कृत परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनधर्मवदपरिदृष्टाश्चित्तधर्माः तेषु संयमः संस्कारसाक्षाक्रियायै समर्थः । न च देशका लनिमित्ताऽनुभवैविना तेषामस्ति साक्षात्करणम् । तदित्थं सं- स्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानमुत्पद्यते योगिनः । परत्रा- ऽप्येवमेव संस्कारसाक्षात्करणात्परजातिसंवेदनम् । क्षात्करणाद् दशसु महासर्गेषु जन्मपरिणामक्रममनुपश्यतो टी०सू० "संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम्॥१८॥ज्ञानजा हि संस्कारा स्मृतहेतवः, अविद्यादिसंस्कारी अविद्यादीनां क्लेशान हेतवः, विपाकहे- तवः- र्वेषु भवेषु अभिसंस्कृताः = निष्पादिताः स्वकारणैः। यथा "संस्कृतं व्य- दिना । आवट्यस्य जैगीषव्येण संवादनुपन्यस्यति-“अत्रेदमाख्यानं श्रूयते” इति। (१) संयमसिद्धिप्रकरणादत्र "संस्कारसंयमेन" इति सूत्रस्यादी देयम् । (२) अमी = सूत्रोक्ताः संस्कारा द्विविधा इत्यर्थः। के ते द्वषे इत्याह "स्मृति" १ ( ३ ) यथा परिणामचेष्टादपः सप्त चित्तधर्मा अतीन्द्रियास्तवहासनाक धर्माऽधर्मपाश्च संस्काराश्चित्तधर्मा अप्यतीन्द्रिया इत्यर्थः । (४) संस्कृत-शब्दी निष्पादितत्यर्थपर इत्यत्र दृष्टान्तमाह “यया" इति । (५) अनुबन्धाः = मातृपितृभन्मभूमिनगरकालादयः :सह यति इति साऽनुबन्धः । (६) पत्राऽपाति भाष्यस्याऽनाऽगतावस्थानां माविमन्मसंस्काराणां साक्षात्करणाद मदानमित्यर्थ इनि कश्रिद् . अत्र याग्यनुभव एव शरणम् ।

·विभूतिपादः ना० विवेकजं ज्ञानं प्रादुरभवद् । अथ भगवानाऽऽवट्यस्तनु- धरस्तमुवाच-दशसु महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतवुद्धिसत्त्वेन त्वया "नरकतिर्यग्गर्भसम्भवं दुःखं संपश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन सुखंदुःखयोः किमधिकमुपलब्धमिति भगवन्तमावट्यं जैगीषव्य उवाच-दशसुमहासर्गेषु भव्यत्वा- दनभिभूतबुद्धिसत्त्वेन मया नरकतिर्यग्भवं दुःखं संपश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन यत्किञ्चिदनुभूतं तत्सर्वे दुःखमेव प्रत्यवैमि । भगवानाऽऽवध्य उवाच-यदिदमायुष्मतः प्रवानवशित्वमनुत्तमं च सन्तोषसुखं किमिदमपि दुःखपक्षे निक्षिप्तमिति । भगवान् जैगीपव्य उवाच-विषयसुखाऽपेक्षयै- वेदमनुत्तमं सन्तोषसुखमुक्त, कैवल्याऽपेक्षया दुःखमेव ।वृद्धि- सत्त्व स्यायं धस्त्रिगुणः। त्रिगुणश्च प्रत्ययो हेयपक्षे न्यस्त इति । दुःखस्वरूपस्तृष्णातन्तुस्तृष्णादुःखसन्तापाऽप- गमात्तु प्रसन्नमवाधं सर्वाऽनुकूलं सुखमिदमुक्तमिति ॥ १८ ॥ स० प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९॥ भा प्रत्यये संयमात्प्रत्ययस्य साक्षात्करणात्ततःपरचित्तज्ञानम्॥१९॥ टी-महाकल्योमहासर्गः|तनुधर इति निर्माणकायसम्पदुक्ता। भव्यः= शोभनो, विगलितरजस्तमोमल इत्यर्थः । प्रधानवशित्वम् ऐश्वर्य, तेन हि प्रधान विक्षोभ्य यस्मै यादृशी कायेन्द्रियसम्पदं दित्तति तन्मै तादृशीं दत्ते. स्व. कीयानि च कायेन्द्रियाणि सहस्राणि निर्मायाऽन्तरिक्ष दिवि भुविच यथेच्छं विहरतीति । मन्तोपो हि तृष्णाक्षयो बुद्धिसत्त्वस्य प्रशान्तता धर्मः।। ३८॥ "प्रत्यस्य परचित्तज्ञानम्"।। ९||प्रत्ययस्य = परचित्तमात्रस्य साक्षात्कर- णादिति ॥ १९॥ यथा संस्कारलाक्षात्कारन्तद्नुवन्धपूर्वजन्मनाक्षात्कार-. टिक (१) त्वया मुटुःसपोर्म किनधिकमालयमिन्वयः । २) कि. दुपटर: : किंवा मुजबहुल इति पृष्ट जीपल्ली इक नादनाय ई दुरद " इत्यादिना ( ३ ) पशि चिमनभनमिन्द हुने विक। (१ कशिदार मुनादयति "दुखियो। ( ५ ननु मनमा दुव - नुत्तममुकाम इत्यादिनः मन्यनजरेतुन भनेर-दुः". स्व बन्धनासम्मुहमामलेय मुलानुन - ·निमित्तम - पूर्वशरीरम् इन्द्रियादि च, साऽनुबन्ध सरकारसाक्षात्कार एव नान्तरीयकतया जात्यादिसाक्षात्कारमाक्षिपतीत्यर्थः । स्वसंस्कारसंयम परकीयेष्वतिदिदाति-"परवाऽप्येवम्"इति । अत्र श्रन्द्वोत्पादे हेतुमनुभव- पातजलदर्शने। सू० संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥१८॥ भा०हये खल्वमी संस्काराः, स्मृतिक्लेशहेतवो वासनारू. पा, विपाकहेतवो धर्माऽधर्मरूपाः। ते पूर्वभवाऽभिसंस्कृताः परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनधर्मवदपरिदृष्टाश्चित्तधर्माः", तेषु संयमः संस्कारसाक्षाक्रियायै समर्थः न च देशका- लनिमिचाऽनुभवविना तेपामस्ति साक्षात्करणम् । तदित्थं सं- स्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानमुत्पद्यते योगिनः । परत्रा- ऽप्येवमेव संस्कारसाक्षात्करणात्परजातिसंवेदनम् । अत्रेदमाख्यानं श्रूयते भगवतो जैगीषव्यस्य संस्कारसा क्षात्करणाद् दशसु महासर्गेषु जन्मपरिणामक्रममनुपश्यतो- टी०सू० "संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम्॥१८॥ज्ञानजा हि संस्कारा स्मृतर्हेतवः, अविद्यादिसंस्कारा अविद्यादीनां क्लेशानां हेतवः, विपाकई तवः = विपाको = जात्यायु गरूयः, तस्य हेतवो धर्माऽधर्मरूपाः। पृ. र्वेषु भवेषु अभिसंस्कृताः = निप्पादिताः स्वकारणैः। यथा संस्कृतं व्य- जनं, कृतमिति गम्यतेोपरिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनान्येव धर्माश्चि- त्तस्य तद्वदपरिदृष्टाश्चित्तधर्माः। तेषु श्रुतेष्वनुमितेषु सपरिकरेपु संयमः संस्काराणां इयेषां साक्षाक्रियायै समर्थः । अस्तु तत्र संयमात्तत्साक्षा, कारः पूर्वजातिसाक्षात्कारस्तु कुत इत्यत आह-"न च देश"इति । त्यादिना । तआवश्यस्य जैगीपव्येण संवादनुपन्यस्यति-"अत्रेदमाख्यानं श्रूयते" इति। टि० (१) संयमसिदिप्रकरणादत्र "संस्कारसंयमेन" इति मूत्रस्यादो देयम् । (२) यमो = मत्रोक्ताः संस्कार द्विविधा इत्यर्थः। क ते द्वषे त्याह "स्मृति" इ. ( ३ ) यथा परिणामचंटादपः सप्त चित्तधर्मा अतीन्द्रियास्ताहासनाक पा धमाऽधर्मपाथ संस्काराश्रित्तधर्मा अप्यतीन्द्रिया इत्यर्थः । (४) मंत-गदा नियाटिनेत्यर्थपर इत्यत्र दृष्टान्तमाह "या" इति । (१) अनुदयाः मातृपितृमन्मभूमिनगरकामादयः। तमद यति इति माऽनुबन्धः। ( ) पराऽनि माध्यम्यानाडायस्यानां माविभागसंस्काराणां साक्षातरणाद माविनामदानमित्यर्थ नि ऋश्रिद , अत्र याम्यनुभव एवं शरणम ।

·.. विभूतिपादः भा० विवेकजं ज्ञानं प्रादुरभवद् । अथ भगवानाऽऽवट्यस्तनु- धरस्तमुवाच-दशसु महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतबुद्धिसत्त्वेन त्वया "नरकतिर्यग्गर्भसम्भवं दुःखं संपश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन सुखंदुःखयोः किमधिकमुपलब्धमिति। भगवन्तमावट्यं जैगीषव्य उवाच-दशसुमहासर्गेषु भव्यत्वा- दनभिभूतवुद्धिसत्त्वेन मया नरकतिर्यग्भवं दुःखं संपश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन यत्किञ्चिदनुभूतं । तत्सर्व दुःखमेव प्रत्यवैमि । भगवानाऽऽवट्य उवाच-यदिदमायुष्मतः प्रधानवशित्वमनुत्तमं च सन्तोषसुखं किमिदमपि दुःखपक्षे निक्षिप्तमिति । भगवान् जैगीषव्य उवाच-विषयसुखाऽपेक्षयै- वेदमनुत्तमं सन्तोपसुखमुक्तं, कैवल्याऽपेक्षया दुःखमेव ।बुद्धि- सत्त्व स्यायं धस्त्रिगुणः। त्रिगुणाश्च प्रत्ययो हेयपक्षे न्यस्त इति । दुःखस्वरूपस्तृष्णातन्तुस्तृपणादुःख सन्तापाऽप- गमानु प्रसन्नमवाधं सर्वाऽनुकूलं सुखमिदमुक्तमिति ॥ १८ ॥ सू० प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९॥ भा०प्रत्यये संयमात्प्रत्ययस्य साक्षात्करणानतःपरचित्तज्ञानम॥१९॥ टी. महाकल्पोमहासर्गः।तनुधर इति निर्माणकायसम्पदुक्त।। भव्यः = शोभना, विगलितरजस्तमोमल इत्यर्थः । प्रधानवशित्वम् = ऐश्वर्य्य, तेन हि प्रधान विक्षोभ्य यरमै यादृशीं कायेन्द्रियसम्पदं दित्सति तरमै ताही दत्त. कीयानि च कायेन्द्रियाणि सहस्राणि निर्मायाऽन्तरिक्ष दिवि भुवि च यथेच्छ विहरतीति । सन्तोपो हि तृष्णाक्षयो बुद्धिसत्त्वस्य प्रदान्तता धर्मः।।१८॥ "प्रत्यस्य परचित्तज्ञानम्॥३९॥प्रत्ययस्य :- पगचित्तमात्रय नामाकर- णादिति ।। १९॥ यथा संस्कारसाक्षात्कारस्तदनुवन्धपूर्वजन्मनामावार- टि ० (१) त्यया मुम्बयामा विधिव मालगाय: ।। दिद:::: किया Ba इति । गीदत्यो कामना दाद ....." इत्यादिना ( ३ ) परिव सामनभनिसदि। ( २ . मायाले "मि । ( ५ नमामि दुवक-7. དུས་༌་” ༌་ Fi: : '';：་ ༣ ༤ ཀ ༣rs:༤ ༣.པཱ་༌༌་---- :

·૨૩૨ । सू० नच तत्मालम्बनं तस्याविपयीमतवाद ॥२०॥ भा० रक्तं प्रत्ययं जानाति अमुश्मिनालम्बने रक्तमिति न जा- नाति परप्रत्यस्य यदाऽऽलम्भनं तद्योगिचिनेन नाऽऽलम्वनी- कृतं परप्रत्यमात्रंतु योगिचित्तस्याऽऽलम्बनीभूतमिति ॥ २० ॥ सू० कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्र- काशाऽसम्प्रयोगेऽन्तर्दानम् ॥२१॥ भा० कायरूपे संयमाद रूपस्य या ग्राला शक्तिस्तां प्रति वना. ति । ग्राह्यशक्तिस्तम्भे सति चक्षुःप्रकाशा ऽसम्प्रयोगेऽन्तर्धानमु- त्पद्यते योगिनः । एतेन शब्दाद्यन्तर्धानमुक्तं वेदितव्यम् ॥२१॥ टी०माक्षिपत्येवं परचित्तसाक्षात्कारोऽपि तदालम्बनसाक्षात्कारमाक्षिपेदिति प्राप्त आह-"न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वाद॥२०॥सानुबन्ध- संस्कारविषयोऽसौ संयमः, अयन्तु परचित्तमात्रविषय इत्यभिप्रायः॥२०॥ स. “काय-अन्त नम्" ॥२१॥ पञ्चात्मकः कायः। स च रूप वत्तयाचाक्षुषो भवति। रूपेण हि कायश्च तद्रूपं च चक्षुर्ग्रहणकर्मशक्ति- मनुभवति। तत्र यदा रूपे संयमविशेषो योगिना क्रियते तदा रूपस्य ग्राह्यशक्तिः रूपवत्कायप्रत्यक्षताहेतुः स्तभ्यते ३) *तस्माद् ग्राह्यशक्तिस्तम्भ सत्यन्त न योगिनः,ततः परकीयचक्षुर्जनितेन प्रकाशेन= ज्ञाननाऽसम्प्र- योगः, चक्षुर्ज्ञानाऽविषयत्वं योगिनः कायस्येति यावत् ।तस्मिन् कर्त्तव्ये- ऽन्तर्धानं कारणमित्यर्थः- "एतेन" इति काये शब्दस्पर्शरसगन्धसंयमात तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे श्रोत्रत्वग्रसनाघाणप्रकाशाऽसम्प्रयोगे तदन्तर्धा- नम् इति सूत्रमूहनीयम् ॥ २१ ॥ ( १ ) इदं भाष्यमेवेति विज्ञानभिक्षोरस्थान एव व्यामोहो, वृत्त्यादिविरोधात् । (२) रक्तं प्रत्ययं = रागयुक्तं परचित्तं जानाति, न त्वस्मिविषये रक्तमिति विशिष्य नानातीत्यर्थः। तत्र हेतुमाह "परप्रत्यय" इति । (३) रूपवत्कायप्रत्यक्षताहेतुर्या रूपस्य ग्राह्यशक्तःसा स्तभ्यते = प्रतिबध्यते इत्यर्थः। ( ४ ) तदन्तर्धानं = शब्दाद्यन्तर्धानमित्यर्थः । योगिनः शब्दादिकं न केनविद अध्यक्ष्यत इति भावः। * स्तम्भ्यत इति पाठस्त्वकर्मकत्वाऽभिप्रायेण । टिक .

·- विभूतिपादः। सू० सोपक्रमं निरूपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्त- ज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥ २२॥ भा० आयुर्विपाकं कर्म विविध-लोपक्रम, निरुपक्रमं च । तत्र यथाऽऽर्द्रवस्त्रं वितानित लघीयसा कालेन शुप्येत् तथा सोपक्रमम् । यथा च तदेव सम्पिण्डितं चिरेण संशुष्येद् एवं निरूपक्रमम् । यथा चाग्निः शुष्के कक्ष मुक्तो वातेन सम- न्ततो युक्तःक्षेपीयसा* कालेन दत्तथा सापक्रमम् । यथा वा स एवाऽग्निस्तृणराशौ क्रमशोऽवयवेषु न्यस्तश्चिरेण दहेजथा निरुपक्रमम्। तदैकमविकमायुष्करं कर्म विविध-लोपक्रमं नि- रुपक्रमं च । तत्संयमाद् अपरान्तस्य प्रायणस्य ज्ञानम् । अरिष्टेभ्यो बेति । त्रिविधमरिष्टमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमा- टी०सू० "सोऽपक्रम-बा ॥२२॥ आयुर्विपाकं च कर्न हिविधं-सो- पक्रम, निरुपानं च । यत् खल्बैकभविकं कर्म जात्यायु गहेतुन्तदा- ऽऽयुर्विपाकम् । तच्च किञ्चत्कालाऽनक्षनेव भोगदानाय प्रस्थित दत्त- बहुभोगमल्याऽवशिष्टफलं प्रवृत्तव्यापार केवलं तललत्य नहला भानु- मेकन शरीरणा शक्यत्वाहिलम्बने। तदिदंलोपक्रनन् । उनः % व्या- पारस्तत्तहितमित्यर्थः । तदेव तु दचन्तोकफलं तत्कालनपश्य फलदा- नाय व्याप्रियनाण कादाचिकमन्दव्यागारं निरूपानम् । एतंदव निदी- नाभ्यां विशयति-"तत्र यथा' इति । अत्रैवानिवेशद्याय निदर्शना- न्तरं दर्शयनि-"यथा वाऽग्निः" इति । पान्तम = नहालयनच्या- पगन्तो नरणं, तन्निन् कर्मणि धर्नाधर्मयोः दनादारान्तज्ञाननात- तच योगी सोननात्मनः कर्म विज्ञाय बहुन् कायाद निर्माय नहना फलं भुक्त्वा वेच्या नियते । प्रातड़िकनाह अग्न्यिो वा इति । अस्वित्त्रालयन्तीपरिष्टानि त्रिविधानिमाविहानि। विगतं वा- हि किनिविदेलान । दः । १३) महा। ।

·No text on this page.

·२१ विभूतिपोदः। भा० नास्ति समाधिरित। अतो न वलमुपेक्षातस्तत्र सयमाऽभा- वाद् इति ॥ २३ ॥ सु० बलेषु हस्तिवलादीनि ॥ २४ ॥ भा• हस्तिवले संयमाद हस्तिवलोभवति, वैनतेयवले संयमाद् वैनतेयबलो मवति, वायुवले संयमाहायुबल इत्येवमादि ॥२४॥ सू० प्रवृत्त्याऽऽलोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्ट- ज्ञानम् ॥२५॥ भा० ज्योतिष्मती प्रवृत्तिरुक्ता मनसस्तस्या य आलोकस्तं योगी सक्षमे वा व्यवहिते वा विप्रकृष्ट वाऽर्थे विन्यस्य तमर्थमधिगच्छति।२५ सू० भुवनज्ञानं सूर्ये संयमाद् ॥ २६ ॥ टी० मेव संयमान समाधिमात्रं तथाऽपि समाध्यन नर,कायोत्पादात्तमाधेः प्राधान्यात तत्र संयम उपचरितः । क्वचिद्भावना समाधिरिति पाठः। तत्र भावनासमाधी समूहस्य संयमस्याऽ वयवौ हेतु भवतः । वीर्य =प्रयत्नः, तेनमैत्र्यादिबलवतः पुंसः सुखित्वादिषु परेषां कर्त्तव्येषु प्रयत्नोऽवन्थ्यो भवतीति । उपेक्षा औदासीन्यम् । न तत्र भावना, नाऽपि सुखितादिवद् भात्यं किञ्चिदस्तीति ॥ २३ ॥ ० “वलेषु हस्तिवलादीनि ॥२४॥ यस्य बले संयमतत्य बलं लभत इति ॥ २४ ॥ तू० "प्रवृत्ता-ज्ञानम्" ।। २५ ।। नुन्ने व्यवहिते विप्रकृष्टे वा संयमने विन्यस्य तमर्थमधिगच्छतीति ।। २५ ॥ सू०"भुवनज्ञानं सूर्ये नयनाद"जा ध्रुवाइ-इनो मेमष्टान कानदेवननेन हिल (1) मायाऽ मदनमो नमान्य मदरम्य हेमन्तः ! महम्द स्महिलापरवद। रोकार का मार।

·No text on this page.

·२३७ विभूतिपादः! भा०सुमेरुमध्ये पर्वतराजः काञ्चनः। तस्य राजतवैदृर्यस्फटिक- हेममणिमयानि शृङ्गाणि । तत्र वैदूर्यप्रभानुरागान्नीलोत्पल- पत्रश्यामो नभसो दक्षिणो भागः, श्वतः पूर्वः, स्वच्छः पश्चिमः, कुरुण्डकाभ उत्तरः।दक्षिणपाइँ चाऽस्य "जम्बूायतोऽयं जन्बू- द्वीपः।तस्य सर्यप्रचाराट् रात्रिंदिवं लग्नमिव विवर्त्तते । तस्य'।' नीलभेतशृङ्गवन्त उदीचीनास्त्रयः पर्वता हिसहसाऽऽयामाः । तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाहस्राणि- रमणकं हिरण्मयमुत्तराः कुरव इति । निषधहेमकूटहिमशैला दक्षिणतो द्विसहसाऽऽयामाः,तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाह- साणि-हरिवष किम्पुरुषं भारतमिति । सुमेरो:(१) प्राचीना भद्राश्वा माल्यवत्सीमानः,प्रतीचीना केतुमाला गन्धमादनसी- मानः, मध्ये वर्षमिलावृतम्। तदेतद् योजनशतसहस्रं सुमेरो- टी० तस्य सूर्यप्रचाराद रात्रिंदिवं लग्नमिव विवर्त्तते।यमेवाऽस्य भागं सूर्य- स्त्यजति तत्र रात्रिः,यमेवभागमलङ्करोति तत्र दिनमित्यर्थः। सकलजम्वृ. द्वीपपरिमाणमाह तदेतद्योजनशतसहतूम् इति।किम्भूतंयोजनानां शतसह- टि० (१) यथाक्रम पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरभागेप वर्तन्त इति शेषः । (२) अस्य समेगे- रंगरि दक्षिणपाइवें जम्बूनामा वृक्षः, यता-पन्नाम्नाऽयं जम्बूद्वीप इत्युच्यत इत्यर्थः । (३) तस्य सुमेरोः, उदीचीना:-उत्तरस्यां दिशि विद्यमाना हिमहनयोजन विस्तार नीलादयस्त्रयः पर्वता वर्तन्ते तदन्तरेपु नेपां पर्वताना नवकारेषु प्रत्येकं नवसहमपोजनवि- स्ताराणि रम्यकादनि त्राणि वर्गगि तिष्ठन्ति । तत्र नीलगिरिरूतदिलानो वर्दने, नालस्योत्तरे भागे रमन वर्ष, तस्येत्तरे हिस्मय, दृवत उत्तरे समुद्रार्पन्नमुनाः कुरव इयर्थः । एवं पुरणानुसारेण दक्षिण दिश्पनि व्यवस्था कोपा । (१) नुमेरोः पूर्वदिति तयुक्तो मास्वान्नाननः । नव नमन मन्द्रा न्ता भद्रावन मानो देशाः । ममेरो पनि तिमि तसपुतो गन्धमादननामः । सीमानं कृत्वा ममुद्रपर्यन्ता मारमानानो देश इधः । * हासो अविशयः। - ·२३८ पातम्मनपर्शने भा०दिशि दिशि तदर्डन व्यूढम् । स खल्वयं शतसहसाऽऽयामो जम्बूद्वीपस्ततो द्विगुणेन लवणोदधिना वलयाऽऽकृतिना वेष्टि- ताततश्च द्विगुणा द्विगुणाः शाककुशकोंञ्चशाल्मलमगधपुष्कर- दीपा: सप्तसमुद्राश्च सर्षपराशिकल्पा: सविचित्रशैलावंतसा इक्षुरससुरासर्पिर्दधिमण्डक्षीरस्वादूदका: (१) सप्तसमुद्रवेष्टि तावलयाऽऽकृतयोलोकाऽलोकपर्वतपरिवाराः पञ्चाशयोजन. कोटिपरिसङ्ख्याताः । तदेतत्सर्व सुप्रतिष्ठितसंस्थानमण्डमध्ये व्यूढ़म्, अण्डं च प्रधानस्याऽणुरवयवो यथाकाशे खद्योतः।तत्र पाताले जलधौ पर्वतेष्वेतेषु देवनिकाया असुरगन्धर्वकिन्नरकि- पुरुषयक्षराक्षसभूतप्रेतपिशाचाऽपस्मारकाऽप्सरोब्रह्मराक्षसक • ष्माण्डविनायकाः प्रतिवसन्ति। सर्वेषु द्वीपेषु पुण्यात्मानो दे. वमनुष्याः। सुमेरुस्त्रिदशानामुद्यानभूमिः। तत्र मिश्रवनं नन्दनं चैत्ररथं सुमानसमित्युद्यानानि। सुधर्मा देवसभा, सुदर्शनं पुरं, टी. “ समित्याह-सुमेरोदिशि दिशि तदर्डेनव्यूढम् ” इति । तदन= पञ्चाशता योजनसहसूण, व्यूढं संक्षिप्तम्। यतोऽस्य मध्यस्थः सुमेरुः । । सप्तसमुद्राश्वसर्षपराशिकल्पा द्विगुणा द्विगुणा इति संबन्धः। यथा सर्षपरा- शिर्न वीहिराशिरिवोच्छितो नाऽपि भूमिसमस्तथा समुद्रा अमी इत्यर्थः। वि. चित्रैः शैलैरवतंसैरिव सह वर्तन्त इति सविचित्रशैलाऽवतसा द्वीपाः।तदेत. सर्व सद्वीपविपिननगनगरनीरधिमालावलयलोकाऽलोकपरिवृतं विश्वम्भ- रामण्डलं ब्रह्माण्डमध्ये व्यूढं संक्षिप्तं, सुप्रतिष्ठितं संस्थानं = सन्निवेशो यस्य तत्तथोक्तम्। ये यत्र प्रति वसन्ति तत्र तान् दर्शयति-"तत्र: पाताल" इति। सुमेरोः सन्निवेशमाह-"नुमेरुः” इति। तदेवं भूलोंके टि० (१) वर्तन्त इति शेषः। सप्तममुद्रा इत्यस्य विशेषणमिदम् । (२) समुद्रादिसहितानां सप्तद्वीपानां समुच्चित्य प्रमाणमाह-"सप्तसमुद्र" इति । एते सप्तद्वीपाः सप्तसमुद्रसहिताः सप्तसमुद्राद् बहि:स्थितेन लोकालोकपर्वतेन परिवृताः पञ्चाशद्योजनकोटिपरिमिता इत्यर्थः । - ·विभूतिपादः। भा०वैजयन्तः प्रासादः। ग्रहनक्षत्रतारकास्तु "ध्रुवेनिवद्रा वायु: विक्षेपनियमनोपलक्षितप्रचाराः सुमेरोरुपय्युपरि सन्निविष्टा विपरिवर्तन्ते । माहेन्द्रनिवासिनः पड् देवनिकायाः,-त्रिदशा अग्निष्वात्ता, याम्याः, तुषिता अपरिनिर्मितवशवर्तिनः, परिनिर्मितवशवर्तिनश्चेति । सर्वे सङ्कल्पसिहा अणिमा- यैश्वर्योपपन्नाः कल्पायुषो वृन्दारकाः कामभोगिन प्रोप- पादिकदेहा उत्तमाऽनुकूलाभिरप्सरोभिः कृतपरिवाराः। महति लोके प्राजापत्ये पञ्चविधो देवनिकायः-कुमुदाः, ऋभवः,प्र- तर्दना, अजनाभाः, प्रचितामा इति । एते महाभूतवशिनो ध्यानाऽऽहाराः कल्पसहस्रायुषः । प्रथमे ब्रह्मणो जनलोके चतुर्विघा देवनिकायो-ब्रह्मपुरोहिता ब्रह्मकायिका ब्रह्ममहा- कायिका अमरा इति । एते भूतेन्द्रियवशिनः। द्वितीये तपसि टी० सप्रकारमुक्त्वा सप्रकारमेवाऽन्तरिक्षलाकमाह-"ग्रह" इति । वि- विक्षेपो = व्यापारः । स्वोकमादर्शयति-"माहेन्द्रनिवातिन" इति । देव- निकायाः = देवजातयः । षण्णामपि देवानकायानां रूपोत्कर्षमाह-"सर्वे सङ्कल्पलिद्धा इति । सङ्कल्पमात्रादेवैषांविषया उपनमन्ति। वृन्दारकाः पज्याः, कामभोगिनो = मैथुनप्रिया, औषपादिकदेहाः = पित्रोः संयोग- मन्तरेणाऽकस्मादेव दिव्यशरीरमेषां धर्मविशेषाऽतिसंस्कृतेभ्योऽणुभ्यो, भवतीति । महलोंकमाह-"महति" इति । महाभूतवशिनः देतेभ्यो रोचते तत्तदेव महाभूतानि प्रयच्छन्ति । तदिच्छातच महाभूतानि तेन तेन संस्थानेनाऽवतिष्ठन्ते । ध्यानाहाराः = ध्यानमात्रतृप्ताः पुष्टा भवन्ति । जनलोकमाह-"प्रथम" इति । उक्तक्रनेण" "भूतेन्द्रियवदिन' हि. (१) ब्रहाः मूर्यादयः, नादि अभिन्याईनि. हम इन मोतीविना ले महादयो मेदिकनिष्यतया स्थित एदनक्क सोनिवि वान कहा कि तसञ्चारण हम मालेमा इद ममत्यर्थः । २. भूनेन्द्रियवान इत्यस्याने हिमाऽऽयप पिटे रही है। निम्नपूपलन्दने तया:२६:दा पानापन्य तकन तहमाद द्विगु नदार कहिले २ वर्ष विजन (३) मा ५८ जना बारमेर दे। = यद् य- ·२४० - पानाजलाशेने। भा० लोकेत्रिविधोदेवनिकायः-अभास्वरा,महाभास्वरा,सत्यमहा भास्वरा इति । एते भतेन्द्रियप्रकृतिवशिनो द्विगुणद्विगुणोत्त- रायुपःसर्वे ध्यानाऽऽहारा ऊर्ध्वरेतस उर्ध्वमप्रतिहतज्ञाना अ. धरभूमिष्वनावृतज्ञानविषयाः। तृतीये ब्रह्मणः सत्यलोके चत्वारो देवनिकायाः-अच्युताः,शुद्धनिवासाः, सत्याभाः, सज्ञासचिन- श्चतिकृतभवनन्यासाः स्वप्रतिष्ठा उपर्यपरिस्थिताःप्रधानव- शिनो यावत्सर्गायुषः। तत्राऽच्युताः सवितर्कध्यानसुखाःशुद्धनिवा साः-सविचारध्यानसुखाः, सत्याभा-अानन्दमात्रध्यानसुखाः, टी० इति। भूतानि पृथिव्यादीनि इन्द्रियाणि = श्रोत्रादीनि यथा नियो- तुमिच्छन्ति तथैव नियुज्यन्ते । उक्तक्रमाऽपेक्षया द्वितीयं ब्रह्मणस्तपो- लोकमाह-"द्वितीय" इति। “भूतेन्द्रियप्रकृतिवशिन” इति । प्रकृतिः पञ्चतन्मात्राणि तहशिनः, तदिच्छातो हि तन्मात्राण्येव कायाऽऽकारण परिणमन्त इत्यागमिकाः । “द्विगुण" इति । आभास्वरभ्यो द्विगुणा- ऽऽयुषो महाभास्वराः, तेभ्योऽपि द्विगुणायुषः सत्यमहाभास्वरा इत्यर्थः । "ऊध्वम्” इति।ऊर्ध्व सत्यलोके अप्रतिहतज्ञानाः।अवीचेस्तु' प्रभृति आ तपोलोकं सूक्ष्मव्यवहितादि सर्व विजानन्तीत्यर्थः । तृतीयं ब्रह्मणो लोकमाह-"तृतीय” इति । अकृतो भवनस्य = गृहस्य न्यासो यैस्ते तथोक्ता, आधाराऽभावादेव स्वप्रतिष्ठाः, = स्वेषु शरीरेषु प्रतिष्ठा येषां ते तथोक्ताः । प्रधानवशिनः = तादच्छातः सत्त्वरजस्तमांसि प्रवर्तन्ते । यावत्सर्गायुषः = तथाच श्रूयते- “ब्रह्मणा सह ते सधै संप्राप्ते प्रति- सञ्चरे । परस्याऽन्ते कृताऽत्मानः प्रविशन्ति परम्पदम्” इति । तदेवं चतुणी देवनिकायानां साधारणधर्मानुक्त्वा नामविशेषग्रहणेन धर्मविशेषा- नाह-“तत्र' इति । अच्युता नाम देवाः स्थूलाविषयध्यानसुखाः। तेन ते तृप्यन्ति । शुद्धनिवासा नाम देवा: सूक्ष्मविषयध्यानसुखाः। तेन ते तृप्यन्ति । सत्याभा नाम देवा इन्द्रियविषयध्यानसुखाः। तेन ते टि० (१) अधरभूमिष्वनावृतज्ञानविषया इति भाष्यस्याऽर्थमाह-"अवीचेः" इति । * अस्खलितवीर्याः। - ·विभातिपादः। भा० सज्ञासचिनश्चाऽस्मितामात्रध्यानसुखाःतेऽपि त्रैलोक्य- मध्ये प्रतितिष्ठन्ति, त एते सप्तलोका सर्व एव ब्रह्मलोकाः(२) विदेहप्रकृतिलयास्तु मोक्षपदे वर्त्तन्ते न लोकमध्ये न्यस्ता इति। एतद योगिना साक्षात्कर्त्तव्यं सूर्यद्वारे संयम कृत्वा, ततोऽन्य- त्रापिएवन्तावदभ्यसेद् यावदिदं सर्वं दृष्टमिति ॥ २६ ॥ सू० चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥ २७ ॥ भा. चन्द्रे संयमं कृत्वा नाराव्यूह विजानीयाद ॥ २७ ॥ सू० रुवे तद्गतिज्ञानम् ।। २८ ।। टी• तृप्यन्ति । सज्ञासचिनो नाम देवा अस्मितामात्रध्यानसुखाः । तेन ते तूप्यन्तिा ते एते सर्वे संप्रज्ञातसमाधिमुपासते । अथाऽसम्प्रज्ञातसमाधि- निष्ठा विदेहप्रकृतिलयाः कस्मान्न लोकमध्ये न्यस्यन्त इत्यत आह-"विदेह- प्रकृतिलयास्तु' इति । बुद्धिवृत्तिमन्तो हि दर्शितविषया लोकयात्रां वहन्तो लोकेषु वर्चन्ते, न चैवं विदेहप्रकृतिलयाः सत्यपि साऽधिकारत्व इत्यर्थः । तदेतद् आसत्यलोकम् आ चाऽवीचेोगिना साक्षात्करणीय, सूर्य्यद्वारे-सु- पुम्नायां नाडयाम् । नचैतावताऽपि तत्साक्षात्कारो भवतीत्यत आह-"तत" इति । ततोऽन्यत्रापि =नुषुम्नाया अन्यत्रापि योगोपाध्यायोपदिष्टेषु । 'या. वदिदं सर्व = जगदृष्टम्' इति । बुद्धिसत्वं हि स्वभावत एव विश्वप्रका- शनसमर्थ तमोमलावृत्तं यत्रैव रजसोयाट्यते तदेव प्रकाशयति, सूर्यहा- रसंयमोद्घाटितं भुवनं प्रकाशयति। न चैवमन्यत्राऽपि प्रसङ्गः। तत्संयनस्य तावन्मात्रोद्घाटनसामादिति सर्वमवदातम् ॥ २६ ॥ it० (१) तेरने अच्युनादपावासऽपि दहा-दमय एक लिटन न ब्रह्मा करे- वधी ले न मुक्ता इति नायः । (२) हिरण्यगर्भस्य लिङ्गटोनमक कायापलट बन्दुनः मई ६ लेकर का * बहाना (३) तामह गदन्यत्र दिवस मनावर "सम्" इति 1 + बन्लान- पहले।

