·FRAGMENTS
OF
THE COMMENTARIES
OB
SKANDASVAMIN AND MAHESVARA
ON
THE NIRUKTA.
Edited for the first time froin the original palm leaf and paper
manusciipts, written in Malyalam and Devanāgri characters
with an Introduction and Critical Notes
BY
LAKSHMAN SARUP M. A. (PANJ), D. Phil. (Oxon),
GOVERNMENT OF INDIA SANSKRIT SCHOLAR,
PROFESSOR OF SANSKRIT,
ORIENTAL COLLEGE,
mu
LAHORE
RARK
de
AN
9
be
62
ABAD
PUBLISHED BY THE UNIVERSITY OF THE PANJAB.

·श्रीस्कन्दस्वामिमहेश्वरविरचिता निरुक्तभाष्यटीका नेघण्टुटीकायां देवराजयज्वोद्धृतस्य स्कन्दस्वामित्रणीतभाष्यस्य संदभैः सहिता मलयदेवनागरी लिपिलिखितानि प्राचीनतालपत्रादर्शपुस्तकानि पर्यालोच्य ve- पञ्चनदीयप्राच्यमहाविद्यालयसंस्कृताध्यापकेन लक्ष्मणस्वरूप एम. ए. (पञ्जाब), डी फिल (ऑक्सफ़ोर्ड) इत्येतेन सम्पादिता उपोद्धातेन समालोचनात्मिकया टिप्पण्या सुपरिष्कृता । साच पञ्चनदीयविश्वविद्यालयाध्यक्षैः प्रकाशिता

·No text on this page.

·INTRODUOTION - As the Mss material is not adequate, this is merely a tentative edition of the commentary of Skanda Mahesvara on the Nerukta The following Mss have been collated A A Devanāgarī transcript of a fragment of the commentary from the Central Library, Baroda B A Devanāgri transcript of the commentary on the first chapter of the Nzrukta only, from the Government Library of Sanskrit Mss, Madras The Madras Ms Is T 3 17 and is itself a transcript of a Malyalam Ms owned by M R Ry K V Paramesvara Vadhyar Naibudıı of Achipuram, Kottakal P 0, Malabar The transcript was made in 1922-3 The final colophon is given on F 706 v and reads as follows निरुक्तमन्त्रभाष्यार्थपूर्ववृत्तिसमुच्चय । महेश्वरेण रचितस्सूनुना पितृशर्मण ॥ इति महेश्वररचिता निरुक्तभाष्यटीका समाप्ता। C A palm leaf Ms written in old Malyalam Scipt at the Lalchand Library, Lahore This is a complete Ms of the commentary Number of lines per page is 11 and the total number of leaves Size ~~-22"X2" Its colophons are given below F 64 ॥ आचार्महेश्वरकृतायां निरुक्तभाष्यटीकायां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथम पाद ॥ F 13 ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां पष्ठस्य तृतीय पाद. ॥ F 15% ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तवृत्तौ षष्ठस्य चतुर्थ पाद ॥ F 17 ॥ इति स्कन्दवामिकृतायां निरुक्तवृत्तौ षष्ठस्य पञ्चम पाद ॥ F 207 ॥ इत्याचार्यस्कन्दवामिकृतौ निरुक्तटीकायां षष्ठोऽध्याय समाप्त ॥ F 26 - ॥ इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्याध्यायस्य प्रथम पाद ॥ प्रथम पादः॥ F 30 ॥ इति स्कन्दखामिकृतायां निरुक्तवृत्तौ सप्तमस्य द्वितीयः पादः॥ 18 146 - - - - १ ·6 - - - F31 ॥ इति सप्तमस्य तृतीय पाद ॥ F 34 ॥ सप्तमस्य चतुर्थ पाद ॥ F35 ॥ इति सप्तमस्य पञ्चम पाढ ॥ F 370 ॥ इत्याचार्यमहेश्वरकृताया निरुक्तभाग्यटीकायां सप्तमोऽध्याय ॥ F 397 ॥ इति महेश्वरविरचितायां निरुक्तभाष्यटीकायामष्टमस्याध्यायस्य प्रथम पाद ॥ F42 -- ॥ इत्यष्टमस्य द्वितीय पाद ॥ F 46 -~~ ॥ इति निरुक्तटीकायामटमस्य तृतीय पाद ।। F 487 निरुक्तमन्त्रभाष्यार्थपूर्ववृत्तिसमुच्चय । (Sc) मन्त्रेण रचितस्सूनुना पितृशर्मण इत्यष्टमोऽध्याय ॥ F 52 ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां नवमस्याध्यायस्य प्रथम पाद.॥ F 55 ॥ इति स्कन्द खामिकृतायां निरुक्तवृत्तौ नवमस्याध्यायस्य द्वितीय. पाद ॥ F580 ॥ इति स्कन्दस्वामिकृताया निरुक्तवृत्तौ नवमस्याध्यायस्य तृतीय पाद. ॥ F670 -- ॥ इति स्कन्दखामिकृते विवरणसमुच्चये दशमस्याध्यायस्य प्रथम पाद. ॥ F 710 ॥ इति स्कन्दवामिकृते निरुक्तविवरणसमुच्चये दशमस्याध्यायस्य द्वितीय' पाद ॥ F740 ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये दशमस्याध्यायस्य तृतीय पाद. ॥ F771 ॥ इति निरुक्तविवरणे दशमोऽध्याय. समाप्त ॥ F 81 ॥ इति निरुक्तविवरणे एकादशाध्यायस्य प्रथम पाद ॥ F830 ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये एकादशस्य द्वितीय पाद ॥ F88 ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये एकादशस्य तृतीय पाद ॥ F 92 ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये एकादशस्याध्यायस्य चतुर्थ पाद.॥ F940 -- ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये एकादशस्याध्यायस्य पञ्चम. पाद ॥• F 960 ॥ इति निरुक्तविवरणे एकादशस्याध्यायस्य षष्ठ पाद समाप्तश्चाध्याय ॥ F 100 ॥ इति महेश्वरविरचिते निरुक्तविवरणसमुच्चये द्वादशस्य प्रथम पाद ॥ F 1020 ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये द्वादशस्य द्वितीय पाद ॥ F 1050 ॥ इति महेश्वरकृते निरुक्तभाष्यविवरणसमुच्चये द्वादशस्य तृतीय पाद ॥ F 107 - ॥ इति निरुक्तभाष्यविवरणे द्वादशस्य चतुर्थ पाद.॥ F 1080 ॥ इति द्वादशस्य षष्ठ. पाद ॥ F 1107 ॥ इति महेश्वरविरचिते निरुक्तविवरणसमुच्चये द्वादशोऽध्याय ॥ F 112r -॥ इति त्रयोदशस्य प्रथम पाद ॥ - - - - - - - ·7 bud - - - - -- F 114 ॥ इति त्रयोदशस्य द्वितीय पाद ॥ F 115 ॥ (She) इति निरुक्तविवरणसमुच्चये त्रयोदशस्याध्यायः समाप्तम् ॥ F 116 ॥ इति चतुर्दशस्य प्रथम पाद ॥ F 118 - ॥ इति चतुर्दशस्य द्वितीय पाद ॥ F 119 ॥ इति चतुर्दशस्य तृतीय पादः ॥ F 120 ॥ इति चतुर्दशोऽध्यायस्समाप्त ॥ F 1220 ॥ इति पञ्चदशस्याध्यायस्य प्रथमः पाद ॥ F 1947 ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये पञ्चदशस्य द्वितीय पाद ॥ F 1260 ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये पञ्चदशस्य तृतीय पाद ॥ F1281 ॥ इति निरुक्तविवरणभाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः॥ F 131 ॥ इति षोडशस्य द्वितीय. पाद.॥ F 132 ॥ इति षोडशस्य तृतीय पाद ॥ F 1350 ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये पोडशोऽध्याय ॥ F 138 ॥ इति सप्तदशस्य प्रथम पाद ॥ F 13,94 ॥ इति सप्तदशस्य द्वितीय पाद ॥ F 1410 -- ॥ इति सप्तदशस्य तृतीय पाद ॥ F 143 ॥ इति निरुक्तटीकायां सप्तदशाध्यायस्समाप्त ॥ It goes on --(Sic) यथाप्रतिज्ञातं समानायो व्याख्यात.। इदानी पूर्वाचार्याणां मतानुवृत्ति- तत्परतया अथेमा अतिस्तुतयेत्याचक्षत इति इह यस्यां देवतायामित्यत्र स्तुतिलक्षणादेवत्येति देवतालक्षणमुक्तम् ॥ F 146 ॥ निरुक्तमन्त्रभाष्यार्थपूर्ववृत्तिसमुच्चय । महेश्वरेण रचित सूनुना पितृशर्मण ॥ इति महेश्वरविरचिता निरुक्तभाष्यटीका समाप्ता || भूयसा यत्प्रकाशेन मत्यव्यालोकसम्भवे । सन्तस्सर्व विचिन्वन्ति वन्दे तद्वाङ्मयं महः ।। श्रीरामा । श्रीगुरुभ्यो नम ॥ श्रीव्यासाय नम ॥ D A paper Ms written in Devanāgaii characters, obtained through the courtesy of P Vidhusekhara Bhatitācārya, Principal of the Sanskrit College at the Viśvabhārati University, Shantiniketana, Bengal This is a fragment, giving the commentary on a part of the second, and a section of the third chapter of the Nzrukta. As ·- - it dors not contain the commentary on the first chapter of the But I Viruhta, it could not be collated for the present edition give below its colophons which are interesting F 39 ॥ इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य प्रथम पाद. ॥ F441 ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य द्वितीय पाद.॥ F47 ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतौ सप्तमस्य तृतीय पाद ॥ F49 ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य चतुर्थ पाद ॥ F 50 - ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य पश्चम. पाद ॥ F520 - ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य षष्ठ' पाद ॥ F540 ॥ इति निरुक्तटीकायां सप्तमोऽध्याय ॥ F 59 ॥ इत्यष्टमस्य प्रथमः पाद ॥ - - - RELATIONSHIP OF MSS . 3 The Mss fall into two groups One is represented by A and the other by B and C A contains two inti oductory stanzas', which die omitted by B and C It amplifies the derivation of the word Veghantu, foi which there is nothing coii esponding in B and C 2 It illustiates the meaning of Vhan with ā with two examples which are not lound in B and C It also contains longer passages as compared with those of B and C Reference is to footnotes 8 on p 6, 5 and 20 on p 7, 4 and 16 on p 8, 24 on p 52 A often quotes long passages from the commentary of Durgācārya, see footnote 20 on p 112, 3 on p 116, 4 on p 121 These quotations from the commentary of Durga are not found in B and o Further A often reads additional single words which are omitted by B and C, see footnotes 4, 5 on p 12 , 2, 3, 8, 11 on p 13 , 8 on p 14 , 16 on p I6, 6 on p 38 etc. A few example may as well be given. P 1 1 ३ -A 1eads छन्दोविचितिः । B and read yra. I अध्ययनकाले। . काले। 1 3 See footnote १ on p3 See footnote 3 on p 5 See footnote 38 on p. 5 2 ·9 35 22 P 1 1 9 - A leads otrafratara FTOT I B and C read ottica I 10. प्रयोगरूपप्रतिपादनेन । प्रतिपादनेन 11 स्तोत्रशस्त्राडे । स्तोत्रादे। Further A often uses case-inflections, dispensed with by B and C A few examples are the following P 1 1 11 -A reads छन्दसो रूपम् । B and Cread छन्दोरूपम् । 12 स्वरूपस्य प्रतिपादनेन । स्वरूपप्रतिपादनेन । and so on On the contiary A often gives shorter forms, eg, p 2 1 10 A reads अर्हे कृत्य whereas B and C_read अर्हे कृत्यप्रत्यय । P 1 1 10 A reads प्रतिपन्नस्य, B and C lead निजशाखाप्रतिपन्नस्य and - > 80 on 7 Further B and C occasionally lead passages omitted by 4, foi example see footnotes 4 and 16 on p 3, 18 21 on p 5, 10 on p 8, 18 on p 9, 1, 7, 13, 14 on p 12, 19 on p 13 19 on p 13, 14 on p 17, 2 on p 48 and so on But it is clear that on the whole A repi esents a longer version as compared with that of B and C Both groups are corrupt and do not correctly transmit the archetype The mutual relationship of Mss can be shown by the following dịagiam, assunung N to represent the archetype N NI N? d B А. AUTHOR OF THE COMMENTARI The authorship of the commentary is attributed both to Skanda and Mahesvara This will be clear from the following colophons of the three Mss 2e A, B and C The colophons are placed side by side for ready reference P. 53, A इत्याचार्यमहेश्वरकृतायां निरुक्तभाष्यटीकायां षष्ठस्याध्यायस्य प्रथम. TE:

·10 P 32 B आचार्यमहेश्वरकृताया निरक्तभायटीकाया प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पाद । F 670 आचार्यमहेश्वरकृतायां निरुक्तभाष्यटीकायां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथम पाद । P83 A इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां पष्ठस्य द्वितीय पाद । B Missing Alissing P 10 BA इति स्कन्दस्वामिकृताया निरुक्त टीकायां पठस्य तृतीय पाद । P 62 B Ilentical with A F 13' C Identical with A P 118 A इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकाया षष्ठस्य चतुर्थ पाद । P70 B इति स्कन्दस्वामिकृताया निरुक्तवृत्तौ पष्ठस्य चतुर्थ पाद । F 15 C Identical with B P132A इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्त टीकाथा पष्ठस्य पञ्चम पाद । P78 B इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तवृत्तौ षष्ठस्य पञ्चम पाद् । F 17। C Identical with B P 157 A इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुटीकायां षष्ठोऽध्याय । P 91 B इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतौ निरुक्तभाष्यटीकायां षष्ठोऽध्याय समाप्त । F 201 C इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतौ निरुक्तटीकाया षष्ठोऽध्यारट समाप्त । This is further supported by coloihons of Ms D The colophons of Mss C and D are placed side by side below It may be added that the commentary on the second chapter of the Nurukta is available in Mss C and D only It may possibly be available in B also but I have not yet been able to get a transcript of this portion of Ms B F. 39 + D. इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृताया निरुक्तटीकायां सप्तमस्य प्रथम पादः ॥ F 26 * C इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्याध्यायस्य प्रथम पाद ॥प्रथम पाद ॥ F_440 D इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य द्वितीय पाद. ॥ 'F' 30 C इति स्कन्दस्वामिकृताया निरुक्तवृत्तौ सप्तमस्य द्वितीय पाद ॥ F. 47. D, इति स्कन्दस्वामिकृतौ सप्तमस्य तृतीय पाद ॥ F. 31.9 C. इति सप्तमस्य तृतीय. पाद. ॥ .

·F_49 D इति स्कन्दस्वामिनाया निस्कीकायां सप्तमस्य चतुर्थ पाद ॥ F 34% C इति सप्तमस्य चतुर्थ पाद ॥ F 50? D इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुकटीकायां सप्तमस्य पश्चम पाद ।। F 35 C इति सप्तमस्य पञ्चम पद ॥ F 52. D इति स्कन्दस्वामिनायां निरु टीकायां सप्तमस्य पष्ठ पाद ॥ This colophon is nussing in Ms C इति निरु टीकायां सप्तमोऽध्याय ॥ F 37° C इत्याचार्यमहेशरकृतायां निरुक्तभाष्यटीकाया सप्तमोऽध्याय ॥ F 59 D इत्यष्टमस्य प्रथम पाद ॥ F 39 C इति महेश्वरविरचितायां निरुभाष्यटीकायासष्टमस्याध्यायस्य प्रथम F 54 D unanimous in All the Mss have preserved a tradition attributing the commentary on some sections of particular chapters to Skanda and on other sections to Maheśvara This fact naturally leads one to conclude that the poition attributed to Skanda was composed by Skanda and that attributed to to Mahesvaia by Maheśvara It however implies the assumption that both Skanda and Mahesvaia commented on mutually exclusive portions of the Norita, that they worked on a deliberate plan, that they nust have been contemporaries to carry out that plan and must have witten then commentary in collaboration with each other There are several cases of joint-authorship in Sanskuit Literature, but there are chionological difficulties in making Mahesvara a contemporary of Skania * Devarāja Yajvan, the commentator of the Nighantu, who seems to be ealier than Durga often quotes Skanda while Maheśvara is certainly later than Durga, whom he mentions by name, and whose cominentary on the Nirulta, he has utilised and frequently quoted Thus Mahes vaia is separated from Skanda by two intervening commentatois namely Devarāja Yajvan and Durga 'The former must have been considerably posterior to the latter At any rate they could not possibly have been contempo- Further the commentary is not the work of two diflerent raries Panjab University *Soe my Preface to the Staskut Tort of the Nuhta pp 32 und 33 Oricutal Publication, 1928 ·12 It is quite 1 authors It bears the stannp of workmanship of a single individual Its style, its method of treatment, the general exegesis and above all, its intellectual quality are throughout identical plausible to hold that two different authors could pioduce à commentary wiitten in an identical style, having an identical method of treatment and identical in general exegesis but no two authors could show an identical intellectual quality The hypothesis therefore that one part of the commentary 18 composed by Skanda and another portion by Mahesvara is not tenable Two hypotheses are now possible Skanda alone is the author of the coinmentary 2 Mahesvara is the author of the commentary in toto Let us consider the Grst hypothesis The evidence of the final colophons of Mss B and C is against the hypothesis of Skanda's authorship The internal evidence is also against Skanda As already stated, the name of Durga is mentioned in the commentary Quotations from Durga's commentaiy are frequent Skanda is quoted by Devarāja Yajvan who is anterior to Durga Skanda is therefore still earliepthan Durga The former could not have mentioned or quoted the latter This is further supported by the fact that Devarāja Yajvan has preserved, in bis commentary on the Nighantu, several passages of Skanda's commentary on the Nzrukta Some of these passages are not found in the present commentary Skanda's explanation of the words gat, sffa, 1, 7EFTTH, FT, FTET, T, EITH, FT, FTEHT, TTATH, YAT, अहि preser ved* by Devarāja Yajvan in the form of quotations is not found in the text of the present commentary This commentary is therefore not the work of Skanda The only other hypothesis possible is that Maheśvara is the author In my opinion, this commentary is the composition of Mahesvaia But there is a serious difficulty All the extant Mss attribute some portions of the commentary to Skanda How to *See pp 125 126 of the present edition ·18 १ explain the colophons of these Mss? In my opinion, the difficulty is solved if we presume that Mahesvara's commentary is a tīkā on the bhāsya of Skanda This is supported by the title of the commentary, namely · The Nzrukta-bhāşya-tīkā,' which may be explained as the tīkā on the Nzrukta-bhâsya Fragments of the bhāsya of Skanda must have undoubtedly formed the basis of the work of Maheśvara and can still be traced as is shown by the following example Skanda’s explanation of the word gau is preserved as a long quota tion by Devarāja Yajvan in his commentary on the Nighantu This quotation is printed on p 125 of the present edition and is given below for facility of ieference The explanation of the word gau in the commentary in Ms C is the following Passage of Ms C Passage preserved by Devaraja Sic गौरिति पृथिव्या नामधेयम्' Yajvan उदाहरणम् गोषदसि इति गार्हपत्योपस्थाने गौ (Ngh I 1)-अस्य स्कन्दस्वामी । विनियोगात् गार्हपत्यस्य च गवि पृथिव्यां दूरं गता भवति नैरन्तर्येणात्माकाशादि- सद(साद०)नात् गोशब्दस्य च पृथिव्य- वत् । दृरेऽप्युपलब्धेर्गतिक्रियाव्यवहार । भिधानता निश्चिता सर्वशब्दानामाख्यात- अन्यत्रान्यत्र चोपलब्धेर्दृरोपदेश । प्रत्ययो- जत्वप्रतिज्ञानात् प्रवृत्तिनिमित्तमाह । यद्- पात्तरूढ्यथसम्बन्धाच्च गमिरत्र नैरन्तयों- दृरंगता भवति नैरन्तयेणात्माकाशादिवत् । पलब्धिदरविशिष्टं गमनमुपादत्ते । तक्षा दृरेऽप्युपलब्धेर्गमिक्रियाव्यवहार । अन्यत्र परिव्राजक इति यथा । यच्चास्यां भूतानि चान्यत्र चोपलब्धेदृरोपदेश । प्रत्ययो- प्राणिनो गच्छन्ति । चो वार्थे । गातेर्वा पात्तरूढ्यर्थसंबन्धाच्च गमिरत्र नैरन्तयोंप- स्तुत्यर्थस्य । गीयते स्तूयतेऽसाविति । लब्धिहूँरविशिष्टगमनमुपादत्त तथा परि- गायन्ति वास्या स्थिता इति गौ । व्राजक इति यथा । यद्यपि चायं गोशब्द उदाहरणम् । 'गोषदसि' इति । गार्हपत्यो- पवादावनेकत्र रूढस्तथाप्यस्य तत्र तत्र पस्थाने विनियोगात् गार्हपत्यस्य च गवि मन्त्रवाक्यार्थसमवायसंभवादभिधेयन्नि- पृथिव्यां सदनात् गोशब्दस्य पृथिव्यभि- श्चित्य तदवयवभूतस्य गमेस्तद्विशेषयतैव धानत्वन्निश्चितमिति” ॥ व्यतिरेकव्यावृत्त्यर्थ पूर्ववत् प्रदर्शनीयेति । यच्चास्यां भूतानि प्राणिनो गच्छन्ति चोवार्थे कारकविकल्पश्चायं कर्तरि कारकेधिकरणे वेत्यर्थ.। गातेर्वा स्तुय॑थस्य औकारप्रत्यय धातुविकल्पश्चायं स्तूयतेसाविति गौर्गाय- न्ति वास्यां स्थिता इति गौ, ॥

·14 A comparison of this passage with Skanda's quotation preserved by Devarāja Yajvan clearly shows that the commentary of Mahesvara is a tīkā on the bhâsya of Skandasvāmın Examples can be multiplied but I think it is not necessary to do so It may theie-' fore he stated that the piesent commentry is the work of Mahesvaia and is a futher elucidation of the bhāsya of Skandasvāmin The tradition of the Mss gives indication that the scribe vaguely remembered this fact, confused the author of the tikā with that of the bhūsya and arbitrarily attributed one portion to Skanda and another to Mahesvara But it is possible now to solve the mystery with the help of Devarāja Yajvan ACKNOWLEDGMENT OF JIELP I owe a deep debt of gratitude to my former teacher Prof A C Woolner, MA ,CIE , Principal Oriental College, Lahore, University Professer of Sanskrit, and the Dean of University Instruction, for including the present volume in the Panjab University Oriental l’ublication Series This is my fourth book on the Nzrukta to be included in the Series and I hope all lovers of Yāska will appreciate the interest, Mr Woolner has taken in the studies on the Nzrukta I have to thank my friend, Dr Banarsi Das Jain, M A , Ph D(Lond) and P Ram Chandia Shastri of the Oriental College, for helping me in correcting the proofs ORIENTAL COLLEGE, LAHORE 6th April, 1928 LAKSHMAN SARUP ·15 विषयानुक्रमणिका ॥ TABLE OF CONTENTS १ | INTRODUCTION 1--14 I उपोद्घात II The Commentary of Mahes- II महेश्वरविरचिता निरुक्तभाष्यटीका Vara. on the Nirukta CHAPTER I प्रथमोऽध्यायः INI SECTION 1 प्रथम खण्डम् 2ND SECTION 13 द्वितीयं खण्डम् 3RD SECTION 33 तृतीयं खण्डम् ३३ 4TH SECTION 46 चतुर्थ खण्डम् OLII SECTION 57 पश्चम खण्डम् 6TI SECTION b6 पष्ठं खण्डम् ६६ Tul SECTION 68 सप्तमं खण्डम् STII SECTION 72 अष्टमं खण्डम् ७२ 911 SECTION 71 नवमं खण्डम् ७४ 10111. SHION Tb दशमं खण्डम् 111H SECTION 81 एकादशं खण्डम् ८१ 12TI SECTICE 83 द्वादशं खण्डम् 13TH. SECTION 85 त्रयोदशं खण्डम् 141H SECTION 87 चतुर्दशं खण्डम् 151H SECTION 93 पञ्चदशं खण्डम् 16TH SECTION 97 षोडशं खण्डम् 17 TI SECTION 104 सप्तदशं खण्डम् १०४ 18TH SECTION 106 अष्टादशं खण्डम् १०६ 19TH SECTION 110 ऊनविशं खण्डम् ११० 20TH SECTION 111 विश खण्डम् III - Fragments of the Commen- III देवराजयज्वकृतायां निघण्टुटीकाया- tary of Skandasvamin, pre- मुद्धृता. श्रीस्कन्दस्वामिप्रणीतनिरुक्तभा- served as quotations by Deva- ष्यसन्दर्भा। १२५ vaja Yajvan in his commentary on the Nighantu, 125 ·महेश्वरविरचिता निरुक्तभाष्यटीका

·महेश्वरविरचिता
निरुक्तभाष्यटीका
A
COMMENTARY
ON THE
NIRUKTA
BY
MAHESHVARA.
1927.

·PRINTED AT THI: BOMBAY MACHINE PRESS, MOHANLAL POAD, LAHORE, BY SHARAT CHANDRA LAKHANPAL ·निरुक्तभाष्यटीका अ० १ ख०१ अ०१ पा०१ ख०१ १ } [वेदाङ्गानि १२ पुरुषस्य प्रवृत्त्यर्थ निवृत्त्यर्थश्च प्रत्यक्षादिभि प्रतिपत्तुमशक्यस्य हितफलस्याग्नि- होत्रादेरहितफलस्य च ब्राह्मणवधादे प्रतिपादनार्थों वेद । तस्याङ्गानि षट्-व्याकरणम्, शिक्षा, कल्पसूत्राणि, छन्दोविचिति , ज्योतिषम्, निरुक्तञ्च। तत्र व्याकरणम्-अर्थविशेषाश्रयेण प्रकृत्यादिविभागेन साधुशब्दानन्वाचक्षाणं शब्दार्थप्रतिपादनेनोपयुज्यते । क्वचित्तु शब्दरूपप्रतिपादनेनेव व्याकरणमुपयुज्यते । शिक्षा तु-अध्ययनकाले कर्मणि च मन्त्राणां प्रयोगकाले द्रुतादिवर्णदोषैर्दुष्टस्य शब्दस्योच्चारणप्रतिपादनेनोपयुज्यते । कल्पसूत्राण्यपि-प्रतिशाख शाखान्तराधीतेन न्यायप्राप्तरूपेण चाङ्गेनोपेतस्य प्रतिपन्नस्य कर्मण. प्रतिपादनेन । छन्दोविचितिरपि-स्तोत्रादेरङ्गत्वेन श्रुतस्य गायत्र्यादेश्छन्दसो रूपप्रतिपादनेन । ज्योतिपमपि-दर्शपौर्णमासाद्यगभूतस्य पौर्णमास्यमावास्यादे. कालस्य स्वरूप- प्रतिपादनेन। निहतं तु-मन्त्रार्थप्रतिपादनेनेति । 'अथापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययो न १-विश्वेशं माधव ढुण्डि दण्डपाणिञ्च भैरत्रम् । ५-शीक्षा BC बन्दे काशी गुहा गला भवानी मणिकर्णिकाम् ॥ ६-कालेऽपि Bc माववीयास्त्रयीवर्मशास्त्रोपनिषदात्मका । ७-भूतादिवर्णदोषा (द) BC ग्रन्था मद्भातरो ये च तच्छु (त्सु) खार्थ यतामहे ॥ ८-०पीतेनापि मन्त्रेण A इति पद्यद्वय ग्रन्थादावविकं दृश्यते A ९-०प्राप्ति BC २-व्याकरणशीक्षा BO १०-निजशाखाप्रति० BC ३-'विचित्ति' नास्ति B C ११-प्रयोगरूपप्रति.A ४-'यथोभे प्रकृतौ हि द्विदेवत्वेऽनी मोमीयपशौ। १२-कर्मण स्तोत्रादे० BC अघस्तामित्येतदाम्नातम् । तस्य यदा विकृतावेक स्तोत्रशस्त्रादे० A देवत्ये बहुदेवत्ये च पशावहस्तदायत्तदृह्यते शब्द १३-छन्दोरूप. BO रूपं तदघसदनित्येतद्वयाकरणमतरे (मन्तरेण) १४-० पूर्ण• B_c प्रकरण (१) न शक्य प्रतिपत्तम् । एवमन्यत्रापि सर्वत्रोहे प्रवरनामधेयादौ च शब्दरूपप्रति १६-'उपयुज्यते' इत्यविक पाठ B_C, पादनेनैव' इत्यविक पाठ B. C एतद , १५-स्वरूपस्य A ·- , [समानायो व्याख्यातव्यः अ०१, ख०१. (४) अ०१, पा० १, ख०१, विद्यते' (नि १ १५ ) इत्यत्र साक्षेपसमाधान वक्ष्यामः । तस्य निरुक्तस्य पंञ्चाध्याया 'गौर्मा -इत्यादयो निघण्टवस्तेषां व्याख्यानार्थ षष्ठप्रभृति 'समाम्नायः समानातः' (नि १ १ ) इति भगवतो यास्कस्य भाष्यम् । तस्य पूर्वटीकाकारैर्बर्बरस्वामिभगवद्दर्गप्रभृतिभिर्विस्तरेण व्याख्यातस्य तद्वच- नैकदेशानुच्चित्योच्चित्याल्पक्लेशेनाभ्याससिद्धयर्थमल्पन्था वृत्ति. क्रियते । समानायः-समित्येकीभावे, आङ्-आभिमुख्ये, 'ना अभ्यासे', एकत्र सम्भूया- ध्येतृभिर्वेदवादिभिराभिमुख्येनाभ्यस्यमानत्वात् । समानायशब्देनात्र गवादिदेवपत्न्यन्तः शब्दसमूह उच्यते, न वेदैः । समानातः-सम्भूयाभिमुख्येनाम्नात. अभ्यस्तः । ग्रन्थी- कृत्य पूर्वाचार्य पठित इत्यर्थ । स व्याख्यातव्यः-अहे कृत्य । व्याख्यानार्ह इत्यर्थ, मन्त्रार्थप्रतिपत्तेस्तदर्थज्ञान- प्रतिबद्धत्वात् । यावद्धि मन्त्रेषु गवादीनां शब्दानां पृथिव्यादिरों नावगम्यते न तावन्म- न्त्रार्थप्रतिपत्तिर्भवति । ज्ञाते तु भवत्येव । शिष्टानां शब्दानां प्रसिद्धत्वादेवं । अतो मन्त्रार्थप्रतिपत्तेस्तदर्थज्ञानप्रतिबद्धत्वात् स व्याख्यानाह । तमिमं समाम्नायं निघण्टव इत्याचक्षते-पूर्वाचार्याः । निघण्टयः कस्मात् एते गवादयः शब्दा पूर्वाचार्यरुच्यन्ते ? उच्यते- निगमा इमे भवन्ति-नियमेन मन्त्रार्थस्य गमयितार इत्यर्थः । येस्मा- न्मन्त्रार्थप्रतिपत्तेस्तदर्थज्ञानप्रतिबद्धत्वात्तदर्थज्ञानार्थमेवैते छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य १-प्रतिसमा० BC १४-'आम्नात.' नास्ति BC २-'पञ्चाध्या०' नास्ति BC १५-'पूर्वाचार्ये पठित' इति त्रुटित BC ३-इत्येवमादयो BC ४-वदतो (2) A १७-'इत्यर्थ.' इति त्रुटित A ५-व्याख्यास्यामि (2) B C. १८-'ज्ञान' नास्ति A ६-०मभ्यर्चर्यग्रन्या (2) BC १९-न ज्ञा बलिन ग ताव० (2) B C ७-लिख्यते BC २०-०देवार्थस्य Bc ८-वातुपाठ , भ्वादि०, परस्मै २१-'पुन' अविक पाठ B C ९-सम्भूयेवा० BC २२-'निघण्टव ' अविक पाठ A १०-वेदवदाभि. Bc ११-०दिनवपत्स्यभृ B २३-'कस्मात्तदुन्यते' अविक पाठ, 4 १२-वेद BC १३-०म्नातं BC २५-'समाहृत्य' नास्ति BC २१ ૨ ૨. ૨૪ ૨૫ १६-कृत्यप्रत्यय BC २४-मेते BC ·. १२ २० ? अ०१, ख०१. [निघण्टुपदनिर्वचनम अ० १, पा० १, ख० १. समानाता: ते निगमनान्निगन्तवो भवन्ति । ततश्चैवं निगमनान्निगन्तव एव सन्तो निघण्टव उच्यन्ते, वर्णव्यापत्त्या पृषोदरादित्वाद्धि गकारस्थाने धकार, तकारस्य टकार । एवमौपमन्यव आचार्यो मन्यते । स्तुत्यर्थश्चाचार्यग्रहणम् । अपि वाऽऽहननादेवस्युः-अथवा यदेवैतदाहननं वचनं पाठ इत्यर्थः । आपूर्वो हन्तिः पाठार्थ , एतस्मादेव निघण्टव एते स्यु , न निगमनात् । यस्मात् समाहतो भवन्ति । एकत्र सम्भूय वा पठिता इत्यर्थ । तथाहि-ये ते मदा आवननवन्तो वचनवन्त इति निर्वचनमपि दृश्यते । कथम् ? निशब्दोऽत्र व्यत्ययेन आ इत्यस्य स्थाने ।दर्शयिष्यति १६१. भाष्यकार उपसर्गव्यत्ययम्-'निरिसेष समिसेतस्य स्थाने 'इति । घण्टुशब्दोऽपिघ्नन्ति जघान जिघांसतीत्यादौ हन्तेर्हस्य घत्वापत्तिदर्शनाद हन्ते रूपम्, न गमे । यद्वा समाहृता भवन्ति । यस्मादर्थज्ञानार्थ छन्दोभ्य' समाहृता एते, यतो वा समाहरणान्निघण्टव , नाहननादित्यर्थ । अस्मिन्पक्षे नि इत्येष सम्, आ इत्येतयोईयो स्थाने । घण्टुशब्दस्तु हरतेहकाररेफयोधण्त्वॉपत्त्या तुशब्देन चौणादिप्रत्ययेन । एव- मेतानि निघण्टुशब्दस्य त्रीणि निर्वचनानि । अत्रेदं वक्तव्यम्-सर्वत्रैकस्य शब्दस्य कथमनेकस्य निर्वचनस्य सम्भव.१ किमर्थ १-'निगन्तुशब्देन वक्त शक्यन्त इत्यर्थ । इत्यादिप्रयोगदर्शनात् पाठार्थों वचनार्थ गमिर्हि केवलोऽपि ण्यन्तार्थे शक्नोति वर्तितुम्, इन्यत्राधिक पाठ A. पञ्चभिर्हलै कृषतीति यथा । तु-शब्दस्त्वौ- १२-यद्वा ते BC णादिको गमे स्मयत एव 'सितनिगमिमसि' १३-'एते' अविक' पाठ' A [उणा. १, ७०] इत्यादिना।' इत्यधिक १४-'उक्ता' इत्यविक. पाठ A पाठोऽत्र दृश्यते A १५-एते B C N 4 15 एतत्स्थाने 'नह्यस्तनिति' एष पाठो दृश्यते BC २-निगमन्त BC १७-नि शब्दो BC १८-स्थाने। दर्शयिष्यति' इति त्रुटित BC ३-'इति' अविक पाठ A १८३-N 12 7 ४-०व्यावृत्त्या BC १९-'नि' इत्यत्राविक पाठ. A ५-०त्वात् गकारस्य स्थाने डकारनकारयोश्च २०-घनन्ति BC नकारभ (द) कारौ (2) BC ६-एवमेवोप० BC २१-० कारस्य घकारत्वा० BC २२-तस्मात् BC ८-.' हणम्' इत्यार- 'यदेयत०' इत्यन्त २३-अतो BC २४-०ते एकारस्य रेफयो B C पाठस्त्रुटित BC ९.-'वचन' नास्ति BC २५-घकारणकारापत्त्या B C १०-'हन्ति' त्रुटित BC २६-०दिकेन BC ११-" 'सूत्र इदमाहतम्'। 'ब्राह्मण इदमाहतम् ' । २७-सर्वस्य A. " १६-तत्कथम् 2 BC ७-०श्चाप्याचा. A , .

·३ अ०१, ख० १. [एकपदनिर्वचनानेकत्वम् अ० १, पा० १, ख०१ वा तत्वदर्शन निघण्टुशन्दस्य ? 'तमिमं समानायम्' इति संज्ञात्वकथनम्, तन्निर्वचन- प्रदर्शनञ्च किमर्थमिति ? उच्यते-ईद केषुचिच्छब्देषु धातुरूपमविनष्ट, तदभिधेया च क्रिया तदर्थेऽस्ति, या-पाचकादिषु । तेषु नैवानेकस्य निर्वचनस्य सम्भव । तथा च वक्ष्यति-तयेषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्यातां तथा तानि निब्रूयात्' (२ १ ) इति । येषु तु धातोरक्षरमात्र वर्णमात्रं वी, यथा लक्ष्मीशब्दो लभतेलवतेलब्धतेर्लषते- लसतेर्लज्ज्यतेश्च । तेष्वक्षरवर्णसामान्यान्निर्वचनस्य कर्त्तव्यत्वात्तस्य चाक्षरस्य वर्णस्य वा सर्वेषु धातुषु सम्भवात्, सर्वेषा च तेपामभिधेयानां क्रियाणामर्थे सम्भवातू, अन्य- तमावधारणे च कारणाभावादेकस्य शब्दस्यानेकनिर्वचनस्य सम्भवः । तत्प्रदर्शनञ्च- एतावतां धातूनामभिधेया क्रिया अयशब्द प्रतिपादयितुसमर्थ इत्येतस्य प्रतिपादनार्थम् । किमर्थमेतत् प्रतिपाद्यते? उच्यते-यत्रं शब्दोऽर्थान्तरे प्रयुज्यते । यथा-(नि ४।२५) अहेडमानो ररिवॉअजाश्वे- ति (ऋ० १।१३८।४) अश्वशब्दोऽजेषु पठ्यते । 'उदु त्यं जातवेदसमिति जातवेदश्शब्द' सूर्ये । तत्र यथा-'तैलं पानीय घृतं पानीयमिति पानीयशब्दो रूट्यसम्भवात् पातव्य- मिति पानक्रियां प्रतिपादयन्नकवाक्यतां प्रतिपद्यते । एवमश्वादिशब्दोऽपि सर्वत्रान्नाशन- क्रियामेव महाशनक्रियामेव वा प्रतिपादयति । कि तर्हि ? यो यत्र वाक्ये योग्या क्रिया ११-'च' इत्यारभ्य 'तत्प्रदर्शनञ्च' इत्यन्त पाठस्त्रु- १-इह BC २-०मपि नष्ट BC ३-तेऽस्तिरत्य (2) Bc टित BC १२-यत्र स A ४-तथा च वाचका. B १३-वरुण B C. १४-जातवेद A RV I 501 १५-तत्र तत्र A ५-तेषा BC ६-विकारेणान्वितौ BC ७-'वर्णमात्र' नास्ति BC ८-वास्ति B C , 'वा' इत्यस्याग्रे 'अविनष्ट शिष्टं नटम्' इत्यधिक पाठ उपलभ्यते A ९-शब्दे BC ११-'सामान्यादि'त्यारभ्य 'वातुषु सम्भवादित्यन्तस्य पाठस्य स्थाने 'सामान्येन सम्भवात्' इत्येता- वानेव पाठ,। मभ्यगत, पाठस्त्रुटित B C १६-रूट्यर्थस्यासम्भ० BC १७-'पान०' नास्ति BC १८-०नेवाशक्यता १९-'न सर्वत्रा वाशन.' इति पाठोऽत्र भाति । २०-एतद्वाक्यस्थाने 'एव चाश्वादिशब्द , तासाश्च न सर्वत्रकमेवाध्वाशनमेव वा महाशनमेव वा' इत्येतावानेव पाठ । Ba २१-'या' 'वाक्ये' इति पदद्वय नास्ति BC, ·૨ ૨. अ० १, पा० १, ख०१} [निर्वचनप्रयोजनम् ( ७ ) क्वचिदन्नाशनम् क्वचिन्महाशनम्, तां तत्र प्रतिपादयन् तदर्थमेव प्रतिपद्यते । एतावतां धातूनामभिधेया क्रिया अयं शब्द. प्रतिपादयतीति प्रतिपत्तव्यमिति निघण्टुशब्दस्य संज्ञात्वकथनम् । निर्वचनप्रदर्शनश्च-अशङ्कितपर्यनुयोगपरिहारार्थम् । 'समाम्नायः समाम्नातःस व्याख्यातव्यः' इत्युक्तम् । तत्र पर्यनुयोग आपद्यते-'नायं व्याख्यातव्य । यदि व्याख्या- तव्योऽभविष्यत् पूर्वाचायैरेवायं व्याख्यास्यत' इति । अयं संज्ञात्वकथनेन तन्निर्वचनप्रदर्शनेन च परिहीयते व्याख्यात एवायं पूर्वाचार्य । तेस्थ निघण्टुरिति सज्ञा कृता । सा च निगन्तृत्वाहतत्वसमाहृतत्वानामन्यतमं प्रत्याय- यति । तस्मिन् प्रतीते निघण्टुशब्दार्थमैकथितमपि प्राज्ञ श्रोता स्वयमेव प्रतिपद्यते । यथा पथिद्वैते पथिज्ञेनाग्रतो गच्छताऽन्यतरस्मिन् पथि पुरुप प्रकरप्रक्षिप्तेऽपथिज्ञ पश्चा- दागच्छन् तदृष्ट्वाऽनेन पथा से गतो मयाऽप्यनेन गन्तव्यमिति प्रतिपद्यते, तद्वत् । कथं पुनरकथितं गवादीनामर्थ प्रतिपद्यते ? उच्यते-सर्वस्य हि श्रोतुर्न गवाय सर्व एवाप्रसिद्धा, अवश्यमेषां कस्यचित् कश्चित् प्रसिद्ध पृथिव्यादिरर्थ । स तेन सहेतेरीन् समाहृत्य समानातान् पश्यन्निदं प्रतिपद्यते-'यादशोऽयम्, नूनमितरेऽपि तादृशा एव । यत एतेन समाहृत्य समानाता' १-०दवाशनं BC १४-०र्थ कथितमपि स्वय पृथक् कथितमपि B_O २-'वा' इत्यत्राविक. पाठ A अनोभयत्रापि 'अकथितमपि' इति नघटित ३-तान् BC पाठ 'शब्दार्थम्' इति द्वितीयान्तपाठश्च भाति। ४-प्रतिपादयेत्, तदर्थमेतत् प्रतिपाद्यते BC १५-पुरुष' नास्ति A ५-अत्र 'प्रतिपादयितु समर्थ । सामर्थ्ये सति या १६-प्रकरे BC यत्र वाक्ये योग्या क्रिया ता तत्र' इत्येतावान- १७-त दृष्ट्वा BC विक. पाठ A ६-अशंक पर्यनियोग Bc ७-पर्यनियोग BO २०-अत्र 'निश्चित्याकथितमपि स्वयम्' इत्यधिक. ८-आशङ्कयते BC पाठ उपलभ्यते । ९-एतद्वाक्यस्थाने-'तामाश्च या यत्र वाक्ये योग्यता एकत्र प्रतिपाद्यरेव व्याख्यास्यतेति' २१-पुन कथितं (?) B C. २२-०नाम प्रति. B. एतावान् पाठ BC १०-अत्र 'समाम्नात' इत्यविक पाठ A २३-सर्वस्यापि B C. २४-प्रसिद्वार्थमव० BC ११-तैर्हि' इति नास्ति A. १२-निगमनसमाहतत्व BC २५-'कश्चित् त्रुटित BC १३-गवादीना निघण्टुशब्दानामर्थ० A. २६-साहतारान् B.C. १८-सह BC १९-तथा गन्त० BC.

·१} or ११ अ० १, ख०१, ( ८ ) [गवाद्यथर्प्रतिपत्तिः अ० १, पा० १, ख०१ इति । इदश्च पृथिवीनामधेयं तस्मादितराण्यपि पृथिवीनामधेयानीति । एवं सर्वत्र नैघण्टुके तावत्प्रकरणे तदर्थ प्रतिपद्यते । ये तावदनवगतसंस्कारा निगमा जहादयस्तेषां समाम्नाय- प्रयोजनं पर्येषमाणोऽभरवर्णसामान्येन तदर्थ तस्य च मन्त्रवाक्यार्थे समवायसम्भव प्रतीत्येदं प्रतिपद्यते-अनवगतसंस्कारप्रतिपादनार्थमेवैते समानाता इति । येऽप्यनेकार्था- दयत्यादयस्तेषामपि तत्र तत्र मन्त्रवाक्ये तं तमर्थ प्रतीत्येदं प्रतिपद्यत इत्यनेकार्थवृत्ति- प्रतिपादनार्थमेवैते समाम्नाता इति । एवं संज्ञामात्राद् गवादेर्देवपत्न्यन्तस्य समानायस्यार्थ- मकथितमपि श्रोता स्वय प्रतिपद्यते । ततश्चैवं संज्ञां कुर्वद्भि पूर्वाचार्याख्यात एवायं समानाय इत्यपर्यनुयोगोऽयम् । एव गवादिदेवपत्न्यन्तस्य समानायस्य व्याख्या प्रतिज्ञाता, संज्ञा च कथिता, तन्निर्वचनानि प्रदर्शितानि । इदानी स्वरूपं कथ्यते तद्यान्येतानीति । तदिति सर्वत्र वाक्योपन्यासे । यान्येतानि लोके चत्वारि पदजातानि पदजातय' पदसमूहा इत्यर्थः । नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति, तान्येवेमौनि गवादीनि देवपत्न्यन्तानि भवन्ति । नापि 'अ इ उण्' इति पाणिनीयप्रत्याहारसमाम्नायवत् मातृकावर्णसमानायवच्च तेभ्योऽन्यानीति गवादेर्देवपत्न्यन्तस्य समाम्नायस्य स्वरूपकथनम् । तत्रास्मिन्समाम्नाये गवादीनि नामानि, भ्रौर्जत इत्यादीन्याख्यातानीत्यस्य विवे- फस्य प्रतिपत्त्यर्थम, असमानातानाञ्च नामाख्यातत्वप्रज्ञापनार्थमेतद् वक्ष्यमाणम्-तत्रै- ૨ ૨ १-०तरस्यापि B समाम्नायमित्य०' एतावान् पाठ. B_O २-०धेयान्येवेति BC १४-'एवं' नास्ति, गवामादेव. B ३-'प्रकरणे' त्रुटित Bo १५-तान्येता. B ४- नेगमेपि' इत्यत्राविक पाठ उपलभ्यते A १६-अत्र 'प्रसिद्धानि पदजातानि' इत्यविक. पाठ ५-'जहा' त्रुटित BC उपलभ्यते A ६-'प्रयोजन पर्येषमाण' इति पाठस्त्रुटित BO १७-पदसमूहा. पदजातयो वा BC ७-सामान्यमात्रेण BC १८-'तानीमानि भवन्ति' इति त्रुटित BC. ४-०नार्थामके B १९-तान्येवमादीन्यपि BO ९-तन्त्र B २०-'भवन्ति' नास्ति A. १०-अत्र 'देवपल्यन्तस्य समाम्नायस्यार्थमित्येतत्' २१-न B C. इति पाठोऽविक BC ११-' इत्यनेकार्थवृत्ति' एतस्य स्थाने 'एतत् ' इति । २२-न तेभ्यो० BC, अत्र नकारोऽविक एवं पाठ उपलभ्यते BC प्रतीयते। १२-अस्य पाठस्य स्थाने 'स, इत्युपलभ्यते B 0 २४-०स्याविवे B १३-अत्र 'ततश्च सज्ञा कुर्वर्थि आचार्यैर्वा एवाय ! २५-०प्र० इति नास्ति B, C, व मात्र' | २३-भजेत B C.

