·TIE
486
KASHI SANSKRIT SERIES
(LARIDAS SANSKRIT GRANTHAMALA)
131.
(Vyāya Section No. 19 )
Arutinaa 14122
THE
.
SAMAN YANIRUKTI
OF
M. M. S'rī Gadadhara Bhattacharga
EDITED WITH THE GANGA COMMENTARY & NOTES
22557 By
Nyayacharge Pandit S'ri S'ivadatta Mis'ra
PROFESSOR, COVERNMENT SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
KBISINA DAS HARI DAS CUPTA
The Olotchamba Santekrit Sarden Opricho
Benards City.
1988
To lights Reserved by the Publishers.

·SER ARCHAEOLOGIC
RY, NEW DELil.
.....
2865.7:.
14/16,
wil
Na.Mis.
Registered According to Act XXV of 1867.
All Rights Reserved by the Publishers.
PRINTED BY
JAYA KRISHNA DAS GUPTA,
VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY,
1938.

·हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मा ला समाख्य- काशी-संस्कृत-सीरिज़पुस्तकमालायाः १३१ - न्यायविभागे (१९) एकोनविंशति पुष्पम् । . श्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचितम् सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायां न्यायशास्त्रप्रधानाध्यापकेन म. म. पं० श्रीममुदत्तशास्त्रितनुजेन न्यायाचार्य पं० श्रीशिवदत्तमिश्र- गौडेन विरचितया "गङ्गा" व्याख्यया संवलितम् । तत्कृतटिप्पण्यादिभिर्विभूषितं तेनैव संशोधितं च । ARCH (New Delhi LVERARY प्रकाशक:- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटो। [ अस्य पुनर्भद्रणादिकाः सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकायत्ताः । TRAIDHATHEATURANTHRITA

·प्राप्तिस्थानम्
चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय,
बनारस सिटी।
pmapatyastaramanand
MAINMaswayampethummin
Answermaintain.

·migratventasticeIWASANGHASMAADIMANAVIRUNAL
Mahatma
Mrasendra
Sawwr-PAPNpNusarasni TRAILWARANJANA RAJMARALAIMAANINDIAN
सनमः शिवमभिखाजाकुलः साम्प्रत
नानाधकालमा समाप्रति प्रथितं शान्तये ।
रोना नादान ना मरहम नो शाश्वत
शाकान: म मे विजयते श्रीपद्मनाभोगुरुः ।।
काल भरलासिता
सामगडमधयः स्ववचाभिरेव ।
HTHो मनिलता भवन यदान में
पानाभऋतिनी परिकमामि ॥ २ ॥

·的。 ·श्री - भूमिका जनका प्रभुदत्तः श्रीनान्ही देवी च मत्प्रसूः । न्यायाचार्यो गुरुर्वामाचरणः शरणं मम ॥ . PRE 4 अधेदं प्रकाश्यते मुद्रापयित्वा गादाधरीसामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । प्रकरणेऽस्मिन् हेत्वामाससामान्यलक्षणत्रयम् । हेत्वाभासशब्दश्च हेतोराभासा हेत्वाभासा इति षष्ठीत. त्पुरुषसमासाश्रयणेन हेतुनिष्टदोषाभिधायी, हेतुबदाभासन्ते इत्युपमितसमासाश्रयणेन दुष्ट- हेतुपरः । हेतुहि द्विविधा, सद्धतरसद्धेतुश्च । तत्र व्यातिपक्षधर्मताविशिष्ट आधः । व्याक्षि- पक्षधर्मस्वाभाववान् द्वितीयः । स एव दुष्टो हेतुरित्युच्यते । दुष्टोतुश्च सव्यभिचार-विरुद्ध- सत्प्रतिपक्षाऽसिद्धबाधितभेदेन पञ्चविधः । दुष्टत्वं च दोपवत्वम् । हेतुनिष्ठदोषाश्च व्यभि. चार-विरोध-सत्प्रतिपक्षा-सिद्धि-बाधाः । सत्प्रतियक्षशब्दश्च संश्वासौ प्रतिपक्षश्वेति व्युत्पत्या हेतुशेषपरः। सन्प्रतिपक्षो यस्मिन्निति व्युत्पत्या दुष्ठहेतपरः । अयं हेतुः सत्प्रतिपक्षितशब्देनाऽपि व्यवहियते । तत्राऽवान्तरजिज्ञासा प्रति सामान्यधर्मज्ञानस्य कारणतया हेत्वाभास ( दोष ) सा. मान्यलक्षणं कृतं मूलकाः । तच्चाऽनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वम् । तदर्यश्च "दोषज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वमते" अनुमितौ प्रतिबन्धकं यद् यथार्थज्ञा(१)नं तद्विषयत्वम् । अनुमितिपदेन च पक्षः साध्यवान् साध्यव्याप्यहेतुमांश्चेति समूहाल्वनरूपाऽनुमिति. ह्या । बाधसत्प्रतिपक्षसंग्रहाय साध्यवानिति । व्यभिचारिसंग्रहाय साध्यव्याप्यहेतुमा- निति । एवं च हृदो वन्हिमानित्यत्र वयमाववहदे लक्षणसमन्वयः । तथा हि अनुमिति: हृदो वह्निमान वहिव्याप्यधुवांश्चेति समूहालम्बनरूपा तत्प्रतिबन्धकं यद वन्ह्यभाववान् हुद इति यथार्थज्ञानं तद्विषयत्वस्य वन्यभाववहदे सत्वात् । तथा च प्रकृतपक्ष वावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकर्सबन्धा. वच्छिन्नसाध्यतावछेदकावच्छिन्नप्रकारताशालि अथ च प्रकृवसाध्यतावच्छेहकावच्छिन्ननि. रूपितच्यासिविशिष्टप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिचप्रकारवाशाल्यानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्य. तानिरूपितप्रतिबन्धकताशालियथार्थज्ञानविषयावं पर्यवसितम् । प्रतिबन्धकत्वं च कारणीभूतामाडप्रतियोगित्वम् । प्रतिबन्धकाऽभावस्य कार्य प्रति कारणतया कारणीभूतो यो वाधादिनिश्चयाऽमावस्तत्प्रतियोगित्वं बाधादिनिश्चयस्याऽस्त्येव । प्रतिबन्धकाच व्यभिचारादिनिश्चयाः । तद्विषयो दोषः । स च साध्यामोबबवृत्तिहेत्वादि. रूपः । हेतौ दोषवत्वं च त्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्वसंबन्धेन बोध्यम् । स्व-दोषः। प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावश्च यथा-तद्वत्ताबुद्धि प्रति तदभाववचा निश्चयस्य तदमाव- व्याप्यवत्तीनिश्चयस्य च प्रतिबन्धकत्वम् । अत्र प्रतिवध्यतावच्छेदककोटी लौकिकसन्नि- कर्षाऽजन्यत्वं दोषविशेषाजन्यत्वं च निवेशनीयम् । प्रतिबध्यतावक्छेदकन्तु "संशयनिश्व- यसाधारणतद्वत्ताबुद्धित्वम् । एवं प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ अनाहायोऽप्रामाण्यज्ञाना. (१) अनुमितिप्रतिवन्धक यथार्थज्ञानयोः कर्मधारय इति भावः । Ena RAMINA । s ·अबEATUREWARENT २ । भूमिका नाहकन्दितनिश्चयत्वं निवेश्य(१)म् । तथा च लौकिकसन्निकर्षाऽजन्यदोषविशेषाजन्यत. धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततत्संबन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताशालिवुद्धि प्रति तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितबन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकामाववत्ता. 'अनाहायोऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिता निश्चयः, ताशाभावच्याप्यवत्तानिश्चयश्च प्रतिब. धक इति फलितम् । प्रतिबध्यताप्रतिबन्धकत्तावच्छेदकसंबन्धश्च समवायः । अत्रेदमवधातव्यम् । अनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वमिति लक्षणे पर्वतो - हिमोन्धुमादित्यत्र वन्यभावेऽतिव्याप्तिः, पर्वतो वह्निमान वह्निन्यायधुमत्रांश्चेत्यनुमिति. प्रतियन्धक पर्वतो वाभाववानिति बाधनमविषयत्वस्य तत्र सत्वादतो यथार्थपदम् । तथा च पर्वतो वन्ह्यभाववानिति ज्ञानस्य यथार्थत्वाभावान्न तत्राविन्याप्तिः । एवमपि इदो बद्विमानित्यत्र वन्यभावेऽतिव्याप्सितावस्थ्बम् , हदो वद्धिमान् वलिव्याप्यधुमवांश्चे. त्यनुमितिप्रतिवन्धक "हृदो वन्यभाववानिति" यथार्थज्ञानविषयत्वस्य तत्र सत्वात, यद्भू. पावच्छिन्नविषयित्वं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदक त- द्रूपवत्वमिति विवक्षणे व्यर्थमेव यथार्थपदमित्याशयेन यथार्थपदाऽघटितद्वितोयलक्षणमा. चरित मलकारैः। केचित्तु यथा दोषज्ञान प्रतिबन्धक तथा ज्ञायमानदोषाणामपि प्रतिबन्धकत्वम् । प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावश्च तत्पुरुषोयतद्वचाबुद्धिं प्रति तत्पुरुषोयतदभाववत्तानिश्चयविशि- टल्य प्रतिबन्धकत्वम् । वैशिष्ट्यनियामकसंबन्धश्च स्वीयनिरूप्यनिरूपकमावापन्न विषय- तारूपः । प्रतिबध्यतावच्छेदकसंवन्धश्च विशेष्यता। प्रतिबन्धकतावच्छेदकसंबन्धश्च वा. दात्म्यम् । एवं च प्रथमलक्षणमपि ज्ञायमानदोषप्रतिबन्धकतामताभिप्रायेण दुष्टस्यैव न तु दोषस्य । तत्राऽनुमितिप्रतिबन्धकस्य यथार्थज्ञानमिति षष्ठीतत्पुरुषः, षष्ट्यर्थः प्रकार- कत्वम् । तथा चाऽनुमितिप्रतिबन्धकप्रकारकयथार्थज्ञानविशेष्यत्वं लक्षणार्थः । प्रकारता च स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्वसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या । एवं च यथार्थपदादाने वाशसम्बन्धेन दोषप्रकारकनममादाय प्रकुतहेतुमिन्ने "शसभादौः दुष्टत्वव्यवहारापः तिवारणाय यथार्थपदोपादानम् । ज्ञायमानदोषाणां प्रतिबन्धकतामतेऽपि ज्ञानीय निरूप्यनिरूपकमावापनाविषयता. वत्वेन स्वीयताहशविषयतासंबन्धेन ज्ञानविशिष्टत्वेन वा दोषाणां प्रतिबन्धकतया एकदेशेड- तिव्यासिवारणाय यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्यमनुमित्तिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपवि- शिष्टप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वं लक्षणार्थो बोध्यः । इदमत्रापि बोध्यम् । प्रतिबन्धकतावच्छेदकमित्यत्राऽवच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बविशे- षः, नत्वऽनतिरिकवृत्तित्वरूपम्, नातो द्वितीयलणाऽभेदः, न वा सामान्यपदवैयर्यम् । एवं समानाकारकज्ञानीयविषयतयोमदोऽङ्गीक्रियते, तेन पाषाणमयत्वत्पर्वते नातिव्याधि, द्वितीयलक्षणे च तयोभदमनश्रीकृत्याऽतिव्याप्तिर्दतेति प्राहुरित्यन्यत्र विस्वरः । (१) कपिसंयोगी एतवृक्षत्वादित्यत्र कपिसंयोगामावववृतिव्यामिवारणा. याऽव्याप्यवृत्तित्वभमानास्कन्दितत्वमपि निवेश्यम् । निरवच्छित्रस्वरूपेण प्रतिबन्ध त्वमते तु बन्न विषेश्यमित्यन्यत्र विस्तरः ।

·भूमिका ३ दोषाश्च व्यभिचार-विरोध-सत्प्रतिपक्षा-सिद्धि-बाधभेदेन पञ्चविधाः इत्युक्तम् । व्यभिचारत्वं च साधारणत्व-असाधारणत्व-अनुपसंहारिवान्यतमत्वम् । साध्यसन्देह. जनककोरिद्वयोपस्थितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयत्वमिति या(१)वत् । व्यभिचारस्त्रि. विधा-साधारणत्व-असाधारणत्व-अनुपसंहारित्वभेदात् । तन्त्र साधारणत्वं साध्याभावववृत्तिहेतुः । तनिश्चयः "साध्याभावववृत्तिहेतुरि- त्याकारक: साध्याभावकवृत्तित्वरूपन्यासिज्ञानविरोधी । “विषयो निर्विभक्तिको भवति, ज्ञानं च सविभक्तिमिति विशेषः । यथा धूमवान् वक्षरित्यत्र धूमाभावववृत्ति द्विरिति निश्चयो धूमाभाववृत्ति तिरिति व्यासिज्ञानविरोधी। तथा च वद्धित्वावच्छिन्नविशेष्य. तानिरूपितस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नधूमाभावबवृत्तित्वत्वावच्छिन्न प्रकारताशालिबुद्धि प्रति वह्नित्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नधूमामावववृत्तित्वत्वावच्छिन्न- प्रकारताशालिनिश्चयः प्रतिबन्धका । एवं साध्यतावच्छेदके हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिताव. च्छेदकत्वमपि साधारण्य बोध्यम् । तथा च धूमत्वं वह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक. मिति व्यभिचारांनश्चयो धूमत्वं वह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकमिति "सिद्धान्त- व्यासिघटक व्यापकताबुद्धौ विरोधोति । तथा च प्रकृतसाध्ये साध्यतावच्छेदकप्रकारकप्रहत्वाऽध्यापिका प्रकृतहतौ प्रकृतहे. तुतावच्छेदकप्रकारकग्रहत्वाऽध्यापिका "निरूप्यनिरूपकमावापन्न अन्वयव्यातिविषयता. शालिग्रहत्वण्यापिका या प्रतिबध्यता तन्निरूपितप्रतिबन्धकताउनतिरिक्तवृसिवियितानि- रूपकतावच्छेदकधर्मवत्वं तल्लक्षणम् । एवं च पर्वते वतिना धूमसाधने वहिर्दुष्ट इत्यन्न प्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयो दुधा- त्वर्थः । आश्रयत्वं कप्रत्ययार्थः । साधनपदार्थोऽनुमितिः । साधनपदार्थाऽनुमितौ पर्वतप- क्षकत्वस्य बतिहेतुकस्वस्य धूमविधेयकत्वस्य चाऽन्वयः । अनुमितेश्च दुष्धात्वर्थघटकप्रति- बन्धकतायामन्वयः । तथा च पर्वतपक्षकवतिहेतुकधुमसाध्यकानुमिविप्रतिबन्धकज्ञानविष- यवदभित्रो वहिरिवि बोधः । ज्ञायमानदोषप्रतिबन्धकतावादिमते प्रतिबन्धकप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वं दुधात्वर्थः । अन्यत्सर्वं पूर्ववत् । तथा च पर्वतपक्षकमसाध्यकवहितकानुमितिप्रतिबन्धकप्रकारक- प्रमाविशेष्यताश्रयामित्रो वहिरिति बोधः । विषयवत्ता प्रतिबन्धकनिष्ठप्रकारता च स्वज्ञा. नविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्वसम्बन्धेनेति ध्येयम् । असाधारण्यं साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुः । यथा हृदो वहिमान् जलादित्यत्र वहिव्यापकीभुताभावप्रतियोगिजलमासाधारण्यम् , असाधारण्यनिश्चयश्चा- अनुमितौ विरोधी प्रतिबन्धकता च निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन । तथा च जलवान् हा इति निश्चयविशिष्टवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि जलमिति निश्चयो विरोधी । दो. -- (१) एवं : समितावच्छेदकहेतुमत्तानिश्चयकालीनयाहशविशिष्टविषयकनिमयसा- मास्य र स्वसमामकालीनतमविश्वयसमानधर्मितावच्छेदकशामितिसामान्यप्रतिवन्धक तायाधर्मवत्वमाथि बोध्यम् ।

·भूमिका 20 " . । पता च वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलल्यैवेति(१) बोध्यम् । अनुपरहारित्वं चात्यन्ताभावाऽप्रतियोगिताध्यकत्वम् , तथा च साध्यमत्यन्ता- मावाऽप्रतियोगीति निश्चयो व्यतिरेकव्यातिज्ञाने प्रतिबन्धकः । विरोधश्च हेतौ साध्या सामानाधिकरण्यम् । यथाऽयं गौरश्वत्वादित्यादौ गोवा. ऽसमानाधिकरण्यमश्वत्वम् । अयं हेतुः साध्यसामानाधिकरण्याभाववानिति निश्चयो व्या. लिघटकासाध्यसामानाधिकरण्यज्ञाने विरोधी। सत्प्रतिपक्षश्च साध्याभावव्याप्यहेतुमत्पक्षरूपः। प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशे- व्यतानिरूपितप्रकृतलाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशाल्यनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानि. रूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदिका सती विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरू. पिसप्रतिबन्धकतानवच्छेदकनिरुक्तपक्षसाध्यवैशिष्ट्यग्रहप्रतिबन्धकतावच्छे इकविपयित्वाव. च्छिन्नाऽनुभितिनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदिका यद्रूपावच्छिन्नवियिता तद्रूपवत्व मिति यावत् । यथा शब्दो नित्यः श्रावणत्वाच्छन्दत्ववत् । शब्दोऽनित्यः कार्यत्वाद् घट. धत। अत्र नित्यत्वव्याप्यश्रावणत्ववच्छन्दरूपः, एमनित्यत्वव्याप्यकार्यत्ववच्छब्दरूपश्च सत्प्रतिपक्षः । तन्निश्चयः विरोधिपरामर्शरूप:" प्रकृत्तसाध्यानुमितिविरोधी। अनेदं बोध्यम् । सत्प्रतिपक्षो द्विविधा, साध्याभावाभाववृत्तिमत्पक्षरूपः, प्रतिहेतु. व्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतितुमत्पक्षरूपश्च । प्रथमनिश्चयप्रतिबन्धकता ज्ञानवै. शिष्टयानवच्छिन्ना। द्वितीयनिश्चयप्रतिबन्धकता ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नेति विशेषः । आश्रयासियाधन्यतमत्वमसिद्धिसामान्यलक्षणम् । आश्रयाऽसिद्धिस्तु पक्षता. धच्छेदकाभाववत्पक्षः । यथा काञ्चनमयपर्वतो वहिमानित्यन्न काञ्चनमयत्वाभाववत्पर्वत रूपाऽऽश्रयासिद्धिः। तनिश्चयः काञ्चनमयत्वाभाववान्पर्वत इत्याकारक" कांचनमयप. वंत इति पक्षाने विरोधी। तथा च पक्षघटिततया अनुमितौ परामर्श च प्रतिबन्धक इति ध्येयम् । अनेदसवधातव्यम् । न केवलं पक्षे पक्षतावच्छेदकाभाव आश्रयासिद्धिः, किन्तु पक्ष पक्षतावच्छेदकाभावव्याप्या, पसे पक्षतावच्छेदकवदन्योन्याभावः, पक्षे ताशाऽन्योन्यामा. कव्याप्या, पक्षतावच्छेदके पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकाभावः, पक्षतावच्छेदके पक्षतावच्छेदः कतावच्छेदकाभावव्याप्यः, पक्षतावच्छेदके पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकवदन्योभ्याभावः, पक्ष. तावच्छेदके तादृशान्योन्याभावव्याप्यः, पक्षतावच्छेदकाभाववान पक्षः, तद्व्याप्यवान्पक्षः, पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकाभाववल्पक्षताच्छेदकम् , तब्याप्यवत्पक्षतावच्छेदकम् , पक्षताव. च्छेदकतावच्छेदकवदन्योन्यामाववत्पक्षतावच्छेदकम् , तयाण्यवत्पक्षतावच्छेदकमित्यादि. रघ्याश्रयासिद्धिः। समानप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्ववादिना नव्यानां नये तु पक्षतावच्छेदकामावा. (१) एतन्मते यद्रूपावच्छिन्नविषयिताव्यापकः प्रकृताऽनुमित्यप्रतिबन्धकत्व-असा. धारण्याविषयकत्वोमयाभावस्तद्रूपवत्वमिति दोषसामान्यलक्षणं बोध्यम् । तेन वह्नि. व्यापकीभूताऽभावप्रतियोगिजलत्वावच्छिन्नविषयिताया अनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्त वृत्तित्वविरहेऽपि न क्षतिः । . ।

·. 9 भूमिका पक्षा, तयाप्यवान्पक्षा, पक्षतावच्छेदकवदन्योन्याभाववान्पक्षः, तयाप्यवान्पक्ष इत्या- दिरेवाऽऽश्रयाऽसिद्धिः, न तु पक्षे पक्षतावच्छेदकाऽभावः, तब्याप्यादिरपि तज्ञानस्याऽनु. मिति-तत्कारणपरामर्शाऽप्रतिबन्धकतया तत्र हेत्वाभासत्वस्यैवाऽभावात् , वक्ष्यमाणाs. नुगताऽऽश्रयासिद्धिलक्षणस्य तत्राऽसत्वाच्च । अत आश्रयासिद्धेश्नुगतलक्षणं वाच्यम् । तच्च यद्रूपावच्छिन्न विषयित्वं पक्षतावच्छेदकप्रकारकपक्षविशेष्यकाहप्रतिबन्धकताव. च्छेदकं तद्रूपवत्वमिति ध्येयम् । स्वरूपाऽसिद्धिः-पक्षे हेत्वभाव:-हेत्वभाववत्पक्षो बा । हृदो द्रव्य धुमादित्यत्र धूमाभाववहदा स्वरूपाऽसिद्धिः । तनिश्चयश्च परामर्शविरोधो। भागासिद्धिस्तु एतस्या एव भेदः । सा च पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन हेतो. रभावः । यथा शब्दोऽनित्यः संयोगजत्वादित्यत्र शब्दजशब्दे हेतोरभावः । स्वरूपासि. द्विस्तु पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन हेतोरभाव इति विशेषः । यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं प्रकृतपक्षे पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वोऽव्यापकप्रकृत- हेतौ प्रकृतहेतुतावच्छेदकप्रकारकमहत्वाऽव्यापकप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरू. पित्तप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धक. तावच्छेदकं तद्रूपवत्वं स्वरूपासिद्धिलक्षणम् । तेन हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेत्वभाववत्पक्षः तामसाधनाभावव्याप्यवत्पक्षः, ताशसाधनवदन्योन्याभाववा-पक्षः, तादृशान्योन्यामा- वयाप्यवान्पक्षा, पक्षे ताशसाधनाभावः, पक्षे ताशसाधनामावव्याप्या, पक्षे तादृश. साधनवदन्योन्याभावः, पक्षे ताशसाधनवदन्योन्याभावव्याष्य इति क्रमेण स्वरूपाऽसिद्धे. स्ष्टविधत्वेऽपि न क्षति । "नव्यमते तु हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेत्वभाववत्पक्ष इत्यादि- रूपा चतुर्विधैव स्वरूपासिद्धिः । ब्याप्यत्वाऽसिद्धिस्तु तदुभयभिन्नासिद्धिः । सा च त्रिविधा-साध्याप्रसिद्धिः साधनाऽप्रसिद्धिः व्याप्सिविरहरूपा च । तन्त्र साध्याऽप्रसिद्धिः साध्ये साध्यतावच्छेदकाभावः । यथा पर्वतः कांचनमयवह्नि- मान् धूमादित्यत्र कांचनमयत्वाभाववान्वन्हिरिति निश्चयस्य कांचनमयवन्हिरिति साध्य. ज्ञाने विरोधितया साध्यघटितत्वेनाऽनुमितौ व्याप्तिज्ञाने परामर्श च विरोधित्वम् । लक्ष. जन्तु यदपावच्छिन्नविषयित्वं साध्यविशेष्यकसाध्यतावच्छेदकप्रकारकमहत्वव्यापकप्रतिवध्य. तानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपवत्वम् । तथा साध्यतावच्छेदकाभाववत्साध्यम् , ताशाभाववत्साध्यम् , साध्यतावच्छे इकवदन्योन्यामाववत्साध्यम् , ताशाऽन्योन्यामा. वव्याप्यवत्साध्यम् , साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकाभाववत्साध्यतावच्छेदकम् , ताडशाभाव. ध्याप्यवत्साध्यतावच्छेदकम् , साध्यतावच्छेदकवदन्योन्याभाववत्साध्यतावच्छेदकम् , ता. दृशान्योन्याभावव्याप्यवत्साध्यतावच्छेदकमित्यादि । भिन्न प्रकारकज्ञानस्यापि प्रतिबन्ध. कत्वमते साध्ये साध्यतावच्छेदकाभावा, साध्ये ताशाभावव्याप्या, साध्ये साध्यतावच्छे. दकवदन्योन्याभावः, साध्ये तादृशान्योन्याभावव्याप्या, साध्यतावच्छेदके साध्यतावच्छेद- कतावच्छेदकाभावः, साध्यतावच्छेदके तादृशाभावव्याच्या, साध्यतावच्छेदके साध्यता. वच्छेदकतावच्छेदकवदन्योन्याभावः, साध्यतावच्छेदके तादृशान्योन्यामायव्याप्यः इत्या. दिकं बोध्यम् ।

·9 भूमिका साधनाऽप्रसिद्धिस्तु हेतो हेतुतावच्छेहकाऽभावः । यथा पर्वतो वन्हिमाम् कांच. नमयधुमादित्यन्न कांचनमयत्वाभाववान् धूम इति निश्चयः काञ्चनमयथम इति हेतुज्ञाने में विरोधितया हेतुघटितत्वेन व्याप्तिज्ञाने परामर्श च विरोधी। लक्षणन्तु यदूपावच्छि. नविषयित्वं प्रकृतहेनुतावच्छेदकप्रकारकहेतुविशेष्यकाहप्रतिवन्धकतावच्छेदकं तद्रूपवत्वम् । तच्च रूपं साधनतावच्छेदकामावदरसाधनत्वादिकम् ॥ व्याप्तिविरहरूपा च साध्याप्रसिद्धि-साधनाऽप्रसिद्धि-स्वरूपाऽसिद्धि-आश्रयाs. सिद्धि भिन्नासिद्धिः। यया साध्याऽव्यभिचरितसम्बन्धित्वरूपाऽन्वयव्याप्त्यभाववत्ला- धनम्, ताहशव्याप्त्यभावव्या प्यवत्साधनम्,ताहव्याप्सिमदन्योन्याभाबव्याप्यवत्साधनम्, ताशव्याप्लिमत्साधनाभाववत्पक्षः, ताशव्याप्तिमसाधनाभावव्याप्यवरपक्षा, ताशव्या. तिमत्साधनवदन्योन्याभाववत्पक्षः, तादृशमालिमत्साधनवदन्योन्याभावव्याप्यवत्पक्षः, सा. ध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकव्यातिमत्साधनाभाववत्पक्षादि, साध्या. भाववत्तिसाधनाभाववत्पक्षादि, साध्यसमानाधिकरणसाधनाभाववत्पक्षादि, मिन्न- प्रकारकज्ञानल्य प्रतिबन्धसत्वे साधने ताशाऽन्वयव्याप्त्यभावादिपि बोध्यः । व्यातिविरहस्याऽसंकीर्णोदाहरणन्तु व्यर्थविशेषणादौ । तथा च हेतुतावच्छेदकस्य व्याप्त्यनवच्छेदकत्वं व्याप्यत्वाऽसिद्धिः। यथा पर्वतो वन्हिमान् नीलधमादित्यादौ नीलधूमत्वस्य गुरुतया व्याप्यतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वाभावेन व्यासो तवच्छिन्नत्वाभावेन हेतौ व्याप्त्यनच्छेदकनीलधूमत्वावच्छेदेन व्याप्त्यभावस्याप्या. वश्यकत्वादिति भावः। न च नीलधूमे निरुकव्याप्यत्वाऽसिद्धिसत्वेऽपि तज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानाऽविरोधि- त्वेन हेत्वामासत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । प्राचीनमते नीलधूमत्वावच्छेदेन व्याप्तिप्र. कास्कज्ञानस्यैवाऽनुमितिकारणतया तज्ञानं प्रति नीलधूमत्वावच्छेदेन व्याप्त्यभाववत्ता. ज्ञानरूपव्याप्यत्वाऽसिद्धिनिश्रयस्य ग्राह्याऽभावाऽवगाहितया प्रतिबन्धकत्वेन तख्य हेत्वा- भासत्वसम्मवात्। दीधितिक्रुतस्तु नीलधुमत्वस्य लधुधमत्वघटितत्वेन गुरुतया व्याप्यतानिरूपितरूव. रूपसंबन्धरूपाऽवच्छेदकत्वाऽसंभवेऽपि अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वस्य तत्र सत्वात, "साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकमिगत्यत्राऽवच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वमेव वाच्यम् , अन्यथा इयं दृथिवी ब्राणप्राह्यगुणादित्यादौ गन्धत्वसमनियतस्य घ्राणग्राह्यगुणत्वस्य गुरु- तया स्वरूपसंबन्धल्पाऽवच्छेदकत्वाभावेन तत्रापि व्याप्यत्वाऽसिद्धथापत्तः । न च प्राण. ग्राह्यगुणत्वस्य गन्धत्वसमनियतत्वेऽपि नीलधूमत्वादिवत् लघुधर्भवटितत्वाभावात् तस्य ताशानच्छेदकत्वे बाधकाऽभाव इति वाच्यम् । अवच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वक. ल्पनांगौरवस्य लघुधर्मघटितत्वे तदघटितत्वे वा तुल्यतया तदघटितत्वस्य तादृशावच्छेद- कत्वानियामकत्वात् । एवं च नीलधुमत्बस्थाऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपव्याप्यतानच्छेदकत्वस. स्वेन तदवच्छेदेन व्याप्त्यभावरूपव्याप्यत्वाऽसिद्धेः सतरामभावेन नीलधुमादिहेतोर्नदोषवत्वम्। भस्तु वा नीलधुमत्वादेः स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वामावात्तदवच्छेदेन व्याप्ति... विरहरूपा व्याप्यत्वाऽसिद्धिर्न तु हेत्वामासत्वम्, हेतुतावच्छेदकांशे व्याप्यतावच्छेदकतान.

·MAHASMRITMAL भूमिका . .. वगाहिनोऽपि व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतावगाहिज्ञानस्याऽनुमितिहेतुत्वोपगमेन नीलधूम. त्वावच्छेदेन व्यातिविरहनिश्चथल्या अनुमितितत्कारणीभूतव्यातिज्ञानाविरोधित्वात् । तथा च नीलधुमत्ये स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वामावग्रहस्य ग्राह्याभावानवगाहितयाs विरोधितया व्यर्थविशेषणस्थले न व्याप्यत्वाऽसिद्धि हेत्वाभासा, पुरुषस्त्वधिकेन निगृह्यते इत्याहुः। व्याप्यत्वस्याऽसिद्धिर्यस्मादिति व्युत्पत्या व्याध्यत्वासिद्धिपदमुपाधिपरम्, उपाधेश्च व्यभिचारोत्थापकतया दुषकत्वमित्यन्यत्र विस्तरः । बाधस्तु पक्षे साध्याभावः, साध्याभाववत्पक्षो वा । यथा हृदो वहिमानित्यन्न वह्नय- भाववान, हृदे वलयभावो वा बाधः । हृदो वयभाववान्, हृदे वयभाव इति निश्चयो वा हुदो वह्निमानित्यनुमितौ विरोधी। असंकार्णबाधोदाहरणन्तु उत्पत्तिकालावच्छिन्नधो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यत्र मूला. वच्छिन्नो वृक्षः कपिसंयोगीत्यत्र च क्रमेण गन्धाभाववदुत्पत्तिकालावच्छिन्नघटरूपः, कपि. योगाभाववन्मूलावच्छिन्नवृक्षरूपश्च बाधो बोध्य इति । अन्न सामानाधिकरण्येनाऽनुमिति प्रति अवच्छेदावच्छेदेन बाधनिश्चयः प्रतिबन्धकः । अवच्छेदावच्छेदेनाऽनुमितौ तु अवच्छेदावच्छेदेन सामानाधिकरण्येन च बाधनिश्चयः प्रति- लक्षणन्तु यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं विरोध्यनुमितिजनकतानवच्छेदकत्वे सति प्रकृत- पक्षविशेष्यकपक्षतावच्छेदकप्रकारकग्रहत्वाऽव्यापिका प्रकृतलाध्यविशेष्यकसाध्यतावच्छेद- दकप्रकारकाहत्वाऽव्यापिका प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्य- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताशालिग्रहत्वव्यापिका या प्र. तिबध्यता तन्निरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपवत्वम् । तेत साध्यामाववत्पक्ष- साध्यवदन्यपक्ष-पक्षावृत्तिसाध्य-साध्यवन्निष्ठपक्षाऽन्यत्व-साध्यनिष्ट पक्षनिष्ठाभावप्रतियो. गित्वादेबधित्वेऽपि न क्षतिः । बाधितानुमानं दशविधम्, धर्मिग्राहकमानबाधितं त्रयम्, साध्यप्रतियोगिग्राहकमा- नबाधितं त्रयम्, साध्याहकमानजातीयमानबाधितमेकम्, हेतुग्राहकमानवाधितं त्रयम् । यथा घटो विभुः सत्वादित्यनुमानं धर्मिणो "घटल्या ग्राहकमानेन प्रत्यक्षेण वाधितम् । एवं परमाणवः सावयवाः मूर्त्तत्वादित्यनुमान धर्मी पक्ष: "परमाणुस्तद्ग्राहकमानेनाs. नुमानेन वाषितम् । एवं मेरुः पाषाणमयः पर्वतत्वादित्यनुमानं सुवर्णमयत्वबोधकेनाऽऽग. मेन बाधितम् । साध्यप्रतियोगिग्राहकमानबाधितं यथा-वहिरनुष्णः कृतकृत्वादित्यनु. मानं साध्यीभूताऽनुष्णत्वप्रतियोगिग्राहकप्रत्यक्षेण वाधितम् । शब्दोऽश्रावणो गुणत्वादि- त्यनुमानं साध्यप्रतियोगिग्राहकानुमानेन, गवयत्वं गवयपदाऽप्रवृत्तिनिमित्तं जातित्वा. दित्यत्र साध्यप्रतियोगिग्राहकोपमानेन वाधितम् । साध्यग्राहकमानजातीयमानबाधितं यथा-नरशिकपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वात् शंखवदित्यनुमान दृष्टान्ते पंखे शुचितारूपसा. ध्यग्राहक यद्वाक्यमागमत्वरूपेण तत्सजातीयेन मलमुत्रपुरीषास्थिनिर्गतं शुचि स्मृतम्। नारं स्पृष्ट्वा तु सस्नेहं सचैलो जलमाविशेदिगत्यागमेन बाधितम् । हेतुपाहकमानबाधित ·... भूमिका यथा जलानिलो शुष्णौ पृथिवीसमवेतस्पर्शविरुद्धस्पर्शवत्वादित्यनुमान हेतुग्राहकप्रत्या क्षेण बाधितम् । मनो विभु ज्ञानसमवाय्याधारवादित्यनुमान मनसि ज्ञानसमवायि- संयोगाधारत्वरूपग्राहकाऽनुमानेन, राजसूयं ब्राह्मणकर्त्तव्यं स्वर्गसाधनत्वादित्यनुमान राजसूयस्य क्षत्रियकर्त्तव्यताबोधकहेतुप्राहकानुमानेन बाधितमिति । बैशेषिकमते असिद्ध विरुद्ध सध्यभिचाररूपास्त्रय एव हेत्वाभासा । अप्रसिद्धो. उनपदेशोऽसन् सन्दिग्धश्चाऽनपदेश इति सूत्रम् । अप्रसिद्धः-असिद्ध इत्यर्थः । अन. पदेश:-दुष्टो हेतुरित्यर्थः । असन्-विरुद्ध इत्यर्थः । सन्दिग्धः-सव्यभिचार इत्यर्थः । बाधितसत्प्रतिपक्षयोविरुद्ध सन्दिग्धयोरन्तर्भावः । चकारेण बाधितसत्प्रतिपक्षयोरपि संग्रहः । "विरुद्धाऽसिद्धसन्दिग्धमलिङ्ग काश्यपो. ऽब्रवीदित्यत्राप्युपलक्षणं ज्ञेयमिति वृत्तिकारः । भाष्यकारस्तु अनध्यवसितनामकहेत्वाभासं स्वीकृत्य चातुर्विध्यं प्राह । अनध्यव- सितश्चाऽसाधारणः । मीमांसकमतेऽपि उक्तसूत्रोकास्य एवं हेत्वाभासाः। "असिद्धिः अनैकान्तिकत्व- बाधकत्वं चेति त्रयो हेतुदोषाः इति शास्त्रदीपिका । तत्र बाधकत्वं-विरोधो बाधश्च । अनैकान्तिकत्वं-व्यभिचारः सत्प्रतिपक्षश्चेति सहक्षेपः । अत्युत्तमोऽयं ग्रन्थः, एतच्छास्त्रप्रविविक्षूणां महान्तमुपकारमावहति, परन्त्वतिगम्भीर. त्वात् , एतदाशयाविष्कारिणी "गंगा व्याख्यामहमारचितवान् । व्याख्यया चाऽनया छात्रोपकारमेव विशेषतः समीहमानेन मया सरलैरेव वाक्यैरिय सङ्ग्रथिता । बहुन ग्रन्थसन्दर्भो विवृत्तः स्वीयैर्वाक्यैः एवं गुरुवरैः स्वर्गीय म०म०श्रीवामाचरणभट्टाचार्यपादैर्यदुपदिष्टं, यच्चाधि. गतमितस्ततो ग्रन्थान्तरेभ्यः, तद्यथोचितमन्त्र व्याख्यायां निवेशितम् । एवं कृतेऽपि परिश्रमे पुरुषमानसाधारणा भ्रमप्रमादादिदोषा अत्राप्यवश्थं भवेयुरेव, तथापि येऽन्न गुणलवास्ते गुरूणां, ये च दोषास्ते मदीया इति गुणैकपक्षपातिनोविपश्चितः क्षाम्यन्तु ममापराध, निवेदयन्तु च मह्यमत्रत्यान् दोषविशेषान येनाऽहमुखतः स्यां द्विती. यावृत्तौ तन्निराकरणायेति भूबोभूयः प्रार्थये पण्डितप्रवरान् । येषामसीमकृपया सांसारिकप्रपञ्चानवरुद्धस्तेषाम्पितृकल्पानां ज्येष्ठसोदरागां श्रीविद्याधर शास्त्रिणां किञ्चिदुपकर्तुमक्षमोऽहं केवलं हृदयाम्बुजमेव तेषां पादाम्बुजेषु सप्रश्रयमुपहरामि। अतिकठोरग्रीष्मकाले काश्यामवस्थाय ग्रन्थमिमं परिसमापयितुमक्षमाय हरिद्वार गतवते मयं तनाऽपेक्षितमखिलमपि सौकर्यमव्याज सम्पादितवद्भ्यः श्रीमदभ्यो माननी- यराजाबलदेवदासविरलामहोदयेभ्यः कृतज्ञता प्रकटयामि । स चाऽयं ग्रन्थः श्रेष्ठिकुलभूषणेन हरिदासगुप्तात्मजजयकृष्णदासगुप्तमहोदयेन छायो पकाराय स्वायत्तीकृत्य प्रकाशितः । गणेशचतुर्थी विदुषामनुविधेयः सं० १९९५ भाद्रपद, विद्याभवन श्रीशिवदत्तमिश्रः ।

·॥ श्री प्रथ : गादाधरीसामान्यनिरुक्ति प्रकरणम्। E । अध हेत्वाभासास्तस्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वान्निरूप्यन्ते । यत्कारुण्यकणस्पर्शान्मको बाचस्पतीयति । ब्रह्मोपेन्द्रशिवन्या नौमि त वागधीश्वरीम् ॥१॥ जननीजनको नत्वा ध्यायं ध्यायं गुरोः पदम् । गदाधरवचोव्याख्या शिवदत्तन वर्यते ॥२॥ गदाधरपदद्वन्द्वनिगलन्ती सदक्षरा। भावाविष्कृतिरम्येयं गङ्गाऽस्तु विदुषां मुदे ॥ ३ ॥ अथशब्दस्याऽऽनन्तर्यमर्थः, तच्च ध्वंसाधिकरणकालवृत्तित्वम् , तस्य धास्वथें निरू- पणेऽन्वयः । यदि आनन्तर्य ध्वंस एव, तदा समानकालीनत्वं संवर्गः । ध्वंसे चाऽवयवा. न्तप्रन्यात्मकसद्धेतुनिरूपणस्य "आनन्तयविषितया ऽर्थतो लभ्यस्य" अनुयोगितयाऽन्वयः । अथशब्दस्यैव वा सद्धतुनिरूपणानन्तर्यमर्थः, पञ्चम्यर्थो ज्ञानजन्यजिज्ञासाधीनत्वम् , तस्या. ऽपि धात्वर्थेऽन्वयः । निपूर्वकरूपधारवों शिष्यसमवेतज्ञानानुकूलो व्यापारः, स च शब्दरू. पः(१) । आख्याताओं विषयत्वं "विशेष्यतारूपम्" तस्य च हेत्वाभासपदार्थेऽन्वयः । वर्तमा. नसामीप्ये लट्, तथा च वर्तमानकालोत्तरवृत्तित्वस्य(२) मयेत्यध्याहार्यतृतीयार्थकतावन्वयः (१) अस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन आख्यातार्थविषयतायामन्धयः । न च व्यापारस्य निर्विषयकत्वात्तस्य विषयतायामन्वयाऽसम्भव इति वाच्यम्। याचितमणिमण्डन यायेन निरूपणघटकज्ञानीयविषयतामादाय व्यापारविषयत्वोपपवेरिति ध्येयम् । नव्यमते कलावच्छिन्नव्यापारो धात्वर्थः । कलं कर्माख्यातार्थः । तथाचा. स्पातार्थो ज्ञान, तत्रजन्यतासम्बन्धन धारवर्थव्यापारान्वयः । तस्य विषयतासम्बन्धेन हेत्वाभानपदार्थेम्बयः, तथा च तादृशव्यापारजन्यप्रतिपत्तिविषयीभूता हेत्वाभामा इति बोधे न काप्यनुपपत्तिरिति । एतन्मते फलस्य विधा प्रवेशे गौरवाद व्यापारमा धात्वर्थ इति सम्यक् । धातोापारे फले च खण्डशक्तिरिति वैयाकरणा। अत्र च वर्तमान सामीध्ये लटो विधानादस्य वाक्यस्याव्यवहितोत्तरकालकर्तव्यत्वप्रकारकबोधानुकूलव्यापारात्म- कतया प्रतिज्ञात्वमुपपन्न मेवोति ध्येयम् । (२) नन्वत्राख्यातार्थस्य वर्तमानकालोत्तरकालवृत्तित्वस्य तृतीयार्थकृतावन्क्यो न सम्भवति प्रत्य- यानां प्रकृत्यर्थाऽन्वित्तस्वार्थबोधकत्यनियमात् । नचाख्यातार्थस्य वर्तमानकालोचरकालवृत्तित्वस्य धात्वर्थे व्यापार एवाधियोस्थिति वाच्यम् । यत्र पाकजनकचरमकृत शदशायां चरमव्यापारो वर्तते तत्र तादृशक्षणे पचतीति प्रयोगापत्तेः। तण्डुलकर्मकविक्लित्त्यनुकूलवर्तमानकालीनव्यापारस्य प्रसिद्धतथा तादृशव्यापारानु. कूलकृतिमानिति शान्दबोधसम्भवात् , अस्मन्मते च वर्तमानकालीनतादृशकृतेरसिद्धतया ऽऽपत्तिविरहात । न च व्यापारविशेष्यकवर्तमान कालवृत्तिवप्रकारकशास्रबोधं प्रति पचतीत्यादि ज्ञानस्य न कारणत्वम् , अपि तु तादृशकृतिविशेष्यकशाब्दबोध प्रत्योति तादृशशाब्दबोधाऽऽपादकविरहेण नापत्तिरिति वाच्यम् । अथेत्या. दिनिरूप्यन्ते इति मूलमन्धस्य दीधितिकृता प्रतिज्ञापरतया व्याख्याततया तदसङ्गतः । प्रतिज्ञा च स्वाम्य- ·सामान्यनिरुक्तिः। एतावता प्रबन्धन सपकरिकरं हेतुं निरूप्य तत्प्रसङ्गात् तत्त्वनिर्णया. दिरूपतत्कार्यकारित्वाच्च तदाभासनिरूपणं प्रतिजानीते अथेति । स्वरूपसम्बन्धेन, ताशकृत जन्यतासम्बन्धेन व्यापारेऽन्वयः, एवं च मस्समवेतवर्तमा. नकालोत्तरकालवृत्तिकतिजन्यसतुलिरूपणोत्तरकालीनत्तत्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वज्ञानजन्यजि. ज्ञासाधीननिरूपणविषयीभूता हेत्वाभासा इति बोधः । एतावता प्रवन्धेनति । अवयवान्तमन्धेनेत्यर्थः । तृतीयायमभेदार्थकम् , प्रथमस्य तृतीयान्तार्थस्य प्रअन्धे, द्वितीयस्य निरूप्येत्यत्रत्यधात्वर्थनिरूपोऽन्वयः(१) । सपरिक- रं-ध्यातिपक्षधर्मतादिशिष्टम्, सद्धेतुमिति यावत् । द्वितीयार्थोऽभेदः, तस्य हेतावन्वयः(२)। हेतुमित्यत्र द्वितीयार्थो विषयित्वम् , सस्य निरूप्येत्यनत्य धात्वर्थनिरूपणघटकज्ञानेऽन्वयः । निरूपणं च शिष्यसमवतज्ञानानुकूलो व्यापारः, आनन्तर्य त्यबर्थः, तच्च वंशाधिकरण. कालवृत्तिरम् , तस्याऽग्रिमनिरूपणेऽन्वयः । तस्य प्रसङ्गः तत्प्रसा, तस्मात । तत्पदं सप. रिकरहेतुपरम्, निरूपितत्वं षष्ट्यर्थः "सम्बन्धी वा", प्रसहो जाम सङ्गतिः । पञ्चम्यर्थी ज्ञान- जन्यजिज्ञासाधीनत्वम् । तत्य निरूपणेऽन्वयः । तत्कायेति । अत्रापि तत्पदं पूर्ववद् । सप. रिकरहेतुप्रयोज्यकार्येत्यर्थः । एककार्यकारित्वं नाम सङ्गतिः । प्रकृते एककार्य -तत्त्वनिर्णयो विजः यश्व, तत्प्रयोजऋग्वं सद्धैतौ हेत्वाभासे चेत्यर्थः । पञ्जभ्यर्थः पूर्ववद् । तदाभालेति । तत्पदं हेतुमात्रपरम् , हेत्वाभासेत्यर्थः । निरूपणमित्यन्न धात्वर्थः पूर्ववद् । द्वितीयार्थो विषयित्वम् । तस्य धात्वर्थप्रातज्ञायाममयः । प्रतिज्ञा चाऽध्यवाहितोत्तरकालकर्तव्यत्वप्रकारकज्ञानानुकूलो व्यापारः । वर्तमानावं कृतिश्वाऽऽख्यातार्थः । तथा चाऽवयवान्तग्रन्थामिजव्याप्तिपक्षधर्मः ताविशिष्टहेतुविषयकज्ञानानुकूलव्यापारोत्तरकालीन-च्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टहेतुनिरूपितप्रसा- सङ्गतिज्ञानजन्यजिज्ञासाधीन-तत्त्वनिर्णयादिरूपसमरिकरहेतुप्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्वज्ञानजन्यजि. ज्ञासाधीन हेत्वाभासविषयकशिष्यप्रतिपस्यनुकूल ' अनुमितिकारणीभूतेत्यादिशब्दात्मक" व्या. । -- P -- वहितोत्तरकालीन कृत्तिजन्यत्व" कर्तव्यत्वप्रकारकव्यापारविशेष्यकबोधानुकूलो व्यापारः, तत्र स्वोत्तरकालीन- कृतो वर्तमानकालोत्तरकालवृत्तित्वस्याऽन्वयानुपपत्तरिति चेन्न । कृतावेष वर्तमानकालोत्ताकालवृत्तित्वस्या- इन्वयस्वीकारात् । न चवमुक्रव्युत्पत्तिविरोध इति वाच्यम्। अनन्यगतिकतया तादृशव्युत्पत्तिसङ्कोचस्या- वश्यकन्वात् , अन्यथा तस्मात्पचतीति प्रयोगो न स्यात् । पञ्चम्यर्थस्य ज्ञानज्ञाप्यत्वस्य तिर्थकृतावन्दयात् । एतेन तिर्थस्य सुबर्थेन समं नान्वय इत्यपि निरस्तम् । तथा चाऽत्रापि आख्यातार्थस्य तृतीयार्थकृताय. न्वयो युज्यते एवेति ध्येयम् । (१) ननु प्रबन्धस्याऽभेदेन निरूपणक्रियायामन्वये कथं न द्वितीया? क्रियाविशेषणानां कर्मत्वमित्य- नुशासनादिति चेन्न । अजहलिङ्गस्य क्रियाविशेषणत्वे तवाचकपदात्ततीयैव, जहलङ्गस्य क्रियाविशेषणत्वे तद्वाचकपदाद्वितीया तत्रैवोक्तानुशासनप्रवृत्तेः, अन्यथा अनुमिति जानातीति प्रयोगापत्तेः । वस्तुतो यत्रा. भेदसम्बन्धेन धात्वर्थेऽन्वयस्तत्रैव द्वितीया यत्राऽभेदस्यापि धात्वर्थे प्रकारतया भानं तत्र तृतीयाऽपीति कलापे उक्तम् । इयोस्तु विशेषः । क्रियावशेषणस्य द्वितीयान्तस्य तृतीयान्तस्य वा सर्व त्रैवा ऽभेदो विभक्तरर्थः । द्वितीयार्थाऽभेदस्य सविधया तृतीयार्थस्य च प्रकारविधया भानमिति । (२) परिकरहेतुमित्याक्वा सपारकरमिति व्यासलिखनं तदाभामनिरूरणमित्यत्र तच्छन्देन केवलहेतोः परामर्श सूचनाय अन्यथा तच्छब्दस्य समस्तैकदेशपरामर्श कलापत्तेः । ..

·सटिप्पणटीकासमेता ३ . - हेत्वाभासनिरूपणे प्रसङ्गस्यापि सङ्गतिवं लम्भवति, व्याप्तिपक्षध मताविशिष्टहेतुनिरूपणे लति व्याप्तिपक्षधर्मताविरोधितद्विरहवतो दुष्टहेतोः स्मरणाद् , अतस्तदप्रदर्शकमूलस्य न्यूनतां परिजिहीर्घः प्रलङ्गस्याऽपि तनिरूपणप्रयोजकत्वमाह-एतावतेति । पारविशेष्यकस्वोत्तरकालवृत्तकृतिजन्यस्वप्रकारकबोधानुकूलमयेत्यादिशब्दात्मकव्यापारानुकूल. कृतिमान् मगिकार इति बोधः । तत्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वादितिमूलवाक्यात तत्त्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वज्ञान- जन्यजिज्ञासाधीनत्वं यथा हेत्वाभासनिरूपणे बोध्यते तथा तुल्यवित्तिवेद्यतया तत्त्वनिर्णयविजयप्र. योजकत्वाश्मकैककार्यकारित्वे हेत्वाभासनिरूपणप्रयोजऋजिज्ञासाजन कज्ञानविषयत्वं बोच्यते, एवं च मूलवाक्यादेककार्यकारित्वसङ्गतिप्रदर्शनेऽपि प्रसङ्ग सङ्गतिः कथं न प्रदर्शितत्याशङ्कायामाइ हेत्वाभालनिरूपणे इति । निरूपितवं सप्तम्यर्थः(१), तस्य सङ्गतित्वेऽन्वयः। नच प्रसङ्गस्य सातिवनिश्चयात्सल्भवतीत्य सङ्गसमिति वाच्यम् । सङ्गतित्वमित्यस्य प्रयोजकत्व. मित्यर्थः । तथाच हेत्वाभासनिरूपणनिरूपितप्रयोजकत्वं प्रसङ्गल्यापीत्यर्थ करणेनाऽदोषात् । तत्र हेतुमाह व्याप्तीत्यादिना । व्यातिपक्षधर्मताविलिष्टहेतुनिरूपणे लति-पद्धतुनिरू. पणे सति । स्मृतनिष्ठस्मरणप्रयोजकसम्बन्धः प्रसङ्गः। स च स्वस्तिव्यातिपक्षधप्रस्वाभावरूपा, स्व-सखेतुः । तथाच सोतुज्ञानस्य स्ववृत्तिव्याप्तिपक्षधर्मस्वाभावासम्बन्धपुरस्कारेणाऽसद्धे. तुस्मारकतया सद्धेतुनिरूपणानन्तरमसद्धेतोः स्मृतत्वमुपपद्यते । न च च्याप्तिपक्षधर्मताविरहवतो दुष्टहेतोः स्मरणादित्येव कथं नोकं किं विरोधिपदेनेति वाच्यम् । बिराधेिपदं स्वरूपसम्बन्धाय च्छिमप्रतियोगिताकव्याप्तिपक्षधर्मतासामान्याभावलाभार्थम् , अन्यथा कालिकादिना व्याख ज्यवृत्तिरूपेण वा व्याप्तिपक्षधर्मत्वाभावमादाय सद्धेतोरपि सङ्गतिमत्वापत्तः। तथा च "हे. स्वाभासनिरूपणप्रयोजकतावच्छे हकीभूत"सङ्गतित्वं प्रसङ्गवृत्ति व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टहेतुनि रूपणध्वंसकालानध्यातिपक्षधर्मतावद्धेतुविशिष्टदुष्टहेतुस्नरणादिति फलितम् । हेतुवै० स्ववृत्ति ध्यातिपक्षधर्मस्वाभाववस्वसम्बन्धेन । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धश्च सामानाधिकरण्यम् । सामा. नाधिकरण्यघटकस्वाधिकरणत्वं स्थविषयतावच्छेदकारसम्बन्धेन । सतित्वताहशस्मरणयोः सामानाधिकरण्यं च व्याप्तिपक्षधर्मत्वाभाव इति । तप्रदर्शकमूलस्य--सत्य(२)प्रदर्शकमूलस्य । न्यूनता च तदकथनज्ञानशाप्य. सदज्ञानवत्पुरुषोच्चरितत्वम् । परिहारश्चाऽज्ञानाभावसम्पादकव्यापारः । मुलाक्ताऽथशब्दस्य . . -- (१) केचित्तु सप्तम्यर्थः प्रयोजकत्वम् , अन्वयश्चात्य सङ्गतित्यैकदेशजिज्ञासायां, तथा च हेत्वाभा- सनिरूपणप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञान विषयस्वरूपसङ्गतित्व प्रसङ्गनिरूपिताऽऽधयत्तावादित्यर्थः। आधेयत्व संभवपदार्थः, निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः, हेत्वाभासत्वं प्रसङ्गपदार्थः । अथ सप्तम्यन्तार्थ हेत्वाभासनिरूपणप्रयोजक- त्वस्य सङ्गतित्वैकदेशेऽनन्तरामिधानप्रयोजकजिज्ञासायामन्वये "अनन्तराभिधानप्रयोजक" इत्यनेन देवा भासनिरूपणपयोजकत्वस्य द्विधा भानप्रमा- इति चेन्न । विशिष्टवाचकपदानो सति पृथग्विशेषणवाचकपद- समवंधाने विशेष्यमापरत्वमितिनियमेनाऽदोषादित्याहुः। (२) ननु सङ्गतित्वमनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वम्, प्रसङ्गश्च स्मृतिविषयतावच्छे. दकत्वे सति द्वेषविषयतान ( )वच्छेदको यो धर्मः, एककार्यकारित्वं चाऽत्र सद्धेतुप्रयोज्यकार्ययोजकत्वम, ·४ सामान्यनिरुक्तिः। । HINDI परिकरो व्याप्तिपक्षधर्मते । निरूप्येत्यन्तमुक्तक्रमेण दुष्टहेतो. स्मृतत्वस्य प्रसङ्गनिर्वाहकस्य लाभाय तत्प्रसङ्गादिति । सपरिकरहेतुनिरूपितप्रसङ्गलगतेरित्यर्थः । निरूप्मेस्यन्तमर्थमभिधाय मूलवाक्यनिष्ठन्यूनता परिहृता शिरोमणिना। अत एव वक्ष्यति निरूप्येत्यन्तमित्यादिना । व्यातिपक्षधर्मते इति । 'यद् यनिरूपणानन्तरं निरूपणीयं तत् तनिरूपितसङ्गति- मदिति नियमात् , निरूपणीयतावच्छेदकावच्छेदेन सङ्गतिमश्वमावश्यकम्, एवं चाऽत्र परिकरप. देन व्याप्तिमात्रोपादाने ह्रहो वद्धिमान् धुमादित्यादिबाधितहेलो निरूपणीयतावच्छेदकाक्रान्ततया "तद्विरहवतो दुष्टहेतोः स्मरणादि"त्यत्र तत्पदेन व्याप्तिमात्रपरामर्शात् तत्पदोपस्थाप्यस्व. वृत्तिव्याप्त्यभावरूपसङ्गतिविरहेण व्यभिचार: स्यात् । परिकरपदेन पक्षधर्मतामात्रोपादाने हृदो वद्धिमान् जलादित्यादौ स्ववृत्तिपक्षधर्मत्वाभावविरहेण व्यभिचारो दुर्वारः, अतो व्याप्ति- पक्षधर्मतयोरुभयोरुपादानम्(१)। मनु सपरिकरहेतुप्रसादित्येवास्तु किं निरूप्येत्यन्तेनेस्थत आह-निरूप्येत्यन्तमिति । उक्तक्रमेण-व्याप्तिपक्षक्षधर्मतानिरूपणे सतीत्यायुक्तक्रमेण(२) । न च प्रसङ्गपदेनैव स्मृतः त्वलाभयम्भवाग्निरूप्यत्यन्तं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । निरूप्येत्यन्तेन सद्धेतुनिरूपणस्य सिद्ध. स्वोक्त्याऽवसरलामात् । अवसरस्तु विषयसिच्या प्रतिबन्धकीभूतजिज्ञासानिवृत्तौ अनन्तरम. वश्यकव्यत्वम्(३)। दुष्टहेतोरिति । निष्ठत्वं षष्ठ्यर्थः, तस्य स्मृतवेऽन्वयः । एवं च जिज्ञासापदेन हेत्वामास इति जिज्ञासाग्रहणे जनकज्ञान विषयत्वं हेत्वाभासवे गतं न तु एकका- यकारिस्वेऽपि, सद्धेतुप्रयोज्यकार्य प्रयोजक किमिति जिज्ञासाग्रहणे तजनकज्ञानविषयत्वं एककार्यकारित्वे. गतं न तु हेत्वाभासत्वे इति कथ मुभयोः सङ्गतिमामात्यलक्षणाक्रान्तत्वमिति चेन्न । अनन्तराभिधानप्र. योजकजिज्ञासाजनकम्मरणप्रयोजकनिरूप्यनिष्ठसम्बन्धः सङ्गतिः। स च सम्बन्धः स्ववृत्तिव्यातिपक्षधमत्वा- भावरूपः। स एव प्रकृते प्रमङ्गपदार्थः, एककार्यकारित्वरूपश्च । एवं प्रसङ्गत्वमुपोद्घातादिपञ्चकाभिन्नत्वे. सति सङ्गतित्वम् , न तु पूर्वोतं स्मृतिविषयतावच्छेदकत्वघटित सम्बन्धे तदभावादिति ध्येयम् । (१) ननूभयोपादानेऽपि उत्पत्तिकालावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पूथियीत्वादित्यायसङ्कीर्णबाधे पृथिवीत्वे ध्यातिपक्षधर्मत्योभयोः सत्येन स्ववृत्तिव्यातिपक्षधर्मत्याभावरूपसम्बन्धस्याऽसत्यात्ताशहती सङ्गतिमत्त्वानु पपल्या व्यभिचारो दुर्वार एष, अतो यो यनिरूपितसङ्गतिमान् स तनिरूपणाऽव्यवहितोत्तरनिरूपणाविषय इत्येव नियमः स्वीकार्य:, एवं च निरूपणीयतावच्छेदकावच्छेदेन सङ्गतिमत्त्वस्याऽनपेक्षिततया परिकरपदे- न व्यातिपक्षधर्मस्वयोरुभयोरुपादानं व्यथमिति चेन । गदाधरभट्टाचार्यैरसङ्कीर्णबाधो नाभ्युपगम्यते किन्तु यहेशकालावच्छेदेन साधनं तदेशकालावच्छेदेन साध्यमित व्याप्त कारणत्वस्य सत्प्रतिपक्षग्रन्थे उक्ततया ता. दृशव्याप्त्यभाषरूपमङ्गतिसत्वेन व्यभिचाराभावात् । जगदीशेन तु परिकर:-सइकारी, स्त्रच व्यातिपक्षधर्म स्वादिरित्युक्तम् । आदिपदेनाऽबाधितत्वसङ्कहः । तथा च स्ववृत्ति बाधितत्वाभावरूपसङ्गतिमच्यानाड- सञ्जड इति । - केचित्तु परिकरपदस्य व्यातिपक्षधर्मत्वोभयत्वावच्छिन्ने शक्तिः, प्रत्येकस्मिन लक्षणा । एवं व शक्त्या निर्वाहसम्भये लक्षणाऽऽदरो न युक्तः । तलिङ्कारमतेऽनन्यगतिकतया लक्षणाऽऽदरो युक्त इति वदन्ति (१)सद्धतुनिरूपणानन्तरं शिष्याणां स्ववृत्तिव्यातिपक्षधर्मत्वाभावयन्तो हेत्वाभासा इति ज्ञानं जायते अनन्तरं तेषामेव हेत्वाभासः इति स्मरणम् , तत्पकारो हेत्वाभासत्वं प्रसङ्गपदार्थः । (३) एतेन यत्किञ्चिदेकमगत्यपेक्षायां प्रसङ्गापूरणं व्यर्थम् , यावत्नदपेक्षायामवसरानुक्के यूंनतेत्य: फीस्तम्।

·सटिप्पणटीकासमेता तजशानजन्यजिज्ञासाधीनत्वं पञ्चम्यर्थः । अन्वयश्चास्य निरूपणमित्यनने । तत्वनिर्णयविजयप्रयोजकरवादिति मूलं यद्यपि हेत्वाभासनिष्ठतत्वनिर्णयादि. जनकज्ञानविषयत्वार्थकतया शिष्यप्रवृत्युपयोगिनिरूपणघटकवानप्रयोज. नप्रदर्शनपरम, ManualAHMAREnemikalti ॥ (१)प्रसङ्गनिर्वाहकस्य-प्रसङ्गसङ्गतिप्रयोजकस्य । तज्ज्ञानेति । सङ्गति ज्ञानेत्यर्थः । अत्य-पञ्चम्यर्थस्य । ननु दीधितिकृता सङ्गति सामान्याऽप्रदर्शनकृतन्यूनतावारणं तत्पसङ्गादित्यंशपूरणेन तस्कार्यकारित्वादित्यं शपुरणेन च द्वेधा कृतम् , तच्चाऽयुक्तम् , सङ्गतिप्रदर्शनस्य शिष्यप्रव- तिफलकत्वेन तस्य यथाश्रुनमूललभ्याऽऽवश्यकेष्टसाधनस्वप्रदर्शनेनैव लाभसम्भवादित्याशङ्कते यद्यपीति । यद्यपि तत्त्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वादिति मूलं शिष्यवृत्युपयोगिनिरूपणघटक. ज्ञानप्रयोजनप्रदर्शनपरमिति योजना । शिष्यप्रवृत्त्युपयोगीति। शिष्यप्रवृत्युद्देश्येत्यर्थः, अस्य प्रयोजनपदार्थेऽन्वयः। निरूपणं च प्रकृते हेत्वाभासज्ञानानुकूलो व्यापारः, तद्घटकं यज्ञान हेस्वाभासज्ञानं तस्येति यावत् । तत्वनिर्णयो विजयश्च प्रयोजनम् । तथा च ताश मूलं "तत्वनिर्णयविजयात्मक प्रयोजनबोधेच्छयोच्चरितमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह -हेत्वा. भासनिष्ठेत्यादि । हेत्वाभासनिष्ठं यत्तस्वनिर्णयादिजनक" हेत्वाभास"ज्ञानविषयत्वं तदर्थः करवा(२)दित्यर्थः । एवं च हेत्वाभासविषयकज्ञाने तत्वनिर्णयाहिजनकत्वज्ञानात्तादृशज्ञानस्येष्ठ साधनतारूपत्वेन तत्वनिर्णयो विजयश्च मे भवत्विति फलेच्छासहितताहशेष्टसाधनताशाना. च्छिष्याणां प्रवृत्तिरिति भावः । मूलादिष्टसाधनताज्ञानेऽपि सङ्गस्यप्रदर्शनेऽसङ्गतत्वज्ञानेनोन्मत्तप्रलपितत्वशङ्कया तादृश. ज्ञानेप्रामाण्यनिश्चयोदयेन प्रदर्शितमपीष्टसाधनत्वं प्रवृत्यनुपयोग्येव स्यादिति प्रत्युपयोगी. ष्टसाधनताशानेऽप्रामाण्यनिश्चयसम्पादकाऽसकतत्त्वज्ञानविघटकतया सातिप्रदर्शनमावश्यक. मित्यभिप्रायेण समाधत्ते तथापीति । तन्मात्रपरत्वे हेस्वाभासज्ञाने इसाधनवमात्र. Bame ine । (१) ननु सर्वमिदं तदा सङ्गच्छेते यदि ध्यातिपक्षधर्मता विशिष्टहेतुनिरूपणानन्तरं तनिरूपितसङ्गति. मान् कः इति शिष्यजिज्ञासा, सैव नानुभवसिद्धति चेन्न । एकनिरूपणानन्तरं गुरुणा इतः परं किं वक्तव्यम्, गुरोः स्मृतिविषय कः इत्याकारिकायाः जिज्ञासायाः सर्वानुमवसिद्धतया उपोद्घातादिपञ्चकभिन्नत्वे सति स्मृ. तिविषयत्वस्यैव प्रसङ्गरूपत्वेन ताशजिज्ञासानिर्वाहात । (२) ननु मूलवाक्याद् हेत्वाभासनिष्ठतत्त्वनिर्णयादिजनकज्ञानविषयतायाः कथं लाभ इति चेदित्यम् । तादृशमूले प्रयोजकत्वपदं जनकज्ञानविषयतापरम् , पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वम् । हेत्वाभासानामिति पूरणी. यम् । तदर्थस्य हेत्वाभासनिष्ठत्वस्य तादशजनकज्ञानविषयतायामन्वयः । तादृशविषयत्वस्य पञ्चम्यर्थेऽन्वयः, तस्य च धास्वथै निरूपणे, तस्याऽऽख्यातार्थविषयत्वे, तस्य च हेत्वाभासपदार्थे, तथा चं हेत्वाभासनि- छा या तत्वनिर्णयादिजनकज्ञानविषयता तत्प्रयोज्यनिरूपणाविषयीभूता हेत्वाभासा इति विशिष्टार्थलाभोवा- भाषनिष्ठतादशविषयतालाभः । डेस्वाभासानामिति पूरणाऽभावेऽपि तत्त्वनिर्णयादिजनकज्ञानविषयता डेवामा- सनिष्ठा हेत्वाभामनिरूपणप्रयोजकत्वात , यद्यनिरूपणप्रयोजक तत्वनिष्ठमिति व्याख्या तादृशार्थलाभो बोध्यः ·सामान्यनिरूक्तिः। तथापि तन्मात्रपरत्वे सङ्गत्यप्रदर्शनेन न्यूनता स्यादिति तस्यैकका र्यकारित्वरूपसङ्गतिप्रदर्शनपरत्वमपि सम्भवतीति स्फुटीकर्तुमाह-तत्त्वनि. णयादीति । आदि पदाद विजयपरिग्रहः । तस्कार्थकारित्वात्-सपरिकरहेतु. प्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्वात् , प्रयोजकत्वं च जनकतावच्छेदकादिलाधारण. मिति स्वविषयकज्ञानकार्य प्रति स्वस्य तथात्वमक्षतमेव । तस्वनिर्णयः प्रमितकोटिनिश्चयः । तत्र व्याप्तिपक्षवर्मताविशिष्टप्रकृत. हेतुशानमिव तद्विपरीतकोटिसाधकस्य हेत्वाभासत्वज्ञानमप्युपयुज्यते, प्रतिबन्धकीभूतविपरीतकोटिव्याप्यवत्ताज्ञानेऽप्रामाण्यग्राहकत्वाइित्युभ- योस्तत्वनिर्णयप्रयोजकत्वम् । । प्रदर्शनपरत्वे । मात्रपदेन सङ्गतिप्रदर्शनव्यवच्छेदः । न्यूनता-अप्रवर्तकता, तस्य -मूलस्य, एककार्येति । तत्त्वनिर्णयादिपेति शेषः । तथा च मूलस्य फलप्रदर्शनपरत्ववत्पङ्गतिप्रदर्श- नपरत्वमध्यावश्यकमित्येतलामार्थ दीधितिकृता तत्वार्यकरित्वादिति पूरणसम्बलितं तद्विवृत. मित्यभिप्रायः । ननु तत्कार्यकारित्वादिति अन्धोऽसाः, प्रमितकोटिनिश्चयात्मकस्य तस्वनि यस्य सदनद्धत्व कार्यस्वादित्यत आह-सपरिकरोति । ननु तस्वनिर्णयादिप्रयोजकत्वस्य सद्धतुझाने इव हेत्वाभास ज्ञाने एव सत्वेन तस्य हेरदामासनिष्ठत्वविरहादत आह--प्रयोः जकत्वं चेति । जनकतावच्छेदकादीति । आदिना जनकपरिग्रहः । उभयसाधारण. प्रयोजकत्वं च कारणतावच्छेदकावृत्तिअन्यथासिद्धिचतुष्टयशून्यस्वे सति कार्यनियतपूर्ति स्वम् । स्थविषयकति। हेस्वाभासविषयकेत्यर्थः । कार्य-तत्वनिर्णयादि। स्वस्य- हेत्वाभावस्य । तथात्वं--प्रयोजकत्वम् । अक्षतमेवेति । हेस्वाभासस्य तज्ज्ञाननिष्ठज. नक्तायां विषयितासम्बन्धेनाऽवच्छेदकत्वादिति भावः । प्रमितकोटिनिश्चय इति । साध्यवत्पक्षविषयतानिरूपितसाध्यविषयताशालिनिश्चय इत्यर्थः । तत्र-ताशविषयताशालिनिश्चये, व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टप्रकृतहेतुझा. नमिव-परामर्श इवेत्यर्थः । तथा च प्रमितकोटिनिश्चयः-प्रमात्मकपर्वतधर्मिकवय- नुमितिः, तत्र साध्यवति पक्षे साध्यव्याप्यवत्तानिश्चयो गुणविधया कारणम् , साध्यवति पथे परामर्शश्च सद्धेतुविषयक एव भवतीति हृदयम् । तद्विपरीतेति। साध्याभावपेत्यर्थः । हेत्वाभालत्वज्ञानमपि-दोषज्ञानमपि । उपयुज्यते इति । पर्वतो वकिमान् धुमात् , पर्वतो वहयभाववान् जलादिति वादिप्रतिवादिनोर्विवादे वहथभावव्याप्यजलवान् पर्वत इति परामर्शः, ततः सभिकर्षविशेषेण जलं पर्वतावृत्तीत्यसिद्धवग्रहेण जले पर्वताऽवृत्तित्वज्ञाने जाते तत्कालीनतदनुव्यवसायेन "जलाभाववति जलं परामृशामीत्याकारकेणा जलाभाववद्विशेष्य. करवे सति जलप्रकारकस्वरूपमप्रामाण्यं विषयीक्रियते इति दोषज्ञानस्य विरोधिकोटिव्याप्य वत्ताज्ञानेऽप्रामाण्यप्राहकत्वम् । तथा चाऽप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टविरोधिपरामर्शस्यैव प्रति बन्धकतया तदभावरूपकारणसम्पादनेन दोषज्ञानस्योपयोगित्वम् , एतदेवाऽह-प्रति- बन्धकीभूतेति ।