·૨૪૨ 1 पातजनदर्शने। भा० ततो रुवे संयमं कृत्वा तारागाां गति जामीयाद । अर्च- विमानेषु कृतसंयमस्तानि विजानीयाद् ॥ २८ ॥ सू० नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥ २९ ॥ भा० नाभिचक्रे संयमं कृत्वा कायव्यहविजानीयाट्। वातपित्त- श्लेष्माणस्त्रयो दोपाःसन्ति,धातवःसप्त-त्वग्लोहितमांसस्ना- यवस्थिमज्जाशुक्राणि, पूर्व पूर्वमेषां बाह्यमित्येप विन्यासः।२९ सू० कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३० ॥ भा० जिवाया अधस्तात् तन्तुः, ततो ऽधस्तात् कण्ठः, ततोऽध. स्तात्कूपः। तत्र संयमात् क्षुत्पिपासे न वाधेते ॥३०॥ सू० कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥ ३१॥ भा० कूपादध उरसि कूर्माऽऽ कारा नाडी, तस्यां कृतसंयमः स्थि- रपदं लभते। यथा सो गोधा वेति ॥ ३१ ॥ टी० • तत्र तत्र जिज्ञासायां योगिनस्तत्र तत्र संयमः। एवं क्षुत्पिपासानिवृत्ति- हेतुः संयमः स्थैर्यहेतुश्च संयमः सूत्रपदैरुपदिष्टोभाष्येण च निगदव्याख्या- तेन व्याख्यात इति न व्याख्यातः॥२७॥२८॥२६ ॥ ३० ॥३१॥ टि० (१) इयता कालेनामुं राशिमिदं नक्षत्रं यास्यतीत्यादिकां गतिमित्यर्थः । (२) ऊर्ध्वमानेषु = आदित्यादिरथेष्वित्यर्थः । तानि = आदित्यादिरथानीत्यर्थः । (३) कायव्यूह - कायस्थपदार्थानां विन्यासविशेषमित्यर्थः। तमेव विन्यासविशपमाह "वातपित्त" इत्यादिना । (४) शुक्राद् मज्जा बाह्या, मज्जातोऽस्थीनीत्येवं पूर्व पूर्व वाह्यमित्यर्थः । (६) कुण्डलितसर्पवदवस्थिततया कूर्माकारं हृदयपुण्डरीकाख्यं नाड़ीचक्रम् । तत्र कृत- संयमो योगी स्थिरपदं = स्थिरां चित्तवृत्ति लभत इत्यर्थः । नाड्याः कूर्माऽऽकारत्वे दृष्टान्त- द्वयं “यथा सों, गोधा वा" इति । कुण्डलित इति। शेष इति विज्ञानभिक्षुः गोधायाः कुण्ड- लितत्वाऽभावात स्थिरपद एव निदर्शनद्वयं कथञ्चिद् व्याख्येयमिति तु युक्तमवैमि।

·विभूतिपादः सू० मूढज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२॥ भा० शिरःकपालेऽन्तश्छिद्रं प्रभास्वरं ज्योतिः, तत्र संयमातू) सिद्धानां द्यावापृथिव्योरन्तरालचारिणां दर्शनम् ॥ ३२ ॥ सू० प्रातिभाहा सर्वम् ॥ ३३ ॥ भा० प्रातिभं नाम तारकं, तद्विवेकजस्य ज्ञानस्य पूर्वरूपं, य- थोदये प्रभा भास्करस्यतेन वा सर्वमेवजानाति योगीप्राति- भस्य ज्ञानस्योत्पत्ताविति ॥ ३३ ॥ सू० हृदये चित्तसंविद् ॥ ३४॥ भा० यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म तत्र विज्ञानं तस्मिन् संयमाञ्चित्तसंविद् ॥ ३४ ॥ टी० सू० “मृर्द्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम्” ॥ ३२ ॥ मूईशब्देन सुषुम्ना नाम नाडी लक्ष्यते, 'तत्र संयम इति ॥ ३२ ॥ सू० "प्रातिभाहा सर्व ॥ ३३ ॥ प्रतिभा = ऊहः, तद्भवं प्रातिभं, प्रसङ्ख्यानहेतुसंयमवतो हि तत्प्रकर्षे प्रसङ्ख्यानोदयपूर्वलिङ्गं यदूहर्ज ज्ञानं तेन सर्व विजानाति योगी, तच्च प्रसङ्ख्यानसन्निधापनेन संसारा- त्तारयतीति तारकम् ॥ ३३ ॥ स० "हृदये चित्तसंविद" ॥ ३४ ॥ हृदयपदं व्याचष्टे-“यदिद- मस्मिन् ब्रह्मपुरे" इति । वृहत्त्वादात्मा ब्रह्म तस्य पुरं निलयः। तद्धि तत्र विजानाति स्वमिति। दहरं = गर्त तदेव पुण्डरीकमधोमुखं वेश्म मनसः । चित्तसंवेदनत्वे हेतुमाह-"तत्र विज्ञानम्" इति। तत्र संयमा- च्चित्तं विजानाति स्ववृत्तिविशिष्टम् ॥ ३४ ॥ टि० (२) शिरःफपालमध्ये यच्छिद्र तच्छिद्रस्याऽन्तर्यत्प्रभास्वरं ज्योतिस्तत्र संयमादित्यर्थः । (२) यथा सूर्योदयस्य पूर्वलिङ्गं प्रभा तहत् प्रसङ्ख्यानम्य पूर्वालङ्गं प्रातिभं ज्ञानमित्यर्थः । स्वप्रतिभोत्यमनौपदेशिकं ज्ञानं प्रातिभमित्युच्यते इति बोध्यम् ।* न सार्वत्रिकः ।

·पातलार्शने। सूसत्त्वपुरुषयोरत्यन्ताऽङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषोभोगः परार्थत्वात् स्वाऽर्थसंयमात् पुरुपज्ञानम्॥३५॥ भा०बुद्धिसत्त्वं प्रख्याशीलं समानसत्त्वोपनिवन्धने रजस्तमसी वर्श कृत्य सत्त्वपुरुषाऽन्यताप्रत्ययेन परिगतमा तस्माञ्च सत्त्वात्परिणा- मिनोऽत्यन्तविधर्मा शुद्धोऽन्यश्चितिमात्ररूपः पुरुषः। तथोरत्यन्ता ऽसङ्कीर्णयोः प्रत्ययाऽविशेपो भोगः पुरुषस्य । दर्शितविषयत्वात- टी०सू० “सत्त्व-ज्ञानम्।३५।यत्र''प्रकाशरूपस्याऽतिस्वच्छस्य नितान्ताभि- भूतरजस्तमस्तया विवेकख्यातिरूपेण परिणतस्य बुद्धिसत्त्वस्याऽऽत्य- न्तिकश्चैतन्यादसङ्करस्तत्र कैव कथा रजस्तमसोर्जडस्वभावयोरित्याशयवान् सूत्रकारः सत्त्वपुरुषयोरित्युवाच। इममेवाऽभिप्रायं गृहीत्वा भाष्यकारो- ऽप्याह-"बुद्धिसत्त्वम्प्रख्याशीलम्" इति । न प्रख्याशीलमात्रमपि तु विवेकख्यातिरूपेणपरिणतम् । अतो नितान्तशुद्धप्रकाशतयाऽत्यन्तसारूप्यं चैतन्येनेति सङ्कर इत्याह* “समान" इति। सत्त्वेनापनिवन्धनम् = अ- विनाभावः सम्बन्धः। समानं सत्त्वोपनिबन्धनं ययो रजस्तमसोस्ते तथोक्ते । वशीकारः = अभिभवः, । असङ्करमाह-"तस्माच्च" इति । चकारोऽप्यर्थकः। न केवलं रजस्तमोभ्यामित्यर्थः२० । 'परिणामिनः, इति वैधर्म्यमपरिणामिनः पुरुषादुक्तम्। प्रत्ययाऽविशेषः = शान्तघोरमूढ़रू- पाया बुद्धेश्चैतन्यबिम्बोद्ग्राहेण चैतन्यस्य शान्ताद्याऽऽकाराऽध्यारोपः, चन्द्रमस इव स्वच्छसलिलप्रतिबिम्बितस्य तत्कम्पनात् कम्पनाऽऽरोपः। भागहेतुमाह-"दर्शितविषयत्वाद्" इति । असकृद् व्याख्यातम् । ननु बुद्धिसत्त्वमस्तु पुरुषभिन्नं, भागस्तु पुंसः कुतो भिद्यते इत्यत आह टि० (१) बुद्धिपुरुषयोरित्यनुक्त्वा सत्वपुरुषयोरिति वदतः सूत्रकारस्याऽभिप्रायमाह “यत्र" इत्यादि । * 'इत्यत आह' इति पाठान्तरं तु चित्तमुद्वेजयति । (२) न केवलं रजस्तमोभ्यामसङ्कीर्णः पुरुषोऽपि तु यद्बुद्धिसत्त्वं सत्त्वपुरुषाऽन्यता: रूपेण परिणतं तस्मादपि बुद्धिसत्त्वात्परिणामिनो भिन्नः पुरुष इत्यर्थः ।

·२४५ विभूतिपादः । भा० स भोगप्रत्ययः सत्त्वस्य परार्थत्वाद् दृश्यः। यस्तु तस्माद्वि- शिष्टश्चितिमात्ररूपोऽन्यः पौरुषेयः प्रत्ययस्तत्र संयमात्पुरु- षविषया प्रज्ञा जायते। न च पुरुषप्रत्ययेन बुद्धिसत्त्वाऽऽत्मना पुरुषो दृश्यते। पुरुष एव प्रत्ययं स्वात्मावलम्वनं पश्यति। तथा- युक्तं,-"विज्ञातारमरे केन विज्ञानीयाद्” इति ॥ ३५ ॥ स. ततः प्रातिभश्रावणवेदनाऽऽदर्शाऽऽस्वादवार्ता जायन्ते ॥ ३६॥ टी."स" इति, स भोगप्रत्ययः = भोगरूपःप्रत्ययः सत्त्वस्य । अतः परार्थ- त्वाद् दृश्यो भोगः। सत्त्वं हि परार्थ संहतत्वात्, तद्धर्मश्च भोग इति सोऽपि परार्थः, यस्मै च परस्मा असौ तस्य भोक्तुर्भोगः, अथवाऽनुक्लप्रतिकूल- वेदनीयो हि सुखदु:खाऽनुभवो भागः। नचाऽयमात्मानमेवाऽनुक्लयति, प्रतिकूलयति वा । स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्। अतोऽनुकूलनीयप्रतिकूल- नीयार्थो भागः। स भोक्ता आत्मा । तस्य दृश्यो भोग इति । यस्तु तस्मा. त्यराद्विशिष्ट इति = परार्थादिति पञ्चम्यन्यपदाऽध्याहारेण व्याख्याता । स्यादेतत्, पुरुषविषया चेत्प्रज्ञा हन्तभोः पुरुषः प्रज्ञायाः प्रज्ञेय इति प्रज्ञा- न्तरमेव तत्र तत्रेत्यनवस्थापात इत्यत आह-"नच पुरुषप्रत्ययेन" इति । अयमभिसन्धिः। चित्या जडः प्रकाश्यते, न जड़ेन चितिः। पुरुषप्रत्यय- स्त्वचिदात्मा कथं चिदात्मानं प्रकाशयेत्। चिदात्मा त्वपराधीनप्रकाशो जडं प्रकाशयतीति युक्तम् । बुद्धिसत्त्वात्मना-इत्यचिद्रूपतादात्म्येन जड़त्वमाह । बुद्धिसत्त्वगतपुरुषप्रतिविम्बाऽऽलम्बनात्पुरुषालम्बनं, दर्प- णवन्मुखाऽऽलम्बनं न तु पुरुषप्रकाशनात्पुरुषाऽऽलम्बनम्। बुद्धिसत्त्वमेव तु तेन प्रत्ययेन संक्रान्तपुरुषप्रातिविन्यं पुरुपच्छायापन्न चैतन्यमालम्बन इति पुरुषार्थः । अत्रैव श्रुतिमुदाहरति-"वधापत्तन" इति ईदकोणा "विना- तारम्' इति । न केननिदिल्र्धः ॥३५॥सच न्यायको नवावधानं स्वकार्य पुरुषज्ञानमभिनिवर्तपति नाबत. वन्य पुग्लाद या विभूती. राध ताः सर्वा दर्शयति-न. "तः जापन्ले ॥ ६ ॥ • समाEिRE: हि. (MANEE विदर:

·२४६. पातञ्जलदर्शने भा० प्रातिभात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टाऽतीताऽनागतज्ञानं, श्राव- णाद् दिव्यशब्दश्रवणं, वेदनाद् दिव्यस्पर्शाऽधिगमः,अादर्शाद् दिव्यरूपसंविद्, आस्वादाद् दिव्यरससंविद, वार्तातो दिव्य- गन्धविज्ञानम्, इत्येतानि नित्यं जायन्ते ॥ ३६ ॥ सू० ते समाधावुपसर्गा' व्युत्थाने सिद्धयः ॥३७॥ भा० ते प्रातिभादयः समाहितचित्तस्योत्पद्यमाना उपसर्गाः। तद्- दर्शनप्रत्यनीकत्वाद्'२),व्युत्थितचिनस्योत्पद्यमानाः सिद्धयः॥३७॥ टी० तदनेन योगजधर्माऽनुगृहीतानां मनःश्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघाणानां यथासंख्य प्रातिभज्ञानदिव्यशब्दाद्यपरोक्षहेतुभाव उक्तः । श्रोत्रादीनां पञ्चानां दिव्यशब्दाद्युपलम्भकानां तान्त्रिक्यः सञ्ज्ञाः श्रावणाद्याः। सुगम भाष्यम् ॥३६॥ कदाचिदात्मविषयसंयमप्रवृत्तस्तत्प्रभावादमूरर्था- न्तरसिद्धीराधिगम्य कृतार्थम्मन्यः संयमाद्विरमेदत आह-"ते समाधा- वुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः” ॥ ३७ ॥ व्युत्थितचित्तो हि ता: सिद्धीर- भिमन्यते जन्मदुर्गत इव द्रविणकणिकामपिद्रविणसम्भारम् योगिना तु समाहितचित्तनापनताभ्योऽपि ताभ्यो विरन्तव्यम् । अभिसंहिततापत्रया- ऽऽत्यन्तिकोपशमरूपपरमपुरुषार्थः३) स खल्वयं कथं तत्प्रत्यनीकासु सि- द्विपु रज्यतेति सूत्रभाष्ययोरर्थः ॥ ३७ ॥ टि० सिद्धयो भवन्तीत्यर्थः । तत्र मनमोऽतीताऽनागतविप्रकृष्टव्यवहितसूक्ष्मपदार्थज्ञानसाम- र्य प्रातिभमित्युच्यते। एवं श्रोत्रस्य दिव्यशब्दश्रवणसामर्थ्य श्रावणमित्युच्यते । एवमग्रेऽपि स्वगादीनां तत्तत्सामर्थ्य वेदनादिपदेनाच्यते इति। यत्तु विज्ञानभिक्षुणा तत इत्यस्य पुरुषसाक्षा- त्कारादित्यर्थ इत्युक्तमातन्मन्दमातदर्शनप्रत्यनीकत्यादित्यागामिसूत्रेभाष्येप्रातिभादीनांपुरुषदर्श नप्रतिवन्धकत्ववचनात्प्रातिभादीनां साक्षात्कारफलत्वस्याऽयुक्तवादा नहि यद् यस्य प्रतिबन्धकं तत् तस्य फलमिति त्वदन्यः कश्चिड्डिम्भोऽप्यभ्युपैति। यत्तु चकाराद्यभावेन नेदं स्वार्थसंयमफलं "अद- सियन्तरमिति, तदपि नाअव्याहारेण तथार्थकरणे प्रत्यवायाऽभावाद । विनाऽपिचकारम. रहनयमानो गामश्वं पुरुष पशुप्" इत्यादौ समुच्चयस्य दृष्टत्वाच्ची तस्मात्पूर्वोक्तसंयमस्येवेदं पुल्पसाक्षात्कारात्प्राक्तनं सिद्धयन्तरामिति वाचस्पत्यमेव सूत्राऽवतरणं शोभनमित्यलं बहुना । (१) उपमर्गा:-विघ्नाः। (२) तस्य समाहितचित्तस्य यद्दर्शनं पुरुषसाक्षात्कारस्तःप्र. तिबन्धकतादित्यर्थः । (३) अभिमंहित: अभिलपितो दुःखत्रयाऽऽत्यन्तिकनिवृत्तिपः परमपुरुपायों येन म तयाक्तः । * धनलशम् । ' धनराशिम् ।

·२४७ विभूतिपादः। सू. वन्धकारणशैथिल्याप्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीराऽऽवेशः॥ ३८॥ मा० लोलीभूतस्य मनसोऽप्रतिष्ठस्य शरीरे कर्माशयवशाहन्धः प्रतिष्ठेत्यर्थः (१),तस्य कर्मणो वन्धकारणस्य शैथिल्यं समाधि- बलाद् भवति प्रचारसंवेदनं च चित्तस्य समाधिजमेव। कर्म- बन्धक्षयात् स्वचित्तस्य प्रचारसंवेदनाच्च योगी चित्तं स्वशरीरा- निप्कृष्य शरीरान्तरेषु निक्षिपति, निक्षिप्तं चित्तं चेन्द्रियाण्यनु पतन्ति, यथा मधुकरराजानं मक्षिका उत्पतन्तमनूत्यतन्ति निविशमानमनुनिविशन्ते तथेन्द्रियाणि परशरीराऽऽवेशे चित्तमनुविधीयन्त इति ॥ ३८॥ टी० तदेवं ज्ञानरूपमैश्वर्यं पुरुषदर्शनान्तं संयमफलमुक्त्वा क्रियारूपमैश्व- र्य संयमफलमाह-"वन्धकारण-आवेश: ॥३८॥ 'समाधिवलाद' इति । बन्धकारणविषयसंयमबलात्२)। प्राधान्यात्समाधिग्रहणम् । प्रचरत्य- नेनाऽस्मिन्निति प्रचारः, चित्तस्य गमाऽऽगमाऽवानो नाडयः । तस्मिन् प्रचारे लयमात्तद्वेदनं, तस्माच्च वन्धकारणशेधिल्यान तेन प्रतिवन्य- ते, अप्रतिबद्धमप्युन्मार्गेण गच्छन्न स्वशरीरादप्रत्यहं निष्क्रानति. न च परशरीरमाविशति तस्मात्तत्प्रचारोऽपि ज्ञातव्यः।इन्द्रियाणि च चित्ताऽनु- सारीणि परशरीरे यथाऽधिष्टानं निविशन्ते इति ॥ ३८॥ दि०()ोलामतस्य = ञ्चलमाया काम ·२४८ पातलदर्शने। सू० उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिप्वमङ्ग उत्कान्तिश्च ॥ ३९॥ भा०समस्तेन्द्रियवृत्तिःप्राणादिलक्षणा जीवनं, तस्य क्रिया पञ्च- तयो-प्राणो मुखनासिकागतिराहृदयवृत्तिः,समं नयनात्समान. श्चाऽऽनाभिवृत्तिः, अपनयनादपान आपादतलवत्तिः, उन्नयना दुदान अाशिरोवृत्तिः, व्यापी व्यान इतितेपां प्रधानः प्राणः । टी० "उदान-श्व"॥३९॥समस्तेन्द्रियवृत्तिर्जीवनं प्राणादिलक्षणा=प्राणा- दयो लक्षणं यस्याः सा तथोक्ताद्वयीन्द्रियाणां वृत्ति,ह्याऽऽभ्यन्तरी च। बाह्या रूपाद्यालोचनलक्षणा, आभ्यन्तरी तु जीवनम्। स हि प्रयत्नभेदःश- रीरोपगृहीतमारुतकियाभदहेतुः सर्वकरणसाधारणः।यथाहुः-"सामान्यकरण- वृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च"इति। तैरस्य लक्षणीयत्वात् । तस्य = प्रय. नस्य, क्रिया = कार्य पञ्चतयी। प्राण आ नासिकाऽग्रादा च हृदयादव- स्थितः । अशितपीताहारपरिणतिभेदं रसं तत्रतत्र स्थाने समम् = अनु रूपं नयन् समान,आ हृदयादा च नाभेरस्य स्थानम्। मूत्रपुरीषगर्भादीनाम- पनयनहेतुरपान, आ नाभरा च पादतलादस्य वृत्तिः । उन्नयनाद् = अ- लनयनाद् रसादीनामुदान, आ नासिकाऽग्रादा च शिरसो वृत्तिरस्याव्यापी व्यान: {एषामुक्तानां प्रधानं प्राणः, तदुत्क्रमे सर्वोत्क्रमश्रुतेः-“प्राणमुत्ता. मन्तमनु सर्वेप्राणाउत्क्रामन्ति" इति।तदेवं प्राणादीनां क्रियास्थानभेदेनभेदं टि० (१) अत्र समस्तेन्द्रियशब्देनाऽन्तःकरणत्रयमेव गृह्यते, न तु बाह्येन्द्रिपाण्यपि । सुपुप्तौ चक्षुगद्यपगमेऽपि प्राणव्यापारदर्शनाद। अत एव कपिलाचारीश्वरकृष्णश्चाऽन्तःकरणप्रस्ता- वे "त्रयाणां स्वालक्षण्यम्" इत्यनेनाऽसाधारणीरच्यवसायादिवृत्तीर्यथायथमुक्त्वा "सामान्य- करणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च" इत्यभिहित। एतेन समस्तेन्द्रियशब्देन बाह्याभ्यन्तरोभ- येन्द्रियग्रहणं वदन् विज्ञानभिक्षुर्गलहस्तितो वेदितव्यः । किञ्च "सामान्यकरणवृत्तिरिति" सूत्रव्याख्याने 'अन्ताकरणत्रयस्य साधारणा वृत्तिः प्राणादिः' इत्युक्त्या, अत्र तद्विरुद्धं वदन् कथमात्मानं टीककं मन्यते इति स एव वाच्यः ।

·२५६ विभूतिपादः। भा० उदानजयाज्जलपङ्गकण्टकादिष्वसङ्ग, उत्क्रान्तिश्च प्राय- यणकाले भवति, तां वशित्वेन) प्रतिपद्यते ॥ ३९ ॥ सू० समानजयाज्ज्वलनम् ॥४०॥ भा० जितसमानस्तेजस उपध्मानं कृत्वा ज्वलति २ ॥ ४० ॥ सू० श्रोत्राऽऽकाशयोः संवन्धसंयमाद् दिव्यं श्रोत्रम् ॥४१॥ भा० सर्वश्रोत्राणामाकाशंप्रतिष्ठा,सर्वशब्दानांचा यथोक्तं"तुल्य- टी० तदेवं प्राणादीनां क्रियास्थानभेदेन भेदं प्रतिपाद्य सूत्रार्थमवतारयति-"उ- दानजया इतिाउदाने कृतसंयमस्तजयाज्जलादिभिर्न प्रतिहन्यते,उत्क्रा- न्तिश्चाऽचिरादिनार्गेण भवति प्रयाणकाले। तस्मात्तामुत्क्रान्तिं वशित्वेन प्रतिपद्यते। प्राणादिसंयमातद्विजये विभूतय एताः क्रियास्थानविजयादि- भेदात् प्रतिपत्तव्याः ॥३९॥ • "समान-म्लातेजतः शारीरस्थोपध्मानम् = उत्तेजनम् ॥ ४० ॥ स्वार्थसंयमादन्वाचयशिष्टं श्रावणाद्युक्तम्। सम्प्रति श्रावणाद्यर्थादेव संय- माच्छावणादि भवतीत्याह-"श्रोत्र-श्रोत्रम् ॥४१॥ संयमविषयं श्रोत्रा- ऽऽकाशयोः सबन्धमाधाराऽऽधेयभावनाह-"सर्व इति । सर्वोत्राणामाह- कारिकाणामप्याकाशं = कर्णशकुलीविवरं प्रतिष्ठा, तदायननं श्रोत्रमा त- दुपकाराऽपकाराभ्यां'' श्रोत्रस्योपकाराऽपकारदर्शनात् शब्दानां च श्रोत्र- सहकारिणाम् । पार्थिवादिशब्दग्रहणे कर्तव्ये कर्णशप्कुलीनुपिरवनि श्रोत्रं (३)शितन-रजननयनामिनादानवेन. ताः- पद्यते नमत इत्यर्थ. उदानवशित विना नाम भवत्यत सानन्द यातिः। (२) लति सीन स्वर्ण दतकार्य इस ३निन्-निनोर . वरिपनस्य मानाऽऽल्यस्व प्रामस्य नायिकाममदनाम- हिर योगी प्रतिमानीला। (मेर: प. मित्वन मर-दुराशया" ! :: साका प्राविटेवामान महादशिरत्येनाऽऽनाई।

·No text on this page.