·१० अ० १, ख०१ ( ५ ) [नामाख्यातलक्षणम् अ०१, पा० १, ख०१ तन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति' ब्रुवन्ति । भावप्रधानमाख्यातम्-भाव क्रिया, तत्प्रधानमाख्यातम् । आख्याते हि पचती- त्यादावुच्चारिते क्रिया प्रतीयते पाकादि । कालो वर्तमानादि । पुरुषः प्रथमादि , पच- तीति पर ,पचसीति युष्मदर्थ , पचामीत्यस्मदर्थ । उपग्रह -कर्तृगामि-परगामित्वलक्षण , 'स्वरितत्रितः' ह्यात्मनेपद उच्चारिते 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति कर्तृगामि- फलत्वं प्रतीयते । परस्मैपदे तु 'यजन्ति याजका' इति परगामिफलत्वम् | साधन कर्मादि, पचतीति कर्ता, पच्यत इति कर्म । सङ्ख्या-पचतीत्येकत्वम , पचत इति हित्यम्, पच- न्तीति बहुत्वम् । एषां क्रिया प्रधानभूता, गुणभूता इतरे तदर्थत्वात् । सत्त्वप्रधानानि नामानि-नाम्नि हि पाचक इत्यादाबुञ्चारिते क्रिया प्रतीयते,कार- कशक्तिश्च कर्तृत्वादि , तद्युक्तञ्च द्रव्यम् । तत्र द्रव्यं प्रधानभूत गुणभूते इतरे क्रियाका- रकशक्ती, तदुपलक्षणार्थत्वात् । एवमेतत्पदावस्थायांमर्थप्रतिपत्तौ नामाख्यानयोरेकस्य भाग- प्राधान्यमपरस्य सत्त्वप्राधान्यमुक्तम् । अथ यत्रोभे तत्र कथम् ? तद्यत्रोभे इत्यादि । तदिति वाक्योपन्यासे, यत्रोभे-नामाख्याते देवदत्त पचतीति वाक्यावस्थायाम, यत्रेति श्रुतेस्तत्रत्यध्याहार्यम, तत्र भावप्रधाने भवतः, भावस्य साध्य- त्वात्, सत्त्वस्य च साधनत्वात्, साध्यसाधनयोश्च साध्यस्य प्राधान्यात् । किरूपं पुनर्भाव लोक आख्यातेनाचष्टे ? १-'तत्रतन्' इति त्रुटित BC ७-'तु' इति त्रुटित BC २-प्रतिदिन्ति A ८-'कमादि' इति त्रुटित BC ३- प्रथमादि.' इति त्रुटित , BC ९-'पचन्तीति बहुत्वम्' इति पाठस्त्रुटित B ४-०मिफललक्षणं BC १०-'ानि नामानि' इति त्रुटित. B ५-[अष्टा० १।३।७२ ] अत्र 'स्वरित त्रिज्योभ्यात्म नद्यात्मनेपद उच्चरि०' इति पाठ , B ११-'कारकशक्तिश्च कर्तृत्वादि०' इति पाठस्त्रुटित B ६-'स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजेत'आपस्तम्वश्रौतसूत्रम् १२-प्रवान B 0 १०२१ जमिनीयन्यायमालाविस्तर ३.३ ३ पृ०१३९. ज्योतिष्टोमो यजु.सामवेदयोगस्ति तत्र किम् 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्येतद्वाक्य १६–'उक्तम्' इति नास्ति BC वेदद्वये समाम्नातम् । ताण्ड्यमहाब्राह्मणम् १६ १७-अतो BC १५५ पृ०३४२ स्वर्गकामो यजेत॥५॥शतपथ १८-अत्र 'उच्यते' इत्यधिक पाठ B. C ब्राह्मणे त्वय पाठो नोपलभ्यते। ऋग्वेदभाष्यो- पोद्धाते ११ पृष्ठे सायणाचार्येणाप्युद्धृतोऽयंपाठः।। २०-०र्भाव B. . १३-०मतप्र० BC १४-प्राचा० A १५-०रस्य त्वप्रावा. A. १९-तत्सावन० BC ·६ १ १३ - अ०१, ख. १ ( १० ) [आख्यातार्थनिरूपणम् अ०१, पा० १, ख०१ उच्यते-पूर्वापरीभूत भावमाख्यातेनाचष्टे व्रजति पचतीत्युपक्रमप्रभृत्यपवर्ग- पर्यन्तम् । क्रियायां व्यापारवाहुल्यात व्याख्यातॄणां विविधा प्रतिपत्ति । केचित्तावन्मन्यन्ते- नित्या क्रिया,मा यथा व्यक्त्या आकृतिय॑ज्यते एवमधिश्रयंणोदकासेचनतण्डुलावपना- दिभिर्विभज्यते । तदायत्तव्यक्तित्वाञ्च तद्रूपैव प्रतीयते । व्यक्ता सती फलमोदनादि साधय- तीति। अन्ये तु-उत्पाद्यते न व्यज्यत इति मन्यन्ते । फलोत्पत्त्या चासावनुमीयते-उत्प- नति, न स्वय प्रत्यक्षग्राह्यो । अन्ये 'तु-तण्डुलविघटनरक्षणक्रियावयवादनन्तरमेवौदनादे फलनिवृत्तिदर्श- नात् फलस्य निष्पादिका सा क्रिया। इतरे तु-अवयवा ये तण्डुलानामीपन्मृदुभावादयो ये चाधिश्रयणादयस्ते सर्व तद- थी , तादाच यथा-'इन्द्र स्थूणा' इति स्थूणायामिन्द्ररूपमध्यस्यते, एवं तेषु क्रियारूप- मिति मन्यन्ते। अपरे तु-अधिश्रयणादीनामवयवक्रियाणां बुद्धया परिकल्पित समुदाय पचि- क्रिया इति मन्यन्ते । सा च यद्यप्यवयवक्रियाणामुत्पत्ते क्रमवर्तित्वादुत्पत्त्यनन्तर मेव विनाशाद्योगपद्यासम्भवाद् वस्तुरूपेण न सम्भवति तथापि क्रमेण गृहीतानामवयव- क्रियाणां वुद्धया परिकल्पित समुदाय पच्यादे. शब्दस्यार्थः, फलस्य च साधक ,प्रत्य- १-'व्यापारवाहुल्यात्' इति त्रुटित 3 १०-अन्येषा B.C २-प्रवृत्ति BC ११-०न्तरमोदनादौ फलस्य BC. ३-आकृतियक्त्या' इति विपर्यस्तः पाठ B १०-फलस्य निष्पादिका' इति त्रुटित B C ४-श्रवणोदकन्येचन० ५-व्यज्यते । १:-मृदुभावाभावादयो Bc. ६-त्वाच्चानित्यरूपै० A. १४-०रूपमभ्यस्यते । एव तेषु क्रिया०' इत्यतावान ७ -'न' इति त्रुटित BC पाठस्त्रुटित । B C. ८-इह स्वयं B C अत्र नजोऽपेक्षितत्वात् , १.-पचतीति Bc कदाचिन् 'नेह स्वयं' इति पाठ स्यात् । १६-स च B ९-तथा चोक्त भगवता पतञ्जलिना-क्रिया नामेव- १७-क्रमत्वा. BC मत्यन्तापरिदृष्टा अशक्या पिण्डीभूता निदर्श- १८-०पेणासम्भवी B C. थितुम् । यथा गर्भो निलुठित.' १, ३. १, पृ० १९-०स्य त्वसा० B. ० B ·१ , अ०१.ख०१. [अद इति सत्त्वोपदेशः अ० १, पा० १, ख०१ वयवक्रिय फलावयवनिर्वृत्ते', सर्वेषु दर्शनेष्वेकत्वात् क्रियायां न पौर्वापर्यमस्ति । ये तु व्यञ्जका वोत्पादका वा तदर्था वा अवयवभूता वा अधिश्रयणादयस्तेषां पौर्वापर्यात् स्व- यमपूर्व न परञ्च सन्तं पूर्वापरीभूत साध्यसाधनरूप भावं लोक आख्यातेनाचष्ट-व्रजति पचतीत्युपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तम् । व्रजनस्योपक्रम आय पादविहरणम् । अपवर्गोऽन्त्यं पदम, यतोऽनन्तरां ग्रामप्राप्ति । पचनस्योपक्रमोऽधिश्रयणम् अपवर्गोऽवस्रावणम् , अव- स्रावितस्य निप्पन्नस्य वा ओदनस्यावतारणम् । मृतं सत्त्वभूतं सत्वनामभिः-नमेव भाव मूर्तम् , मूर्तिधनीभाव पिण्डीभ- वनमिति पर्याया' । पिण्डीभूतं व्यावृत्तपूर्वापरीभाव सिद्धस्वरूपमित्यर्थ । सत्त्वभूतम्- सत्त्वं द्रव्यम्, भूतशब्द पितृभूत इत्यादिवदुपमायां द्रष्टव्य । सत्त्वनामभिः-सत्त्वं द्रव्यं लिङ्गसंख्यायुक्तं वस्तु, तद्वचना शब्दा सत्त्वनामानि । तै कृदन्तैर्लोक आख्यांतेनाचष्टे- व्रज्या पक्तिरिति । वैयाकरणैरप्येतदुक्तम्-कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवतीति१९३। प्रसङ्गेन चेदमनाख्यातै कृदन्तै शब्द रूपान्तरयुक्तस्य भावस्य वचनस्य प्रदर्शनम् । अद इत्ययं सत्चानामुपदेश:- सत्त्वं द्रव्य लिङ्गसख्यायुक्तं वस्तु' इत्युक्तम् । उप- दिश्यतेऽनेनेत्युपदेश , लिङ्गसंख्यायुक्तानां वस्तूनां प्रतिनिर्देशक इत्यर्थ । गौरवः पुरुषो हस्तीति, गौरश्व इत्यादयश्च ये विशेषास्तेषां सर्वेषां सत्त्वानां 'अद्' इत्ययमुपदेश । गौरित्यादयस्तु केषाञ्चिदेव । अद शब्दो हि विप्रकृष्टप्रतिनिर्देशार्थः १-क्रिया A १३-सिद्धरूप० BC २-सवेष्वेषु Bc १४-पुत्रभूत BC ३-'तदर्था वा त्रुटित A १५-द्रव्यामिव BC १६-आव प्रज्यापत्तिरिति B ४-स्वरपूर्वमनवरञ्च Bc अत्र कदाचित 'स्वयमपूर्वमपरञ्च' इति युक्त पाठो भवेत् । १६३-महाभाष्यम् २ १ पृ० ४१७ बृहद्देवता ५-०र्गोऽस्त्ययेतो. B १ ४५, क्रियाभिनिवृत्तिवशोपजात कृदन्त- ६-अनन्तरं BC शब्दाभिहितो यदा स्यात् । संख्याविभक्तयव्यय- ७-ये वचस्येव क्रमो0 B लिङ्गयुक्तो भावस्तदा द्रव्यमिवोपलक्ष्य ॥ १७-चेदमाख्याते A ८-स्रावणमव०' इति त्रुटित पाठ B १८-'भावस्य' इति नास्ति BC ९-०स्यापि तस्यानिष्पन्नस्य चोदनस्यावतार B १९-वचनप्रदर्शनम् Bc १०-एप प्रतीको नास्ति B २०-एष प्रतीको नास्ति B ११-मूर्त पिण्टीभूतमिति पर्याय BO २१-केषामेव BC १२-व्यावृत्त BC २२-विप्रकृष्टस्य BC ૨ ૨ ·- १} १ ३ जाय- ९ ११ अ०१, ख०१. ( १२ ) [भवतीति भावस्य अ०१, पा० १, ख० मर्वत्र विप्रकृष्ट वस्तुनि वर्त्तते । सर्ववाञ्च सर्वनाम्नां प्रदर्शनार्थमद शब्दस्योपादानम् । अन्यान्यपि हि-त्यद्, तद्, यद, इदम्' इत्यवमादिसर्वनामानि सर्वत्र वस्तुनि वर्तन्ते, न क्वचिदेव । गौरश्व इत्यादयस्तु क्वचिदेव वस्तुनि गोत्वादौ वर्तन्ते न सर्वत्रेति । भवतीति भावस्य-'उपदेश' इति शेष । आस्ते शेते इत्यादयश्च विशेषा पूर्व- वदेव । भवति' इति सर्वस्य भावस्योपदेश । सर्वस्य भावस्य जायमानत्वात् , मानस्य च भवतीत्यनेनोपदेशात् । 'जायते उत्पद्यते निर्वर्त्तते' इत्यादीनां प्रदर्शनार्थ भवतीत्यस्योपादान पूर्ववत् | आस्ते इत्यादयस्तु-कस्यचिदेव भावस्योपदेशो न सर्वस्य । किमर्थ पुनरिदमुच्यते ? उदाहरणार्थम् । 'भावप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि इत्युक्तम्, उदाहरणानि तु नोक्तानि, तान्यनेन प्रकारेणोच्यन्ते । ननु भावस्य पुरस्तादेवोदाहरणे उक्ते 'पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे व्रजति पचति' इति, न तदुदाहरणार्थ वचनम् । किन्तर्हि १ इहोदाहृतव्रज्यादिभिर्यादृशो भाव उच्यते पूर्वापरी- भूत उपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्त , तादृशस्य प्रतिपादनार्थ तद्वचनम् । अथवा यदिदमस्माभिर्दर्शितम्-अद् इति सत्त्वानामुपदेशो गौरित्यादयस्तु कस्य- चिदेव । 'भवति' इति भावस्य सर्वस्योपदेश । 'आस्ते' इत्यादयस्तु कस्यचिदेवेत्यस्य प्रतिपादनार्थमेतद्वचनम् । अस्मिस्तु व्याख्याने अद् इति सत्त्वानामुपदेश. सामान्येन, गौरव पुरुषो हस्तीति विशेषेण । भवतीति भावस्य सामान्येन, आस्ते शेते व्रजति तिष्ठतीति विशेषेण इति 'सामान्येन' 'विशेषेण' इत्येतौ वाक्यशेषावध्याहायौँ जायते । न चैतस्य प्रतिपादने किञ्चिदस्ति प्रयोजनम् , अतोऽपव्याख्यानमेतत् । १-'न क्वचिदेव' इन्यविकोऽत्र पाठ B C १०-'तु' नास्ति B २-०स्यहोपा० BC ३-इत्यादीनि BC १२-व्रजति पचतीत्यादिभि BC ४-'अश्व' इति नास्ति B १३-'मवेषाम्' इत्यत्राविक पाठ Bc ५-'वस्तुनि' इति नास्ति B C १४-अत्र 'भवन्तीति' इत्यविक. पाठ• BC ६-'इति शेष' नास्ति B १५-सर्वभावस्य BC ७-अत्र 'एपामपि' इत्यविक पाठ B C १६-'एतौ' नास्ति B ८-सर्वभावस्य BC १७-अ याहत्तव्यौ BO ९-०देशात (2) A १८-चकस्य B १६ १८ ११-०रण उक्त B ·३ ? . १४ अ०१, ख० २. ब०१} ( १३ ) [इन्द्रियनित्यं वचनम् अ०१, पा० १,ख० अत' परम्-'इन्द्रियनिसं वचनम् इत्यादिरुक्तपदचतुष्ट्वाक्षेपप्रतिसमाधानार्थो ग्रन्थ । तस्यार्थ केचिदेव व्याचक्षते-इन्द्रियं वागिन्द्रियं तत्र यन्नित्य नियतम्,अन्यत्र नास्ति, तदि- न्द्रियनित्यम, सप्तमी ति योगविभागात्समास । गृहनित्योऽध्ययननित्य इति यथा । यावद्वागिन्द्रियं तदुच्चारणे व्यापृतं तावदेवास्ति, न तँत प्रामूर्धमित्यर्थ । किन्तदिन्द्रिय- नित्यमित्यत आह-वचनम् । उच्यतेऽनेनेति वचनं शब्द । एवमौदुम्बरायणो मन्यत इति वाक्यशेष । एतदुक्तं भवति-वागिन्द्रियव्यापारादुच्चारणादनन्तरं शब्द उपलभ्यते, न तत' प्रागूप्रश्च, तस्मात्तजन्य शब्द इति, अतस्तद्भावे भावात्तदभावे चाभावात् । यथा कुलाल- व्यापारेण घट क्रियते, एवमुच्चारणेन शब्द क्रियते, नाभिव्यज्यते । कुत ? प्राक् सम्भवे प्रमाणाभावात् । कृतकञ्चोच्चारितप्रध्वंसित्वात् न कालान्तरमवतिष्ठते । अत शब्दानां नास्ति योगपद्यम्, युगपदवस्थितानेकार्थविषया चतुष्टसंख्या, परस्परापेक्षे नैकस्मिन्वस्तु- नि द्वित्वादिसंख्यानां सर्वासां प्रवृत्ते । अत. 'चत्वारि पदजातानि' इति यदुक्तं , पदचतुष्ट्वं तन्नोपपद्यते । अस्य प्रतिसमाधानार्थमुक्तम्-युगपदुत्पन्नानामियादि । वाशब्दः पक्षव्या- वृत्तौ । यदुक्तम्-'इन्द्रियनित्यत्वात्पदचतुष्वानुपपत्ति' इति, तन्न-युगपदुत्पन्नानामितरे- तरोपदेशः । कोऽस्यार्थ ? उच्यते-युगपदुत्पन्नानामित्युत्पत्त्यायो ह्यत्पद्यतेस भवती'- ति सत्तालक्षणो भवत्यर्थो लभ्यते । युगपदित्यनेनापि कार्येषु घटादिषु क्रमवृत्तित्वं दृष्ट १-०त्यादि निरुक्त.A उपलभ्यते BC २-‘एव' नास्ति BC ११-'शब्द' इति नास्ति BC ३-स नास्ति BC १२-सद्भावे BC १३-इतश्वोच्चरितप्रध्वस्तत्वाच्च A ५-व्याख्यात BC १४-नैतस्मिन् B अनेकस्मिन् इति पाठो भाति । ६-'एव' नास्ति A १५-'प्रतिसमावानम्' इत्येव पाठ B C. ७-तत इति प्र १६-युगपदित्यादि B ८- इन्द्रियनित्यमित्यत आह १७-अत्र 'शब्दानामयम्' इत्यविक पाठ BC नास्ति BC १८-त्त्यायो BC ९-शेष A १९-अत्र 'भाव' इत्यधिक पाठ BC १०-न तत इत्यारम्य ' इति, 'इति, अत इन्यन्तस्य २०-सकाल०B पाठस्य स्थाने 'तत प्रागसत्' इत्येतावानेव पाठ २१-लक्ष्यते BC. ૨ ૦ २१ ४-अष्टा० २।११४० र्वमि. B , एतावान् पाठो . १ n ·} ६ ७ ? १६ अ०१, ख०२. [पदचतुष्ट्वसिद्धि अ०१, पा० १, ख० २ । तन्निराक्रियते । तदभिधानमेतत्-इतरेतरोपदेश इति । उपदेश उच्चारणम्-अभिव्यक्ति- रित्यर्थ । इतरेतरार्थत्वेनोपदेश.-इतरेतरोपदेश , अर्थविभागाश्रेयभेदे सति संप्रेक्षितार्थ- त्वादन्यान्यार्थत्वम्, केवलस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यनगत्वात् । तेनैतदुक्तम्-योगपद्यवतां सता. मेव चतुर्णा नामादिपदजातानामेतत्परस्परार्थत्वेन वाक्यार्थप्रतिपत्त्यर्थमुच्चारणम् । अंतश्च युगपदवस्थितानेकनामादिपदजातविष्या चतुष्टसंख्योपपन्ना । तदुपपत्तेश्चोपपन्नम्- 'चत्वारि पदजातानि' इति । ननु च प्रतिज्ञामात्रमिदं शब्दानां नित्यत्वे सत्येव कल्प्यते । तच्च नित्यत्व साध्यम् । पूर्वपक्षे हीन्द्रियनित्यत्वेन तद्भावभावित्वमुक्तं कथं प्रतिज्ञामात्रेण व्यवोढुं शक्यम् उच्यते--अनत्यन्तगतिरेषा तद्भावमावित्वस्याभिव्यक्त्यापि सम्भवात् । तथाहि-युगप- दपवरकादिदेशव्यवस्थितानेकघटादिपदार्थाभिव्यक्तिरभिव्यञ्जकरत्नादिसन्निधौ दृष्टा,तद्ध- दत्रापि भविष्यतीति पूर्वोक्ततद्भावभावित्वे नाश्वास । तथाच-उपदेश उच्चारणमभि- व्यक्तिरित्युक्तं प्राक् । अत. प्राक्प्रयोगात सतामेव शब्दानामभिव्यक्ति. प्रयोगेण क्रियत इति शब्दस्य प्राक्प्रयोगात् सद्भावे प्रयोगोत्तरकालं वाऽविनाशे न्यायविद्भिरभियुक्तैस्ता- त्पर्येणोक्ता युक्तयः । इह तु तत एव किश्चिदुच्चित्योच्चित्यानुसन्धीयते--प्राक्प्रयोगातू सन्ति शब्दा , यदेनांस्तावत्येवार्थे प्रत्ययनाङ्गत्वेन विद्वासो विनियुञ्जते, न पुनस्तेषामज्ञाने घटपरश्वादीनामिव सलिलाहरण तद्भवि ? शरणार्थिन समायास्यन्ति । १-तद्वदभिधानश्चैतत् BC २-०श्रये भे. B १२-दृष्टा BC ३-एतदुक्तम्भवति BC १३-०ष्यति पूर्वोक्ते BC १४-'प्राक् नास्ति B. C. ५-'युगपदवस्थितानेक' इयस्य स्थाने 'युगपदप- १५-अतश्च प्राह योगात् BC वरकादिदेशव्यवस्थितानेकघटादिविषये च १६-चावि० B इत्येतावान् पाठ उपलभ्यते BC १७-किञ्च मनागनु. A १८-पदेना. ६-उच्यते BC १९-०स्तावन्त एव ज्ञात्व वा. A ७-सत्त्व परिकल्प्यते BC २०-'विद्वासो' नास्ति BC ८-नित्यत्व' नास्ति BC २१-०षा भजने BC ९-व्यपोगु A २२-तरदपि B. C सलिलाहरणतसविश. इति १०-०व्यक्तावपि BO पाठो भाति। २० २१ ११-सद्भावात् BC ४-ततश्च BC ·६ ? १२ अ० १, ख०२ ख०२ } ( १५ ) [शब्दनित्यत्वसिद्धिः अ०१,पा० १, ख०२ किञ्चानित्यत्वे सति सम्बन्धस्य कर्तुमयोग्यत्वात् यावदसौ करिष्यते तावच्छब्द. कृतो नेट , अत. कथमसतां सम्बन्ध । सम्बन्धश्च नास्ति, आसीदिति चेत्कल्प्येत ? तच्च न । कथम् ? स ह्यको वा स्यादनेको वा ? एकस्य दुर्गादिदेशेषु गमनानुपपत्ति । येन च शब्देन सम्बन्ध क्रियते, तस्य केन कृत इत्यनवस्था । अनेकस्यापि सम्बन्ध. परस्पर- संगत्यनुपपत्ति । अनवस्था च तवस्थैव । हिरण्यगर्भादेश्च पुरुषातिशयस्य सम्बन्ध- शून्यस्य च कालस्य कल्पयितुमयोग्यत्वात् । तस्मादृद्धव्यवहारप्रसिद्धयव सम्बन्धस्य परिज्ञानान्नित्यत्वेसिद्धरित्यनवद्यम् । प्रत्यभिज्ञानाच्च । प्रत्यभिज्ञायते हि-स एवायमिति। सादृश्यात् प्रत्याभिज्ञाप्रत्यय इति चेत् ? न तत्सदृश इति प्रतिपत्ति , किन्तर्हि १ स एवायमिति । तस्मात्सतामेव शब्दानां ताल्वादिकरणव्यापार , तज्जो वा नादोऽभिव्यञ्जक , यावदभिव्यञ्जकस्तावदभि- व्यङ्गयस्योपलब्धिरिति सिद्धानां नामादिशब्दानां नित्यत्वाद्युगपदवस्थितानेकपदार्थ- विषया चतुष्टसंख्येनि । एतद्वस्तरीकृत्य भाष्यकारेणोक्तम्-'युगपदुत्पन्नानां वा शब्दा- नामितरेतरोपदेशः' इति । एतदुक्तं भवति-आक्षिप्तोपपत्तिक्रमे तत्प्रतिज्ञावचनमृषेरिति । तच्चोपरिष्टात्स्व- यमपि वक्ष्यति-व्याप्तिमत्त्वादिति । शास्त्रकृतो योगश्च । च शब्द समुच्चये, न केवलं चतुष्टम् , शास्त्रकृतश्चापिशलेः पाणिनेर्वा योग -सूत्रम् । समुदायाभिप्रायमेकवचनम् । योग समुदायोऽष्टाध्यायी शास्त्र- ? १८ २० १-०मशक्यत्वात् B. C. २-'शब्दो विनष्ट' एतावानेव पाठ BC. ३-असता च कय सम्बन्ध B. C. ४-च' नास्ति BC ५-चेत्कल्य B. C. ६-'न' नास्ति ७ सयको वा स्यादनकोपादानको वा ८-तेन BC. ९-अत्र 'सम्बन्धे' इति सप्तम्यन्तः पाठ. सावी- १२-०न्धस्य शू० A. १३-कामस्य B C. १४-०व' नास्ति C १५-०ज्ञाननित्यत्व सिद्धे इ. B. C. १६-०दो हि व्य० BC १७-'एतदूरीकृत्योक्तम्' इति पश्चात् कुतश्चिदाप- तित पाठ । B. यान् भाति । १८-स्वयमेव B १९-०श्चावशक्ते. पणि B. २०-०नेर्वा योग सूत्रम्, समुदायाभिप्रायमेक- वच०' इति पाठो भ्रमाद् द्विधा लिखित. B. १०-'स' नास्ति C ११-'एव' नास्ति B, C.

·१ ૨ ३ ५ ७ ૧ ૨ अ० १, ख०२ [शास्रकृतो योगश्च अ०१, पा० १, ख०२ मेवोपपद्यते,यदि नित्या शब्दा । इतरथा हि प्रकृतावुत्पन्नायां यावत्प्रत्यय उपादास्यते, तावद्विनष्टा प्रकृतिरिति कस्य केन सम्बन्ध । तथा च 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इति तत्र प्रतिज्ञा। अथवा शास्त्रं वेद , तेन कृतो योगो नित्यनैमित्तिककाम्यकर्मविषयोऽधिकृत- पुरुषस्य नियोग । स च नित्यत्वे सत्युपपद्यते । इतरथाऽनधिगतार्थसम्बन्धस्य शब्दस्य नाशे कि केन युज्येत । अथवा 'दशम्यां व्यावहारिकीम्' इत्यादि स्मृतिशास्त्रकृतो योग । संज्ञाया संज्ञिना कुमारेण योग सम्बन्ध । अथवा शास्त्रेण कृतो वाचो नित्यत्वेन योग ,'वाचा विरूप निखया इति शास्त्रकृतो योग । अस्मिश्च व्याख्याने 'नित्यत्वे कारणम्' इति वाक्यशेषोऽध्याहार्य । न केवलं पूर्वोक्तं नित्यत्वे कारणम्, मन्त्रलिङ्गश्चेत्यर्थ । किञ्च-व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य, 'नानुपलब्धि रिति वाक्यशेष' । आशङ्कितचो- द्योत्तरमेतदिति । तुशब्दश्चार्थे-व्याप्तिमत्त्वाच्चाणीयस्त्वाच शब्दस्य सतोऽनुपलब्धि- रित्यर्थ । हेतौ वा । यदा हेतौ, तदा व्याप्तिमत्त्वं हेतुरणीयस्त्वं चेति सम्बन्ध । क्वचिद- नुपलब्धेर्याऽनित्यत्वाशङ्का, तां व्युदसितुं हेतुवचनम् । 'ब्याप्तिमान शब्द आकृतिवत्सर्व- गत" इत्यर्थ । तद्यथा--गवाकृतिर्न क्वचिदुपरतेत्यत. सर्वत्रोपरता भवति, पिण्डान्त- १५ , २० ૨ ૨. १-यदि हि . १२-'योग' नास्ति BC २-०वुपपताया A. १३-मन्त्रार्थवाद* शास्त्रेण B C. ३-उत्पद्यते B. C १४-नित्यत्वे नियोग B C. ४-विनष्टा तावत् B ५-तस्य BC. १५-ऋग्वेद. ८७५।६ ६-सक्षय B. १६-'शास्त्रकृतो योग' इति नास्ति BC. ७-पात महा० १।१।१ सिदशब्दा सबल इति B १७-'किञ्च' नास्ति B ८-गाप्रवेद केन B. १८-'अनुपलब्धि' इत्येव पाठ. B. C ९-स च सन्निकृष्ट उप० BC १९-'इति' नास्ति B. १०-अनवगतार्य B.C २०-०श्वार्थ Bc ११-व्यावहारिक० B C आपस्तम्बीयवर्मसूत्रम् । २ ७ १६. १७ दशमे व्यवहारे राद्धिः । २१-०च्चाणी' इति त्रुटित B. C. भारद्वाजगृह्यसूत्रम् । १ १६ दशम्या पुत्रस्य २२-'सत' नास्ति BC. नाम दधाति । २३-अत्र 'हेतुः' इति नास्ति B. C.

·१ २ ४ ६ ७ अं० १, ख०२ ( १७ ) [शब्दानित्यत्वसिद्धिः अ० १, पा० १,ख०२ रस्थोपलभ्यते । एवं शब्दो व्याप्तिमान सर्वगतश्च । एतदुक्तम्भवति-शब्दस्य याऽनुप- लब्धिर्नासावसत्त्वात् । किन्तर्हि १ आकृतिवभिन्यजकाभावात् । अतो नानुपलब्धे- रनित्यत्वमाशङ्कितव्यम् । अणीयस्त्वाच्च । च शब्दो वार्थे । हेतुविकल्पत्वाय व्याप्तिमत्त्वादे । क्वचिदन- भिव्यक्ते सत एव शब्दस्यानुपलब्धि , अणीयस्त्वाद्वा । आकाशमणु-सूक्ष्मम्, अतस्त- गुणत्वाच्छब्दस्यातिशयेन सौपम्यादियमनुपलब्धि सत एव । उपलब्धिस्तु प्रकाशे सति रूपस्येव चास्य ताल्वादिव्यापारसहकारिसद्भावे सति श्रोत्रेन्द्रियविषयापत्ते । अत आत्माकाशसामान्यादिवदनुत्पादविनाशधर्म शब्दो नियतोपायलब्धिश्चेति सिद्धम् । एवञ्च नित्यत्वे सति-शब्देन संज्ञाकरणं व्यवहारार्थ लोके । संज्ञाशब्द । सक्षेपेण ज्ञायते ऽनयेति संज्ञा-देवदत्तो यज्ञदत्त इति । तस्या करणं कल्पन व्यवहारार्थ व्यवहारप्रयोजनं लोके उपपन्नमिति वाक्यंशेष । अथवा शब्देनेति-'संहतैर्नामादिपदेयिते येन वाक्यार्थ' इति वाच्यमेव संज्ञा- शब्देनोच्यते । तया करणं विवक्षितस्य प्रत्यायनम् । समानमन्यत् । अथवा कर्मसाधन -संक्षिप्तो ज्ञायत इति वाक्यार्थ एव संज्ञाशब्देनोच्यते । करणं प्रतिपादनम् । केन ? शब्देन वाक्यलक्षणेन । किमर्थम् ? व्यवहारार्थ लोके- १० ११ करणसाधन. ૧૨ - १-'न क्वचिदुपरतेति कृत्वा सर्वत्रोपरता भवति, ९-०शयवत BC द्रव्यान्तरस्था तूपलभ्यते' इति पातञ्जले महा १०-'विनाशवर्म' इति पद त्रुटितम् A. भाष्ये (१।१।१) पाठ । ११-०तो वात्पोपलब्धि० BC. २-सर्वतस्ततश्च A. १२-'कल्पन' नास्ति A ३-०र्वासा. १३-'व्यवहारार्थ' नास्ति B C ४-०स्त्वान्य B १४-'शब्देनेति' नास्ति A ५-वा चोऽर्थे A अत्र कदाचित् 'चो वाऽर्थे' इति १५-शब्दपदैः B.C पाठ स्यात् । १६-अला कर्मसावन B. ६-०या व्याप्तिमत्त्वात् B .साय व्या. A १७-जायत A ७-आकाशवत् सूक्ष्ममित्यर्थ B. C १८-तेन B. C. ८-तत. B, C.

·३ ६ १० अ०१,ख०२ ( १८ ) [मनुष्यवदेवताभिधानम् अ० १, पा० १, ख०२ वाक्यवाक्यार्थप्रतिपत्तिव्यतिरेकेण हानोपादानोपेक्षालक्षणो व्यवहारो वेदितव्य । अनन्तरव्याख्यानद्वये चोद्यते यद्यभिधानलक्षणो व्यवहारो लोक उपपन्नो नान, मन्त्रेषु कथमुपपत्तिरिति ? उच्यते-'य एव लौकिका शब्दास्त एव वैदिकारत एव चैषामर्था' इति न्यायादवस्थितमेतत् । अत उच्यते- तेषां मनुष्यवदेवताभिधानम् तेषां शब्दाना यथा मनुष्येषु 'देवदत्त पय पिब, वच शृणु' इत्यभिधानलक्षणो व्यवहार , एवं वेदेऽपि इन्द्र आगच्छ, पिव सोमम, शृणोत ग्रावाण' इति यज्ञाङ्गदेवना- वादिविषयाणा नामादिशब्दाना व्यवहारोऽविशिष्ट । ननु यज्ञागदेवग्रावादिषु संबोधस्त- समर्थाचरण वा न दृश्यते, ततश्चानर्थक्यमिति ? उच्यते-जैव संबोधाद्यर्थतया तेषा- मुपदेश । किमर्थस्तहि ? उच्यते- पुरुपवियानिसत्वात् कर्मसम्पत्तिर्मन्त्रो वेदे । पुरुषाणां यजमानविजां विद्या ज्ञानम्, तच्च प्रक्रान्तकर्मविषयेतिकर्तव्यतारमरण- लक्षणम् । तस्याऽनित्यत्वात् प्रस्मरणस्यापि सम्भवादित्यर्थ । नित्यत्वाद्वा नियतत्वादव- श्यकतव्यत्वादित्यर्थ । अथवा-अनित्यत्वादनियतत्वादित्यर्थ । पुरुषाणाञ्च विस्मरण- ૧ ૨ १३ १४ १६ १७ - २० ૨૧ ૨ ૨ ૨ ૩. ४-पद्यवोन ७-परे च A १-अत्र 'च' इति वत्तते B. १२-पिवेन्द्र BC. २-हारोपा० A १३-०वादिविषयो B_c. ३-व्याख्याद्वये B १४-व्यापारो BC ० BC १५-सबोवन BC १६-अतश्च BC ५-लोके व्यवहार B अत्र उपपन्न'इति द्विवा लिखितम् B. १७-नैव संवोवनाद्य० BC ६-'नाम' इति नास्ति B १८-'कर्मसम्पत्तिमन्त्रो वेदे' इति त्रुटित. A. ८-'शब्दा' इति नास्ति B १९-विज्ञानम् Bc ९--जैमिनीयन्यायमालाविस्तर १३१०३५ पृ०३८. २०-प्रक्रान्तविपये कमेति BC य एव लौकिका, पदार्या त एव वैदिका । २१-प्रस्मरणम्-विस्मरणम् । नाक्षराणि पठता किम- तथा यानि लोके गवादिपदानि, तान्येव वेदे पाठि प्रस्मृत. किमथवा पठितोऽपि । (नैषधे) ५ १२१ ऽवीयमानानि, इति । .. पदकत्वम् । २२-'ऽनित्यत्वात् प्रस्मरणस्यापि सम्भवादित्यर्थ.' १०-'तेषा शब्दाना नास्ति A, C. इत्येतावान् पाठो नास्ति A ११-'वचः' नास्ति A, B. २३-अथवेत्यारभ्येदं वाक्य नास्ति B.C.

·२ } १ ७ १२ अ०१,ख०२. [कर्मसम्पत्तिमन्त्री वेदे अ० १, पा० १, ख०२ स्यापि सम्भवात् , विशेषेण च प्रयोगसमये छिद्रान्वेषिपार्श्वसमवस्थितयाज्ञिककितवा- भिभूतानाम् । तथा च सति विगुणं कर्म स्यात् । ततश्च फलानवाप्ति. । तस्मात् क्रिय- माणपदार्थविषयस्मरणवैगुण्ये न कर्मपरिसमात्या प्रयोजनम् । ततश्च कर्त्तव्यम् । चोपायान्तरेणापि स्मरणे प्राप्त उपायनियम इष्यते । तदर्थमाह- कर्मसम्पत्तिमन्त्रो वेदे। अवैगुण्येन कर्मण. परिसमाप्ति कर्मसम्पत्ति । तदर्थो मन्त्र कर्मसम्पत्तिशब्दे- नोच्यते, तादात्, ‘इन्द्र स्थूणा' इति यथा । एतदुक्तं भवति-मन्त्रेणैवानुस्मृतं कर्म कर्तव्यम्, नोपायान्तरेणेत्येतदर्थो मन्त्रो वेदे । अथवा-तेषां मनुप्यवदिति, विधिवाक्याभिप्रायम् । यथा लोके नियोगार्थानि वाक्यानि, एवं वेदेऽपि भवतु-विधायकेष्वेवमभिधायकेषु मन्त्रेषु । कथमिति चेत् ? पुरुषविद्यानित्यत्वात, पूर्ववद् ग्रन्थयोजना । अथवा-तेषामित्यादिप्रतिज्ञावचनम्, पुरुषविद्यानियत्वादिति हेतुः । एतदुक्तं भवति-यथैवाप्तवचनादेवमिति विज्ञानमुपजायते, एवं वेदवाक्यादपि । तच्च सम्यक् । कुत १ तस्य विद्याशब्दवाच्यस्य वेदवाक्यहेनुकस्य विज्ञानस्य नित्यत्वाद्देशान्तरेष्वविप- र्ययात्, कारकदोपाभावाच्चेत्यर्थ । यथा च तत्प्रवृत्त्यगञ्च, तथा वैदिकमपि । अत स्वभा- १-'पार्श्वसमवस्थितच्छिद्रान्वेपियाज्ञिककितवाभि ११-व्याख्या B विविववा. A भूतहृदयानाम्' इति पाठ BC १२-०गान्तानि BC २-फलावाप्ति BC १३-०भिवानेषु BO ३-क्रियमाण पदार्थविषय A १४-०द्याया अनि० AC ४-०मात्या तु प्रयोजनवत् BC १५-अत्र 'नित्यत्व चेति' इत्यपि पाठ. B ५-फलावाप्तये कर्मपरिममाप्तिसावनभूत किश्चि १६-०वाप्ताभिवाना० BC दुपायान्तरमिति शेप । ६-'कर्मण' इति पढं त्रुटितम् A. १८-तस्येत्यादिवाक्यस्थाने-'तच्च वेदवाक्यहेतु (वाक्य हेतु 2) तस्य पुरुषसम्बन्विनो विद्यापुरुष- ८-'भवति' नास्ति B वाच्यस्य नित्यत्वाद्देशान्तराविसवादपि पर्यायात् ९-'इति' नास्ति A करणदोषाभावाच्चत्यर्थ' इति पाठ B_C, १०-मन्त्रे A १९-यथा A. १७ ? १६ १७-सम्यक्षत' BC ७-०त B.

·२} ३ ६ G ९ १० ११ ૧ ૨ १३ न . २० अ०१, ख०२. ( २० ) [इन्द्रियनित्यम् अ०१, पा० १,ख०२ वेषु मन्त्रेषु कथमितिचेत् १ कर्मसम्पत्तिरित्यादि पूर्ववदेव योज्यम् । अन्ये त्वन्यथा व्याचक्षते-इन्द्रिय एव नित्यं नियतं वचनं शब्द , नार्थेऽभिधेये । यतोऽप्लावुपायान्तरेणाप्यक्षिनिकोचादिना परप्रतीतिपथमवतारयितुं शक्यते । ( एतावद्ध- चनप्रयोजनम, तच्चैत) दुपायान्तरेणापि सम्भवति । कोर्थो नामादिवचनगतसंख्यादिवि- चारेण । अथ तत्र क्रियते, अक्षिनिकोचादीनामपि लक्षणे यत्न कस्मान्न क्रियत इति औदुम्बरायणो मन्यते । युगपदुत्पन्नानां वेति शब्दो विकल्पे । युगपदुत्पन्नानां वा, युगपदुत्पन्नानां वा आख्यातादीनां शब्दानामितरेतर गुणप्रधानभावेनोपदेश. सख्यादि- वन्नोपपद्यत इत्यर्थ । एतदुक्तं भवति-निरुक्तव्याकरणाभ्यां परप्रतीतिशेषत्वेनावस्थितानां नामादि- शब्दानामर्थविशेषाश्रयेण परप्रतीति प्रतिपाद्यते। सा च प्रतीतिरन्यथा व्यवकल्प्या, ततो- ऽस्थानेऽयं यत्न इति निरुक्तव्याकरणाक्षेपेण पूर्व पक्ष इति । -व्याप्तिमत्त्वादित्यादि । 'तु' शब्द. पक्षव्यावृत्तौ । यदुक्तं तन्नोपपद्यत एव नामादि पदचतुष्ट्वादिविचारो व्याप्तिमत्त्वाच्छब्दस्य, सावधारणमेतद्रष्टव्यम् । शब्दस्यैव नियमेना- १-स्वभावकेषु A. १४-अयुगपदु० BC २-'एव' नास्ति A. १५-शब्दाना गवादीनामितरेतरगुणप्रवानभावेनो- ३-नु यथा A पपन्नोपदेश , शास्त्रकृतश्च योग सख्यादि स नोपपद्यत इत्यर्थ Bc ५-नियत BC १६-०श्रयो विभाग प्रतिपा० BC ६-०ब्देनार्थोऽभि. BC १७-परप्रतीति BC ७-०प्यक्षणिकोदि० BC ८-एतद्वाक्य नास्ति B C १९-इत्यस्थाने BC ९-गतलक्ष (ण) सख्या BO २०-रणयोराक्षेपे० BC १०-तु BC २१-नामादिगतश्चतुष्ट्वादिविभागविचार B_c ११-०ऽक्षणिको• BC २२-सामर्यात्सावधा० BC १२-'कस्मान' नास्ति BC २३-तस्यैव BC १३-क्रियेत B C. २१ ૨૨ २३ - ४-वा यति BC. १८-व्यकल्प्यत BC HOICTIVE ·૨ अ०१, ख० २. ख०२ ( २१ ) [इन्द्रियनित्यम् अ० १, पा० १, ख० २ सन्देहेन विशेषेण प्रतिपिपादयिषितस्यार्थस्य व्याप्ति. प्रत्यायनम्, तया इच्छब्द एव, नाक्षिनिकोचादि । स हि कदाचित्सन्देहेन सामान्येन च कश्चिदेवार्थ कस्य- चिद्गमयेत् । अतोऽस्माद्विशेषहेतोरुपपन्नो नामादिगतो विचार , इतरेतरोपदेशः, शास्त्र- व्याप्त्यातद्वा- ६ ४ ७ कृतश्च योगः। ૧ ૨ ૨ ૨ किञ्चातिशयेन शब्दलक्षणस्यार्थप्रत्यायनोपायस्याणीयस्त्वात्सूक्ष्मत्वाल्लघुत्वादि- त्यर्थः । तेनैव शब्देन संज्ञानस्य करणं व्यवहारार्थमर्थक्रियाप्रसिद्धयर्थ लोके, न वाक्षि- निकोचादिभि , अनेकरूपत्वात् । तेषामेव च मनुष्येष्विव योऽक्षिनिकोचादीनामगो- चर स्वर्गापूर्वदेवतादि , तद्विषयमभिधानं प्रत्यायनसामर्थ्यम् । न च तद्विषयज्ञानं मिथ्या, प्रमातु पुरुषस्य विद्यायास्त्रय्या. प्रमाणस्य नित्यत्वादविपर्ययादित्युक्तम् । भवतु विधायकेष्वेवम्, मन्त्रेषु कथमिति चेत् ? उच्यते-तेषामपीतिकर्त्तव्यतानुप्रवेशान्मन्त्रेणानुस्मृतं कर्म कर्त्तव्यम् । शास्त्रादि- वचनादिष्वपि गुणगुण्यभिधानमेषां कर्मसम्पत्तिः, तदथर्थ मन्त्रो वेद इति पुरस्ताद्विस्त- रेणोकम् । एवञ्चेत् , युक्तो नामादिपदगतो विचार इति । अपरे त्वन्यथा व्याचक्षते-इन्द्रियं वागिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियञ्च, तस्मिन्निसं नियतं १-प्रतिपादायतुमेकस्याप्तिाप्ति BC १२-नाशिनि (क्षणि B ) कोचादि. BC, मूले २-अत्र 'स्यार्थस्यातिाति' एष पाठ सावी नवेति वाकारस्य स्थाने चकार सावीयान् भाति । यान् भाति । १३-किश्च तेषा० BC ३-'एव' नास्ति BC १४-०विह वयो• BC ४-नाक्षिकोचा. B १५-०या मूर्या B स्वर्या व ५-सन्देह BC १६-तेषामिति BO ६-०न्येन कथञ्चि० A. १७-०ताशोपनिपात्य मन्त्रे BC ७-कस्यमिहमायत् Bc ८-'अत' नास्ति B १९-गुण्य इत्यभि० BC ९-अणुत्वात् A. . •स्त्वार्थक्षमत्वा० २०-कर्मणास० BC १०-सम्यग्ज्ञानस्य BC २१-'तु' इति नास्ति BC २२-'च' इति त्रुटितम् B C. १८-शास्त्रानुव० BC '० BC ११-सव्यवहा० A.

·- ૨ ७ २ १० १२ १६ २१ ૨ ૨. अ० १, ख०२. ( २२ ) [इन्द्रियनित्यम् अ० १, पा० १, ख० २. सर्वदा भावि, तदिन्द्रियनित्यम् । किञ्च तत् ? वचनम् , उच्यतेऽनेनेति वचन वाक्यम् । एवमौदुम्बरायणो मन्यते । एतदुक्तं भवति-प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रतिपादनार्थ शब्दप्रयोग । ते च प्रवृत्तिनिवृत्ती वाक्येनैव प्रतिपाद्यते । अतएव वक्तुर्वागिन्द्रिये वाक्यमेव नियतम, श्रोतुश्च श्रोत्रेन्द्रिये । वक्त्रा वाक्यमेव सर्वदा प्रयुज्यते, श्रोत्रा च प्रतीयत इत्यर्थ । ततश्च वाक्यमेवास्ति, पदानि न सन्ति । या तु वाक्ये पदबुद्धि सा निष्प्रयोजनत्वात्, पदानां वक्त्रा प्रयुयुक्षितत्वात, श्रोत्रा चाशुश्रूषितत्वाद् भ्रान्ति । यथा-ब्राह्मणकम्बल इत्यत्र ब्राह्मणबुद्धि । यदैवम्, तदा पदानामभावात् यदुक्तं पदचतुष्ट-चत्वारि पदजातानीति, तन्नोपपद्यते । तस्य प्रतिसमाधानम्-पदानि हि तत्र वाक्येऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामवगत- रूपाण्यवगतार्थानि च । तानि युगपत्प्रयुक्तानि वाक्यमित्युच्यते । न पदेभ्योऽन्यद्वाक्य- मस्ति । ततश्च तेषामुपपन्नं चतुष्वमिति । तत्कथम् ? न तावद्वाक्ये पवुद्धिभ्रान्तिरिति शक्यं कल्पयितुम् । विपर्ययस्य कारणदोषस्य चाभावात् । तथाहि-शुक्तिकायां रजतबुद्धेविपर्ययोऽस्ति, चन्द्रे च तैमिरि- कस्य । द्वित्वबुद्धे कारणदोषस्तिमिरम् । न चैवं वाक्ये पवुद्ध । न च पदेभ्योऽन्यद्वा- क्यम्, अनुपलब्धे । यथाहि पदादन्यत्पदान्तरमुपलभ्यते, नैवं पदेभ्यो वाक्यम् । न १-'भावि' इति पद त्रुटितम् A १४-चाप्रतीषितत्वाद् भ्रा० B C भ्रान्ति छ २-'च' इति नास्ति BC १५-१बुद्धि B. ३-'उच्यतेऽनेनति वचनम्'इति पाठस्त्रुटितो भाति A १६-अस्य BC ४-अत्र बहुवचनान्त पाठ B ५-'एव' नास्ति B वृत्तिवा० BC ६-०पाद्यन्ते BC १९-०त्युन्यन्ते B. C. ७-'एव' नास्ति A २०-तेन A ८-श्रोतु च श्रोत्रेन्द्रिय B. C २१-शक्यते ९-'च' नास्ति B. C २२-०ययेत्य BC. १०-०क्यादेवा० B ०क्यदेवा० . २३-यथाहि A ११-नैव B C. २४-चन्द्रो च तैमितितस्य BC १२-०बुद्धि २५-'च' नास्ति B. C १३-पादाना ૨૨ २४. १७-०वानपदा० A १८-तत्र तत्र A ·१ कथम् ? २ ३ ९ ૧ ૨ १३ १७ २१ अ० १, ख०२ ( २३ ) [युगपदुत्पन्नानाम् अ० १, पा० १, ख०२ वाक्यार्थप्रत्ययस्यान्यथानुपपत्ते शक्यं कल्पयितुम, पदार्थेभ्यस्तस्योपपत्ते । पदार्थसम्बन्धो हि वाक्यार्थ । पदानि च पदान्तरसम्बन्धाकासान भेदसंसर्गरूपान् स्वा- र्थान् प्रत्याययन्ति । तेषां सन्निधेर्योग्यत्वाच्च सम्बन्धं स्वयमेव प्रतिपत्ता प्रतिपद्यते । यथा- काष्ठभारमानीतं दृष्ट्वा पार्श्वतश्च श्रान्तं प्रविन्नं विपणं मनुष्यं दृष्ट्वा तयो सम्बन्धं प्रति- पद्यते-अयमनेनानीत इति, तद्वत् । एवञ्चेत्पदार्थेभ्य एव वाक्यार्थप्रत्ययस्योपपत्तेन वाक्यमस्ति, पदान्येव केवलानि सन्ति। ततस्तेषामुपपन्नं चतुष्वमिति, तदेतदाह-युगपदुत्पन्नानामियादिना । वा शब्दोऽत्र पक्षव्यावृत्तौ । न विकल्पे । नैतदेवमित्यर्थ । युगपदुत्पन्नानामिति उत्पत्ति -प्रयोगोऽभि- प्रेत । शब्दा पदानीतरेतरोपदेश इति च चतुष्टमाह तद्धीतरेतरस्योपदिश्यते, नैकस्य, परस्परापेक्षे नेकस्मिन् वस्तुनि द्वित्वादिकाया सख्याया प्रवृत्ते । युगपदेककालमु- त्पन्नानां प्रयुक्तानां नामादिशब्दानामितरेतरोपदेश । एतच्चतुष्ट्वम् । तेभ्योऽन्यस्य वाक्यस्याभावादित्यर्थः। किञ्च शास्त्रकृतो योगश्चैवमेवोपपद्यते, यदि पदानि सन्ति । अथ वाक्यमेव पर- १-'यथाही' त्यारभ्य 'कत्पयितु' मित्यन्तस्य पाठस्य ११-नि स्व A स्थाने 'पदेभ्यो वाक्य वाक्यार्थप्रत्ययस्यान्यथा- १२-'दृष्ट्वा नास्ति B C नुपपत्तेर्न शक्य कत्पयितुम्' एतावानेव पाठ १३-विद्वान् BC उपलभ्यते B C अत्र 'अन्यत्' इति शेपो १४-०क्याना प्रत्य० A योज्य । अयं पाठ. सावीयान् भाति । २-'पदानि च' नास्ति c. १६-०मित्येतदादिना BC ३-पदार्यान्तर B. C. १७-उपपपत्ति A 'भेदससर्गरूपान्' इति नास्ति BC १८-चतुष्कमा० A ५.-'सन्निधे' नास्ति BC १९-तदितरस्योपदिश्यते, नकस्यैव A. ६-'सम्वन्व' नास्ति B C. २०-'नामादि' इति नास्ति BC. ७-आपि B.C २१-शब्दाना पदभूतानामि० B. C. ८-'प्रतिपत्ता' नास्ति A २२-योग च० BC ९-०भारत (क ) मानीक त दृष्ट्वा Bc २३-'वाक्यानि B C. १०-'श्रान्तं नास्ति B. C. सान्त A. २२. ૨૩ १५-ततश्च A , ·, २} ७ १ ३ १३ १६ २० एकस्य अ० १, ख०२ ( २४ ) [व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य अ० १, पा०१, ख०२ मार्थ सत्, न पदानि, तथासति केनापि प्रकारेण पूर्वोक्तो न शास्त्रकृतो योग उपपद्यते । किञ्च व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य । तुशब्दश्वार्थे, शब्द पदम् । व्याप्ति सामान्येना- वस्थान तया तद्वान् , तस्मात् पदमृत शब्दो न वाक्यम्, तस्य विशेषवृत्तित्वात् । पदार्थ- प्रतीतिपुरस्सरश्च वाक्यार्थप्रत्यय इत्येतत्प्रतिपादनार्थमन्वयव्यतिरेकावेवोपन्यस्तो व्याप्ति- मत्त्वादित्यनेन । एवञ्च सति सामान्येन वर्तमानानां यो विशेषो भेदसंसर्गरूप' स वाक्यार्थ इत्यु- पपद्यते । पदानाञ्चानर्थक्ये नियतावयवक्रमेणापूर्ववाक्येनार्थप्रत्ययो न स्यात्, श्लोकादि- वाक्यवाक्यार्थसम्बन्धस्य पूर्वमनुपलब्धे । वाक्ये च पदानामानर्थक्ये वर्णवत्पदेष्विव वाक्येपि क्रमनियम स्यात्, न चासाविष्टः । किञ्च अणीयस्त्वाच्च पदेन हि पदार्थ सज्ञायत इति लाघवम् । यस्य तु वाक्य- मेव, न पदानि, तस्य वाक्यार्थवत्पदार्थबोधोऽपि वाक्येनैवेति गरिमा स्यात् । चानेकार्थकल्पनायां न्यायविरोध' स्यात् । अत एव च कारणाच्छब्देन पदभूतेनैव संज्ञा- करणं व्यवहारार्थ लोके । वेदेऽप्येवमेवेत्याह-तेषां मनुष्यवदित्यादि समानं पूर्वेण । भावप्रधानमाख्यातमित्युक्तलक्षणस्याऽऽख्यातस्य, भवतीति भावस्येत्यादिना च १-परमार्थ सन् A १३-०णापूर्वेण वा० BC. २-न केनचित् प्रकारेण पूर्वोक्तो न शब्दशास्त्रकृतो | १४-'वाक्य' इति नास्ति A. १५-न वाक्ये A. परमत्र नकारोऽसगतार्थ एव । ३-'तु शब्दस्य' इति नास्ति BC १६-पदेष्वपि वाक्ये क्रम• B C. ४-०र्थ , ० ०ब्दार्थ B १८-सज्ञा यत्र इति वा ६-समोह्येवस्था० B. C. १९-पदहि BC ७-'तस्मात्' इति त्रुटितम् A २०-वाक्यार्थपदार्थावबो० B. C ८-'एतत्प्रतिपादनार्थ' इति नास्ति B C. २१-०यास्याय विरो० B. C ९-०पन्ये तौc. २२-'च' नास्ति B. C. १०-सामान्ये BC. २३-भूतेनैवे'त्यारभ्य 'भवतीति' इतिपर्यन्त पाठ- ११-विशेष उक्त ससग0 B. षोद्भेद.. स्त्रुटित BC १२-इत्येतदुपप० B. C. २४-०स्यादिना B, स्यान्यादिना C. २१ ૨૨ २३. ૨૪ BC १७-०यत्वाच. ५-शब्दपदम् BC म् B ·ख २} १ ३ ४ १२. १४ १९ यथा- २१ ૨ ૨ ૨૨ ૨૪ अ १,ख २ ( २५ ) [भावविचारः अ १,पा १, ख २ प्रदर्शितोदाहरणस्य शेषतया किञ्चिद्वक्तव्यतामापन्नम्,तदुच्यते-षड्भावविकारा इत्यादि । पाठादेव षत्वे सिद्धे षडिति संख्याऽवधारणार्था-पडेवेति । तथा चावधारणस्य फलं दर्शयिष्यति-'अतोऽन्ये' इतिना । भावविकारा इत्यत्र व्याख्यातॄणां दर्शनभेद' । केचिन्म- न्यन्ते-भाव क्रिया, तस्याश्च द्रव्यव्यतिरेकसद्भावो व्यगतविकारदर्शनात् तद्भावभावि- त्वेनानुमीयते । कथम् ? न तावद्रव्यमात्मानं विक मलम, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । नाप्यसतो विकारकत्त्वम् । तस्माद्यतोऽसौ सापि क्रियास्ति व्यतिरिक्ता चेति । विकार- शब्दश्च यद्यपि प्रकृतिविकारभावादिषु कार्यवचनो दृष्ट', तथापि सामर्थ्यादिह व्याख्याने प्रकारवचनो ग्राह्यः। क्रियाया. क्रियां प्रति कारणत्वाभावात्, नहि कर्म कर्मसाध्य दृष्टम् । तेनैतदुक्तं भवति-क्रियाप्रकारा क्रियाभेदा', ते चैतावन्त संभवन्ति । पञ्चप्रकार कर्मेति वैशेषिका प्रत्यज्ञासिषु -"उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुञ्चनं प्रसारणं गमन- मिति कर्माणी"ति । यत्तु भ्रमणविरेचनस्यन्दनादीनि, तदत्रैवान्तर्भवन्ति। एवं पुन- १-अत्र 'स' इति A. १९-“कर्म कर्मसाध्य न विद्यते” इति वैशेषिक- २-तमोपन्न थनायते षत्यावेति विका• B सूत्रम्, १।१।११॥'कर्मसाय' नास्ति ३-अत्र 'इत्यादिना' इति युक्त पाठो भाति । २०-०वन्तो भवन्ति BC ४-'षट्' इत्येव पाठ BC ५-ख्यातस्य भवतीति, प्रदर्श० B. C. २२-“उत्क्षेपणमवक्षेप आकुञ्चनमथापरम् । प्रसारण ६-'इतिना' इति त्रुटितम् A. गतिरिति, कर्माणि इति । A. ७-द्रव्याद व्य० B. C. पद्यमिद कुत्रत्यमिति न ज्ञायते, कदाचिदत्र ८-०सत्तादौ B ०सद्भावौ . स्वय टीकाकृतैव योजित स्यात् । न्यायकारिका- ९-०गति A. वल्यामित्थमेका कारिका दृश्यते- १०-शनान्तदभाव०. "उत्क्षेपणमथापक्षेपणमाकुञ्चन तथा, प्रसारण ११-ननुमितीयते B. च गमन कर्माण्येतानि पञ्च च" ॥७॥ १२-विकस्तु० B.0 २३-वैशेषिकसूत्रम् १।१।७ ॥ १३-'अपि नास्ति BC. २४-भ्रमणवावनादि B ०वावपनादि C १४-व्यतिरेका २५-भवति B C अन्तर्भावस्तु दर्शितो भाष्यकृता १५-०ख्यानकवचनप्रकारो वचनो गृहीतव्य Bc प्रशस्तपादेन-“गमनग्रहणाद् भ्रमणरेचनस्यन्द- १६-कार्यकारणभावाभावात् B. C नोर्द्धज्वलन. .. ...नादयो गमनविशेषा १७-'नहि नास्ति . एवं” इत्यादिना ग्रन्थेन । १८-'कर्म' नास्ति B, निकर्म . २६-एव हे निरुक्ते B, C. २१-०प्रकार C - ·} १ न स्वमतं व्युद- ६ १० १२ १३ १४ २० २१ ૨૨. ૨૪ ૨૫ ૨૭ २९ वा, ૨ ૨ अ१, ख २ ( २६ ) [भावविकारा. अ १,पा १, ख २ रुक्ताः षड्भेदा एतद्विशेषा इति वक्ष्यति । वार्ष्यायणिरित्यावार्यग्रहणं-न स्वमतं सितुम्, किं तर्हि ? उक्तस्यैवार्थस्य दाार्थ मतान्तरस्यानुपन्यासात् । अन्ये मन्यन्ते तथापि कस्यचिद्गावस्याचिख्यासा' 'स्तम्भकुम्भादयो भावा' इत्यादिप्रयोगदर्शनाद् भावशब्द पदार्थपर्याय । भावस्य पदार्थस्य वस्तुन एकरूपस्यैव संत पड्विकारभेदा भवन्ति, स्फटिकस्येव संसर्गिधर्मिभेदात् । एतदुक्तं भवति-संसर्गि- भिर्धर्मिभिरुपधीयमानं वस्त्वेतावतीरवस्था प्रतिपद्यत इति । अवश्य चैतदाश्रयितव्यम्, इतरथात्वभिन्ने वस्तुनि जन्यादीनां पर्यायत्वमभिन्नप्रत्ययग्राह्यता च स्यात् । अन्ये च वर्णयन्ति-भावशब्द शब्दपर्यायः । तथाच प्रयोग -यद्वा 'सर्वे भावाः स्वेन भावेन भवन्ति, स तेषां भाव' इति, 'सर्वे शब्दा खेनार्थेनार्थभूता संबद्धा भवन्ति, स तेषां स्वभाव इति तत्र व्याख्यायते । शब्दश्चात्रार्थवानाश्रीयते वाक्यभूत , यतो न क्रियापदमन्तरेण प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वाख्यायते, सत्यानृतवचन विभागो तथाहि 'अड्डरो' 'वन्ध्यासुत' इति चोक्ते यावन्न प्रयुज्यते-अस्ति, नास्ति-इति वा भाव , तावन्न १-'न' नास्ति B C. १८-०यतमभि० B २-तस्य मतं Bc १९-०गाह्येतावस्यानि B. ३-'कीत्यर्थ वा स्यात्' इत्यधिक पाठ A २०-अन्ये वयन्ति BC -मतान्तस्यानुमन्या A २१-हा शब्द B हा शब्द ५-अथापि BC २०-०योगा' B. ६-०पिख्यास B. C. २३-यथा A ७-हर्षहावा B_c. २४-सन्ति A. ८-०शब्दपदार्थे B. २५-'अर्थभूता.' नास्ति A २६-सम्बन्धा २७-अत्र 'अर्थभाव' इति पाठो भाति । १०-वसत A. ११-०विकारा B C. २८-त्राभिवान आ० B. १२-ससर्गिविशे (षा) द्धर्मभेदात् B. २९-प्रवृत्तिर्विवृत्तिर्व्याख्या० A. १३-०वमरूप विधीमान B. ३०-विदवन्यकुरो B १४-०अवस्था . ३१-यावन्त प्रयुज्यन्ते B C. १५-०तदेव श्रयतव्य B. ३२-'अस्ति' इति नास्ति A.. १६-इतराह्यभि० BC. ३३-'वा भावः नास्ति B. १७-जायच्या. B. ३४-यावत् B. यावन्त . ९-पर्याय B.C ·१ । १३ अ.१, ख २. ख} ( २७ ) [भावविकारभेदाः अ १, पा १, ख २ किञ्चित्सत्यमनृतं चोक्तं भवतीति । अतोऽनेन प्रकारेण वाक्यभूत' शब्दग्राम. षोढा- ऽवस्थित कथ्यते । कथम् १ सर्वत्रैव ह्यड्डुरादिशब्दप्रयोगे 'जायते' शब्दादीनामन्यतम आख्यातशब्द. प्रयुज्यते, यो वा तेष्वेवान्तर्भवति,अतो व्यतिरेकेणाख्यातान्तरस्याभावात् । अत. षड्भावस्य शब्दस्य वाक्यभूतस्य भेदा इत्यर्थ । अन्येषां दर्शनम्-भाव -सत्ता महासामान्यम् । तथा च प्रयोग -'न द्रव्यं न कर्म न गुणो वा भावः' इति । अत्र द्रव्यादिव्यतिरिक्ता सत्तेत्यर्थ । सा च सत्ता कैश्चित्पर- मात्मत्वेनाध्यवसिता । स एष महानात्मा सत्तालक्षणः' 'तत्पर ब्रह्म' इति ब्रह्मवा- दिभिः । सा चैकापि सती नित्यापि वाऽसत्यैः शब्दमाहात्म्यनिबन्धनैर्व्यवहारानुवादिभि- 'र्जायते' शब्दादिवाच्यैरवस्थाभेदेराविष्टे वाऽनुगते वा कुटिलकुण्डलाद्यवस्थाभेदैरिव पन्नग' स्तिमिततनु , स्थूलतरङ्गाद्यवस्थाभेदैरिव महोदधि' सर्वानवस्थानवस्थाभ्यो भेदा १९-सव B २-'इति' नास्ति B. C २०-परमार्यत्वेन कैश्चिदथ्यवसीयते A १५ १७ २० ૨૧ ૨ ૨ २३ २४ ૨૭ १-न भव० A. 3-मतो A २१-य एष B २२-०क्षणं A 6-०ढामव० ५-'कथम् नास्ति A ६-०त्रव A ७-भवन्ति A. ८-अत एव B C. ९-आख्यान्तरस्य भावात् B १०-भात्स्य ११-'भूत' नास्ति Bc १२-भेद 0 १३-द्रवन्तत्कर्म B द्रव्य तत्कर्म १४-'न' नास्ति A B १५-'वा' नास्ति BC १६-'अत्र' नास्ति A १७-०रिक्त A १८-०त्यर्थे व २३-तद्ब्रह्म BC २४-सत्ये B सत्येः २५-नुपनुतिभि B २६-०गतेव B २७-०लवद्यव० B. २८-'उद्यवस्था०' इत्यस्याने 'भेदैराविष्टे वानुगतेव कुटिलकुण्डलवद्यवस्था' इति पाठो भ्रमाद् द्विधा लिखित. B २९-स्मिमितिततनु. ३०-०स्याविशेषे० Ba ३१-सर्वथावस्थावानस्थाभ्यो BC वस्तुतस्त्वत्र 'सर्वावस्थानवस्थाभ्यो' इति 'सर्वथाऽवस्थान- वस्थाभ्यो' इति वा पाठ सावीयान् भवेत् ।