·सटिप्पणटीकासमेता अथवा तत्वनिर्णयः साध्यवत्ताज्ञाने प्रमात्वनिश्चयः । तत्राऽनुमापक हेतोाप्त्यादिविशिष्टरूपसद्ध तुत्वज्ञानमिव विपरीतकोटिसाधकहेतो? तृत्वज्ञानमप्युपयुज्यते, प्रकृतसाध्यग्रहाऽप्रामाण्यग्राहकविपरीतकोटिसाध कहेत्वदुष्टत्वग्रहविघटकत्वात् । MADHANBARtweetestan -- परा- अयमाशयः । पर्वतो वहिमानित्यनुमितौ वहिव्यायधमवत्तापरामर्शः कारणम् , मर्श व्याप्तिपक्षधर्मता विशिष्टहेतुविषयकत्वेन मानस प्रमात्वज्ञानम् , ततवेदं साध्यवत्ताज्ञानं प्रमा स्वविषयसाध्यनिरूपितध्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टहेतुज्ञानजन्यज्ञानत्वादिति रीत्या सद्धेतुत्व. ज्ञानस्य प्रमावानुमितावुपयोगः । एवं वधभावव्याप्यजलवान् पर्वत इदं ज्ञानं अप्रमा स्व. विषयसाध्यध्याप्तिपक्षधर्मत्वाभावविशिष्टहेतुविषयकश्वे सति स्वीयसाध्यविषयतानिरूपितध्याप्ति विषयत्वादिनिरूपितप्रकृतहेतुविषयकत्वादिति रोत्याऽप्रामाण्यमाहावं घोध्यम् इति । "तस्वं ब्रह्माणि याथायें" इति कोशात्तस्वशब्दस्य प्रमावशक्ततया प्रमित कोटिनिश्चये लक्षणा- पतिरत आह अथवेति । साध्यवत्ताबाने प्रमावनिश्चय इति।साध्यवत्ताज्ञानधर्मिक- साध्यवसिष्ठविशेष्य तानिरूपित साध्यनिष्ठप्रचारताकत्व प्रकारकनिश्चय इत्यर्थः । तत्र-ताहश प्रमात्वनिश्चये, अनुमापकहेतोः-धूमादिहेतोः, सद्धेतुत्वज्ञानमिव धूमादौ व्या- प्तिपक्षधर्मत्वावगाहि “वहिच्याप्यधुमवान् पर्वतइति" ज्ञानमिव, तथा च साध्यव्याप्याति प्रा. ध्यानयाहित्बेन लिओन साध्यवति साध्यावाहित्वननुमीयते, व्याप्यवति ब्यापकप्रकारकरने व्यापकवति व्यापकप्रकारकत्वनियमात् (१) । तथा च पर्वतो वाहमानित्यनुमितिः प्रमा(२) प्रमापरामर्शजन्यवादित्यनुमानेनानुमिती प्रमात्वनिश्चयः, परामर्श प्रमात्वनिश्चयश्च सद्धेतुस्ख. शाना-मानस एव । विपरीतकोटिसाधकेति । वहयभावसाधकेत्यर्थः । हेतोः-जलादि. -Haram44444- (१) यद्यपि धूमवति वलिमकारकत्वं यत्र तत्र वह्निमति वह्निप्रकारकत्वानियमोऽवश्यमाकार्यः, वहिष. कारकज्ञानविशेष्ये धूमवति वह्निमत्त्वानुपएमे धूमस्य वहिव्याप्यताभङ्गापत्तेः, एवं च सद्धेतुत्वज्ञानापेक्षा ना- स्ति, तथापि अप्रयोजकत्वशङ्कानिरासाय सद्धेतुत्वज्ञानानुप्तरणम् । वस्तुतस्तु सल्लिङ्गकपरामर्शजन्याऽनुमि. तिः प्रमैवेति प्राचीनसिद्धान्तः । एवं च यत्रादः पद्धतुत्वज्ञानं चेत्, तदुत्तरं मल्लिङ्गकपरामर्शजन्यत्वज्ञान तदुत्तरं तादृशानुमिती प्रमात्वज्ञानं जायते इति साध्यवत्ताज्ञाने प्रमावनिश्चयप्रयोजकं यासल्लिङ्गकपरामर्श- जन्यत्वज्ञान तत्प्रयोजक ब्यास्यादिविशिष्टस्वरूपसद्धेतुत्व ज्ञानमिति सद्धेतुत्वज्ञानस्य प्रमावनिश्चयप्रयोजकत्वं बोध्यम् । (२) साध्याशे प्रमात्वं चात्र तिमति पर्वते वह्निप्रकारकत्वरूपं विशिध्यैव निर्वाच्यम् । एतेन प्रमावं । यदि तद्वति तत्मकारकत्वं [अर्थात् विशेष्यताविशिष्ट प्रकारताकरवं, वै० स्वनिरूपितत्वस्वाश्रयनिष्ठाधिकरणता. निरूपितनिरूपकतावत्यामयसम्बन्धेन, निरूपकतावत्त! च प्रसिद्धचतुष्टयसम्बन्धेन ] इत्युच्यते तदा अर्था- न्तरम् , किश्चिदंशे प्रमावस्य भ्रमानुमितावपि सत्त्वात् । यदि भ्रमसामान्य भिन्नत्वं तदा तु व्यभिचारः, प्र. मापरामर्शजन्यत्वस्य पर्वतो वह्निमान्हदश्च तथेति समूहालम्बनानुमितावपि सस्वात, तथाहि यत्र भाविज्ञा- नमप्रमेत्यप्रामाण्यज्ञानं ततो दहिव्याप्यधूमवान्पर्वत हात परामर्शः, ततो व यायधूमवान्बद इति पराम. शः, ततः समूहालम्बनानुमितिः, तादृशानुमिती उभयपरामर्शजन्यत्वत्यैव सत्यादित्यादिदोषाणामनवका- शः। परामर्श प्रमात्वं च भ्रमसामान्य भिन्नत्वरूपं निवेश्यमिति पेयम् । " ·सामान्यनिरुक्तिः। विजयप्रयोजकत्वं च हेत्वाभासस्य स्वज्ञानाधीनपरोक्तहेतुदोषोद्भावना द्वारा, व्याप्स्यादिविशिष्टतोश्च स्वशानाधीनसन्न्यायप्रयोगद्वारा बोध्यम् । ॥ हेतोः, दुष्टत्वज्ञानमपि-जलादेः पर्वताऽवृत्तित्वरूपस्वरूपाऽसिद्धिज्ञानमपि, उपयुज्यते, तत्रेत्यादिः । उपयोगमाह प्रकृतसाध्यग्रहे-पर्वतो वह्निमानिति अहे, योऽप्रामाण्यम हा-प्रमावाभावमहः, ताहको यः "विपरीतकाटिसाधक जलादि हेती अदुष्टत्वग्रहः, तद्विघटकत्वात् दुष्टत्वज्ञानस्योपयोगितेति यावत् । तथा च यत्र वहिव्या. प्यधुमवान्पर्वत इति परामर्शाद् वह्वयनुमितिः, ततो वहयभावव्याप्यजलवान् पर्वत इति परामर्शावत्यभावानुमितिः, तत्र जलहेतावदुत्त्वप्रहे सति वलयभावानुमितौ सल्लिङ्ग कपराम जिन्यस्वज्ञानं, तदानस्तत्र प्रमात्वनिश्चयः, तदधीनं पूर्वोत्पन्नानुमितावप्रामाण्यज्ञानं तत स्तत्र प्रमावाभावनिश्चय इति । एवं च पर्वतो वहिमानित्यनुमितिः भ्रमः "वधभाववति वहिष्कारिका" वयभाव ण्याप्यजलवान्पर्वत इति परामर्शीयनिरूप्यनिरूपकभावापञ्चविषयताघटितधर्मावच्छिन्नजनक- तानिरूपितजन्यतावच्छेदकविषयस्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावस्वादित्यनुमानेन इई ज्ञानमप्रभा स्थविरोध्यनुमिति जनकत्वदुष्टत्वप्रहकालीनत्वादित्यनुमानेन वाऽपामाण्यग्रहे तदुपयोगिनो विपरीतहेत्वदुष्टत्वप्रहस्य प्रतिबन्धको दुष्टस्वप्रहः । स्वरूपासिद्धवरूपदुष्टत्वप्रहे तु वयभावानुमितौ न सल्लिङ्गकपरामर्शजन्यत्वज्ञानं तद्विरहे च न वड्यभावानुमितीप्रमाव निश्चयः, प्रमावनिश्चयविरहे सति पूर्वोत्पन्नवड यनुमितौ अप्रमात्वज्ञानानुत्पत्तिः, तथा च न प्रमात्वाभावनिश्चयः, ततश्च प्रमावाभावनिश्चयरूपप्रतिबन्धकनिवृत्त्या तादृशवयनुमिती प्रमा. स्वनिश्चयो जायते, तथा च प्रमात्वाभावनिश्चयाभावकाप्रतिबन्धकामावसम्पादनद्वारा साध्यवत्ता ज्ञाने प्रमात्वनिर्णयसम्पादकत्वं हेत्वाभासत्वज्ञान त्येति । अत्रेदंबोध्यम् । विपरीतकोटिसाधक हेतावदुष्टत्वप्रहे जाते अदुष्टविषयकपरामर्शजन्यत्वेन हेतुना विपरीतकोटौ प्रमात्वनिश्चयो जा यते, ततश्च प्रमात्मकज्ञानीयप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासमानाधिकरणविशेष्यतानिरूपितप्रकृत साध्यप्रकारताकत्वेन हेतुना साध्यवत्ताज्ञाने तद्वति तत्प्रकारकत्वाभावरूपप्रामाण्याभावप्रकारको प्रहो भवेत् , तत्र दुष्टत्वप्रहे जाते तु विपरीतकोटिज्ञानधर्मिकप्रमावविधेयकानुमितिसम्पादको यस्तादशपरामर्शजन्यस्वरूपो हेतुः स एव न सम्भवति, अतो विपरीतकोटी प्रमावनिश्चयो न जायते, ततश्च प्रकृतसाध्यवत्ताज्ञाने प्रमावाभावग्रहो नैव जायते, तत्साधकस्य "प्रमात्मकज्ञा. नीयप्रकारते"त्यायुक्तहेतोरसत्वात् , किन्तु प्रकृतानुमापकहेतोाप्त्यादिविशिष्टस्वरूपसद्धेतुः त्वज्ञानादुक्तरीत्या साध्यवत्ताज्ञाने प्रमात्वनिश्चयो जायते इत्य नयैव रीत्या सर्वेषां दुष्टलग्रहाणा. मुपयोगिता बोध्या। विजयप्रयोजकत्वञ्चेति । विजयश्व पराहकारखण्डनम् । अहङ्कारवाऽहमुत्कृष्ट इति संस्कारः, तत्खण्डनं तमाशानुकूलो व्यापारः । यद्वाऽयमुकष्ट इति मध्यस्थज्ञानानुकूलो व्यापारो विजयः। सुखविशेष इत्येके । तत्व निर्णयपदोपादानेनैव एककार्यानुकूलवरूप पङ्गलाभसम्भवे विजयपर्यन्तानुसरणं वादज़ल्पथे ·का तत्राऽनुमितिकारणीभूताऽभाक्प्रतियोगियथार्थज्ञानविषयत्वम् । देन प्रयोजनप्रदर्शनार्थम् । गुरुशिष्ययोः कथा वादः । विजिगीषुद्वयस्य कथा जल्पः । स्व. ज्ञानाधीनेति । हेत्वाभासज्ञानाधीनेत्यर्थः । स्वज्ञानाधीनेति । व्याप्तिपक्षधर्मतविशिष्ट हेतुज्ञानाधीनेत्यर्थः। तत्र-निरूपणे, सप्तम्यर्थों विषयवं हेत्वाभासत्वान्याय, तथाच निरूपणविषयीभूत हेत्वाभा. सत्वं चेत्यर्थः । अनुमितीति । अनुमिती कारणीभूतो योऽभावस्तस्य प्रतियोगि यद् यथार्थज्ञानं तद्विषयत्वमित्यर्थः । धूमाभाववद्वृत्तिवहिरूपव्यभिचारे लक्षणसमन्वयः, तथाहि-पर्वतो धुमवान् वहेरित्यनुमिती कारणीभूतो योऽभावः "धुमाभाववद्वृत्तिहिरि"त्याकारकव्यभिचारनिश्चयाः भावः, तस्य प्रतियोगि यद् यथार्थज्ञानं धुमाभाववद्वृत्तिवह्निरितिनिश्चयस्तद्विषयत्वस्य तत्र स. स्वात् । एवं हृदो वहिमानित्यनुमितिकरणीभूतो यो वलयभाववान् हद इति निश्वयाऽभावस्त. प्रतियोगियथार्थज्ञानविषयवस्य वड्यभावबहदसरथाधे सत्वाल्लक्षणसमन्वयः। न चाऽनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वामेत्येवास्तु किं कारणीभुताभावप्रतियोगित्वा निवेशेनेति वाच्यम् । प्रतिबन्धकत्वं हि द्विविधम्-कारणीभूताऽभावप्रतियोगित्वं, प्रयोजको. भूताभावप्रतियोगित्वं च । अत्र तु कारणीभूताभावप्रतियोगिस्वमेव निविष्टमिति सुचनाय त- दुपादानात् , अन्यथा वहिन्याप्यधूमवान हद इति परामर्श तिव्याप्तेः, तादशपरामर्शधार्मि- काऽप्रामाण्यनिश्चयाऽभावस्यापि ह्रदो वह्निमानित्यनुमितौ प्रयोजकत्वात् , तत्प्रतियोगियथार्थ ज्ञानविषयत्वस्य तत्र सूत्वात् । ननु अनुमितिकारणाभावप्रतियोगियथार्थज्ञानविषयत्वमित्येवोच्या किं भूतपदेनेति चेन्न। अनुमितिकारणस्याऽभाव इति षष्ठीतत्पुरुष(१)भ्रमनिरासाय तदुपादानात् । तथाचाऽनु. मितिकारणपरामर्शस्याऽभावप्रतियोगिपरामर्शविषये बहिव्याप्यधुमवस्पर्वते नातिव्याप्तिः । ते. नाऽनुमितिकारणीभूतश्चानौ अभावश्चेति कर्मधारय(२)लाभ इति ध्येयम् । नन्वेवमपि अनुमितिकारणीभूतो यस्तत्प्रतियोगियथार्थज्ञानविषयत्वमित्येवोच्यता किम भावपदोपादानेनेति चेन्न। पर्वतो वह्निमानित्यत्र घटवद्भुतलेऽतिव्याप्तिः, स्वावच्छिन्नमिनभेदस्य स्वस्वरूपतया परामर्शावच्छिन्नभिन्नभेदस्य परामर्शरूपतया पर्वतो वहिमानित्यनुमितिकारणीभूतो यः परामर्शः तत्प्रतियोगि यत्स्वावच्छिन्नभिन्नं "घटवद्भुतलमि"ति ज्ञानं तद्विषयत्वस्य तत्र सत्वात्। नाचा. ऽभावपदोपादानेऽपि तद्दोषतावस्थ्यम् , परामर्शस्य स्वाभावाभावरूपत्वेनाऽभावरूपत्वादिति वाच्यम् । अभावपदस्य भावप्रधानानिर्देशतया अनुमितिनिष्ठ कार्य(३)तानिरूपितकारणता. . । (१) षष्ठीतत्पुरुषत्वं च समाप्तत्त्वे सति नामविशिष्टनामत्वम्, वै० स्वप्रयोज्याभेदसम्बन्धावच्छिन। स्वार्थविशिष्टषष्ठ्यर्थावच्छिन्नभकारतानिरूपित्तविशेष्यताप्रयोजकत्व, स्वाव्यवहितोत्तरत्व-स्वाव्यवहितपूर्वत्वाऽ- न्यतर, एतदुभयसम्बन्धन । (२) कर्मधारयत्वं च पूर्वोक्तमेव ! वै० स्वप्रयोज्याऽभेदसम्बन्धावच्छिन्न किञ्चिद्विशिष्टसुबर्थाऽनव- च्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यताप्रयोजकत्व-स्वाव्यवहितोत्तरत्वामयसं० । (३ ) अत्र कार्यतापदानुपादाने अनुमितिनिष्ठो यत्तनिरूपितकारणतेत्यायुपादाने पर्वतो वह्निमानित्यत्र वह्निमत्पर्वतेऽतिव्याक्षिः, विषयतासम्बन्धेन अनुमित्यभावविषयकप्रत्यक्षं प्रति अनुमित्यभावस्य तादात्म्येन हेतुतया अनुमितिनिष्ठा या प्रतियोगित्वसम्बन्वावच्छिन्ना "कारणता"वच्छेदकता तनिरूपिता या अनुमित्य- २साथ ·सामान्यनिरूक्तिः। (१)वच्छेदकं यदभावस्वरूपानुयोगित्वं तन्निरूपितप्रतियोगिताश्रययथार्थज्ञानविषयत्वस्य विवक्ष. गायत्वात् । तथाच नोकाऽतिव्याप्तिः, परामर्शस्य परामशीवच्छिन्नभिन्नभेदत्वेन परामर्शा- भावाभावत्वेन वा न कारणत्वम् , अपितु परामर्शत्वेनैव, परामर्शवं तु नानुयोगितारूपमिति अनुमितिकारणतावच्छेदकीभूतानुयोगिताविरहादिति(२)। नच तथापि ज्ञानपदं किमर्थमिति वाच्यम् । पर्वतो वहिमानित्यत्र कामिनीज्ञानेऽति. व्याप्तः, कामिनीजिज्ञासायाः कामिनीज्ञानान्यज्ञान प्रतिबन्धश्चतया कामिनीजिज्ञासामावस्य च कामिनीज्ञानान्यज्ञाने कारणतया अनुमितिकारणीभूतो यः कामिनीजिज्ञासाऽभावः तत्प्रतियो. गिनी या यथार्थी कामिनीजिज्ञासा तद्विषयत्वस्य तत्र सत्वात् । नच पर्वतो वहिमानियं कामिः नीति समूहालम्बनानुमितावपि निरुक्तानुमितिसत्त्वेन तत्र च निरुक्तच्छाप्रतिबध्यताया असत्वान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । याहशस्थलविशेषे कामिनीविषयिणी पक्षे साध्यानुमितिः कस्यापि न जाता तत्रातिव्याप्ते१रित्वात् । ननु तथापि पर्वतो बहिमानियन साध्यवत्पक्षेऽतिव्याप्तिः अनुमितिकारणीभूनो यः सि. पाधयिषाविरहविशिषसिध्यभावस्तत्प्रतियोगियथार्थज्ञानविषयत्वस्य साध्यवत्पक्षे सस्वादिति चन्न । अभावपदस्य सिषाधयिषाविरहविशिष्टसिध्धभावातिरिकाभावपरत्वात् । वस्तुतस्तु तद्वि- धेयकानुमितावेव सिद्धः प्रतिबन्धकत्वेन पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नप्रका• रताशात्यनुमितित्वस्य वहिमपर्वतो घटवानित्यनुमितावपि सत्वेन तत्र निरुक्तसिद्धिप्रतिबन्धक ताविरहेणाऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतायाः सिद्धावस्यात् , बाधादि. निश्चयस्तु तस्त्रकारताशालिबुद्धिं प्रतिबनातीति दिक् । भावनिष्ठा कारणता तदाश्रयो योऽनुमित्यभावः तत्प्रतियोगि यदनुमित्यात्मकं यथार्थज्ञानं तद्विषयत्वस्य तत्र सत्वात (१) एवं कारणतापदानुपादाने अनुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपितकार्यत्वाभावत्वावच्छिन्ना या प्रतियोगिता तदाश्रयकार्यवाभावप्रतियोगियथार्थज्ञानविषयत्वस्य वन्हिमपर्वते सत्त्वादतिव्यातिरतस्तदुपादानम् । कार्यत्वं चं कार्यस्वरूपमिति ध्येयम् । (२) केचित्तु अभावपदानुपादाने अयमात्मा आत्मत्वप्रकारकज्ञानप्रतियोगिकप्तमवायादित्यत्र ज्ञायमा- नलिङ्गस्य कारणत्वमते आत्मत्वेऽतिव्यालिः । न चाऽनुमितिकारणीभूतो यस्तग्निरूपितयत्किंचिरसम्बन्धाव. च्छिन्नप्रतियोगितामययथार्थज्ञानविषयत्वं निवेश्यम् , समवायनिरूपितलांसर्गिकप्रतियोगितायां सम्बन्धाव- च्छिन्नत्वविरहेणाऽतिव्याप्त्यभावात् , एतेन निरूपितत्वस्य प्रतियोगिस्वरूपतयाऽनुमितिकारणीभूतो यः परा- मर्शः तत्पतियोगित्वस्य व्यातिज्ञाने सत्त्वन व्याप्त्यादावतिव्यातिः, कार्यतानिरूपितत्वस्य कारणतायां सत्त्ववत, कार्यनिरूपितत्वस्य कारणे सुलभत्वादिति निरस्तम् , निरूपितत्वस्य प्रतियोगिरूपत्वे तस्य सम्बन्धानवाच्छ. नत्वादिति वाच्यम् । सांसर्गिकप्रतियोगितायां सम्बन्धावच्छिन्नत्वपिरहेऽपि तत्सम्वन्धावच्छिन्नाधेयतायाः तत्स- मीयप्रतियोगितारूपत्वेन सांसर्गिकप्रतियोगिता सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य सुलभत्वात् । न च ज्ञायमानलिंगस्य कारणत्वस्वीकारेऽभाषपदोपादानेऽपि आत्मत्वप्रकारकज्ञानाभावहेतुके भात्मत्वेऽतिव्यातिधारयति तत्पनो न युक्त इति वाच्यम् । तावतापि अनुमितिकारणीभूतो यो बाधनिश्चयाभावस्तस्य घटानुयोगिकस्वरूपेण स्वा. वच्छिन्नभेदस्वरूपतया घटवभूतलेऽतिव्यातिरतोऽभावपदं प्रागुक्तार्थकम् । वस्नुतस्तु अनुमितिनिष्ठका- र्यतानिरूपितकारणताश्रयपरामर्शप्रतियोगिव्यातिज्ञानविषये वहिव्यायधू मेऽतिव्यातिः, व्यातिज्ञानस्य कारण- त्वमते तस्य परामर्शसम्वन्धने तथात्वात् , परामर्शसम्बन्धप्रतियोगित्वमित्याहुः । .

·सटिप्पणटीकासमेता ११ मूलोक्तलक्षणानां दुष्टहेतुलक्षणत्वे दोषेष्वतिव्याप्तिः, यथार्थज्ञाननि. छानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वपर्यन्तस्य समूहालम्बन ज्ञानविषयताश्रयोदासीनपदार्थवारणाय प्रथमलक्षणे विवक्षणीयतया बा. यज्ज्ञानव्यक्तिः पर्वतो वहिमानित्यनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणे न जाता ताशज्ञान व्यक्त्यमावस्य तादृशानुमितिकारणत्वनिरासाय लक्षणघटकानुमितिकारणत्वमन्यथासिद्धि- शुन्यतः घटितं निर्वचनीयम् , तच्चाऽन्यथासिद्धिशुन्यत्वे सति अनुमितिसमानाधिकरणाऽभाव. प्रतियोगितम्, नतु प्रतियोगिताऽनवच्छेदकधर्मवत्वम्, तेन प्रमेयस्वसत्वादिकमादाय न दोषः । प्रतियोगितायां वैशिष्ट्यव्यासज्यवृत्तिधर्मानवाच्छन्नात्वनिवेशान विशिष्टाभावोभ. याभावादिकमादाय दोष इति ध्येयम् । अनुमितिकारणीभूताभावेत्यादिलक्षणत्रयं दोषस्यैव न तु दुष्टहेतोरिति व्यवस्थापयितुमु. पक्रमते मूलोक्तलक्षणानामिति । दुष्टहेतुलक्षणत्वे इति । दुष्टहेतुनिरूपणस्यैव प्रतिज्ञातत्वेन तल्लक्षणस्यैवाऽकातितत्वात् । सर्वत्र वयभाववान् हृदो धुमश्चेति हेतुदोषोभ. यविषयकसमूहालम्बनज्ञानमादाय तद्विषयत्वस्य धूमे सत्वालक्षणमन्वयो बोध्यः । परन्तु तुल्ययुक्त्याऽनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञा नविषयत्वस्य वन्यभावबढ्दादिरूपदोषेऽपि सत्त्वाद. तिव्याप्ति(१)रित्याह-दोषेध्वतिव्याप्तिरिति । वाघितहेतावव्याप्तिमप्याह यथार्थशान निष्ठति। अयं भाव:-अनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वमिति यथाश्रुतलक्षणस्य वन्ह्यभाववान् हहो घटवेति समूहालम्बनज्ञानमादाय घटेऽतिव्याप्तिः, हृदो वहमानित्यनुमिति प्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वस्य घटे सत्त्वादतो यथार्थज्ञाननिष्ठा याऽनुमितिप्रतिबन्धकता तनिरूपितावच्छेदकतावद्विषयताश्रयस्व विवक्षणीयम् , तथाच नोदासीने घटादावतिध्याप्तिः(२), उदासीनघटादिविषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् । एवं च तुल्ययुक्त्योकसमूहालम्ब नज्ञानायधुमविषयताया अध्यनवच्छेदकत्वादव्याप्तिर्वाधितहेताविति(३) समूहालम्बनज्ञा नेति । वन्यभाववान हृदो घटश्चेति समूहालम्बनज्ञानेत्यर्थः । उदासीनपदार्थवारणा. . (१) यद्यपि इदपाकवासिलाध्यकस्थले वन्मभाववदहृदस्थापि दुष्टहेतुत्वान्नातिव्यातिः, तथापि पर्वत- पक्षकवलिसाध्यकस्थले धूमस्याऽपि द्रव्यत्वादिन! दुष्टत्वात् तद्धर्मावच्छिन्नहेतुकप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकय. थार्थज्ञानविषयत्वं तेन रूपेण दुष्टत्वं वाच्यम् , एवं व वन्ह्यभावववदादेर्न धूमवादिना दुष्टत्वमित्यतिव्या सिरित्यर्थः, परन्तु स्वहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञान विषयो यत्स्वमित्युक्तौ अतिव्याप्रभावादिति वि. भावनीयम्। (२)अथेदशविषक्षायामपि उदासीनऽतिव्यातिौरव वन्मभावजलोभयवान् हद इति ज्ञानीयोभयत्वा- वच्छिन्नायाः उभयनिष्ठायाः प्रकारतायाः प्रतिवन्धकतावच्छेदकतया प्रकारतायाः ऐक्येन जलस्यापि प्रतिब. न्धकतावच्छेदकीभूतप्रकारताश्रयत्वादिति चेन्न । तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकीयभूतयारिकचिदवच्छिन्न- विषयताशून्ययथार्थज्ञानीयविषयताश्रयत्वस्य विवक्षितत्वात् । (३) ननु दोषकदेशे एवमध्यतिव्यातिर । नचाऽनतिरिक्तवृत्तिवरूपाऽवच्छेदकत्वं निवेश्यते, विशेष- णान्तर्भावण पर्यावविषयताया एव तथाविधावच्छेदकत्याच दोषः, पर्वतो निद्विरिति भ्रममादाय दोषवारणाय यथार्थपदामिति वाच्यम् । प्रतिबन्धकताऽनितिरिक्तवृत्तिविषयतापर्याप्त्यधिकरणाऽसिद्धेर्यथार्थपदवैया.

·१२ सामान्यनिरुक्ति। धादिज्ञान प्रतिबन्धकतायां प्रायशो हेतुविषयताया अनवच्छेदकत्वातत्र- सवाल यति। घटादावतिव्याप्तिवारणायेत्यर्थः । बाधादीति। आदिनाऽऽश्रयासिद्धिसंग्रहः । हृदो वाहिमान् हदाद् , घटत्वमनित्यं घटत्वादित्यादौ हेतुविषयतायाः "निरूपकतासम्ब- न्धेन अवच्छेदकत्वादुक्तं प्रायश इति । नन्वस्य दुष्टहेतुलक्षणत्वे हृदो बचिमान् धुमा. दित्यादौ हेतुविषयताया वाधादिज्ञान प्रतिबन्धकतायामनवच्छेदकत्वेऽपि अनुमितिपदस्याऽमे समूहालम्बनपरत्वस्य विवक्षणीयतया स्वरूपासिद्धिज्ञान प्रतिबन्धकतामादाय, हृदो वहिमान् द्रव्यस्वादित्यादौ च व्यभिचारज्ञान प्रतिबन्धकतामादाय तत्तत्प्रतिबन्धकतायां हेतुविषयताया अवच्छेदकतया ताइशप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वस्य बाधितहेतो "धुमे" क्षणसमन्वये कुत्राव्याप्तिरिति चेन । उत्पत्तिकालावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीस्वादि. त्यायसङ्कीर्णबाधस्थले हेतुविषयतायाः कथमप्यनुमितिप्रतिवन्ध तायामवच्छेदकत्वाऽसम्भवेन ताशबाधितहेतावेवाऽव्याप्तिदाने तात्पर्यात (१) । नचैवं क्वचिदपि असङ्कीर्णनाधस्थले हेतुदि. षयताया अनवच्छेदकत्वेन प्रायश इत्यसातमिति वाच्यम् । उत्पत्तिकालावच्छिन्नो घटो गन्धवान् घटत्वादित्यादौ हेतुविषयतायास्ताइशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेन तत्सङ्गतः। एवं च प्रायश इत्यस्याऽनवच्छेदकस्यादित्यत्रैवाऽन्वयो न तु अव्याप्तिरित्यत्र प्रायशोऽव्याप्रमा वादिति ध्येयम् । पातादिति चेन्न । “अथ विशिष्टदोषघटकसाध्यादेरपि प्रत्येक दोषत्वापानः" इत्यादिना एतद्दोषस्य वक्ष्य- माणत्वात् । (१) नधोत्पत्तिकालावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यादी गन्धाभावधान उत्पत्तिकालावच्छिन्नी घट इत्याकारकबाधनिश्चयवद् गन्धाभावव्याप्यवानुत्पत्तिकालावच्छिन्नो घट इति सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्याऽपि सम्भवेन तद्घटकहेतुविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वसम्भवान्न तत्राप्यव्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्र सा. ध्याभावववत्तित्वरूपाया व्यातः प्रवेशे प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताया अमषेशेन हेतुविषयताया अनवच्छेदकत्वात् । न च पृथिवी त्वन्यापकगन्धाभाषसमानाधिकरणपृथिवीत्वषदुत्पत्तिका. कालावच्छिन्नघटस्याऽपि सत्प्रतिपक्षतया तनिश्चयीयप्रतिबन्धकताया हेतुविषयताया अवच्छेदकत्वेनाऽव्याति- विरहादिति वाच्यम् । देशकालाद्देश्यतावच्छेदककस्थले स्वरूपसम्बन्धरूपोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेयत्वं विधेय- संसर्गे भासते इति नियमेन पृथिवीत्वप्रतियोगिकसमवायस्य व्याप्यवृत्तितया तत्रोत्पत्तिकालावच्छेद्यन्वभाने भ्रमत्वापत्त्या तस्याऽपि दोषवासम्भवादिति । यत्तु पर्वतो वह्निमानित्यत्र "अवच्छेदावच्छेदेन वहः साध्यतास्थले" सामानाधिकरण्येन वाभाववत्पर्वत- मात्रस्यैव दोषतया तन्निश्चयीयप्रतिबन्धकतायां हेतुविषयताया अनबच्छेदकत्वादव्याप्तिः साधु संगच्छते इति, तन्न । अपच्छेदावच्छेदेनाऽनुमिती अवच्छेदोवच्छेदेन परामर्शस्यैव डेततया उक्तस्थले सामानाधिकरण्येन हेत्वभाववत्पक्षस्याऽपि दोषतया सद्घटकहेतुविषयतामादाय लक्षणसमन्वयादिति । अनुमितिपदस्य समूहालम्बनपरत्वस्येदानी शिरोमाणिनाऽनभिधानायथाश्रुतार्थाश्रयणेन हृदो वह्निमानि- त्यादिबाधिते एवाऽव्याप्तिरभिप्रेता, असिद्धिव्यभिचारज्ञानयोः परामर्शमात्रविरोधिनोरनुमित्यविरोधित्वादिति कविसमाधीयते। नव्यास्तु हृदो वासिमान् धूमादिस्यत्रैवाऽव्याप्तिः, धूमाभाववान् द इति निश्चयस्य धूमविषयतामनन्त - व्य लाघवादवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धविच्छिन्नधमत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता भावत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वा- अच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया, शेतुविषयत्ताया अनुमि- . a -- ·सटिप्पणटीकासमेता त्यहेतावव्याप्तिश्च, यविषयकत्वेनेत्यादिलक्षणे च तृतीयाया अवच्छेदकत्वा. वस्तुतोऽव्याप्तिरित्यस्य बाधेन दुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिरेवार्थः । अत्र बाधेनेति तृती. थार्थो विषयित्वावच्छिन्नत्वम् ,(१) तस्य च दुष्धात्वर्थघटकप्रतिबन्धकत्वेऽन्वयः । दुधात्व. र्थश्वाऽनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतारूपः । एवं च तृतीयार्थबाधाविषयित्वावच्छिन्नानु- मितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वस्य धूमे बाधादिति संक्षेपः। तृतीयाया अवच्छेदकत्वार्थकतयेति । यद्विषयकत्वेन ज्ञानस्याऽनुमितिविरोधि. स्वं तत्वमिति द्वितीयलक्षणे च अवच्छेदकरवं तृतीयार्थों यद्विषयकत्वेऽन्वेति, तृतीयार्थे चाs. बुमितिविरोधित्वस्यान्वयः । यद्विषयकत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तत्वमित्यर्थक " तिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकतया स्वरूपासिद्धिनिश्चयप्रतिबन्धकतामादायापि लक्षणसमन्वयविरहात । नचैई धूमवानितियुद्धिं प्रति अवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन धूमत्वविशिष्टाभावबान् हद इति निश्चयस्याऽपि प्रतिबन्धकत्वापत्तिरिति वाच्यम् । निरवच्छिन्नधूमत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेत्यादिक्रमणब प्रतिबन्धकतायाः वक्तव्यत्वात् । न च समवायाऽभ्यसम्बन्धेनापि उल्लिख्यमानजातेः स्वरूपतो मानाङ्गीकारादुक्तदोषताद- वस्थ्यम्, अन्यथा अयं गौरितिज्ञानोतरं गोवेने में जानामीत्यनुव्यवसायो न स्यात् । विषयतासम्बन्धेन प्र- स्यवं प्रति तादात्म्येन विषयस्य कारणतया तत्राऽनुव्यवसायीयप्रकारताया "गोत्वस्योल्लिख्यमानतया" गो. स्वत्वेनैव भानाव, निस्वच्छिन्नत्वाऽसम्भषेन गोत्वत्वस्य चाऽऽयं गौरित्यादिज्ञाने भानविरहाद् अनुष्यसायानु- पपत्तिः, एवं च धूमत्वविशिष्टाभाववानिति ज्ञानेऽपि धूमत्वप्रकारताया अपि निरवच्छिन्नतया प्रतिबन्धकत्वा. पतिरिति वाच्यम् । अवच्छेदकत्वावच्छिन्नधमत्वनिष्ठाविच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतेत्यादि. क्रमेण प्रतिबन्धकत्वस्य वक्तव्यत्वात् , अभावे धूमस्य स्वातन्त्र्येण माने एव पारतन्व्येण धूमत्वस्य भान सम्भवतीति पारतन्त्रीयधमत्वप्रकारतायाः स्वातन्त्रीयधूमप्रकारतावच्छेदकताया अवच्छेद्यावच्छेदकभाव इति परामर्शग्रन्थे उक्तम्, धूमत्वस्य स्वातन्त्र्येण भाने धूमत्वेऽवच्छेदकत्वविरहेण तादृशप्रकारताया अवच्छे दकरबानवच्छिन्नत्वादेव न धमत्वविशिष्टाभाववानिति ज्ञानस्य प्रतिबन्धफवापत्तिरिति प्राहुः । अन्ये तु इन्ह्यभावह्नदैकदेशे वह्यभावेऽतिव्यातिः, यथार्थज्ञाननिष्ठानमित्तिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविष. यताश्यत्वस्य सत्वादतः प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतमुख्यविशेष्यताश्रयत्वस्य निवेश्यतया स्वरूपासिद्धिनि- अयप्रतिबन्धकतावच्छेदकमुख्याविशेष्यताश्रयत्वस्य धूमादौ विरहेण "हेतुविषयताया अनवच्छेदकत्वादिति अन्थनङ्गतिः । न च मुख्यावशेष्यताप्रयत्वस्य निवेशेऽपि वन्ह्यभाववहृदस्य हूदानतिरेका हदेऽतिव्याति- रिति वाच्यम् । तदोषस्य अन्यकृता स्वयं वक्ष्यमाणत्वात् । न च ददे वन्यभावः, बहिः बदनिष्ठाभाव प्रतियोगीतिनिश्चयनिष्ठानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकमुख्यविशेष्यताश्रयत्वस्य वन्यभावे वन्ही च सवाद- तिव्याक्षितावस्थ्यामिति वाच्यम् । असमानप्रकारकनिश्चयस्याऽप्रतिबन्धकत्वमते एव लक्षणकरणात् । न च व्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदकताया हेतुविषयतायो सत्त्वेन तद्ग्रन्थाऽसजातिस्तदेवस्थैवेति वाच्यम् । प्रसिद्धस्थले दो वह्निमान् घूमादित्यत्र व्यभिचाराऽप्रसिध्या तद्धेतुविषयताया अनवच्छेदकत्वाचनत्यताप- व्यातिरिति प्राहुः। केचित्त हेतुनिष्ठमाध्याभावववृत्तित्वस्यैव व्यभिचारतया प्रतिबन्धकतावच्छेदक मुख्याविशेष्यताश्रयत्वस्य हेतौ विरहेण न यथाश्रुतग्रन्थाऽसतिरिति वदन्ति । परे तु बाधादिज्ञानप्रतिबन्धकतायामित्यादिपदात् महान सत्ववपर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ असङ्कीर्णा- श्रियाऽसिद्धावव्यातिः, तनिश्चयीय प्रतिबन्धकतायां हेतु विषयताया अनवच्छेदकत्वादित्यपि वदन्ति । (१)नतु धान्येन धनवानित्यादाविवाभेदः, दुषधात्वधं तदम्बयासंभवात् । नापि एकज्ञानविषयष- रूपं वैशिष्टेचं हेवन्वयि तृतीयार्थः, घटेन दुष्ट इति व्यवहारापन्चेः ।

·सामान्यनिरुक्तिः। . यथाश्रुतमिदं हेतुदोषाणां लक्षणम् , तद्वत्त्वं च दुष्टहेतुनाम् , तदभिप्रायेणैव उपधेयसङ्करेऽपीत्यादिवक्ष्यति । र्थकतया सुतरां तथेत्यत आह-यथाश्रुतमिति । इदम्--एतल्लक्षणत्रयम् । ननु हेतुवदाभासन्ते इति व्युत्पत्या हेत्वाभालपदस्य दुष्टहेतुपरत्वा- दुष्टहेतुनिरूपणस्यैव प्रतिशातत्वातल्लक्षणमेवाऽऽकांक्षितम् , अतस्तद. नुक्तौ मूलस्य न्यूनता, अन्यविधव्युत्पत्त्या हेत्वाभासपदस्य हेतुदोषपर त्वसम्भवेऽपि ते चे त्यादिना दुष्टहेतूनामेव विभजनाद्दुष्टहेतुनिरूपण. स्याऽप्रतिज्ञातत्वे तदलङ्गः, एवं दुष्टहेतुनिरूपणल्याऽप्रकृतत्वे दुष्टहेतूनां विभागानहतया तेषां सङ्करण विभागव्याघातशङ्काया अनवतारात उप. धेयसङ्करेऽपात्यादिग्रन्यस्य उपाध्यसङ्करेण विभागोपपादनपरस्याऽसङ्गः तिरित्यत आह-तद्वत्त्वं चेति । ताहशदोषवत्त्वं चेत्यर्थः । दुष्टहेतुनां लक्षण. मित्यनुषज्यते । स्फुटमिति शेषा। तथा च दुष्टहेतुनिरूपणस्य प्रकृतत्वेऽपि तयेत्यर्थः । सुतरां तथेति । सुतरामध्याप्तिरित्यर्थः, धूमविषयतायाः प्रतिबन्धकतानक. च्छेदकत्वादिति भावः । नच हृदत्वपुरस्कारेण घटावगाहिवन्धभाववान् हद इति ज्ञानी. यप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूत्तघटविषयतामादाय घटादावतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्न. विषयत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपवस्वनिवेशेनाऽदोषात् । एतादृशार्थलामायैव सुतरां पदमिति ध्येयम् । यथाश्रुतमिति । दीधितो इदंशब्दस्यैकवचनान्तत्वेन एकल. क्षणपरामर्शकत्वे उत्तरयोर्दुष्टलक्षणत्वापत्या तद्दोषतादवस्थ्यमत आह-एतल्लक्षणत्रयमि- ति । वक्ष्यमाणरीत्या प्रथमस्य दुष्टहेतुलक्षणस्वसंभवादुक्तम्- यथाश्रुतमिति । मान्या- स्तु अनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयो यत्रेति व्युत्पत्या दुष्टहेतुलक्षणत्वमस्य सम्भव. तीत्यत उक्तम् यथाश्रुतमितीति प्राहुः । यथाश्रुतत्वं च निकढलक्षणेतेरलक्षणाप्रहाजन्य. शक्तिनमाजन्यतत्तदर्थविषयकशाब्दबोधेच्छयोच्चरितस्वम् । आकांक्षितम्-जिज्ञासि. तम्, अत:-आकांक्षितत्वात् , तदनुक्तौ-दुष्टहेतुलक्षणानुक्तौ, अन्यविधव्युत्प. स्या-हेतोराभासा इति व्युत्पत्या, तदसङ्गते:-दुष्टहेतुविभागाऽसङ्गतेः । यस्य प्रतिज्ञा तस्य निरूपणम्, तस्यैव विभाग इति न्यायात् । ते चेत्यादिमूले सव्यभिचारादिपदस्य भावप्रधाननिर्दे. शेन दोषविभाजकत्वं सम्भवतीत्यत आह-एवमिति । अप्रकृतत्वे-प्रतिज्ञाविषयत्वाभावे । विभागानहतयेति । लक्षणादिना दोषप्रतिपादनस्यैव प्रतिज्ञातस्वादिति भावः। तेषां- दुधहेतूनां, संकरेण-ऐक्येन । अनवतारादिति । ते चेत्यादिप्रन्थस्य दोषविभागपरत्वे विरुखस्य व्यभिचार्यांचनतिरिकत्वेन हेतूनां पञ्चस्वकथनाऽसंगतिरित्याशंकाया अनवतारा. दिस्यर्थः । उपाध्यलकरणेति । व्यभिचारविरोधादिरूपदोषाणां भिन्नत्वेनस्यर्थः । एवं च दोषात्मकोपाधिभेदाढेतूनां भेद इत्यर्थकस्योपाधेरसङ्करादिति समाधानग्रन्थस्याs. यसअतिरिति भावः। स्पुटमिति। स्फुटत्वं च तद्विषयकजिज्ञासानधीनप्रतिपत्तिविषयस्बम् । 11 ·सटिप्पणटीकासमेता १५ ३ दोषलक्षणे कृते तद्वत्त्वरूपदुष्टहेतुलक्षणस्य स्फुटतथा लाभेन दोषलक्षणा. भिधानस्य तत्र तात्पर्याभोक्तानुपपत्तिरिति भावः। तदभिप्रायेणैवति । दुष्ट- हेतुलक्षणाभिप्रायेणैवेत्यर्थः । अनुमितिपदस्याऽनुमितिसामान्यपरत्वेऽसम्भवात, यत्किञ्चिदनुमिः तिपरत्वेऽतिप्रसङ्गात् , प्रकृतपक्षसाध्य हेतुकाऽनुमितिपरत्वमावश्यकम् , नोक्तानुपपत्तिरिति । दोषलक्षणस्यापि दुष्टज्ञानानुकूलव्यापाररूपदुष्टनिरूपणतया नाऽप्रति ज्ञातस्वमिति भावः । दुष्टहेतुलक्षणाऽभिप्रायेणैवेति । उपधेय सङ्घरेऽपीति शङ्कासाति रिति तात्पर्यम् । अनुमितिपदस्येति । अनुमितिकारणीभूताभावेत्यादिलक्षणघटकानुमितिपदस्येत्यर्थः। अनुमितिसामान्यपरत्वे-अनुमितित्वव्यापकत्वार्थकत्वे । असम्भवादिति । सामा• न्यपदस्य उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वार्थकतया। अनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रति बन्धकताशालियथार्थशानविषयत्वमित्यर्थों लभ्यते, तथाचाऽसम्भवः, अनुमितित्वव्यापकप्रति. अभ्यताया अप्रसिद्धत्वादिति भावः । यत्किञ्चिदनुमितिपरत्वे इति। प्रकृतपक्षसाच्या. नवगाधिनुमितित्वाश्रयपरत्वे इत्यर्थः । अतिप्रसङ्गादिति । हृदो वह्निमानित्यनुमितिनि- छानुमितित्वसमानाधिकरणप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताशालि यद् यथार्थज्ञानं हृदो वड्य- भाववानित्याकारकं तद्विषयीभूतवहयभाववढ्दादेः पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादी दोषतात. सङ्गादित्यर्थः। कुत्रचित्पुस्तके अनुमितिपदस्याऽनुमितिसामान्यपरत्वेऽतिप्रसङ्गादित्येव पाठः । तत्र सामान्यपदं न व्यापकत्वार्थकम् , अपि तु पक्षसाध्यानवगाह्यनुमितिपरमिति ध्येयम् । प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकेति । पर्वतो वहिमानित्यनुमितो वहथभाववद्हदेऽतिव्याप्ति. वारणाय प्रकृतपक्षकेति । तत्रैव घटाभाववपर्वतेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रकृतसाध्यकेति । नन्वत्र प्रकृतहतुकत्वनिवेशो ब्यर्थः, प्रकृतपक्षसाध्य कानुमितिप्रतिबन्धकेत्यादिलक्षणस्यैव सम्यक्त्वादिति चेन्न । प्रकृतहेतुकत्वं हि प्रकृतहेतुप्रकारकत्वम् , तच्च धूमवान हृदो वह्निमानित्यनुमितावेवाऽ. स्ति, एवं च स्वरूपाऽसिद्धिसङ्ग्रहायैव तदपादानम् , धूमाभाववान् हृद इति निश्चयस्य प्रकृ. तपक्षसाध्यकानुमित्यप्रतिबन्धकत्वात् । व्यभिचारादावव्याप्तिरित्यत्राऽऽदिपदेन विरोधस्यैवो- पादानादिति । वस्तुतस्तु प्राचीनमते तद्धेतु कानुमितौ तद्धेतुधर्मिकच्यामचारज्ञानाभावस्य का रणत्वम् , एवं च प्रकतपक्षसाभ्यकानुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वाभावाद् व्यभिचारेऽव्या. प्तिरतः प्रकृतहेतुकत्वनिवेशः, तनिवेशे च प्रकृतहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकत्वस्य व्यभिचारनि. श्वये सत्वान्नाव्याप्तिः। नभ्यमते च प्राधाभावानवगाहितया व्यभिचारनिश्चयस्याऽप्रतिबन्ध कतया तादृशकार्यकारणभावे मानाभावात्तन्न्मताभिप्रायेण, तथाच व्यभिचारादावव्याप्तिरि. स्युक्तं गदाधरेण । नव्यास्तु प्रकृतहेतुकत्वं न प्रकृतहेतुप्रकारकत्वम् , "लक्षणयाऽनुमितिजनकज्ञानमात्रप. रत्वे च बाधादावव्याप्तिः, बाधादिज्ञानस्य परामर्शाऽप्रतिबन्धकरवा"दिति परामर्शस्याप्रति. बध्यत्वं वदता प्रन्थकारेण पूर्वकल्पे स्वरूपोंसियसहस्याऽप्यभिप्रेतत्वात् , किन्तु प्रकृतहेतु- कृपरामर्शाऽव्यवहितोत्तरत्वं तत् । । । .

·सामान्यनिरुक्तिः । - . नन्वेवं कथं स्वरूपासिद्धिसङ्ग्रहः, प्रकृतहेतुकपरामर्शाव्यवहितोत्तरस्वं हि हृदो वहिमानि. त्यनुमितावेवाऽस्ति तत्र च स्वरूपाशिद्धिनिश्चयप्रतिबध्यता नास्ति आचार्यव्यतिरिकमते प. क्षांशे हेत्वनवाहित्वादिति प्रकृतहेतुकत्वनिवेशो व्यर्थ इति चेन्न । पर्वतो वह्निमान् महानसी. यवहीतरवह यमावबस्पर्वतकालीनधूमादित्यत्र महानसीयवहीतरदथभाववत्पर्वतरूपबाघेऽव्या. प्तिः, प्रकृतपक्षसाध्य कानुमितित्वस्य पर्वतो महानसीयवह्निमान् वहिमान्पर्वत इत्यनुमितिद्वये सत्वादनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यत्वाऽप्रसिद्धरतस्तनिवेशः, तनिवेशे च वहिव्याप्यमहानसी. यवहीतरवड्यभावक्त्पर्वतकालीनधूमवान्पर्वत इति परामर्शस्येतरविशेषबाधनिश्चयरूपतया त- दव्यवहितोत्तरजायमानाऽनुमितिः पर्वतो महानसीयवहिमानिस्येव, महानसीयवहोतरबाधस. स्वात् , तस्याश्च बाधनिश्चयप्रतिबध्यत्वात्तत्सङ्ग्रहः । न च साध्यतावच्छेदकस्येतरवारकन्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशस्यावश्यकतया तादृशसाध्य. तावच्छेदकगतरूपतिविधेयताशालित्वस्य महानसीयवह्निमानित्यनुमितौ विरहात , वह्निमा. नित्यनुमितौ च तत्सत्वेऽपि तत्र तादृशपरामर्शोत्तरत्वविरहात् , एवं च तादृशानुमित्यप्र. सिध्याऽव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । यद्धर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्ताज्ञानोत्तरमनुमितिः तद्धर्मे एवं विधेयतावच्छेदकत्वम् , इतरवाधव हकारादपरधर्म प्रकारतावच्छेदकत्वमेव न तु विधेय. तावच्छेदकत्वमिति मते महानसीयवाहिमानित्यनुमितौ वह्नित्वमात्रस्यैव विधेयतावच्छेदकतया साध्यतावच्छेदकगतरूपवृत्तिविधेयताशालिताहशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतामादाय समन्वयात् । ननु महानसीयवह्नयभाववत्पर्वतस्य बाधत्वे साध्यव्याप्यहेतुमान्पक्षः साध्यवानित्यनुमि. तित्वव्यापकप्रतिबध्यतेत्यादि सिद्धान्तकल्पेऽपि निरूकानुमितित्वव्यापप्रतिबध्यत्वाऽप्रसिद्ध्या तदोषतादवस्थ्यमतस्तस्याऽलक्ष्यत्वमेव स्वीकरणीयमिति चेन्न । बाधनिश्चयस्य कार्यकालविधया प्रतिबन्धकतया तादृशसमूहालम्बनानुमितौ महानसीयाहीतरवाधिनिश्चयसत्वेन ताहशा- नुमितो शुद्धवहिस्वावच्छिन्नप्रकारतामाने तस्याऽऽहार्यत्वापतेः। एवमितरवाधनिश्चयाभावस्य कार्यसहभावेनाऽपि कारणतया वत्क्षणे महानसीयवढिमानित्यनुमितिरिति नानुपपत्तिः । न च तथापि यत्र पहिव्याप्यमहानसीयवहिभिन्नवश्यभाववस्पर्वतकालीनधुमवान् पर्वत इति परामर्शः ततः तत्पूर्व वा महानसीयवह्नयभाववान्पर्वत इति बाघनिश्चयः तदुत्तरं वद्धि- मानिस्येवानुमिति जायते, तथाच तादृशपरामर्शोत्तरानुमितित्वव्यापप्रतिबध्यत्वाऽप्रसिध्या पुन रव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । पर्वतपक्षकवहिसाध्यकमहानसीयवाहिमन्महानसीयवहीतर वह्वयभाववत्पर्वतकालीनधुमहेतुकस्थले तद्धेतुकपरामर्शोत्तरं महानसीयवस्थभाववान् पर्वत इति बाधनिश्चय एव न सम्भवति, ताशबाधनिश्चयं प्रति तहेतुकपरामर्शस्यैव प्रतिबन्धकत. या तहेतुकपरामर्शोत्तरं महानसीयवहिमानित्यनुमितिरेव जायते तादृशानुमितिप्रतिबध्यत्वमा. दायोक्तबाधेऽव्याप्तिवारणाय प्रकृतहेतुकत्वनिवेशव्यावृत्तिसम्भवात् । न च वहिव्याप्यमहानसीयवलिमन्महानसीयवहीतरवड्यभाववस्पर्वतकालीनधूमवान्पर्वत इति परामर्शोत्तरं लौकिकसभिकर्षजन्यं दोषविशेषजन्यं वा महानसीयवद्दयभाववान् पर्वत इति बाधनिश्चयः, "लौकिकसन्निकर्षजन्यस्य-दोषविशेषजन्यस्य वा ज्ञानस्याऽप्रतिबध्यत्वातू" .- । .

·सटिप्पणटीकासमेता १७ * तदुत्तरं वहिमानित्येवानुमितिर्जायते, तथाच निरुकपरामर्शोत्तरजायमानाऽनुमितित्वब्यापक प्रतिबध्यत्वाऽप्राध्याऽव्याप्तिताइवस्थ्यमतोऽलक्ष्यत्वमेव तस्य(१) स्वीकरणीयमिति प्रकृत. हेतुकस्वनिवेशो ध्यर्थ इति शच्यम् । ज्ञानं विषयितासम्बन्धेन वह्निमद् बढ्यभाववद्धमव. स्कालीन महानसीयबद्धतरवलयभाववत्तज्ज्ञानकालीनधूमादित्यत्र महान सीयवहयभाववज्ञान. रूपबाधेऽध्यातिवारणाय प्रकृतहेतुकस्वनिवेशस्याऽविदथकत्वात , अन्यथा ज्ञान वहिमदित्या. कारकानुमितेरपि प्रकृतपक्षमाध्यकानुमितितया तत्र बाधानश्चयप्रतियध्यस्वाभावात् , प्रकृतहे नुकत्वनिवेशे तु वलिव्याप्यताहशधूमवज्ञानमिति परामर्शोत्तरं ज्ञानं वाहमादित्यनुमितिर्न जायते ताशपरामर्शस्य "धूमवान् वयभाववानिस्याकारक"धुमावच्छेदेन वह्नयभावावगा. हिनिश्चय विशिष्ट"महाननीयवहीतरवह्वयभाववत्तज्ज्ञानकालीनधूमवद्वानमित्याकारकप्रकृतपक्ष धूमविशेषावगाहि"निश्चयरूपतया ज्ञानं वहिमदित्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वात् , किन्तु महानसीयव सिप्रकारकानुमितिरेव जायते तत्र च बाधनिश्चयप्रतिबध्यतासत्वात्तत्सङ्ग्रहः । न च विषयि. वाघम्बन्धेन दहे. साध्यत्वानुधरणं किमानति वाच्यम् । संयोगेन वह्वेः साध्यत्वे धूमावच्छे. देन संयोग सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवड्यभावावगाहेनिश्चयविशिष्टपक्षे सादृशधुमावगा. हिपरामर्शकाले संयोगादिसम्बन्धेन वाहसामान्यानुमितेरिव वहिविशेषानुमितेरप्यसम्भवात् , विषयितया साध्यत्वे तु ताशपरामर्शस्य विषयितया बह्निसामान्यानुमिति प्रत्येव प्रतिबन्धक. तया महानसीयबलधनुमितेः सम्भवादिति ध्येयम् । न च यत्रोक्तपरामर्शकाले धूमवति वयभावोऽव्याप्यवृत्तिरित्याकारकाऽव्याप्य वृत्तिस्व. ज्ञानं ततो ज्ञान महानसीयवहथभाववदिति बाधनिश्चयः तदुत्तरं वाहमानिस्यनुमितिर्जायते, तथाहि-तादृशानुमिति प्रति बहिब्याप्यवहयभाववधुमवस्कालीनमहानसीयवहीतरबहथभाव वत्तज्ज्ञान कालीनधूमवद्ज्ञानमितिपरामर्शस्य धूमवान् बहथभाववान् तादृशधूमवच्च ज्ञानमिः स्येताहशनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वेऽपि प्रतिबन्धकतायां ब्यापकांशेऽव्याध्यवति वज्ञानस्योत्तेजकतया तत्सत्वेन चोक्तनिश्चयस्याऽप्रतिबन्धकत्वात् । एवं च ताशपरामर्शोत्तरं जायमाना या पर्वतो वहिमानित्यनुमितिः तादृशानुमिविश्वब्यापकप्रतिबध्यत्वाऽप्रसिध्या तार- शस्थले ताशबाघस्याऽप्यलक्ष्यत्वमेव स्वीकरणीयमिति प्रातहेतुकत्वनिवेशो व्यर्थ इति वा च्यम् । यस्य तादृशस्थले तादृशहेतुमति साध्याभावेऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानं नास्ति महानसीय- वहयभाववज्ञानमिति बाधनिमयश्च नास्ति तस्य तदा निरुतपरामर्शोत्तरं जायमाना ज्ञान महानसीयवह्निमदित्येवाऽनुमितिस्तादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतामादाय महानसीयवतय. भाववज्ञानरूपोकबाचे लक्षणसमन्वयार्थ प्रकृतहेतुकत्वनिवेशस्याऽऽवश्यकत्वादिति । यहा यन्मते निरवच्छिन्न स्वरूपेण तदभववत्तानिश्वयस्य तद्वत्ताबुद्धिं प्रति प्रतिबन्धकत्वम्, 4 . . (१) तस्य महानसीयवह्नयभाववत्पर्वतरूपबावस्य । न च बावस्यालक्ष्यत्वे तादृशहेतोर्तुष्टत्वा- सुपपतिरिति वाच्यम् । पर्वतत्वावच्छेदेन निरुतवह्नयभावस्य हेतुतावच्छेदककोटौ प्रविष्टतया साधनाप्रति दिमादाय दुष्टत्वव्यवहारोपपत्तेः । पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन तस्य तथात्वे तु सामान्यरूपेण तर्मिणि तदत्ताबुद्धि प्रति तदभाववत्तानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वामिति प्राचीनमतानुरोधेन सामानाधिकरण्येनापि निरु- कवहिमपर्वतस्य साधनाप्रसिद्धिवमिति ध्येयम् । ३सार ·सामान्यनिरुक्तिः। . vom तन्मते नाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानस्योत्तेजकत्वम् , तथाच निरवच्छिन्नस्वरूपेण व्यावर्तकधर्मदर्शन विधया षड्यनुमिति प्रति तादृशपरामर्शस्य प्रतिबन्धकत्वान्न तदुत्तरं ववधनुमितिः तत्र धूमवति बयभावोऽव्याप्यवृत्तिरिति अध्याप्यवत्तित्वज्ञानमेव न भवति, सर्मिकाऽव्याप्यबृत्तित्वज्ञान प्राते तद्वर्मिकव्याप्यवृतित्वज्ञानस्येव तत्प्रतियोगिकसम्बन्धाशे निरवच्छिन्नस्वज्ञानस्याऽपि प्रतिबन्धकत्वात् । एतेन लौकिकसनिकर्षजन्याऽश्याम्यवृत्तित्वज्ञानस्याऽप्रतिवध्यत्वात्तत्सत्वे बाधकामावइत्यपि परास्तम् । तन्मतेऽच्याप्यवृत्तित्वज्ञानसत्वेऽपि निरवच्छिन्नस्वरूपेण तदा भाववत्तानिश्चयत्य प्रतिबन्धकत्वात् । न चाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानस्याऽसम्भवेऽपि धूमवान् वयभाववानितिज्ञानमनत्यत्रामा ण्यज्ञानसम्भवाद् वबयनुमितौ बाधकामाचारपूर्वोत्तदोषतादवास्थ्यमिति वाच्यम् । ताहशा. प्रामाण्यज्ञानस्य परामर्शाशेप्युत्तेजकतया तादृशाऽप्रामाण्यज्ञानसत्वेऽनुमितेरेवाऽसम्भवात, अप्रा. माण्यज्ञानामावविशिष्टपरामर्शस्यैव कारणत्वादिति । नचैवमीशप्रकृतहेतु स्वनिवेशे तत्पक्षकत्वतत्साध्यकत्वयोवैयर्यम्, हृदो वन्हिमान् पर्वतो घटवानित्यनुमित्योः प्रकृतहेतुकपरामर्शजन्यत्वविरहेण प्रकृतहेतुकानुमित्यनन्तर्गततया वहयभाववद्हदे घटाभाववरुपर्वते चाऽतिव्याप्तिविरहादिति वाच्यम् । पर्वतो वन्हिमान धूमा. दित्यादौ पर्वते महानसीयवहावरवयभावविषयकवाधज्ञान काले अनुमितेमहानसीयवन्हि विषयकवे लाघवमिति लाघवज्ञानकाले वा वन्हिव्याप्यधूमवत्तापरामर्शात् पर्वतो महानसीय वन्हिमानित्यनुमिति यते, तथाच तादृशानुमितेरपि तद्धेतुकत्वेन तादृशानुमितिप्रतिबन्धक ज्ञानविषयमहानसीयवहयभाषपर्वतेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसा ध्यकत्वनिवेशसार्थक्यात् । नहि ताशानुमितस्ताहशलाघवादिज्ञानस्वावच्छिन्नजनकतानिरूपि. तजन्यताशालितया न निरुक्ततद्धेतुकत्वमिति बक्तुं शक्यम् , लाघवज्ञानादिविशिष्टपरामर्श कारणतायां लाघवज्ञानादेरवच्छेदकत्वात् , एवं तत्रैव सुन्दरपर्वतविषयकवे लाधवमिति लाघ. वज्ञानसहकारेण जायमानतद्धेतुकत्वाकान्तसुन्दरपर्वतो वहिमानित्यनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविष. यवहषभाववत्सुन्दरपर्वतेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रकृतपक्षतावच्छेदकतापर्याप्तावच्छेदकताकोद्देश्य ताकत्वरूपतत्पक्षकत्वनिवेशोऽप्यावश्यक इति प्राहुः । परे तु प्रकृतहेतुकरवाऽनिवेशे "लक्षणया ताशानुमितिकारणज्ञानमात्रपरत्वे च बाधादा. वव्याप्तिः" इत्यप्रिमग्रन्थस्याऽसङ्गतिः स्यात् , तत्राऽसम्भवदानस्यैवोचितस्वात् , तादृशानुमि तात्यत्र तत्पदस्य पूर्वपरामर्शकतया प्रकृतपक्षसायकानुमितिपरतया तादृशानुमितिकारणत्व स्य नानाहेतुकपरामर्श सत्वेन तादृशानुमितिकारणस्वव्यापकव्यभिचारनिश्चयनिष्ठप्रतिबन्ध कतानिरूपित प्रतिवध्यत्वयाऽप्रसिद्धत्वात् , यस्किश्चिदनुमितिकारणपरत्वेऽसम्भववारणेऽपि अतिव्याप्तिदानस्यैवौचित्यात् , बाधादावव्याप्तिरित्युत्तरप्रन्थविरोधापत्तितादवस्थ्यात् , अतः प्रकृतहेतुकत्वनिवेशः। न चांडग्रे प्रतहेतुकतादृशानुमितिकारणज्ञानमात्रपरत्वे इति कथने- नाऽप्युपपत्तौ परकल्पाभिप्रायेण पूर्व तन्निवेशो नोचित इति वाच्यम् । हेतौ प्रकृतत्वस्य पक्षा दौ च प्रकृतत्वस्य द्विधानिवेशे गौरवात् , मन्मते चै केन प्रकृतत्वनिवेशेन निर्वाहात , द्वन्दा. सर इत्यादि न्यायादिति प्राहुः । क -- ·सटिप्पणटीकासमेता तत्राऽनुमितिपदं अनुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपकसम्बन्धित्वेनाऽनुमिति- तत्कारणज्ञानपरम् । . SamalaND S । तथाच व्यभिचारादावव्याप्तिः, वह्निधूमव्यभिचारीतिज्ञानामावस्य प. तो धूमवानित्यनुमित्यजनकत्वात् , लक्षणया तस्य तादृशानुमितिजन- कज्ञानमात्रपरत्वे च बाधादावव्याप्तिः, बाधादिज्ञानस्य परामर्शाऽप्रतिब धकत्वादतोऽनुमितिपदमजहत्स्वार्थलक्षणया तदुभयपरतया व्याचष्टे तत्रेति । तादृशलक्षणवाक्ये इत्यर्थः । लक्षणघटकतावच्छेदकमुभयसा- धारणमनुगतरूपमाह अनुमितिनिष्ठ कार्यतानिरूपकसम्बन्धित्वेनेति । अनुमितिपः दस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टे प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकार. कप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुकानुमितिपरत्वं स्वयमेव दर्शयिष्यति, आवश्यकमिति। तथाच तत्पक्षसाध्यहेतु कानुमितिप्रतिबन्ध कसानाविषयत्तत्यक्षमा. ध्यहेतु कानुमितौ दोष इत्यवश्यं वक्तव्यमिति भावः । तथाच-आवश्यकत्वे च । अध्याते. हेतुमाह वह्निर्धूमव्यभिचारीतिज्ञानामावस्यति । धूमाभाववत्तिर्वतिरित्याकारक. व्यभिचारनिश्चयामावस्येत्यर्थः । अनुमिती कारणीभूतो योऽभावः, इत्यनेन व्यभिचारनिश्च याभावो गृहीतुं नैव शक्यते व्यभिचारनिश्चयस्य व्याप्तिज्ञानं प्रति प्रतिबन्धकतया तदभावस्य तत्रैव कारणत्वेनाऽनुमिति प्रत्यजनकत्वादित्यर्थः। तथाच व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकव्यभिचारा. दावव्याप्तिरिति भावः । लक्षणया-जहत्त्वार्थलक्षणया। तस्य-अनुमितिपदस्य । ता. इशानुमितीति । प्रकृतपक्षसाध्यहेतु कानुमितीत्यर्थः । मात्रपदेनाऽनुमितिव्यवच्छेदः । तथाचाऽनुमितिजनकप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वे पर्यवसिते व्यभिचारादौ नाऽव्याप्तिः अ. नुमितिजनकीभूतव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषय स्वस्य व्यभिचारादौ सत्वात् , तत्रा. प्याह बाधादावव्यातिरिति । तत्र हेतुमाह-बाधादिशानस्येति । आदिना सत्प्र. तिपक्षसङ्ग्रहः । परामर्शाऽप्रतिबन्धकत्वादिति । अनुमितिजनकाऽप्रतिबन्धकत्वादि. त्यर्थः। अत:-बाधादेरसङ्गहभयेनेत्यर्थः । अनुमितिपद-लक्षणघटकानुमितिपदमित्यर्थः । तदुभयपरतया-अनुमितितज्जनकैतदुभयपरतयेत्यर्थः । व्याचष्टे-कथयतीत्यर्थः । ताइशलक्षणवाक्ये घटकत्वं सप्तम्यर्थः । तादृशलक्षणबोधकवाक्यघटकानुमितिपदं अनु. मितितत्कारणज्ञानपरमित्यर्थः । लक्षणघटकतावच्छेदक लक्षणे निविष्टमित्यर्थः । उभ यसाधारणं-अनुमितितत्कारणसाधारणम् । अत्र अनुमितिनिष्ठ कार्यतानिरूपकत्वम् , ता- दृशकार्यतासम्बन्धित्वं च यमनुगमकरूपम् । तत्राये-अनुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपकप्रहनिष्ठ. प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताशालियथार्थाज्ञानविषयत्वं लक्षणम् । अनुमितिः-हृदो बहि- मानित्याकारिका, तनिष्ठा या वहिव्याप्यधूमवान् हद इति परामर्शनिरूपिता कार्यता ताह. शकार्यतानिरूपकत्वं अनुमितौ परामर्श चाऽस्तीति ताशकार्यतानिरूपको प्रहः अनुमित्या. स्मकः परामर्शात्मकच, तनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताशालियथार्थज्ञानविषयत्वं बाधे व्यभिचारे चास्तीति सर्वत्र लक्षणसमन्वयो बोध्यः । स्वयमेव-दीधितिकदेव । अत:--- -- .. - ·सामान्यनिरुक्तिः। : अतो न वक्ष्यमाणातिप्रसङ्गः । निरूपकत्वं चात्र यदि प्रतियोगित्व, तदा कार्यस्य कार्यताप्रतियो. गित्वाभावादनुमित्य संग्रहः, अतः सम्बन्धिपदं सम्बन्धिद्वयसाधारणस्य तत्साक्षात्कारजनक साक्षात्कारविषयतात्मकनिरूपकत्वस्य लाभाय । MAHESHARE ताशानुमितिपरत्वात् । न वक्ष्यमाणाऽतिप्रलङ्ग इति । अनुमितिपदस्याऽनुमितिसा मान्यपरत्वेऽसम्भवः, अनुमितित्वव्यापककार्यत्वाप्रसिद्धः । यस्किचिदनुमितिपरत्वेऽतिप्रमः भः। प्रकृतपक्षतावच्छेदकाद्यनिवेशे वक्ष्यमागरीत्या काञ्चनमयत्वाभाववत्पर्वतादावतिप्रसको बोध्यः। अनुगमकरूपान्तरेऽवतरणिकामाह निरूपक चेति । अन्न-लक्षणे । भनितिनिः कार्यतायाः परामर्शनिरूपितश्या ताशकार्यताविरूपकात्वं परामर्शे एव न त्वमिती, तथा- च बाधादौ "अनुमितिप्रतिबन्धले" अव्याप्तिमाह तदेति। कार्थस्य--अनुमितेः । एवं निरूपकावं यानुयोगिस्वरूपं तदा परामर्शाऽसंग्रहेण व्यभिचारादावव्याप्तिौंध्या। अत:-. अनुमित्यसंग्रहात्, सम्वन्धिपदं-निरूपकत्वस्य लाभायेत्यन्वयः, सम्बन्धिद्वयसाधा रणस्य-परामर्शानुमितिसाधारणस्यत्यर्थः । तत्साक्षात्कारोति । अत्र तत्पदं प्रकृतपक्ष. साध्यहेतुकानुमितिनिष्ठकार्यतापरम् , ताशकार्यतासाक्षात्कारेत्यर्थः । कार्यतासाक्षात्कार प्रति अनुमितिसाक्षात्कारः परामर्शसाक्षात्कारच कारणम्(१) । किंचित्प्रतियोगिकिंचिदनुयोगिक सम्बन्धसाक्षात्कारं प्रति प्रतियोग्यनुयोगिनोः साक्षात्कारस्य कारणत्वमिति सर्ववादिसिद्धम्, संयोगादिवत् कार्यताया अपि सम्बन्धत्वात् , तस्याः प्रतियोगी परामर्श:, अनुयोगी अनु. मितिः, परामर्शः कार्यतासम्बन्धेनाऽनुमितो वर्तते इति हृदयम् । तथाच प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षकप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यकप्रकृत- हेतुतावच्छेदकावच्छिन्चहेतु कानुमितिनिष्ठकार्यतासाक्षात्कारजनकसाक्षात्काराविषयताश्रयमनिष्ठ प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताशालियथार्थज्ञानविषयस्वमिति पर्यवसितम् । प्रकृत(हद)पक्षक । . (१)ननु परामानुमितिसाक्षात्कारयोः कार्यतासाक्षात्कारजनकत्वं कथं सम्भवेत् , क्रमेण जायमा मपरामर्शानुमित्योरेकदा क्रमेण वा साक्षात्कारासम्भवातू • अनुमितिद्वितीयक्षणे परामर्शरूपविषयस्यैवाइस स्वाद , अनुमित्युपरागण कार्यतामाक्षात्कारसमये अनुमितेरपि नाशादिति चेन्न । घटादिरूपविषयस्य कार्य: कालवृत्तितया कारणत्यनियमपि ज्ञानस्थले नायं नियमः, तस्य तु स्वप्रत्यक्षे पूर्वकालवृत्तियेव कारण ना. स्वीकारात्तवाऽनुभवात ! "सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना" इत्यस्य स्वसाक्षात्काराऽव्यवहितपूर्व क्षणे सम्बद्धामेत्यर्थ इति न विरोधः । तथाच परामर्शतृतीयक्षणे एकदेवाऽनुमितिपरामर्शयोः साक्षात्कारस्त तोऽनुमिती कार्यता साक्षात्कार इति । केचित्तु अपेक्षाबुद्ध्यात्मकयोः परामर्शानुमित्योः साक्षात्कारसम्भवानाऽप्रसिद्धिः । न च ज्ञानादीनां . णिकत्वधारणाय योग्यविभुविशेषगुणानां स्वोत्तरोत्पन्नविशेषगुणनाश्यत्वनियमादपेक्षाबुद्धितृतीयक्षणे एव विशेषगुणोत्पत्तिः स्वीकार्या, एवं चोक्तानुपपत्तिारवति वाच्यम् । अनुभवानुरोधेन लानादीनां तत्तत्क्षण एव नाशक इति स्वीकृत्याऽपेक्षाबुद्धिद्वितीयक्षणे विशेषगुणोत्पत्तरभ्युपगमादिति वदन्ति । वस्तुतस्तु परामर्शात्मकाऽनुमितिद्वितीयक्षणेऽपि तत्साक्षात्कारसम्भवात्तत एव कार्यतामाक्षात्कार इति न कोपि दोष इति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता २१ प्रकृत(बलि)साध्यकप्रकृत(धूम)हेतुकानुमितिः हो वह्निमानित्याकारिका तनिष्ठा या कार्यता. बहिव्याप्यधूमवान हृदइति परामर्शनिरूपिता कार्यता तादृशकार्थतासाक्षात्कारः हृदो बडिमानित्य नुमितिः वहिव्याप्यधुमवान् हस इति परामर्श कार्यस्याकारकः, तत्साक्षात्कारजनको यः साक्षा- कारः इदो वाहमानस्यनुमितिमानहमायनमितिसाक्षात्कारः, वहिव्यायधूमवान् हृद इति परामर्शवानइ मिति परामर्शक्षाक्षात्कारः, तदीयविषयता अनुमिती, परामर्श च तादृशबिषयता. श्रयः अनुमित्यात्मको ग्रहः परामशात्मको प्रहश्च तन्निष्टप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताशा- लियथार्थज्ञान विषयत्वस्य वाधव्यभि वारादौ सर्वत्र सवाल्लक्षणसमन्वयः । अत्राऽनुमितिनिष्ठकार्यतानिवेशे पर्वतो चन्हिमानित्यत्र पर्वतो चन्हिमान हहश्च तथेति समूहालम्बनानुमितिनिष्टहदपक्षकवन्हिसाध्धकाजुभितित्वानाच्छन्न कार्यतामादाय वढयभावव. इहदेतिव्याप्तिः, तादृशाइनुमितिकव्यापककार्थतःप्रवेशे नानाविधव्याप्त्यवगाहिपरामर्शजन्यानु. मितिनिष्ठैककार्यताविरहादसम्भवः, अतः प्रकृतपक्षसाध्यकानुमितिस्वावच्छिन्न कार्यतानिनेश्या, तथाच प्रकृतपक्षकत्व-प्रकृतसाध्य करव-प्रकृतहेतुकरव-अनुमितित्वतद्धर्म चतुष्टयावच्छिन्न कार्य तासाक्षात्कारेत्यादिलक्षणम् । अत्र प्रकृतपक्षावाऽनिवेशे पर्वतो चन्हिमानित्यत्र बन्धभाववद्हदेऽतिव्याप्तिर्वोध्या । एवं प्रकृत साध्यकत्वाऽनिवेशे तत्रैव घटाभावपर्वतेऽतिध्याप्तिः । न च प्रकृतहेतुकत्वनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । पर्वतो वन्हिमान धुमादित्यादौ वन्यभावववृत्तिघटे घटाभाववत्पर्वते चा. ऽतिव्याप्तिः प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्य कानुमितित्वावच्छिन्ना या "वन्दिव्याप्यघटवान्पर्वत इत्या- कारकपरामर्शीत्तरजायमान"पर्वतो चन्हिमानित्यनुमितिनिष्ठा कार्यता तत्साक्षात्कारजनकसा. क्षात्कारविषयताश्रय "वन्हिव्याप्यघटवाइपर्वत इत्येताशप्रहनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिवन्ध. कताशालि यद् यथार्थज्ञान” बन्यभाववबृत्तिर्घटः इत्याकारक-घटाभाववान्-पर्वत इत्या- कारक च-तद्विषयत्वस्य तत्र सत्वात् , तनिवेशे तु न दोषा, धूमलिङ्गकानुमितिप्रयोजकत्वं धूमपरामर्शस्यैव न तु घटपरामर्शस्येति, उकारामर्शस्य धुमलिङ्गकानुमितिनिष्ठ कार्यतासाक्षा- स्कारजनकसाक्षात्कारविषयताश्रयत्वाभावादिति (१) ध्येयम् । (१) नचैवमपि उक्काऽविव्यातिस्तदवस्थैव, वडिव्याप्यधूमका पर्वतो बहिन्यायव्यवाश्चेति समूहालम्बन परामर्शोत्तरानुमिति प्रति विनिगमनाविरहा बतिव्याप्यद्रव्यवत्तापरामर्शस्यापि कारणतया तत्र पर्वतो पति- मानित्यनुमितिमिष्ठा या कार्यता सा वहिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति परामर्शनिरूपिता वहिव्याय्यद्रव्यवान्पर्वत इति परामर्शनिरूपिता चोभयलिङ्गकानुमितिववच्छिन्नति तादृशकायतासाझात्कारजनकलाक्षात्कारविषयो हव्यलिङ्गकपरामर्शोपि तत्प्रतिबन्धकय याज्ञानविषयत्वस्य वयमावत्तिव्ये सत्यादिति वाच्यम् । प्रकृ. तहेतुकत्वावच्छिन्नत्वस्याऽनुमितिनिष्ठकार्यतायां निवेशनीयत्वात् । तच्च प्रकृलहेतुलावच्छेदकावच्छिन्नप्रका- रतानिष्ठनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिझपकीभूता या निश्चयनिछाऽव्यवहितोचरत्वसम्बन्धावच्छि. भावच्छेदकता तनिरूपकत्वम् । एवं च तादृशनिकपीभूता या प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानि- रूपित्तप्रकृत माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशाल्यनुमितित्वावच्छिन्ना कार्यता साक्षात्कारजनकसाक्षा- रकारविषयेत्यादिलक्षणं पर्यवसितम् , तथाच धूमवावच्छिन्नप्रकारतानिष्ठापच्छेदकताकनिश्चयनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपकीभूता या कार्यता तस्याः धूमलिङ्गकपरामर्शनिरूपिततया द्रव्यालिङ्गकपरामर्शनिरूपितत्वाभावेन व्यलिङ्गकपरामर्शस्योककार्यतासाक्षात्कारजनकसाक्षात्काराविषयत्वात्र दोष इति ।

·२२ सामान्यनिरुक्ति। तत्साक्षात्कारज. ननु परस्परपरामर्शजन्यानुमितो व्यभिचारवारमाय कार्यतावच्छेदककोटाबव्यवहितोत्त. रत्वनिवेशस्याऽऽवश्यकत्वे प्रकृतपक्षसाव्यविषयकवस्याऽनुमितित्वस्य कार्यतावच्छेदककोटौ नन्वेवमपि पर्वतो वद्विमान धूमादित्यादौ काञ्चन मयत्वाभाववधूमेऽतिव्यातिः, वहिव्याप्यकाञ्चनमय धूमवान्पर्वत इति परामर्श निरूपिता या पर्वतो वह्निमानित्यनुमितित्वावच्छिन्ना कार्यता तस्या अपि प्रकृतहेतु. तावच्छेदकीभूनधूमवावच्छिन्न प्रकारतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकतानिरूपकत्वात् , नक्साक्षात्कारविषयतादृशपरामर्शप्रतिबन्धककाञ्चनमयत्वाभाववान्ग इति प्रमाविषयत्वात्तस्य । न च प्रक- तहेतुतावच्छेदकपर्याप्तावच्छेदकतानिरूपकप्रकारतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकताकत्वेन कार्यता निवे. शनीया, काञ्चनमयधूमवान्पर्वत इति परामोंतरानुमित्तिनिष्ठ कार्यता च काञ्चनमयत्वधूमत्वधर्मद्वय पयाप्तावच्छेदकतानिरूपकप्रकारतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकताका, न तु हेतुतावच्छेदकशुद्धधमत्व. पर्यातायछेदकतानिरूपकप्रकारतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकताकेति नोक्तदोष इति वाच्यम् । असम्भवापत्तेः । सर्वत्राऽनुमितिनिष्टकार्यतानिरूपितपरामर्शनिष्ठावच्छदेकतानिरूपिताकारतानिष्ठावच्छेदकता- निरूपितावच्छेदकत्तायाः हेतुलावच्छेदके व्यातौ च पर्याप्तत्वात् । न च हेतुतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती व्यातिनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना(१) सती प्रकारतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना याऽवच्छेदकता तदानिरूपक- प्रकारतानिष्ठावच्छेदकताकनिश्चयत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वं कार्यतायां निवेशनीयम्, वहिव्याप्यकाञ्चनमय- धमवान्पर्वत इति परामर्शनिरूपितकार्यतानिरूपितावच्छेदृकतानिरूपित्तावच्छेदकतायाः तादृशापच्छेदकताभि- त्रेन प्रमेयत्वनिष्ठावच्छेदकत्वेन निरूपकतया नोक्तदोष इति वाच्यम् । “व्याप्तिनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती. त्यत्र भेदप्रतियोगिभूतावच्छेदकत्वांशे निष्ठत्वसम्बन्धेन" नानाविधव्यातिषु एकविधव्याप्तिनिवेशेऽन्वयव्यतिरे. कन्याप्त्यन्यतरनिवेशे च साधारणानुपसंहारित्वादावव्याः । सकलविधव्यासिनिष्ठावच्छेदकताभेदनिवेशे च चतिमान् गगनादित्यादौ वयसमानाधिकरणवन्यभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिगगनेऽतिव्यातिः, गगनव्याप. कवह्निसमानाधिकरणवाभावव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिगगनवानिति परामर्शस्य पर्वतो वहिमानित्यनुमिति प्रति कारणतया तादृशानमितिनिष्ठकायस्वस्य तादृशपरामर्शनिरूपितस्य गगनत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती गगनान्वयव्यतिरेकच्यातिनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकप्रकारतानिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकनिश्चयनि- छावच्छेदकतानिरूपकत्वात् , तादृशकार्यतासाक्षात्कारजनकसाक्षात्कारविषयपरामर्शनिष्ठपहिसामानाधिकरण्य. प्रकारकवन्यभावब्यापकाभावप्रतियोगिगगनत्वावच्छिन्नविशेष्यकबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिबन्ध- कताशालप्रमाविषयत्वात्तादृशगगनस्येति चेन्न। प्रकृतहेतुतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मवृत्तिविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रका. रतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकनिश्चयनिष्ठापच्छेदकतानिरूएकत्वस्य कार्यतायां विवझणीयत्वात । वृत्तित्वं च विशेष्यतायां स्वनिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धन, तथाच काञ्चनमयधूमविषयकपरामर्शवदयभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिगगनविषयकपरामर्शनिष्ठा या कार्यतावच्छेद- कत्ता तवच्छेदकताश्रयीभूता या धूमगगनादिनिष्ठप्रकारता तदवच्छेदकव्या सिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता चन हेतुतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकीभूतधूमत्वगगनत्वगतैकत्वनिष्ठेति ना- तिव्यातिः । न च तथापि एतादृशपरामर्श निरूपितकार्यतायां गगनत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य व्यतिरकव्याप्त. स्तादृशपरामर्शीशे भानेन तादृशविशेष्यतामादाय दोष इति वाध्यम् । तादृशविशेध्यतायां प्रकारताविशिष्टा- न्यप्रकारतानिरूपित्तत्वस्य निवेशात् । वै० स्वनिरूपितधर्मितावच्छेदकत्वावच्छेद्यत्वसम्बन्धेन । एवं स्वाव. च्छिन्नकारणतानवच्छेदकविषयतावद्धर्मान वच्छिन्नत्वमपि प्रकारताविशिष्टान्यप्रकारवायां निवेशनीयम् , तेन नान्वयव्यतिरेकव्याप्त्युभयवदृगगनबानिति परामर्शकार्यतामादा- तादृशोभयाभाववद्गगनेऽतिव्यातिः। तदर्थश्च स्वनिरूपितरवस्वावच्छिन्न कारणतानवच्छेदकप्रकारतानिरूपित वामयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत्वमिति दिक। (१) अवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकव्याप्त्योः " हेतुमिष्ठ"प्रकारत्वाशे भानम् । . . ... ..NP . , स ·सटिप्पणटीकासमेता २३ प्रवेशे प्रयोजनाभावेन तदवच्छिन्नकार्यताघटितलक्षणस्याऽसम्भवः । न च परामर्शाऽव्यवहि. तोत्तरवावच्छिन्नं प्रति समवायेन परामर्शस्य कारणत्वे परामर्श व्यवहितोत्तरोत्पन्ने घटात्मग. सद्विव व्यभिचारस,ताशद्वित्वस्य समवायेन घटेऽपि सत्त्वातत्र समवायेन परामर्शविरहादिति वाच्यम् । क्रियासंयोगकार्यकारणभावचरीत्या(१)व्यभिचारस्य वारणात् । अथवाकव्याभिचा रवारणाय ज्ञानस्वस्य अनुमितित्वस्य वा कार्यताबच्छेदककोटौ निवेशनीयतया पक्षमाध्यविषय- तायाः कार्यतावच्छेदकरवे मानाभावात् । न च पक्षघर्मिकसाध्यव्याप्यवत्तानिश्चयोतरानुमिति प्रतिसाध्यव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन न हेतुत्वम् , तथासति साध्यव्याप्त्यशे, साध्यव्याप्यहेत्वंशे वा प्रामाण्यग्रहास्वन्दितपरामशांदनुमित्यापत्तेः, किन्तु परामर्शीव्यवहितोत्तरानुमितौ अप्रामाण्य ज्ञानानात्कदितपरामर्शस्यैव कारणतया यत्र प्रथम भाविज्ञानं धूमाभाववति धूमप्रकारकमि स्यप्रामाण्यज्ञानं ततोवन्हिव्याप्यधुमवान् घटव्याप्यपटवाश्चेति समूहालम्बनपरामर्शः, ततो घटा. नुमितिः ततो वन्ह्यनुमितिः, तत्र घटानुमित्तिक्षणे वन्यनुमितिवारणाय निरुकाऽप्रामाण्यज्ञानव्य. तरत्तेजकत्वस्यावश्यकतया घटानुमितो व्यभिचारा(२)स्पक्षसाध्यविषयतायाः कार्यतावच्छेद. ककोटी प्रवेश आवश्यक(३) इति वाच्यम् । अप्रामाण्यज्ञानधर्मिकाऽप्रामाण्यज्ञानसत्वेऽनुमिति: भवति पुनस्तद्धर्मिकाऽप्रामाण्य ज्ञानसत्त्वे नोत्पते इत्यप्रामाण्यज्ञानानां तत्तद्यक्तित्वेनाऽभाव: कारणतावच्छेदककोटौ निषेशनीयः । एवं चौकस्थलीयाप्रामाण्यज्ञानव्य केरभावस्य कारण. तावच्छेदकेऽनिवेशादेवोकव्यभिचारवारणात् । घटानुमितिक्षणे वह्नयनुमित्यापत्तिदानं च न सम्भवति, बह्वयनुमितित्वस्योक्तपरामर्श कार्यतावच्छेदकत्वविरहात्, उक्तपरामर्शाव्यवहितोत्तर! नुमितित्वावच्छिन्नं तु जायते एवेति । न च तथापि यत्र प्रथमं घटाभाववद्भूतलमिति बाध निश्चयः, ततो घटव्याप्यवद्भुतलमिति परामर्शः, ततोऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितवहिव्याप्यधुम- वानिति परामर्थः, ततो घटवद्भूतलमित्यनुमितिः, ततोऽनुमितिवारणाय निरुक्ताऽप्रामाण्य- ज्ञानव्यक्तरुत्तेजकत्वमावश्यकमिति घटानुमितौ पुनर्व्यभिचारोऽत: पक्षमाध्यविषयतायाः कार्य- तावच्छेदककोटी प्रवेश आवश्यक इति वाच्यम् । कार्यतावच्छेदककोटावपि अप्रामाण्य ज्ञाना. भावस्य निवेशनीयत्वात् , तथाव तत्तदप्रामाण्यज्ञानव्यक्त्यभावकूटविशिष्टपरामर्शाव्यव. हितोत्तरानुमिति प्रति तादृशविशिष्टपरामर्शस्य कारणत्वेनैव निर्वाहे पक्षसाध्यविषयतायाः कार्यतावच्छेदककोटौ निवेशोऽनावश्यक(४) इति चेन्न । अनन्ताऽप्रामाण्य ज्ञानव्यक्तीनामभाव. . . । -- (१) तादृशरीतिश्च कार्यतावच्छेदकावच्छिन्ना यावत्यो व्यक्तयस्तत्प्रत्येकाधिकरणयत्किश्विनिष्ठाभावा- ऽप्रतियोगित्वरूपं कारणत्वम् । (२) व्यभिचारादिति । व्यत्तिरकन्यमिचारादित्यर्थः। घटानुमितिश्चणे तत्पूर्व वाऽपामाण्यज्ञानानास्क- न्दितपरामर्शविरहादिति यावत् । (३ । निशिते च तत्र पर्वतपक्षकपहिसाध्यकानुमिति प्रत्येवाऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितपरामर्शस्या - क्षणीयतया घटानुमितौ व्यभिचारोन क्षतिकरः । ( ४ ) न च यत्र प्रथम अपेक्षाबुद्ध्यात्मकवहिव्यायधूमवत्तापरामशः ततो घटव्याध्यबत्तापरामर्शः पूर्वपरामर्शधामकाऽप्रामाण्यज्ञानं च ततो घटानामतिः तादृशानुमितेरप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित्तवहिव्याप्यवत्ता- परामर्श व्यवाहेतात्तरत्वन व्यभिचार इति वाच्यम् । अप्रामाण्यज्ञानाभाषावीशष्टपरामाधिकरणयत्किचिक्ष- णपतिध्वंसोत्पत्त्यधिकरणक्षणोत्पत्तिकत्वरूपाव्यवाहतोत्तरत्व निदेशेन वारणात् ।

·DOM - mharmiremantra- 1-14 Mrmire m सामान्यनिरूक्तिः । समुदायस्य कार्यतावच्छेदकका निवेशे महागौरव(१) मतो लाघवात्पक्षसाध्यविषयतायाः कार्यतावच्छेड़क कोटी निवेश उचितः, तथाच नाऽसम्भव इति ध्येयम् । permarates - (१) इदमुपलक्षणम् । लत्तदप्रामाण्यज्ञालाभावकूटविशिष्परामर्शव्यवहितोत्तरत्वमपि दुर्वचम् । तथा দ্বি-যুহামহাখান্ত্রিানু ঘহাহান্নাথিলাকালাই ব্লাশ নদীমান্ধ रपाचणध्वंसाधिकरणत्वम् , तव परामर्शविनीयतृतीयक्षणसाधारणम् । अनुगमस्तु परामर्शविशिष्टो यः कालः तदुत्पत्रिकानुमितिकत्वं परामर्शजन्यतावच्छेदकम् , ० स्वध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वसम्ब- अवच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवावस्वोपस्यधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणवैतदुभयसम्धन्धेन, तथाच परामर्शद्वितीयतृतीयक्षणोत्पत्तिकानुीमतीनां सहः । अत्र तादृशाऽप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टपरामर्श स्य तादृशोभयसम्वन्धेन कालविशेषणत्वे यत्रादौ वहिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति परामर्शः तदनन्तरं तस्मिन् ज्ञानेऽप्रामाण्यग्रह: इन्धनव्याप्यवत्तापरामर्शरूपः, ततोऽजुमितिरिन्धनवानित्याकारिका तत्र प्रथमपरामर्शी- त्पत्तिक्षणावच्छेदेनाऽप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टो यः प्रथमपरामशः तदवसाधिकरणसमयध्वंसाधिकरणत्यस- म्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकदवससम्बन्धेन तादृशपरामर्शविशिष्ट यस्तादृशपरामर्श- तृतीयक्षणः तदुत्पत्तिकतया “अनुमितेस्तादृशपरामर्शजन्यतावच्छेदकाक्रान्तया" अनुमितः पूर्व तादृशाऽ. সাৱালাৰবিজিম্মিাঅনাহামহাষালকলাম্বিয়া গ্রামাই খাব । यदि च स्वाधिकरणक्षणध्यसाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणसमयध्वंसाधिकरणत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठा- पच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्स्वरूपसम्बन्ध एवोभयसम्बन्धघटका, तादृशसम्बन्धघटकस्बाधिकरणक्षणध्वं. साधिकरणे तत्तदशामाण्वज्ञानाभाववैशिष्ट्यं निवेशनीयम् , तथाच यत्रादी धूमपरामर्श तदुत्तरक्षणे तस्मिन् ज्ञानेऽप्रामाण्यमहः इन्धनव्याप्यवत्तापरामर्शरूपः तादशस्थलीयधुमपरामर्शाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणद्वितीय क्षणस्य तादृशाप्रामाण्यज्ञानाभाववैशिष्टयविरहात्तादृशाऽप्रामाण्यज्ञानामावविशिष्टो य: स्वाधिकरणसमयावं. साधिकरणक्षणः तद् ध्वंसाधिकरणसमयध्वंसाधिकरणत्वसम्बन्धावच्छिनस्यनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमे. दवत्वस्य धूमपरामर्शसम्बन्धताविरहान तादृशानुमितिधूमपरामर्शजन्यतावच्छदेकाक्रान्ता इत्युच्यते, तदापि धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोदो तत्पक्षकत्वतत्साध्यकत्वनिवेशाऽपेक्षयाऽप्रामाण्यज्ञानाभावनिवेशे गौरवमेवेति। इदम्स्यवधेयम्-अप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टधूमपरामर्शत्वेन कारणवे इदं ज्ञानं घहिच्याप्यधूमाभाव- पति धूमप्रकारकम , इदं ज्ञान बहिव्यालिविशिष्टाभाववति पन्हिव्यातिविशिष्टप्रकारकम् , इदं ज्ञानं वन्हिव्या. स्यभाववति वन्हिव्यातिप्रकारकमित्याधप्रामाण्यग्रहाभावानां मिथो विशेष्यविशेषणभावे दिनिगमनाविरहेण कारणताबाहुल्यप्रसङ्गः । अतोऽप्रामाण्यग्रहविशिष्टान्यानुमिर्ति प्रति तादृशाऽप्रामाण्यग्रहाभावस्य पृथक् कारणताः तादृशाप्रामाण्यग्रहाभावसमसंख्याकाः, धूमपरामर्शोत्तरानुमिति प्रति धूमपरामर्शत्वेनाऽपरा कारणता, धूमपरामर्शेन कार्य जननीये तादृशाऽमामाण्यमहाभावादीनां सहकारिता कल्प्यते, तथाच यत्रा- प्रामाण्यग्रहास्कन्दितो धूमपरामर्शः तत्र तादृशाऽप्रामाण्यमहाभावरूपसहकारिकारणामावान धूमलिङ्गक- वह्नयनुमितिपसक्तिः । एवं च धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटी तत्पक्षकतत्साध्यकत्वाऽनिवेशेऽपि न प्रागु केन्धनानुमितो व्यभिचारः, तादृशानुमितेरप्रामाण्यग्रहविशिष्टान्यत्वाभावेन कार्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वात् । म च यत्र बहिव्याप्यधूमवत्तापरामर्शोऽप्रामाण्यप्रहास्कन्दितः तदुत्तरमप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितः स एव परामर्शः तदनन्तरं पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिः, तब द्वितीयपरामर्शक्षणे वलयनुमित्यनुत्पादार्थ पूर्वपरामर्श धर्मिकाऽप्रामाण्यज्ञानाभावस्य हेतुत्वमावश्यकम् । तथाच सति तादृशाऽप्रामाण्यग्रहाभावरूपसहकारिकारणा- भावायथा द्वितीयपरामर्शक्षणे नाऽनुमितिः तथा द्वितीयपरामर्शानन्तरमध्यनुमितिनं स्यात् । अप्रामाण्यज्ञाना- भावविशिष्टपरामर्शवेन हेतुत्वे तु विशेष्यत्वसामानाधिकरण्यैतदुभयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका- ऽप्रामाण्यमहामावविशिष्टद्वितीयपरामर्शमत्स्यान द्वितीयपरामर्शानन्तरमनुमित्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्र द्वितीयपरामर्शाभावविशिष्टो योऽप्रामाण्यग्रहः तदभावस्य तादृशाऽपामाण्यग्रहविशिष्टान्यानुमिति प्रति हेतुत्वान्न द्वितीयपरामर्शानन्तरमनुमित्यनुपपत्तिः, द्वितीयपरामर्शाभावविशिष्टो योऽप्रामाण्यग्रहस्तभावस्य .