·२५१ ३ विभूतिपादः। भा द्विभुत्वमपि प्रख्यातमाकाशस्य शब्दग्रहणाऽनुमितं श्रोत्रं, वधिराऽवधिरयोरेकः शब्दं गृह्णात्यपरोन गृहातीति (१ तस्मा- च्छ्रोत्रमेव शब्दविषयम् । श्रोत्राकाशयोः संवन्धे कृतसंय- मस्य योगिनो दिव्य २) श्रोत्र प्रवर्तते ॥ ४१ ॥ सू० कायाऽऽकाशयोः संवन्धसंयमाल्लघुतुलसमाप- त्तेश्चाऽऽकाशगमनम् * ॥ ४२ ॥ टी यद्याकाशंनाऽभविष्यदन्योन्यं सम्पीडितानि मूर्त्तानिन सूचीभिरप्यभेत्स्य- न्त,ततश्च सर्वैरेव सर्वमावृतं स्याद् । नच मूर्त्तद्रव्याभावमात्रादेवानावरणम्, अस्याभावस्य भावाश्रितत्वेन तदभावेऽभावाद, न च चितिशक्तिस्त- स्याऽऽश्रया भवितुमर्हति । अपरिणामितयाऽवच्छेदकत्वाऽभावात् । न च दिक्कालादयः पृथिव्यादिद्रव्यव्यतिरिक्ताःसन्तिातस्मात्तादृशःपरिणतिभेदो नभस एवेति सर्वमवदातम् । अनावरणे चाऽऽकाशालिङ्गे सिद्धे यत्र यत्रा- नावरणं तत्र सर्वत्राऽऽकाशमिति सर्वगतत्वमप्यस्य सिद्धमित्याह-" तथा- ऽमूर्तस्य” इति। श्रोत्रसद्भावे प्रमाणमाह-"शब्दग्रहण" इति । क्रिया हि करणसाध्या दृष्टा।यथा छिदादिस्यिादिसाध्यातदिह शब्दग्रहणक्रिययापि करणसाध्यया भवितव्यम्।यच्च करणं तच्चश्रोत्रमिति।अथास्याश्चक्षुरादय एव कस्मात्करणं न भवन्तीत्यत आह "बधिराऽवधिरयोः" इति। अन्व- यव्यतिरेकाभ्यामवधारणम् । उपलक्षणं२)चैतवात्वग्वातयोदचक्षुस्तेजसो:- रसनोदकयो सिकापृथिव्योःसम्बन्धसंयमादिव्यत्वगाद्यप्युहनीयम्॥११ * चकारो विकल्लार्धकः । भत्र च लघूमवन बोमपोः स्यापोर्विकलो दोयो,नता- कारागमन इति प्येयम् । (1) इति दो यत इलः । एवञ्च पत इमादपतिरेको तान सोमंत्र सदाविप यो विषपो पस्प तत्तधेलधों रोपः। (२) दिल्या व तन्मात्रादिरूपनमान्दावाद । (३) उपलक्ष वेतन । माद सदाऽनाऽनन्दा रा!ि टिक ·૨૫૨ पाती। भा० यत्र कायस्तत्राकाशं' तयाऽवकासदानात्कारस्य । तेन सबन्धः प्राप्तिः। तत्र कृतसंयमो जित्वा तत्सबन्न लघुयुतुला- दियाऽऽपरमाणुभ्यः समापति लावा जिनसंबन्नो लघुः,लघु. त्याञ्च जले पादाभ्यां विहरति । ततस्तानाभितन्तुमात्रेविहृय रश्मिविहरतिाततो यथेष्टमाकाशगतिरस्य भवतीति ॥४२॥ सु० बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशा- ऽऽवरणक्षयः ॥४३॥ भा०शरीराद्दहिमनसो वृत्तिलाभो विदेहानामधारणासायदिश- रीरप्रतिष्ठस्य मनसो बहिर्वृतिमात्रेण भवति सा कल्पितेत्युच्यते। टी० सू० "काय-गमनम्॥ ४२ ॥ कायाऽऽकाशसम्बन्धसंयमाहा लघुनि वा तुलादौ कृतसंयमात् समापत्ति - चेतसस्तत्स्थतदजनता लब्ध्वेति । सिन्डिक्रममाह-"जले” इति ॥ ४२ ॥ अपरमपि परशरीरावेशहेतुं संयम क्लेशकर्मविपाकक्षयहेतुमाह-सू० "वहिः- क्षयः" । विदेहामाह"शरीराद्” इति।अकल्पिताया महाविदेहाया य उपायस्तत्प्रदर्शनाय कल्पितां विदेहामाह“सा यदि" इति । वृत्तिमात्रं कल्पना टि० ( १ ) कायाऽऽकाशयोर्यादृशः सम्बन्धोऽभीष्टस्तादृशमेवाह “यत्र" इति । यत्र आसनादौ, शरीरं तिष्ठति तत्र शरीराऽवच्छेदेनाऽऽकाशमपि वर्तते इत्यर्थः । तत्र हेतु- माह-"तस्याऽवकाशंदानाद" इति आकाशस्याऽवकाशप्रदातृत्वादित्यर्थः । फलितमाह-- तेनं इति । तेनाऽऽकाशेन सह यः कायस्य सम्बन्धः सं प्राप्तिरूपः, व्यापनमिति यावत तत्र-पूर्वोक्ने सम्बन्धे, कृतसंयमो योगी तत्सम्बन्धं नित्या - साक्षात्कारण स्वेच्छाऽधीनं कृत्वा, लधुर्भवतीत्यग्रिमणाऽन्वयः । द्वितीय हेतुं व्याचष्टे-लघुपु इत्यादिना, आ परमाणु- #पः = परमाणुपय॑न्तेपु, सूक्ष्मपदार्थेषु तूलादिपु संयमात्तेपु चेतसः समापत्ति लब्ध्या जितसबन्धः = स्वाधीनीकृतकायाऽऽकाशसवन्धो वा लघुर्भवतीत्यर्थः । लघूभवनानन्तरं यया परिपाटयाऽऽकाशगमनं भवति तामाह--"लघुत्वांच्च" इत्यादिना ।

·२५३ " विभूतिपादः। भा०या तु शरीरनिरपेक्षा वहिर्भूतस्यैव मनसो वहितिः सा खल्व ऽकल्पिता । तत्र कल्पितया साधययकल्पिता महाविदेहामिति, यया परशरीराण्याऽऽविशन्ति योगिनः। ततश्च धारणातः प्रका. शात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य यदावरशं = क्लेशकर्मविपाकत्रयं रज- स्तमोमूलं तस्य क्षयो भवति ॥ १३ ॥ सू० स्थूलस्वरूपसूक्ष्माऽन्वयार्थवत्त्वसंयमाद् भूतजयः ॥४४॥ भा-तत्र पार्थिवाद्याःशब्दादयो विशेषाः सहाऽऽकारादिभिर्धमः टी० ज्ञानमात्रं तेन।महाविदेहामाह-“या तु” इति । उपायोपेयते कल्पिता- ऽकल्पितयोराह-"तत्र"इति।कि परशरीरावेशमात्रमितो, नेत्याह-"ततश्च" इति। ततो धारणातो = महाविदेहाया मनःप्रवृत्तेः सिद्धेः, क्लेशश्च कर्म च ताभ्यां विपाकत्रयं जात्यायु गास्तदेतद्रजस्तमोमलम् । विगलितर- जस्तमसः सत्त्वमात्राद् विवेकख्यातिमात्रलमुत्पादात, तदेतद्विपाकत्रयं रजस्तमोमूलतया तदात्मकं सद् बुद्धिसत्त्वमावृणोति।तत्क्षयाच्च निरावरण योगिचित्तं यथेच्छं विहरति विजानाति चेति ॥ १३ ॥ "स्थूलं-जयः॥४॥ स्थूलं च स्वरूपं च सूक्ष्मं चाऽन्वयश्चाऽर्थवत्त्वं चेति स्थूलस्वरूपसूक्ष्माऽन्वयाऽर्थवत्त्वानि, तेषु संयमात्तजयः। स्थूलमाह "तत्र' इति । पार्धिवाः पाघसीयास्तैजसा वायवीया आकाशीया शब्दस- शरूपरसगन्धा यथासम्भवं विशेषाः पड्जगान्धारादयः शीतोष्णादयो नीलपीताद्यः कपायमधुरादयः सुरभ्यादयः । एते हि नामरूपप्रयोजनैः परस्परतो भिद्यन्त इति विशेषाः । एतेषां पञ्च पृथिव्यां, गन्धव चत्वारोऽप्लु,गन्धरसबर्ज त्रयस्तेजलि, गन्धरमन्पवर्ज हो नभवति, शब्द एवाकाशे। त एत ईदृशा विशेषाः महाकागादिभिधः स्यूल- वि०(१)न नमित्यर्थः । तत्र माह-" विन" का तापमानास्विकार सानिमात्रमेव समुलते, न कोई। नमा किन्तु रजस्तमो मिति भाषः ।

·२५४ पाताजलपरोंगे। भास्थूलशब्देन परिभाषिताः। एतद भूतानां प्रथमं रुपमाहितीय रूपं स्वसामान्यम्।मूर्तिर्भूमिः, स्नेहो जलं,बलिरुष्णता, वायुः प्र- णामी, सर्वतोगतिराकाश इति । एतत्स्वरूपशब्देनोच्यते। अस्य टी०शब्देन परिभाषिताः शास्त्रे । तत्राऽपि पार्थिवास्तावद् धर्माः- "आकारो गौरवं रौक्ष्य वरणं स्थैर्यमेव च । वृत्तिर्भदः २' क्षमा कार्य काठिन्यं सर्व- भोग्यता" | अपां धर्माः- "स्नेहःसौक्ष्म्यं प्रभा शौक्ल्यं मार्दवं गौरवं च यत् । . शैत्यं रक्षा पवित्रत्वं सन्धानं चौदका गुणाः" । तेजसा धर्माः-"ऊर्ध्वभाक् पावकं दग्धृ पाचकं लघु भास्वरम् । प्रध्वंस्योजस्वि वै तेजः पूर्वाभ्यां भिन्न- लक्षणम्" । वायवीयाधर्माः-"तिर्यग्यानं पवित्रत्वमाक्षेपो नोदनं बलम्। चलमच्छायता रौक्ष्यं वायोर्धर्माः पृथग्विधाः" । आकाशीया धर्माः- "सर्वतोगतिरव्यूहो५ विष्टम्भश्चेति च त्रयः । आकाशधर्मा व्याख्याताः पूर्वधर्मविलक्षणाः"। त एत आकारप्रभृतयो धर्मास्तैःसहति । आकारभ सामान्यविशेषो गोत्वादिः। द्वितीयं रूपमाह-"द्वितीयं रूपं स्वसामान्यम्" इति । मूर्तिः = सांसिद्धिक काठिन्यं, स्नेहो जलं मज्जा पुष्टिबलाधान- हेतुः, वह्निरुष्णता-औदय सौर्ये भौमे च सर्वत्रैव तेजसि समवेतोष्ण- तेति । सर्व चैतद् धर्मधर्मिणोरभेदविवक्षयाऽभिधानम्।वायुः प्रणामी = वहनशीलः। तदाह-“चलनेन तृणादीनां शरीरस्याऽटनेन च । सर्वगं वायु- सामान्यं नामित्वमनुमीयते"। सर्वतो गतिराकाशः,सर्वन शब्दोपलब्धि- दर्शनात्।श्रोत्राऽऽश्रयाऽऽकाशगुणेन हि शब्देन पार्थिवादिशब्दोपलब्धि- टि० (१) स्वसामान्य स्वस्वसामान्यमित्यर्थः । यस्य यत्सामान्यं तद्दर्शयति-"मूर्तिः" इत्या- दिना । मूर्तिमती भूमिः, स्नेहवनिलामत्येवं वक्तव्येऽपि मूर्तिभूमिरित्याद्यभिधानं धर्ममिणोः सामान्यविशेषयोस्तादात्म्यप्रतिपादनायेत्यवधेयम्। (२) वृत्तिः = सर्वभूताऽऽधारता, भेदः विदारणं, क्षमा = सहिष्णुता। (३)रक्षा=दुर्गादिद्वारा रक्षकत्वं,सन्धान विश्लिष्टानां मेलनम्। (४) आक्षेपः = पातनं, नोदनं - कम्पनम् । (६) सर्वतो गतिः = व्यापित्वम्, अव्यूहः सर्वपदार्थविश्लेपकरणत्वम्, अविष्टम्भः = अवकाशप्रदातृत्वम् । ।

·२५५ विभूतिपादः भा०सामान्यस्य शब्दादयो विशेषाः। तथाचोक्तम्- “एकजाति- समन्वितानामेषां धर्ममात्रव्यावृत्तिः इति । सामान्यविशेष- समुदायोऽत्र द्रव्य, द्विष्ठोहि समूहः-प्रत्यस्तमितभेदाऽवयवाऽनु- गतःशरीरं वृक्षो यूथं वनमिति । शब्देनोपात्तभेदाऽवयवाऽनु- टीरित्युपपादितमधस्तादाएतत्स्वरूपशब्देनोक्तम्।अस्यैव मूर्त्यादिसामान्य- स्य,शब्दादयः=षड्जादय उष्णत्वादयःशुक्लत्वादयः कषायत्वादयःसुरभि- वादयोमूर्त्यादीनांसामान्यानांभेदाः।सामान्यान्यपिमूर्त्यादीनिजम्बीरपनसा- ऽऽमलकफलादीनिरतादिभेदात्परस्परंव्यावर्तन्तोते तेषामेतेरसादयो विशे- पाः । तथाचोक्तम्।एकजातिसमन्वितानां प्रत्येकं पृथिव्यादीनामेकैकया जात्या=मूचित्लेहादिना, समन्वितानामेषां षड्जादिधर्ममात्रव्यावृत्तिरिति । तदेवं सामान्यं मूल्युक्तं विशेषाश्च शब्दादय उक्ताः ।ये चाहुः सामान्य- विशेषाध्रयो द्रव्यमिति तान् प्रत्याह "सामान्य” इति। सामान्यविशेषसमु- दायोऽत्र दर्शने द्रव्यम् । येऽपि तदाश्रयो द्रव्यमास्थिषत तैरपि तत्समुदायो- ऽनुभयमानो नाऽपह्रोतव्यः। न च तदपहवे तयोराधारो द्रव्यमिति भवति। तस्मात्तदेवाऽस्तु द्रव्यं, न तु ताभ्यां तत्तमुदायाच तदाधारमपरं द्रव्यमुपल- भामहापावभ्यो नावसमुदायादिव च तदाधारभपरं पृथग्विधं शिखरं समूहो द्रव्यमित्युक्तम्। तत्रसमूहमानं द्रव्यमिति भ्रमाऽपनुत्तये तमूहविशेषोद्रव्य- मिति निर्धारयितुं समूहप्रकारानाह-"हिष्ठो हि" इति। यत्मादेवं तस्मान्न समूहमानं द्रव्यमित्यर्थः । द्वाभ्याम्प्रकाराम्यां तिष्ठतीति विष्ठाएकं प्रकार- टिः (१) पड्जादिधर्नमात्रेण सभातीपान्तराद् व्यावृदिरेषां भूतान नित्यर्थः । () प्रत्यन्त- मितावान्तरविभागोधनादेनाऽनुयापितो, भेदाभवान्तवनागो पेमवयवानां ते प्रत्यस्तमितभेदा पवालेधनुगत इत्यर्थः । तदाहरमाह--"पारीर स्पादिन । (३) पद्यपि भूम्यादीनां नत्यादि की परखरं व्यापकः सन्ति तथा भून्याद्यन्तन् भून्यादन्तरस्य व्यापर्वका सन्मादय एव । पयः बबरमहकमान पनाऽऽनकादिभुनेपनिर्दक नगदपः । कतः इदादय र अन्तिम परिमाया विशेगा पन्त इति भारः। + पापनेन्दः।

·२५६ पाप्तअलदर्शने। भा०गतः समूहः-उभये देवमनुष्याः,समूहस्य देवा एको भागो मनुष्या द्वितीयो भागस्ताभ्यामेवाऽभिधीयते समूहः स च भेदा- ऽभेदविवक्षितः। अामारणांवनंब्राह्मणानांसङ्घामामूवनं ब्राह्मण- सङ्घ इतिास पुनर्दिविधो युतसिद्धाऽवयवोऽयुतसिद्धाऽवयवश्वायु- तसिद्धाऽवयवः समूहो वनं सङ्घ इति,अयुतसिद्धाऽवयवः सङ्घातः शरीरं वृक्षःपरमाणुरिति । अयुतसिद्धाऽवयवभेदाऽनुगतःसमूहो टी०माह-"प्रत्यस्तमित"इतिीप्रत्यस्तमितोभेदो येषामवयवानां तेतथोक्ताःप्र- त्यस्तमितभेदा अवयवा यस्य स तथोक्तः । एतदुक्तं भवति । शरीरवृक्षयूथ- वनशब्देभ्यः समूहःप्रतीयमानोऽप्रतीताऽवयवभेद''स्तवाचकशब्दाऽप्रयो- गात समूह एकोऽवगम्यतइति । युताऽयुतसिद्धाऽवयवत्वेन चेतनाऽचेतन- त्वेन चोदाहरणचतुष्टयम्।युताऽयुतसिद्धाऽवयवत्त्वं चाऽग्रे वक्ष्यते । द्वितीय प्रकारमाह-"शब्देनोपात्तभेदाऽवयवाऽनुगतः समूह उभये देवमनुष्या" इति । देवमनुष्या इति हि शब्देनोभयशब्दवाच्यस्य समूहस्य भागौ भिन्ना- qपात्तौ। ननभयशव्दात्तवयवभेदो न प्रतीयते,तत्कथमुपात्तभेदाऽवयवा- ऽनुगत इत्यत आह-"ताभ्याम्" इति । ताभ्यां भागाभ्यामेव च समू- होऽभिधीयते । उभयशब्देन भागद्वयवाचिशब्दसहितेन समूहो वाच्यः । वाक्यस्य वाक्याऽर्थवाचकत्वादिति भावः । पुनर्वैविध्यमाह-“स च" इति । भेदेन चाऽभेदेन च विवक्षितः। भेदविवक्षितमाह-"आम्राणां वनं ब्राह्मणानां सङ्घ” इति । भेद एव पष्ठीश्रुतेः, यथा गर्गाणां गौरिति । अभेदविवक्षितमाह-"आम्रवनं ब्राह्मणसङ्घ” इति । आम्राश्च ते वनं चेति, समूहसमहिनोरभेदं विवक्षित्वा सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । विधान्तरमाह स पुनर्द्विविध इति । युतसिहाऽवयवः समृहः टिक (१) उभाववयवी येषां त उभये । के ते, देवमनुष्या इति । अत्र हि उभयशब्दयाच्यस्थ समूहस्यावान्तरविभागो देवमनुष्यशब्दाभ्यामुपात्तावित्यस्त्यत्र शब्देनीपात्तभेदत्यमिति भावः । (२) अप्रतीताऽवयवभेद एकः समूहोऽवगम्यत इत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह---"तहाचक- शब्दाऽप्रयोगाद्" इति । अवयवबोधकशब्दाऽनुपादानादित्यर्थः । १ ·विभूतिपादः। भाव्यमिति पतञ्जलिः। एतत्स्वरूपमित्युक्तम् । अघ किमयां सक्ष्मरूपं तन्मात्रं भूतकारणं, तस्यैकोऽवयवःपरमाणुःसामान्य- विशेषात्माऽयुतलिहाऽवयवभेदाऽनुगतः समुदाय इति। एवं सर्व- तन्मात्राणि,एतनृतीयम्।अथ भूतानांचतुर्थं रूपं ख्यातिक्रिया- स्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावाऽनुपातिनोऽन्वयशब्देनोक्ताः। अधैषां पञ्चमं रूपमर्घवत्त्वं,भोगाऽपवर्गार्थतागुणेष्वन्वयिनी । टीव्युत्तसिद्धाःपृथक्सिद्धाःसान्तरालाअवयवायस्यसतथोक्तः, यूथवनमिति) सान्तराला हि तदवयवा वृक्षाश्च गावश्च । अयुतसिद्धाऽवयवश्च समूहो वृक्षो गौः परमाणुरिति,निरन्तरा हितवयत्राःसामान्यविशेषाःवासालादयो वेति । तदेतेषु समूहेषु द्रव्यभूतं समूहं निर्धारयति-"अयुतसिद्ध” इति । तदेवप्रासङ्गिकं द्रव्यं व्युत्पाद्य प्रकृतमुपसंहरति-"एतत्स्वरूपमित्युक्तम्" इति । तृतीय रूपं विवक्षुः पृच्छति-"अर्थ"इति । उत्तरमाह-"तन्मात्रम्" इतिातस्यैकोऽवयवः परिणामभेदः परमाणुः, सामान्यं मृतिःशब्दादयो विशेषाः तदात्मा, अयुतसिद्धा-निरन्तरा येऽवयवाः सामान्यविशेषास्त- अदेष्वनुगतः समुदायः । यथा च परमाणुः सूक्ष्म रूपमेव सर्वतन्मात्राणि सूक्ष्म रूपमिति । उपसंहरति “एतद्” इति । “अथ भूतानां चतुर्थं रूपं ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावाऽनुपातिनः" =कार्य- स्वभावमनुपतितुमनुगन्तुं शीलं येषां ते तथोक्ताः। अत एवाऽन्वयशब्देन उक्ताः । 'अथैषां पञ्चमं रूपमर्थवत्वम् =अर्थवत्त्वं विवृणोति-"भोग" इति । नन्वेवमपि सन्तु गुणा अर्थवन्तः, तत्काऱ्याणान्तु कुतोऽर्थवत्त्वमि- टि० (१) सूत्रोक्तमन्वयात्यं चतुर्थ लमुच्यत इत्यर्यः । (२) यद्यपि शब्दाचुपलब्धिवि- वेवक्ष्यायाल्या भागाऽपवर्गों पुलार्थो चित्त एव वते त्यति प्रल्यकालेऽनागताऽव- त्यया वासनासग गृगेनवस्थानाद् गुगेनन्वयिनीयुक्तमिति देण्यम् । (३) एदतनुरोधेन मान्येऽति यूयं वनानिदेव पा० इत्यायनचोरेकार्यतया वाच- सत्ये तयोक्तिरिति तु युक्तनुरपामः । ३३ ·२५८ पातंजलदर्शने। भा०गुणास्तन्मात्रभूतभौतिकेविति''सर्वमर्थवत् । तेप्निदानी- म्भूतेषु पञ्चसु पञ्चरूपेषु संयमात्तस्य तस्य रूपस्य स्वरूप- दर्शनं जयश्च प्रादुर्भवति।तत्र पञ्च भूतस्वरूपाणि जित्वा भू- तजयी भवति, तज्जयाद वत्साऽनुसारिण्य इव गावोऽस्य सङ्कल्पाऽनुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्ति ॥ ४४ ॥ सू० ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तहर्मा- ऽनभिघातश्च ॥४५॥ भा०तत्राणिमा भवत्यणुः,लघिमा लघुर्भवति,महिमा महान भवति, प्राप्तिः अगुल्यग्रेणाऽपि स्पृशति चन्द्रमसम्,प्राका- म्यम् इच्छाऽनभिघातो, भूमावुन्मज्जति निमज्जति यथोदके, टी त्यत आह "गुणा" इति।भौतिका गोघटादयः। तदेवं संयमविषयमुक्त्वा संयमं तत्फलं चाऽऽह-"तेषु” इति।भूतप्रकृतयः भूतस्वभावाः॥४४॥ सङ्कल्पाऽनुविधाने भूतानां किं योगिनः सिद्ध्यतीत्यत आह-सू. "ततो- ऽणिमादि-श्च” ॥ ४५ ॥ स्थूलसंयमजयाच्चतस्रः सिद्धयो भवन्ती- त्याह-"तत्र" इति । अणिमा महानपि भवत्यणुः, लघिमा महानपि लघुर्भूत्वेषीकातूल इवाऽऽकाशे विहरति, महिमा अल्पोऽपि नागनग- नगरपरिमाणो भवति, प्राप्तिः सर्वे भावाः सन्निहिता भवन्ति यो- गिनः । तद्यथा भूमिष्ठ एवाऽङ्गुल्यग्रेण स्पृशति चन्द्रमसम् । स्वरूप- संयमविजयासिद्धिमाह-"प्राकाम्यमिच्छाऽनभिधात" इति । नाऽस्य रूपं भूतस्वरूपैर्मूादिभिरभिहन्यते । भूमावुन्मज्जति निमज्जतिं च यथोदके। टि० (१) भौतिकेषु-इत्यत्रान्वयिन इंति शेषः । (२) सूत्रोक्तानि पञ्चरूपाणि व्याख्या- य वाक्यार्थमाह "तेषु" इति।इदानीम्भूतेपु-इदानीमुत्पन्नेषु, इदानीन्तनेषु स्थूलभूतेषु इत्यर्थः। तन्मात्रादिषु पञ्चांपाऽभावाद् इदानीम्भूतेप्वित्युक्तमिति बोध्यम् । जलमिव भूमिमुद्भिद्योत्तिष्ठति, निमज्जति–जले इव भूमौ प्रविशति, इत्यर्थः । (३) उन्मज्जति- ·२५६ . विभूतिपादः। भा०वशित्वम् भूतभौतिकेषु वशीभवतिअवश्यश्चान्येषाम् इशि- तृत्वं-तेपाम्प्रभवोऽप्ययव्यूहानामीष्टे, यत्र कामाऽवसायित्वं = सत्यसङ्घल्पता, यथा सङ्कल्पस्तथाभूतप्रकृतीनामवस्थानं, न च शक्तोऽपि पदार्थविपर्यासं करोति, कस्माद्,अन्यस्य यत्र का- माऽवसायिनःपूर्वासद्धस्य तथा भूतेषु सङ्कल्पादिति एतान्यष्टा- टी० सूक्ष्मविषयसंयमजयात्सिद्धिमाह"-वशित्वम्" इति। भूतानि-पृथि- व्यादीनि, भौतिकानि-गोघटादीनि, तेषु वशी=स्वतन्त्रो भवति।तेषान्त्व- ऽवश्यः,तत्कारणतन्मात्रपृथिव्यादिपरमाणुवशीकारात्तत्का>वशीकारस्तेन यानि यथाऽवस्थापयति तानि तथाऽवतिष्ठन्त इत्यर्थः ।अन्वयविषयसंयम- जयात्सिद्धिमाह-"ईशितृत्वम्” इति । तेषां भूतभातिकानां विजितमूल- प्रकृतिः सन् यः प्रभव-उत्पादो यश्चाऽप्ययो=विनाशो यश्च व्यूहः यथा- बंवस्थापन तेषामीष्टाअर्थवत्त्वसंयमात्तिद्धिमाह-“यत्र कामाऽवसायित्वं सत्यतङ्कल्पता इति । विजितगुणाऽर्थवत्त्वो हियोगी यद् यदर्थतया सङ्क- ल्पयति तत् तस्मै प्रयोजनाय कल्पते, विषमप्यमृतकाय्ये सङ्कल्प्य भोज- यन् जीवयतीति । स्यादेतद्,यथा शक्तिविपर्यासं करोत्येवं पदार्थविपर्यास- मपि कस्मान्न करोति,तथा चन्द्रमतमादित्यं कुर्यात्कुहूं च तिनीवालीमि- त्यत आह-नच शक्तोऽपीति । न खल्वेते यत्रकामाऽवसायिनस्तत्राभगवतः परमेश्वरस्याऽऽज्ञामुत्क्रमितुत्सहन्ते। शक्तयस्तु पदार्थाना जातिदेशकाला- ऽवस्थाभेदेनाऽनियतस्वभावा इति युज्यते तालु तदिच्छाऽनुविधानमिति, ए- तान्यष्टावैश्वर्याणि । 'तधर्माऽनभिघात' इति । आणिमादिप्रादुर्भाव ( १ ) या कामाऽवनायिशब्दन्तान्त्रिच्या परिभाश्या नत्यसलार्षिक: पूर्वपिह- स्य = मेयमनरपेक्ष्येणैव मत्यमल्लादिगुणशालिनः परमेश्वरस्य. त्याभोप यादृष्टदेव सलाद् इत्यर्थः। "सचिन्द्रमनी धाता यथापूर्वकालय" इत्यामनिया ननद- रेगाऽन्तप्यामिमा पनाविपस्याने दोन र्यत इति भावः । (२) "दा पालामा दिनवाल, मोना ना "इलिए। पुतामा चिनीका अभिमान बहः । *तस्प योन मिलस्य, भान र ! टिक ·, पातालदर्शने भा० वैश्वाणि। कायसम्पद वक्ष्यमाणातधर्माऽनभिघाता =पृथ्वी मूल् न निरुणद्धि योगिनःशरीरादिक्रियां,शिलामप्य- नुप्रविशतीति, नाऽपः स्निग्धाः क्लेदयन्ति, नाऽग्निरुपणी दह- ति, न वायुः प्रणामी वहति, अनाऽऽवरणात्मकेऽप्याकाशे भव- त्यावृतकायः, सिद्धानामप्यदृश्यो भवति ॥१५॥ सू०रूपलावण्यबलवजूसंहननत्वानि कायसम्पद्॥४६॥ भा०दर्शनीयः कान्तिमान अतिशयवलो वजूसंहननश्चेति॥४६॥ सू० ग्रहणस्वरूपास्मिताऽन्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रि- यजयः॥४७॥ भा०सामान्यविशेषाऽऽत्माशब्दादिशातेष्विन्द्रियाणांवृत्तिग्रहण, %3D टी० इत्यनेनैव तद्धर्माऽनभिघातसिद्धौ पुनरुपादानं कायसिद्धिवद् एतत्सू- त्रोपबद्धसकलविषयसंयमफलवत्त्वज्ञापनाय९) । सुगममन्यद् ॥ ४५ ॥ कायसम्पदमाह-"सू० रूप-सम्पद्" ॥४६॥ वज्रस्येव संहननम् अवयवव्यूहो दृढ़ो निविड़ो यस्य स तथा तस्य भावस्तत्त्वमिति ॥४६॥ जितभूतस्य योगिन इन्द्रियजयोपायमाह-"सू० ग्रहण--जयः ॥ ४७ ॥ ग्रहणं च स्वरूपं चाऽस्मिता चाऽन्वयश्चाऽर्थवत्त्वं च तेषु संयमस्तस्मादित्यर्थः । गृहीतिर्ग्रहणं, तच्च ग्राह्याऽधीननिरूपणमिति ग्राह्यं दर्शयति "सामान्यविशेषाऽऽत्मा" इति । टि० ८.१ ) प्रकृतसूत्रोपात्तं यत्, सकलाविषयसंयमस्य = पूर्वसूत्रोक्तस्थूलरूपादिविषयकसय- मस्य फलवत्वं तद्वोधनायेत्यर्थः। स्थूलादिपञ्चरूपाणां मध्ये प्रत्येकजयस्य फलवत्त्ववोधनाय कापसिाहतवर्माऽनभिचातयोरुपादानमिति न पोनरुत्यामात भावः।

·... विभूतिपादः। भा० न च तत्सामान्यमानग्रहणाऽऽकारं, कथमनाऽऽलोचितः स विषयविशेष इन्द्रियेण मनसाऽनुव्यवसीयेतेति। स्वरूपं पुनः प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य सामान्यविशेषयोरयुतसिद्धावयभेदा- ऽनुगतःसमूहो द्रव्यमिन्द्रियम् तेषांतृतीयरुपमस्मितालक्षणो. हिङ्कारः, तस्य सामान्यस्येन्द्रियाणि विशेषाः । चतुर्थं रूपं व्यव- टी० ग्राह्यमुक्त्वा ग्रहणमाह-"तेषु'इति।वृत्तिः आलोचनं, विषयाऽऽकारा परिणतिरिति यावद। ये(३) त्वाहुः सामान्यमात्रगोचरेन्द्रियवृत्तिरिति तान्प्र- त्याह-"नच” इति।गृह्यत इति ग्रहणं, सामान्यमात्रगोचरं ग्रहणम्।बाह्ये- न्द्रियतन्त्रं हि मनो वाह्ये प्रवर्त्ततेऽन्यथाऽन्धवधिराद्यभावप्रसङ्गात् । त- दिह यदि न विशेषविषयमिन्द्रियं तेनाऽसावनालोचितो विशेष इति कथ- म्मनसाऽनुव्यवसीयेत । तस्मात् सामान्यविशेषविषयमिन्द्रियाऽऽलोचन. मिति। तदेतद् ग्रहणमिन्द्रियाणां प्रथम रूपम् । द्वितीयं रूपमाह-"स्वरूप पुनः" इति।अहङ्कारोहि सत्त्वभागेनाऽऽत्मीयेनेन्द्रियाण्यजीजनद,अतो य- त्तत्र करणत्वं सामान्यं यच्च नियतरूपादिविषयत्वं विशेषस्तदुभयमपि प्र- काशाऽऽत्मकमित्यर्थः । तेषां तृतीयरूपम् इति =अहारोहीन्द्रियाणां कारणमिति यत्रेन्द्रियाणि तत्र तेन भवितव्यमिति सन्द्रियलाधार बाला- मान्यनिन्द्रियाणामित्यर्थः। 'चतुर्धरुपम्-इति।गुणानां हि द्वैलप्यं व्यय- ·पातजलदर्शने भा० सायाऽऽत्मका:) प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणाः, येपा- मिन्द्रियाणि साहङ्काराणि परिणामः। पञ्चमं रूपं गुणेषु यदनुगतं पुरुषाऽर्थवत्त्वमिति । पञ्चस्वतेष्विन्द्रियरूपेषु यथा- क्रम संयमः२) तत्र तत्र जयं कृत्वा पञ्चरूपजयादिन्द्रियजयः प्रादुर्भवति योगिनः ॥ १७ ॥ सू० ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधान- जयश्च ॥४८॥ भा०कायस्याऽनुत्तमो गतिलाभो मनोजवित्वं विदेहानामिन्द्रिया- णामभिप्रेतदेशकालविषयाऽपेक्षो वृत्तिलाभो विकरणभावः", सर्वप्रकृतिविकारवशित्वम्प्रधानजय इतिाएतास्तिसःसिद्धयोमधु- . टी० सायाऽऽत्मकत्वं, व्यवसेयाऽऽत्मकत्वं चतत्र व्यवसेयात्मकतां ग्रा- ह्यतामास्थाय पञ्चतन्मात्राणि भूतभौतिकानि च निर्मिमते, व्यवसाया ऽऽत्मकत्वं तु ग्रहणरूपमास्थाय साऽहङ्काराणीन्द्रियाणीत्यर्थः । शेष सुगमम् ॥ ४७ ॥ पञ्चरूपेन्द्रियजयात् सिद्धीराह-सू० "ततो-श्व"॥४८॥विदेहानामिन्द्रियाणां करणभावो विकरणभावः।देशः-काश्मीरादिः, कालः अतीतादिः, विषयः- सूक्ष्मादिः सान्वयन्द्रियजयात्सर्वप्रकृतिविकारवशित्वम्प्रधानजयस्ता एताः टि० (१) व्यवसायाऽपरप-यमहत्तत्वरूपेण परिणता इत्यर्थः ॥ (२) यथाक्रम = सूत्रोक्तग्रहणा- दिरूपपञ्चकक्रमेण संयमः कर्त्तव्य इति शेपः ॥ (३) मनोवदनेकयोजनाऽन्तरितमपि देशं झटित्येव गच्छतीति भावः ॥ (४) विदेहानां = शरीरनिरपेक्षाणामिन्द्रियाणां योऽभिप्रेत- देशाद्यपेक्षः = देशाद्यपरित्यागी वृत्तिलाभः स विकरणभाव इयर्थः । यत्रैव देशादिपु वृत्तिलाभ इष्यते योगिना तत्रैव वृत्तिलाभो भवति । तद्यथा मुनस्य एव पाटलिपुत्रस्य विष्णुशर्माणं पश्यति, तत्रत्यं च शब्दं शृणोति । एवं वाणादिष्वपि बोच्यामिति भावः । (५, विपयविषयिभावेन गुणा एव परिणता भवन्तीति भावः ।