·१ ૨ ६ ७ ९ १० भा- अ. १, षा २, ख, २} ( २८ ) [जायत इति पूर्वभावम अ १, पा १, ख,२ भेदाभ्यामनिर्वचनीय । सोऽय सत्तालक्षण आत्माविस्तिरोभावधर्मेणानेकेनावस्थानेनानु- विद्धो जन्यादिभिरभिधेयत्वेन विषयीक्रियत इति । एतदुक्तं भवति-सर्वे शब्दरेव सत्तालक्षण आत्माऽभिधीयत इति । त ऐते क्रियाया वस्तुन शब्दस्य सत्ताया वा वस्य विकाराः । तांश्च संख्यया सामान्येन प्रदोदाहृत्य च स्वरूपत एकैकं दर्शयितु- मुपक्रमत इति प्रत्यवमर्शक' 'एते' इत्यस्यार्थे । जायत इति पूर्वभावस्येत्यादि । इतिकरण पदार्थविपर्यासकृत् । सर्वपूर्वो भावो- ऽस्त्यादिभ्यो व्यापारान्तरेभ्यो जन्माख्य आदिरुपक्रमो बीजस्यैव मृदुभावादिरुच्छूनत्वं किञ्चिदुद्भिन्नत्वाद्यपवर्गान्तं पूवापरीभूतमाचष्टे 'जायते' शब्दः । शक्तिस्वाभाव्यात् । १२. १४ १७ २० ૨૧ ૨ ૨ आहच- ૨૪ २५ ૨૬ ૨૭ ૨ ૨ '. BC "पूर्वामवस्थामजहत् संस्पृशन् धर्ममुत्तमम् | समूच्छित इवात्मा जायमानोऽभिधीयते” इति ॥ नापरभावमाचष्टे, जाताऽवस्थां नाचष्ट इत्यर्थः । स ह्यपरो भावोऽस्तेविषय इत्यर्थ । १-०वेदा० १५-'ताव' BO २-०लक्षणे १६-०करणपार्थ. BC ३-आत्मविस्तारो भाववर्मेणानेकेनावस्थाना वि १७-सर्वस्य पूर्वो BC शेषेणाभेदेनानुविद्यो BC १८-०वोऽस्तदिभ्यो B ४-जात्यादिभिरभिधेयानि त्वन BC १९-अत्र 'बीजस्येव' इति पाठः साधीयान् भवेत् । ५-सर्व BC २०-बीजस्येषन्मदभावोच्चारणत्व B. ६-'आत्मा' नास्ति B C. २१-०वर्गपर्यन्त Bc ७-इत्यभिवीयते B अत्यभिधीयते व २२-अत्र 'शब्द' इत्यधिक. पाठ A ८-क्रियया A २३-०मजन्हतिसघ०० -'शब्द' इत्येवास्ति BC. २४-मुत्तरम् A. धममुत्तमसे C. २५-'समूच्छित' नास्तिक ११-'च' नास्ति BC २६-इवत्वात्मा BC १२-प्रत्यवमर्शे A २७-[कुत्रत्योऽय पाठ इति न ज्ञायते] १३-'अस्यार्थे' इति नास्ति BC २८-स १४-'जा' नास्ति BC २९-०परोज B C. ३०-०भाव अस्ते० B १०-सत्ता वा A ·[नापरभावमाचष्टे ( २९ ) अ.१, ख. २. अ १, पा. १, ख २. २.} १ ૨ ९ १३ १४ १७ नाना च वृत्तौ जन्मानर्थक्यं स्यात् । न प्रतिषेधति, जनेस्तदर्थत्वादपरिसमाप्तिप्रसङ्गादनन्तरभावित्वाञ्चायुक्तः प्रति- षेध इति । अथवा सर्वेषामेव जन्यादीनामसत. कर्तृत्वानुपपत्ते पूर्वो भाव सत्तालक्षण आ- श्रीयते, तस्यादिरादानं स्वकारणे/जादिभिरङ्करादिसत्ताया. समावेशः सम्बन्ध इत्यर्थः । तमाचष्टे-अड्डुरादेानुपचरितस्य बुद्धिविषयां जनि प्रति कर्तृत्वमयोग्यम् । तथाऽसत्कार्य: वादिन खकारणसत्तासमवायो जन्मेत्याहुः । नापरभावमाचष्टे, मुख्यसत्तां नाचष्ट इत्यर्थः । परं पूर्ववद्योज्यम् । अथवा पूर्वो भावोऽनभिव्यक्तः सूक्ष्मा सत्ता, तस्या आदिरादानं विशेषैस्तमाचष्टे । एतदुक्तं भवति-सूक्ष्मसत्तासमाविष्टस्य सतो विशेषप्रादुर्भाव । सतो विशेषसत्ताप्रति- लम्भो जन्म । तस्मात्सदेवोत्पद्यते । यदि ह्यसदुत्पद्येत, तन्तुभ्यो घटो मृदश्च पट उत्पद्येत। नत्वेतदेवं दृष्टम्, तस्मान्मृदवस्थायामेव घटोऽस्त्यनभिव्यक्त पुरुषव्यापारेणाभिव्यक्तिीं- यत इति । तथा च सत्कार्यवादिन- १-तत्र वृत्तजन्मानर्थ कम्यो BC समवाय. सत्तासमवायो वा उत्पत्ति.'इति चाह २-जन्मात्मभरणादीना० A षड्दर्शनटीकाकारो वाचस्पतिमिश्र । ३-०जादिरगु० B १०-मुख्य' सन् तानाचष्टे A ४-समवेग BC ११-०नभिव्यक्त्त्या A १२-'दि' इति त्रुटित B ६-रुरादेहि प्रागनुप० A अत्रानुपचरितस्यानुप- १३-भवति' इति नास्ति A जनितस्यानुपजातस्येति वार्थ । १४-सूक्ष्मा सत्ता समाविष्ट्वास्य A ७-विषयया सत्तया जनिं B C. १५-अतो विशेषे सत्ताप्रतिमभो BC ८-तथा चासाकर्य० BC १६-सदो मोत्पद्यते BC ९-नवमकारिकाव्याख्याने साख्यतत्त्वकौमुद्याम्- १७-०त्पद्यत इत्येत तन्तुत्यो BC 'उत्पत्ति स्वकारणसमुदायो वा स्वसत्तासमवा- १८-०भिव्यक्ति नीयत' इति युक्त पाठ । यो वा' इति, न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायाञ्च वस्तुतस्तु 'सत्कार्य (४।१।५०) सूत्रव्याख्याने 'स्वकारण- इत्येव पाठो युज्यते । - ५-समाच० A १९-तथाऽसत्का० BC ·. १ ૨. १२ अ१, ख २. ( ३० ) [विपरिणमते अ. १, पा १, ख २.४ "असदकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात्कारणभावाच्च सत्कार्यम्" ॥ इत्याहु । नापरभावमाचष्टे, स्थूलसत्तां नाचष्ट इत्युक्तार्थम् । 'अस्तीत्युत्पन्नस्य सत्वस्यावधारणम् । उत्पन्नस्य जनिव्यापारण प्रतिलब्धात्मलाभस्य जायमानावस्थां प्रत्यनन्तरभाविन सत्त्वस्य द्रव्यस्य वस्तुनो घटाड्डुरादेर्निटुंठितस्य बुद्धयावग्रहोऽवधारणं अस्ति'शब्द आचष्ट इत्यनुषङ्ग सर्वत्र । किं पुनरत्रावधारणम् ? अस्ति-बिभात्मानम्, इति, इत्थ बुद्धयाध्यवसायः । यद्वा पूर्वोत्तरावस्थातो व्यवच्छेद', अड्डरोऽस्ति, न बीजा- वस्था, न नालपत्रकाण्डाद्यवस्था। घट एवास्ति, न शिवकाद्यवस्था, न कपालाद्यवस्थेति । विपरिणमत इत्यादि कर्मकर्तरि प्रयोग । विपरिणमते शब्दो जम्बूफल-पय आदे. धर्मिणो भूतभविष्यद्वर्तमानावस्थाखेकत्वेना श्रितस्याविनश्यत आत्मतत्त्वाद्धरितत्वाद्व- त्वमाधुर्यादिनिवृत्या कायॆकाठिन्याम्लत्वाद्युपजननेन यो विकार' परिणामस्तमाचष्टे, न ध्वसत १९ ૨૨ ૨૨ ૨૪ २५ ૨૨ ૨૭ १-०कारणा० A १४-वस्वत २-०कारणाभा० A. १५-इत्यवुध्या. A ३-[साख्यकारिका ९] १६-यद्यपूर्वोत्तरातो A ४-'स्थूलसत्ता नाचट' इति नास्ति BC १७-०वस्थान नालपत्रे ५-इत्यायुक्तार्थ B १८-०काण्डमाद्य० B ६-'सत्वस्यावधारणम्'। उत्पन्नस्य इति नास्तिBC १९-शिबिका० A ७-०पारप्रति० BC २०-०पालद्यव सति B ८-०नावस्थाप्रत्य० BC २१-परिणमते A ष परिणमते B ९-प्रत्यन्तर. A २२-०मानास्त्वेक A १०-सरमस्य २३-०त्वेन विवक्षितस्याप्रचा (च्य) वमानस्या- ११-'वस्तुनो घटाङरादेनि०' इत्यस्य स्थाने 'पश्य विनश्यत A घटान् (पशुघट c ) कुम्भकारादेव्यभूतस्य' । २४-०रितादवत्व B. इति पाठ BC २५-०'निवृत्त्या' नास्ति B, C १२-युक्त्यावगहे B C वस्तुतस्त्वत्र 'बुद्ध्यावग्रहे' | २६-कात्स्य A इति युक्त पाठ । २७-०कारिण्याम्लतायु० B कारिन्यातायु०० १३-'अस्ति' इति नास्ति BC 1mINTMAN ·. } १ ૨ ૧ ૨ १४ १७ १९ ૨૦ २१ ૨૨ अं १, ख २ ( ३१ ) [वर्धते अपक्षीयते अ १,पा १, ख २ तेन विशिष्टं तद्वन्तं धर्मिणमाचष्ट इत्यर्थ । ननु तत्त्वादप्रच्युतिर्जम्ब्वामुपपद्यते, पयसि कथम् १ यत्र पूर्वप्रख्योपमर्दैन प्रख्यान्तरोपजनो दधीत्युच्यते । अत्रापि शौक्ल्यादिविशिष्ट गोरसद्रव्यं धर्मित्वेनाश्रयिष्यत इत्यदोष । विपरिणमतेश्च विषयविवेकप्रदर्शनार्थ सर्वावस्थानुगतस्य धर्मिण आश्रयणम् । धर्मिण्येव हि परिणाम सम्भवति न धर्मेषु, यतस्ते विनाशिजन्यस्तीना विषयीभवन्ति । द्रवत्त्व विनशे., काठिन्यं च जने., शौक्ल्यगो- रसते अस्ते , अतो विविक्तो विषय इति । वर्धत इत्यादि, वृद्धिरविवृतपरिणामविशेषस्य धर्मिणः परिणामप्रकर्षविशेषाकाङ्क्षा विषयस्याप्रच्यवमानस्य, तत्त्वप्रत्याख्यात पूर्वावस्थाया अभेदोपचारेण समवायिसंयो- ग्यर्थागमेन य आभिमुख्येनोपर्युपचयस्तमाचष्ट इति सम्बन्ध । वर्धते शरीरेण वर्धते विजयेनेति, क्रमाबाधेनोदाहरणपाठो युक्त । अपक्षीयत इत्यादि, एतेनैव विधिना व्याख्यातं प्रतिलोमं वैपरीत्येनेत्यर्थ'। पूर्व- १-तत्त्व पृच्छति B १५-गौरसत्त्वे A २-तत्र पूर्वप्रख्योपाख्योपमर्दैन प्रख्योपख्यान्तरो- १६-विविक्ते विषया A पजनेत्युच्यते A अत्र मूले 'प्रख्यान्तरोप- १७-०रनवतपरिमाण० B जननेन' इति तृतीयान्तपाठो युक्तो भाति । १८-०णामापकर्ष० A अत्रणामोपकर्षः' इति ३-स्थौल्य A ४-धर्मिणो नाश्रयिष्य B १९-तत्त्वाप्रख्यात B C अत्र 'तत्त्वप्रत्याख्यात- ५-०दोष B C. पूर्वावस्थाया' इति समस्तपाठेऽर्थ सगच्छते । ६-विषयविषय वि० B तथाहि-तत्तु वर्वत इति क्रियापद तु, अप्रत्या- ७-०शनार्थ BC ख्यातपूर्वावस्थाया-अप्रत्याख्याता अनिवारिता ८-०अयिणम् B या पूर्वावस्था, तस्या अभेदोपचारेण तद्रपतयेव ९-अवमि०० पूर्वावस्थामविपर्यस्यन् योऽविक उपचयोऽवय- वान्तरप्राप्तिस्तमाचष्ट इत्यर्थ । ११-'ना' नास्ति २०-पुरुषावस्था० A १२-द्रवत्वाविनाशे B २१-'अर्थ' इति नास्ति B_C. १३-'च जने' इति त्रुटित B २२-०पर्युपरि चय० B0 १४-शौक्तियक्त्विय B. शौक्तिय २३-वृद्रिना B C. पाठो युक्तः। १०-च A C ·२.} १ ४ ६ 3 . १७ १८ अ १,ख २ ( ३२ ) [विनश्यतीति अ १,पा १,ख २. स्मादपकर्षापचयकृतो विशेष. । शेष पूर्ववत् । अन्यतरागवैकल्याञ्च विपरिणमतेर्वृद्धिक्षया- वविषय इत्यपौनरुक्त्यम् । विनश्यनीत्यादि, पूर्वो भाव सत्तेति पूर्वमुक्तम् । तस्या विशेषादानं विशेषसत्ता- प्रतिलम्भो जन्मेत्युक्तम् । तस्या एव विशेषैर्मोक्षोऽन्तस्तमाहेत्यत उक्तम्-पूर्वभावस्यान्त- माचष्ट इति । अपरभावं सत्तानां नाचष्टे । न प्रतिषेधति, अव्यापारस्तत्रेत्यर्थः । अन्येषां पाठ-अपरभावस्येति । अपरो भाव. सत्तेव, सन्नेव दिवि नाशमुपति, तस्य सत्तालक्षणस्यापरभावस्यान्त खकारणप्रध्वंसस्तमाचष्टे विनश्यति । नापर- भावमाचष्ट इति, कपालावस्थां नाचष्टे । न प्रतिषेधति-अव्यापारस्तत्रेत्यर्थ । अन्येषां पाठ -न पूर्वभावमिति । तेषां पूर्वो भावो विनश्यत्यपेक्षयाऽपक्षीयति., तन्नाचष्टे । विद्यमानमपि विनाश खांशोपनिपातित्वाच्छब्दानां न प्रतिषेधति, स्वार्थो- परोधप्रसङ्गादिति ॥ जन्यादयो हि सत्तापेक्षया विशेषा, वक्ष्यमाणपच्याद्यपेक्षया सामान्यरूपा इत्ये- १-०कर्षापचयपदकृतोA ९-माचष्टे इत्यारभ्य भावस्यान्त इत्यन्त पाठो २-०शेष' इति त्रुटित भाति B C नोपलभ्यते BC ३-'वि' इति नास्ति B १०-क्रियाणामित्यर्थ । ४-विनश्यतीत्यादिवाक्यस्य विविधान् पाठानाचार्यो ११-द्वितीय पाठमाश्रित्येय व्याख्या। महेश्वर प्राचीनतमपुस्तकेषु पश्यति । तयाहि 'विनश्यतीति पूर्वभावस्यान्तमाचष्टे नापर १३-'इति' नास्ति BC भावमाचष्ट न प्रतिषेधति' इति प्रथमः, १४-'न' इति नास्ति B 'विनश्यतीत्यपरभावस्यान्तमाचष्टे नापरभाव १५-'इत्यर्थ.' इति नास्ति A माचष्टे न प्रतिषेधति' इति द्वितीय', १६-'पूर्वभाव' इति 'इति'रहितः प्रथमान्त- 'विनश्यतीत्यपरभावस्यादिमाचष्टे न पूर्वभाव- माचष्टे न प्रतिषेधति' इति तृतीयः । १७-विनाश्यपे० B विनश्यपे० ० तत्राद्य पाठमाश्रित्य व्याख्या-पूर्वो भाव इत्यादि। १८-०पक्षति., तान्ना० A ५-तस्यापि विशेषेरादा० A १९-विनशौ ० विनाशाभागोपनिपातित्या० BC ६-प्रतीतित्व सौ २०-'न' इति नास्ति B. ७-०विमोकेऽन्त. BC ४-'अत उक्तम् नास्ति B. २२-०भूता A. ૨૧ ૨૨ १२-०करण. A पाठ. A A २१-यक्ष्य० A ·१ १ २ ३ ४ द ९ १० ११ ૧ ૨ अ०१, ख०३ ( ३३ ) [भावानां यथावचनमूहनम् अ०१,पा० १, ख०३. तदर्शयितुमवधारणफलमाह-अतोऽन्य इत्यादि । एभ्योऽन्ये भावभेदा एतेषामेव पण्णां भेदा इति ह स्माह वार्ष्यायणिरिति सम्बन्ध , प्रकृतत्वात् । ते यथावचनमभ्यूहितव्याः । यथावचनम्-उच्यत इति वचनम्-अर्थ । योग्यता- योग्यतायामव्ययीभाव । यथायथमित्यर्थ । ये यस्य जन्यादेरर्थत्वेन योग्यास्त आभि- मुख्येन तर्कयितव्या । यया-जनेरुत्पद्यते प्रसूयत उद्भवतीत्यादय ! एवमस्तेर्भवत्यादय , परिणमतेविक्रियत इत्यादय , वृद्धरुपधीयते पुष्यत इत्यादय , अपक्षीयते शुष्यति ह्रसतीत्यादय , विनशेवंसत इत्यादयो भेदा । अथवा यथावचनं यथावाक्यमित्यर्थ । यथा-ओढनं पचतीत्यत्रौदनस्य पक्तुम- योग्यत्वात् । यदि ह्यसौ पच्येतार्थान्तरमभिनिष्पद्येत । अतोऽत्र जनेरन्तर्हितण्यर्थस्य विशेष | तण्डुलं पचतीत्यत्र पचिर्विक्लिदेरन्तर्हितण्यर्थस्यार्थे । स च विशेदित्यर्थभूतस्यैव विक्लिद्यतो विक्लेदयति, विनश्यतो विनाशयतीत्यर्थ । एव नामाख्यातलक्षणं सप्रपञ्चमभिधायावसरप्राप्तानुपसर्गानर्थत स्वरूपतश्चोत्कर- यितुमाह-न निर्वद्धा इत्यादिना । निराहुरित्यनेन सम्बन्ध । नि पृथगर्थे, बन्धि. प्रयो- २० ૨૧ ૨ ૨ ૨ ૩ ૨૪ १-०फल वाह मतो. A २-उक्तेभ्यो० BC ३-भावभेदा इत्याह A ४-'ययावचनमभ्यूहितव्या' नास्ति B C ५-अर्थ A अनर्थ B ६-०योग्यता०' इति नास्ति A. ७-यथार्थमि० '० BC ८-०रथेन A ९-योग्यस्त BC १०-तथा B ११-उत्वव० A १२-एवमस्ते इत्यारभ्य हृसतीत्यादय इत्यन्त. पाठो नोपलभ्यते BC १३-विनश्यतेव॑स्यत A १४-यप्यसौ पच्येतार्थमिति निष्प १५-पचतेरन्तींतण्य० BC १६-तण्डुलान् १७-पचि. हिरन्तींत. B C. १८-परिविशेषान्तर्भूत तस्येव B C अत्र मूले कदाचिन् 'तस्य च विक्लित्यर्थभूतस्यैव' इति पाठो युक्त स्यात् । १९-०द्यतेरपि विले. A २०-०ख्यातयोल. A २१-तल्लक्षयितु• B C अत्र 'स्वरूपतश्चोल्लक्षयितु०' इति 'तश्च लक्षयितु०' इति वा पाठ सावी- यान् भाति। २२-'निर्बन्धा इति' इत्येव 'न' रहितः पाठ. B C. २३-नजाहिना सम्बध्यते B. C. २४-बन्धः A.

·२ अ०१, ख०३ ( ३४ ) [उपसर्गेषु शाकटायन अ०९, पा० १, ख०३ गार्थे । उपेत्य नामाख्यातयोरर्थस्य विशेष सृजन्त्युत्पादयन्तीत्युपसर्गा । पृथक्प्रयुक्ता उपसर्गा अर्थान्निश्चयेन नाहुः । एव शाकटायनो वैयाकरणविशेषो मन्यत इति वाक्य- शेष। ६ ७ ९ १४ १७ २० कि तर्हि कुर्वन्ति ? नामाख्यातयोरित्यादि । तुरवधारणे, नामाख्यातयोरेव कमणोऽर्थस्योपसयुज्यत इत्युपसयोगो विशेष प्रकर्षादिस्तस्य शब्दगडमात्रेण सन्निधा- नाद् द्योतका भवन्तीति । कर्मोपसंयोगद्योतकाः-कर्मोपपदो नभस्य खार्थिकः क । द्यो- त्यत इति वा द्योत , कर्मोपसयोगो द्योत्य एषामिति बहुव्रीहि , तत कप् । अथवा कर्मो- पसयोगश्चासौ द्योतकश्चेति समानाधिकरण., तं कारयतीति 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति क । व्युत्पत्तिमात्रश्वेतत् । अर्थसूक्त एव न वाचक , कि तर्हि ? शब्दोपजनमात्रेण पदान्तरोपात्तस्य विशिष्टस्य द्योतका इति । किमतो यद्येवमुच्यते ? इह नामाख्यातयो- चकत्वे सति पृथक्प्रयोगत्वे च पदत्व दृष्टम् । तद्वैलक्षण्यादुपसर्गाणामपृथक्प्रयोगाद- वाचकत्त्वाच्चानर्थक्ये सत्यर्थविभागाश्रयस्य पदजातस्यानुपपत्तिरिति वैय्याकरणदर्शनेन पृथक् पदार्थाक्षेप । तथा च ते सामयिकपदत्वान्याख्यानद्वारेण निपातोपसर्गाणामपृथ- गर्थत्वात् सुबन्तपदमेव प्रतिज्ञानते । ततश्चोक्तपदचतुष्टानुपपत्तिरिति पूर्व. पक्ष । १-'विशेष' नास्ति BC १२-आहो. २-'पृथक्प्रयुक्ता' इति पद 'उपेन्य' इत्यस्मात्प्रागेव १३-अष्टा यायी ॥२॥३॥ 'क.' नास्ति B लिखितम् BC १४-अस्तसूक्त B. ३-नाहुरिति B १५-वाचक इत्यारभ्य विशिष्ट इत्यन्त पाठो नोपलभ्यते ४-'मन्यत इति वाक्योष' इति नास्ति A. B तत्र 'न वार्थस्य द्योतका' इत्येव पाठ । ५-रव रणे BC. १६-'तद्' नास्ति A. ६-०षस्य BC ७-०ण्याद्युप० A ७-शब्दग मात्रेण B. C १८-०जातस्वस्या० BC ८-इत आरभ्य 'अथवा' इति पर्यन्तः पाठो नो- १९-दत्वाक्षेप. A पलभ्यते A २०-तेषामपिकप A. ९-अय सदिग्ध पाठ.। २१-प्रतिजानत B. C अत्र 'प्रतिजानते' इत्येव १०-अत्र 'द्योत' इति युक्तः पाठः । पाठो युक्त। ११-०पसग्रह.A. २३-तत्रश्चोरक्त B. C. २३-पूर्वपक्ष: B २१ ૨૨ ૨૩ 'o A.

·३} १ ३ ६ ११ १२, १७ १९ २० ૨૧ ૨ ૨ ૨૪ भ७१,ख०३. ( ३५ ) [उपसर्गेषु गार्ग्यः अ०१,पा०१,ख०३ उच्चावचा इत्यादि । उच्चावचा बहुप्रकारा पदस्योपसर्गाख्यस्यार्था अभिधेया प्रकर्षादय सन्ति । अथवा नामाख्याताना पदानामा उपसर्गानुवर्तित्वे सत्युच्चावचा गम्यन्ते । एवं गार्यो नाम नैरुक्तविशेष आहेति वाक्यशेषः । किं शब्दाधिक्यात् ? नेत्याह, तद्भावाभावित्वेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृत्यादिवदर्थविशेषस्य प्रतीते , शब्द- शक्तिस्वाभाव्याञ्च, नामाख्यातानुवर्तित्वेनैव प्रयुक्तानां प्रकर्षाद्यर्थविशेषप्रबोधसामर्थ्य- मुद्भवति, न केवलप्रयोगे। अत प्रकृत्यादिवदेव केवलानामप्रयोग । नत्वेतावतानर्थक्य- मेवाध्यवसातुं युक्तम् । अपि च यत्र केवलादप्यर्थप्रतीतिदृश्यते, तत्र केवलस्यापि प्रयोग । 'यदुद्वतो निवतो यासि निष्कौशाम्बिरि'ति । आनर्थक्ये हि सति तद्धितसमासौ न स्या- ताम् । अभ्युपगम्यैतत्सामर्थ्य पदकार आह-'उपसर्गाश्च पुनरेवमात्मका , यत्र क्रिया- वाची शब्द. प्रयुज्यते तत्र क्रियाविशेषमाहुः । यत्र तु न प्रयुज्यते, तत्र ससाधनां क्रिया माहुरिति' इति । अतो वैयाकरणा अपि पार्थगल्यं नैव निन्हुवे । सुबन्तपदत्वन्तु यत्सा- मान्येन, तत्स्वप्रक्रियाप्रसिद्धयर्थम् । अत एवं पृथगर्थत्वं बुवाऽऽह । तद्य एषु पदार्थ १-०दिधेवा 0 १६-भवति BC १७-'तद्वित.' इति नास्ति BC ३-०ख्यातव्य A .ख्यातानार्य c. 'पदानाम' १८-समासो A नास्ति BC १९-०गम्य वेगमर्थ A २०-०वाचिशब्द. B ५-वाक्यविशेष B ६-क तत्कालभावि. B २२-'तत्र' इति पदमित उच्चित्य 'ससावना' इत्य- ७-प्रकृतिप्रत्ययादि. Bc स्याग्रे लिखितम् B0 ८-शक्तिस्वभावाच्च A. २३-'इति' नास्ति A ९-प्रयुक्तत्वाना २४-०णैरपि वाच्यम्, नैव निम्यत B. C १० केवल A २५-'पार्थगर्थ्य' इति युक्त पाठ । ११-च्युत' A २६-'निन्हुवते' इति युक्त पाठ । १२-०सातु B.C २७-तत्स्वप्रदुक्रि० B_c. १३-०प्यत्र. A २८-प्रसिद्धमेव Bc १८-तस्य केवलोऽपि B. c २९-'अत' इति नास्ति BC १५-निरवतो B. C. [Cf ऋ० ३।२।१०] ३०-'उभयथा प्रयोगसिद्धिं' इत्यविक पाठ A, ૨૭ ૨ २९ २-अथ. ४-स एव B. C. २१-तत्रन BC ·, ख०३} ३ ६ ७ - . अ० १, ख. ३. ( ३६ ) [ उपसगीः अ०१, पा० १, ख०३ २ इत्यादि । तस्माद्य एषु पदेषूपसर्गेषु नामाख्यातेषु वा प्रयुज्यमानेषु पदार्थ' प्रकर्षादिरर्थः प्रतीयते, प्राहुरिमे-उपजर्गास्तमीदृशं नामाख्यातयोरर्थस्य विशेषणम् । 'कृसल्युटो बहुलम्', इति कर्तरि ल्युट् करणे वा, विकारकमित्यर्थ । स च क्रियाया क्वचित् कदा- चिदवशिष्टाया विशेपक , पचति प्रपचतीति । क्वचिन्निवृत्तिधर्मविशिष्टाया प्रवृत्तिधर्म- कत्वम्-तिष्ठति प्रतिष्ठत इति । क्वचिदनुवादित्वम्-लम्बते प्रलम्बत इति । अन्ये तु निर्वद्धा इत्यादिना द्योतकत्ववाचकत्त्वविषयामाचार्यविप्रतिपत्ति समर्थयन्ते । प्राहुरित्युक्त सामान्येन, विशेषेण वर्णयितुमुपक्रमते-आ इत्यादि । अर्वागर्थः सन्निकृष्ट , अत्र युक्ता हि कर्मत्वेन सर्वत्र द्वितीया, प्रदर्शनं चेदम्, कर्मप्रवचनीयत्वे हि सति-'आ समुद्रादपरात्', इत्यादौ मर्यादादिवपि दर्शनात, निपातत्वे च समुच्चयादि- ध्वपि । अर्वागर्थ उदाहरणम्-'परा याहि मघवन्-रासभस्य', विश्वामित्र इन्द्रमाह । अस्मिन् यज्ञे सोमस्य तृप्त सन् परा पराचीनं रन्तुं खगृहमेव याहि । हे मघवन् धनवन् पुनश्च श्वो यागकाले सोमं पातुमर्वाक् सन्निकृष्टमस्मद्यज्ञमुत्तरवेदिदेशं १२ १३ ૨ ૭ ૨૧ ૨૨ ૨૨ ૨૯ याहि । १-एष प्रतीको नास्ति A. १६-अनुषक्ता ह (हि ) A २-कस्मा० BC १७-कार्येन B ३-'उपसर्गेषु' नास्ति BC १८-०र्शन त्वेदम् BO ४-'पदार्य' नास्ति B. C. १९-आक्षमुद्रादवरात् A. [Cf ऋ० ७६७ ] ५-विकरण BC २०-मय्यादा० A ६-[ अष्टाध्यायी ३।३।११३] २१-'मघवन' नास्ति A ७-विकारिकविशेषक० BC २२-[ऋ० ३।५३।५] २३-इदमाह A. ८-क्रियायाम् ० २४-अस्मद्यज्ञ B अस्माद्यज्ञे व ९-०दपि चेष्टाया B ०दविशेष्टाया c २५-सोमेन BC वर्तमानार्थक्तान्ततप्तपदयोगे १०-'प्रलम्बत' इति नास्ति B 'क्तस्य च वर्तमाने' ( अष्टा० २।३।६७) इति ११-अन्ये त्यनिवन्वा B त्यनिबद्धा १०-वाचकत्त्व०' इति नास्ति BC २६-परा च BC १३-उक्त्वेन B उक्त्वेन C २७-'रन्तु' नास्ति BC १४-नु दर्शितुमाह A 'दर्शयितु०' इति पाठो २८-'वनवन' नास्ति A युक्त स्यात् । २९-'वो' नास्ति BC १५-०गर्थ सनिकर्ष B गर्य सनिकर्म ३०-योग. A. ३१-०स्मद्ये द उत्त० BC षष्ठयेव युक्ता।

·१ १ १७ १९ २१ ૨૨ ૨૨ ૨૪ २५ ૨૬ ૨૭. अ.१, ख.३. ( ३७ ) [आ, परा अभि अ १, पा. १, ख.३ १३ कस्मात्पुनरेवमुच्यते-'आ च परा च याही ति । उच्यते-यस्मात् हे इन्द्र भ्रातः सोमप- यश्चरुपुरोडाशादिना भर्त्तव्य , उभयत्र खगृहेऽस्मदीये यज्ञे च । ते-तव, अर्थ-व्यत्ययेन प्रथमार्थे द्वितीया अर्थ प्रयोजनमित्यर्थ । एकत्र सोमोऽन्यत्र शच्यादिपरिभोग'। की- दृशं खगृहम् १ यत्र रथस्य बृहतो महतो निधानं स्थानं यजनशालाख्यं विमोचनं वि- मोचनस्थानं च मन्दुराख्यं वाजिनोऽश्वस्य, कीदृशस्य १ रासभस्य जात्यन्तरत्वद्विशे- षणं यथाश्रुतं न सम्भवतीति सकारभकारयोर्व्यत्ययेन रभसशब्दाद्वेगवचनात 'सर्वे वि- धयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति मत्वर्थीयो न दृश्य' । रासभस्य वेगवत इत्यर्थः । प्रपरेसेतस्य प्रातिलोम्यम् । एतस्यैव सन्निकर्षलक्षणस्यार्वागर्थस्य प्रातिलोम्यं वि- प्रकर्षमाहतु । प्रशब्दस्योदाहरणम्-'अरण्यान्यरण्यानीति चतुर्दशे व्याख्यास्यते । परा शब्दस्य 'परा याहि' इति पुरस्ताद्वयाख्यातम् । अभीत्याभिमुख्यम् । अभिमुखता प्रह्वता । उदाहरणप्रचुरम् । अथापि तु किञ्चि- प्रदर्श्यते-'अभित्वा देवमवितः--मीमहे । शून शेपो यूपेऽवनद्ध' सवितारमायु. १-कस्मादेवमुन्यसे A १६-मत्वर्ययोद्रष्टव्य Bc अत्र 'मत्वर्थीयो णो १३-[Cf ऋ० १।१६४१३१, १०।१७।६] द्रष्टव्य.' इत्येव पाठो युक्तः स्यात् । २-'उच्यते' नास्ति A १७-०वरे० ३-सोमपानाय सुपुरोडाशादीना भर्त्त A १८-सकर्मल. BC ४-स्व.' इति नास्ति A १९-प्रस्योदाहरणमिति A. ५-यज्ञे नास्ति BC २०-०रण्यान्यसाविति A [ऋ० १०।१४६।१] ६-अर्थ B_C. ८-शय्यासनादिपरि० A. २२-० त्यादिमु. A. ९-स्व.' इति नास्ति A २३-०मुख्यता A. १०-'निवान स्थान' नास्ति A. ११-०रडानं A २५-०हरणं A १३-भमौ रसशब्दा वेग० A. २६-तथापि A २७-'तु' नास्तिक २८-र्दश्यते व १५-विकत्पेन भवन्ति BC परिभाषेन्दुशेखरे २९-[ऋ० १।२४।३] ३५ परिभाषा । Cf महाभाष्यम् १ ४ ९. ३०-'मीमहे' नास्ति BC छन्दसि सर्वे विषयो भवन्ति । ३१-ॐ वइशेपो B. ३२-यूपे बद्र A ૩ ૨ 0 BC ७-अर्थ BC २१-व्याख्याता A २४-प्रसन्नता A. १२-०मकार० A १४-०वचना BC ·६ ९ ? १२ (३८ ) [अभि, प्रति अ०१, पा० १, ख० ३. प्रार्थयते, अभिरित्याख्यातेन सम्बध्यते । त्वा त्वां हे देव सवित. । ईशानमीशितारमायु- रादीनां वार्याणां वरणीयानां सर्वार्थानां, सदा अवन् प्रायणादिभ्य सर्वप्राणिना सर्वदा रक्षित भागमंशमाभिमुख्येन ईमहे याचामहे । कस्य भागम् ? आयुषः, सामर्थ्यात् । आयुप्मत एव वा । भागशब्दो भजनीयत्वात् । आयुर्याचामह इत्यर्थ । प्रतीत्येतस्य प्रातिलोम्यम् । एतस्याभिमुख्यस्य वैपरीत्यम् । उदाहरणम्-'यज्ञै- रिषू:-भङ्येषाम् । पायोरार्षमग्निरुच्यते । यज्ञैरिति हेतौ तृतीया, प्रयोजनस्य च हेतु- त्वेन विवक्षा, यहेतुभूतै , यज्ञार्थमविघ्नत्वेन यशसिद्धयर्थमित्यर्थः । इषू -इषुस्थानीया गस्त्रयोज्यका. पुनस्ता आत्मीया ज्वाला सन्नममान. सन्नमयन् यातुधानान् प्रति प्रह्वी- कुर्वन्, हे अग्ने वाचा वाक्शब्दलक्षया शल्यान् हृदयशल्यकल्पान् तानेव यातुधानान्, अशनिभिः-इषुविशेषणमेतत्, 'अशू व्याप्ती', व्याप्त्रीभि' पृथुदीर्घाभिरित्यर्थ., दिहानः दहेरिद रूपम, दहन्त्येभिरित्थंभूताभिर्ध्वालाभिः, विध्य-व्यध् ताडने', ताडय हृदये यातु. १७ ૨૨ पाठ. A १-प्रार्थ्यते । ऋषिः, तस्येदमार्षमग्निश्च देवतेत्यर्थ । २-अभीत्युपसर्गोऽन्त्येनाख्या० BC. १७-इत आरभ्य 'इत्यर्थ.' इत्यन्तस्य पाठस्य स्थाने- ३- देव' नास्ति A 'यज्ञैर्हेतुभूतैरविघ्नेन यज्ञसिध्यर्थम्' एतावानेव ४-'हे' इति वर्तते BC. ५-'सर्वदा इन्यत्राविक पाठः A. १८-गच्छोपरताः B गच्च्योपरता c ६-'रक्षन् पापेभ्यो मरणादिभ्यस्त्रायमाण' इत्यत्रा-१९-आत्मीयमुज्ज्वाला B धिक पाठ उपलभ्यते A. २०-प्रसीकुर्वन् A तत्रेद पद 'यातुधानान्' इत्यस्य ७-रक्षिता A. प्रागेव लिखितम् । ८-'ईमहे' नास्ति BC. २१-वकधतलक्षणेय .ह B. C ९-भाग A २२-[धातुपाठ., स्वादि०, आत्मने०] १०-सामर्थ्यादायुष Bc २३-व्याप्तिमद्भि A. व्याप्तीभीः ११-आयुर्वचन य एव वा BC २४-'इद' नास्ति A. १२-भजनीयत्वाद् भागशब्दः B C. २५-दाह (हि) काभिरि (रे) ताभिरि० BO १३-आयुरीमहे B C. २६-०र्वापलाभि० '. BC १४-प्रतीतेत्यस्माभि• B.C २७-'विध्य' नास्ति A १५-[ऋ० १०८७४ २८-[ धातुपाठः, दिवादि०, परस्मै०]। १६-बायोरातर्षा अग्नि• B पायुर्नाम भारद्वाज ·[अति ૨ ९ ११ १२ अ०१,ख०३ ( ३९ ) अ०१,पा० १, ख०३ १ धानान् राक्षसान्, विध्वा च प्रतीच प्रतीचीनान् विपरीतगतीन पराङ्मुखानित्यर्थः, बाहून् प्रतिभधि प्रतिमोचय, एषां यातुधानानाम् । अति सु इत्यभिपूजितार्थे । अतिसू अभिपूजितार्थमाहतु । 'अतिब्राह्मण.' 'सुराजे'- ति लोके । वेदे च-'अति त्री सोम०-चोदयः कश्यपपुत्रस्यासितदेवलापरनाम्न आर्षम, सोम उच्यते । अत्युपसर्गो 'भ्राजसे' इत्यनेन सम्बध्यते । त्रीणि कानि १ सोमवास्तूनि संस्तुतिसामर्थ्यात् सवनानि । अपिशब्दलोपश्चात्र द्रष्टव्यः, त्रीण्यपि सवनानि, सोम ! रोचना रोचनानि स्वया दीप्त्या दीप्तानीत्यर्थः । क्षेहन-यागसाधनभावेनारोहन, विष्यपि सवनेषु यागसाधनभावं प्रतिपद्यमान इत्यर्थ । न शब्द संप्रत्यर्थे । भ्राजसे अतिभ्राजसे सम्यक् संस्कारलक्षणया दीप्त्या सुष्टु शोभनं दीप्यस इत्यर्थ । प्रत्यक्ष- कृतोऽयं मन्त्रः । इष्णन्' इति चानामन्त्रितम्, अत एकवाक्यतायै यत्तदाबण्याहार्यो, यस्त्वमतिभ्राजसे स इष्णन्, 'इष् आभीक्ष्ण्ये' आभीक्ष्ण्यं च पौन पुन्यम, तेन सामर्थ्याद् व्याप्तिलक्ष्यते, उक्तेन प्रकारेण व्याप्नुवन, किम ? कृत्स्नं यज्ञमिति शेष । यज्ञनिवृत्ति- ony १७ २० ૨૧ ૨૨ २३ ૨૪ २६ ૨૭ ૨૯ १-राक्षसान्' नास्ति A २-'च' नास्ति A ३-प्रतीचा B. ४-प्रत्य चित्रून् B 0 ५-'विपरीतगतीन् नास्ति A. ६-बाहु प्रतिभर्जि B ७-०मोभय BO ८-'यातुधानानाम्' नास्ति BO १-वाक्यमिद न लिखितम् B तार्थ १०-अति सु इत्यभि. B ११-'वेदे च नास्ति B. C १२-[ऋ० ९/१७५] १३-०स्यास्य तद्देवल्यापर. B देवत्यापर ० C. १४-०जस' इत्येतेन B. C १५-स्वबध्यते . १६-त्रिकानि इत्यारभ्य सम्यक इत्यन्त. पाठ. स्त्रुटित A १७-'रोहन्' इत्येव युक्त पाठ । १८-ससार० BC १९-'सुष्ठु शोभन' नास्ति A २०-'इत्यर्थ' नास्ति BC. २१-चामन्त्रि A. २२-अत एव वाक्यत्वाय A. २३- ध्याA. २४-अयमस्त्वमतिभ्रासे इष्णन् B c २५-[ वातुपाठ., क्रयादि० परस्मै०] 'आभीक्ष्ण्ये C नास्ति B. . त्रयासित २६-'च' नास्ति A २७-व्या'नुवेन A. २८-'किम् " इति नास्ति B. C.

·धर्मस्य च ६ अ०१,ख०३ (४०) [सु, निर् दुर्, नि अव अ० १, पा० १, ख०३ १ द्वारेण सूर्य न सूर्यमिव, यथा सूर्य चोदय -चोदितवानसि, तद्वदिवं धुलोकं सामर्थ्या- द्यजमानं चोदय प्रेरय गमयेत्यर्थः । सर्वस्यैव हयुत्कर्षस्य धर्मायत्तत्वात्, ज्योतिष्टोमादिसाधनत्वात्, ज्योतिष्टोमादेश्च सोमसाधनत्वात् , सोमस्य सूर्यमिव कतीरं दिवं गमयेत्येवं स्तुतिरुपपद्यते । सु शब्द 'सुदेवो असि' इत्यत्र व्याख्यास्यते। निर्दुरित्येतयोः प्रातिलोम्यम् । निर्दुरित्येतावतिस्वो प्रातिलोम्यम, कुत्सामाहेतु । उदाहरणम, लोके-निराकृति , दुराकृति । वेदे-'यदादीध्ये निरित्येष समित्येतस्य स्थाने एतस्मिन् प्रदेशे व्याख्यास्यते । दुःशब्दस्योदाहरणम्-'मानः समस्य व्यः' । एतदपि-सीमिति परिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तम्' इत्यत्र व्याख्यास्यते । केचित्तु नि - सममित्येतस्यार्थवृत्तित्वात् समश्च सम्यक्वादिविषयत्वात् पूर्वमनुदाहरण मन्यन्ते। तेषामुभयवचनत्वेन 'यस्ते गर्भममीवा' इत्युदाहरणमुपरिष्टाद् व्याख्यास्यते । न्यवेति विनिग्रहार्थीयो । निग्रहो नियमनम् | लोके निगृहीतोऽवरुद्ध इति । वेदे- १४ १५ १६ १७ १९ ૨૨ ૨૨ ૨૪ ૨૫ ૨૬ १-०निवृत्तिद्वारौ (रा) B_c. २-०दनय' B ३-तद्वदीवन्यालोक B.C ४-०स्यैवाभ्युपक० A ५-धर्मापत्त० A ६-'कतीर' इति पाठ सदिग्ध', कदाचिदत्र 'कार' इति स्यात् । ७-दिवा C. ८-सुशब्दस्य BC. ९-अद्य द्वादशे व्या० BC [ऋ० ८।६९।१२] १०-निदुरिरिति एत० A ११-दुर्निरित्ये० B. C १२-कुत्सनामाहत्य B. C १३-०कृतिरिति B १४-[ऋ० १०॥३४॥५] १५-इत आरभ्य 'प्रदेशे' इत्यन्तः पाठस्त्रुटितः B. [निरुक्तमू-१२, ७.] १६-०शब्दोदा० BC १७-[ऋ०-८१८५।९] 'दृट्यः, एतदपि' इति नास्ति BC १८-[निरुक्तम् १ ७ ] १९-'व्याख्यास्यते' नास्ति A २-०निसासमर्थवृत्तित्वात् समश्च सश्च सत्ताविष- यत्वा पूर्वमनुदाहरण स मन्य BC. २१-अत्र 'सम्यक्त्वादि०' इति पाठो युक्तः । २२-०भयवत्त्वेन B C. २३-'अमीवा' इति पद न लिखितम् A. [ऋ० १०।१६२।२] २४-एकादशे BC २५-नियमो B २६-अन 'निगृह्णाति, अवगृह्णाति' इत्यपि पाठ. A २७-इत आरभ्याऽऽपृष्ठत्रय पाठस्त्रुटित. A.

·, १ ૨ अ १, ख ३ ( ४१ ) [नि, अव, उत् अ १, पा १, ख ३॥ 'न्योषतात् उदग्ने तिष्ठ । वामदेवस्यार्षम्, परा च, उत्तिष्ठ हे अग्ने । उत्थायामित्रान् प्रत्यातनुष्व, आभिमुख्येन तनुष्व विस्तारय, किम् ? सामर्थ्याज्योति । निशब्द ओषता- दित्येतेन सम्बध्यते, विस्तार्य च तेनामित्रानस्मच्छत्रून्, न्योषतात्-'उष दाहे' इत्यस्य लोण्मध्यमैकवचने तातङि रूपम, न्योषतात्-नियम्य दह । तिग्महेते-इति=तिग्मास्ती- क्ष्णा ज्वाला हेतिरायुधं यस्य स एवं संबोध्यते-हे तिग्महेते । यश्च न -अस्माकं समि- धान दीध्यमान सन्दीप्यमान, अराति-मित्रमपि व्युत्थाप्य शत्रु, चक्रे-करोति, महादुर्जनं नीचा-नीचे कृत्वा निगृह्येत्यर्थ , तं धक्षि-दह, किमिव १ अतस न-अतसशब्देन काष्ठ- मुच्यते, काष्ठमिव शुष्कमप्रतिबन्धेनेत्यभिप्राय । अवेत्यस्योदाहरणम् 'त्वं नो अग्ने वरुणस्य। त्वं नोऽस्माकं हे अग्ने । विद्वान् जानन्, किम् ? सामर्थ्याद्युक्तताम, वरुणस्य देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य । हेड क्रोधनामेदम् । अस्माकमुपरि यो रोष., तमवयासिसीष्ठा -यातेलिङि व्यत्ययेनात्मनेपदम, अवगृह्याव- नीयाया , अन्तींतण्यर्थो वा याति., अवयावय अवगमयेत्यर्थ । यश्च त्वं यजिष्ट.-अति- ९ - शयेन यष्टा, वह्नितमो वोढतमश्च हविषासे, शोशुचान.-अत्यर्थ दीप्यमान , विश्वा- सर्वाणि, द्वेषासि-द्वेष्याणि द्वेष्मृणि वा रक्षआदीनि, प्रमुमुग्धि-प्रकर्षेण मुञ्च, अस्मत्- अस्मत्तोऽपनयेत्यर्थ । उदित्येतयोः प्रातिलोम्यम्-अनवरोध , उपसर्गस्तमाह । उदाहरणम्-उच्छ्रित उद्गत-लोके । वेदे-'उच्छ्रयस्व वनस्पते । विश्वामित्रस्यार्षम् । ऊर्ध्व श्रयस्व-ऊो भव, हे वनस्पते वनस्पतिविकारयूप वर्मन् । वर्मशब्दात्परिहाणवचनादन्तींतमत्वर्थात् सप्तम्या लुक् दृष्टव्य , वर्मवति पर्णाहवति, कस्मिन् ? सामर्थ्याद यूपवटे, पृथिव्या - १-नायमाद्यप्रतीको मन्त्रस्य, मन्त्र पश्यत ५-"एव रस०' इति पाठ उपलभ्यते BC [ऋ० ४।४।४] ६-[ऋ० ४।१।४] २-०में तनुष्व विस्तारय, किम् ?' इति पाठ ७-अत्र 'हविषाम्' इत्येव युक्त पाठ । स्त्रुटित B ८-[ऋ० ३॥८॥३] ३-[धातु भ्वादि० परस्मै० ११७२७ ] ९-अन्न परिणाहः' इति पाठो युक्त। ४-०स्तीक्ष्णो ज्वाला हेति' इति पाठस्त्रुटितः B, १०-अत्र 'परिणाह.' इति पाठो युक्तः ।

·مردم १ ૨ ३ ? ४ ८ ९ ૧ ૨. अ १, ख ३ (४२) [उत्, सम् अ १, पा १, ख ३ वेदिलक्षणाया , अधि-उपरि मि' ञ्च, सुमिती-तृतीयाया. पूर्वसवर्ण , सुमित्या शोभने मानन त्रियरत्नस्यालोकानारूपेण चतुररनिपशुनारूपेणेत्यादि न मीयमान , वर्ची धा- वर्च -ब्राह्म तेजो धा -धेहि देहि, कस्मै ? यज्ञवाहसे-यज्ञं वहत्यन्तं नयति समापयति देवान् प्रति प्रापयतीति यज्ञवाहा यजमानस्तस्मै । द्वितीयमुदाहरणम्-'समिद्धस्य श्रयमाणः । समिद्धस्य सन्दीप्तस्याहवनीयस्य योऽवटस्तं श्रयमाण सेवमानस्तत्र प्रक्षिप्तः सन्नित्यर्थः । ब्रह्म स्तुतिलक्षणमनुवचनरूपं, वसान. समभजमान., अजरं सुवीर जरावर्जितं नित्यं शोभना वीरा ऋत्विग्यजमाना. कर्तृत्वेन सम्बन्धिनो यस्य तत्, प्राप्तव्यैर्वा पुत्रैर्वीरैरुपेतम्, आरे-दूरनामेदम, दूरे अस्म- दस्मत्त , अमतिः-अशोभना मतिर्यस्य सोऽमतिस्तं पापमतिदुर्जनं, बाधमानः-अपनयन, उच्छ्रयस्व-ऊर्ध्व श्रयस्व ऊर्ध्व तिष्ठेत्यर्थ । महते सौभगाय सुभगत्वाय प्रियत्वाय सुधन- त्वाय वा, सर्वलोकस्य प्रिया सुधना वा स्यामेत्येव समर्थमित्यर्थः । समित्येकीभावमाह, लोके-सङ्गतौ ग्रामौ । वेदे-'सं गच्छध्वंसंवननस्यार्षम् । सगच्छमानानां ज्ञातीनां संवननसूक्तमेतत् । अत्र च सुखप्रतिपत्त्यर्थ दृष्टान्तत्वेनापरो धर्म प्रथमं प्रदर्श्यते । देवा. पूर्वे यज्ञाङ्गभूता भाग खं खं संजानाना सङ्गता जानन्तो यथोपासते दीयमानं प्रतीक्षन्त इत्यर्थ , एवं हे ज्ञातय | संगच्छध्वम्-एकीभवत, संवद- ध्वम्-असद्भाषणं परित्यज्य संवादं कुरुत, सं वो मनांसि जानताम-सममपि संवादेन वो युष्माकं मनांसि ज्ञातव्यं जानतां बुद्धचन्ताम, यथा देवास्तथैकचित्ता भवतेत्यर्थः । १-'शोभमानेन' इति पाठ स्यात् । इत पर ८-'अजरं' इति नोपलभ्यते A. | 'मीयमान' इत्यन्त पाठो न्यूनाधिकाक्षरवर्ण ९-अत्र 'तम्' इति पाठो युक्त.। रूपत्वात्सदिग्वोऽस्पष्टार्थक एव । १०-[निघ० ३।२६]] २-वर्चे ११-'सु०' इति नास्ति B. ३-कमस्मैर्या B. १२-'समर्थम्' नास्ति B ४-[ऋ० ३८२] १३-[ ऋ० १०।१९१।२] ५-०स्याहयस्य ६-तत्र. C. सभाषण B -अत्र 'वन्वानः' इत्येव युक्त. पाठ. । १५-अत्र 'जानन्ता' इति पाठ. I A. १३ , ० ·स.१, ख ३ अ १,पा १, ख ३. } ( ४३ ) [वि अप, अनु, अपि, उप, परि १ ૨ ६ ९ १२ १५ २० ૨૨ ૨ ૩ ૨૪ व्यपेत्येतस्य प्रातिलोम्यम् । विष्वग्भावमाहतु , विगता विष्वग्भूता इत्यर्थः । वेदे- ऽपि-'वि शत्रूनु ताळ्हि' 'आराच्छत्रुमप बाधस्व' इति मन्त्रावुपरिष्टाद् व्याख्यास्येते । अन्विति सादृश्यापरभावम् । अपरभाव पश्चाद्भावस्तमाह । अनुरूपमस्येदमिति साहश्यम् । अनुगच्छतीत्यपरभाव.। अपीति संसर्गम् । ससर्ग समुच्चयोऽभिप्रेत । अपि सिञ्च अपि स्तुहि, सिञ्च स्तुहि चेत्यर्थः । वेदे-'ग्रीवायां बद्धो अपी'ति। उपरिष्टाद् व्याख्यास्यते । उपेत्युपजनम् । उपजनमुपचय उपधानमुपकार । वेदे-'उप बङ्घहि वृषभाय इति । नैगमे व्याख्यास्यते मन्त्र । परीति सर्वतोभावम् । लोके परिषिञ्चेदिति । वेदे-'परीतो षिश्चता मुतम्' इति । अद्रिभि. सप्तर्षीणामार्षम् । 'सोमो य उत्तमं हविः' इत्युद्देशार्थम् । यच्छब्दशव- णादुद्दिष्टस्य च प्रतिनिर्देष्टव्यत्वात् । तच्छब्दमध्याहृत्य प्रथम पाद पश्चाद्योजयिष्यते । हविषां मध्ये य सोम उत्तममतिशयेनोत्कृष्टं हविर्दधन्वान् श्रवणेन च दधन्वान् यो १-०हतु. ९-'चेत्यर्थ ।वेदे-ग्री०' इति पाठस्त्रुटित. B २-'अगता' इत्यधिक पाठ BC १०-[ऋ० ४।४०।४] नायमाद्यः प्रतीक । ३-'अपि नास्ति B ४-[ऋ० १०/१८०२] नायमाद्य प्रतीक । १२-'लोके' इत्यविक पाठ A ५-[ऋ० १०॥४२७] १३-[ऋ० १०।१०।१० ], नायमाद्य प्रतीक । ६-'उपरिष्टाद् व्याख्यास्यते मन्त्र 'इत्येव पाठ BC 'वृषभाय' इति न लिखितम् A ७-सर्वस्याप्यस्यानूपसर्गव्याख्यानस्य स्थाने B C. १४-'नेगमें नास्ति BC पुस्तकयोरित्थ पाठ उपलभ्यते -"अस्वि (न्वि) १५–'परिषिञ्च वृक्षम्' इत्येव पाठ B C. ति सादृश्या (म) परभाव, (अपरभाव ) १६-परितो षिञ्चतम् Bc [ऋ० ९।१०७।१] पश्चाद्भावत (स्त) श्चा (मा) ह । 'मातुलतन १७-अत्र '०ञ्चता सुत-अद्रिभि' इति पाठ (मातर)द्व (द्वि) पदोऽनुभ (ह) रन्ते' (वेदे)। सावीयान् भाति । अन्यथा त्वदिभिरिति पद- तस्मादनुपशवो मातर (तस्मादनुमातर पशवो) मविकमेवात्र प्रतीयते। भवन्ति । अपरभावे-'अनुरथ पादात' १८-सुतं सोमो य BC १९-०द्देशार्थ B. C. वेदे, तस्मात् ज्ञेया (2) सयन्त (१) २०-०वृत्य C. २१-सोम' इत्यत्राविक पाठ A. पापीयानन्वेति (यानवेति )" इति । २२-'उत्तम' इति नास्ति A २३-श्रयणेन B.0 ८-स्युहि B. C. २४-दग्ध B अग्रे पाठस्त्रुटित । दधना तद्वान् । ११-०जन उप० A ·३} हित, , ४ ६ ११ १३ अ.१, ख. ३. ( ४४ ) [परि, आध अ १, पा १, ख ३ हविष्यति नर्यो नृभ्यो मनुष्येभ्य ऋत्विग्यजमानेभ्योऽभिलषितफलसाधनत्वेन अप्स्वन्त -अपा वसतीत्यर्थे कथनाल्लक्षणानां मध्ये, आसुषाव-व्यत्ययेनायं कर्मणि कर्तृ- प्रत्ययो लिट्, सोममिति च प्रथमार्थे द्वितीया, आसुषाव-आभिमुख्येन सुतोऽभिषुत. सोमोऽद्रिभिरभिषवग्रावभिस्तं परित सिञ्चत । ऋत्विजामेष प्रैषः, इतो दृशा पवित्रान् परिषिश्चत सर्वत क्षारयतेत्यर्थ । सुतमभिषुत सन्तम् । तथा-'इन्द्रायेन्दो परिव'इत्यु- दाहरणमुपलप्रक्षिणी'त्यत्र व्याख्यास्यते । अधीत्युपरिभावम् । अधितिष्ठति, अध्यास्ते । वेदे-'पवमाना दिवस्प०- सानवि' । निध्रुवे कश्यपपुत्रस्यार्षम् । अत्रेतिहासमाचक्षते-'गायत्री वै श्येनो भूत्वा दिवः सोममाहरदिति । तदनेन मन्त्रेण सोमाहरणमुच्यते । पवमाना-पवमानशब्दोऽत्र सोमवचन.। पवतेर्गति- कर्मण । तत्र तत्र पवमानाद्गमनात्पवमाना. सोमा । 'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहु- वचनम्', व्यत्ययेन वा । पवमान. सोमो दिवः प्रथमं धुलोकात् परीत्युपसर्गोऽसृक्षतेत्या- - १७ ૨૧ ૨૨ ૨૨ ૨૪ १-भवि.. १४-०मुपल' इत्यत आरभ्य 'त्युपरि०' पर्यन्त २-ऋत्विग्यजमानेम्यो' नास्ति A पाठस्त्रुटित B ३-०भिग्यषितफलितसावकत्वेन हिट अर्थवन्त B १५-[ऋ० ९४६३।२७ ] अत्र 'पृथिव्यामविसानवि' अपा वसतीवर्ये कवननालक्ष. BO BC. ४-अत्र 'शे' इत्यविक पाठ A १६-काश्यप० A ५-द्वितीया प्रथमार्थे BC इत पर १७-०भर० BC. “सा गायत्री सोममाहरत" त्रुटित B (शत० ब्रा० ६।२।९) ६-आसुषुवे आग मु० . ८-०दिवि B ७-०दिहि• B0 १९-तदेतदने (ने) न Bc ८-'अभिषवग्रावभि' नास्ति A २०-प' त्रुटित B ९-०मय BC २१-'तत्र' नास्ति A १०-दशा BC २२-प्रवणात् BO अत्र 'पवनात्' इति पाठो ११-०वत आक्षा. A युक्त स्यात्। १२-स्तुतमभिष्टुत BC २३-[अष्टा० १।२।५८] १३-[ऋ० ८।९१।३] नायमाद्य प्रतीक । 'परि २४-प्रथन् B C चेदुदा०' २५-०सर्ग आसजते. A ·३.} १ ૨ ४ ६ अ.१, ख. ३. ( ४५ ) [अधि अ.१, पा. १, ख. ३. ख्यातेन संबध्यते । ततः क्रमेणान्तरिक्षादसूक्षत, सृजे कर्मणि बहुवचनमेतत् लुङि रूपम, 'असर्जिषत पवमाना' इत्येतत्सम्बन्धाच्चैतदपि बहुवचनमेकवचनस्यैव स्थाने । असर्जि सृष्ट , अपहृत्य श्येनरूपया गायत्र्या मुक्त इत्यर्थ । क्व ? उच्यते-पृथिव्यामधि-उपरि, सानवि-सानुः समुच्छ्रितं भवति, समुच्छिते पर्वतवनस्थल्यादौ प्रदेशे । अथवा दिवो द्योतनाद् दशापवित्रान्-अन्तरेमे द्यावापृथिवी क्षियतीति-तदेवान्तरिक्षम, तस्मात्पृथिव्या वेदिलक्षणाया उपरि समुच्छिते हविर्धानदेशे । ऐश्वर्यम्-आचष्ट इति शेषः । ऐश्वर्ये-अधिब्रह्मदत्ते पञ्चाल्य.। छन्दसि मृग्यमुदा- ११ ૧ ૨ १३ हरणम्। एवमुच्चावचानान्याहुस्त उपेक्षितव्याः। इत्याचार्यमहेश्वरकृतायां निरुक्तभायटोकायां षष्ठस्याध्यायस्य प्रथम पाद. । १-सय०० ९-अवा BC १०-०पृथिव्यौ B.C ११-क्षीयन्तीति B क्षीयतीति १२-इत आरभ्य 'छन्दसि' पर्यन्तः पाठो नोपल- भ्यते BC २-०सृजत A ३-०मेतेलु. B 0 ४-लुटि A ५-आसृज्यन्ते B. C. ६-०बन्धादेस्त (त) द० A ७-'मेकवचनस्व' नास्ति A. 'एव' इति B पुस्तकेऽपि नास्ति। ८-०हत्य A १३-सर्व यश्चावितिष्ठति' (अथर्व० १०८१) 'यत्राधिमूर उदितो विभाति [ऋ० १०।१२१।६] १४-'इति' नास्ति B C १५-प्रथमस्या० BC ·१ ૨ ३ ६ लोक, ૧૨ १९ ૨ ૦ अ.१, ख.४. [अथ निपाताः व,१} अ.१, पा.२ख,१ अथ निपाताः । उक्ते नामाख्याते | उपसगाश्च । अनन्तर निपाता वक्ष्यन्ते । उच्चा- वचेष्विसादिना । त उच्चावचेम्वनेकप्रकारेषु प्रतिपाद्येष्वर्थेषु प्रतिपादकत्वेन निपतन्ति वर्तन्त इत्यर्थः । तेषामर्थप्रदर्शनार्थमुच्यते-अप्युपमार्थ इत्यादि । अपि शब्दः समुच्चये, उपमायां चार्थे कर्मोपसङ्हे च पादपूरणाश्चेत्यर्थः । तेषाम्-इव, न, चित्, नु-इत्येते चत्वार उपमार्थे भवन्ति । इवेत्ययं तावद्गाषायां चान्वध्यायं च । भाषा अन्वध्यायमित्यध्यायशब्दः-'अध्यायन्यायोद्यावे ति करणाधिकरणयोर्निपात्यते । वेदश्च यद्यप्यध्ययनस्य कर्म, तथापि कर्मणः क्वचित्करणत्वेन विवक्षा दृश्यते, ओदनेन भुङ्ग इति । अतोऽत्र करणत्वेन विवक्षिते वेदे वर्त्तते । तस्यानुशब्देन सप्तम्यर्थे–'अव्ययं वि. भक्ती'त्यव्ययीभाव । अधिस्त्रीति यथा । नित्यसमासत्वादस्वपदविग्रह । एवं विगृह्यार्थ. प्रदर्श्यते-अध्यायेऽन्वध्यायमिति समासात् । सप्तम्या-'नाव्ययीभावादतः' इत्यम्भावः । लोके वेदे चेत्यर्थः । अग्निरिवेन्द्र इवेति, उभयत्रोदाहरणे। लोके आग्निरिव दीप्त , इन्द्र इव विक्रान्त इति । वेदे-'अग्निरिव मन्यो०-०नुदस्व' । मन्योरार्षम् । यथाग्निस्त्विषितो दीप्त सन् सर्वमभिभवति, एवं त्वं हे मन्यो । सहख, 'पह मर्षणे' अभिभवे च छन्दसि, आभिभवाऽस्मच्छन्, तदर्थ सेनानीः सेनापति!ऽस्माकं हे सहुरे । अभिभवनशील! त्वमाहूत' सन्नेधि भव, हत्वाय 'क्त्वो यक्' शत्रून्, विभजख वेदस्तदीयं धनं, १-अय प्रतीको नास्ति A १५-अत एव विगृह्य दश्यते B. C २-त' इति नास्ति B C. १६-[अष्टा० २।४।८३] ३-०पाद्यायेष्व. Bc १७-तीक्ष्ण. B ती उष्ण्यः . ४-'निर्गच्छन्ति' इत्यविक पाठ B निगच्छन्ति र १८-[ऋ० १०1८४१२] 'नुदस्व' इति नास्ति B.C. ५-'अर्थ' इति नास्ति A १९-'मन्योरार्षम् नास्ति B. C ६-पदपूरणायेत्यर्थ B_C. २०-०ग्नस्त्विषि C .षि दीप्तः स B. C. ७-उपमायामर्थे B.C. ८-वदन्ति A. २१-त्व व है. २२-[ वातु० स्वादि० आत्मने० १।९०५] । ११-०योन्दावे० . [अष्टा० ३।३।१२२] २३-०ऽभिासवे A. २४-अपि वा. A. १२-सप्तमीविभक्तयर्थे A २५-भूत BC. 'हूत' इति भवेत् । १३-[अष्टा० २।१।६] भक्ती' त्येवमव्य० BC २६-'क्त्वो यक्' [अष्टा० ७।१।४७ ] इति नास्ति १४-अन्न 'सच' इत्यधिक पाठ• B. C. ૨૨. २३ ૨૪ २५ ૨૨ अस्म- ९-चासाध्या. B १०-अध्याय० BC B.C.