·सटिप्पणटीकासमेता " अन कार्यतासाक्षात्कारकल्पे पर्वतो वद्धिमानित्यत्र वन्ह्यभाववहदेऽतिव्याप्तिः, पर्वत. पशकवहिसाध्यकधुमहेतुकानुमितिीनष्ठकार्यताविषयको यः साक्षात्कार:-पर्वतो पहिमानित्यनु. मितिः परामर्शकार्या हृदो वहिमानित्यनुमितिब्ध परामर्शकार्येति समूहालम्बनरूपः" तज्जनकः पर्वतो वहिमानित्यनुमितिसाक्षात्कार इव हृदो वहिमानित्यनुमितिसाक्षात्कारोऽपि तदीयवि. षयताश्रय-हृदो वलिमानितिग्रहनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताशालियथार्थज्ञानाविषयाव. स्य वहथभाववद्हदे सत्त्वात् , एवं तादृशकार्यतासाक्षात्कारजनकीभुतसमूहालम्बन साक्षात्का. रायविषयतामादायाऽपि तद्दोषतादवस्थ्यमतः तादृशकार्यताविषयक साक्षात्कारस्वावच्छिन्नज. न्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकसाक्षात्कारीयविषयताश्रयग्रहनिष्ठप्रतिवध्यता निवेशनीया, त. थाच नोक्तातिव्याप्तिः। अथैवं प्रथमसाक्षात्कारपदं किमर्थ ताशकार्यताविषयकत्वावच्छिन्नजन्यत्तानिरूपितजन. कतानिवेशेनैवोपपत्तरिति चेन्न । पर्वतो वहिमानित्यत्र घटाभाववद्भूतलेऽतिव्याप्तिः, पर्वतपक्षकवतियाध्यकधूमहेतुका- ऽनुमितिीनछकार्यताविषयकत्वावच्छिन्ना या जन्यता “पर्वतो वहिमानित्यनुमितिः परामर्श कार्या घटवद्भुतलविषयकज्ञाना(१)दिति" कार्यताविषयकाऽनुमितिनिष्ठा जन्यता तन्निरूपित. जनतावच्छेदिका या तादृशकार्यताव्याप्यघटवद्भुतलविषयकज्ञानवती अनुमितिरिति साक्षा. कारात्मकपरामर्शीयहेतुविषयता तदाश्रय हेतुभूतघटवभूतलमितिमहनिष्टप्रतिबध्यतानिरूपित. प्रतिबन्धकताशालियथार्थ ज्ञानविषयत्वस्य तत्र सत्त्वात । साक्षात्कारस्वनिवेशे तु नोक्ताति- व्याप्तिः, परामर्शजन्यतायाः कार्यताविषयकत्वावच्छिन्नत्वेऽपि अनुमितित्वावच्छिन्नस्वेन साक्षा- कारवानवच्छिन्नत्वादिति । ननु द्वितीयसाक्षात्कारपदं किमर्थ, तादृशकार्यताविषयकसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नजन्यतानि. रूपितजनकतावच्छेद कविषयताश्रयप्रहनिष्ठप्रतिवध्यतानिवेशनैवोपपत्तरिति चेन्न । द्वितीय साक्षात्कारत्वनिवेशेऽपि पर्वतो वद्धिमानित्यत्र घटाभाववद्भूतलेऽतिव्याप्तिः, पर्वतो वहिमानित्यनुमितित्वेन घटवद्भूतलावाहिज्ञानसाक्षात्कारस्यापि तादृशकार्यतासाक्षात्कारज नकतया तदीयाऽनुमितित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया ऐक्यात्तदाश्रयो घटवद्भूतलमिः तिमहोऽपि तत्प्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वस्य तत्र सत्वात् । यद्धर्मावच्छिन्नविषयक साक्षा- स्कारीयविषयता ताशकार्यतासाक्षात्कारजनकतावच्छेदिका तधर्माश्रयप्रहनिष्ठप्रतिवध्यतानि वेशे परामर्श घटकज्ञानस्वमादाय स एव दोषः। अतो यद्धर्मावच्छिन्नविषयताशालिसाक्षात्का- रत्वव्यापिका तादृशकार्यतासाक्षात्कारत्वावच्छिनजन्यतानिरूपितजनकता तद्रूपाश्रयग्रहनिष्ठः प्रतिवध्यतेत्यादिक्रमेण वक्तरम् , एवं च द्वितीय साक्षात्कारवानिवेशेऽसम्भवः, तथाच सति यद्धर्मावच्छिन्नविषयताशालिग्रहत्वध्यापिकेत्याद्यर्थः स्यात् , एवं चाऽनुमितित्वावच्छिन्नविषय. द्वितीयरामर्शक्षणे सत्वात् , प्रथमपरामर्शक्षणे तु द्वितीयपरामर्शाभावविशिष्टापामाण्यग्रहस्यैवोभयसम्बन्धन सत्वान्न द्वितीयपरामर्शक्षणेऽनुमित्यापत्तिः । अनुमितेः पौर्वापर्यवारणाय तत्तदनुमिनि प्रति तत्तत्परामर्शत्वेन हेतुनाया आवश्यकत्वेन सस्थलीय. प्रथमपरामर्शव्यक्तेरनुमितिहेतुत्वास्वीकारेणैव द्वितीयपरामर्शवणेऽनुमित्यापनिरिति केचित् । (१) हेतुता चाऽष तादशानुमित्यनुयोगिककालिकसम्बन्धेन । GIO ·.... सामान्यनिरुक्तिः। . ताशालिग्रहत्वस्याऽनुमितिविषयकानुमितिशाब्दादौ सत्त्वात्तत्र ताशजनकताविरहादिति । अथ तत्कार्यतानिष्ठविषयताशालिसाक्षात्कार प्रति तदाश्रय व्यकिनिष्ठविषयताशालिसा. क्षात्कार:-तत्प्रतियोगिनिष्ठविषयताशालिसाक्षात्कारः कारणम् , तथाच प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्य. कप्रकृतहेतुकानुमितिवावच्छिन्न कार्यतानिष्ठाऽऽधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकविष, यस्वनिष्ठावच्छेदकतानिकारक "साक्षात्कारनिष्ठ"जन्यतानिरूपित साक्षात्कारनिष्ठ"जनकतानि रूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽऽबेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्हनिष्ठप्रतिव. ध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानिवेशे न कोपि दोषः, अनुमितिनिष्ठा या कार्यताविधेयकाऽनुमि. तित्वावच्छिन्नकार्यता तन्निरूपित “साध्य" विषयत्वनिष्ठावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकावच्छि. नस्वस्याऽवच्छेदकतया साध्यस्याऽऽधेयतासम्बन्धेन नाऽवच्छेदकत्वम् , भ्रमप्रमासाधारण साथ्यतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताशाल्यनुमितित्वस्यैव परामर्शजन्यतावच्छेदकत्वात् , तथाच प्रथमसाक्षात्कारस्वाऽनिवेशेऽपि पर्वतो वह्निमानियादी घटाभाववद्भूतले न प्रागुक्तरीत्याति. ज्याप्तिः । एवं तादृशकार्यतासाक्षात्कार प्रति अनुमितित्वेनाऽन्यावाहिज्ञानस्य कारणत्वाभावेन द्वितीयसाक्षात्कारनिवेशस्याऽपि न सार्थक्यमिति चेत् । अत्राहुः-याशस्थले तश्यतित्वेन परामर्शव्यत्केरनुमितिव्यक्तेश्च साक्षात्कारानन्तरमेव तब्यक्तित्वेन कार्यताव्यक्तः साक्षात्कारो भवति "नान्यरूपेण" ताशस्थले लाघवाद्विषयितास. म्वन्धन तथाक्तिविशिष्टसाक्षात्कार प्रात विषयितासम्बन्धेन तद्यक्तिविशिष्टसाक्षात्कारस्वेन ईशशकार्यकारणभावे च कार्यतानिष्ठाधयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. कजन्यताया अनुमित्यादिनिष्ठाघयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकजनकतायाश्चाऽप्रसिध्या ताहा शर्थलीयबाधाधनभयेन पूर्वोत्तनिवेशसम्भवः । न च संसर्गसाधारणमेवाऽवच्छेदकत्वं निवेशनीयम् , सर्वत्राऽनुमितिसाक्षात्कारस्य स्वनिष्ठकार्यतासाक्षात्कार प्रति विषयितासम्बन्धेन स्वविशिष्टसाक्षात्कारत्वेन हेतुतेति न काप्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । उक्तरूपेणाऽनुमिति. साक्षात्कारस्य हेतुत्वे घटत्वेनाऽनुमित्यवगाहिनः साक्षात्कारस्याऽसंप्रहापत्तेः, विषयितास म्बन्धेनोक्तसाक्षात्कारस्याऽनुमितिावशिष्टरवाभावात, तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितस्यैव विषयित्वस्य "विपयितात्वेन तद्धर्मावच्छिन्नसंसर्गतास्वीकारात् । "यद्धर्मावच्छिन्नविषयकसाक्षात्कारीयविषयता ताशकार्यतासाक्षात्कारजनकतावच्छेदिका तद्धर्माश्रयप्रहनिप्रतिबध्यतेति फलितार्थे' अवच्छेदकत्वं च न स्वरूपसम्बन्धविशेषः, उ. तातिप्रसङ्गात् , किन्तु अनतिरिक्तवृत्तित्वम् , बच स्वव्यापकतरकत्वम् , अन्यथा यथाश्रुते हृदो वहिमानित्यनुमितिकालीन-पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिमानहं-इत्याकारकसाक्षात्कारीया या हृदो वह्निमानित्यनुमितिनिष्ठविषययताव्यक्तिः तस्याः पर्वतपक्षकवाहिनाध्यकानुमितित्वावच्छि, नकार्यतासाक्षात्कारजनकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वेन तदाश्रयो कानुमितिप्रतिबन्धकतामादाय पर्वते चलिसाधने वह्वयमाववद्हदस्य दोषत्वं स्यात् । एवं च यद्धर्मावच्छिन्नविषयताशालिसाक्षा. स्कारस्वव्यापिका तादृशकार्यतासाक्षात्कारस्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकता तद्रूपाश्रयप्रह- निष्ठप्रतिबध्यतेत्यादिलक्षणार्थलाभात् , द्वितीयसाक्षात्कारत्वाऽनिवेशेऽसम्भव इत्युक्तप्रायम् । केचिस्तु तद्यक्त स्वरूपतो भानमते प्रथमसाक्षात्कारत्वाऽनिवेशे प्रागुकैवातिव्याप्तिः, कारणावं वक्तव्यम्, -- ·सटिप्पणटीकासमेता --- -- स्वरूपतस्तव्यक्तिनिष्टविधेयताकानुमितिनिष्ठजन्यतायां साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेनाऽवच्छे. दकत्वाऽसम्भवेन साध्यनिष्ठविधेयताकत्वेनैवाऽवच्छेदकत्वात् । द्वितीयसाक्षात्कारत्वनिवेशे. पि ताशकार्यतासाक्षात्कारत्वावच्छिन्नं प्रति तदायव्यक्ति साक्षात्कारत्वेन कारणत्वेऽपि ताह शानुमितिव्यक्तः घटवद्भूतलमिति ज्ञानस्य चाऽनुमितित्वेन यः साक्षात्कारस्तस्यापि हेतुतया ताशसाक्षात्कारीयाऽनुमितित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया ऐक्येन तादृशजनकताव. च्छेदकतादृशविशेष्यताश्रयघटवद्भूतलमिति ज्ञानमादाय पूक्किातिम्याप्तिवारणाय यद्विषय. ताशालिसाक्षात्कारस्वव्यापिका तादृशजनकतेति वक्तव्यम् , एवं साक्षात्कारत्वाऽनिवेशेऽस. म्भवः, यद्विषयता शालिस्वस्य "तद्विषयक"अनुमितिशाब्दादौ सत्त्वात्तत्र च जनकताविर. हादित्याहुः। तन्न, ताशकार्वताविषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिलपितजनकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठाव. च्छेदकतानिरूपिताऽऽधेयतासम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताश्रयमहनिष्टप्रतिबध्यतानिवेशे पूर्वोक्तदोषावकाशः। तखत स्वरूपतो भानेऽपि परामर्शनिष्ठानुमितिकारणताबा: व्याप्स्या. दिधर्मावच्छिन्नत्वेनैव "हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन वा" अवच्छेदकतया तादृशविषयताया हेतोराधेयतासम्बन्धेनाऽवच्छेदकत्वाभावात् , अन्यथा हेतुतावच्छेदकरूपेणाऽन्यावगाहिप. रामर्शस्याऽनुमितिजनकत्वानुपपत्तेः । तथाच तादृशानुमितिष्ठकार्यताविधेयकानुमितिीनष्ठजन्य. तानिरूपितजनकतावच्छेदकतावच्छेदकता न हेतुभूतभूतलं घटवदित्याकारकज्ञाननिष्ठा, एवं तादृशानुमितिघटवद्भुतलमित्याकारकशानयोर्योऽनुमितित्वेन साक्षात्कारस्तस्य कार्यताविषय. कसाक्षात्कार प्रति कारणत्वेऽपि तदीयविषयतायाः अनुमितिनिष्ठत्वेनैव जनकतावच्छेदकतया तत्र घटवद्भुतलमिति ज्ञानस्याऽऽधेयतासम्बन्धेनाऽनवच्छेदकतया च पूर्वोक्तदोषाभावात् , परन्तु साक्षात्कारत्वं विषयताविशेषो नातिरिक्त इति मताभिप्रायेण साक्षात्कारत्वनिवेशः । किञ्च व्याप्यधर्मपुरष्कारेण निवेशसम्भवे व्यापकधर्मपुरष्कारण निवेशोऽनुमितिग्रन्थे भवाचार्येण नाङ्गीकृतः । यद्वाऽऽधेयतासम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताश्रयप्रहनिष्टप्रतिबध्यताला. भार्थमेव तनिवेश इति दिक् । ननु तथापि साक्षात्कारद्वयमनिवेश्य ताशकार्यताविशिष्टमहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिक. पितप्रतिबन्धकताशालियथार्थज्ञानविषयत्वमेव लक्षणमास्ताम् , प्रहे कार्यतानै० स्वाश्रयत्व स्वनिरूपितकारणतावत्वोमयसम्बन्धेन । तथाच पक्षः साध्यवान साध्यव्याप्यतुमश्चिति समू- हालम्बनप्रहमादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वय इति चेन्न । साधारण्यानुपसंहारित्वयोरच्यालेः, चालनन्यिायेन परस्परमन्वयपरामर्शाऽव्यवहितोत्तर. तादृशानुमितिरवावच्छिन्न कार्यताविशिष्टाऽवयव्याप्तिविशिष्टहेतुमान्पक्षः साध्यवानितिप्रहेऽनुपः संहारित्वनिश्चयप्रतिधध्याबस्य, एवं व्यतिरेकपराम व्यवहितोत्तरानुमितित्वावच्छिन्नकार्यता. विशिष्टव्यतिरेकव्याप्तिविशिषहेतुमानपक्षः साध्यवानिति प्रहे साधारण्याविषयकनिष्षयप्रति. वध्यत्वस्य विरहात् । न च कार्यतावैशिष्ठयं प्रहेऽनिवेश्य ताशप्रतिवध्यतायामेव निवेश्यते , प्रतिषभ्यताया कार्यतावै. स्वविशिष्टप्रहस्यव्यापकत्वसम्बन्धेन , "स्वविशिष्टप्रहनिष्ठभेदप्रतियोगि. Salimate ·'Pravin m.nih.9MAuraiya neatmeen-m . सामान्यनिरुक्तिः। . तावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्त्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदनत्वसम्बन्धेनेति यावत्" स्व० कार्यता। प्रहे कार्यतावै० पूर्वोत्तोमयसम्बन्धेन । तथाच प्रत्येकं यत्किश्चित्कार्यताशि ध्यस्य तत्तत्प्रतिवध्वताय सत्त्वान्न व्यापकताभक्तः, स्वत्वस्याऽननुगततया स्वपदेन यत्किं विस्कार्यताया एव ग्रहणसम्भवात् । ईदृशपरम्पराया: संसर्गत्वास्वीकारे ताशसम्बन्धस्य प्रकारमुद्रया निवेशो यथा--प्रतिहेतुमत्तानिश्चयोत्तरप्रकृतपक्षसाध्यविषयकनुमितिवघटितधर्मा. पच्छिन्नकार्यतात्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकताहशोभय सम्बन्धावच्छिन्न कार्यताव्यतिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रहनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठाव. इछेदकतानिरूपभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकत्व निष्ठप्रतियोगिताकामाव(१)वत्प्रतिवध्यतानिरूपितेत्यादि । ताशकार्यतास्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकार्यता व्यक्तिनिष्ठनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूप काश्रयत्व"कारणत्व"निष्टावच्छेदक. तानिरूपकम्रहनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकेल्यादिरीत्यावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभाववत्प्रतिव ध्यतास्वेन वा । कार्यताव्यक्तः निरूपितत्वसम्बन्धेनाश्रयत्वे कारणत्वे च मान द्वयोरेकमिति रीत्या। एवमाश्रयकारणत्वयोः स्वरूपेण प्रहे भानम् एकत्र द्वयमिति रीत्या। तादृशैकैककार्यता तत्तचकित्वेनोपादाय तव्यक्तिनिष्ठनिरूपकतानिरूपिताऽऽश्रयत्वकारणत्ववग्रहवृत्तिभेदप्रति. योगितावच्छेदकत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभाव एव प्रतिबध्यतायां फलितम् । तत्प्रकारश्च ताशकार्यतात्वसमानाधिकरणोभयावृत्ति(२)धर्मनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकता. निरूपकाधेयतासम्बन्धावच्छिनावच्छेदकतानिरूपकनिरूपकतानिष्ठावच्छेदतानिरूपकनिरूपित. स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकाऽऽश्रयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रहनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्ति स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकमदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकीम. तायाऽबच्छेदकतारबावच्छिन्न प्रतियोगिता तनिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तभेद निष्टावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रहनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽऽश्रयत्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता याऽऽधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता तन्निरूपकनिरूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकनिकपि. तस्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपककारणत्वनिष्ठावच्छेदकतनिरूपकप्रहनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्व (१) अभावश्च तादशैककार्यता तत्तध्यक्तित्वेनोपादाय तयक्तिविशिष्टनवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं भास्तीतिप्रतीतिसिद्धः। अहे तब्यक्तिवै० पूर्वोक्कोमयसम्बन्धेन, कारणस्वस्य सम्बन्धत्वाऽस्वीकारे तादृशेत्या- दिनाइनुगमः। (२) उभयाऽवृत्सित्वं च न स्वप्रतियोगिवृत्तिद-स्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टान्यत्व- रूपम् , तादशसम्बन्धाऽस्वीकारात् , किन्तु एकत्वदन्यावृत्तित्वं तत् । न च एकत्वषदम्यावृत्तित्वमप्रति दुम् , एकत्वस्य केवलान्वयित्वादिति वाच्यम् । एकत्वादिव्यक्ती स्वरूपतो भानमवलम्ब्य यत्किनिदेकत्वव्य. किमुपादाय तब्यक्तिनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकाऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठा- पच्छेदकतानिरूपकभेदमिष्ठावच्छेदकतानिरूपिकाऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपकवृत्चित्वत्वावच्छिन्न दृसितानिष्ठ"प्रतियोगिताकाभाववस्वस्यैव तदर्थत्वात् । अभावश्च यत्किञ्चिदेकत्वं ताब्यक्तिपदेनोपादाय तक्त्याधिकरणप्रतियोगिकभेदाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वं नास्तीति प्रतीतिमाझिको बोध्यम्। .

·सटिप्पणटीकासमेता मै निष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकतालावच्छिन्नप्रतियोगिता सामाववत्प्रतिवध्यतल्यादि । एवं च न साधारण्याऽनुपसंहारित्वयोरव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथापि धूमव्याप्यवान् धुमव्याप्यवहिमान् धूमच्या याऽऽलोकवान् ताशशभस्मवानि. स्यादिनानाविधज्ञानानां धूमाभाववदवृत्तित्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन करूपेणैव(१) कारणत्वे धूमाभावयत्तिवह्विरितिनिश्चयप्रतिवध्यताया धूमव्याप्यवह्निमान् ता. शाऽऽलोकवान् तादशभस्मवानिस्यादिसमूहालम्बनज्ञानेषु ताश कार्यताबिशिष्टेषु असत्वेन व्यभिचारेऽव्याप्त्यापत्तरिति दिक् । चन्द्रनारायणभट्टाचार्यास्तु तादृशप्रहे मुख्यविशेष्यतामिशिष्टमुख्यविशेष्यताशन्यस्वनिवेशेनैव समूहालम्वनानुमितिमादायाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवे कल्पान्तरानुसरणं व्यर्थम् , वै० स्वसामाना. धिकरण्य-स्वाभिनत्व-स्वावचिछन्नवैतत्रितयसम्बन्धेन। नन्दन स्वसामानाधिकरण्यदलं व्यर्थ. मिति चेन । सर्वत्रासम्भवापत्तज्ञानान्तरीयमुख्य विशेष्यतामादायेति । न च स्वभिन्नत्वदलं व्यर्थम्। बयभावद्दत्वावीच्छन्नविषयवानाच्छन्नत्वस्य तादृशविषयतासामानाधिकरण्योभ. यसम्बन्धन मुख्यविशेष्यताविशिष्ठत्व सत्त्वान्मुख्यविशेष्यतावीशष्टमुख्यावशेष्यताशून्यस्वस्य ताशज्ञान विरहादसम्भवापत्तेः स्वभिन्न स्वदलम् । पदयभाववान् हृद इत्यत्र ह्रदत्वनिष्ठप्रकार तानिरूपितनिरवच्छिन्नविशेष्यतायां स्वभिन्नत्वस्वसामानाधिकरण्योभएम्बन्धेन मुख्यविशेष्यता विशिष्टत्वसत्वान्मुख्य विशेष्यताविशिष्टमुख्यविशेष्यताशुन्यत्यविरहादसंभवापत्तिरतः स्वानव. च्छिन्नत्वदलम् । वस्तुतस्तु घटकालीन वन्हिमान् धुमादित्यत्र घटकालीनवन्यभावद्देऽव्या. तिरतः स्वानवच्छिन्नत्वमिति बिभावनीयमिति प्राहुः । (१) अथ हेतुतावच्छेदकं विशिष्यानि वेश्य धूमाभाववदवृत्तित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाव छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन हेतुनामतेऽपि हेतुतावच्छेदकविशे. षघटितधूमाभाववद्विशेष्यतानिरूपितधूमप्रकारित्वप्रकारकनानाविधाऽप्रामाण्यग्रहाम वानां पृथक् २ निपेशा- नुरोधेन धूमत्वाऽऽलोकत्वादिभेदेन कारणताभेद आवश्यकः । तथाविधनिखिलपरामर्शानामकरूपेण हेतुत्वे निखिलाऽप्रामाण्यग्रहाभावानामेका निवेश सङ्गात् । तथाचं सति वम्हिन्याप्यालोकवान् पर्वत इदं ज्ञान वन्हिव्याप्याऽऽलोकाभाववति आलोकप्रकारकमित्यप्रामाण्यग्रहकाले वन्हिव्यायधूमवान्पर्वत इति परामर्शा. दनुमित्यनुदयप्रसाद । अतस्तत्तद्ज्ञानधर्मिका प्रामाण्यज्ञानानामननुगमानकरूपावच्छिन्नत्वप्रयुक्त का. रणताया ऐक्यम् । एतेच धूमव्याप्याभाववति व्याप्यपकारताकमित्याचप्रामाण्यज्ञानामावकूटविशिष्टनिश्चयत्वेन परामर्शस्य कारणत्वमिति निरस्तम् । तथासति प्रथमतो भाविज्ञानं धूमव्याप्याऽऽलोकाभाववति आलोक- प्रकारताकमित्यप्रामाण्यच्चानसत्त्वे धूमन्याप्यवन्हिमानिति परामर्शानन्तरं धूमयानित्यनुमितिर्न स्यात्तत्र ता- शाप्रामाण्यज्ञानाभ वकूटान्तर्गत निरुक्ता प्रामाण्यज्ञानामावस्याऽसवात्तस्याऽप्यालोकावगाहिपरामर्शनिष्ठक. रूपावच्छिन्नजनकतायामुत्तेजकत्वादिति चेत्र । निश्चयविशिष्टनिश्चयीयनिरुक्तरूपावाच्छन्नविषयताववन कारणत्वस्य निर्दुष्टत्वात् । निश्चये निश्चय स्वतादात्म्य-स्वाभाववस्वाभयसम्बन्धेन । भभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धश्च स्वीयप्रकारतावच्छेदकधर्म- निष्ठाधयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपकामावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकाधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपक. प्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका या प्रकारित्वशिष्ठप्रकारिता तनिरूपितविशेष्यावरूपः, तथाच यद्धर्मिका- प्रामाण्यज्ञानं भवितव्यं तद्ज्ञानीयप्रकारतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावाधिकरणनिष्ठविशेष्यवानि- रूपित्तप्रकारतानिरूपित प्रकारित्वनिष्ठप्रकारताया एव सम्बन्धघटकत्वात्सर्व समञ्जसम् । -- ·--Naramr+५ सामान्यनिरुक्तिः। ननु अनुमितिनिष्ठकार्यतासाक्षात्काराविषयतावत्वेनाऽनुमितितत्कारणपरामर्शयोः सङ्ग्रह सम्भवे किं जनकसाक्षात्कारनिवेशेन, "अनुमितिः परामर्शकार्या" इत्याकारककार्यतासाक्षा- कारविषयत्वस्याऽनुमितौ परामर्श च सत्यादिति चेत् । सत्यम् । तथासति घटाभावबद्भूतलादिविषयवज्ञानसाध्यकाऽऽत्मत्वहेतौ घटवद्भूतला. दावतिव्याप्तिः स्यात् , घटामावबद्भूतलादिज्ञानसाध्य कानुमितिः परामर्शकार्या इत्याकारकसा. क्षात्कारीयविषयताश्रयघटाभाववभूतलमित्याकारकज्ञाननिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकता. शालियथार्थ ज्ञानविषयत्वस्य तत्र सवात् । न च तत्साक्षात्कारीयमुख्यविशेष्य तावत्वेना. ऽनुगमान्न दोषः, तादृशविशेषयलायाः घटाभावबद्भुतलविषयकज्ञानेऽसत्वादिति वाच्यम् । व्यभिचारादावध्याः तादृशविशेष्यताया अनुमितादेव सत्त्वेन परामर्शेऽसत्त्वादिति दिक् । अस्य कल्पस्यानुगमस्तु-प्रकृतानुमितित्वावच्छिन्नकार्यतासाक्षात्कारस्वावच्छिञ्चजन्यतानि. रूपितजनकतावत्तिरूपाश्रयप्रहनिष्ठप्रतिबध्यतस्वोदि । जनकतावृत्तित्वं च रूपे स्वावच्छिन्नविष. ताशालिसाक्षात्कारवव्यापकत्वसम्बन्धेनेति। प्रकारविधया अनुगमो यथा-प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकप्रकृतहेतुकानुमितित्वावच्छिन्नकार्य: तासाक्षात्कारस्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावृध्यभावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्टप्रतियोगितानिरू. पितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानि. रूपितसाक्षात्कारनिष्ठावच्छदकतानिपतविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठाव-- च्छेदकतावदवच्छेदकता तनिरूपधर्मि "अनुमिति निष्ठावच्छेद जतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठाबच्छे दकतानिरूपकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगिवनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकाऽवच्छेदकतावा. वच्छिन्नप्रतियोगिताकामाववत्प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताशालियथार्थज्ञानविषयत्वामिति । ननु प्रतिरक्षकप्रकृतसाध्यकप्रकृतहेतुकानुमितित्वावच्छिन्न कार्यतावच्छेदकविषयत्वाव. च्छिन्नत्वमेव प्रतिबध्यतायां निवेश्यतां कार्यतावच्छेदककोटौ अव्यवहितोत्तरत्वनिवेशस्याऽव श्यकतया अनुमितिविषयताया इव परामर्शविषयताया अपि कार्यतावच्छेदकत्वात् , एवं च कार्यतासाक्षात्कारजनकसाक्षात्कारविषयताशालिग्रहनिष्ठस्वेन प्रतिवध्यतानिवेशनं करुपान्तरा. नुसरणं च व्यर्थमिति चन। पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादी घटाभाववत्पर्वतेऽतिव्याप्तेः, तत्र पर्वतो वहिव्याप्यधूमघट- पानित्येकन द्वयमितिरीत्या ज्ञानीया या घटत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यता तस्या अपि वहिव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाभिमतया कार्यतावच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नप्रतिबध्यता. निरूपितप्रतिबन्धकताशालिप्रमाविषयत्वस्य तत्र सत्वात् । न च ताशकार्यतावच्छेदकप्रकार स्वावच्छिन्नत्वस्यैव प्रतिबध्यतायां निवेशानोक्तातिव्याति, वहिव्याप्यधुमघटवानिति ज्ञाने प्रका. रताद्वयोपगमेन घटप्रकारतायाः कार्यतानवच्छेदकत्वेन वहिव्याप्यधूमप्रकारताया एव ताशका. यतावच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताशालियथार्थज्ञानविषयत्वस्य घठाभाववत्पर्वते विरहादिति वाच्यम् । एवमपि वहिव्याप्यधुमवन्तौ पर्वतघटौ इति द्वयो- रेकमिति रीस्या उभयविशेष्यतानिरूपित प्रतिबन्थकताशालिप्रमाविषयत्वस्य धूमाभाववटे सत्वादतिव्याप्तेः । कार्यतानवच्छेदकविषयस्वानवाच्छन्नत्वनिवेशे साहशप्रतिबध्यतायाः ताह- ·सटिप्पणटीकासमेता -- -- , " : शकायतानवच्छेदकघटत्वावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्नत्वादेव तद्वारणेऽपि हृदो वद्धिमान् धूमा. दित्यादौ वड्यभाववद्हरेऽव्याप्तिः, ताशवाधनिश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वस्य महानाय. वचित्वावच्छिन्नप्रकारतायामपि सत्त्वात् , तादृशप्रकारतायात्र कार्यतायामनवच्छेदकत्वात् । तादृशकार्यतानवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयत्वावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबध्यतायां निवेशे सर्वदोषवारणसम्भवेऽपि असम्भवपत्तेः । तादृशकार्यतानवच्छेदकनिरवच्छिन्नविशेष्यता(१). शुन्यत्वस्य कापि ज्ञानेऽसत्त्वात् । नच तथापि कार्यतानवच्छेहकविषय ताशुन्यत्वमित्यनेन कार्यतावच्छेदकविषयताविशि. धान्यविषयताशुन्यावस्य ज्ञाने विवक्षणान दोषः। वै० स्वतादात्म्य(२)-स्वावच्छिमत्व (३)- स्वनिरूपितत्व(४)-स्वनिरूपिताऽबच्छेद्यत्व(५)-स्वावच्छेद्यनिरूपितत्व(६)-स्वाबच्छेद्यनिक (१)दो वाहमानिति ज्ञाने विशेष्यताद्वयी बहिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता एका सा च ब्रदत्वा. पच्छिन्ना, बदत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता चाऽपरा सा च निरवच्छिन्ना । तथाऽऽया कार्यतावच्छेदिका, द्वितीया च नेति विवेका (२) ह्रदत्वावच्छिन्नविशेष्यतासनहाय स्वतादात्म्यनिवेशः। तदनियेशे कार्यतावच्छेदकविषयतापदेन तस्याः "दत्वावच्छिन्नविशेष्यताया" धारणेऽपि तद्विशिष्टान्यत्वस्य तत्राऽसतत्वात , तच्छून्यत्वस्य दो वतिमानितिज्ञाने विरहादसम्भवापत्तेः, तन्निवेशे तु तस्याः तादात्म्येन स्वविशिष्टत्वानोक्तदोषः । ( ३ ) स्वावच्छिन्नत्वनिवेशस्त हूदनिष्ठनिरवच्छिन्नविशेष्यतायाः सङ्ग्रहाय, अन्यथा कार्यतावच्छेदकषि- षयतापदेन तस्याः धारणाऽसम्भवेन हूदत्वावच्छिन्नविशेष्यतायाः धारणसम्भवेऽपि तद्विशिष्टान्यत्वस्य बदनि- धनिरवच्छिन्नविशेष्यतायां सत्त्वात् तच्छून्यत्वस्य हदो वह्निमानिति ज्ञाने विरहणाऽसम्भवतादवस्थ्यात् , अतस्तनिवेशः । तथाच निरवच्छिन्न हदनिष्ठ"विशेष्यतायाः स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन कार्यतावच्छेदकीभूत. इदत्वावच्छिन्नावशेष्यताविशिष्टयानोक्तदोषः, सावच्छिन्ननिरवच्छिन्नविशेष्यतयोरन्तरा भासमानतयाऽवच्छे. यावच्छेदकमावोगमादिति । { ४ ) तृतीयसम्बन्धाऽनिशे धूमाभाववत्तिवह्निरूपव्यभिचारेऽध्यातिः, तथाहि---पर्वतो धूमधानिस्य. नुमिति प्रति धूमाभाववदवृत्तिमान् धूमाभावववृत्तिालोकवान् धूमाभावववृत्तियतिमा नित्यायाकारकना- नाहेतुतावच्छेदकावगाहिहेतुतावच्छेदकानवगाहिनानाविधपरामर्शानां "हेतुतावच्छेदका घटित साध्याभावव दवृत्तित्वावच्छिन्नप्रकारताकपक्षविशेष्यकनिश्चयवनेकरूपेणैव कारणतया अनुमिलिवावाच्छन्नं प्रति व्यापक सामानाधिकरण्यादिनानाविधव्याप्त्यवगाहिपरामर्शकारणतायां व्यभिचारवारणाय कार्यतावच्छेदककोटौ तत्तत्का- रणाव्यवाहतोत्तरत्वनिवेशस्यावश्यकतया, अव्यवहितोत्तरत्वशरीरे पूर्वोतपरामर्शानां तु एकरूपेणैव निवेश आवश्यकः । तथाच "कार्यतावच्छेदककोटौ हेतुतावच्छेदकस्य हित्वादेरनिवेशेन" निरवच्छिन्नवहिनिष्ठविशे. ध्यतानिरूपित हेतुनावच्छेदकीभूत"वतित्वनिष्ठपकारताया: कार्यतावच्छेदकीभूतधूमाभावववृत्तिवप्रकार- तानिरूपित्त वाहिनिष्ठ"विशेष्यताविशिष्टान्यवाद तच्छून्यत्वस्य धूमामाववदवृत्तिमानिति ज्ञाने विरहात । तनिवेशे तु तादृशप्रकारतायाः "तादृशविशेष्यतानिरूपिततया" तादृशविशेष्यताविशिष्टत्वान दोषः । (५) चतुर्थसम्बन्धनिवेशोऽपि तत्रैवाध्यातवारणाय, अन्यथा हेतुतावच्छेदकीभूतवहिन्वनिष्ठायाः सा. ध्याभावववृत्तित्वरूपव्याप्तिप्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकतायाः तादृशानुमिति कार्यतानवच्छेदकतया कार्य- तावच्छेदकविषयत्तापदेन तस्याः धारणाऽसम्भवेन व्यातिपकारतानिरूपित "वहिनिष्ट"विशेष्यताया धर्तव्यतया तद्विशिष्टाम्यत्वस्य तादृशधर्मितावच्छेदकतायां सत्येन तच्छून्यत्वस्य तादृशम्याभिचारज्ञानप्रतिबध्यज्ञानाऽवृ. त्तितयाऽण्याप्त्यापत्तः । तन्निवेशे तु तादशधर्मितावच्छेदकतायाः स्वनिरूपित्तावच्छेद्यत्वसम्बन्धेन कार्यताव- च्छेदकीभूतत्तादृशविशष्यताविशिष्टत्वान्न दोषः । स्वपदग्राह्यतादृशविशेष्यतानिरूपिता या वह्नित्यनिष्ठा प्रका- रता तदवच्छेयत्वं धर्मितावच्छेदकतायाम् , तादृशप्रकारताधार्मतावच्छेदकतयोरन्तराभासमानतयाऽवच्छेया- वच्छेदकभावाद । (६) पञ्चमसम्बन्धानिवेशे पर्वतो वलयभाववानित्यत्र पहिमपर्वतरूपबाधेव्यातिः, तथाहि पह्वयमा.

·सामान्यनिरुक्ति। पिताऽच्छेश्वर(१)तदन्यतमसम्बन्धेन । हृदनिष्ठनिरवच्छिन्नविशेष्यतायाः कार्यतानवच्छे. दकत्वेऽपि कार्यतावच्छेदकीभूतहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताविशिष्टतया विशिष्टान्यविषयताशू. न्यत्वस्य हृदो बह्निमानिात ज्ञाने सत्वादिति वाच्यम् । पर्बतो धूमवान् गगनादित्यादौ आधेय. त्वप्रतियोगित्वोभयामाबद्गगने ऽतिव्याप्त्यापत्तेः । ताशकार्यतानवच्छेदकविषयताशून्यत्व- स्य गगनध्यापधुमसामानाधिकरण्य"धुमाधिकर बानिरूपिताऽऽधेयत्व"धूमाभावव्यापीभूता. भावप्रतियोगित्ववद्गगनवान् पर्वत इत्याकारके व्याप्तिद्वयस्यैकत्र द्वयमिति रीत्याऽवगा. .. -- वव्याप्यतुमत्तापरामर्शस्य लाघवादवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्न दलित्वनिष्ठनकारनानिरूपिता, भावत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावचिनविधयताशालियनव पहचभावानुमिति प्रति कारणत्वम् , एवं च वतित्व- निष्ठनिरवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितनिरवच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न"वहिनिह"प्रकारत्वस्य कार्यतानवच्छेदकतया नच्छून्यत्वस्य बाधप्रतिवध्यज्ञान "पर्वतोपड्यभाववानित्यकरके" सत्यात । तनिवेशे तु वद्धिनिष्ठतादृश- प्रकारतायाः कार्यतावच्छेदक भून "अवछिन्नमतियोगिताकासम्बन्धावच्छिन्नवविवानिष्ठनकारतानिरूपित्त"- अभावनिष्ठविशेष्यताविशिष्टत्वान्न दोषः । अत्राऽभावे विशेष्यताद्वयी एका चहत्वनिष्टकारता निरूपित्ता, बहिनिष्ठप्रकारतानिरूपिता चाऽपरा, योगाऽवच्छेयावच्छेदकमावः । तमाश्या कार्यतावच्छेदिका, तथाच स्वपदप्राय तादृशसम्बन्धावच्छिन्नवतित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वं, तदवच्छेया याऽपरा विशेष्यता त. निरूपितत्वस्य बहिनिष्ठतादशप्रकारतायां सत्त्वात् । (१) सम्बन्धनिधेशस्तु तथा व्यानिवारणाय, अन्यथा पतित्व निरूपित्तनिरवच्छिन्न “दन्हिनिष्ठ". विशेष्यतायाः कार्यलानवच्छेदकतया तच्छून्यत्वस्योत बाधप्रतिबध्यज्ञाने लयात् । तन्निवेशे तु स्वपदया. रोकाविशष्यत्वावच्छे याऽपरविशेष्यतानिरूपितरकारला विच्छयत्वस्य तादृशानिरवच्छिन्नविनिष्ठविशेष्यताया सत्त्वेनास्यास्तादृशविशेष्यताविशिष्टवान' दोष इति । नचैवमपि वन्हिनिष्टप्रकारतामि रूपिताऽभावनिष्ठविशेष्यतायाः कार्याऽनवच्छेदक नया तच्छूपावत्यो क्तबाधप्रतिवष्यज्ञाने "पर्वतो वन्यभाववानियाकारके दिरहादुक्तदोषतादवाथ्यमिति वाच्यम् । धच्छि नत्वरूपद्वितीयसम्बन्ध सस्त, तथाहि-तादृशसम्बन्धादच्छिन्नवन्हित्यनिष्ठप्रकारतानिरूपिताऽभावनिष्ठ- विशेष्यतायाः कार्यताइरछेदकतया सवच्छिन्नत्वस्य तत्र सत्त्वात । अन्तराभासमानविषयतयोरभेदमते तु स्वावच्छिन्नत्वस्य स्वाऽभिन्नत्यमित्यर्थों बोध्यः । एवमुनरबापीति ध्येयम् । ननु स्वावच्छेद्यनिरूपितस्वस्ववच्छेद्यनिरूपितावच्छेद्यस्वान्यतरसम्बन्धेनैव तादृशविषयतावैशिष्ट्यं निवे. श्यतां किमुक्तान्यतमसम्बन्धनि वेशेन । प्रथमसम्बन्धनिवेशाद् दत्वादिनिष्ठनिरवच्छिन्नप्रकारताया, हृदय- निष्ठप्रकारनानिरूपित इदनिष्ट"निरवच्छिन्नविशेष्यताय'श्व सङ्कहः। स्वपदेन कार्यतावच्छेदकीभूतह दवाव च्छिन्नविशेष्यतामुपादाय तदवच्छेद्या या "हदत्तनिष्ठप्रकार तानिरूपितविशेष्यता तनिरूपितत्वस्य तादृशप्रका- रतायां सत्त्वात, एवं स्वपदेन हदरवनिष्ठावच्छेदकतामादाय तदवच्छे या या हदत्वनिष्ठ प्रकारता तनिरूपित स्वस्य निरवच्छिन्नविशेष्यतायां सस्यात् । हदत्वावच्छिन्नविशेष्यतासहाय द्वितीसम्बन्धनिवेशः । तथाच स्वपदेन हूदस्वनिष्ठावच्छेदकलामादाय तदवच्छेद्यइदत्वनिष्टप्रकारतानिरूपित"निरवच्छिन्न विशेष्यत्वावच्छेद्य त्वस्य तत्र सत्त्वात् । एवमुक्तवह्निन्वनिष्ठप्रकारमाया अपि साहोऽपि अन्यतरघटकप्रथमसम्बन्धेनव, तथाहि स्व० तादृशव्यातिप्रकारतानिरूपितवल्लिविशेष्यता तदवच्छेया या "वन्हित्वप्रकारतानिरूपितनिरवच्छिन्नविशे- ध्यता तनिरूपितावरय तत्र सत्यात् । एवं द्वितीयसम्बन्धेन वनिहत्वनिष्ठधर्मितावच्छेदकतायाः साहः। स्वपदन तादृशवन्हिविशेष्यतामादाय तदवच्छेद्यनिरवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित्तप्रकारतावच्छेद्यत्वस्य सत्त्वादिति चेन्न । स्वावच्छेयनिरूपितत्वादिशरीर स्वावच्छेद्यस्य स्वावच्छेद्यत्वेन निवेशो न सम्भवति स्वावच्छेयत्वस्याननु. गतत्वात्, किन्तु किश्चित्सम्बन्धनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वावच्छेद्यत्वे नेव, तथाच कार्यतावच्छेदकीभूत हूदत्वा । वच्छिन्नविशेष्यतावच्छेद्यायाः निरवच्छिन्नविशेष्यताया किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नत्वाऽमवेन हूदवावच्छिन्नविः शेष्यतादिमाह कस्वतादात्म्यादिनिवेश आवश्यक इति विभावनीयम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता सत्र पर्वतो वन्हिमान् हृदश्च तथेधादिलमूहालम्बनानुमित्यादिवि. रोधिहदनिष्ठवन्ह्यभावादिरूपवाधादेः पर्वतादी धूमादिना बन्ह्यादिसा. धने दोषतामलक्षा, प्रचतानुभिातनिधकार्यता सम्बन्धिप्रहत्वस्य कस्यापि KamalunHASONINMEAN Nok capers वै. हिपरामर्शे सत्वात् , ताइपराम तानानामतिकार मालवा" ताशपरामर्शप्रति. बधानविषयत्वस्य तत्र सत्वात् । ननु तथापि यत्किंचित्वायतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्य विषयता शुन्यत्वस्य ज्ञाने विशेष. गादेव तारणम् , तथाहि-ताशपाशस्थापि प्रातिस्विकरूपेण एकामेका व्याप्तिमादायैव कारणत्वाद यत्किचित्कार्यतावच्छेदकविषयतारमा इन्श्यव्याप्तिघाटितलाशपक्षतावच्छेद . कावच्छिन्नविशेष्यतामुपादाय तावशिष्टान्यत्वस्य व्यतिरेकथ्याप्तिघाटनतापक्षतावच्छेदका. वच्छिन्नविशेष्यताया सस्पेन तच्छ्न्यस्यस्योक्त परामर्श विरहात् । न च यस्किचित्पनिवेशेऽन. नुगमः, तत्पक्षकतत्साध्यकतहेतुकानमिनिष्टकार्यताविशिष्टप्रतिमध्यतायाः विवक्षितत्वात् , स्वावच्छदकविषयताविशिष्टान्यविषयताशुन्यज्ञानीयविषयत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्थेन, न्धघटकविषयतादे० प्रागुक्तान्यतमसम्बन्धेति चेन। हृदो वहिमान धूमादित्यादी बन्यभावववृत्तिधूम न्यभावप्रवृत्ति आलोकोभया. भाववद्हदेऽतिव्याप्तिः, एकत्र द्वयमिति रीत्या वन्यभावववृत्तिधुमाऽऽलोकवानितिज्ञाने उभ- यसाधारण साध्याभाववृत्तावच्छिन्न प्रकारताशालिनिश्चयाव्यवहितोत्तरवघटितधर्मावच्छि. त्रयस्किविस्कार्यतानाच्छेदकविषयताशुन्यत्वस्याऽक्षतस्यात् । एवमव्यवहितो तरवस्य कार्यता. बच्छेदककोटौ निवेश नीयतया अप्रामाण्यज्ञानानामनुगतरूपेणोत्तेजकतामते (१) पक्षमाध्यवि. षयतायाः कार्यतावच्छेदककोटावनिवेशनीयतया तादृशकार्यवाप्रसिध्याऽसम्भवापसेर्दुरित्वात् गौरवाचेति दिक् । कार्य नासाक्षात्कारकल्परित्यागे बीजमाह अति। कार्यतासाक्षात्कारकल्प इत्यर्थः । दोषाप्रसङ्ग इति। आत व्याप्तिरित्यर्थः । तथाहि-एलपक्षकवह्निसाध्यकधूमहतुका. ऽनुमितिः "पर्वतो वहिमान् इदश्च वहि मानिातसमूहालम्बनानुमितिः'' तानष्ठा या कार्यता. वहिव्यायधूमवान् पर्वतः इति परामर्श निरूपिता वहिव्यायधूमवान् हद इति परामर्शनिक- पिता च कार्यता त शिकार्यतासाक्षात्कार:-पवतो बहिमानित्यनुमितिः वहिव्याप्यधूमधान् पर्वत इति परामर्शकायर्या एवं हृदो बदमानित्यनुमितिः बढिव्याप्यधुमवान् हद इति परामर्श कार्या इत्याकारका तज्जनको यः साक्षात्कारः अनुमिनिद्वयसाक्षात्कारः परामर्शद्वय. साक्षात्कारश्च तादृश साक्षात्कारीयविषयताश्रयो यो प्रहः-पर्वतो वद्धिमान् , वन्हिव्याप्यधूमवान् , हृदो वह्निमान् , वहिल्याप्यधुमवानिति प्रहचतुष्टयं, तनिष्ठ वह्नि प्रदुहृदयावच्छिन्नविषयक- ज्ञानत्वावच्छिन्न प्रतिवध्यता निरूपित प्रतिबन्धकता शालियथार्थज्ञानविषयत्वस्य बन्यभाववद् . (१) अपामाण्यज्ञानानामन तुगतरूपेणाने जकत्वे ननदप्रामाण्यज्ञानाभावनिवेश गौरवमनोऽनुगतरूपेणे. वाऽपामाण्यज्ञमाभायो निवेशनीयः, तत्पकाराऽभावविशिष्ट व्यत्व परामर्श निवेशनीयम् , बे० स्वाभाववत्व- स्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदकविषयितावच्योमयसम्बन्धेन । स्वाभाववत्ता च विशेष्यतासम्बन्धेनेति । अमात- पदेन तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावो धर्तव्य इति ध्येयम् ।

·হাঙ্গালিজস্কি। साध्यव्यायहेतुमाध्पक्षः साध्यवानित्याकारानुमितिपरं वा। प्रतिबध्यतानवडोदक या सदमिप्रतियतानिरूपित प्रतिबन्धक- तानिवेशाऽसम्भशत । तथानियमहत्वव्यापकप्रनिबध्यतानिवेशे चाऽनुमिः त्यविधिनि व्यभिचारादौ परामशाविरोधिाने बाधादौ चाऽव्याप्तिः, ওমকাষাপ্লামান্থাৰ বাখৰস্বৰালিৰালৰিব स्वसरवादतः कल्पातमाह साध्यउपाध्यति । । हुदे सत्वात् । ननु प्रहांनष्ठत्वं प्रतिबध्यताय न निवश्यते अपि तु प्रहत्वावच्छिन्नत्वमेव, तथाच नोक्ता तिव्याप्तः सुतमाधानश्चयीयप्रतिबहतायां तादृशमहत्वावाच्छमत्वविरह तू , प्रहावस्य प्रतिमध्यसानिरिक्त प्रतिवादति चेत्तदाऽऽह प्रकृतानुमाननिष्ठकार्यताल. बधिमहत्वयात। प्रकृतामिति ने कार्यतासाक्षात्कारजनकसाक्षात्कार विषयताश्रयमहः स्वस्येत्ययः । कस्यापि दोषहालक्ष्ोत्यक्षः । प्रतिवध्यताऽनवच्छेदकतयेति । पक्षावशव्यकसण्यप्रकार कबुद्धिस्वपक्षावशेष्यसाध्यव्याप्यतुप्रकारमाबुद्धित्वायपेक्षया तारश- प्रह वस्य गुरुवादिति भावः । तदवांच्छन्नति । प्रहत्वावच्छिन्नेत्यर्थः । तथाचाऽतिच्या तिवारणेऽपि असम्भव इति भावः । तथाविधेति । तादृश कार्यतासाक्षात्कारजनकसाक्षा. रक्षाविश्यताश्रयेत्यथः । अध्यातिरिति । ताशमहत्वयाऽनुमितौ परामर्श च सत्त्वेन अनुपितो व्यभिचार्शनिश्चयायप्रतिवध्यतायाः परामर्श के बानिधयीय प्रतिवध्यताया अस. रखेन प्रतिवध्यतायास्तदशमहत्वाइव्यापकत्वादिति भावः । असम्भवो नास्तीत्याह उभय. घिरोधीनि । अनुमतिपरामर्शोभयावरार्धात्यर्थः । पक्षाप्रलिज्यादावध-आश्रयाधि- धादावेव । आहिना साध्याप्रसद्धिपरिवहः । ताशप्रातबध्यतेति । ताहशमहत्वब्याप. कतिबध्यतेपर्थः। तथाच कांचनमयपर्यतो बहिमानन्यादै. कांचनमयस्वाभावबान्धर्वत इस्याश्रयासिद्धिनिश्चयस्य कांचनमयपईनाद्देश्य कानुमिनो एवमर्श च विरोधितया प्रकृतानुमिति निष्टकार्यतानिरूपकसम्बन्धिमहत्वपापकप्रतिबध्यतानिकरितप्रतिबन्धकताशालितया तद्विषये काञ्चनमयस्वाभावकापसादा लक्षणसमन्वयादित्यर्थः । न च व्याप्तिज्ञानेऽपि साशकार्यतानि रूपकसम्बन्धिप्रवक्ष्य सत्वेन तत्र प्रतिबध्यताविरहात्कथं महत्वव्यापकत्वमिति वाच्यम् । एतन्मते व्याप्तिबानादेरनुमित्यकारणत्वादिति ध्येयम् । अथात्र ताशार्यतासाक्षात्कारअनकसाक्षात्कारविषयतावन्मुख्यविशेभ्यताद्वयशुन्यग्रह निष्ठप्रतिबध्यतेत्यादिरीत्या निवेश एवोक्तसमूहालम्बनमादायोदासीनेऽतिध्यातिवारण सम्भवे कल्पान्तरानुसणमनुचितम् । न च मुख्यावशेषयताद्वयशुन्यत्वस्य वहिमहविषयकज्ञाना. दावप्यसत्वेन हृदपक्षकवतिसायकवाधाद्यसङ्गहः, तत्रापि हृदत्वनिष्ठनिरवाछिन्नप्रकारतानिक पितविशेष्यतायाः "प्रकारवानवच्छिन्नत्वेन" मुख्य विशेष्यतात्वेन मुख्यविशेष्यताद्वयसत्त्वा. दिति वाच्यम् । मुहयाविशेष्यतेस्यनेनाऽवच्छेदकत्वानवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया विषक्षणेनाऽदोषात् , हृदावनिष्ठप्रकारतायाः "धामता" अवच्छदकस्वावच्छिन्नत्वनाऽवच्छेद- करवानवरिछनप्रकारतानिरूपितविशेष्यताद्वयशस्यवस्य हृदो पन्हिमानितिज्ञानेक्षितत्वात न .

·सटिप्पणटीकासमेता प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षे प्रकृतलाध्यतावच्छेदकावच्छिमत. व वहिव्याप्य धूमघटवानित्येकत्र द्वयमितिरीत्या ज्ञानमादाय घटाभाववत्पर्वतेऽतिष्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रकारताविशिष्टविशेष्यताइयशन्यत्वस्य तदर्थत्वात् । दै० स्वनिरूपितत्वस्वभिमप्रकार- तानिरूपितत्वोभय सम्बन्धेन । स्वभिचकारतार्या अवच्छेदकत्वानवच्छिन्नत्वमपि विशेषणी. यम् । प्रकारताविशिष्ट व्यत्वं वा हे निवेशनीयम् । वै० स्वनिरूपितविशेष्यताव-स्वमि. भावच्छेद करवानवच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावत्वोमयसम्बन्धेन । न च वहिण्याप्यधुम. वपर्वतवान्देश इति ज्ञानमादाय होषतादवथ्यमिति वाच्यम् । प्राध्य व्याप्यहेतुतावच्छेद- कावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावाद कावच्छिन्नविशेष्यताभिचा सती साध्यतावच्छेदकाब। च्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतामिना या विशेष्यता तच्छून्यस्वनिके शेनाऽदोषादिति चेन । गौरवापत्तः । एतेन प्रतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यता... प्रकृतानुमिति कारणीभूतज्ञानस्व . ध्यापकप्रतिबध्यता-एतदन्यतरनिरूपित प्रतिबन्धकतानिवेशेनैव सामन्नत्ये समूहालम्बनानुमि- तिपर्यन्तानुधावन व्यर्थमिति निरस्तम् । अथ प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकप्रकतहतुकानुमितित्वावच्छिन कार्यताविशिष्टविषयित्वावच्छि, अप्रतिबध्यतानिवेशेनैव सर्वदोषवारणम्भवे साध्य व्याप्येत्यादिकल्पान्तरानुसरणं व्यर्थम् । विषयितायां कार्यतावै० स्वावच्छेदकत्व-स्वनिकरितकारणतावच्छेदकत्वान्यतरसम्बन्धेन(१), स्वं-कार्यता धूमवान् करित्यत्र धूमाभाववत्तिवाहत्वावरिछन्नविषयितायां पर्वतपक्षधूम. सायकवहिहेतु का नुमितित्वावाच्छन्न कार्यतावच्छेद सत्वविरहेऽपि तत् कार्यतानिरूपितकार. णतावच्छेदकत्वसत्वात्ताहव्याप्तिविषयितामादाय लक्षणसमन्वयः ! हृदो वहिमान् धूमादि. स्यत्र पलिमद्दत्वावच्छिन्नविषयितायां हृदपक्षकवाहनाध्यकधूमहेतु कानुमितित्वावच्छिन्नका. यतावच्छेदकत्वसत्त्वाद् वाहेमद्हदत्वावच्छिन्नविषयितामादाय लक्षणसमन्वयः । न च काश्चनमयदो वहिमानित्यादौ काञ्चनमयत्वाभावव दहादावव्याप्तिः, काश्चनमय. स्वाभावप्रकारकनिश्चय प्रतिबध्यतावच्छेदक भूनकाञ्चनमयत्वप्रकारतानिक्षपितविशेष्यतायां कार्य: तावैशिष्ट्यविरहात , काचनमयवहदत्योभयधर्मावच्छिन्नविशेष्यताया एव तथात्वादिति वा. (१) एतेनाऽन्वयव्यातिव्यतिरकव्याप्त्योबशिष्य निवेश कृत्वा तावळ्यातिविषयकसमूहालम्बनानुमिते. निवेशः करणीय एव, अन्यथा केवलाम्बययाले केवलव्यतिरकव्याने निवेशे साधारण्यानुपसंहारित्वयोर- च्यातेः । एवं च यत्रोभयव्याति विषयकसमूहालम्बनानुमितिन जाता तत्र देऽव्याप्तिः। एवं पक्षः साध्यवान साध्यव्याप्यवाानित्याकारानुमिति प्रति पक्षः माध्यख्याध्यवान् साध्यख्याध्यध्याध्या- वेति परामर्शस्य कारणतया तस्यैव साध्यव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन पक्षे साध्यम्याप्यानुमितिप्रतिबन्धकतया सिषाधयिषा विना कुत्रापि ताशसमूहालम्ब नानुमितेरनुत्पादाद्याशस्थल वैशेषे कस्यापि पुरुस्य सिष यिषा न जाता तमत्यदोषेण्यातिरिति परास्तम् । पक्षविशेष्यक "साध्यव्याप्य" हेतुपकारकनिश्चयोसर पचविशेष्य- कसाध्यविधेयकानुमित्यु-पत्तेरावश्यकतया पसविशेष्यकमाध्यविधेयकत्वघटितधर्मावच्छिन्नकार्यतावेन कार्य- साना निवेशनीयतया यत्राऽसतुविशेषे तादशानुमितेरप्रसिद्धिः तत्र कार्यतामादाय लक्षणसमन्वयम. म्भवादिति ।

·३६ सामान्यनिरुक्तिः। ध्यम् । यत्र काञ्चनमयदस्य पक्ष सत्र ह्रदत्वविशिष्टाश काञ्चनमयत्वावगाहिपरामर्शतः काञ्चनमस्त्वविशिश हदत्वावगाये "एकत्र इमिति रोल्या व अनुमितिवारणाय काश्च नमयस्वकारतानिकाहनामाउछनविशेषत्वावच्छिन्ना या ताशधर्मद्यावच्छिन्नविशेष्य. ता तच्छायनुनिलिव लवच्छेदऋमवयं वाच्यम् , तपाच विशेष्यताया अपि कार्यतावच्छेदकतयाऽनुपपत्यभाया। सच पती वन्हिमाहित्यक पहियाप्य अमवस्वायत इति परामर्श विरोधिज्ञानविषये घटाभाववत्परोऽतिव्याप्तिः, चन्हियाप्यधूमपटवानिये ऋत्र द्वयमितिरीत्या ज्ञानीयघटप्रका रतानिरूपितविशेष्यतायाः “वहिव्याप्वभूमकरसानिलपितविशेष्यतात्वेन" स्वनिरूपित का. रणतावच्छे इकत्यसम्बन्धेन कार्यतालिशियम तू , तादृशविशेष्यत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरू. पितप्रतिबन्धकताशालियथार्थज्ञानविषयवात्तस्पेलि वाच्यम् । उक्तान्यतरसम्बन्धेन कार्यता. विशिष्टान्यजिषधरबाडनच्छिनास्य प्रतिबधताविशेषणेनैव धारणात् । "स्वावच्छे दकत्वस्वनि कपिल माना जानबच्छेदकी भूविषयता नीयत्वलेवन्यतरसम्बन्धेन प्रतिबध्य. तायामेव कार्यताशियस्य निवेशाद्वा" ताशकार्यताविशिष्टान्या या घटप्रकारता तवच्छिमत्वस्यैव पटासावधान पति इति निश्चयीय प्रतिबध्यतायाँ सस्वाद तदनज. च्छिन्न प्रतिबन्यतापदेन तस्याः धारणाऽसम्भवादिति चेन्न। परस्परं व्यमिच वारणाय स्वाध्यवाहितोत्तरत्वघटितकार्यकारणभावस्यावश्यकतया पक्ष- खाध्यविषयतायाः "कार्यतावच्छेदककोटावनिवेश(१)न" कार्यतानवच्छेदकतया निरुक्तान्या . ० -- (१) ननु पञ्चधर्मिकखाध्यव्याप्ययत्तानिश्चयोचरानुमिति प्रति परमिकसाध्यब्या यवत्तानिश्चयत्वेन न हेतुत्वम् , तथासंति “वहिव्याप्यधूमवान्पर्वतः इदं ज्ञानं पन्हिव्याप्तिप्रकारकम् , पान्हव्याप्यधूमाभावपति इन्डिव्याप्यधूमप्रकारकमित्याकारकाऽपामाण्यज्ञानास्कन्दित परामदिनुमित्यापत्तेः, किन्तु तादृशाऽपामाण्य- महाभावविशिष्टपाधर्मिकसाध्यव्याप्यहेतुमचानिश्चयत्वेनैव, तथा च यत्र पन्हिव्याप्यधूमयापर्वत इति समू. हालम्बनपरामी पन्हिव्याथ्याशेणामाग्यज्ञानास्कन्दिता तदुतरं जायमानायां पर्वतः इन्धनवानित्यन मिती, एवं वान्हव्याप्यामवान् पर्वत इदं ज्ञानं तादृशमाभाववति पर्वते धूमप्रकारकं वन्हिव्याप्यधूमवच्च महानस. मिति परामर्शोत्तर जायनानायां महानसं वन्दिमदित्यन मेतौ च व्यभिचारवारणाय तत्पक्षकतत्साध्यकत्वं अप्रामाण्यज्ञानाभाषविशिष्टपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटी निवेशनीयम् , तथाच तादृशानुमित्योः पश्चतापच्छेद- कावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविधेयताकरवाभावान व्यभिचारः । एवं च पक्षविषयता. निरूपितसाध्यविषयतायां स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धेन कार्यताविशिष्टत्व सत्यान्न बाधादावव्याप्तिः । न च तत्तदना . माण्यज्ञानाभावकूटविशिष्टपरामर्शोसरानुमति प्रति तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभाव कूटविशिष्टपरामर्शत्वेन हेतुन्वानो. कस्थले व्यमिचार इति वाच्यम् । सस्पक्षकतत्साध्यकत्वनिवेशेनवोक्तस्थले व्यभिचारवारणसम्भवे गुरुत- रतनप्रामण्यज्ञानाभाषकूटं कार्यतावच्छेदककोटी निवेश्य वारणस्यानुचित त्वादिति चेन्न । यन्नाऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दिनधूमपरामर्शः ततो वह्निव्याप्यालोकवानपर्वत इति परामर्शः ततः पर्वतो व. हिमानित्यनुमितिः तत्र व्यभिचारवारणाय तत्पशकतत्साध्यकत्वनिवेशेऽपि कार्यतावच्छेदककोटी तत्तदमामा- व्यज्ञानाभावकूटनिवेशस्त्रावश्यकनया गौरवस्य फलोन्मुखतया दोषात । तथाच तत्पक्षकतत्साध्यकत्वनिवेशे प्रयोजनाभाव इति ध्येयम् । चन्द्रनारायणभट्टाचार्यास्तु पर्वतो बनिहमान धूम दित्यादौ काञ्चनमयत्वावच्छेदेन वह्यभावववृत्ति त्वदोषतापत्तिः । वहिव्याप्यकाञ्चनमयधूमवान् पर्वत इति ज्ञानस्यापि प्रकृतपक्षसाध्यकानुमित्तिजनकतया तांदृशकार्यतानिरूपितका शताब हेक्षक यातिवावनिप्रकारतानिरूपितकालनमयत्वावच्छिमाविषयित्वं .. .. . - %3D ·सटिप्पणटीकासमेता an , ग तरसम्बन्धेन कार्यताविशिष्टस्वाभावात् , पक्षसाध्यविषयतायाश्च प्रतिबध्यतावच्छेदकरवस्या. अवश्य करवेन चाऽनुमितिविरोधिज्ञानविषयवाघाशवव्याप्तः(१)। एतेन परामर्शजन्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टविषयत्वावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबध्यतायां निवेशे. नैव सर्वदोषवारणसम्भव इत्युक्तिरपि निरस्ता । यस्पक्षकयत्ताध्यकस्थले एकनैव लिङ्गेनाऽनु. मितिः, तत्र प्रयोजनाभावेन परामर्शाऽव्यवहितोत्तरत्वस्यापि कार्यतावच्छेदककोटावनिवेशेन व्यभिचारादायथ्याप्तश्च । ननु प्रकृतानुमितितत्कारणान्यतरविरोबित्वमेव दोघलक्षणमस्तु इति चेन्न । पर्वतो वद्धिमान् धूमादित्यादौ समूह लम्बनानुमितिमादायोकातिव्याप्तितावस्थ्यात् । ताहशाऽन्यतरस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिवेशे तु पक्षाऽप्रसिद्ध्य दावुभयाविरोधिन्येव लक्षणसम न्वयादिति ध्येयम्। ननु ताहशानुमितिनिष्टकार्यतासाक्षात्कारस्वावच्छिन्न जन्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टप्रति बध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताबच्छेदकविषयताश्रयत्वमित्युक्तावेव समूहालम्बनानुमितिमादा योदासीनेऽतिव्याप्तिवारणसम्भवे परकल्पानुसरणं ध्यर्थम् , वै० स्वाश्रयमहत्वव्यापकत्वमा म्बन्धेन । अनुमितिः परामर्शका?ति साक्षात्कारविषयवस्थाऽनुमितो सरखेन तद्हत्वव्याप. कत्वस्य बाधनिश्चयप्रतिबध्यतायां सत्वेन वाधादौ लक्षणसमन्वयः। एवं ताशाविषयताश्र. यवस्य परामर्श सत्वेन व्यभिचारादौ लक्षणसमन्वयः, सम्बन्धघटकण्यापकत्वनिवेशामो. कसमूहालम्बनानुमितिमादायाऽतिव्याप्तिरिति चेन । पन्हिव्याप्यधूमघटवान् पर्वत इत्येकत्र द्वयमितिरीत्या परामर्शकार्या सादृशाऽनुमिति- रिति” साक्षात्कारस्यापि जन्यतया तथाविधविषय तानयप्रहमादायोदासीनेऽतिव्याप्त्यापत्तरिति ध्येयम् । यत्तु प्रतिपक्षकप्रकृतसाध्यकानुमितिस्वावच्छिन्नकार्यतासाक्षात्कारत्वावच्छिन्नजन्यतानि रूपितजनकतावच्छेदकविषयतावद्विषयत्वावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबध्यतायां निवेशेनवोकातिध्या: प्तिवारणसम्भवे परकल्पानुसरणं निवाजम् । कार्यतासाक्षात्कार प्रति अनुमितिसाक्षात्कारस्य . । तदवच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकलाशालियथार्थज्ञानविषयत्वस्य तत्र सत्यात । एवं पहिव्यायधू. मयपर्वतवान्देश इति ज्ञानीयतादृशजनकतावच्छेदकविषयतामादाय वहिव्यायधूमवत्पर्वताभाववदेशेऽति- व्याप्तिश्चेत्यतः समूहालम्बनानुमितिपय सानुसरणम् । एतेनोक्तव्यभिचारवारणाय आलोकादिपरामर्शकाली नत्वं तत्तदप्रामाण्यज्ञानःभावकूटे “जनकतावच्छेदककोटी" निवेशनीयम् , तावताऽपि तत्तत्परामशांकालीन- धूमादिविषयकपरामर्शधाम कानन्ताप्रामाण्यज्ञानाभावादेरनिवेशेन लाघवादिति निरस्तामिति प्राहुः । (१) धूमवान् थन्हरित्यत्र धूमत्वनिष्टवान्ह समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपव्यभिचारे. ऽध्यातिरपि वोध्या वन्हिव्यापकधूमसमानाधिकरणवम्हि माम्पवर्त इति ज्ञान वयाधिकरणत्वांशे भ्रमात्मकं न जातम् , सत्र वहिव्यापकत्वाविषयतानिरूपितधूमविषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिपतवृत्तित्वाविषयता. निरूपितवन्हिविषयताशालिनिश्चयत्वेन तद्ज्ञानस्य हेतुत्वम् , न तु "व्यापकत्वाविषयतायाः" धन्हिविषयता- निरूपिताधिकरणविषयतानिरूपितेत्यादिक्रमेण, तादशपरामर्शायविषयतायां स्वनिरूपित कारणतानवच्छेद- कीभूतवम्यधिकरणविषयतायाः अभाववद् यद् ज्ञानं तदीयत्वाभावेन निहतान्यतरसम्बन्धेन कार्यताविशिष्ट मामापात्! , ·सामान्यनिरुक्तिः। । CONNOIWAND धातिविशिष्टप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकानुमितिसामान्यपरमिः त्यर्थः । एवं च समूहालम्बनानुामतेव्याप्तयादिविषयकतया व्यभिचारादि. शानप्रतिबध्यत्वान्न व्यभिचाराद्यसङ्ग्रहः । इर्शितसमूहालम्बनानुमितिप्र- तिबन्धकतामादायाऽतिप्रसङ्गवारणाय सामान्यपदम् ! तथाच ताशा. नुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिकपित प्रतिबन्धकलाशालियथार्थशानविष. यत्वं पर्यवसितार्थः । एवं च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नादिप्रकारकानुमिः तत्पक्षविषयतानिरूपितमाध्यविषयताकानुमितिविषयताशालिसाक्षात्कारत्वेन कारणतया ता. इशसाक्षात्कारस्य विषयताविषयकत्वेन विषयतानिष्ठविषयताया अपि जनतावच्छेदकतया ताशजनकतावच्छेदकीभूतविषयतावद्विषयतावच्छिन्नत्वं बाधनिश्चयप्रतिबध्यतायामक्षतमेव । एवं ताशकार्यतासाक्षात्कार प्रति निरूप्यनिरूपकभादापनविषयताशालिपरामर्शनिष्ठाविषय- ताशालिसाक्षात्कारस्वेन कारणतया उक्तरीत्या तादृशजनकतावच्छेदकीभूतविषयतावद्विषया स्वावच्छिनत्वस्य व्यभिचारनिश्चयप्रतिबध्यतायामक्षततया व्यभिचारादावपि लक्षणसमन्वयः । उक्तसमूहालम्बनानुमितिमादायाऽपि नातिप्रसाः, उदासीनविषयतायाः ताशजनकतावच्छे. दकत्वाभावादिति । तन्न । तथाविधसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नं प्रति अनुमिस्यात्मकसम्बन्धिध्य. किसाक्षात्कारत्वेन परामर्शात्मकसम्बन्धिव्यक्तिसाक्षात्कारत्वेन च हेतुतया अनुमितिविषय. तायाः परामर्शविषय तायाश्च जनकतावच्छेदकत्वाभावात्ताह शविषयतावद्विषयस्वायच्छिन्न प्रति. बध्यतानिकपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वाभावाद्वाधादावव्याप्तितादवस्थ्यात् । किञ्चाऽनुमित्यादिविषयतायाः तादृश साक्षात्कारजनकतावच्छेदकविषयतावरवेऽपि एकत्र द्वयमितिरीत्या प्रागुक्तज्ञानमादाय घटाभाववस्पर्वतेऽतिव्याप्तितादवथ्यात् । न च तथाविध साक्षात्कारजनकतावच्छेदकविषयत्वाभावद्विषयताशून्यज्ञानीय प्रतिबध्यतानिवेशे न कोपि दोष इति वाच्यम् । एवमपि परामर्शादिविषयतास्वेन घटविषयत्वावगाहिनो निरुतसम्बन्धिद्वय. साक्षात्कारस्यापि तथाविधकार्यतासाक्षात्कारजनकतया घटादिविषयताया अपि ताशजनक. तावच्छेदकविषयतावश्वेन घटाभाववत्पर्वतादावतिव्यालेरिति ध्येयम् । तधाप्तिविशिष्टेति। प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिणनिरूपितध्यातिविशिष्ठत्यर्थः । एवं च-अनुमितिपदस्याऽनुमितिपरामर्शोभयपरत्वे चेत्यर्थः । समूहालम्बनानुमितेः- इदो पहिमान् वहिव्याप्यधूमवांश्चेति समूहालम्बनानुमितेरित्यर्थः । सामान्यपदस्य फलमाह- दर्शितसमूहालम्बनानुमितीति । पर्वतो वहिमान् हृदश्च तथेति समूहाळम्बनानुमि- तीत्यर्थः । तथाच-सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्थकरखे च । पर्यधलितार्थ इति । प्रकृतप. क्षतावच्छेदकावच्छि भविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालि, अथ च प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितध्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताशाल्यनुमि. तित्वब्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताशालि यथार्थज्ञानविषयवं हेत्वाभासत्वमिति यावत् । एवं च-ध्यापकस्वार्थकसामान्यपदनिवेशे चानातिप्रसङ्ग इति । अनुमितिस्वघ्या. पकप्रतिवध्यताविरहादिति भावः। तादृशानुमितिस्वस्य पर्वतो वहिमान् वहिव्याप्यधूमवानित्यः नमितावपि सत्वेन तत्र प्रतिवध्यताविरहातू । अथ किं व्यापकत्वनिवेशेन, हेतुसाध्यभेदेन हे- ·सहिप्पणटीकासमेता - तिसामान्यान्तर्गतायां पर्वतो वन्हिमान् पन्हिन्याप्यधूमवांधेत्याधनुमिती इदो न वन्हिमानित्यादिनिश्चयस्याऽप्रतिबन्धकत्वान्नातिप्रसन्नः । थाधसत्प्रतिपक्षस्वरूपासिद्धिआश्रयासिद्धिषु अध्यातिवारणाय प्रक. तपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षविशेष्यकरवनिवेशः। द्रव्यवादिना दादि. विशेष्यकानुमितौ तथाविधवाधनिश्चयस्याऽप्रतिबन्धकस्वात्तदोषतादर स्थ्यमता पक्षतावच्छेदकावच्छिनत्योपादानम् । स्वाभासलक्षणभेदात् यो काश्चिदितरपदार्थाऽविषयकनिरुतसमूहालम्बनानुमितिव्यक्तिमादाय तक्तिनिष्ठप्रतिबध्यतेत्यादिविवक्षणेनैव निहोषत्वसम्भवादिति चेन । यत्र लदो वद्धिमान् वहिव्याप्यधूमवधेित्यनुमितिनियमतो घरवद्भुतलविषयिकैच भवति तत्र तयक्तिनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतामालियथार्थज्ञानविषये घटाभावव. द्भूतलेऽतिव्याप्स्यापत्तः, व्यापकतानिवेशे च ताशप्रतिषण्यता न तारशानुमितित्वव्यापिकेति न दोष इति ध्येयम् । अब्याप्तिवारणायेति। तथाच प्रकृतपक्षताबच्छेदकावच्छिन्नपक्षविशेष्यकत्वानुपादाने साध्य प्रकारकसाथ्यव्याप्य हेतुप्रकारकानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतत्यादेर्लक्षणवे वहिप्रकार कानुमितिसामान्यान्तर्गतायो पर्वतो बहिमानित्यायनुमितो बनयमावबान् हद इति बाधनिया यस्याऽप्रतिबन्धकतया तदीयप्रतिबध्यतायाः वहिसायकानुमितित्वाऽव्यापकत्वाद् बाधेऽव्या. प्तिः, तदुपादाने तु हृदपक्ष कवह्विसाध्यकानुमितिश्वव्यापकत्वस्य प्रतिबध्यतायां सत्त्वानाव्याप्तिः, एवमेव मत्प्रतिपक्षस्वरूपासिद्धिआश्रयासिद्धिषु बोध्यम् । द्रव्यत्वादिना हृदादिविशेष्य. कानुमिती-द्रव्यं वहिमदित्यनुमितौ। तथाविधवाधनिश्चयस्थ-वन्यभाववान् हद इति बाधनिश्चयस्येत्यर्थः । अप्रतिबन्धकत्वादिति । हृदविशेष्य कवहिप्रकार कानुमिति. सामान्यान्सर्गतायां द्रव्यं वहिमदित्यायनुमिती अप्रतिबन्धमत्वादित्यर्थः । तदोषतादव. स्थ्यमिति । बाधसत्प्रतिपक्षस्वरूपासिध्याश्रयासिद्धिषु अव्याप्तितादवस्थ्यमित्यर्थः । पक्ष. तावच्छेदकावच्छिन्नत्वोपादानमिति । तदुपादाने तु द्रव्यविशेष्य कानुमितई दस्ताव च्छिन्नपक्षकत्वविरहान साऽनुमितिसामान्यान्त गतेति नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । ननु पक्षविशेष्यकत्वाऽनिवेशे वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपाऽसाधारण्येऽख्या- तिः, वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि जळमितिज्ञानस्य जलवान् हद इति निश्चयविशिष्ठनिष. यत्वेन हदो वलिमानित्यनुमिति प्रत्येव प्रतिबन्धकतया तत्प्रतिबध्यताया बहिप्रकारकानुमि. तित्वाव्यापकत्वादिति सा कथमुपक्षितेति चेन्न । प्रकृतानुमितित्वव्यापकत्वं प्रतिवध्यतायां न स्वरूपसम्बन्धेन असाधारण्यासहप्रस. किन्तु स्वनिरूपकप्रतिबन्धकतावच्छेदकवियित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिम. ध्यतावत्यसम्बन्धेन, एवं च पक्षविशेष्यकरवाऽनिवेशेऽपि असाधारण्ये नाव्याप्तिः, स्व. प्रति. बध्यता तन्निरूपिता या प्रतिबन्धकता जलवान् इदः इति निश्चयकालीनवहिव्यापाभूनामाव. प्रतियोगि जलमिस्याकारकाऽसाधारण्यविषयकनिश्चयनिष्ठा प्रतिबन्धकता तदवच्छेदकीभूता या वहिम्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलस्वावच्छिन्नविषयिता तदवच्छिना या प्रतिबन्धकता [खा सात ·सामान्यनिरुक्तिः। क -- यथा जलवान् हद इति निश्चयकालीनाऽसाधारण्यविषयकनिश्चयनिष्ठा तथा जलवान् घटः जलवान् पटः जलवान् पर्वतः इत्यादिनिश्चयकालीनाऽसाधारण्यविषयकनिश्चयनिष्ठाऽपि ] अनिरूपित प्रतिबध्यतायाः पर्वतघटादिधर्मिकवनप्यनुमितिषु सर्वत्रं सत्वेनाऽसाधारण्यविषय. निश्चयीयप्रतिषध्यतायाः बलिप्रकारकाऽनुमितिसामान्यान्तर्गतार्वतो षद्धिमान् घटो पहिमा लित्याधनुमितिस्वव्यापकत्वात् वहन्थभाववद्घटादिनिश्चयप्रतिबध्यतायाः घटो वहिमा. नित्याशनुमिरि पूक्तम्म्बनारसपान व बाइटमाप्ति समाति:/१) नदेन वहिदायकीभूला. (१) ययपि वयभाववान व भावबद्दवान ब्राभाववद् हदवान ": "घटः परः एव रीत्या वाधादापि नाम्याति, तथाप्युक्तरीत्या जलवादादावतिष्यातिः स्थासदारणाय सम्बन्धघटकीभूततादृशवि. पयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायो असाधारण्यविषयित्वानवच्छिन्नत्व ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नत्वोभयाभाववत्वं निवेश्यमिति नासङ्गतिः। तथाच स्थनिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीत प्रतीतिसि. द्धाभावक्दवच्छेदकताकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावत्वस्य संसर्गस्वमित्यर्थः । एवं च वन्हिव्यापकी. भूतामावनिरूपितवाभावप्रतियोगिवमिति बुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिनन्धकतावच्छदकी. भूसा या कम्दिव्यापकीभूनाभावनिरूपित प्रतियोगित्वमितिनिश्चयीया तादृशप्रतियोगित्वविषयता "विशेष्यता रूपा" तत्र पन्डिब्यापकीभूताभावप्रतियोगी धूम इतिनिश्चयीयधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिनप्रकारात्मक तादृशप्रतियोगित्वविषयतायो वर्तमाना या वहिमत्ताबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छे । दकता तहदेदसवेन ताशविषयतात्वव्यापकावच्छेदकताकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतायाः पर्वतो दन्छि- मानित्यायनुमितावसत्त्वेनाऽतिव्याप्तिविरहात् । असाधारण्यनिश्चयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतासामान्यस्य घटपटादिपक्षकानुमितिनिष्ठपतिबध्यतानिरूपितपतिबन्धकतावच्छेदकतया तसंग्रहः । न च हो वन्हिमान नलादित्यादौ जलाभाववान् वन्हिम न हृदो वहिव्याप्यजलबानित्यनुमितेरपि ल. क्षणघटकतया तत्र चाऽसाधारण्यनिश्रय प्रतिबध्यत्वं नास्ति तत्र “वक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवानिवेशे जल.. भावावच्छिन्ने हेतुमत्ताज्ञानस्याऽऽार्यताया तत्कालीनाSSसाधारण्यनिश्चयस्याऽप्रतिबन्धकनया कथमसाधा. रण्यसंग्रह इति वाच्यम् । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशे किचिजूर्मविशिष्टानुमितित्वव्यापकत्वस्य प्रति. बध्यतायां विवक्षणीयत्वात् । ० स्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितमाध्यमकारकत्वस्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूवि. तसाध्यव्याप्यहेतुप्रकारकत्वोमयसम्बन्धेन । जलाभाववान् बम्हि मान वदो पहिव्य प्यजलवानित्यनुमितिन जलामाषरूपमीवशिष्टा न पा हदत्वविशिष्टा भवति, “प्रथमे द्वितीयलम्बन्धाभावात, द्वितीये प्रथमसम्बन्धा- भावात, भवति च हो बनिभान् वान्हव्याप्यजलवानिस्यनुमतिः हहत्वविशिष्टेति दोषानवकाशात् । अनु, मितित्वव्यापकता व स्वनिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिष्ठभेदप्रतियागितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभाववदवच्छेदकताकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावत्वसम्बन्धेन । स्वं प्रतिबध्यता। एता. दशपरम्परायाः सम्बन्धवाइनङ्गीकारे तु यत्किश्चि-प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितासामा. न्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित्तप्रतिवध्यतावान्नेमि प्रतीतिप्तिद्धा यः प्रकृतानुमितिनिष्ठो भेदः तन्निरूपिता- धिकरणनिष्ठप्रतियोगितानिरूपित प्रतिबध्य नानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतिबन्धक- स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित'वच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता भाव- निष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगित्वानष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्व मिष्ठावच्छेदकता. निरूपित्तप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठ वच्छेदकतानिरूपितवृ. त्तित्वनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयितानिछावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छदक- त्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतिबन्बकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छद तानिरूपितनिरूपित्तश्व. निष्ठावच्छेदक तानिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतिबध्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकता निरूपितनिष्ठत्वसम्प्रधा. पच्छिन्नावरछेदकत्वाभाववत्प्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताशालियथार्थेत्यादि । अत्रेतरवारकपर्याप्तिः स्वयमूगा।