·२१६ विभूतिपाइः। मा प्रतीका उच्यन्तोएताच करणपञ्चकरूपल्यादधिगम्यन्ते १८ सः सत्त्वपुरुपाऽन्यताख्यातिमानस्य सर्वसावा- ऽधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥ ४९ ॥ भा०निबूतरजस्तमोमलस्य बुद्धिसत्त्वस्य परे वैशारद्ये परस्यां वशी- कारतज्ञायां वर्तमानस्य सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमात्ररूपप्रतिष्ठ- स्वतर्वभावाऽधिष्टातृत्वं, सर्वाऽऽत्मानो। 'गुणाव्यवसायव्यवसेया- त्मका स्वामिनं क्षेत्रज्ञं प्रत्यशेषदृश्याऽऽत्मत्वेनोपतिष्ठन्त इत्यर्थः। टीसिद्धयो मधुप्रतीका इत्युच्यन्ते योगशास्त्रनिष्णातैः । स्यादेतद्, इन्द्रिय- जयादिन्द्रियाणि सविषयाणि वश्यानि भवन्तु, प्रधानादीनां तत्कारणानां निमायातमित्यत आह "एताश्च" इति। करणानाम् =इन्द्रियाणां पञ्चल- पाणि-ग्रहणादीनि तेषाञ्जयाद्। एतदुक्तं भवति-नेन्द्रियमात्रजयस्यैताः लिद्धयोऽपि तु पञ्चरूपत्य, तदन्तर्गतं च प्रधानादीति ॥४८॥ ते एते ज्ञानक्रियारूपैश्वर्यहेतवःसंयमाः'साक्षात्यारम्पयेण च त्वतियु- पतहारसम्पादितघ्रद्धाद्वारेणयास्तस्याःसत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातेरवान्तर- विभूतीदर्शयति । सू०"सत्त्व-च" ॥४९॥ निईतरजस्तमोमलतया वैशार- चं, ततः परा वशीकारतज्ञा । रजस्तनोभ्यानुषप्लुतं हि चित्ततत्त्वनव- श्यनातीत्तदुपराने तु तद्वयं योगिनो वशिनः। तस्मिन् वये योगिनः न- त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिनावरूपप्रतिष्ठस्य सर्वनाचाऽधिष्ठातृत्वन् । एतदेव विवृणोति । "सर्वात्मानः इति। व्यवसायन्दवलेवात्मानः जनकामदा ·२६४ पातजलदर्शने। भा०सर्वज्ञातृत्व सर्वात्मनांगुणानांशान्तोदिताऽव्यपदेश्यधर्मत्वेन व्यवस्थितानामऽक्रमोपारूढं विवेकज ज्ञानमित्यर्थः । इत्येषा विशोका नाम सिद्धिः याम्प्राप्य योगी सर्वज्ञः क्षीणक्लेशव- न्धनो वशी विहरति ॥ ४६॥ स० तद्वैराग्यादपि दोषवीजक्षये कैवल्यम् ॥५०॥ भा०यदाऽस्यैवं भवति क्लेशकर्मक्षये-सत्त्वस्याऽयं विवेकप्रत्ययो धर्मः, सत्त्वं च हेयपक्षे न्यस्तं पुरुषश्चाऽपरिणामी शुद्धोऽन्यः सत्त्वादिति३) । एवम् अस्य ततो विरज्यमानस्य यानि क्लेश- बीजानि दग्धशालिवीजकल्पान्यप्रसवसमर्थानि तानि सह मनसा प्रत्यस्तं गच्छन्ति टी इत्यर्थः। तदनेन क्रियैश्वर्यमुक्तम्।ज्ञानैश्वर्यमाह-"सर्वज्ञातृत्वम्” इति। अस्या अपि द्विविधायाः सिद्धेवैराग्याय योगिजनप्रसिद्धां सज्ञामाह "एषा विशोका" इति।क्लेशाश्व बन्धनानि च कर्माणि तानि क्षीणानि यस्य स तथा ॥४९॥ संयमान्तराणां पुरुषाऽर्थाऽऽभासफलत्वाद् विवेकख्याति- संयमस्य पुरुषार्थतां दर्शयितुं विवेकख्यातेः परवैराग्योपजननद्वारेण सू. तद्वैराग्यात्-ल्यम्" ॥ ५० ॥ यदाऽस्य योगिनः क्लेशकर्मक्षय एवं ज्ञानं भवति । किम्भूतमित्याह-"सत्त्व- । .. कैवल्यं फलमाह- टे० (१) अतीताऽनागतवर्तमानवस्तुरूपेण परिणतानां गुणानाम्, अक्रमोपाख्दम्=युगपदुत्पन्नं विवेकजज्ञानं यथार्थसाक्षात्कारो भवतीति भावः। २) अपिशब्दो भिन्नक्रमः, कैयरप- मित्यतोऽग्रे द्रष्टव्यः । न केवलं विवेकख्यातेः सर्वभावाऽधिष्ठातृत्यायेव भवति, किन्तर्हि तद्वै. राग्यादसम्प्रज्ञातसमाधिलाभे सति कैवल्यमपि सर्वफलमूर्दाऽभिषिक्तं फलं भवतीत्यर्थः । (३) सत्त्वस्येत्यादिना, सत्त्वादितीत्यन्तेन सौत्रतवैराग्यादिति पदस्य विवरणम् । एव- मत्येत्यादिना, न भुङ्क्त इत्यन्तेन दोपवीनक्षय इत्यस्य विवरणम् । शेपेण च भाष्येण केव- त्यशब्दार्थविवरणमिति विवेकः ।

·विभूतिपादः। मा तेषु प्रलीनेषु पुरुषः पुनरिद तापत्रयं न भुङ्क्ते । तदैतेषां * गुणानां मनसि कर्मक्लेशविपाकस्वरूपेणाऽभिव्यक्तानां चरिता. ऽर्थानां मतिप्रसवे पुरुषस्यात्यन्तिको गुणवियोगः कैवल्यं, तदा स्वरूपप्रतिष्ठा चितिशक्तिरेव पुरुष इति ॥५० ॥ सू० स्थान्युपनिमन्त्रणेसगस्मयाऽकरणं पुनरनिष्ट- प्रसङ्गाद् ।। ५१ ॥ भा• चत्वारः खल्वमी योगिनः-प्रथमकल्पिकः,मधुभूमिकः,प्रज्ञा- ज्योतिः,अतिक्रान्तभावनीयश्चेति । तत्राऽभ्यासी प्रवृत्तमात्रज्योतिः ·२६६ चतुर्थो यस्त्वतिक्रान्तभावनीयस्तस्यचित्तप्रतिसर्ग एकोऽर्थः ब्राह्मणस्य स्थानिनो = देवाः सत्त्वशुद्धिमनुपश्यन्तः स्थानरुप. कमनीयेयं कन्या, रसायनमिदं जरामृत्युं वाधते, वैहायसमिदं पातजलदर्शने । भा० प्रथमः।ऋतम्भरप्रज्ञो द्वितीयः। भूतेन्द्रियजयी ततीयः, सर्वेषु भावितेषुभावनीयेषु कृतरक्षाबन्धः कनकर्तव्यसाधनादिमान् । सप्तविधाऽस्य प्रान्तमूमिप्रज्ञा।तत्र मधुमती भूमिं साक्षात्कुर्वतो निमन्त्रयन्ते। भोरिहाऽऽस्यतामिह रम्यतां कमनीयोऽयं भोगः, - टी. "ऋतम्भरप्रज्ञ” इति। यत्रेदमुक्तम् ऋतम्भरातत्र प्रज्ञा इति। सहि भूते- न्द्रियाणिजिगीषुः। तृतीयमाह-"भृतेन्द्रियजयी" इति। तेन हि स्थूलादि- संयमेन ग्रहणादिसंयमेन च भूतेन्द्रियाणिजितानि । तमेवाह-“सर्वेषु” इति। सर्वपु भावितेषु = निष्पादितेषु भूतेन्द्रियजयात्परचित्तादिज्ञानादिषुकृतर- क्षाबन्धः।यतस्तेभ्योन च्यवते। भावनीयेषु = निष्पादनीयेषु विशोकादिषु परवैराग्यपर्यन्तेषु कर्तव्यसाधनवान, पुरुषप्रयत्नस्य साधनविषयस्यैव सा- ध्यनिष्पादकत्वात् । चतुर्थमाह--"चतुर्थ'' इति तस्य हि भगवतोजीवन्मुः क्तस्य चरमदहस्य चित्तप्रतिसर्ग एकोऽर्थः। तदेतेषु योगिषु उपनिमन्त्रणावि- पयं योगिनमत्रधारयति--"तत्र मधुमतीम्" इति । प्रथमकल्पिके तावन्महे- न्द्रादीनां तत्प्राप्तिाईव नास्तिं,तृतीयोऽपि तै!पनिमन्त्रणीयः भूतेन्द्रिय- वदित्वेनैव तत्प्राप्तेः ।चतुर्थेऽपि परवैराग्यसम्पत्तरासङ्गाऽ ऽशङ्का दूरोत्सारि- नेव,इनि+पानिशेष्याहिनीय एवऋतम्भरप्रज्ञस्तदुपनिमन्त्रणविषय इति। (१) लम्य गम्त्रज्ञानपमाविनिष्ट चित्तप्रनिमर्गः = असम्प्रज्ञातममाविमा चित्तविका- कपोऽर्थः कर्तव्योऽवशिष्यने, नाऽपर इत्यर्थः । अन्पत करीय नास्तीत्या तुमार विचार" इति यन, रिक्षानं हेय नाम्य पुनः परिगमति इत्याद्या हिमपात का प्रन्ट मनः अनेन मियादिना । अता नागन् किचिन कार्तव्यमानीति मात्र (२) माना स्थान पर अनगिनाडकनामानिमि; प्रलोय उपमन्त्रमा =म्यानमायकाय प्रायन्न पर्थ: । आनिमन्त्रणामाना, दन पनियन्नन । + AI

·No text on this page.

·२६८ पातालदर्शने। सू०क्षणतक्रययोः संयमादिवेकजं ज्ञानम् ॥५२॥ भा. यथाऽपकर्षपर्यन्तं द्रव्यं परमाणुरेवम्परमाऽपकर्षपर्यन्तः कालःक्षणाः, यावता वा समयेन चलित: परमाणु: पूर्वदेशं जह्या- दुत्तरदेशमुपसम्पद्येत स कालः क्षणः । तत्प्रवाहाऽविच्छेदस्तु क्रमः(९), क्षणतत्कमयोर्नास्ति वस्तुसमाहार इति बुद्धिसमाहारो मुहूर्ताऽहोरात्रादयः।स खल्वयं कालो वस्तुशून्यो बुद्धिनिर्माणः शब्दज्ञानाऽनुपातीलौकिकानांव्युत्थितदर्शनानांवस्तुस्वरूपइवा- टी ० उक्ता क्वचित्क्वचित्संयमात्सर्वज्ञता। सा च न निःशेषज्ञता, अपि तु प्रकारमात्रविवक्षया। यथा सर्वैर्व्यञ्जनैर्भुक्तमिति । अत्र हि यावन्तो व्यञ्जनप्रकारास्तैर्भुक्तमिति गम्यते, न तु निःशेषैरिति। अस्ति च निः- शेषवचनः सर्व-शब्दः। यथोपनीतमन्नं सर्वमाशितं प्राशकेनेति । तत्र हि निःशेषमिति गम्यते। तदिह निःशेषज्ञतालक्षणस्य विवेकजज्ञानस्य साधनं संयममाह-"सू० क्षण-ज्ञानम्" ॥५२॥ क्षणपदार्थ निदर्शनपूर्वकमाह- "यथा" इति । लोष्ठस्य हि प्रत्रिभज्यमानस्य यस्मिन्नवयवेऽल्पत्वतारतम्यं व्यवतिष्ठते सोऽपकर्षपर्यन्तः परमाणुर्यथा यथाऽपकर्षपर्यन्तः कालः क्षणः, पूर्वाऽपरभागविकलकालकलंति यावत् । तमेव क्षणं प्रकारान्तरेण दर्शयति-“यावता वा” इति । परमाणुमात्रं देशमतिकामेदित्यर्थः । क्रम- पदार्थमाह “तत्प्रवाह" इति । तत्-पदन क्षणः परामृश्यते । न चेदृशः क्रमो वास्तवः, किन्तु काल्पनिकः । तस्य समाहाररूपस्याऽयुगपदुपस्थि- तेषु वास्तवत्वेन विचाराऽसहत्वाद् इत्याह-"क्षणतत्क्रमयोः” इति । अ- युगपभाविक्षणधर्मत्वात्क्रमस्य क्षणसमाहारस्याऽवास्तवत्वात् क्षणतत्- कमयोरप्यवास्तवत्वं समाहारस्य । नैसर्गिकवैतण्डिकबुद्धयतिशयरहिता । प्रतिक्षणमेव व्युत्थितदर्शना भान्ता ये कालमीदृशं । तेषां क्षणानां यः प्रवाह: उत्तरोत्तरभावनाऽवस्थानं, तस्य योऽविच्छेदः अविरलता (न्त वा स क्रम इति । क्षण एव विकल्पवृत्या मुहूर्ताऽहोगत्रादिपदव्यदेश्यो भवति परमार्थतस्तु न क्षणातिरिक्तः कश्चिन्मुहूर्तादिकालोऽस्तीतिस्थशास्त्र सिद्धान्तमयधारयति-- "क्षणताक्रमयो" इत्यादिना । .

·૨૬૬ .. .. टीवास्तवमभिमन्यन्त इतिातत्कि क्षणोऽप्यवास्तवः,नेत्याह-"क्षणस्तु इति। विभूतिपादः। भा० ऽवभासते।क्षणस्तु वस्तुपतितःक्रमावलम्वी" क्रमश्चक्षणा- ऽऽनन्तर्यात्मा,तं कालविदः काल इत्याचक्षते योगिनः। न च द्वौ क्षणी सह भवतः, कमश्चन योःसहभुवोरसम्भवातापूर्वस्मादु- नरभाविनो यदाऽऽनन्तयं क्षणस्य स क्रमः, तस्माद् वर्तमान एवैकः क्षणो न पूर्वोत्तरक्षणाः सन्तीति। तस्मानास्ति तत्समा. हारःये तु भूतभाविनः रक्षणास्ते परिणामाऽन्विताव्याख्येयाः, तेनैकेन क्षणेन कस्तो लोकः परिणाममनुभवति, तत्क्षणो- पारूढाः खल्वमी धर्माः। तयोः क्षणतत्कमयोः संयमात् तयोः साक्षात्करणम् । ततश्च विवेकजं ज्ञानं प्रादुर्भवति ॥ ५२ ॥ तस्य विषयविशेष उपक्षिप्यते।)- सू० जातिलक्षणदेशैरन्यताऽनवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥ ५३॥ वस्तुपतितः :-वास्तव इत्यर्थः क्रमस्याऽवलम्बनमवलम्बः सोऽस्याऽस्तीति, क्रमेणाऽवलम्ब्यते वैकल्पिकनेत्यर्थः । क्रमस्य क्षणाऽवलम्बनत्वे हेतुमाह "क्रमश्च" इति। क्रमस्याऽवास्तववे हेतुमाह-"नच" इति । चो-हेत्व यस्तु वैजात्यालहभावमुपेयाचं प्रत्याह-"क्रमश्च न द्वयोः" इति । कस्माद- सम्भव इत्यत आह-"पूर्वस्माद"इति । उपसंहरति-“तत्माद् इति। तत्कि. मिदानी शशविषाणायमाना एवं पूर्वोत्तरक्षणाः, नेलाह-"ये तु” इति । अन्विताः सामान्येन लमन्वागता इत्यर्थः । उपनंहरति "तेन" इति । वर्तमानस्यैवाऽर्थक्रियासु स्वोचितानु सामादिति ॥५२॥ यद्यप्येतहिवे. कलं ज्ञानं निःशेषभावविषपमित्याने वक्ष्यते तथाऽप्यतिनम्नत्वात प्रथम तस्य विषयविशेष उपक्षिप्यते-"०"जाति-पत्तिः ॥५६॥ लेकिकान ·२७२ पातजलदर्शने। भा०तुत्ययोर्देशलक्षणसारूप्ये जातिभेदोऽन्यताया हेतुः१), गोरिय बड़वेयमिति । तुल्यदेशजातीयत्वे लक्षगामन्यन्वकरं, कालाक्षी गौःस्वस्तिमती गौरितिद्वयोरामलकयोर्जातिलक्षणासारूप्याद देशभेदोऽन्यत्व कर इदम्पूर्वमिदमुत्तरमितिायदातु पूर्वमामलक- मन्यव्यग्रस्य ज्ञातुरुत्तरदेश उपावर्त्यते तदा तुल्यदेशत्वे पूर्वमेत- दुत्तरमेतदिति प्रविभागानुपपत्तिः,असन्दिग्धेनचतत्त्वज्ञानेन म- वितव्यमित्यत इदमुक्त-ततःप्रतिपनिः, विवेकजज्ञानाद इति । कथम् । पूर्वाऽऽमलकसहक्षणो देश उत्तरामलकसहक्षणदेशा- द्भिन्नः। ते चाऽऽमलके स्वदेशक्षणानुभवभिने,अन्यदेशक्षणानु- टी०जातिभेदोऽन्यताया ज्ञापकहेतुः,तुल्या जाति:त्वं,तुल्यश्च देंशः पूर्वत्वा- दिः। कालाक्षीस्वस्तिमत्योर्लक्षणभेदः परमिति द्वयोरामलकयोस्तुल्या आ- मलकत्वजातिः, वर्तुलादिलक्षणं तुल्यं, देशभेदः परमिति । यदा तु योगि- ज्ञान जिज्ञासुना केनचित पूर्वाऽमलकमन्यव्यग्रस्य योगिनों ज्ञातुरुत्तरदेश उपवय॑ते उत्तरदेशमामलकं ततोऽपसार्य्य पिधाय वा तदा तुल्यदेशत्वे - वमेतदुत्तरमेतदितिप्रविभागाऽनुपपत्तिः प्राज्ञस्य लौकिकस्य त्रिप्रमाणीनि पुणस्य । असन्दिग्धेन च तत्त्वज्ञानेन भवितव्यं,विवेकजज्ञानवतो सन्दिग्धत्वानुपपत्तेः।अतउक्तंसूत्रकृता-'ततः प्रतिपत्तिः” इति । त. व्याचष्टे-"विवेकजज्ञानाद्" इति । क्षणतत्क्रमसंयमाज्जातं ज्ञानं मलकं तुल्यजातिलक्षणदेशादामलकाऽन्तराद्विवेचयतीति इति। उत्तरमाह पूर्वामलकसहक्षणों देशः= मला सह निरन्तरपरिणाम इति यावद् । उत्तरामलकसहक्षणाद् ऽऽमलकनिरन्तरपरिणामाद् भिन्नः । भवतु देशयोर्भेदः । ऽऽमलकभेदस्येत्यत आह- " ते चामलके स्वदेशक्षणा टि० (१) समानदेशस्थयोः समानवर्णयोर्गोवड़वयोर्देशलक्षणसारूप्ये सति प्रतीतिः, तस्या हेतुर्गोत्वादिर्जातिभेद इत्यर्थः । (२) उभयान्यपीदम् " ·૨૪૨ - 1 विभूतिपादः। भा भवन्तु तयोरन्यत्वे हेतुरिति । एतेन दृष्टान्तन परमाणोस्तुल्य, जातिलक्षणदेशस्य पूर्वपरमाणुदेशसहक्षणासाक्षात्करणादुत्तरस्य परमाणोस्तदेशानुपपत्तावुत्तरस्य तद्देशाऽनुभवो भिन्नः सहक्षण- भेदात्तयोरीश्वरस्य योगिनोऽन्यत्वप्रत्ययो भवतीति । अपरे तु वर्णयन्तियेऽन्या विशेपास्तेऽन्यताप्रत्ययं कुर्वन्तीति । तत्रा- ऽपि देशलक्षणभेदो मूर्तिव्यवधिजातिभेदश्वाऽन्यत्वहेतुः ।क्षण- टी०इति । स्वदेशसहितो यः क्षण; = तस्याऽऽमलकस्य कालजला स्वदे- शेन सहोत्तराऽधय्यरूपपरिणामलक्षिता सा स्वदेशक्षणः। तस्याऽनुभवः प्राप्तिवा ज्ञानं वा, तेन भिन्ने आमलके । ययारामलक्योः पूर्वोत्तराभ्यां देशाभ्यामाचराधयपरिणामक्षण आसीत्तयादेशान्तरोत्तराधर्म्यपरिणाम- क्षणविशिष्टत्वमनुभवन् संयमी ते भिन्ने एक प्रत्येति, सम्प्रति तदेवाय- रिणामेऽपि पूर्व भिन्नदेशपरिणामाद्विशिष्टस्य चैतदेशपरिणामक्षणस्य संय- मतः साक्षात्करणात् । तदिदमुक्तम्-"अन्यदेशक्षणानुभवन्तु तयोरन्यत्वे हेतुः" इति । अनेनैव निदर्शनेन लौकिकपरीक्षकसंवादादिना परमाणार- पीदृशत्य भेदो योगीश्वरबुद्धिगम्यः श्रद्धेय इत्याह-"एतेन" इति । 'अपर तु वर्णयन्ति' = वर्णनमुदाहरति “ये" इति । वैशेषिका हि निद्रव्य- वृत्तयोऽन्त्या विठोपा इत्याहुः । तथाहि-पोगिनो मुक्तान तुल्यतानिदेश- कालान् व्यवधिरहितान् परसरतो भेदेन मलेकं तत्वेन प्रतिपद्यन्त तामा- दस्ति काचिदन्यो विशेष इति । तथाच स एव निसानां परमावादीन द्रव्याणां भेदक इति । तदेतद् दपपति-"तत्रादि इति । जातिदेवाल- क्षयान्युपाहनानि । मृतिः = संस्थान, पंप विगुडायवर्मन्धानोपप- ·पाती। भा०तुल्ययोर्देशवलयामारुप्ये जातिभेदोऽन्गतागा हेतुः" गौरिग बड़नेयमिति । तुत्यदेशजातीयत्वे लतमामन्यलकर, कालाक्षी गौःस्वस्तिमती गौरिति। द्रयोरामलको तिलतासारूप्याद देशभेदोऽन्यत्व कर इदम्पूर्वमिदमुनरमिति।पदातु पूर्वमामलक- मन्यव्यग्रस्य ज्ञातुरुचरदेश उपाययते तदा तुल्गदशल्ये पूर्व मेत- दुनरमेतदिति प्रविभागानुपपत्तिः,असन्दिग्धेनचतत्त्वज्ञानेन भ- वितव्यमितात इदमुक्तं-ततःप्रतिपत्तिः, विवेकजज्ञानाद इति । कपम् । पूर्वाऽऽमलकसहक्षणो देश उत्तरामलकसहक्षणदेशा- द्भिन्नः। ते चाऽऽमलके स्वदेशक्षणानुभवभिने,अन्य देशक्षणानु- टी०जातिभेदोऽन्यताया ज्ञापकहेतुः,तुल्या जातित्विं,तुल्यश्च देशः पूर्वत्वा- दिः । कालाक्षीस्वस्तिमत्योलक्षणभेदः परमिति । द्वयोरामलकयोस्तुल्या आ- मलकत्वजातिः, वर्तुलादिलक्षर्ण तुल्यं, देशभेदः परमिति । यदा तु योगि- ज्ञान जिज्ञासुना केनचित पूर्वाऽमलकमन्यव्यग्रस्य योगिनों ज्ञातुरुत्तरदेश उपावर्त्यते उत्तरदेशमामलकं ततोऽपसार्य्य पिधाय वा तदा तुल्यदेशत्वे पू- र्वमेतदुत्तरमेतदितिप्रविभागाऽनुपपत्तिः प्राज्ञस्य लौकिकस्य त्रिप्रमाणीनि- पुणस्य । असन्दिग्धेन च तत्त्वज्ञानेन भवितव्यं,विवेकजज्ञानवतो योगिनः सन्दिग्धत्वानुपपत्तेः।अतउक्तंसूत्रकृता-'ततः प्रतिपत्तिः” इति ।तत इति व्याचष्टे-“विवेकजज्ञानाद्" इति । क्षणतत्क्रमसंयमाज्जातं ज्ञानं कथमा- मलकं तुल्यजातिलक्षणदेशादामलकाऽन्तराद्विवेचयतीति पृच्छति-"कथम्" इति। उत्तरमाह पूर्वामलकसहक्षणो देशः=पूर्वामलकनैकक्षणो देशः । तेन सह निरन्तरपरिणाम इति यावद् । उत्तरामलकसहक्षणाद् देशाद्-उत्तर- ऽऽमलकनिरन्तरपरिणामाद् भिन्नः । भवतु देशयोर्भेदः । किमायातमा- ऽऽमलकभेदस्येत्यत आह- " ते चामलके स्वदेशक्षणाऽनुभवभिन्ने टि. (१) समानदेशस्थयोः समानवर्णयोगोंवड़वयोर्देशलक्षणसारूप्ये सति या अन्यता भेद- प्रतीतिः, तस्या हेतुर्गोत्वादिर्जातिभेद इत्यर्थः । . (२) उभयान्वयीदम् ।

·m 3D चिनिगदः। भाभत्रमनु नान्यत्वे हेरिति । एतेन वृष्टान्लेन परमाणोस्तुत्य. जातिलक्षणदेशस्य पूर्वपरमाणुदेशसहक्षमासाक्षात्करणादुत्तरस्य परमाणान्तदेशानुपपत्ताबुनरस्य तदेशाऽनुभवो भिन्नः सहका- भवात्तयारीवरस्य योगिनोऽन्यत्वप्रत्ययो भवतीति । अपरे तु वर्णचन्ति-चेन्या विशेपास्तेऽन्यताप्रत्ययं कुर्वन्तीति । तत्रा- ऽपि देशलक्षणभेदो मूर्तिव्यविजातिभेदश्वाऽन्यत्वहेतुः ।क्षण- टी इनि। स्वदेशहिती या क्षणः = तस्याऽऽमलजन्य बालकला वंदे- देन नहोचरापर्यत्नारिणानलक्षिताना स्वदेशक्षमः तत्याऽनुभवः प्राप्तिी ज्ञानं बा. तेन नि आमलके । ययारानलकयोः पूर्वोत्तराभ्यां देशान्यानाचगरिजानक्षण झालीच्यांग्रान्तनत्तगपरिणाम- अगाविशिष्टत्वन्नुवन् नयनी ते भिन्ने एव प्रति, जन्प्रति तदेशप- निजानेर पूर्व निदेशपरिणामाहिशिष्टस्य वैतवापरिणानभात्य संय- मतः नामाकरण । नदिनुचन-"जन्यदेशक्षणानुनबन्न तयारन्यत्वे हेतुः" इति । अनेनैव निदर्शनेन लौकिकमरीक्षकसंवादादिना परमागर- पीदृशान्य भो योगीश्वबुद्धिगन्यः वय इलाह-"न" इति । 'अर तु पन्ति = वर्णननुदाहरनि “ये" इति । वैशेषिका हि निद्रव्य- वृत्तयोऽन्या विरूपा इलाहः। तदादि योगिनो नुनद नल्यजाति- कालान बधिरहितान्द परतातोभनलं नत्वेन प्रतिपदन्त नाना- दन्ति चिदन्या विशेष इति । तथाच सह निसान दानाबार्दनं द्रका भेदक इति । ननद दपपति-तत्राद" इति। अनिदेवल- गान्युनाइनानि । मूर्तिः = संस्थान, 4 विदाऽवपदस्थनीका - ·पातजलदने । भा०भेदस्तु योगिबुद्धिगम्य एवेति। अत उक्तं मूर्तिव्यवधिजाति- भेदाऽभावान्नास्ति मूलपृथक्त्वम्" इति वार्षगण्यः ॥ ५३॥ सू० तारकं सर्वविषयं सर्वथा विषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५४॥ भा०तारकमिति स्वप्रतिभोत्थमनौपदैशिकमित्यर्थः। सर्वविषय= टीन्नमपसार्य तस्मिन्नव देशेऽन्यव्यग्रस्य द्रष्टुः कुत्सिताऽवयवसन्निवेश उपावर्त्यते तदा तस्य संस्थानभेदेन भेदप्रत्ययः । शरीरं वा मूर्तिः, तत्तत्सं- बन्धेनाऽऽत्मनां संसारिणां मुक्तात्मनां वा भूतचरेण यादृशतादृशेन भेद, इति सर्वत्र भेदप्रत्ययस्याऽन्यथासिद्धिर्नान्त्यविशेषकल्पना व्यवधिर्भेदकार- णं, यथा कुशपुष्करद्वीपयोर्देशस्वरूपयोरिति। यतो जातिदेशादिभेदा लोक- बुडिंगम्याः। अतउक्तं-"क्षणभेदस्तुयोगिवुद्धिगम्य एव” इति। एवकारः क्षणभेदमवधारयति, न योगिबुद्धिगम्यत्वं, तेन भूतचरेण देहसंबन्धेन मुक्तात्मनामपि भेदो योगिबुद्धिगम्य उन्नेय इति। यस्य तूक्ता भेदहेतवो न सन्ति तस्य प्रधानस्य प्रभेदो नास्तीत्याचार्यो मेने, यस्मादूचे-"कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वाद्” इति । तदाह "मूर्तिव्यवधि" इति । उक्तभेदहेतृपलक्षणमेतद् । जगन्मूलस्य प्रधानस्य पृथक्त्वं भेदो(१) नास्तीत्यर्थः ॥५३॥ ॥ तदेवं विषयैकदेशं विवेकजज्ञानस्य दर्शयित्वा विवेकजं ज्ञानं लक्षयति-"सू तारकं-ज्ञानम् ॥५४॥विवेकजं ज्ञान- मितिलक्ष्यनिर्देशः, शेष लक्षणम् । संसारसागरात्तारयतीति तारकम् । पूर्व- स्मात् प्रातिभाहिशेषयति "सर्वथा विषयम्" इति । पर्यायाः अवा- न्तरविशेषाः । अत एव(३) विवेकजं ज्ञानं परिपूर्ण-नाऽस्य क्वचिकि- टि० ( १ ) यतो मूर्त्यादिनित्यद्रव्येष्वस्ति भेदकोऽतः परैरुक्तं मूलपृथक्त्वं - मूलेषु नित्यद्रव्येषु विशेषपदार्थो, नास्ति | मूर्यादिभेदेभ्योऽतिरिक्तस्य भेदकस्याऽभावादित्यर्थ इति विज्ञानभिक्षुः । अत्र युक्ताऽयुक्तत्वे प्रकरणमेव नियामकम् । (२) "प्रातिभाहा सर्वम्" इति पूर्वसूत्रोक्ताद्विवेकजज्ञानस्य पूर्वरूपात् प्रातिमादित्यर्थः । (३) अतएव - विवेकज्ञानस्य साऽवान्तरविशेषत्रकालिकपदार्थसाक्षात्कारहेतुत्वादेवेत्यर्थः ।

·- विभूतिपादः। भा०नाऽस्य किञ्चिदविषयीभूतमित्यर्थः, सर्वथा विषयम् अतीताऽनागतप्रत्युत्पन्नं सर्वं पर्यायैः सर्वथा जानातीत्यर्थः। अक्रममिति = एकक्षणोपारुढं सर्व सर्वथा गृह्णातीत्यर्थः। एत- विवेकजं ज्ञानं परिपूर्णम् । अत्यैवांऽशो योगप्रदीपः, मधुमती भूमिमुपादाय यावदस्य परिसमाप्तिरिति ॥ ५४॥ प्राप्तविवेकजज्ञानस्याऽमाप्तविवेकजज्ञानस्य वा- सू० सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति ॥ ५५ ॥ मा०यदा नि तरजस्तमोमलं बुद्धिसत्त्वं पुरुषस्याऽन्यताप्रत्यय- मात्रा धिकारं दग्धक्लेशवीजं भवति तदा पुरुषस्य शुद्धिसा- टीञ्चित्कथञ्चित्कदाचिदगोचर इत्यर्थः। आस्तां तावज्ञानान्तरं,सम्प्र- ज्ञातोऽपि तावदस्यांऽशः। तस्मादतः परं किम्परिपूर्णमित्याह-"मस्यैवांशो योगप्रदीप" इति। योगप्रदीपः सम्प्रज्ञातः। किमुपक्रमः किमवसानइचा- सावित्याह-"मधुमतीम्" इति । ऋतम्भरा प्रज्ञैव मधु, मोदकारणत्वाद् । यथोक्तं 'प्रज्ञाप्रासादमारुह्य' इति तद्वती मधुमती तामुपादाय,यावदस्य परि- समाप्तिः = सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा, अत एव विवेकजं ज्ञानं तारकं भवति तदंशस्य योगप्रदीपस्य तारकत्वादिति ॥ ५४ ॥ तदेवम्परम्परया कैवल्यस्य हेतून सविभूतीन् तंयमानुक्त्वा सत्त्वपुरु- पाऽन्यताज्ञानं साक्षात्कैवल्यसाधनभित्लव सूत्रमवतारयति-"प्राप्त" इति। विवेकजं ज्ञानं भवतु मा वा भूत,सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिस्तु कैवल्यप्रयो- निकेत्यर्थः । स ० "सत्त्व-निति ॥५५॥इतिः-सूत्रनमाप्त।ईश्वरस्य पूर्वोक्तः संयभैनिक्रियाशक्तिमतः,अनीश्वरस वा सननन्तरोन्न नय- --

·No text on this page.