·६ ९ ११ ૧ ૨ १४ १६ १७ (४७) [इव, न अं. १, खा.६, ख १.} दीयसैनिकानामोजो बलं मिमानो यो महाबलस्तस्मै बहु देहि, योऽल्पबलस्तस्मा अल्प- मित्यर्थः । अथवा 'ओजो मिमान' इत्यस्य परेण 'विनुदस्वे'त्यनेन सम्बन्धः । ये केचि- द्धताशिष्टास्तेषां बलं मिमान., इह यदि बलवन्त आसीना पुनरप्यस्माभि सह संप्रामं कर्तुं समर्थास्तत एनान् विनुदस्व विविध प्रेरय, इतस्तानपनयेत्यर्थः । मृध-मृध इति संग्राम- नाम, मृध. करोति 'तत्करोतीति णिच् , ण्यन्तात् क्विप् , मृध-सद्भासकारकान् मृधो हतशिष्टान् सद्भामकारिण इत्यर्थ । अन्यहुदाहरणम्-'इहैवैधि०-०धारय । धुवस्यार्षम् । राजाभिषिक्त उच्यते । इहैव राज्ये एधि भव, अतो मापच्योष्ठा' पर्वत इवाविचाचलि , अचलोऽत्र इन्द्र इव चेदं सर्वमुपभुञ्जान इह राष्ट्रे सुवस्तिष्ठ, इहैव च भूमौ विभूतावविनाशयन्निदं राष्ट्र, उ इति पदपूरण., धारय। नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम् , प्रसिद्ध एव, न पचति न गच्छतीति । प्रसङ्गेन चेदमेव तस्य परयोश्च 'चित्, नु' इत्येतयोरर्थान्तरवचनम् । तेषामेते चत्वार उपमार्थे भवन्तीति केवलस्योपमार्थीयवचनस्य प्रतिज्ञातत्वात्, 'उभयमन्वध्यायमिति प्रतिषे. धार्थीयश्चोपमार्थीयश्च । प्रतिषेधार्थीयस्योदाहरणम्-'नेन्द्र देवममंसतेति । उपमार्थी- यस्योदाहरणम्-'दुर्मदासो न मुरायामिति । कीदृश' पुन प्रतिषेधार्थीय. ? कीदृशश्चो- १-०दीयाना B.C ११-राष्ट्रे Bc २-०लविमान B. १२-०व्यथिष्ठा. B ०वच्योष्ठा 0 ३-'इह' नास्ति B C इति B १३-अविचाचलि• स्थिस्तर B C. ४-०वत इत्यानायीनाः पुनरप्याभिः B. १४-भूमौ' नास्ति B.0 ५ इतः स्थानादप. B .. १५-उ० पाद० A ६-मृध A [निघ० २।१७ ] १६-न पचतीति गच्छति BC. ७-[३।१।२६] अष्टाध्यायीसूत्रे वार्तिकम्। १७-०मेतस्य B. c ८-'मृधः' इति पदमन्त्राधिकं भाति । 'मृधः १८-०योरन्यत्र द्विवचनम् A. सग्रामकारिण इत्यर्थ.' इत्येव पाठ. B १९-'इति' नास्ति A ९-'अन्यदुदाहरणम्' नास्ति BC. २०-[ऋ० १०८६।१] १०-[ऋ० १०।१७३।२] 'धारय' इति नास्ति । २१-'उदाहरणम्' इति नास्ति A. B.C. २२-[ ऋ० ८।२।१२] २३-०शः पुनरुप० A. १९ ૨૦. ૨૧. ૨૨ २३ ·૨ ३ - यथा- ६ ७ व्याख्या- ११ १२ न यथा १४ अं १, ख ४ ( ४८ ) [न, चित् अ.१,पा १, ख १ १ पमा यः ? उच्यते-प्रतिषेधार्थीय , पुरस्तादुपचारस्तस्य, उपचार प्रयोग उच्यते, यत्प्रतिषेधति तस्य पुरस्तात्प्रयोगो यस्य स प्रतिषेधार्थीय. । यथा 'नेन्द्र देवममंसत' इति । अत्रामंसतेत्यस्य पुरस्तान्नेत्यस्य प्रयोग. । उपमार्थीयः-उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमीते-यदुपमानम्, तस्योपरिष्टात् प्रयोगो यस्य स उपमार्थीय । 'दुर्मदासो न' इति । 'वि हि सोतोः इति सप्तदशे मन्त्र पठित , स तत्रैव स्यते । इतरस्तु व्याख्यायते-'हृत्सु पीतासो०-०जरते' । मेधातिथिप्रियमेधयोरार्षम् । हृदयेष्ववस्थिता. पीतास' पीताः सन्त. सोमा युध्यन्ते सम्यक्-संस्कारसंस्कृतत्वात् प्रमत्तत्वाञ्च, अहं विशिष्टोऽहं विशिष्ट इत्येवं सद्धर्षेण युध्यन्त इव, दुर्मदासो दुर्मदा. पुरुषा. सुरायाम, 'यस्य च भावेन भावलक्षणमित्येषा सप्तमी, यच्छ्रुतेश्च लक्षणभूतयोग्यक्रियापदाध्याहार. सुरायां पीतायामिति तद्वत् । ऊधन-ऊध इति रात्रि- नाम, भोगकालत्वाद्रात्रौ नग्ना संभोगप्रवृत्ता. पुमांस एवं जरन्ते स्तुवन्ति । कम् ? सा- माहातारं यजमान दातारमिन्द्र वा। चिदित्येषोऽनेककर्मा । कर्मशब्दोऽत्र निरुक्त सर्वत्रार्थपर्यायः, अनेकाथ इत्यर्थः । आचार्यश्चिदिदं ब्रूयादिति पूजायाम् । आचार्येण कस्मिंश्चिदशक्येऽर्थ उक्ते यदोन १-'उच्यते-प्रतिषेधार्थीयः' इति नास्ति BC १२-देवतायै प्रत्तत्वात् BC २-अत्र 'यत्प्रतिषेधति' इत्यधिक पाठ. BC १३-[ अष्टा० २।३।३७] ३-[ ऋ० १०/८६/१] ४-०मिमीयेत्, उपमान B C. १५-०पद.' इति नास्ति BC ५-'स उमार्थीय' इति वाक्य 'दुर्मदासो न, इति' १६-सभोगकालत्वाद्रात्रिनमाः B C एतस्यानन्तर लिखितम् B C. १७-किम् ? A ६-[ऋ० ८।२।१२] १८-'दातार' इति नास्ति BC अस्य स्थाने ७-[ऋ० १०।८६।१] 6-[ऋ० ८।२।१२] १९-'अन' नास्ति BC. तत्र 'सर्वत्रेति पद ९-मेधातिथि प्रियमेधश्च तयोरा० BC चात्रैव लिखितम् । १०-अत्र 'हृत्सु' इत्यधिक. पाठ. B. C २०-शब्दपर्याय. B. C. ११-'अवस्थिता.' अस्य स्थाने 'पाटणा' इति पाठः २१-कस्मिन् शोभने उक्ते A. १२ १४-तच्छु० Bc 'इन्द्रवो' . B.C ·४ ६ ૧ ૨ १३ १५ २१ ૨૨ ૨ ૨ अ० १ पस०३, ख० १ } ( ४९ ) [चित् च्यते-'आचार्यश्चिदिदं ब्रूयादितिनदास्य पूजा गम्यते, आचार्य इदं वक्तु शक्नुयान्नान्य इति यासौ पूजा तस्याश्चिच्छब्द । दधिचिदित्युपमार्थे । दधिचित्तक दधिचित्कुन्दपुष्पपिटकं दधिसदृशमित्यर्थ । इदं लौकिकमुदाहरणम् । वैदिकं तु-'निखातं चिद्यः' 'कुमारश्चित्पितरं वन्दमानं' 'शुनश्चिच्छेयं इत्यादि प्रचुर दर्शयितव्यम, एकं दर्शयाम –'निखातं चिद्यः०-० यथा वशव' । कलेरार्षम् । निखातं चित् निखातमिव य पुरु बहु संभृतं वसु धनमुदि- द्वपति । इदिति पदपूरणम् । उद्वपति-उत्किरति स्वस्माद्भाण्डागारात, दाशुषे-'दाश्वान्' इति यजमाननाम शाकपूणिना पठितम् । 'हवीषि दत्तवतो यजमानस्यार्थापय' इति श्रुते । स इत्यध्याहार्यम् । स वज्री सुशिप्र , शिप्रे हनू नासिके वा' सुहनु, सुनासो वा, हर्यश्व -हरी अश्वौ यस्य स । इदिति पदपूरणम् । करतू-करोति, यत्कर्त्तव्यं तत्कुर्वन्न केनचित् प्रतिबद्धं शक्यत इत्यर्थ', इन्द्र कृत्वा कर्मणेव न वाङ्मात्रेण यथावशत् यया कामयते । कुल्माषांश्चिदाहरेत्यवकुत्सिते । कुत्सितमेवापकुत्सितम् । यदात्यन्तं बुभुक्षितः १२-'बहु' नास्ति A २-इदं शक्नुयाद्वचनं नान्य A १३-'उत्किरति' पद 'गारात्' पदस्यानन्तर लिखि- ३-तस्या चि. A. ४-०पुष्प पिटक A ५-[ऋ० ८।६६।४ ] 'निखात चित्र (द्य C) १५-०स्यार्थाय C १६-०हार्य. B पुरु सभृत वसु' BC *-निरु० ६।१७ ६-[ ऋ० २।३३।१२] वन्ममान B १७-सुनसो Bc -[ऋ० ५।२।७] शुन शेप B इत पर १८-हरि अश्वो यस्य स ह्येश्व', BC निदित सहखात्' इत्यविक पाठ B. C १९-'इति' नास्ति BC. ८-इत्येवमादि BC २०-तत्कुत्र केन.A. ९-ऋ० ८१६६।८] 'यथावशत्' इति नोप- यथावशत्' इति नोप- २१-कृत्वा B २२-ऋतुनामकर्मणैव A. १०-कुवेरार्षम् B किवेरा २३-'यया' नास्ति A. २४-कुन्मासा०० ११-'निखात चित्' नास्ति A २५-०त्यपकुर्वीते B. २४ २६ १-कदाऽस्य A तम् B C. १४-शाश्वान् A . लभ्यते BC . २६-यात्य० B.

·३ ६ ९ ११ १२ १५ अ०१,ख०४ ( ५० ) [नु अ०१,पा०२, ख०१ कश्चिन्मृष्टमन्नं मांसौदनादि सिध्यत् प्रतीक्षितुमशक्नुवन् ब्रवीति-कुल्माषांश्चिदाहरेति तदा मृष्टान्मांसौदनादे' कुत्सितत्वं कुल्माषाणां गम्यते । यत्तत् कुत्सितत्वं तत्र चिच्छब्द । प्रदर्शनार्थ चेद चिच्छब्दस्य पूजादीनामुपादानम, समुच्चयेऽपि ह्ययं दृश्यते-अद्याचि- न्नू चित्तदपो नदीनां' । अद्य च पुरा च तदेव कर्म नदीनामिति । तथा अप्यर्थे- 'सद्यश्चिद्यः शवसा' इत्यत्र सद्योऽपि य शवसा बलेनेति । नु इत्येषोऽनेककर्मा । इदं नु करिष्यतीति हेत्वपदेशे । कस्मादय देवदत्त प्रातरेव भुङ्ग इत्युक्ते यदोच्यते-ग्रामं नु गमिष्यतीति-तदा ग्रामगमनस्य हेतुत्वं गम्यते, यस्माद् ग्रामं गमिष्यति तस्मात् प्रातर्भुत इति, तस्यापदेशे नु शब्द. । कथं नु करिष्यतीत्यनुपृष्टे । पृष्टं प्रश्न , पृष्टमेवानुपृष्टं तस्मिन्ननुपृष्टे प्रश्न इत्यर्थ । यदा हि-'यारयत्यसौ न यास्यतीति सन्देहे कश्चिद् ब्रवीति-'कथं नु करिष्यतीति' तदा प्रश्नो गम्यते, तस्मिन्नु शब्द । 'नन्वेतदकार्षीदिति च' द्वितीयमुदाहरणम् । तत्र प्रतिषेधे नु प्रश्ने । यदा हि-ग्राममगमत् देवदत्त इति कुतश्चित्प्रत्ययिताच्छुते , आगते देवदत्ते यदाचरितव्यं तदाचरन्तं किञ्चिद् दृष्टा कश्चिद् ब्रवीति-ननु देवदत्तो ग्राममगम- दिति, तदा-किं देवदत्तो ग्रामं नागमदिति प्रश्नो गम्यते, तस्मिन्नुशब्द । अथाप्युपमार्थे भवति । 'वृक्षस्य नु', 'अक्षो न चक्रयोः' इत्यादि भारद्वाजस्या- १-कश्चन मृष्टौ मासौ.A. १२-तस्माद् व्यप. B १३-पृष्ट BC. ३ कुल्माषाना A कन्मामसाना १४-०भिकरिष्यता (त्य ) सौ न करिष्यतीति A. ४-यत्त BC ५-चिद A. १५-अत्र नु (न) शब्द प्रतिषेव (धे c ) नु ६-'हि' इति नास्ति A. शब्दस्तु प्रयत्ने BC ७-[ऋ० ६।३०।३ ] अद्याचि (पि c ) आ १६-यत्समाचरितव्य तस्समाचरन्त B. C चित्तधो (दपो C ) न० B_C १७-'किञ्चिद् दृष्ट्वा' नास्ति BC *-निरु०४ १७ १८-तस्मिन्नु A ८-[ऋ० १०।१७८१३ ] •श्चिद्यच्छवसा BC. १९-'वृक्षस्य नु ते पुरुहूत वयाः' B C [क्र. ९-समोऽपि A. ६।२४।३] १०-'शवसा' इति नास्ति B. C २०-ऋ० ६।२४।३] ११-'प्रातर्' नास्ति A. २१-'इत्यादि भारद्वाजस्यार्षम' मास्ति B. C. १९ २० ૨૧ २-स्यध्यत् BC ·१.} १ -- ३ ६ ७ , ૧ ૨ १४ hol - २१ ૨૨ ૨૨ ૨૨ ૨૭ ૨૯ अ०१९ख०४. (५१) [नु अ०१,पा०२, ख०१. र्षम् । अक्षो न-यथाक्ष , चक्रयोश्चयो सकाशात् हे शूर ! बृहन् । अन्तरेणापि भाव- प्रत्ययं बृहत्वेऽयं बृहच्छब्द , बृहत्त्वं महत्त्वं देवैश्वर्यलक्षणं, ते तव स्वभूतं, महा-अयमपि महत्त्वे महच्छब्द , महत्त्वेन, प्ररिरिचे-प्रेत्येषो तीत्येतस्य स्थाने, विरिरिचेऽतिरिच्यते । रोदस्यो द्यावापृथिव्यो सकाशाद् विनिर्भिद्य द्यावापृथियौ तयो परतोऽभ्यस्तीत्यर्थ । अथवा बृहन्नित्यक्षस्य विशेषणम्, मझेत्यपि प्रथमार्थे तृतीया, महान् योऽक्षः स यथाऽति- रिच्यते, एवं तव महत्त्वम् । किञ्च 'वृक्षस्य नु'-वृक्षस्य वया शाखा एते तव स्वभूता पुरुहूत । बहुभिराहूत । त्वाय धनमददति दारिद्रयादस्मात्यजत्स्विदानी तवानागमना- दृतयोऽस्मद्यज्ञागमनमार्गा विरुरुहुविरूढास्तृणादिभिराच्छादिता इत्यर्थ. । हे इन्द्र । पूर्वी पूर्वे-यैस्त्वमतीते काल आगतवानसि । वया: शाखा वेते: गत्यर्थस्य । ता वृक्षस्य स्कन्धसो जनित्वा तिरश्चीना अन्तरिक्षे गच्छन्ति, 'वातायना भवन्तीति-द्वितीय निर्व- चनम्, वातोऽयनो यासां वातेन याश्चाल्यन्त इत्यर्थः । वातायना -पृषोदरादित्वाद्वाशब्द- स्य हखत्वेन ताशब्दस्य च लोपेन नकारस्य च वया उच्यन्ते । यथाऽत्रैतदस्माभिर्दर्शित- १-०शादेव BC १६-०भिरूपहुत A •भिराहुत B २-बृहनिति B c. १७-त्वमपि A. ३-बृहत्ये बृह. A १८-वनमतददति B C. ४-बृहन्मह. A १९-०रिद्रयात्त्वस्मा० BC. ५-देवैश्व० ० २०-०स्तृणादिनेत्यर्थ A ६-म्वकृत A २१-'ह' नास्ति A ७-अय पाठोऽत्राविको भाति । २२-पूर्वा B.0 ८-प्रत्येषो B २३-चैस्त्व पूर्वम. A ९-नीत्यस्य B C अत्र 'वीयस्य''वीत्येतस्य वा २४-तामि B युक्त पाठ । २५-कदाचित् 'स्कन्वतो' इति पाठ स्यात् । १०-'विरिरिचे' नास्ति B. c. २६-०नित्वात् A ११-०रिच्येत् . २७-०श्चीनाना B C. १२-महतत् . महित्वम् A २८-०यन B १३-'वृक्षस्य नु' इति नास्ति BC १४-शाखौ एव ते A ३० ते वा० B त वा० ० १५-स्वभूतसा A. ३१-०शब्दह्रस्व० B ३२-०त्रेदमस्मा• B.0 ३२ २९-०श्चाख्यन्त B ·३ ९ 3 ૨ १४ १७ ૨ ૨ अ०१, ख. ४. ( ५२ ) [कोपसंग्रहार्थीया: अ०१,पा० २, ख०१ मेवं सर्वत्र निर्वाच्येऽर्थे दर्शिते तद्वचनस्य शब्दस्य वर्णानां पृषोदरादित्वाल्लोपविकार- विपर्ययादिना यथारूपसिद्धिस्तदर्शयितव्यम्, ग्रन्थगौरवभयानास्माभिर्दर्शयिष्यते । 'शाखाः खशयाः शक्नोतेर्वा इति। वया इत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थमुपात्तस्य शाखाशब्दस्य प्रसङ्गेनैते निर्वचने । शाखा -वृक्षस्य स्कन्धसो जनित्वा ख आकाशे शेरते व्यवतिष्ठन्ते, शक्नुवन्ति च पक्षिण स्वं च पुष्पफल धारयितुम् । एवं चत्वार उपमार्थीया उक्ता | प्रसंगेन चैषामर्थान्तराण्यपि। इदानी कर्मोप- संग्रहार्थीया -'च, आ, वा, अह, ह, उ' इत्येते षडुच्यन्ते । तेषां सामान्येन तावद्रूपं प्रदर्यते-'अथ यस्य इत्यादिना । अस्य ग्रन्थस्य केनचिट्टीकाकारेण कश्चिदर्थो व्याव- णित । तस्मिन् यदि कौतूहल तत् तद्न्थादेवावगन्तव्यम् । वयं त्वस्य यमर्थ व्याख्या- स्याम , तस्य विशुद्धयर्थमिदं तावदाचश्महे-निपात. सर्व' पदाश्रयधर्मप्रतिपादनार्थ । स कश्चिदेकाश्रयस्य धर्मस्य प्रतिपादक -इवादिरूपमानत्वादे , कश्चिदनेकाश्रयस्य धर्मस्य प्रतिपादक., वादिः समुच्चयादे. । स एकाश्रयवचनाधर्मिशब्दात्पर श्रूयमाणो- १-निर्वचनेऽर्थे BC १६-तत एवाव० B.C २-लोपस्य विकार पर्यया. A १७-वयन्तु समस्यार्थ Bc ३-शया Bखशया . १८-तद्वस्तु शुद्र्यर्थमुक्तं तत्तावदा० BC -शाखानि B शाखादि १९-पराश्रय० A २०-०देहा.A. ५-'स्कन्धतो' इति पाठ. कदाचित्स्यात् । २१-'धर्मस्य' नास्ति A ६-जनित्वात् A. २२-०दिरूपं मा0 A ७-पक्षण A. २३-'प्रतिपादक' नास्ति A. ८-स्वय च B पुष्प च फलं च A २४-अत्र A पुस्तके कश्चिदविकोऽन्यथाभूतश्च पाठो ९-'वा' इति नास्ति BC. दृश्यते । तथा हि-'समु वयविका (चा) रणत्त्व १०-'उ' इति कोशेषु नास्ति । परमस्माभि षट् (वि)निग्रहाणामनेकाश्रयत्वात् । समुच्चविका (चा) सख्या संगमनाय लिखित । रणयोस्तावद्भयमनेकाश्रयं, विनिग्रहो नियमो- ११-'ना' इति नास्ति A ऽन्यनिवृत्ति । तस्यापि यनिवत्तकं यच्च निवर्त्यते ताननुभावाश्रय (2) इत्यस्त्यनेकाश्रयता । तद्य (दा) नेकाश्रयस्य वमस्य प्रतिपादक एकस्मा १३-याख्यात BC १४-'तस्मिन् यदि कौतुटलं' नास्ति B C. दाश्रयार्थान्छब्दात्परश्रूयमाणं धर्म समुन्चयादि १५-मA प्रतिपादयन्ति (ति)। ૨૨ २४ १२-वचनस्य BC ·३ ४ ६ ૧ ૨ १४ १७ अ०१, ख०४. ( ५३ ) [कर्मोपसंग्रहः अ० १, पा०२,ख०१ ऽयं धर्म समुच्चयादि प्रतिपादयति, तस्य द्वितीयेनाश्रयेण विनानुपपत्तेः। तच्छ्रुतेर्बली- यस्त्वेन तमाक्षिपति । स आक्षिप्तो यद्यपि क्वचित् स्वशब्देनोपादीयते-'अहं च त्वं चे' ति । क्वचिन्न-'इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथामिति, तथाप्युभयत्र तस्याक्षेपकत्त्वाविशे- पान्निपात कर्मोपसङ्गह इत्युच्यते । कथम् ? कर्थ-अर्थो द्वितीय आश्रय , उपसंगृह्यत आक्षिप्यते य. स उपसझूह , कर्म उपसङ्गहो यस्य स कर्मोपसङ्गह । द्वितीयस्याश्रयस्या- क्षेपक । एतमर्थम्-अथ यस्येत्यादिना वचनकेन प्रतिपादयति । यस्य निपातस्यागमात् श्रवणादर्थपृथक्त्वमिति भावप्रत्ययान्तमेतत्, तद्वदुपलक्षणार्थम्, 'वत्सांसाभ्यां कामबले' इति यथा । कश्च तद्वान योस्य भावप्रत्ययस्य प्रकृत्यर्थ , कश्चासौ पृथग्भूतोऽर्थ ? आह-अर्थपृथक्त्वमिति, अस्य पृथग् भूतोऽर्थ इत्यर्थः । स के ? समुच्चयादेद्वितीय आश्रय आश्रयान्तरात् पृथग्भूतत्वात् । 'अह विज्ञायते । अहेति विनिग्रहार्थीय एव शब्देन समानार्थ., 'विज्ञायते' इत्येतस्माञ्च परो दृष्टव्य., विज्ञायत एव । यत्र च स्वशब्देनोपा- दीयते-'अहं च त्वं चेति । यत्र च नोपादीयते-'इन्द्रश्च विष्णो' इति, विज्ञायत इत्यर्थ । यदि विज्ञायतेऽर्थ', एवं तर्हि कस्यासावेवं तन्निवृत्त्यर्थमाह-'न त्वौ- द्देशिकमिव इति । उद्दिशत्यर्थमित्युहेश , तस्मिन् भव औद्देशिक , यथाभिधेयस्तथासौ न भवति, अभिधेयो न भवतीत्यर्थ । तस्माद् विग्रहेण पृथक्त्वात् विग्रहो रूप शरीर- १-धर्म Ac १२-अथार्थपृ. B अतोऽर्थपृ० . २-[ऋ. ८ । ६२ । ११] १३-'अस्य' इति नास्ति A ३-[ ऋ ६ । ६९ । ८ ] 'अपस्पृधेथाम्' इति १४-वृ तोऽथर्य B प्रभूतोथ c १६-०तीयमाश्र... ४-य स उपसग्रह , कर्म' नास्ति A ५-'आश्रयस्य' नास्ति A १८-[ऋ ८ । ६२ । ११] ६-'वचनकेन' नास्ति A वचन तेन १९-[ऋ ६ । ६९ । ८] २०-विज्ञायर्थे BC ८-'इति' नास्ति BC २१-तस्यासावेतनिवृ० BC ९-[अष्टा० ५। २ । ९८] २२-०द्देशशब्द Bc १०-कश्चित्तद्वा यो० A २३-'यथा' इति नास्ति A २४-०धेयो न भवति न भवती० BC, उभयत्र २० ૨૧ ૨૨ ૨૩ , ૨૪ नास्ति .. १५-स त B १७-०श्रयान्तवान् A ७-तस्य BC ११-०त्ययान्तस्य A.

·, १ ६ - अ०१, ख०४. ०१.} ( ५४ ) [कर्मोपसंग्रहः अ०१,पा०२, ख०१. मिति पर्याया. । रूपेण पृथग्भूतत्वादित्यर्थः । समुच्चयो हि यस्यार्थ. स च तदाश्रयरूपेण पृथग्भूत , अतस्तदाश्रयरूप न चास्याभिधेयम, अभिधेयस्य तु समुच्चयस्य तेन विना- ऽनुपपत्तेः । स विज्ञापत ईदृशो यो निपात -'स कर्मोपसङ्ग्रहः । उदाहरणम्- चेति समुच्चयार्थ उभाभ्यां समुच्चीयमानाभ्यां सह प्रयुज्यते-'अहं च त्वं चेति । अत्र उभाभ्यां संप्रयुज्यत इति ब्रुवन्नन्यत्रैकेनापि संप्रयुज्यत इति गमयति। तद्दर्शयिष्याम' । 'अहं च०-०रातयः । प्रगाथस्यार्षम् । अहं च त्वं च हे वृत्रहन् । वृत्रोऽसुरो मेधो वा, तस्य हन्त । सयुज्याव-सयुज्यावहै, सनिभ्य आ-सनिर्लाभार्थ , आलाभेभ्यः, वन्मया धनानि लब्धानीत्यर्थ. । कस्मात् १ उच्यते, यस्माद'अरातीवा चित्' अदानवानपि- अदानशीलोऽपीत्यर्थ । हे अद्रिव. । अद्रिावा, तद्विकारत्वाद्वा दारणाद्वा, आवाभ्यां हे शूर | अनुमंसते-अनुमंस्यते दानमिति वाक्यशेष । त्वत्संयुक्ताय मा दास्यतीत्यभिप्राय । कस्मात् १ उच्यते, यस्मात्-भद्रा. कल्याण्यस्तवेन्द्रस्य रातयस्तव दानानि कल्याणान्याश्रितोपकारकत्वादतस्त्वत्तःप्रार्थयमानानस्माननुमंस्यत इत्यर्थ. एकेन सह यत्र प्रयुज्यते, तदवयस्येत्यस्य वचनस्य यथोक्तार्थविवेकार्थ दर्शयाम.-'उभा जिग्य- या- ૧ ૨ १५ तद्वन्नौ- १७ १९ ? २० २१ ૨ ૨ ૨૪ २५ २६ १-पर्यया 0 २-'इत्यर्थ' इति नास्ति A. ३-इत आरभ्य 'चास्याभिधेयमित्यन्तस्य पाठस्य स्थाने-'समुच्चयाद्रि च शब्दार्थात् तदर्थाश्रय- रूपेण पृथग्भूतोऽत समशब्दस्याभिधेय' इति १३-०वजं B. वज्रल १४-'तद्विकारत्वा द्वादारणाद्वा' नास्ति B C. १५-तद्वाशनो B.0 १६-अत्र 'सयुक्तनत्या' B 'सयुक्तनभ्या' इत्यविक । अत्र-सयुक्ताभ्या' इति पाठो युक्तः स्यात्। १७-०मन्यते BC. १८-०तीत्यर्थ BC १९-'तव' नास्ति BC. २०-०कारकरणात् परितुष्टात्त्वत्त B. C पाठ पाठ. BC ४-स समुच्च० B.C ५-नत्वन वि. B तन वि.. ६-०ज्ञायन्त C. ७-उभउभाभ्या B.C ८-[ऋ ८।६२ | ११] ९-'अह चे' स्यारभ्यैतदन्त पाठो नास्ति BC १०-वृत्रासुरो A ११-यावत्मासनानि B C. १२-नान्ती. २१-०मन्यतA २२-यत. B २३-तदर्थ यस्येत्यस्य B. C 'तदा यस्येत्यस्य' इति वा पाठो युक्त स्यात् । २४-वलनकस्य B वचनकस्य C २५-०क्तार्थस्य वि० A. २६-०यिष्याम A ·. १ एकतर- ९ १२ १३ १८ ૨ ૦ . ( ५५ ) आ अ १, खा ६, ख.१} अ १,पा २, ख.१ थुः०-०ऐरयेथाम्' भारद्वाजस्थार्थम् । उभौ तावत्सप्रयुक्तौ जिन्यथु., न पराजयेथे- न पराजीयेथे केनचित्, न पराजिग्येन पराजीयते, कतरश्चन-नेदं किमोरूपम्, शब्दस्यायं छान्दस एकारलोप , चन शब्दोऽप्यर्थे, एकनरोऽपि, एनोरेतयोर्भवतोरिन्द्र- विष्ण्वो , कि चेन्द्रश्च । यस्य समुदायार्थस्य श्रुते , समुच्चयस्य द्वितीयेन समुच्चीयमानेन विनाऽनुपपत्ते , त्वं चेति वाक्यशेष । इन्द्रश्च त्वं च हे विष्णो । यद्यदाऽपस्पृधेयां स्पर्धेथे शत्रुभि सह, त्रेधा-त्रिशब्दोऽत्रानेकत्वप्रतिपादनार्थ', अनेकधा सहस्र सहस्रमपि शत्रूणां तत्तदैरयेथां विविधमीरयथस्तारापथ इत्यर्थ । एवमत्र चेति समुच्चयार्थ । इन्द्रश्चेत्ये- केन समुच्चयस्याश्रयेणेन्द्रेण सह संप्रयुज्यते, द्वितीयस्तु विष्णुस्तेनाक्षिप्यते । एतस्मिन्नेव समुच्चयार्थे 'देवेभ्यश्च पितृभ्य आइत्याकारः। योऽग्नि कव्यवाहन, कन्यं पितृदेवत्यं हविस्तस्य वोढा, पितॄन् यक्षत् यजतु, ऋतावृधः-ऋतं सत्यमुदकं यज्ञो वा तस्य वर्धयितॄन्, य इति श्रुते स इत्यध्याहार्य', इत्, उ इति पदपूरणौ, हव्यानि हवीषि, वोचतु ब्रवीतु, अमुष्य यजमानस्यातानीत्विति तत मन्त्र-देवेभ्यश्च पितृभ्यश्चेति । १-[ऋ ६ । ६९ | ८] १४-तत्र वितदेरयेथा प्रेरयथ' B तत्तदप्यरयेथा २-'ऐरयेथाम् । भारद्वाजस्यार्षम्' इति नास्ति B C. अत्र 'भारद्वाजस्यार्षम्' इति युक्त. पाठ १५-नोगयत B C. १६ ०श्चत्यनेन A. १७-[ऋ० १०।१६।११]] ४-जयथ: A १८-इत्ययमाकार' A. ५-नेन्द्र B १९-क्रव्य०० इत्यत आरभ्य 'पितृभ्यश्चेति' पर्य- ६-एक शब्दस्य पर्याय BC न्तस्य पाठस्य स्थाने-'पितृभ्य आ-पितृभ्यश्च' ७-नच B इत्यतावानेव पाठ उपलभ्यते A एतावान् पाठ- ८-एकारोऽपि B स्त्रुटितो भाति A पुस्तके। ९-समुच्चयार्थश्च शब्द श्रूयते BC २०-उन्मता वृवा B १०-हे इन्द्राविष्णू BO २१-'स' इति पद 'अध्याहाय' इति पदस्यानन्तर ११-अवस्पन्दधैथा B अवस्पर्वेथा व पठितम् B १२-०ब्दो वानेक मात्र प्रतिपत्त्यर्थ. A २२-अत्र कदाचित्-'अमुष्य यजमानस्यतानीति, तत्र १३-'सहर' नास्ति B. C. मन्त्र' इति पाठो भवेत्। ૨ ૨ - प्रेरयथ C स्यात् । ३-तावसप्र० A.

·( ५६ ) ૨ ३ ७ ९ . १२ त्वां मनुश्च , खा. ख १} [वा अ १,पा २, ख १ वेति विचारणार्थे । विविधा चारणा विचारणा, अनेक प्रदर्य तत्र यथाकाम्यं वचनम् । 'हन्ताहं०-० अपामिति' । लबरूप इन्द्र । अल्पेन सता त्वया कस्माद्बहुसोम पीत १ इत्यृषिभिरभिहित स्वसामर्थ्यमाचष्टे | हन्तेति-संभावनायामनुज्ञायां वा, सभा- वयतानुजानीत वा । अहं पृथिवीमिमां स्वस्मात्स्थानादुद्धृत्य निदधानीह वेह वा। एकेनेह शब्देनान्तरिक्ष प्रतिनिर्दिश्यतेऽन्येन द्यौ , हस्तौ वा सव्यो दक्षिणं च, स्कन्धौ वा । अन्तरिक्षादीनां यत्र कामयध्वे तत्रेत्यर्थ । कुविद्बहु सोमस्यापां पीतवानहम्, हेता- वितिः, हन्तीति पालयत इति यथा । अतो हेतोरतिशयवत' सामर्थ्यादित्यर्थ । अथापि समुच्चयार्थे भवति । "वायुर्वा वा मनुर्वा त्वा गन्धर्वाः सप्तविशतिः । वे अग्रे अश्वमायुंजस्तेऽस्मिन् जत्रमादधुः ॥" वाजपेये विनियुज्यते । तत्र रथे नियुज्यमानोऽश्व उच्यते । वायुश्च त्वां गन्धर्वाश्च सप्तविंशति । जवं च भूरिवेगं चादधत्विति वाक्यशेष । कस्मात् उच्यते, यस्मात्ते, अग्रे-पूर्वस्मिन् कालेऽश्वमायुञ्जन्, त एवास्मिन्नप्यश्वे जवं वेगमाद- धुराहितवन्तः । प्रदर्शनार्थ चेदं वाशब्दस्य विचारणायां समुच्चये चोपादानम्, विकल्प- संशयपक्षव्यावृत्त्यावृत्यादिष्वपि दर्शनात् । १-०चारणायामर्थे A इति यथा' इति पाठो वर्तते BC २-विविवावधारणा BC. १३-'वायुर्वा स्वा' एतावन्मात्र एव प्रतीक BC ३-हे दर्य B हदी १४-[ तै० सं० १७१७] 'वातो वा मनो वा ४-तत्र' नास्ति A गन्धर्वा०' (मान्य स ९७) ६-[ ऋ० १०।११९९] १५-वाजपेये' एतावानेव पाठ. ८ वाजवते B ७-लबस्यैन्द्रस्याप्रमियमित्यर्थ । हैल च रूप B. हेल 'विनियुज्यते' नास्ति BC १६-'त्वा' नास्ति BC १७-गन्धर्वश्च B ९-०षिभिरुक्तस्य B षिभिरक्तस्स १८-युज च A १९-'भूरि०' नास्ति BC १०-सभावयामीत्येतदनुजा. A २०-वेगत्वे यादवतीति B वेग त्वय्यादधति c ११-कामयेऽहं A. २१-'काले' नास्ति A. २२-एव वाद्यास्मिन्नश्वे A. १२-इत आरभ्य 'यथा' पर्यन्तस्य पाठस्य स्थाने-'इत २३-०राहि भवन्त A हते. (हेतः ८.) वयमिति शब्दः हन्तीति परायत | २४-विकल्पक्षणत्वावृत्त्यादिष्वपि A, १७ ૨ ૦ ? ૨૨ ૨૨. ૨૪ ५-यत्काम्य A सरूप C. ८-सत्वा B ·२.} ३ ७ ९ १० १४ १६ १७ १८ ૨ ૦. पुनर्गर्भत्वं ૨૧ अ १, यी ३, ख २ ( ५७ ) [अह, ह अ १,पा २, ख २. अह इति च ह इति च विनिग्रहार्थीयौ । विनिग्रहो नियम', नियमार्थीयो, एवं समानार्थीयो पूर्वेण संप्रयुज्यते । 'अयमहेदं करोत्वयमिदम्'इति, अह शब्दस्योदाहर- णम् । देवदत्तोऽह ग्रामगमनं करोतु यज्ञदत्त ओदनपाकम् । देवदत्त एव ग्रामगमनं करोतु, न यज्ञदत्तोऽपि देवदत्तेन सहेत्यर्थ । 'इदं ह करिष्यति इति हशब्दस्योदाहरणम् । ग्रामगमनं ह करिष्यति, ओदनपाक न करिष्यतीति-ग्रामगमनमेव करिष्यति, नोभयं नाप्योदनपाकमेवेत्यर्थ । एते लौकिक उदाहरणे । वैदिकेऽपि, अहशब्दस्य तावत्- 'आदह स्वधा०-०यज्ञियम्' । मधुच्छन्दस आर्षम, मारुतीयमृक् । आदित्यथपर्याय आनन्तर्ये, अहेति विनिग्रहार्थीय एवशब्देन समानार्थ ।अनन्तरमेव स्वधां-खधेत्युदकनाम, उदकमनु पश्चात्, कस्य ? सामर्थ्यादृष्टेः पश्चादनन्तरमेव तदुदकमित्यर्थ । कि कुर्वन्ति ? उच्यते-पुनर्गर्भत्वमेरिरे । 'ईर गतौ' इत्यस्य ण्यन्तस्येदं रूपम् , गमयन्ति मरुतः । एतदुक्तं भवति-वार्षिकांश्चतुरो मासान् वर्षित्वाऽनन्तरमेवाष्टौ मासांस्तदुदकं रश्मिभि प्रत्याहृतमागामिनि संवत्सरे पुनर्गर्भत्वमापादयन्ति मरुत इति । दधाना धार- यन्तोऽन्तरिक्ष आदित्यमण्डले वा, उदकनामैतत्, तदेवोदकं यज्ञसंपादि । एवमत्रार्थान्त- रस्यासंभवात् सत्यां च गतावानर्थक्यातू पदपूरणत्वस्यान्याय्यत्वादहशब्दो विनिग्रहा- १-विनिग्रहो नियमः, नियमार्थीयौ' इति नास्ति १४-'मधुच्छन्दस आर्षम्' नास्ति B C १५-०दित्ययमथशब्द पर्या० B.O २-एव शब्देन स (सा) मानार्थों BC. १६-०ीय . * (निघ० १।१२) ३-अत्र 'सप्रयुज्यते' इति युक्त. पाठ । १७-अत्र 'स्ववामनु' अनुशव्द. पश्चादर्ये' इत्यधिक ४-ग्रामनगर A ग्रामदर्शन B १८-तामुदक. A १९-उच्यन्ते A ७-०दत्तो देवदत्त एवेत्यर्थः BC २०-[वातुपाठे-अदा०, आत्मने० २।८ ] ८-०शब्द.' इति नास्ति A २१-इत आरभ्य ‘मरुत इति' पर्यन्त पाठस्त्रुटितो १०-०नगरमेव A. ११-'नोभय नास्ति BC. २२-च A इत परं 'र्नाम' 'नाम' इत्यधिक पाठ १२-०पाक ग्रामगमनमेवेत्यर्थ B. C १३-[ऋ० १।६।४] 'यज्ञिय' नास्ति B. C. २३-एवमेवार्थान्त. A. २४-'च' नास्ति A. ૨૨ ૨૨ ૨૪ B C. पाठ B.C. ५-ग्राम नगर A. ६-माA ९-०नगर A भाति A B. C ·२ } १ ६ . ૧ ૨ १३ अ १, ख ५ ( ५८ ) [अह, ह अ १,पा २, ख २ र्थीय एवशब्देन समानार्थ इत्युपपन्नम् । हशब्दस्योदाहरणम्-'नाकस्य पृष्ठे०-०सदा। दानस्तुति , कक्षीवत आर्षम् । नाको द्यौस्तस्य पृष्ठे स्वर्गाख्ये तिष्ठति, अधिशब्दस्तु पाद- पूरण ऐश्वर्ये वा । श्रित , तत् क १ य पृणाति देवान् ददाति, सह-स एव देवेषु देवा- नां मध्ये गच्छति देवो भवतीत्यर्थ । किश्च तस्मै तदर्थमापो वृष्टिलक्षणा , घृतमुदकनामै- तत् , तदुदकमात्मैकटेशभूत वर्षन्ति सिन्धव स्यन्दन स्वभावा वृष्टिलक्षणा पतन्तीत्यर्थ । तस्मा एव चेय दक्षिणा, इद दानं पिन्वते, 'पिवि सेचने' सिचति प्रभूतान कामान् वर्ष- ति ददातीत्यर्थः । सदा नित्यमेव । अत्राप्यर्थान्तरस्यासभवात् पादपूरणस्य चान्याय्य- त्वात् ह शब्दो विनिग्रहार्थीय एव शब्देन समानार्थ इत्युपपन्नम् । ननु च यौ पूर्वेण संप्रयुज्येते तो विनिग्रहार्थीयौ, न चेतौ पूर्वेण संप्रयुज्येते, पूर्व स्याभावात् । कथमभाव ? पूर्वस्योत्तरापेक्षत्वादुत्तरस्य चेहाभावात् । उच्यते यद्भाष्य- कारेण स्वयमेवोदाहरणमुपात्त लौकिकम्-'अयमहेदं करोत्वयमिदम् इति, तस्मिन् पूर्वेण संप्रयोगं दर्शयितुं 'पूर्वेण संप्रयुज्यते' इत्युक्तम । न पुन पूर्वेण सह प्रयोगस्याभावे विनि- ग्रहार्थीयत्वस्याभावोऽभिप्रेतो वेदे, दृश्यमानत्वात् । अथवाऽत्रापि यो नियमेन व्यावय॑ते १७ २० ૨૧ ૨૨ २३ १-० शब्द०' इति नास्ति A २-[ ऋ० १।१२५।५ ] 'सदा नास्ति B C. ३-दान संस्तवोऽयम् BO ४-'कक्षीवत आर्षम्' नास्ति BC ५-०ख्येऽविति. A. ६-अविस्तु A अद्धि शब्द० B ७-'पदपूरण' BC ८-आश्रितस्तं कि च BC ९-'ददाति' नास्ति B.C (निघ० १।१२) १०-'तद्' नास्ति A ११-०त्मैकदेशमर्षन्ति A 0 मात्मैक दशभूत वर्षति १४-'एव च' नास्ति A १५-पिवि निवि सेचने A (वातु० भ्वा० १।६१९) १६-प्रभूतका० १७-पदपूरणत्वस्यान्या० BC १८-०नार्थ इत्यर्थ पपन् B नार्थ इत्यर्थ पपन्न १९-'च' नास्ति A २०-'पूर्वेण' इत्यन्त पर 'दर्शयितु पूर्वेण' इत्यन्त पाठस्त्रुटित B. C. २१-'न' इति नास्ति A २२-सप्रयोग B. C. २३-अदृश्यमानत्वात् A अस्मिन् पाठे विनिग्रहार्थी- यत्वाभावस्यादृश्यमानत्वादिति योजना । अनन् पाठे तु वेदे पूर्वेण सप्रयोगस्याभावेपि विनिग्रहा- थीयत्वस्य दृश्यमानत्वादित्यर्थो बोव्य । . सिद्धव B. १२-०स्वाभाविका B स्वभाविका C. १३-वृष्टि पातयन्ती BC.

·अ.१, ख.५० अ १, पा २, ख २ २} ( ५९ ) [उ . ૨ ३ ७ ૧ ૨ १४ १६ १९ स २.० ૨૨ २३ २४ स एव स भवत्युत्तर. । 'आदह'-अनन्तरमेव कालान्तरेण । य. पृणाति स ह देवेषु गच्छति नान्य इति सामर्थ्याक्षिप्त उत्तरोऽस्ति, तदपेक्ष पूर्वव्यपदेश । अथाप्युकार एतस्मिन्नेव विनिग्रहार्थे उत्तरेण संप्रयुज्यते । उदाहरणम्-केषुचित् किंचिदुक्त्वा गतेष्वन्यैरागत्य कस्मिंश्चिदुक्त इदमुच्यते-'मृषेमे वदन्ति ससमु ते वद- न्तीति । सत्यमु ते वदन्ति सत्यमेव ते नासत्यं, सत्यं वा ते नासत्यमेव वदन्तीत्येवम- यमत्र विनिग्रहार्थीय उकार । एतल्लौकिकमुदाहरणम् । वैदिकं तु-'तमेव ऋषिः रराध' । दिव्यस्यार्प दक्षिणाया वा । दक्षिणासंस्तुतिरेषा । ऋपिर्मन्त्रहक् । आहुरिति प्रत्येकमनुषक्तव्यम् । तमेव ऋषिमाहुर्नान्यम्, तमेव ब्रह्माणं ब्रह्मा नामविग्यस्तं च,यज्ञन्य यज्ञस्य नेतारम्, यज्ञानयतीति यज्ञनीरध्वर्युस्तं च, सामगं साम्नां गाता उद्गाता तं च, उक्थशासमुक्थानि शस्त्राणि तेषां शासिता उक्थशा होता तं च । स ऋषिर्भवति एवविब्रह्मादिरित्येवं पूर्वाचार्या आहुरित्यर्थः । किञ्च स एव शुक्रस्य-शुग्दीप्तिस्तद्वच्छुकं ब्रह्मस्वया दीप्त्या दीप्तस्य ब्रह्मण., तन्वो वेद तिन.-ऋग्यजु साम लक्षणा', त्रयीविद्वतीत्यर्थ । य प्रथम सन् जन्मान्तरवर्तीत्यर्थ । दक्षिणया दानेन रराधात्मानं १-कोशे 'भवत्युर' इत्येव पाठ । B. C पुस्तक ब्रह्माणमाहुरिति' इति पाठो दृश्यते कुतश्चिदा- योस्तु नास्त्येवेद पदम् । १४-०मन्त्राददृक् B मन्त्रददृक् 0 ३-०मर्थ्यात् शि. A १५-नान्यमत B नान्यतम C ४-पूर्वो देश A. १६-विग्वर्ग पञ्च A ५-एकतास्मि० B १७-यज्ञन्य यजस्य नेता BC ६-नतेष्वन्यै (न्यो B) रामत्य Bc १८-अस्य वाक्यस्य स्थाने-'यज्ञसिरध्वर्युस्तत्व' इत्येव ७-तस्मिन्नेव B.C १९-ताकं ८-सत्यमृ B ९-'सत्यमेव' नास्ति A २०-०दिरयेव A १०-'सत्य वा ते नासत्यमेव' नास्ति A २१-'इन्यथ' नास्ति A ११-०मत्रोकार विनिग्रहार्थीय एव B C २२-'किञ्च' नास्ति BC १२-[ऋ० १० । १०७ । ६] 'रराव' इति नास्ति २३-०स्वयया B २४-त्रयो B तयो व १३-एतद्वाक्य नास्ति B. C अस्य स्थाने-'मन्त्र. २६-दाने A. ૨૬ पतित । BC २-चान्य A पाठ BC B. C. २५-प्रथम स A ·. २.} . ૨ सकाशा- - ૧ ૨. १६ २० (६०) [उ अ १, पा २, ख २. संसाधितवान् संस्कृतवानृषित्वादिप्राप्तियोग्यं कृतवानित्यर्थः । अथापि पदपूरण इति प्रासनिकम् , 'इदमु तदु' इति । अस्योदाहरणम्-'इदमु सत्०-०जनाय । वामदेवस्यार्षम् । इदम, उ इति पदपूरण', त्यत् तत्पुरुतमं बहुतम पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि ज्योतिरुष आख्यम, कुतः पुरुतमम् ? उच्यते-तमस द्वयुनावत् कान्तिमत्, अस्थात् स्थितमुदितमित्यर्थ । स्थित्वा तूनं निश्चयेन दिव आदि- त्येन जन्यमानत्वादिवो दुहितर', एकस्या एव पूजनार्थ बहुवचनं व्यत्ययेन वा। वि- भाती -विविधं दीप्यमाना , गातु कृण्वन तमांस्यपहत्य गमनं कुर्वन्त्युषसो जनाय जन- स्यार्थाय । 'तदु प्रयक्षतमं०-०चतस्रः । नौधसमार्षम् । एकवाक्यतायै द्वितीयपादे यद्यपि तथापीत्यध्याहार्यम् । यद्यपि दस्मस्य दर्शनीयस्य शत्रुपक्षक्षयकरस्य वेन्द्रस्य चारुतम- मतिशयेन चार्वस्ति, देस' कर्म वृत्रवधादि, तथापि तदु प्रयक्षतमम्, उ इति पदपूरणः, 'यक्ष पूजायाम् तत् प्रकर्षण पूज्यतमम्, अस्य कर्म यत् कृतं तदुच्यते-उपहरे हरति- रत्तिकर्मा, हरो भक्षस्तस्य समीपे सोमपानादनन्तरमित्यर्थ. । अथवा-उपह्वरोऽन्तरिक्ष- १-सस्कृतत्वादृषि० BO १४-[ऋ० १।६२।६] 'तदुष' एतावानेव प्रतीकः २-पादपूरणा A. ३-०दाहरणे BC १५-इद वाक्य नास्ति B. C. ४-[ऋ० ४१५१।१] 'जनाय' नास्ति BC १६-०पीत्येतदध्या० BC ५-इद वाक्य नास्ति B. C. १७-०मभिशये.. ६-'दिशि' नास्तिक १८-वृत्रवध. BC १९-'त' नास्ति A तदुपय० B ८-वायुना० ० २०-3 पादपू० A. ९-स्थित्यन्य सूनु B स्थित्वन्य नून 0 २१-[ धातु०, चुरा, आत्मने ० १०।१५३ ]] १०-०नार्थे B C. ११-विभाति BO २३-इद वाक्य नास्ति A कृणवन्' इति २४-उपहारे हरतिरत्ति. B * (निघ० २१८) २५-भक्ष B १३-'तमास्यपहत्य' नास्ति B, C. २६-गह्वरो (B) उपह्वरो गह्वरो BC. २१ ૨૩ २४ २५ २६ B.C ७-आख्य B २२-तत. B , १२-कृण्ववन् C पाठ स्यात् ।

·२ } ६ १२ न ૨૧. अ.१, ख.५ ( ६१ ) [अकर्मोपसंग्रहार्थीया हीत्यादयः अ १, पा २, ख २। प्रदेश , तस्मिन् यदुपराः, उपर इति मेघनाम मेघजाति , अपिन्वत्-पिवि मिवि सेचने असेचयत, मध्वर्णस'-अर्ण इत्युदकनाम, मधु स्वादु,खादूदका नद्यो नदनाः शब्दकारिणी- श्चतस्रश्चतु संख्याका', अथवा चतस्र इति दिशां प्रति निर्देश., प्रतीति चं वाक्यशेष' । चतस्रोऽपि दिश. प्रति । एवमेते कर्मोपसंग्रहार्थीया' षण्णिपाता उक्ताः । इदानी हीत्यादीनां सीम्पर्यन्तानां तावत्सप्तानां निपातानामकर्मोपसङ्ग्रहार्थीयानां प्रसङ्गेनार्था उच्यन्ते । कथं पुनरेषामकर्मो- पसंग्रहार्थीयत्वम् ? उच्यते-अनेकाश्रयधर्मवचनो निपात कर्मोपसंग्रहार्थीय उक्त, चैतेऽनेकाश्रयधर्मवचना , हेतुत्वादेरेकाश्रयत्वात् । हीत्येषोऽनेककर्मा । इदं हि करिष्यतीति हेत्वपदेशे । नुशब्दोदाहरणेनेतद् ब्या- ख्यातम् । एतल्लौकिकम् । वैदिकं तु-'इन्दुवायू इमे०-०उशन्ति हि' । मधुच्छन्दस आर्षम् । हे इन्द्रवायू | इमे मुता अभिषुता. सोमा एतज्ज्ञात्वोपागतमुपागच्छतम् । प्रयो- भि प्रकर्षेण यातृभिरश्वैः । अथवा प्रय इत्यन्ननाम, अन्नैः सहोपागच्छतम, अस्मभ्यं यानि देयानि तान्यन्नानि गृहीत्वेत्यर्थः । कस्मात् १ उच्यते-इन्दवो वामुशन्ति हि, हिशब्दो १-यदुपहर B यदुपर C. १६-एते नानेका० BC. २-'मेघनाम' इति नास्ति (निघ० १।१०) १७-०रेतात्रितत्वात् B. C अत्र 'रेकाश्रितत्वात्' ३-अपिन्वन् A इति पाठो भाति । ४-'पिवि मिवि सेचने' इति पाठो नोपलभ्यते A १८-०रणवद्व्या० B_C. ५-[ धातु० भ्वादि० परस्मै० ११६१९ ] १९-०किकमुदाहरणम् BC ६-असेचयन् A. २०-[ऋ० १।२।४] 'इन्द्रवायू' इत्येव प्रतीकःB.C ७-अणत A (निघ० १।१२) २१-'मधुच्छन्दस आर्षम् । हे इन्द्रवायू' नास्ति ८-सासोदका नद्या B स्वादोदका नद्या व ९-०कारिण्यश्च० A. २२-अभिष्टुता' Bc २३-'उपागतम्' नास्ति A ११-दिश 0 १२-०नारे B २४-'अश्वै.' नास्ति A * (निघ० २७) १३-'उच्यते' नास्ति A २५-'सह' इति नास्तिक २६-०गच्छन्तम् B १४-ऐरने • B एरने० c. २७-देयान्यनानि तानि B. C. १५-'उक्त. नास्ति BC २८-हिर्हेत्वोपदशे A. २४ ? BC. १०-म BC ·२} ७ ११ १७ अ.१, ख ५. ( ६२ ) [हि, किल अ १, पा.२, ख, २ हेत्वपदेशे, यस्मादेत इन्दव. सोमा वां युवां कामयन्ते युष्मदागमनमाशासाना इव तिष्ट- न्तीत्यर्थः। कथं हि करिष्यतीत्यनुपृष्टे । इदमपि नुशब्दोदाहरणेनैव व्याख्येयम् । कथं हि व्याकरिष्यतीत्यमूयायाम् । असूया-अक्षमा-अमर्ष., देवदत्तः सभायां प्रश्नान व्याकरिष्यतीत्युक्त अक्षममाण कश्चिदाह-कथं हि व्याकरिष्यत्यकृतविद्य इति । किलेति विद्याप्रकर्षे । विद्या-ज्ञानम्, तस्य प्रकर्षों नामातिशयः । किं तर्हि विद्या- प्रकर्ष १ अन्यस्थत्वमन्यैरेतदुपलब्धं मया तेभ्यः श्रुतं न स्वयमुपलब्धमित्ययमों विद्या- प्रकर्ष । अस्मिन् 'किले'त्ययं निपात । लौकिकमुदाहरणम् 'जघान कंसं किल वासुदेवः' इति । वैदिकं तु-'स्वादुष्किलायं०-०आहवेषु' । सौमीयमृक् । गर्गस्याम् । खादु- मिष्ट किलाय सोम , मधुमान मधुखादुविशेषस्तद्वान्, उताय-उतशब्दोप्यर्थे, मधुरोऽपि किलायम, तीव्रशब्दस्तीक्ष्णवचन कटुवचनो वा तिक्तरसोपि किलायं कटुकरसो वा, रसवान-भूमन्ययं मतुप, बहुरसोऽपि किलायम, उतो नु शब्दश्चाथै, अपि चास्य द्वितीयार्थ एषा षष्ठी, तच्छृतेवैकदेशमिति वाक्यशेष। एनं सोमस्य वा सोमस्यैकदेशं खांशलक्षणं १-सोमा युवा Bc १५-मृष्ट B मृष्ट ८ किलाय सौम B किलाय २-युष्मत्पात माशा० A सेमल ३-०सानैव BO १६-०द्वान् मधुमान् B_C ४-०रणवद्व्या० BC १७-उतायमिति 'मधुमानि' त्यस्यानन्तर लिखि- ५-प्रश्न करि० A ६-०ध्यकृतं विद्यते इति A १८-मधुरसोऽपि B C. ७-नातिशयः । १९-०स्तिक्तवमन [ दन ] कर्मकल (कटुकल ८-'विप्रकर्षः' इत्येव पाठ । A c.) मनो वा तिकुरसोऽपि BC. ९-०मन्येरे.. २०-०तिरिक्त रसो. A १०-मयाभ्यै श्रु० BC २१-'भृमनिन्दाप्रशसासु नित्ययोगेऽतिशायने । ११-०मर्थे व ससर्गेऽस्ति विवक्षाया भवन्ति मतुबादय' ॥ १२-'उदाहरणम्' नास्ति A २२-उतो ननु A १३-[ऋ० ६।४७।१ ] 'आद्वेषु' नास्ति B २३-'एषा' इति नास्ति A २४-श्रुते वैक० A. १४-गर्भस्या० A इद वाक्य नास्ति B C. २५-एत सोमयस्य वा A ૨૨ ૨૩ ૨૪ ૨૬ तम् BC C.

·२ } १ ७ अ १, ख ५ [मा, खलु अ १, पा २, ख २ पपिवांसं पीतवन्तमिन्द्रं न कश्चन कश्चिदपि सहतेऽभिवत्याहवेषु संग्रामेषु । अथापि न ननु इत्येताभ्यां संप्रयुज्यतेऽनुपृष्टे । समुदायप्रयोगे गम्यमानत्वा- न्निपातसमुदायस्यानुपृष्टमर्थो नैकस्य निपातस्य, प्रसङ्गेन चेदमिह निपात समुदायार्थस्य वचनं तृयीयपादान्ते तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । 'न किलैवं ननु किलैवम्' । न किल देव- दत्तो ग्रामं गत., ननु किल देवदत्तो ग्रामं गत इति प्रश्नो गम्यते, किं गत इत्यर्थ । मेति प्रतिषेधे । मा कार्षीर्मा हा रिति, लौकिकमुदाहरणम् । वैदिकं तु-'मा नो वधीरिन्द्रमा०-०जानुपाणि' । कुत्सस्यार्षम् । मा नो वधी -माऽस्मान् वधी , हे इन्द्र। मा च परा दा परित्याक्षी , मा च नोऽस्माकं प्रिया प्रियाणि भोजनानि भोजनमिति धननाम, प्रियाणि धनानि प्रमोषीरपहार्षी , आण्डागर्भस्थानि जातमात्राणि वाऽपत्यानि तानि च मा न हे मघवन् । शक्र निर्भेन्निभिदो विनीनश इत्यर्थ । मा च न पतन्ति गच्छन्ति गमनसमर्थानि यान्यपत्यानि तानि भेतू-भिद , सह जानुषाणि-जानुभ्यां यानि भूमि सनन्ति रिङ्खन्तीत्यर्थ , तानि जानुषाणि ते सहितानि । खल्विति च । खल्वित्ययं च निपात. प्रतिषेधे । तथा हि वैयाकरणा अपि स्मरन्ति- ११ १२ १८ ૨ ૦ पात्रा ૨૧ ૨ ૨ २३ ૨૪ ૨૫ १-सप्रयोगे BC 'हे इन्द्र मा नोऽस्मान् ववी.' इति पाठः BC. २-०समाहारस्येदमनु० B C. १४-मा परि० BC ३-नैरेकस्य B १५-'अस्माक' नास्ति A ४-निपातस्य' नास्ति BC. १६-'प्रियाणि नास्ति A + (निघ० २।१०) ५-समाहारार्थस्य B_c. १७-'ममोषी' इत्येव पाठ' A. ६-तत्तृतीय० A १८-०त्यान्याण्डानि तानि A ७-'ननु किलैवम् नास्ति A १९-शत्रुभिर्भेत् निर्भर्मद विनी• A. शक्र निर्भ- ८-च्छति BC ९-अत्र मध्ये 'का०' इत्यधिक B २०-'च' नास्ति BC १०-'उदाहरणम्' इति नास्ति A २१-यानि तान्यपत्यानि पात्राणि तानि च भेत् A ११-[ ऋ० १।१०४८ ] 'मा नो वधीरिन्द्र' इत्येव । २२-गच्छन्ती• A २३-'च' नास्ति BC. १२-कुत्सस्यार्षम्' नास्ति BC २४-'च' नास्ति A १३-इत आरभ्य 'हे इन्द्र' इत्यन्तस्य पाठस्य स्थान- २५-निपातार्थA, सीम् ० प्रतीक BC ·२ } खलु १ १२ अं १, ख ६ ( ६४ ) अ १,पा २,ख २ 'अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा' इति । 'खलु कृत्वा खलु कृतम् इत्युदाहरणे । अकृत्वा, अकृतमित्यर्थ । एते लौकिक उदाहरणे । वैदिकं तूदाहरणं पर्येभ्यं यद्यस्ति क्वचित् । अथापि पदपूरणः । एवं खलु तद्बभूवेति । एतल्लौकिकमुदाहरणम् । वैदिकं तु- 'मित्रं कृणुध्वं०-०अस्तु' । अक्षसूक्तमियमृक्, मौजवानृषिः कवषो वाऽक्षानाह । मित्रं कृणुध्वं कुरुध्वं, खल्विति पदपूरण ,मृडत सुखयतच नोऽस्मान्,मानोऽस्मान् प्रति घो- रण व्यसनेन चरत, शुद्धोऽपि चरतिरत्रोपपूर्वार्थे द्रष्टव्यः, उपचरत उपगच्छत । अभिधृष्णु- तृतीयार्थे प्रथमा-अभिधृष्णुनाऽभिभवित्रा सर्वार्थानामस्माकं घोरमक्षव्यसनं कार्येत्यर्थः । किं तर्हि वो युष्माकं नु क्षिप्रं मन्यु क्रोधो निविशतामातिष्ठतु, अरातिः-द्वितीयार्थे प्रथ- मा, अरातिमस्मच्छत्रुमस्मच्छत्रवे क्रुध्यत मास्मभ्यमित्यर्थ । क्रुद्धेषु च युप्मास्वन्यो ऽस्मत्तोऽस्मच्छत्रुर्बभ्रूणां बभ्रुवर्णानां युष्माकं प्रसितौ 'षिञ् बन्धने' प्रकर्षण बध्यते येन व्यसनेन तत्प्रसिति तस्मिन्, नु क्षिप्रमस्तु-अन्यस्यास्मच्छनोरक्षव्यसनमस्तु कमित्यर्थ । १४ १७ २० ૨૧ ૨૨. ૨૭ मास्मा- १-[ अष्टा० ३।४।१८] १४-०पूर्वोऽदृश्य A १५-'उपचरत' नास्ति A २-०कृत इत्य० B.C ३-लौकिके' इत्येव, 'उदाहरणे' नास्ति A, १६ -प्रथमैषा BC. ४-वैदिके A. १७-०र्थानस्माक A ५-०हरणे पर्येष्ये पद्यस्ती (यदि स्त) A १८-माकृष्टत्यर्थ A ६-'उदाहरणम्' नास्ति A १९-०शेतामति B. ७-[ऋ० १०॥३४॥१४] 'मित्र कृणुध्व खलु' इति । २०-प्रथमैषा BC प्रतीक BC २१-क्रुध्यते A ८-०वानामर्षि कषो BC २२-कुलेषु युष्मास्वन्यो बभ्रणा बहुवर्णा० A ९-'मा' नास्ति BC २३-प्रसतोषि B.C १०-'कुरुव' नास्ति A २४-[ धातु०, स्वादि, क्रयादि०, उभय० ५।२ ] ११-'मृडयत' इत्यत्राधिक पाठ. A २५-तस्य सिनि.A १२-'नोऽस्मान् , मा' नास्ति A. २६-अन्यस्माच्छत्रो० A. १३-०रता तुद्धोविच B. C. २७-नोऽस्माक• B. मनास्माक० C. .