·सटिप्पणटीकासमेता HOME Hinku . भावप्रतियोगित्वेऽतिव्याप्तिः, वहिब्यापकीभूताभावनिरूपितत्वाभाववत्प्रतियोगिस्वमित्याकारक. बुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिषभ्यतायाः स्वनिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदक “घटो धूमवान् पटो धूमवानितिनिश्चयकालीनयहि व्यापकीभूताभावप्रतियोगी धूम इति ज्ञानीय"वहिव्यापकीभूता. आवप्रतियोगित्वविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतायाः पर्वतघटादिमिकवा न्यनुमितिषु सर्वत्र सत्वेनोक्तसमूहालम्बनानुमितित्वव्यापकवादिति वाच्यम् । तादृशविष. यितासामान्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावत्वस्यैव विवक्षितत्वात् । वस्तुतस्तु यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयस्वव्यापकः प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकावअसाधार. धारण्यविषयिताशून्यत्वोभयाभावः तद्रूपवत्वं हेत्वाभासत्वमिति वक्ष्यति, तथाच नासाधारण्ये- व्याप्तिरिति ध्येयम्। अनु तथापि बहिण्याच्याभाववलदरूपख्याध्यत्वाऽसिद्धावव्याप्तिसम्भवे तदनुको न्यून ताऽस्त्येवेति चेन। असिद्धिपदेन व्याप्यस्वासिद्धरपि परिप्रहात् । मथुरानाथेन वहिव्यायामाचाहदस्य व्याध्यवासिचनात्मकत्वमुक्तम् , तथाच तस्या. लक्ष्यत्वानोक्तमिति वा। अपरे तु पक्षतावच्छंदकावच्छिन्नत्वानिवेशे यत्किञ्चिद्धर्मावशिष्टानुमितित्वव्यापकत्वं प्रतिबन्धकतायामेष निवेश्यम् , तथाच तादशप्रासबन्धकताशालियथार्थज्ञानाषेषयवं लक्षणार्थः । अनुमिनो धर्म वै० स्वावच्छिन्न- হিলাৰিাবনাঙসন্ধান্ধাবান্ধায়গানিষ্কামাসকাদজালাক্কাশন न्धेन । व्यापकता च स्वावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावत्वसम्बन्धेन । एवं चा. साधारण्यविषयकयथार्थज्ञानीयप्रतिबन्धकतायां पहिल्यापकीभूताभाषप्रतियोगिजलं जलवांश्च बदः, तावृश- प्रतियोगिजल जलश्च घट इत्यादिनानानिश्चयस्य प्रत्येक दो वह्निमान् , घटो बडिमानित्यादिवुद्धि प्रति प्रतिबन्धकत्तया तत्र सकलप्रतिबन्धकतावच्छेदककुक्षौ वहिव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिजलस्वाच्छि भविषाय. तायाः निविष्टत्वेन "समानाकारकज्ञानीयविषयिताया ऐक्येन" असाधारण्य लक्षणसमन्वयः, धर्मावशिष्टानुमि. तित्वमापिका या "जलान् बदः घटः, पटः, इत्यादिनिश्चयकालीन "वहिव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिजल. मिति निश्चयनिष्ठा मतिबन्धकता, तस्यामनुमितित्वव्यापकत्वमपि, स्वं प्रतिबन्धकता, स्वावच्छेदकीभूता या वह्निव्यापकी भूताभावप्रतियोगिजलवावच्छिन्नविषयिता तदवच्छिना या "जलवान् घटा पटः हृदः इति निश्चयकालीन"वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलमितिनिश्चयीयप्रतिबन्धकता সমিস্তাবনসনসথা सकलानुमितिषु सत्वात्। न च तथापि वन्यभाववदवानितिज्ञानप्ताधारणहदो वलयभाववानितिज्ञानीया या प्रतिबन्धकता तदवच्छेदकवनयभाव दत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्ना या वह्नयभाववद्हूदवान् वह्निसामान्याभाववान् बयभाववहदवान ह्रदः, घटः पट इत्यादिनानानिश्चयनिष्ठप्रतिबन्धकता तनिरूपित प्रतिबध्यतायाः सकला- नुमित्तिषु सत्येन व्यापकत्वमक्षतमेवेति कुतो बाधेव्यातिरिति वाच्यम् । तुल्ययुक्त्या वह्नयभाववद्घटादाय- तिव्यातिः, वह्नयभाववद्घटवान् वह्निसामान्यामावधान् वलयभाववघटवान् हदः घटः पट इति नानानिश्चय. निष्ठप्रतिबन्धकता तन्निरूपित प्रतिबध्यत्वस्य तादृशानुमितिषु मत्स्येन वह्नयभाववान् घट इति निश्चयायप्र- तिबन्धकतायामपि ण्यापकत्वसवात, तदोषवारणाय स्वावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नन्वपदेन स्वावच्छेदकीभूत. विषयिताशून्यज्ञ नवृत्तिविषयीयत्वावच्छिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् , एवं च वयभाववद्हृदवान् वह्नयभाववान् इत्यादिनिश्चयीयप्रतिबन्धकतायास्तादृश वाभावाददोषः। अथवा स्वावच्छेदकीभूतीवषयित्वाव्यापकाविषयितासन्यज्ञानवृत्तित्वस्य प्रतिबन्धकताय विवरणीयत्वान दोष इत्याहुः। ६ला.

·PSTHE times सामान्यनिरूक्तिः ननु तस्याऽलक्ष्यत्वे हदो हिमान् धूमादित्यादी व्याप्यवासिन्धनात्मकवलि व्याप्याभाव. वहदेऽतिम्याप्तिः, स्वमरी बहिव्याप्चभवान् हृदो बचिनाविन्यनुमितेरेव तथात्दात् , ता. तिवध्यतानिलपित जमानामाबादमादि हृदो बलिया बालावदानितिनियनिष्ठ प्रतिबन्ध लाया अपि तथात्वात अत्र गुरुचरणा साध्यच्या यहेतुपक्षः साध्यानित्यनेन सायच्याप्यो हेतु:--हेतु मामला हाध्यवांश्चेति त्रिखण्ड दारानुमिते विपक्षणात नातिव्याप्तिः। पलविषयतायाः ताह. शधूमविषयतानिरूपितत्वाभावास, अयादौ तु पक्षविष्यतायाः साध्य विषयतानिरूपितत्या. अक्षणसमन्नयन तन्निवेशस्तु पक्षतावच्छेद काछिनविशेष्यतानिलपितसमतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारता शाल्यनुमितिमावटिछन्नजन्यताविशिष्टा वा प्रतिषध्यसेत्यादि । ० स्वबिशिष्टमहत्वव्यापकत्व सम्बन्धेन, अहे रूबवैः स्वावच्छेदको तमुख्यविशेष्यतानिरूपित प्रकारतासमानाधिकरणविशे. ध्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितहेतुतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छे तकरूपत्तिविशेष्यताकद स्वाश्यछेद कौमुतविशेष्यताव च्छेदकपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेध्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताकर स्वाव च्छेदकविशेष्यतावच्छेदकपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितहेतुपकारताकत्वैतन्त्रितयस प्रबन्धेनेति शाहुः। मनु समूहालम्बनानुमितौ विशेष्यताद्वयी, एका साध्यप्रकारतानिरूपिता अपरा च सा ध्यव्याप्यतुप्रकारतानिरूपिता, तत्र प्रथमानशेध्यतामा पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्यानुपादाने स्व अपाऽसिध्याश्रयासियोरव्याप्तिदानं न सङ्गच्छते, द्वितीयदले पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नान्तर्भाव सत्वात् , किन्तु बाघसप्रतिपक्षयोरव्यातिदानस्यैवोचितत्वादिति चन। पक्षतावच्छेदकस्य सनिवेशाभिप्रायेण तत्राऽव्याप्त्यभिधानात् । तनिवेशप्रकारस्तु-पक्षवावच्छेदकविशिष्टानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतेत्यादि । अनुमितो पक्षतावच्छेदकवै० स्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकद स्वान च्छिन्नविशेष्यतानिशापितसाध्यनिरूपिलव्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकाबोभय सम्बन्धेन ! अत्र तत्तबाप्तीनां विशिष्य निवेशः कार्यः, तथाहि स्वावच्छिन्नविशेष्यतालि रूपितसाध्याभायवदवृत्तित्य विशिष्टहेतुप्रकारताकत्व स्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यवाद न्यावृत्तित्वविशिष्टहेतुप्रकारताकत्व-स्त्रावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्याभावव्यापकीभुताभाव प्रतियोगितावेशिटहेतुप्रकारताकस्व-स्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितहेतुव्यापकसाध्यसामानाधि. ३.रण्यविशिष्टहेतुप्रकारताकस्वेत्यादिध्याप्तिसमसंख्याकतत्तत्सम्बन्धकूटेन । एवं च पक्षतान च्छेदकस्यानिवेश परिकश्चिद्धर्मविशिष्टत्वमेव ताशसम्बन्धकूटेन विवक्षणीयम् , तथाद स्वरूगासिध्याश्रयाऽसिब्योरपि अध्याप्तिः सम्भवत्येवेति । ननु यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टत्वं प्रतिबध्यतायामेव निवेश्यताम् , तावतैव हृदत्वादिधर्मवि. शिष्टत्वस्य प्रतिबध्यतायां सत्त्वान्नाव्याप्तिः। वै० स्वविशिष्टानुमितित्वव्यापकत्वसम्बन्धेन । सम्बन्धघटकस्ववैशिष्ठ्यं चानुमितौ तादृशसम्बन्धकूटेनेति चेन्न । घटरवादिरूपयरिकशिद्धविशिष्टत्वालयभाववघटादावतिव्याप्त्यापत्तेरिति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता में चौकपरम्परायाः संसर्गत्वे मानाभावेन पक्षतावा छेदकस्य सकृनिवेशाऽयोग इति वाच्यम् । प्रकारमुइया तन्निवेशसम्ममात् । तद्यथा पक्षतावच्छेदकस्याऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन विशेष्यतासमुद्देषु "बहुध्वे कमिति रीत्या वग हो, पुनस्तद्विशेष्यतायाः साध्यप्रकारतायां सा. ध्यनिरूपिततत्तथाप्तिविशिष्टहेतुप्रकारतायां च प्रत्येकमगाही, पुनस्तत्तत्प्रकारतायाः "एकत्र बहू ने इति रोल्याऽनुमित्यवाही अनुमितेश्व प्रतिबध्यतायाँ ब्यापकतारूपाऽभावावगाही योऽसाव: "पक्षतान नछेदका लच्छिन्नविशेष्यतालिरुमित साध्या लाजस्छेदकावच्छिन्न प्रकारकत्वसा. यनिक मलतत्तयातिविशिष्टहेतुमानारायवदनुमितिवृतिले प्रतियोगितावच्छेदकर नास्तीति प्रतीतिसिद्धः" तदीयप्रतियोगिता निरूपितपरम्पीय(१)तावच्छेरकनिष्ठ मच्छिन्नस्वसम्ब. धावरिछनावच्छेदकतामिना सती विशेष्यतास्वनिगावच्छेदकतामिना याजन्हे इकता तद. निरूप कविशेष्यावनिष्ठावच्छेदमाताभिजा सती सध्यतावच्छन्दकनिष्ठावच्छिन्नसमाचावचि. नावच्छेद ऋताभिमा सती प्रकार तालनियादकताभिन्ना घाइवच्छेदकाला सदनिरूपकप्रका. रतानिहा "निमशस्वजलधावच्छिा इच्छेवताभिन्ना(२) सती, साव्यनिरूक्तितत्त(३). (१) परम्परा च लादृशामावीयाऽवच्छे कतानिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकता- निरूपितभेदनिछावच्छेदकतानिरूपितवृत्तिवनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता या सध्यनिरूपिलतत्तह्मातिविशिष्टतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकता अथ च साध्यतावच्छेदका. धच्छिन्न प्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकता तभिरूपितविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिनावसम्बन्धावचिन्न- पक्षतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतारूपा। (२) अवच्छेदकताभिनेत्यस्य योऽवच्छेदकलेत्यनेनाऽन्वयः। तदानिरूपकाऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकतानिरू. पिता या परम्परया पक्षतावच्छेदकनिष्ठावच्छिन्नत्यम्बन्धावच्छिन्नाऽवच्छेदकता तद्भिन्ना सती विशेष्यताप. निष्ठावच्छेदकतभिन्ना याऽवच्छेदकता तदनिरूपकाविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती "साध्यनिरूपित: तत्तयालीपशिटहेतु"प्रकारतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना याऽवच्छेदकता तदनिरूपक माध्यनिरूपिततत्तया. तिविशिष्टहेतु"प्रकारतानिष्ठावच्छेदकता तद्भिन्ना सतीत्येवंरूपेण निवेशो बोध्यः। परम्परा चाऽनाइनुमिति- निष्ठावच्छेदकतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वनिष्ठापच्छेदकत्तानिरूपितविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकता निरूपितत्वरूपा। (३ ) साध्याभाववदवृत्तित्वादिरूप व्याप्तीनां निरूप्यनिरूपकभावापनविषयताव वन निवेशो बोध्या, तेम ध्यभिचारिणि अखण्डव्यायप्रसिद्धावपिन क्षतिः । साध्याभाववदवृत्तित्वरूपयातेनि वेशप्रकारश्च प्रतियोगि- तासम्बन्ध वच्छिन्नसाध्यनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती स्वरूपसम्बम्बावच्छिन्ना भावत्वनिष्ठावच्छेदकलाभिशा याऽवच्छेदकता तदनिरूपकाऽभावनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणत्वनिष्ठावच्छेद. कताभिना यावच्छेदकता तदनिरूपकनिरूपितत्व सम्बन्धावचिन्छन्नाऽधिकरणनिष्ठावच्छेद कताभिन्ना सती वृजितात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना यावच्छेदकता तदनिरूपकप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वनिष्ठावच्छेद कताभिन्ना सती अभावत्वनिष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्ना याऽवच्छेदकता तदनिरूपका भाव- निष्ठाऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतामिना सती अवच्छिन्नत्य सम्बन्धावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकनिष्ठा- वच्छेदकताभिन्ना सती प्रकारतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना याऽवच्छेदकता लदनिरूपकप्रकारतानिष्ठावच्छेदक. तामिना सतीत्यादि। ताशप्रकारतानिछावच्छेदकतामिना सती अनुमितित्वनिष्ठावच्छेदकताभिना यावच्छेदकाता तदनिरू- पिका याऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकता पुनः तनिरूपिता या परम्परया पक्षतावच्छेदकनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धा- वच्छिन्नावच्छेदकता तनिरूपकविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका या साध्यनिष्ठप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छि- विच्छेदकतानिरूपकाभावनिष्ठावरदकतानिरूपकाऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकत्तानिरूपकवृतित्वनिष्ठमतियोगि. -- .

·सामान्यनिरूक्तिः। . . धातिविशिटहेतुप्रकारतानिष्ठावच्छेद तामिना सती अनुमितित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना यार्ड: वच्छेदकता तदनिरूपकानुमिति निष्ठावच्छेदकताभिना सती वृत्तितास्वनिष्ठावच्छेदकताभित्रा याऽवच्छेदकता तदनिरूपत्तित्वनिष्ठावच्छेइकताभिन्ना सती भेदत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना याइवच्छेदकता तनिरूपभेदनिष्ठावच्छेद कताभिजा सती प्रतियोगितात्वनिष्ठावच्छेदकतामिः ना यावच्छेदकता तदनिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती अवच्छेदकतात्वनिष्ठा बच्छेदकताभिन्ना याऽवच्छेदकता तदनिरूपक “अबच्छेदकत्वनि प्रतियोगितेत्यादिरीत्या इतरवारकपर्याप्ति निवेशयन् , अब व ताशाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगित.निरूपितपरम्मरी(१)य. पक्षतावच्छेदकनिष्ठावच्छिन्नलसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका, अथ च साध्यनिरूपितत. तथाप्ति(२)विशिष्टहेतुप्रकारतानिछावच्छेदकतानिरूपिका याऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकता तनिरूप वृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूष कावच्छेदकतात्वावच्छिना या प्रतियोगिता" ईशरीत्या न्यूनवारकपर्याप्तिं निवेश्य तादशप्रति योगिताकामाववस्त्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताशालियथार्थ ज्ञानविषयत्वमिति समुदितलक्ष. गस्य प्रकारमुइया निवेश इति ध्येयम् । तथाच पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिकापतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतात. साध्यनिरूपिततत्तधातिविशिष्टहेतुप्रकारताकत्ववदनुमितिबृत्तिभवप्रतियोगितावच्छेदकत्वं ना. स्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगिरवनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितयत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकता- निरूपिता या साध्यनिरूपिततत्तयातिविशिधहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारस्वनिष्ठावच्छेदकता, अथ च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारस्वनिष्ठावच्छेदकता तन्निकपितविशेष्यावनिष्ठावच्छेदक- 44 सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकाऽच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नाभावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकहे तुतावच्छे. दकावच्छिनाकारतानिष्ठापच्छदकता तनिरूपिका या नुमितिनिष्ठावच्छेदकतेत्यादिरीत्या न्यूनवारक. पर्यातिनिवेशः। (१) अवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितवृत्तित्वनिष्ठवच्छेदकतानिरूपिताऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित (हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारता. निष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽभावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्टावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपित ) साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरू- पितत्वरूपा परम्परा बोध्या। (३) तप्सयाविपदेन सर्वासा व्याप्तीनां ग्रहणम् । तभिवेशप्रकारश्व-तादृशानुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयपक्षतावच्छेदकनि. छावच्छेदकतामागत्य पुनः इतरवारकपर्याति निवेशयन् अनुमित्तिनिष्ठावच्छेदकतापर्य-तं गत्था पुन: पक्षतावच्छे. दकनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तं प्रत्यागत्य (प्रत्यागमनप्रकारस्तु पक्षःसाध्यवानित्यवांशमादाय न तु पक्ष साध्य- व्यायहेतुमानित्यंशमादाय, सथासति अनुमित्तिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तपरम्परीयावच्छेदकताया: साध्यता- बच्छेदके पर्यवसानास्पक्षतावच्छेदकनिष्ठापच्छेदकतायां गमनासम्भवात् ) पुनः अनुमिति निष्ठावच्छेदकतार- यसं गत्वा [ सर्वत्र गमनप्रकारस्तु पझा माध्यध्याथ्यहेतुमानित्यंशमादाय तद्घटकतया प्रातिस्विकरूपेण सर्वानां निवेशाइति संक्षेपः । .

·सटिप्पणटीकासमेता ४५ . - तानिरूपिता याऽवच्छिन्नत्व सम्बन्धावच्छिन्नपक्षतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकता तद्धिमा सती विशे. ध्यतात्वनिष्ठावच्छेदकतामिना या३च्छेदकता तदानरूपकविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतामिन्ना सती साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छिन्नत्वसंबन्धावच्छिन्नादच्छेदकतामिना सती प्रकारतास्वनिष्ठावच्छे. दकताभिन्ना याऽवच्छेदकता तदनिरूपकप्रकारतानिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती अनुमितित्वनिष्ठा. बच्छेदकतामिना याऽवच्छेदकता तदनिरूपिका याऽनुभितिनिछावच्छेदकता (इति रीत्याऽनु. मितिनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तं गत्वा ) तनिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वनिष्ठावच्छेद कतानिरूपितविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिनत्वसम्बन्धावच्छिन्ना या पक्षतावच्छे. दकनिष्ठावच्छेदकता [इति रीत्या पक्षतावच्छे इकनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तं पुनरागत्य ] तद्भिन्ना सती विशेष्यतात्वनिष्ठावच्छेदकतामिन्ना याऽवच्छेदकता तवनिरूपविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकता. मिन्ना सती साध्याभाववदवृत्तित्वरूप(१)व्यप्तिनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. भिन्ना सती हेतुतावच्छेदकनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकताभिन्ना. सती प्रकारता. स्वनिष्ठावच्छ दकताभिन्ना याऽवच्छेदकता तदनिरूपकप्रकारतानिष्ठावच्छेदकतामिन्ना सती अनुभितित्वनिष्ठावच्छेदकतामिन्ना यावच्छेदकता तदनिरूपिका याऽनुमितिनि. हावच्छेदकता [ इति रीत्याऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तं गत्वा ] तनिरूपितसाध्यताव. च्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्व सम्बन्धावच्छिना या पक्षतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकता [इति रीत्या पक्षतावच्छेदकनिष्ठावच्छे. दकतापर्यन्तं पुनरागस्य ] तद्भिना सती विशेष्यतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना याऽवच्छे. दकता तदनिरूपकविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतामिना सती साध्यवदन्यावृत्तिस्वरूप(२) व्या. प्तिनिष्ठावच्छिन्नस्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्ना सती हेतुतावच्छेदकनिष्ठावच्छिन्नरवसं. बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतामिना सती प्रकारतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना यावच्छेदकता तदनि. रूपकप्रकारतानिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती अनुमितित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना याऽवच्छेदकता तदनिरूपिका याऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकता [इति रीत्या अनुमितिनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तं गवा पुनव्वोकरीत्या पक्षतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तमागत्य पुनश्चाऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकता- पर्यन्तगमने साध्याभावव्यापकीभुताभावप्रतियोगिस्वरूप(३)व्यतिरेकव्याप्तिनिष्टावीच्छचत्व. सम्बन्धावरिछनावच्छेदकता निवेश्याऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तं गत्वा पुनश्च पक्षता. वच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तमागत्य अनुमितिनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तगमने हेतुल्या. . = -- (१) अस्या व्यानि वेशप्रकारो दर्शितः। (१) निशप्रकारस्तु अवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकमाध्यनि- ठावच्छेदकतानिरूपकर्मिनिष्ठप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपका- ऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकाभावनिष्ठावच्छि. त्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्ना सतीत्यादिरीत्या। (३) प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकाऽभावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकाधिक- रणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्टावच्छेदकतानिरूपकभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठाव. च्छेदकतानिरूपकावरछेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकाठमावनिहायच्छेदकतानि- रूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छिमत्वसम्बन्धावच्छिन्नविच्छेदसताभिमा मतीत्यादि रीत्या निवेश ।

·४६ सामान्यनिरूक्तिः अवच्छेदकत्वं च तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वम् , तेनाइतेजस्वी पर्वतो पन्हि. मानित्यादौ विशिष्टपर्वतत्वादिमति वन्ह्याद्यभावरूपबाधस्थ, काञ्चनमयप तो वह्निमानित्यादौ चाऽश्रयाऽसिद्धेः शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकाउनु मित्याविरोधित्वेऽपि नाऽसंग्रहः । एवमग्नेऽपि बाध्यम् । Re-pawrtpPEN- . पकमाध्यसामानाधिकरण्यरूप(न्याप्तिनिष्ठावच्छिन्नत्य सम्बल्यावच्छिन्नादच्छेदकता निवेश्या ऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकतापर्यन्तं गत्वा ] तद्धिा सत्ती बृतितास्वनिष्ठावच्छेदकलाभिमा याऽव च्छेदकता तदनिरूपकवृत्तित्वनिष्ठेत्याशुकरीत्या लक्षणा बसेयः साध्यतावच्छेदकावाछिना कारताविशिष्टसाध्य व्यापर हेतु तावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताशाल्यनुमिहिनध्यापकप्रतिबध्यतेत्या. दिरीत्या वा पक्षतावच्छेदकाम सकृन्निवशा बोध्यः, वै० स्वनिरूपवज्ञा नीयमस्वनिरूपितपक्षता. बच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतालिलपितत्याभवसम्बन्धेनेति । तत्पर्यापत्यधिकरणत्वम् अवच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वमित्यर्थः । समाच पक्षता. बच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद रूपवृत्तियों विशेष्यता इत्यर्थः । विशेष्यतायां रूपवृत्तिवं च स्वावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्स्यनुयोगितारच्छेद. कत्वसम्बन्धेन । न्यूनवारकपर्याप्तिीनवेशफलमाह तेनेति । अतेजस्वीति(२) तेजःसामा. न्याभावाबी शिष्टेत्यर्थः । विशिष्टपर्वतत्वादिमतीति । अतेजस्वित्वविशिष्टपर्वते इत्यर्थः । वन्याद्यभावरूपबाधस्येति । वन्यभावददतेजस्विपर्वतरूपबावस्येत्यर्थः । स्वरूपाऽसिद्धे. रप्युपलक्षकम् , व्यापकाभाववति व्याप्याभावाऽवश्यं भावात्, अस्य शुद्धपर्वतस्वावच्छिन्नपक्षका नुमित्यविरोधिवेऽपात्यनेनाऽन्वयः । तथाच न्यूनवारकपर्याप्स्यनिवेशे बन्धभाववानलेजस्वी पर्वत इति बाधनिश्चयस्य, काश्चनमयस्वाभाववान्पर्वत इत्याश्रयासिद्धिीनश्चयस्य च पर्वतो बन्हि. मानित्यनुमित्यविरोधितया तत्प्रतिबध्यतायाः पर्वतपक्षकानुमितिसामान्यान्तगतपर्वतो बन्छि मानित्यनुमितित्वाऽव्यापकत्वेऽपीत्यर्थः । नाऽलङ्ग्रहः-नाव्याप्तिः । न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशे तु शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकानुमितः प्रकृतपक्षकत्वाभावादिति भावः । ननु अतेजस्वी पर्वतो बडिमानित्यत्रैवाइलेजस्विस्वाभाववत्पर्वतरूपाश्रियासिद्धावघ्या. तिसम्भवे स्थलान्तरानुसरणं व्यर्थमिति देन । पर्वतत्वसामानाधिकरध्येन लेजासामान्यामावस्य पक्षतावच्छेदकत्वे सामानाधिकरण्ये नाऽऽश्रयासिद्धेरदोषत्वात् , अवच्छेदावच्छेदेनाऽऽश्रयासिद्धिनिश्चयध्य तत्र प्रतिबन्धकवेऽपि । (1) अस्या निवेशस्तु-अवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकहेतुनिष्ठा- बच्छेदकतानिरूपकाधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृतित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकाऽभावनिष्ठावच्छेदकता. निरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकत्वनिष्ठपतियोगित्वसम्बन्थावच्छिन्नविच्छेदकतानिरूप. कामावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकसाध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छिन्नस्य सबन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपफसाध्यानिष्ठा- इच्छेदतानिरूपकाधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्सित्यनिष्ठावाच्छन्नत्वमम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकलाभिन्ना सतत्यिादिरीत्या । सर्वत्रेतरवारकपर्याप्तिनिवेशः स्वयमूधः, विस्तरभिया विरम्यते । (२) तेजस्विपर्वतस्य पक्षले सामानाधिकरण्येन बाधस्य न दोषतासम्भवः । अवच्छेदावच्छेदेन बाधरस्वामिद्ध एवेति तन्नोकम् ।

·सहिप्पणटीकासमेता . अवच्छेदावच्छेदेनाऽऽश्रयाऽसिध्यप्रसिद्धिः स्यात् । पर्वतत्वावच्छेदेन तेजःसामान्यामावस्य पक्षतावच्छेदकत्वे तु तद्घटितवाधाऽप्रसिद्धिः स्यादिस्यतः स्थलान्तरानुसरणम् । अत्र तु पर्वतत्वावच्छेदेनेव काञ्चनमयत्वस्य पक्षतावच्छेदकता, आश्रयाऽसिद्धिस्तु सामानाधिकरण्ये- नवेति नाऽसतिः। अथाऽतेजस्थिपर्वतो बहिमानिया वयभावव्याप्यवत्ताशपर्वतरूपसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्ति- सम्भवे कथं बाधाश्रयासिध्योरेवाडव्याप्तिर्दता, तत्प्रतिबध्यताया अपि अनुमितिस्वाऽव्याप. कत्वात् , एवं स्वरूपासिद्धावपीति चेत् । मात्राहुः-आयन्तयोः कीर्तनेन मध्यपतितयोः सत्प्रतिपक्षस्वरूपाऽसिम्योरपि सङ्ग्रहात् । दस्तुतस्तु बाधपई सत्प्रतिपक्षादेरप्युपलक्षकम । न च काञ्चनमयपर्वतो बहिमानित्यः त्रापि दोषदानेन यावन्तो दोषाः सम्भवन्ति ते सर्वे एव समुद्राच्या इतिचायते, अन्यथा बाधेऽध्यातिदानेनैव गतार्थवाद् दोषद्वयोद्धावनस्योन्मत्तालपितस्वायत्तेरिति वाच्यम् । विशे. पदयस्य साथमाय स्थलनुयानुधावनय तित्वात् । तथाहि अतेजस्विपर्वतो वलिमानित्यः ऽव्याप्तिदाने व पक्षतावच्छेदकस्य धर्मविधया न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशः सूचितः । काश्चन. अयपर्वतो हिमानित्यत्राऽव्याप्तिदानेन पक्षतावच्छेदकताघटकसंसर्गस्य न्यूनवारकपर्याप्तिनिवे. शः सूचितः, तत्र पर्वतत्वव्यापककाञ्चनमयत्वप्रतियोगिकस्वरूपस्यैव पक्षतावच्छेदकताघटक. संसर्गता, तस्य न्यूनवारकपर्याप्त्यनिवेशे शुद्धस्वरूपेण काञ्चनमयत्ववत्पर्वतो बहिमानित्यनु- मितेरपि प्राप्ततया तस्यावाऽप्रतिबध्यत्वात् , सामानाधिकरण्येनैवाऽऽश्रयसिद्धिसम्भवात् । तथाच विशेषगदयस्य प्रयोजनप्रदर्शनार्थ स्थलद्वयमिति ध्येयम्(१)। 04 - , (१) केचित्तु सत्प्रतिपक्षमावच्छेदनाव्यातेरभावातदुपेक्षा ! अतेजस्विपर्वतनिष्ठतद्यक्तित्वव्याप. कवन्ह्यभावसमानाधिकरणतद्यक्तित्ववपर्वतरूपसप्रतिपक्षे लक्षणगमनात , ताशसत्प्रतिपक्षीयपर्वतत्वावच्छि. बविशेष्यतानिरूपिलवन्हित्वावच्छिन्न नकारतशालिबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यताया अनेजस्विपर्वतो चन्हिमानू , पर्वतो वहिमानितिज्ञान यसाधारणतया तत्र पर्वतत्वस्येतरवार कार्याप्त्यनिवेशेन तादृशानुमितित्वव्यापकत्वात्। न चारतजस्वपश्तो हिमान् , पर्वती पन्हिमानित्यादिसामानाधिकरण्येनाऽनुमिति प्रति सामानाधिकरण्येन सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्याऽप्रतिबन्धकरवात , अवच्छेद कावच्छेदेन सत्प्रतिपक्षस्य चाऽप्रसिध्या क्वचिदपि सत्पति- पो न लक्षणसमन्वय इति वाच्यम् । जलावछेदेन बन्ह्यभाव निश्चयोत्तरं इदन्वसामानाधिकरण्येन जलस्य भानेऽपि तदवसमानाधिकरण्येन वन्दिमत्त्वनिश्चयप्रतिबन्धकत्वस्य तर्कप्रन्थे मथुरानाथेनोक्तनया सामाना- भिकरण्येन सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्यापि तत्सम्मान । न च तादृशानुमितित्वस्य केवलमतेजस्वी वन्हि मानित्य- नुमितावपि सवेन तादृशानुमिति-वभ्याएकतिवध्यत्वाऽप्रसिद्ध्यव तादृशसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिसम्भय इति वान च्यम् । पश्चतावच्छेदकयत्किञ्चिद्धम विशिष्टप्रतिबध्यतेत्यादिक्रमेण निवेशे पर्वतत्वरूपयत्किञ्चिद्धर्भमादाय लन- णसमन्वयसम्भवात् । ३० स्वविशिष्टानुमितित्वव्यापकत्वसम्बन्धेन, संसर्गघटकवै० प्रागुतसम्बन्धकूटेन । न चाऽतेजस्वित्वावच्छेदन इन्ह्य भाववतेजस्वीत्यादिबाधेऽतेजास्वत्वरूपपरतावच्छेदकमादाय लक्षणम मन्वयाद पाधत्वावच्छेदेनाइयव्यातिविरह इति वाच्यम् । पशतावच्छेदकविशिष्टानुमितित्वव्यापकत्वं प्रतिव. ध्यतायामनिवेश्य प्रतिबन्धकतायामेव निश्पते, व्यापकना च स्वावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानि- रूपित प्रतिबध्यतावत्वसम्बन्धेन, तथाच स-प्रतिपक्षनिश्चयस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिवन्धकतया सस्पति- पशे लक्षणसमन्वयात् । तथाहि - प्रतिबन्धकता, तदवच्छेदकीभूता या तघ्यक्तित्ववान् अतेजस्वि. पर्वतः, इति निश्वयकालीन “तव्यक्तित्वव्यापको वन्यभाव" इत्याकारकनिश्चयीय" तद्यक्तित्वव्यापकनन्यभाव.

·सामान्यनिरूक्तिः पक्षतावच्छेदकस्येतरवारकपर्याप्स्यनिवेशे दो बडिमानित्यनुमितरिव जातिमान् वहिमा. नित्यनुमितेरपि हृदपक्षकवचिसाध्य कानुमित्यन्तर्गततया तादृशानुमितित्वम्यापकत्वस्य बाधक तिवध्यतायामसत्वात् बलयमावहिदात्मकबाधेऽव्याप्तिः स्यादतस्तदुपातम् । तथाच पक्षतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्योपस्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तियों विशेष्यता तनिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालीत्यर्थः। विशेष्यतायां रूपवृत्तित्व च स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्व सम्बन्धेन । एवमओपीति। पक्षतावच्छेदकतापर्यालिवस्थाध्यतावच्छेदकहेतुतावच्छेदकरवादीनामपि पर्यानिनिवेश्येत्यर्थः। अथ पर्याप्तिनिवेशेऽपि काञ्चनमयपर्वतो बहिमानित्यादौ काश्चनमयस्वाभावयापर्वतरूपा प्रयासिद्धावध्याप्तिस्तदवस्थव, तादृशानुमितिस्वस्य पर्वतकाञ्चनमयो विमानित्य नुमितावाप सत्वात् , तथाहि-पक्षतावच्छेदक नास्थावाच्छमप्रतियोगिताकपर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदकं 4. काञ्चन मयस्वपर्वतत्ववित्वं तहात्तस्वस्य पर्वतकाञ्चनमय इतिज्ञानीयविशेष्यतायामाप सत्वात् , द्वित्वस्याविशेषात् , तथाच तादृशानुमितिलण्यापकत्वस्य प्रतिबध्यक्षायामसत्वात् । न च पक्षत्वं प्रकृतानुमितीयोइंश्यत्वम् , तश्च प्रत्ते काञ्चनमयत्वप्रकारतानिपितपर्वतत्वाव. च्छिन्नविशेष्यस्वाबाच्छन्नं यकांचनमयन्चपर्वतयोभयधर्मावच्छिन्नं विशेष्यत्वं तद्रूपम् , पर्वत. कांचनमयो वह्निमानित्यादौ तु पर्वतत्वप्रकारतानिकपितकांचनमयत्वावच्छिमविशध्यत्वाव- वच्छिन्नं यस्पर्वतत्वकांचनमयत्वोभयधर्मावाच्छनावशेष्यत्वं तदूपमुद्देश्यत्वम् , तथाच काच. नमयपर्वतत्वाबाच्छन्नोद्देश्यतावच्छेदकगतसमुदायस्वं कांचनमयत्वपर्वतस्वताशविशेष्यस्व. गतसमुदायत्वमेव पर्वतकांचनमयस्यावाच्छनोद्देश्यतावच्छेदकगतसमुदायत्वस्य विभिनतया ताशरूपवृत्तिविशेष्यतापदेन कांचनमयपर्वतो वाहमानितिज्ञानीयावशेष्यताया एव धारणन नोक्ताव्याप्तिारेति वाच्यम् । निरूप्यनिरूपकभावयोरिवाऽवच्छेद्यावच्छेदकभावयोरपि स्वरूप सम्बन्धरूपत्वात् , न तु तमिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वम् , तथाचोइश्वतावच्छेदकतात्वाक. च्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकं द्वित्वमेव न तु समुदायस्वम् , तयोचावि. शेषादिति चन। धाभेदेन द्विवस्याऽपि भेदात। धीभेदस्य विषयताभेदकत्वात् । कांचनमयपर्वतः स्वाविषयता तदवच्छिन्ना या प्रतिवन्धकता "सा यथा तब्यक्तित्ववान् पर्वत इति निश्चयकालीनतद्यक्तिाव व्यापकवम्बमाद इत्याकारक" निश्चयनिष्ठा तथा तव्यक्तित्ववान् अतेजस्वी, तव्यक्तित्ववान् घटः, तद्व्यक्ति स्ववान् पटः, इति निश्चयनिष्ठापि" तेनिस्तापलप्रतिबध्यतायाः सर्वत्र “घटपटादिधार्मिक साध्यविधेयकानुमितिघु सत्वन सत्प्रतिपक्षनिश्चयप्रतिबन्धकताया: वन्दिप्रकारकानुमितिमामान्यान्तर्गतअतेजस्वी वन्हिमान् घटो वन्हि. मानित्यायनुमितित्वव्यापकत्वात् । न च बाधनिश्चयस्यापि वन्धुभाववदहवान् वन्ह्यभाववान् वन्यभाववद्- हदवान् हद इति ज्ञानवशिष्टचावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादायाच्या विविरह इति वाच्यम् । उक्तरीत्या वाह्यभाव- वद्घटादावतिव्यातिवारणाय ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न त्वविरोध्यनुमितिजनकताविशिष्टान्यत्वाऽसाधारण्यविषयि- स्वानवच्छिन्नखेतस्त्रितयाऽभावस्थ प्रतिबन्धकलायां निवेशात, जनकतावै० स्वानवच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानी. यत्वसम्बन्धेन, तथाच बाधेनाऽध्यातिविरहः । असाधारण्येऽयुक्तरीत्या लक्षणसमन्वयसम्भवेन तस्याप्यनु- स्लेखः । एवं हेत्वभाववपक्षस्य स्वरूपाऽसिद्धित्वे निरुक्तस्थले गगनाद तुवं अवृत्तिगगनादेव पक्षानन्त- भीवन स्वरूपासिद्धिखसम्भबात्तत्र लक्षणगमनं निर्विवादमिति प्राहुरिति संक्षेपः । , ·सटिपणटीकासमेता साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यप्रकारकत्वाऽनिवेशे परामर्शाविरोधि. तया बाधसत्प्रतिपक्षयोरव्याप्तिः, तत्र साध्यतावच्छे कावच्छिन्नत्वस्यानु पादानेऽपि तदोषनादवस्थ्यम् , वन्हिस्वावच्छिन्नाभावादिनिश्चयस्य धमज नकतेजस्वी वन्हिव्यायधूमवांश्च हर इत्याद्यनुमिन्यप्रातबन्धकत्वात् । पर्वतकांचनमय इति ज्ञानयोलक्षण्यं च कांचनप्रय पर्वत इति ज्ञाने पर्वतस्वं धर्मितावच्छेद कीकृत्य कौचनमयत्वं भासते, एवं धर्मिपारतन्न्येण पर्वतत्वेऽपि सामानाधिकरण्यम्बन्धेन काचनमयत्वं भासते। पर्वतकांचन मय इति ज्ञाने विपरीतमिति । अत एव सुन्दरप. वतः पर्वतमुन्दर इति शान्धीः, अन्यथोद्देश्यतावच्छेदकगतरूपे विधेयतावच्छेदक- गतरूपभेदस्य तन्त्रत्वेन तादृशशाब्दबोधो न स्यात् तारूण्योरक्यात् । अतएव च सुन्दरपर्वत इति ज्ञानोत्तरं पर्वतसुन्दरमहं जानामीति नानुव्यवसायः, द्वित्वस्यैक्ये तादृशानु- ब्यवसायाऽपत्तिः, विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति तादात्म्येन विषयस्य हेतुनया पर्वतसुन्दर इति ज्ञानस्यापि तादृशानुव्यवसायविषयत्वात् , सुन्दरपर्वत इति ज्ञानीयविषयितानिकाकता. वच्छेदकतास्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकल्पवृत्तिविषयित्वस्य संसर्गतया पर्वतसुन्दर इति ज्ञानस्यापि भवन्मते तादृशविषयितावत्वात अत: ताहाद्वित्वं भिन्नमेवेति पक्षतावच्छेदकगतरूपवृत्तिन तादृशविशेष्यतेति न तामादाय दोषः। पर्याप्तावनवस्थादोषोद्धावने तु पक्षताविशिष्टा या विशेष्यता सैव पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न. विशेष्यता । दै० स्वनिरूपितावच्छेदकताविशिष्टान्याऽवच्छेदकत्वाऽनिरूपकत्वस्ववृत्तिस्वोभव सम्बन्धन स्ववृत्तित्वं च स्वनिरूपितावच्छेदकताविशिष्टान्यावच्छेदकत्वानिरूपकस्बसम्बन्धेन, उभयत्र वै० प्रसिद्धचतुष्टयसम्बन्धेनेति ध्येयम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नलाध्यप्रकारकत्वानिवेशे इति । पक्षः साध्यव्या. प्यहेतुमानित्याकारकपरामर्शमात्रनिवेशे इति यावत् । परामर्शाऽबिरोधितयेति । पराम- बीप्रतिबन्धकथार्थज्ञानाऽविषयत्वेनेत्यर्थः । तत्र-साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमाध्यप्रकारकस्वे, घटकत्वं सप्तम्यर्थः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेऽन्वेति । तदोषतादवस्थ्य म्-बाधसत्प्रतिपक्षयोरव्यातितादवस्थ्यम् । धूमजनकतेजस्वीति । साध्ये धुमजनका त्वनिवेशन साध्यमात्रनिष्ठप्रकारताभिप्रायेण । तथा च साध्यतावच्छेदकावच्छिनखानुपादाने. पन्हाभाववान् हृद इति बाधनिश्वयस्य आदिपदमाहावन्ह्यभावव्याप्यजलवान् हद इति सत्प्र. तिपक्षनिश्चयस्य च वनिप्रकारकानुमितिसामान्यान्तर्गतायो हदो धृमजनकतेजस्वी वहिष्या. प्यधुमवांश्च हद इत्याकारकसमूहालम्बनानुमितो प्रतिबन्धकतया तत्प्रतिबध्यतायाः वहिसा. ध्यकाऽनुमितिवाव्यापकत्वेन बाधे सत्प्रतिपक्षे चाऽव्याप्तिः स्यादिति भावः, तदुगदाने तु वहिरवावच्छिन्न प्रकारताकस्वाभावान साऽनुमितिः अनुमिति सामान्यान्तर्गतेति नाव्याप्तिः अत्र वाभावः प्रतियोगितासम्बन्धेन महानसीयवाहिमानित्यत्र बन्यभावो वहिमानित्यनुमितिमा. दाय महानसीयवन्यभाववदन्यभावरूपवाधे, एवं महानायवन्यभावः प्रतियोगितया वह्निमानित्यत्र महानसीयवन्यभावो वहिमानित्यनुमितिमादाय वन्यभाववन्महानसीयवन्य. भावात्मकबाधे चाडव्याप्तिवारणाय न्यूनेतरवारकपर्याप्ती निवेश्ये । - ७साक ·सामान्यनिरुक्तिः। SADHANDU या साध्याऽप्रसिद्धयव्याप्तिवारणप्रयोजनकत्वं तदुपादानझ्योति तु न सत, वन्हिन काञ्चनमय इतिनिर्णयस्य शुद्धधान्हित्यादिना वन्ह्याद्यमित्य विरोधित्वेऽपि द्वितीयदले प्रकृतलाध्यतावच्छेदकाबाच्छातीवलत्वात तस्य काञ्चनमयवन्हि यायधूमवान्पर्वत इत्यनुमितिविरोधितया सत्र लक्ष यस्विति । साध्याऽप्रसिधव्याशिवारणप्रयोजनकत्वमिति । कांचनमय. स्वाभाववहिरूपसाध्या प्रसिद्धावव्याप्तिधारणप्रयोजनकत्वमित्यर्थः । तदुपादानस्येति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोपादानस्येत्यर्थः। तथाच कांचनमयत्वाभाववान बहिरिति सा. ध्या प्रसिद्धिनिश्चयस्य वहिप्रकारकानुमितिसामान्यान्तर्गतपर्वतो वद्धिमानित्यमित्यविरोधि. तया तत्प्रतिबध्यतायाः बाहिप्रकारकानुमितित्वाऽव्यापकत्वाकांचनमयत्वामाववद्वतिरूपसा. ध्याप्रसिद्धावव्याप्तिवारणाय तदुपादानमिति भावः । साध्याप्रसिद्धिनिश्चयोऽनुमिती परामर्श च विरोधीति परामर्शप्रतिबन्धकतामादाय तत्र लक्षणगमनानाध्यातिरित्याशयजाह न सदिति । शुद्धवह्नित्वादिना वन्ह्याद्यनुमित्याविरोधित्वेऽपीति! पर्वतो वह्निमा निति प्रथमदलाऽविरोधित्वेऽपीत्यर्थः। द्वितीयदले परामर्शदले । प्रकृतलाध्यताव. च्छेदकावच्छिन्नान्तर्भावसरवादिति । तस्य व्यावत्तेरने वक्ष्यमाणत्वात् । तस्य- वहिन कांचनमय इति निर्णयस्य । इत्यनुमितिविरोधितया---इत्याकार कसमूहालम्बना. नुमितिघटकद्वितीयलविरोधितया । तत्र-साध्याप्रसिद्धौ । नन्यत्र प्रत्येकदलच्यावृत्तेरभिमतखे पक्षतावच्छेदकव्यावृत्तिकाले आश्रयाऽसिद्धिस्वरूपा. सिद्धपोरध्यातिदानमसङ्गतम् , द्वितीयदले पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नान्तर्भावसत्वात , दलद्वये सकदेव तद्यावृत्तिपरत्वे तु "इति तु न सदिति” खण्डनमसनतम् , द्वितीयदलेऽपि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नान्तर्भावविरहादिति चेन्न । उत्तरीत्या पक्षतावच्छेदकस्य सकृनिवेशेनाऽश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्ध्योरव्याप्तिदान. सकते। MAASIRD . अथ पक्षतावच्छेदकस्येव साध्यतावच्छेदकस्यापि सन्निवेशः सम्भवति , तथाहि-- साध्यतावच्छेदकविशिष्टानुमितित्वव्यापकप्रीतबध्यतेत्यादि लक्षणम् । वै० स्वावच्छिन्नप्र कारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताकत्वस्वावच्छिन्न निरूपितव्यातिविशिष्टहेतुता. वच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताकत्वोभयसम्बन्धेन(१), एवं च तनिवेशस्य साध्याप्रसिध्यव्याप्तिवारकत्वं युक्तमेवेति चेन्न । (१)तथाच साध्यतावच्छेदकविशिष्टानुमितित्वव्यापकोयादि फालतम्, अनुमितो पाध्यतावच्छेदकदै० स्वाद च्छिन्नप्रकारतानिरूपितपशतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताकत्व हेतुविषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिक तवृत्तित्वविषयतानिरूपितामावविषयतानिरूपित प्रतियोगित्वाविषयतानिरूपितावच्छेदकत्वाविषयलानिरूपिता- भावविषयतानिरूपितत्ववद्विषयनावरस्तावच्छिन्नविषयतानिरूपिताऽधिकरणविषयतानिरूपितवृत्तित्वविषयता. निरूपितहेतुविषयतानिरूपितपक्षविशेष्यताकत्व-स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिता भावविषयतानिरूपिताधिकर. णविषयतानिरूपिलवृत्तित्वविषयतानिरूपितभेदविषयतानिरूपितप्रतियोगित्वाविषयतानिरूपितावच्छेदकत्वदिष यतानिरूपिताऽभावविषयतानिरूपितत्ववादिषयतापदभावविषयतानिरूपितप्रतियोगित्वाविषयतानिरूपितहेतुवि .

·PRESH सटिप्पणटीकासमेत पक्षHIRONAUTAND जगमनात्। द्वितीयदलप्रवेशाद् व्यभिचारविरोधसाधनाप्रसिद्धिस्वरूपासिद्धिषु नाब्याप्तिः, तत्रापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिविशिष्टत्वनि- साध्यव्याप्यहेतुमान्पक्षः साध्यवानिति अन्यस्वरसेन एकषैव पक्षतावच्छेदकस्य निवेशो प्रन्धकृदभिमतो न तु साध्यतावच्छेदकस्येति नोक्तप्रन्यास अतिरिति ध्येयम् । द्वितीयदलप्रवेशादिति । साध्यव्याप्यहेतुमानिति द्वितीयदलम् । व्यभिचारविरोध. निश्चयो व्याप्तिधीविरोधी, साधनाप्रसिद्धिस्वरूपासिद्धिनिश्चयस्तु विशिष्टहेतुमत्ताप्रहविरोधी । नाव्याप्तिरिति । अन्यथा पक्षः साध्यवानिति प्रथमदलस्य व्याप्तिहेवघटिततया तत्र तेषा. मविरोधित्वादव्याप्तिः स्यादेवेति भावानन्वत्राऽनुपसंहारित्वे साध्यव्याप्यावाभावबद्धतुरूपव्या. प्यत्वासिद्धौ चाऽव्याप्तिसम्भवे कथं तन्त्रोक्तमिति वाच्यम् । अनुपसंहारित्वस्य व्यभिचारान्त र्गतत्वायभिचारपदेनैव तलामात् , साध्यतेऽनुमीयते अनेनेति साधनं हेतुतिश्च, साधनं च साधनं च साधने, तयोरप्रसिद्धिरिति व्युत्पत्त्या साधनाऽप्रसिद्धिपदेन व्याप्यत्वासिद्धरपि लाभात् । अथवा गुणीयसंयोगेन बह्नः साधतायां संयोगेन गुणीयवाभावस्य गगनसाध्यक षयतानिरूपितपक्षविशेष्यताकत्व-स्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकावाच्छन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षवि. शेष्यताकत्वैतच्चतुथ्यसम्बन्धेन । हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतायां स्ववै० स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिता- ऽधिकरणविषयतानिरूपित्तवृत्तित्वविषयतानिरूपितत्व-स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिरूपि. तभेदविषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिरूपितवृत्तिस्वविषयतानिरूपिताभावविषयतानिरूपितत्व-स्वावच्छि- नाविषयतानिरूपिताभाषविषयतानिरूपिताधिकरणविवयतानिरूपितवृत्तित्वविषयतानिरूपिताभावविषयतानिरू. पितवान्यतरैतदुभयसम्बन्धेन । सर्वत्र स्व० साध्यतावच्छेदकम् । तेन व्यभिचारिणि व्यातेरप्रसिद्धावपि न बति भ्रमीयनिरूप्यनिरूपकभावापन्नतादृशविषयतायाः प्रसिद्धरिति बोध्यम् । ईदशपरम्परायाः संसर्गवाऽस्वीकारे प्रकारमुद्रया निवेशो यथा--साध्यतावच्छेदकाने ष्ठनिष्ठत्वसम्बन्धा. वच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपिता यावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकता तनिरूपिता या प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छे- दकतानिष्ठावच्छेदकता तनिरूपिता याऽभावनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकता तनिरूपिता याऽधिकरणनिष्ठा. वच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकता तन्निरूपिता वृत्तित्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छदकता तनिरूपिता या. ऽभावनिष्ठावच्छेदकता तन्निरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकता तनिरूपितपक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता याऽनुमितिनिष्ठावच्छेदकता परम्परया तनिरूपकोभूना य निष्ठत्वसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकता तनिरूपितेत्यादिक्रमेण सकलव्याप्ति तत्पर्याप्ति च निवेशयन् अनुमितिपर्यन्तमागत्य साध्यतावच्छेद के प्रत्यागत्य पुनरपि अनुमितिपर्यन्तमागत्य तादृशानुमि- तिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठाव. च्छेदकतानिरूपिता यावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिता तनिरूपकाभाववत्प्रतिबध्यतेत्यादि । अत्रेदं तस्वम् । साध्यस्य, अन्वयव्याप्ती व्यतिरकव्याप्तौ च तद्घटकसाध्याभावीयप्रतियोगितावच्छेदक- तायां हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यत्यत्र निरूपकतावच्छेदकतायां च साध्यतावच्छेदकस्य निधत्वसम्ब- धेनाइन्वयात् , माध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभाववद्धत्तित्वाभावीयप्रतियोगितानिरूपित- परम्परया माध्यतावच्छेदकतामु साध्यतावच्छेदकस्य निष्ठत्वसम्बन्धेन "बहुध्धेकमिति रीत्या" भानम् । यद्यपि उकरीत्या साध्यतावच्छेदकस्य सकृत्रिवेश साध्या प्रसिद्धावपि अव्याप्तिसम्भवात् यत्तु मतं युक्तमेव प्रतिभाति, तथापि "बहुवे कमिति रीत्या" ज्ञानमप्रसिद्धम् , तादृशप्रतीतराकारत्वाऽसम्भवाद अतः किमाकारकपत्तीतिमाक्षिकाभावस्य निवेश इत्यनुपपनिरपि बोध्या।

·सामान्यनिरुक्तिः। वेशायभिचारविरोधयो व्याप्तिः । यहि मव्यभिचारीतिशानदशायामपि द्रव्यत्वादिना धूमादिनिरूपिलव्याप्तीनसम्भवाचदोषतादवस्थ्यमतो शा. तौ साध्यतावच्छकावच्छिन्नीलिवेशाः । বাহিৰহ মহিঃত্বাথ পানাহামজা रकत्वमेव निवश्यम् , एक प्राध्यात्युपादाने साधारण्याऽशुपलहारित्ययोरे. कतराऽसंग्रहप्रसङ्गानित्यने व्यक्तीभविष्यति । . वन्दामाद स्थलेऽवृत्तिगगनस्य वा व्याप्यत्वाऽसिद्धित्वस्वीकर्तृगले व्याप्यत्वालिझिरवावच्छेदेन नाऽव्या. प्तिसम्भावनेति न तदुल्लेख इति ध्येयम् । तत्रापि द्वितीयदलेजांपे । नाव्याप्तिरिति । अन्यथा पक्षः साध्यवान् हेतुमाश्चति प्रहस्य व्यायासविषयकश्वन तयोव्याप्तिः स्यादेवेति भावः। पहिधूमव्यभिचारीति ज्ञानदशायामपि । धुमाभाववृत्तिचिरितिव्य. भिचारनिश्चयदशायामपीत्यर्थः । भानसम्भवादिति । प्रख्यध्याध्यवाहिमानयमिति परा- मर्शसम्भवादित्यर्थः। तदोषतादवस्थ्यमिति। व्यभिचारेऽव्याप्तितादवस्थ्यमित्यर्थः । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नीयत्वनिवेश इति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपित. स्वनिवेश इत्यर्थः । अत्र महानसीयवन्यभावत्वस्य साध्यत्वे प्रतियोगितया वर्हेतुस्थे महानसीयवन्ध भा वस्वाभावववृत्तिवाहिरिति व्यभिचारनिश्चयस्य महानसीयवन्यभावत्ववान् स्वव्याप्यवहिमांश्चेति समूहालम्बनानुमित्याविरोधितया महानसीयवहथभावस्वाभाववत. त्तिवहिरूपव्यभिचारे , एवं वववभावत्ववान् प्रतियोगितया महानसीयवन रित्यत्र बड्डयभावत्वाभावववृत्तिमहानसीयवाहिरिति व्यभिचारनिश्चयस्य वयभावस्ववान् महानसीयवहयभावत्व व्याप्यमहानसीयवहिमांश्चेत्यनुमित्यविशोधितया वह्वधभावत्वाभावव. वृत्तिमहानसीयवहिरूपव्यभिचारे चाऽव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकताया न्यूने तरवार रूपर्याप्ती निवेश्ये। अथ द्वितीयदले साध्यनिरूपितव्यतिरेकव्याप्तिवेत्प्रविष्टा तदा साधारण्येऽव्याप्तिः, साधा रण्यनिश्चयस्य व्यतिरेकच्याप्तिविशिष्टहेतुमत्ताशानाऽविरोधित्वात् , अन्वयव्याप्तिर्यदि प्रविष्टा तदाऽनुपसंहारित्वेऽव्याप्तिः , तनिश्चयस्य अन्वयव्याप्यवत्तापरामाऽविरोधित्वादिसत आह विशिष्योपादायेति । तथा च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेभ्यतानिरूपितसाध्य. तावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालि, अथ च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपिताsन्यव्याप्ति. प्रकारतानिरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारताशालि, ताशव्यतिरेकच्या लिप्रकारतानिरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतज्ञाल्यनुमितिमव्यापकप्र. तिवध्यतेत्यादि निवेशनीयमिति भावः। अथान्वयव्याप्तिव्यतिरेकव्याप्तिद्वयस्य एकत्र द्वय मितिरीत्या हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नाशे प्रवेशेनैव सामञ्जस्ये पृथनिवेशो व्यर्थ इति चेन । अन्वयव्याप्तिव्यतिरेकव्याप्त्युमयाभाववधूमेतिव्यासारति ध्येयम्(१)। (१)नचाऽन्वयव्याप्तिव्यतिरकव्याप्त्यारन्यतरत्वेन निवेशः कथं न कृत इति वाच्यम् । हेतुतावच्छे. दकसामानाधिकरण्येन व्यभिचारेनुपसंहारित्वे चायाले । मट्टाचार्यमते धर्मितावच्छेदकैकदेशव्यापकलाया:

·सटिप्पणटीकासमेता ताशव्याक्षिद्वयप्रकारतानिरूपितहेतुप्रकारतायाः तत्साध्यकतद्धेतुका- नुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारतात्वनाऽनुगमय्य निवेशनं च न सम्भवति, जनकतावच्छेदकप्रकारतावेनेति । एवं च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्य. तानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताशालि अथ च तत्साध्यकतद्धतुकानुमिति- जनकतावच्छेदकप्रकारताशात्यनुमितित्वव्यापकप्रतिवन्यतेत्यादि यथोकलक्षणम् , तेन न बाधायसंग्रहः। स्वरूपासिद्धिस्थले निरुतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतायाः, साधनाऽप्रसिद्धि. स्थले कांचनमयधुमत्वावच्छिनप्रकारताया एव जनकतावच्छेदकतया तयोरपि संग्रहः । अत्र तश्यायकत्वानुपादाने पर्वतो धूमवान् बहेरित्यादौ द्रव्यत्वव्याप्यवद्धिमान् पर्वत इत्याकारक परामर्शाऽव्यवहितोत्तरजायमानानुमितिजनकतावच्छेदकव्याप्तरनुमितिघटकतया तादृशानु. मितिस्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकत्वाभावात् धुमाभाववशिवजथादावव्याः । न च तत्र “साधारण्याइनुपसंहारिवयोरेकतराऽसंप्रहप्रसंगादि त्यनेन स्वयमेवाऽव्याप्तिदास्यत इति वाच्यम् । यादृशस्थले एकबिधव्याप्तिज्ञानादेवाऽनुमितिस्तत्रत्यसाधारण्येऽव्याप्तेः। वस्तुतस्तु गोखवान् अश्वत्वादित्यादौ गोत्ववान् पशुस्वव्याप्याऽश्वत्ववामित्यनुमितेरपि प्रकृतहेतुकानुमितित्वावच्छिन्नजन्य तानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूतप्रकारताशाल्यनुमितिकन धतुं शक्यतया गोत्वाऽसमानाधिकरणाश्वत्वरूपविरोधेऽव्याप्तिवारणाय प्रकृत साध्य कत्वनिवेश इति ध्येयम् । प्रकृतहेतुकत्वानिवेश गोत्ववान् अश्वत्वादित्यत्रैव गोत्वस्याप्य जातिमानित्याकारकारा. मर्शाऽव्यवहितोत्तरजायमानानुमितिजनकतावच्छेदकव्याप्तेरनुमितिघटकतया गोस्ववान् गौरव व्याप्य जातिमानित्यनुमितेगोत्वाऽसमानाधिकरणमश्वत्वमितिनिश्चयस्याऽविरोधितया गोत्वाऽ. समानाधिकरणाश्वत्वरूपविरोधेऽव्याप्तिः स्यादतस्तदुपात्तम् । नत्वेन नवर्णस्य पक्षावे वन्हेः साध्यत्वे उत्तरत्वसम्बन्धेन आवर्णस्य हेतुत्वे "नो वन्हि- मान् आत इत्याकारकानुमितौ" वयभावववृत्तिआरूपसाधारण्येऽव्याप्तिवारणायाऽनुमितित्वनि- वेशः। तथाहि-नो बहिमानित्याकारकोत्तरवसम्बन्धावच्छिनाऽऽत्वावच्छिन्नप्रकारक न. विशेष्यकवाहविषयकशाब्दत्वावच्छिन्नजन्यताया अपि प्रकृतहेतुनिश्चयोत्तरप्रकृतसाध्यविधेय. कत्वावच्छिन्नतया लक्षणघटकत्वेन तानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूतविशिष्टात्वावच्छिन्न प्रकार ताशालिनी नो वन्हिमान् विशिष्टआयश्चिति समूहालम्बनास्मिका वाक्यज्ञानरूपाऽनुमितिस्तद्वि. रोधित्वस्य साधारण्ये विरहात् । न चैतल्लक्षणस्य साकारण्येऽव्याप्तेदास्यमानस्वादिष्टापत्तिरिति वाच्यम् । याशस्थलविशेष व्यतिरेकव्याप्तिवानं कदापि न जातं तनाऽव्याप्तरिति । अथवा- अत्रैव वहसमानाधिकरणआरूपे विरोधेऽध्याप्तिौंध्या । ननु हेतुप्रकारतायास्तस्थाध्यकतखेतुकाऽनुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारतात्वेन निवेशे ता. दशप्रकारतानिरूपितत्वं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतायां निवेशितम् तदपेक्षया , संसर्गाशेऽनङ्गीकारण "अन्यतरत्वेन ब्याप्त नेपच्छेदावच्छेदेन भानविरहात्" सामानाधिकरण्येन व्यातिमत्ता- बुद्धि प्रति च हेतुसायदकसामानाधिकरण्येन व्यभिचारनिश्चयस्या प्रतिबन्धकत्वात् ।

·सामान्यनिरुक्तिः। RUIREMIERRAHINEITHERERABARIHART-5- . 5 साध्याभावववत्तित्वज्ञानदशायां केवलब्यतिरेकव्याप्त्यादिप्रकारकहेतुमत्ता ज्ञानोत्पत्त्या साधारण्यादेस्तादृशप्रकारताशाल्यनुमितिसामान्याविरोधि. स्वाभावात् । तत्पक्षकतत्साध्य कृतद्धेनु कानुमितिजनकतावन्मुछेदकीभूतविशेष्यसाशास्यनुमितत्याशय कथं न निवेशितम् , प्रकारतानिरूपितेति नि पितत्वो शालिवोन लाववादिति चेनछ । यत्वाध्य कानुामेतिनियतकत्रैव पक्षे भवति त्र जन्यतावच्छेदककोटी पक्षनिवेशत्याऽ. नावश्यकतया तादृशांकुरे तत्पक्षकत्वावच्छिमजन्यत्वाऽप्रसिद्धः । न च ताशस्थले तत्पक्षक. त्वं न देयमिति वाच्यम्। एकोक्त्या लक्षणस्यैवाऽमितत्वादिति । प्रतिरक्षकेयुक्तावपि निरू पकत्वप्रवेशाद्विशेषो नास्ति पदार्थशाम्यादिति। न सम्भवतीति । अयमभिप्रायः । पक्ष. तावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितमाध्यतावच्छेदकाजच्छिन्न प्रकारताशालिप्रकृतहेतुकापरा. मौत्तरानुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिवपितजनकतावच्छेदको मूलपक्षतावच्छेचकीचारिछनावशे. ध्यतानिरूपितप्रकारत्वावैच्छिन्नविशेष्यतानिमितप्रकारताखेल सकलव्याप्तिप्रकारता अनुगमध्य तादृशप्रकारतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहेतु ताबछेदकावच्छिन्नविशेष्यत्याव च्छिन्न प्रकारतानिकापतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताकानुमितिस्वध्यापकल(१) निवेशनं न सम्भवति, साधारण्यानुपसंहारित्वयारसंग्रहप्रसङ्गात् । ताशप्रचारतानिज्ञपितपक्षतावच्छेद. कावच्छिन्नविशेष्यताकत्वस्य प्रत्येकच्याप्तिविशिष्टहेतुवशिष्टयावगाहिलाने एव सत्येन परस्पर ताशप्रतिवध्यतायाः तादृशानुमितित्वब्यापकत्वाभावादिति । अमुमेवार्थ मनधि निधायाऽऽह साध्याभाववत्तित्ववानदशायामिति । साधारण्यनिश्चयदशायामित्यर्थः केवलव्यतिरेकव्याप्त्यादिप्रकारकहेतुमत्ताज्ञानोत्पत्त्येति व्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुमानिति परामर्शोत्पत्येत्यर्थः । तस्याऽनुपसंहारित्वनि- क्षयप्रतिबध्यत्वादिति भावः । तादृशेति। व्यतिरेकव्याप्त्यादिप्रकार कहेस्वित्यर्थः । तथाच साधारण्येऽव्याप्तिरित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अनुपसंहारित्वनिश्चयदशायां केवलाऽन्वयध्या. प्तिप्रकारकहेतुमत्ताज्ञानोत्पत्याऽनुपसंहारित्वादेस्तादृशप्रकारताशाल्यनुमितिसामान्यविरोधित्वा- भावादित्यपि वोध्यम् । ननु प्रकृतहेतुमत्तानिश्चयोसरप्रकृतपक्षसाध्यकानुमितित्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपिता या जनकता तनिरूपितमुख्यविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता या निरूपितत्वसम्बन्धावच्छि, नप्रकारस्वनिष्ठाऽवच्छेदकता तनिरूपिता यावच्छेद्यत्वसम्बन्धावछिन्नविशेष्यत्वनिष्ठावच्छे. दकता तन्निरूपितनिरूपितरवसम्मन्धावच्छिन्न प्रकारतात्वावच्छिन्न अवच्छे इकताश्रयप्रका. रतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणं यत्किंचिद्रूपं तदवच्छिन्न प्रकारतानिरूपितहेतुतावच्छेदकाद- 10 साध्याभाच. । (१) अनुगमस्तु-प्रकृतहेतुमत्तानिश्चयोतरप्रकृतपक्षलाध्यकानुमितित्वावच्छिन्नकार्यताशिशिष्टानुमिति- वप्रतिबध्यतेत्यादि । अनुमिली कार्यला. स्वाश्रयत्व-स्वनिरूपित्तकारणताच्छदकाभूतपक्षतावच्छेदकाय. च्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरूपितहेतुप्रकारत्वावविन्नविशेष्यतानिरूपिसप्रकारतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रका- रतानिरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नाकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावछिन्नविशेष्यताक- खोभयसम्बन्धेनति ।

·सटिप्पणटीकासमेता च्छिम(१)विशेष्यत्वावच्छेप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यताशालिनी, . (१) अत्र विशेष्यताया हेतुतावच्छेदकावच्छिनत्वमनिषेश्य प्रकारतायां तत्रिवशे पर्वतो धह्निमान काञ्च नमयधूमादित्यादौ साधनाप्रसिद्धावव्याहिस्तत्र पर्वतो वह्निमान् वह्निव्यायधूमवानित्यनुमिनावपि काञ्चनमयत्वा वगाहिपरामर्श निरूपित कार्यताया निरुतसम्बन्धेन सस्वात् विशेष्यतायां तन्निवेशे पर्याप्तिनिवेशानाव्याप्तिः । तत्प्रकारश्व-प्रकृतहतुनावच्छेदकतावावच्छिन्नपतियोगिताक पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मवृत्तिावशेष्यतास्वाद. च्छिन्नेत्यादि तादृशधर्मवृत्तित्वं च स्वनिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकाल - सम्बन्धन। तथाच काञ्चनयत्वबगाहिसमृहालम्बनानुमितिनिरूपितपक्षविशेषणतापन हेतुविशेष्यताच तादृशका. चनमयत्वधूमत्वगतहिवरूपधर्मवृत्तिः। प्रकारतावच्छेदकतापर्याप्तिस्तु न निवशयितुं शक्यते पक्षविशेष्यतानि- रूपितहेतुप्रकारताय हेतुतावच्छेदकव्याप्स्योरेवावच्छेदकत्वात । न्यूनवारकपर्यातिनिवेशे पर्वतो महानीयवाद- मान् धूमादित्यत्र व्यभिचारिण्यव्यातिः, तम परामर्शनिरूपित कार्यतायाः पर्वतो महानसीयवातिमान् तादशव. निव्यायधूमवानित्यनुमितावपि सत्वात् तत्र महानतीयवयभावव वृत्तिधूम इति व्यभिचारनिश्चयस्याप्रति बन्धकत्वात अत्र “पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न"मुख्यविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वानुपादाने यत्राऽभावस्य पक्ष ता प्रतियोगित्तया महानसीयवः साध्यता तत्सम्बन्धेन वतुता तत्र व्यभिचारेऽव्याप्तिः । स्वनिरूपितका- रणतावच्छेदकीपूतहेतुलावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतापदेन महाननीयवह्नयभाव वत्तिवाहिमानभाव इति पराम- शीयमहानसीयवद्विषकारताया अपि धारणसम्भवेन तनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानि रूपितप्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावच्छेदकलाश्रयमहानसीयत्वत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहे. तुतावच्छेदकीभूतवाहित्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छेयाप्रकारतानिरूपित्तपक्षतावच्छेदकीभूनाभावत्वावच्छिन्नविशेष्य. ताकत्वस्वाश्रयत्वोभय सम्बन्धन तादृशकार्यताविशिष्टत्वस्य प्रतियोगितया महानसीयवद्विमानभाव इति ज्ञाने- ऽपि सत्त्याव , तत्र साधारण्य प्रतिबन्धकताया असत्त्वात् । एवं मुख्यत्वानिवेशेऽपि साध्यामावनिष्ठ (गोणीय) विशेष्यतामादायानयव सस्या स एव दोषः स्यात् अतस्तनिवेशः। नच तथापि कार्यतायाः प्रत्येकमननुगत धेन तादृशकार्यतापदेन धूमव्याप्यवह्निघटव्याप्यवद्धिमान् पर्वत इत्येकार द्वयामितिरीस्या परामशीव्यवहितोत्तरत्वावच्छिन्न कार्यतायाः ग्रहण सम्भवेन तद्विशिष्टत्वस्य घटव्या- बदतिमान् पर्वतो धूनवान् इति ज्ञानेऽपि सत्त्वेन तत्र व्यापकताहानिरिति धूमयान् वढेरित्यादौ व्यभिचारा. साहः । तादृशकार्यतावैशिष्टयस्य स्वाश्रयत्व-स्वनिरूपितकारणतावच्छेदकीभूतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमु. ख्यविशेष्यताया ऐक्येन तत्तनिरूपितप्रकारत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितघटव्यातिपकारतावच्छेदकीभूतधर्मा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितवाद्वित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षविशेष्यताकत्वोभय सम्बन्धन तादृशग्रहे सवा- दिति वाच्यम् । स्वनिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपितत्वसम्ब. धावच्छिन्न हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नपकारस्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेद्यत्व सम्बन्धावच्छिन्ना- वच्छेदकतानिरूपितप्रकारत्वनिष्ठनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्प्रकारतावच्छेदकतापर्याप्स्यधिकर- णधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहतुनावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छेयप्रकारतानिरूपितपक्षनिष्ठविशेष्यता- कत्वघटितोमयसम्बन्धेनोगमात् । केवल घटान्वयव्याप्तिविशिष्टहेतुप्रकारतायाः तादृशकार्यतानिरूपितकार. णतानवच्छेदकत्वात् । एकत्र द्वयमिति रीत्या ज्ञानस्मादाय न दोषः । न चानुगतरूपेण कार्यकारणभावानुरोधेन हेतुताबच्छेदकमनिवेश्य व्याप्त्यवच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञान- त्वेन कारणतामते स्वनिरूपित्तकारणतावच्छेदककोटी हेतुप्रकारतानिवेशासम्भवेन तादृशसम्बन्धाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । प्रयोजनविरहेण हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशात , तादृशव्यातित्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित. हेतुतावच्छेदकोपलक्षितवृत्तिविशेष्यत्वावच्छेद्यप्रकारतानिरूपितपक्षविशेष्यताकत्वस्य सम्बन्धघटकत्वेन साध्यव्याप्यहेत्वन्तरवान् पक्षःसाध्यवान् इति ज्ञानधारणासम्भवेन व्यभिचारादावव्याप्त्यभाषादिति । न च साधारणग्रन्थे साध्याभावववृत्तित्वसाध्यसामानाधिकरण्योभयाभाववद्धतोरपि व्यभिचारत्वाभि- धानेन तत्राच्यातिः । तथाहि साध्याभावववृत्तित्वमाध्यमामानाधिकरण्यवद्धेतुमान्पक्ष इत्येकत्र यमिति ..