·कैवल्यपादः। ॐम् । पातजलदर्शने कैवल्यपादः ॥ ४॥ १ - सू० जन्मौपधिमन्तृतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥१॥ भा०देहान्तरिता जन्मना सिद्धिः, औषधिभिः। असुरभवनेषु रसा- टी०तदेवं प्रथमद्वितीयतृतीयपादैः समाधितत्साधनतद्विभूतयःप्राधान्येन व्यु- त्पादिताः, इतरत्तु प्रासङ्गिकमोपोद्घातिक १ चोक्तम्।इदानीं तहेतुकं २) कैवल्यं व्युत्पादनीयम् । न चैतत्कैवल्यभागीयं चित्तं परलोकं च पार- लौकिकं विज्ञानाऽतिरिक्तं वित्तकरणकसुखाद्यात्मकशब्दाघुपभोक्तारमा- स्मानं च प्रसंख्यानपरमकाष्ठां च विना व्युत्पाद्य शक्यं वक्तुमिति तदेत- त्सर्वमत्रपादे व्युत्पादनीयम्, इतरच्च "प्रसङ्गादुपोद्घाताहा। तत्र प्रथम सिद्धचित्तेषु कैवल्यभागीयं चित्र निर्धारयितुकामः पञ्चतयीं सिद्धिमाह- "जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥ १ ॥ व्याचष्टे-“देहान्तरिता" इति।स्वर्गोपभोगभागीयात् कर्मणो मनुष्य- जातीयाऽऽचरितात्कुतश्चिन्निमित्ताल्लन्धपरिपाकात्क्वचिद देवनिकाये जात- मात्रस्यैव दिव्यदेहान्तरिता सिद्धिरणिमाद्या भवतीति। ओषधिसिद्धिमाह- "असरभवनेषु इति । मनुष्यो हि कुतश्चिन्निमित्तादसुरभवनमुपसम्प्राप्तः कमनीयाभिरसुरकन्याभिरुपनीतं रसायनमुपयुज्याऽजराऽमरणत्वमन्याश्च सिद्धीरासादयति, इहैव वा रसायनोपयोगेन। यथा माण्डव्यो मुनिः,रसोप- योगाद्विन्ध्यवासी इति । टि. (१) प्रासङ्गिकं-मसङ्गादापतितं परमाणुपुञ्जक्षणिकमतनिराकरणादि । औपोद्घा- तिकं = प्ररुतशास्त्रप्रतिपाद्योपयोगिविचार उपोद्घातः,तस्मादागतं वृत्तिमेदनिरूपणादीत्यर्थः। (२) सः समाविहेतुर्यस्य तत्तद्धेतुकम् । नाइहदानीमित्यपि मुसहम् । . (३) एतत् = कवल्यं, केंवत्ययान्यं चित्तं विना न च व्युत्साद्य शक्यं वक्तुमित्यन्वयः। परलोकमित्यादिद्वितीयान्तानां विनत्यनेनाऽन्वयः । विज्ञानातिरिक्तमित्यात्मनो विशेषणम् । (४) इतरत् = पूर्वनन्मसदावचिचपरीक्षादि प्रसङ्गाद् दक्ष्यते । प्रत्याऽऽपूगदि चोपोद्घाताद् व्युत्पादयिष्यत इत्यर्थः । * इति = यतः, तर = तस्माद् । - ·पास। भा० यनेत्येवमादि, मन्त्रः-श्राकाशगमनाऽणिमादिनाभः, तरसा सङ्कल्पसिदिः, कामरूपी यत्र तत्र कामग इत्येवमादि, समा- धिजाः सिद्धयो व्याख्याताः ॥ १ ॥ तत्र कायेन्द्रियाणामन्यजातीयपरिगातानाम्---- म० जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्याऽऽपूराद् ॥ २॥ भा० पूर्वपरिणामाऽपाय उत्तरपरिणामोपजनस्तेपामपूर्वा ऽव- यवाऽनुप्रवेशाद भवति । कायेन्द्रियप्रकृतयश्च स्वं स्वं विका- रमनुगृहन्त्याऽऽ पूरेण धर्मादिनिमित्तमपेक्षमाणा इति ॥ २ ॥ टी० मन्प्रसिद्धिमाह-"मन्त्रैः" इति।तपःसिद्धिमाह-"तपसा" इति । सङ्क: ल्यसिद्धिमाह-"कामरूपी" इति । यदेव कामयतेऽणिमादि तदेकपदेऽस्य भवतीति ।यत्र कामयते श्रोतुं वा मन्तुं वा तत्र तदेव शृणोति मनुते थेति। आदिशब्दादू दर्शनादयः संगृहीता इति । समाधिजाः सिद्धयो व्याख्या- ताः-अधस्तने पादे ॥ १ ॥ अथ चतसृषु सिद्धिप्वापधादिसाधनासु तेषामेव कायेन्द्रियाणां जात्यन्तरपरिणतिरिप्यते। सा पुनर्नतावदुपादानमा- त्राद् । नहि तावन्मात्रमुपादानं न्यूनाऽधिकदिव्याऽदिव्यभावेऽस्य भवति, नो खल्वविलक्षणं कारण कार्यवैलक्षण्यायाऽलम् । माऽस्याऽऽकस्मिक- त्वं भूदित्याशक्य पूरयित्वा सूत्रं पठति "तत्र कायेन्द्रियाणामन्यजा- तीयपरिणतानां जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्याऽऽपूराद्" ॥२॥मनुष्यजाति- परिणतानां कायेन्द्रियाणां यो देवतिर्यग्जातिपरिणामः स खलु प्रकृत्या- ऽऽपरात् । कायस्य हि प्रकृतिः पृथिव्यादीनि भूतानि, इन्द्रियाणां च प्रकृतिरस्मिता, तदवयवाऽनुप्रवेश आपूरस्तस्माद् भवति । तदिदमाह- “पूर्वपरिणाम" इति। ननु यद्याऽऽपूरेणाऽनुग्रहः, कस्मात्पुनरसी न i.. इत्यत आह-"धर्मादि" इति । ६ त। पूर्व परिणतानां कायेन्द्रियाणां यः पूर्वगृहीतजातिपरिणामा- उत्तरजात्यन्तरपरिणामो भवति स तत्प्रकृतानां नूतनाऽवयवानुप्रवेशाद् भवती- उपलक्षणं चैतद् अणिमादिरूपः परिणामविशेपश्च प्रकृत्यवयवाऽपगमाद् भवतीत्य । (२) कुत्र व्याख्यातेत्याकाङ्क्षां शमयात "अधस्तने" इति।पूर्वे पाद इत्यर्थः। ( ३ ) कारणवैलक्षण्यमन्तरा कार्यवैलक्षण्येऽभ्युपगम्यमानेऽस्य कार्यवैलक्षण्यस्या- स्मिकत्वं निर्हेतुकत्वं स्यात् । तच्चाऽनिष्टं स्वभाववादाऽऽपत्तरित्यर्थः । .

·२७७ चावल्यपादः। सू० निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवद् ॥ ३॥ भा० नहि धर्मादिनिमित्तं प्रयोजक*प्रकृतीनां भवति,न कार्ये कारणं प्रवर्त्यत इति कथन्तर्हि, वरणभेदस्तु तत: क्षेत्रिकवद् । यथा क्षेत्रिकः केदारादपाम्पूरणातूकदारान्तरं पिप्लावयिषु (२) समंनिम्ननिम्नतरंवानाऽपः पाणिनाऽपकर्षति,बावरणं त्वासां भिनत्ति । तस्मिन्भिन्नेस्वयमेवाऽऽपाकेदारान्तरमाप्लावयन्ति। तथा धर्म:प्रकंतीनासावरणमधर्म भिनतितस्मिन भिन्ने स्वयमेव प्रकृतय: स्वं स्वं विकारमाप्लावयन्ति । यथावा स एव क्षेत्रिकस्त- टी० तदनेन तस्यैव शरीरस्य बाल्यकौमारयौवनवाईकादीनि च,न्यग्रोध- धानाया न्यग्रोधतरुभावश्च वह्निकणिकायास्तृणराशिनिवेशितायाःप्रोद्भव- ज्वालासहस्रसमालिङ्गितगगनमण्डलत्वं च व्याख्यातम् ॥ २ ॥ प्रकृत्याऽऽपरादित्युक्तं, तत्रेदं संदिह्यते, किमापूरः प्रकृतीनां स्वाभा- विकः, धर्मादिनिमित्तो वेति, किं प्राप्तं, सतीप्वपि प्रकृतिषु कदाचिदाऽऽ- पूराट् धर्मादिनिमित्तश्रवणाच्च तन्निमित्त एवेति प्राप्तम्, एवम्प्राप्त आह- "निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तुततः क्षेत्रिकवद्" ॥३॥ सत्यं धर्मादयो निमित्त, न तुप्रयोजकाः, तेषामपि प्रकृतिकार्य्यवाद, नच कार्य कारणं प्रयोजयति, तस्य तदधीनोत्पत्तितया कारणपरतन्तत्वात, स्वत- न्त्रस्य च प्रयोजकत्वाद, न खलु कुलालमन्तरेण मृद्दण्डचक्रसलिलाद- य उत्पिलितेनोत्पन्नेन वा घटेन प्रयुज्यन्ते, किन्तु स्वतन्त्रेण कुलालेन। न च पुरुषार्थोऽपि प्रवर्तकः, किन्तु तदुद्देशेनेश्वरः । उद्देशतामात्रेण पुरु- पार्थः प्रवर्तक इत्युच्यते । उत्पित्तोरत्वस्य पुरुषार्थस्याऽन्यक्तस्य स्थिति- कारणत्वं युक्तम् । न चैतावता धर्मादीनामनिमित्तता। प्रतिवन्धाऽपनयन- टि० (१) अगमित करणवस्य पत्तविवक्षया पानसेन का हिन्दः । (२) विष्टद. विप जलं निनापुः । आवरणालामाइनामियादि त्रि. देवानन्दस्य विजय लजक भान पाठे न तमामा रापन = हाऽश्ययाऽन्दोन- ऽनुगुरमीत्यर्थः ४ानेन = प्रत्ययाऽमयमा सिनियर्थः। (८) मा महिला विकासादिकं व प्रहत्याऽऽदोबारमा कसदार देवयानोपविष्यद ·२७८ [३] पातम्जलदने । भा०स्मिन्नेव केदारेन प्रभवत्यौदकान् भौमान् वा रसान् धान्य- मूलान्यनुप्रवेशयितुं, किन्तर्हि मुद्गगवेधुकश्यामाकादीस्ततोऽप- कर्षति, अपकृष्टेषु तेषु स्वयमेव रसा धान्यमूलान्यनुप्रविशन्ति, तथाधर्मोनिवृत्तिमात्रे कारणमधर्मस्य,शुद्धयशुद्धचोरत्यन्तविरो धाद, न तु प्रकृतिप्रवृत्तौ धर्मों हेतुर्भवतीति । अत्र] नन्दीश्वरा- दय उदाहार्याः। विपर्ययेणाप्यधर्मोधर्मवाधते, ततश्चाऽशुद्धि- परिणाम इति ।तत्राऽपि नहुषाऽजगरादय उदाहार्याः ॥ ३ ॥ यदा तु योगी बहून् कायान् निर्मिमीते तदाकिमेकमनस्कास्ते भवन्त्यथाऽनेकमनस्का इति, सू० निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रा ॥४॥ भा०अस्मितामात्रं चित्तकारणमुपादाय निर्माणचित्तानि करोति, ततः सचित्तानि भवन्ति ॥ ४ ॥ टी० मात्रेण क्षेत्रिकवदुपपत्तेः । ईश्वरस्यापि धर्माऽधिष्ठानार्थ प्रतिबन्धाऽप- नय एव व्यापारो वेदितव्यः। तदेतन्निगदव्याख्यातेन भाष्येणोक्तम्॥ ३ ॥ प्रकृत्याऽऽपूरेण सिद्धीः समर्थ्य सिद्धिविनिर्मितनानाकायवर्तिचित्तै- कत्वनानात्वे विचारयति-“यदा तु" इति।तत्र नानामनस्त्वे कायानां प्रति- चित्तमभिप्रायभेदाद् एकाऽभिप्रायाऽनुरोधश्च परस्परं प्रतिसन्धानं च न स्यातां पुरुषान्तरवत् । तस्मादेकमेव चित्तं प्रदीपवद्विसारितया बहूनपि निर्माणकायान् व्याप्नोतीति प्राप्त आह-निर्माणचित्तान्यस्मितामात्राद्" ॥ ४ ॥ यद् यावरजीवच्छरीरं तत्सर्वमेकैका ऽसाधारणचित्तान्वितं दृष्टं, तद्यथा चैत्रमैत्रादिशरीरम् । तथाच निर्माणकायाः, इति सिद्धं तेषामपि प्रातिस्विकं मन इत्यभिप्रायेणाऽऽह-"अस्मितामात्रम्" इति ॥ ४ ॥ (१) अत्र = धर्मस्याऽधर्मरूपप्रतिवन्धापसारणद्वारा सत्वबहुलकायेन्द्रियपरिणामनि. मित्तत्व इत्यर्थः।नन्दी नामा अष्टवर्षों मनुष्य ईश्वरो जात इत्यर्थः।(२)तत्रापि = अधर्मस्य धर्मापसारणद्वारा तमोबहुलकायेन्द्रियपरिणामनिमित्तत्र इत्यर्थः। नहुपनामा गजा अनगरो नात इत्यर्थः । (३) एकमनस्काः निर्मातृयोगिमनोमात्रेण व्यवहारभामः । अनेकमनस्काः= निर्मातृयोगिमनोऽतिरिक्तप्रातिस्विकमनोभाजः । (४) स्वसङ्कल्पेन निर्मितानि चित्तानि निर्माणचित्तानीत्युच्यन्ते । यावन्ति शरीराणि निर्मिमीते तावन्येव चित्तानीत्यर्थः । चित्तानां कारणमाह-"अस्मितामाबाद" अहकार- मात्रादित्यर्थः। पब्लोपे प्रञ्चम्येषा इत्याशयनाऽऽह-"अस्मितामात्रम्" इत्यादि । टि.

·२७६ कैवल्यपाद। सू० प्रवृत्तिभेदे पूयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥५॥ भा०बहूनां चित्तानां कथमेकचित्ताऽभिप्रायपुरस्सरा प्रवृत्तिरिति सर्वचित्तानां प्रयोजकं चित्तमेकं निर्मिमीते, ततः प्रवृत्तिभेदः॥५॥ सू० तत्र* ध्यानजमनाशयम् ॥६॥ भा०पञ्चविधं निर्माणचित्तं जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाःसिद्धय इतितत्रयदेव ध्यानजंचित्तंतदेवाऽनाशयं = तस्यैव नास्त्याशयो टी० यदुक्तमनेकचित्तत्व एकाऽभिप्रायाऽनुरोधश्च प्रतिसन्धानं च न स्याता- मिति, तत्रोचरं सूत्रम्-"प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्" ॥५॥ अभविष्यदेष दोषो यदि चित्तमेकं नानाकायवर्तिमनोनायकं न निरमा- स्यत, तन्निर्माणे त्वदोषः। नचैकं गृहीत्वा कृतं, प्रातिस्विकैमनोभिः कृतं वा नायकनिर्माणेन, निजस्यैव मनसो नायकत्वादितिवाच्यम् । प्रमाण- सिद्धस्य नियोगपर्य्यनुयोगाऽनुपपत्तरिति । अत्र पुराणं भवति-"एकस्तु प्रभुशक्त्या वै वहुधा भवतीश्वरः । भृत्वा यस्मात्तु बहुधा भवत्येकः पुन- स्ततः। तस्माच्च मनसो भेदा जायन्ते चैत एव हि । एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः । योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च । प्राप्नुया- द्विषयान् कैश्चित्कश्चिदुग्रं तपश्चरेत् । सहरेच्च पुनस्तानि सूर्यो रश्मिगणा- निव" इति । तदेतेनाऽभिप्रायेणाह-बहूनां चित्तानाम्" इति ॥ ५ ॥ तदेवमुदितेषु पञ्चसु सिद्धचित्तेष्वपवर्गभागीयं चित्तं निर्धारयति- "तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ६॥आशेरत इत्याशयाः = कर्मवासनाः क्ले- शवासनाश्च ।त एते न विद्यन्ते यस्मिन् तदनाशयं चित्तमपर्वर्गभागीयं भवतीत्यर्थः । यतो रागादिनिधन्धना प्रवृत्तिनास्त्यतो नास्ति पुण्यपापा- * तत्रपञ्चविधसिद्धचित्तानांमध्ये । दि० (१) इति = इत्यालोच्य योगी पूर्वमिदं यच्चितं तदेव वित्तं स्वनिर्मिनानां चित्ता- तराणां प्रयोजक - नियामकं, निर्मिनीते-करोनीत्यर्थः । (२) ततः% नायक- चित्ताऽभिप्रायादेवरेषां निर्मितानां वित्तानां प्रवृत्तिरित्यर्थः । (३) इति-धान्दो यत इत्य! यतो बन्नादेनाः पञ्च सिद्धयोऽतविना पञ्चायनियर्थः ।

·२८० - - पातालदर्शने । भा०रागादिप्रवृनि इतः पुण्यपापाभिसंबन्धः, क्षीणक्लेशत्वाद योगिन इति । इतरेषान्तु विद्यते कर्माशयः ॥ ६ ॥ यतः- सू० कर्माऽशुक्लाऽकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् ॥७॥ भा० चतुष्पात् खल्वियं कर्मजातिः- कृष्णा, शुक्लकृष्णा, शुक्ला, अशुक्लाऽकृष्णा चेतिर, तत्र कृष्णा दुरात्मनां, शुक्लकृष्णा वहिःसाधनसाध्या, तत्र परपीडाऽनुग्रहद्वारेण कर्माशयप्रचयः शुक्ला तपःस्वाध्यायध्यानवतामासाहि केवले मनस्यायतत्वा) बहिःसाधनाऽधीना न परान् पीडयित्वा भवति।अशुक्लाऽक- ष्णा संन्यासिनां क्षीणक्लेशानां चरमदेहानामिति । टी०ऽभिसबन्धः । कस्मात् पुनः, रागादिजनिता प्रवृत्तिर्नास्तीत्यत आह- "क्षीणक्लेशत्वाद्" इति । ध्यानजस्यानाशयस्य मनोऽन्तरेभ्यो विशेष दर्शयितुमितरेषामाशयवत्तामाह-"इतरेषान्तु" इति ॥६॥ तत्रैव च हेतु- परं सूत्रमवतारयति-“यत" इति । स० कर्माऽशुक्लाऽकृष्णं योगिन- स्त्रिविधमितरेषाम् ॥७॥ पदं = स्थानं, चतुर्पु समवेता चतुष्पदा, यद् याव- द बहिःसाधनसाध्यं तत्र सर्वत्राऽस्ति कस्य चित्पीडा, न हि व्रीह्यादिसाधने. ऽपि कर्मणि परपीडा नास्ति। अवघातादिसमये पिपीलिकादिवधसम्भवाद, अन्ततो बीजादिवधेन स्तम्बादिभेदोत्पत्तिप्रतिबन्धाद्, अनुग्रहश्च दक्षिणा- दिना ब्राह्मणादेरिति।शुक्लातपःस्वाध्यायध्यानवतामसंन्यासिनाम् । शुक्ल- त्वमुपपादयति-“साहि" इति । 'अशुक्लाऽकृष्णा सन्यासिना' संन्या- सिनो दर्शयति क्षीण"इतिाकर्मसंन्यासिनो+हिन क्वचिद् बहिःसाधनसाध्ये कणि प्रवृत्ता इति न चैषामस्ति कृष्णः कर्माशयः । योगाऽनुष्ठानसा- ध्यस्य कर्माशयफलस्येश्वरे समर्पणान्न शुक्लः कर्माशयः। निरत्ययफलो हि शुक्ल उच्यते।यस्य फलमेव नास्ति कुतस्तस्य निरत्ययफलमित्यर्थः । टि० (१) रागादेः प्रवृत्तिर्यस्मात्संस्कारात् स रागादिप्रवृत्तिः, आशयविशेषणमिदम् । (२) तमामूला दुःखफलिका हिंसादिः कृष्णा, रजोमूला दुःखोपसर्जनसुखफलिका यागादिः शुक्लकपणा, सत्त्वमूला मुखमात्रफलिका स्वाध्यायादिः शुक्ला, गुणाहतुका सुख. दुःखफलशून्या सम्प्रज्ञातसमाध्यादिः अशुक्लाऽकृष्णेति बोध्यम् । ऽधानवाद इत्यर्थः । +कर्माऽसम्भवात् संन्यासिनो हि इति क्या । (३) मनोमात्रा- ·२८१ कैवल्यपादः। भा०तत्राऽशुक्लं "योगिन एव फलसंन्यासाअकृष्णं चानुपादा- नाद्, इतरेषां तु भूतानां पूर्वमेव त्रिविधमिति ॥ ७ ॥ सू० ततस्तद्विपाकाऽनुगुणानामेवाभिव्यक्ति- वासनानाम् ॥ ८॥ भा-तत इति त्रिविधात्कर्मणः, तद्विपाकाऽनुगुहानामेवेति यज्जातीयस्य कर्मणो यो विपाकस्तस्याऽनुगुणा या वामनाः कर्मविपाकमनुशेरते तासामेवाऽभिव्यक्तिः, न हि देवं कर्म वि- पच्यमानं नारकतिर्यङ्मनुष्यवासनाऽभिव्यक्तिनिमित्नं भ- वति, किन्तु दैवाऽनुगुणा एवाऽस्य वासना व्यज्यन्ते, नारक- तिर्यङ्मनुष्येषु चैवं समानश्चर्चः ॥ ८॥ सृ० जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृति- संस्कारयोरेकरूपत्वाद ।। ९ ॥ टी०तदेवं चतुष्टयों कर्मजातिमुक्त्वा, कतमा कस्येन्यवधाग्यनि-"नत्रा शुक्ल म्" इति ॥७॥ कर्माशयं विविच्य क्लेशाशयगतिमाह-तनम्नहिपाकानगुणाना- मेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥८॥ यजातीयस्य = पुण्यजातीयन्यापथ्य जानीयन्य वा,कर्मणो यो विपाकः = दिव्यो वा नारको वाजात्यायुभोंगः नन्य विषकन्या न. गुणाः । ता एवाऽऽह- "या वासनाः कर्मविपाकमनुदोग्ने इति । अनही. रते =अनुकुर्वन्तिादिव्यभोगजनिता हि दिव्यकर्मविपाकानगुणा बानना । नहि मनुष्यभोगवासना ऽभिव्यक्ती दिव्यकर्मफलोपभोगनम्नवः । गत स्वविता- का ऽनुगुणा एव वासनाः कर्माऽभिव्यजनीया इति भाप्यार्थः ॥८॥ यादतदा मनुष्यस्य प्रायणाऽनन्तरमधिगतमार्जाग्भाबन्दा ऽनन्तरन्या मनुष्यवानना- या एवाऽभिव्यक्त्या भवितव्यम् । न खल्वन्ति नन्नवा. ददनन्तादिद. तानमनं न मर्चने, व्यवाहितदिवसा ऽनु न च नरईन इन्धन आद- ·भा०पदंशनिपाकोदयः स्तव्य कानाऽभियत सटिजाति- शतेन वा दूरदेशतया वा कल्पशन नागरहितः पुन मगन कानन एनोदियाद द्रागिन गाऽनुभननपशनिपाकाऽभिमंरक- ता वासना उपादाय व्यजगत् । कम्माद, गती व्यवहितानामायाराां सदृश कर्माऽभियाकं निर्मितीभूतमिन्यानन्तरर्गमेन कुत्ता, स्मू- तिसंस्कारयोरेकरूपत्ताद, ययाऽनुभवास्तमा संस्काराः। ते च कर्म- वासनाऽनुरूपाः, यथा न वासनामतया स्मृतिः, इति जातिदेशका- लव्यवहितेभ्यः संस्कारेभ्यः स्मृतिः, स्मतेभ पुनः संम्कारा. इत्येते स्मृतिसंस्काराः कर्माशयवृतिलाभनशाव्यज्यन्ते। अतश्च टीभवतु वृदंशवासनाया जायादिव्याधिस्तथाऽपि तस्याः फलत आनन्त- यम्। नृपदंशविपाकेन कर्मणा तस्या एव स्त्रविकानुगुणाया अभिव्यक्ती तत्स्मरणसमुत्पादाद इत्याह-वृपदंशविराकोदय" इति । उदेत्यस्मादित्यु- दयः कर्माशयः, 'पुनश खव्यकाञ्जन एवोदियाद'--अभिव्यज्येत विपाकारम्भाऽभिमुखः कियेतेत्यर्थः । अभिसंस्कारः क्रिया, उपादाय - गृहीत्वा, व्यज्येता यदि व्यज्येत स्वविपाकाऽनुगुणा एव वासना गृहीत्वा, व्यज्यतेत्यर्थः।आनन्तर्यमेव फलतः कारणहारकमुपपाद्य कार्यद्वारकमुप- पादयति-"कुतच स्मृति" इति। एकरूपतया सादृश्यम्।तदेवाऽऽह-"यथा" इति। नन्वनुभवस्वरूपाश्चेत्संस्कारास्तथा सत्यनुभवा विशरारव इत्येतेऽपि विशरारवः कथं चिरभाविनेऽनुभवाय कल्पेरन्नित्यत आह-ते च कर्मवासना- ऽनुरूपा"इति । यथा अपूर्व स्थायि क्षणिककर्मनिमित्तमपि, एवं क्षणि- काऽनुभवानिमित्तोऽपि संस्कारःस्थायी किञ्चिदभेदाधिष्ठानं च सारूप्यम्। अन्यथाऽभेदे तत्त्वेन सादृश्याऽनुपपत्तेरित्यर्थः । सुगममन्यद् ॥ ९ ॥ टि० (१) वृपदंशविपाकोदयः = मारियोनिप्रापककर्मफलाऽऽरम्भः । स्वव्यञ्जकं यदज्जन कारणं तेनैवाऽभिव्यक्ती = वर्तमानाऽवस्थो भवति, न तु देहत्यागमात्रेणाऽऽकस्मिकः । अतः स यदि जातिशतादिव्यवधानेनाऽपि स्वव्यञ्जकं प्राप्य उदियात् = फलोन्मुखीभवेत् तदा शीघूमेव पूर्वानुभूतवृपदंशविपाकजनिता वासना गृहीत्वैवाभिव्यक्तो भवति. न त्वनु- पादागेति भाप्यार्थः । नन्वेष मनुष्यजन्मन्येवाऽव्यवहिते कुतो न वृषदंशवासना तत्राह-- " इति । मनुष्यवासनानां वृपदंशविपाकहेतुत्वं वारयति " ते च " इति। कर्माशयाऽनुरूपा एव संस्कारा अपेक्षिता इत्यर्थः । यथाऽनुभवा ·कैवल्यपादः। २८३ - N भा० व्यवहितानामपि निमित्तनैमिनिकभावाऽनुच्छेदादाऽऽन- न्तर्यमेव सिद्धमिति. ॥ ९ ॥ सू० तासामनादिवं चाऽऽशिपो नित्यत्वाद् ॥१०॥ भा०तासांवासनानामाशिषोनियत्वादनादित्वं,येयमात्माऽऽशीर्मा न भूवं भूयासमिति सर्वस्य दृश्यते । सा न स्वाभाविकी। कस्माद, जातमात्रस्य जन्तोरननुभूतमरणधर्मकस्य द्वेषदुःखाऽनुस्मृतिनि- मिनो मरणत्रासः कथं भवेद्, न च स्वाभाविकं वस्तु निमिनमु- टी० स्यादेतद्, व्यज्येरन् पूर्वपूर्वतरजन्माऽभिसंस्कृता वासना यदि पूर्वपूर्व- तरजन्मसद्भावे प्रमाणं स्यात्। तदेव तु नास्ति । न च जातमात्रस्य जन्तो- हर्षशोकदर्शनमात्रं प्रमाणं भवितुमर्हति । पद्मादिसङ्कोचविकाशवत्स्वाभा- विकत्वेन तदुपपत्तरित्यतआह-तासामनादित्वं चाऽऽशिषो नित्यत्वाद्" ॥१०॥ तासां वासनानामनादित्वं च न केवलमानन्त-मिति चाऽर्थः । आशिषोनित्यत्वाद् = आत्माऽऽशिषो वासनानामनादित्वेननित्यत्वाऽन्य- भिचारादिति।ननु स्वाभाविकत्वेनाऽऽप्युपपत्तेरसिद्धमाशिषो नित्यत्वमित्य- त आह-“येयम्" इति। नास्तिकःपृच्छति-“कस्माद्" इति।उत्तरं-“जा- तमात्रस्य जन्तोः” इति। अत (१) एवैतस्मिन् जन्मन्यननुभूतमरणधर्मक- स्य = मरणमेव धर्मः सोऽननुभतो येन स तथोक्तः तस्य। मातुरङ्कात्प्ररख- लतः कम्पमानस्य माङ्गल्यचक्रादिलाञ्छितं तदुरःसृत्रमतिगाढं २) पाणि- ग्राहमवलम्बमानस्य बालकस्य कम्पभेदानुमिता द्वेषाऽनुपक्ते दुःख या स्मृतिस्तन्निमित्तो मरणत्रासः कथं भवेदिति।ननूक्तं स्वभावादित्यत आह- "न च" इनि। न च स्वाभाविकं वस्तु निमित्तमुपादत्त-गृह्णाति स्वात्प. त। एतदुक्तं भवति-बालकस्येदृशो दृश्यमानः कम्पो भयनिवन्धनः ईदृशकम्पत्वाद् अस्मदादिकम्पवद्। वालकस्य भयं हेपदुःखस्मृतिनिमित्त * भवेदिलस्याने यदि पूर्वपूर्वमायमरणदुःजानना न स्वी किपरनिति का वाया। (१) अनवजातमात्रम्प मरमानदर्शनादेव । (२) नटर मूत्र = मातृकायला विहित मात्रा दिलानिं मागाट यया स्पात्तथा पाणिनःऽवलम्बमानलः (३) कुत्र निमिदं न हत्याकालिन पूरपति-"न" इति । - टि ·२५२ पारा जलदर्शने । भाव्वृषदंशविपाकोदयः स्वव्यञ्जकाजनाऽभिव्यक्तः स यदि जाति शतेन वा दूरदेशतया वा कल्पशतेन वा व्यवहितः पुनश्च स्वव्यञ्ज काञ्जन एवोदियाद् द्रागित्येव पूर्वाऽनुभूतवृषदंशविपाकाऽभिसंस्क ता वासना उपादाय व्यज्येत् । कस्माद, यतो व्यवहितानामप्यासा सदृश कर्माऽभिव्यञ्जकं निमित्तीभूतमित्यानन्तर्यमेव कुतश्च, स्मृ तिसंस्कारयोरेकरूपत्वाद्, यथाऽनुभवास्तथा संस्काराः। ते च कर्म- वासनाऽनुरूपाः, यथा च वासनास्तथा स्मृतिः, इति जातिदेशका- लव्यवहितेभ्यः संस्कारेभ्यः स्मृतिः, स्मृतेश्च पुनः संस्कारा. इत्येते स्मृतिसंस्काराः कर्माशयवृत्तिलाभवशाव्यज्यन्ते। अतश्च टीभवतु वृषदंशवासनाया जात्यादिव्यवाधिस्तथाऽपि तस्याः फलत आनन्त- र्यम्। वृषदंशविपाकेन कर्मणा तस्या एव स्वविधाकानुगुणाया अभिव्यक्ती तत्स्मरणसमुत्पादाद् इत्याह-"वृषदंशविपाकोदय" इति । उदेत्यस्मादित्यु- दयः कर्माशयः, 'पुनश्च स्वव्यञ्जकाजन एवोदियाद्' =अभिव्यज्येत विपाकारम्भाऽभिमुखः क्रियतेत्यर्थः । अभिसंस्कारः क्रिया, उपादाय= गृहीत्वा, व्यज्येता यदि व्यज्येत स्वविपाकाऽनुगुणा एव वासना गृहीत्वा, व्यज्यतेत्यर्थः।आनन्तर्यमेव फलतः कारणद्वारकमुपपाद्य कार्यद्वारकमुप- पादयति-"कुतश्च स्मृति" इति। एकरूपतया सादृश्यम्।तदेवाऽऽह-“यथा" इति। नन्वनुभवस्वरूपाश्चेत्संस्कारास्तथा सत्यनुभवा विशरारव इत्येतेऽपि विशरारवः कथं चिरभाविनेऽनुभवाय कल्पेरन्नित्यत आह-ते च कर्मवासना- ऽनुरूपा"इति । यथा अपूर्व स्थायि क्षणिककर्मनिमित्तमपि, एवं क्षणि- काऽनुभवनिमित्तोऽपि संस्कारःस्थायी किञ्चिद्भदाधिष्ठानंच सारूप्यम्। अन्यथाऽभेदे तत्त्वेन सादृश्याऽनुपपत्तेरित्यर्थः । सुगममन्यद् ॥ ९ ॥ टि० (१) वृषदंशविपाकोदयः = मारियोनिप्रापककर्मफलाऽऽरम्भः। स्वव्यञ्जक यदजनं कारणं तेनैवाऽभिव्यक्तो = वर्तमानाऽवस्यो भवति, न तु देहत्यागमात्रेणाऽऽकस्मिकः । अतः स यदि मातिशतःदिव्यवधानेनाऽपि स्वव्यञ्जकं प्राप्य टदियात् = फलोन्मुखामोत् तदा शीघ्रमेव पूर्वानुभूतपदंशविपाकजनिता वासना गृहीत्वैवाभिव्यक्तो भवति, न त्यनु पादायेति भाथ्यार्थः । नन्वेव मनुष्यजन्मन्येवाऽव्यवहिते कुनो न वृपदंशवासना तबाह-- ययाऽनुभवा " इति । मनुष्यवासनानां वृषदेशविपाहतुत्वं वारयति " ते च " इति। कर्माशयाऽनुरूपा एवं संस्कारा अपशिता इत्यर्थः ।