·- १ ६ १० ११ प्रा- ૧ ૨ १३ १४ अ १, ख. ५ (६५) [शश्वत् अ.१, पा २,ख०२ शश्वदिति विचिकित्सार्थीयो भाषायाम् । विचिकित्सेति यद्यपि लोके सदेह उच्यते, धर्मे न विचिकित्सा कार्या, वेदवचने का विचिकित्सेति, तथापीहोदाहरणेष्व- संभवान्न सन्देहो विचिकित्सोच्यते । कि तर्हि ? निश्चय । अस्तमित शश्वदादित्य उदेति, जातस्य च शश्वन्मृत्यु , निश्चयेनेत्यर्थ । अयमेव शश्वदेवम् इत्येवं शब्देन परत्र प्रयुज्यमानेन युक्तोऽनुपृष्टे वर्त्तते, एवं शश्वदिति पुरस्तात् प्रयुज्यमानेनास्वयंदृष्टे । शश्वदेवं गतो देवदत्त इत्युक्ते प्रश्नो गम्यते-कि गतो देवदत्त ? इति । पृष्टो यदा ब्रवीति एवं शश्वदिति, तदाऽस्वयंदृष्टता गम्यते, अवश्यं गतो न मया गच्छन् दृष्ट इत्यर्थः । सङ्गिक चेदं निपातसमाहारार्थवचनम्, तस्य तृतीयपादान्ते वक्ष्यमाणत्वात् । एवमे- तल्लोकेऽर्थत्रयम् । वेदे तु शश्वदिति बहुनाम पठितम् । नित्यत्वे च प्रयुज्यमानं दृश्यते । 'शश्वदिन्द्रः०-०अदात' । शुन शेपो यूपे बद्ध इन्द्रं तुष्टाव, तस्मा इन्द्र स्तूयमान प्रीतो मनसा हिरण्यरथं ददौ, तमेतया प्रतीयाय-'शश्वदिन्द्रः' इति । स नो हिरण्यरथ- मिति तच्छ्रुतेर्यध्याहार्यम् । य शश्वन्नित्यमिन्द्र पोपुथद्भि -'ग्रंथ पर्याप्ती' पर्याप्त समर्थीभाव , अत्यर्थ समर्थैरश्वैर्जिगाय जयति, नानदद्भिरत्यर्थ शब्दं कुर्वद्भिर्हषद्भिरित्यर्थः । शाश्वसद्भिरत्यर्थ श्वसद्भिश्च शीघ्रगतित्वात्, धनानि शत्रूणाम्, स नः संप्रदाने चतुर्थी, १-०याम्' इति त्रुटित Bc ११-'गच्छन्' नास्ति BC. २-०त्सेऽपि B. * (निघ० ३।१३) ३-'यद्यपि' नास्ति A १३-[ऋ० १।३०।१६] 'अदात्' नास्ति BC ४-देववचने A १४-यूपबद्धे A यूपे बन्द ० ५-कारि B १५-तस्मादिन्द्रः A ६-'च' नास्ति B.C १६-प्रीताय B C इतः पर 'प्रयुज्ये'त्यारभ्य १७-तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्द अध्याहार्य BC 'अस्वय दृष्टता गम्यते' इत्यन्त पाठो भ्रमाद् १८-'य.' नास्ति A द्विवा लिखित BC १९-अय वातुर्वातुपाठे नोपलभ्यते। Cf 'प्रथ प्रख्याने ८-इत आरभ्य 'शश्वदेव गतो' इत्यन्तः पाठस्त्र इति तु स्वादौ चुरादौ च दृश्यते । प्रोथ पर्याप्तौ। स्वादि ११९१९. ९-'किं गतो' नास्ति A २०-०हेषितभिः BC २१-०त्यर्थ ०. १०-कदा B.C. २२-०दान एषा B, C, १७ २० ૨૧ ૨૨ १२-तयम् ७-परस्तात् B fea BC.

·४ ७ १० १२ १४ १६ १७ २० ૨૧ अ १, ख ६ [शश्वत्, नूनम अ १,पा २, ख ३ अदादिति व्यवहितेनाख्यातेन सबध्यतेऽस्मभ्यमदात् । हिरण्यरथं हिरण्मयं रथं दसना- वान् 'दसि दंशनदर्शनयो' दर्शनीयत्वाद् दंसनावान् रूपवान्, अथवा दंसन इति कर्मनाम, तद्दर्शनात्तेनानुगतो दसनाशब्द कर्मनामैव, रूपवान् कर्मवानित्यर्थ , किञ्च स एव न सर्वविधुरेषु सनिता संभक्ता, किञ्च सनये स निर्लाभो जीवितस्य तस्मा अपि स एव नो जीवितमस्मभ्य स एव दास्यतीत्यर्थः । नूनमिति विचिकित्सार्थीयो भाषायाम् । अस्तमित आदित्यो नूनमुदेतीति । उभयमन्वध्यायम् , विचिकित्सा यश्च पदपूरणश्च । यस्यामृचि विचिकित्सा- यस्तामुदाहरिष्यन्नाभिव्यक्त्यर्थमस्या पूर्व तावदितिहासमाचष्टे-अगस्त्य इन्द्राय इत्यादि । अगस्त्यो हविर्निर्वापकाल इन्द्राय हविनिरूप्य संप्रदानकाले मरुद्यः संमदि- सांचकार, संप्रदित्सा सम्यक् प्रदातुमिच्छा, तया तत्पूर्वकत्वात् संप्रदानं लक्ष्यते, मरुद्भय संप्रददावित्यर्थ । स इन्द्रो मरुद्भय प्रत्ते तस्मिन् तत्र एस परिदेवयांचक्रे । "न नूनमस्ति नो श्वः कस्तद्वेद यदद्भुतम् । अन्यस्य चित्तमभि सञ्चरेण्यमुताधीतं विनश्यति ॥" नूनं निश्चयेन नास्ति, अद्य मम हविरिति वाक्यशेषः । नो नापि श्वः, १-हिरण्यमय A. १३-अदानमिति B. २-[ वातु० चुरा० आत्मने० १०।१३७ दसि १४-तथास्याश्चिकित्सार्थीयत्वमुदा० B. C. दर्शनदशनयो । १५-एष प्रतीको नास्ति BC. ३-दसनीयत्वाद् A ४-'रूपवान्' नास्ति B. C. १६-'हवि. नास्ति B.C ५-अथ ददस (अदसा C.) दसय इति B C. १७-सप्रदानेन्छा B C. * (निघ० २।१) १८-तया तु तत्पू० BC. ६-दर्शनात्तदेकदेशेन दसिनानुगत B. C. १९-'सं.' नास्ति B. C. ७-०शब्दोपि B.C ८-०वान्वेत्य० BC. २०-इद वाक्य नास्ति BC. ९-०विविरेषु Bc २१-'तत्र' नास्ति BC. १०-किन्तु सन य (c.) सन स निर्लो(र्ला c)भो | २२-[ ऋ० १ । १७० । १ ] २३-न नून निश्चयेनास्ति B. C. ११-तस्मादपि B.C. २४-मे १२-०मप्यस्माक स वे दास्य. (म्य C.) B. C. ૨૨ यतः B.C. B, मा.

·[ नूनम् २ ? ६ १२ अ१, ख ६. ( ६७ ) अ १, पा. २, ख.३ कस्तद्वेद यदद्भुतमभूतमिवासीदित्यर्थः । कस्मात् १ उच्यते-यस्मादन्यस्य चित्तमभि- संचरेण्यमभिसंचरणस्वभावकं चलमित्यर्थ । यत उताधीत-उतशब्दोऽप्यर्थे, अधीत- शब्दाच्च परो द्रष्टव्य', अधीतमप्याध्यातमपि मयाद्यतनं हविविनश्यति । 'वर्तमानसा- मीप्ये वर्तमानवद्वा' इति भूते लट्, विनष्टं मह्य न दत्तमित्यर्थः । भाष्ये-न नूनमस्त्यद्यतन, नो एव श्वस्तनम् इत्युभयमप्यर्थविवरणम्, शैपिक- प्रत्ययरहितस्य केवलस्य श्व शब्दस्य श्रुतेस्तत्सामान्याञ्च वाक्यशेपाध्याहारस्याप्यत्रै- तावत एव न्याय्यत्वात् । अद्यास्मिन् यवि-युरित्यो नामधेयम,तद्धि रश्मिसंबन्धाद् द्योतते, सत इत्युपात्तं कारकपरिग्रहार्थम, द्योतत इति एवं सतः कर्तृकारकेन युक्तस्य सत कर्तृकारके न कारकान्तर इत्यर्थः । एवं यमयोश्चिदिदिति सत इत्यादावपि सर्वत्र निर्वचनेन सत इत्येतद् व्याख्येयम् । श्व उपाशंसनीयः कालः, श्व इत्यागाम्यहरनन्तर- मधिकरणभूतमुच्यते, तदा शंसनीयामनन्तरामरणस्यापि संभवात् । अतीतमनन्तरमहः सत. सामान्येन प्रसक्तस्येदं निर्वचनम्-ह्यो हीनः काल इति । आदिवादौ भिन्ना- दित्यगृह्यत्क्वबन्धादिदर्शनम् । अन्यः पुत्रादि. सर्वो नानेय आत्मत्वेन, 'आत्मा वै पुत्र नामासिइत्यपदिष्टोऽपि नात्मत्वेन ग्राह्य इत्यर्थ । शिष्टं भाष्य निगदव्याख्यातम् । इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां षष्ठस्य द्वितीय पाद । १-यद्भयस्त (यद्दभ्यत c) भूत (अभूत C ) माग १०-०न्यशेषा. A .च्चवाकाशे० B मागामीत्यर्थ: B.C. ११-०हारः । अत एव तत एव A • स्याप्ययेताष० १२-'न् द्यवि' इत्यारभ्य ७१ पृष्ठ 'उपबन्ध प्रत्यय ३-०मति सवरेण्य A. उच्यते' इत्यन्त पाठस्त्रुटित प्रमादाद्वा न लिखित १३-कोशे-'द्योतन्ते' इति पाठ. । ६-[ अग्र० ३ । ३ । १३१] १४-कोशे-ग्रहाय' इति पाठ । १५-कोशे-कारणेन' इति पाठः। ७-भूतलम A ८-त वदमि० १६-गो. गृ० सू० २, ८,२१. ९-'अपि नास्ति A २-अस्मात् A C ४-बल० A BC. ५-गब्दच B ·[नूनं पदपूरणः ते १ ७ C or अ १,ख.७ ( ६८ ) अ १, पा. ३, ख १। "नूनं सा ते प्रति बरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो वृद्धदेम विदथे सुवीराः" ।। गृत्समदस्यार्षम् । नून पादपूरण. । सा-तच्छ्रुतेर्यस्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दोऽध्या- हार्य । यां त्वया यज्ञं कुर्वन्नह दापित सा ते तव स्वभूता, चतुर्थी वैषा, वरं प्रार्थितमर्थ जरित्रे स्तोत्रे मह्यं प्रतिदुहीयत् प्रतिदुग्धां प्रतिपादयत्वित्यर्थ । हे इन्द्र । दक्षिणा मघोनी मधेन धनेन रायो भूतेन तद्वती । किञ्च शिक्ष सर्वदैव त्वं देहि, स्तोतृभ्य. कामान्, मा चातिधक्-अतीत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यसाधनयुक्तं क्रियापदमध्याहार्यम्, धगितीदं पदं दहे- दर्दानार्थस्य रूपम्, मास्मानतिहाय अन्येभ्यो दा प्रथममस्मभ्यं देहि पश्चादन्येभ्य इत्यर्थः । भगो नो धनं च नोऽस्तु इति वाक्यशेषः । बृहत्-महचोर्जितं दीयतां भुज्यतामित्यादि वाक्यमन्यच्च वदेम, विदथे यज्ञे सुवीरा' सुपुत्राश्च स्यामेति वाक्यशेष' । यदि पुत्रा सन्ति तत' शोभनत्वविशिष्टानां तेषामपीयं प्रार्थना । अथ यदि सन्ति ततः शोभनमा- त्रस्य । तेषां भाष्यमृग्व्याख्यानेन व्याख्यातम् । यद्वन्निगदव्याख्यानं तत्सर्वत्र न व्याख्या- यते, इतर व्याख्यायते, ग्रन्थगौरवभयात् । तत् स्वयमेव ज्ञायमानत्वाच्च । मघमिति धननाम मंहतेर्दानकर्मणः । तद्धि दीयते । दक्षिणा दक्षतेः समर्द्ध- यतिकर्मणः, व्युद्धं समर्द्धयतीति । का व्यद्धि ? कर्मणः परार्थत्वाद् ऋत्विजां तत्रावृत्ति- ૧૨ १३ न १७ २० ૨૩ ૨૨ ૨ ૩ ૨૪ १- ऋ० २ । १६ । ९] २-०स्या नूष . ३-नूनमिति पद० B C. ४-०तेर्योग्यार्थ० BC ५-०मर्थ BC ६-प्रत० B ७-'हे' नास्ति B. ८-वयोभूते० B_c. ९-मायातिथA १०-अत्युपसर्गे B ११-०र्दानास्य A थमस्य B १२-नास्मानतीहायोऽन्ये B मास्मान्तीहा० ० १३-पञ्चजनेभ्य A १४-०बृहद्वन् BC १५ वेदने य० B. C १६-सुपुत्रस्याश्वस्या० B सुपुत्राश्वस्या०० १७-०विषशिष्य. १८-०भनत्वमा० B १९-यच्च निग० BC २५-तत्सर्व B C २१-०वतया A. २२-'तत्' नास्ति B C अत्र 'तस्य' इति युक्त पाठ स्यात् । र (निघ० २।१०) २३-'तन्वि' A. २४-'कर्मण.' नास्ति B, C, ·१} ४ । १३ अ. १, ख. ७. (६९) [ नूनं पदपूरणः, सीम् अ १,पा ३, ख १ स्तां दक्षिणा व्यावर्त्तयति । तत्तृष्णया तेषां तत्र प्रवृत्ते । अपि वा दानकाले दक्षिणस्यों वेदिश्रोण्यामग्रेण गार्हपत्यं जघनेन सदो दक्षिणा आनीयन्ते । तत. प्रदक्षिणागमनादिशं दक्षिणाम् अभिप्रेत्यतत्संबन्धादक्षिणेति । दिक्पुनर्हस्तप्रकृतिः-हस्त प्रकृतिर्यस्यासौ हस्त- प्रकृति , प्रजापतेहि प्रजा सृष्ट्वा प्राङ्मुखस्य दक्षिणो हस्तो यतो बभूव सा दक्षिणहस्त- सम्बन्धाद्दक्षिणा । दक्षिणः पुनर्हस्तो दक्षतेरुत्साहकर्मणः । स हि-उत्साहवत्तरःसव्यात् । दाशतेो स्यादानकर्मणः । तेन हि दीयते यद्देयम् । हस्तः पुनर्हन्तेः स हि प्राशुः क्षिप्रो हननेऽन्यस्मादगात्। देहि स्तोतृभ्य इत्याद्युक्तार्थः । परिवढं भवति 'बृह बृहि वृद्धौ' परिवृद्धं वीरवन्तः कल्याणवीरा वा-शोभनत्वविशिष्टानां वीराणामियं प्रार्थना शोभनत्व- मात्रस्य वा तेषामित्यर्थः । वीरो वीरयति विविधमीरयति प्रेरयति अमित्रान् वेतेर्वा स्या- द्गतिकर्मणः, गच्छत्यमित्रान् प्रति वीरयतेर्वा, शूरवीर विक्रान्तत्वात् । सीमिति निपातो परिग्रहार्थीयो वा पदपूरणो वा । 'प्र सीमादियो असृजत्०-०परिज्मन् । गृत्समदस्य तत्पुत्रस्य वार्षम् । प्रसीम्- सीमिति पादपूरण परिग्रहार्थीयो वा, यदा परिग्रहार्थीयस्तदा विशेषस्यानुपादानात् सर्वत्रादित्योदिते' पुत्रो घृणि' प्रासृजत्, एष 'वि' इत्येतस्य स्थाने-विसृजति रश्मीन, विधा विधारयिता तेषामेव कृत्स्नस्य वा जगत., ते च विसृष्टा ऋतमुदकं भूमिरस- लक्षणमादायेति वाक्यशेष । सिन्धवो रश्मयो वरुणस्य सकाशादिति वाक्यशेष । १-तत्तृपुया A १२-०क्तार्थम् B. C २-अभिवादन B अभिवादान. C १३-'शूर वीर विक्रान्तौ' इति धातुपाठे चौरादिक आत्मेनभाष । ४-०ण्या अग्रे० BC १४-'विनिग्रहा.'A ५-०६क्षिणा दक्षिणेत्युच्यते B C. १५-[ ऋ० २।२८।४] ६-इत आरभ्य हस्तप्रकृतिपर्यन्त पाठो नास्ति C १६-०स्य वा कूर्मस्यार्षम् BO १७-०र्वत आदि० BC ८-'पुन' नास्ति BO १८-'पुत्रो घृणीन्' इत्येव पाठ सगच्छते घृणय ९-०र ह्यात् B किरणा । १०-०क्यिाद्दा० A ११-'हस्त. नास्ति A, १९-प्रेत्येष BC * (निघ० १।१२) १५ १७ १९ ३-०स्या B. C. ७-सृजत: BC ·१ ६ ७ ९ अ.१, ख. ७. ( ७० ) [सीम्, सीमतः अ.१,पा ३, ख १ यन्ति गच्छन्ति न च श्राम्यन्ति न च कदाचिदप्येतत्कर्म विमुञ्चन्ति । एते वयो न पक्षिण इव पप्तुर्गच्छन्ति रघुया लळ्या शीघ्रया गत्या, परिज्मन्-अञ्जेरिदं रूपम्, सर्वतोऽञ्जन्तो गच्छन्त इत्यर्थ । एवमेषां हीत्यादीनां सीम्पर्यन्ताना निपातानां सप्तानां प्रसङ्गेनार्था उक्ताः । इदानी प्रसङ्गेनैव "सीमतः" "व" इत्येतौ किं निपातावुत नामपद इत्येतदुच्यते । सर्वत्र सीमत इत्यस्य निपातत्वं तावदाश्रित्याह-वि सीमतः सुरुचो वेन आवः" इति। अयं वाऽन्यो निपात. परिग्रहार्थीयो वा पदपूरणो वेत्यर्थ । 'ब्रह्मज्ञानं०-०विवः' । नकुलस्यार्षम् । ब्रह्मेत्यादित्य उच्यते, परिवृढत्वात सर्वस्य जगतो भरणात, जज्ञानं जायमानमुत्पद्यमानमन्यस्मात् सर्वस्मात् प्रथम पुरस्तात् पूर्वस्मिन् काले सृष्टिकाल इत्यर्थः । अथवा जगन्मात् प्रत्यहमादित्यस्योदयो य' श्वोभि- प्रेत., पुरस्तादित्यपि दिग्वचनम, आदित्यः प्रत्यहमुद्यन् प्रथममस्यां दिशि, सीमत इति पदपूरण. परिग्रहार्थीयो वा, सीमत इत्यस्य वा पर्यायः-मर्यादातः सीमेति च मर्यादा उच्यते, तस्मात्पञ्चमी ह्रस्वत्वं च सीमत इति पञ्चमीश्रुतेः सामर्थ्यादभिविध्यर्थ अत्राध्या- हार्य , सर्वतो या मर्यादा रश्मीनामातत इत्यर्थः । सुरुव' सुदीप्तान रश्मीन वेनः का- तरुचिावः-विवृतानकरोत् करोति वा, न च केवलान् रश्मीन् , किं तर्हि १ स बुध्न्या : बुध्नमन्तरिक्षं तस्मिन् भवा बुध्न्या दिशस्ता अपि, उपमा उपम इत्यन्तिकनाम सन्निकृष्टा अस्यैवादित्यस्य, अथवा-उपमा उपमात्रीरस्य कृत्स्नस्य वा जगत', विष्ठाः-विष्टभ्यावस्था- १-शाम्यन्ति BC १०-यस्सोऽभि. B. 0 २-एव A ३-परिश्मन् A ११-प्रथम पूर्वस्या B_c. ४-'विसीमत' नास्ति A. १२-सीमा BC ५-[ वा० सं० १३॥३]] ६-चान्यो BC १३-०आडत्रा BC ७-[वा० स० १३३३ ] १४-कान्त कुची B. C कान्तरुची.' इति युक्त ८-०स्य वा ज० BC पाठो भाति । ९-अत्र 'जगन्मातु' इति पाठ स्यात,जगन्मिनो- (निघ० २।१६) तीति कर्तरि तच, जगन्मातुरादित्यस्येत्यर्थः । १६-०पनिर्मात्री B. C जनमात्र BC १२ - १५-उपमा आत्य० A १७-०भ्यासस्था० A.

·१ ३ ४ ७ ૧ ૨ १७ अ१,ख ७. ( ७१ ) [सीमत, त्वः अ. १, पा ३, ख १ त्री सतश्च योनिमसतश्च यावत् किचित् सदसद्वा तस्य योनिभूता विवो विवृता अक- रोत् करोति । यतोऽसावुदेति सा प्राची, ततोऽन्या दक्षिणा प्रतीची चोदीची च। एव- मादित्य उदयेन विवृतादिवाकरोति । अपि वा सीमित्येतन्नामपदं न निपात इत्याचष्टे-सीमेत्येतत् प्रातिपदिकम् अनर्थक पञ्चमीकर्माणमिति वचनात् पञ्चम्यादतोऽनर्थकमित्येवमेतद् द्रष्टव्यम् । प्रकृते समीपे बध्यमानत्वादुपबन्ध प्रत्यय उच्यते तम् , आददीत पञ्चमीकर्माणम् , पञ्चम्या कर्म कर्म यस्य, उष्ट्रमुखवदुत्तरपदलोपी बहुव्रीहिसमास', तं पञ्चमीकर्माणं पञ्चम्यर्थवृत्तिमित्यर्थ । 'प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः'इत्ययं तसिः । अथवा प्रतियोगस्यापादानस्य चाभावात् तत् प्रकरणे आद्यादिभ्य उपसंख्यानम् इत्येवमत्र तसिर्द्रष्टव्य । सीमा मर्यादा, सा हि विषीव्यति विशब्दो विगमे सीव्यति सन्तानार्थ , 'षिवु तन्तुसन्ताने' इति । विगत- सन्तानौ विच्छिन्नसन्तानौ ग्रामलक्षणी क्षेत्रलक्षणौ वा देशौ करोति । त्व इति विनिग्रहार्थीयम् एकशब्दपर्याय सर्वनाम, वैय्याकरणसंज्ञाकथनं चेदम् । अथवा सर्वस्यार्थस्य नाम, एक शब्द पर्यायभूत सर्वत्रार्थे वर्त्तते, न क्वचिन्न वर्तत इत्यर्थः। अनुदात्तमिति स्वरकथनम् । १-अत्र 'विवृता इव करोति' 'विवृता इवाकरोति' ११-०द्या.' इति नास्ति A इति वा पाठ साधीयान् भाति । दिश इति १२-[अष्टा० ५।४।४४ सूत्रे वार्तिकम् ] तत्र शेषः । आदित्य उदयेन सर्व प्रकाशयन् दिशो 'तत्प्रकरणे' इत्यस्य स्थाने 'तसि प्रकरणे इति विवृता इव करोतीत्यर्थ । येन दिशो विवृता १३-०त्येव द्रष्टव्यम् B १४-सापि B. २-सीमेत्ये. ३-प्रतिपादम० A. १५-विशिष्टो विशमे B विशिष्टो विगमे ४-०दन्येनानर्थ० BC १६-सन्तार्थ. B १७-[ वातु० दिवा० परस्मै० ४।२] ६-'पञ्चम्या.' नास्ति A. १८-विनत B. १९-विच्छिन्नौ Bc. -'बहुव्रीहि' इत्येव पाठ B C. २०-क्षेत्रलक्षणौ वा नास्ति BC ८ तसि.' इति नास्ति B C [अष्टा० ५।४।४४] | २१-र्थीय एकशब्दस्य पर्याय B C ९-तर्हि B. २२-सर्वार्थस्य Bc १०-'अथवा नास्ति B. C. २३-क्वचिनिवर्तत इत्यर्थ. A, २१ ૨૨ , पाठ.। करोति B.O '. BC. C ५-वध उपबन्ध प्र० A.

·૨ ३. ४ - ६ ३, पा.६, ख २.} ( ७२ ) [त्व अ१,पा.३,ख २० अर्धनामेत्येके, तदुपरिष्टावक्ष्यामः-'यो नेम इत्यर्द्धस्य' इत्यत्र मन्त्रे युक्तविनिग्र- हार्थीयः । अर्धनामेति वाक्यार्थमालोच्य यद्यत्र संभवति तत्तत्र वक्तव्यम् । विनिग्र- हार्थीयमुदाहियते- "ऋचां वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं वो गायति शकरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्या यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः॥" बृहस्पतेरार्षम् । ऋत्विकर्मणां विनियोगमाचष्ट इति समस्तार्थकथनम्, विनि- योगः प्रतिनियम । एक ऋत्विगिदं कर्म करोत्यन्य इदमन्य इदमिति, ऋचा पोषमिति यथाविधि कर्मणि प्रयोग पुपुष्वानिति च सामान्यपुषेरवयवपुषि कर्म गोपोषं पुष्यति रयिपोषं पुष्यतीति यथा, ऋचा पोषं पुपुष्वान् कुर्वन्, ऋचो यथाविधि कर्मणि प्रयुञ्जान इत्यर्थः । त्व एक आस्ते होता, गायत्रं साम त्व एव उद्गाता गायति शक्वरीषु ऋक्षु । ब्रह्मा नाम व एक ऋत्विग्वदति जातविद्यां जाते प्रायश्चित्तेयास्य विद्या तां, यज्ञस्य मात्रां यज्ञे या या मीयतेऽभिषवग्रहणादिकया क्रियया सा यज्ञस्य मात्रा तां विमिमीते करोति । उ इति पदपूरण । त्व एकोऽध्वर्युः । ऋगर्चनी तया ह्यय॑न्ते स्तूयन्ते देवताः। गायत्रं १-[निरु० ३।२०] १२-'कर्माण' नास्ति BO २-इति मन्त्रेषु B C. १३-क्व B १४-उद्गायति A ३-क्वचिदग्रहार्थीयस्त्वार्ध (क्वाध c ) नामे० १५-जातविद्या B.C B. C. मूले-'युक्तो विनि.' इति 'उक्तो १६-जाते जाते प्राय० BC विनि०' इति वा पाठो युक्तः स्यात् । १७-इत आरभ्य 'करोती त्यन्तस्य पाठस्य स्थाने ४-वाक्यमालो. 'यज्ञो यय' (या c) मित्ययतेभिषे (ष c )व ५-तत्रैव (नास्ति ) विवेक्तव्यम् A पवनग्रह ('ग्रह' नास्ति B ) ग्रहणादिकया ६-[ऋ० १०७१।११] क्रियया सा यजस्ये मात्रा विमिषितमिते (विमि- ७-ऋचात् B. मीते ) करोति' इति पाठोऽस्ति B. C. ४-इति' नास्ति A. ९-प्रयोग B १८-उः पाद. A १९-क्व B 10-नो पुष पुष्यतीति यथा A. २०-अस्य वाक्यस्य स्थाने-'ऋत्विगर्चनीयतया ११-मुष्यन् कुर्वन् .. अभ्यर्च्यन्ते तपन्ते देवता' इति पाठ... १४ ० B ·. ( ७३ ) [त्व अं १, ख८ अ १, पा ३, ख २ ૨ ३ ४ ७ ९ १२ गायतेः स्तुतिकर्मणः । साम्ना हि स्तोत्राऽङ्गभूतेन स्तूयन्ते देवता । ब्रह्मा सर्वविद्य इति ब्रह्मण' स्वरूपकथनम, स हि सर्व वेदितुमर्हति, सर्वस्य ऋक्तो यजुष्ट सामतो वा यज्ञ- स्यापत्तौ तेन प्रायश्चित्तस्य कर्तव्यत्वात् । ब्रह्मा परिढः परिवृद्ध श्रुतत इति निर्वच- नम् । अन्य ऋत्विज एकविद्या , ब्रह्मा तु त्रयीविद्य , अत स तेभ्य परिवृद्धः श्रुतत । ब्रह्म परिवृढं सर्वत इति-शब्दसारूप्यप्रसक्तस्य निर्वचनम् । ब्रह्म ह्येवमृग्यजु सामलक्षण- मपरं जगत कारणमपरमन्नं तत्सर्व परिवृद्धं सर्वतोऽन्यत' । अध्वरयुः इत्यध्वर्युशब्दस्या- वयवौ विभज्य युशब्दस्य तावन्निर्वचनानि चत्वार्याचष्टे-अध्वर्युद्यध्वरं युनक्ति स्वसाधन- रनुष्ठानेन च, अतो युजेर्युशब्द इति एकम् । अध्वरस्य नेताऽध्वरमनुतिष्ठन्नध्वर्युस्तन्नयति, अतो 'या प्रापणे' इत्यस्यान्तहितण्यर्थस्य नयतिना समानार्थस्य युशब्द इति द्वितीयम् । अध्वरं कामयत इति वा, अनुष्ठातुं ह्यध्वर्युरध्वरमिच्छति, अतोऽयमध्वरशब्दादिच्छायां क्यच् । 'कव्यध्वरपृतनस्यचि लोपः' इत्यकारलोप. । 'क्याच्छन्दसि' अध्वर्युरिद तृतीयम् । अपि वाऽधीयानेऽध्येतरीत्यर्थ । 'तदधीते तद्वेद' इत्यस्मिन्नर्थे ऽयं युरुपबन्धः प्रत्यय इदं चतुर्थम् । इदानीमध्वरशब्दस्यार्थमाह-अध्वर इति यज्ञनाम इति । ध्वरतिहिसाकर्मा । तत्पतिषेध इति निर्वचनम् । अविद्यमानो ध्वरो हिंसा यस्मिन् सो- ऽध्वर' । यज्ञे हि या पशोर्हिसा साऽनुग्रह एव न हिसेत्येतत् 'आम्नायवचनादहिसा प्रतीयेत' इत्यत्र वक्ष्यामः । . १९ २० २१ इत्युकार: ૨ ૨ ૨ ૩ ૨૪ ૨૨ १-भूयन्ते A. २-सर्वस्यामृक्तो A. ३-यज्ञस्यात्तौ ने (तेन c ) प्राय० BC ४-परिवृद्ध सवृद्धतत इति B. C. ५-ब्रह्महि कमृ• B. C ६-०क्षण* BC ७-०रण पर० B ८-०वत इत BC. ९-अध्वरयुरध्वर्युरित्यस्या० B. C. १०-अध्वर्याध्वर B . ११-'युजिर योगे' [धातु० रुधा० उभय० ७, ७] १२-०ध्वर ह्यनु० B.G. १३-०युरन्तनय० BC १४-[ धातु० अदा० आत्मने० २, ४०] १५-० त० BC. १६-'नयतिना समानार्यस्य नास्ति A. १७-०ष्ठातुरध्व. A १८-[ अष्टा० ३।११८ ] ०च्छायाम) कूर्च B. C. १९-[अष्टा० ७।४।३९] 'चिलोप' नास्ति BC २०-'इत्यकारलोप. नास्ति A २१-[अष्टा० ३।२।१७०] २२-[अष्टा० ४।२।५८] * [निघ ३।१७] + [निघ २।१९] २३-'वरोऽस्मिन् A २४-यज्ञा हि ये पशो० B २५-निरु. ११६ २६-वत्साम्न.A.

·- [त्व } ख,३ , १ " ७ अ १, ख ९ ( ७४ ) अ १, पा ३, ख, निपात इत्येके, त्व इत्येष । तत्कथमनुदात्तप्रकृति-अनुदात्तखभावकं नाम स्यात् । नाम्नां हि सर्वेषामुत्सर्गेणोदात्तत्वं स्मरन्ति-'फिषोऽन्त उदात्त' भवतीति । दृष्टव्य- ये तु भवति, तुशब्द. पक्षव्यावृत्ती, नैतदेव निपात इति नामैव तत्-दृष्टव्ययत्वात्, व्ययो विविधं गमनमन्यत्र च कारकान्तरे संख्यान्तरे चान्येन च संबद्ध इत्यर्थः । स च नाम्नां धर्मो न निपातानाम्, स चास्य दृष्ट । 'उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः । इति द्वितीया- याम् । 'उतो त्वस्मै तन्वं वि सो' । इति चतुर्थ्याम् । अथापि प्रथमाबहुवचने । व्ययो ९ दृष्ट इत्यध्याहार। "अक्षण्वन्तः" इति । अतो नामैव तम्न निपात । यदुक्तम्-तत्कथमनुदात्तप्रकृति नाम स्याद इति,तदयुक्तम्, 'नेमत्वसमसिमेत्येतान्यनुदानानि'इत्यपवादस्मृते । तत्तु नि- पातत्वेपि तुल्यम,निपातानां ह्याद्युदात्तत्वमौत्सर्गिकंस्मरन्ति-निपाता आधुदात्ताः' इनि। 'उत त्व' 'उतो त्वस्मै' इति षष्ठे पादे व्याख्यास्येते । "अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदनास उपकक्षास उ त्वे हुदा इव स्नात्वा उ त्वे दहश्रे॥" २० इत्येषा व्याख्यायते । बृहस्पतेरार्षम् । अक्षण्वन्तोऽक्षिमन्तः, कर्णवन्तः सखायश्च १-इत्येतत् BC १०-[ ऋ० १०७१५] २-०दात्त B ११-[ऋ० १०७१।४] ३-०नो हि A १२-'व्ययो दृष्ट इत्यध्याहार' नास्ति B. C. ४-[ फिट्सत्रम् १।१] १३-[ऋ० १०७१।७]] ५-तु पक्ष. A १४-०वेतन B वेतन c. ६-नाम एतत् BC १५-'त्वत्त्व समसिमेत्यनुच्चानि' [४१०] इति फिट- ७-अस्य वाक्यस्य स्थाने-'व्ययोनिविव गमन सूत्रम् । अत्र-०सिमेत्येतान्युच्चानि' इति पाठः मन्यत्र चान्यत्र (च c ) कारके संख्याया A 'सिमेत्यनुच्चानि' इति पाठो युक्त । चान्येन मा ( चा ) न्येन च कारकेण सख्या १६-व्याधु० . (ख्य ) याश्च ( च ) सम्बन्ध इत्यर्थ.' इति । १७-[ ऋ० १०७१।५ ] पाठो वर्त्तते B. C. १८-[ ऋ० १०७१।४] न साम्रा B. ९-सुसमृष्ट: A. १९-ऋ० १०।७१।७] २०-इत्यादि व्या० ..

·३. } [त्व: . ૨ ४ ६ ११ १२ १३ १५ अ.१, ख. ९. ( ७५ ) अ. १, पा.३, ख ३. सन्त समान ख्यानं ज्ञानं येषामिति सखाय', तुल्येषु वाक्येषु बाह्येष्विन्द्रियेष्वागमिके च व्याकरणादिज्ञान इत्यर्थ । मनोजवेषु-मनसा ज्ञायन्ते गम्पन्ते ये ते मनोजवा प्रज्ञा- गम्या अर्थास्तेष्वसमा अतुल्या बभूवुर्भवन्ति मनुष्या । आदघ्नास इति-छान्दसत्वा- दास्यशब्दस्य स्यशब्दलोप , आदघ्नाश्चास्यघ्ना' कक्षसमीपपरिमाणाश्च हदा स्वल्पोदका इत्यर्थ । उ इति पदपूरण , तादृशास्त्व एक अल्पप्रज्ञा इत्यर्थः । यादृशा स्नात्वा स्नानार्हा अक्षोभ्योदका इत्यर्थ., तादृशा । उ इति पदपूरण. । त्व एके महाप्रज्ञा इत्यर्थ । दहश्रे दृश्यन्ते । अक्षि चष्टेर्दर्शनार्थस्य दृश्यते हि तेन, अनक्तेः-'अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणगतिषु' इत्यस्य व्यक्त्यर्थस्याक्षी इत्याग्रायणः । तद्धयुज्ज्वलत्वाद् व्यक्ततरमन्येभ्योऽङ्गेभ्य । तथाहि ब्राह्मणेऽपि विज्ञायते, अक्षिणी प्रकृत्येदमुच्यते-'तस्मादेते व्यक्ततरे इव' इति । कर्णः कृन्ततेः 'कृती छेदने' इत्यस्य । स हि निकृत्तद्वारः छिन्नद्वारो गर्भावस्थायामेव विध्वेव शिर. केनापि कृतबिल इत्यर्थः । अर्न्तर्गत्यर्थस्य 'पाघ्रामास्थ' इत्यूच्छादेशविधानादृच्छ- तिर्गत्यर्थः । तस्य कर्ण इति आग्रायणः । तथाहि ब्राह्मणे विज्ञायते को प्रकृत्येदमानायते । 'ऋच्छन्तीव खे उदगन्ताम्' इति । अत्रर्च्छतेर्गत्यर्थस्य शत्रन्तस्य नपुसके प्रथमाधि- वचनस्य 'औङ आपः, नपुंसकाच्च' इति शीभावे कृते नपुंसकस्यात् 'छीनद्यो म्' इति नुमि च कृते-ऋच्छन्तीति रूपम् । खे इत्यपि नपुंसके प्रथमाद्विवचनम, गच्छन्तीव १-'वाक्येषु' नास्ति B १४-०नार्थकस्य B २-गच्छन्ते ते A. १५-दृशो हि A दृश्यन्ते B ३-०ध्वसमर्था A. १६-[अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु' धातु० रुवा० ४-०दास्यस्य लोप A परस्मै. ७/१२] १७-तथापि A ६-त ( क ) क्षसीमपरि• B C. १८-नोपलब्वमिद वचनम् । ७-अपो० BC १९-[ वातु० तुदा० परस्मै० ६।१४१] २०-[अष्टा० ७।३।७८ ] ९-'त्व एक अल्प.' इति नास्ति A २१-नोपलब्वमिद वचनम् । १०-यादृश B २२-शरप्रत्ययान्तस्य BC ११-अशोभ्यो. २३-[अष्टा० ७।१।१८, १९] २४-[अष्टा० ७१।८०] २५-०न्तीवैते ख B.C ૨ ૨ २३ ૨૪ ૨૫ १३-महाप्राज्ञा B ५-यादृश आस्य० BC. ८-उ पाद० A १२-उ. पाद० A.

·, १ ११ ૧ ૨ अ.१, ख ९. ( ७६ ) [त्व अ १,पा ३, ख ३ ख आकाशे कर्णबिललक्षण उदगंतामूर्ध्व शरीरस्य शिरसो वा गत उच्चैः स्थित इत्यर्थः । एवमत्र ऋच्छन्तीवेत्यृच्छत्यर्थेन कर्णयोः सम्बन्धदर्शनादृच्छतेः 'नपुंसकाच्च' इति शी- भावे च कर्ण इति विज्ञायते । ये तु-'ऋच्छन्तीव खे उदगन्ताम् इत्येत पाठमाश्रित्यास्येम- मर्थ व्याचक्षते-ऋच्छन्तीवेतौ की प्रति खे व्यक्ता सन्त. शब्दा एतावपि चोदगन्तां प्रत्युद्गच्छत इव ग्रहणाय तान् शब्दानिति तेषामृच्छन्तीत्यर्थ प्रति शब्दानामिह कर्तृत्व- वचनात् कर्णयोस्तेनासम्बन्धत्वादृच्छतेः कर्ण इत्यस्यार्थस्य दर्शनमेवैतज्ज्ञायते । खें शब्दस्य च सप्तम्येकवचनान्तत्वेन प्रगृह्यत्वाभावात् 'खे उदगन्ताम्' इति प्रकृतिभावेन पाठो नोपपद्यते, ख उदगन्तामिति स्यात्, अतः पूर्व एव पाठोऽर्थश्च । आस्यमस्यते क्षेपणार्थस्य, क्षिप्यते हि तत्रानं क्षिपति वा वर्णान आस्यन्दते स्रवति द्रवीभवति शुष्क- मपि एतदन्नं प्राप्येति वाक्यशेषः । अन्तहितण्यों वा स्यन्दिः, आस्यन्दयति द्रावयत्येत- दन्नमित्यर्थः । शुष्कमप्यन्नमास्यं द्रावयति । दन्नं परिमाणं-दध्यतेः स्रवतिकर्मणः, सर्व हि परिमाणमुत्तरस्मात् परिणामात झुत न्यूनमित्यर्थः । दस्यतेर्वा स्याद् उपक्षयकर्मणः, विदस्ततरं भवति क्षीणतरमित्यर्थ । इदो हादतेः शब्दकर्मणः,स हि बहूदकत्वादभिहन्य- मान शब्द करोति । ह्लादतेर्वा स्याच्छीतीभावकर्मणः । भवति हि सर्वदा शीतोऽसौ बहृदकत्वादादित्यरश्मिभि. सन्तापयितुमशक्यत्वात् । १-गच्छन्ती. ११-अत्र 'वा' इत्यविक B. C २-[ अष्टा० ७।१।१९] १२-'ख' नास्ति BC. ३-०यत इति B C. ४-गच्छन्ती० BC १४-'हि' नास्ति A ५-०त्येक १५-०न्त तण्य० BC. ६-वामाश्रितस्य (त्यास्या र स्य) वचनस्येम १६-दस्यते B. C १७-अस्य वाक्यस्य स्थाने-'परिमाणात्तन्न्यूनमित्यर्थ' ७-व्यक्त सशदनावपि A "एतावपि' इत्यत्र 'एता- इत्येव पाठ A. वदपि पाठ B १८-०क्षयतिक... १९-'वि०' नास्ति A ९-त्यर्थ BC २०-हादते. १०-नमैवैतद्गायते A २१-स्थितिभाव. A. २० ૨૧ '. BC १३-अत एव A . BC ८-तान्छब्दा BC.

·१ ३ यज्ञ- ९ १९ भ.१, ख. ९. ख ३. ( ७७ ) [कमादयः पदपूरणाः अ.१,पा ३, ख ३. अथापि समुच्चयार्थे भवति, वक्ष्यमाणस्त्वदित्ययं निपात. । 'पर्याया इव त्वदा- विनम्' अत्रेवशब्दो वाक्यपूरणोऽनर्थकः । अस्त्युपमार्थस्य संप्रत्यर्थे प्रयोग इति । वच्छन्दः समुच्चये, स्वच्छन्दोऽपि पर श्रूयमाण उभयो. समुश्चयमाह, देवदत्तो दत्तश्च गच्छत इति यथा पर्यायाश्चाश्विनं चेत्यर्थः । भाष्ये विपर्ययेण दर्शितम्- आश्विनं च पर्यायाश्चेति । एवमुक्ताः कर्मोपसंग्रहार्थीयाः, प्रसंगेन च निपातान्तराणि, यथाप्रतिज्ञातमिदानी पदपूरणा उच्यन्ते । तेषां सामान्येन तावद्रूपम्-अथ ये प्रवृत्ते परिसमाप्तेऽर्थेऽन्यै. शब्दै प्रतिपाद्येऽर्थे सर्वस्मिन् प्रतिपादित इत्यर्थः । अमिताक्षरेषु गद्यग्रन्थेषु यजुर्ब्राह्मणेषु च वाक्यपूरणा आगच्छन्ति पदपूरणास्ते मिताक्षरेषु, ऋक्पादेषु, येऽप्रवृत्तेऽर्थे श्रूयन्ते ते गद्यग्रन्थेषु वाक्यपूरणा. पाबन्धेषु, पदपूरणा इत्यर्थः । अतस्त उभयत्र अनर्थकाः, आन- र्थक्यं चात्र न गोरुतकाकवाशितादिवत् सम्भवति, तच्छ्रुतौ प्रक्रान्तवाक्यार्थ प्रतिपत्ति- विच्छेदाभावात् । यथा ह्यनुकरणादिना प्रयुक्तस्य गोरुतस्य काकवाशितस्य वा वाक्य- मध्ये श्रुतौ प्रक्रान्तवाक्यार्थ प्रतिपत्तिविच्छेदो भवति, नैवं वाक्यपूरणस्य पूरणस्य वा निपातस्य श्रुतौ । अत' कमादीनामन्यतमस्य कस्यचित्स्वार्थ प्रतिपादयतः • ब्रा० १७४] २-०पूरणे १३-०पवृक्ते. B .पवृत्ते ३-अस्य वाक्यस्य स्थाने-'अस्त्यल्पमाम ( 'म' | १४-पादवृद्धेषु A. नास्ति C.) थस्य सप्रत्यर्थे प्रत्य ('त्य' नास्ति । १६-'त' नास्ति B. C. c) योग इति' इति पाठ. BC. १७-०नर्था A. ४-०पि विपर्येण A ५-'यथा.' नास्ति A. १९-०आदि.' नास्ति A. ६-येऽपवृक्त B. येऽपवृत्ते २०-'अर्थ.' इति नास्ति A ७-परिसमाप्त्य A. 'अर्थे' नास्ति B.C २१-प्रयुक्तगोरु० A युक्तस्य गो० B. ८-'सर्वस्मिन् नास्ति A २२-अत्र 'मूत्रस्य' इत्यविक भाति । 'पदपूरणस्य इत्येव पाठो युक्तः । 'पदसूत्रस्य पूरणस्य' इत्ये- १०-०रणास्ते A. ११-०वृक्षु .. तावान पाठो नास्ति A ૨૨ पदसूत्रस्य १-[ कौ० १२-इत्यादाव प्र A ० १५-पाद पू. A. १८-०रुत कास्त काक. A ९-यजु सु ब्रा A ·.. २ ( ७८ ) [कमादयः पदपूरणाः अ. १, पा. ३, ख. ३. साहचर्ये वर्त्तत इति प्रतिपत्तव्यम् । यथा पर्याययोरेकस्याधिको वर्ण -ऋषभो वृषभ इति । कथं तर्खेतदुपपद्यतेऽनर्थका इति ? उच्यते, निष्प्रयोजनत्वात् । विनापि तर- प्रतिपत्ते' सम्भवात् । निष्प्रयोजनत्वं तेषां प्रदर्शनार्थमाह-कमीमिद्विति । तस्य पुरस्तादेवोक्तं पदपूरणत्वम्-'अथापि पदपूरण इदमु तदु'इत्यत्र ? सत्यम, उक्तं तत्र प्रासङ्गिकम्, इह तु पदपूरणमध्येऽसति वचने निपातोदाहरणविषयं विज्ञायेत । तत्तह- नर्थकम् , विनिग्रहार्थीयत्वस्य च तुल्यकक्ष्यप्रतिपादनार्थत्वादसति हि तस्मिन् वचन इदं पदपुरणत्ववचन विनिग्रहार्थीयत्वस्यापवादो विज्ञायते । विनिग्रहार्थीयत्वं तु नियतोदा- ननु चेत्ये- १५ २० ૨૧ - ૨૨ हरणविषयम् । ते च तुल्यकश्ये कथं विज्ञायेयातामित्येवमर्थ तदपि वचनम्, तयोश्च मन्त्रेषु वाक्यार्थमालोच्य यस्य यत्र सभवस्तत्र से विवेक्तव्य । कमादीनामुदाहरणानि-'शिशिरं जीवनाय कम्' इत्यादीनि । "निष्टवक्त्रासश्चिदिन्नरो भूरितोका कादिव । बिभ्यस्यन्तो ववाशिरे शिशिरं जीवनाय कम् ॥" निष्ठात्रा.-स्वक्त्राणकरणत्वात् त्वयं वासः, तद्रहिता निष्ठात्रा दरिद्राः। चि- दिदिति पदपूरणौ, नरो मनुष्या , भूरितोका बहूपत्या हेमन्ते शीतेनार्ता सन्त', वृका- १-वक्तव्यम् A. १३-विज्ञायेत B १४- वाक्यमा० A २-०रेतस्या० १५-०लोच्य यस्य यत्र सभवस्तत्र' इत्येतावान् पाठ- ३-तदप्येतदप्युच्यतेऽन• Bc स्त्रुटित. B ४-उच्यन्ते A १६-सभवे . अत्र ‘स वक्तव्य.' इति पाठ स्यात् । ५-तैरप्रति• B.C १७-इत्यादि A ६-०योजन A १८-'निस्त्वक्त्रास 00 एष त्रुटित: B ७-अत्र 'च' इत्यस्य स्थाने 'उ' इति पाठो १९-०दिवत् B. २०-विभ्युष्यन्तो Bc २१-कुत्रत्योऽय पाठ इति न ज्ञायते। [Cf 'मुञ्चामि ८-'दु' इति त्रुटित B [निरु० १।५] त्वा हविषा जीवनायकम्' क्र १०.१६१।१] ९-नियतोदा० BC २२-निस्त्वक्रास B निस्त्वक्त्रास c. २३-निस्त्वक्त्रा B. C. 1१-०कश्य०' नास्ति A. तुल्यक्षकक्ष्य०० २४-चिदिव पादपूरण A १२-०खापवा. B. २५-'सन्त.' इति नास्ति A, ० BC युक्त। 10-०क B- ·१ ૨ ४ ६ ૧ ૨ अ १, ख १० ( ७९ ) [ईम् , इत् अ १, पा ३, ख ४ १ दिव बिभ्यन्तो यथा केचिद् वृकाद्विभ्यत्येवम् , ववाशिरे वाश्यन्तेऽल्पशीतत्वात, शिशिरं जीवनायास्माकं न हेमन्त इति, कमिति पदपूरण । शिशिरं शृणातेः शम्नातेर्वा हिंसा- र्थस्य, हिस्यते हि तत्र दिवोष्णेन हेमन्तजं यवादिसस्यं दावाग्निना तृणौषध्यादि । "एमेन सृजता सुते मन्दिमिन्द्राय मन्दिने । चक्रि विश्वानि चक्रये" मधुच्छन्दस आर्षम् । आ इत्येष वीत्येतस्य स्थाने, विसृजताध्वर्यवो दत्तेत्यर्थः । इमिति पदपूरण । एनं सुते सोमे, व्यत्ययेन सप्तम्येषा द्वितीयाथै, सुतं सोम मन्दि तर्प- यितारमिन्द्राय मन्दिने तर्पयितव्याय । अथवा सृजतिरत्र प्रक्षेपार्थ., प्रक्षिपतनं सुतेऽस्मि- श्चमसस्थे सोमेऽभ्युन्नयतेत्यर्थ । इन्द्रायेन्द्रार्थं चक्रि करणशीलं खकार्याणाम् , विश्वानि सर्वाणि वृत्रवधादीनि कर्माणि चक्रये साधुकरें। "तमिर्धन्तु नो गिरो वत्सं संशिश्वरीरिव । य इन्द्रस्य हृदंसनिः॥" अमहीयोरापम् । तमिद्वर्धन्तु-तं सोमम्, इदिति पदपूरण.' वर्धन्तु वर्धयन्तु नो- ऽस्माकं गिरः स्तुतय., वत्सं संशिश्वरीरिव-संशिश्वरीरिति च संशिशुशब्द उपपदे- उत्तर्गत्यर्थस्य कर्मण्यणश्छान्दसत्वाद्धयभावः । पूर्वपदस्य च मध्योदात्तत्वं संगत एको १-बिभ्युष्यन्त Bc १२-०तेऽन्यस्मिन् A २-वास्यन्ते A. वाम्यते B १३-०त्युन्नय० B ३-०रणम् BC १४-चक्रिणे A ४-[शृ हिंसायाम, धातु. क्रया० परस्मै० ९,१८] १५-[ ऋ० १६१।१४ ] ५-[निरु० १,१०] १६-इत्यत आरभ्य 'संशिश्वरीरिव' इत्यन्त पाठ- स्त्रुटित. A. ७-[ऋ० १।९।२] ८-माधुच्छन्दसमार्षम् A. १८-'च' नास्ति । ९-नुमिति B २०-सगता... ११-क्षेपकार्थः A, १५॥ ६-दवा० B.C. १७-०रणम् B. १९-०ण्यण छा० C. १०-एव B ·१ २ ६ अं १, खे१० ( ८० ) [अयमु ते समतसि अ १,पा ३, ख ४. बहीनां मृतवत्सानां गवां साधारणः शिशुर्वत्सः संशिशु', तं याः स्नेहाट्टैण हृदयेन प्रत्येक पुत्रतया गच्छन्ति ताः संशिश्वर्य' । यथा मृतवत्सा गाव एकस्मिन् वत्से च नीतास्तं प्रत्यात्मिकभिन्नरसक्षीरप्रदानेन वर्धयन्ति, तद्वद्भिन्नरूपगुणप्रकाशनेन वर्धयन्त्वित्यर्थः । य इन्द्रस्य हृदंसनि-हृदयस्य सनिता संभक्ता, इन्द्रेण पीयत इत्यर्थः । स्तुतयो गिरो गृणातेः गृणातीत्यर्चतिकर्मा ! "अयमु ते समतसि कपोत इव गर्भधिम् । वचस्तचिन्न ओहसे ॥ शुन शेपो यूपे बद्ध इन्द्रमाह-अयम् , उ इति पदपूरण., ते तव स्वभूतोऽभिषुत. सोम समतसि-'अत सातसगमने । एकवाक्यता प्रसिद्धयर्थं यच्छब्दोऽध्याहार्य । य प्रति त्वं सम्यक् सततं गच्छसि, कपोत इव कामार्तो गर्भधि गोधीयतेऽस्यामिति गर्भधि. कपोतिका तां प्रतिवच' । तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहार्यः, यदिदं वचस्तत्, चि. दिति पदपूरण' । नोऽस्माकं खभूत ओहसे हरसे वहेरिदं छान्दसेन संप्रसारणेनोपधा- गुणेन च रूपं वहख प्रापयात्मानं प्रतिण्वित्यर्थः । अयं सोम एवास्ति, किं तव मया, मुश्च मामित्यर्थः। ११ ૧ ૨. ૨૨ २३ १-हतवत्सा० A २-यात् B. ३-पुत्र गच्छ० A. ४-गा एक. A ५-वत्सवनितास्त B. C. ६-०यति . ७-०यत्त्वि. B. १३-०भिष्टुतः B १४-[वातु० भ्वादि० परस्मै० ११३८ ] १५-प्रसिते A. १६-गर्भा धीयन्तेऽस्मिन् । १७-पादपू० १८-स्वभूत B.C १९-अत्र 'हरसे' इति पाठ A नास्ति B. C. २०-'स०' नास्ति A ८-पयत B.C. ९-०त्यर्च्यति• B 0 [निघ० ३।१४] १०-[ऋ० १॥३०॥४] ११-यूपे बद्ध. शुनःशेप B C. १२ इदमाह A. २१-०गुण नवरूप A २२-बहु स्व A. २३-अथ A, ·१ ४ ९ १४ १६ १७ अ १, ख ११ ( ८१ ) [नेजिह्मायन्त्यो नरकं पताम अ १, पा ३,ख०५ इवोऽपि दृश्यतेऽनर्थको वाक्यपूरण पदपूरणो वा, 'मुविदुरिव सुविज्ञायते इव' इत्युदाहरणे कठानां दर्शपूर्णमासप्रकरणे समाम्नायेते न वै सुविदुरिव मनुष्या यज्ञ तस्मान्न सर्व ऋध्नुवति यदृक्षिणां ददाति यज्ञस्य समृद्धया इति । तथाधानप्रकरणे- न वै सुविदुरिव मनुष्या नक्षत्रं मीमांसव एव ह्युदितेन वाच्यम, पुण्याह एवैन- माधत्त इति । तथाधानप्रकरण एव तस्मात्पुरुषश्चाश्वश्च न नक्तं प्रत्यञ्चौ न सुविज्ञायेते इवेतीवशब्दस्य चेह प्रदर्शनार्थमिदमुपादानम् । पायोपि दृश्यन्ते-'आ घा ता गच्छान्' इत्यादिषु । एवमेत एकनिपातार्था उक्ता , निपातसमुदायार्थाविदानी द्वावुच्येते । यत्तु पुरस्तान्निपातसमुदायार्थ वचनं तत्प्रासङ्गिकमित्युक्तम् । अथापि नेत्येष प्रतिषेधार्थीय इदित्येतेन संप्रयुज्यते परिभये । संप्रयोगे प्रतीय- मानत्वान्निपातसमुदायस्य परिभयमर्थो त्रैकस्य निपातस्य । 'नेजिह्मायन्त्यो नरकं पताम' इत्युदाहरणम् । "हविभिरेके स्वरितः सचन्ते सुन्वन्त एके सर्वनेषु सोमान् । शचीमदन्त उत दक्षिणाभिर्नेन्जिमायन्त्यो नरकं पताम ॥" नारदेन किल विप्रलभ्यमाना असुरस्त्रिय आहु -हविभिश्चरुपुरोडाशादिभिरेके ख. स्वर्गमित इतो लोकातू सचन्ते, सचतिर्गतिकर्मा गच्छन्ति, सुन्वन्तोऽभिषुण्वन्त एके- १-०ऽनर्थको' नास्ति A १३-'घादयोऽपि' इति पाठोऽत्र युक्त । २-०मासाम्नायेते A १४-[ऋ० १०।१०।१० निरु० ४।२०] ३-यज्ञ B इत आरभ्य 'सुविदुरिव' इत्यन्त १५-०यार्था इदा. B पाठो द्विधा लिखित B १६-चावु० ४-सर्वत्र ध्रुवन्ति । ५-[काठक० ८।१३] १७-'सप्रयोगे' नास्ति A १८-[ऋ० वे० खिल० १०।१०६।१] ७-मनुष्यान् क्षत्र A ८-मिसासन्त BC १९-नारदेनातिप्रलोभ्यमाना B C. ९-०हमेवै० B १०- काठक० ८।३] २०-०यस्तमाहु B.C ११-'न' नास्ति B. C नक्त B २१-०चरु०' नास्ति A १२-इत आरभ्य 'तत्प्रासङ्गिकमित्युक्त' इत्यन्त. २२-रेते B २३-'इत' इति नास्ति A.. पाठो नोपलभ्यते A. २४-[ निघ० २१४] २५-येऽन्ये A, - १९ ૨ ૨ २३ ૨૪ ૨૨ ६-यथाधान० A .