·सामान्यनिरूक्तिः। अथ च पक्ष साध्यवैशिष्टयावगाहिनी याऽनुमितिस्तस्वचापकत्वस्य प्रतिबध्यतायो निवेशेनैव साधारण्याऽनुपसंहारित्वयोः साहसम्भवे प्रत्येकविषयकत्वेन समूहालम्बनानुमितित्वच्याप. कस्वस्थ प्रतिबध्यतायां निबेशनमयुक्तम् । तथाच प्रकृतहेतुमत्तानिश्चयोत्तरप्रकृतपक्षसाध्यका. नुमितिस्वावच्छिन्न कार्यतालिशिष्टत्वं प्रतिबध्यतायां निदेशनीयम् । वै० स्वविशिश्नइत्वव्या पकत्वसम्बन्धेन । प्रहे स्व० स्वाश्रयत्व स्वनिरूपितकारणतानिरूपितमुख्यविशेष्यत्वनिष्ठा. बच्छेदकतानिरूपितरकारत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविशेष्याचनिष्ठापच्छेदकतानिरूपितप्रकार. . -- रोत्या हेनवंशे तदुभयावगाहिज्ञानस्य कारणतया तादृशव्याभिचारप्रहप्रतिबध्यपरामर्शनिरूपितकार्यतानिरू. पितकारणतानिरूपितपक्षनिष्ठमुख्यविशेष्यतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तप्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तविशे. নিস্থাবন্ধানিকাথাকাটা- গুস্বাদমাধান" বালিংথ জামা- पदवृत्तित्वत्वे साध्यसामानाधिकरण्यत्वेऽपि च सस्वाद , सत्प्रत्येकावच्छिन्नप्रकारताविरूपितहेतुनिष्ठविशेष्य. स्वावच्छेधमकारतानिरूपितपक्षविशेष्यताकत्व स्वाश्रयत्वोमयसम्बन्धेन ताशकार्यतायाः साध्याभाववदः तिहतमान् पसः साध्यवान् । साध्यवान् , साध्यसामानाधिकरण्यबद्धेतुमान् पक्षः साध्यवानिति विशुद्ध लजाने सत्यात व्यापकताभङ्गन सादृशकार्यताविशिष्टत्वविरहादिति वाच्यम् । स्वनिरूपितकारणता- निरूापतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यावशेष्यस्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तप्रकारत्वनिष्ठावच्छदेकतानिरूपितवि. शष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितमकारत्वनिष्ठावच्छेदकतावलकारतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्या- प्त्यनुयोगितावच्छेदकं यन्वं तद्रूपवृत्तिा हेतुत्तावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यता तदवच्छचपकारतानिरूपि. तपक्षनिष्ठविशेष्यताकत्वं द्वितीयसम्बन्धः । रूपवृत्तिन्वं च विशेष्यतायां स्वनिष्ठनिरूप्यतानिरूपितनिरूप- कतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । तादशावच्छेदकलात्वावच्छि अप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य साध्याभावववृत्तित्ववसाध्यसामानाधिकरण्यत्वप्रकारतात. गतसमुदाये सत्त्वेन तात्तविशेष्यता न केवलसाध्याभावववृत्तिनाथावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यता किन्तु साध्याभाववदवृत्तित्वत्थसाध्यसामानाधिकरण्यत्वरूपप्रत्येकधर्मावाच्छाप्रकारताहयनिरूपितविशेष्यत्तदै तादृशकार्यताविशिष्टत्वं न विशृङ्खलपरामर्शानुमिती, अपि तु एकत्र यमसिरीस्यैवेत्यव्यातिविरहात । एतादृशपरम्परायाः संसर्गस्वास्वीकारे तु प्रकारमुद्यानिवेशो यथा-प्रकृतपक्षसाध्यहेतु कानुमितित्वाव. च्छिन्नकार्यतावसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मनिष्ठनिपच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपककार्यतानिष्ठावच्छेदकतानिरू- पककारणतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकपश्चतापच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदक. বাণিৰূপাইনবকলানিভাতানিকক্ষবিহীধাৰাষনানাৰঞ্জনানন কাহানাখনানিষ্টালিকাশক্ষিতবিনিম্নলা লিঙ্কাৰকলৰণৰূপাহানিস্থানালিস্থানানকাবালাইনানিয়া दकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकपकारत्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठापच्छेदकतानिरूपक"निरूपितधनिष्ठावच्छेदकला- निष्ठावच्छेदकतानिरूपकीभूता या, (निरूपिका सती) अवच्छेदकतापनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकीभूता या प्रति- योगिता तनिरूपकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मनिष्ठावच्छदकतानिरूपकानुयोगितानिरूरकपर्यातिनिरूपिता- वच्छेदकतावावाच्छन्नप्रतियोगितानिरूपितनिरूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदकतानि रूपितनिरूप्यतानिष्ठापच्छेदकतानिरूपिताऽऽधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताश्रयप्रकृतहेतुनावच्छेदकाव. च्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता या प्रकृतपक्षतापच्छेदकावच्छिन्ना विशेष्यता तच्छालिप्रकृतसाध्य. तावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित्तप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशााल्यऽनुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगिः तावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभाषः प्रतिबध्यतायां निवेशनीय इति चेन्न । साध्याभाषपदवृत्तिवरूपन्याप्त्यवगाहिनानालिङ्गपरामर्शानी हेतुतावच्छेदकमानिधेश्यैकरूपेण कारणता. मतेऽप्रामाण्यज्ञानानामनुगतरूपेणोजकतया पक्षमाध्यादिविषयताना कार्यतावच्छेदकत्वानावश्यकतयाऽस- म्भवापत्तेरिति दिक। " ·স্বপিন্ধান 40 অগ্রাধিকাহাৰিখলুমাম কাইছনাজাম্বি- विषयकत्वमात्रस्य वा निवेशे स्वरूपासिद्धावव्याप्तिः, अतः पक्षांशे ता. হত্যাহাছনাবন্ধাঙ্কিান্ধললিহাঃ হায় না ভাষায়মকান্না লিজ বাবাঘগুহ মাঝাষণালু हृद इति शानस्य द्रध्यत्वादिना हेतुमत्ताज्ञानाऽविरोधित्वान्न , साधारण्या. स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकताश्रयधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित्तविशेष्यस्वावच्छेद्यहेतु. तावच्छेदकावाच्छभप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताकत्वोमयसम्बन्धेन, त. थाचाऽन्वयम्वाप्स्यवगाहिपरामर्शाऽध्यवाहितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्चजन्यतामादाय, एवं व्य. विरकपरामशीऽव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नजन्यवामादाय, साधारण्यप्रतिवध्यतायां अनुः पसंहारत्वप्रतिबध्यतायां च तादृशानुमितित्वव्यापकत्वयाऽक्षततया एकामेको कार्यतामादाय साधारण्यानुपसंहारिवयोलक्षणसमन्वय इति चेत् । अत्र केचित् हृदो वाहमान धुमादित्यादी वह्नयभाववद्हदेऽतिध्याप्रकारस्यिा वार. णाम्भवात् । सिद्धान्त तु साध्यव्याप्यो हेतुः हेतुमाम्पक्षः साध्यवानिति त्रिखण्डाकारानुः मितरेव लक्षणघटकतया नोक्तदोषशत्याहुः । वस्तुतस्तु साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्त्यवगााइनानालिङ्गपरामर्शाणा हेतुनावच्छेदक- मनिवेश्यकरूपण कारणसामते अप्रामाण्यज्ञानानामनुगतरूपेणोत्तेजकतया पक्षमाध्याविषय. तयोः कार्यतावच्छेदकरवानाकान्ततयाऽसम्भवापत्तरिति । अवच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धाव. च्छिमसाध्यतावच्छेदकनिष्ठप्रकारतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नविशेष्यतारितधर्मस्यैव जन. कतारच्छेदकतया तपतिधर्मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावद्विषयताशालिमहत्वस्य साध्यतावच्छेदकवदभाववदवृत्तिहेतुमानिति ज्ञानसाधारणतया द्वादशग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यता. निरूपित प्रतिवन्धकरवस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वसंवन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकमेय. स्वाभाववदभावविषयकनिश्चयेऽसत्वान्मेयत्वाभाववदभावरूपव्याप्यत्वासिद्धावब्याप्तरित्यस्मद् गुरुचरणा:। ध्यातिविशिष्टविषयकत्वमात्रस्यति । मात्रपदेन हेतुप्रकारकत्वस्य पक्षविशेष्य. कत्वस्य च व्यवच्छेदः । द्वितीयमात्रपदेन पक्षविशेष्यकत्वस्य व्यवच्छेदः । निवेशे इति । साध्यव्याध्यप्रकारकत्वस्य साध्यव्याप्यहेतुप्रकारकत्वस्य वा निवेशे इत्यर्थः। स्वरूपाऽसि. दावच्यातिरिति । धुमाभाववान् हद इति स्वरूपासिद्धिानश्वयप्रतिबध्यतायाः साध्यव्या. प्यवान् , साध्यव्याप्यहेतुमान् वेति समुहालम्बनानुमितित्वाव्यापकत्वात् । अत:-अव्या- तेः। न च पूर्वमेव पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकत्वब्यावृत्तेरुतत्वापानरुक्त्यमिति था. च्यम् । पूर्व हेतुप्रकारतापक्षविशेष्यतयोनिरूप्यनिरूपकभावाऽप्रदर्शनेन तदनिवेशे इदानी दोषप्रदर्शनान पौनरुक्त्यम् । ननु निरूप्यनिरूपकभावापनहेतुनिष्ठप्रकारवपक्षनिष्ठविशेष्य. तयोनिवेशेनैव निर्वाह किं हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशेनत्यत आह-पक्षांशे इति । मात्रपदेन हेतुतावच्छेदकावीच्छमत्वव्यपदेशः। तदोषतादवस्थ्यमिति । स्वरूपासि. दावव्याप्तितादवस्थ्यमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह धूमाभाववानिति । ज्ञानस्य-निश्चयस्ये. .

·सामान्यनिरुक्ति। c . धव्याप्तिश्च, वन्हित्वावच्छिन्ने धूमाभाववहात्तत्वग्रहस्य धूमादिव्याप्तिवि. शिष्टतयक्तिस्वावच्छिन्नप्रकारकशानाऽविरोधित्वादतो हेतुतावच्छेदकाय. छिन्नत्वनिवेशः । पक्षाशे साध्यादिप्रकारकस्य संस्कारादेः, आहार्यचा. नादेश्च बाधादिज्ञानाऽप्रतिबध्यस्वादसंभव इत्यतस्तादृशानुमितित्वज्या पकतानिवेशः। साध्यव्याप्यहेतुधर्मितावच्छेदककसाध्यवत्ताज्ञानस्यैव साध्यज्याप्यः हेतुमापक्षा साध्यवानित्याकारकतया तादृशाकारलिखनस्वरसात्ताश. त्यर्थः । द्रव्यत्वादिनेति किश्चिद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतोपादानेऽपि दोषं वक्तुम् । अविरो. धित्वादिति । वहिव्याप्यद्रव्यवानिति ज्ञानाऽविरोधित्वारियर्थः । हेतुतावच्छेदकानवेशेऽपि व्याप्तिर्मितावच्छेदकतया तदनिवेशे आह-साधारण्याद्यव्यातिश्चेति । वह्नित्वावच्छिन्ने धूमाभाववत्तित्वग्रहस्येति। धूमाभाववत्तिर्वविरितिनिधयस्येत्यर्थः । अविरोधित्वा दिति। धुमव्याप्यतव्यक्तिमानितिज्ञानाऽविरोधित्वादित्यर्थः । हेतुतावच्छेदकावच्छि. नवनिवेश इति । वड्यभावो वलयभावत्ववान् प्रतियोगितया महानसीयवहेरित्यत्र वहथमावो वहृयभावस्ववान तथाप्यवहिमविस्यनुमितिमादाय महानायवथभाववद्वलय. भावरूपस्वरूपासिदौ, एवं महानसीयवहथमावो महानसीयवधभावत्ववान् प्रतियोगितया वहेरित्यत्र महानसीयवहषभावो महानसीयवहधभावत्ववान् तथाप्यमहानसीयवाहिश्चित्य नुमितिमादाय वलयभाववन्महानसीयवहयभावरूपस्वरूपासिद्धी चाऽव्याप्तिवारणाय न्यूनेत. रवारकपर्याप्ती निवेश्ये । अत्र साध्यहेतुप्रकारतायां साध्यताहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्वं, पक्षतावच्छेद निष्ठावच्छेदकत्वादौ तदवच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वमपि निवेशनीयम् , प्रयोजनम्तृह्यम् । ज्ञानत्वनिवेशेऽप्याह आहार्येति । आहार्यत्वं च स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदककस्वप्रका रकज्ञानत्वम् , आहार्यज्ञानं च प्रत्यक्षरूपं भवति, तच्च विपरीतवानाऽविरोधि, बाधकाली. नेच्छाजन्यत्वात् , तथाच बाधादिनिश्चयप्रतिबध्यतायास्तादशसमूहालम्बनज्ञानत्वाऽव्यापक स्वादसम्भववारणायाऽनुमितित्वनिवेश इति भावः । ननु पक्षतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकत्वविरहादेव वायभाववान् हृदो वह्निमानित्याहार्यब्युदाससम्भवे किमनुमितित्वनिवेशेनेति चेदत्र केचित्-पर्याप्तरप्रा. माणिकतया पक्षतावच्छेदकताव्यापकावच्छेदकताकत्वं निषेशनीयम् , तथाचाऽऽहार्यव्युद। सार्थ तन्निवेशस्याऽवश्यकत्वात् । एवं साध्यतावच्छेदकताव्यापकाऽवच्छेदकताकत्वमेव निवे. श्यमित्याहुः। वस्तुतस्तु पर्याप्तः प्रामाणिकत्वेऽपि हुदो वह्निमान् वहिव्यभिचारिवहिव्याप्यद्रव्यांचा त्याहार्यवारणार्थमेवाऽनुमितित्वनिवेशः। व्याप्तिधटकतावच्छेदकाऽधिकरणत्वादिना पदार्थाः न्तरसाधारण्या एव निरूप्यनिरूपकमावापन्नविषयताया एव निवेश्यतया पर्याप्तिनिवेशाऽसम्भ. वात् ,प्रयोजनविरहाचेति ध्येयम् । पक्षः साध्यवान् साध्यव्याप्यतुमश्चेितिसमूहालम्बनानुमितिपरतया माध्यव्याप्यहेतुमा. पक्षः साध्यवानिति दीधितिप्रथव्याख्याने स्वरसमाह साध्यव्याप्येति । ताहशा. . . S ·सटिप्पणटीकासमेता हेतुविशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नम- कारकाऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यत्वस्य लक्षण घटकत्वोपगमे पर्वतत्वा. वच्छेदेन वढे साध्यत्वे तत्सामानाधिकरण्येन साध्याभावादेरदोषत्वप्र. सङ्गः । सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिबाधादिशानस्य शुद्धपर्वतत्वावच्छे. देन वन्ह्यादिज्ञानं प्रत्येव प्रतिबन्धकतया धूमविशिष्टपर्वतस्वावच्छिन्नधार्मि- कवन्ह्यादिशानाऽप्रतिबन्धकत्वादिति तदुपेक्षितम् । न च विशेष्यतावच्छेदककोटौ धूमादेरधिकस्य भानेऽपि शुद्धपर्वतत्वा. वच्छिन्न संयोगादेयंत्र संलगता तत्र पर्वत्व सामानाधिकरण्येन वन्यभा. वादिक्षानस्य प्रतिबन्धकत्वमावश्यकम् , तादृशानुमितेरपि शुद्धपर्वतत्वा- चुच्छेदेन वन्ह्याधवगाहित्वादिति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन वि: कारैति । साध्यव्याप्यहेतु मान्पक्षः साध्यवानित्याकारेत्यर्थः । समूहालम्बनामिप्रायकत्वे चकारोऽपेक्षितः स्यात् , अतो ज्ञायते विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिपरत्वमिति भावः(१) । तत्यामानाधिकरण्येन-पर्वतस्वसामानाधिकरण्येन । साध्याभावादे:-बहथभावा. देः। अदोषस्वप्रसङ्ग इति । तथाचाऽवच्छेदावच्छेदेन साध्यतास्थले सामानाधिकरण्येन बाधेऽव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-सामानाधिकरण्यमात्रेति । एक्कारव्यवच्छेद्य माह धूमविशिष्टेति । तदुपेक्षितमिति । विशिष्टपैशिष्ट्यावाहिपरत्वमुपेक्षितमित्यर्थः। सामानाधिकरण्येन बाधेऽप्तिनास्तीत्याशङ्कते नचेति । शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नसं- योगादेयंत्र संसर्गता तत्र विशेष्यतावच्छेदककोटौ धूमादेरषिकस्य भानेऽपि पर्वतस्वसामा. नाधिकरण्येन वन्यभावादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वमावश्यकमिति योजना । शुद्धपर्वतत्वा. वच्छिन्नसंयोगादेरिति । पर्वकत्वब्यापकवातिप्रतियोगिकसंयोगस्येत्यर्थः । यत्र-वहि. व्याप्यधुमवान्पर्वतो वहिमानिति ज्ञाने । संसर्गतेति । इदं चाऽवच्छेदाऽवच्छेदन बुद्धि- स्वप्रदर्शनार्थम् । आवश्यकमिति । तथाच शुद्धपर्वतत्वव्यापकवहिप्रतियोगि- कसंयोगन व साध्यतास्थले शुद्धस्वरूपसम्बन्धेन वन्यभाववत्ताज्ञानस्य वहिव्याप्यधूम. विशिष्टपर्वतत्वमितावच्छेदककवहिमत्ताबुद्धिं प्रत्यपि प्रतिबन्धकवं संभवतीत्यर्थः । ननु विशिष्टपर्वतस्वधर्मितावच्छेदककानुमिति प्रति सामानाधिकरण्यमात्रावाहिवाघज्ञानस्य कथं प्रतिबन्धकरवं तस्याऽवच्छेदावच्छेदेनाऽनुमितावर प्रतिबन्धकत्वादिस्यत आह-तादृशानु. मितेरपीति । वहिव्याप्यधुमवान्पर्वतो वहिमानित्यनुमितेरपत्यिर्थः । वन्ह्याद्यवगा. हित्वादिति । ताइशविशिष्टधर्मितावच्छेदककानुमितेः विशेष्यतावच्छेदकीभूतपर्वतत्वांशे ताशधूमरूपाधिकावगाहिरवेऽपि शुद्धपर्वतस्वव्यापकवहिप्रतियोगिकसंयोगेन वन्ह्याद्यवगाहि. वादित्यर्थः। तथाच ताशानुमितेरपि अवच्छेदावच्छेदेन बुद्धित्वाकान्ततया तत्र शुद्धस्वरू- (१) यन्तु साध्ववपक्षे हेतुमत्वमनभिधाय हेतमपक्षे माध्याभिधानेन समूहालम्वनाभिप्रायकत्वं ना स्तीति । तन्त्र, साध्यवान्पयो हेतुमानित्यभिधाने भागासिद्धावव्याप्तेः, एकदेशब्यापकत्वावच्छिन्नमर्गताया वक्ष्यमाणरीत्याप्रामाणिकत्वात् ।

·सामान्यनिरूक्तिः। शिष्टबुद्धौ धर्मितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वमेव संसगौशे भासते न तु तदेकदेशावच्छिन्नत्वमपि, तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित. तदेकदेशव्यापकत्वावच्छिन्नसंलगताया अप्रामाणिकत्वात् । अथ लिङ्गोपधानमते हेतोः सर्वत्रैध धर्मितावच्छेदकतया भानासाह पसम्बन्धेन वन्यभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया सामानाधिकरण्येन बन्ह्यभावपर्वते नाब्याप्तिरिति भावः। धर्मितावच्छेदकतापर्याप्त्याधिकरणधर्मानच्छिन्नत्वमिति । तथाच धर्मि तावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तिविशेष्यताव्यापक रूपवृत्तिविशेष्यताव्यापकत्वमेव संसर्गाशे भासते इत्यर्थः । विशेष्यतायाँ रूपवृत्तित्वं च स्वावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकलसम्बन्धेनेति। संसर्गाशे भासते इति । न च मानाभावः, तदवच्छेदेन तद्वानियुक्ती अवच्छिन्नत्वसम्बन्धेनोद्दे. श्यतावच्छेदकस्य संसर्गाशे पारतन्त्र्येणाऽन्वयो भवति, अवच्छिन्नत्वं च तत्प्रतियोगिकत्वम् , तथाच यत्रोद्देश्यतावच्छेदकद्वयं, तत्रैकस्यावच्छिनत्वसम्बन्धेऽन्वयो भवति नान्यस्येति नियामकालाभादप्रामाणिकत्वमुक्तम् , नियमे गौरवावक्ष्यमाणवाधकाच्च । अतएवाऽवच्छे. दकावच्छदेन विशिधबुद्धौ उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं विधेये विधेयसंसर्ग वा भासते इत्यौत्सर्गिकी प्रतीतिरिति ध्येयम् । एवकारव्य बच्छेद्यमाह नस्विति । तत्र हेतुमाह- अप्रामाणिकत्वादिति । न च तदेकदेशव्यापकत्वावच्छिन्नसंसर्गताया: प्रामाणि. कत्ले को दोष इति वाच्यम्। द्रव्यं वहिमद् धुमादित्यादौ वहिव्याप्यधूमवद् द्रव्यं वहिमदि. स्यत्र एकदेशव्यापकत्वस्वीकारे प्रतीतेभ्रमत्वापत्तेः । न च लिओपहितलैङ्गिकभानवादिमते ताशस्थले प्रतीतेधमत्वापत्तिरिति वाच्यम् । ताशस्थले तन्मते बाधस्वीकारात् । अत्र च नीलभूत घटाभाववदिति निर्णयदशायां रक्तभूतलं घटवदिति ज्ञानानुदयप्रसङ्गः, एक- देशव्यापकत्वावच्छिन्नविषयतास्वीकारेण तस्य भूतलवावच्छेदेन घटाभाववत्ताज्ञानसमशील. स्वादिति बाधकमध्यवयम्(१)। अत्र चोक्तवाधक्कादन्यत्र तथानभ्युपगमेऽपि लिङ्गोपधानमते परामर्शस्य यदवच्छेदेन हेतुमत्तावाहित्वमनुमितेरपि एकदेशीभूतपर्वतत्वाविधर्मितावच्छेदकावच्छेदेन साध्यवत्त्वा. वगाहित्वमावश्यकमित्याशङ्कते अथेति । लिङ्गोपधानमते इति । अनुमितो लिङ्गविष. (१) एवं तादृशसंसर्गतायाः प्रामाणिकल्वे नीलपर्वतविशेषियकायर्या पर्वतविशेध्यिकायां चाऽनुमिती पर्वतत्वावच्छेयत्वस्य स्वीकरणीयतया पर्वतत्वावच्छेदेनाऽनुमितिस्थले एव पृथक् २ कार्यकारणभावकल्प- नस्याऽऽवश्यकतया गौरवमपि वाधकम् । सिद्धान्ते तु पक्षतावच्छेदकभेदेन कार्यकारणभावभेदस्यावच्छेदक- वेऽवि पर्वतत्वावच्छेदेनाऽनुमिति प्रति एकाधिकार्यकारणभावेनवोपपत्तिरिति ध्येयम् । न च तदेकदेशव्यापकत्वावच्छिन्नसंसर्गत्वा स्वीकारे यत्र पर्वतत्वावच्छेदेन बम्हः साध्यता तत्र धम्हिा व्याप्यवत्पर्वतविषयकत्वे लाघवामिति जाघवज्ञानानन्तरं “अवच्छेदावच्छेन परामर्शशात" वन्हिव्याप्यधूम- वान्पर्वतो वन्दिमानित्यनुमितिः तत्र सामानाधिकरण्येन वन्यभाववत्तानिश्चयस्याऽप्रतिबन्धकस्यात्तस्य बाध. त्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । विशेष्यांचे लाघवज्ञाने प्रमाणामावात् । .

·सटिप्पणटीकासमेता । शसंसर्गताभ्युपगम आवश्यकः, अन्यथा शुद्धपर्वतत्वावच्छेदेन हेतुमचा. यकस्ववादिमते इत्यर्थः । वहिव्यायधूमवान् पर्वतो वहिमानित्यनुमितिस्वीकर्तउदयनाचार्य मते(१)इति यावत् । हेतोः-धूमादेः । धर्मितावच्छेदकतया भानादिति। "ई. हिव्याप्य"धुमवान्पर्वतो वचिमानित्यनुमितेः साकारादिति भावः । तादृशसंलगताभ्यु: पगम इति । एकदेशव्यापकत्वावच्छिन्नसंसर्गताभ्युपगम इत्यर्थः। अन्यथा-एकदेशव्या. (१) आचार्याणामयमाशयः-पर्वतधर्मिकवन्ह्यनुमिती वन्हि व्याप्यधूमवत्ता निश्चयत्वेन पन्हिव्यायालोक. त्तानिश्चयत्वेन च कारणत्वम्, तथाच सति परस्परजन्याऽतुमितो व्यभिचारः, अतो वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्यत इति परामर्शाऽव्यवहितोत्तर जायमानपर्वतधर्मिकवना नुमिति प्रति वन्दिव्याप्यधुमवान्पर्वत इति निश्चयः कारणम्, एवं वहिव्याप्यालोकवार पर्वत इति परामर्शाऽव्यवहितोत्तरजायमानपर्वतधर्मिकवह्यनुमिती वन्हिव्याप्याs. लोकवानपर्वत इति निश्चयः कारणामतिरीत्या कार्यतावच्छदेककोटायव्यवहितोचरत्वं निवेश्यामिति चिन्तामणिकृ. न्मते गौरवमतो बन्हिव्यायधूमवान् पर्वतोवन्हिमान, वन्दिव्याप्याऽऽलोकवान् पर्वतो वन्हिमानित्येवाऽनमिति- रङ्गगक्रियते आचार्य एवं च वन्हिव्यायधमविशिष्टपर्वतधर्मिकवानुमिता पन्हिन्याप्यधुमवत्तानिश्चयः कारण- मिति पृथक् पृथगव कार्यकारणभा(१)वा तथाचाऽनुमितेः साध्यव्याप्यहेतुप्रकारकत्वं प्रकल्प्य व्यभिचारव.र. णस्येवोचित्तवादिति। तथाच धमव्यापकवन्हिसमानाधिकरणधमत्रकारतानिरूपिता या पर्वतत्त्वावच्छिन्नविशेष्यता तदवच्छिन्ना मा वन्हिव्याप्यधमपर्वतत्वतदुभयधर्मावच्छिन्नविशेष्यता तन्निरूपितवन्हित्वावच्छिन्नविधयेताकानुमितित्वाव. च्छिन्नं प्रति पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकधूमवत्तानिश्चयत्वेन कारणत्यम् , एवं साध्यनिरूपितष्यतिरेकव्यातिवि. शिष्ठहेतुमत्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकसाध्याऽनुमितित्वावच्छिनं प्रति तादृशव्यातिरकेव्यातिविशिष्टहेतु. मापक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकानिश्चयवन कारणत्वम् , एवमालोकादिपरामर्शस्थापीत्यतो न व्यभि- चार इति। तथाच पक्षधर्मिकहेतुमत्तानिश्चयत्वघटितं साध्यान्वययातिविशिष्टतुमत्पक्षविषयकनिश्चयत्वं माध्यीय- व्यतिरकव्यातिविशिष्टहेतुमत्पक्षविषयकनिश्चयत्वमपि भवतीति तादृशनिश्चयत्वावच्छिन्न जनकतानिरूपितज- न्यतावच्छेदकत्वं साध्यव्याप्यहेतुमान्पक्षः साध्यवानियन मितिनिरूपितानां सर्वासामेव विषयतानामस्तीति तादृशविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतामादाय सर्वेष्वेव दोषपुं लक्षणसमन्वयः । ननु धूमव्यापकवन्धिसमानाधिकरणधूमवत्पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव पर्वत. त्वावच्छिन्नधर्मिकधूमव्यापकवन्हिसमानाधिकरणधूमवत्तानिश्चयत्वन कारणता कल्प्यते न तु तादशधर्माव- च्छिन्नविशेऽध्यकमाध्यविधेयकानुमितित्वावच्छि प्रति गौरवात् । पर्वतधर्मिकवन्दिव्याप्यधूमप्रकारकनिश्चयं विना वन्हिव्यायधमवत्पर्वतविशेष्यकघटानुमित्रेप्यनुत्पादाद् अभिचारविरहात् । तथाच पक्षविषयतानि. रूपितलाध्यविषयतायाः कार्यतावच्छेदकत्वात्साध्यविधेयकवघटितधर्मावच्छिन्नकार्यतावच्छेदकीभूतविषयत्वा. वच्छिन्नमतिबध्यतात्वेन सर्वासा प्रतिबध्यतानामनुगमो न सम्भवति, सायविषयत्वावच्छिन्नत्वं परित्यज्य प्रकृतपक्षधर्मिकहेतुप्रकारकनिश्चयत्वघटितधमांवच्छिन्नकारणतानिरुपितकार्यतावच्छेदकीभूतविषयत्वावच्छिन्न त्वेन प्रतिबध्यताप्रवेशे "आचार्यमते" पक्षविषयतानिरूपित साध्यविषषतायाः निरुक्तकार्यतानवच्छेदकतया बाधसत्प्रतिपक्षयोरव्याति सत्यम् । सिध्यात्मकपरामर्शसत्वेऽनुमितेरिणाय विषाधयिषाविरहविशिष्टसियभावस्य कारणत्वमावः श्यकम् , एवं च साध्यव्याप्यहेतुतत्पक्षविशेष्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति पर्वतधर्मिकमाध्यव्याप्यवत्तानिश्च- (१) नन्वेवं चिन्तामणिकारमते गौरवमेवेति चेत्र । यत्र प्रथमं पन्हिव्याप्यधूमवानिति परामर्शः, तदनन्तरं लौकिकसन्निकर्षादिजन्यो धूमाभाववान्पर्वत इति निशयः तदनन्तरमनुमित्युत्पत्त्यर्थमेवाऽव्यवहितो. तरत्वस्य कार्यतावच्छेदककोटौ निशाद , लिङ्गोपधानवादिभिस्तु तत्रानुमितिनं स्वीक्रियते इति ध्येयम् । .

·सामान्यनिरुक्ति। । ta यत्वन कारगत्वे पर्वतधर्मिकवन्दिमत्तानिश्चयसत्वे यथा वन्दिव्याप्यधुमवत्पर्वतो घटव्याप्यवानिति परामर्शाद् वन्हिव्याप्यधूमपर्वतो घटवानित्यनुमितिः सिषाधयिषाविरहविशिष्ट वन्दिमत्तानिश्चयाभावरूपकारणाऽसहकारेण जायते, तथा पर्वतधर्मिकवन्हिव्यायधूमपत्तानिश्चयसत्त्वे ताशसिद्धिसत्वेऽपि वन्दिव्याप्यधूमवान्पर्वतो पन्हि. मानित्यनुमितिः कथं न जायते लादेशसियभावस्य पन्हिव्यायधूमवस्पर्षतविशेष्यकानुमितावसहकारिया- सहकरित्वे प्रथमानुमितेरप्यनुपपत्तिः, कार्यतावच्छेदकस्योभयत्राऽविशेषात् । अतो पन्हिव्यायधूमवत्पर्वत. विशेष्यकवन्हित्वावच्छिन्नविषयताकानुमिति प्रत्येव तादृशपरामर्शस्य कारणत्वं वाच्यम् । एवं च न कोपि दोषः(१)। (3) तथाच प्रकृतपक्षधर्मिकप्रकृततिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपितसाध्याविधेयकत्वय टितधर्मावच्छिन्नकार्यताविशिष्ट या प्रतिबध्यता तनिरूपित प्रतिबन्धकलाशालियथार्थज्ञान विषयत्वं हेवामा. सत्त्वमिति । प्रतिबध्यतायां कार्यतावे० स्वावच्छेदकीभूतविषयत्वावच्छिन्नत्य-- स्वावच्छेदकीभूतमुख्यविशेष्य. स्वावच्छिन्ना या प्रकृतपश्वधर्मिकसाध्यहेतुप्रकारकमहत्वाव्यापकप्रतिबध्यता तादृशप्रतिबध्यताभिन्नत्वैतदुभय सम्बन्धेन। व्यभिचारे लक्षणसमन्थयोपि, सथाहि हेतुर्मिकसाध्यब्याध्यत्वज्ञानत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितका यतावच्छेदिका या साध्यध्याप्यहेतुमानपक्ष: साध्यवानित्यनुमितिनिरूपित्तविषयतान्त पातिव्यातिविषयता तदर छिन्नत्वस्य एवं कार्यतावच्छेदकीभूता या निरुकाऽनुमितिनिरूपितमुख्याविशेष्यता तदवच्छिन्ना प्रकृतपक्ष धर्मिकमकृतसाध्यहेतुभकारकमहत्वाव्यापिका हेतुधर्मितावच्छेदककसाध्यप्रकारकबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यता तदभ्यत्वस्य च सत्त्वेन कार्यतावच्छेदकीभूतव्यातिविषयताविशिष्टस्य तत्प्रतिबध्यतायो सत्यात् । एवं पक्षधर्मिकहेतुप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतायो पक्षधर्मिकसाध्यप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिब. ध्यतायां च स्वावच्छेदकीभूतमुख्यविशेष्यत्वावच्छिन्न स्वसत्वेऽपि तादृशप्रतिबध्यतायाः पक्षतावच्छेदकाथ- छिन्नविशेष्यकसाध्यहेतुप्रकारकमहत्याध्यापकविरहेण तादृशोभयसम्बन्धन निरुतकार्यताविशिष्टत्वमक्षत- मेवेति बाधस्वरूपासिध्यादौ लक्षणसमन्वयः। दो वन्हिमान जलादित्यत्र जलावच्छिन्नविशेष्यकवहिप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतायां, जलवद्- दत्वावच्छिनधर्मिकवन्हिप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतायां च बहिव्याप्यजलवदो बन्हिमानित्यनु. मितिनिरूपिता या मुख्यविशेष्यता तदवच्छिन्नत्वस्य सत्त्वेऽपि तादृशप्रतिबध्यताया दो पहिमान धूमधा- अति ज्ञानाऽवृत्तितया प्रकृतपक्षधर्मिकसाध्यहेतु महत्वाव्यापकतया स्थावच्छेदकीभूतमुख्याविशेष्यत्वावच्छिन्न. प्रकृतपक्षधर्मिकसाध्यहेतुत्वग्रहस्थाब्यापकप्रतिबध्यताभिन्नत्वविरहान निरुक्तोमयसम्बन्धेन प्रकृतपक्षधर्मिक- हेतुप्रकारकनिश्चयवघटितधर्मावच्छिन्न कारणतानिरूपितप्रकृतसाध्यविधेयकत्वघाटितधविच्छिन्न कार्यताविशि. त्वमिति जलावच्छेदेन धम्ह्यभावे वन्हित्वापच्छेदेन जलवद्वदावृत्तित्वे वा नाति(१)प्रसङ्गः । एवं पर्वतो गगनवान धूमादित्यत्र धूमव्यापकगगनसमानाधिकरणधूमधाम्पर्वतो गगनवानित्यनुमितिनि- रूपितमुख्यविशेष्यत्वावच्छिन्ना या वृत्तिमद्धर्मितावच्छेदककगगन प्रकारकबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यता तस्याः पर्वतो धमवान् पर्वतो गगनवानितिज्ञानाऽवृत्तितया प्रकृतपक्षधर्मिकहे तुसाध्यमहत्वाऽन्यापकत्वान्न निरुतोभ. यसम्बन्धन तादृशकार्यताविशिष्टत्वमिति न ताशप्रतिबध्यतामादाय वृत्तिमदवच्छेदेन गगनाभावस्य दोष स्वापत्तिः। एवं दो पम्इिमान् धूमादित्यत्र वहिव्याख्यामाषवद्हूदस्य वहिव्यायधूमाववद्हूदस्य दान हेत्वाभास- त्वम् । हृदधार्मिकवानन्यायप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतायाः इदधर्मिकवन्हिव्याप्यधूमप्रकारकबुद्धि- स्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतायाश्च हुदो पन्हिमान धूमपाश्चेति ज्ञानाऽवृत्तिया इधर्मिकोतुसाध्यप्रकारकमहत्वा. व्यापकतया, पहिव्याप्यधूमपान दो पन्हिमानित्यनुमितिनिरूपितमुख्यविशेष्यत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यताभिन्न- त्वपिरहेण तप्रतिबन्यतायां निरुकोमयसम्बन्धन कार्यताविशिष्टत्वाभावादिति । ननु लिङ्गोपधानमते दो वन्दिमान जलादित्यादौ वन्यभाववज्जलवति अतिव्याप्तिः, लिङ्कपर्मिताव. (१) सर्वत्राऽतिप्रबजानुपदमेव वक्ष्यते । .

·सटिप्पणटीकासमेता छेदककसाध्यानुमितो जलसामानाधिकरण्येन जलावच्छदेन का इन्ह्यषगाहितया तत्प्रतिबध्यतानिरूपिता या जलावच्छदेन बरह्मभावप्रकारताशालिनिश्चयनिष्ठा प्रतिबन्धकता तच्छालियथार्थज्ञानविषयत्वात् । न चा. ऽस्य वाधवम् पक्षतावच्छेदकीभूनहुदत्वधर्मितावच्छेदककवन्दानुमितिप्रतिवन्धकज्ञानाविषयत्वादिलि चना . , देतो साध्याभावयत्तित्वस्येव हेतुमति साध्याभावस्यापि व्यभिचारतया तस्य(१) लक्ष्यतयाऽतिब्याते. रिष्टत्वात्। न च तथापि वहाभाववज्जलवत्यतिव्यातिः, जलावच्छेदेन वन्यभावव्याप्यवसानिश्चयस्यापि तादृशानु. मितिप्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् । एतस्यापि व्यभिचारेऽन्तर्भावात, यो यत्र दोषस्तव्यायोपि दोष एवेति मथुरानाधेन सिद्धान्तित्वात बम्झभावहतुकस्थले वहिव्याप्यवत्पर्वलस्य व्याप्यत्वासियतर्भावादिति ध्येयम् । (१)न चैतन्मते साध्यमिकहेतुज्यापकत्व साबुद्धि प्रति हेतुमितावच्छेदककाविशेषणताविशेषसम्बन्धेन बन्यभावप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुज्यापकत्वविशिष्टवाभाषपतियोगिकविशेषेणताविशेषसम्बन्धेन वन्यभावप्र- कारकनिश्चय-शुद्धविशेषणतासम्बन्धन बन्ह्यभावप्रकारकनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिवन्धकत्वम् , तथाच जलव्या- যাশাহীশঙ্কা মাষপলিখালিসিল্যাবহান শাশাধনীলস্তামজ্জিাঃখিসালিখি यविशेषणताविशेषसम्बन्धेन वन्यभाववज्जलवान्यस्तद्घाटतित्वेन जलापच्छेदेन वन्यभावस्य तादृशविशिष्टान्त- रघटितत्वेन तस्य न व्यभिचारतासम्भवः इति वाच्यम् । तस्य साधारणरूपव्यभिचारवाऽसम्भवेऽपि सधः मितावच्छेदकक तुमत्तानिश्चयकालीनयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयसामान्य स्वसमानकालीन हेतुमत्तानिश्चयसमा- नधर्मितावच्छेदककानुमितिसामान्य प्रति विरोधि तादृशविशिष्टत्वमिति सव्यभिचारसामान्यलक्षणस्य हृद- धर्मिकजलप्रकारकनिश्यविशोषेतजलधर्मियाहव्यापकीभूताभाषप्रतियोगित्वनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वमा- दाय यथावहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजले सत्त्वम् , तथा दधर्मिकजलप्रकारकनिश्चयविशिष्टजलावच्छेदेन वन्यभावप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतामादाय जन्लावच्छेदेन बन्दभावपि त्वमिति तस्य व्यभिचारमा. मान्यलक्षणाक्रान्सतया तस्या साधारण्यमध्येऽन्तर्भूतत्वाद् व्यभिचारत्वस्यष्टस्यादिति । नन्वेमपि यत्र दत्ववामानाधिकरण्येन साध्यासिरुद्देश्यता जलं च हेतुः तत्र जलवह्नदत्वावच्छेदेन धन्यभावस्य निहकमव्यभिचारसामान्यलक्षणानाक्रान्ततया व्यभिचाराभवस्य इदत्वमामानाधिकरण्येन बाह्न मत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकज्ञानाविषयतया बाधानान्मकस्य लिङ्गोपधानमतसिद्धानुमितिप्रतिवन्धकज्ञानविषयतया- हेत्वाभाषणामान्यलक्षणाक्रान्तस्यातिरिक्त हेत्वाभासत्वापत्तिौरव, हृदधार्मिकजलप्रकारकनिश्चयविशिष्टजलव. दह्रदत्वावच्छेदेन वयभावप्रकारकनिश्चयस्य दस्वधर्मितावच्छेदककवहिमनाबुध्यप्रतिबन्धकवाद , सामान्य- धर्मप्रकारकनिश्चयविशिष्टसामान्यषटितविशेषधर्मावच्छेदेने तदभाववनानि अपनत्वेऽपि तद्वत्ताबुदप्युदयात् । एतेन जलधर्मिकवह्निसामानाधिकरण्यवत्ताबुद्धि प्रति जलवावच्छेदेन वहिवामानाधिकरण्याभावप्रकार- कनिश्यस्येव जलावच्छेदेन क्यभावप्रकारकनिश्चयस्यापि प्रतिबन्धकत्वस्यानुभविकत्वात, जनावच्छेदेन वाभावग्रहस्य हेतुर्मिकसाध्यसामानाधिकरण्यग्रहविरोधितया विरोधत्वमेव, एवं जलावच्छदेन बन्यभाव- व्याप्यस्यापि विरोधित्वमेयोति तस्य हेत्वाभावामान्यलक्षणाक्रान्तत्वेऽपिन अतिरिति परास्तम् । एवमपि जलवहादत्वावच्छेदेन वन्यभाववचाज्ञानस्य जलधर्मिकवतिसामानाधिकरण्यग्रहाविरोधितया विरोधभित्रस्य लिङ्गोपधानमते हेस्वाभाससामान्यलक्षणाक्रान्तत्वेनाऽतिरिक्तहेत्वाभासत्त्वापचिर्दुरिदै, एवं वद्धि- स्वावच्छेदेन जलवहृदावृत्तित्वज्ञानस्यापि जलधर्मिकवतिसामानाधिकरण्यज्ञानाशिषितया विरोधभिन्नस्य जलवद्हृदधर्मिकवाद्विमत्ताबुद्धि प्रति विरोधितया हेत्वाभासत्वापत्तिबारव, एवं पर्वतो गगनवान् धूमादित्यत्र वृत्तिमदवच्छेदेन गगनाभावस्य हेत्वाभासत्यापत्तिः धूमव्यापकगगनसमानाधिकरणधूमवान्पर्वतो गगनवानि- त्यनुमिति प्रति वृत्तिमदवच्छेदेने गगनाभाववानिति ज्ञानस्यापि विरोधित्वम्, वृत्तिमद्धर्मितावच्छेदककगग- वत्ताबुद्धिं प्रति वृत्तिमद्वैशिष्ट्यावच्छदेन गगनाभाववत्तानिश्चयस्यापि विरोधित्वात् तद्विषयस्य लिङ्गोपधानमते हेत्वाभासणामान्य लक्षणक्रान्तत्वातू, तस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नघिटिततया असाधारण्यसाधारण्यविरोधा- नात्मकत्वादिति। - ·सामान्यनिरूक्तिः। शानस्थले हेतुविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नधार्मिकसंयोगादिसंसर्गकानुमिते. रेवोपगमे पर्वतत्वसामानाधिकरण्यमात्रावगाहिबाधादिग्रहकालेऽपि तत्र প্রাঘিালিনাগ্লিস্তান, ল িাঙ্গালাগুল জ্বাধ पकत्वावच्छिन्नसंसर्गस्वास्वीकारे । सामानाधिकरण्येन हेतुमत्तापरामर्शान तदेकदेशपर्वतत्वा. बच्छेदन साथ्यानुमितिसम्भवः पर्वतत्वावच्छेदेन परामर्शस्य पर्वतत्वावच्छेदेनाऽनुमिति प्रत्येव हेतुत्वात् , अवच्छेदावच्छेदेन परामर्शस्य सामानाधिकरण्येनाऽनुमितिहेतुत्वे पर्व तत्वावच्छेदेन परामर्शस्थले प्रतिबन्धकान्तराऽसत्वेऽपि पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन सिद्धिमा. प्रसत्वेऽनुभवासद्धाया अनुमितरनुत्पतिः स्यात , परन्तु विशिष्टपर्वतत्वावच्छेदेन हेतुमत्ता. ज्ञानस्थले लिङ्गानुपधानमतेऽपि विशिष्टपवंतत्वावच्छेदेन साध्यानमिातरित्यत उक्तम् शुद्ध पर्वतत्वावच्छेदनेति । हेतुमचाशानस्थले इति । पर्वतत्वव्यापकवहिव्याप्यधूम- प्रतियोगिकसंयोगेन पर्वतो पहिव्यायधुमवानिति परामर्शदशायामित्यर्थः । अवच्छेदावच्छे. देन परामर्शकाल इति यावत् । हेतुविशिष्टपर्वतत्वावच्छिनसंयोगादिसंलग. केति । हेतुविशिष्टपर्वतत्वम्यापकसयोगादिसंसर्गकेत्यर्थः । अनुमितेरेवाएगमे इति । स्वया एकदेशव्यापकताया अनझोकारादिति भावः । तथाविधति । सामानाधिकरण्येने त्यर्थः । लिङ्गानुपधानमते तथाविधपरामर्शात्तथाविधवाधनिश्चयदशायां सामानाधिकरण्येना. ऽनुमितीरटस्वात्तथाविधासिध्धनुधावनम् । एतावता आपल्या आपाद्यव्यतिरेकः सिद्धः। अनुमित्यापत्तरिति । सामानाधिकरण्येन बाधनिश्चयोऽवच्छेदावच्छेदनाऽनुमिति प्रतिक्षा ध्नाति, अवच्छेदावच्छेदेन परामर्शोत्तरं जायमानाऽप्यनुमिति वच्छेदावच्छेदेन, एकदेशव्या. पकताया अनझीकारात् । सामानाधिकरण्येन सिद्धस्तु सामानाधिकरण्येनाऽनुमितिप्रतिबन्ध कावेपि नेयमनुमितिः सामानाधिकरण्येन, संसर्गाशे व्यापकत्वभानात् , तत्कारणीभूत- सामानाधिकरण्याअगाहिपरामर्शविरहाच्च । तथाच पर्वतत्वमात्रव्यापकत्वानवगाहितया व्यापकत्वमाननिबन्धनाधिकविषयतया चौकानुमिती बाघसियोरप्रतिबन्धकस्यादिति भा. । क - एवं तद्वत्ताबुद्धि प्रति सदभावव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकतया दो वह्निमान् घटवादित्यन वन्ह्य- भावन्याय्यबद्घटेऽतिव्याप्तिः । न च तस्य लक्ष्यत्यमेवाऽस्त्विति वाच्यम् । साध्याभावव्याध्यादौ तु हेतुसामा. नाधिकरण्यादिविरोधित्वान्नाभास इति साधारणपन्थे दीधितिकृता तस्याभासवखण्डनात् । अन्न मान्या:--प्रकृतलक्षणघटकीभूतप्रतिवन्धकतायां उक्तविशिष्टज्ञानीयाऽलक्ष्यीभूततत्तत्मतिबन्धकता- भेदस्य निवेशात्र दोषः । निवेशप्रकारस्तु-जलवह्नदत्वावच्छेदेन वन्ह्यभाववचानिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कताभिन्ना या प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता तच्छालीत्यादि । एवं वद्वित्वावच्छेदेन जलवदृहूदावृत्तित्ववत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताभिनत्वम् , वृत्त्यवच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यतानिरूपि- तगगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताभिन्नत्वं, घटत्वावच्छेदन वन्ह्यभावव्याप्यव- जानिश्यत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताभिन्नत्वामित्यादिकं यथायथमूह्यम् । माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशालिग्रहत्वाभाववती या प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतेत्यदि । महत्वाभावश्च स्वाव्यापक वृत्त्यबच्छिन्नाबच्छेदकताकविशेष्यता- निरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताशालिग्रहत्वब्यापकप्रतिबध्यतावसम्बन्धेनेति यथायथं सम्बन्धो ·सटिप्पणटीकासमेता MPANI SRISHNDIA . सिद्धयोः सत्योः कश्चिदनुमितिमुपैति ताशवाधादिग्रहस्य क्वचिदप्यनु- मितौ प्रतिबन्धकत्वाऽसम्भवासेषां हेत्वाभासताविलोपापत्तिश्च इति चेद, एवमपि लिङ्गानुपधानमते ताशविषयतायां मानाभाव एव, प्रकृत. ग्रन्थस्तु न लिङ्गोपधानमताभिप्रायका, तन्मतेऽनुमितः सर्वत्रैव तथाकार. तया ताशाकारत्वस्याऽव्यावर्तकतयाऽनुमितिपदस्यय तादृशानुमितिप. रत्वप्रदर्शनाऽसंगतः। केचित्तु लिङ्गानुपधानमतेनुमितिपदस्य तदुभयपरत्वं व्याख्याय यथा. (9) । नापत्तिरित्याह नहीति । उपैति-स्वीकरोति । तादृशबाधादिग्रहस्य सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिबाघादिनिश्चयस्य आदिपदेन सत्प्रतिपक्षपरिग्रहः, आश्रयासिद्धि परिग्रहस्स्वसत् , तत्र पक्षतावच्छेदकस्य पक्ष एव भानम् ,न तु हेतुविशिष्टपक्ष इत्यदोषात् । तेषां-सामानाधिकरण्येन बाधादीनाम् । एवमपि लिझोपधानमते तादृशविषयतायाः स. प्रमाणस्वेऽपि ताहशेति। एकदेशध्यापकत्वावच्छिन्नत्यर्थः । ननु लिङ्गोपधानमते एक- देशव्यापकताभानस्वीकारस्याऽऽवश्यकत्वे प्रकृतप्रन्थस्तन्मताभिप्रायक एव ताशलिखनस्वर. सानुरोधेन वक्तव्यः, अन्यथा पक्षः साध्यवान् साध्यव्याप्यवानित्येव लिखेत, तत्र च सामा. नाधिकरण्येन बाधादौ नाव्याप्तिरित्यत आह प्रकृतग्रन्थस्विति । साध्यध्याप्यहेतुमा. पक्षः साध्यवानित्याकारानुमितिपरं वेति दीधितिग्रन्थस्स्वित्यर्थः । न लिङ्गोपधानमता. भिप्रायक इति । एतद्भन्थस्य लिङ्गोपधानमताभिप्रायकस्वे हि एकदेशव्यापकत्व निर्वाहः स्यात, तदेव स्वसिद्धमिति भावः । तन्मते-लिङ्गोपधानमते । तथाकारतया-साध्य. व्याप्यहेतुमानपक्षः साध्यवानित्याकारतया । अव्यावर्तकतयेति । लिङ्गानुपधानमते साध्यव्याप्यहेतुमान्पक्षः साध्यवानित्याकारभिन्नाऽऽकारायाः पक्षः साध्यवानिस्याकाराया अनुमितः प्रसिद्धतया तद्यावृत्त्यर्थ इत्याकारत्वविशेषणसङ्गतिः। लिजोपधानमते च तदाकार- भिनाकारानुमितेरप्रसिधा तद्विशेषणस्याऽव्यावर्तकतेति भावः । स्वमते इत्याकार करव. विशेषणात्समूहाल बनानुीमीतलाम इति ध्येयम् । जगदीशमतमाह केचित्त्विति । अस्य व्याचक्षते इत्यनेनाऽन्वयः। लिङ्गानुप. धानमते--मणिकारमते । अनुमितिपदस्थ लक्षणघटकानुमितिपदस्य । तदुभय. परत्वम्--अनुमितितत्कारणोभयपरत्वम् । व्याख्याय "तत्राऽनुमितिपदमनुमितिकार्य. (१) सामानाधिकरण्येन बाधनिश्चयस्य सिद्धेश्च प्रतिबध्यतावच्छेदककोटी धर्मितावच्छेदकसायां इतरवारकपर्यातिनिशस्यावश्यकतथा लिङ्गपधानमते हेतोरधिकस्यैव धर्मितापच्छेदकतया भानादनुमि. त्यापत्तिरिति तत्त्वम् । ननु लिङ्कोपधानमते सामानाधिकरण्येन सिद्धेः प्रतिबन्धकताया अपलापापत्तिभिया साध्यव्याप्यहेतुभिन्नत्वे सति पक्षतावच्छेदकभिन्नो यो धर्मस्तदनवच्छिन्नविशेष्यताकत्वस्य प्रतिबध्यतावच्छे दकत्वकल्पनौचित्यम् , सामानाधिकरण्येन सिद्धेः प्रतिबन्धकत्वादेव नोक्कापत्तिरिति चेत्र । पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन पन्हेः सिद्धिदशायां प्रतिबन्धकान्तराऽसत्त्वे पर्वतत्वावच्छेदेन बम्हिव्यायः धूमपरामर्शास्सर्वजनानुभवामिद्धानुमितेरनुत्पादप्रसङ्गेन संयोगत्वमात्रावच्छिन्नसंसर्गताकत्वस्य तादृशामिद्धेः प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वमावश्यकम् , तथाचोक्तस्थले वहिव्याप्यधूमपर्वतत्वधर्मद्वयव्यापकसंयोगत्वावच्छिन्न- संसर्गताकानुमितेनानुपपत्तिः । एवं चोक्तापतिः सुसङ्गत्तवेति । 534 ९सा० ·सामान्यनिरुक्तिः। श्रुतपरतानिहाय लिङ्गोपधानमतमाश्रयते साध्यव्याप्येत्यादिना, इत्याका. रानुमितिपरम् अनुमितेरित्याकारकतामताभिप्रायकम् इति व्याचक्षते । . क शानिरूपकसंवम्वित्वेनाऽनुमितितत्कारणज्ञानपरमिति” अन्थेनेति शेषः । यथाश्रुतपर- तेति । वाच्यार्थ(१)परतेत्यर्थः । लिङ्गोपधानमतम्-आचार्यमतम् । आश्रयते दीधितिकार इति शेषः । अनुमितेरियाकारकतामताभिप्रायकमिति । अनुमिते. रित्याकारकता यन्मते तन्मताभिप्रायमित्यर्थः । ननु यथाश्रुतार्थपरतानिहायेत्यनेन प्रथमकरुपपरित्यागे लक्षणारूपदोष एव बीजमिति कायते, तच्च न सम्यक, लक्षणघटकीभूतप्रतिबध्यतायां ताशसंबन्धिप्रहनिष्ठत्वनिवेशे उक्त. रीत्या पर्वता वन्हिमान ह्रदश्च तथेतिसमूहालम्वनानुमितिमादाय बन्यभाववद्हदादावतिप्रसं गः, ताशग्रहत्वव्यापकस्यनिषशे चाऽऽश्रयासिद्धयादौ पक्षणगमनसंभवेऽपि वाघध्याम चारादावव्याप्तिः, बाधनिश्चयीयप्रतिवध्यतायास्तादशमहत्वाऽव्यापकत्वाद, तादृशमहत्वाव. च्छिन्नवनिवेशे स्वसम्भवस्योकवादिति दोषान्तरस्य सम्भवे लक्षणारूपदोषानमात. मिति चेन्न। ताशकार्यताप्रतियोगिकयाकिचित्सम्बन्धवद्महत्वब्यापकप्रतिवध्यताया निवेशनीयत्वात् , ताशकार्यताप्रतियोगिकाऽऽश्रयश्वरूपसम्बन्धवद्महत्वव्यापकत्वस्याऽनु- मितिविरोधिबाधनिश्चयीयप्रतिबध्यताया ताशकार्यताप्रतियोगिनिरूपकत्वरूपसम्बन्ध वद्महत्वव्यापकत्वस्य परामर्शविरोधिव्यभिचारादिनिश्चयीयप्रतिवध्यतायां सर्वत्र सत्येना व्याप्स्यभावात् (२)। नचैवंसति गदाधरमते प्रकारान्तरानुसरणे किं जीजामिति वाच्यम् । साध्याभाववदवृत्ति- हेतुमत्ताज्ञानस्य हेतुतावच्छेदकविषयतामनिवेश्यकरूपेण कारणतामवलंब्य प्रकारान्तरानुसर. जात, तथाहि-एकरूपेण कारणतापक्षे ताशकार्यताप्रतियोगिकनिरूपकत्वरूपसम्बन्धस्य एव लक्षणे (१) यद्यपि अनुमतिपदस्याऽनुभितित्वावच्छिन्ने एवं शक्तिः, न तु तादृशाकारानुमितियावच्छित्रे इति न तस्य यथाशुतार्थपरत्वं सम्भवति, तथापि धेनुपदादो धानकमत्वस्य माहिध्यादावतिप्रसक्ततया गोवं प्रयोगोपाधिरितिवदनुमितिपदस्य तादृशाकारत्वावच्छिन्ने एब शक्तिः, अनुमितित्वन्तु प्रयोगोपाधिरिति मता. श्रयणान्न दोषः । प्रयोगोपाधित्वं च शक्यतानवच्छेदकत्वे सति तज्जन्यबोधविषयत्वम् । (२) तथाच जनकतावदन्यप्रकृतपक्षसाध्यकानुमितितिष्ठाया: प्रकृतोतुमत्तानिश्चयाऽन्यवाहितोत्तरवा. वच्छिन्नायाः कार्यतायास्तब्यक्तित्वेन निवेशः कार्य इत्यर्थः । जनकतावत्वं च स्वनिरूपिताऽव्यवहितोत्तरत्व- सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताककार्यतावत्व-स्वाभावववृत्तिकारणतानिरूपिताऽव्यवहितोचरत्वसम्बन्धवाच्छि. बावच्छेदकताक कार्यतावत्योभयसम्बन्धेन । ननु लिङ्गोपधानमते पन्हिव्याप्यघटत्यवान् बदो वन्हिमानित्याद्यनुमिति प्रति घटो बन्यभाववानितिज्ञा. नस्य प्रतिबन्धकत्वम् , सामानाधिकरण्येन तद्वत्ताज्ञान प्रति अवच्छेदकावच्छेदेन सदभाववत्तानिश्चयस्य प्रति- बन्धकत्वाद् , ह्रदो वन्हिमान घटत्वादिल्यादौ वन्यभाववद्घटेऽतिव्यातिः, हेतुसमानाधिकरणसाध्याभावस्यापि व्यभिचारत्वेन लक्ष्यत्वे तु वन्ह्यभावव्याप्यघटेऽतिव्यातिदुर्बारा, तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्य बाधज्ञानसमानयो- गक्षमसाधारणत्वात् इति चेत् । पत्यम् दत्तोत्तरत्वात् ।, 'अत्रवदन्ति'कल्पीयविशिष्टान्तराघटितत्वाभावाच्च नातिव्यातिः, तदभावस्य शुद्धपक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणत्वाऽप्रयोजकत्यादिति ।

·सटिप्पणटीकासमेता ६१ . वहीन्धनादिहेतुविषयकपरामर्शेषु सत्त्वेन तत्र च सर्वत्र वहिधूमव्यभिचारीतिव्यभिचारनि- इचयप्रतिबध्यत्वाभावेन ताशव्यभिचारेऽव्याप्त्यापत्तेः । आचार्थेस्तु पृथक् पृथक् कारणतायाः स्वीकारेण तन्मते ताशसम्बन्धवग्रहत्वस्य नानाविधपरामर्शध्वसत्वेन तथानिवेशेऽव्यातिविरहात् । नचैवं पृथक् कारणतावादिमतेऽपि ताशकार्यताप्रतियोगिकयत्किचित्सम्बन्धवद्वहत्वब्या. पकत्वनिवेशे ताशकार्यतापदेन प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानुमितित्वावच्छिन्न कार्यतानिवेशेऽ. सम्भवः, अप्रामाण्यज्ञानानामनुगतरूपेणोत्तेजकत्वे पक्षमाध्यविषयतायाः कार्यतावच्छेदक. कोटावनिवेशातू , तादृशानुमितिस्वव्यापकपरामर्शनिरूपित कार्यता तु अप्रसिद्धव, अनुमिति. निष्ठ कार्यतानिवेशे पर्वतो वहिमान् ह्रदश्च तथेति समूहालम्बनानुमितिनिष्ठहदविशेष्यकपरामर्श निरूपितकार्यतामादाय पर्वतो वह्निमानित्यत्र वन्यभाववद्हदेऽतिव्याप्तिः, तथाच कथं लक्ष: णारूपदोष एव लक्षणान्तरानुसरणे बाजीमति वाच्यम् । कार्यतायामनुमितिीनष्ठत्वस्यैव निवे. शात् । समहालम्बनानुमितिमादायोकातिब्याप्तिस्तु अनुमितौ विधेयताद्वयाऽनिरूपकत्वविशे. षणेन वारणीया । नच वहिब्याप्यधुमवान् घटब्याप्यपटवांश्च पर्वत इति परामर्शानन्तरं; घटवान् पर्वत इति सिद्धिसत्वे पर्वतो वहिमानित्यनुमितेरेवोदयेन विधेयताद्वयाऽनिरूपकताहशानुमिति. निघटब्याप्यविषयकपरामर्शोत्तरत्वावच्छिन्न कार्यताप्रतियोगिनिरूपकत्वरूपसम्बन्धवद्घट. ज्याप्यपटविषयकपरामर्शनिष्ठप्रतिबध्यतामादाय पर्वतो वहिमानित्यत्र घटाभाववत्तिपटेड तिव्याप्तिरिति वाच्यम् । अव्यवहितोत्तरस्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितज्ञाननिष्ठकारणता(१). विशिष्टान्यत्वस्याऽनुमितौ विशेषणीयत्वात् । अनुमिती कारणतावै० स्वनिरूपितकार्यताव. त्वस्वाभाववज्ज्ञाननिष्ठकारणतानिरूपिताऽव्यवहितोत्तरत्वावच्छिन्न कार्यतावत्वोभयसम्बन्धेन, तथाच तादृशानुमिती परामर्शद्वयनिष्ठ कारणतानिरूपितकार्यतासत्वात्तव्यावृत्तिरिति ध्येयम् । (१) कारणतायामव्यवहितोत्तरत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितत्वविशेषणादीश्वरज्ञाननिष्ठकारणतामादाय न तादृशानुमित्यप्रसिद्धिः, अव्यवहितोत्तरत्वस्य ध्वंसघाटवत्वात् , ज्ञानानिष्ठत्वविशेषणासिद्धिावीशष्टानुमिति प्रति इच्छाया: कारणत्वमते इच्छाकारणतामादाय नाऽप्रसिद्धिः । प्रथमसम्बन्धनिवेशानुदासीनानुमितिनिरू- पितोदासीनपरामर्शनिष्ठकारणतामादाय नाऽप्रसिद्धिः । द्वितीयसम्बन्धनिवेशापरामर्शकारणताप्रादाय नाऽपसिद्धि, द्वितीयसम्बन्धघटककारणतायो ज्ञाननिष्ठ- त्वाविशेषणात्मागुक्तरीत्या इच्छादिकारणतामादाय ना प्रसिद्धिः, कार्यतायामव्यवहितोत्तरत्वनिवेशाविशेषण- ज्ञान कार्यतामादाय नाऽप्रसिद्धिः। न च तथापि पर्वतो दन्हिमान धूमादित्यादौ वन्यभाववद्वात्तिद्रव्येऽतिव्यातिः, प्रकृतहेत्वंशे व्याप्त्यनवगा- हिप्रकृतहेतुविषयकवन्हिव्याप्यद्रव्यवान्पर्वत इति परामर्शीत्तरानुमिती प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकायां तादृशकारण- ताबिशिष्टान्यत्वस्य मत्स्वाननिष्ठकार्यत्व नतियोगिकनिरूपकत्वरूपसम्बन्धवत्तादृशपरामर्शत्वव्यापकप्रतिबध्य- त्वस्यापि ग्रहणसम्भवादिति वाच्यम् । कारणताबदन्यप्रकृतपक्षसाध्यकानुमितिनिष्ठप्रकृतहेतुमत्तानिश्चयाऽव्यव- हितोत्तरत्वावच्छिन्न कार्यतात्येन ताशकार्यताया लक्षणे निवेशनीयत्वात् । परन्तु एवंरीत्या पूर्वोक्तदोषोद्धारण पूर्वोक्तरस्यिा नानाविधव्यानिप्रकारताः प्रातिस्विकरूपेणाऽनिवेश्या- नुगमसम्भवेनोक्तपक्षमाध्यहेतुकानुमिनिस्वावच्छिन्न कार्यत्वाऽप्रसिध्याइसम्भवाऽभिधानमनुचितमिति विभा. वनीयम् । .

·सामान्यनिरुक्ति। तेन एकत्र हेतौ व्यभिचारादिग्रहेऽपि अन्यस्य परामर्शादनुमित्युत्पादेन व्याख्या(या) प्रयोजनं फुटयति । तेनेति । एकत्र-धहित्वाद्येकधर्माव. च्छिन्ने । व्यभिचारादीत्यादिना स्वरूपासिद्धिपरिग्रहः। अन्यस्य परामर्शात- तत्तवाहित्यादिरूपाऽपरधर्मावच्छिन्ने व्याप्तिपक्षधर्मत्वावगाहिज्ञानात् । ध्यमिचारादिति-व्यभिचारादिग्रहामावस्याऽनुमित्यजनकत्वेऽपत्यिनेन सम्ब धिः । यत्र यद्रूपावच्छिन्ने व्यभिचारशानोत्पत्तिद्वितीयक्षणे कथंचित्तद्रूपा. छिन्नलिङ्गकपरामर्शस्तत्र क्षणैकविलम्बेनाऽनुमित्युपगमान तत्र व्यभिः बारोवर्शितः। a AMIREOTAMILAIm ध्याख्याया:--लक्षणघटकाऽनुमितिपदस्य अनुमितितत्कारणज्ञानपरत्वध्यारूपाया समूहालम्बनानुमितिपरत्वव्याख्यायावा । प्रयोजनं व्यभिचारादावव्याप्तिवारणरूपं, स्फुटयति--कथयतीत्यर्थः । यथाश्रुतपरित्यागे पोजमाहेति यावत् । दीरिती सेनेति ! अनुमितिपदस्य समूहालम्बनानुमितिपरत्वकथनेनेत्यर्थः । ननु एकत्रेत्य सङ्गतम् , एकत्रैवै. करूपेण व्यमिचारग्रहेऽपि अन्यरूपेण व्याप्तिप्रहस्थलाऽप्रदर्शनेन न्यूनतापातादिति चेद् । एकपदस्यैकधर्मावछिन्नार्थकत्वात् , एक्मन्यपदस्यापि अन्यधर्मावच्छिन्नार्थकत्वमित्याशय. वानाह वह्नित्वाधेकधर्मावच्छिन्ने इति । स्वरूपासिद्धिपदमनुमितेर्हेतुवैशिष्टयावगाहि. समूहालम्बनरूपत्वस्याऽऽवश्यकत्वार्थम् । हेवंशे व्याप्तिवैशिष्ट्यावगाहित्वस्यावश्य चत्वार्थ व्यभिचारज्ञानस्याऽनुमितिविरोधितानिराकरणम् । दीधितौ व्यभिचारादिति । व्यति. रेकव्यभिचारादित्यर्थः । तथा च धूमाभाववत्तिरिति व्यभिचारनिश्चयेऽपि धुमाभाव. दकृतितद्वहिमानिति परामर्शादनमित्युत्पत्या तत्र व्यभिचारनिश्चयाभावरूपकारणविरहेन ध्यतिरेकव्यभिचार इति भावः । व्यभिचारादिग्रहामावस्यति । व्यभिचारनिश्चया. भावस्येत्यर्थः । अनुमित्यजनकत्वेऽपीति । अनुमितिकारणीभूताभाषपदेनाऽग्रहगेऽ. पति यावत् । न क्षतिरिति । न व्यभिचारादावव्याप्तिरित्यर्थः । ननु तद्धर्मावच्छिने व्यभिचारज्ञानसत्वेऽपि तद्धर्भावच्छिन्नधर्मिकव्याप्तिज्ञानसम्भवासकथनेन न्यूनता इत्याक्षेपे सा नास्तीत्याह यति । कथञ्चित् लौकिकसनिकर्षजन्यः । न तन्न व्यभिचारो दर्शित इति । ननु यत्र प्रथमं शान्दादिपरामर्शः ततो लौकिकवनिकर्षजन्यो व्यभिचार. प्रहः तत्र क्षणेकविलम्बेनाऽनुमित्युपगमाऽसम्भव इति चेन्न। तत्राऽनुमितेरेवाऽनभ्युपगमात् , अत एवाऽ भट्टाचार्येण इन्धनलिमकपरामर्शोऽतु. सृत इति । न च तथापि यत्रैकदा व्यभिचारज्ञान व्याप्तिज्ञानं च सामानाधिकरण्येन तन्त्र, एवं यत्रादौ अपेक्षाबुद्ध्यात्मकन्यभिचारक्षानं ततो व्याप्तिज्ञानं तत्र क्षणबिलम्बेनाऽनुमिति. स्वीकारेऽपि व्यभिचारतादवस्थ्यम् , एवं यत्र व्यभिचारज्ञानोत्पत्तिचतुर्थक्षणे बाधनिश्चयः तत्र क्षणविलम्नानुमितेः स्वीक मशक्यतया व्यभिचारतादवाध्यमिति वाच्यम् । अ. क्षाबुद्धिद्वितीयक्षणे न ज्ञानान्तरम् , सामानाधिकरण्येन व्याप्तिज्ञानस्य न कारणत्वम् , निश्चयस्य कार्यकालवृत्तितया न प्रतिबन्धकत्वामित्यभ्युपगम्य तावदूरानुधावनम् । बाघ.