·कैवल्यगादः। २५२ भा. व्यवहितानामपि निमित्तनैमित्तिकभावाऽनुञ्छदादाऽऽन- न्तर्यमेव सिद्धमिति. ॥ ९ ॥ सू० तासामनादिलं चाऽऽशिपो नित्यत्वाद् ॥१०॥ भा०तासांवासनानामाशिपोनियत्वादनादित्वं,येयमात्माऽऽशीर्मा न भूवं भूयासमिति सर्वस्य दृश्यते। सा न स्वाभाविकी। कस्माद, जातमात्रस्य जन्तोरननुभूतमरणधर्मकस्य द्वेषदुःखोऽनुस्मृतिनि- मिनो मरण त्रासः कथं भवेदन चस्वाभाविकं वस्तु निमित्तम्- टी० स्यादेतद् व्यज्येरन् पूर्वपूर्वतरजन्माऽभिसंस्कृता वासना यदि पूर्वपूर्व- तरजन्मसद्भावे प्रमाणं स्यात्। तदेव त नास्ति। न च जातमात्रस्य जन्तो- हर्षशोकदर्शनमात्रं प्रमाणं भवितुमर्हति । पद्मादिसङ्कोचविकाशवत्स्वाभा- विकत्वेन तदुपपत्तरित्यत आह-"तासामनादित्वं चाऽऽशिषो नित्यत्वाद्" ॥१०॥ तासां वासनानामनादित्वं च न केवलमानन्तमिति चाऽर्थः । आशिषोनित्यत्वाद् = आत्माऽऽशिषो वासनानामनादित्वेननित्यत्वाऽन्य- भिचारादितिाननु स्वाभाविकत्वेनाऽऽप्युपपत्तेरसिद्धमाशिषो नित्यत्वमित्य- त आह-"येयम्” इति। नास्तिकःपृच्छति-"कस्माद्” इतिाउत्तरे-"जा- तमात्रस्य जन्तोः” इति। अत (१) एवैतस्मिन् जन्मन्यननुभूतमरणधर्मक. स्य = मरणमेवधर्मः सोऽननुभतो येन स तथोक्तः तस्य। मातुरात्परख- लतः कम्पमानस्य माङ्गल्यचक्रादिलाञ्छितं तदुरःसृत्रमतिगाढं २) पाणि- ग्राहमवलम्बमानस्य बालकस्य कम्पभेदानुमिता द्वेषाऽनुषक्ते दुःखे या स्मृतिस्तन्निमित्तो मरणत्रातः कथं भवेदिति। ननूक्तं स्वभावादित्यत आह- "न च" इति। न च स्वाभाविकं वस्तु निमित्तमुपादत्त-गृह्णाति स्वोत्प- तौ। एतदुक्तं भवति-बालकस्येदृशो दृश्यमानः कम्मो भयनिवन्धनः ईदृशकम्पत्वाद् अस्मदादिकम्पवद्। बालकस्य भयं देषदुःखस्मृतिनिमित्तं * भवेदित्यस्याने यदि पूर्वपूर्वमवीयमरगदुःखवासना नवी क्रियेन्निांत शवा बायः । टि० (१) अन एव-जातमात्रस्य मरणत्रामदर्शनादेव । (२) तदुरःमूत्र मातृवतास्थलमारिहितं माइत्यत्रादिलाञ्चितं मूत्रमतिगादं यथा स्यात्तया पाणिनाऽवलम्बमानस्पेत्यर्थः । (३) कुत्र निमित्वं न गृह्मानीत्याकाइक्षितं पूरयति-"स्वोपत्तौ" इति । PPR ·२८६ टि. पातजलदर्शने । भा० वृत्तिरवाऽस्य विभुनः सङ्कोचविकाशिनीत्याचार्यः । तच्च धर्मादिनिमित्ताऽपेक्ष,निमित्तं च द्विविध- बाह्यमा यात्मिकं च। शरीरादिसाधनाऽपेक्षं बाह्यं = स्तुतिदानाऽभिवादनादि, चित्त- टी० सद्भावे प्रमाणमस्ति। नखल्वेतदध्यक्षगोचरः, न च संसारोऽस्याऽनुमा- नम्, आचार्य्यमतेनाप्युपपत्तेः। आगमस्तु पुरुषस्य निष्कर्षमाह। न च चित्तं वा सूक्ष्मशरीरं वा पुरुषः,किन्तु चितिशक्तिरप्रतिसंक्रमा,न चास्या निष्कर्षः सम्भवति, इत्यौपचारिको व्याख्येयः। तथाच चितश्चित्तस्य च तत्र तत्रवृ- त्यभावएवनिष्कर्षार्थः।यच्चस्मृतीतिहासपुराणेषुमरणानन्तरप्रतशरीरप्राप्ति स्तहिमोकश्च सपिण्डीकरणादिरिभित्युक्तं तदनुजानीमः, आतिवाहिकत्वं तस्य न मूष्यामहे। नचात्रास्ति कश्चिदागमः। लब्धशरीर एव च यमपुरुषै- रपि पाशबद्धो नीयेत,नत्वातिवाहिकशरीरः । तस्मादाहङ्कारिकत्वाच्चतसो- ऽहङ्कारस्य गगनमण्डलवत्त्रैलोक्यव्यापित्वाद्विभुत्वं मनसः एवञ्चेदस्य ( १ ) औपचारिकव्याख्यानप्रकारमाह "तथाच" इति । (२) एतच्च मनसो विभुत्वाऽऽख्यानमाचार्य्यमनोपपादनपरत्वेन प्रौढ़िवादैनैव, न तु वास्तवमेव मनसो विभुत्वमेतत्तन्त्रसिद्धान्तः। प्रकृत्यतिरिक्तस्य सर्वस्यैव कार्यत्वन परिच्छिन्न- त्वाद् । न हि विभुः कश्चित् क्रियावानुत्पत्तिमान् वा सम्भवति। अत एव मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा" "सक्रियत्वाद् गतिश्रुतः” इति सूत्राभ्यां मनसो विभुत्वं निराकृत्य "न निर्भागवं तद्योगाद् घटवद्" इति सूत्रेणाक्षपादादिसम्मतमणुत्वं प्रतिक्षिपता कपिलाचार्येण मनसो मध्यमपरिमाणत्वं सिद्धान्तितम् । समानतन्त्रत्वाच्च स एवाऽभ्युपगमो- त्राऽऽस्थातुं योग्यः। एवं च सति क्रियावत्त्वादिकमपि स्वरसत उपपद्यता नाऽपि अन्तःकरणं विभुनित्यन्द्रियत्वाच्छोत्रवदिति प्राभाकरसम्मतमनुमानं विभुत्वे प्रमाणम्। "एतस्मात्प्रजायन्ते मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इत्यादिश्रुत्या उभयोरप्यस्मन्मते नित्यत्वाऽभावादनुमानस्याभासमात्र- त्वाद् । यत्तूक्तं सूक्ष्मदेहे प्रमाणाभावाद् आतिवाहिकत्वाऽनङ्गीकाराच्च मनसो निराश्रयगम- नाऽसम्भवान्न मध्यमपरिमाणत्वम्। तदपि न। “भूतेन्द्रियमनोबुद्धिवासनाकार्यवायवः । अविद्या चाष्टकं प्रोक्तं. पुर्यष्टकमिदं पुनः" इति सनन्दनाचायोक्तेः। 'पुर्य्यष्टकेन लिङ्गेन प्राणायेन स युज्यते । तेन बद्धस्य वै वन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन बै” इति ब्रह्मपुराणाच्च। “ सप्तदशैकं लिङ्गम्" इति सां० सूत्राच्च, सूक्ष्मशरीरस्य सद्भावाद् । “तत्क्षणादव गृह्णाति शरीरमाति- वाहिकम् । ऊर्य व्रजन्ति भूतानि त्रीण्यस्मात्तस्य विग्रहाद्" । "आतिवाहिकसज्ञोऽसौ देहो भवति भागव। केवलं तन्मनुष्याणां नाऽन्येषां प्राणिनां क्वाचेद्" इत्यादिस्मृतिभ्य आतिवा. हिकशरोरस्य प्रमाणसिद्धत्वाच्च। एवञ्च मनमो मध्यमपरिमाणवे न कोऽपि दोषः प्रसरती- त्यस्तु तदेव, समानतन्त्रानुमतत्वात् । अत एव भाष्यकारमध्यमपरिमाणवखण्डने, न कापि युक्तिरुपन्यस्ता । अत एव चाऽस्वरसबोधकमाचार्य्यपदोपादानमित्यलं बहुना । न व्यापकत्वं ·कवल्यपादः। २८७ भा०मात्राधीनं श्रद्धोयाध्यात्मिकम्। तघाचोक्तं-"येचैते मैव्यादयो ध्यायिनां विहारास्ते बाह्यसाधननिरनुग्रहाऽऽत्मानः प्रकृष्टं धर्मम. भिनिवर्तयन्ति । तयोर्मानसं वलीयः। कथं, ज्ञानवैराग्ये केना- ऽतिशय्यते । दण्डकारण्यं चिनवलव्यतिरेकेण कः शारीरेण कर्मणा शन्यं कर्तुमुत्सहेत। समुद्रमगस्यवदा पिवेद ॥ १० ॥ सु० हेतुफलाऽऽश्रयाऽऽलम्वनैः सङ्ग्रहीतत्वादेपाम- भावे तदभावः ॥ ११॥ भा०हेतु:(२) = धर्मात्सुख मधर्माद दुःखं, सुखाद् रागो,दुःखाद् द्वेष, तनश्च प्रयत्नः। तेन मनसा वाचा कायेन वा परिस्पन्दमानः परः टी०वृत्तिरपि विभ्वीतिसर्वज्ञतापत्तिरित्यत उक्तं-"वृत्तिरेवाऽस्य" इति।स्यादे- तत्। चित्तमात्राऽधीनाया वृत्तेः सङ्कोचविकाशौ कुतः कादाचित्कावित्यत आह“तच्च" इति। तच्च चित्तं धर्माद्यपेक्षं वृत्तौ निमित्तं, विभजते-"निमित्तं च" इति। आदिशब्देनेन्द्रियधनादयो गृह्यन्ते। श्रद्धादीत्यत्राऽपि वीर्यस्म- त्यादयो गृह्यन्ते।आन्तरत्वे सम्मतिमाचार्याणामाह-"तधाचोक्तम् इति । बिहारो-व्यापारः,प्रकृष्टं = शुक्लं, तयोः = बाह्याऽऽभ्यन्तरयोमध्ये, ज्ञानव- राग्ये तजनिती धर्मों, केन वायसाधनधर्मेण अतिशयेते अभिभूयेते, ज्ञानवैराग्यजावेव धर्मों तमभिभवतः वीजभावादपनयत इत्ययः । अत्रैव सुप्रसिद्धमुदाहरणमाह-“दण्डकारण्यम्" इति ॥ १० ॥ अथैताश्चित्तवृत्तयो वासनाश्चाऽनादयश्चेत्कथनासामुच्छेदो नसलु चितिग- क्तिरनादिरुच्छियत इत्यत आह-"हेतुफलाऽऽधयाऽऽन्टन्यनैः नाहीतत्या. देषामभावे तदभावः" इति॥१६॥अनादर नमुददो दृष्टः । यथा- ·૨૯૮ पातञ्जलदर्शने। भा०मनुगृहात्युपहन्ति वा।ततः पुनर्धर्माऽधी सुखदुःखे रागद्वेषौ इति प्रवृत्तमिदं पडरं संसारचक्रम्। अस्य च प्रतिक्षणमावर्त्तमान- स्याऽविद्या नेत्री मूलं सर्वक्लेशानाम् ,इत्येष हेतुः। फलन्तु'=यमा- श्रिय यस्य प्रत्युत्पन्नता धर्मादेः। न ह्यपूर्वोपजनः।मनस्तु साऽधि- कारमाश्रयो वासनानाम्। न ह्यवसिताधिकारे मनसि निराश्रया वा- सना:स्थातुमुत्सहन्ते।यदभिमुखीभूतं वस्तु यां वासनां व्यनक्ति त- स्यास्तदालम्बनम् । एवं हेतुफलाऽऽश्रयाऽऽलम्बनैरेतैः सङ्ग्रहीताः सर्वा वासनाः।एपामभावे तत्संश्रयाणामपिवासनानामभावः।। नास्त्यसतः सम्भवो, न चाऽस्ति सतो विनाश इति द्रव्य- त्वेन सम्भवन्त्यः(३) कथं निवर्तिष्यन्ते वासना इति- टी० ऽनागतत्वस्येति। सव्यभिचारित्वादसाधनं, चितिशक्तिस्तु विनाशकार- पाऽभावान्न विनश्यति, नत्वनादित्वादा उक्तं च वासनानामनादीनामपि गमुश्छदे कारणं सूत्रेणति। अनुग्रहोपघातावपिधर्माधर्मादिनिमित्तमुपलक्ष- यतः। तेन मुगपानादयोऽपि सङ्ग्रहीता भवन्ति । नेत्री-नायिका|अत्रेय हेतुमाह-“मूलम्" इति । प्रत्युत्पन्नता वर्तमानता, न तु धर्मस्वरूपो- पादः, अव हेतुः-“नहि" इति। यदभिमुखीभूतं वस्तु कामिनीसम्प- दि । व्यापकाभावे व्याप्यस्याभाव इति सूत्राऽर्थः ॥ ११ ॥ . - (1) पटाप = अरः = ग्यवशमलाका, कुलालयकशा काया, मामालनगर- " या ननपत्यर्थः । वामनाया हतः ममा तस्या निम- ", नियर इटलचसम्मान समायणे ने या मागे सन . लं म्यता मनियादामिन E यानानि भारः । श्रम' ला या न - दानवः । अयमा "दि । 12 मार गिर !

·कैवल्यपादः। २६६ 94 अतीताऽनागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वमेदाद् धर्माणाम् ॥ १२॥ भा भविष्यद्वयक्तिकमनागतम्, अनुभूतव्यक्तिकमतीतम्, स्वव्या- पारोपारूढं वर्तमानं, त्रयं चैतद्वस्तु ज्ञानस्य ज्ञयं, यदि चैतत्स्व- रूपतो नाऽभविष्यन्नेदं निर्विषयं ज्ञानमुदपत्स्यत । तस्मादतीता- ऽनागतं स्वरूपतोऽस्तीति । किञ्च भोगभागीयस्य वाऽपवर्गभागी- यस्य वा कर्मशः फनमुत्पित्सु यदि निरुपाख्यमिति तदुदेशेन टी० उत्तरसूत्रमवतारयितुं शङ्कते-"नास्ति' इति । असत इति सम्पा- ताऽऽयातं, ६) निदर्शनाय वा । सू ० "अतीत-धर्माणाम् ॥ १२ ॥ नाऽसतामुत्पादो, न सतां विनाशः, किन्तु सतामेव धर्माणामध्यभेदपरि- णाम एवोदयव्ययाविति सूत्रार्थः । अनुभताप्राप्ता येन व्यक्तिस्तसथा, सम्प्रति व्यक्तिर्नास्तीति यावद् । इतञ्च त्रैकाल्येऽपि धर्मः सन्नित्याह-"यदि च" इति। न ह्यसज्ज्ञानविषयः सम्भवति निरुपाख्यवाद । विषयाऽवभास हि विज्ञानं नाऽसति विषये भवति । त्रैकाल्यविषयं च विज्ञानं योगिनां, अस्मदादीनां च विज्ञानमतति विषये नोत्पन्नं स्याद्.उपपद्यते च । तस्माद- ततिाऽनागते सामान्यरूपेण नमनुगते स्त इतिाएक्मनुभवतो ज्ञान विषय- लत्त्वे हेतुरुक्तम् । उद्देश्यत्वादप्यनागतस्प विषयत्वेन सत्त्ववेलाह- "किञ्च भोगभागीयस्य" इति । कुशलः = निपुणः, अनुष्टेये पि च यद यलिमित्तं तत्सर्व नैमित्ति के सलेव विशेषमाधत्ते, यथा काडलायदा- ऽध्यायादयः। न खल्देते काण्डलावाद्योऽनन्तनुत्पादयन्तिामत स्वतन्या. (१) यादि दरवाऽऽ4-7 तु वामनान मयनयन दर sisa ""। - 1 (:..:: (RSS --TE: :: :: :.

·२६० पातंजल दर्शने । भा०तेन निमितेन कुशलाऽनुष्ठानं न युज्येत । सतश्च' फलस्य निमित्रं वर्तमानीकरणे समर्थ, नाऽपूर्वोपजनने । सिद्धं निमित्त नैमित्तिकस्य विशेषाऽनुग्रहणं कुरुते, नाऽपूर्वमुत्पादयति । धी चाऽनेकधर्मस्वभावः। तस्य चाऽवभेदेन धर्माः प्रत्यवस्थिताः। न च यथा वर्तमानं व्यक्तिविशेपाऽऽपन्नं द्रव्यतोऽस्त्येवमतीतमना- गतं वा। कथन्तर्हि, स्वेनैव व्यङ्गन्धन २ स्वरूपेणाऽनागतमस्ति, स्वेन चाऽनुभूतव्यक्तिकेन स्वरूपेणाऽतीतमिति, वर्तमानस्यैवा- उध्वनः स्वरूपव्यक्तिरिति न सा भवति अतीताऽनागतयोरध्व- नोएकस्य चाऽध्वनः समय हावध्वानौ धर्मिसमन्वाऽऽगतौ भव त एवेति नाऽभूत्वा भावस्त्रयाणामध्वनामिति ॥ १२ ॥ टी०प्तिविकारौ कुर्वन्ति। एवं कुलालादयोऽपि सत एव घटस्य वर्त्तमानभावहे- तव इत्याह-"सतश्च" इति। यदि तु वर्तमानत्वाऽभावादतीताऽनागतयोर- सत्त्वं हन्त भो वर्तमानस्याऽप्यभावोऽतीताऽनागतत्वाऽभावादाअध्वधर्म्य- ऽविशिष्टतया तु सत्त्वं त्रयाणामप्यविशिष्टमित्यभिप्रायेणाह-"धर्मी चे" इति । प्रत्येकमवस्थानं प्रत्यवस्थितिरिति । 'द्रव्यत' इति-द्रव्य धर्मिणि, सार्बविभक्तिकस्तसिः। यद्यतीताऽनागतावतीताऽनागतत्वेन स्तरतर्हि वर्च- मानसमये तत्त्वाऽभावान्न स्यातामित्यत आह-“एकस्य च" इति । प्रकृत- मुपसहरति-"नाऽभूत्वा भाव" इति ॥ १२ ॥ दि० (१) सतश्व अव्यक्तावस्थया कारणे विद्यमानमानस्यैव, फलस्य कार्यस्य घटादेः, वर्तमानताकरणे निमित्तं दण्डादि समर्थं, नात्यन्ताऽसतो, नरतिपाणाद्युत्पत्तिप्रसङ्गाद् इत्यर्थः। नन्वेव कारणस्यापि सदातनत्वाद् अतीताऽवस्थादपि कारणात्सदैव कार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यते आह-"सिद्धम्" इति। मिद = वर्तमानाऽवस्थमेव कारणं कार्य्यस्य विशेषाऽनुग्रहण : व्यक्तायस्थापादनं कुरुते, नातीताद्यवस्थमित्यर्थः। उपसंहरति "न" इति। अतो नाऽपूर्वम् अत्यन्तामन्तंमत्रोत्पादयतीत्यर्थः । (२) स्वेन व्यङ्गयन = भाविन्यनिकेन । (३) वर्तमान काले इत्यर्थः। सप्तम्यर्थेऽत्र पष्टी ।

·. २१ - कैवल्यपादः। सू० ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणाऽऽत्मानः ॥ १३ ॥ भा० ते खल्वमी त्र्यध्वानो धर्मा वर्तमाना व्यक्तात्मानो अती. ताऽनागताः सूक्ष्मात्मानः षडावशेषरूपाः । सर्वमिदं गुणानां सन्निवेशविरोपमात्रमितियरमार्थतो गुणात्मानः । तथाच शा- स्त्राऽनुशासनं-"गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथसृच्छति । यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्मायेव सुतुच्छ कम्” इति ॥ १३ ॥ टी० स्यादेतद्, अयन्तु नानाप्रकारो धर्मिधर्माऽवस्थापरिणामरूपो विश्वभेद- प्रपञ्चो न प्रधानादेकस्माद् भवितुमर्हति,न ह्यविलक्षणात्कारणात्कार्यभेद- सम्भव इत्यत आह-"ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणाऽऽत्मानः" ॥ १३ ॥ते = त्र्य. ध्वानो धर्मा व्यक्ताश्च मूक्ष्माश्च गुणाऽऽत्मानो, न त्रैगुण्याऽतिरिक्तमेषा- मस्ति कारणम् ।वैचित्र्यन्तु तदाऽऽहिताऽनादिक्लेशवासनाऽनुगताचि- व्याद् । यथोक्तं वायुपुराणे-“वैश्वरूप्यात् प्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुत" इति । व्यक्तानां पृथिव्यादीनामेकादशेन्द्रियाणां च वर्तमानानामतीताऽना- गतवं षडविशेषा यथायोग भवन्ति सम्प्रति विश्वस्य नित्यानित्यरूपे विभजन् नित्यरूपमाह-"सर्वमिदम्" इति । इदं = दृश्यमानं, सन्निवेशः संस्थानभेद्यान् परिणाम इत्यर्थः । अत्रैव षष्टितन्त्रशास्त्रस्यानुशिष्टिः -मायेव तु-न माया, तुतुच्छकं = विनाशि। यथा हि मायाऽहार्यवान्यथा भवति एवं विकारा अपि आविर्भावतिरोभावधर्माणः प्रतिक्षणमन्यथा प्रकृ. तिनित्यतया मायारिधर्मेण परमार्था इति ॥ १३ ॥ (१) व्यत्तात्मान इत्यस्य विवरण- वर्तमाना इनि । मम मान इत्यस्य विना- "अतीताऽन मता" इति । इति = यतः, अतो वस्तुको गुणधरुषः । (२) यथायोग = पृषिव्यादयः पञ्च पञ्चकनारमाःबाटोन्ट्रियानि दार- मात्रारूपाणीत्या पविगत इति पारः बानिय प्रमादिकापनीय विका. तिज्ञाया। तथा मनि, मनिटमिन भायेाऽमबहत्यामाप्ययाऽनविनावापतः। यत्ततं मग मगायन पनि चिन्यं, नदी न ! न दे मगुग मक. किन्नाद कामयति मगर मानद । यादयः पोदकामाले जान दे दो। पपीतस्प परिपत्रविकास टि ·२९२ पातजलदर्शने। भा० यदा तु सर्वे गुणाः कथमेकःशब्द एकमिन्द्रियमिति- सू० परिणामैकत्वाद् वस्तुतत्त्वम्॥ १४ ॥ भा० प्रख्याक्रियास्थितिशीलानां गुणानां ग्रहणात्मकानां करण- भावेनैकः परिणामःश्रोत्रभिन्द्रिय,ग्राह्यात्मकानांशब्दभावनैक- परिणामःशब्दो विषय इति, शब्दादीनां मूर्णिसमानजाती- यानामेकःपरिणमः पृथिवीपरमाणुस्तन्मात्रावयवः। तेषां चैकः टी० भवतु त्रैगुण्यस्येत्थं परिणामवैचित्र्यमेकस्तु परिणामः पृथिवीयमिति वा, तोयमिति वा। कुतः, ञ्यात्मन एकत्वविरोधादित्याशङ्कय सूत्रमवतारयति- “यदा तु सर्वे गुणा" इति।सू० "परिणामैकत्वाद् वस्तुतत्त्वम्"॥१४॥ ब- हूनामप्येकः परिणामो दृष्टः । तद् यथा, गवाऽश्वमहिषमातङ्गानां रुमानिक्षि- प्तानामेको लवणत्वजातीयलक्षणः परिणामः, वर्तितैलाऽनलानां च प्रदीप इति । एवं बहुत्वेऽपि गुणानां परिणामैकत्वं,ततस्तन्मात्रभतभौतिकानां प्र.. त्येकं तस्वमेकत्वम् ग्रहणात्मकानां सत्त्वप्रधानतया प्रकाशात्मनामहङ्का- राऽवान्तरकार्याणां करणभावेनैकः परिणामः श्रोत्रमिन्द्रियम् । तेषामेव गुणानांतमःप्रधानतयाजड़त्वेन ग्राह्यात्मकानांशब्दतन्मात्रभावेनैकः परि. णामः शब्दो विषयः। शब्द इति = शब्दतन्मात्रं, विषय इति जड़त्वमाह, न तु तन्मात्रस्य श्रोत्रविषयत्वसम्भव इति । शेषं सुगमम् । अथ विज्ञान- वादिनं वैनाशिकमुत्थापयति-"नास्त्यर्थी विज्ञानविसहचर" इति। यदि हि भूतभौतिकानि विज्ञानमात्रा भिन्नानि भवेयुस्ततस्तदुत्पत्तिकारणमीदृश प्रधानं कल्पेत,न तुतानि विज्ञानातिरिक्तानि सन्तिपरमार्थतः। तत्कथंप्रधान कल्पन,कथंचग्रहणानामिन्द्रियाणामहङ्कारविकाराणांकल्पना इति । तथाहि टि० . (१) मूत्तिः = काठिन्यं पृथिवीत्वमिति यावत् । मूर्त्या समातीयानां शब्दादिपञ्च- तन्मात्राणामेकः परिणामः पृथिवीपरमाणुः = स्थूलपृथिव्याः परमसूक्ष्माऽवस्थेत्यर्थः। नेयं सूक्ष्मा- जस्थापना पृथिवी निरवयवाऽपि तु पञ्चतन्मात्राऽवयवा इत्याह "तन्मात्राऽवयवः" बहुवी- हिस्त्र । एवं पञ्चत मात्राणामेकं सूक्ष्मपरिणाममुक्त्वा स्थूलमेकं परिणाममाहतेपामिति ।

·२६३ कैवल्यपादः। भा०परिणामःपृथिवी-“गौवृक्षःपर्वत इत्येवमादिः।भूतान्तरेष्वपि') स्नेहौप्यप्रणामित्वाऽवकाशदानान्युपादाय सामान्यमेकविकारा- ऽऽरम्भः समाधेयः । नास्त्यों विज्ञानविसहचरोऽस्ति तु ज्ञान- मर्थक्तिहचरं स्वप्नादौ कल्पितमित्यनया दिशा२] ये वस्तु- टी० जड़स्याऽर्थस्य स्वयमप्रकाशत्वान्नास्त्यर्थो विज्ञानविसहचरः =साह- चर्य सम्बन्धः, तदभावो विसहचरः। विरभावार्थः । विज्ञानाऽसम्बन्धी नास्तीतिव्यवहारयोग्य इत्यर्थः । अस्ति तु विज्ञानमर्थविसहचरं,तस्य स्वयं- प्रकाशवेन स्वगोचराऽस्तिताव्यवहारे कर्तव्ये जड़मर्थम्प्रत्यपेक्षाऽभावात्, तदनेन वेद्यत्वसहोपलम्भनियमौ सूचितौ विज्ञानवादिना। तो चैवं प्रयोग- मारोहतः-यद्वेद्यते येनवेदनेन तत्ततो न भिद्यते यथा ज्ञानस्यात्मा। वेद्य- न्तेचभूतभौतिकानीति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः । निषेध्यभेदविरुदन व्याप्त वेद्यत्वं दृश्यमानं स्वव्यापकमभेदमुपस्थापयत्तद्विरुद्धं भेदं प्रतिक्षिपतीति । तथा ययेन नियतसहोपलम्भं तत् ततोन भिद्यते यथैकस्माच्चन्द्राद् द्विती- • यश्चन्द्रः नियतसहोपलम्भश्चाऽर्थो ज्ञानेनेतिव्यापकविरुहोपलब्धिः निपे- ध्यमेदव्यापकाऽनियमविरुदो नियमोऽनियमं निवयंस्तह्याप्तं भेदं प्रतिक्षिप. टि० (१) भूतान्तरेष-जस्लादिषु, स्नेहादिजाती यानि जलवंतजस्ववायुत्वाऽऽकारत्वना. तीयानि तन्मात्राणि गृहीत्वा, सामान्य = सजातीयानामनेकपा धर्मभृत एकवित्र.ग. ऽऽरम्भ उपपादनीयः । तद्यथा-वतन्मात्रं विना चतुस्तन्मात्राणां स्नेहा यानानेका परिणामः जलपरमाणुः, तेषां च महागलादिः । एवमग्नावपि । (२) विज्ञानाऽभावकालिकोऽयों नास्ति । नन्वर्थाऽभावकालिक बनादो कनित. मस्तीत्यनपा दिशा = एतान्तिमार्गेण ये वस्नुस्वरपनन्त्वन्तमपटे = निजी ने योगाचायः कथं प्रदेयवचनाः स्युरियन्वयः। ये इत्यादि. बानुब रमन्नं दम 'जनेयादिनाऽऽहुरित्यनेनापनविश्वोरममित्यनेन योः यः प्राय मदनः पया सनमायादित्यवस्था कर विवादास्यामिनः १८ हननमाने दे। (३) मियो मिली है न निकल गया न्यायो नत्र .. विधानेनाऽन्यतस्पोरगर दे दो भेदका निमा. पाद व्यासदस्याऽऽनेन पयः । देव माने "के" ।

·No text on this page.