·१ ૨ ३ ४ ६ १ उच्यते, . ११ अ.१, ख. ११ ( ८२ ) [नचेत्, इत्यनुपृष्टे अ १, पा ३,ख ५ ऽन्ये सवनेषु यज्ञेषु सोमान् शचीरिति वाड्नाम, व्यत्ययेन चैषा द्वितीया तृतीयास्थाने वाचा ऋग्यजु सामलक्षणया जपादिविषयया मदन्तो मदतीत्यर्चितकर्मा स्तुवन्तो देवा- नन्य उत दक्षिणाभिर्गोसहस्रादिदानै , न चैत उपाया अस्माकं संभवन्ति । किन्तु पतिशुश्रूषेव केवलमुपाय', अतो जिह्म नाचराम इति वाक्यशेष । कस्मात् यस्माजिह्मायन्त्यो जिम्माचरन्त्यो नरकं पताम बिभेम च नरकपतनात् । एवमत्र नरक- पतनविषयं परिभयत्वन्नेदित्यनेन प्रतिपाद्यते । नरकं न्यरकं नीचैः अर्यते गम्यते यस्मि- स्तन्नरक नरकलोको ह्यधमस्तेन तस्मिन्नीचैर्गम्यते, नास्मिन् रमणं स्थानमल्पमप्यस्तीति वा, न हि नरके रम्यते यस्मिन् स्थाने तदल्पमप्यस्ति, सर्वस्य यातनास्थानत्वात् । अथापि न चेत्येष निपातसमुदाय इदिसतेन सम्प्रयुज्यतेऽनुपृष्टे, न चेत् सुरां पिबन्तीति । वृषलेवनागच्छत्सु कश्चिद् ब्रवीति-नागच्छन्ति वृषला , न चेत्सुरां पि- वन्तीति, कि सुरां पिबन्तीत्यर्थः । सुरा सुनोतेः, सा हि सूयते पिष्टादिभिः । एवमुच्चा- वचेष्वर्थेषु निपाता निपतन्ति, ते च कस्मिन्नर्थ इति तद्वाक्यमुपगम्य ईक्षितव्याः । इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां षष्ठस्य तृतीयः पादः। १७ २० २३ १-शची शचीति B शचीम् c २-'वाड् नाम' नास्ति A तत्स्थाने 'वाचा' इति । [निघ० १११] ३-०तीयायाः स्था० BC ४-०चत. स्वन्तिकर्मा A., [निघ० २।१४] ५-०ऽन्ये देवान् A ६-भवन्ति A B १२-०रके पत• B ०रकपात० ० १३-०भय यत्तनेदि. B भय • B भय यत्तन्नेदि० . १४-'न्यरक' नास्ति A. १५-नरको लोको ह्यवस्तेन B C. १६-गम्यतेऽस्मिन् B १७-०स्थितत्वात् A १८-न चात्येष B १९ निपातसमाहार B C. २०-०रामपिपतीति B २१-कचिद् B. २२-का हि A. २३ केचन A. ७-तत्र BC ८-न जिह्माचराम BC. ९-जिह्माचर B. C. १०-०पात BC ११-एवमस्तु B.

·१ , ७ , १० अ.१, ख. १२. १. } [आख्यातजानि नामानि अ.१,पा ४, ख १. इतीमानि चत्वारि इत्युक्तोपसंहार उक्तविवक्षया । तत्र नामानि, तत्रेति निर्धारणे सप्तमी, तेषां मध्ये यानि नामानि तानि आख्यातजानीति, आख्यातं तिङन्तपम, तेना- त्रैकदेशो धातुर्लक्ष्यते, धातुजानीत्यर्थ । अथवाख्यातेन स्वार्थो लक्ष्यते तेनैकदेशभूता क्रिया, तजानि तन्निमित्तप्रवृत्तानीत्यर्थः । एवं शाकटायनो वैयाकरणविशेषो मन्यत इति वाक्यशेषः । अयमेव च नैरुक्तानां समयः सिद्धान्त । न सर्वाणीति गार्यो नैरुक्त- विशेष । वैयाकरणानां चैके । ये गवादी नर्थवत्प्रातिपदिकमित्येवं साधुत्वेनान्वाचक्षते नौणादिकव्युत्पत्त्या। तद्यत्र इति तादीत वाक्योपन्यासे, आख्यातत्वप्रतिनिर्देशो वा, मुच्यत इति । यत्र स्वरसंस्कारौ स्वर उदात्तादिः संस्कारश्च व्याकरणोक्त. प्रकृत्यादि- विभागः समर्थः शक्त. क्रियाया अभिधाने खरसंस्काराभ्यां चात्र तदुपेतः शब्दो लक्ष्यते स्वरसंस्कारोपेत., शब्द क्रियामभिधातुं समर्थ इत्यर्थः । शब्देन प्रतिनिर्देश्यमानत्वातू प्रदेशोऽर्थस्तस्मिन् भव' प्रादेशिको गुणः, आश्रितत्वसामान्यात् क्रिया गुण इत्युच्यते, तया अन्वितौ स्याता, संविज्ञातानि-आख्यातजत्वेनैषां नास्ति विप्रतिपत्तिरित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-यत्र शब्द. क्रियामभिधातुं शक्नोति, सा च क्रिया तदभिधेयेऽर्थे विद्यते तान्याख्यातजानि । यथा-पाचक पाठक इति । यथा गौरश्व इति भाष्यकारवचनमुक्तेन ૧૨ १४ तदाख्यातजत्व- २० ૨૩ ૨૨ १-उत्तर वि. BO २-षष्ठी सप्तमी वा B C ['न निर्धारणे' अष्टा. २, २, १०] ३-लिट्पदम् A ४-तत्रैकदे० A ५-०ख्याते B.C ६-०भूता (ता C.) क्रिया, जाति BC ७-तनिवृत्ति A ८-०प्रवृत्तीत्यर्थः B C. ९-एवमेव वच A. १०-'ये' नास्ति A. 'ना चैके, ये' इति पाठ- स्त्रुटितः B ११-भवादनर्थवत् B अत्र कदाचित् 'गवाद्यर्थवत्' इति पाठो भवेत् । १२-तद्योति' नास्ति A १३-०त्व.' नास्ति B C. १४-तयाख्यात० A १५-तदुपपत्तेः B तदुपपेतः ० १६-शब्दक्रिया० A. १७-प्रतिदिश्यमा० B प्रदिश्यमा० . १८-'अर्थ' नास्ति A १९-भाव B २०-०त्व.' नास्ति A २१-'तद्' नास्ति A २२-पा (वा C) चक. पाके BC, ·१२१ , ३ ४ ६ ९ अ. १, ख. १२ (८४) [नाम्नामाख्यातजत्वविचारः अ १, पा ४, ख १ प्रकारेण गवाश्वादीनामाख्यातजत्वस्यासम्भवात् प्रविश पिण्डीमित्यादिवध्याहारेण व्याख्येयम्, न तु यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीति । केचित्तु संविज्ञातशब्दपर्याय इत्येवं मन्यमाना पुरस्तादध्याहारं कुर्वन्ति, तदा- ख्यातजत्वं यत्र स्वरसंस्कारौं समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्याताम् । न तु यत्र सविज्ञातानि रूढिशब्दा इत्यर्थ । यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीति । अथ चेत् इति । निपातानामनेकार्थत्वादथशब्दो यदीत्यस्यार्थे, चेच्छब्दोऽपि हि शब्दस्य, यदि हि सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युः, यः कश्च व्यत्ययेनात्र पुल्लिङ्ग- त्वम्, यत्किंचित् तत्कर्म कुर्यात्सर्व तत् सत्त्वं द्रव्यं तथाचक्षीरन् यथार्थम् । यः कश्च- नाध्वानमश्नुवीत, उष्ट्रादिः अश्वः स वचनीयो वचनाह' स्यात् । अर्हे चायं प्रत्ययः । यत्किचित् तृन्द्यात्-'तृदि हिंसानादरयोः हिस्यात् तृणं तत् कुशकण्टकादि । एवमाख्यातजत्वे नाम्नामेकक्रियानिमित्तोऽनेकस्यैकशब्दत्वप्रसङ्गदोष उक्तः परेण । एक- स्यानेकशब्दत्वप्रसंगदोष उच्यते- अथापि चेत्-अथ पूर्ववद्यद्यर्थे, चेच्छब्दाच्च परो द्रष्टव्य., चेच्छब्दश्च शब्दस्य- अपि च यदि सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युः, यावद्भिर्भावैः क्रियाभिः संप्रयुज्येत तद्रव्यं, तावद्गयोऽस्य नामधेयप्रतिलम्भः स्यात् । तत्रैवं सति स्थूणा-दरे शेते व्यव- तिष्ठत इति दरशया वाऽऽसचनी च स्यात्, सचतिर्गतिकर्मा, निधीयमानो १-पिण्डिमि. BC ११-द्रष्टव्यं A १२-यदर्थ A. २-०दिपदाव्या. B. दिपदध्या० C. १३-कृत्य.A १४-[बातु० रुधा. उभय० ७९] ४-नास्तीति B.C १५-०जत्वेन A. ५-स्वसस्कारौसमस्तौ B १६-०द्यदितस्यार्थे B. C. 'यदीत्यस्यार्थे' इति ६-ननु A युक्त पाठ । ७-०नि रशब्दा C शब्दा B. १७-'अपि च नास्ति A ८-'अपि नास्ति Bc १८-०द्रयो नामप्रति A. ९-कश्चन A. १९-[निघ० २।१४] १०-अत्र 'तत्' इत्यविक पदम् A. २०-वाशो B. - १७ २० वंशो ३-न तथा B.

·४ C ११ ૧ ૨ अ.१, ख.१३. (८५) [नाम्नामाख्यातजत्वे दोषाः अ १, पा ४, ख. २. ऽन्यद्वा आसचंति-आगच्छत्यस्यामित्यासचनी । आसंजनीति त्वयमपपाठः । संजेल्युट्यु- पधाया नकारस्य लोपाभावात्, नकाररहितस्य सजेर्धातोरभावान्न त्वेतद्युक्तमुदाहरणम् । दरशयासचनीशब्दौ हि क्रियायोगशब्दौ न रूढिशब्दौ, तौ स्थूणायामन्यत्र च स्त , अत- स्तत्रैवं गौरश्वोऽश्वो गौश्च स्यादित्युदाहरणम् । अथापि-अथशब्दश्चार्थे-अपि च य एषां पुरुषाश्वादीनां न्यायवान्- व्याकरणेन प्रत्यक्षलक्षणविशेषलक्षणेन युक्तो यः स न्यायवानित्युच्यते । कर्मणि निमित्तं नाम कर्म- नाम, तस्मिन् भवः कार्मनामिकः संस्कारः प्रकृत्यादिविभागेन संस्क्रियमाणत्वात् संस्कारः शब्द. प्रकृत्यादिविभागो वाऽनेन तु पूर्ववत्तदुपेत. शब्दो लक्ष्यते यो वत्संस्कारोपेत. शब्दो य इति श्रुतेस्तेनाध्याहार्यम् । आचक्षीरनिति वानुषगन्यायादप- कृष्टव्यः, तेनाचक्षीरन न्यायवत्संस्कारस्य सर्वस्मिन् तदर्थे प्रयोगार्थत्वात्, यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युः प्रत्यायकानि तस्यार्थस्येत्यर्थः । न्यायवता संस्कारेणोपेतानि प्रत्याय- कानि तस्यार्थस्य सम्भवन्ति, अतस्तथैनान्याचक्षीरन् पुरुषम् आत्मानं पूः शरीरं तस्मिन् परिभोक्तृत्वेन शयानं पुरिशय इसाचक्षीरन् , अष्टेयश्वं तर्दनमिति तृणम् । अथापि-अपि च निष्पन्नेऽभिव्याहारे शब्दप्रयोगेऽभिगम्य विचारयन्ति कथमयं न्याय- १५ १७ २० २१ ૨૨ ૨ રૂ. ૨૪ ૨૫ १-०च०' इति त्रुटित B २-'अयम्' नास्ति A ३-सजे लघूपधालोपाभा० A सजेल्युग्युवधा० C. ४-'न रूढिशब्दौ' नास्ति B C. ५-स्तोतॄणामन्यत्र A ६-०स्तत्रैव Ac ७-०दाहर्तव्यम् B.C ८-न्यायव्याकरणेन प्रत्यक्ष लवणलक्षणेन A ९-कनिमित्त A १०-'कर्मनाम' इति नास्ति A. ११-भव A १२-'सस्कार. नास्ति BC. १३-'वा' नास्ति A वातेना B. १४-स्थिते. A १५-०स्तेनेत्यध्या० . १६-०पक्रष्ट.C. ०यादय द्रष्टव्य. A १७-न्यायः सस्कार. स्व सर्व० A १८-तदर्थत्वात् BC. १९-'प्रत्यायकानि' नास्ति B. व्यकानि स्यु २०-च प्रत्यायकानि च BC २१-सभवति A २२-पुरि भोक्त• B २३-'अपि च नास्ति A २४-०ने गीत्याहारे B २५-विचारयेति A, निचारयन्ति B.

·} ૨ ३ ૧ ૨ अ.१, ख. १३. ( ८६ ) विकारे शाकटायन: अ १,पा. ४, ख.२ शब्दोऽत्र प्रयुज्यत इति । तच्चाप्युक्तं विचारस्य प्रयोगनिष्पत्त्यर्थत्वात् तस्य च निष्पन्न- त्वात् विचारयितारश्च प्रथनात्पृथिवीयाहुः । तदप्ययुक्तम, को हि एनामप्रथयिष्यत् , प्रथयन् वा किमाधार आसीत्, सर्वस्य स्थावरजङ्गमस्यैतदाधारत्वात् । अथाऽनन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारे-अथशब्दोऽत्र केवलोप्यपिचेत्यस्यार्थे । अन- न्वित इति क्तप्रत्यय कर्त्तरि, अननुगतवत्यर्थे । कमननुगतवति ? सामर्थ्याच्छब्दम, शब्दे- नाभिधातुमशक्येऽर्थ इत्यर्थः । अप्रादेशिके विकारे-विकार इति क्रियामाह-अप्रादेशिक्यां क्रियायामर्थेऽसम्भवन्त्यामित्यर्थ । पदेभ्यः-पदमत्रावयवभूतधातूपलक्षणार्थ, पदावयव- भूतेभ्यो धातुभ्य इत्यर्थ', पदेतरार्धान्-पदस्यावयवभूतप्रकृतित इतरेऽन्येऽर्धावयवाः प्रत्ययास्तान संचस्कार शाकटायनः । तद्यथा-एतेर्धातो. कारितं च यकारादि चान्त- करणम् कारितमिति, पाचयतीत्यादौ यो णितमाह, यकारादि:-यो दीव्यतीत्यादौ श्यन् , अन्तकरणः प्रत्यय', तेन हि साधुत्वान्वाख्यानवेलायां प्रयोगवेलायां च शब्दस्यान्तः क्रियते । तथाऽस्तेर्धातोः शुद्धं च सकारादि च, शुद्ध सकारोऽन्तकरणः, वृक्षः प्लक्ष इति प्रथमैकवचनम् । सकारादिः पिपासति यियासतीति । तावस्ते सचस्कार । तच्चा- युक्तम् । कथम् ? पाचयतीत्यत्र योऽर्थः संप्रेषणाध्येषणादि', दीव्यतीत्यत्र देवनं प्रति १-तच्चाय युक्त A ब्रह्मणार्थ Bc २-विचारितारश्च B C .तारश्व C १४-०राभिश्चान्त. B .भि चान्त.. ३-०नन्वीयतेऽर्थे B. वीकेऽर्थे C. १५-०यत्यादौ A १६-०रादि A ४-विचारे A. १७-कथमस्तर्वातो. B कथा अस्तेर्वा० ० [अस् ५-अथोत्र A भुवि, वातु० अदा० उभय० २१५६] ६-इति उक्त B. C. १८-'शुद्ध च' नास्ति A ७-०त्यय कर्त A. १९-सस्काराजीभिश्च B. सकाराजीभिं च ८-०गतव्यर्थे A. २०-'यियासति' इति नास्ति A ९-०र्थ्याच्छब्द A २१ सत्तावस्ते. Bc १०-०शक्यार्थA ११-०भवादित्यर्थःA २३-सप्रेषणा. A c १२-पद म आo A २४-प्रति' नास्ति A १३-०यवधातू (रू0) पलक्षण ('ण' नास्ति ) १७ ૨૩ ૨ ૨ ૨૨ २४ २२-०पत्यत्र A ·१ ४ . ९ अ १, ख. १४. ( ८७ ) [नाम्नामाख्यातजत्वपक्षः अ १,पा ४, ख ३ कर्तृत्वम्, वृक्षः प्लक्ष इत्यत्रैकत्वम्, पिपासति यियासतीत्यत्र च सनोऽभिधेयत्वेन, एतिं धातुमस्ति चाननुगतित्वादेतिनास्तिना च नाभिधीयत इत्यर्थ । यस्ताभ्यामभिधीयते- 'इण् गतौ' इति गति , 'अस् भुवि' इति भवनं सोऽप्रादेशिक, पाचयतीत्यादावर्थे ना- स्तीत्यर्थ । अतो यदेतेनिवि श्यनं चास्ते प्रथमैकवचनं सनं च संचस्कार शाकटायन- स्तयुक्तम् । अथापि-अपि च सत्त्वपूर्वो भाव इसाहुः । सत्त्वं द्रव्यं तत्पूर्व यस्मात् स सत्त्व- पूर्वो भाव क्रिया द्रव्यसाध्यत्वात् । द्रव्याश्रयत्वाच क्रियाया । द्रव्यं पूर्व पश्चात् क्रिये- त्येवमाहुरित्यर्थः । ततः किम् ? उच्यते-अपरस्माद्भावात् पूर्वस्य सत्त्वस्य प्रदेशोऽभिधानं नोपपद्यते । एतदुक्तं भवति-जातमात्रोऽश्वोऽश्व इत्युच्यते, न च तदानीं तस्याध्वाशन- मस्ति, अतो न सर्वाण्याख्यातजानि नामानीति । तदेतन्नोपपद्यते, कथम् ? यथो हि न्वा एतं-'यथा उ हि नु आ' इति पंचैते निपाता.।तेषामेको यदित्यस्यार्थे, अपरस्तावदित्यस्यार्थे, शिष्टा वाक्यपूरणाः। यत्तावदित्यर्थः। यत्तावदेत-तद्यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थों इत्यादि । तत्र बम -सर्वोऽर्थोऽनेकेन कर्मणा युक्त, तत्रयद्यत्कर्म येन येन शब्देनाभि- धातुं शक्यते, तस्य तस्य सर्वस्यार्थे विद्यमानत्वातू सर्व कर्म प्रादेशिकम, शब्देन सर्वेण यस्तस्यावयावभूतो धातुस्तस्य यद्वाच्यं कर्म तदाभिधातुं शक्यते । कथम् ? यस्ता- १-छासनो० A. •त्युल्लासनो• B .त्युश्चामनो C. १०-'यथो हि नु वा एतत्' इति मुद्रितपुस्तकेषु २-नावीयन्त B नाभिधीयन्त पाठो दृश्यते । ३-[धातु० अदा० परस्मै० २।३६] ११-शिष्टौ A ४-[ धातु. अदा० परस्मै० २।५६] १२-०देति A ५-० तेनियन B C अत्र कदाचित् 'तेणिचि १३-सर्वार्थो० A श्यन' इति पाठ. स्यात् । १४-'तत्र' नास्ति A १५. 'येन' नास्ति BC ७-'भाव' नास्ति A. १६-तस्य नास्ति A. ४-'किम्' नास्ति BC. १७-'कर्म' नास्ति A ९-अपत्याहुरस्माद् भावात् पूर्वस्मात् B. १८-यस्तस्य शब्दस्यायभूतो BC. ११ ૧૨ १४ ६-सम A ·१ ૨ कल्पिता, ४ यथा- ६ ७ १० यथा- १२ १३ १४ अं१, ख. १४. ( ८८ ) [नाम्नामाख्यातजत्वस्थापना अ.१, पा.४, ख ३ वदविनष्टधातुरूप एव, यथा-श्व इति, तस्य याऽशनक्रियाविषया शक्तिः तस्यास्त्यागस्य शक्त्यन्तरकल्पनायाश्चान्याय्यत्वात्, अशन प्रत्यायनार्थ एष प्रत्ययस्तु तत्संबन्धार्थस्य जातिविशेषस्यासकृत् प्रयोगाद रूढिशब्द इत्येव न्याय्यम् । अतस्तेनापि कर्माभिधातुं शक्यते । यत्रापि शब्देऽक्षरमात्रं धातोरस्ति न विनष्टं धातुरूपम्, लक्ष्मी भाद्वेत्यत्र लभते , तत्रापि शब्दस्यार्थे सर्वेषामवयवानां शक्तेः कल्प्यमानत्वाल्ल इत्यस्य या लाभविषया शक्ति' कल्पिता तस्यास्त्यागस्य शक्त्यन्तरकल्पनायाश्च पूर्ववद- न्याय्यत्वात् , ल इत्येतस्य लाभार्थता । प्रत्ययस्य तु तत्संबन्धार्थे रूढिशब्दत्वमित्येतदेव न्याय्यम् । अतस्तेनापि कर्माभिधातुं शक्यते । यत्रापि वर्णमात्रं धातोरस्ति, गौरिति गकारः, तत्रापि वर्णमात्रस्य कल्पितशक्तित्यागस्य शक्त्यन्तरकल्पनायाश्चान्या- य्यत्वाद् गत्यर्थत्वम् , प्रत्ययस्य तु तत्संबन्धार्थ रूढिशब्दत्वमित्येतदेव न्याय्यम् । अपि च गकारमात्रस्य दृश्यत एव गत्यर्थत्वम्-अन्तग., अत्यन्तग., अध्वगः, गुरुतल्पग इत्यादौ । अतस्तेनापि शक्यत एव कर्माभिधातुम् । एवं सर्वस्य कर्मण' प्रादेशिकत्वाच्छब्देनाभि- धातुं शक्यत्वात्, तद्यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थावित्यादिस्तावद् अनुपालम्भा। यथो एतत् । 'यथों इति यदपीत्यस्यार्थे । यथो यदप्येतत्-यः कश्च तत्कर्म कुर्यात इत्यादि, तत्रापि बम.-प्रत्ययस्य रूढिशब्दत्वात् पश्यामः समानकर्मणां नामधेयप्रति- लम्भमेकेषां नैकेषाम् । यथा तक्षा इति शिल्प्येवोच्यते, न तक्ष्णुवनप्यन्यः। परिव्राजक १-०नष्ट धातुरूपमेव A १०-'तु' नास्ति A २-कस्य पाशनक्रिया क्रियाविधया A, ११-०अपिकर्म नास्ति A ३-एव BC. ४-'तु' नास्ति A. १३-गत्यर्थ Bc ५-लक्ष्मी भवार्थ (भार्क C.) द्वत्यत्र लले BC १४-'अत्यन्तग' नास्ति BC ६-कल्पनामत्त्वात् A अत्र कदाचित् 'कल्पना १५-शक्यते A सत्वात्' इति स्यात् । १६-'यथो इति' नास्ति A. ७-'या' नास्ति A. १७-'यथो' नास्ति BC ४-सुस्या. B. ९-०तस्य या ला.., १९-०कर्माणा B. १८ १९ २० १२-रूढ० B. १८-कश्चन A, B. २०-०प्यस्य: B.

·१ 3 ૧ ૨ १३ १५ १६ १९ ૨૧ अ १, ख १४ ( ८९ ) [नाम्नामाख्यातजत्वमिद्वान्त अ १,पा ४,ख ३ इत्याश्रमविशेषस्थ एवोच्यते, न परिव्रजन्नग्यन्य । जीवन इति साग्निरगार एवोच्यते, जीवन्नप्यन्य । भूमिज इति ग्रहविशेष एवोच्यते, न भूम्या जातोऽप्यन्य । एतेनैवोत्तरो-यावद्भिर्भाव संप्रयुज्यतेत्यादि प्रत्युक्तः । समानेऽपि व्यशनेन गमनेन च प्रयोगे प्रत्ययस्य रूढ्यर्थत्वात्, गौौरित्येवोच्यते नाश्व इत्यपि । अश्वश्चाश्व इत्येवोच्यते न गौरित्यपि । यदप्युच्यते, यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युः इत्यादि । तत्र यत्तावदुक्तम्-य एपां न्यायवान् कार्मनामिकः संस्कारः तेन चाचक्षीरन् इति । तत्तावदुक्तमेवायुक्तम, उणा- धुक्तस्यापि सस्कारस्यान्याय्यत्वात् । यत्तु-यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युरित्याद्युक्तम्, तत्रापि बमः-सन्त्यल्पप्रयोगा इत्यादि । अस्यायमर्थ-प्रत्ययोपात्तरूढ्यर्थसम्बन्धस्य स्वार्थेन विशिष्टरूपस्य सतस्तत्रैव धातो प्रयोगात् तत्राल्पप्रयोगत्वम्, अतोऽल्पप्रयोग- त्वाद्र्ढ्या चापहृतबुद्धित्वात् सत्यपि धातो कर्माभिधानसामर्थ्य प्रतीतिरेषा भवतो जाता, न तु शब्दस्य कर्माभिधानसामर्थ्याभावात् । यथा कृदन्तेष्वकपदिकप्रकरणाधी- १-जीवनप्य. B १३-स्याग्यवान् BC. २-इत्यत आरभ्य 'न भूम्या जातोप्यन्य' इत्यन्त पाठो नोपलभ्यते B १५-[नि० १११३] *-["अङ्गारक कुब्जो भौमो लोहितागो मही- १६-तत्राद्यत्तु [क्त c ] मेवोपयुक्तमित्याद्ययुक्त. सुत" अमर १।३।५५ ]] [ उणायुक्त० C ] BC ३-विग्रह वि. A 1-'आयन्य' नास्ति A ५-तेनैवो० A ६-०ज्यत इत्यादि' इति पाठो युक्त । १९-'अपि नास्ति A ७-०दि प्रयुक्त B •दि प्रत्युक्तम् C २०-०न्यस्यार्थेन A ८-ह्यशाने A ९-योगे A २१-प्रत्ययोगात् १०-इत्यत आरभ्य '०वोच्यते' इत्यन्त पाठो नो- २२-०त्वम्, अतोल्पप्रयोग०' इति पाठस्त्रुटित B. २३-०पहत० A ११-नौरि० B २४-न प्रतीति• BO १२-'यदायुच्येत, यथा चापि' इत्यस्य स्थाने 'न २५-०पदी प्र० B. C नौरित्येव' इत्येव पाठ पुनर्लिखित B. २५ , १४-वा. A १०-०क्तत्वस्या० A १८-०स्य न्या. BC पलभ्यते BC.

·-- १ ३ ६ अ १, ख १४ ( ९० ) [नाम्नामाख्यातजत्व आक्षेपपरिहार अ १, पा ४,ख ३ तेषु व्रततिर्दमूना इत्यादिषु । व्रततिः वरणाइतति , स तु वत्ल्या प्रसिद्ध । दमनाद् दमूना इत्यग्निरतिथिर्वा । जाट्य इति जरतेर्वा जायतेर्वा, कलय प्रत्ययार्थ , जटिलोऽभिधेय । आटणारः अटनशील । तथा जागरूको दविहोमी इत्यन्वर्था । अल्पग्रहणं प्रतीतार्थम् । यदपि-एतत् निप्पन्नेऽभिव्याहार इत्यादि । तत्रापि बम -सर्वत्रैव हि निष्पन्नेऽर्थे निष्पत्ति प्रवृत्ति प्रवृत्तेऽभिव्याहारे येन येन योगेनायं प्रवृत्त इति योगपर्येषणा भवति न योगवलेनाभिव्याहार प्रवृत्ति शब्दस्यार्थे प्रवृत्तेर्लोकाधीनत्वात् । यदपि-प्रथनात् पृथिवीसाहुः क एनामप्रथयिष्यत् किमाधारश्चेति उक्तम् अत्रापि वम इहैक प्रयोजकस्य प्रथयितुर्व्यापार , अपर प्रयोज्यस्य प्रथितु प्रथनं तयो प्रथनात् पृथिवीत्युच्यते । कि तर्हि ? प्रत्यक्षेण चेय पृथुः दृश्यते,अप्रथिता चाप्यन्यैः। अथ प्रत्यक्षेण दृश्यमानमस्या पृथुत्वमुपालभ्येत-कस्मादिय पृथुरिति १ एवं सति तुल्य- त्वान्न केवलं पृथिव्या पृथुत्वमेवोपालभ्यते, कि तर्हि ? सर्व एव दृष्टिप्रवादाः दृश्यतेऽ- साविति दृष्टि कर्मणि क्तिन्, दृष्टस्यार्थस्य प्रबादा उपालभ्यन्ते, अग्नि कस्मादुष्ण, उदकं कस्माद्वमिति, एतच्चायुक्तम्, दृष्टार्थत्वात् । यदपि एतत्-पदेभ्यः पदेतरार्धान संचस्कारेति, तत्रापि ब्रूम -योऽनन्वितेऽर्थे संचस्कार स तेन अन्याय्येन गहः। सैपा पुरुषस्य शाकटायनस्य गो, न ११ १२ १३ नाना- माख्यातजत्वस्य । १-०वारणा• B[निरु० ६।२८ ] २-मदना६० B_c [निरु० ४१४] 3-आडार A [निघ० ४।५]] ४-आटन० B ५-प्रतीताप्रतीताथम् ६-'यद्' इति नास्ति A ७-०भिव्यवहारे B ८-योगपर्यायेण A 'योगपयेषणा भवति न' इत्येतावान् पाठो नास्ति ९-०भिव्यवहार. B. १०-इहैकस्य । ११-'न' इति नास्ति A १०-'त०' इति नास्ति B C. १३-'प्रयनात्' नास्ति A १४-० लभ्यते A १५-एव सप्रदानाना तुत्यता न के० A १६-दृश्यन्ते A १७-०सापीति BC १८-०६वति A १९-तदपि B.

·१ एवंतरर्थ, ६ ७ अ.१, ख.१४. '.३} ( ९१ ) [ হায়ালমললিথনা अ१,पा ४, ख.३ अथवा-एवमस्य ग्रन्थस्य योजना-योऽनन्धितेऽर्थे सञ्चस्कार स तेन गाः, शाकटायनस्तु नानन्वितेऽर्थे सञ्चस्कार, पाचयति दीव्यतीत्यत्रतेरर्थस्य वृक्ष पिपासतीत्यत्र चास्तेरर्थस्य विद्यमानत्वात् । कथ विद्यमानत्वम् ? यो ह्यन्यं पाके प्रयुक्ते स पाकं मनसा गच्छति, यश्च दीव्यति स देवनम्, अतोऽत्र तावद्विद्यत वृक्ष प्लक्ष इत्यत्रास्तेरनुगमोऽस्ति । उक्तं ह्यस्तिर्भवतिपर , प्रथमपुरपेऽप्रयुज्यमानोऽपि गम्यते-अस्तीति । पिपासतीत्यत्रापि यः पातुमिच्छनि पानमस्यास्तीत्यभिलपितत्वेनेति विद्यते ऽस्त्यर्थ । एवमन्वित एवार्थे सञ्चस्कार शाकटायन , अतोऽसावगर्दा , सैपा भवत. पुरुषस्य गर्दा, न गी शाकटायन । यदप्येतद्-अपरस्माद्भावात्पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति, अत्रापि बम -पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां सत्त्वानाम् इत्यादि । एतदुक्तं भवति-प्रदेश' क्वचिद्भूतात्कर्मणो दृश्यते- अग्निष्टोमयाजी भ्रूणहा ब्रह्महेति, क्वचिद्वर्तमानात-बाचको लावक इति, क्वचिद् भवि- प्यत -आगामी गमी बिल्वादो देवदत्तो जातो लम्बचूडको माणवको जात इति । गमी आगामीति भविष्यत्येवान्याख्यायते भविष्यति गम्यादयः' इति । बिल्वादो गमी- त्ययमपि भविष्यत्येमान्याख्यायते, अण कर्मणि चेति । लम्वचूडक इति वहुब्रीहि । यद्यपि सामान्येनान्वाख्यायते, तथापि ये चूडाकरणे कुलधर्म , लम्बा चूडा ૬ ૨ - १४ यथा १-एव तस्य B २-गुह BC ३-'अत्र' इति नास्ति B C दीप्यती. C ४-लक्ष' नास्ति A ५-यन्वदी. B ६-०पुरुषो• B0 ७-पपा. 'पिपासतीति' नास्ति A ८-'या' इत्यत्राविक पाठ A तु गन्छति BC ९-०त्यत्र ल. B १०-अतो सतीव. A .वगाह्या B १२-०.पुरुषस्य A १३-पावको भावक A १४-अत्र 'गामी' इत्येव पाठ A १५-इत आरभ्य न्वाख्यायते' इत्यन्त पाठो द्विवा लिसित BC १६- अया० ३।३।३] १७-गत इत्य० BC वस्तुतस्त्वत्र 'जात इत्यय.' इत्येव पाटो युक्त । १८-'लम्बूलक' इति, 'लम्वच्लण्डक ' इति च पाठ A ११-तरत A भगत BC ·- १ कथम्? ४ ६ ७ ९ ૧ ૨ अ १, ख १४. ( ९२ ) [पश्वादिषु पूर्वभावात्प्रदेशः अ १, पा ४, ख ३ । शाण्डिलानाम, तेषां जातमात्र एव दारको भविष्यत्या लम्बया चूडया लम्बचूडक इति व्यपदिश्यते । अतो गम्यागामी विल्वादो लम्बचूडक इत्यादौ दृष्टत्वादुपपन्नोऽपरस्माना- वात्पूर्वस्य प्रदेश । अपि च पश्वादिषु सर्वत्र पूर्वस्मादेव भावात्प्रदेशो नापरस्मात् । पश्वादिह्यो द्विरूप -आकृतिरूपो व्यक्तिरूपश्च, तत्र यदाऽऽकृतिरूप , तस्य पूर्वोत्पन्नासु व्यक्तिषु दृष्टत्वादन्नाशनस्य तत्सामान्यस्य प्रदेशनिमित्तत्वात् पूर्वस्मादेव भावात् प्रदेशो नापरस्मात् । तदेतद् भाष्यकार आह-पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां सत्त्वानामपरस्माद् भा- वान्नामधेयप्रतिलम्भम् , नामधेय शब्दस्तस्य प्रतिलम्भ प्रवृत्तिस्ताम् एकेषाम्-यत्र भवि- प्यत्कर्मनिमित्ता शब्दस्य प्रवृत्ती रूढ्यादि वा तेषाम् । नैकेषाम्-यत्रैतद् द्वयमपि नास्ति । बिल्लं भरणाद्वा भेदनाद्वा इति । प्रसक्तस्य बिल्वशब्दस्य निर्वचनम्, बिल्व हि विमति दुर्भिक्षादौ भक्ष्यमाणम्, भिद्यते च भक्षार्थिभि । एवमेतत्सर्वनाम्नामाख्यातजत्वं प्रतिपादितम् । तत् किमर्थम् ? उच्यते-अर्थान्तरे यो रूढिशब्दस्तस्यार्थान्तरे प्रयोगः । स्था-'उदुत्य जातवेदसम्' इति जातवेदश्शब्दस्य सूर्ये प्रयोग, यथा च-'संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः' इति ब्राह्मणशब्दस्य मण्डूकेषु, रूढ्यर्थस्यासंभवात् कर्मनिमित्तो यथा प्रतीयेतेत्येवमर्थम् । इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकाया षष्ठस्य चतुर्थ पाद । १-पश्चादिपु A ११-'वित्वशब्दस्य' इति नास्ति BC २-पृर्वादेव BO १२-भिक्षार्थिभि A, भक्तिभि B 3-पश्चादि ह्य० A १३-'उन्यते' इति द्वि लिखितम् C 1-दयाकृति० BC १४-इत्यत आरभ्य 'सूर्ये प्रयोग' इत्यन्त पाठस्त्र- ५-०दर्वाशनः ६-०रस्मा 0 ७-०धेय B १५-[ ऋ० ११५०।१] ८-'वा' नाHिA १६-[ऋ० ७।१०३।१] ९-'नकेषाम् नास्ति BO १७-मण्डकेषु A १८-प्रीयेते.येवमयं B १०-बित्वा B १९-निरुक्तवृत्तौ Bc १४ '० BC टित A ·} १ ३ ६ नाव- । C ९ १० १२ १३ अ. १, ख १५० [निमतप्रयोजनानि अ १, पा. ५, ख १ अथापीदमन्तरेण इत्यादिना शास्त्रारम्भस्य प्रयोजनानि पञ्चोच्यन्ते । द्वे अस्मिन् पादे त्रीणि परस्मिन् । अथापीति-प्रयोजनसमुच्चयार्थेनापिशब्देन समुच्चयश्रुतौ समुच्च- यस्य द्वितीयेन समुच्चीयमानेन विनानुपपत्तेस्तस्य चानिर्देशात तत्प्रतिपादकवचन- मध्याहार्यम् । इदं शास्त्रमन्तरेण यस्य नाम्नो यदाख्यातजत्वं तस्य तत्प्रयोजनं सीयते । अपि चेदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययोर्थावगमो न विद्यत इति अर्थ च अप्रति- यतोऽनवगच्छतो योऽयं व्याकरणे स्वरसंस्कारयो उद्देश उपदेश एषोऽपि नासन्तं भवतीति वाक्यशेष । स्वरसस्कारोपदेशस्यार्थविशेषाधीनत्वात्ताभ्यामेव हि संस्काराभ्यां युक्त शब्द क्वचिदर्थे साधु क्वचिदसाधु । यथा-अस्व इति निर्धने साधु श्वेि । तदिदं निरुक्ताख्यं विद्यास्थानं व्याकणस्य कात्न्यं करोतीति वाक्यशेष । अथवा कात्न्यं करोतीति, तत्करोतीति णिच् , णिजन्तात् क्विप् , कात्स्न्यंकरमित्यर्थ । स्वार्थस्य च मन्त्रार्थप्रत्ययस्य च साधकम् । यद्येतन्मन्त्रार्थप्रत्ययार्थ क्रियते, अनर्थकमेव भवतीति कौत्स आचार्यों मन्यत इति वाक्यशेष । कस्मात् १ अनर्थका हि मन्त्राः । मन्त्राणां यदानर्थक्य तदेतेनोपेक्षितव्यम् , पतेन नैरुक्तेनोपगम्येक्षितव्यम् । कि साध्वसाधिति । आनर्थक्यं चात्र मन्त्राणां न प्रत्याय्यार्शमादाभिप्रायेणोक्तम्, मन्त्रे- भ्योऽर्थप्रत्ययस्य प्रत्यक्षत्वादसति च तस्मिन् परासां चोपपत्तीनां तत्रासम्भवात् ? कि तर्हि १ तत्प्रत्याय्यस्यार्थस्य कर्मासमवायाभिप्रायेणाविद्यमान कर्मसमवाय्यर्थो येषां ते- ऽनर्थका , कर्मण्युच्चारणमात्रेणोपयुज्यन्ते नार्थप्रत्यायनेनेत्यर्थ । कुत १ नियता हि येषां १-०रम्भप्रयो• BC १०-'उपदेश' इति नास्ति B २-'पाटे त्रीणि परस्मिन्' इति त्रुटित A ११-'अपि नास्ति BC ३-तत्रापीति BC ४-०च्चयमा० BC १३-'इति नास्ति A ५-विस्तारानु. B । १४-कारस्न्यकार०B ६-०दक वच० BC १५-०कत्वमेवेति भव. B .त्त्वमेवे भव० ० ७-इति' नास्ति A 1६-'यद्' नास्ति A ८-'अय' नास्ति A. १८-प्रत्ययस्या. A १९-०सवयों -स्वसस्कारयोस्तद्देश B २०-'कुत' नास्ति A २१-निघता ह्येषा Ba १७ २० ૨૧ , १२-नात्यक्त A नान्यत्व B १७-पारासा B ९ ·१ ४ ८ ११ ૧ ૨ १३ १४ १५ १९ ૨૦ २१ अ.१, ख. १५. [कौत्समतेन मन्त्राणामानर्थक्यम् अ १, पा ५, ख १ वाचोयुक्ति पदानां तेषां चानुपूर्व्य नियतं-अग्निमूर्धेत्येव न हि वह्निमूर्धेति मूर्धाग्निरिति वा । तदेतदुच्चारणमात्रेणोपयुज्यमानेषु युक्त नार्थप्रत्यायनेन, तद्भावेपि हि वन्हिर्मूर्धा, मूर्धाग्निरित्यर्थप्रतीतेरविशिष्टत्वात् । अथापि रूपं मन्त्राणां सामर्थ्य तेन सम्पन्ना , पदिर्गत्यर्थ. संगता संबद्धा स्वार्थन, स्वार्थे लब्धविनियोगा इत्यर्थ । ब्राह्मणेनैव तत्रार्थे प्रत्यक्षवचनेन केचिन्मन्त्रा विधीयन्ते- 'उरु प्रथस्व इति प्रथयति । पोहाणि इति मोहति' इति । एतदुच्चारणमात्रेणोपयुज्य- मानेष्वेषु युक्तं नार्थप्रत्यायनेन, रूपादेव सिद्ध वचनवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । अपि नुपपन्नार्थाः केचिन्मन्त्रा । यथा-'ओषधे त्रायस्वैनम्' इति, न ह्योषधि- स्वातुं समर्था । तथा-'स्वधिते मैनं हिसीः' इसाह हिसन् । अयं च विपरीतार्थत्वादनुप- पन्नार्थ । एतावुच्चारणमात्रेणोपयोक्त समर्थौ नार्थप्रत्यायनेन, अर्थस्यानुपपन्नत्वात् । अपि च विप्रतिषिद्धार्थः केचिन्मन्त्राः। यथा-एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः' 'असंख्याता सहस्राणि' इति मन्त्री विप्रतिषिद्धार्थों, एकत्वासंख्यातसहस्रत्वयोर्विप्रति- षिद्धत्वात् । १-'हि' नास्ति A १३-[ef वा० स०२।१५ प्रोहामि, ताण्ड्यब्राह्म० २-'तदे०' नास्ति B ३-अर्थ BC 'प्रोहामिति प्रोहति' ४-०यनेऽग्न्यभावे. B १४-इदमायुच्चा० BC ५-'हि' नास्ति A १५-of वा स ४।१,५।४२,६।१५, त० स०१।३।५] ६-०भिरित्यर्थ. B १६-हसत् BC १७-०पयुक्त A १८-नानार्थ. Bc १९-०वार्था Bc ९-०योगादित्य A २०-अत्र 'तद्यथा' इति लिखित्वाऽन पर' विप्रति- १०-तंत्रवाथै A पिद्धत्वात्' इत्यन्तस्य पाठस्य स्थाने-'एकत्वा ११-'वि.' नास्ति B सख्यातत्वयोर्विप्रतिषिद्रत्वात्' इत्येतावानेव १२- शत० ब्रा० १।१।६।८, 'उरु प्रथा इति प्रथ- पाठो लिखित A अवशिष्टस्त्रुटित । यति' कात्या० श्रौ० स० २।५।२०] वा० स० २१-[ef तै० स० १।८।६।१] ११२२, तै० स० १1१1८1१, ६२।७।३] २०-[वा० भ० १६.५४] ૨૨ ] ७-पात्रमन्त्रा० A. ८-सबन्वा BC ·१ २ , अ १, ख १५ १ } ( ९५ ) [मन्त्रेष्वर्थविरोध अ १,पा ५, ख १ "एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयो रणे विघ्नन् पृतनासु शत्रून् । संसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता प्रत्यङ् जनान् संचुकोचान्तकाले ॥" वामदेवस्यार्षम् । एक एव रुद्रो न द्वितीयोऽस्ति, स चावतस्थेऽवतिष्ठते, रणाय संग्रामार्थमिति रुद्रबहुत्वप्रतिषेध । कथमवतस्थे ? निश्चयेन घ्नन्, पृतनासु स्पर्धनीयेषु सग्रामेषु, किनन् ? शत्रून् । किश्च स एक संसृज्य सृष्ट्वा विश्वानि भुवनानि गोप्ता रक्षिता, सृष्ट्वा च सृष्टिकाले, पालयित्वा च स्थितिकाले प्रत्यङ् प्रत्यञ्चयिता यत उत्पन्नानि तत्रैव प्रगमयिता, उपसंहर्ता चेत्यर्थ । जनान्, मनुष्यनामैतत्, तदप्युपलक्षणार्थम्, मनुष्यप्रभृतीन् संचुकोचयति, अन्तकालेऽन्तं नयतीत्यर्थ । उत्पत्तिस्थितिप्रलयान त्रीनपि करोतीत्यर्थ । त वयं स्तुम । "असंख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम् । तेषार सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥" ३ , ९-[of तै० स० १।८।६।१] B C पुस्तकयो सग्रामभूमिध्वय शत्रुवव करोति, स नोऽस्मान स्त्वस्य मन्त्रस्योत्तरार्वोऽन्यथैव लिखित । पातु, नयातु नयतु, अवरे स्थाने सपत्नानत्यन्त- तथाहि-"स न पातु नयात्ववरे सपत्नान, निकृष्टान् करोतीत्यर्थ । श सुख च नोऽस्मा- शनो अस्तु द्विपदे श चतुष्पदे ।" इति । कमस्तु द्विपद पुत्रादिकाय, चतुष्पदे च व्याख्यान त्वस्य 'समृज्ये'त्यस्य चेत्युभयोरपि गवादिकाय । कृतम। तच्च व्याख्यान सत्यपि क्वचित्साम्येऽस्मा- अय चान्य उत्तरोवर्च भिष्टिपण एव बृतम्।येन विवेके सौकर्य स्यात् । "स सष्ट्वा विश्वा भुवनानि गोपा २-'वामदेवस्यार्षम' इति पाठोऽस्मान्मन्त्रात्प्रागेव प्रत्यड् जनान् सचुकोचान्तकाले।" लिखित A इद कगेति, स सष्ट्वा विश्वा सर्वाणि भुवनानि +-[निघ० २।१७] +-[ निघ० २।९] भूतजातानि गोपा गोप्ता तेषामेव प्रत्यड् प्रत्यञ्च ३-B C पुस्तकयोस्त्वस्य मन्त्रस्येत्थ व्याख्यान यिता च यत उत्पन्नानि तत्व प्रतिगमयिता वर्तते- चोपसहर्ता चेत्यर्थ । जनान् मनुष्यनामतत्, वामदेवस्याषम् । एक एव रुद्रो न द्वितीयो तद्ध्युपलक्षणार्थम् , मनुष्यप्रभृतीन् सचुकोच- ऽस्ति, स चावतस्थेऽवतिष्ठते, रणाय सग्रामार्थ यति लय नयति, अन्तकालेऽन्त नयतीत्यर्थ । निन्नन् , पृतनासु पृतनेति संग्रामनाम, तत्स- उत्पत्तिस्थितिप्रलयास्त्रीनपि करोतीत्यर्थ । म्बन्धा या सा (वा c.) भूमेरत्रोपलक्षणार्थ । ४-[वा० स० १६५४ ] ·१} १ , ६ ७ अ १, ख १५ ( ९६ ) [अशत्रुरिन्द्र जज्ञिषे अ १, पा ५, ख १ असंख्याता असंख्यातानि सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूम्याम् , भूम्या उपरि तेषां सहस्रयोजन योजनानां सहस्रं सहस्त्रयोजन, छान्दस पूर्वनिपात योजनसहस्र स्थिता- नामिति वाक्यशेप । धन्वानि धषि, अवतन्मसि अवतनुम , योजनसहने स्थितानां यो- ऽस्माकमुपरि रोषस्त स्तुत्या यागेन च व्यावर्तयन्तो धनूंष्यवततानि-अनारोपितज्यानि कुर्म इत्यर्थ । तथा-'अशत्रुरिन्द्र जज्ञिषे' 'शतं सेना अजयत्साकमिन्द्रः' इत्येतावपि मन्त्री विप्रतिषिद्धार्थी, अशत्रुत्वस्य शतसंख्यसेनाजयस्य च विप्रतिषिद्धत्वात् । "त्वं सिन्धू अवासृजोऽधराचो अहन्नहिम् । अशत्रुरिन्द्र जज्ञिषे विश्वं पुष्यसि वार्य तं त्वा परि ध्वजामहे नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥" सुदा पैजवन ऋषि । त्व सिन्धून् स्यन्दयितॄन् माध्यमिकानुदकसंघातानवा- सृजः, अवेत्येष वीत्येतस्य स्थाने, विसृष्टवान्, अधराच -अधोगामिन' । अथवा सिन्धवो नद्यस्ता विसृष्टवान्, अधोगामिनीर्यतोऽहन् हतवानसि, अहि मेघम् । अशत्रुश्च त्वं हे इन्द्र जशिषे जात । किञ्च विश्व सर्व पुष्यसि पुष्णासि, वार्य वारिप्रभवं ब्रीह्यादि, यदीदृशो- सि त्वम्, तं त्वां परिष्वजामहै, आश्रयाम , आश्रितानां च सता त्वत्प्रसादेन नभन्तां १-असख्याता' नास्ति A ९-शत सेनाजयस्य विप्र. A २-असख्यानि B १०-[cf ऋ० १०।१३३।२ त्व सिन्धूरवा०] ३-'योजने' नास्ति B ११-'त्व' नास्ति A ४-परनिपात• BC १२-स्यन्दितॄन् B0 ५-'स्थितानाम्'इत्यत आरभ्य ‘योजनसहस्रे' १३-०त्येतत्स्था० B C इत्यन्त पाठो लेखकप्रमादात्रुटित A १४-च क्षुष्यसि Bc. ६-धनूषीव ततानि A १५-य ईदृशो० BC ७-[ऋ० १०॥१३३।२] १६-'त्वम्' नास्ति A -[ऋ० १०१०३।१] १७-०महे B. C. १४ १८-सन्ता.

·१ ३ ४ अ.१, ख. १६ २.} ( ९७ ) [अर्थवन्तो मन्त्राः अ १,पा ५,ख २. माभूवन्नित्यर्थः । अथवा नभतिर्वधकर्मा, नभन्तां विनश्यन्तु । अन्यकेषामस्मत्तोऽन्येषां सर्वलोकस्य कुत्सितानामस्मद्विषां, ज्याका कुत्सिता ज्याः, अधिधन्वसु-धनुषामुपरि, विनष्टयुद्धोपकरणा अस्मद्विनाशं प्रत्यसमर्था अस्मद्विषो भवन्त्वित्यर्थः । "आशुः शिशानो वृषभो न भीमो धनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनाम् । सङ्क्रन्दनोऽनिमिष एकवीरः शतं सेना अजयत्साकमिन्द्रः॥" ६ ९ ११ ૬ ૨ समा- १४ १७ अप्रतिरथस्येन्द्रपुत्रस्यार्षम् । आशुः क्षिप्रं शिशानस्तीक्ष्णीकुर्वन्नायुधं प्रगृहीता- युधो वृषभो न-यथा च नदीकूलेऽन्यत्र वा शृङ्गे निघ्नन् वृषभ , एवं भीमो-भयानको घना- धनो हनाहनो जहि जहीत्येवं शब्दकारी हन्ता चासुरादीनां क्षोभण -संक्षोभयिता, चर्ष- णीनाम्-प्रत्यनीकावस्थितानामसुरादीनां शत्रुभूतानां संक्रन्दन' संक्रन्दयिता च ह्वाता च युद्धार्थमित्यर्थः । आहूय चानिमिषो निमेषवर्जितोऽत्यन्तं त्वरित इत्यर्थः । जयं प्रत्येक-वीर एक एव विक्रान्तः शतं सेना बही शत्रुसेना. साकमवस्थिता अजयदेक इन्द्रो यस्तं वयं स्तुम । एवमेते विप्रतिषिद्धार्थास्तदुच्चारणमात्रेणोपयोक्तं समर्था नार्थप्रत्याय- नेन, अर्थस्य विप्रतिषिद्धत्वात् । अपि च-अग्नये समिध्यमानायानुवक्तव्यमिति जानन्तमेव होतारमध्वर्यु संप्रेन्यति- १-न भवतीति वध• B. C [निघ० २।१९] ११-मनुष्याणा शत्रुभू• B_c २-०मस्मदन्येषां A. १२-चाह्वाता च B.C. ३-०स्मद्विज B स्मद्विशाल १३-'इत्यर्थ' आहूय च' नास्ति A ४-अत्र 'ज्याका' इत्यधिक पदम् B C १४-'जय प्रति' नास्ति BC. ५-विसृष्ट० A १५-एकश्च क्रान्त. A ६-[ऋ० १०१०३] ७-क्षिप्र BO १६-इत्यत आरभ्य सर्वस्यास्य वाक्यस्य स्थाने 'सेना ८-'तीक्ष्णीकुर्वनायुध प्रगृहीतायुधों' नास्ति B.C अजयत् साक सहेन्द्र 'एतावान्पाठो वर्तते BC ९ नश्यन् वृषभ: B C 'वृषभः' नास्ति A. १७-०ास्त उच्चा० BC १०-'हनाहनो जहि जहीत्येव शब्दकारी' नास्ति B.c. १८-अर्थविप्र B. C. १९-जात एव Ba ·अं १, [अर्थवन्तो मन्त्रा ( ९८ ) २ } अ १, पा ५, ख २ १ in 'अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहि' इति । तदप्युच्चारणमात्रेणैवोपयुज्यमानेऽस्मिन्नर्थवत्, नार्थप्रत्यायनेन । अपि च-अदितिथुप्रभृति सर्वमित्याह-'अदितिद्यौः' इत्यय मन्त्रः । तच्चायुक्तम्, कथं ह्येकादितियोश्चान्तरिक्षं च माता च पिता च पुत्रश्च स्यात्, तदेतदुधारणमात्रेणैवो- पयुज्यमानेऽस्मिन् युक्तम्, अर्थस्यात्राविवक्षितत्वान्नार्थप्रत्यायनेन । इमं च मन्त्रम् उप- रिष्टाद् व्याख्यास्याम:-'अदितिरदीना देवमाता' इत्यत्र । अपि च-मन्त्रेष्वविस्पष्टार्था केचिच्छब्दा अभ्यगादयस्ते कथमर्थप्रत्यायनेनोप- युज्येरन्, अतोऽनर्थका हि मन्त्रा । नैतदेवम्-अर्थवन्तः शब्दसामान्यात् । य एव लोके शब्दास्त एव मन्त्रेषु । ते यथैव लोके पदार्थान् प्रत्याययन्ति तथैव मन्त्रेष्वपि । ते पदार्था आकाशितत्वाद्योग्य- त्वाच्च सन्निधेश्च संसृज्यमाना यथैव लोके वाक्यार्थ प्रत्याययन्ति तथैव मन्त्रेष्वपि । वाक्यार्थप्रत्ययो यथैव लोक उपयुज्यते तथैव मन्त्रेष्वपि । कथम् १ मन्त्रा प्रैषा.-'अग्नीदग्नीन् विहर' इत्येवमादय । करणाश्च-'बहिर्देवसदनं दास्यामि' इत्येवमा- दय, तेषामर्थप्रत्यय. कर्तुं प्रवृत्त्योपयुज्यते । कर्त्ता हि प्रैषात्करणाच्च तदर्थ प्रतीत्य तत्र प्रवर्त्तते । येऽपि क्रियमाणानुवादिनो यूपाञ्जनादिषु-'अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तः' इत्ये- स ? हि ये तावत् १४ १५ १६ १७ १९ १-[तै० स० ६।३।७१, श० ब्रा० १।३।२।३ ] २-[ऋ० १।८९।१०] ३-'च' नास्ति A ४-[नि० ४।२२] ५-अत्र 'उच्चारणमात्रेणोपयुज्येरन्' इत्यपि पाठक ६-'हि' नास्ति B C. ७-'ते' नास्ति A C ८-० द्योत्य. B ९-'च' नास्ति A. १५-मन्त्रेऽपि B ११-०के प्रयुज्य० BC १२-एतावत् A. १३-[ तै० स० ६।३।१।२] १४-करणाश्च-बहिर्देवसदनमादामित्यादय एष पाठो नास्ति B ["बहिर्देवसदन दामि” मैत्रा० स० १, १, २ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे ३ अ० २ पा० अवि०१ १५-'तेषामर्थप्रत्यय' नास्ति B C १६-कस्मात्तत् A १७-ये वा B. ये व १८-०णानुवादवादिनो B १९-[ऋ० ३।८।१] ·૧ ૨ १२ अ १, ख १६. [ब्राह्मणेन मन्त्राणामर्थवत्त्वम् अ १, पा ५, ख २ १ वमादय , तेषामप्यर्थप्रत्ययोऽञ्जनादौ पदार्थ प्रवृत्तस्य कर्तुरातत्परिसमाप्ते स्मरणाविच्छे- दस्य कर्तव्यत्वाद स्मरणेनोपयुज्यते । विच्छिन्नस्मरणो हि कर्त्ता तत्कर्मार्धकृतमेव परित्यजेत् । बेऽपि स्तोत्रशस्वगतास्तेषामध्यर्थप्रत्यय. स्तुतिरूपनिवृत्रै बोपयुज्यते। गुणगुणि- सम्झन्धप्रतिपादनं हि स्तुतिरित्युच्यते, तत्समाक्षरोच्चारणमात्रंज हि श्रवणर्थमभ्यासार्थ वा । स्तुतिसमर्थान्यगक्षराणि इलोकाक्षराणि वोच्चारयन-स्तौतीति व्यपदिश्यते । येऽप्यनुवचनगता जपा वा, तेषामपि, यद्यप्यनुबयादिति जपेदिति चानुवादिना जपिना चोञ्चारणमात्रं चोदितम्, नार्थप्रत्यायनम्, तथापि-'यो ह वा अविदितार्षय- च्छन्दोदैवब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त वा पद्यते' इत्यापैयब्राह्मणश्रुतेरज्ञायमानार्थस्य च मन्त्रस्य दैवतस्य च वेदितुमशक्यत्वादुपयुज्यते- ऽर्थप्रत्ययः । तदेतदर्थवन्त शब्दसामान्यादिति भाष्यकारेण सर्वमुपक्षिप्तं द्रष्टव्यम् । एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धम् , कि तत् ? यत्कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभि- वदति इति च ब्रुवद् ब्राह्मणमप्यर्थवत्त्वं मन्त्राणां प्रतिपादयति। कर्म क्रियमाणमृगभि- वदतीत्यत्र प्रसङ्गेनोदाहरणमुच्यते- "इहैव स्तं मा वियौष्टं विश्वमायुर्व्यश्नुतम् । क्रीडन्तौ पुत्रैर्नप्नृभिर्मोदमानौ स्वे गृहे ॥" १ इत्यादय A २-०र्थप्रयोजनादौ A १३-वा दरविदि० BC. ३-'प्रवृत्तपदौ पदार्थ' इत्यविक पाठ Bc १४-अत्र 'दैवत०' इति युक्त पाठ । ४-०त्तुरेतत् ० A ५-०णानितिच्छेस्य B ०णाविति च्छेदस्य १६-गः वा पात्यते । ७-०विमकृत. A १७-[ आर्षेय ब्रा० १११० पद्यति ] ८-०गणि ९-०त्युद्य० BC १८-'च' नास्ति A १९-०त्वाजपयु० BC २०-[गोपथ ब्रा० II २१६, ४।२, 'यजुर्वा' इति १२-चानुपविना B चानुपचिना अत्र 'चानु नास्ति ऐत० ब्रा० १४, १।१३, १।१६,१।१७] अविना' इति युक्त पाठ । २१-०पादयन्ति A. २२-[ ऋ० १०८५।४२]] ૨૬ - १५-वा स्थापय० A ६-०रणोप० ० BC १०-न तत्स. A ११-०रयत् ·} १ तन्न, ११ ૧ ૨ अ १, ख १६. ( १०० ) [नियतानुपूर्व्यवाचोयुक्तयो मन्त्राः अ १,पा ५, ख २ सूर्याया आर्षम् । विवाहकाले दम्पती उच्यते। इहैव स्थाने स्तं भवतं मा च वियौष्ट, युजेरिदं रूपं, मा वियोग प्राप्नुतमित्यर्थः । विश्वं सर्वमायु' परस्परस्य व्यश्नुतं व्याप्नुतं मैकोऽपि युवयोः शीघ्र मृतेत्यर्थः । क्रीडन्तौ पुत्रैर्नप्तृभिः पुत्रैः पौत्रैश्च मोदमानौ स्वे गृहे। यदुक्तं-वाचोयुक्तेनियमानियतानुपूर्वीकत्वाचानर्थका मन्त्रा इति ? लोके- ऽपि तयोर्दर्शनात् । न हि लोके-'इन्द्रामी' शक्राग्नी उच्यते नाप्यनीन्द्राविति। किं पुनः कारणं नोच्येते-शक्राग्नी अग्नीन्द्राविति ? अनयो. शब्दयोरसाधुत्वात् , असाधोश्च प्रयोग साधुजन्यो योऽभ्युदयः प्रत्यवायपरिहारो वा तस्यासिद्धे । यथैव लोक एवं मन्त्रेवपि । मन्त्रस्याम्नायवचनसामर्थ्यात्तेन च प्रासनिक कर्म क्रियमाणं सगुणं भवति नान्येन, स- गुणाश्च कर्मण फलसिद्धिः । अतोऽर्थप्रत्यायनेनाप्युपयुज्यमानेषु युक्तो वाचोयुक्तेरानु- पूर्व्यस्य च नियमः। यदुक्तं ब्राह्मणेन रूपसम्पन्नानां मन्त्राणां विधानादानर्थक्यप्रसङ्गादनर्थका मन्त्रा इति? तदपि न, अनुवाद. सः, यजमानमेवैतत् प्रजया पशुभिः प्रथयतीत्यर्थवादात् । यदप्युक्तमनुपपन्नार्था केचिन्मन्त्रा इति ? तदपि न, ओषधेर्याऽधिदेवता सा त्राय- स्वेत्युच्यते, सा च देवतात्वात् बाणसमर्था, त्राणं चात्र मार्यमाणस्य पशोर्यत्स्वर्गनयनं तदभिप्राय स्वर्गमेनं नयेत्यर्थः । तथाहि ब्राह्मणम्-'पशुवै नीयमानः स मृत्यु प्रापश्यत १-सूर्या आर्षम् । ११-त सिद्ध B २-'च' नास्ति B १२-०नातसामर्थ्या. Bc ३-युजेरि० . [युजिर् योगे रुधा० ७७] १३-तेन प्रकाशित कर्म B C. 'कर्म' इति नास्ति B १४-'सगुण' नास्ति B C. ५-प्राप्नुत A. १५-सगुणाच कर्मण फलसिद्धि' नास्ति A ६-'मा' नास्ति A ‘एकोऽपि' इत्येव पाठ । १६-'च' नास्ति A ७-शीघ्र न मृते. A १७-तदप्यनुवाद सय० B. तदप्यन अवाद 0 पुत्रै पौत्रैश्च' नास्ति A १८-एवं' नास्ति A पूर्वीजत्वा० A • पूर्विक. B. २०-०माणपशो A १०-'शब्दयो' नास्ति B, C, २१-स्वर्गगमनमेवेत्यर्थ BC २० , ૨૧ ४-परस्य तस्य A १९-०वाद B.C ·10 ६ १० अ. १, ख. १६. ( १०१ ) [अविप्रतिषिद्धार्था मन्त्राः अ. १, पा ५, ख. २. स देवान्नान्वकामयतैतु तं देवा अब्रुवन्नेहि स्वर्ग वै वा लोकं गमयिष्याम इति" इति । एतेनैव 'स्वधिते मैनं हिंसी' इति विपरीताचरणाद्यनुपपन्नत्वमुक्तम्, तत्प्रत्युक्तम् । अत एव हि स्वर्गगमनार्थादाम्नायवचनान्मृतस्य हि पशो स्वर्गगमनाद भूयसोऽनुग्रहस्य निवृत्तेहिंसाप्येषाऽहिंसैव प्रतीयते। यदप्युक्तं-विप्रतिषिद्धार्थाः केचिन्मन्त्रा इति १ तदपि न, न ह्ययं मन्त्रार्थः-एक एव रुद्रो न द्वितीयोऽस्तीति । किं तर्हि १ रणायक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीय. कश्चित् । अन्ये सर्वे नष्टा इत्यर्थः । एवमनेन संग्रामार्थावस्थानगत रुद्रस्यैकत्वमुच्यते न गतम् । असंख्याता सहस्राणीत्यनेन तु स्वरूपगतमसंख्यातसहस्रत्वम् । अतोऽविप्रति- षेधः । तथा-'अशत्रुरिन्द्र जज्ञिषे' इति । नायमर्थः-अशत्रुरेव त्वं जात इति । किं तर्हि ? यतस्त्वमहन्नहिं मेघ ततः प्रधानशत्रौ तस्मिन् निहतेऽशत्रुर्जातोऽसीति सद्भावेऽप्यन्येषां शत्रूणां नि.सारत्वादल्पत्वाद्वाऽशत्रुरित्युच्यते । यथा च लोके असपनोऽयं ब्राह्मणः । अनमित्रो राजा इति । न हि कस्यचित् सपत्ना मित्राणि वा न सन्ति । "मुनेरपि वनस्थस्य स्वानि कर्माणि कुर्वतः । उत्पद्यन्ते त्रयः पक्षा मित्रोदासीनशत्रवः" ॥ इति । यदप्युक्तं-जानत. संप्रेषणमनर्थकमिति ? तदपि न, प्रेषणसमानानसामर्थ्याद्धि प्रेषेण यच्छ्रुतं तस्य कर्मागत्वं न स्वयमुत्पन्नस्य । यथा ह्यभिवादने मधुपर्के चैतस्मिन्नेव ९-[ऋ० १०१३३।२] २-[ऐ० ब्रा० २।६] १०-'किं तर्हि " नास्ति B C ३-इति' नास्ति A ११-'मेघ' नास्ति A १२-तस्मिन् नास्ति A ४-[य वा स० ४, १५, ४२ । ६, १५] १३-उत्पत्स्यन्ते B.C ५-'इति' नास्ति B. C १४-[ महाभारते] ६-०मन्येन BC १५-सप्रेक्षण• B.0 ७-'गत रुद्रस्यैकत्वमुच्यते न स्वरूप०' इत्येता । १६-प्रैषानाम्नायवचनसा० A प्रेषणसमाम्नान B. वान् पाठस्त्रुटित B १७-ह्यति वा० A ८-न प्रतिषिद्ध B. •षिद्धम् । १४ १-०न्नावतामय० BC ·१ ६ ९ 9 ૨ अ ९, रु १६ ( १०२ ) [अदिति. सर्वम् २ } अ १, पा.५ ख २ काले संकीर्तने नामगोत्रयोर्मधुपर्कस्य च यज्ज्ञानं तस्याङ्गत्वं न स्वयमुत्पन्नस्य तद्वत् । अतो जानतोऽपि न संप्रेषणमनर्थकम् । यद्प्युक्तं-अदिति सर्वमित्याहेति, तत्रापि द्युप्रकृतिकर्मकरत्वादयमहितेषुप्रभृति- व्यपदेश. । यथा लोके त्वमेव मन्माता त्वमेव पिता त्वमेव च भ्रातेति । यथा च सर्वरसा अनुप्राप्ताः पानीयमिति, सर सजन्या या प्रतीतिस्तस्या अनुमा सर्वरसा अनुप्राप्ता इति व्यपदेशस्तद्वत् । यदप्युक्त-अविस्पष्टा केचिच्छब्दा अस्यगादय इति ? तदपि न । नैष स्थाणो- रपराधो यदित्याद्यनर्थज्ञोपमानेनैतत्प्रतिपादयति । यथायमन्ध स्थाणुं न पश्यति, न स दृश्यस्य स्थाणोरपराधः । किं तर्हि ? द्रष्टु पुरुषस्यान्धत्वात् द्रष्टुमसमर्थत्वात् । एवन्ना- म्यगादीनामर्थस्य ज्ञेयस्यायमपराध ,यदेनं भवान्न जानाति, ज्ञातुर्भवतोऽयमपराध , निरुक्त- व्याकरणादिसंस्कारणासस्कृतत्वाज्ज्ञातुमसमर्थत्वात् । यथा जनपदे भवा याः क्रिया ओ- दनपाकाद्याः शिल्पिक्रिया वा चित्रकर्माद्यास्तालु विद्यातः पुरुषाणां विशेषो भवति । य आगन शिक्षत्यभ्यसति च स सुष्टु जानाति, इतरस्तु मनाक्, नैव वा। एवमत्रापीति वाक्यशेषः । ततश्च येन मन्त्रार्थ शिक्षितोऽभ्यस्तश्च तस्य न किञ्चिदविस्पष्टार्थम् । किञ्च १-'अपि नास्ति A. ११-यदेव B C २-०मनुकृतम् BO १२-०वान् जाना० A ३-०कर्मकरत्वादयमदितेथुप्रभृति.' इति पाठ १३-०दि ज्ञानेनास. Bc स्त्रुटित B १४-'क्रिया' नास्ति A क्रियाया B ४-'मन् नास्ति BC १५-०उदकाद्या A. ०पाताद्या C ५-ब्रह्म BC. १६-'वा' नास्ति B चित्रतमाद्या B C ६-प्रीतिस्त० A. १७-'भवति' नास्ति A ७-०नेत प्रति० B १८-आगमनेन A ८-यथा च दण्ड स्थाणु न B ०णुन १९-'स' नास्ति A स सुषु . २०-वाच्यमत्रापी० A 'नैव वा' नास्ति B. १०-दृष्टः १७ २.१ ९-तन १० A, न स दृशस्य BC २१-०भ्यस्त च B.