·सटिप्पणटीकासमेता - व्यभिचाराद् , व्याप्त्यादिज्ञानेनाऽन्यथासिद्धत्वाच्च व्यमिचारादिग्रहाभाव. ननु तद्धर्मावच्छिन्नलिङ्गकानुमितौ तद्धर्मावच्छिन्नधर्मिकव्याभिचार. शानाभावस्य हेतुत्वोपगमान्न व्यभिचारः, तद्धर्मावच्छिन्नलिङ्गकत्वं च अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्नधर्मिकव्याप्त्यादिज्ञानविशिष्टः त्वम् , ताशसम्बन्धेन व्यभिचारज्ञानविशिष्टं यत्तदन्यत्वमेव वा जन्यता. वच्छेदकं वाच्यम् , तेन धूमव्याप्यवह्निमानयमित्यादिशाब्दादिपरामर्थोत्प. त्तिद्वितीयक्षणे यत्र लौकिकसन्निकर्षजन्यो वह्निधूमव्यमिचारी धूमव्याप्ये. धनवानित्याकारकसमूहालम्बनग्रहः तजन्यानुमितेरुक्तसम्बन्धेन वह्नि. त्वावच्छिन्नधर्मिकव्याप्त्यादिशानविशिष्टत्वेऽपि न क्षतिरत आह-व्याप्त्या. दीति । क्लत्तकारणताकव्याप्त्यादिज्ञानसत्वे व्यभिचारज्ञानाद्यभावव्यति. रेकेणाऽनुमितिव्यतिरेकस्याऽसिद्धत्वादिति भावः। व्याप्तिवानादेव्यभि. तद्धर्मावच्छिन्नलिङ्गकत्वं चेति । तथा चाऽव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तद्रूपाव च्छिन्नधर्मिकव्याप्तिज्ञानविशिष्टानुमिती तद्रूपावच्छिन्नधर्मिकव्यभिचारज्ञानाभावः कारणमिः त्यर्थः । अत्राव्यवहितोत्तरत्वं तृतीयक्षणसाधारणं वाच्यम् , अन्यथा “यत्र यद्रूपावच्छिन्न- भिकव्यभिचारज्ञानोत्पत्तिद्वितीयक्षणे कथञ्चिदित्यादिना" प्रथकृता क्षणैकविलम्बन स्वीकृत साया अनुमितेः परामर्शद्वितीयक्षणे उत्पादप्रसङ्गात् , द्वितीयक्षममात्रवृश्यन्ववहितोत्तरस्व. निवेशे द्वितीयक्षणे तादृशानुमिताप्तिज्ञानविशिष्टस्वाभावेन व्यभिचारज्ञानाऽप्रतिबध्यत्वादिति ध्येयम् । तेन-व्यभिचारज्ञानविशिष्टान्यत्वस्य जन्यतावच्छेदककोटौ निवेशेन । शान्दा. दीति। लौकिकव्याप्तिमहानन्तरं लौकिकव्यभिचारग्रहाऽसम्भवात्प्रथमतः शाब्दपरामर्शानु. घादनम्, भिन्नेन्द्रियजन्यपरामर्शस्याऽप्युपलक्षणम् । परामर्शोप्ययं सिध्यात्मको बोध्यः, अन्यथा द्वितीयक्षणेऽनुमिस्यापत्तेः इष्टापत्ती व्यभिचारज्ञानामावस्याऽनुमितिहेतुस्खे व्यभिचा. राभावाद् अन्थाऽसङ्गतेः। समूहालम्बनग्रह इति । व्यभिचारज्ञानोत्तरक्षणे द्वितीयपरा- मर्शस्थापने क्षणद्वयसाधारणाऽव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेऽपि नानुमितस्तद्धर्मावच्छिन्न धर्मिक. व्याप्तिवानविशिष्टत्वमिति समूहालम्वनानुधावनम् । तजन्यानुमितेः-उक्तसमूहालम्जनाहजन्यानुमितेः, पर्वतो धूमवानित्याकारिकाया इति यावतू । उक्तसम्बन्धेन-अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन । पहित्वावच्छिन्नधर्मि: कव्याप्त्यादिज्ञानविशिष्टत्वेऽपीति । धुमव्याप्यवहिमानयमितिज्ञानविशिष्टत्वेऽपीयर्थः । तादृशानुमितेहित्वावच्छिन्नर्मिकव्याप्तिज्ञानविशिष्टतया जन्यतावच्छेदकत्वेन तत्र वहिवा. वच्छिन्नधर्मिकव्यभिचारज्ञानाभावरूपकारणविरहेऽपीति यावत् । न क्षतिः-ज व्यतिरेक- व्यभिचारः। तादृशानुमितेः स्वसामानाधिकरण्यस्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्वोमय सम्ब. न्धेन वन्हित्वावच्छिन्न धर्मिकव्यभिचार ज्ञानविशिष्ठत्वेन कार्यतावच्छेदकानाकान्तत्वा. दिति यावत् । तथाच समूहालम्बनाना मितिपरत्वं नियुक्तिक्रमेवेति भावः । व्यभिचाराभाबाद् । आहेति । व्यभिचारज्ञानामावस्याऽन्यथासिद्धत्वमाहेत्यर्थः । असिद्धत्वादिति । असत्यादित्यर्थः । कार्याभावप्रथोजकीभताभावप्रतियोगिस्वरूपकारण. - । ka ·PARTONPAHIR . . भावः। सामान्यनिरुक्तिः। स्याऽनुमित्यजनकत्वेऽपि न क्षतिरिति वदन्ति । चारानाभावादिना अन्यथालिद्धत्वशङ्का तु द्रागेव निराकृता। न क्षति:- न व्यभिचारादावव्याप्तिः। यत्राऽसतुविशेष ताशानुमितेर प्रसिद्धिः तत्रत्यदोषेवल्यावश्यमाणतया ईशव्याख्यायामनिर्भरलुचनाय वदन्ती. त्युक्तम्। पर्वतो वह्निमानित्यादि सद्धेतुस्थले बाधादिभ्रमविषयेऽतिव्याप्तिवार. स्वस्य व्यभिचारज्ञानाभावेऽसत्त्वादिति यावत् । व्यमिवारज्ञानविशिष्टान्यानुमितित्वावच्छिन्न व्यतिरेकस्त्वकिश्चित्करः, तत्सत्त्वेऽपि व्यभिचारज्ञानस्थलीयाऽनुमितिजनकमात्रेण तद्विरह स्थलेऽनुमित्युत्पत्त्या तस्याऽन्यथासिद्धेरिति भावः । ननु व्यभिचारज्ञानाभाव एव कारण. मस्तु, व्याप्तिज्ञानमेवाऽन्यथासिद्धं विनिगमनाविरहादत आह व्याप्तिज्ञानादेरिति । द्रागेव-सुतरामेव । यस्य व्याविज्ञानं नास्ति व्यभिचारज्ञानं च नास्ति तस्यानुमित्यापत्तिरिति नन्वत्र कीदृशं लक्षणशरीरम् । यदि तावत्प्रकृतपक्षसाध्यहेतु कानुमितित्वव्यापकत्व. घटितम् , प्रकृतहेतुकत्वं च प्रत हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नधर्मिकव्याभिचारज्ञानविशिधान्यत्वम् , तथाच ताशयभिचारज्ञान विशिष्टान्यप्रकृतपक्षसाध्य कानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतेत्यादिलक्षणं पर्यवसितम् , तदा व्यभिचारेऽव्याप्तिविरहेऽपि स्वरूपविद्धौ विरोधादौ चाऽव्याप्तिः। एकरू. पेण स्वरूपासिद्धिज्ञानेऽपि अपररूपेण पक्षधर्मताज्ञाना जानादनुमित्युत्पत्त्या स्वरूपासिद्धिनिश्चयप्रति बध्यतायास्ताहशानुमितित्वाऽव्यापकत्वात् । यदि च स्वरूपासिद्धिज्ञानविशिष्टान्यत्वमपि निवे. श्यते, तदा साधनाप्रसिद्धिविरोधानुपसंहारित्वज्ञानविशिष्टान्यत्वस्यापि निवेशनीयतया महागौ। रवमिति चेन। प्रकृतपक्षविशेष्यकप्रकृतसाध्यच्याप्यहेतुप्रकारकानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रति बन्धकताशालिनिश्चयविशिष्ठान्यप्रकृतपक्षसाध्यकानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यताघटितलक्षणस्य विवक्षितत्वात् । तेन न स्वरूपसिध्यादावव्याप्तिः, नवा यत्र घटव्याप्यपटवान् वहिव्यायधू. मवान्पर्वत इति अमुहालम्बनपरामर्शः ततः कुतश्चित्प्रतिबन्धकवशाद् घटानुमितिर्न जाता किन्तु बयनुमितिरेव, तत्रानुमितेः घटत्यावच्छिन्नर्मिकव्याप्तिज्ञानविशिष्टत्वेऽपि न घटामा. अवदृप्तिपटेऽतिव्याप्तिरिति दिक् । असद्धेतुविशेषे-धूमहतो, सप्तम्यर्थः प्रकारकत्वम् , प्रकारकज्ञानजन्यत्वं वा । तथाच धुमहेतुप्रकारिकायाः, धुमहेतुप्रकारकपरामर्शजन्याया वा इति यावत् । तादृशानु- मिते:-निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेः । अप्रसिद्धिः । तादृशज्ञानस्याऽऽहार्यस्वेनाss, हार्यानुमितेरनभ्युपगमादिति भावः । तत्रत्यदोषेषु-ताशहेतुनिष्ठदोषेषु । वहिमपर्वतरूपा श्रयासिध्यादिग्वित्यर्थः। अव्याप्तेश्यमाणतया न कोपि हेत्वाभासः स्यादिति प्रन्येनेत्यर्थः । ईश(यथाश्रुत)व्याख्यायाम-अनुमितिपदस्य समूहालम्बनानुमितिपरस्वव्याख्यायाम् । पर्वतोवहिमानित्यादीति । आदिना प्रमेयमभिधेयत्वादिस्यादेः सद्धेतुमात्रस्म परिप्रहः, अत एवोक-सहेतुस्थले इति । सद्धेतुमात्रस्थले इति यावत् बाधादिम्रमविषये इति। 7 - ·सटिप्पणटीकासमेता ७१ पर्वतो निर्वहिधूमो वढेरभिधेयवं मेयत्वस्य व्यभिचारीत्यादिभ्रमादनुमिति प्रतिबन्धादाह यथार्थेति। कतया यथार्थपदं सार्थकयति पर्वतो निहिरिति । अत्र इतिपदस्य त्रिता यस्थले लम्बन्धाद भ्रमत्रयलाभः । प्रत्येकभ्रममादायाऽतिप्रसङ्गसम्भवात् समूहालम्बनभ्रमपर्यन्तानुधावनवैफल्यात तत्परत्वाऽसतिरिति ध्येयम् । प्रथमनमोऽनुमिती विरोधी अन्त्यौ च तजनकशाने तथा, तयोरपि अन्यत्र प्रसिद्धस्य साध्याभावववृत्तित्वस्य धूमाचं भ्रमत्वम् , अन्त्ये च प्रमेयत्वाभावववृत्तित्वस्याऽप्रसिचान तभ्रमत्वं, किन्तु अभावांशेऽनु. योगिताविशेषसम्बन्धेन साध्यस्य भ्रमत्वमित्येताहशविशेषमात्य शिष्यः व्युत्पादनायाऽनेकविधभ्रमकथनम् । पर्वतो वन्त्यभाववानितिभ्रमविषये वन्ह्यमावे इत्यर्थः । आदिपदप्रायवाहिव्यभिचारी धूम इति प्रमविषये वन्यभाववद्वात्तित्वे अभिधेयख मेयत्वज्यभिचारि इति श्रमविषये मयत्वे चत्य. थः । अतिव्याप्तिवारकतयेति । अतिध्याशिवारणायेत्यर्थः । इतिपदस्यति । पर्वतो निविरिति भ्रमाद्, धूमो वन्हेयभिचारीति भ्रमाद्-अभिधेयरवं प्रेयत्वस्य व्यभिचारीति भ्रमादित्यन्वयः। तत्परत्वेति। समूहालम्बनपरत्वेत्यर्थः । प्रथमभ्रमः पर्वतो वन्यभाववा. नित्याकारकः । अन्त्यौ चेति । धूमो वन्हेयभिचारी, अभिषेयत्वं मेयत्वस्य व्यभिचारीति भ्रमौ चेत्यर्थः । तजनकमाने व्याप्तिज्ञाने इत्यर्थः । तथा-विरोधिनौ इत्यर्थः । तयोरपीति । अन्त्ययोरपीत्यर्थः । प्रथमे इति शेषः। अन्यत्र-मान शैवालादौ । साध्याभावववृत्तित्वस्य-वन्यभावववृत्तित्वस्य । अन्त्ये चेति । आभधेयत्वं प्रमे यत्वाभाववद्वत्तीत्यत्र चेत्यर्थः । अनुयोगिताविशेष सम्बन्धेनेति । स्वरूपसम्बन्धाब च्छिन्नस्वत्तिप्रमेवत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनेत्यर्थः । साध्यस्य-मेयत्वस्य । विशेषमाहत्येति । प्रथमे बाधनमः, अन्त्ययोर्व्यभिचारभ्रमः, तत्राप्याशे वनिहव्यभिचारि. स्वस्य मीनशैवालादौ प्रसिद्धस्य धूमे भ्रमः, अन्त्ये मेयस्वाम अन्त्ये मेयस्वाभावबवृत्तित्वस्याऽप्रसिळ्या, मेय. स्वस्य अनुयोगिताविशेषसम्बन्धेन अभावे भ्रम इति विशेषः इत्यन्वयः । न तद्ममत्वम्-न मेयत्वाभाववद्वत्तित्वभ्रमत्वम् , साध्यस्य-मेयत्वस्य । अथ केवलान्वयिसाध्यकेऽप्रसिध्या साध्याभाववदात्तत्वसपा व्याप्तिर्दोषलक्षणघटकानु. मितौ न निवेश्या, किन्तु हेतुब्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपैव, तथा चाऽभिधेयत्वं मेय. स्वव्याभिचारीत्यत्र तादृशसाध्याभावववृत्तित्वरूपव्यभिचारस्याऽनुपयोगितया तत्र प्रयासो व्यर्थ इति चेन। साध्याभाववदवृत्तिस्वरूपव्याप्तिघटकत्वमतेनैवाऽयं प्रन्या, भ्रमात्मकसमूहालम्बनानुमि तिमादाय दोषलक्षणस्योन्नेयत्वात् । न च तन्मते केवलान्वयिसाध्यकहेतो?टरवे "पर्वतो बन्हिमानित्यादिसद्धेतुस्थले" इति प्रन्यविरोध इति वाच्यम्। अनुगतरूपेण सर्वासामेव व्याप्ती ना लक्षणघटकसमूहालम्बनानुमितौ निवेशात् , तत्र साध्याभावववृत्तित्वरूपव्याप्तिज्ञानप्रति. बन्धकतामादाय दोषशङ्कानिरासार्थमयं प्रयासः। न चैवं "अप्रतियोगिसाध्यमित्यादेः केव. । । ।

·७२ सामान्यनिरुक्तिः । इदं त्ववधेयम् । अभिधेयत्वं मेयत्वस्य व्यभिचारीत्यत्र स्वरूप सम्ब. न्धावच्छिन्नप्रमेयत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वभ्रमो बाच्यः, प्रतियोगितांशे साध्यतावच्छेदक लम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यताव च्छेदकावच्छिन्नत्वयोः साध्यामावववृत्तित्वरूपव्यातिघटकतया तदंशे हुभयावगाहिव्यभिचारज्ञानस्यैव व्याधिज्ञानविरोधिश्वात् एवश्व लान्वयित्वज्ञानस्य "अनुपसंहारित्वज्ञानात्मकस्य" विषयीभूतो यः तस्य दोषस्य केवलान्वयि. साध्यके सत्वात् सद्धेतुत्वकथनमस्याऽसङ्गसमिति वाच्यम् । दर्शितातिव्याप्तिविषयब्यभिचारा. दिदोषरहितस्यैव सखेतुपदार्थत्वात् , अतिव्याप्तिस्तु व्यभिचारे दर्शितेति न काप्यनुपपत्तिः, एवं च साध्यामाववदवातिरूपव्याप्तिनिवेशेऽयं ग्रन्थः सङ्गच्छते। यद्वा अप्रतियोगि साध्यमितिज्ञानं नैटन्मते प्रतिवन्धकम् , असमानाकारकज्ञानस्याऽप्रतिबन्धकरवादित्यपि केचित् । अभिधेयत्वं मेयत्वस्य व्यभिचारीत्यति । अभिधेयत्वं मेयस्वाभाववत्तीत्यत्रे त्यर्थः। प्रमेयत्वभ्रमो वाच्य इति। अभावाशे इति शेषः । साध्याभावववृत्तित्व अपव्याप्तिघटकतयति। तथाच साध्यविशिष्ठाभाववदवृतित्वं व्याप्तिः, अभाये साध्य वैः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्ववृत्तिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्यसम्ब धेन(१)। तदंशे-प्रतियोगित्वाशे। तदुभयादगाहीति। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाव. (१) अथ साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावभिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छि. विषयतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिरूपित वृतित्वविषयतानिरूपिताऽ:- भावविषयतानिरूपित्तहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावाच्छन्नविषयताशालिनिश्चयत्वे - नैव कारणत्वमस्तु, तथाच स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वत्वावच्छित्रप्रतियोगित्यापसिद्धावपि स्वरूपसम्ब वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वस्य भ्रमसम्भवेन न भ्रमानुपपत्तिरिति चेत्र । महानसीयवह्यभाव वदवृत्तिधूमवान्पर्वत इति परामशंस्य तादृशरूपाक्रान्ततया ततः पर्वतो वन्हिमानि- त्यतुमित्यापत्तेः । न च (१) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतातच्छेदक पर्यास्तावच्छेदकताकप्रकारताघटितनिश्चयत्वेन कारणत्वानोकापत्तिरिति वाच्यम् । महानखीयत्वमुपलक्षणवि. धयाऽवगाहमानाचादशपरामर्शात्पर्वतो पन्हिमानित्यनुमित्यनुपपत्तेः, तादृशपरामर्शस्याऽभावांशे महान. सीयत्वषन्हित्वधर्मयावच्छिन्नप्रकारताकतया तादृशप्रकारतावच्छेदकतायाः धर्मद्वय एव पर्याप्तत्त्वात् बाध्यता. बच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न.. प्रकारताघटितधर्मस्य कारणतावच्छेदकत्वे तु महानसीयवान्हव्याध्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शात्पर्वतो वन्हि. मानित्यनुमितिरिणाय साध्यतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकतापर्याप्तिर्निवेश्या, तथाच महानसीयत्वमुपलक्षण- विधयाऽवगाहमानतादृशषरामशीयाऽभावविशेष्यतानिरूपितसाम्यनिष्ठमकारतावच्छेदकसम्बन्धीभूनप्रतियोगि- तानिरूपितावच्छेदकतापर्यातिः शुद्धवान्हवे एक, अभावप्रतियोगितावच्छेदककुशौ उपलक्षण विधया प्रविष्ट. स्थावच्छेदकत्वाभावादिति न तादृशपरामदिनुमित्यनुपपत्तिरिति दिकू । 10 (१) ननु पर्यातिनिवेशेऽपि वन्हिमहानसीयाभावववृत्तिधूमवान्पर्वत इति निश्चयस्याऽपि महानसीय. त्ववन्हित्वगतद्वित्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाऽवच्छेदकताकप्रक.रताकनिश्चयत्वरूपकारणतावच्छेदकाक्रान्त- स्वान्महाननीयवन्हिमानित्यनुमित्यापत्तिरिति चन। पर्वतो महान सीयवन्हिमानित्यत्र पन्हित्यनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यतानिरूपितमहाननीयत्त्वनिष्ठप्रकारता- कबुद्धित्वरूपद्वित्वस्यैव स्वाश्रयानरूपितविलक्षणविषयतासम्बन्धन साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगिता- बच्छदकत्वादिति।

·सटिप्पणटीकासमेता ७३ भेदादौ प्रमेयत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य प्रसिद्धावपि' स्वरूपसम्ब. घावच्छिन्नताशप्रतियोगिताकत्वाऽप्रसिद्ध्या ताशसम्बन्धेन भ्रमत्वानु. पपत्तिः । प्रतियोगितांशे सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वस्य भ्रम इत्यपि न युक्तम् । तस्य सम्बन्धघटकतया तत्प्रकारकत्वघटिततद्धमत्वानुपपत्तेः । छिन्नस्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभयावगाहीत्यर्थः एवंचेति प्रतियोगित्वांशे तदुभयावगा हिज्यभिचारज्ञानस्य बिरोधित्व चेत्यर्थः । ताशसम्बन्धेनेति । स्वरूपसम्बन्धावच्छिन स्ववृत्तिप्रमेयत्वस्वावच्छिन्नप्रीतयोगिताकत्वसम्बन्धेनेत्यर्थः । प्रतियोगित्वांश इति । स्व तिप्रमेयस्वरक्षावच्छिन्नप्रतियोगितायामित्वर्थः । सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वस्य-स्वस्वरू पसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्या तस्य-सम्बन्धविशेषावच्छिन्नस्वस्य । सम्बन्धघटकतयति।स्व. रूपसम्बन्धावछिन्नप्रमेयत्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वरूपसम्बन्धघटकतयेत्यर्थः तत्प्रकारक. स्वघटितेति सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वप्रकारकत्वघटितेत्यर्थः। तद्धमत्वानुपपत्तेरिति । सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वभ्रमत्वानुपपत्तरित्यर्थः । सम्बन्धघटकविशेषणे प्रकारत्वं न स्वीक्रियते, एवं विशेषणविषयतायां सम्बन्धावच्छिन्नत्वमपि,तत्र प्रकारतास्थाने विशेषणतास्वीकार,साच संसर्गानवच्छिन्नेति तात्पर्यम् । अस्तु वा उभयत्रैव प्रकारता, किन्तु मा नोभयसाधारणी, धर्म स्था संसर्गावच्छिना संसर्गस्था च संसर्गानवच्छिन्नैवेति विशेषः । अथवा उभयप्रकारतायाः संसर्गावच्छिन्नत्वेऽपि मिथो भेदः स्वीकार्य एव, अनयोः कथमपि वैलक्षण्याऽस्वीकारे विशे. षणानं विना विशिष्टसम्बन्धज्ञानस्याऽप्यनुदयप्रसङ्गः, विशेषणज्ञानं विना विशिष्ठ बुद्धधनु: त्पत्या तत्प्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तद्विषयकज्ञानत्वेन कारणवस्याऽवश्यं कल्पनीयत्वात्। मियो भेदे तु धर्मप्रकारतवाऽत्र कार्यतावच्छेदककोटौ निविष्टेति नानुपपत्तिः । तथाच धर्म- सम्बन्ध साधारणाऽनुगतभ्रमत्वं न शक्यं निर्वक्तुम्, तदभाववति तत्प्रकारकस्वं धर्माशे भ्रम. त्वम्, संसर्गाशे भ्रमत्वं तु अधिकरणतानिरूपितनिरूपकतानिरूपितसांसर्गिकावच्छेदकताव. च्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपाऽवृत्तिसंसर्गताकत्वम्, वृत्तित्वं च स्वाच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन, एवं चाss. दिमन्नमस्याऽत्राऽसम्भवप्रदर्शनार्थ तस्त्रकारकस्वघटिततद्धमत्वानुपपत्तेरित्युक्तम् । नच यथाकथंचिचिञममादायैव यथार्थपदव्यावृत्तिसम्भवात्तदनुपपत्तावपि का क्षतिरिति वाच्यम् । शिरोमण्युक्तेनैकेनैव भ्रमशब्देनाऽननुगतताहशद्विविधनमसंग्रहस्यानुप- पत्तो तात्पर्यात् । नाऽप्यन्त्र भ्रमश्च भ्रमश्चेत्येकशेषतो भ्रमद्वितयलामसम्भवः । एकप्रवृत्ति- निमित्तानामेव एकशेष इति पाणिनीयानुशासनात् । यद्यपि इन्द्रचन्द्रादिपरहरिशब्दस्य हरयः इत्येक शेषसमस्यमानत्वं दृश्यते, तथाप्यत्र प्रमादित्येकवचनान्तनिर्देशेन तस्याऽयुक्तस्वमे. वेति । न च सर्वत्रैव संसर्गाशे भ्रममादाय व्यावृत्तिः संगमनायेति वाच्यम् । परामर्शविरो धिनो भ्रमद्वयस्यैकविधत्वे बैचित्र्यविरहेण स्थलद्वयानुसरणस्य वैफल्यात् । अथ गुणीयत्वाभाववान् संयोग इति निश्चयसत्त्वे गुणीयः संयोग इति बुद्धेरिव गुणीय. संयोगेन वन्हिमान्पर्वत इति बुद्धेरप्यनुदयादनुगतरूपेण प्रतिवध्यप्रतिबन्धकमावो वक्तव्यः, एवं च धर्मसंसर्गतावच्छेदकसाधारणी अनुगतप्रकारता, तादृशप्रकारतायां संसर्गावच्छिन्नत्वं ·सामान्यनिरुक्तिः। न च तेन रूपेण प्रतियोगिताप्रकारक एवात्र भ्रमो विवक्षितः, नतु तदव व स्वीकरणीयम् इति चेन्न । उक्तप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावस्य स्वरूपसबन्धातिरिकसम्बन्धानवच्छिन्नगुणीयत्वविशेष. णतानिहायेत्तसंयोगस्वावच्छिमविशष्यताशालिबुद्धित्वेन स्वरूपसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताका गुणीयत्वाभावप्रकारकसंयोगविशेष्यकनिश्चयत्वेन कल्पनयवाऽनुपपत्तिविरहात् । समवाये यथा संयोगनिष्ठसंसर्गतानियामकत्वम्, तथा गुणीयत्वनिष्ठसंसगतावच्छेदकतानियामकत्वं स्वरूप. सम्बन्धे एव, गुणीयस्वनिष्ठसंसर्गतावच्छेदकतायाः स्वरूपसम्बन्धानवच्छिन्नत्वेऽपि स्वरूप. सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकगुणोयत्वाभावप्रकारकनिश्चयस्य गुणोयत्वनिष्ठसंसर्गतावच्छेद कताकबुद्धौ विरोधित्वमनुभवसिद्धम् । न चैवं संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकगुणीयत्वामा. वप्रकारकनिश्चयोऽपि प्रतिबध्नातु गुणोयसंयोगेन वह्निमत्ताबुद्धिम् , तत्रापि संयोगसम्बन्धातिरि. तासम्बन्धानपच्छिशगुणीयत्वप्रकारकबुद्धित्वस्यैव प्रतिबध्यतावच्छेदकरवेन तुल्ययुक्श्या वक्त ध्यत्वादिति वाच्यम् ।सम्बन्धमेदेन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावस्य भिमतयोकसंयोगसम्बन्धस्थले संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकबुद्धिस्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकम् , संसानवच्छिन्नप्रकारता. कबुद्धरप्रतिबध्यत्वेन प्रतिबध्यतावच्छेदकीभूतप्रकारतायां संसगानवाच्छन्नविनिवेशयाऽनाव. श्यकत्वात् (१)। साध्यतावच्छेदकसंबन्धावाच्छन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाववद्वतित्वमेव व्यभिचारः, न तूतरीत्या प्रतियोगिताकत्वसंसर्गका, तथा च प्रतियोगितायाः प्रकारतया मानेन तदंशे भ्रमस्वमुपपक्षमेवेत्याशंकते नचेति । तेन रूपेणेति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्वा. वच्छिन्नत्वरूपेणेत्यर्थः । प्रतियोगिताप्रकारक एवेति । न तु प्रतियोगितासंसर्गक इस्य. थः । अत्र-अभिषयत्वं मेयत्वव्यभिचारीत्यत्र । तदवच्छिन्नति । साध्यतावच्छेदकसम्ब. (१) अथोकयुक्त्या भ्रमत्वनिर्वचनेऽपि तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभाववत्ति तत्सम्बन्धातिरिकसम्बन्धा- नवच्छिन्नतद्विशेषणताकत्वरूपमनुगतमेव धर्मसम्बन्धलाधारणं भ्रमत्वं वाच्यामिति चेन । वह्नित्वावच्छित्रपतियोगितासम्बन्धेन वद्धिमानभाव इति ज्ञानस्यापि संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि. ताकवतित्वावच्छिन्नाभाववति प्रतियोगित्वे संयोगातिरिकासम्बन्धानवच्छिनायाः वदित्वावच्छित्रत्वनिष्ठसंसर्ग- तावच्छेदकीयविशेषणतायाः निरूपकत्वेन भ्रमत्वापत्तेः, अनुगतरूपेण भ्रमत्वनिर्वचनस्यैवाभिप्रेतत्वेन प्रकार- तावच्छेदकसम्बन्धभेदेन लक्षणभेद इत्यस्यापि दुर्वचत्वात् । अनुगमस्तु प्रतियोगिताविशिष्टविशेष्यताकत्वम् । वै० स्वनिरूपिताभाववानिष्ठत्वस्वविशिष्टविशेषणतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन । वै० स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- स्वस्थानवच्छेदकसम्बन्धानवच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन । केचित्तु तत्प्रकारकत्वघटिततद्धमत्वानुपपत्तेरिति ग्रन्था. र्थस्तु स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वाभाववति तत्सम्बन्धेन प्रमेयत्वत्वप्रकारकप्रमेयस्वभ्रमानुपपचिरिति निरुतसम्बन्धस्यालीकतया तद्घटितभ्रमत्वासिद्धिरिति ता. त्पर्यमित्याहु-। यत्तु तदभाववति तद्विषयकत्वमेव भ्रमत्वम् , नतु प्रकारकत्वघटितम् , तच्च संसगप्रकारसाधारणमिति । तन्न, तथासति रक्तदण्डवानितिज्ञानस्य दण्डाभाववद्रकत्वनिष्ठविषयतानिरूपितदण्डनिष्ठाविषयताकत्वेन भ्रमत्वापत्तेः । न च तदभाववति तत्प्रकारकत्वेऽपि एष दोषस्तदवस्थ एव, दण्डनिष्ठ "पुरुषनिष्ठविशेष्यतानि- रूपित"प्रकारताविशेष्यतयोरभेदादिति वाच्यम्। तादृशविशेष्यतात्वेन प्रकारताव वच्छिन्ननिरूपकत्वनिवे. शात । तथाच तदभाववनिष्ठविशेष्यतावावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितत्वावच्छेदकतानिष्ठप्रकारतात्वावच्छिन्न- निरूपकताकत्वस्यैव विवक्षणात् ।

·सटिप्पणटीकासमेता च्छिन्न प्रतियोगितासंसर्गक इति वाच्यम् । लाघवात् प्रतियोगितासंसर्गः कशानस्यैवानुमितिहेतुतया तत्प्रकारकव्यमिचारज्ञानस्याऽकिञ्चित्क- रत्वात् । अत्राहुः-स्वावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकलम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि. ताकत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकवत्वमेवाऽभावस्य साध्यामाववद. वृत्तित्वरूपव्याप्तिघटकं लाघवात् । एवं च ताहशेन सम्बन्धेनाऽभावांश धावच्छिन्नेत्यर्थः । लाघवादिति । प्रतियोगिताप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे प्रतियोगित्वनिष्ठप्र. कारतावच्छेदकसंनन्धविषयतायाः(१) कारणतावच्छेदकरवे गौरवम् , प्रतियोगितासंसर्गकज्ञा. नस्य हेतुस्वे तु संसर्गसंसर्गभानस्य विशिष्टबुद्धावनभ्युपगमेन प्रतियोगित्वसंसर्गविषयतायाः कारणतावच्छेदककोटावनिवेशेन लाध बोध्यम् । प्रतियोगितासंसर्गकज्ञानस्यैवेति । उक्तसंवन्धेन साध्यविशिष्ठाभाववदत्तित्वज्ञानस्यवेत्यर्थः। एवकारेण प्रतियोगिताप्रकारकस्थ व्यवच्छेदः। तत्प्रकारकेति । प्रतियोगिताप्रकारकेत्यर्थः । अकिञ्चित्करत्वादिति । भसमानाकारकज्ञानस्याऽप्रतिबन्धकत्वादिति भावः । भ्रमत्वमुपपादयति अत्राहुरिति । स्व-साव्यतावच्छेदकम् , तथाच साध्यतावच्छे. दकविशिष्टाऽभाववदत्तिवं (२)व्याप्तिः। अभावे वै० भट्टाचार्योक्तसंवन्धेन ।लाघवादिति । अवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंवन्धेन आध्यतावच्छेदकस्य निवेशे बाध्याऽनिवेशेन लाववादि. त्यर्थः । स्वं परिचायकम् , स्ववृत्त्यन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धन माध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नस्याऽभावाशे प्रवेशे साध्यतावच्छेदकस्य प्रकारतावच्छेदकतया संसर्गपठ- कतया च द्वेधा निवेशे गौरवामिति ध्येयम् । एवञ्चेति । साध्यतावच्छेदकविशिष्टाभावस्य ज्याप्तिघटकत्वे चेत्यर्थः । ताशसम्ब. न्धेनेति । स्वावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनेत्यर्थः। अ. (१)इदमुपलक्षणम् । प्रतियोगित्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकसम्बन्धविषयताया इत्यपि बोध्यम् , तथाच साध्यनिष्ठप्रतियोगितायाः अभावविशेषणतया निवशे प्रतियोगिताप्रकारकज्ञाननिष्ठकारण- तावच्छेदककोटी अभावत्वावच्छिन्नप्रकारतायां आधेयतासम्बन्धावच्छिन्नमाध्यानष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य. त्वावच्छिन्न-निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगितात्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितत्वनिवेशे गौरवम् , तदपे- झया प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रकृतसाध्यस्य व्याप्तिघटकत्वे लाघवमिति दिक् । (२) ननु महानसीयपश्चिमानित्यनुमितौ तयाप्यवत्ताज्ञानस्य केन रूपेण कारणत्वम् , यदि महा। नसीयत्ववतित्वधर्मद्वयनिष्ठप्रकारतानिरूपिता भावत्वावच्छिन्नविशेष्यताघटितधर्मेण तदा क्वचिन्महानसीयव- द्विमान् क्वचिद्धिमहानसीयवानित्यनुमितिभेदः कथं स्यात् । न च व्यातिघटकसामानाधिकरण्यांशे साध्यस्य येन रूपेण भान तेनैव रूपेणाऽनुमितावपि भानमित्यतुमितिलक्षण्यमुपपद्यते इति वाच्यम् । महानसीय. बह्मभाषवदवृत्तिवनिमहानसीयसमानाधिकरणधूमवानितिपरामर्शादपि वह्निमहानसीयवानित्यनुमित्यापचेरिति चेन । यत्र परामर्शेऽभावविशेषणतापनवयंशे वद्वित्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य महानसीयत्वं मानते तत्र "वि. शिष्टवैशिष्टयबोधमर्यादया" धर्मिपारतन्त्र्येण सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन महानसीयत्वस्य वद्वित्वेऽपि भानात महानसीयत्वावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्त्रवतित्वनिष्ठप्रकारताकाऽभावस्वाव- च्छिन्नविशेष्यताघटितनिश्चयत्वेन महाननीयवाहिमानित्यनुमिति प्रति कारणत्वम् ।

·७६ सामान्यनिरुक्तिः । Salman । साध्यतावच्छेदकप्रकारकव्यभिचारशानस्थ व्याप्तिग्रहविरोधितया घटत्व. त्वादेः प्रसिद्धन ताशसम्बन्धेन प्रमेयत्वत्वादेरभावांशे भ्रमात्मक एव तथाविधग्रहो विवक्षित इति न किञ्चिदनुपपन्नम् । अन्ये तु प्रथमे साध्याभावववृत्तित्वज्ञानविरोधी हेतौ साध्याभाववठ्ठः भावांशे इति । अभावविशेष्यकत्यर्थः । व्यभिचारज्ञानस्येति । साध्यतावच्छेदकवि. शिष्टाऽभाववद्वृत्तिहेतुरिति ज्ञानस्येत्यर्थः । व्यातिग्रहविरोधितयेति। समानविषयकत्वेने. त्यादिः। घटत्वत्वादेः(१) प्रसिद्धेनेति । अभावे इति शेषः । तादृशलम्बन्धेनेति। अवच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकीभूतस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनेत्यर्थः। तथा. विधग्रह इति । व्यभिचारग्रह इत्यर्थः । प्रमेयत्वस्वविशिधाभावववत्ति अभिधेयस्वामिति निश्चय इति यावत् । अन्ये विति । प्रथमे इति । जनकज्ञानप्रतिबन्धकमपरवाक्ययोर्मध्ये इति शेषः । । एवं यत्र महानसीयत्व धर्मितावच्छेदकीकृत्य वलि भासते तत्र दहिमहानसीयाभावववृत्तिवह्निमहा- मसीयसमानाधिकरणधूमवानितिपरामर्शस्य “वह्नित्वावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धा- वच्छिन्नमहाननीयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता भावत्वावच्छिन्नविशेष्यताघटितनिश्चयत्वेन" वह्निमहानसीयवा. नित्यनुमितो कारणत्वमिति न कोपि दोषः। परामर्शस्याऽनुगतकारणता च तद्धर्मविशिविधेयताशाल्यनुमितित्वावच्छिन्ने प्रति तद्धर्मविशिष्टप्रतियो- गिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नतधर्मावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नविशेष्यताघटितनिश्चयत्वेनेति । उ. भयत्र वै० स्वावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितस्वस्थावच्छिन्नत्यैतदुभय स्वावच्छिन्त्रत्वाऽन्यतरसम्बन्धेनेति ध्येयम्। केचित्तु महानवीयवान्चमान् वहिमहाननीयवानित्यनुमितो चाऽगत्या साध्यघटितव्यातिज्ञानस्य का. रणथम्। नव तथापि वाच्यत्ववप्रमेयवानित्यनुमिति प्रति साध्यतावच्छेदकासम्बन्धावच्छिन्न माध्यतावच्छेद का वच्छिन्नप्रतियोगित्वस्या प्रसिद्धतया तादृशसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यनिष्ठप्रकारतान्तर्भावण कार्यकारणभावक रूपन दुर्घटम्, अवच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकप्रकारतान्तीवेण च वाच्यत्ववत्प्रम- यवान् प्रमेयत्ववद्धाच्यत्ववानित्यनुमित्योर्युगपदुत्पादप्रमशः इति वाच्यम् । साध्यसामानाधिकरण्यघटकांशे साध्यस्य येन रूपेण भानं तेन रूपेण साध्यस्यानुमितो भानेन नैकदोभयानुमितिप्रसङ्गः । म चैकदोभयानुमिलिप्रसङ्कवारणेऽपि वाध्यत्वपत्ममयाभाववदवृत्तिभमेयत्ववद्वाच्यत्व समानाधिकरण - यत्ववान्पर्वत इति परामर्शादनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । तत्राऽगत्या माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रति. योगित्वसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यनिष्ठपकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छेया याऽवच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिन्नमाध्यतावच्छेदकप्रकारताद्वयनिरूपितविशेष्यता तटितनिश्चयत्वस्येव कारणतावच्छेदकत्वकल्पना. दित्याहुः । (१) आदिना पटत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्य सङ्ग्रहः। कुत्रचिद् घटत्वादेरिति पाठः स्व चाऽयुक्ता, रूपवान् पृथिवीत्यादित्यादी विषयितासम्बन्धावच्छिन्नरूपत्वनिष्ठावच्छेदकताकसाध्यतावच्छेदकीभूतसमवाय- सम्बम्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावमादायाऽव्यालिः, सद्वारणाय माध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नाऽ. वच्छेदकत्वस्य व्यातिघटकताया आवश्यकत्वे व्यभिचारेऽपि तस्य घटकतया घटत्वे तद्विरहात् । केचित्तु घटत्वादरित्येव पाठः । तत्र निरूपितत्व न षष्ठ्यर्थः, येन स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकघटाभावादावित्यर्थः स्यातू , किन्तु निष्ठत्वं षष्ठ्यर्थः, तथाच स्वरूपसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकघट- स्वाभावाभावस्य घटवरूपतया घटत्वनिष्ठप्रसिद्धघटस्वाभावत्वादेस्तादृशप्रतियोगिताकत्वेनेत्यर्थ इति वदन्ति ।

·सटिप्पणटीकासमेता ekshemalskurahan . है त्तिवरूपव्यभिचारस्य भ्रमः । द्वितीये च तदप्रसिद्धया व्यापकसामानाधि. करण्यज्ञानविरोधी साध्यतावच्छेद के हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता. बच्छेदकत्वस्य भ्रमोऽभिहिता, असमानप्रकारकज्ञानस्याऽविरोधितया द्विविधव्यभिचारसनहाय द्विविधव्याप्तिविषयकसमूहालम्बनस्यैव लक्षणे निवेशनीयत्वात् । न च हेतुः साध्यस्य व्यभिचारीत्यतः साध्यतावच्छेदके हेतुलमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य दुर्लभतया तदवगा. हिज्ञानस्य अभिधेयत्वं मेयत्वस्य व्यभिचारीत्याकारकता नोपपद्यते इति वाच्यम् । यतोऽभाववद्वृत्तित्वं समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद. कत्वं चेति द्वयमेव हेतुः साध्यस्य व्यभिचारीत्यत्र व्यभिचारपदार्थः। तत्र प्रथमव्यभिचारपदार्थकदेशेऽभावेऽनुयोगितारूपषष्ठ्यर्थस्य, तत्र प्रकृत्यर्थ. तावच्छेदकवह्नित्वावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थस्यान्वयः। मत्व. र्थीयार्थः स्वरूपलम्बन्धवान् , तस्य चाभेदेसम्बन्धेन प्रथमान्तार्थेऽन्वयः। प्रथम-धुमो वयमिचारीति प्रथमकाक्यादित्यर्थः। द्वितीये चेति । अभिधेयत्वं मेम त्वस्य व्यभिचारीति वाक्याच्चेत्यर्थः । तदप्रसिध्या-साध्यीभूतमेयत्वाभावववत्तित्व स्याऽप्रसिध्या। साध्यतावच्छेदके-मेयत्वरखे। हेतुलमानाधिकरणाभावप्रति. योगितावच्छेदकत्वस्येति । अभिधेयस्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्ये त्यर्थः । अस्य प्रसिद्धिस्तु घटत्वादी बोध्या । तथाच भेदेन तदुत्कीर्तनं विभिन्नव्यभिचारवि. षयत्वलाभार्थमिति भावः । ननु दीधितिकारस्य अभिषेयत्वं मेयत्वस्य व्यभिचारीति वाक्यात्साध्यतावच्छेखके हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमोऽभिप्रेतस्तदापि ताहशत्रममादाय यथार्थपदप्रयोजनकथनमसङ्गतमेव, साध्याभावववृत्तित्वरूपाऽन्वयव्याप्ति- व्यतिरेकव्याप्तिद्वयस्यैव लक्षणघटकतया तादृशश्रमस्य तद्विषयकानुमित्य प्रतिबन्धकवादतोऽ. स्वयव्याप्त्यन्तरस्य लक्षणघटकरवमाह असमानप्रकारकज्ञानस्याविरोधितयेति। साध्याभाववदवृत्तिहेतुरिति व्याप्तिक्षानं प्रति साध्यतावच्छेदकं हेतुसामानाधिकरणाभावप्रति. योगितावश्छेदकमिति व्यभिचारनिश्चयस्याऽविरोधितयेत्यर्थः । द्विविधव्यभिचारसङ्क. हायति । हेती साध्याभावववृत्तित्वरूपस्य साध्यतावच्छेदके हेतु मनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे. दकत्वरूपस्य च व्यभिचारस्य सङ्ग्रहायेत्यर्थः । द्विविधव्याप्तिविषयकेति । साध्यामा. दवदवृत्तित्व-हेतुमन्निछाभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न सामानाधिकर- ग्यविषयकेत्यर्थः । भिवेशनीयत्वादिति । धुभवान् वहेरित्यादौ द्विविधव्यभिचारसम्भः वेन तत्सङ्ग्रहाय साध्याभावववृतित्व हेतुध्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपाऽन्वयव्याप्तिद्वयं, केवलान्वयिनि च प्रमेयत्वादिसायके संयोगादिसम्बन्धेनाऽभिधेयवहतो विरोधसंग्रहाय ध्यापकसामानाधिकरण्यमानं लक्षणघटकम् , अन्यथा साध्याभावाऽप्रसिद्ध्या तथाविधव्याप्ति. द्वयभ्रमाऽसम्भवात् , पूर्वमते तु असमानप्रकारकज्ञानस्यापि विरोधितया लक्षणसङ्गतिः, सकलदोषोद्धारोऽनावश्यको वेति बोध्यम् । तदवगाहिलानस्य-साध्यतावच्छेदके हेतु. समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहिज्ञानस्य । तस्य-मत्वर्थीयार्थस्य । प्रथ- ·सामान्यनिरुक्ति। द्वितीयतत्पदार्थपरवाक्यस्थले च तदेकदशसामानाधिकरण्ये हेतुपदार्थाः वितप्रथमार्थनिरूपितत्वस्यान्वयः, षष्ठीप्रकृतेस्तद्धर्मपरतया षष्ठ्यन्तार्थस्य साध्यतावच्छेदकनिष्ठरवस्य तादृशान्वयबललम्यहेतुलमानाधिकरणामाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वे, तस्य तद्धितार्थलम्बन्धिनः एकदेशे घटकत्व. रूपसम्बन्धे, सम्बन्धिनश्चाभेदेन प्रथमान्तार्थेऽन्वयः। एवं चोक्तवाक्या. चत्र साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्व. स्थापि लाभात्तत्र तदवगाहिभ्रमत्य दर्शिताकारतासम्भवादित्यपि वदन्ति । प्रमादिति पञ्चम्यर्थः प्रयुक्तत्वम् , तस्य प्रतिबन्धपदार्थेऽनुत्पादेड. स्वयः। यथार्थतीति । यथार्थपदेन स्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्ना (१)या या मान्तार्थ-हेतौ । तथाच धूमो वहेयमिचारीत्यतः हित्वावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धेन वहि. विशिशानुयोगितावदभाववत्तित्व "स्वरूपसम्बन्ध"वदभिन्नो धूम इति बोधः । द्वितीयता पदार्थति । समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपव्यभिचारपदार्थेत्यर्थः। तत्पर. काऽभिधेयत्वं मेयत्वस्य व्यभिचारीति वाक्यस्थले चेत्यर्थः । षष्ठीप्रकृतेः-मेयत्वस्य । तद्धर्मपरतयेति । मेयत्वस्वपरतयेत्यर्थः । निष्ठत्वं षष्ठ्यर्थः । प्रथमान्तार्थेऽन्वय इति । तथा चाऽभिषेयत्वं मेयत्वस्य व्यभिचारीत्यतः प्रमेयत्वस्वनिष्ठाऽभिधयत्वनिरूपित. सामानाधिकरण्यवदभावप्रतियोगितावच्छेदकस्वघटकत्ववदमिनमभिधेयत्वमिति बोधः। पर्व चेति । समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यापि व्यभिचारपदार्थत्ते चेत्यर्थः । दर्शिताकारतति । अभिधेयरवं मेयत्वस्य व्यभिचारीत्याकारतेत्यर्थः । वदन्तीत्यस्वरसः, तीजन्तु असमानविषयकरवेन प्रतिबन्धकतामुपगम्य पूर्वमतस्यैव सम्यक्त्वात् , भवन्मतेऽ. पि असमानप्रकारकज्ञानस्य विरोधिस्वमावश्यकम् , अन्यथा साध्यव्याप्यो हेतुरिति दोषलक्षण- घटकानुमितौ स्वरूपसम्बन्धेन प्रकारीभूतसाध्यामाववत्तित्वज्ञाने हेतुः साध्यस्य व्यभिचा- रोत्यतः दर्शितव्युत्पत्तिलभ्यताशवृत्तित्व"स्वरूपसम्बन्ध"यनिष्ठाऽभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकार- ताकहेतुविशेष्यमानस्याऽप्रतिबन्धकरवतादवस्थ्यात, प्रथमाया निरूपितरवार्थकत्वस्य व्युत्प. तिविरुद्धत्वाचेति ध्येयम् । अन्वय इति । तथा च श्रमप्रयुकानुमिस्त्यनुत्पादादित्यर्थः। ननु तद्वति तत्प्रकार- कस्वरुपयाथायनिवेशे पर्वतो वन्यभाववानित्यादिज्ञानानामप्यंशतो यथार्थत्वात्तद्विषयेऽति. व्याक्षितादवस्थ्यमत आह यथार्थपदेनेति । स्वन्यधिकरणेति । स्व-विशेष्यता। अभिमविषयता च विशेष्यताकपा प्राया। तथा च स्वष्यधिकरणो यः प्रकारस्तदवच्छिन (१) हो बतिमानितिज्ञानस्य प्रमावापत्तिा, स्वपदेन पर्वतो वाभाववानिति ज्ञानीयपर्वतनिष्ठय. किञ्चिशिष्यतामादाय तयाधिकरणवाभावावच्छिन्नपर्वतनिष्ठविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्य तन सत्यादतो या येति। तथाच विशेष्यताविशिष्ट विशेष्यताव्यापकत्वं ज्ञाने निषेशनीयम् । विशेष्यतायो विशेष्यतावशिष्ट्यं च स्वतादात्म्यस्वाधिकरणावृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन । व्यापकता च निरूपितत्वसम्बन्धाव- च्छित्रस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकदेवत्वसम्बन्धेन । तेन वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगि. तानवच्छेदकत्वेन निरूपकतासम्बन्धन तापशविषयतासामान्याभावस्यामसिद्धावपि प्रामाण्यवादे भट्टाचा- योक्तरीत्या विषयतानिरूपकत्वस्याऽव्याप्यवृत्तावपि न क्षतिः। # ..

·RBERINATH12144-MA सटिप्पणटीकासमेता । विषयता सदनिरूपकत्वस्य सर्वाश प्रमात्वस्य विवक्षणीयतया दर्शित माणां किञ्चिदशे प्रमात्वेऽपि न तमादाय होष इति भावः। यत्स्वं (१)तदनिरूपकस्वं प्रमात्वमित्यर्थः । पर्वतो वलिमानितिज्ञानस्य प्रमात्वं, तथाहि स्वपदेन पर्वतो वहिमानिति ज्ञानीयपर्वतनिष्ठविशेष्यता गृहीतुं न शक्यते, प्रकारीभूतवः पर्वतनिष्ठ. विशेष्वताव्यधिकरणस्वाभावात् , वन्यभावात्मकप्रकारस्य विशेष्यताध्यधिकरणत्वेऽपि वन्ध. भावात्मकप्रकारावच्छिमत्वस्य स्वीयविशष्यतायामवरवात् , किन्तु स्वपदेनोदासीन"हदो वहिमानितिज्ञानीय"विशेष्यतैवोपादेया, तथा च स्वं इदनिष्ठविशेष्यता तपाधिकरणो यः बहिरूपः प्रकारः, तदवच्छिना या विषयता हदनिष्ठविशेष्यता तदनिरूपकत्वस्य पर्वतो वहिमानितिज्ञाने सश्वात् । पर्वतो बनधभाववानिति बाधनिश्चयस्थ न प्रमात्वम् , स्वं० पर्वतो वन्यभाववानितिज्ञानीयपर्वतनिष्ठविशेष्यता तब्यधिकरणो या प्रकारः वधभावात्मकः प्रकार तदवच्छिनं यत्स्वं पर्वतनिष्ठविशेष्यता तनिरूपकरवस्यैव तत्र सत्वात् । विशेष्यतायां प्रका. रावच्छिनत्वं च प्रकारनिष्ठप्रकारतानिज्ञपितत्वम् , विशेष्यतायो प्रकारावच्छिन्नत्वमेव (२)वा स्वीक्रियते इति ध्येयम्। अत्र स्वब्यधिकरणत्वं च न स्थानाधिकरणवृतित्वम् , घटो व्यमितिज्ञानस्य प्रमावानु. पपत्तेः, तत्र प्रकारीभूतद्रव्यत्वस्य स्वानधिकरणीभूतपटादिवृत्तित्वात् , किन्तु स्वाधिकरणाऽस. तित्वम् , तथाच स्वाधिकरणावृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या या विशेष्यता तत्तदनिरूपकत्वमिति फलितम् । स्व-विशेष्यता। अत्र स्वाधिकरणाऽवृत्तित्वघटकात्तिवं प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धेन विवक्षणीयम् , अन्य- था हृदो वहिमानितिज्ञानस्याऽपि सर्वाशे प्रमारवापत्तिः (३), कालिकेन वन्द्यादेहदे सत्वात् , स्वपदेन हृदनिष्ठविशेष्यताया धर्तुमशक्यस्वात् , घटो गगनवानितिज्ञानीयघटादिनिष्ठविशे. ध्यताया एव स्वपदेन धर्तव्यतया तदनिरूपकत्वस्योकनमे सत्वातं, विषक्षिते च स्वाधि. करणहदनिरूपितप्रकारतावच्छेदकीभूतसंयोगसम्बन्मावच्छिन्नवृत्तित्वाभावस्य बन्धादौ सत्त्वेन हानिष्ठविशेष्यतायाः स्वपदेनोपादातुं शक्यतयोकशानस्य प्रमावापत्तिविरहात् । तथाच स्पाधिकरणनिरूपितप्रकारतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिस्वाभावनान् यः प्रकारस्तनिष्ठप्रका- रतानिरूपिता या या विशेष्यता तत्तदनिकपकरवं समुदितार्थः । . (१) पर्वतो पविमान भूतलं घटबच्चेतिसमूहालम्बनस्य प्रमात्यानुपपचिः । पर्वतनिष्ठविशेष्यतायाः व्य. धिकरणघटावच्छिन्नभूतलनिष्ठविषयताकत्यादतस्तादृशप्रकारावच्छिन्न विषयतायामनिश्श्य स्वस्मिन्नेव नि- वेशितम्। (२)वाकारोऽनास्थायाम् । विशेष्यतायां प्रकारावच्छिन्नत्वोपगमे घटावच्छिन्नविशेष्यकामीम. त्ताबुर्दू प्रति तन्यभावघटवानित्याकारकस्य "एकप दूयमितिकरीत्यानिश्चयस्थ प्रतिबन्धकत्वापत्तिः, तस्या- ऽपि घटावच्छिन्नविशेष्यकवन्यभावप्रकारकत्वात। अत एवाऽवयवान्थे गन्धनिष्ठस्य गन्धवप्रकारतानिरू. पितविशेष्यत्वस्य गन्धवानवच्छिन्न त्वादियुक्तं जगदीशेनेति ध्येयम् । (३) इयमापत्तिः सम्बन्धसामान्यन स्वाधिकरणवृत्तित्वविवक्षणे, यत्किञ्चित्सम्बन्धेन तादशवृत्तित्व. विवक्षणे तु पर्वतः संयोगेन पन्हिमानितिज्ञानस्य याथार्थ्यानुपपत्तिः, स्वाधिकरणे यत्किञ्चित्सम्बन्धेन बन्दोव- त्तित्वात् ।

·सामान्यनिरुक्तिः। नन्वेवं गुणः संयोगेन घटवानितिमानस्य प्रमावापत्तिः, स्वाधिकरणगुणनिरूपितप्रका. रतावच्छेदकीभूत संयोगसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाऽप्रसिध्या गुणनिष्ठविशेष्यतायाः स्वपदेन धत्तुं. मशक्यत्वाद् घटो गगनवानितिज्ञानीयवटादिनिष्ठविशेष्यतायाः स्वपदेनोपादेयतया तदनिरूप कत्वस्य तत्र सत्यात् (१) - . (१)न च "स्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववान् यः प्रकारस्तनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वानि. रूपकत्वमिति समुदितार्थे स्वाधिकरणनिरूपित्तवृत्तित्वाभावः प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिन्वीय- হবধলঘামাসমিমানাজা সাল্লা, ন হ্র নৃলনাযা সাধ না নিম- नीयम्, सावतैव दो वन्धिमानितिज्ञानस्य न प्रमावापत्तिः, संयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधेयान्वीयस्वरूपसम्बन्धेन इदनिरूपितवृलितायाः बहावसत्त्वेन स्वपदेन बदनिष्टविशेष्यताया धतुं शक्यत्वात् । नापि गुणः संयो- गेन पटवानितिज्ञानस्य प्रमाथापतिः, स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिवीयस्वरूपसम्बन्धस्य गुणनिरूपित. सितायाः व्यधिकरणतया तादृशविशेष्यताश्रयगुणनिरूपितवृत्तित्वनिष्ठतादृशस्वरूप सम्बन्धावच्छिन्न प्रति- योगिताकाऽभावस्य प्रकारीभूत घटे सत्वन स्वपदेन गुणनिष्ठविशेष्यतायाः धर्तुं शक्यत्वादिति वाच्यम् । বিষাবেস মাছি ঘসানালিসন একানু এ নি যান সালাহল, प्रकारतावच्छेदक केवल समवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वीयस्वरूपसम्बन्धेन तज्ज्ञानायीवशष्यताश्रयपटनि- रूपितवृत्तिवस्यैव प्रटस्वरूपप्रकारे सवेन घटानष्ठविशेष्यतायाः स्वपदाग्राह्यत्वात । न च प्रकारताविरूपितसंसर्गनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकरूपावच्छिषानुयोगिताकपर्यातिकाऽवच्छेदकतानिरूपकसंसर्गनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपकवृत्ति स्वीयस्वरूपेण स्वाधिकरणवृत्तित्वाभावो विवक्षणीयः। तथाचोक्तज्ञानीयपटत्यनिष्ठपकारतानिरूपितघटव. प्रतियोगिकसमवायनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं यद् घटत्वप्रतियोगिकत्वसमवायत्वगतं द्विस्वं तदवच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकघटत्वप्रतियोगि- कसमवायनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वीयस्वरूपसम्बन्धस्य तज्ज्ञानीयविशेष्यताश्रयपटनिरूपितवृत्तित्वस्य व्यधिकरणसम्बन्धतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतादृशवृत्तित्वाभावत्य घटत्वादिरूपप्रकारे सत्वन तादृशविशेष्यतायाः स्वपदग्राह्यतया न तत्साह इति वाच्यम् । गुगीयसंयोगेन घटवान् गुग इति ज्ञानस्य प्रमावापत्तेः । तज्ज्ञानीयप्रकारतानिरूपितसंसर्गनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिता. कपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकगुणप्रतियोगिकत्वसंयोगत्वगताद्वित्वावच्छिन्नानुयोगताकपर्यापिकावच्छेदकताकगु. णीयसयोगनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवाचत्वाऽप्रसिध्या स्वपदेन तादृशज्ञानीयगुणनिष्ठविशेष्यताया धर्तमश. क्यत्वादिति । अत्रोच्यते--स्वनिरूपित्तप्रकारतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकलात्वावच्छिनप्रतियोगिताकपाध्यनुयोगिता- बच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यातिकावच्छेदकतानिरूपकीय(१)स्वरूपसम्बन्धेन स्वाश्रयनिरूपितवृत्ति- स्वाभावस्य विवक्षणेनोकदोषानवकाशात् , प्रकृते गुणप्रतियोगिकत्वसंयोगवद्वित्वावच्छिन्नानुयोगिताकप. यौप्तिकावच्छेदकतानिरूपकीभूना या संसर्गविधया संयोगनिष्ठावच्छेदकता तनिरूपकत्वस्य वृत्तित्वेऽप्रसिद्धा- वपि तज्ज्ञानीयघटत्वावच्छिन्न प्रकारत्वे तत्प्रसिद्धः, "अत एव तादृशावच्छेदकानरूपकत्वेन निवेशो न तु तादृशावच्छेदकतानिरूपकवृत्तितात्वेन तादृशानिरूपकत्वस्य वृत्तित्वप्रकारत्वोभयसाधारण्यात्" तादृशमकार त्वीयस्वरूपसम्बन्धस्य तज्ज्ञानीयविशेष्यताश्रयपटनिरूपितवृत्तित्वस्य व्यधिकरसम्बन्धतया तत्सम्बन्धाव. च्छिन्नप्रतियोगिताकतादृशवृत्तित्वाभावस्य प्रकारभूितघटे सत्वेन ताशविशेष्यतायाः स्वपदग्राह्यत्वात् । न च तद्यक्तित्वादिना घटावावगाहिज्ञानधर्मिकविषायतासम्बन्धेन स्वरूपतो घटत्वमकारकज्ञानस्य प्रमायापन्तिः, तज्ज्ञानीयतज्ज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतानिरूपितसंवर्गनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताव. (१)निरूपकप्रतियोगिकेत्यर्थः ।

·सटिप्पणटीकासमेता - एवं विशेष्यतिधर्मस्य विशिधानुयोगिकाऽभावानभ्युपगमेन गुणो विशिष्टसत्तावानिति ज्ञानस्यापि प्रमात्वापत्तिः, स्वाधिकरणगुणनिरूपितवृत्तित्वस्य विशिष्टसत्तायां सत्यात, श्वपदेन गुणनिष्ठविशेष्यताया उपादातुमशक्यत्वात् । स्वाधिकरणनिरूपितप्रकारतावच्छदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितावच्छेदककरवी. यस्वरूपसम्बन्धेन स्वाधिकरणनिरूपितवृत्तितावच्छेदकरवाभाववान् यो धर्मस्तद्धर्मावच्छिन्नप्र: कारतानिरूपिता या या विशेष्यता तत्तदनिरूपकत्वमेव तत् , तथाच संयोगसम्ब. धावच्छिन्नाधेयतावच्छेदकत्वीयस्वरूपसम्बन्धेन गुणनिरूपितवृत्तितावच्छेदकरवाभावस्य केव. लान्वयितया विशिष्टसत्तास्वेऽपि सत्वेन स्वपदेन गुणनिष्ठविशेष्यताया उपादातुं शक्यतया नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि रंगे स्वरूपतो रजतत्वावगाहि "इदं रजतमि"तिज्ञानस्य प्रमात्वापत्तिारैव, तत्र प्रकारतावच्छेदकीभूतरजतस्वत्वादेर्भानविरहेण स्वपदेन रनिष्ठवि. शेष्यताया उपादातुमशक्यत्वादिति चेन । विशेष्यताविशिष्टप्रकारवानिरूपकत्वमेव सर्वाशे प्रमात्वम् । प्रकारतायां विशेष्यतावै. स्वनिरूपितत्वस्वाधिकरणनिष्ठाधिकरणतानिरूपितनिरूपकतावदन्य(१)त्वोभयसम्बन्धेन, निरूप. कतावत्ताच स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्य-स्वसामानाधिकरण्य-स्वानवच्छेदकानवच्छिन्नस्व- स्ववृत्तिस्यैतच्चतुष्टयसम्बन्धेन, स्ववृत्तित्वं च स्वानवच्छेदकानवच्छिन्न स्वरूपेण(२)। छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकं यद्विषयितास्वनिष्ठतयक्तित्वं तदवच्छिन्नानुयोगि. ताकपर्याप्तिकारच्छेदकतानिरूपकसंसर्गनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकविषयितासम्बन्धावच्छिन्नवृत्चित्वयिस्वरूपन. म्बन्धन तादृशज्ञाननिरूपितवृतित्वस्य घटत्वादिरूपप्रकारे सत्त्वेन तादृशविशेष्यसाया धर्तुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । तादशसम्बन्धेन स्वाश्रयनिरूपितनिरवच्छिन्नवृत्तित्वाभाववनिष्ठनिरवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशे- ध्यत्वानिरूपकत्वस्य विवक्षितत्वात् , एवं च तादशज्ञाननिरूपितविषयितासम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वस्य घटत्वे 'सखेऽपि न तवृत्तित्वं निरवच्छिन्नमतो नोक्तदोषः। प्रकारतायां निरवच्छिन्नत्व निवेशाद् घटत्वत्वेन घटत्वा- वगाविज्ञानधर्मिफस्य विषयितासम्बन्धेन घटत्वत्वेन घटत्वप्रकारकज्ञानस्यामहः । न चमति दो वह्निमानितिज्ञानस्य प्रमात्वापत्तिः, तज्ज्ञानीयवान्हनिष्ठप्रकारताया निरवच्छिन्नत्या. भावादिति वाच्यम् । स्वाश्रयनिरूपितवृत्तितानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्य तदर्थत्वात् । तथाच तज्ज्ञानीयविशेष्यताश्रयदनिरूपितवृतितानवच्छदकवन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू. पितविशेष्यतानिरूपकतयोक्कापतिविरहात । अब च स्वनिरूपितवृत्तिता प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या, अन्यथा पूर्वोक्तदोषप्राङ्गात् । तथाच ताशवृत्तितावच्छेदकत्वाभावो न स्वरूप सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका, किन्तु स्वनिरूपितमका. रतानिरूपितसंसर्गतानिरूपितावच्छेदकतात्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानु. योगिताकपर्याप्तिकाच्छेदूकतानिरूपकसंसर्गतानिरूपकनिरूपितावच्छेदकत्वीयस्वरूपसम्बन्धन, ना इतः प्रागु. क्तरीत्या दोषावकाश इति ध्येयम् । (१) स्वविशिष्टनिरूपकतावदस्यत्वेति तदर्थः । निरूपकतायां रखवै० स्वाश्रयनिष्ठाधिकरणतानिरूपित्त. स्वसम्बन्धेन। (२) असम्भवधारणाय स्वनिरूपितत्वनिवेशः, अन्यथा पर्वतो पन्हिमानितिप्रमीयप्रकारताया अपि उदासीनदादिविशेष्यताविशिष्टतया तदनिरूपकत्वस्य प्रमायां विरहेणाऽसम्भवः स्यात, निवेशे तु प्रकार- तायामुदासीनविशेष्यतानिरूपितत्वविरहेण वैशिष्ट्यविरहाव । भ्रममा प्रमात्वापत्तिवारणाय द्वितीयसम्बन्ध- निवेशः । तत्रापि स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वानुनी हो पन्हिमानिति ज्ञानस्य प्रमात्यापत्तिः, संयोगमा .

·सामान्यानरूक्तिः। यतु प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिझपकत्वं सर्वाशे भ्रमभिन्नत्वम् । दै० स्वविशिष्टप्रतियो. गिताकाभाववद्धत्तिवस्वनिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन । प्रतियोगिताय स्ववै० स्वावच्छेदकधी. मच्छिन्नवस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नम्वोमयसम्बन्धेनेति । तम । तथासति र स्वरूपतो रजतत्वावमाहिनः इदं श्जतमितिज्ञानस्य प्रमाबापति, स्वावच्छेदकधर्माप्रसिद्धषा स्वपदेनोकज्ञानीयरजतत्वनिष्ठप्रकारताया उपादातुमशक्यत्वात् । न चोकसम्बन्धपटकप्रतियोगिताय प्रकारतावैशिष्ट्यं स्वावच्छिन्नत्वस्वावच्छेदकसम्ब. न्धावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धन विवक्षणीम् , तथाच नोक्कापत्तिः, रजतत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नप्रकार तायाः अवच्छेदका प्रसिद्धावपि स्वावच्छिन्नवाटतोजोमयसम्बन्धन ताशप्रकारतावैशि- ट्यस्य रजतत्वनिष्ठप्रतियोगितायो सत्वादिति वाच्यम् । विशिष्टसत्तावान् गुण इतिज्ञानस्य अमात्यापतेः, ताहशज्ञानीयविशिष्टसतानिष्ठप्रकारत्वावच्छिन्नसत्तानिष्टप्रतियोगिवाभावववृत्ति स्वस्य गुणनिष्ठविशेष्यतायागसत्त्वेन स्वपहेन तज्ज्ञानीयविशिष्ठसत्तानिष्ठप्रकारताया धर्तुम. धक्यवात्। অৰি আভিমান্বিষিষ্টনিয়ালিজুল গুলি নিলিমালিহি विशष्टत्वनिरूपकत्वं तत् । वैशिष्ट्यं पूर्वोक्तसम्बन्धेन, एवं च विशिष्ठसत्तावान् गुण इति ज्ञानस्याऽवच्छिन्नप्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वनिरहण इदं रजतमितिज्ञानस्य च निरवच्छिन्नप्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिकपकत्वविरहेण च न प्रमावापत्तिरित्युच्यते, तदापि विषयितया प्रकारत्वेन घटत्वावगाहिज्ञानधार्मिकस्य स्वरूपतो घटत्वावगाहिन्नमस्य प्रमावा. . . म्वन्धावच्छिन्नप्रकारताया अपि कालिकसम्बन्धावच्छिभवन्हि निष्ठनिरूपकतावत्वेन ह्रदनिष्ठविशेष्यतायाः स्वपदाऽग्राह्यत्वात् । एवं स्वसामानाधिकरण्यानुक्तौ गुणो व्यमितिज्ञानस्य प्रमात्वापत्तिः, गुणत्वनिष्ठनिर- वच्छिन्ननिरूपकायाः अन्यसम्बन्धश्रयेग व्यत्वनिष्ठप्रकारतायां सत्त्वात् । न व निरवच्छिन्ननिरूपकताया अवच्छेदकस्य द्रव्यत्वनिष्ठप्रकारतायाश्चाऽवच्छेदकस्याऽप्रसिद्ध्या नये- मापत्तिरिति वाच्यम् । स्थानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वमित्यस्य यथाश्रुतार्थकत्वे घटो व्यमिति ज्ञानस्य प्रमा. त्वानुपपत्तिः, स्वावच्छेदकऽप्रसिद्धः, अतस्तस्याऽवच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभाववद्धर्मा. नवच्छिन्नत्वमित्यर्थों वाच्यः, तथाचोक्कापत्तिवारणाय स्वसामानाधिकरण्यदलस्याऽऽवश्यकत्वात् । तृतीयसम्बन्धाऽनिवेशे स्वरूपतो घटत्वावगाडिज्ञानधार्मिकस्य विषयितासम्बन्धेन घटत्वत्वेन घटत्वप्र. कारकज्ञानस्य प्रमावापत्तिः. स्वरूपतो घटत्वनिष्ठनिरुपकतायाः अन्यसम्बन्धत्रयेण घटत्वत्वेन घटत्वनिष्ठ- प्रकारतायां सत्वात । एवं गुणकर्मान्यत्वविशिष्ट सत्तावान् गुण इति ज्ञानस्य प्रमात्वापत्तिश्च । घटत्वत्वेन घटत्वावगाविज्ञानधर्मिकस्य विषयतासम्बन्धेन स्वरूपतो घटत्यप्रकारकज्ञानस्य प्रमात्याप. तिवारणाय चतुर्थसम्बन्धनिवेश इति । अत्र स्वावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वरूपपञ्चमसम्बन्धोऽपि निवेशनीयः, अन्यथा सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गुणकर्मान्यत्वविशिष्ट सत्तावान गुण इति ज्ञानस्य प्रमावाऽपत्तिः स्यात् , स्वरू- पसम्बन्धेन गुणकर्मान्यत्वविशिष्टरुत्तानिष्ठनिरूपकतावशिष्टयस्यैव सत्त्वात् । वस्तुतस्तु घटत्वप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धेन प्रमेयाश्रयवान् घट इत्यादिज्ञानस्य प्रमात्वानुपपत्तिः, विशेष्यतविशिष्ट प्रकारवानिरूपकत्वविरहादतः सम्बन्धचतुष्टयं परित्यज्य स्वनिरूपितनिरूपकतावच्छेदक- ताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकविशिष्टवैशिष्टयावगाहिबुद्धिवाव- च्छिन्नजन्यतावत्वनिवेशः कार्यः । जन्यतावत्वं च स्वनिरूपितजनकतानवच्छेदकतावच्छिन्न विषयताशून्यज्ञा- नीयत्वसम्बन्धनति विभावनीयम्। . :

·सटिप्पणटीकासमेता १३ पत्तिः, अवच्छिन्नप्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकरवे सति निरबच्छिन्नप्रकारताविशिष्टविशे. ध्यत्वानिरूपकत्वादिति । कालीशंकरभट्टाचार्यास्तु प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वमेव सर्वाशे प्रमात्त्रम् । विशेष्यताया प्रकारतावै० स्वनिरूपितत्व-स्वावच्छदे कसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छिनप्रतियोगिता. काभाववत्तित्वोभयसम्बन्धेन । स्व प्रकारता । स्वापच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशातू हृदो वह्निमानिति ज्ञानस्य न प्रमात्वापत्तिः, नापि गुणः संयोगेन घटवानितिज्ञानस्य प्रमात्वापत्तिः। एवं गुणो विशिष्ट प्रत्तावानितिज्ञानस्यापि न प्रमात्वापतिः, तज्ज्ञानस्य तादृशविशिष्टनिरूपित. समवायसम्बन्धावच्छिन्नविशिष्टसत्तानिष्ठप्रकारस्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावववृत्तित्वघटितो- भयसम्बन्धेन विशिधसत्तानिष्ठप्रकारताविशिष्टविशेष्यतानिरूपकत्वात् । रङ्गे स्वरूपतो रजत. स्वावगाहिज्ञानस्य दर्शितोभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यतानिरूपकत्वादेव न प्रमावा. पत्तिः। अत एव वैशिष्टयनियामकद्वितीयसम्बन्धे स्वावच्छिन्नेत्यत्र खावच्छेदकावच्छिन्नेति नोकम् । ननु तथापि विषयितासम्बन्धैन "प्रकारत्वेन घटत्वानवगाहि" घटस्वत्वेन घटवावगाहि. ज्ञानधर्मिकस्य विषयितया घटत्वत्वेन घटत्वप्रकारकज्ञानस्य "इदं ज्ञानं विषयितासम्बन्धन घटत्ववदि"त्याकारकस्य प्रमात्वानुपपत्तिः, तज्ज्ञानस्य स्वावच्छेदकीभूतविषयित्वसम्बन्धा- वच्छिन्नघटस्वनिष्ठप्रकारत्वावीच्छन्न प्रतियोगिताकामावववृत्तिवघटितदर्शिताभयसम्बन्धेन प्र- कारताविशिधविशेष्यताशालिवाद । एवं विषयितया प्रकारत्वेन घटस्वावगाहिज्ञानधर्मिकस्य स्वरूपतो घटत्वप्रकारकश्रमस्य प्रमात्वापत्तिश्च, ताशज्ञाने विषयितासम्बन्धेन प्रकारस्वाव- च्छिन्नाऽभावाऽसत्त्वेन स्वपदेन तज्ज्ञानीयप्रकारताया धर्तुमशक्यतया तज्ज्ञानस्य दर्शि तोभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वाऽनिरूपकत्वादिति चेन्न। स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावववृत्तित्व-स्वनि- पितत्वोमयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यतःशुन्यस्वे सति स्वनिरूपितस्वस्वाश्रयनिष्ठाधि. करणतात्ववत्वोभयसम्बन्धेन विशेष्यताविशिष्टनिरवच्छिन्नप्रकारताशून्यस्वत्य प्रममिनखपदेन विवक्षणात् । ताहशाधिकरणतात्ववत्ता च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंपन्धा. परिछन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वसम्बन्धेन । स्वसमानाधिकरणभेदप्रति- योगितावच्छेदकता च स्वावच्छेदकसम्बन्धावचिन्नास्वाश्रयनिष्ठनिरूपकताकत्वसम्बन्धावच्छि. बस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदयत्वसम्बन्धेन । प्रकारत्वेन घटत्वानवाहिनिरुजाज्ञानस्य प्रमात्व सम्पादनाय प्रकारताय निरवच्छिन्नस्वः निवेशः। प्रकारत्वेन घटत्वावगाहिनिरुतज्ञानस्य प्रमावनिराकरणाय सम्बन्धघटकनिरूपकतायो निरवरिछनत्वनिवेश इति प्राहु:(१)। RRIORDIRD (१) वस्तुतस्तु स्थापच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छेदकावच्छिन्नाभावववृत्तित्वस्वनिरूपितत्याभयर- म्बन्धन विशेषणतापिशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वे सति स्वनिरूपितत्वस्वाश्रयानिष्ठाधिकरणतात्ववस्वामयसम्ब. न्धेन विशेष्यताविशिष्टनिरवच्छिन्नविशेषणत्वाऽनिरूपकत्वमेव सर्वाशे भ्रमभिन्नत्वम् । स्वावच्छेदकावच्छिन्ना- भाववत्वं च निरवच्छिन्नं प्रायम्, तेन कपिसंयोगवान् वृक्ष इत्यस्य न भ्रमत्वापत्तिः। विशेषण तानिदेशा- , ·सामान्यनिरुक्तिः। . चन्द्रनारायणभट्टाचार्यास्तु प्रकारताविशिष्टान्यप्रकारवानिरूपकत्वम् सर्वाशे भ्रमभिन्न स्वम् । वै० स्वतादात्म्य-स्वविशिधाधिकरणताश्रयनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वोभयसम्बन्धेन । अधिकरणताय स्ववैशिष्ट्यं च स्वाश्रयनिरूपितत्व-स्वावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकतापर्याप्त्यः धिकरणधर्मावच्छिन्नसंसर्गताकत्वैतदुभयसम्बन्धेनेति प्राहुः(१)। भेदविशिषप्रकारवाऽनिरूपक तदित्यपि केचित् । प्रकारतायां भेदवै० स्वप्रतियोगि. स्वावरिछनप्रतियोगिताकभेदसमानाधिकरणविशेष्यतानिरूपितत्व-स्वप्रतियोगितानिरूपिताव च्छेदकताविशिष्टत्वैतदुभयसम्बन्धेन । अवच्छेदकतावै० स्वसामानाधिकरण्य-स्वावच्छेदक. सम्बन्धावच्छिमस्व-स्ववृत्तिवैतत्रितयसम्बन्धेन । स्वात्तित्वं चाऽवच्छेदकत्वसम्बन्धाव. च्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभाववद्धर्मावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्वसम्बन्धे नेति(२)। न्मूलावच्छिन्नो वृक्षः कपिसंयोगवामित्यादिज्ञानस्य वृक्षः सत्ताप्रतियोगिकसंयोगेन द्रव्यत्ववानित्यादिज्ञानस्य चन प्रमावापत्तिः, संसर्गसंसर्गतावच्छेदकादेः प्रकारत्यासत्वेऽपि विशेषणताया विशेष्यतायाश्च सर्वजनसि. इत्यादिति ध्येयम्। (१) पर्वतो बन्धभाववानिति ज्ञानीयायाः वन्यभावप्रकारताया अपि पर्वतो वह्निमानितिज्ञानीया या प्र. कारता निरुकोभयसम्बन्धेन तद्विशिष्टाधिकरणताश्रयनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वसम्बन्धन प्रकारताविशिष्टान्य प्रकारत्यांऽप्रसिध्या स्वतादात्म्यनिवेशः, तथाच वह्यभावप्रकारतायां वहिपकारतातादात्म्यविरहानोक्तदोषः । पर्वतो वह्यभाववानिति ज्ञानीयवाह्यभावप्रकारतायामपि पन्ह्यभावप्रकारतायाः स्वतादात्म्यसम्बन्धन सत्वाप्रकारताविशिष्टान्यप्रकारत्वाऽप्रसिद्धिरत उभयसम्बन्धनिवेशः। द्वितीयसम्बन्धघटकाधिकरणतायो प्रकारतावशिष्टयं केवलस्वाश्रयनिरूपितत्वसम्बन्धन यदि निवश्यते, तदा पर्वतो बन्धभाववानितिज्ञानीयदेशिकविशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्ना या प्रकारता स्वाश्रयनिरूपित- त्वसम्बन्धेन तद्विशिष्टा कालिकासम्बन्धावच्छिन्नवनयभावाधिकरणताऽपि तदाश्रयपर्वतनिष्ठविशेष्यतानिरूपि. तत्वसम्बन्धेन तत्प्रकारतायां वन्ह्यभावप्रकारताविशिष्टान्यत्वाऽसम्भवादतः स्वावच्छेदकसमतावच्छेदकता. पर्याध्यापिकरणधर्मावच्छिन्नबंधनताकरवनिवेशः। गुणो विशिष्टसनाबानित्यस्य विशिष्टसत्ताप्रतियोगिकसम- वायसम्बन्धेन विशिष्टसत्तावगाहित्वेनाप्रमात्वम् , शुद्धसमवायेन चैतत्प्रमात्वम् , इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे विशिष्टप्रतियोगिकन्नमवायो नियमतः सप्तर्गमर्यादया भासते, उपलक्षणत्वे तु शुद्धसमवाय इति गदाधरभट्टा- चार्याणामाशयः । तथाचोकस्थले स्वनिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतापर्याप्पयाधिकरणं विशिष्ट सत्ताप्रतियोगिकस. मवायत्वमेव तदवच्छिन्नसंसर्गताकविशिष्टसत्ताधिकरणत्वं न गुणस्येति न तस्य प्रमात्वम् । जातिर्जातिमती. तिज्ञानीयप्तमवायसम्बन्धावच्छिन्नजातिनिष्ठप्रकारतायां तदवच्छेदकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतापज्जा. तिमनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वविरहान प्रमात्वम् । यदि चकधर्मावच्छिन्नाधिकरणताया ऐक्यम, जातिस्थावच्छिन्नसकलजातिनिरूपितमधिकरणस्वमकमेष, जातित्वावच्छिन्नघटत्वाधिकरणस्वमपि पढेऽस्ति, घटः पट इति भ्रमस्य या घटत्वनिष्ठप्रकारता तस्या अपि स्वाश्रयनिरूपिताधिकरणताश्रयनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वेन तादृशविशेष्यताशालिज्ञानस्य यथार्थत्वापत्तिरि- त्युच्यते, तदा स्वाश्रयनिरूपितत्वमपहाय स्वाश्रयेतरानिरूपितत्वमेव सम्बन्धघटक बोध्यम् । (२) तथाच पर्वतो बन्यभाववानितिज्ञानीयवन्धभावत्वावच्छिन्नप्रकारतायाः वन्यभाववन्दप्रतियो- गित्वावच्छित्रप्रतियोगिताकभेदाधिकरणपर्वतनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठप- तियोगिताकाभाववद्धर्मावच्छिन्नवसम्बन्धावच्छिन्नस्वप्रतियोगिताकाभाववस्व सम्बन्धेन तादृशावच्छेदकतावृ- तित्वेन च सामानाधिकरण्य-स्वावच्छेदकीभूतस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्व-स्ववृत्तिवेतत्रितयसम्बन्धेन स्वनि- रुपितप्रतियोगितावच्छेदकत्वाविशिष्टत्वैतदुयमसम्बन्धेन भेदविशिष्टतया तदनिरूपकत्वस्य तादृशज्ञानेऽसत्त्वा. नतत्यप्रमाखम्। , ·सटिप्पणटोकासमेता ईश्वरज्ञानाऽवृत्तिविषयिताशुन्यत्वं तदित्यपरे । अत्र पर्वतो धन्हिमानितिज्ञानीयवन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतायाः घटबढ़ेदप्रतियोगित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कभेदाधिकरणपर्वतनिष्ठविशेबसानिरूपितत्वात् , तेन सम्बन्धेन तस्याः घटवद्भेदविशिष्टतया निरुक्तत्रितय. सम्बन्धेन वह्निमद्भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्ताविशिष्टतया चैकैकतरसम्बन्धमात्रोपादाने तेन सम्बन्धेन घटव- द्वेदावीशष्टत्वम् वन्हिमद्भेदविशिष्टत्वं च तत्रास्तीति तदनिरूपकत्वं न पर्वतो वव्हिमानिति प्रमात्मकज्ञाने इति सम्बन्धद्वयानिवशः। घटो व्यमितिप्रमीयनिरवच्छिन्नद्रव्य बनिष्ठप्रकारतायां च पटभेदसमानाधिकरणविशेष्यतानिरूपितत्व- सत्त्वेन पटभेदप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसमवायावच्छिन्नत्वसत्त्वेन स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्यस्तावच्छे- दकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववद्धर्मावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वसम्बन्धावच्छि- त्रस्वनिरूपितवृत्तिताश्रयत्वैतदुभयसम्बन्धेन घटभेदीयप्रतियोगितावच्छेदेकताविशिष्टत्वसत्त्वेन च निरुक्कोम यक्षम्बन्धेन भेदविशिष्टत्वसत्त्वात्तादृशज्ञानस्य प्रमावानुपपत्तिरता प्रतियोगितावच्छेदकतासामानाधिकरण्य. निवेशः। घटवृत्तित्वविशिष्टदव्यत्ववदिप्रतियोगितावच्छेदकतामामानाधिकरण्यस्थ पटो द्रव्यामितिज्ञानीयव्यय. प्रकारतायां सत्वेन तदवच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वसत्त्वेन चैतदुभयसम्बन्धेन तादृशावच्छेदकताविशिष्टत्व-स्व. प्रतियोगित्वावच्छिन्नप्रतियोगिकभेदसमानाधिकरणविशेष्यतानिरूपितत्वैतवुभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टत्व सत्या. तस्याः प्रकारतायास्तदनिरूपकत्वं न पटो द्रव्यमितिज्ञाने इति तस्य प्रमात्वानुपपसिरतोऽबच्छेदकत्वसम्ब. ग्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाषपद्धर्मावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववस्वस्य स्ववृत्तिवघटकस. म्बन्धषिधया प्रवेशः। विषयितासम्बन्धन द्रव्यत्वस्यापि स्वरूपतो भानेन विषयितासम्बन्धेन द्रव्यत्वबढ़ेदप्रतियोगितावच्छेद- कतायां घटो व्यमितिज्ञानीयद्रव्यत्वनिष्ठप्रकारताया अवच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठप्रतियोगिताका- भाववद्धर्मावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्वसम्बग्धेन वृतितया तस्य प्रमात्वानुपपनिरतः स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यावच्छेदकतावैशिष्टयघटकसम्बन्धविधया प्रवेशः। कपिसंयोगभेदस्याध्याप्यवृत्तित्वमते वृक्षः कपिसंयोगवानितिज्ञानीयकपिलंयोगनिष्ठप्रकारतायाः कपि- संयोगिभेदसमानाधिकरणविशेष्यतानिरूपितत्वेन तस्य प्रमात्वानुपपत्तिरतः स्वसमानाधिकरणविशेष्यतानिरू. पितत्वसम्बन्धेन स्थावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदवैशिष्ट्यमपहाय स्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदसमाना- धिकरणविशेष्यतानिरूपित्वप्रवेश इति । न्यायरत्नकृतस्तु स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्थावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नाधेयत्तानि- रूपितस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्थापच्छेदकावच्छिन्नवत्ताग्रहविरोधितानियामकसम्बन्धावच्छिन्ननिरवच्छिना. धिकरणताववृत्तित्वस्वावच्छिन्नाभावववृत्तित्वैतदन्यतर-स्वनिरूपितत्वैतदुभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशे- ध्यत्वा निरूपकत्वं सर्वाशे प्रमात्वम् । विशेषरूपेण संसर्गताऽभ्युपगमे तु प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना- धेयत्वीयस्वरूपसम्बन्धेन स्वाधिकरणाऽवृत्तित्वमेव स्वव्याधिकरणत्वम् । यत्तु प्रकारताबच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नयदधिकरणतासामान्ये स्वाधिकरणानुयोगिकत्वाभावस्तत्त्वमेव तदिति। तन्न । तथासति संयोगेन रूपवान् घट इति ज्ञानस्याति प्रमात्वापत्तिः, संयोगेन रूपाधिकरणताया अभासिद्धत्वात् । केचित्तु प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यै स्वाधिकरणानुयोगिकत्वयद्धर्मावच्छिन्नमतियोगिकत्वोभयामा- यस्तद्धर्मवत्व स्ववैयाधिकरण्यपदार्थः । न च भूतलं संयोगसमवायोभयसम्बन्धेन घटवदितिज्ञानस्य प्रमावा- पत्तिः, व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकतदाश्यवृत्तिप्रतियोगिताकाभावानभ्युपगमन संतर्गतावच्छेदको- भयत्वावच्छिन्ने उभयाभावाऽसत्त्वादिति वाच्यम् । प्रकारतावच्छेदकसतर्गतावच्छेदकसामान्ये स्वाधिकरणवृ. स्थतयोगितानिरूपकतावच्छेदकत्व-यद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगितानिरूपकतावच्छेदकत्वोभयाभावस्तद्वत्त्वस्य वि. पक्षितत्वादित्याहुः।

·सामान्यनिरुक्तिः। । - ननु प्रतिबन्धकज्ञानविषयव्यभिचारादिघटकसाध्यादेरपि प्रत्येक हेत्वा- भासतापत्तिः । अत्र यथार्थपदेन सद्धेतुस्थलेऽनुमितिविरोधिभ्रमविषयसाध्याभाषा. दावतिप्रसङ्गवारणेऽपि असद्धेतुस्थले तादृशप्रमाविषयदोषघटकसाध्यादेः प्रत्येकं दोषत्वापचिर्दुर्वारैव, तदर्थ प्रकारान्तरानुसरणे च तत एव पूर्व दोषस्याऽपि वारणसम्भवे यथार्थपदं व्यर्थम् इति दोषस्य दुरुस्तया तस्यैव यथार्थपदाऽघटित लक्षणान्तरानुसरणे बीजत्वमाह नन्विति । एक- देशस्याऽपि विशिष्टघटकतया हेत्वाभासपदार्थत्वस्येष्टत्वादाह प्रत्येकमिति । प्रत्येकपदार्थपर्याप्तलाध्यतावच्छेदकाधवच्छिन्नस्येत्यर्थः । हेत्वाभासतापत्ति:- अत्र-लक्षणे । सद्धेतुस्थले पर्वतो वहिमानित्यादौ । अनुमितिविरोधिनमविष. येति । पर्वतो वद्धिमानित्यनुमिसिविरोधी यो भ्रमः पर्वतो बन्ह्यभाववानियाकारकः, तद्विषये. त्यर्थः । अतिप्रसङ्गवारणेऽपीति । तादशश्रमे यथार्थ्याभावादिति भावः। असहेतुस्थ. ले-हृदो बहिमानित्यादौ । तादृशप्रमाविषयति। हृदो वन्ह्यभाववानितिप्रमाविषयेत्यर्थः । प्रमापदं यथार्थत्वसूचनाय । दोषघटकेति। बन्यभाववहदरूपदोषघटकेत्यर्थः । दोष. त्वापत्ति?रिवेति । साध्यादेरनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थ ज्ञानविषयत्वादिति भावः । तद. थे-दोषघटकसाच्यादावतिव्याप्तिवारणार्थम् । प्रकारान्तरानुसरणे चेति । यद्रूपावच्छि. भविषयिता प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिः तद्रूपवत्त्वमित्युक्तो चेत्यर्थः । तत एवेति-प्रकारान्तरानुसरणादेवेत्यर्थः। पूर्वदोषस्यापीति । भ्रमविषयसाध्यामावादात्र- तिब्याप्तरित्यर्थः। तस्यैव-वैयर्यस्यैव । यथार्थपदाऽघटितलक्षणान्तरानुसरणे-- द्वितीयलक्षणानुसरणे । दौषितौ व्यभिचारादीति। धूमव्यमिवारी वहिरिस्येवं रूपव्य. भिचार घटकधुमादरित्यर्थः । आदिना बाधादेः संग्रहः । एकदेशस्यापि-वन्यादेरपि । विशिष्टघटकतया-बन्धभाववद्हरूपविशिष्टघटकतया । हेत्वाभासपदार्थत्वस्य- दोषपदार्थत्वस्य । इष्टत्वादिति। याहशविशिष्टविषयकं ज्ञानं प्रतिबन्धक तादृशविशिष्टं दोषपदावोद्धध्यमित्याकाराया ईश्वरेच्छायाः दोषपदाधीनबोधविषयत्वस्याऽऽनयतासम्बन्धा. वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया विशेष्ये इव अवच्छेदकत्व तदवच्छेदकत्वादिपरंपरा सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः तविशेषणतविशेषणादौ सस्वात् । आश्रयते. तरसम्बन्धावच्छिमतनिष्ठप्रकारतानिकंपितविशेष्यताया इयत्वात् , इत्थमेव च गोवलोमादौ तम । संयोगत्वेन संयोगसमवायोभयसंसर्गकस्य घटप्रकारकभूतलविशेष्यकज्ञानस्य प्रमावापत्नेबार- स्वात, संयोगवादी तादृशोभयाभाषास स्वादिति वदन्ति । संसर्गविशिष्टाभ्यप्रकारतावश्यज्ञानत्वं सर्वाशे याथार्यम् । प्रकारतायां सतर्गवै० स्वप्रतियोगिनिष्ठत्व. स्वावच्छिन्नत्व-स्वानुयोगिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वैतत्रितयसम्बन्धेन। स्व संघर्गः । संयोगेन बन्यभाववान पर्वत इति भ्रमवारणाय प्रथमसम्बन्धनिवेशः । कालिकसम्बन्धमादाय पर्वतः समवायेन पन्हिमानितिभ्रमवा. रणार्थ द्वितीयसम्बन्धनिवेशः । संयोगेन घटवान् गुण इति भ्रमवारणार्थ तृतीयासम्बन्धनिवेश इत्यस्मद्गुरु- ॥ , ·सटिप्पणटीकासमेता अथ विशिष्टविषयकं ज्ञानं प्रतिबन्धकम, तद्घटकं च न विशिष्ठमिति चेत् , तर्हि यथार्थति व्यर्थम् भ्रमविषयविशिष्टस्याऽप्रसिद्धत्वादित्यनुशये. नाऽऽह यदिति । - SANRAKARMA हवाभासपदार्थत्वापतिः । यद्रूपावच्छिन्नशानस्यानुमित्याविरोधित्वं तद्रू. पावच्छिन्ने हेस्वाभासत्वव्यवहारस्य तद्रूपावच्छिन्नमात्रज्ञानाद्धतौ दुष्टत्व. व्यवहारस्य चाऽनुदयेन इष्टापत्तिन सम्भवतीति भावः । याशविशिष्टविषयकत्वं तादृशाऽनुमितिविरोधिताऽनतिरिक्तवृत्ति तस्वमिति विवक्षया न साध्यादापतिज्याप्तिरित्याशयेनाऽशङ्कते अथेति । विशिष्टविषयक-साध्याभाववद्वृत्तिस्वविशिष्टलाधनादिविषयकमेध । तद्घटकं --ताशविशिष्टघटकप्रत्येकपदार्थविषयकत्वं च । न विशिष्ट-न तादृशः विशिष्टनिरूपितम् । तथाच प्रत्येकपदार्थविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकताया 2 गोपशुपदार्थत्वमन्यत्रोपपादितमिति । हेत्वाभासपदार्थत्वापत्ति: हेस्वाभासपदजन्य. बोधोयमुख्यविशेष्यत्वापत्तिरित्यर्थः । तादृशज्ञानविषयो यद्यद्रूपावच्छिशस्तत्तद्रूपावच्छिन्नो दोष. पदावोद्रव्य हत्याकारिकाया ईश्वरेच्छाया वाच्यतया तदीयाऽश्रयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रका• रतानिरूपितविशेष्यतायाः साध्यादावक्षुण्णस्वादिति भावः । अत्र स्वावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन वडिवगतैकत्ववृत्तियां विशेष्यता तानि. रूपितदोषपदप्रयोज्यप्रकारतायां प्रमानिरूपितत्वाऽऽपतिः पर्यवसितार्थः । आपत्त्याकारस्तु. ताविशेष्यत्तानिरूपितदोषपदप्रयोज्यप्रकारत्वं यद्यनुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थज्ञान- विषयत्वावच्छिन्नं स्यात्तदा प्रमानिरूपितं स्यादिति । यद्रूपावच्छिन्नज्ञानस्य-पचिरिति. ज्ञानस्य । तद्रूपावच्छिन्ने-वहित्वावच्छिन्ने । इष्टापत्तिन सम्भवतीति । तथाच साध्यादेोषपदार्थत्व चाऽत्र हेतौ साध्यं दोष इति व्यवहारः स्यात् , अयं हेतुर्दुष्ट इति व्यवहारो वा स्यादित्यतो विशिष्टमेव लक्ष्यम् , तथाचाऽतिव्याप्तौ नेष्टापत्तिसम्भव इति तात्पर्यम्। एतेन दोषघटकसाध्यादेर्दोषत्वे न किञ्चिदनिष्टम् , तत्सम्बध्येन प्रकृतहेतोरेव दुष्ट. स्वात् साध्याविषयकज्ञानादनुमितिप्रतिबन्धः स्यादित्यत्राऽऽपादकाभाव इति निरस्तम् । यादशविशिष्टेति । यद्रूपावच्छिशेत्यर्थः । तत्त्वं-तद्रूपवत्त्वम् साध्यादौ । दौधितो विशिष्टविषयकमिति सावधारणम् । तदेवाह साध्याभाववकृतित्वविशिष्टसाध. नादिविषयकमेवेति । एवकारश्च भिनमः, प्रतिबन्धकमेवेत्यर्थः । स च अनतिरिक्त वृत्तित्वलाभाय । विशिष्टविषयकं ज्ञान प्रतिबन्धकमेवेति योजनया बिशिष्टविषयकरवे प्रतिबन्ध कृताशून्यवृत्तित्वाभावलाभात् , वन्हिमानेव धूमवानितिवत् । तादृशविशिष्टघटकेति। बन्यभाववहृदादिरूपदोषघटकेत्यर्थः । प्रत्येकपदार्थेति । साध्यादीत्यर्थः । न ताडश: विशिष्टनिरूपितमिति । न वन्यभाववहृदत्वावच्छिन्ननिरूपितमित्यर्थः, अपि तु वहि.