·वन्यपादः। टीनचैकाविज्ञानस्य नानादेशव्यापिता विच्छिन्नदेशता चोपपद्यतीतदेशत्वा- ऽतदंशत्वलक्षणविल्द्वधर्मसंसर्गस्यक त्रासम्भवात् सम्भत्र वा त्रैलोक्यस्यै- कत्वप्रसङ्गाद। अत एवाऽन्तु विज्ञानभेद इतिवेद. हन्त भाः परमसूक्ष्म- गोचराणां प्रत्ययानां परत्तरवार्ताऽनभिज्ञानां स्वर्गाचरमात्रजागरूकाणां कुतस्त्योऽयं स्थलावभासः । न च विकल्यगोचराऽमिलापः, संसर्गाऽभावा- द. विशदप्रतिभासत्वाच्च । न च स्थूलमालोचितं यतन्तदुपाधिकन्य वि- शदताभवेत् तत्पृष्ठभाविनः । न चाविकल्पबद्ध विकल्लोऽपि वाऽकारमा- गोचरः, तस्य चाऽस्थूलत्वाद् न स्थूलगोत्ररो भवितमहतिातन्मादबाह्ये चप्रत्यये स्थूलस्य बाह्यत्य चाऽसम्भवादलोकमेव तदाऽऽस्थातव्यमान चा- ऽलीकं विज्ञानादभिन्नं, विज्ञानस्य तद्वत तुच्छत्वप्राङ्गात् । तथाच वेद- त्वस्याऽभदव्याप्यत्वाऽभावात कुतो भेदप्रतिपक्षत्वं, सहरलम्भनियमन सदसतोरिव विज्ञानस्थौल्ययोः सलोररि स्वभावाहा कुनधिप्रतियन्या- होपपत्स्यते), तस्मादनकान्तिकत्वादनी हत्वाऽऽभानी विकास चाह्याभावे प्रसुवाते। न च प्रत्यक्षमाहाल्यं विकल्पनाजानं मला. साधूक्तं-'कथमप्रमाणात्मकेन विकल्पज्ञानालन इति प. त्वमपि स्वप्नारियल पदृष्टान्नेन निरालम्बनरसायनशनमा प्रति कलास्त्ववयविव्यवस्थापनेन प्रत्युक्ताः । विकारायः सरणीय' इति । तदिह कृतं वितणनि ॥ . " ·२६६ . . पातालदर्शने। विज्ञानाऽऽलम्बनत्वेनाऽभिमतो यो बाह्यार्थः स कि परमाणुरूपः, तत्समूहरूपो वा । न तावदाद्यः । एकस्थूलनीलाऽऽभासज्ञानस्य परमसूक्ष्मपरमाणुगोचरत्वाऽसम्भवाद् । न ह्यन्या- sऽभासज्ञानमन्यं गोचरयितुमर्हति । अतिप्रसङ्गेन सर्वगोचरतया सर्वसर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । न च प्रतिभासधर्मः स्यौत्यमितियुक्तं, विकल्याऽसहत्वात् । तथाहि-किमयं प्रतिभासस्य ज्ञानस्य धर्मः, आहो प्रतिभासकाले यस्य स धर्मः । यदि पूर्वः कत्यस्तुष्यंतामेवं सति न कोऽपि तव प्रतिकूलमाचरेन्मदनुकूलमाचरतः। द्वितीय श्चेत् कीदृागतिविवियताम् । एकविज्ञानोपारोहिणो रूपपरमाणत्र एव निरन्तरमुत्पन्नाः स्यौत्यमिति चेद्, न । गन्धरसस्पर्शपरमाण्वन्तरितेषु रूप- पमाणुपु नैरन्तोऽवभासस्याऽऽरात्सान्तरेषु वृक्षेष्वेकघनवनप्रत्यवद् भान्तत्वात, तस्मान्न घटादिप्रत्ययानां परमाणुगोचरत्वाऽभ्युगमेन निर्वाहः । अस्तुतर्हि परमाणुसमूहारब्ध एकोऽव- यवीति चेद् , अवयविनः परमाणुभ्योऽभेदे परमाणव एव । तत्र चोक्तमेव दूपणम् । भेदे तु गोमहि- पत्रदत्यन्तवैलक्षण्यमिति न तादात्म्यम् । समवायस्तु, संबद्धोऽसत्रहो वा प्रत्ययमुत्पादयतीत्या- दिविकल्पदूषितः । तस्माद्विज्ञानमेवाऽनादिविचित्रवासनया तत्तद्पण भासत इति साम्प्र- तमित्यत आह "प्रमेयविकल्पाश्च" इति । प्रयुक्ताः-नैकान्ततः परमाणुम्यो मिन्नो घटा- दिरभिन्नो वेत्यादिना 'स्मृतिपरिशुद्धौ' पा०म० सू० ४३ इत्यत्राऽवयविव्यवस्थापनेन प्रत्यु- क्ता इत्यर्थः । किञ्च यश्च सहोपलम्भनियमो भवतां भान्तिकारकः सोऽपि विकल्पं न सहते । तथाहि । यदि ज्ञानार्थयोः साहित्येनोपलम्भस्ततो हेतुरेव विरुद्धः सन्नाभेदं साधयितुं पारयेत् । साहित्यस्य तद्धिरुद्धभेदव्याप्तत्वादभेदे तदनुपपत्तेः। अथैकोपलम्भनियम इतिचेन्न, सह-शब्दस्यकत्ववाचकत्वाऽभावाद् । अस्तु वा एकत्ववाचकत्वं, तथाऽपि किमेकत्वेनोप- लम्भ, आहो एक उपलम्भो ज्ञानार्थयोरिति । न तावदाद्यः । विषयस्य बाह्यतया ज्ञानस्य चान्तरतया एकत्वेनोपलम्भाऽसम्भवाद् । न द्वितीयः । एकोपलम्भनियमस्योपायोपेयभावहेतु. कत्वेनाऽभेदाऽसाधकत्वात्। किञ्च नीलाद्यर्थस्य ज्ञानाकारकत्वेऽहमित्येव प्रतिभासः स्यान्न- त्विदन्तया । न च ज्ञानस्वरूपोऽपि नीलाकारो भान्त्या वहिर्वभेदेनावभासते इति, न तत्रा- ऽहमुल्लेखः । यदाहुः “यदन्त यतत्त्वं तद् बहिर्वदवभासते" इति युक्तम् । बाह्याऽर्थाऽभाव बहिर्वदित्युपमानोक्तेरयुक्तत्वात् । न हि चैत्रोः वन्ध्यापुत्रवदवभासत इति कश्चित्प्रेक्षावानाचक्षी- त । अपि च यत्रकविज्ञानगोचरौ घटपटौ भासते घटज्ञानं पटज्ञानमिति तत्राऽप्यर्थभेद विज्ञानाऽभेदं चाऽध्यवस्यन्ति प्रतिपत्तारः। नचैतदुभयोरैकात्म्येऽवकल्प्येतायत्तूक्तम्ास्वप्नोपम- मिति । तदपि न विचारसहम् । बाधाऽवाधाभ्यां वैधात्स्वप्नप्रत्ययदृष्टान्तेन जाग्रत्सत्ययस्य निरालम्बनत्वाऽसम्भवात् त्वयाऽपि हि मामत्प्रत्ययस्याऽबाधितत्वमवश्यमास्थ्यमन्यथा कथं स्वप्नप्रत्यो निरालम्बन इति ज्ञायेत । जाग्रत्प्रत्ययेन बाधितत्वाद् हि स्वप्नप्रत्ययो मि- थ्येत्यवगम्यते । यदि च जामत्प्रत्ययोऽपि बाधित एवेति ब्रूयात् तदा स्वप्नप्रत्ययस्यासौ बा- धको न भवेद् । न हि बाध्यमेव वाधकं भवितुमर्हति । एवञ्च स्वप्नप्रत्ययोऽपि न मिध्येति : साध्यविकलोऽसो दृष्टान्त इति वृद्धिमिष्टवतो मूलमपि ते नष्टमिति अहो ते दुराशा इत्याशयेना- ह-"विस्तरस्तु न्यायकणिकायाम्" इति एतच्च "किन्ते ग्राह्यग्राहकयोः परमार्थसतोरे- वाऽभेदो विवक्षित इत्यादिना, "न ग्राह्यभेदमवधूय धियोऽस्ति वृत्तिस्तद्वाधने बलिनि वेदनये जयश्रीः। नोचेदनिन्द्यमिदमीदृशमेव विश्वं तथ्यं तथागतमतस्य तु कोऽवकाशः" इत्यन्तनात्मत- चवित्रेकेऽपि संष्टमित्यलं लिखितलेखनन ॥ . M ।

·कैपल्या to कुतश्वैतदन्याच्यम, • वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोविभक्तः पन्थाः ॥१६॥ बहुचित्ताऽवलम्बनीभूतमेकं वस्तुलाधारणं, तत्खलु नैकचित्त- परिकल्पितं, नाप्यनेकचिचपरिकस्थितं. किन्तु स्वप्रतिष्टमाकथं, वस्नुलाम्ये चित्तभेदाद = धर्माऽपेक्षं चिनस्य वस्तुलान्येऽपि सुख. ज्ञानं भवति, अधमापेक्षं तत एव दुःखजानम, अविद्यापेक्षं तत एव मनुज्ञानं, सम्यग्दर्शनाऽपेक्षं तत एव माध्यस्थ्यज्ञानमिति, कस्य तश्चिनेन परिकल्पितम्।न चाऽन्यचिनपरिकल्पितेनार्थेना. ऽन्यस्य चिनोपरागो युक्तः। तस्माद् बस्नुज्ञानयोनावग्रहणभे- दभिन्नयो विभक्तः पन्या = नाऽनयोः सरगन्यो यस्तोनि. तिदेवनुत्सृत्रं भाप्यवृहिज्ञानातिरिक्तस्थाने युनिनुरत्या नात्री युक्ति- नवतारयति-"कुतश्चैतद" इति । सू० "वस्तु-पन्थाः" ।।१५।। यनाना- ले यस्यैकत्वं तत्ततोऽत्यन्तं भियते यथा चैतन्य ज्ञानमेकं भिगो देवद. त्तविष्णुमित्रनेत्रप्रत्ययेन्यो भिद्यते। ज्ञाननानात्वेऽनिबाऽधान निधन इति भवति विज्ञानेभ्योऽन्यः। अभेदवाऽर्थस्य ज्ञान देऽपि प्रमाणां परसप्र निमन्धानादयनीयते। अस्ति हि रक्ताधिविनूदनध्यन्धानानेकन्यां योविति ·। पातजलदर्शने। भा०सावयपक्षे पुनर्वस्तु त्रिगुणं चलं च गुणवृत्तमिति धर्मादिनि- - मित्ताऽपेक्षं चिरभिसंवध्यते, निमित्ताऽनुरूपस्य च प्रत्ययस्यो- त्पद्यमानस्य तेन तेनाऽऽत्मना हेतुर्भवति ॥ १५॥ केचिदाहुः-ज्ञानसहभूरेवार्थों भोग्यत्वात सुखादिव इति, त एतया द्वारा साधारणत्वं वाधमानाः पूर्वोत्तरेषु क्षणेषु वस्तु- रूपमेवाऽपहनुवते- टी०सुखादिभेदभिन्नविज्ञानहेतुः। न ह्यविलक्षणात्कारणात कार्यभेदो युक्त इसत आह-“साङ्ख्यपक्षे” इति । एकस्यैव वाह्यस्य वस्तुनस्वैगुण्यप. रिणामस्य त्रैरूप्यमुपपन्नम् । एवमपि सर्वेषामविशेषेण सुखदुःखमोहात्मकं विज्ञानं स्यादित्यत आह-"धर्मादिनिमित्ताऽपेक्षम्२]" इति । रजःसहितं सत्त्वं धर्मापेक्षं सुखज्ञानं जनयति । सत्त्वमेव तु विगलितरजस्कं विद्या- पेक्षं माध्यस्थ्यज्ञानमिति । ते च धर्मादयो न सर्वे सर्वत्र पुरुषे सन्ति, किन्तु कश्चित्क्वचिदित्यभ्युपपन्ना व्यवस्थेति॥१५॥अत्र केचिदाहुःप्रवादु- का:-ज्ञानसहभरेवार्थो भोग्यत्वात् मुखादिवद् इति। एतदुक्तं भवति भवत्वर्थो ज्ञानाद् व्यतिरिक्तः, तथाऽप्यसौ जड़त्वाद् न ज्ञानमन्तरेण शक्यः प्रतिपत्तुम्, ज्ञानेन तु भासनीयः। तथाच ज्ञानसमय एवाऽस्ति, नाऽन्यदा प्रमाणाऽभावाद् इति । तदेतदुत्सूत्रं तावद् दूषयति भाग्य- कारः-“त एतया द्वारा" इति । वस्तु खलु सर्वचित्तसाधारणमनेकक्ष- णपरम्परोह्यमानं परिणामाऽऽत्मकमनुभयते लौकिकपरीक्षकैः । तच्चेद्वि- ज्ञानेन सह भवेन्नूनमेवंविधम्[४] एवं चेदिदमंशस्योपरि कोऽयमनुरोधो येन सोऽपि नाऽपनयेतेत्यर्थः । मा वा भदिदमंशस्याऽपहवो ज्ञानसहभू- (१) ते बौद्धभेदा एतया द्वारा = एतेनाऽनुमानेन विषयस्य पुरुषान्तरसाधारण्यं वाय- मानाः सर्वप्रत्यक्षसिद्ध ज्ञानपूर्वोत्तरक्षणेषु विषयमगलपन्तीत्यर्थः । (२) धर्मादिनिमित्ताऽनुरूपं सुखाद्यात्मकप्रत्ययं प्रति सुखाद्यात्मकतेनैव वस्तु हेतुर्भ- वतीति कारणतावच्छेदकभेदान्न सर्वेषामविशेषज्ञानोत्साद इति भावः । (३) पूर्वोन्मूलितमतात्कोऽस्य विशेष इत्यत्राऽऽह "एतदुक्तं भवति" इति । (४) एवंविधम् = विज्ञानाधानोत्पत्तिनिधनम् । टि० ·कैवल्यपादः । २६६ । सूः न चकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यादति ॥ १६॥ भाः एकचिनतन्त्रं चेद् वस्तु स्यात् तदा चिनेव्यग्रे निरुद्ध वा स्व- रूपमेव तेनाऽपरामृष्टमन्याऽविषयी भूतमप्रमाणकमगृहीत. स्वभावकं केन चित् तदानीं किन्तत्स्यात्। संबध्यमानं च पुन- टी० रेवाऽस्त्वर्थः । तत्राऽऽप्याह-सू० “न चैक-किं स्याद्" ॥१६॥ यद्धि घटनाहि चित्तं तचदा पटद्रव्यव्यग्रतया न घटे वर्तते यद्वा विवेविषय. मासीत् तदैव च निराधं समापद्यते तदा घंटज्ञानस्य वा विवेकज्ञानस्य वा- भावाद् विवेको वा घटो वा ज्ञानभेदमात्रजीवनस्तन्नाशान्नष्ट एव स्यादि- त्याह-“एकचित्ततन्त्रम् इति। किन्तत्स्यात् = न स्यादित्यर्थः । संवध्य- मानं च चित्तेन तद्वस्तुविवेको वा घटो वा कुत उत्पद्येतानियतकारणाऽन्व- यव्यतिरेका ऽनुविधायिभावानि हि कार्याणि नस्वकारणमतिवर्त्य कारणा- न्तराद् भवितुमीशते । मा भूदकारणत्वे तेपां कादाचित्कत्वव्याघातः। न च तज्ज्ञान कारणत्वमेव तत्कारणमिति युक्तम् । आशामोदकस्य मोदकन्य चोपयुज्यमानस्य रसीविंगकादिस्तन्यप्रसङ्गात। तस्मात्साधृत-संब- ध्यमानं वा पुनश्चित्तेन कुत उत्पद्यत इति । अपि च यो योऽग्निागःस सर्बो मध्यपरभागल्याप्तः। ज्ञानाधीने लगाये तस्याननुपमानवान्नध्या रभागोन स्त इति व्यापकाऽभावार्वान्नागोऽपि न स्वादिलानाबाद कुतो -- ·मा० शिनेन कुत उत्पोत । ये नाम्गाऽनुपगिता भागाम्ने चाय नस्युः। एनं नास्ति पृनमित्गुदरमपि न येतातरमात्मानन्त्रो- ऽर्थः रामपुरुषसाधारणः स्वतन्त्रागिन नित्तानि प्रति पुरुषप्रन- नन्ते। तयोः संबन्धापनधिः पुरुषस्य भोग इति ॥ १६ ॥ स० तदुपरागापेक्षिवाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञा- तम् ॥ १७॥ मा० अयस्कान्तमगिकल्पाविषयाअयःसार्मकं नितमभिसंत्र- ध्योपरजयन्ति । येन च विषयगोपरकंचितं स त्रिपयो ज्ञात. टी• ज्ञानसहभूरर्थ इत्याह-"ये चारप" इति । अनुपस्थिता = अज्ञाताः, उपसंहरति-"तस्माद" इति । शेष सुगमम् ॥ १६ ॥ स्यादतद,अर्थश्चेत्स्वतन्त्रः स न जडस्वभाव इति न कदाचित्प्रकाशेत प्र. काशेनवाजड़त्वमप्यस्यापगतमिति भावोऽप्यपगच्छेत् । न जातु स्वभावम- पहाय भावो वर्तितमर्हति। न चेन्द्रियाद्याधेयो जडस्वभावस्यार्थस्य धर्मः प्र- काश इति साम्प्रतम्। अर्थधर्मत्वं नीलत्वादिवत्सर्वपुरुपसाधारण इत्येकः शा. स्त्रार्थज्ञ इति संवें विद्वांसः प्रसन्ध्येरन्, न जाल्मः २) कश्चिदस्तिानचाऽती- ताऽनागतयोधर्मः प्रत्युत्पन्नोयुक्तः। तस्मात्स्वतन्त्रोऽर्थ उपलम्भविषय इति मनोरथमात्रमेतदित्यत आह-सू० • “तदु-ज्ञातम्" इति। जड़स्वभावोऽप्यर्थ इन्द्रियप्रनाड़िकयाचित्तमुपरञ्जयति। तदेवंभूतं चित्तदर्पणमुपसंक्रान्तप्र- तिविम्बा चितिशक्तिश्चित्तमपिरक्तं चेतयमानाऽर्थमनुभवति, नत्वर्थे कि- ञ्चित्प्राकटयादिकमाधत्ते। नाऽप्यसंबडा चित्तेन । तत्प्रतिविम्बसंक्रान्ते- (१) अयस्कान्तवत्मियान्या अपि विषया अयोवलियाशीलं वित्तमभिसम्वध्य = चन्द्रगद्वारा स्वस्मिन् संयोज्योपरजयन्ति = स्वसमानाकारं कुर्वन्ति । अता येन विषयेण वाकार ऽऽकारितं चित्तं स विपयस्तस्य ज्ञातोऽन्यश्चाऽज्ञातः। एवं च वस्तुनो जाताऽजानत्वा- ऽन्यथाऽनुपपत्त्या चित्तस्योपरागाख्यपरिणामः सिद्धः । सदा जातविषयात्पुरुषाद्वैधयै च सि- म् इति बोध्यम् । (२) असमीक्षयकारी, वेदाद्यध्ययनविधुरो वा । टि. -- ·फैवल्यपादः। - -- भा० स्ततोऽन्यः पुनरज्ञातः। वस्तुतो ज्ञाताऽज्ञातस्वरूपत्वात्परि- णामि चित्तम् ॥ १७ ॥ यस्य तु तदेव चित्तं विषयस्तस्य(१). सू० सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तप्रभोः पुरुपस्याऽपरि- गामित्वाद् ॥ १८॥ भा० यदि चित्तवत्प्रभुरपि पुरुषः परिणमेत ततस्तद्विषयाश्चित्त- वृत्तयःशव्दादिविपयवज्ज्ञाताऽज्ञाताः स्युः । सदाज्ञातत्वंतुमन- सस्तत्प्रभोः पुरुषस्याऽपरिणामित्वमनुमापयति ॥ १८ ॥ टी० रुक्तत्वादिति । यद्यपि च सर्वगतत्वाञ्चित्तस्य चेन्द्रियस्य चाऽऽहङ्कारि- कस्य विषयेणाऽस्ति सम्बन्धः तथाऽपि यत्र शरीरे वृत्तिमच्चित्तं तेन सह सम्बन्धी विषयाणामित्ययस्कान्तमणिकल्पा इत्युक्तम् । अयःसधर्मकं चित्तमिति = इन्द्रियप्रनाड़िकया ऽभिसम्बन्थ्योपरजयन्ति।अत एव चित्तं परिणामीत्याह-“वस्तुनः" इति।॥ १७॥तदेवं चित्तव्यतिरेकिणमर्थमवस्थाप्य तेभ्यः परिणतिधर्म केभ्यो व्यतिरिक्तमात्मानमादर्शयितुं तहधाऽपरिणा- मित्वमस्य वक्तुं पूरयित्वा सूत्रं पठति,-"यस्य तु तदेव चित्तं विषयस्तस्य सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्याऽपरिणामित्वाद्" ॥१८॥ क्षिप्त- मूविक्षिप्तैकाग्रताऽवस्थित चित्तमा निरोधात्सर्वदा पुरुषेणानुभयन बृत्ति- मत् । तत्कस्य हेनोः। यतः पुरुषोऽरिणामी, परिणामित्वे चित्तवत्पुरुषोऽपि ज्ञानाज्ञातविषयोभवेद् । ज्ञातविषय एव त्वयं, तत्मादपरिणानी । तनदच परिणामिभ्योऽतिरिच्यतेइति । तेदनदाऽऽह-"यदि चितवद" इति । सदा ज्ञातत्वं तु मनलः = लवृत्तिकस्य तन्यः प्रभुः = स्वानी.भीनं.- तियावत् तस्य प्रभोः पुरुपस्पापरिगामित्वमनुनापति = तथा चारि- णामिनस्तस्य परिणामिनदिचत्तात पुनपन्य नेद इति नः॥१८॥ (८ पुरा नाम :- ༢ བ༌. ཤུའ：;= *ཁ ་ ：：་ ཤུལྔ་ :. ༢ :༌:བ བ 1 - नमः पुरस तिनमा २८ : दो पद ::: :::::-" दि C + .

·३०२ पातम्जलदर्शने । भा० स्यादाशङ्का-चित्तमेव स्वाऽऽभासं विषयाभासं च भविष्यति अग्निवद् सू० न तत् स्वाऽऽभासं दृश्यत्वाद् ॥ १९ ॥ भा० यथेतराणीन्द्रियाणि शब्दादयश्च दृश्यत्वान्न स्वाऽऽभासानि तथा मनोऽपि प्रत्येतव्यं,न चाऽग्निरत्र दृष्टान्तः,न ह्यग्निरात्मस्वरू- पमप्रकाश प्रकाशयति, प्रकाशश्वाऽयं प्रकाश्यप्रकाशकसंयोगेदृष्टः टी० अत्र वैनाशिकमुत्थापयति-"स्यादाशङ्का" इति । अयमर्थः = स्यादेव यदि चित्तमात्मनोविषयः स्यात्। नत्वेतदस्ति अपितु स्वप्रकाशमेतद्विपया- ऽभासं पूर्वचित्तं प्रतीत्य समुत्पन्नं,तत्कुतः पुरुपस्य सदा ज्ञातविषयत्वं,कुत- स्तरां च परिणामिनश्चित्ता द इति।सू ० "न-त्वाद" ॥१९॥ भवेदेतदेवं यदि स्वसंवेदनं चित्तं स्यान्नत्वेतदस्तिातादि परिणामितया नीलादिवदनुभव- व्याप्यं, यच्चानुभवव्याप्यं न तत्स्वाभासं भवितुमर्हति। स्वात्मनि वृत्तिवि- रोधादान हि तदेव क्रिया च कर्म चकारकं चान हि पाकः पच्यते,छिदावा छिद्यते।पुरुषस्त्वपरिणामी नानुभवकर्म इति:] नास्मिन् स्वयम्प्रकाशता न युध्यते । अपराधीनप्रकाशतो ह्यस्य स्वयम्प्रकाशता, नानुभवकर्मतः । तस्माद दृश्यत्वाद दर्शनकर्म चित्तं न स्वाभासम् । आत्मप्रकाशप्रतिविम्बि. नस्यैव चिनस्य तदृत्तिविषयाः प्रकाशन्त इति भावः। ननु दृश्योऽग्निः स्त्र- यम्प्रकाशदचान हि यथा घटादयोऽग्निना व्यज्यन्ते एवमग्निरग्न्यन्तरेणेत्यता आह-"नचाग्निात्र" इति । कस्माद-"नह्यग्निः" इति ।मा नामाग्निर. ग्न्यन्तरात प्रकाशिष्ट,विज्ञानात्तु प्रकारात इति न स्वयम्प्रकाश इति न व्य. भिचार इत्यर्थः । 'प्रकादादचायम्' इति । अपमिति पुरुषस्वभावान्य. काझाद व्यवछिनत्ति, क्रियारूपःप्रकादा इनि यावद । एतदुक्तं भवति-या या क्रिया मा मा मधी ककरणकर्मसम्बन्धन दृष्टा, यथा पाको दृष्टश्चैत्रा:ग्नितण्डलसम्बन्धन तथा प्रकाशेऽपि किया दान, (१) ने दो दन्दथे । यतः मिमिलन माऽनुमान ता11 भोपाटा नगदन, दया। ।

·संपल्यपादः। भा०न च स्वरूपमात्रेऽस्ति संयोगः) । किञ्च स्वाऽऽभासं चितमि. त्यमाद्यमेव कस्य चिदिति शब्दार्थः तद्यथा स्वात्मप्रतिष्ठमाका- शं, न परप्रतिष्ठमित्यर्थः, स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदनात् सत्त्वानां प्रवृत्तिर्दृश्यत्ते-क्रुद्रोऽहं भीतोऽहममुत्र मे रागोऽमुत्र मे क्रोध इति । एतत् स्वबुद्धेरग्रहणे न युक्तमिति ॥ १६ ॥ सू० एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ २० ॥ भा०न चैकस्मिन् क्षणे स्वपररूपाऽवधारणं युक्तं "क्षणिकवादिनो यद् भवनं सैव क्रिया, तदेव च कारकमित्यभ्युपगमः ॥२०॥ टी० तयाऽपि तथा भवितव्यम् । सम्बन्धश्च भेदायो नाऽभेदे लम्भवती- त्यर्थः। 'किञ्च स्वाभासं चित्तमित्यग्राह्यमेव कन्य चिदिति शब्दार्थः' = त्यादेतद्-मा भद् ग्राह्यं चित्तं, न हि ग्रहणन्याकारणत्या ऽव्यापकस्य च निवृत्तौ चित्तनिवृत्तिः', इत्यत आह"स्वबुद्धि" इति । बुद्धिः = वित्तम, प्रचाराः = व्यापाराः, सत्त्वाः = प्राणिनः । चित्तत्य वृत्तिभेदाः क्रोधलो- भादयः त्वाश्रयेण चित्तन स्वविषयेण च सह प्रत्याऽऽत्ममनुभूयनाना- श्चित्तत्याऽग्राह्यतां विघटयन्तीयर्थः । स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदननेव विशा- यति-"क्रुद्धोऽहम्" इति ॥ १९ ॥ सू० "एकसमये चोनयाऽनवधारणम्" ॥२०॥ न्यामानं विषया- भासं चित्तमिति ब्रुवाणो न तावद्यनैव व्यागरपानाननवधारयनि नेत्र विषयनपीति बनुनहति । न पविलक्षणो व्यानरः कार्यभेदाय पर्याप्तः, तस्माद् व्यागरभेदोऽङ्गीकर्तव्यः । न च वैनाशिकानानुनिभदातिरिका (1) विरेश दिया। (२! हम निनादर केन बिर एवं मतदानमः । विना--":"। (३ विकासन देना. ཡོ ཙྩལུཙམཁSSཎ-•་ པ ༌མ་ ：༌ ་ བ ། (मेर साराम कदम दि

·No text on this page.

·कैपल्पादः। ३०५ भा० बुद्धीनामनुभावास्तावन्त्यः स्मृतयः प्राप्नुवन्ति, तत्सङ्गारा- च्चैकस्मृत्यनवधारणं च स्याद्, इत्येवं बुद्धिप्रतिसंवेदिनं पुरु. पमपलपद्भिवैनाशिकैः सर्वमेवाऽऽकुलीकृतम् । ते तु भोक्तृस्वरूपं यत्र क्वचन कल्पयन्तो न न्यायेन सङ्गच्छन्ते । केचित्सत्वमा- त्रमपि परिकल्प्याऽस्ति स तत्त्वो य एतान् पञ्च स्कन्धान निः- क्षिप्याऽन्यांश्च प्रतिसन्दधातीत्युक्त्वा तत एव पुनस्त्रस्यन्ति', तथा स्कन्धानां महानिर्वेदाय विरागायाऽनुत्पादाय प्रशा- न्तये गुरोरन्तिके ब्रह्मचर्य चरिष्यामीत्युक्त्वा सत्त्वस्य पुनः सत्त्वमेवापह्नवते२) । साङ्ख्ययोगादयस्तु प्रवादाः स्वशब्देन पुरुषमेव स्वामिनं चित्तस्य भोक्तारमुपयन्ति, इति ॥ २१ ॥ टी०अर्हति, न ह्यगृहीतदण्डो दण्डिनमवगन्तुमर्हति,तस्मादनवस्थेतिविज्ञान- वेदनासज्ञारूपसंस्काराः स्कन्धा]। 'साङ्ख्ययोगादयस्तु प्रवादाः' = सांख्याच योगाश्च त एवादयो येषां वैशेषिकादिप्रवादानां ते सांख्ययोगा- दयः प्रवादाः।सुगममन्यद् ॥२१॥स्यादेतद्, यदि चित्तं न स्वाभासं,नापि चित्तान्तरवेद्यम् आत्मनाऽपिकथं भोक्ष्यते चित्तम् । न खल्वात्मनःस्वयम्प्र- दि० (१) कचिद्विज्ञानवादिनः क्षणिकविज्ञानल्प चिचमात्रं परिकल्याऽस्ति स सत्वविशेषो य एतान् सांसारिकान् पञ्च स्कन्धान् हित्वाऽन्याश्च पञ्च कन्यान् मुक्तोऽनभवतीयुक्त्वा तत एव स्वाऽन्युपगतक्षणिकमतादेव त्रस्यन्ति चित्तस्यैपित्त्या विन्यतीत्यर्थः । नहि कञ्चित्स्थायिपदार्थमन्तरा सोपप्लवपञ्चकन्वयागो निकलवाञ्चकन्योपादानं च सम्भ- वति । बन्धमाक्षपायधिकरम्य चैतन्नत दुरिमिति भावः (२) अन्ये केचित् शून्यवादिनः स्कन्धानां महानिर्वेदाप = महानिर्वेदास्यवैराग्या- पाऽनुत्तादाय = अनर्जन्मरूपप्रान्त ६ जोन्नतस्य गुरोरन्तिके ब्रह्मचर्य हान्याम साक्षात्कारपर्यन्तं कारयानीत्युक्ता शिव्यतामारना नास्तिका गुम्देशन्नतम्या:- दार्थस्याऽपि सत्तापलानि-न्यवादिना भवन्तीत्यर्थः । तेऽपि न्यायाबदः, मोक्नुः सत्तस्याऽपलबेन स्वामिनन्द मोहन्याऽशदार्थस्य ब्रह्मवर्मादीनां ६. सरस्वका- रात सेपमुदस्यविस्मृतिः कथं भून लग्नपीय इति विज्ञाननिः । (३) बानमित्याकार वालपवि नमाझे विशनकन्या, महानुनको वेदना- गौ माह गच्छनीय मयिकत्ता प्रसपः नारकला, विश्वान्द्रियानि कन्या रानमोऽधर्मदपः कान्तः --- ३९ ·पातालदर्शने कथम्, सू० चितरप्रतिसंक्रमायास्तदाऽऽकारापत्तौ स्वबुद्धि- संवेदनम् ॥ २२॥ भा० अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसङ्कमा च परिणामि- न्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तदृत्तिमनुपतति,तस्याश्चप्राप्तचैतन्योप- ग्रहस्वरूपायावुद्धिवृत्तेरनुकारिमात्रतया बुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिराख्यायते । तथाचोक्तं-"न पातालं नच विवरंगिरी- गां नैवाऽन्धकारं कुक्षयो नोदधीनाम।गुहा यस्यां निहितं ब्रह्म शाश्वतं बुद्धिवृत्तिमविशिष्टां कचयो वेदयन्ते ॥” इति ॥ २२ ॥ टी० काशस्याऽप्यस्ति काचित्क्रिया, न च तामन्तरेण कर्ता, न चाऽसम्बद्ध- चित्तेन कर्मणा तस्य भोक्ता, अतिप्रसङ्गाद् इत्याशयवान पृच्छति--"क- थम्" इति। सत्रेणोत्तरमाह-सू. "चितेर-दनम् ॥२२॥ यत् तदवोच- द्वृत्तिसारूप्यमितरत्र' इति, तदितः समुत्थितम् । चितेः स्वबुद्धिसंवेदन बुद्धस्तदाऽऽकाराऽऽपत्तौ = चितिप्रतिबिम्बाऽऽधारतया तद्रूपतापत्ती सत्याम् । यथा हि चन्द्रमसः क्रियामन्तरेणाऽपि संक्रान्तचन्द्रप्रतिबिम्ब- ममलं जलमचलं चलमिव चन्द्रमसमवभासयत्येवं विनाऽपि चितिव्या- पारमुपसंक्रान्तचितिप्रतिविम्बं चित्तं स्वगतया क्रियया क्रियावतीमसङ्ग- तामपि सगन्तां चितिशक्तिमवभासयद भोग्यभावमासादयद् भोतृभाव- मापादयति तस्या” इति सूत्रार्थः । भाप्यमप्येतदर्थमसकृत्तत्रतत्र व्या- व्यातमिति न व्याख्यातमत्र । बुद्धिवृत्त्यविशिष्टत्वे ज्ञानवृत्तेरागममुदाहर- ति-"तथाचोतं न पातालम्" इति । शाश्वतस्य शिवस्य ब्रह्मणो विशु. दम्बमावस्य चितिछायामापन्नां मनोवृत्तिमेव चिनिछायापनत्वाचिोप्य- विदिष्टां गुहां वेदयन्ते । तस्यामेव गुहायां तद गुह्यं ब्रह्म, तदपनये नु म्दयप्रकाशमनावरणमनुपसर्ग 'प्रद्यांतत चरमदेहस्य भागवत इति॥२२।। (1) गुदद गोष्ट मन्यामिति गम्यां मायां in लिन नपालादेबि अभिमानांना निगर { माMARiदिलाया: विम अमायरी । -उद- .....