·૨
अं १, खं. १६.
( १०३ ) [मन्त्राणामर्थवत्वल्योपसंहार'
अ १, पा ५, ख २.
पारोवर्यमागमपरम्परा, तया ये विदन्ति वेदितारस्तेषां मध्ये यो भूगोविद्यः
प्रशस्यो भवति, नेतरो य उत्प्रेक्षया कल्पयत्यल्पविद्यो वा !
निरुक्तव्याकरणादिविद्याभिभूयोविद्यो भूत्वाऽविस्पष्टानामों ज्ञेय इत्यर्थ ।
स लोके
अल आगमपरम्परया
४
इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां
षष्ठस्य पञ्चम.पाद ।
१-०र्यगाम B.
२-क्रिया B
३-यो' . 'स लोके नास्ति A
४-०योऽपि भू. B 'भूयोवियेन' इत्युचितम
५-०ष्टार्थों ( c ) नामार्थो BC
६-निरुक्तवृत्तौ BO

·६ ११ अ१,ख. १७. .१} ( १०४ ) [अवसाय पद्धते रुद्र मृड अ १, पा.६, ख.१ अथापि इत्यादि प्रयोजनानन्तरं वचनम्-अपिच इदमन्तरेण पदविभागः-पद- विभागेनात्र ज्ञानं लक्ष्यते, इदं निरवग्रहमिदं सावग्रहमिति, तुल्यायां संहितायामिदं पञ्च- म्यन्तमिदं षष्ठ्यन्तमिति च, इदमाकारान्तमिदं चतुर्थ्यन्तमैकारान्तमित्यादिभिर्य पद- विभागस्तस्य ज्ञानं न विद्यते तस्यार्थज्ञानाधीनत्वात् । "मयोभुर्वातो अभि वातूसा ऊर्जस्वतीरोषधीरा रिशन्ताम् । पीवस्वती वर्धन्याः पिबन्त्ववसाय पद्वते रुद्र मृड ॥" शबरो नाम काक्षीवत ऋषिः। मयोभूर्गावो गन्यूति प्रतिष्ठमाना अनयाऽनुमन्यन्ते। मयोभूः सुखस्य भावयिता वातोऽभ्युस्राः अभि शब्दः 'अभिरभागे' इत्येवं कर्मप्रवचनीयः प्रतिशब्देन समानार्थः, उस्रा इति गोनाम, इमा गा प्रतिवातु वातेन सुखचयमाना इमा ऊर्जस्वतीरोषधीरारिशन्तामास्वादयन्तु । पीवस्वती. पिवो बलं तद्यासां कर्तव्यत्वेनास्ति ताः पीवस्वत्य आपस्ताश्चापो बलकरा इत्यर्थः । जीवधन्याः-धीनोतेः प्रीणनार्थस्येद रूपम् , जीवानां प्रीणयित्री. पिबन्तु, त्वमस्मा अवसाय अवसम् इति पथ्यदनम् उच्यते, गावः च पथ्यदनं तत्संभवस्य पय आदेः पथ्यद्यमानत्वात् पथ्यदनाय पद्वते पादसंयुक्ताय गोलक्षणाय हे रुद्र । मृड सुखं देहीत्यर्थः, एवमत्रावसायेति न स्यतेरवर्पूवस्य ल्यबन्तस्य रूपम, धातूपसर्गयोद्मपश्चात्रार्थासंभवात् । पद्धत इत्यनेन सामानाधिकरण्याच्चतुर्थ्यन्तत्वा- धगतेश्च । किं तर्हि ? अवतेर्गत्यर्थस्यासौ नामकरणः, नाम क्रियते येन शब्दस्य अत्र 'प्रयोजनान्तर- * पीवों' इत्युचितम् । वचनम्' इति युक्त. पाठः। १२-मूलपुस्तके 'धीमोरेतः' इति पाठ [धिनोते 'इत्यु. ३-०त्यांभिर्यः . चितम्, प्रीणनार्थो धिविधातु. भ्वादौ ११६२४] ४-[ऋ. १७१६९१] ५-बभरो BC १३-त्वमप्यस्मा BC. ५-०मन्त्र्यते A 'मन्त्र्यन्ते' इति युक्त पाठ । पाठो भ्रमाद् ७- अंष्टा० १४१९१] ८-०नीय Bc. ९-इत आरभ्य प्रीणनार्थान्त. पाठो भ्रष्ट A. १५-'पद्वत इत्यनेन' नास्ति B. -निघ०-२।११ १६-०न्तावग. B .न्तत्रावग० C. ११-'वातेन च सुखयमामा' इति युक्त. स्यात् । १७-[भ्वा० प० ६३१] १८-'स' नास्ति .. ૧૨ १३ स १-०नन्तरवच० B.C १-०मा: कारा००. १४ इत्यारभ्य ०सभवातू इत्यन्त: भ्रष्टः प्रतीयते B.C.

·१ ૨ , अ१,ख, १७ ( १०५ ) [मन्त्राणामर्थवत्त्वस्योपसंहार. अ. १, पा ६,ख.१ नामकरणः प्रत्यय उच्यते । तस्माद् एतत् पदं नावगृह्णन्ति पदकारा', अवग्रहस्यार्थभेद- प्रतिपादनार्थत्वात, तस्य चेहाभावात् । "योनिष्ट इन्द्र निषदे अकारि तमा नि षीद स्वानो नार्वा । विमुच्या वयोऽवसायाश्वान्दोषा वस्तोर्वहीयसः प्रपित्वे ॥" कुत्सस्यार्षम् । योनि स्थानं वेद्याख्यं ते तव हे इन्द्र । निषदे-उपवेशनायाकारि कृतमस्माभिः, तमा-तमिति कर्मण आ इति चोपसर्गश्रुते क्रियापदमध्याहार्यम्, तमागत्य निषीदोपविश । स्वानो नार्वा-'स्यमु स्वन ध्वन शब्दे' स्वनति स्वान्यत इति वा स्वान., आगमनस्येदमुपमानम्, अर्वेत्यश्वनाम, यथा हेषितशब्दं कुर्वन् शब्द्यमानो वाश्व. शीघ्रमागच्छेत् तद्वदागत्य च । विमुच्या वयः-अश्वरश्मयोऽत्र वय उच्यन्ते, अश्वं सार- थिं च प्रतिगन्तृत्वात्, तान् विमुच्याऽश्वेभ्यः, अवसायाश्वान्-अवेत्येष वीत्येतस्य स्थाने, स्यतिर्मुचे' स्थाने, अश्वान् विमुच्य योक्त्रेभ्यो रथाद्वा, कीदृशानश्वान् ? दोषावस्तो - रात्रावहनि च, वहीयस -अतिशयेन वोढन्, प्रपित्वे प्राप्ते यागकाले । एवमत्रागमनकारणं यद्वन्धनं तद्विमोककरणस्य विमुच्या वय इति प्रस्तुतत्वात् , अश्वानिति च कर्मश्रुतेरव- सायेति स्यतिः अयम् उपसृष्टः उपसर्गेणावेत्यनेन युक्तो विमोचने वर्तत इति गम्यते । ६ ७ ९ १२ १३ १४ १७ तस्माद् एतत्पदम् अवगृह्णन्ति धातूपसर्गयोरर्थभेदप्रदर्शनार्थम् । ३-योसि . १-पाद B ००कत्पाद C. १०-०च्योऽश्वेत्य B. २-[ऋ० १११०४।१] ११-स्यति मु स्थाने B. स्यति मु वे स्थाने . नास्त्येवेदम् A ४-[धातु. स्वादि० परस्मै० ११८८७, ८७९, १२-'कीदृशानवान् नास्ति A. ८८१] १३-'च' नास्ति A ५-स्वान्यक B ६-गमस्येद०० १४-०नुचोक्ष्णन B ०नुचोढन् C. *-[निघ० १।१४] १५-०मनोपकरण BC ७-हेषिशब्द B १६-०वयवस्य A ८-शब्दमानोA ९-'च' नास्ति A ७-०णानेन A.

·१ } ( १०६ ) [दूतो निर्ऋत्या इदमाजगाम अ १, पा. ६, ख १ "देवाः कपोत इषितो यदिच्छन् । दूतो निक्रया इदमाजगाम । तस्मा अर्चाम कृणाम निष्कृति शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥" नैर्ऋतस्य कपोतस्यार्षम् । कपोतनिलयनो होमोऽनया क्रियते । हे देवा । कपोत इषित प्रेषितो यदस्मद्विनाशमिच्छन् दुतो निर्ऋत्या निर्ऋतिर्मृत्युदेवता तस्याः सका- शात्स्वभूतो वा, इदमस्मद्गृहमाजगाम, तस्मै-तादर्थ्य एषा चतुर्थी, निवृत्त्या चात्र ता- दर्थ्यम्, मशकार्थो धूम इति यथा, तन्निवृत्यर्थमर्चाम यथा, तन्निवृत्यर्थमर्चाम स्तुम , कृणवाम-कुर्वश्च निष्कृति निष्क्रियामाहुतिलक्षणाम् , अत शं नो अस्तु द्विपदे पुत्रादिकाय, शं चतुष्पदे गवादि- काय । पञ्चम्यर्थप्रेक्षा वा षष्टयर्थप्रेक्षा वात्रेति वाक्यशेष. । पञ्चम्यर्थ. षष्ठयों वाऽत्र विद्यत इत्यर्थ । अत. पञ्चम्यन्तं पष्ठयन्तं वैतत्पदम् आकारान्तम् । "अपेहि मनसस्पतेऽप काम परश्वर । ९ १२ १४ परो निर्ऋत्या आ चक्ष्व बहुधा जीवतो मनः॥" प्रचेतस आर्षम् । दुःस्वप्नदर्शने विनियुक्ता ऋक् । मन इति विज्ञानमुच्यते बुद्धयादि तस्य पतिर्मनसस्पतिरात्मा, इह पुनर्मृत्युाधिर्वा मनसस्पतिः, उभावपि स्वकृतकर्मा- पेक्षया प्राणिनां बुद्धयादिविज्ञानोपसंहारस्येशाते, तयोरन्यतर. संबोध्यते हे मनसस्पते १-[ऋ० १०॥१६५।१] ८-'अत.' नास्ति A. २-०स्यार्थम् A इद वाक्यमग्रिमवाक्यानन्तर ९-'पुत्रादिकाय' नास्ति B. C. लिखितम् A. १०-'श' नास्ति A. ३-०लयने A ११-'गवादिकाय नास्ति' B O. ४-०नयाक्रि. A १२-पञ्चम्या (र्थ ) पेक्षा वा षष्ठया (थ c.) ५-०नाशनमि० B. पेक्षा वा BC ६-अर्वाम A १३-०ष्ठयर्थश्चात्र A. १४-[ ऋ० १०।१६४।१] ७-कुणपाम B कूर्मश्च B. C. १५-इत आरभ्य सबोध्यत इत्यन्त. पाठो नास्ति BC.

·अ १, ख १७. अ १,पा.६, ख.१ } ( १०७ ) परो निर्ऋत्या आ चक्ष्व परश्च ६ , ११ ૧૨ १३ १४ स्वामिन् । अपेहि-अस्मत्तोऽपगच्छ, मृत्यो । अपेत्य चापकाम, अपक्रम्य परश्चर, सन् निर्ऋत्या आचक्ष्व कथय, बहुधाऽनेकप्रकारं जीवतो मनो जीवतो यादृक् तादृक् तस्य मन., नाद्यापि मरणकाल इति । एवमत्र चतुर्थ्यर्थप्रेक्षा, आचक्ष्वेति यस्मा आख्यायते तं क्रियाफलमभिप्रैतीत्येवमेतत् , पत्ये शेत इत्यादिवन्निर्ऋते संप्रदानत्वादेतत्पदं चतुर्थ्यन्तम् ऐकारान्तम् । स्यादेतत्, संहितैव कर्मणि प्रयुज्यते, कि तत्र पदविभागज्ञानेनेति ? तन्न, पदाना- मेव हि-'परः सन्निकर्षः संहिता पर प्रकृष्टो य. सन्निकर्ष संश्लेष. परस्परेण स्वराणां स्वरारूढानां व्यञ्जनानां सा संहितेत्युच्यते न वस्त्वन्तरम् । अतः सा पदप्रकृतिः-पदानि प्रकृतिरस्या. सेयं पदप्रकृतिः, पदानि हि पुनः पुन. प्रयोगादन्वयव्यतिरेकाभ्यामवगता- र्थानि पदार्थान् प्रतिपत्तुम, तेभ्यश्च वाक्यार्थान्यपि तान्येव प्रयोगमर्हन्ति, न संहिता, अदृष्टप्रयोगत्वादनवकाशत्वाच्च । 'पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि' स्वस्यां स्वस्यां पर्षदि भवानि पार्षदानि प्रातिशाख्यान्युच्यन्ते । प्रातिशाख्यकारैरपि पदप्रकृतित्वं संहि- ताया आश्रितमेवेत्यर्थः। तेऽपि हि पदानि प्रकृतित्वेनोपादाय संहितामन्वाचक्षते । १-इद वाक्य 'अपगच्छ' पदात्पर लिखितम् B C १४-इत आरभ्य उच्यत इत्यन्त. पाठो नास्ति BC २-अपगच्छाऽस्मत्त: BC १५-०न्तर B ३-मृत्योरपे० A. *-[ ऋक्प्रातिशाख्य २।१, १०५] १६-'पदप्रकृति.' नास्ति A ४-पुनरपक्रम्य च BC ५-'च' नास्ति A. १७-'पुन' नास्ति BC २१ ૨૨ ૨ ૩ २४ ૨૫ १८-०वक्तम् BC. ६-०कार B ७-जीवत्ता B C. ८-'त' इति त्रुटित BC ९-०द्यापीमरका. B. C १९-अत्र-निति' इति पाठो युक्त । २०-०काशार्थत्वा० B. C २१-च सर्व. B. C. १०-०प्रक्षा ११-तत्र A. १२-'हि' नास्ति A १३- अष्टा० १।४।१०९ १०९] २२-०दान C. २३-परिषदि Ba २४-द्यानि प्रातिशाखा० २५-०तायामाश्रित.A.

·} . ૨. ६ ७ अ १, ख. १७. ( १०८ ) [निरुक्तप्रयोजनानि अ १, पा ६, ख १ अथापि इति प्रयोजनान्तरकथनम् । अपि याज्ञे कर्मणि दैवतेन बहवः प्रदेशा वचनानि भवन्ति-'आग्नेय्याग्नीध्रमुपतिष्ठते' 'वैष्णव्या हविर्धानम्' इत्यादीनि । निरुक्तमन्तरेण दैवतं शक्यं ज्ञातुम् । ते चेद् याशिका ब्रूयुलिङ्गज्ञा अत्र स्म इति, लिङ्गं देवताभिधानसमर्थ शब्द', ततो ज्ञातारोऽत्र मन्त्रगणे वेदे वा वयं दैवतस्येति, देवताया एवाभिधायकान् शब्दान् मन्त्रेण श्रूयमाणा द्वयं दैवतं ज्ञास्यामः, किं नो निरुक्तेनेत्यर्थः । ते प्रतिवक्तव्या -'इन्द्रं न त्वे त्यादि । अयमस्यार्थः नैघण्टुकमिदं देवतानाम प्राधान्येनेद- मिति कथं विवेकज्ञानमिति । 'इन्द्रं न त्वा' इत्ययमाग्नेयो मन्त्रः, नैन्द्रो वायव्यो वा । 'अग्नि- रिव मन्यो' इत्ययं मान्यवो नाग्नेय इति नैरुक्त शक्नोति दैवतं ज्ञातुं नेतरः, 'इन्द्रं न वा' इत्यत्रेन्द्रस्य वायोश्च लिङ्गाभावाद् 'अग्निरिव मन्यो' इत्यत्राप्यग्नेः। अयं मन्त्रो व्याख्यायते- "त्वां हि मन्द्रतममर्कशोर्वमहे महि नः श्रोष्यग्ने । ११ १२ - इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायु पृणन्ति राधसा नृतमाः ॥" २० भरद्वाजस्यार्षम् । त्वां हि-हिर्यस्मादर्थे, यस्मात्त्वां मन्द्रतममतिशयेन स्तुत्यम्, अर्कशोकै अर्को मन्त्र. शोको दीप्तिः, अर्काश्च ते शोकाश्चार्कशोकास्तैः स्वदीप्त्या दीप्तै- मन्त्ररित्यर्थ । ववृमहे-संभजामहे नित्यं स्तुम इत्यर्थः । यस्मादिति श्रुतेस्तस्मादित्यध्या. १-'इति' नास्ति A ११-[ऋ० ६।४।७] २-बहुव: C १२-अयमर्थ' स्यात् A. ३, ४-[ उपतिष्ठो आमेग्यानी] वैष्णव्या १३-विवेचक० B 0 हविर्धानम्' मान० औ० २।३।१।१] १४-नैवाय A ५-दैवतमथ A ६-पाप BC. १५-[ऋ० १०१८४।२] ७-०वाधोयकाञ्च्छब्द म. B. १६-इत्ययमान्यव B.C ८-मन्त्रे A १७-०ग्नेयमितिं B. ९-अत्र “ भिधायकात् शब्दान्मन्त्रे श्रूयमाणाद्वय” | १८-[ ऋ० ६४७ ] इत्येव युक्त पाठ । १९-'हिर' नास्ति B. 0 १०-कि नरुक्ते. BC २०-अन्न भजा० B.

·अ.१, ख.१८, अ. १,पा ६, ख.२. } ( १०९ ) [स्थाणुरयं मारहारः ३ ६ राधसा १० १७ हार्यम् । तस्मान्महि महत्स्तुतिरूपं नोऽस्माकं श्रोषि शृणु, हे अग्ने । कतम उच्यते ? इन्द्र न त्वा इन्द्रमिव स्वां, शवसा-शव इति बलनाम, अन्तर्हितमत्वर्थ चेह द्रष्टव्यम्, बलवता सारवतेत्यर्थ., देवता-देवतां वायुं लुप्तोपममेतत् वायुसदृशं पृणन्ति प्रीणयन्ति धनेन हविलक्षणेन नृतमाः प्रकृष्टनराः। "अग्निरिव मन्यो" इति पुरस्तादग्निरिवेन्द्र इवेत्यत्र व्याख्यातः । त्विर्षितोज्वलितः, विषिरित्यप्यस्य दीप्तिनाम भवति इति प्रासङ्गिकं त्विषिशब्दस्य निर्वचनम् । १३ अथापि इति प्रयोजनान्तरवचनम् ।अपिच 'स्थाणुरयम्' इत्यनयो पूर्वाचार्यस्मृत- श्लोकयोः, 'उत त्वः पश्यन्न' इत्यनयोश्च!र्वेदार्थज्ञानस्य प्रशंसा भवत्यज्ञाननिन्दा च, प्रशस्तं च कर्तव्यमतो ज्ञेया मन्त्रार्था', तदर्थमप्यर्थवन्निरुक्तम् । 'स्थाणुः' इति छिन्नशाख वृक्षमूलमुच्यते, लुप्तोपमश्च अयम् , स्थाणुरिव भारहार इति, हरतिर्धारणार्थो द्रष्टव्यो न देशान्तरमापणार्थ. । कुतः ? उपमाने स्थाणौ तस्या- सम्भवात् । 'किल' इत्यागमप्रदर्शनार्थ । यथा स्थाणु केनचिदारोपितस्य भारस्य धार- यितैव केवलं भवति, न तज्ज्ञेनोपकारेण युज्यते, एवमयं वेदभारस्य धारयितैव केवलं १-श्रुणुव A २-०मदुच्य० BC. १३-उत त्वा ० [ऋ० १०७१।४] *-[निघ० २।९] १४-'भवति' नास्ति A. ३-अन्तर्नीत• B.C १५-अज्ञानस्य च निन्दा B G. ४-स्वारस्यवते. A. १६-ज्ञेयो मन्त्रार्थ ० ज्ञेयो मन्त्र A. १७-तदप्ययवनिरु. B. ६-'प्रीणयन्ति' नास्ति A १८-बहुमूल० A १९-'देशान्तर०' नास्ति A ८-[ऋ० १०८४१२] २०-धारयिता च A ९-विषिमतो B. २१-तज्ज्ञानोप' 'तजेनोप०' इति पाठोऽत्र युक्त। १०-विषितस्त्विषिरित्यस्य A. २२-इत आरभ्य 'युज्यते' इत्यन्त पाठस्त्रु- ११-०जनानन्तर० A. १२-पूर्वापर्य० B. पूर्वांचर्य०० पूर्वीचार्यस्मृति• A ૨૩ ૨૨ ५-०शवस BO ७-०ष्टान् रा A १ टित: A.

·३.} २ अ१,ख. १९. ( ११० ) [उत त्वः पश्यन्न ददर्श अ. १, पा. ६, ख ३. भवति न तज्ज्ञानोपकारेण युज्यते, क. ? अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । तु अर्थज्ञः स जीवस्तावत् प्रतिग्रहादि सकलं समग्र भद्रं कल्याणम् अश्नुते । मृतोऽपि स्वर्ग गच्छति, ज्ञानेन विधूतपाप । यद् गृहीत-ग्रन्थतो वेदस्य विज्ञातं नार्थत., निगदमुच्चारणमात्रम, तेनैवाध्येत्रा शब्द्यते नास्यार्थज्ञानमस्मिन् भवति, यथाऽग्निरहिते प्रदेशे शुष्कमप्येधो न ज्वलति, एव- मग्निस्थानीयेनार्थज्ञानेन रहितेऽस्मिन्नध्येतरि न ज्वलति स्वकार्य न करोतीत्यर्थ., कहि- चित् कदाचिदपि । एवमनयो. स्मृतिश्लोकयोः पूर्वस्य पूर्वणार्धनाज्ञानस्य निन्दा, परेण ज्ञानप्रशंसा, उत्तरेण तु श्लोकेन समस्तेनाज्ञानस्य निन्दा । स्थाणुस्तिष्ठतेः । स हि ति- ष्ठत्येव न चलति । अर्थोऽत्तः गत्यर्थस्य । यस्तावच्छब्दस्यार्थ' स तस्माद् गम्यते, यो हिरण्यादि. सोप्यनादिना व्यवहारेणान्यस्मात्पुरुषादन्यं गच्छति । अरणस्थो वा । अरणं गमनं शब्दस्य तावदुचरितस्य तिरोधानं तस्मिन्नर्थस्तिष्ठति, न शब्देन सह तिरोधी- यते, इतरत्रापि गमनमरणं स्वामिनस्तस्मिन् हिरण्यादिरर्थस्तिष्ठति, न स्वामिना १० सह ૧ ૨ गच्छतीति। - १३ १५ १६ परो "उत त्वः पश्यन्न देदर्श वाचमुत वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं १ वि सो जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥" बृहस्पतेरार्षम् । परा च ऋक् । उत त्व-उतशब्दोऽप्यर्थे, पश्यन्नित्यस्माञ्च १-०गृहादि A. ९-०दुच्यते अस्य B *-[ of. महा० १।१।१] १०-निरोवन B.C २-पदस्य B ३-नार्थमत B.0 ११-गमन मरणस्वामिनि A. ४-शब्द्यन्ते A १२-'इति' नास्ति BC ५-'समस्तेन' नास्ति A १३-[ऋ० १०७१।४] ६-०ऽक्ते. B C. १४-परार्ष ऋचा A ७-तस्यात् १५-'उत त्व' नास्ति A. ८-१ण्याभि B.C. १६-'परों' नास्ति A.

·अ१.ख.२० अ १, पा.६,ख ४ , ( १११ ) [उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः १ ૨ ७ १२ १४ १३ वाचा द्रष्टव्यः । पश्यन्नपि पर्यालोचयन्नपि मनसेत्यर्थः । त्व एको न ददर्श, दर्शनफलाभावान्नैव पश्यति वाचम् ; उत त्व एकः शृण्वन्नपि च श्रवणफलाभावान्नैव शृणोसेनाम् ; योऽस्या न वेदार्थ तमेवमाह । उतो त्वस्मै-उतो इति तुशब्दस्यार्थे, एकस्मै त्वर्थज्ञाय तन्वं शरीर- मात्मीयं शरीरं वाक् सर्वप्रकारं विसरे-सतर्गत्यर्थस्यान्तर्हितण्यर्थस्येदं रूपम, विविध रूपं गमयति विवृणुते प्रकाशयतीत्यर्थः । ज्ञान प्रकाशनमर्थस्याहानया वाचा अनेन वच- नेन 'उपमोत्तमया' उत्तमसमीपस्थेन वचनेन वाक्येनेत्यर्थः । जायेव पत्य उशती सुवासा:-यथा भार्या भत्रै कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषु संभोगार्थ स्वमात्मानं वि- वृणुते तद्वत् । एवमियम् अर्थज्ञप्रशंसा । तस्यैवार्थस्योत्तरा ऋक् भूयसे निर्वचनाय- "उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुनैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवॉ अफलामपुष्पाम् ।।" उत त्वमपि चकं पीतार्थों यस्तं सख्ये, केन सह ? पूर्वस्यामृचि वाचः प्रकृतत्वाद वाचा, स्थिरपीत-यो यत्पिबति स तत्प्राप्नोत्यत पानस्य प्राप्तेश्च संबन्धात् पानेनात्र प्रा- प्तिलक्ष्यते स्थिरप्राप्तिमाहु , के ? ऋषयो ब्राह्मणा विद्वांस', योऽर्थज्ञ. स वाचं निराह, ततश्च यां यां देवतां निराह तस्यास्तस्यास्ताद्भाव्यमनुभवति इति ताद्भाव्यापत्तेर्वाचा १-त्वमेको B. १२-'वचनेन' नास्ति BC २-इत आरभ्य 'नैव' इत्यन्त पाठो भ्रष्ट । B १३-'उत्तमसमीपस्थेन' नास्ति A ३-'एक' नास्ति A १४-वाच्येने A ४-'च' नास्ति ० १५-तत्र कामयते A ६-'उतो त्वस्मै नास्ति A १६-'सुवासा ऋतुकालेषु' नास्ति A ७-'तु' नास्ति BC. १८-[ऋ० १०७१।५] ८-०मात्ममय वाक् B ०मात्मय वाक् . १९-पीतार्थे B .र्थो यस्मिन्सख्ये A. ९-०न्तीत २१-०कृतित्वा० A १०-'विविध रूप त्रुटितः B C. २२-निरु० १३।१३] १५-'वाचा' नास्ति BOL ३३-०द्भाव्याः, एते वा०'A. १९ २. २१ ૨૨ ५-०ऽस्या BC १७-समात्मा० .. '. BC. २१-पान चात्र A.

·. १ ३ ४ . अ.१, ख २०. ( ११२ ) [उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः अ.१,पा.६,ख ४ सहास्य सख्यं स्थिरमित्येवमाहुरित्यर्थः । रममाणमिति त्वर्थप्राप्तार्थवचनं भाष्ये, यो हि वाचस्ताद्भाव्यमापन्नो रमत एवासौ । अथवा सख्यमित्यत्र रमणीये स्थाने खर्गाख्ये गतस्य दैवतैः सह यद् गृह्यते तस्मिन् स्थिरप्राप्तिमाहु., यो विज्ञातार्थस्तम् । अथवा वि- दुणं संसदि या सत्कथा साऽत्र सखिकर्मत्वात् सख्यमित्युच्यते सा च वाचा क्रियते, अतो वाक्संबन्धाद् भाष्ये वाक्सख्यमित्युच्यते । स्थिरपीतमिति पिबति ज्ञानार्थ , लोके- ऽपि यो यत्र ज्ञातार्थो भवति स उच्यते पीतार्थोऽयमति, आहुरित्यादिः प्रशंसार्थः, अस्मिन्नगरे देवदत्त ब्राह्मणमाहुरिति यथा तद्वत, विद्वत्सु कथायां य. स्थिरज्ञान आक्षेप- प्रतिसमाधानसमर्थस्तमेकं प्रशंसतीत्यर्थः। अथवा देवसंबद्धं यत्सखिकर्म यज्ञार्थ रमणीये स्थाने वेद्याख्ये तदत्र सख्यमित्युच्यते, तस्मिन् स्थिरज्ञान आपत्स्वपि प्रायश्चित्तनिमित्त- भूतासु न मुह्यति, नित्यनैमित्तिककर्मविधिज्ञ इत्यर्थः, तमेकं प्रशंसन्ति । नैनं हिन्वन्त्यपि 'हि गतौ शुद्धोप्यत्रानुपूर्व्यस्यार्थे । अपिशब्दश्शाथै, न चैनमनुगच्छन्ति वाजिनेषु वागि- नेषु वागिना ईश्वरी येषां, वाचो य आयत्तार्थावाचा ये ज्ञेया इत्यर्थ., ते वाजिनस्तेषु। एव- १२ १७ १९ २० - १-०पन्नमरम० B. १५-०न्त्यपी BO. १६-०पूर्वस्वार्थे A १७ अपिश्चार्थे A १८-वाक् इन ईश्वर (री ) एषा वाचो (पो ) २-सख्यमत्र BC. ३-यत्तद् गृ० B.0 ४-विज्ञानार्थA ५-सखीकम० B C. ६-'इति' नास्ति A. ७- बतिर्ज्ञाना इति युक्तः पाठ.। BC . জানা B ८-यो' नास्ति A. ९-प्रशसादि A. १,०-विद्वत्सकथा. B.C. ११-'तमेक प्रशसन्तीत्यर्थ' नास्ति A १२- सबन्ध BC १३ यतू ज्ञा-AM १४-'तस्मिन् नास्ति B. C. १९-'वाजिना.' इत्येव पाठ 'तेषु' नास्ति A. २०-A. पुस्तकेऽत्र भूयान् पाठो दुर्गवृत्तेस्तनाम्नवो- वृतो वर्तते, तथाहि- "दुर्गवृत्तौ-'किञ्च नैन हिन्वन्त्यपि वाजि- नेषु एन वागर्थज्ञ न हिन्वन्ति नानुगन्तु शक्नुवन्ति । केषु ? वाजिनेषु वागज्ञेयेष्वर्थेषु बलवत्स्वपि दु येषु दुखवद्यघटनीयेषु (दुरव घटनीयेषु मु० पा०) समुद्रपिहितरत्नसग्निभेषु देवतापरिज्ञानादिषु व्याकर्त्तव्येषु । स हि तान् व्याकर्तुं शक्नोति, नेतेरे मन्दबुद्भयो बहवोऽपि ·ख ४} २ ३ ७ ९ 3 . १४ , १५ १६ १७ अ.१, ख २० ( ११३ ) [साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः अ १,पा ६, ख ४ मियं ज्ञानप्रशंसा, परा त्वज्ञाननिन्दा, अधेन्वा धेनुत्ववर्जितया कामानामदोग्ध्या देव- मनुष्यस्थानेषु वाचा चरति मायया वाक्प्रतिरूपया एषोऽविज्ञानार्थो यो वाचं शुश्रु- वानफलामपुष्पाम, अर्थो वाच पुष्पफलम, याज्ञदैवते पुष्पफले देवताध्यात्मे वा, याज्ञ- मिति यज्ञज्ञानमुच्यते यज्ञभवत्वात्, दैवतं देवताज्ञानम्, आध्यात्ममध्यात्मज्ञानम्, तेषां पूर्वपश्चाजन्मसामान्याद्धेतुहेतुमद्भावसामान्याच्च याज्ञदैवते पुष्पफले उच्येते दैवताध्यात्मे वा, यथा हि पूर्व पुष्पं जायते पश्चात्फलम, एवं पूर्व यज्ञज्ञानं जायते पश्चाद्देवताज्ञानम, तच्च पूर्व पश्चाद्ध्यात्मज्ञानम् । यथा वा पुष्पफले हेतुहेतुमद्भूते, एवं याज्ञदैवते दैवताध्यात्मे वा, अतस्तेऽत्र पुष्पफले उच्यते। तद्वर्जितां यो वाचमर्थवर्जितां ग्रन्थमात्रेणैवोपाध्यायाच्छ्रुतवा- नित्यर्थ । अफलाऽस्मा अपुष्पा वाग्भवतीति वा किञ्चित्पुष्पफलेति वा, अध्ययन- मात्रादप्यवश्यकर्त्तव्यत्वाध्ययनस्य कियतोऽपि फलस्यावश्यंभावात् , नासौ परिश्रमो व्यर्थ एवेति भाष्यकाराभिप्राय । एवमुक्तप्रयोजनस्य निरुक्तस्य परेणागम कथ्यते । साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभुवुः । धर्मस्यातीन्द्रियत्वात् साक्षात्करणस्यासम्भवात् धर्मशब्देनात्र तदर्थ समागता शक्नुवन्ति तानर्थान् व्याकत्तुम, ९-'यज्ञभवत्वात् नास्ति A. यानसौ (यानसौ मु० पा०) व्याकरोति, अत उक्त (अत एतदुक्त मु० पा०) नैन हिन्व- न्त्यादि दुर्ग'। (अत्र 'हिन्वन्त्यपीति दुर्ग' १२–'जायते' नास्ति A इति स्यातू)। १३-'जायते' नास्ति A १-अधन्वा B २-०दोग्ध्या . ३-चरन्ति BC १६-'अपि नास्ति BC ४-'अविज्ञातार्थ' नास्ति B C. १७-नासावित्यादिवाक्यं नास्ति B C. ५-'यो' नास्ति A. १८-निरुक्तेनाग A. ०णावगमात् BO ६-अत्र 'ना' इत्यविक B. १९-०कर्मणि B ०कर्माण . ७-'पुष्पफले नास्ति B. 0 २०-'तदर्थ' नास्ति A. ८-०मिति यज्ञ.' इति त्रुटितः A. २० १०-अव्यात्म० BC ११-०ध्यात्मना B १४-तद्वत् B तद्वात् १५-अथ फला० B.

·} १ २ ३ ४ ६ ७ ૧ ૨. अ १, ख २० ( ११४ ) [तेवरेभ्यो मन्त्रान् संप्रादुः अ १, पा ६, ख, ४ ब्राह्मणमुच्यते, तत्साक्षात्कृतो धर्मो यैस्ते साक्षात्कृतधर्माण ऋषयः । कथं पुनस्तै क्षात्कृतम् ? उच्यते, स्मृतिकारैतिहासिकैश्चा-युपगतत्वाच्छ्रुत्या चाविरोधादन्तराल- प्रलय' पुन सृष्टिश्चास्ति । तत्र सृष्टयादौ य ऋषयस्तेऽतीतसृष्टावधीतं सुप्तप्रतिबुद्धन्यायेन मन्त्रब्राह्मणं स्मरन्ति । कश्चित्किञ्चित् यो यत्स्मरति तत्तेन दृष्ट तेन साक्षात्कृतं तेन प्रोक्तं तस्यार्पमिति चोच्यते । यस्य यावदार्प तेन तावदेव साक्षात्कृतम, अन्यत्तु तेनापि यत्सा- क्षान्न कृतं तदुपदेशेनैवाधिगतम | न च जन्मान्तरानुभूतं नियमेन न स्मर्यते, दृश्यन्ते ह्यद्यत्वेऽपि जातिस्मरा कि- श्चित्स्मरन्त । ते चर्पयो यद्यपि प्रतिसृष्टयन्येऽन्य उत्पद्यन्ते, तथाप्यतीतसृष्टिकृतपुण्यवि- शेषवशातू तत्कर्माणस्तन्नामानश्चोत्पद्यन्ते । तेनैकस्यां सृष्टौ विश्वामित्रनाम्ना यत् स्मृतं सृष्टयन्तरेऽपि विश्वामित्रनामेव तत् स्मरति । अतो नित्यत्वेपि वेदस्य नार्पव्यपदेशस्य नापि साक्षात्करणस्य कश्चिद्विरोध', एतद्भिप्रेत्यैतदुच्यते-साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः इति । तेऽवरेभ्योऽवरकालीनेभ्य शक्तिहीनेभ्योऽतीतसृष्टिकृतपुण्यविशेषाभा- वात, शक्तिमारै असाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन शिष्योपाध्यायिकया वृत्त्या मन्त्रान् ग्रन्थ- तोऽर्थतश्च संप्रादुः । तेषु हि पूर्वसृष्टावधीतेषु तेषामुपदेशमात्रेणैव स्मृतिर्बभूव, यथेदानी छन्दो नष्टं गणयत कस्यचित् । मन्त्रग्रहणं चात्र ब्राह्मणाना प्रदर्शनार्थम्, मन्त्रान् ब्राह्म- णानीति संप्रादु । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे, तेप्यवरतमेभ्य उपदेशायोपदशार्थ ग्ला- १३-०रेत्य B 'अवरकालीनेभ्य शक्तिहीनेभ्य' ३-०राल.' इति नास्ति c १४-शक्तिहारेर० ० एतद् B पुस्तके नास्त्येव । ५-'य' इति नास्ति A. वस्तुतस्त्वत्र 'शक्त्यभावेऽसाक्षात्कृत०' इत्यादि ६-'न' नास्ति BC ७-०ऽन्य' इति नास्ति A १५-शिष्योपान्यायिकया वृत्त्या' नास्ति BC. ४-०ण्यवशात्कर्मणस्त० A ०णस्तन्मान• B.. १६-'ग्रन्थतोऽथतश्च नास्ति BC १०-देवस्य B १७-'हि' नास्ति A १८-०णानिति प्रादु B १५-न हि B १९-तेग्यवरेऽवतरेभ्य BC १२-०रणविरोव B. २०-'उपदेशाय नास्ति B C. १७ १९ २० ५-०कर्माण C. २-०नस्तत्सा० BC नास्ति BC ४-दृष्टया य BC. पाठो युक्त । ९-तत Bo ·४} २ ६ ७ ९ ૧ ૨. समानात १३ १७ ૨૧ ૨૨. २३ ૨૪ २५ अ १, ख २०. ( १९५ ) [साक्षात्कृतेत्यादेरपरोऽर्थः अ १, पा ६, ख ४॥ यन्तो 'ग्लै म्लै हर्षक्षये' उपदेशमात्रेण ग्रहीतुमशक्नुवन्तस्तदनुकम्पया क्षीयमाणा- 'स्तानभुकम्पमाना इत्यर्थ । बिल्मग्रहणाय, बिल्म उपाय , तेन ग्रन्थस्य चार्थस्य च ग्रह- णार्थम्, ग्रन्थस्य ग्रहणोपायोऽष्टमधकेन दशमंधकेन वा, ग्रहणमध्ययनमर्थस्योपाध्याया त्पुन पुन. श्रवणम् । वेदाङ्गज्ञान च इम ग्रन्थ समानासिषुः, वेदं च वेदाङ्गानि च । यद्यस्य साक्षात्कृतधर्मण आर्ष तत् तस्मादुपश्रुत्य कृत्स्नं वेद ग्रन्थग्रहणार्थ वन्त , अर्थग्रहणार्थ वेदाङ्गानीत्यत एवोपश्रुत्य स्वय च कल्पयित्वा निरुक्तं च वेदागम् । तदेवमागमिकस्येदमागमकथनम् । ये तु सृष्टिप्रलयौ नेच्छन्ति, त एतं ग्रन्थमेवं व्याचक्षते-साक्षाद्धर्मवचनोपदेश- निरपेक्षं कृत प्रतिपन्नो धर्मो यैस्ते साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभुवुः; तेऽवरेभ्यो- ऽसाक्षात्कृतधर्मभ्यो वेदवचनादेवोपदेशनिरपेक्षं धर्म प्रतिपत्तुमसमर्थेभ्य इत्यर्थः । उप- देशेन चार्थस्य मन्त्रान् ब्राह्मणानि च संपादुः । अस्य मन्त्रस्यायमस्य चायमित्येवमुप- देशेन मन्त्रार्थ ब्राह्मणार्थ च कथितवन्त इत्यर्थ । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे, ये तु ततो- ग्यवरे वेदवचनात्स्वयमुपदेशमात्रेण वा तदर्थ प्रतिपत्तुमसमर्थास्त आत्मन उपदेशार्थ १-[धातु० ९२८, ९२९] १४-'च' नास्ति BC २-०त्रेणावतरेषु ग्रहीतुमशक्नुवत्सु तदनु० BC १५-दीदीप्यन्ते, एवमाग० ३-बिल्व. B बिलू. c १६-०तस्ये.c १७-त एवंत B ४-बित्व B १८-साक्षाद (येद c ) वचनादेवोपदेश निरपेक्ष ५-चार्थस्मरणार्थम् A. कुत BC. ग्रहणम०' नास्ति BC १९-'वर्मो' नास्ति A २०-०कर्माण Bc ७-०ध्या०' नास्ति A ०१-०कर्मभ्यो Bc २२-०वक्तु सम० B.C २३-वापस्य A. २४-चार्थ ९-यदन्यस्य स कृतकर्माण आर्ष BC २५-अयमस्य मन्त्रस्यायमस्येत्येव० BC २६-'इत्यर्थ.' नास्ति' A ११-०न्थाहणार्थ ग्रहणार्थ . २७-०वरे न वेद० BC १२-'समाप्तातवन्त , अर्थग्रहणार्थ' नास्ति BC २१-०नात् शुश्रूयमुप० A. १३-०ङ्गान्यन्यत BC २९-'वा' नास्ति A २६ ६-'दशसवकेन ८-०जात A प्रादु. A १०-तत् तत्र B.C ·४} १ ९ अ १, ख २०. ( ११६ ) [बिल्मपदनिर्वचनम् अ १, पा ६, ख ४ समानातस्य सत उपाध्याया अर्थमुपदेश्यन्ति, उपदिष्टार्थात्ततो वेदार्थ प्रतिपत्स्यामह इत्येवमर्थमित्यर्थः । इस ग्रन्थं गवादिदेवपत्न्यन्तं समानातवन्तः, वेदं धर्मप्रतिपत्त्यर्थम, वेदाङ्गानि च अन्यान्यपि वेदार्थप्रतिपत्त्यर्थम् । बिल्मग्रहणाय-बिल्म उपायस्तस्य निर्वच- नम् । भिल्म भासनमिति वा इति । बिल्ममिति विभत्र्तरूपम, उपायो बिभर्युपेयम, भासते च प्रकाशीभवति । तत्तेन बिल्मशब्दस्य चाप्रसिद्धस्य लोके यदुपादानं निर्वचनं च, क्वचित्तस्य मन्त्रेषु प्रयोगोऽस्ति तदर्थम्, तदर्शयिष्याम - "अस्मै बहूनामवमाय सख्ये यज्ञैविधेम नमसा हविभिः । सं सानु मामि दिधिषामि बिल्मैर्दधाम्यन्नैः परि वन्द ऋग्भिः ॥" गृत्समदस्यार्षम् । अस्या ऋचोऽपानपाद्देवता, अपोनप्त्रीये सूक्ते समाम्नातत्वात् । अपानपाच्च मध्यम' । अस्मै प्रकृतायापांनप्त्रे बहूनां यजमानानामवमाय-अवम इत्यन्तिक नाम, अन्तिकाय सन्निकृष्टायात्यन्तं प्राप्तायेत्यर्थः । सर्वत्रात्र द्वितीयाथै चतुर्थी। बहूनां सखायं यज्ञै. सोमयागैर्योतिष्टोमादिभिर्विधेम परिचरेमेत्याशास्महे, नमसा स्तुत्या च हविभिश्च पुरोडाशादिभिस्तदर्थ च सानु समुच्छ्रितं प्रदेशं गार्हपत्यादिस्थललक्षणं वेदि- १-'अर्थम्' इति नास्ति B C ५-बिल्वमुपा० B २-गवादि BC ६-हित्व (०ल्म C.) हासनमिति BC ३-A पुस्तकेऽत्र भूयान् पाठो दुर्गव्याख्यायास्त. ७-'बिल्ममिति' नास्ति B. नाम्नैव समुद्रतो वर्तते। तथा हि-“दुर्गवृत्तौ- ८-वर्तते B.O. ९-बिल्व. B 'तद्यथा-एकविंशतिवा बाह्वचम् (च्यम्,मु०पा०) १०-साक्षात्प्रसि. A .ब्दस्याप्रसि. B एकशतवाध्वर्यवम्, सहस्रवा सामवेदम्, नव ११-०चनकारण च B C. अत्र 'करण' इति धायर्वणम् । वेदाङ्गान्यपि यथा-व्याकरणमष्टधा, निरुक्त च ('च' नास्ति मु० पा०) चतुर्दशधा १२-[ऋ० २।३५।१२]] इत्येवमादि । एव समाम्नासिषुर्भेदेन ग्रहणार्थम् । १३-'अवम इति' नास्ति A कथ नाम भिन्नान्येतानि शाखान्तराणि लघूनि १४-'अत्यन्त' नास्ति A सुख गृह्णीयुरेते शक्तिहीना अल्पायुषो मनुष्या १५-'अत्र' नास्ति A इत्येवम् दुर्ग." १६-०नामसखाय B नाममसखा०० ४-'बिल्मग्रहणाय' नास्ति B. O १७-'च' नास्ति A १८-प्रदेश. B . १७ १७ - पाठो युक्त ।

·} - १ ६ ७ इत्या- १० .. १४ १६ १६ १९ अ.१, ख २० ( ११७ ) [त्रीणि निरुक्तप्रकरणा नि अ. १, पा ६, ख ४ लक्षणं च संमामि गोमयपाण्डुमृत्तिकादिना, दिधिषामि 'धिष धारणे' धारयितुं चे- च्छामि गार्हपत्यादिमग्निं बिल्मैरुपायैचलनस्याधो भस्मनि गोमयनिखननादिभिर्दधामि धारयामि चैनमन्नै सायं प्रातश्चाग्निहोत्रद्रव्यलक्षणैर्यवाग्वादिभि', परि वन्दे सर्वत स्तौमि, ऋग्भि स्तुतिभि । एवमस्मिन्मन्त्रे बिल्मशब्दस्य प्रयोगादिहोपादानं निर्वचनं चैवमर्थ द्रष्टव्यम् । निरुक्तस्य त्रीणि प्रकरणानि, तस्य परेण । 'एतावन्तः समानकर्माणः' दिना ग्रन्थेन त्रिष्वपि प्रकरणेषु योऽर्थस्तं प्रदश्यकस्य प्रकरणस्योत्कर्षों द्वयोर्व्याख्या प्रतिज्ञायते । तत्रार्थप्रदर्शनार्थ तावदाह-एतावन्तः समानकर्माणः समानार्था धातवः, यथा-द्वाविशशतं गतिकर्माणः, अष्टादश कान्तिकर्माणः । धातुर्दधातेः स हि धत्ते खार्थम् । एतावन्त्यस्य सत्त्वस्य नामधेयानि, यथा-एकविशतिः पृथिव्याः, पञ्चदश हिरण्यस्येति, एतौ द्वावर्थावाये नैघण्टु के प्रकरणे । एतावतामर्थानामिदमभिधानम्, यथा-उपदयादीनां षण्णां दयति । पुराणनवयोयोचिदिति निपात । प्रदर्शनार्थ चेदम् । वक्ष्यति-'अथ यान्यनेकार्थान्येकशब्दानि तान्यतोऽनुक्रमिष्यामोऽनवगत- संस्कारांश्च निगमानिति, एतौ द्वावौँ मध्यमे प्रकरणे नैगमे। नैघण्टुकमिदं देवता- १-[विष शब्दे, जुहो० परस्मै० ] १३-cf. निरु० ३।९। २-०पत्यमग्निं A १४-०कर्माणि B. C. of निरु० ३।९ ३-बिल्वै० ४-०ज्वलस्य यैर्भस्म० A. ५-०मयानिख. A १७-of निरु० २।७। ६-०प्रातरग्नि.A १८-of, निरु० २।१०। ७-बिल्व. B १९-हेतौ Bc २०-०करणतो A ८-प्रकाराणि B. C. २१-प्रमादयति A. षण्णा भवति B ९-प्रकारेषु B प्रकारेणेषु . २२-०वयोनिचितीति A •स्याकर्षः B २३-निपात BC ११-'आह' नास्ति B.O २४-०नीति BC. १२-'समानकर्माण' नास्ति A २५-वावी . २१ ૨૨ २३ ૨૪ २५ ०B १५-स इह A. १६-द्रव्यस्य नाम० B. C १०-० ·( ११८ ) [मृगोन भीमः अ.१,ख २०. अ १,पा ६, ख ४ } १ . नाम । प्राधान्येनेदमिति-अयमर्थ उत्तमे प्रकरणे दैवते । प्रसङ्गेन नैघण्टुकशब्दस्य स्व- रूपमुदाहरणं च प्रदर्शयति-'तद्यदन्यदैवते मन्त्रे निपतति नैघण्टुकं तत्'। 'अश्वं न वा'इत्यत्राश्व., उपमानत्वेनोपादानात् । 'मृगो न भीमः' इत्यत्र मृग.। "अश्वं न त्वा वारवन्तं वन्दध्या अग्नि नमोभिः । सम्रान्तमध्वराणाम् ॥ ३ ६ ८ , शुनःशेपस्यार्षम् । अश्वं न त्वा वारवन्तमिति, कल्पितकादित्वाद्रत्वम्, उपमान- भूतस्याश्वस्य विशेषणमिदम् । वालवान् योऽश्वस्तमिव त्वा त्वां वन्दध्यै वन्दितुमि- च्छामः प्रार्थयाम इति वाक्यशेष. । अग्निं नमोभिः स्तुतिभि , सम्राजन्तं राजतिरैश्वर्य- कर्मा सम्यगीशानमध्वराणां यज्ञानाम् । अथवा राजतिर्दीप्त्यर्थ , सम्यग्दीप्यमानम्, अध्व- राणां मध्य इति वाक्यशेषः । सप्तम्यर्थे वा षष्ठी-अध्वरेषु । वालशब्दस्य निगमप्रसक्तस्य निर्वचनम्-वाला दंशवारणार्था भवन्ति, पुच्छवालैह्येश्वो दंशान् वारयति । दंशशब्दस्य प्रसक्तानुप्रसक्तस्य निर्वचनम्- देशो दशतेः,खादनार्थस्य, स हि खादति,प्रासङ्गिकमेतत्। "मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः परावत आ जगन्था परस्याः। मृकं संशाय पविमिन्द्र तिग्म ११ १२ .. । वि शत्रून्ताहि वि मृधो नुदस्व ॥" १-प्रक्रमे A २-०ण्टुकस्य BO ३-[ऋ० १।२७।१] ४-[ऋ० १।१५४१२] ५-'अश्व' नास्ति A ६-कपिलका. B.O ०श्वस्येदू विशेषणम् B_c. ८-'त्वा' नास्ति A ९-०प्त्यर्था BC १०-इत आरभ्य निवचनमित्यन्त पाठो नास्ति BC ११-०लैरश्वो A वामेलह्यश्वो c. १२-दशो १३-इत आरभ्य 'निर्वचनमित्यन्त पाठो नास्ति BC. १४-[ऋ० १०.१८०।२]] ·} ९ कुचर'; ११ 3 ૨ १४ १७ ૨ ૦. ૨] ૨ ૨. २३ अ १, ख. २० ( ११९ ) [मृगो न भीम अ १,पा ६, ख ४ मृगो न भीम इत्यादीन्युपमानभूतस्य मृगस्य विशेषणानि । भीमो भयानको मृगः सिहो व्याघ्र वा कुचर कुत्सितकर्मा प्राणिबिलमुद्दिश्य चरति । गिरिष्ठा पर्वतस्थायी च, स यथा सर्वान् प्रतिवन्धकान् घ्नन् तद्वत् । अथवा कुचरो गिरिष्ठा इतीन्द्रस्यैते वि- शेषणे न मृगस्य, अप्रतिहतगतित्वात् । य. सर्वत्र चरति न क्वचिन्न चारीति गिरिष्ठा-गिरि,घस्तस्मिन् हन्तव्ये तिष्ठतीति गिरिष्ठा , यस्त्वं कुचरो गिरिष्ठाश्च स यथा भीमो मृगस्तद्वत्, परावतो दृरादाजगन्थागच्छ, परस्या. इतीदं विशेषणम, परस्माद्दूरा- दत्यन्तदृरादित्यर्थ । आगत्य च सृकं वज्र संशाय निशाय पवि पवतिर्गतिकर्मा, गन्तारं शत्रूणामुपरि हे इन्द्र । तिग्म तीक्ष्णं तेन विशत्रून् ताळ्हि ताळ्हतिर्वधकर्मा, विविध शत्रून् जहि,ये बलवन्तो ये त्वबलास्तान मृध संग्रामकारिणो विनुदस्व प्रेरयेतोऽपनयेत्यर्थः । मृगादीनां परेण निर्वचनमुच्यते-मृगो माटुंर्गतिकर्मणः, भीमो बिभ्यत्यस्मात, भीष्मोऽप्येतस्मादेव इति प्रासङ्गिकम् । कुचर इति-उपमानभूतमृगाभिधानं चेत् चरति कर्म कुत्सितम् इति निर्वचनम् । अथ चेदुपमेयदेवताभिधानम्-कायं न चरतीति, गिरिष्ठा गिरिस्थायी, यदि मृगस्ततो गिरिः पर्वतो विन्ध्यादिः, स हि समुद्गीर्ण इव भुवः, पर्वाण्यवयवा शिलादयस्तै पर्ववान् पर्वतः मत्वर्थे 'तप् पर्वमरुद्भयाम्' इति प्रासङ्गिक- १-०नमभीतस्य विशे० BC १४-०त्यर्थ २-प्राणीवलयमु० B बिलयमु० ० १५-'वज्र' नास्ति B C. ३-गरिष्ठा BC १६-नीशापय Bc ४-०बन्घान् A १७-पविति० १८-of निघ० २।१४ ६-गिरिस्था A १९-ताहिं ताहेतिवध. ७-'विशेषणे' नास्ति BC २०-'वि०' नास्ति A २१-०येत्यपिनये. A. २२-०वेत्यति प्रा० BC. १०-०चिच्चरतीति B C 'इति' नास्ति A. २३-चोत् BO ११-गिरिस्था: A २५-विन्याद्रि A २६-हुव BC. १२-'यस्त्व कुचरो गिरिष्ठा.' इति त्रुटितो भाति B. २७-[ अष्टा० ५।२।१२२ सूरे वार्तिकम् तनिति १३-'स' नास्ति A ૨૪ ૨૫ ૨૭ O B C ५-यद्वा A ८-यतू B.C ९-सर्व A २४-काम B ·} २ ३ ४ १२ १४ १५ १६ १७ अ १, ख २० ( १२० ) [मृगादिपनिवर्चनम् अ. १, पा ६, ख ४ मेतत् । पर प्रसक्तानुप्रसक्तेन-पर्व पुनः पृणातेः प्रीणातेर्वा । यत्तावद् अर्धमासपर्व पौर्ण- मास्यमावास्याख्यं भवति, तत् पृणातेर्दानकर्मणः, दीयते हि तत्र पितृदेवमनुष्येभ्य , प्रीणा- तेर्वा देवान् दर्शपूर्णमासयोर्देवताभूतानग्न्यादीन् अस्मिन् प्रीणयन्ति इति। तत्प्रकृतीतरत् अङ्गुलिपर्ववंशपर्वादि, कुत सन्धिसामान्यात् । अर्धमासपर्व-मासावयवयो सन्धि, अङ्गुलिपर्वामुल्यवयवयोरेतत्संधिसामान्यम् । मेघस्थायीति, गिरिष्ठा इत्यस्य देवताभिधानत्वेऽर्थकथनम्, मेघोऽपि गिरिरे- तस्मादेव, समुद्गीर्णत्वात् सोऽपि हि समुद्गीण इवान्तरिक्षेण । एवं त्रिष्वपि प्रकरणेषु यो- ऽर्थः स प्रदर्शित । इदानीमेकस्य प्रकरणस्योत्कर्षों द्वयोर्व्याख्या प्रतिज्ञायते । तद्यानि नामानि अग्निर्जातवेदा इत्यादीनि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां प्राधान्येन स्तुतिर्यासां देवतानां तासां देवतानां नामानि यत्र तत्प्रकरणं देवतानां समूहो दैवतमिति, एवं तदैवतमियाचक्षते, तदुपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः-अथातो दैवतमिति । नघण्टुकानि नैगमानीहेड । नघण्टुकानि गौरित्यादीनि द्यावापृथिवीनामधेय- पर्यन्तानि पदान्युच्यन्ते । तानि हि नियमेनान्यदेवते मन्त्रे निपतन्ति । अनवगतसंस्कारा जहादयो यस्मिन्निगम्यन्ते, तन्मध्यमं प्रकरण नैगममित्युच्यते, तस्मिन् भवानि जहादीनि १-प्रीणाते' नास्ति B.O १३-करणेषु BO २-पौर्णमास्याख्य A १४-तथापि A. ३-देवपितृमनु० B 0 १५-इत्यादीना A ४-०र्देवभूतान्यग्न्यादी० A. १६-'प्राधान्येन स्तुतिर्यासा देवताना' नास्ति B. ५-०णयतीति BC 'तासा देवताना' इत्यपि नास्ति A. ६-०पर्व वश.' इति त्रुटित A. १७-निरु० ७ to १२ । ७-'कुत:' नास्ति A. १८-एतद् वाक्य नास्ति A (नघण्टुकानि निघ० ८-०यवपक्षयो B अ०अ० १ to ३) नैगमानि० निघ०अ० ४) ९-०पर्वचाङ्ग• B.0 १९-नैवमुक्तानि A. १०-गिरिस्थ्य A २०-नियतोऽन्य० A. ११-'अपि नास्ति P-C. २१-०देवते B. १२-सममुद्गी• B.O. . २२-जहदादीनि B. c. ૨૦ ૨૧ ૨૨ ·अ १, ख. २०. अ.१,पा.६, ख ४ ( १२१ ) [प्रथमाध्यायसमाप्तिः १ नेगमानि पदानि । इहेति कालः प्रतिनिर्दिश्यते, साकाङ्कत्वाच्च वाक्यस्य व्याचक्ष्मह इति शेष । नघण्टुकानि नैगमानि चेदानी व्याचक्ष्मह इत्यर्थ । इहेहेति द्विवचनं ब्रह्मणाध्या- यान्ते दृष्टत्वात् तदनुकरणेनाध्यायान्तप्रतिपत्त्यर्थम् । ३ ४ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां षष्ठोऽध्याय । - . १-०त्वादन्य वा० B २-इहेति द्वि० BC ३-'तद' नास्ति Bc ४-A पुस्तकेऽत्र भूयान् पाठो दुर्गव्याख्यायास्त- नाम्नैव समुद्भुतो वर्त्तते, तथाहि - "दुर्गवृत्तौ-'त्रिविवा हि शब्दव्यवस्था- प्रत्यक्षवृत्तय , परोक्षवृत्तय , अतिपरोक्षवृत्तयश्च । अत्रोत्कट ('तत्रोक्त०' मु. पा०) क्रिया प्रत्यक्षवृत्तय , अन्तर्लीनक्रिया परोक्षवृत्तय , अतिपरोक्षवृत्तिष्वेष (-षु शब्देषु, मु. पा.) निर्वचनाभ्युपाय । तस्मात्परोक्षवृत्तितामापाद्य प्रत्यक्षवृत्तिना शब्देन निर्वक्तव्या । तद्यथा- निघण्टव इत्यतिपरोक्षवृत्ति, निगन्तव इति परोक्षवृत्ति, निगमयितार इति प्रत्यक्षवृत्ति । यस्मानिगमयितार एते निगन्तव इति नि- घण्ठव इत्युच्यन्ते। उक्तश्च- "वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च, द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ। धातोस्तदातिशयेन योग- स्तदुच्यते पञ्चविध निरुक्तम् ॥” (कारिका, अष्टक ६।३।१९) नाम्नामप्येवम् । तद्यथा प्रत्यक्षक्रियाणि, प्रकल्प्यक्रियाणि, अविद्यमानक्रियाणि । तत्र प्रत्यक्षक्रियाणि-कारको हारक इति । प्रकल्प्य- क्रियाणि-गौरश्व इति । अविद्यमानक्रियाणि- डित्थ कपित्थ इत्येवम्' दुर्ग" । (सर्व चेदं निघण्टुपदव्याख्यानावसरे प्रत्यपादि दुर्गेणेति)। :-इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतौ निरुक्तभाष्यटीकाया षष्ठोऽध्याय समाप्त ।

·No text on this page.