·८८ सामान्यनिरुक्तिः। । अतिरिक्तवृत्तित्वानातिव्याप्तिरिति भावः । व्यर्थमिति । यथार्थपदाऽदानेऽपि सद्धेतुस्थलेऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात् । ननु तत्र भ्रमविषयप्रत्येकपदार्थ. विषयकत्वस्योत्तरीत्या वारणेऽपि तद्विषयविशिष्टेऽतिव्याप्तिरत आह भ्रमविषयेति । अप्रसिद्धत्वादिति । तथाच कातिव्याप्तिरिति भावः । स्वावच्छिन्ननिरूपितम् । अतिव्याप्तिवारणसम्भवादिति । भ्रमविषयप्रत्येकपदार्थवि. षयकत्वस्य प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वाभावादिति भावः। तत्र-सद्धेतुस्थले। उक्तरी. त्या प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वाद् । तद्विषयेति भ्रमविषयेत्ययः । विशिष्ट-वन्यभाव. वपर्वते । अतिव्याप्तिरिति । बन्ह्यभाववत्पदंतविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तिस्वा. दिति भावः । दवितौ भ्रमविषयविशिष्टस्याऽप्रसिद्धत्वादिति। भ्रमविषये-- तदभाववति तत्प्रकारकभ्रमविषये, विशिष्टस्य-तत्प्रकारवैशिष्ट्यस्य संसर्गाभाव इत्यर्थे ता. त्पर्यम् , तेन अलीकधर्मिकाऽभावस्याऽनंगीकारेण भ्रमविषयनिष्ठप्रसिद्धत्वाभावपार्थस्य कल्प। यितुमशक्यत्वेऽपि न क्षतिः । अथवा भ्रमविषयतायां प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकस्वाभावो विव. क्षितः। प्रतिबन्धकवाभावश्च स्ववृत्तिरूपावच्छिन्नत्वसंबन्धेन, स्वं प्रतिबन्धकता, वृतित्वं च स्वावच्छिन्नविषयताशालिनिधयत्वव्यापकस्वसंबन्धेनेति । स्व-रूपम् । अथात्र यथार्थपदानुपादाने यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरि. कवृत्ति तद्रूपरत्वं हेत्वाभासवमित्यवाशिष्टम् । तथाच सति संशयाऽऽलार्याऽप्रामाण्यज्ञानान्या. दायाऽसंभवः,बन्यभाववहदत्वावच्छिनाविषायतायाः हहो वहिमानवेति संशये, वन्हिमान् बहो वन्यभाववानित्याहार्यज्ञाने, हुदो वन्यभाववानित्यप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञाने च सत्त्वेन तत्र प्रतिबन्बकस्वाभावेन तस्याः प्रतिबन्धकताऽतिरिक्तवृत्तित्वात् , अतस्तद्वारणायाऽनाहा. याऽऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयवृत्तिववैशिष्टयं यद्रूपावच्छिन्नविषयितायामवश्यं निवेशनी यम् , तदपेक्षया लाघवेन तद्रूपावच्छिन्नविषयितायो यथार्थज्ञानीयखनिवेशनमेवोचितमिति यथार्थपदवैयाभिधानमसातमिति चेन्न । यथार्थपदोपादानेऽपि जलं वन्यभावविरोधीति भ्रमकालीनस्य अविरुद्धभावाऽभाव यकोटिकसंशयाङ्गीकतमतेन वा हृदो जलवान् वन्यभाववान् वेत्यादिज्ञानस्य संशयत्वा सर्वाशे यथार्थतया वन्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयितायामनुमितिप्रतिबन्धकताऽतिरिक्त वृत्तिवेनाऽसम्भववारणाय संशयान्यत्वरूपनिश्चयत्वनिवेशस्यावश्यकतया संशयमादाय दोषाs. सम्भवेन यथार्थपदवैयर्थ्यात् । अविरुद्धभावाभावद्वयकोटिकसंशयानङ्गीकारे तु कपिसंयोगा. भाववदुक्षेऽव्याप्तिः, "तस्याऽपि बाधत्वं स्वीकृतं बाधप्रन्थे" वृक्षः कपिसंयोगाभाववान वेत्या. कारकसंशयस्य सर्वाशे यथार्थत्वात् । न चाऽऽहार्याऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानवारणाय यथार्थपदार्थक्यमिति वाच्यम् । व. हिमान् हद इतिज्ञानोत्तरमिच्छाप्रयोज्यं यद् बन्धभाववान हह इति ज्ञानं तस्याऽऽहार्यवा- सर्वाशे यथार्थतया च तद्वारणायाऽनाहार्यस्खस्य, भाविज्ञानमप्रमेस्याप्रामाण्यज्ञानं ततो वन्ह्य- भाववान् हह इति निश्चयः ततोऽतीतज्ञानमप्रमेत्यप्रामाण्यज्ञानद्वयघटितबाधनिषयस्य अर्वाशे यथार्थस्य वारणायाऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वस्य च निश्चयविशेषणस्यावश्यकतया न तद्वाः . HERE ·सटिप्पणटीकासमेता ८९ रणाय यथार्थपदसार्थक्यमिति तत्वम(१)। ननु प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वमित्यत्राऽनतिरिक्तवृत्तित्वस्य स्वव्यापकतत्कस्वरूप. स्याऽग्रे विवक्षणीयतया यद्रूपावच्छिन्नविषयकयथार्थज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाव. रूपध्यापकताया, यद्रूपावच्छिन्नविषयकज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकस्वाभावरूप यथार्थ पदाघटित"व्यापकतातो भिन्नतयाऽखण्डामाषघटकतथैव यथार्थपदमार्थक्यसम्भवे कथं वैयाभिधानमिति चेन। यथार्थत्वस्य विशेषणविधया प्रवेशे प्रयोजनविरहेणोपलक्षणविधयेवाऽभावप्रतियोगिता. वच्छेदककोटौ निवेशनीयतया ज्ञाननिष्ठावच्छेदकतायां याथार्थसामानाधिकरण्यं निवेशनीयम् , एवं च प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावृत्तिोऽभावस्तदीया याऽवच्छेदकत्वनिष्ठा प्रतियोगिता (१)नव्यास्तु तत्तप्रामाण्यज्ञानाभावस्य आहार्यत्वाभावस्य संशयत्वाभावस्य च तचयक्तित्वेन प्रवेशे गौरवमतोऽनुगतरूपेणैवाऽपामान्यज्ञानाद्यभावाः निवेशनीयाः । सथाच ययदप्रामाण्यज्ञानसत्वे पर्वतो वतय. भाववानितिनिश्चयसवे पर्वतो वह्निमानितिबुद्धिः प्रामाणिकी तत्तदप्रामाण्यज्ञानामावषिशिष्ठनिश्चयत्वेन प्रति- बन्धकत्वम् , एवं संशयादीनामप्यनुगमः । नचैवं यत्तदर्थयोरननुगमाल्लक्षणस्याऽननुगम इति वाच्यम् । तत्तत्कूटत्वविशिष्ट निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे अनुगमात् । निश्चये कूटत्वकै० स्वाश्रयसामानाधिकरण्यसम्बन्धेना यद्वाभाषविशिष्टान्यत्वं यदूपावच्छिन्नविषयकज्ञाने निवेशनीयम् । ज्ञाने वै० स्वाभाववत्व-स्वावच्छिन्नप्र. तिबन्धकतावच्छेदकविषयतावत्योभयसम्बन्धेन । स्वाभाववत्त्वं च स्वरूपविशेष्यत्वान्यतरसम्बन्धेन । अभाव. पदेनाहार्यत्वाभाव अप्रामाण्यज्ञानाभाव-संशयत्वाभावा उपादेयाः। एवं चैताशाविशेषणेनैवोक्ताहार्यस्याऽमा. माण्यज्ञानास्कन्दितस्य व वारणसम्भवेन याथार्थ्यविशेषणस्य वैयात् । न चोक्तानुगमेनानियताऽऽहार्यवारणेऽपि नियताहार्यवारणासम्भवः, नियताऽऽहायज्ञानीयविषयिता. याः दोषविषयकाऽऽहार्यज्ञानीयविषयितातो भेदस्य वक्ष्यमाणतया नियताहार्यज्ञानीयविषयितायाः प्रतिबन्धक तानवच्छेदकत्वेन नियताऽऽहार्यज्ञानस्याऽभावविशिष्टान्यत्वादिति नियताहहार्यव्यावृत्यर्थं यथार्थपदसार्थक्य. मिति वाच्यम् । यथार्थपदोपादानेऽपि उक्तरीत्या कपि संयोगाभावपक्षेऽव्यातिः, अतो नियताहार्यस्य "क- विसंयोगवान्वृक्षः कपिसंयोगाभाववानित्याकारकस्य" वारणाय वैशिष्ट्यघटकद्वितीयसम्बन्धः स्वावच्छिन्नम- तिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्म वच्छिन्नविषयितावत्वरूपोमवश्यं वक्तव्यः । तथाच निय- ताम्हावारणम् , तद्ज्ञानीयाविषयितायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकाऽनाहार्य- ज्ञानीयविषयितामादाय तनिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयितावत्वं तद्ज्ञानेऽचतमेषेति यथार्थपदं व्यर्थ- मेवेति ध्येयम् । ननु सर्वमिदं तदा स्याद्यदि आहार्यभेदस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं स्यात् , तदेव न सम्भवति, तथा- सति बदो वद्विमानितिज्ञान प्रति हृदो वयभाववान् घटाभाववत्पर्वतो घटवानितिसमूहालम्बनस्य प्रतिबन्ध- कत्वानुपपत्तेः , तस्याऽऽशङ्का हार्यतयाऽऽहार्य भिन्नत्वाभावात् । एवं संशयमेदोऽपि न प्रतिबन्धकताव- च्छेदकः। तथाचोक्तविशेषणेनाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानवारणेऽपि संशयाऽऽहार्यज्ञानयोरिणमशक्यमेष, स्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताघटितद्वितीयसम्बन्धविरतपयुकाऽभावविशिष्टाभ्यवस्थाऽक्षतत्वादिति तयोरिणाय याथार्थ्यविशेषणं सार्थकमेवेति चेन्न । आहार्यभेदस्थ प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावेऽपि भावार्यस्य प्रतिबन्धकतावारणार्थ विरोधिविषयिताया. मिच्छाऽप्रयोज्यत्वं, संशयस्य भतिबन्धकतावारणार्थ विषयित्वानवच्छिन्नत्वं च निवेशनीयम् , एवं चाऽभाव- पदेनेच्छाप्रयोज्यत्वाभाव विषयित्वावच्छिन्नत्वाभावं चोपादाय तयोरिणम् । अत्र वैशिष्टयघटकस्वाभाववत्वं स्वाश्रयीभूतविषयितावस्व विशेष्यत्वान्यतरसम्बन्धेन । प्रथमसम्बन्धनिवेशादाहायसंशययोरिणम् । द्विती- यसम्बन्धनिवेशादप्रामाण्यज्ञानास्कान्दितज्ञानवारणम् । एवं च यथार्थपदं व्यर्थमेवेति प्राहुः । १२सा ·सामान्यानरूक्तिः। तन्निरूपितप्रतियोगितात्वावच्छिमावच्छेदकतानिरूपितभेदत्वावच्छिनावच्छेदकतानिरूपिता या वृतितास्वावच्छिन्नावच्छेदकता त्तनिरूपिता या याथार्थ्यसमानाधिकरणानिश्चयत्वावच्छिनावच्छेद. कता तनिरूपितविषयितात्वावच्छिनावच्छेदकलानिरूपिताऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद. कतावद्धर्मवत्वं हेत्वाभासायमिति लक्षणाभिप्रायेण वैयाभिधानम्, न खभावप्रतियोगिताब उछेदककोटी याथायनिषेशाभिप्रायेण । एतेन यथार्थपदनिषेशेऽसम्भवसम्भवे वैयर्थ्याभिधानमसातम, अभावविशिष्टान्ययद्रूपा- बच्छिन्नविषयताशालियथार्थज्ञाननिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावस्य तत्समनियत(१) यथा- थंपदाऽघटित"ताहशावच्छेदकतात्यापेक्षया गुरुतयाऽभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वेन ताह. शाऽभावाऽप्रसिद्धरिति निरस्तम् । याथार्थ्यस्य प्रतियोगितावच्छेदककुक्षावनिवेशात, याथार्य. सामानाधिकरण्यस्यैव ज्ञाननिष्ठावच्छेदकतायां निवेशादिति(१) ययम् । . .. (१) ननु अभावविशिष्टाम्यरूपावच्छिन्नविषयताशालिज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वस्य अभा. विशिष्टान्ययपावछिन्नविषयताशालिज्ञानवृत्तिभेदपतियोगितावच्छेदकतात्वस्य कुतः समनयत्यम् , यतोऽ. भावविशिष्टान्ययबूपावच्छिन्नविषयताशालिज्ञानं दो वक्यभावान्पर्वतश्च तथेति समूहालम्बनज्ञानं सत्र निरु- तयथार्थत्ववानति भेदो धर्तत सादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्तात्वं निरुतयथार्थत्वनिष्ठावच्छेदकतायामास्ति तादृशदोषविषयकाऽभावविशिष्टाम्ययथार्थज्ञानं च न तादृशसमूहालम्बनज्ञान, सन याथार्थ्यविरहात , किन्तु दो पचभाववानित्यादियथार्थज्ञान मेव तत्र यथार्थत्ववातिभेदाभावेन भेदान्तरीयप्रतियोगितावच्छेदकतात्वं यथार्थत्ववझेदप्रतियोगितावच्छेदकतायो नास्तीति न समनियतत्वं तयोरिति चन्न । वक्ष्यमाणाऽनतिरिक्तवृत्तित्वकल्पे व्यापकीभूतविषयताशून्यत्वस्य ज्ञाने निवेशनीयतया दोषाविषयकाशि- कत्रमस्य "दो पदयभाववा-पर्वतश्च तथेति समूहालम्बनात्मकस्य अव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वाभावेन तस्याभाषविशिष्टान्यज्ञानपदेन धर्जुमशक्यत्वात् , किन्तु दोषविषयकयथार्थज्ञानस्यैव "दो बह्वथभाववानि". स्याकारकस्य तावशतया तत्र च यथार्थत्ववद्भेदाभावेन तयोः समनियतत्वमस्त्येति । (२) भत्रेदं बोध्यम् । यथार्थत्वनिष्ठावच्छेदकताया न्यूनधारकपर्याप्तिनिवेशे प्रयोजनाभावेन यथार्थ स्वघटितयदपावच्छिन्नविषयिताशालिअभावविशिष्टान्ययथार्थज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावत्वस्य याथार्थ्याऽघटितयदूपावच्छिन्नविषयिताशालिअभावविशिष्टान्यज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छदेकरथाभावमाधा- रण्यमस्त्येव, तथाहि-"निष्ठत्वसम्बन्धावच्छिन्न"यद्धर्मनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती अवच्छेदकतास्वनिष्ठावच्छे. दकताभिभा यावच्छेदकतातदनिरूपिकाअथ चेदशावच्छेदकत्तास्यनिरूपिका याऽवछिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नय. मनिष्ठावच्छेदकता तद्भिना सती विषयितात्वनिष्ठावच्छेदकताभित्रा यावच्छेदकता तदनिरूपिका विषयिता- निष्ठावच्छेदकता तद्भिगना सती ज्ञानत्वनिष्ठावच्छेदकतामिना सती अभावविशिष्टान्यत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना मती याथार्थ्यनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती अथ च "याथार्थ्यनिष्ठावच्छेदकतां विहाय" अवच्छेहकतात्रयनि- रूपिका या ज्ञाननिष्टानिष्ठावच्छेदकता तद्भिता सती वृत्तित्यत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना यावच्छेदकता तदनि- रूपिका अथ चेदृशावच्छेदकताद्वयनिरूपिका या वृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकत्ता तद्भिन्ना पती भेदस्वनिष्ठावच्छेदक- ताभिन्ना याऽवच्छेदकता तदनिरूपिका, अथ चेद्शावच्छेदकतास्यनिरूपिका या भेदनिष्ठावच्छेदकता तद्भिन्ना सती प्रतियोगितात्वनिष्ठावच्छेदकत्ताभिन्ना यावच्छेदकता तदनिरूपिका अथ चेदशावच्छेदकताइयनिरूपि- का या प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकता तद्भिन्ना सती अवच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिना याऽवच्छेदकता सदनिरूपिका. अथ चदृशावच्छेदकताइयनिरूपकाऽ"वच्छेदकत्वनिष्ठ"प्रतियोगिताकामावत्वस्य द्विविधाऽ. भावसाधारणतया स्वसमानाधिकरणप्रकृतसाध्यव्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरघटितत्वरूपवयर्थ्यसम्भवः। याथान ध्यस्य प्रतियोगितावच्छेदककोटावनिवेशेन नाप्यप्रसिध्याऽसम्भवावकाश इति ध्येयम् । ने चाऽभावविशिष्ठान्यत्वमित्या वैशिष्टयघटकस्वाभाववत्वस्य विशेष्यत्वस्वाश्रयविषयितावखान्यतरस. -- ·सटिप्पणटीकासमेता ९१ केचित्तु दुष्टानामेव हेतुनामेतानि लक्षणानि । तत्र तृतीयमिव प्रथममपि केचित्विति। नन्वाद्यस्य दुष्टहेतुलक्षणत्वे दोषध्वतिव्याप्तिः, तेषामपि अनुमितिविरोधियथार्थज्ञानविषयत्वात् । न च हदादिपक्षकवन्दादिलाध्य कस्थले वन्मभाववदुहृदादिरूपदोषाणामपि दुष्टहेतुतया लक्ष्यत्वमेति वाच्यम् । तद्रूपावच्छिन्नपक्षकतद्रूपावच्छिन्नसाध्यकतद्रूपावच्छिन्नहेतुक- स्थले तेन रूपेण दुष्टस्य लक्षणं, यदि तद्रूपावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमि तिविरोधियथार्थज्ञानविषयत्वमात्र, तदा हृदत्वावच्छिन्नपक्षकवह्नित्वावच्छि. भलाध्यकधूमत्वावच्छिन्नहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकप्रमाविषयवाभाववह दादीनां धूमत्वादिना दुष्टत्वाभावादतिव्याप्तिरित्याशङ्कां परिजिहीर्षुः ताह. शाभावप्रतियोगिनां शानमिति षष्ठीसमासमाश्रित्य तादृशाभावप्रतियोगिता कारकयथार्थज्ञानविषयत्वमर्थं व्याख्यास्यति, तच्च शायमानदोषप्रतिबन्ध कतामते एव सङ्गच्छते अतस्तन्मतमवलंव्यैवाह वति। तेषु लक्षणषु यथार्थपदसार्थक्य प्रकारान्तरेण कुर्वतां मतमाह केचित्रिवति । दुधनिरूपणस्यैव प्रति. ज्ञातवाहीविती दुष्टानामेवेत्युक्तम् । दोषलक्षणत्वे यथार्थपदवैयापातातू, प्रथमस्य दुष्टलक्षण. खेऽन्त्ययोरपि तथास्वमित्याशयः। प्रतियोगिपदज्ञानपदयोः “विरोधिपदज्ञानपदयो(१)वा ष. ठीतत्पुरुषसमासबाज स्फुटीकर्तुं कर्मधारयमधिकृत्य शकृते नन्विति । अतिव्याप्ती हेतुमाह तेषामपीति । वन्यभाववहृदादिरूपदोषाणामपीत्यर्थः । दुष्टहेतुतयेति । हृदो वहिमान् वहयभाववध्रदादित्यादौ वन्यभाववद्धदादीनां बाधितखेन दुष्टहेतुत्वादित्यर्थः । पर्वतत्वा. वच्छिन्नपक्षकवन्हित्वावच्छिन्नसाध्य कद्रव्यत्वावच्छिन्नहेतुकस्थले धूमवादिना दुष्टत्वाभावा. दतिव्याप्तिरतस्तेन रूपेणेति, तथाच पर्वत खावच्छिन्नपक्षकवन्यादिसाध्यकधुमादिहेतुब्याव. स्यथ तेन रूपेणेत्यस्य निवेशः । एतादशं रूपं लक्ष्यतावच्छेदकीकृत्य यदि तत्पक्षसाध्य कानु- मितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वमात्रं लक्षणमुच्यते, तदा हृदो वन्हिमान धूमादित्यादी वन्यभाववद्हदेऽतिव्याप्तिः तत्र हेतुतावच्छेदकरूपलक्ष्यतावच्छेदकाभावादित्यर्थः। ताह- शाभावेति । अनुमितिकारणीभूताभावेत्यर्थः । प्रतियोगिनां शानमिति कत्वम् । तच्च-व्याख्यानं च। म्बन्धेन विवक्षणे याथार्थ्यस्य वैययपि विशेष्यतामात्रेण स्वाभाववत्वविवक्षणे न तद्वैयर्थ्यम् , आहार्यसंश- ययोरिणीयत्वादिति वाच्यम् । यथार्थपददानेऽपि अनियताऽऽहार्यवारणाय तादृशविवक्षाया आवश्यकतया तेनैव संशयनियताऽऽहार्यवारणसम्भवेन यथार्थपदनिवेशे प्रयोजनाभावादिति दिक। (१) ननु केचित्तमते यदूपावच्छिन्नविषयतासामान्य प्रकृताऽनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तदूपविशि- प्रकारकममाविशेष्यत्वस्य दुष्धात्वर्थवे पर्वते वहिसाधने धूमो न दुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिः, तत्र सममि. व्याहतपदार्थाऽन्धितदुधात्वर्थस्याप्रनिध्या तदभावप्रकारकबोधासम्भवाद , नमोऽसमभिन्याहारस्थले यत्र धर्मिणि येन सम्बन्धेन यत्प्रकारकबोधोऽनुभवसिद्धः, नममभिव्याहारस्थले तत्र धर्मिणि तत्सम्बन्धावच्छि- अप्रतियोगिताकतदभावप्रकारकबोधो भवतीति व्युत्पत्तेः, तथाच पतपक्षकवहिलाध्यकधूमहेतुकानुमितिप्रतिब- म्वकप्रकारकप्रमापिशष्यत्वाभाव एव प्रत्येतन्यास च न सम्भवति, तादृशानुमितिप्रतिबन्धकाऽप्रसिद्वेरिति चेन्न । षष्ठ्यर्थः प्रकार ·९२ सामान्यनिरुक्तिः । ज्ञायमानव्यभिचारादेः प्रतिबन्धकत्वमभ्युपेत्य । तदर्थश्च वादशाभावप्रति- योगिनो ये व्यभिचारादयस्तत्प्रकारकयथार्थज्ञानविषयत्वम् । मध्ये इत्यर्थः । तृतीयलक्षणस्य सर्वमते एव झायमानदोषप्रतिबन्धकतामा ताभिप्रायकतया दृष्टान्तत्वनोपन्यालः । तदर्थवेति । प्रतियोग्यन्तेन व्यभि. चारादिदोषानादाय लक्षणं सङ्गमनीयमिति दर्शयितुं व्यभिचारादय इति, मतु तेन रूपेण लक्षणघटकत्वमित्यवधेयम् । एवं च यथार्थपदानुपादाने दुष्टत्वभ्रममादाय प्रकृतहेतुभिनेतिप्रसङ्ग इति यथार्थपदसार्थक्यम् । एवं च अनुमिति कारणीभूताभावप्रतियोगिप्रकारकयथार्थवान विषयत्वस्य लक्षणत्वे चैत्यर्थः । अत्र हुदो वन्हिमानिस्यनुमितिकारणीभूतो योऽभावः वन्ह्यभाववहदाऽभावः "दोषाणां प्रतिबन्धकत्वे योषाभावस्य प्रतिबन्धकामावविधया कारणत्वात् तस्य प्रतियोगी वन्यभाववदूहृदः-तत्प्रकारकं यद् यथार्थज्ञानं स्वज्ञानविषयप्रकृतहतुतावच्छेदकबत्त्वसम्बन्धेन्द वन्यभावद्दवान धुम इत्याकारकं तद्विषयत्नस्य धूमे सत्वाल्लक्षणसमन्वयः। एवमेव व्य. भिचारिहेस्वादी लक्षणसमन्बयो बोध्यः। यथार्थपदानुपादाने इति । तादृशप्रतियो गिप्रकारकज्ञानविषयत्वात्य लक्षणस्वे चेत्यर्थः । दुष्टत्वन्नममादाय -दोषप्रकारकन्नममा. दाय । प्रकृतहेतुभिन्ने -सद्धेल्वादौ । एतलक्षणं यदि शायमानदोषप्रतिबन्धकतामताभिप्रायेण तदा सद्धेतस्थलेऽनुमितिप्रति । क नसमभिव्याहारस्थले स्वविशेष्यतानिरूपितप्रमीयप्रकारताश्रयाविशेष्यकामानिरूपितत्वाभावविशिष्ट- "तस्पक्षसाध्यहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूत"विषयताको भेदः टुब्धात्वर्थतया प्रतीयते, अनन्यग- तिकत्वात् , तदभावश्च ना बोध्यते । तादृशनिरूपितत्वाभावश्च विषयतात्वावच्छेदेन बोध्यः । तेन साध्यामा. वत्यादिना घटायगाहिव्यभिचारादिभ्रममादाय धूमसाधने वह्निर्न दुष्ट इति व्यवहारस्य नापत्तिः । नन्वेवमपि द्रव्येण वह्निसाधने धूमो न दुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिः, द्रव्येग वह्निसाधने धूमो दुष्ट इति ध्यवहारापत्तिश्च दुरैिव, पहिव्यभिचारिद्रव्यवान् धूम इति ज्ञानस्य प्रमात्वादिति चेत्र । धर्मितावच्छेदकतापनहेतुतावच्छेदकस्यैव प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धघटकत्वात् । तादृशप्रतिबन्धकतासमानाधिकरणप्रकारतानिरूपितसंसर्गताशमान्ये स्वविशेष्यत्वाभायः स्वनिरूपकनि- रूपितत्वस्वावच्छेदकवृत्तित्वोभयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताको वा बोध्यः। दुष्ट इत्यत्र प्रतिबन्धकतामात्र दुधात्वर्थः । स्वविशिष्ट प्रकारताकप्रमीयविशेष्यत्व सम्बन्धावच्छिन्नाऽऽश्रयत्व कप्रत्ययार्थः। वै० सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन । तच स्वावच्छेदकविषयतात्यव्यापकतदवच्छेदकताकधर्मवत्व. सम्बन्धेन तदधिकरणे स्वरूपसम्बन्धेन वृत्तित्वरूपम् । एवं च दुष्ट इत्यत्र एतादशसम्बन्धन प्रतिबन्धकताश्रय इत्यन्वयबोधः । न दुष्ट इत्यत्र ईशव्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकप्रतिबन्धकवाभावस्यैव बोधः, अनायत्या प्रत्ययार्थस्य संसर्गत्वोपगमात् । एवं चाऽनुमिनिबन्धकतावच्छेदकतार्या स्ववृत्तितावच्छेदकत्वोपल. क्षितधर्मावच्छिन्नविषयत्तात्वव्यापकत्वाभावः प्रत्येतव्यः(१)। वृत्तित्वं च स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकव- वसम्बन्धावच्छिन्नं प्रायमित्यस्मद्गुरुचरणा। (१) तथाच स्वविशेष्यतानिरूपितप्रमीयप्रकारतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयतात्वब्यापकत्वाभाववत्प्रक- सानुमितिप्रतिवन्धतापच्छेदकताकत्वेन खण्डशक्त्या हेतोबाध इति भावः। - ·सटिप्पणटीकासमेता यद्यपि पर्वतत्वाद्यवच्छिन्ने वन्हित्वावच्छिन्नलाधने' धूमत्वावच्छिन्नो दुष्ट इत्यादेः सद्धेतौ दुष्टत्वव्यवहारस्य नापत्तिः, तत्र तत्पक्षलाध्यहेतुका. नुमितिप्रतिबन्धकरूपदोषप्रकारकशानविषयत्वस्यैव प्रत्येतव्यत्वात् , ता. दृशानुमितिप्रतिबन्धकबाधव्याभिचारादेश्वाऽप्रसिद्धत्वात् , हृदादौ वन्द्या. दिसाधनमादाय च सर्वत्र दुष्टत्वव्यवहार इष्टः, तथापि धूमसाधने वन्हि. त्वेनाऽयं दुष्ट इत्यादौ वन्हित्वावच्छिन्नहेतुकधूमाद्यनुमितिप्रतिबन्धकदो. षप्रकारकज्ञानविषयत्वस्य प्रत्ययात् वक्ष्यमाणसम्बन्धावच्छिन्नतादृशानु. मितिप्रतिबन्धकधूमाभाववठ्ठत्तित्वविशिष्टवन्ह्यादिरूपदोषप्रकारताशालि. भ्रममादाय रालभादितात्पर्यणाऽपि तथा व्यवहार स्यात् । बन्धकदोषस्याऽप्रसिध्या सद्धतावतिव्याप्तिविरहेण यथार्थपदवैयमित्याशङ्कते यद्यपीति । पर्वतत्वावच्छिन्ने सप्तम्यर्थो विशेष्यकावम् , वन्हित्वावच्छिन्नसाधने साधनपदार्थोऽनुमितिः, तथाच पन्हित्वावच्छिन्नसायकानुमिताविस्यर्थः । अनुमितावेजोकविशेष्य करवस्याऽन्वयः । दुष्ट इत्यत्र दुष्वात्वर्थः प्रतिबन्धकप्रकारकज्ञानविषयस्वम् , यद्रूपावच्छिन्नाविषयतासामान्यम. मितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपविशिष्टप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वं वा । आश्रयत्वं कप्रलया. थः। तथाच पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकवन्हित्वावच्छिन्न साध्यकानुमितिप्रतिबन्धक पदोष". प्रकारकज्ञानविशेष्यतावदभिन्नो धुमत्वावच्छिन्नः इति “पर्वतस्वावच्छिने वन्हित्वावच्छिन्न. साधने धूमत्वावच्छिन्नो दुष्ट" इति वाक्याबोधः । इत्यादेः-इत्यात्मकस्य । सद्धेतौ विशेष्यः कत्वं सप्तम्यर्थः, तस्य ब्यवहारेऽन्वयः । दुष्टत्वव्यवहारस्येति । दुष्टश्वप्रकारकव्यव. हारस्येत्यर्थः । भापत्यभावे हेतुमाह तत्रेति । तत्र-सद्धेतो, निष्ठत्वं सप्तम्यर्थः, तस्य विषयत्वेऽन्वयः। विषयता चाऽत्र विशेष्यत्वरूपाबोध्या । तत्पक्षकलाध्यहेतुकानुमिती. ति । पर्वतपक्षकवन्हिसाध्यकधमहेतुकाऽनुमितीत्यर्थः । प्रत्येतव्यत्वात्--बोधविषयवा. दित्यर्थः । आपायवादिति यावत् । व्यवहारेणेति शेषः । ताहशविषयत्वापादनं च न सम्भ. वतीत्याह ताडशेति । तत्पक्षसाध्यहेतुकेत्यर्थः। बाधव्यभिचारादेरिति । वाय. भाववस्पर्वतरूपबाधस्य वन्यभाववत्तिधूमरूपन्यभिचारस्य चेत्यर्थः । आदिनाऽसिध्यादिप. रिग्रहः । अप्रसिद्धत्वादिति । एवं च ताहशदोषाऽप्रविध्या(१) तावदोषप्रकारकज्ञान- विषयत्वस्याऽप्रसिधा आपाद्याऽप्रसिद्धेरिति भावः । हृदादौ वन्ह्यादिसाधनमादाय चति । हृदादौ वयादिसाधने चेति यावत् । सर्वत्र-धूमादौ । तथाच यथार्थपदवयी. मिति शङ्काकर्तराशयः । समाधत्ते तथापीति । धूमसाधने इति । धूमसाध्यका न्हिहेतुकानुमितावित्यर्थः । तत्र वन्ही अवच्छिन्नत्वार्थकतृतीयान्तवन्हित्वेनेत्यस्याऽन्वयः । भयंपदार्थों रासभः । तथाच धुमसाध्यकवन्हित्वावच्छिनकानुमितिप्रतिबन्धकप्रकारकक्षा. नविशेध्यतावदभिन्नो रासमा इत्युक्त्तवाक्याद् बोध इति ध्येयम् । इत्यादौ-इत्यादिवाक्या. दिति यावत् । वक्ष्यमाणसम्बन्धावच्छिन्नेति । स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकसम्ब. धावाच्छनेत्यर्थः । अन्बयथाऽस्य दोषनिष्ठप्रकारतायाम् । भ्रममादायति । स्वज्ञानविष. (१) अनुमितिविधियथार्थज्ञान विषयत्वमिति नक्षणाभिप्रायेण ।

·सामान्यनिरुक्तिः। . नच तत्र विशेष्ये तृतीयान्तार्थवन्हित्ववैशिष्टयभानादालमे तबाधेन नायमतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तथासति दोषपदार्थ घटकानुमितौ वह्नित्वाव. च्छिन्नहेतुकत्वाऽलाभात् तल्लाभानुरोधेन हेतुप्रकारकशानजन्यानुमितिप्रति बन्धकरूपदोषपदार्थघटकहेतावह्नित्ववैशिष्टयरूपतृतीयान्तार्थस्य, तत्प्रकार तयां वा स्वावच्छिन्नत्वार्थकतृतीयान्तलभ्यवह्नित्वावच्छिन्नत्वस्यान्वय इत्ये. यप्रकृतहेतुतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन धूमाभाववद्वृत्तिमानरासमः इति भ्रममादायेत्यर्थः । तथा व्यवहारः स्यादिति । तादृशम्यवहारस्य प्रामाण्यानत्तेरित्यर्थः। यथार्थपदोपादाने तु तादृशानुमितिप्रतिबन्धको यो धूमाभाववत्तिवन्हिरूपो दोषस्तत्प्रकारकयथार्यज्ञानविशेष्यत्व. स्य रासभादौ विरहेणोकव्यवहारविरहादिति ध्येयम् । अथ धूमसाधने वन्हिवेनाऽयं दुष्ट इत्यत्र वाहित्वेनेति तृतीयान्तार्थस्य वहिवावच्छिन्न. स्वस्य न साधनपदार्थघटकहेतौ अन्वयः, किन्तु विशेष्ये इदंपदार्थ एव, तथाच नोकव्यव. रापत्तिरित्याशङ्कते नचेति । तत्र-धुमसाधने वह्नित्वेनाऽयं दुष्ट इत्यत्र । विशेष्ये- इदंपदार्थे । तद्वाधेन-वदित्ववैशिष्टयबाधेन । तथाच रासमादिपदार्थः नेर्दपदतात्पर्यविष. थाभूत इति भावः । नायमतिप्रसङ्ग इति । न रासभादितात्पर्येण धूमसाधने वहिवेना. ऽयं दुष्ट इति व्यवहारापत्तिरित्यर्थः । स्व"विषयक ज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकपद सम्बन्धावच्छिन्ना या प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकनिष्ठा प्रकारता तच्छालिज्ञानविशेष्यत्वं यथा "अयं दुष्टः इति" दुष्टताव्यवहारनियामकम्, तथा वह्विस्ववैशिष्ट्य मपीति ताहशविशेष्यत्व वहित्वोभयस्य राममे बाधेनोक्तापत्तिवारणसम्भवे व्यर्थमेव यथार्थपदमित्याशयः । तथा सति-वहिरववैशिष्टयस्य विशेष्ये अन्वये सति । दोषपदार्थश्वाऽनुपदं वक्ष्यमाणः हेतुप्रका. रकज्ञानजन्याऽनुमितिप्रतिबन्धकरूपः । वहिरवावच्छिन्नहेतुकत्वाऽलाभादिति । वहिवपिशिष्टहेतुकत्वाऽलाभादित्यर्थः । वड़ित्वविशिष्ठहेतुकत्वलाभानुरोधेन-वह्नित्ववैशिः ट्यरूपतृतीयान्तार्थस्येति । अस्याऽन्वय इत्यनेनाऽन्वयः । ननु हेतौ तृतीयान्तार्थ- स्य "वचित्ववैशिष्टप"स्याऽन्वये "धुमतात्पर्येण" पर्वते वहिसाधने धुमत्वेनाऽयं दुट इति व्यवहारापत्तिः, द्रव्यत्वावच्छिन्नहेतु कानुमितेधुमत्वविशिष्टहेतु कानुमितिकतया धुमत्वविशिष्ट हेतुकानुमितिप्रतिबन्धकप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वस्य तत्र प्रत्वादत आह तत्प्रकारतायां वेति । हेतुनिष्ठप्रकारताय वेत्यर्थः । तथाच द्रव्यत्वावच्छिन्नप्रकारतायो धूमत्वावच्छिन्न. खविरहान्न तथाव्यवहार इति भावः। इत्येवोपगन्तव्यत्वादिति । अयं भावः- तबेतुकावाप्रवेशे रासमलिङ्गकानुमितेरपि अनुमितिसामान्यान्तर्गततया धूमाभाववत्ति. बन्ह्यादिरूपव्यभिचारादेस्तामाऽनुमितिसामान्याप्रतिबन्धकत्वादसम्भवः स्यादिति प्रकृत. हेतुप्रकारकज्ञानजन्यस्वरूपप्रकृतहेतुकत्वादेर्दुष्यास्वर्थघटकानुमिती निवेश आवश्यकः । एवं तद्घटकहेतुनिष्ठप्रकारतायां हेतुतावच्छेदकावच्छिश्चत्वनिवेश आवश्यकः, अन्यथोक्तरीत्या द्रव्यादिलिङ्गकानुमितेरपि सामान्यान्तर्गतत्वेनाऽसम्भवाऽनुद्धारात् । एवं च "वहित्वेनेत्यनेनैव तद्धर्मावच्छिमलिङ्गकरवनिवेशलाभो वाच्यः, तथाचसति विशेष्ये वदित्ववैशिष्टयस्यानन्वयेन द्वादशनानविशेष्यत्वस्य रामभादौ अबाधितत्वेन रात्रभादितात्पर्येण धूमसाधने वहिवेनाइयं । । 2400MBABA ·सटिप्पणटीकासमेता -- वोपगन्तव्यत्वात् । नच विशेष्ये वह्नित्वादिधर्मवैशिष्ट्यबोधकपदसमभिः ध्याहारस्थले दोषार्थकधातोरेव वहिन्वावच्छिन्नहतुकानुमितिप्रतिबन्धको. र्थ , अथवा अनुमित्यर्थकसाधनशब्दस्यैव वह्नित्वाद्यवछिन्नहेतुकानुमितिः रूपविशेषलाक्षणिकत्वम् , धात्वर्थेऽनुमित्यन्तर्भावे साधनपदार्थानन्वयप्रल. ङ्गात् , तथाच विशेष्य एव तृतीयार्थवैशिष्ठ्यान्वयोपगमानोकातिप्रसत इति वाच्यम् । एवमपि वह्निना धूमसाधने रासभो दुष्ट इत्यादिव्यवहार स्य भ्रममादायातिप्रलङ्गादिति यथार्थपदसार्थक्यम् । maATTRA । । दुष्ट इति व्यवहारापत्तिारैवेति तदारणार्थ यथार्थपदमावश्यकमिति ध्येयम् । वहिरवेनेति तृतीयान्तार्थवाहित्ववैशिषधस्य विशेष्ये एवाऽन्बय इति शकते नचेति । विशेष्ये-रासभादौ । सप्तम्यर्थो विशेष्यकत्वम्, बोधान्वयि, तथाच रासभविशेष्यकवति. त्ववैशियबोधजनकपदसमभिन्याहारस्थले इत्यर्थः । दोषार्थकधातोरेवति । नतु बहि. स्वेनेति तृतीयान्तस्य, न वा साधनपदस्येत्यर्थः । तथाच वहिरवेनेति तृतीयान्तार्थवाहित्य शिष्टयस्य रासभे एवाऽन्वयेनोक्तापत्त्यभावार्थमेव पथार्थपदमिति भावः । अस्मिन्पक्षे अनुमित्यर्थकसाधनपदं व्यर्थम्, अनुमितेधातुना प्रतिपादनात् । तत्सार्थकत्वमभिप्रेत्याह अथवेति । साधनशब्दस्यैवेति । नतु तृतीयान्तस्येति यावत् । तथाचाऽनुमितौ वहि. स्वावच्छिन्नहेतुकरवलाभः साधनपदादेवाऽतस्तृतीयान्तार्थवाहित्ववैशिष्टयस्य विशेष्ये एवाs. न्वय इति भावः । पूर्वकल्पे दोषमाह धात्वर्थे इति । धात्वर्थ-दुधात्वर्थे । अनु. मित्यन्तर्भाव-अनुमितिघटितत्वे । साधनपदार्थानन्वयप्रसङ्गादिति । घटो घटः इतिवदिति भावः । तथाच-अनुमित्यर्थकसाधनशब्दस्यैव वहिवायवच्छिन्नहेतुकानुमिति- रूपविशेषलाक्षणिकरखे चेत्यर्थः । विशेष्ये एव-इदंपदार्थसाधने एव । नोक्तातिप्रसत इति । एवं च धूमसाधने वहिवेनाऽयं दुध इत्यत्र धूमसाधने इत्यस्य धुमसाध्यकवहिवा. वच्छिन्नहेतुकानुमितावित्यर्थः । निरूपितस्वं सप्तम्यर्थः । दुधातोः प्रतिबन्धकोऽयः । कप्रत्य- यार्थः प्रकारकज्ञानविषयत्वम् । एवं चोकवाक्याद् धूमसायकवाचिस्वावच्छिमहेतु कानुमिति. प्रतिबन्धकप्रकारकज्ञानविशेष्यत्ववाहित्वोमयलाम इति भावः । एवमपीति-तृतीयान्तार्थ वहित्ववैशिष्टयस्य विशेष्येऽन्वयेऽपि । नन्वत्राऽपि तृतीयार्थो वैशिष्टयमेव तस्य रासभे वाधामापतिरिति चेत । तथासति वहिना धूमसाधने वहिर्दुध इति व्यवहारेऽप्रामाण्यापतिः, वह्नौ वहिवैशिष्टयस्य बाधात् । एवं च वहिनेति वहिहेतुकत्वस्य साधनपदार्थानुमितावेवान्वय इति ध्येयम् । भ्रममादायेति । वहिहेतुकधूमसाध्यकानुमितिप्रतिबन्धकप्रकारकज्ञानवि- शेष्यो रासम इति भ्रममादायेत्यर्थः। अतिप्रसङ्गादितीति । अतिप्रसङ्गवारणायेति यावत् । यथार्थपदसार्थक्यमिति । यथार्थपददाने तु निरुक्तसम्बन्धावच्छिनाइनु. मितिप्रतिबन्धकनिष्ठप्रकारताशालियथार्थज्ञानाविशेष्यत्वस्य रासभे बाधाम दुष्टत्वव्यवहाराप. त्तिरिति ध्येयम्। ननु वहिना धुमसाधने रासभो दुष्ट इत्यादौ तृतीयाया अमेदार्थकस्वे वयभेदस्य रासमे - ·सामान्यनिरुक्तिः। । । . अथवा इतरभेदानुमापकमेवेदं लक्षणम् । तथाच पर्वतपक्षकधूमसा. ध्यकवह्निहेतुकदुष्ट लक्षणस्य तथाविधानुमिति-विरोधि-व्यभिचारादि. बाधानातिप्रसङ्ग इत्यत आह अथवेति(१) । इतरभेदानुमापकमेवेति । व्यावर्तक मेवेत्यर्थः । एक्कारेण व्यवहारौपयिकत्वज्यवच्छेदः । अत्र (२)दुष्टः दुष्टेतरभिन्नः प्रकृतानु. मितिप्रतिबन्धकप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वादिति न्यायप्रयोगो बोध्यः । तथाच-लक्षणस्येतरभेदा: नुमापकरखे च । पर्वतपक्षकधूमलाध्यकवहिहेतुकदुष्टलक्षणस्येति । पर्वतपक्षक- धूमसाध्यकवहिहेतु कानुमितिप्रतिबन्धकप्रकारज्ञानविशेष्यत्वस्येत्यर्थः, हेतोरिति यावत् । इत. रभेदव्याभिचारिवादित्यनेनाऽन्वयः । तथाविधेति । पर्वतपक्षकधुमसाध्यकवतिहेतुकेत्यर्थः । (१) केचित्तु यथार्थपददानेऽपि पर्वतो वह्निमान् द्रव्यादित्यादौ धन्यभाववढनिद्रव्यादिरूपव्यभिचा- रस्य तादृशदव्यत्वादिमत्त्वसम्बन्धेने धूमादितावपि सत्त्वेन पर्वते द्रव्येण वह्निसाधने धूमो दुष्ट इति ज्यद. हारापन्तिः, वन्धभावववृत्तिव्यवान् धूम इति ज्ञानस्य यथार्थत्वात् । न च तद्रूपावच्छिन्नहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकप्रकारकयथार्थज्ञानविशेष्यत्वं तद्पावच्छिन्ने दुष्टत्वव्यवहा. रनियामक्रमित्युक्तौ नोक्तापनिरिति वाच्यम् । एवंसेति यथार्थपदसार्थक्यानुपपत्ते: वन्हिना धूमसाधने छ. सभो दुष्ट इति व्यवहास्योकरीत्यैव वारणसम्भादित्यत आह-अथवेति । न चैवमपि वन्दिना धुमसाधने आन्धनप्रभवन्हिदुष्ट इति व्यवहारापत्तिरिति वाच्यम् । तदूपमात्रा- वच्छिने दुष्टत्वव्यवहारानियामकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च बहिना धूमसाधने अयोगोलकीयवान्हर्दुष्ट इति ध्यवहागनुपपत्तिरिति वाच्यम् । इष्टापत्तरिति प्राहुः । (२) पक्षता च दुष्टत्वमामानाधिकरण्यन, तेन न स्वरूपासिद्धिः तथाच यद्धर्मावच्छिन्नपक्षमाध्यक स्थले यद्धर्मावच्छिन्ने दुष्टत्वव्यवहारः, तद्धर्मावच्छिन्नः स्वेतरभिन्नः तत्पक्षसाध्यकानुमितिकारणीभूताभाव. प्रतियोगिनिष्ठस्वज्ञानविषयतद्धर्मवत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितयथार्थज्ञानीयविशेष्यत्वानुमित्याकारः । अथ निरुक्तसम्बन्धेन प्रतिबन्धकप्रकारकयथार्थज्ञानाविशेष्यत्वस्यैव हेतुत्वमस्तु किं तत्पक्षलाध्यकानु. मितिपर्यन्तनिवेशेनेति चेन्न । सामान्यच्याप्त्यनुरोधेन तन्निवेशात , सामान्यज्यातिश्श यो यत्पक्षसाध्यहेतुका नुमितिप्रतिबन्धकप्रकार- कनिरुक्तमन्बन्धावगाहियथार्थज्ञान विषयतावान् स तत्पक्षकतत्साध्यकतद्धतुकानुमितिदुश्प्रतिपावेतरभिन्न इत्याकारिका । एवं च हेतुभूतलक्षणे तादृशानुमितिपर्यन्ताऽनिवेशे सामान्यच्यातिभङ्गप्रसङ्ग इति । एतेन “पर्वतपक्षकधूमसाध्यकवलिहेतुकस्थले" दुष्टः स्खेतरभिन्नः पर्वत पक्षकधूभसाध्यकवतिहेतुकाऽनु. मितिप्रतिबन्धकप्रकारकनिरुक्तसम्बन्धावगाडियथार्थज्ञानावशेष्यत्वादितिविशेषानुमाने यथार्थपदानुपादाने व्यभिचार उक्को गदाधरण | वाऽनुमितिपर्यन्तनिवेशो व्यर्थ इति निरस्तम् । नन्वेवं धमवान् प्रमेयादित्यादौ दुष्टेतरा प्रसिद्धिः, सामान्यत एव दुष्टेतरा(१) प्रसिद्धिः। न च स्वज्ञान विषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवस्वतम्बन्धेन दुष्टत्वमेव "दोषववे" माध्यम् , तस्यापि दुष्टेतरभेदरूपसाध्यात्म. कत्वादिति वाच्यम् । तथापि धूमवान् बढेरित्याधसद्धेतावेव तादशसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यामावति रामभादौ तादृशप्रतिबन्धकप्रकारकभ्रमविशेष्यतासत्वेन व्यभिचारसम्भवात्स द्धतावित्यसङ्गतं स्यादिति चेदन केचित् । सद्धतापित्यस्य प्रकृतहेतुभिन्न इत्यर्थः । यद्वा प्रकृतसाध्यव्यभिचारितावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मवत्वसम्बन्धेन दुरत्वसाधनात्र तदसङ्गतिरित्याहुः । (१) एतेन प्रतियोगितावच्छेदकवत्यपि धर्मान्तराऽवच्छेदेन भेदः स्वीक्रियते, यथा सत्तात्वावच्छेदेन. विशिष्टससाभेदः, एवं विशिष्टसत्तात्वावच्छेदेन सत्ताभेदः, तदत्रापि दुष्टप्रमेयभदेस्य धूमत्वावच्छेदून प्रमेये एष प्रसिद्धत्वात्राप्रसिद्धिः । यद्वा प्रमेयोतुकस्थले इतरभेदानुमाकत्वाऽसम्भवेऽपि दर्शितस्थले एव तत्सम्भाव. यथार्थपदमार्थक्यरूपेष्टसिद्धिच्याइतैवेति निरस्तम्। .0 t 10. , ·सटिप्पणटीकासमेता ९७ भ्रममादाय सद्धतावितरभेदव्यभिचारित्वात् यथार्थपदसार्थक्यम् । शान. शात्र स्वज्ञानविषय-प्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्व-सम्बन्धावगाहि पाह्यम् । तेन प्रकृतहेतुभिन्नस्यापि सम्बन्धान्तरेण दोषप्रमाविषयत्वेऽपि नातिप्र. HEADINARISHMEDIA 1 -- -- व्यभिचारादिभ्रममादायति । स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्त्वसम्बन्धेन धूमा. भावववृत्तिवद्धिमान् तृणविशेष इति व्यभिचारप्रकारकभ्रममादायेत्यर्थः । सद्धतौ-तदिन्धः नादौ । इतरभेदव्यभिचारित्वादिति। दुष्टेतरभेदाभावववृत्तिवादित्यर्थः। तथाच पर्वते वहिना धूमसाधने वहिदुंध इतिव्यवहारविषयत्वावच्छिन्ने पक्षे तादृशव्यवहारत्वाव. च्छिन्नेतरभेदस्य पर्वतपक्षकधूमसाध्यकवलिहेतु कानुमितिप्रतिबन्धकप्रकारकयथार्थज्ञानविशेष्यः स्वहेतुना साधने हेतौ यथार्थत्वानुपादाने व्यभिचारः, ताशेतरभेदशून्ये धूमव्याप्यतृणविशे. षेऽनुमितिप्रतिबन्धकीभूतधूमाभावववृत्तिवकिप्रकारकभ्रमविशेष्यत्वस्य सत्त्वादिति भावः । यथार्थपदसार्थक्यामिति । झाने याथार्थ्यनिवेशे च तादृशानुमितिप्रतिबन्धकीभूतधुमा. भावववृत्तिवकिप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्य सद्धेती विरहान व्यभिचार इति बोध्यम् । अत्र- एतल्लक्षणे, घटकरवं सप्तम्यर्थः। एतलक्षमघटकीभूतज्ञानं चेत्यर्थः । स्वं बन्ह्यभाववहदा- दिरूपो दोषः, तस्य ज्ञान वयभाववान्हदो धूमश्चेति ज्ञानम् , तद्विषयीभूतं यद्धेतुतावच्छेदक तद्वत्वसम्बन्धावगाहीत्यर्थः । तेन-प्रतिबन्धकनिष्ठप्रकारतायामुक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्व. (१)निवेशेन । प्रकृतहेतु:-"धूमवान्वहेरित्यत्र" वडिहेतुः । तदिन्नस्य रासभादेरपीत्यर्थः । सम्बन्धान्तरण-कालिकसम्बन्धेन । दोषप्रमाधिशेष्यत्वपि-धूमामाववद्वृत्तिवहि- (१) अथ प्रकारतायां स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्वसम्बन्धावच्छिन्नत्वविवक्षणे तेन सम्बन्धन तादृशाऽनुमितिप्रतिबन्धकवत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वे सादृशानुमितिपतिबन्धकप्रकारकममाविशेष्यत्वरूपगु. रूलक्षणं कथमनुसृतमिति चैन । तथावे तृतीयलमणाऽभेदापनेरिति ध्येयम् । मत्र एकज्ञानविषयत्वसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य तादृशप्रकारतायां विवक्षणे दो पहिमान् धूमादित्यको- दासीनघटादौ दुष्टत्वव्यवहारापत्तिः, दोषविषयकसमूहालम्बनज्ञानाविषयत्वस्य घटादौ सत्वादतो तुतावच्छे. । दवेति । एवमपि वाभावत्वसाध्यकप्रतियोगितासम्बन्धेन महानसीयवाहतुकस्थले पहिर्तुष्ट इति व्यवहारापत्तिः, स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकीभूतवन्हित्वस्य तत्र सत्यात , एवं दो वहिमान प्रमेयधूमादित्यादी घटादौ दुष्टत्वव्यवहारापत्तिश्श, स्वज्ञान विषयप्रकृतहेतुनावच्छेदकप्रमेयत्वस्य तत्र सत्त्वात् , तथैव व्यभिचारश्चेत्यतो हेतुतावच्छेदकतापक्षिनिवेश्या । तथाच स्वज्ञानविषयप्रकृततुतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्ति- निरूपकतावत्वसम्बन्धनेत्यर्थः । रूपवृत्तित्वं च निरूपकतायां स्थावच्छेदकतावावच्छिन्नमतियोगिताकपर्या- प्यनुयोगितावच्छेदकत्वम्बन्धेनेति । नन्वेवं दो वन्हिमान् काञ्चनमयधूमादित्यत्र हेतोर्दुष्टत्वानुपपत्तिः, काञ्चनमयधूमेन पर्वते पहिसाधने काञ्चनमयधूमो दुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिश्च, प्रकृतहेतुतावच्छेदका मसिद्धेरिति चेन्न । साध्यसाधनभेदेन लक्षणस्य मिन्नतयाऽत्र पर्याप्स्यनिवेशन तादृशधुमत्ववत्तामादायैव तदुपपत्तेः । अथ- या प्रकृतहतुताव्याप्यतुतावच्छेदकवत्त्वसम्बन्धावगाहितादृशज्ञाम ग्राह्यमित्यदोषः । अथवा हेतुनिरूपितवृत्तिताविशिष्टावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपयान्यनुयागितावच्छदेकरूपवृत्ति 4 १३ ला० ·सामान्यनिरूक्तिः। : PHIMA सङ्गः। अपीशसम्बन्धेनैव तत्त्वं बोध्यम् । अथ शायमानपक्षनिष्टसाध्याभावत्वादिना वाधादिदोषाणां प्रतिबन्धः कता न सम्भवति, साध्याभावस्वादिना पदार्थान्तरस्यैव यत्र शानं तत्र दोषाणामझायमानतयाऽविरोधित्वेनानुमित्यापत्ता, किन्तु ज्ञानीयपक्षताव: मान् रामम इति प्रमाविशेष्यत्वेऽपीत्यर्थः । अपि-द्वितीयतुतीयलक्षणयोरपीत्यर्थः । तद्वत्वं-दोषवत्वम् । अथास्य लक्षणस्येतरमेवानुमापकाचे प्रतिबन्धकप्रकारकनिरुतसम्बन्धावगाहियथार्थज्ञान विशेष्यत्वमेव लक्षणमस्तु किमनुमितिपदनिवेशेन । न च सद्धेतावपि प्रतिबन्धकप्रकारक प्रमाविशेय्यस्वरूपहतोः सावेन व्यभिचार इति वाच्यम् । तत्र दुष्ठेतर भेदस्यैवाऽप्रसिद्धया साध्यापासिद्ध्यैव व्यभिचारविरहादिति चेन्न। सामान्यमुखीव्याप्त्यनुरोधेन तथाऽविवक्ष. णात् । सा च यो यत्पक्षक यस्साध्यक-गद्धेतु कानुमिति प्रतिबन्धाकारकनिरुक्त सम्बन्धा वगाहियथार्थज्ञानविषयतावान् स तत्पशकतत्साध्यकतद्धतुका कानुमिति दुष्टशब्दप्रतिपातरमिन इत्येवं रूपा । तथा च हेतुभूतलक्षणे तादृशानुमित्यप्रवेशे सामान्य मुखी व्याप्ति भङ्ग प्रसङ्गः । अथ तथापि इतरभेदसाधनमनुपपन्नम् । प्रमेयहेतुस्थले तदितराप्रसिद्धेरिति चेन्न । प्रतियोगितावच्छेदकवस्यपि धर्मान्तरावच्छेदेन भेदः स्वीक्रियते एवं च घटत्वायवच्छेदेन ता. दशदुष्टप्रमेयभेदस्य प्रमेय एवं प्रसिद्धस्वात् । प्रमेयहेतुकस्थले इतरमेवानुमापकत्वासम्भवे ऽपि दर्शितस्थले एव तत्सम्भवेन यथार्थपदसार्थक्यसम्मवादिति ध्येयम् ॥ ज्ञायमानदोषस्य प्रतिबन्धकतामतेऽपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकं निरूप्यनिरूपकभावापन्न: विषयत्वमेवेति वक्तुमारभते अथेत्यादिना । ज्ञायमानपक्षनिष्ठसाध्याभावत्वादि. नेति। हृद वह्मभाव इति ज्ञानविषयीभूतहदवृत्तिवन्यभावत्वादिनत्यर्थः । भादिना वन्ह्यभा. क्वान् हर इति ज्ञानविषयीभूतवन्यभावबढ्दत्वादः परिप्रहः । बाधादिदोषाणामिति । हृदवृत्तिवनामावादीनो वन्ह्यभाववढ्दादीनां वा। प्रतिबन्धकता न सम्भवतीति । वन्यभाववहदत्यादेः, हृदवृत्तिवन्त्यभावत्वादेर्वा प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं न सम्भवतीति यावत् । साध्याभाववादिना-वन्ह्यभावत्वादिना । पदार्थान्तरस्यैव यत्र ज्ञानमि. त्यर्थः। धटादेनिमित्यर्थः । दोषाणां-वन्ह्यभाववद्हदादीना-हृदवृत्तिवन्ह्यभावादीन वा । अज्ञायमानतया-ज्ञानाऽविषयतया। अनुमित्यापत्तेरिति । अत्रेदं बोध्यम्- बन्धभाववान् हृदो, हृदे वहयभाव इति निश्चयो वा हृदो वहिमानित्यनुमितौ विरो. धी, विरोधिता च वञ्चित्वावच्छिन्नविषयतानिकपिताभावस्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहदत्ता. वच्छिन्न विषयताशालिस्वेन न तु अखण्डवन्यभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयताशालिखेन तथा, निरूपकतावत्वसम्बन्धेन बोध्यम् । अवच्छेदकतायां वृत्तिताव० सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन । रूपवृत्तित्वं चोकसम्बन्धेन । महानीयवन्हिहेतुकस्थले प्रमेयधूमहेतुकस्थले च महानसीयत्ववन्हित्वोभयनिष्ठं एवं प्रमेयत्वधूमत्वोभयनिष्ठमपच्छेदकत्वमेव वृत्तिताविशिष्टमिति नातिव्यातिः । साधनाइप्रसिद्धौ च धूमत्वस्यै- घाऽवच्छेदकत्वं न तु काञ्चनमयस्वस्येति नाम्यातिः। न च प्रमेयहेती घटो दुष्ट इति व्यवहारापतिरिति वाच्यम् । तस्येष्टत्वादिति ध्ययम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता ९९ च्छेदकाधवच्छिन्नविषयतानिरूपितसाध्याभावत्वाद्यवच्छिन्नविषयतावत्वेन, ताशविषयतया शानविशिष्टत्वेन वा । तच रूपं तादृशभ्रमविषयपदार्था- न्तरसाधारणमेवेति तेषामेव ताशनमदशायां विरोधित्वानोक्तापत्तिः । एवञ्च सद्धेतूनामनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकनिरुक्तविषयताभयवन्य. भावादिप्रमाविशेष्यत्वादतिव्याप्तिरिति चेन्न । anduto - वहिरवेन घटावगाहि-अभावखेन पटावनाहि-हृदत्वेन मठावमाहि-वन्धभाववान् ह्रद इति निधये ताशाऽखण्डविषयताशालिस्वविरहात् । एवं च तुल्ययुक्तया बायमानदो- प्रतिबन्धकतामतेऽपि निकम्यनिरूपकभावापनविषयतावत्वेनैव प्रतिबन्धकस्वम् , न तु अखण्डवइयभाववद्हृदखेन हदवृत्तिवन्मभावत्वेन वा उक्तभ्रमविषये तदसत्वात्, उक्त भ्रमसत्वेऽमित्यापत्तेः उक्तभ्रमसत्त्वेऽनुमित्यनुत्पादस्य सर्वानुभवसिद्धतया इष्टापतेरयोगा दिति ध्येयम् । किन्विति । साध्याभावत्वाद्यवच्छिन्नविषयतावत्वेनेति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपिताऽमावत्वावच्छिन्नविषयतावत्वेनेत्यर्थः स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नविषयतावत्वेने. ति यावत् । प्रतिबन्धतत्यनुज्यते । विषयतायाः संसर्गत्वे तदीयसम्बन्धद्वयाऽ. निवेशेन लाघ(१)वादाह ताशेति । वहित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितहदवावच्छिन्नेत्यर्थः । ज्ञानविशिष्टत्वेन वेति । वन्धमाववान् हृदः, वन्यभाव इति ज्ञानविशिष्टरवेन वेत्यर्थः । तच रूपम् तादृशविषयतावत्वं, ताशविषयतया ज्ञानविशिष्टरवं चेत्यर्थः। भ्रमविषयेति । वहिरवेन घटावाहि अभावत्वेन पटावगाहि हृदत्वेन मठावगाहि वन्यभाववान् हृदः, हृदे वन्ह्यभाव इति भ्रमविषयेत्यर्थः। पदार्थाः न्तरेति । घटपटमठादिपदार्थान्तरेत्यर्थः। तेषां-घटपटमठादीनाम् । तादृशेति । पहि- खेन घटावगाहि अभावत्वेन पटावगाहि हदत्वेन मठावगाहि हदो वन्य भाववान् हृदे वन्यभाव इत्याकारकेत्यर्थः । नोक्कापत्तिरिति । नोकानुमित्यापत्तिरित्यर्थः । एवं च-अनुमिति. प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताश्रयप्रकारकयथार्थवानविशेष्यत्वस्य लक्षगत्वे च । सद्धेतूनां- धुमादिहेतूनाम् । अनुमितीति । पर्वतपक्षकवहिसाध्यकधुमहेतुकाऽनुमितीत्यर्थः । प्रति बन्धकतावच्छेदकेति प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतावदित्यर्थः । निरुक्तविषयतेति । पर्वतो वन्ह्यभाववानिति भ्रमात्मक'चानीयवहित्वावच्छिन्नविष. यतानिलपिताऽभावस्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित्तपर्वतत्वावच्छिन्नविषयतेत्यर्थः वन्ाभा. वादीति । वन्यभावादिप्रकार केत्यर्थः । आदिना पर्वतस्य परिग्रहः । प्रमेति । स्वज्ञानवि षयप्रकतहेतुतावच्छेदकवत्त्वसम्बन्धेन वन्ह्यभाववान् धूम इत्याकारिकेत्यर्थः । तथाच पर्वती । Met (१) इदसुपलश्चणम् ददौ पन्हिमानित्यादौ जातिमवृत्तिवन्यभाषावारणाय पक्षतावच्छेदककोटौ निरवच्छिन्नत्वनिवेश आवश्यकः, एवं सभ्यतावच्छेदककोटावपि । विषयतायाः संसर्गविक्ष्या प्रवेशे तु तद. निवेशाल्लाघवं बोध्यम् । जातिवावच्छिन्नविषयतायाश्च न प्रतिबन्धकतावच्छेदकघटकसंसर्गता, भित्राविष- यतात्वादिति ध्येयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिः। , HANN MAIHIGHERDABA यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपविशिष्टप्र. कारकप्रमाविशेष्यत्वमेव विचक्षणीयम् । इदो वह्निमान् धूमादित्यादौ च ता दृशं रूपं हृदविशिष्टवन्यभावत्वादिक, हृदे वह्निनास्तीत्यादिज्ञाननिरूपित. तद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्यस्यैव ह्रदत्वाद्यवच्छिन्नविषयतानिरूपितव. न्ह्यभाववाद्यवच्छिन्नविषयतात्वेन दोषनिष्ठानुमितिप्रतिबन्धकतायामव. च्छेदकत्वात् । स तुस्थले च न केवलवन्यभावत्वादिकं तथा, तदवच्छि. नविषयतासामान्यान्तर्गतधयविषयकज्ञाननिरूपिततादृशविषयतानामनु. मितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् । पर्वतविशिष्टवन्ह्यभावत्वादिविशिष्ट ञ्च न किञ्चिद्वस्तु प्रसिद्धमिति नातिप्रसङ्गः । तृतीयमपि लक्षणमनयैव री: वधिमानित्यत्र धुमेऽतिव्याप्तिः, पर्वतपक्षकवाहनाध्यकधुमहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेद. "निरूप्यनिरूपकमावापन"ताशाविषयताश्रयवन्यभावप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्य तत्र सत्वा. दिति पूर्वः पक्षः । प्रसक्तामतिव्याप्तिं सामान्यपदं निवेश्य समाधत्ते यद्पावच्छि नेति । अत्र यद्रूपपदेन दोषताबच्छेदकधर्मों नाह्य इत्याह तादृशं रूपमिति । यद्रूपमिति यावत् । तत्र हेतुमाह हृदे वह्निर्नास्तीत्यादीति । आदिना हृदो वन्ह्यभा. ववानित्यादिज्ञानपरिग्रहः । तद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्यस्यैवेति । हृदवृत्तिवय. भावत्वादिविषयतासामान्यस्यैवेत्यर्थः । वन्हाभावत्वावच्छिन्नविषयतात्वेनेति । वन्हित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नविषयतात्वेनेत्यर्थः। निरूप्यनिरूपकभावा- पन्नविषयतात्वेनेति यावत् । दोषनिष्ठा-बन्ह्यभावड्दादिरूपदोषनिष्ठा याऽनुमितिप्रतिः बन्धकता तस्यामवच्छेदकत्वादित्यर्थः। तद्रूपविशिष्टप्रकारकप्रमाविशेष्यत्त्वस्य धूमे सवाल क्षणसमन्बयोऽपि वोध्यः । अत्र यद्विषयतासामान्यानवेशे वन्ह्यभावविशिष्टहदस्य हृदानन्यतया सद्विषयतासामान्यस्य न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमिति यद्रूपानुधावनम् । वन्यभाववान् पर्वत इति ज्ञानीयवन्ह्यभावप्रकारतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावस्वाद् वन्यभावेऽतिव्याप्तिरतः सामान्यपदोपादानम् । तदेव स्फुटयति सद्धेतुस्थले चेति । न तथा-न यद्रूपपदग्राह्य मित्यर्थः । तद्वच्छिन्नविषयतासामान्यान्तर्गतेति । वन्ह्यभावत्वावच्छिन्नविषयतासा. मान्यान्तर्गतेत्यर्थः। धयविषयकज्ञाननिरूपितति । पर्वताऽविषयकज्ञाननिरूपितेत्यर्थः । वहषभाव इत्याकारकज्ञाननिरूपितेति यावत् । तादृशविषयतानां-केवलवन्यभावत्वावच्छि, नविषयतानामित्यर्थः । अनुमितिप्रतिबन्धकतायामनवच्छेदकत्वादिति । पर्वतप- क्षकवहिसाध्यकधूमहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वादित्यर्थः । तथाच वन्धभावस्वाव. च्छिन्नविषयतासामान्यस्य पर्वतपक्षकवलिसाध्यकधुमहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकतानववच्छेदक- तया तद्रूपविशिष्टप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्य धूमे सत्वेऽपि नोक्तातिव्याप्तिः । ननु यद्रूपपदेन पर्व तवृतिबन्धभावत्वं वन्यभाववत्पर्वतत्वं वा दायाऽतिव्याप्तिरापादनीया, तदवच्छिन्नविषयता- सामान्यस्यैवाऽनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादित्यत आह पर्वतविशिष्टत्यादि । पर्वत. वैशिष्ट्यं चाऽऽधेयतासम्बन्धेनेत्यर्थः । पर्वतवृत्तीति यावत् । इति-अप्रसिद्धया । नातिप्र सङ्ग इति । पर्वतवृत्तिवन्यभावस्वादेर्यद्रूपपदाऽमाह्यत्वादिति भावः । । .