·संघल्प गदः । - अतश्चैतदभ्युपगम्यते- सू० द्रष्टदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ भा-मनोहिमन्तव्येनाऽर्थेनोपरक्तंतत्स्वयंचविपयत्वाद्विषयिणा पुरुषेणाऽऽत्मीययावृत्त्याऽभिसंबद्धं तदेतञ्चित्तमेव द्रष्टदृश्योपर- तं-विपयविषयिनिर्भासंचेतनाऽचतनस्वरूपाऽऽपन्नं विषयात्मक- मप्यविषयात्मकमिवाऽचेतनं चेतनमिव स्फटिकमणिकल्पं स- टी०तदेवं दृश्यत्वेन चित्तस्य परिणामिनस्तदतिरिक्तःपुमानपरिणतिधर्मोपपादि- तासम्प्रति लोकप्रत्यक्षमप्यत्र प्रमाणयति-"अतश्चैतद् इति, अवश्यं चैतदि- त्यर्थः। सू०"द्रष्ट्टदृश्योपरक्तं चिचं सर्वार्थम् ॥२३॥यथा हि नीलाधनुरक्तं चित्तं नीलाद्यर्थ प्रयोगैवाऽवस्थापयति,एवंद्रच्छायाऽऽपत्या तदनुरक्तं चित्तंद्रष्टा- रमपि प्रयोगाऽवस्थापयति,अस्ति हि "याऽऽकारं ज्ञानं नीलमहं सम्प्रत्येमि इतिातस्माद् ज्ञेयवद् ज्ञाता ऽपि प्रत्यक्षसिद्धोऽपि न त्रिविच्याऽवस्थापितो,यथा जले चन्द्रमलो बिम्बमानत्वेनावता तदप्रत्यक्षं, न चास्य जलगतत्वे तदप्रमाण- मिति चन्द्ररूयेऽप्यप्रपाणं भवितुमर्हतिः तस्माञ्चित्तप्रतिविम्बिततया चैतन्य. गोचराऽपि चित्तवृत्तिन चैतन्यगोचति । तदिदं सर्वार्थत्वं चित्तस्यति । तदे- तदाऽऽह-"मनो हि इतिान केवलं तदाकारापत्त्या मन्तव्यंनाऽर्थेनोपरक्तं मनो- ऽपि तु स्वयं चेति । चकारो भिन्नक्रमः पुरुषेणे चभ्याऽनन्तरं द्रष्टव्यः । तच्छा. यापत्तिः पुरुषस्य वृत्तिः।इयं च चैतन्यछायापत्तिश्चित्तत्य वैनाशिकरन्युपेतन्या कधनन्यधा चित्ते चैतन्यमेत आरोपयाम्बभूवुरिल्याह-"तदनेन" इति । के- (: है - यो मनोनो मन्तव्यनारन जिन्नु वियः पुनामी- या वृतमा न मम्बा, अन एकदिनं श्रनं २ ममियत इत्यर्थः । (२)-दादृष्टान्नेनाऽऽ:-कमलपदम्मति- ही बमोन्टन प्रतिदिनीय मानदं वित विमाननीः विवाद प्रदानका मन: सधिनियुच्यः इत्यः । पनी कमाई मन्त्र འདུག ཁ་སངiz་ཁྱབ་པས་ - - - ·. पातजलदर्शने । भा० ऽपवर्गेण चार्थनार्थवान पुरुपः स एव परो, न परः सामा- न्यमानं यत्न किञ्चित्परं सामान्यमानं स्वरूपेणोदाहरेद्वैनाशि- कस्तत्सर्वं संहत्यकारित्वात् परार्थमेव स्याद । यस्त्वसौ परो विशेषः स न संहत्यकारी पुरुष इति ॥ २४ ॥ सू० विशेपदार्शन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥२५॥ भा० यथा प्रावृपि तृणाङ्कुरस्योदभेदेन तद्वीजसत्ताऽनुमीयते तथा मोक्षमार्गश्रवणेन यस्य रोमहर्षाश्रुपातौदृश्यते तत्राऽप्यस्तिा। विशेषदर्शनबीजमपवर्गभागीयं कर्माऽभिनिवर्तितमित्यनुमीयते तथ्यात्मभावभावना स्वभाविकी प्रवर्त्तते,यस्याभावादिदमुक्त। टी. सुखदुःखयोर्न व्याप्रियेत स एवाभ्यामनुकुलनीयः प्रतिकूलनीयो वा, म च नित्योदासीनः पुरुपः । एवमपवृज्यते येन ज्ञानेन तस्यापि ज्ञेय. गन्नत्वात खात्मनि च वृत्तिविरोधान्न ज्ञानार्थत्वम्।न चान्यविषयादरमा- दार्गसम्भवो, विदेप्रकृतिलयानामपवर्गासम्भवात् । तस्माज्ज्ञानमपि परपायभव,न तत्स्वार्थ, नाऽपि परमात्राऽर्थम् । संहतपरार्थत्वे चानवरथा- प्रमहादसहन परार्थसिद्धिरिति ॥ २४ ॥ तदेवं कैवल्यमूलवीजं युक्तिमय- मान्नदर्शनमुक्त्वा तदुपदेशाधिकृतं पुरुषमनधिकृतपुरुपान्तराद घ्यावृत्त- माइ-स ० "विशेष-वृत्तिः" ॥२५॥ यस्याऽऽत्मभावभावनाऽस्ति तस्या. वाइयोगोपदेशानुतिष्टतोयुजानस्य तत्परिपाकाञ्चित्तसत्त्वपुरुषयावि- दोपदी नाद अन्मभावभावना निवर्त्तते । यस्याऽऽन्मभावभावनव नास्ति दिनदिने : गडभिन्नः, न गम.-यमा पनि मन न. :- मेरेमरिन - दिन मः = १६ मा :- , ·फैवल्यपादः। भा० "स्वभाव मुक्त्वादोषादयेषां पूर्वपक्षेरुचिर्भवति अरुचिश्च नि- येभवति"तत्रात्मभावभावना-कोऽहमासं कथमहमासं किंस्वि- दुइदं,कथं स्विदिदं, के भविष्यामः कथं वा भविष्याम इति । सा तु विशेषदर्शिनो निवर्तते। कुतः। चित्तस्यैष विचित्रः परिणामः, पुरुषस्त्वसत्यामविद्यायां शुद्धश्चित्तधमैरपरामृष्ट इति । ततोऽस्या- ऽऽत्मभावभावना कुशलस्य निवर्त्तत इति ॥ २५ ॥ स० तदा विवेकनिम्न कैवल्यप्राग्भारं चित्तम्।।२६।। भा०तदानी यदस्य चित्तं विषयप्राग्भारमज्ञाननिम्नमासीत्तदस्या- ऽन्यथा भवति, कैवल्यप्राग्भारं विवेकजज्ञाननिम्नमिति ॥२६॥ टी नास्तिकस्य तस्योपदेशानधिकृतस्यापरिनिश्चितात्मतत्परलोकभावस्य नो- पदेशो न विशेषदर्शनं नाऽत्मभावभावनानिवृत्तिारोति सूत्रार्थःानन्वात्मभाव- भावनायाश्वित्तवर्त्तिन्याःकुतोऽवगम इत्यत आह-“यथा प्रावृषि" इति। प्रा- ग्भवीयं तत्त्वदर्शनबीजमपवर्गभागीयं यत्कर्माष्टाङ्गयोगाऽनुष्ठानं तदेकदेशा- ऽनुष्ठानं वा तदभिनिवर्तितमस्तीत्यनुमीयतेोतस्य चाऽऽत्मभावभावना अ- वश्यमेव स्वाभाविकी वस्त्वभ्यासं विनाऽपि प्रवर्त्तते । अनधिकारिणमाग- मिनां वचनेन दर्शयति-“यस्याऽभावादिदम्" इति। पूर्वपक्षः नास्ति कर्म- फलं,परलोकिनोऽभावात् परलोकाऽभावात्। तत्र रुचिः, अरुचिश्च निर्णय पञ्चविंशतितत्त्वविषये, आत्मभावभावना प्राग् व्याख्याता * विशेष. दर्शिनः परामर्शमाह-"चित्तस्यैव” इति । तस्य विशेषदर्शनकुशलस्या- ऽऽत्मभावभावना विनिवर्तत इति ॥ २५ ॥ अथ विशेषदर्शिनः कीदृशं चित्तमित्यत आह-तू०"तदा-चित्तम्"॥२६॥ निगव्याख्यातम् ॥ २६ ॥ दि० (१) तदानी = विशेष नावस्थायामन्य विवकिन यदिचनं नन्दया भवनलया, अन्यथा-शब्दार्थनाह--"कवल्पमाग्भारम्" इति । वे बल्ले माग्भारः = आभिमुळ्यं पाये लः । यचित्तमविवेकमार्गलाचरणी नदियाऽभिमुखनामीन नस्चितमधना विदेक- मार्गमाचारि सावत्याभिनुन्वं माने ये गित गाने भावः । । म गादे १६ इनि नत्र Mam - ve ·३१२ पातञ्जलदर्शने । सू० तच्छिद्रेषु'प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥२७॥ भा०प्रत्ययविवेकनिम्नस्य सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रप्रवाहिण- श्चित्तस्य तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि -अस्मीति वा, ममेति वा जानामीति वा, न जानामीति वा । कुतः । क्षीयमाणवीजेभ्यः पूर्वसंस्कारेभ्य इति ॥ २७ ॥ सू० हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८ ॥ भा०यथाक्लेशा दग्धवीजभावानप्ररोहसमर्था भवन्ति तथा ज्ञाना- टी०स्यादेतद्, विशेषदर्शनं चेद्विवेकनिष्ठं न जातु चित्तं व्युत्थितं स्यादादृश्यते चाऽस्य भिक्षामटतो व्युत्थितमित्यत आह-सू० "तच्छि-भ्यः" ॥२७॥ प्रतीयते येन स प्रत्ययः, चित्तसत्त्वं, तस्माद्विवेकश्चितेः, तेन निम्नस्य । जानामीति साक्षान्मोक्षो विविच्य दर्शितः।नजानामीतिमोहः, तन्मूलाबह- कारममकारावहमस्मीति वा ममेति वा दर्शितौ । क्षीयमाणानि च तानि बीजानि चेति समासः । पूर्वसंस्कारेभ्यः व्युत्थानसंस्कारेभ्यः ॥२७॥ • स्यादेतत्, सत्यपि विवेकज्ञाने व्युत्थानसंस्कारा यदि प्रत्ययान्तराणि प्रसु- वते कस्तर्हि हानहेतुरेतेषां, यतः प्रत्ययान्तराणि न पुनः प्रसुवीरन्नित्यत आह-सू०"हानमेषां क्लेशवदुक्तम्"॥२८॥अपरिपक्वविवेकज्ञानस्याक्षीयमाणा व्युत्थानसंस्काराः प्रत्ययान्तरं प्रसुवते, न तु परिपक्वविवेकज्ञानस्य क्षीणाः प्रत्ययान्तराणि प्रसोतुमर्हन्ति, यथा विवेकच्छिद्रसमुत्पन्ना अपि क्लेशा न संस्कारान्तरं प्रसुवते । तत्कस्य हेतोः । तदैते क्लेशा विवेक- ज्ञानवह्निदग्धवीजभावा इति । एवं व्युत्थानसंस्कारा अपीति । अथ व्युत्थानसंस्कारा विवेकज्ञानसंस्कारैर्निरोद्धव्याः। विवेक- [१] तस्मिन् विवेकवाहिनि चित्तं छिद्रेषु अन्तरालेपु, प्रत्ययान्तराणि व्युत्यानरूपाणि पूर्वव्युत्यानाऽनुभवनसंस्कारेभ्यो भवन्तीत्यर्थः । एतेन न केवलं सत्वपुरुषाऽन्यताख्याति- सहकृतसंप्रज्ञातयोग एवालंप्रत्ययः कर्तव्योऽपि तु प्रत्ययान्तरनिगेधाय परवैराग्यलब्ध- टि. जन्माऽसम्प्रज्ञातलाभाय यतनीयमिति बोधितं भवति ।

·वक्ष्याः। भा०ग्निना दग्धवीजभावः पूर्वसंस्कारो न प्रत्ययप्रसूर्भवति, ज्ञानस स्कारास्तु विनाधिकारसमाप्तिमनुशेरत इति न चिन्त्यन्ते ॥२८॥ सू० प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्याते- धर्ममेघः समाधिः ॥ २९ ॥ भा० यदाऽयं ब्राह्मणः प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदः ततोऽपि न किञ्चि- प्रार्थयते, तत्राऽपि विरक्तस्य सर्वथा विवेकख्यातिरेव भवतीति संस्कारवीजक्षयान्नास्य प्रत्ययान्तराण्युत्पद्यन्ते, तदाऽस्य धर्म- मेधो नाम समाधिर्भवति ॥ २९ ॥ टी०संस्काराश्च निरोधसंस्कारैः। निरोधसंस्काराणान्त्वबाह्यविषयत्वं दर्शितं, निरोधोपायः प्रायश्चिन्तनीय इत्यत आह-"ज्ञानसंस्कारास्तु" इति । परवैराग्यसंस्कारा इत्यर्थः ॥ २८ ॥ तदेव सूत्रकारो व्युत्थाननिरोधोपाय प्रसङ्ख्यानमुक्त्वा प्रसङ्याननि- रोधोपायमाह-स०"प्रस-समाधिः" ॥२९॥ ततोऽपि-प्रसत्यानादपि, न किञ्चित् =सर्वभावाऽधिष्ठातृत्वादि,प्रार्थयते,प्रत्युत तत्राऽपि क्लिश्नाति,परि- णामित्वदोषदर्शनेन विरक्तः, सर्वधा विवेकख्यातिरेव भवति । एतदेव विवृ. णोति-"तत्राऽपि इतिायदा व्युत्थानप्रत्ययो भवेयुस्तदा नायं ब्राह्मणः सर्वथा विवेकख्यातिः,यतस्तस्यन प्रत्ययान्तराणिभवन्ति ततःसर्वधा विकख्या- तिरिति ।तदास्य धर्ममेघः समाधिर्भवति एतदुक्तं भवति-प्रसख्याने बिर- क्तस्तन्निरोधमिच्छन् धर्ममेघ समाधिमुपासीत. तदुपासने च सर्वदा श्वेि. कख्यातिभवति । तथाच तन्निरोडुं पारयतीति ॥ २९ ॥ १० (१) अनुशेरते- प्रतीक्षन्त ते पाद । अधिकारलमानो वित्तेन रद दानको राम नातनिरोधाय साधनचिन्ता नास्तीति भावः । (२) प्रमल्याने विवेशनातान, तापमोदरत = विलियर्थः । प्रमुख्यान- फलमलिलो योगिनः पुनःकाराम गावाच्च मध - निन्दा विवेकालानुदयाद रेनोनयनाला माता मभिदतवः । धर्म- प्रसव पाहा त नेहविश्वनि कति धर्मशः । पाहुः "मपन्दु परम धनों बजेगेनानानः" इति । ।

·। पातजलदराने। स० ततः क्लेशकमनिवृत्तिः ॥ ३० ॥ भा०तल्लाभादविद्यादयः क्लेशाः समूलका कषिता भवन्ति, कु- शनाऽकुशलाश्च कर्माशयाः समलघातं हता भवन्ति, क्लेशकर्म निवृत्ती जीवन्नेव विद्वान् विमुक्तो भवति । कस्माद् । यस्माद्विप- र्ययो भवस्य कारणम् । न हि क्षीणविपर्ययः कश्चित्केन चित क्वचिज्जातो दृश्यत इति ॥ ३० ॥ सू० तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्या- ज्ज्ञेयमल्पलम् ॥ ३१ ॥ भा०तः क्लेशकर्मावरणैर्विमुक्तस्य ज्ञानस्याऽऽनन्यं भवतिआव- रकैण तमसाऽभिभूतमावृतज्ञानसत्त्वं क्वचिदेव रजसा प्रवर्तितमु द्घाटितं ग्रहणसमर्थ भवति । तत्र यदा सर्वैरावणमलैरपगतमलं ट स च प्रयोजनमाह-सू० "ततः क्लेशकमेनिवृत्तिः॥३०॥कस्मात्पुन- |बन्ने र मुक्ता भवति । उत्तरं-“यस्माद" इति क्लशकर्मवासनेडः किल काशयो जात्यादिनिदानम्।न चाऽसति निदाने निदानी भवितुमहति,यथा- ऽऽहाऽत्र भगवानक्षगदः-"वीतरागजन्माऽदर्शनाद्" इति ॥ ३० ॥ अयंत्र धर्ममधे सति कीदृशं चित्तमित्यत आह-सू० “तदा-अल्पम् ॥३१॥ आप्रियते चित्ततत्त्वमभिरित्यावरणानि, मलाः- -क्लेशकर्माणि, सर्वे च ते आवरण मलाश्चात सर्वावरणमलाः, तेभ्योऽपतस्य चित्तसत्त्वस्य, ज्ञानस्य - ज्ञायतेऽनेनेत्यनया व्युत्पत्त्या, आनन्त्याद=अपरिमेयत्वाज्ज्ञेयमल्पम् । यथा हि शरदि धनपटलमुक्तचन्द्राऽर्चिषः परितः प्रद्योतमानस्य प्रका- शाऽऽनन्त्यात्प्रकाश्या घटादयोऽल्याः प्रकाशन्ते एवमपगतरअस्तमस. श्चित्ततत्वस्य प्रकाशानन्त्यादल्यं प्रकाश्यमिति। तदेतदाह-“सर्वैः" इति । एतदेव व्यतिरेकमुखेन स्फोरयति-"आवरकेण तमसाऽभिभतम्" इति । क्रियाशीलन रजसा प्रवर्तितमत एवोद्घाटितं = प्रदेशादपनी- (१) मूलं क्लेशयंस्कारातः मह यथास्यात्तथा क्लंशाः कपिता = नष्टाः, छिन्ना या भवन्तीत्यर्थः, एवं प्राव्यतिरिक्ताः कर्मशया: क्लेशाख्यमूलेन सह हता मवन्तीत्यर्थः । (२) ता = जीवन्मुश्वत्थायाम, "अन्सम" = यदि हि पञ्चविंशतितत्वाऽतिरिक्त मन्पद वस्तु तिटेन तदा तदपि प्रकाश्येत । शेयस्यैव तु अल्यतया अन्यन्न प्रकाश्यते । न टि. Panemal ।

·No text on this page.

·पातम्जलीने। अथ कोऽयं क्रमो नामेति, सूक्षणप्रतियोगी परिणामाऽपरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः॥३ भावक्षणानन्तर्यात्मा परिणामस्याऽपरान्तेन-अवसानेन गृह कमः"नह्यननुभूतक्रमक्षणा नवस्य पुराणता वस्त्रस्याऽन्ते भवा नित्येषु च क्रमो दृष्टः द्वियीचेयं नित्यता,कूटस्थनित्यता परिणा नित्यताच। तत्र कूटस्थनित्यता पुरुषस्य, परिणामिनित्यता गुर नाम्ायस्मिन् परिणस्यमाने तत्त्व न विहन्यते तन्नित्यम् उभय टीअत्रान्तरे परिणामक्रमं पृच्छति “अथ कोऽयम्" इति। सू०"क्षण-क्रमः" परिणामक्रमः क्षणप्रतियोगी-क्षणः प्रतिमंबन्धी यस्य स तथोक्तःक्षणप्र याश्रय इत्यर्थः । न जातु क्रमः क्रमवन्तमन्तरेण शक्यो निरूपायतुं, न चैक स्यैव क्षणस्य क्रमः। तस्मात क्षणप्रचयाश्रयः परिशिष्यते,तदिमाह-"क्षण नन्तर्यात्मा"इति।परिणामक्रमे प्रमाणमाह-"परिणामस्य"इति । नवस्य । वस्त्रस्य प्रयत्नसंरक्षितस्याऽपि चिरेण पुराणतादृश्यते,सोऽयं परिणामस्या रान्तः पर्यवसान, तेन हि परिणामस्य क्रमः।ततः प्रागपि पुराणतायाःस क्ष्मतमसूक्ष्मतरसक्ष्मस्थूलस्थूलतरत्वादीनां पार्वीपर्य्यमनुमीयते । एतदे व्यतिरेकमुखेनदर्शयति-"न हि"इति । अननुभूतः अप्राप्तः क्रमक्षणो यर सा तथाक्तानन्वेप.क्रमः प्रधानस्य न सम्भवति,तस्यनित्यत्वादित्यत आहे "निन्यपु च्” इति। बहुवचनेन सर्वनित्यव्यापितां क्रमस्य प्रतिजानीते। त नित्यानां प्रकारसंदं दर्शयित्वा नित्यव्यापितां क्रमस्योपपादयति-" द्वयी इति। ननु कूटस्थं स्वभावादप्रच्युतमस्तु नित्यं, परिणामि सदैव स्वरूपा च्यवमानं कथं नित्यमित्यत आह-" यस्मिन् ” इति । धर्मलक्षण ईट.. (१) क्षगाऽनन्तर्यात्मा क्रम इत्याच्या क्षणाऽव्यवहितपरिणामधारा परिणामक्रम मार्ग इदि भागः । तत्र प्रमाणप्रदर्शनवरं सूत्राऽश्यये व्याचष्ट-"परिणाम" इति । (२) निगा यनोऽपरान्ताभावेऽपि विकारागामपरान्तरेव प्रतिशणपरिणामो दृटा मनु न्यथः ।। (३) अन = दम्वर, न विहन्यतनानानायथाSS भनि, उस्य: । म सन्दा दिया मामान्य लक्षणमाताद गुगामपनयमाधारणमित्याह -- "म== समय नाई। 1.

·[१ कैयध्यपादः । भा०च तत्त्वाऽनभिघातान्नित्यत्वम्।तत्र गुणधर्मेषु बुद्धयादिषु परि- णामापरान्तनिह्यिःक्रमो लब्धपर्यवसानो,नित्येषुधर्मिषु गुणेषु अलब्धपर्यवसानः, कूटस्थनित्येषु स्वरूपमात्रप्रतिष्ठेषु मुक्तपुरुषेषु स्वरूपास्तिता क्रमेणैवाऽनुभूयत इति तत्राप्यलब्धपर्यवसानः[२] शब्दपृष्ठेनाऽऽस्तिक्रियामुपादाय कल्पित इति।अथाऽस्य संसारस्य स्थित्या गत्याच गुणेषु वर्तमानस्यास्ति क्रमसमाप्तिर्न वेति । टी० ऽवस्थानामुदयव्ययधर्मत्वं, धर्मिणस्तु तत्त्वादविघात एवेति । अथ किं परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यता सर्वक्रमस्य, नेत्याह-"तत्र गुणधर्मेषु बुद्ध्या- दिषु' इति। यतो लब्धपर्यवसानः धर्माणां विनाशात् प्रधानस्य तुपरिणा- मक्रमो न लब्धपर्यवसानः। ननु प्रधानस्य धर्मरूपेण परिणामादस्तु परि- णामक्रमः पुरुषस्य त्वपरिणामिनः,कुतः परिणामक्रम इत्यत आह-“कूट- स्थनित्येषु'इति । तत्र बद्धानांचित्ताऽव्यतिरेकाभिमानात्तत्परिणामाध्यासः मुक्तानां चास्तिक्रियामुपादायाऽवास्तवोऽपि परिणामो मोहकाल्पितः,शब्दस्य पुरःसरतया तत्सृष्ठो विकल्पोऽस्ति-क्रियामुपादत्त इति । गुणेष्वलब्धपर्य- वसानः परिणामक्रम इत्युक्तं तदसहमानः पृच्छति-"अथ" इति । स्थित्ये- तिमहाप्रलयावस्थायां, गत्येति सृष्टौ । एतदुक्तं भवति-यद्यानन्त्यान्न प. रिणामसमाप्तिः संसारस्य,हन्त भोः कथं महाप्रलयसमये सर्वेषामात्मनांस- हसा समुच्छिद्येत, कथञ्च सृष्टयादौ सहसोत्पद्येत संसारः । तस्मादैकैक- स्याऽऽत्मनो मुक्तिक्रमेण सर्वेषां विमोक्षादुच्छेदः सर्वेषां संसारक्रमेणेतिप्र- धानपरिणामपरिसमाप्तिः। एवञ्च प्रधानस्याऽप्यनित्यत्वप्रसङ्गः । न चा- पूर्वसत्त्वप्रादुर्भाव इष्यते येनानन्त्यं स्याता तथा सत्यनादित्वव्याहतेः सक- * स्वरूपाऽस्तिता च तत्तत्क्षणमात्रं, तत्क्रमश्च पुरुषप्वप्यस्ति । इदानी स्थित्वा पश्चात् स्थास्यतीति व्यवहाराट् । अन्यथा सर्वकालसम्बन्धरूपनित्यताऽनुपपत्तश्चेति विज्ञानदेवः । [१] अत्र “पारीणामाऽपरान्तनिधिः क्रमः" इत्यनुपञ्जनीयम् । [२] अत्र क्रम इति शेषः । सच क्रमोऽस्त्याख्यक्रियामादायैव शब्दपृष्ठेन = शब्दाऽनुसारिणा व्यवहा कल्यितो भवतीत्यर्थः ।[३]स्थित्या गत्या = सृष्टेिप्रत्यप्रवाहेन गुणेषु वर्तमानस्य संसारस्य क्रमसमाप्निरस्ति न वाआस्त चेदलब्धपर्यवसानोक्तिविरोधो, नास्ति चत्परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानामिति पूर्व- निरोध इत्यभिपायः पृच्छतः । टि.

·No text on this page.

·मातभोगापवर्गाणां पुरुषार्थशून्यानांयःप्रतिप्रसवः कार्यकार- रामनां गुणानां तत्कैवल्यं, स्वरूपप्रतिष्टा= पुनर्बुद्धिसत्त्वाऽऽनभि नाणमाश्रूयते हि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु सर्गप्रतिसर्गपरम्पराया अनादित्वमनन्तत्वं चेतिाअपि च सर्वेषामेवात्मनां संसारस्य न तावद् युगप- कैवल्यपादः। भाःगुणाविकारक्रमसमाप्तौ कैवल्यमुक्तं, तत्स्वरूपमवधार्यते- सूः पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं' स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति॥३४॥ दुग्छदः संभवीन हि पण्डिलरूपाणामप्यनकजन्मपरम्पराभ्यासारिश्रमसा- या विवकख्यातिप्रतिष्ठा,किं पुनः प्राणभृन्मात्रस्य, स्थावरजङ्गमादेरेकदा- करना भवितुमर्हति। न च कारणाऽयोगपद्ये कार्ययोगपद्यं युज्यते।क्रमेण न विवेकर वातावलंङ्ख्ययानां क्रमेण मुक्तौ न संसारोच्छेदः, अनन्तत्वा- जतनामसंख्यत्व दिति सर्वमवदातम् ॥ ३३ ॥ २ ·यहा अन्तिमसूत्रण गुणानां प्रतिप्रसवः, स्वरूपप्रतिष्टा चेति कैवल्यद्वयमुक्तमित्ययों बोध्यः। निदानम्, 3 आदिकारणं विपर्ययज्ञानवासनादिरित्यर्थः । पहा तापाः%D दुःखान्याऽऽश्या- इति श्रीगाश्वतोदामीनमनाऽनुगत-पूज्यपादश्रीमत्प्रकाशशिष्यबालरामरुतमसविवरणमाग पानञ्जलदर्शने भा०संबन्धात्पुरुषस्य चितिशक्तिरेव केवला,तस्याःसदा तथैवा. ऽवस्थानं कैवल्यमिति ॥ ३४ ॥ इति श्रीपातञ्जले योगशास्त्रे साङ्ख्यप्रवचने कैवल्यपादश्चतुर्थः॥४॥ टी०अस्ति हि महाप्रलयेऽपि स्वरूपप्रतिष्ठा चितिशक्तिनचासौ मोक्ष इत्यत आह-"पुनः” इति । सौत्र इति-शब्दः शास्त्रपरिसमाप्तौ ॥ ३४ ॥ मुक्यहचित्तं] परलोकमेयज्ञसिद्धयो धर्मघनः समाधिः ॥ द्वयी च मुक्तिः प्रतिपादिताऽस्मिन् पादे प्रसङ्गादपि चान्यदुक्तम् ॥१॥ निदानं.३ तापानामुदितमथ तापाश्च कथिताः सहा.रष्टाभिर्विहितमिह योगद्वयमपि ॥ कृतो मक्तेरध्वा गुणपुरुषभेदः स्फुटतरः विविक्तं कैवल्यं परिगलिततापा चितिरसौ ॥ २॥ इति:) श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातञ्जलभाष्यव्याख्यायां तत्त्व• वैशारद्यां कैवल्यपादश्चतुर्थः समाप्तः ॥ ४ ॥ टि० . (१) पुरुषस्य पुनर्बुद्धिसत्वाऽनभिसम्बन्धाद या केवला चितिशक्तिरूपता सा स्वरूपप्रतिष्टा इत्यर्थः । तस्याः चितिशक्तः । (२) पादार्थसङ्ग्राहकं श्लोकं पठति-"मुक्त्यह" इति। अस्मिन् चतुर्थे पादे पष्ठेन सूत्रेण मुनियोग्यं चित्तमुक्तम्ापरलोकश्च मेषश्च ज्ञश्चेति परलोक- मेयज्ञाः, तेषां सिद्धय उक्ता इति । तत्र परलोकसिद्धिर्दशेमसूत्रेणोक्ता । मेयसिद्धिः बाह्यार्थ सद्भावमिहिमा च "वस्तुसाम्य" १५ इत्यादि सूत्रेषुक्ता ।शसिद्धिः चित्ताऽतिरिक्तचितिः शक्तिसिन्दिः। सा च “न तत्स्वाभासम्” १९ इत्यादिसूत्रेपूक्ता। धर्मघनः = धर्ममेवः समाधिः, स च "प्रसङ्ख्याने” २८ इति सूत्रेणोक्तः। द्वयी मुक्तिः = "ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः" इति३० सूत्रेण जीवन्मुक्तिः प्रतिपादिता । “पुरुपार्थ" ३४ इति सूत्रेण च विदेहमुक्तिः प्रतिपादिता, " नेपा ." प्रसङ्गादन्यत् = प्रत्यापूगदि, उक्तमित्यर्थः । (३) पादचतुष्टयार्थमङ्ग्राहकं श्लोकमाह "निदानम्" इति। तापा: = क्लेशाः, मिकादीनि तेषां निदानं गुगपुरुपसंयोग इत्यर्थो वोध्यः । स्पष्टार्थोऽयं श्लोकः । (४) इति-शब्दः पूर्वोपन्यस्तप्रन्यार्थक इति, न समाप्त इत्यनेन पानरुक्त्यम् ॥ यायजूकदुरापं यज्जपूकजनप्रियम् । तन्महःप्रेरितेनेदं निरमायि मुटिप्पणम् ॥

·No text on this page.