·FRAGMENTS OF THE COMMENTARY OF SKANDASVAMIN ON THE NIRUKTA. PRESERVED AS QUOTATIONS BY DEVARAJA YAJVAN IN HIS COMMENTARY ON THE NIGHANTU श्रीदेवराजयज्वकृतायां निघण्टुटी कायामुछ्नाः श्रीस्कन्दस्वामिप्रणीत- निरुक्तभाष्यसन्दर्भाः। NB-Reference is to the Bib. Ind. Edition of the Nerukta.

·No text on this page.

·अथ स्कन्दस्वामिभाष्यम्। गौ (Ngh I 1)-अस्य स्कन्दस्वामी । 'दूरं गता भवति नैरन्तर्येणात्माकाशादि- वत् । दुरेऽप्युपलब्धेतिक्रियाव्यवहार । अन्यत्रान्यत्र चोपलब्धेदृरोपदेश । प्रत्ययो- पात्तरूढ्यर्थसम्बन्धाच्च गमिरत्र नैरन्तर्योपलब्धिदरविशिष्टं गमनमुपादत्ते । तक्षा परि- व्राजक इति यथा । यच्चास्यां भूतानि प्राणिनो गच्छन्ति । चो वार्थे । गातेर्वा स्तुत्यर्थस्य । गीयते स्तूयतेऽसाविति । गायन्ति वास्यां स्थिता इति गौ । उदाहरणम् । 'गोर्षेदसि इति । गाह पत्योपस्थाने विनियोगात् गार्हपत्यस्य च गवि पृथिव्यां सदनात् गोशब्दस्य पृथिव्य- भिधानत्वनिश्चितैमिति"॥ उर्वी ( Ngh 1 1 )-"छादनार्थ विशिष्टम्” इति स्कन्दस्वामी ॥ अदिति (Ngh 1 1 )-'अदितिरेदीना' इत्यत्र भाष्ये स्कन्दस्वामी । “यद्यपि नअपूर्वात् द्यते क्तिनि 'द्यति-स्यति-मा-स्थाम' इतीत्त्वे रूप सिध्यति । तथापि द्यतेनित्य- मपूर्वादान्धयाच 'दीङ्क्षये' इत्यस्यैवेदं छान्दसं रूपं द्रष्टव्यम् । तथा चोक्तम्- 'न संस्कारमाद्रियेत अर्थों नित्य. (अर्थनित्यः) परीक्षेत' इति ॥" इळा (Ngh 1 1)-"इळश्छान्दसत्वादाकारलोप” इति स्कन्दस्वामी ॥ नितिः (Ngh 1 1)-अस्य स्कन्दस्वामी। निग्मणात् निश्चलत्वेनावस्थानातू इत्यर्थः । रमन्ते वास्यां भूतानि" इति । अन्तरिक्षम् ( Ngh I 3 )-'अन्तरिक्षं कस्मात् -इत्यादिभाष्यस्य स्कन्द- स्वामिग्रन्थो यथादृष्टं लिख्यते-" अन्तरा मध्ये सर्वभूतानां क्षान्तं शान्तं नि क्रियं वा। शान्तमव्यूह विष्कम्भस्थानात्मकत्वात् । अन्तरा इमे रोदस्यौ क्षियतीति वा । अन्तरेमे शोण्याविति वा । एवमनेकविकल्पमुत्तरपद्म । पूर्वशरीरेष्वन्तरक्षयमिति वा । अन्त.- शब्दात् पूर्वपदमक्षयशब्दादुत्तरपदम् । विनाशिष्वप्यविनाशीत्यर्थ.” इति ॥ अध्वरम् (Ngh I. 3)-"अध्वरं यज्ञम्” इति स्कन्दस्वामी व्याख्याति ॥ स्व (Ngh I 4) स्वरादीनि षट् तु भाष्यकारेण स्कन्दस्वामिना च कृतव्या- ख्यानानीति नास्माभिरत्रोच्यन्ते ॥ 3 1 Cf Dhp III 25 2. Ms 1 1 2, 1 5, 4 12, 2 15, Ks 12,311 3 Nirukta, Brb Ind ed p i 7 4 Op cit p i 12 5 N 4 22 8 Cf N 2 1 9 Op Cit 1 14 10 Op Cit 1 15 11 Op Cit 1 15 12 N 2 10 13 Op Cit p 127 14 Op Cut p 1 31 15 Op Cit p 1 32 6 Panını VII 4 40 7 Dhp IV. 26 ·Ngh. I 11 ] ( १२६ ) [वाङ्नामानि साध्या' (Ngh I 5)-'रसाहरणादिकं स्वव्यापारं साध्नुवन्ति संसिद्धं कुर्व- न्ति" इति स्कन्दस्वामी ॥ काष्ठा (Ngh I 6 )—'काष्ठा दिशो भवन्ति' इत्यत्र स्कन्दस्वामी। "कान्वा सर्वमतीत्य स्थिता । आकाशवद् व्यतिरेकपक्षे । अव्यतिरेकेऽपि त एव शब्दादय. सर्वत्र सन्ति संस्थिताश्चेति । उपदिशोऽप्येवमेव । व्यतिरेकेऽपि इतरेतरापेक्षया परत्वापरत्ववत् सर्वत्र व्यवहारोऽस्तित्वमिति"॥ वस्तो (Ngh I 9)-अत्र स्कन्दस्वामी । "वस्तोरितीहशमेवेदं नाम न विभ- क्यन्तरम् । 'दोषा वस्तोहविष्मती घृताची' । 'दोषा वस्तोर्वहीयस प्रेपित्वे'। इति सम- स्तस्यापि दर्शनात् । वस्ते ज्योतिरिति वस्तो । द्योतत इति धौ. । एव सर्वत्र” इति ॥ वासरम् (Ngh I 9)-'वासराणि वेसराँणि' इति भाष्ये स्कन्दस्वामी-"वेस- रशब्दस्यायमेकारस्याकार । सादृश्येन चात्र वर्तते । यथा वेसरो निष्पादकगताभ्यां विरुद्धाभ्यां जातिभ्यामश्वत्वजात्या गर्दभत्वजात्या सम्पन्न । एवं यावत् द्वौ निष्पादको पूर्वभागापरभागौ तद्गताभ्यां विरुद्धाभ्यां शीतोष्णाभ्यां पूर्वभागगतेन शीतेनापरभागगतेन चोष्णेन सम्बन्धाद् वेसरसहशत्वाद् वासरम्” इति ॥ अश्मा (Ngh I I0 )-अत्र स्कन्दस्वामिना मेघत्वेन व्याख्यातम् । उपर , उपल. (Ngh I 10 )-'आ उपर उपल इत्येताभ्यां साधारणानि पर्वत- नामभिः' इत्यादिभाष्यस्य स्कन्दस्वामिग्रन्थ । “आ उपर उपल इति । आङ् अभिविधौ। मर्यादायामित्यन्ये । विना उपर उपल इत्येताभ्यां साधारणानीत्यर्थः । आ उपरादिति वक्तव्ये उभयोरुपादानं रलयोरविशेषत्वप्रदर्शनार्थम्। तयोश्चैकनिर्वचनत्वप्रदर्शनार्थमेक- योगपक्षत्वं चाङ्गीकृत्याह । 'उपर उपलो मेघो भवति' इति । वक्ष्यमाणनिगमापेक्षया उप- लशब्दस्य च पाषाणे प्रसिद्धत्वात् । 'तेषामुपर स्थविष्ठो मध्यम' इति । तत् सवातशब्द पर्वत उपलशब्दवाच्यत्वेन प्रसिद्ध एवेति मेघग्रहणं कृतम् । मर्यादापक्षस्य च मेघग्रहण- मेव लिङ्गमिति उत्तराणि मेघस्यैवेति। यदा पर्वतस्तदा उपेत्य रमन्ते ह्यस्मिन् अभ्राणीति । मेघपक्षे आप इति । अभिविधिपक्षे नेदं निर्वचनम्" इति ॥ अहिः (Ngh I 10 )—अत्राहिशब्दं मेघनामत्वेनाभाषयत् स्कन्दस्वामी । वाङ्नामानि (Ngh I 11)—'वाङ्नामान्युत्तराणि' इति भाष्ये स्कन्दस्वामी । 1 Op Cit p i 38 8 Op Cıt p i 56 9. Op Cit p 1 63 3 0p Cit. p 1 41 4 RV VII 1 6 11 N 221 5 RV I 104 ] 12 Op Cit_p 1 68 60p Cit p 1 54 13 Op Cit p 7 N 47 14 N 221-3 - 2 N 2 15 10 N221 1 70 AALMANDAL ·[सुखम् Ngh I 12 ] ( १२७ ) "उत्तराणि सप्तपञ्चाशत् श्लोका इत्यादीनि वाङ्नामानि । उच्यते इति वाक् इन्द्रियम् । सत्कार्य शब्दोऽप्युच्यते इति वाक् । उच्यतेऽनया अर्थ इति वाक् । स्तनयित्नुलक्षणा माध्यमिका साप्युच्यते इति वाक् । तद्धिष्ठात्र्यपि देवता वागिष्यते । सर्वतश्चास्या मेघ- हेतुत्वाद् मेघनामभ्य उत्तरीणीति"॥ स्वाहा (Ngh I 11)-अस्य स्कन्दस्वामी । “स्वाहेत्येतत् स्वाहाकृतिशब्दस्य पूर्वपदं स्वाहाकारान्तो होममन्त्राणां कर्तव्य । 'न ह वै आहुतयो देवान् गच्छन्ति य अव- षट्कृता वा अस्वाहाकृता वा भवन्ति' इति श्रुति । स्वाहाकारस्य सम्प्रदानत्वेन मन्त्रान्ते- ऽवश्य भावित्वात् । अयमर्थो यस्यान्ते श्रूयते स होममन्त्र शोभनमर्थमाह । अथवा प्रजा- पते स्वा आत्मीया वागाहेति स्वाहाकाररूपा वाक् प्रजापतिसृष्टेत्यर्थ । अथवा स्वं प्राहेति यजमानस्य । स्वयं हविर्देवतायै दत्तं तदुद्देशेन त्यागात् । तस्य यजमानो सौवं प्राहेति स्वाहा । सम्प्रदानत्वं स्वाहाकारस्य स्पष्टमनेन प्रकारेण दर्शितं स्वाहुतमित्यादिना । अथवा यदनेन स्वाहाकारेण जुहोति तदेव सुष्ठु मर्यादया जुहोतीति । एवं च सति पूर्वकाणि निर्वचनानि बम । इदं तु जुहोतेरिति”॥ धिषणा (Ngh I 11)-इत्यत्र स्कन्दस्वामिना पठितात् “धिपि धारणे” इति ॥ गल्दा (Ngh I 11)-"गल पूरणार्थ.” स्कन्दस्वामिनोक्त ॥ क्षद्म (Ngh I 12)-"क्षद स्थैर्ये (सौ)” इति स्कन्दस्वामी । मधु (Ngh I 12 )-"मेघोद्रवर्ति सलिलं मध्वित्युच्यते । तत्र पुनर्वद्युतात्मना दह्यमानं सर. स्वर्णन तद्गतेनैव वायुना ध्मायमान धमति । 'धमतिर्गतिकर्मा' वा। अन्त- तण्यर्थों नि.कालेन द्रष्टव्य । निर्धाम्यते नि कल्यते हि तन्मघात् । यद्वा 'मद तृप्तौं । अस्माद् बाहुलकावु-प्रत्ययो धान्तादेशश्च । माद्यन्ति हि तेन पीतेन प्राणिन । यद्वा मधुव- त्स्वादुत्वात् मध्वित्युच्यते " इमानि स्कन्दस्वामिनिर्वचनानि ॥ अहि' (Ngh I 12 )-'पृथिव्या नि शशा अहिम्' इत्यत्र " 'शश प्लुतगती' अन्तर्णीतण्यर्थः । निर्गमभूमौ पातनमुच्यते । अहि मेघ वृत्रमित्यर्थ "-इति स्कन्दस्वामि- भाष्य में। सुखम् ( Ngh I 12 )-'सुखं कस्मात् । सुहितं खेभ्ये । इति भाष्ये स्कन्द- स्वामी । “सुष्ठु हितं खेभ्य । नेयं हितयोगलक्षणा' इन्द्रियाणामचैतन्यात् सुखादिभि- 1 Op Cit p 1 75 8 Cf Dhp X 165 2 शत० ब्रा० ९, ३, ३, ६, १४ । 9 Op Cit p 1 101 3 Op Cit 10 RV I 801 p 84 4. Op Cit. P 91 11 Dhp I 762 5 Op Cit p 91 12.0p Cit P 1 110 6 Op Cit p 1 98 13 N 3 13 7. Cf Ngh II. 14. 1498.88 1 1 ·Ngh I 14 ] ( १२८ ) [दधिकाः रसम्बन्धात् । अत इयं 'हेतौ पश्चमी' । इन्द्रियविषयसन्निकर्षस्य सुखहेतुत्वातू उपपद्यते । इन्द्रियाणां हेत्वर्थकयथाश्रुतसम्बन्धानुपपत्तेश्च सम्बन्धयोगपदार्थान्तराध्याहार ।, अति- शयेन हित पुरुषस्य खेभ्य ख-हेतुकमित्यर्थ । हित वा पुरुषे आत्मधर्मत्वात् सुखा- दीनां धर्माधिकरणत्वाञ्च धर्मिणाम् । अथवा खेभ्य इति चतुर्युव । ख-शब्देन च आत्मा मनसा सयुज्यते मन इन्द्रियेणेति सम्बन्धात् पुरुष एवोच्यते । इति यथाश्रुतसम्बन्ध । तथा चोपनिषद् । 'वर्ण्य स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यो यथा भुरेंः'। क्षुराधाने अव्य- वहितं स्यादित्युपलक्ष्य प्राणान्ते च प्राणानां भवतीति प्राणादिशब्दस्तस्योहसिद्धं दर्श- यति । ‘ख पुन खनैते ' । उत्पूर्वस्य उत्खनति विनाशयति । किम् परब्रह्मप्राप्तिसुखम् । कथं कायसुखप्रवृत्तेरधोगमनात्" इति ॥ क्षत्रम् ( Ngh I 12 ) " 'क्षद स्थैर्ये” इति स्कन्दस्वामी । यादु ( Ngh I 12 )-'ददाति मह्य यादुरी' । इत्यत्र स्कन्दस्वामी-“यादुरी- त्युदकनाम । रो मत्वर्थीय” इति। मह ( Ngh I 12 )-'महो अर्ण' इत्यत्र "मह उदकनाम” इति स्कन्दस्वामी । 'महोभ्य. स्वाहा' इति च । यव्या ( Ngh I 13 ) 'वियुते ॥ २ इत्यस्य निर्वचने स्कन्दस्वामिना प्रतिपा- दित ।" 'यु मिश्रणे१२ इत्यय पठ्यते, प्रयुज्यते च । 'जनयत्यै त्वा सयौमि' इति । तथापि पृथग्भावेऽपि वर्तते । न चाय वेरुपसर्गस्यार्थ । केवलस्यापि दर्शनात् । "युतं धनमस्य'। 'युतं भोजनमस्य' । 'युतोऽयम्' इति । पृथग्भूत इति गम्यते” इति ॥ वर्य' ऋतावर्य ( Ngh I 13 )-अत्र स्कन्दस्वामिना 'नदीनाम' इति नोक्तम् । अर्वा ( Ngh I 14 )-'अर्वैररणवान्' इति भाष्ये स्कन्दस्वामी । “भाष्ये तु अर्वेररणवान् इत्यर्थप्राप्तवचन द्रष्टव्यम् । अतरन्तीतण्यर्थाद्वा । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते इति वनिनि रूपम् । प्रेर्यते कशादिना प्रतिक्षणं पार्णयादिनेति वा" दधिक्राः ( Ngh. I 14 )-अत्र स्कन्दस्वामी-“दधिकाः । धत् धारयत स्वारोहिणं कामति । द्धत् क्रन्दति हर्षार्थ तुषारवं करोति । दधदित्याकारी भवति । 1 Cf Pa II 32.41-25 10 Ts 74 14 1 2 The quotation is untraced 11 Op Cit P 1117 3N 3 3. 12. N 425 4 Op Cit P 1 114 13 Dhp II 28 5 Cf Dhp I. 51 खद स्थैर्ये । 14 Op Cit p 1. 182 6. Op Cit P. 1 114 15 Op Cit p 7 RV I 126 6 16 Cf N 10 31 80p Cit.P.1 115. 17 Pa III 275 9. RV. 1.3.12. 18. Op. Cit. p. 1. 144. 1 140 ·इति। Ngh II 3 ] ( १२९ ) [मनुष्या अधिष्ठितम्, ईषद्वनतमध्यभाग' । उद्धतकन्धर । कुञ्चितघोण । स्तिमितचक्षु । कर्ण- शुक्तिकाकारो भवति" इति । 'नियुतो वायो ( Ngh I 15)-"अप्-प्रवृत्तौ तृणपर्णानामवादे सञ्चरणान्मि- श्रणान्नियुत” इति स्कन्दस्वामिग्रन्थों । 'जमत् ( Ngh I 17)-अत्र स्कन्दस्वामी-"तावन्त्येवोत्तराणि जमदित्यादीनि ज्वलतो दीप्तिमत सत्त्वस्यनामधेयानि घृणि ( Ngh I 17 )-'आणि ' इत्यत्र, "ज्वलनामसु क्रोधनामसु च पाठा- दनेकार्थत्वम्” इति स्कन्दस्वामिवचनात् । 'अध्यायपरिसमाप्तिसूचनं द्विर्वचनं, श्रुतौ तथा दर्शनातू -इति अत्र स्कन्द- स्वामी । “अन्यत्रापि स एव सर्वत्र । यद्वा, द्विरुक्त-पदस्य शब्दशास्त्रे । 'तस्य परमा- ट्रेंडित' । इति महासङ्घाकरणस्य प्रयोजनं वर्णितम् । 'अन्वर्थसज्ञानम्, आम्रड्यते अधिकमुच्यते' (भा० ८, १,२) इति । 'कर्मनामान्युत्तराणि' इति भाष्ये स्कन्द स्वामी । “ज्वलनकर्मसम्बन्धात् आह कर्मनामान्युत्तराण्येव षड्विशति । अप अप्न" इत्यादीनि । व्रतम् (Ngh II 1)-अत्र स्कन्दस्वामी । "व्रतमिति कर्मनामेति । कर्त्तरि सत इति कृतव्याख्यानम् । तद् द्विविधम् । शुभमशुभं वा । वृणोति निबध्नाति कर्तारम्। तथा च श्रुति 'ते विद्याकर्मणी सम त्वारभते पूर्वप्रज्ञा च'-इति । 'इदमपीरद् व्रतम गुडलवणस्यादिविषयनिवृत्तिरूपं कर्म । 'एतस्मादेव' रूपसामान्यात् । प्रसक्तं व्रतं निरुच्यते । 'वारयतीति संत । निवृत्तिरूपो हि सङ्कल्प । ततिक्रम्य प्रमादात प्रवर्त्तमानं पुरुषं वारयति" इति । कर्वम् (Ngh II 1)-अत्र स्कन्दस्वामिभाष्यम् । “कर्वमिति कर्मनाम" इति कृत्वी (Ngh II 1)-अत्र स्कन्दस्वामिभाष्यम् । “कृत्वीति कर्मनाम । कर्मणि धने निमित्ते धनार्थ यत् कर्मेत्यर्थः । कर्मात्र संश्रीम. संग्रामार्थमाजि स्यात्” इति । कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वते' इत्यत्र तु त्वान्तं तथा स्कन्दस्वामिना व्याख्यातत्वात् । मनुष्या (Ngh II 3)–'मत्वा कर्माणि सीव्यति' इति भाष्यस्य (भाष्ये) स्कन्द- 1 Op ent 10 Cf Brah U 4 4 2 त विद्या- 2 Op eit p 1 153 कर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च। 8 Op cit 4 of RV VI 55 I b, N 59 12. Op Cit 5 Op cit 13 Op Cit p 1 168 6 Pa VIII 1 2 14 RV x 17 2 b, N 12 10b 7 Op cut p 1 162 15 Op Cit p. 1 160 6 N.307. 9 Op. Cit p 1. 163 , १४ P 1 146 p 1 169 11 N2 13 P.1 165 p 1 161 8 N 31 ·--- , Ngh II 3 ] ( १३० ) [पञ्चजना' स्वामी । “मत्वेत्यादिना मने सीवेश्च द्विधातुजत्वं प्रदर्शयति । ज्ञात्वाऽनेनेदमिति साध्यसा- धनभावं कर्माणि सीव्यन्ति सन्तन्वन्ति यथा पादय मनस्यमानेन प्रजापतिना सृष्टा । मनस्यति कस्मिन्नर्थे । इत्याह । प्रशस्तीभावे । प्रशंसायां मत्वर्थीय. । प्रशस्त मन प्रसन्नं सन्त्रप्राधान्यात् ! अत प्रसन्नमनस्केन सृष्टा इत्यर्थ । तथा च श्रुति । 'स पितृन् सृष्ट्वा मनपरनु मनुष्यानसृजत'-इति । नित्यपक्षेऽप्यसति स्रष्टरि कार्ये सौम- नस्यं दृष्ट्वा सृष्टिकारणानुविधायित्वात् कार्यस्य वा । 'मलो॥तावञ्यतौ षुक् च' इति वैयाकरणा । जातिश्च प्रत्ययान्तोपाधि । मनोरपत्यं जातिश्चेत्येतौ । अपत्यमात्रविवक्षा- यामन्तरेण च जाति भवति मानव" इति । चर्पण (Ngh II 3)-'पिता कुटस्य चर्षणि' । इत्यत्र "चाययिता द्रष्टा" इति स्कन्दस्वामिना व्याख्यातम् । पञ्चजना (Ngh II 3) अरय स्कन्द स्वामी-“पञ्चजना इत्येतस्य सन्दिग्धस्य विवेकार्थ निगमा भवन्ति । सन्देहश्च मनुष्यनामसु पाठात् । पञ्चशब्देन समानाधिकरण । तत्र यदि देवदत्तादिपञ्चकविषय स्यात्, गन्धर्वादिपञ्चकविषयो वा, न मनुष्यमात्र- नामविषयतात्र रयात् । मनुष्यमात्रनामैतदित्याचार्यमतान्तरप्रदर्शनाय पदद्वयमिदं मनु- प्यपदार्थे वर्तते इति । वैचित्र्यप्रदर्शनार्थ उपन्यासः । न मनुष्यनामत्वेन च द्रष्टव्य एकीयमतेन चासो देताया उच्यते । तत्र पक्षे नागाना गन्धर्वेषु, यक्षाणामसुरेषु, पिशाचाना रक्ष स्थन्तर्भावदृष्टत्वाविरोधात् । तदद्य वाच । सौचीकस्याग्रे विश्वेषां देवानां संवादो होतृजपश्चायम् । तद् अद्य अस्मिन् कर्मणि वाचो माध्यमिकाया प्रथममुत्कृष्टं स्वरसौष्टवार्थसदनत्वदेवताविशिष्टं मंसीय जानीय । येनाज्ञानेनासुरा यज्ञविघ्नं कुर्वन्त , हे देवा । अद्य तानभिभवेम । हे ऊर्जाद । उत अपि यशियास , यज्ञस्य सम्पा- दयितार पञ्चजना आचार्यमतेन ऋत्विङ्मनुष्या। यमव्यवस्थपतीयौ निषादानां यज्ञ- सम्पादित्वमान्त शूद्रस्याप्योदनसवे, 'आयुरसीति शूद्राय प्रयच्छति, तत्ते प्रयच्छामीति शूद्र प्रतिगृह्णाति' इत्येवमादिना । तथा 'दासी पिनष्टि पत्नी वी' इत्यत्र दास्यादेर्व्यापारा- दप्येवं यज्ञसम्पादित्यमेकीयमतेन । पञ्च यज्ञाङ्गभूता देवगन्धर्वाद्य साधनभावेन यज्ञ- सम्पादिन । अत उच्यते । 'मम होत्रं जुध्वम्' । होतृकर्म जुषध्वम् । सम्पादयतेत्यर्थ । 1--cf TB 2 3 8 p 224 --स पितॄन् सृष्ट्वा मनस्यैत् । तदनु मनुष्यानसृजत । 2. Pa IV 1 161 3 Op Cit_p 1 177 4 RV 1 46 4 C, N 524 5 Op Cit"p 1 130 6 RV X53 4 N 38 7 The quotation is untraced 8 Āp Ŝr Sū I 21 8 Cf Bharadvaja sr Su 1 24 1 पत्नी पिनष्टि दासीवा। Hıranyakesi ST sū I 5 ·Ngh II 7 ] ( १३१ ) [श्रव अन्ये मन्यन्ते । यदेकीयमतं यच्चौपमन्यवस्य तदुभयमप्याचार्यस्येति । तथा च मन्त्रया- ख्यानम् । पञ्चजातयो ब्राह्मणादयो यज्ञिया गन्धर्वादय सर्वेऽपि होत्रु ससयन व्यापारण सेव्यध्यामिति । सम्प्रत्ययासाधारणं मनुष्यमात्रनामत्वेनैव निगमं दर्शयति । 'यत्पाञ्चज- न्यया विशी' । पूगाथस्यार्षम् । यद् यदा पाञ्चजन्यया पञ्चजनेषु मनुष्येषु भवया विशेति पञ्चभिरपि मनुष्यजातैरित्यर्थ इत्यादि । पञ्चेति निर्वाच्यम् । पृक्तति निर्वचनम् । मवयेति विषयकथनं सम्बन्धवत् । सर्वलि रित्याह । 'लिङ्गत्रययोगेप्यविशिष्टों' इति । ननु पलादी- न्यप्यवशिष्टानि । उच्यते । प्रत्ययोपात्तरूपसम्बन्धस्यार्थाभिधानादको इत्युक्तम् । आप च (न) या पृक्ता सापञ्चेति किन्तु या पञ्च सा पृक्तति तदन्यत्र एकपद निरुक्तव्याख्या- नम् । यत्पाञ्चजन्ययेत्यस्य द्वितीयपादादिव्याख्यानं चास्माकमत्रानुपयुक्तत्वान्न लिखितम् । कक्ष्या (Ngh II 5)-कश्या प्रकाशयन्त्यनुष्ठानफलेन फलेन वा कर्माणि । ख्याते. कक्ष्यशब्दनिर्वचनम्” इति स्कन्दस्वामी। कश्यशद्धनिर्वचनपरे भाष्ये स्कन्द- खामिग्रन्थ । 'ख्या प्रकथेने'इत्यस्मात् स-प्रत्यये निरर्थको निनिमित्तकोऽसौ स यकारा- कारयोर्लोपोऽभ्यासविकारश्च द्रष्टव्य" इति । जुषते (Ngh II 6)-"जुपते हयति इति पाठाद् जोष काम ” इति स्कन्द- स्वामिभाष्यम् । छन्त्सत् (Ngh II 6)-अत्र “मन्यते छन्त्सत् चाकनत् इति कान्तिकर्मसु पाठात्, 'तदिन्मे छन्त्सद् वपुष' इति प्रयोगदर्शनाच्च छदि. कान्त्यर्थ.” इति स्कन्दस्वामि- भाष्यम् । अन्ध ( Ngh II 7 )-आभिमुख्येन हि ध्यातव्यं सर्वणानं प्रीते शरीरस्थितेश्च तदायत्तत्वात्” इति स्कन्दस्वामी । श्रव ( Ngh II 7 )-'उप प्रयोभिरा गतम्' इत्यादिषु निरुक्तटीकायां स्कन्द- स्वामिना "प्रय इत्यन्ननाम” इत्युच्यते । तथाच 'अक्षिति श्रव' इत्यादिनिगमेषु वेदभाष्ये, "श्रव इत्यन्ननाम” इति स्पष्टमुच्यते । निरुक्तटीकायां तूभयथा । अत. 'प्रय.', 'श्रेवे.' शब्योरुभयोरप्यन्ननामत्वं स्पष्टम् । 1 RV VIII 63 7a, N 38 8 Op Cit 1 202 2 Cf N 38 9 Op Cit 1 2016 3 Op cit p 185-7 10 RV I 2 4b 4 Op Cit 11 RV I 40 4b 5 Dhp II 51. 12 N 103 6 0p Cit 1201 13 •Op Cit 1 205-6. 3 RV X.32 3 , 1 P 1194 ·Ngh, II 7. ] ( १३२ ) [नृम्णम् १ पृक्ष' (Ngh II 7)-'त्रि. पृक्षो अस्मे अक्षरेव पिन्वतम्' इत्यत्र स्कन्दस्वामि- भाष्यम् । “पृक्षा अन्ननामैतत् पठन्ति । 'पृक्षो भरन्त वाम्' इत्यादिषु बहुवचनान्तस्य सामानाधिकरण्यदर्शनात् बहुवचनान्तं द्रष्टव्यम्” इति । सिनम् (Ngh II 7)-"सिनाति बध्नाति क्षुधा विनश्यन्ति भूतानि धारयति" इति स्कन्दस्वामी। धासि. (Ngh II 7)-अत्र "धासिरननाम । इह तु पयस आसन्नकारणत्वात् गोषु प्रयुक्त" इति स्कन्दस्वामी। ऊ (Ngh II 7)-"ऊर्जयति प्रचलति प्राणयति वलवन्त प्राणवन्तं वा करो- तीत्यर्थ । 'पक्वमिति वा पक्कशब्दस्य पकारलोपं कृत्वा क्वशब्दं व्यत्यस्य वकारस्योरि कृते रुगागमे चोगिति भवति । 'सुप्रवृक्तमिति वा वश्चेरशब्दलोपे कृते, संयोगादिलोपे कृते, अकारस्योपरि रुकि ऊत्वे च कृते ऊर्गिति भवति । सुष्ट्विदं हि तद्भवति मृदुत्वात्” इति स्कन्दस्वामिग्रन्थ.। अविष्यन् (Ngh II 8)-अत्र च "अविष्यन्नत्तिका भक्षयन्नित्यर्थ.” इति स्कन्दस्वामी। पाज (Ngh II 9)-समिद्धस्य रुशदर्शि पाज.' इत्यत्र स्कन्दस्वामिना "पाजो बलम्” इत्येतावदेवोक्तम् । न तु बलनामेति । वाजशब्दे तु । 'परि तु । 'परि वाजेषु भूषथः । इत्यत्र “बलनामैतत्” इत्युक्तम् । 'अत्यं न मिहे वि नयन्ति वाजिनम् । इत्यत्र । 'अत्यं न वाजं हवनस्यद रथम् । इत्यादौ च ऋग्भाष्ये वाजशब्दोपरि "अपि बलनाम" इत्युच्यते । शर्द्ध (Ngh IT 9)-"शर्द्धतिरुत्साहार्थ.” इति स्कन्दस्वामी । नृम्णम् (Ngh II 9)-"नृन् शत्रुभूतान् प्रति नमात । ण्यर्थो वा नमि । नम- यति प्रव्हीकरोति” इति स्कन्दस्वामी। 'इन्द्र नृम्णं हि ते शव' । इत्यत्र ऋग्भाष्यम् । “यस्माच्छत्रुभूतानां मनुष्याणामपि नमनकरणं तव बलम्” इति । - ९ १०॥ 1 RV 1344d 4 Op Cit 1 2. RV V 738b 3 0p Cut p 1 206 p 207 5 Op Cit P 208 6 Op Cit. p 1209 7 Op Cit P 1 214 8. RV V 120 9 RV III 129c 10 RV I 64 60 11 RV I 52 le 12 Op Cat P 1 216 13 0p Cit P 1217 14 RV 18030 15 Op Cit_P 1 217. 1 ·- Ngh. II 14 ] ( १३३ ) [म्यक्षति शुष्मम् (Ngh II 9,)-"परस्परसांयोगिकमापि वलं विशेषयति उपमेययती- त्यर्थः” इतिस्कन्दस्वामी । दक्ष (Ngh II 9)-"दक्षतिरुत्साहार्थ ” इति स्कन्दस्वामी । 'मित्र हुवे पूतदक्षम्' । इति भाष्ये स्कन्दस्वामी । “दक्ष इति सकारान्तं बलनाम” । राध (Ngh II 10)-"राधनुवान्त साध्नुवन्ति धर्मादीन् पुरुषार्थान्” इति स्कन्दस्वामी। वृत्रम् (Ngh II 10 )-अत्र स्कन्दस्वामिना “वृत्रं धननाम” इति व्याख्यात- त्वात् केषुचित् कोशेषु दृश्यमानमपि “वित्तम्' इति न पठनीयम् । उस्रा (Ngh II 11)-"उत्स्राविणोऽस्यां भोगास्ते ऊर्ध्व स्रवन्ति गच्छन्ति क्षीरदधिनवनीतक्रमेण” इति स्कन्दस्वामी। वनुष्यति (Ngh II 13)-'वनुष्यतिर्हन्तिकर्मा' इत्यत्र स्कन्दस्वामी । “वनोते. कण्ड्वादिप्रक्षेपाद् यक्प्रत्ययः । तत्सन्नियोगेन च वनुभावो द्रष्टव्यः” इति । घृणि. (Ngh II 13)-'मा हृणानस्य' इत्यत्र भाष्ये "हृणिरिति क्रोधनामसु पाठात् हरति क्रोधार्थोऽपि गम्यते” इति स्कन्दस्वामी । वर्तते (Ngh II 14)-अत्र 'वर्तते' इत्यादीनां गत्यर्थानां गतिकर्मकत्वं स्कन्द- स्वामिना प्रतिपादितम् । अनेकार्थत्वाद्वा गतिकर्मत्वम् । शवति (Ngh II 14 )-"शव गतौ शु गतौ” इति स्कन्दस्वामी । कण्टति (Ngh II 14 )-"कण्टति पश्यति परान्” इति स्कन्दस्वामी । बिस्यति (Ngh II 14)-अत्र “बिस्यतिर्गतिकर्मसु पठ्यते” इति स्कन्दस्वामी। ऋग्भाष्ये 'विस्यति मिस्यति' इमौ नैरुक्तधातू । कवते (Ngh II 14)-"कवतेर्गतिकर्मण कबन्धमुदकम्” इति स्कन्दस्वामी । सक्षति (Ngh II 14)-"सक्षते सचतेर्वा गतिकर्मणो रूपम्” इति स्कन्दस्वामी। म्यक्षति (Ngh II I4)-"म्यक्षेतिकर्मणो रूपम्” इति स्कन्दस्वामी । 1 Op Cit P 1218 10 RV I 2520 2 RV 127a 11 Op Cit P1 234 3 0p Cit P 1219 12 Op Cit P 1 239 4 Op Cıt P 1 226 13 Op Cit P 1 241 5 Op Cit P 1 229 14 Op Cit 6 0p Cit P 1 230 15 Loc Cit 7 N 52 16 Op Cit p 1 243 8 Cf Pa III 1 27, कण्ड्वादिभ्यो यक् '17 Op Cit p 1 244 9 Op Cıt P 1 233 18 Log Cit p 1 242 .

·Ngh II 14 ] ( १३४ ) [जेहते सचति (Ngh II 14 )--"सचत्यृच्छतीति गतिकर्मसु पाठात्” इति स्कन्दस्वामी धमति (Ngh II 14)-"धमि सौत्र"इति स्कन्दस्वामी । ऋण्वति (Ngh II 14)-"ऋण्वतिर्गतिकर्मा । अन्तीतण्यर्थ । विविध गमयति" इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । ऋणोति (Ngh II 14)-"ऋणोतिर्गतिकर्मा” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । स्वरति (Ngh IT 14)-अत्र “गतिकर्मा” इत्युक्तं स्कदस्वामी (०मिना) । रीयते (Ngh IT 14)-"रीयते रेजतीति गतिकर्मसु पाठात गत्यर्थ ” इति स्क- न्दस्वामिभाष्यम् । रेजति (Ngh II 14)-"चलति गच्छतीत्यर्थ” इति स्कन्दस्वामी । अरुषति (Ngh II 14)–'पू नीचीरग्ने अरुषीरजानन्' । इत्यादिषु स्कन्दस्वामि- भाष्यम् “अरुषतिर्गतिकर्मा ” इति दृष्टम् । 'युञ्जन्ति बृध्नमरुषं चरन्तम्' इत्यादौ द्वित्रयो. प्रदेशयोः "अरुष्यतिर्गतिकर्मा" इत्यपि । ईषति (Ngh II 14 )-" ईषतीति गतिकर्मसु पाठात्” इति स्कन्दस्वामी। ईखते (Ngh II 14)-अत्र “ईवतिर्गतिकर्मा" इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । जगन्ति (Ngh II 14)-अत्र "जगतेर्गतिकर्मण एतद्रूपम्” इति स्कन्दस्वामि- भाष्यम् । वहते (Ngh II 14)-'वैश्वानरं मातरिश्वा परावत.'इत्येत्र परापूर्वस्य वहतेर्ग- तिकर्मण. परावच्छब्द " इति स्कन्दस्वामी । रथयति (Ngh II 14)-"रहतेर्वा रथा। रहणं गमनमिच्छतीति क्यचि रथी- यतीति प्राप्ते रेफ उपजन ईडाभावश्च पृषोदरादित्वात्" इति स्कन्दस्वामी । जेहते(Ngh II 14)-"ओ हाङ्गतावित्यस्य रूपम्” इति स्कन्दस्वामी। 1 Opent 1244. 11 Op Cıt P 1 249 2 Op Cit p i 246 12 Op Cit P 1250 3 Op Cit p 1 247 13 Op Cit p 1 251 4, Loc Cit 14 Op Cit p 1252 5 Loc Cit 15 RV VI 84d 6 Op Cil p 1248 16 0p Cit P 1253 7 Loc Cit 17 Cf Pa VI 3 109 8 RV I72 10d. पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् । 9 Op Cit p 1 249 18 Op Cit_1253 10 RV. 1.6 10 19. Loe Cit.

·Ngh I 17 ] ( १३५ ) [समोहे " जमति (Ngh II 14)-"जामिर्जमतेर्गतिकर्मणः” इति स्कन्दस्वामी । जिगाति (Ngh II 14)-"जगतीति पाठान्तरम्” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । द्रमति (Ngh II 14)-"द्रमतिर्गतिकर्मा” इति स्कन्दस्वामी । क्षिपूनामानि (Ngh II 14)-'क्षिप्रनामान्युत्तराणि षड्विशति 'इत्यत्र भाष्ये "गु- णस्य चैतानीति क्षिपस्य तद्वतो वा नामधेयानि । तथा च वक्ष्यति। 'भुरण्यु ''शकुनि. इति स्कन्दस्वामी। भुरण्यु (Ngh II 15)–'येना पावक चक्षसा' इत्यत्र स्कन्दस्वामिना "भुर- ण्यति शीघ्रकरणार्थे” इति प्रतिपादितम् । तत्र भुरण्यशब्दस्य शीघ्रविशिष्टगमनादिक्रि- याकर्तरि सत्वन्येव वृत्ति । श्रीणन्नुप स्थाद्दिवं भुरण्यु'। इति निगम । “भुरण्यतेर्गति- कर्मण इदम् । क्षिप्रनाम वा” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । आशु (Ngh II 15)-"आशु इदं क्षिप्रनाम क्षिप्रगामी” इति स्कन्दस्वामिभा- ष्यम् । तथा च स्कन्दस्वामी । 'एमाशुमाशवे भरे'। इत्यत्र ऋग्भाष्ये "आशुमिति क्षिप्रनामैतत्" प्राशु (Ngh II 15)–'हस्तो हन्ते । प्राशुहनने' इति भाष्ये “प्राशु क्षिपू." इति स्कन्दस्वामी। आसात् (Ngh II 16)-"आसादित्यन्तिकनाम” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । अम्बरम् (Ngh II 16)-स्कन्दस्वामिव्यतिरिक्तभाष्यकारमते । स्कन्दस्वामी तु "अन्तरिक्षनाम" इति । मीळ्हे (Ngh II 16 )—'स्वर्मीळ्हें ५। स्वरित्युदकनाम । उदकार्थे संग्रामे आजौ अन्यस्मिन्नपि संग्रामे” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । स्पृध (Ngh II 17)-"स्पृध इति संग्रामनाम । तत्करोति (३,१,२५,वा,२) इति णिजन्तात् क्विप् । संग्रामकारिण इत्यर्थ ' इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । मृध (Ngh II 17 )-"मृधिर्हिसार्थ.” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । समोहे (Ngh II 17)–'अधिंगव ओहम् । इत्यादौ “वहेरिदं रूपम् इति स्कन्द- स्वामी। "१ इति। 1] N 17 1 Op Cit_P 1 254 2 Op Cıt P 1 255 3 Op Cit P 1 256 4 N 39 5 Op Cit P 1258 6 RV 1 50.6a 7. RV. 1 68 la 8 Op Cit. P 1 261 9 RV 147a 10, 0p Cit P 1. 262 12 Op Cit 1 262 13 0p Cit P 1264 14 0p Cit P.1265 15 RV I 63.6 16 Op Cit P 17 Op Cit P 1 272 18 Loc Cit. 19. RV 161 20 Op Cit P 1 273. 1 271 ·Ngh III 3 ] ( १३६ ) [बृहत् नक्षति (Ngh II 18)-"इन्वति नक्षतीति व्याप्तिकर्मसु पठितस्य इकार आगम- श्छान्दस.” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । आपान. (Ngh II 18)-"'आप्लव्याप्तौ शानच् । अन्ततेर्वधकर्मणस्तद्रूपम्” इति स्कन्दस्वामी। वधकर्माण (Ngh II 19 )-"व्याप्तिकर्मसु शाकपूणेरतिरिक्ता एव विव्याक., उरुव्यचा , विवे” इति स्कन्दस्वामी। स्नेहयति (Ngh II 19 )-"स्नेहयतिर्वधकर्मा” इति स्कन्दस्वामी । वियात (Ngh II 19 )-'तत्र वियात इत्येतद् वियातयत इति वियातयेति वो' इति भाष्ये स्कन्दस्वामी तस्य समाधिमर्थ व्याचष्टे । "वि पूर्वस्य यातयतेर्वा ये प्रत्यये वियातय इति भवति धारय पारय इति वत् तस्य सम्बोधनं वियातयेति । वियातयितरिति वा पाठान्तरम्” इति । शम्नाति ( Ngh II 19 )-"शनाते हिसार्थस्य" इति स्कन्दस्वामी । मिनाति ( Ngh II 19 )-"मिनातिबंधकर्मा” इति स्कन्दस्वामी। कुलिश' ( Ngh II 20 )-"कुलपर्वतान् श्यति पक्षच्छेदेन तनूकरोति” इति स्कन्दस्वामी। पति (Ngh II 22 )-"अत्र पातेय॑न्ताद् बाहुलकात् डति रूपसिद्धिश्च" स्कन्दस्वामिना उक्त । इन -अर्थस्तु तत्रेन इत्येतत्सनित' इत्यत्र स्कन्दस्वामिना विस्तरेणोक्त । कृधु ( Ngh III 2 )-"निकृन्तमिव हि तद् भवति हस्खत्वादेव" इति स्कन्दस्वामी। वम्रक ( Ngh III 2 )-"वम्र. ह्रस्वनामैतत् द्रष्टव्यम् । स्वार्थिककप्रत्य- यान्तो इखनामसु पठितम्” इति स्कन्दस्वामी । महत् ( Ngh III 3 )-"मानेन स्वगुणेन परिमाणेनान्यान्, यदपेक्ष्य तस्य महत्त्वं, तान् जहाति अतिक्रामति । मानशब्दात् जहातेश्चेति शाकपूणि' । निर्वचनलाघ- वात् मंहते. पूजाकर्मणो वदत्ययार्च" इति स्कन्दस्वामी। बृहत् ( Ngh III 3 )-"ऋष्वस्य महन्नाम बलवत , बृहत एतदपि महन्ना- 1 Op Cut P 1 278 2 Dhp V 14 10 0p eit p 1 289 3 Op Cit P 1 279 11 Op cit p 1 293 4 Op Cit P 1 281 5. Op Cit P 1283. 13 Op ent 1293 14 Op cit p 1 298 7 Op Cit-P 1283- 15 Op It 1293 8. Op eit p. 1. 285. 16 Op eit pp 1 299-300. 9 Loc cit 12 N 3 11 6 N 3 10 ना ·Ngh}III 11.] ( १३७ ) [विचष्टे मैव । वेगसम्बन्धेन च पुनरुक्ति । महत वेगेन शीवस्येत्यर्थ' इति स्कन्दस्वामि- भाष्यम् । 'उक्षित (Ngh III 3)-"उक्षतिद्धयर्थ” इति स्कन्दस्वामी। यह्व (Ngh III 3)–“यातश्चासावाहृतश्च वार्थिभि । हूतश्चासौ शरणा- थिभिः । द्विधातुजत्वं दर्शितम्' इति स्कन्दस्वामी । ववक्षिथ, विवक्षसे (Ngh III 3)-अनयोराख्यातयोमहन्नामसु पठनीयत्वं महद्वाचकत्वं चोपपादितं स्कन्दस्वामिनी । अम्भृण (Ngh III 3)-पिशङ्गभृष्टिमम्भृणमें' इत्यत्र "अम्भृणस्य महतः फलस्य हेतुभूता” इति स्कन्दस्वामी । ककुह (Ngh III 3)-"ककुह' इति महन्नाम” इति स्कन्दस्वामी । पस्त्यम् (Ngh III 4)-"पस्त्यमिमि गृहनाम । 'अजादित्वात् टाप्',” इति स्कन्दस्वामी। दुरोणे (Ngh III 4)-"दु शब्दपूर्वस्यावते रक्षणार्थस्य तर्पणार्थस्य वा । ल्युटि छान्दसत्वात् सम्प्रसारणम् । आद्गुणश्च । गृहादयो दु रवा भवन्ति दुस्तर्ग इति पर्यायेणास्यार्थकथनम्” इति स्कन्दस्वामी । सद्म (Ngh III 4)-"सद्म गृहनाम” इति स्कन्दस्वामी । जलाशम् (Ngh III 6)-"जलाषजं सुखादोषधम्" इति स्कन्दस्वामि- भाष्य में । स्योनम् (Ngh III 6)-"स्यते सेवतेश्च स्योनम्” इति व्याख्यातं स्कन्द- स्वामिनी। अप्स. (Ngh III 7) स्कन्दस्वामिना अप्सशब्दो व्युत्पादित । पिष्टम् (Ngh III 7)-"पिशितम्, अवयवशो विभक्तमित्यर्थ” इति स्कन्द- स्वामी। विचष्टे (Ngh III 11)-“चिक्यादित्यादीनि चायत्यर्थनिगमानि" इति स्कन्दस्वामिना भाष्यमुक्तम् । * The published text adds न ofter 9 Op cut p 1 308 सम्बन्धेन । 10 Loc cit 1 Op cit_pp 1300-301 1] Op eit p 1 310 2 Op ent p 1 301 12 Op cit p 1 317 The Passage 3. Op. cit p 1 303 is doubtful It might have been 4. Loc cit जलाशज सुखादौषवम्। 5. RV I 133 5a 13 Loccit 6 0p cut p 1 304 14 Op cut p 1 320 7 Loc cit 15 Opcit p SMI 8. Cf Pa IV 1 4, अजाद्यतया । 16 Op cit P 328 1 ·Ngh III 18 ] ( १३८ ) [भारता ह्वयते (Ngh III 14)-"हवा. स्तोमा । ह्वयतेरर्चतिकर्मत्वात्” इति स्कन्द- स्वामी। 7- रिहति (Ngh III 14)-"समानवृत्तित्वप्रदर्शनपरं लिहन्ति पर्यायवचनम् इति । 'विप्रा रिहन्ति धीतिभिः' इत्यत्र “रिहति धमतीत्यर्चति कर्मसु पाठात्" इति स्कन्दस्वामी। पनस्यति (Ngh III 14)-"पनस्यतिरर्चतिकर्मा, स्तुत्यमित्यर्थः” इति स्कन्द- स्वामी। शशमान (Ngh III 14)—“शंसु स्तुतावित्यस्य शंशन्नित्यवगम्यते" इति स्कन्दस्वामी। पवृक्षा (Ngh III 14 )-"पपृक्षा , महयति, इत्यर्चतिकर्मसु पाठात् पृञ्चतिः स्तुत्यर्थोऽपि” इति स्कन्दस्वामी । मदति (Ngh III 14 )-"मदति रसतीत्यर्चतिकर्मसु पाठात्” इति स्कन्द- स्वामिभाष्यम्। स्वरति (Ngh III 14)-'स्वरेणादिम, इत्यत्र “स्वरति वेनतीत्यर्चतिकर्मसु पाठात्” इति । 'ऋषिस्वरम्' इत्यत्र "स्वरतिरर्चतिकर्मा” इति च स्कन्दस्वामी । वेनति (Ngh III 14)-"मन्द्रयतिरर्चतिकर्मा स्तुत्यवाचकम्" इति स्कन्द- स्वामी। १७ नवेदा (Ngh III 15 )-"नवेदेति न वेत्तीत्यस्मिन्नर्थे वर्तते। कुत एतत् । निपातनात् वैयाकरणा. । 'नभ्राणनपानवेदः' इति निपातयन्ति” इति स्कन्दस्वामी । कवि (Ngh III 15)-"क्रामते कवतेर्वा गतिकर्मण इति रूपम् " इति स्कन्दस्वामी। गौ (Ngh III '16)-"गोपति स्तोत्रपति ' इति स्कन्दस्वामी। यज्ञ (Ngh III 17 )-भाष्यकारेण, स्कन्दवामिना च यज्ञशब्दो बहुधा व्युत्पादित । भारता (Ngh III 18)-"यज्ञद्वारेण नृन् सम्भरतीति” स्कन्दस्वामी । l Op Cit p 1 333 9 RV V 448 2 RV I 22 11 b 10 Op Cit_p 1 337 11 Loc Cit. 3 Op Cit. p 333 12 A fragment Pa VI 3 75 4 Loc Cit 13 Op Cit P1 340-41 5 Op Cat 335 14 Op Cit P 1 341 6 0p Cit p 1336. 15 0p Cit p 1 345 7 0p Cit P 1.337. 16 0p Cit p 1 347 8 RV.I 634b 17 Op Cit p 1 350. 1 P 1 ·NgF, IV 3 ] ( १३९ ) [जारयायि मन्महे (Ngh III 19)--"ईमहे, यामि, मन्महे इति याज्ञाकर्मसु पाठात्" इति स्कन्दस्वामी। पूद्धि (Ngh III 19 )-"शग्धिपूर्तीति याज्ञाकर्मसु पाठात् शकिपृणाती याज्ञाकर्माणौ” स्कन्दस्वामिभाष्ये उक्तम् । शिक्षति (Ngh III 20)-"शिक्षतिर्दानकर्मा पठित" इति स्कन्दस्वामि- भाष्यम्। तायु (Ngh III 24)-"उपक्षीणोऽसाविह लोके आयुषा । यदा तदा राज्ञा- मारिष्यमाणत्वात् । परलोकेऽपि भ्रमणधर्मकत्वात्” इति स्कन्दस्वामी । तस्कर (Ngh III 24.)-"दिवा पथि मोपणेन, रात्री सन्धिच्छेदनेन" इति स्कन्दस्वामी। अपीच्यम् (Ngh III 25)-"प्रत्यपचितं स्थितम्” इति स्कन्दस्वामी । स्वधे (Ngh III 30)-अत्र स्कन्दस्वामी । "मिथुनानि द्विवचनसंयुक्तानि नामानि 'स्वधे पुरन्धी' इत्यादीनि स्तोतृभ्य" इति । दुरे अन्ते (Ngh III 30)—“दु खेन गम्यते दृरमतोह्यादेमध्याच्च सततगतौ भवति, न कदाचिदादौ मध्ये वास्ति” इति स्कन्दस्वामी । अपारे (Ngh II 30 )-"अविद्यमानं पारमन्तर्थयो. ते अपारे । दूरत्वेन पराभवं दर्शयति पुराणदृष्ट्या वा लोकपर्यन्तताम्” इति स्कन्दस्वामी । इदमाद्युपमानामानि । भाष्यकारेण स्कन्दस्वामिना च विस्तरेण व्याख्यातानि । त्व (Ngh III 29)-"त्व अपगतः, अपेत्य समुदायाद् गत. पृथग्भूत.। तनोतरुपधाया. पूर्व उकार , यणादेश , नकारस्य विसर्जनीय.” इति स्कन्दस्वामी । जरते (Ngh IV 1)-"यद्वा गृ स्तुनौ' इत्यस्य गफारस्य जकार” इति स्कन्द- स्वामी। इत्था (Ngh IV 2)-"अमुथा इत्यर्थकथनम् । कथमिति निरूपणीयम् । इत्थाविति” स्कन्दस्वामिग्रन्थश्च निरूपणीय. । श्मशा (Ngh IV 2)-इम अश्नुते इति निर्वचनं स्कन्दस्वामिग्रन्थे नास्ति। गिर्वणा (Ngh IV 3)-"'गीभिरेन वनयन्ति' इत्यर्थनिवर्चनमिति” स्कन्द- . स्वामी। जारयायि (Ngh IV 3)-अजायतेत्येव स्कन्दस्वामिनोऽप्यवेगम. । 1 Op Cit P 1 352 11 Op Cit P. 1 383 2 Op Cit p 1 353 12 Of Dhp IX 28, गृ शब्दे । 3 Op Cit P 1 356 13 Op Cit *P 1 401 4 Op Cut P 1 363 14 N 55 5 Loc Cit 15 Op Cit p 1 410 *6 Op Cit P 1 366 16 Op Cit p 1 415 70p Cit P 1 372 37 N 6 14 8 0p Cit_P 1 376 9. Loc Cit 18 0p Cit P 1440 10 Op Cit P 1 380 19 Op-Cit P 1441