·सटिप्पणटीकासमेता SOONARIES . . . त्या परिकार्यमिति । यद्यपि अस्य दुष्टहेतुलक्षणत्वे ज्ञायमानदोषप्रतिबन्धकतानतानाश्रय. णेऽपि तदूपावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकप्रमाविषयत तुता. तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्य प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति. वन्धकतावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्न प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वं पर्यवसितम् , ज्ञायमानदोषस्य प्रतिबन्ध कतया तद्विषयत्वस्य च प्रतिवन्धकताबच्छेदकत्वालक्षणसमन्वयः। नम्वत्र स्वरूपसंबधिरूपाऽवच्छेदकत्वमेव निविष्टम् , अन्यथा सामान्यपदसार्थक्यानुप- पत्तेः, तथाच पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादिसद्धेतौ अतिव्याप्तिः, पाषाणमयस्ववत्पर्वतत्वावच्छि, नविषयतासामान्यस्यैव प्रकृताऽनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वात् , पाषाणमयत्ववत्पर्वतत्वा- वछिन्नप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्य तत्र हेतौ सत्त्वात् पाषाणमयो न पहिमानितिज्ञानविशिष्टस्य पर्वतश्च पाषाणमय इति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात् , सामानाकारकज्ञानीय विषयताया ऐक्यात अन्यथाऽप्रेऽपि पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिव्याप्तिदानासंगतेरिति चेन । ज्ञानभेदेन विषयताभेदमजीवत्यैतल्लक्षणकरणात् । अग्रे च समानाकारकज्ञानीयविषय- ताया ऐक्यं स्वीकृत्य दोषस्य वक्ष्यमाणत्वात् । एवं चाऽनाहायस्वादिकमध्यत्र निवेश्यम् । नन्वेवमप्य संभवः, हृदे वाभावोऽव्याप्यवृत्तिरित्यव्याप्यवृत्तित्वज्ञान कालीनहदो व. नधभावनानितिनिश्चयस्याऽप्रतिबन्धकरवेन ताशाविषयतासामान्यस्याऽनवच्छेदकत्वात् । न च ज्ञानेऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितत्वं निवेशनीयामिति वाच्यम् । वृक्षः कपिसंयोगीत्यत्र कपिसंयोगाभावववृक्षेऽतिव्याः, अध्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावे तद्द्वानस्याप्यनुमितिप्रतिबन्धका स्वादिति चेन। अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कदितावस्य विवक्षणीयत्वात् । वृक्षे कपिसंयोगाभावोऽध्यायः वृत्तिरिति ज्ञानस्य प्रमात्वेन अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दिततया तदीयविषयतायाः सामान्या. न्तर्गतायास्तारशप्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वेनाऽतिव्याप्तिविरहात् । नचैवमसाधारण्येऽव्याप्तिः, तद्विषयतासामान्यान्तर्गतपक्षधर्मवाज्ञानाऽसमानकालीन ज्ञानीयविषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । अस्य दुष्टलक्षणतया दोषल. क्षणस्वाभावेनाऽसाधारण्यनियतबाधस्वरूपासिद्धिमादायैव दुष्टे लक्षणसमन्वयात् । न चैवसति अयमसाधारण्येन दुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिः, यथपीत्याद्युत्तरप्रन्थाऽसंग. तिश्च तत्र दोषघटितलक्षणस्य स्वारस्याभिधानादिति वाच्यम् । तादृशज्ञानीययविच्छिन्न- विषयतात्वव्यापकः प्रकृताऽनुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वअसाधारण्यविषयिताभित्रस्वोभया- भावस्तद्रूपवस्वमिति विवक्षणेनाऽदोषात् । ज्ञानभेदेन विषयताभेदाऽनंगीकारे तु अनाहार्यत्वविशिष्टय द्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनि. वयस्वव्यापकः प्रकृताऽनुमित्यप्रतिबन्धकत्वाऽसाधारण्यविषयताशुन्यत्वोमयाभावः तद्रूपव. त्वं विवक्षणीयम् । एवं च पाषाणमयस्ववत्पर्वते नातिव्याप्तिः । पाषाणमथो न वहिमानिति. ज्ञानाकालीनपाषाणमयत्ववपर्वतनिश्चये उभयाऽभावाऽसत्वादिति दिक् । अस्य-प्रथमलक्षणस्य । मतानाश्रयणेऽपीति । षष्ठीतत्पुरुषाऽस्वीकारेऽपीत्यपि बो- ·१०२ सामान्यनिरुक्ति। ॐ वच्छेदकवत्वं तद्रूपावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकस्थले तेनैव रूपेण दुष्टत्व. मित्यर्थकतामुपगम्य यथार्थपदसार्थक्यमुपपादयितुं शक्यते । तथापि दुष्टस्थ दोषधारीतत्वानुरोधेन तन्मतमवलम्ब्य षष्ठीससास आहत इति । ननु द्वितीयतृतीयलक्षणयोदोषेऽतिव्याप्तिरव्याप्तिश्च क्वचिद्धेतो, यत्प देन दोषस्यैवोपादेयतया तत्त्वस्य तन्मात्रवृत्चित्वादत आह तत्वमित्यस्येति । प्रथममात्रस्य दुष्टहेतुलक्षणत्वेनैवोपपत्तौचरमयोर्दोषलक्षणत्वमेवोचितम् , तस्वमित्यस्य यथाश्रुतार्थकत्वानुरोधादतस्तथैवाह आयस्यैवेति । ईशव्याख्या या निदोषत्वात प्राहुरित्युक्तम् । ध्यम्। प्रमा चाऽत्र हेतुविषयिणी समूहालंबनरूपा प्राथा (१)। तन्मतमवलम्ब्य-ज्ञायमानदी. षप्रतिबन्धकतामतमय लम्ब्य । क्वचिद्धती-बाधितहतावित्यर्थः: अव्याप्ति योजयति यत्पदे.. नेति । लक्षणधटकेत्यादिः । तन्मात्रवृत्तित्वात्-दोषमात्रवृत्तित्वात् । उपपत्ती-यथा- पदसार्थक्यो पत्तौ। . PORATARA ARLIFE । इति महामहोपाध्याययाज्ञिकमूर्धन्य पं० श्रीप्रमुदत्तशास्त्रिसुतन्यायाचार्य पं० श्री शिवदत्त. मिश्रविरचितागादाधरीसामान्यनिरुक्तिप्रथमलक्षणस्य गंगानाम्नी ब्याख्या समाप्ता। CAMERAIPURamaare शुभं भूयात् । mewwwraineesaasRMeamin (१) अथ यत्र हूदादौ पन्डिसाधने वन्हिमद्धदकालीन धूमादेहेलास्थले हेतुतावच्छेदकविषयिणी दोषप्रमा. नियतमाहा-कारिकैव तत्र प्रतिबन्धकावविरहेण तादृशताव्याप्तिरितिचेन्न । सादृशानुमित्तिप्रतिबन्धक तापच्छेदकीभूतविषयताशालिप्रमाविषयहेतुतावच्छेदकवत्वस्य विषक्षणीयत्वात् । सामानाकारकज्ञानीयविष- यिताया एक्येन हेतुतावच्छेदकाविषयकत्तादृशज्ञानीयविषयिताया नीयविषयिताया ऐक्येन न काप्यनुपप- तिः। एवं प्रतिबन्धकमीयविषयताशालिज्ञानविषयहेतुतावच्छेदका त्वविवक्षणेऽपि न कोऽपि दोष इति धेयम्।

·सटिप्पणटीकासमेता * श्री यद्विषयकत्वेन लिङ्गज्ञानस्याऽनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तत्वम् । SANIROMCHAR लिङ्गज्ञानस्यति । लिलांशनिवेशस्य निरुप्रयोजनकतया तस्याऽविवक्षित. यः विषयो यत्रेति द्विषयकम् , तस्य भावो यद्विषयकत्वम् , तेन । लिङ्गस्य ज्ञानमिति षष्ठी. तत्पुरुषः । लिङ्गविषयक ज्ञानमित्यर्थः । षष्ठयों निष्टत्वम् , तस्य यद्विषयकरवेऽन्वयः । यद्वि- षयकत्वेनेत्यत्र तृतीयार्थोs वच्छेदकत्वम् , तस्यापि यद्विषयकत्वेऽन्वयः । अनुमितेः प्रतिब. न्धकमनुमितिप्रतिबन्धकम् , अनुमितिप्रतिबन्धकस्य भावोऽनुमितिप्रतिवन्धकत्वम् , अनु. मितिनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्ध कस्वामित्यर्थः । तस्य तृतीयार्थाऽवच्छेदकस्वेऽन्वयः । अनुमितिपदं च समूहालंबनानुमितिपरम् । यद्विषयकावं च यनिष्ठत्रिषयतानिरूपितविषयः त्वम् । तथा च लिङ्गज्ञाननिष्ठ(१)यनिष्ठविषयतानिरूपितविषयित्वं प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्र- तिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तवं हेत्वाभास सामान्यलक्षणम् । धूमवान् बन्हरि- स्यत्र धुमाभावववृतिवन्हिरूपव्यभिवारे लक्षणसमन्बयः, तया हि-धुमाभावववृत्तिन्हिा रित्याकारकलिङ्गाविषयकज्ञाननिष्ठा या धूमाभावववृत्तिवन्हिनिष्ठविषयतानिरूपितविषयिता सा प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदिकाऽस्तीति तत्वस्य धूमामाक्ववृत्तिवह्निरूपदोषे सत्वात् । न च बाधे कथं लक्षणसमन्वयः , वाधनिश्चयस्य लिङ्गविषयकत्वाभावादिति वाच्यम् । वय. भाववान् हुदो धुमश्चेति समूहालम्बनज्ञानमादाय यथाश्रुते लक्षणसमन्वयादिति ध्येयम् । निष्प्रयोजनकतयति। यद्विषयकवेन ज्ञानस्याऽमितिप्रतिबन्धकरवं तत्वस्यैव सम्यक्त्वादिति भावः । तथा च लिङ्गमविवक्षितं निष्प्रयोजनकत्वादिति पर्यवसितम् । अवि- वक्षितत्वं च अर्थबोधजनकत्वप्रकारकमूलकादच्छाविषयत्वाभावः । निष्प्रयोजनकत्वं च फलाs. भावप्रयुक्तच्छाविषयत्वाभावः । नन्वत्र लिङ्गाद् ज्ञान लिङ्गज्ञानमिति व्युत्पत्त्या लिङ्गज्ञानपदेनाऽनुमितेलीभाद् "यद्विषय- कानुमितिवं प्रकृताऽनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तखामित्येव फलितम् । एवं चाऽप्रामाण्य. ज्ञानानास्कन्दितत्वमा प्रवेश्यम् , नवनाहायंत्वनिश्चयस्वेऽपि प्रवेश्ये, परोक्षज्ञाने आहार्यव. संशयत्वयोरभावात् , तथा चाऽनाहार्यत्वाशनिवेशप्रयुक्तलाघवसम्पादनेन लिङ्गोशनिवेशस्य सप्रयोजनस्वेन कथं तस्य निष्प्रयोजनकत्वमुकम् । न च घटोऽवृत्तिरित्यादौ घटवद्रूपवाधे. ऽव्याप्तिः, निर्धर्मितावच्छेदककानुमिल्यनीकारेण(२) तादृशदोषविषयकाइनुमित्यप्रसिद्धः, . (१) यत्पदेन विषयो धर्तव्यः, अग्रिमतत्पदेनाऽपि स एव, विषया एव दोषा इति कलितम् । विष- याश्च धूमाभावववृत्तिवढ्यादिरूपाः निविभक्तिकाः । ज्ञानं च सविभक्तिकम् , धूमाभावपत्तिन्हिरित्या- कारकम् । निश्चयः प्रतिबन्धको भवति, प्रतिबन्धकतावच्छेदकं निश्चयत्व, विषयिता च निरूपकत्वसम्बन्धेन विषयताऽपीति । प्रतिबध्यं ज्ञानं भवति, प्रतिबध्यतावच्छेदकं ज्ञानत्वम् , एवं विषयित्वविषयत्वेऽपि बोये । (२) ननु घटवानित्यत्र मतुबर्थ सम्बन्धः, आश्रयश्च, तत्र सम्बन्धे प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रकृत्यर्थस्य सम्बन्धस्य चाश्रयत्वविशिष्टैकदेशे आश्रयत्वेऽन्वयः । एवं च घटवानित्यत्र प्रतियोगितासम्बन्धेन घटवि. शिष्टाम्बन्धाश्रयत्ववानिति बोधानीकारात्तत्र सम्बन्धो घटीयः" इत्यनुमितेरपि तपमानार्थविषयकत्व, ·१०४ सामान्यनिरुक्तिः। तथा च लक्षणेऽनुमितित्वप्रवेशो न सम्भवतीति वाच्यम् । घटवद्भूतलमित्यनुमितिमादायैव लक्षणसमन्वग्रसम्भवादिति(१) चैन । याहशस्थलाविशेषे यहोषविषयिण्यनुमितिः कस्यापि न जाता तत्रत्यदोषेऽव्यातेरिति दिक् । भथाऽव्यापकीभूतवियिताशुन्यत्वस्याऽवश्यं निवेशनीयतया हृदो वन्यभाववान् धुम. वेति निश्चयस्य बन्धभाववद्हदत्वावच्छिन्न विषयित्वाव्यापकलिङ्ग'धूम" विषयिताशन्यत्वाभावेन यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयितान्यलिङ्गविषयकयद्पावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयाs. प्रसिधा हेवघटितदोषमात्रेऽव्याप्तिसम्भवेऽनतिप्रयोजनकत्वकथनमनुचितम् । न च प्रकृत लिङ्गाविषयिताभिना या यद्रूपावच्छिन्नविषयित्व व्यापकविषयिता तच्छून्यत्वनिवेशे नाऽसम्भव इति वाच्यम् । हृदो वद्धिमान जातेरिल्यादौ जातिमान् इन्ह्यभाववानिति ज्ञानमादाय वाचा. ऽध्याप्तः। वस्तुतस्तु अव्यापकीभूतविषयिताशुन्यत्वं शाने न निवेश्यते अपि तु यद्रूपावच्छिन्नविषः यितायां अव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयस्योपलक्षितत्वं निवेश्यते। उपलक्ष गत्वं च प्रति. योगिव्यधिकरणतदभावाभाववत्वम् । तस्य च लिङ्गविषयकनिश्चयीयवन्धभाववद्हरस्वाद 'उद्देश्या नुमित्यम्यूनाऽनतिरिक्तविषयकशाम्दजनकत्वमिति वदतां चिन्तामणिकाराणामभिप्रेतम् , तथा च. सम्बन्धात्मकमतुबर्थविशेष्यघटमकारकानुमितेः सधर्मितावच्छेदककत्वानिर्मितावच्छेदककानुमितिवर्ग- नमसङ्ग-तमिति चेत्र । मतुपो निरर्थकत्वाभिप्रायेण तथा वर्णनादिति ध्येयम् । (१) न चाव्यापीभूतविषयताशून्यत्वनिवेशस्यावश्यकतया घटावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकभूतलादि. विषयताशालित्तादृशानुमितिमादाय लक्षणसमन्वयो न सम्भवतीति वाच्यसू। घटो घटवानित्यनुमितिमादा- येव लक्षणसमन्वयात, तादृशानुमितिविषयतायाः सर्वस्या अपि घटावच्छिन्नविषयताब्यापकत्वात् । नच तत्रापि घटाशे घटत्वस्य सामानाधिकरण्येन भानात्तद्विषयतेवाऽव्यापिकति वाच्यम् । यदूरावच्छिन्नविषयता- व्यापकत्वं प्रतिबन्धकत्वे वक्तव्यम्. तद्पावच्छिन्न विषायत्वाव्यापकाविषयिताशून्यत्वस्य लक्षणे न प्रवेशः, किन्तु किश्चित्पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषयिताशून्यत्वस्यैव, तथा च तादृशविषयिताशून्ययपावच्छिन्न- विषयिताशालिज्ञाननिष्ठभेदपीतयोगितानवच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावस्यव प्रतिबन्धकत्वांशे निवे. शात दो बन्दिमानित्यादौ तादृशं रूपं वयभाववद्ध्दत्वमवति तत्संग्रहः । वयभावत्वावावच्छिन्नविष- यित्वाध्यापकविषयिताशून्यतदवच्छिन्न विषयिताशालिज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीति- सिद्धाभावश्च न प्रतिबन्धकतायामिति नैकदेशातिव्यातिः, एवं च वन्यभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयित्वाज्यापक विषयिताशून्यवह्वयभावत्वावच्छिन्नविषयिताशालिज्ञाननिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धा- भावश्च न प्रतिबन्धकतायाम् , एतत्तत्वमने स्फुटीभविष्यति । तया च प्रकृते घटद्भूतत्वावच्छिन्नविषयि. स्वाव्यापकविषयिताशून्यघटावच्छिन्नविषयिताशालि भूतलं घटवदित्यनुमितिनिष्ठभेदमतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावमादायैव लक्षणसम्भवादिति चेत् । अत्र केचित् ।महानसीयवहीतरवह्नयभाववत्पर्वतो वह्नयभाववानित्यत्र वह्निमत्तादृशपर्वतरूपबाधेऽव्यातिः, तत्र दोषविषयकानुमिता पक्षे इतरबाधसहकृतपरामा देतरपतियोगिविधेयकत्वभानेन महानसीयत्वावच्छिन्न- विषयतायाः नियमतः सत्वेन महानीयस्वावच्छिन्नविषयतायाः वहिमपर्वतत्वावच्छिन्नविषयवाव्यापकत्वात् । न च महाननीयवधभाववान्पर्वत इति वाधनिश्चयकालीनानुमितिमादाय तत्र लक्षणसमन्वयस्तकाले शुद्ध वह्वरेवानुमितो भानादिति वाच्यम् । यादृशस्थले एकविशेषतरबाधस्य पक्षतावच्छेदकता, दोषानुमितेः प्राक् ताद्विशेषस्य न वाधनिश्चया, तत्र यादृशदोषविषयकानुमितिरेव न, तत्र चातुमितित्वघटितलक्षणासम्भवाल्लि. शांशाविषक्षणादिति प्राहुः।

·सटिप्पणटीकासमेता EMIERESTINS SHAHRUMEANREL लिङ्गमविवक्षितम्। स्वमाह लिङ्गमिति । च्छिन्नविषयितायां सत्वेन नाऽव्याप्तिः, लिङ्गविषयकलिङ्गाविषयकसमानाकारकज्ञानीयविषयि. ताया: ऐक्यादसमूहालम्बनवन्ह्यभाववान् हद इत्याकारकाऽध्यापकीभूतविषयितान्यज्ञानीय. विषयितायास्ताहशसमूहालम्बनेऽपि सस्वात(१)। ननु लिङ्गोशनिवेशे हृदो वहिमान् वहिमढ्दादित्यादौ वन्यभाववद्हदरूपयाधेऽव्याप्तिः, वहिमदह्रदरूप प्रकृतहेतुविषयकतादृशबाधीनश्चयस्याऽऽहार्यस्वेनाऽनाहार्यताहशनिश्चयाऽप्रसिद्धः। एवं हृदो वहिमान् जलवहदादिस्यादौ वन्यभाववजलवत्यतिव्याप्तिः, हेतुभूतजलवहृदविषय. कवन्यभाववज्जलबद्विषयकनिधयस्य निब्बयविशिष्टनिश्चयस्वेन प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकत्वादिति चेन । लिङ्गतावच्छेदकस्य पर्याप्तेरनिवेशन शुद्धहदत्वस्यापि लिङ्गतावच्छेदकतया तद्विशिष्ट- विषयकावस्य वन्ह्यभाववान् हृदः ह्रदश्च इत्यनाहायनिधयेऽपि सत्त्वात् । एवं जलवह्रदादि- हेतुके शुद्धहदादिविषकज्ञानमादायैवाऽतिच्याप्त्यभावादिति । यद्वा लिङ्गत्वं केपलान्वयि, एवं च दोषात्मकलिङ्गविषयकज्ञानमादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वयादिति ध्येयम् । ननु लिजाशनिवेशस्य वैययं शम्भवे फलाभावप्रयुक्तच्छाविषयताशन्यत्त्वरूपस्य "इच्छा- धौनेच्छाविषयत्ताशुन्यत्वरूपस्य वा" निष्प्रयोजकत्वस्य कथनमसातमिति चेन्न। अनतिरिक्त. वृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकश्वनिवेशपले स्वसमानाधिकरणप्रकृतसाध्यव्याप्यवावच्छेदकं यत्स्वाव. च्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तवच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतानवच्छेदकत्वरूप- वैयासम्भवात् । लिङ्गाविषयकद्विषयकनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति. प्रतीतिसिद्धस्य व्यापकतारूपाऽभावस्य केवलयविषयकनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाऽभावाऽघटितत्वात् । तथाहि-दोषपदप्रतिपाद्यः दोषेतरभिन्नःप्रकृताऽमि. तित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्यभावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपित. प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि. ताऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषीयत्वनिष्ठाबच्छेदकतानिरूपित"लिङ्गविषयकवघटित". निरूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिङ्गपिताऽवच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितपर्याप्तिनिष्ठावच्छेदका तानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नस्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रपाव. च्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकतावत्त्वरूपप्रकृतलक्षणवत्वात् । अत्र हेतोः लिङ्गोश परित्यज्य प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावतियः ता. शसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाऽवच्छेदकताकनिरूपकताकविषयितावद्धृत्तिभेदप्रति- योगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगितानिरूपित्तपरंपरीयाऽवच्छेदक- तावद्रूपस्य तादृशत्वेऽपि तद्घटितत्वाभावेन वैयर्थाभावात् । तथा चाऽखण्डाऽभावघटकतया सार्थक्यमिति ध्येयम् । ननु अखण्डाभावघटकतया सार्थक्यसम्भवेऽपि प्रयोजनान्तरविरहेण मूलकता लिङ्गोश. (१) केचित्तु लिङ्गविषयतानिवेशे ह्रदत्वेन धूमावगाहिवाह्यभाववान ह्रदो ह्रदश्चेति समूहालम्बनं लिङ्गविष- १४सा० ·१०६ सामान्यनिरुक्तिः। निवेशः कथं कृत इति चेद् । सत्यम् । लिङ्गस्य ज्ञानं लिङ्गज्ञानमिति षष्ठीतत्पुरुषाश्रयणेन लिङ्गविषयकं ज्ञानं लब्धम्, तवृत्तिवविशिष्टस्य यद्विषयकत्वेऽन्वये दोषविषयकरवमपि शाने तुल्यवेतिबेयतया लभ्यते । एवं एकज्ञानविषय प्रकतहेतुतावच्छेदकव त्वसम्बन्धेन दोष. बरवरूप दुष्टलक्षणं लभ्यते इति मूले दुष्टनिरूपणं प्रतिज्ञाय तल्लक्षणाऽकथनप्रयुक्तन्यूनतानिरा सार्थ लिङ्गपदम् , परन्तु लक्षणे तन्निवेशो निष्प्रयोजनक इति शिरोमणेरभिप्रायः । नचैवं लिङ्गपदसार्थक्यकल्पने प्रथमलक्षणे एव तदुपादानं युक्तं, तस्य दुष्टलक्षणत्वादिति यकज्ञानमाददते, ना चाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्बमक्षतमेव । ननु अभावत्वेन ह्रदत्वावगाहि अभाववान् वन्यभावक्षानितिज्ञानमादायाऽसम्भववारणाय विषयता(१)विशिष्ठविषयता(२)शूभ्यत्वस्य ज्ञाने निवेशनीयतया तत एव तादृशज्ञानवारणसम्भवः, वै० स्वनिरूपितत्व-स्वाश्रयाभावयनिष्ठत्वोमयसम्बन्धेनेति चन्न । एतादृश- विशेषणदाने एतल्लक्षणस्य याथार्थ्यघटितत्वेन "यथार्थपदाऽवटितेत्यादि पूर्वग्रन्थविरोधापत्तिः । नचाभाब. वान् बन्यभावधानित्यादिज्ञानमादायाऽसम्भव इति वाच्यम् । अवच्छेदकताविशिष्ठावच्छेदकताशुन्यत्वस्यैव अभाववान् वम्ह्यभाववानितिज्ञानवारणाय निवेशनीयत्वात् । दै० पूर्वोक्तोभयसम्बन्धेन । न च घटपक्षक- द्रव्यभेदसाध्यके द्रव्यात्मकघटरूपबाधेऽव्याप्तिः, घटत्वेन व्यावगाहि घटवान् घट इति ज्ञानस्यापि तादृशत्वा- दिति वाच्यम् । अवच्छेदकताविशिष्टविषयताशूत्यत्वस्य विवक्षितत्वात । बै० उक्तोमयसम्बन्धेन । अवच्छेद कताविशिष्ट सांसर्गिकविषयतावत्यादसम्भववारणाय किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नत्वं विषयतायां निवेशनीयम् । न च स्वरूपतः समवायनिष्ठावच्छेदकताकाच्यभेदसाध्यके व्यात्मकवटरूपबाधेच्यातिः, घटत्वेन समयायाव- गाहिघटसम्बन्धेन दुष्यं घट इतिज्ञानस्यापि तथात्वात् । किश्च वैशिष्ट्यघटकस्वाश्रयाभावः स्वावच्छेदक. सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताको प्रायः, अन्यथा व्यभिचारित्वादिसम्बन्धेन स्वाश्रयाभावयनिष्ठत्वस्यैव सत्याटु- भयसम्बन्धनावच्छेदकताविशिष्टविषयत्वाप्रसिद्धः । तथा च स्वरूपप्रतियोगिक योगेनाभावत्वेन हूदत्वावगाहि अभाववान वह्वषभाववानिति ज्ञानस्थावारणात, ताशसम्बन्धावच्छिन्नाभावत्वनिष्ठावच्छेदकतायाः स्वपदेन धर्जुमशक्यत्वात् , तदवच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । विषयताविशिष्टा. बच्छेदकताशन्यत्वस्य विवक्षणीयत्वात । वै० स्वनिरूपितत्व-स्वाश्रयनिरूपितवृत्तिताविशिष्टान्यत्वोभयन. म्बन्धेन । वृत्तितावै० प्रसिद्धचतुष्टयसम्बन्धेन । अभावत्वनिष्ठावच्छेदकतायां हूदत्वनिष्ठविषयताविशिष्टत्वान तच्छून्यत्वं तादृशज्ञाने इति असम्भवानवकाशात । तथा च तत एव हूदत्वेन धूमावगाहिज्ञानधारणसम्भवा. ल्लिङ्गांशनिवेशेऽसम्भयो नाल्त्येव । किञ्च भ्रमवारकाविशेषणस्याप्रवेशात , अभावत्वेन हूदत्वावगाविज्ञानस्य वारणन्तु यादृशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकप-तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयिताब्यापिका प्रकृता- नुमितिप्रतिबन्धकता तादशनिरूपकतावत्वमितिपर्य्यवसिततल्लमणेनैव । जातिमान् वन्ह्यभाववानिति ज्ञानस्य वारणन्तु अभ्यापकाभूतविषयताशूत्यत्वनिवेशेनैव । ह-अभावत्वेन हृदुत्वावगाहिज्ञाने वाह्यभाववदाह दत्वगत समुदायस्वापाच्छन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाव. च्छेदकताकनिरूपकत्ताकविषयितायाः अस्वीकारात्, अन्यथा तादृशज्ञानानन्तरं धन्यभाववद्हूदमह आनामीत्यनुव्यवसायापतेः , एतादृशानुव्यवसाय प्रति वन्ह्यभावववद्दत्वगतसमुदायत्ववृत्तिनिरूपकताक- विषयिताशालिज्ञानत्वेन हेतुतया अभावधान वन्यभाववानितिज्ञानीयविषयिताया अपि वह्नि-वगित्व-अभाव- अभावत्व -हुद-हूदत्वगतसमुदायत्वे सत्त्यावे, अभावत्वस्य द्विधा भानेऽपि अभावस्याऽनिवेशात् । वन्ह्यभाव. पदभाववत्त्वावच्छिन्ननिरूपकताकविषयितायाश्च भ्रमज्ञानेऽप्यसच्यात् । जातिमान् वयभाववानिति यथार्थज्ञाने च वववभाववजातिमत्त्वस्य प्रसिद्धतया तद्रूपावच्छिन्ननिरूपकताकविषयितायाः स्वीकारः । तज्ज्ञानानन्तरं पढ्यभाववजातिमन्तं जानामीत्यनुव्यवसायात् । तादृशज्ञाने पदयभाववद्हूदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानु. योगिताकपातिकाऽवच्छेदकताकविषयितायाः सत्त्वादव्यापकीभूतविषयिताशन्यत्वनिवेशेन तद्वारणादिति ध्येयम्। (१)प्रकारता। (२)विशेष्यता। तथा ·(NREEN . सटिप्पणटीकासमेता १०७ यविषयकत्यत्वेनेत्यत्र तृतीयार्थोऽवच्छेदकत्वं, तञ्च यदि अनतिरिक्तवृत्ति स्वरूपमिदानी निवेश्यते तदाऽसंभवः, विशिष्टस्याऽनतिरिक्ततया वह्नय- भावविशिष्टहदादिरूपदोषविषयकत्वस्य शुद्धहदत्वावच्छिन्नविषयकशानेऽ. पिसत्त्वेनाऽनुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वात्, अतः स्वरूपसंबन्धरूप. मेव तद्वाच्यम्, तथा च पर्वतो वह्निमानित्याधनुमितिप्रतिबन्धकममीषषयः वह्नयभावादावतिप्रसङ्गः, तद्विषयकत्वस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकघटक. असंभवभयेन चाऽवच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशाऽसंभवात् , वाच्यम् । प्रथमतृतीयलक्षणाऽपेक्षया द्वितीयलक्षणे एव अन्यकृतो निर्भरत्वादिति ध्येयम् । तच्च-अवच्छेदकत्वं च । इदानीं-यादृशविशिष्टविषयकत्वाविवक्षणात्प्राक् । निवि. श्यते इति । तथा च यद्विषयकत्वं प्रकृताऽनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तस्वं लक्ष. णम् , तत्राह-तदेति । असम्भवं सङ्गमयति विशिष्टस्येति । बहयभावविशिष्टहदस्ये. त्यर्थः । अनतिरिक्ततयेति । शुद्धहदाऽनतिरिकतयेत्यर्थः । शुद्धहदत्वावच्छिन्नेति- बाधभावाऽविशेषितेत्यर्थः । तेनाऽभाववान हृद इति ज्ञानस्यापि सङ्ग्रहः । तथा च वन्धमा. ववद्हदविषयवरवस्य वन्मभाववान् हद इति ज्ञाने इवाऽनुमितिप्रतिबन्धकतान्ये हृद इति झानेऽपि सत्त्वेनाऽनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वाभावादसम्भव इति भावः। अत:- असम्भवात् । असम्भवापत्तेरिति यावत् । तद्वाच्यम्-अवच्छेदकत्वं वाच्यम् । एवं च य. द्विषयकत्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावत् तत्त्वरूपलक्ष. पार्थेऽ सम्भवविरहेऽपि अतिव्याप्तिमाह तथाचेति । स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकता. स्वीकारे चेत्यर्थः । पर्वतो वन्हिमानित्याद्यनुमितीति । आदिना हृदो वहिमानिस्यादेः सङ्ग्रहः । भ्रमविषयेति । पर्वतो वन्हयभाववानित्याकारकभ्रमविषयेत्यर्थः । अतिव्याप्तेहेतु. माह तद्विषयकत्वस्याऽपीति । वहयभावविषयकत्वस्यापीत्यर्थः । प्रतियन्धकता. वच्छेदकघटकत्वात्-प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाडवच्छेदकतावत्वात् । स्वरूपसम्बन्धपाऽवच्छेदकत्ववादिना ज्ञानभेदेन विषयिताभेदः स्वीक्रियते, एवं च वह्वय भाववान् पर्वत इति भ्रमात्मकज्ञानीयवन्ह्यमावविषयितायाः वन्यभाव इत्यादिज्ञानान्तरे विर- हेण वन्यभावविषयकरवस्याऽपि पर्वतो वहिमानित्यनुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्ब. धापावच्छेदकतावत्वेन पर्वतो वह्निमानित्यत्र पन्धभावेऽतिव्याप्तिरिति भावः । ननु स्वरूपसम्बन्धकपाऽवच्छेदकत्वमेव निवेशनीयम्, उक्तातिव्याप्तिस्तु अवच्छेदकता. पर्याप्तिनिवेशेनैव वारणीया, वन्ह्यभावविषयितायां ताशप्रतिबन्धतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपा- वच्छेदकतावत्वेऽपि तादृशावच्छेदकतापर्याप्स्यधिकरणत्वविरहात, ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदक. तायाः पर्वतविषयितायामपि सत्वादित्यत आह असम्भवभयेनेति । बन्यभाववद्हदविषयक- स्वस्य प्रतिवन्धतावच्छेदकतापात्यधिकरणत्वाऽसम्भवादित्यादिः । वन्मभाववद्हद-शुद्धहद- योचक्येन प्रतिबन्धकतावच्छेदकताया हृदविषयकरवातिरिक्तवस्यादिविषयकस्वेऽपि सत्वात्न च ह्रदविषयकत्वस्यापि "प्रत्येकस्य" प्रतिबन्धकतावच्छेदकतापर्यायधिकरणतया कुतोऽसम्भवः, अन्यथा समुदायेऽपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकतापर्यायधिकरणत्वस्य दुर्घटत्वापत्तेरिति वाच्यम् । । । - .

·सामान्यनिरुक्तिः। यद्विषयकत्वेन -याशबिशिष्टविषयकत्वेन । अतो याविषयकत्वेनेति पदं ध्याचष्टे याशविशिष्टविषयकत्वेनेति । यद्पावच्छिन्न विषयताकत्वेनेत्यर्थः । एवं च तत्त्वमित्यस्य तद्रूपावच्छिन्नत्वमर्थः । तुल्ययुक्त्या वयभावायेकदेशेऽतिप्रसजतावस्थ्यापातात् । यद्विषयत्वगतसमुदायत्वं तादृशा. वच्छेदकतापर्यायनुयोगितावच्छेदकमित्युक्तौ तु असम्भव इति ध्येयम् । अत:---प्रथममिः ति शेषः । यद्पावच्छिन्नविषयताकत्वेनेत्यर्थ इति । यत्पावच्छिन्न विषयतानिरूपित". विषयित्वेनेति यावत् । एवं च यमावच्छिन्नविषयताकत्वार्थत्वे च । अवच्छेदकश्वं चाऽत्राऽ. नतिरिक्तवृत्तिस्वरूपं प्रायम्, अनुपदभेव वक्ष्यति “उक्तव्याख्यानेऽनतिरिक्तवृत्तित्वमेवावच्छेद. कत्वं विवक्षणीय"मिति गदाधरः । तथा च यदूपावच्छिन्न विषयतानिकपित विषयिता प्रकृ. सानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिः सद्रूपवत्वं हेत्वाभासस. मान्यलक्षणम्। इदो वद्धिमान धूमादित्यादौ केवलहदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयितायाः हद इति ज्ञानवृत्तित्वेन प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वेऽपि वयभाववद्दत्वावच्छि. "विषयतानिरूपित विषयितायाः हद इति ज्ञानाऽवृत्तित्वेन प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिव. या बयभाववढ्दत्वमादाय वयभाववद्हदे लक्षणसमन्वयः। पर्वतो वहिमानित्यत्र वध. भावाद्यकदेशेऽतिव्याप्तिवारमन्तु स्वयमेव स्फुटायेष्यति। अथ यत्पदस्य यद्रूपावच्छिन्नपरत्वेऽपि यद्रूपपदेन किं धर्तव्यम् ? दोषतावच्छेदकं व. हुयभाववहृदस्वादिकमिति चेद् , तद्यदि वह यभाव ह्रदत्योभयं तदा एकत्र इयमिति रीत्या- जायमाने वह्नयभावहदत्ववानिति ज्ञानेऽपि वहयभाव-हृदत्वोभयावच्छिन्नविषयितासात्वात ताशज्ञानस्य निर्मिकतया हृदपक्षकवचिसाध्यकामित्यप्रतिबन्धकत्वादसम्भवः । न च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वह यभावविशिष्टह्रदत्वमेव यत्पपदेन प्राह्यम्, हृदो बहयभाववा- निति ज्ञाने विशिष्टवैशिष्ट्यबोधमर्यादया उद्देश्यविधेयभावमहिम्ना वा उद्देश्यतावच्छेदकहदत्वा. दो वहयभावादेः सामानाधिकरण्ये सम्बन्धेन भानादिति वाच्यम् । तथासति हृदखवानिति ज्ञाने वहयभावविशिष्टहदत्ववानिति ज्ञाने वा निर्मितावच्छेदले वलयभावविशिष्टहदत्वावच्छिन्न. विषयकत्वस्याऽशततया प्रतिबन्धकताऽतिरिक्तवृत्तिवेनाइसम्भवापत्तेः । न च यद्रूपावच्छिन्न प्रकारितानिरूपित(१)यद्रूपावच्छिन्नविशेष्यित्वं प्रकृत्तानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तद्रू. पावच्छिणविशिष्टतपावच्छिन्नस्वमर्थः, तथा च नोक्तदोषावकाश इति वाच्यम् । घटादौ पृ. थिवीभेदे साध्ये शुद्धपृथिवीरवबद्घटादेधितया तत्राव्याः, घटः पृथिवीति प्रतिबन्धकज्ञानी. यपृथिवीत्वप्रकारताया निरवच्छिन्नत्वेन यद्रूपावच्छिन्नेत्यनेन दुःसङ्ग्रहत्वात् । न च साध्यहे. तुभेदेन दोषलक्षणभेदात्तत्रत्यलक्षणे यत्प्रकारितैव निवेश्या, न तु यद्रूपावच्छिन्नप्रकारिता, शब्देक्यस्याऽनुपादेयत्वादिति वाच्यम् । तथा सति घटः पृथिवीमिन्नो मेयस्वादित्यादौ पृ. थिवीत्ववत्तिमेयत्वरूपध्यभिचारेऽव्यात, पृथिवीनिरूपिताऽऽधेयत्वप्रकारतानिरूपितमेयरध. स्वावछिन्नविशेष्यतानिरूपकत्वस्य वृत्ति प्रमेयमित्याचप्रतिबन्धकज्ञानसाधारण्यात् । यद्रूपाव. (१) प्रकारितानिरूपित्तत्वं प्रकारित्वावच्छिन्नत्यम् । .

·सटिप्पणटोकासमेता -- च्छिन्नप्रकारितानिवेशे चैतरस्थलयिस्यैव बाधस्याऽसङ्ग्रहापतेः । किश्च ह्रदो वहयभाववानित्यत्र प्रकारितानिष्ठं वहथभावत्वावच्छिन्नत्वं किम् ? वहि-अभावत्वोभयावच्छिन्नत्वं उत वाहविशि. घामावत्वावच्छिन्नस्वं, तदुभयमपि पूर्वोक्तदूषणप्रस्तम् । मैवम् । यद्विषयकवं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तत्वमित्यस्य याशसमु. दायवृत्तिसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वं प्रकृतानुमि. तिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तादृशसमुदायत्वविशिष्टवत्त्व लक्षणा(१)र्थः। यादृशसमुदाय. त्वपदेन च वह यमाववान् हृद इति ज्ञानीयविषयतारूपं वह्नि-वहिस्व-अभाव अभावत्व- हृद-हदत्वगतं विलक्षणसमुदायत्वं गृह्यते, तादृशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिका वच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वं वयभाववान् हद इति ज्ञाने एव स्वीक्रियते, न तु सा- मानाधिकरण्यसम्बन्धेन वहयभावविशिष्टहदत्ववानिति ज्ञाने, तदुत्तरं वयमावविशिश्वदवि. षयकज्ञानवानहमित्यनुव्यवसायाऽभावात् । तादृशानुव्यवसायं प्रति ताशसमुदायत्ववृत्तिनि- रूपकताकविषयिताशालिज्ञानस्वेन हेतुतया ताशविषयिताया अपि पहि-वहिरव-अभाव- अभावत्व-हद-हृदत्वगतसमुदायत्वे वृत्तित्वात् । न च तादृशसमुदायस्वविशिष्टवत्त्वस्य लक्षणत्वे ताशसमुदायत्वविशिष्टं यद् हृदत्वं वन्हि. त्वं अभावत्वं वा तद्वत्वस्य शुद्धहदे वहौ-अभाव वा सत्वात् , हृदो बहिः-अभावो वा दोषः इति व्यवहारापत्तिरिति वाच्यम् । वन्य भाववढ्दो दोष इत्यत्र हि साक्षात्परम्परासाधारणो. द्देश्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदकरूपे दोषपदार्थधटकता वच्छेदकसमुदायत्वस्य धर्मिपारतन्त्र्येणाऽभेदभानाभ्युपगमेनोक्तव्यवहारापत्तिविरहात् । दोषपदार्थश्च याहशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिकाताकविषयित्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तादृशसमुदायत्वविशिष्टवान् । एवं च हृदत्वगते. करवे ताशसमुदायत्वाऽभेदविरहेण न हृदो दोष इति व्यवहापत्तिरिति ध्येयम् । ननु यद्विषयत्वेनेत्येवोच्यता किं यविषयकत्वेनेत्यनेन, वन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्नवि- षयताया अपि निरूपकतासम्बन्धेन प्रतिबन्धकतायामवच्छेदकस्वादिति चेन । असम्भवापत्तेः वन्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयतायां मानाभावात् । वन्यभाववान हुद इति ज्ञाने हि वन्य- (१) संसर्गविधया निवेशस्तु प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्तिरूपावच्छिन्ना- नुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकतावत्वम् । रूपे प्रतिवन्धकतावृत्तित्वं च स्वावच्छिन्नानुयोगिताक- पर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयितासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठा- वच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसम्बन्धन । तादृशं च रूपं वह्नि-वह्नित्व-अभाव अभावत्व हर-हदय गतसमुदायत्वम् । प्रकारमुक्या निवेशस्तु प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्ध तावृश्यभावायाऽवच्छेदकता- स्थावीच्छन्नप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठा- वच्छेदकतानिरूपिताऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवियित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकत्वनिष्ठावच्छे- दकतानिरूपिताम्वच्छेदकत्वनिष्ठ वच्छेदकतानिरूपितपर्यानिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावाच्छिन्नावच्छेदकतावदपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपक- तावत्वं समुदितार्थः । अभावप्रतीतिश्च रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यापिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयि- त्वाधिकरणवृत्तिभेदप्रतियोगितापच्छेदकत्वं नास्तीति दिक।

·११० सामान्यनिरुक्ति। भावत्वावच्छिना प्रकारता हदत्वावच्छिना विशेष्यता च, नतु वन्यभाववद्हत्वावच्छिन्ना कापि विशेष्यता स्वस्य स्वधर्मितावच्छेदकघटकत्वापत्तेः। नचैवं प्रति वन्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयित्वमपि अप्रामाणिकम् , बन्यभाववान् हद इति झानस्य बहित्वावच्छिन्नविषयित्व-अभावत्वावच्छिन्नविषयित्व-हदत्वावच्छिन्न विषयिताभिरेदोपपतेरिति वाच्यम् । बन्यभाववान् हद इति ज्ञानं विषयितया बन्यभाववद् हृददिति प्रतीस्यनुरोधन तस्या अतिरिक्तत्वोपगमात् । न हि ताशप्रत्यये केवलहदवार वच्छिन्नविषयितानियामिका, तथा सति हद इति ज्ञानं विषयितया बन्धभाववद्हदवदिति प्रतीतिप्रसङ्गात् । अतो वह्यभाववान् हद इति प्रमायां विशिष्टविषयकत्वं स्वीक्रियते, तादृश प्रमानिष्टहदत्वावच्छिन्नविशेषियताया बड्डयभाववहदत्वावच्छिन्नविलक्षणनिरूपकताकत्वं स्वीक्रियते, तादृशनिरूपकत्वं च न विषयतारूपं किन्वतिरिक्कमेवोक्तबाधकबलादिति ध्येयम् । कालीशङ्करभट्टाचार्यास्तु-वजयभावहृदबोभयमेव यद्रूपपदेन धर्तव्यम् ,सामानाधिकरण्यस. म्बन्धेन वह्नयभावविशिष्टहदत्ववान , वलयभावहदत्योभयानित्यादिज्ञानवारणाय यद्पावच्छिन्न विषयितायां स्वरूप सम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वमपि निवेशनीयम्। तथा च यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं बादशयाशधर्मावच्छिन्नानिरूपितं ताशताशधर्मावच्छिन्नविषयत्वाभावकूटावच्छिन्नज्ञानीय. स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावद् यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्त वृत्ति तद्रूपवस्वं लक्षणम् । एकत्र द्वयमितिरीश्या वह्नयभावह्रदत्वोभयवानिति ज्ञाने यद्विषयित्वं तन्न स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकतावदिति तद्व्युदासवढयभावरूपैकदेशेऽपि नातिव्याप्तिः, क. हयभावत्वावच्छिन्नविषयित्वे वहथभावहदत्वोभयावच्छिन्नाऽनिरूपितस्वं वर्तते इति ताहशोभया. वच्छिन्ननिरूपितविषयित्वाभावकूटवद् यद्वयभावविषयकं ज्ञानं तदीयविषयित्वे स्वरूपसम्म न्धरूपाऽवच्छेदकरवाभावात । एवं च जातिमान् वह थभाववानितिज्ञानवारणायाऽव्यापकीभूत. विषयिताशून्यत्वमपि न निवेशनीयम् । पाषाणमयत्ववत्पर्यतेऽतिव्याप्तिवारणायाऽनतिरिक्त वृत्तित्वरूपावच्छेदकतानिवेश(१) इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । गोत्वाभावपक्षकगोस्वाभावसाध्यक- स्थले गोस्वाभावो गोत्ववानितिभ्रमात्मकबाधज्ञानविषयितामादाय गोस्वाभावेऽतिव्याप्तिः, गोवा. मावस्यावच्छिन्नविषयिताय गोत्वाद्यनिरूपितत्वाऽसत्वात् । न च गोत्वाभावत्वावच्छिन्नविष- यितायां गोत्व-गोस्वाभावत्वोभयात्मकयाशधर्मावच्छिन्नाऽनिरूपितस्वसत्वादुचायाधनमस्य तादशधर्मावच्छिन्नविषयित्वाभावकूटवत्त्वविरहेण, गोवाभाव इतिज्ञानीयविषयितायां च स्वरूप. सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वविरहेण नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । गोत्वत्वेन सास्नाद्यवाहिनो . क (१) पसु ज्ञानभेट्रेन विपयिताभेदे प्रतिबन्धकज्ञानीयपाषाणमयत्ववपर्वतविषयेताया अनतिरिक्तवृत्ति स्वात्तत्रातिष्यातिवारणाय यस्पावच्छिन्नविष यतासामान्यपर्यन्तमावश्यकम्, एवं च एकत्रद्वयमितिज्ञानीय- विषयितायाः सामान्यान्तर्गततयाऽसम्भव इति स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेश इति । तन्न । ज्ञानभेदेन विषयितायाः भेदेऽभेदे वा स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वविशिष्टयदपावच्छिन्नविषयिताव्यापकतायाः प्रवेशन- वोपपत्तौ सामान्यपर्यन्ताऽनिवेशात् । प्रतिबन्धकताऽचतिरिक्तवृति यादृशरूपावच्छिन्नविषयितासामान्य स्वरू पसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतावत्तादृशरूपवत्त्वमिति तु एकत्र द्वयमितिज्ञानीयविषयितायां सामान्यान्तर्गतायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वाभावादसम्भवास्तमिति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता । तेनाऽनुमितिप्रतिबन्धकपक्षविशेष्यकामविषये साध्याभावादौ सद्धेवा. दिनिष्ठे नातिप्रसङ्गः। व्याख्यायाः प्रयोजनं स्फुटयति तेनेति । यत्प्रकारकत्वेन प्रतिबन्धकत्व. मित्युक्तौ पक्षविशेषणकभ्रममादाय वन्यभावादी नातिप्रसङ्गसंभवः, पर्वता- निरुक्तभ्रमल्याभिप्रेतत्वात् तत्र च गोव-गोवाभावत्योभयावच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वसत्वात । अन्यत्र सास्नायाः स्वरूपतोऽभानेन सास्नात्वविशिष्टसास्नागोस्वाभावस्वोभयावच्छिन्नविषयि. तान्यत्वाचेति ध्येयम् । व्याख्याया:-यद्विषयकत्वेनेस्यस्य याहशविशिष्टविषयकत्वेनेति व्याख्याया: दाधितौ । तेनेति । यात्शविशिष्टविषयकत्वविवक्षणेनेत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अनति. रिक्तवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वानिवेशस्य चेत्यपि बोध्यम् । अन्यथा वरूपसम्बन्धरूपाव. च्छेदकत्वनिवेशे याशविशिष्टविषयकत्वविवक्षणेऽपि पर्वतो वहिमानित्यत्र वन्यभावाये. कदेशेऽतिव्याप्तेर्दुरितया तेनेत्यादरसङ्गतस्वापत्तेः । प्रयोजनं अतिव्याप्तिवारणरूपम् । स्फुटयति करोति । दोधितौ तेन-यादृशविशिष्टविषयकवाविवक्षणेन । अनुमिः तिप्रतिवन्धक पक्षविशेष्यकत्रमविषये इति । पर्वतो वहिमानित्यनुमितिप्रतिबन्धको यः पक्षविशेष्यका" पर्वतो वन्यभाववानित्याकारको भ्रमः तद्विषये इत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । हदो वह्निमानित्यनुमितिप्रतिबन्धकहदो वन्धभाववानित्याकारकप्रमाविषये इत्यपि बोध्यम् । अत एव वक्ष्यति "भ्रमपदं निश्चयसामान्यपर"मिति । साध्याभावादौ-वन्ह्य. भावादौ । साध्याभावे सद्धत्वादिनिष्ठत्वोक्तिस्तु साध्याभावस्य दोषत्वे वक्ष्यमाणसम्बन्धेन. ताहशदाषवत्स्वस्य हेतौ सत्त्वेन हेतोर्दुष्टत्वप्रसजनार्थी। नातिप्रसङ्गा---एकदेशे नातिव्याप्तिः । वन्यभावस्थावच्छिन्नविषयताकत्वस्य प्रतिबन्ध. कतातिरिक्तवृत्तित्वादित्यर्थः । विशिष्टऽपि नातिव्याप्तिः, वन्यभाववत्पर्वतस्वावच्छिन्नविषयता. कत्वस्य प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वेऽपि तद्रूपस्याऽप्रसिद्धत्वादित्यने व्यक्तीभविष्यति । न च "दोधितौ" पक्षविशेष्यकेत्युक्तिः किमर्था, पक्षविषयकेत्यत्यैव सम्यक्त्वात् , अत एव पर्वते वन्यभाव इति पक्षविशेषणकभ्रममादायाऽतिव्याप्तेरपि संग्रहः, पक्षविशेष्यकेत्युक्ती तु तदसंग्रहेण न्यूनता स्यादिति वाच्यम् । यद्विषयकत्वेन ज्ञानस्याऽनुमितिविरोधित्वमिति मूलस्य यत्प्रकारकत्वेन प्रतिबन्धकत्वमित्यर्थ करणे वन्यभावादौ नातिप्रसङ्गसम्भवः, तादृशः मस्य वन्यभावप्रकारकत्वाभावादित्याह यत्प्रकारकत्वेनेति । नातिप्रसङ्गसम्भव इति । दोषलक्षणस्येत्यादिः । तथा च पक्षविशेषणकज्ञानव्यावृत्तये पक्षविशेष्यकेत्युक्तमिति भावः । नन्वेवं विवक्षणे बन्धभाववद्हदप्रकारकत्वेनाऽनुमितिप्रतिबन्धकत्वामावादसम्भव इति चेन्न । हृदे वन्यभाव इति ज्ञानस्य हृदप्रकारकत्वेन प्रतिबन्धकतया वन्यभावविशिष्टहदस्य शुद्धहदानतिरिक्ततया लक्षणसमन्वयात् । ननु मास्तु वन्यभावेऽतिप्रसङ्गः पर्वते एवाऽतिव्याप्तिः स्यात् , पर्वतप्रकारकत्वेन ज्ञान- स्याऽनुमितिविधितया तत्त्वस्य पर्वते सत्वादित्यत माह पर्वतादावतिप्रसङ्गसम्भ. ।

·सामान्यनिरुक्तिः। PAHUNARROR धावतिलसंभवेऽपि यत्संबन्धावच्छिभयनिष्ठप्रकारताकत्वेनाऽनुमितिषि- रोधित्वम् तेन सम्बन्धेन तद्वत्वस्य दुष्टताब्यवहारनियामकरवोपगमे वेऽपीति । अस्य प्रसिधुमादिहतौ दुष्टताव्यवहारापत्तेरयोग इत्यनेनाऽन्वयः । दुष्टता व्यवहारनियामकत्वोपगमे इति । तथाच स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवन्धमावनिष्ठः प्रकारताकत्वेन वहाभाववान् हद इति निश्चयस्य हृदो बहिमानित्यनुमितिविरोषित्वमस्ति, स्वरूपसम्बन्धेन बन्झमावस्य धूमे सत्त्वाद् धूमे दुष्टत्वव्यवहारः । एवं स्वरूपसम्बन्धावच्छि- नवन्यभावनिष्ठप्रकारताकनिश्चयः पर्वतो वन्यभाववानिति भ्रमात्मकः" पर्वतो चलिमानि- त्यनुमितिीवरोधी स्वरूपसम्बन्धेन वन्यभाववस्वस्यापिधूमे (१) सत्वाद्दुष्टत्वापत्तिरिति भावः अत्रेदं बोध्यम् । अवच्छेदापच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ ययोद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं विधेये विधेयसंसर्गे वा भासते तथा विधेयच्याप्योद्देश्यतावच्छेदकप्रतियोगिकत्वं उद्देश्यतावच्छेदक- तावच्छेदकसंसर्गे भासते इत्यङ्गीकरणीयम् , अन्यथा पर्वतो बहिमानियन पर्वतत्वसामाना. नाधिकरण्येन बहः साध्यस्वे एव पर्वतत्वावरछेदेन बन्धभावयवत्ताश्रममादाय प्रसिद्धधुमे दुष्ट. त्वव्यवहारापत्तिाच्या (अवच्छेदावच्छेदेन वहे. साध्यत्वे तु तस्य सद्धेतुत्वाऽयोगात ) साचन संगच्छते , सामानाधिकरण्ये नाऽनुमिति प्रति पर्वतस्वव्यापकवन्ह्यभावप्रतियोगिक स्वरूपसम्बन्धावच्छिमप्रकारताकत्वेनैव पर्वतो वाभाववानिति बाघभ्रमस्य प्रतिबन्धकतया ताशसम्बन्धाऽप्रसिध्या तेन सम्बन्धेन तद्वत्वत्याप्यप्रसिद्धेः(२)। ताशनियमाझीकारे तु पक्षविशेष्यकभ्रममादायापि प्रसिधुमे दुष्टत्वव्यवहारापत्तिः सङ्गच्छते । तथाहि यत्सम्ब. न्धावच्छिनयनिछावच्छेदकताकविशष्यताकयत्सम्बन्धावच्छिनयनिष्ठप्रकारता ताशप्रतिब. (१) बम्भावस्य पर्वते स्वरूपसम्बन्धन प्रकारता सेन सम्बन्धेन धूमवृत्तिता चेति भवत्यतिव्यातिः। (२)न व संसर्गतावच्छेदकतापर्यातिमनिवेश्य यद्धर्मावच्छिन्नयनिष्ठसंसर्गताकयनिष्ठप्रकारता प्रति बन्धकत्तावच्छेदिका सद्धर्मावच्छिन्नतनिष्ठसंसर्गताकतनिष्ठनिरूपकताकाधिकरणतावत्त्वं विषक्षणीयम् , तथा च स्वरूपत्वावच्छिनस्वरूपनिष्ठसंसर्गताकवन्धमावत्यावछिन्नप्रकारता तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदिका तादृ. शसंसर्गसाकवन्यभावत्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणत्वस्य धूमादौ सस्वादतिव्यातिः सम्भवत्येवेति वाच्यम् । तथा सति पक्षाविशेषणकभ्रममादायाऽप्यतिव्यातिः सम्भवति, पर्वतत्वव्यापकवन्ह्यभावप्रतियोगिकस्वरूप- सम्बन्धावच्छिन्नाधेयतावावच्छिन्न"शुद्ध"आधेयतासंवर्गकपर्वतनिष्टनिरूपकताकाधिकरणत्वस्य धूमे स. त्यात , सम्बन्धभेदेनाऽऽधेयताभेदेऽपि संयोगेन धन्यभावव्याच्या पर्वते इति ज्ञानीयपर्वतत्वव्यापकबन्यभाव- ब्याप्यप्रतियोगिकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन पर्वतप्रकारताया अपि अवच्छेदकतया संयोगसम्ब- धावच्छिन्नाधेयतात्वावच्छिन्नसंसर्गतःकनिरूपकताकाधिकरणत्वस्य धूमे सत्त्वात् , अलो यद्धविच्छिन्नानु. योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकसंसर्गताकप्रकारता तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदिका सद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिता. कपालिकावच्छेदकताकसंसर्गसाकनिरूपकताकाधिकरणतावत्वं विवशणीयम् । तथाच पक्षविशेषणश्रम- मादाय नातिव्याप्तिः, तत्र संसर्गतावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य पर्वत- स्वव्यापकयधभावव्याप्यप्रतियोगिकर्मयोगसम्बन्धावच्छिन्नाऽऽधेयतास्वगत समुदायत्व एव सत्वेन तदवधि- त्रानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकर्मसर्गताकनिरूपकत्वस्यापसिद्धेः । परन्तु एवं सति पचविशेष्यकभ्रम- मादायाऽपि नातिप्रसङ्गसम्भवः, तत्रापि पर्वतत्वव्यापकवड्यभावप्रतियोगिकस्वरूपत्वगतममुदायस्वरूपं य. साशप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारसानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिताय च्छेदकं तधर्मापच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकसंसर्गताकनिरूपकत्वस्याऽसिद्धत्वादिति । .

·सटिप्पणटीकासमेता पर्वतादिविशेषणकवलयमावज्ञानश्या विशेषणताविशेषावच्छिन्नाधेय. तासंसर्गावच्छिन्नपर्वतनिष्ठप्रकारताकत्वेन प्रतिबन्धकत्वाचन सम्बन्धेन पर्वतादिमचायाः पर्वतमहान लान्यतरत्वादिरूपसद्धतौ सवेऽपि प्रसिद्ध . . न्धकतावच्छेदिका तत्सम्बन्धावच्छिन्नतनिष्ठावच्छेदकताकतत्सम्बन्धावच्छिन्नतनिष्ठनिरूपक ताकाधिकरणतावत्वत्य पर्यवसिते वन्ताभावव्याप्यपर्वतत्वप्रतियोगिकसमदायसम्बन्धावच्छिन. पर्वतत्वनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यतानिरूपितायाः वन्यभावत्वनिष्टस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाव. च्छेदकताकवलयभावनिष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतायाः सामानाधिकरण्येनाऽनुमितिप्रति. बन्धकतावच्छेदकतया स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न वलयभावत्वनिष्ठावच्छेदकताकवलयभावनिष्ठस्व. रूपसम्बन्धारच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणस्वस्य धूमे सत्वात् । नच "पर्वतमहानसान्यतरस्व. रूपसद्धतौ सत्वेऽपति" प्रन्थविरोध इति वाच्यम् । धूमबति बदधभाव इति सामानाधिकर. येन व्यभिचारश्रममादाय प्रयत्य सङ्गमनीयत्वात् । लैवं पक्षविशेषणकभ्रममादाय प्रसिद्ध धूमे दुष्टत्वब्यवहारापत्तिः, तत्र वयभावत्वावच्छिन्नविशेध्यतानिरूपितायाः वहयभावव्याप्य. पर्वतत्यप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतत्वनिष्ठावच्छेदकताकस्वरूप सम्बन्धावच्छिन्ना. धेयतासम्बन्धावच्छिमपर्वतनिष्ठप्रकारतायाः वामानाधिकरण्येनाऽनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेद. कतया तादृशसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतत्वनिष्ठावच्छेदकताकनिरूपकस्वाऽप्रसिद्धेरिति दिक् । उक्तस्य दुष्टताव्यबहारनियामकत्वस्वीकारे पर्वतो बहिमान् धूमादित्यत्र पक्षविशेषणक. भ्रममादाय प्रसिद्धधूमहेतौ दुष्टत्वव्यवहारापतिर्न सम्भवतीत्याह पर्वतादिविशेषणकवन्ह्य. भावज्ञानस्येति । पर्वते वन्यभावः इति ज्ञानस्येत्यर्थः। तेन सम्बन्धेन-विशेषणता. विशेषसम्बन्धावच्छिन्नाषेयतासम्बन्धेनेत्यर्थः । पर्वतादिमत्ताया:-पर्वतादिसम्बन्धि. तायाः। पर्वतमहानसान्यतरत्वादिरूपसद्धताविति । पर्वतमाने पहिसद्भावमभि- प्रेत्येदम् , अन्यथा पर्वतविशेषमहानसान्यतरत्वं हेतुः, पर्वतविशेषस्य (१)पक्षवं च । अत्र पर्वतमहानसान्यतरस्वहेतो असद्धेतुस्वनमेण कदाचिद् दुष्टताव्यवहार इष्ट इति यदि ब्रूयात्तदा तद्भमव्यावृत्त्यर्थं सद्धता(२)वित्युक्तम् । सत्त्वेऽपीति । अन्यतरत्वस्य भेदद्वयावच्छिन्न- (१) एतेन "पर्वतत्वव्यापकवह्नयभावप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नायतासम्बन्धावच्छिन्नपर्वत. निष्ठप्रकारताशालिज्ञानस्यैव पर्वतो वह्निमानित्यनु मतिप्रतिबन्धकत्वेन तेन सम्बन्धेन पर्वतादिमत्तायाः कथं पर्वतमहानसान्यतरत्वहेतावपि" इति केषांचिदाशङ्कनम् , तदुपरि “पर्वतत्वव्यापकवह्नयभावप्रतियोगिकस्व- रूपसम्बन्धस्य शुद्धस्वरूपसम्बन्धत्वेन संसर्गता, उपस्थितिबलाच्च पर्वतत्वब्यापकत्वभानम् । एवं च शुद्ध- स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतारूपसंसर्गस्थैव नियमें निवेशाचेन सम्बन्धेन तत्त्वं तबाऽसमिति" केषांचि. समाधानम्, तदुभयमपि प्रलापमानं वेदितव्यम् । उक्तस्थले पर्वतविशेषस्यैव पक्षत्वादुतशंकाया एवाऽ. नवतारात्। वस्तुतस्तु उद्देश्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बम्धे विधेयव्याप्योद्देश्यतावच्छेदकप्रतियोगिकत्वं भासते, एवं. चाऽत्र शुद्धस्वरूपस्यैव भानम् , शुद्धस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन पर्वतादिमत्त्वं च पर्वतमहान सान्यतरत्वे सुलभमेवेति ध्येयम् । (२) अथ वास्तविकदोषाऽतिरिक्तपदार्थमादाय हेतो दुष्टताव्यवहारों नेष्टः इत्यवश्यमङ्गीकरणीयम्, अन्यथा भ्रमविषयसाध्याभावादी इति दीधितिग्रन्थस्थागदपदयाह्या सद्धेतौ दुष्टताव्यवहारापत्तिधारणा- १५सा० ·DURAMRIDGEOGANORING wasitate . । ११४ सामान्यनिरुक्तिः। धूमादिहेतावसत्त्वात्तत्र दुष्टताव्यवहारापत्तेरयोग इति तदनुरोधेन पक्षविशे. ध्यकेत्युक्तम्। प्रतियोगिताकभेदरूपतया हेतुतावच्छेदकसम्बन्धः स्वरूप एव । तथाच स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्ना ऽऽधेयतासम्बन्धेन पर्वतवत्तायाः पर्वतमहानसान्यतरत्वहेतौ सत्वेन पर्वतमहानसान्यतरत्वहेतौ दुष्टत्वव्यवहारापत्तावपीत्यर्थः । प्रसिद्धधूमादिहेतावसस्वादिति । तादृशसम्बन्धेन पर्व. तादिमत्तायाः इत्यादिः । धुमे पर्वतवत्ता तु संयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेनेति बोध्यम् । तत्र-धूमे । तदनुरोधेन-प्रसिधुमे दुष्टस्व(१)व्यवहाराऽऽपत्त्यनुरोधेनेति यावत् । अङ्गतः। एवञ्चोक्ताऽन्यतरत्वहेतौ असद्धेतुत्वभ्रमदशायामपि वास्तविकदोषातिरिक्तपक्षादिकमादाय दुष्टता- व्यवहारे इष्टापत्तेर्दुष्करतया कथं सहेतावित्यस्य सार्थक्यम् । नचाऽसद्धेतौ वास्तविकदोषमादायेव तद्घट- कपदार्थमादायाऽपि दुष्टताव्यवहारः कदाचिदिष्ट इति वक्तुं शक्यते, उदासीनपदार्थमादाय तत्र दुष्टताव्यव- हारोऽनिष्ट एव, तथा प्रकृते पक्षस्य दोषघटकलेन तमादायाऽन्यतरत्वादिहेतो असद्धतुत्वभ्रमदशायां तन्न दुष्टताव्यवहार इष्ट एवेति वक्तुं शक्यते, एवञ्च सद्धेतौ दोषं तद्घटकं उदासीनपदार्थ थाऽऽदाय दुष्टताव्य. वहारोऽनिष्ट एवेति तद्भ्रमव्यावर्त्तकतया सद्धेतापित्यस्य सार्थक्यमस्त्येवेति वाच्यम् । प्रकृते वास्तविकदोषस्या- प्रसिद्धत्वेन पक्षस्य तयटकत्वाऽसम्भवात्, तमादायाऽसद्धेतुत्वभ्रमदशायामपि दुष्टताव्यवहार इष्ट इति वक्तुमशक्यत्वात् । नचाऽन्यतस्त्वतो असद्धेतुत्यभ्रमदशायां पक्षस्यापि दोषघटकस्वभ्रमः कल्पयितुं श. क्यते एव, एवं च तहशायां तादृशदोषवत्वमादाय तावहार इष्ट इत्यस्य सुचतया तभ्रमव्यावर्तकतया सार्थक्यमस्त्येवेति वाच्यम् । तथासति भ्रमपदं निश्चयसामान्यपरामितिदीधितिग्रन्थाऽसंगते । साध्याभावत्वनी- दासीन घटायवगाहिप्रतिबन्धकभ्रमविषयघटादिकमादायैव सद्धत्वादीत्यादिपदमाद्याऽसद्धेतौ दुष्टताव्यवहा- रापत्तिवारकताया दीक्षितौ सम्भवात् । अतो दोघटकसाध्याभावमादायैवाऽसद्धेनौ दुष्टताव्यवहारापत्तिवा- रको दीधितिग्रन्थ इत्युपेयम् । एवं स दोषघटकताभ्रमदशायामपि दुष्टताव्यवहारोऽनिष्ट एवेति असद्धेतु- ताश्रमव्यावृत्तकिंचित्करत्वास तापित्यस्य वैयर्थं दुरिमेवेति चेत् । तर्हि अत्यन्ताऽसहिष्णुतासूचनार्थ- मेव सद्धतावित्युपादानादिति । यत्सम्बन्धावच्छिन्नयनिष्ठप्रकारताकत्वेनत्यादरेनुगमस्तु-प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित्त- प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टनिरूपकताकाधिकरणतावत्वं दुष्टताव्यवहारनियामकम् । निरूपक ताया प्रकारतावै० स्वसामानाधिकरण्य-स्वावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकतात्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेद करूपवृत्तित्व-स्वावच्छेदकतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यः नुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्वैतत्रितयसम्बन्धेन । प्रथमरूपवृत्तित्वं च निरूपकतायां स्वावच्छेदकसंसर्गता- घच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । द्वितीयरूपवृत्तित्वं च स्वाय. च्छेदकतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेनेति । (१)मन्वत्र दोषलाणं कीदृशम् ? यदि यत्सम्बन्धावच्छिन्नयनिष्ठप्रकारताकत्वेनाऽनुमितिमतिबन्धक तत्वम्, तदा वह्नयभाववह्नदादिरूपवाधेऽव्याप्तिः । यदि च स्वतन्त्रमेव "दोषाऽघटितमेव" दुष्टस्येदं लक्षणमित्युच्यते, तदा दोषवत्त्वं दुष्टत्वमिति व्यवहारानुपपत्तिरिति चेन्न' । वह्नयभावत्वेन वह्नयभाववद्हदा- वगाहिवह्नयभाववान् हद इतिज्ञानीयवयभाववद्हदनिष्ठवन्य भावत्यावच्छिन्नप्रकारताया अपि छदो वहिमा- नित्यनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तत्वस्य वन्यभाववद्हदे सत्वेन लक्षणसमन्वयात। नचैवं वस्तुमात्रे दोषलक्षणातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । अथवाऽन्तराभासमानविषयतयोरभेदाभ्युपगमे अन्यभाववद्हदवान् धूम इति ज्ञानीयस्वज्ञानविषयप्रकृत- हेतुतावच्छेदकवत्वसम्बन्धावाच्छिन्नबन्ह्यभाववदूहृदत्वावच्छिन्नप्रकारताया अपि विशेष्यत्वाभित्रतया प्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्वात् ।

·सटिप्पणटीकासमेता ११५ अथैवं धूमत्ववान् पर्वतो वहिमान् धूमादित्यत्र "आश्रयासिद्ध हेतोर्दुष्टस्वानुपपत्तिः, स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नधुमत्वाभावनिष्ठप्रकारताकत्वेन “धूमत्वाभाववान्पर्वत इति ज्ञानस्य" अनुमितिबिरोधितया स्वरूपसम्बन्धेन धूमस्वाभावस्य धूमेऽभावात् । नच धूमत्वं पर्वताऽवृत्ती. स्याकारकस्य धूमस्वविशेष्यकपर्वतवृत्तित्वाभावप्रकारकज्ञानस्यापि विरोधितया पर्वतनिरूपित समवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावस्य स्वरूप सम्बन्धेन हेतौ सत्त्वेन न दुष्टत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथापि रूपत्ववान् पर्वतो वहिमान् तद्रूपादित्यादौ दुष्टत्वानुपपत्तेः । पर्वतनिरूपित समवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावस्य स्वरूपेण तद्रूपे विरहादिति वाच्यम् । यदापि रूपस्व. निष्ठाघेयतायां पर्वतनिरूपितत्वाभावज्ञानस्यापि विरोधितया पर्वतनिरूपितत्वाभावस्य हेतो सत्त्वाद्दुष्टत्वोपपत्तिरित्युच्यते, तदापि निरूपकत्वसम्बन्धेन पर्वतनिरूपिताधेयतानिरूपिताधेय. तावान्पर्वतो वहिमान् पर्वतनिरूपिताधेयत्वादित्यादौ हेतोर्दुष्टत्वानुपपत्तिः, तत्र निरूपकरवस. बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकपक्षतावच्छेदकाभावस्य “पक्षनिष्ठत्य" निरूपकतासम्बन्धावच्छि- नपर्वतवृत्तिस्वाभावस्य पक्षतावच्छेदकनिष्ठस्य ताशपक्षतावच्छेदकनिष्ठावेयतायां वर्तमा- नस्य पक्षनिरूपितस्वाभावस्य च प्रकृतहेतावभावात् । नच तत्र पक्षनिष्ठाधारतायां पक्षताव. च्छेदकनिरूपितत्वामावस्य तथात्वात्तद्वत्वस्य हेतौ सत्वान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तावतापि पर्वतताहशाधेयत्वान्यतरस्य पक्षतावच्छेदकत्वस्थले प्रकृतहेत. ताशान्यतरनिरूपितत्वा. भावासत्वाद्दुष्टत्वानुपपत्तिरिति चेन्न । धुमस्वाभावत्वेन घटाभावावगाहिज्ञानीयघटाभावनिष्ठ. प्रकारतामादाय लक्षणसमन्वयादिति(१)। (१)अथवा रूपत्वाभावव्याप्यः पर्वतवृत्तिः, एवं तादशाऽऽधेयतानिरूपिताऽऽधेयत्वामावव्याप्यः पर्वत वृत्तिरित्यादिज्ञानप्रकारतापनपर्वतवृत्तित्वमादाय तत्र तत्र निर्वाच्यम्। एतेन पर्वतो वन्यभाववान् घटत्वादित्यादौ दुष्टत्वानुपपत्तिः, वहिवन घटाभावावगाहिवह्निमान्पर्वत इतिज्ञानीयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटाभावप्रकारतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेऽपि संयोगेन कस्यापि वस्तुनो घटत्वेऽसत्वादिति निरस्तम् । वह्निः पर्वतवृत्तिरि- त्याकारकं पर्वतवृत्तितात्वेन घटाभावावगाहिज्ञान मादाय दुष्टत्वोपपत्तेश्च । नचैवं बचभावव्याप्यः पर्वते इतिसत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य संयोगसम्बन्धावच्छिन्नधेियतासम्बन्धावच्छिन्न- पर्वतनिष्ठप्रकारताकत्वेनाऽनुमितिप्रतिबन्धकतया तेन सम्बन्धन पर्वतवत्तायाः धूमादी सत्त्वेन दुष्टताव्यवहा. रापत्तिसम्भवादीधितिकृतां पक्षविशेष्यकत्वानुधावनं व्यमिति वाच्यम् । तावतापि प्रसिद्धबाधरूपदोषमादायं तयवहारापत्तिः । पचविशेष्यकभ्रममादायैवेत्यणुरपि विशेषोऽध्यवसायकर इतिन्यायेन तथोक्तमिति ध्येयम् । वस्तुतस्तु यादृशसम्बन्धावच्छिन्नयादशरूपनिष्ठावच्छेदकताकयादशसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारताकत्वेनाऽनु- मितिप्रतिबन्धकत्वं तादृशसम्बन्धावच्छिन्नतादृशरूपनिष्ठावच्छेदकताकतादृशसम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकताका- धिकरणतावत्वं दुष्टताव्यवहारनियामकम् । एवं च वलयभावव्याप्यजलं पर्वते इतिज्ञान पर्वतवावच्छेदेनैव माझम्, अन्यथा सामानाधिकरण्येन तादृशज्ञानस्य सामानाधिकरण्येन ववयनुमितिविरोधियानुपपत्तेः । एवं पर्वतत्वावच्छेदन वह्नयभावव्याप्यजलं पर्वते इति ज्ञाने पर्वतत्वमेवोद्देश्यतावच्छेदकं विशेषणविशेष्यभाव- परीत्येऽपि उद्देश्यविधेयभावपरीत्यविरहात् । तथाच "उत्तनियमाद्विधेयव्याप्यत्वस्योद्देश्यतावच्छेदक- प्रतियोगिकसगै भानाव" वन्ह्यभावव्याच्यजलव्याप्यपर्वतत्वप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतत्वनिष्ठा- वच्छेदकताकपर्वतनिष्ठाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकवन्ह्यभावव्याप्यजलनिष्ठविशेष्यताकनिश्चयत्वेन प्रति- बन्धकतया तादृशप्सम्बधस्यैवाऽप्रसिद्ध्या तादृशसम्बन्घावच्छिन्नतादृशरूपनिष्ठावच्छेदकताकतादृशसम्बन्धा. वच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतावत्याविरहात्पक्षविशेषणकभ्रममादाय दुष्टताव्यवहारापत्तेरयोग इति पक्ष- विशेष्यकेत्युक्तम् । , ·सामान्यनिरुक्तिः। भ्रमपदं निश्चयसामान्यपरम् , तेन ल त्वादीत्यादिपदग्राह्यलाध्यशु. न्यपक्षकदुष्टहेतौ प्रतिबन्धकप्रमाविषयसाध्याभावादेरेव सत्वेऽपि नातिप्र. सङ्ग इति । उक्तव्याख्यानेऽनतिरिक्तवृत्तित्यमेवाऽवच्छेदकर विवक्षणीयम् । विशे षणीभूतवाभावाद्यविषयके शुद्धहदत्यादिना हृदादिविषयकज्ञाने बन्ह्य- भावविशिष्टइदत्वाद्यवच्छिन्नविलक्षणविषरतानिरूपकत्वयाऽसत्वेनोक्ताऽ. सम्मवाऽनवकाशात् । THALOMICAL.RDCASSES । । याशविशिष्टविषयकत्वाऽविवक्षणे स्वरूप सम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशे यथा पर्वती वहिमानियन वन्यभाववान्पर्वत इति श्रममावाय वन्यभावेऽतिव्याप्तिरका, तथा हृदो वहि मानित्यत्रापि वन्यभाववान् हद इति प्रमामादाय वन्यभावेऽतिव्याप्तिः सम्भवतात्यशियेन दीधितिस्थभ्रमपदं भ्रमप्रमातावारणतया व्याचष्टे-लिलयसामान्य(२)परमिति । तेन निश्चयसामान्यपरत्वकथनेन । साय शुन्यपक्षकदुष्टदेती-बावितहेतावित्यर्थः । प्रतिब- धकप्रमाविषयसाध्याभावादेरिति । हृदो बहिमानित्यनुमितिप्रतिबन्धकीभूता या वन्धभाववान् हद इत्याकारिका प्रमा तविषयबन्धमावादेरित्यर्थः । सस्वपिनक्ष्यमाणसम्ब न्धेन हेता सत्वेऽपीत्यर्थः । नातिप्रसङ्ग इति । बाह्यभावविषयकवस्याऽनुमितिप्रति बन्धकताऽतिरिकृतित्वादिति भावः। उक्तव्याख्याने या विशिष्ट विषयास्वविवक्षने । अनतिरिक्तवृत्तित्वमेवेति । न तु स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदस्वामित्यर्थः, अन्यथैकदेशाऽतिव्याः "तेन विशिष्टस्याऽक्ष. स्वेऽपि भ्रमात्प्रतिबन्धेऽपि न क्षति"रिति वक्ष्यति । इदानी अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाइवच्छेद. कत्वविवक्षणेऽसम्भवो नास्तीत्याह-विशेषणीभूतेति । हादिविषयकशाने- हृदः इत्याकारके। विशिष्टस्य शुद्धानतिरिकतया बन्धभावविशिष्टतदादिविषयकत्वस्य हद इति ज्ञाने सत्वेऽपि ववभावविशिष्टहदत्वावच्छिन्नविषयितायाः "वन्यभाववान् हद इति ज्ञान एव सत्वेन" प्रतिबन्धकतानतिरिक्तात्तिवनासम्भव इति। नाप्येकदेशातिव्याप्तिरि. (१) तथा च भ्रमपदं निश्चयत्वेन रूपेण भ्रमप्रयोभयत्र लाक्षणिकमिति भावः । इदन्तु चिन्त्यते- सद्धेत्यादीत्यादिपदमाह्याऽसद्धतुनिष्ठस्य साध्याभावादीत्यादिपदग्राह्य माध्याभावत्वेन घटादिभ्रमात्मकज्ञानवि- षयस्य सम्भवेन भ्रमविषयेत्यस्य यथाश्रुतार्थकत्वेऽपि सत्यभाषेन निश्चयसामान्य लक्षणा व्यर्थी । नच यत्सम्बन्धावच्छिन्नयनिष्ठप्रकारताकत्यादिक्रमेण तेन सम्बन्धेन तत्वत्यैव दुष्टताव्यवहारनियामकत्वाद, प्रकृते स्वरूप सम्बन्धन घटप्रकारकामस्य प्रतिबन्धकस्वेऽपि तेन सम्बन्धेन घटवस्वाऽप्रसिद्धेदृष्टत्वव्यवहा- रापत्त्यसम्भवेन भ्रमपदस्य निश्चयपरत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । साध्याभावत्वेन घटाभावभ्रमस्यैवोपा. दानादिति । केचित्तु सद्धेतुस्थलेऽसद्धेतुस्थले च साध्याभावत्वेन गगनाभावादेरपि भानसम्भवादसद्धेतोगगनाभा. परूपप्रकारवत्वमादाय दुष्टत्यापत्तिसम्भवे भ्रमपदस्य निश्चयसामान्यपरत्वाऽऽदरो व्यर्थ एव । पर्वतप्रकारक- ज्ञानमादाय “पर्यतत्वेन गगनाभावप्रकारकभ्रममादायाऽपि" स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन कस्यापि धूमेऽसवेन न पचविशेषणकभ्रममादाय दोषप्रसक्तिरित्याहुः । लक्षणाकरणं प्रमाविषयमाध्याभावादिकमादायाऽप्यतिप्रसङ्ग कथनन्यूनतापरिहारार्थीमत्यस्मद्गुरुचरणा।

·सटिप्पणटीकासमेता ११७ Hanuma - . तथाच केवलवन्ह्यभावत्वावच्छिन्नविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकतातिरि- कवृत्तित्वान्नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशेऽयमेवाऽतिप्रसङ्गो दुर्वारः, अप्रामाण्यज्ञानामावविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वं प्रतिबन्धकता. वच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणमित्येतादृशविवक्षया ताशातिप्रसङ्गवारणे पु. नरसम्भवः, वह्नयभावत्वादिना घटाधवगाहिनो वयभाववान हद इतिज्ञा. नस्यापि प्रतिबन्धकतया तत्साधारण्यानुरोधेन वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारता. निरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वाधच्छिन्नविशेष्यताकनि. श्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकताया वाच्यतया वह्नयभावविशिष्टहदत्वावच्छिन्नवि. षयतायास्ताशप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयतात्वेनाऽबच्छेदक- घेऽपि अप्रामाण्यज्ञानाभावादिविशिष्टहदत्वावच्छिन्नविषयताकनिश्चयत्व. स्याह तथाचेति । अनतिरिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदकत्वविचक्षणे चेत्यर्थः । स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेइकस्वनिवेशे दोषमुक्त्वाऽनतिरिक्तवृत्तिस्वरूपाऽवच्छेदकत्वं स. मर्थयति-नन्वित्यादिना । अयमेवेति-एवकारो दुर्वारपदोत्तरं योजनीयः । तथाचाऽयम. तिप्रसङ्गो दुर्वार एवेत्यर्थः (१) अतिप्रा एकदेशतिब्यातिः । तादृशातिप्रसइवा- रणे एकदेशातिप्रसवारणे । एकदेशविषयतायाः वापसम्बन्धरूपावच्छेदकतावत्वेऽपि ता. दृशावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वाभावादिति भावः । विवक्षयेति । यद्रूपावच्छिन्नविषयक. निश्चयत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याध्यनुयो- गितावच्छेदकरूपवृत्तिप्रतिबन्धकता तद्रूपावच्छिन्नं हेत्वाभासस्वम् , वृत्तिस्त्रश्च स्वावच्छेदका तात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपयिनुयोगितावच्छेदकरवसम्बन्धेनेति विवक्षयेत्यर्थः । पुन- रसम्भव इति । वहिवावच्छिन्नवाहिनिष्ठविषयतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नाभावनिष्ठविष. षयतानिरूपितविषयितारूपवन्धभावविशिष्टहदादिरूपदोषविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेद. ककोटथप्रविष्टवन्द्यादिनिष्ठत्वघटिततया तद्घटितविषयताना प्रतिबन्धकतावच्छेदका तापर्याप्यनधिकरणत्वात् , तदेवोपपादयति-वन्ह्यभावत्वादिनेति। ज्ञानस्यापि- भ्रमात्मज्ञानस्यापीत्यर्थः । प्रतिबन्धकतयति । वन्धभावत्वेन घटावगाहिनो श्रमस्य वन्य भावत्वेन वडयभावावगाहिनो यथार्थज्ञानस्य चैकाकारतया उभयोरपि विनिगमनाविर. हेण प्रतिबन्धकतयेति यावत्। वहधमावादि "विषयतायाः" निष्ठत्वस्याऽवच्छेदककोटावप्रवेशे हेतुमाह तत्साधारण्यानुरोधेनेति । भ्रमसाधारण्यानुरोधेनेत्यर्थः । वाच्यतयेति । (१) एतेनाऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशकल्पे विशेषणान्तरनिरसनीयाऽतिप्रसङ्गव्यवच्छे- दकत्वमेवकारस्य न सम्भवति, प्रेयत्वविशिष्टदोषविषयितायाः दोषविषयिताखन प्रतिबन्धकतावच्छेदक- सया स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशकल्पेऽपि विशिष्टान्तराऽघटित स्वनिवेशस्याऽऽवश्यकत्वादिति निरस्तम् । केचित्त मेयत्वविशिष्ट विषयिताया स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकत्वविरहेण विशिष्टान्तराऽघटित न मिवेशनीयम्, अतो यथाश्रुतमेव सम्यक् । विशेषणीयं चेत्यस्याऽनतिरिक्तवृत्तिवरूपाऽवच्छेदकत्वमात्रकल्पे इत्यर्थ इत्याहुः। JAMANNER - ·११८ सामान्यनिरुक्ति। अवच्छेदकत्वं चेहाऽनतिरिक्तवृत्तित्वम् । MISSEURRENareewalin Mantrammar स्याऽवच्छेदकतापर्याप्त्यानाधिकरणत्वादतस्तृतीयाया अनतिरिक्तवृत्तित्वरू. पावच्छेदकत्वं स्फुटयति अवच्छेदकत्वं चेति । इह-लक्षणे । घरकत्वं सप्तम्यर्थः । नच विशिष्टविषयकवस्थाप्रतिबन्धकसंशयादौ सत्वात् पुनरसम्भव इति वाच्यम् । ज्ञानस्येत्यत्र झानपदमनाहााप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित. निश्चय(१)परं, षष्ट्यर्थ आधेयत्वं तस्य यद्विषयकत्वेऽ(२)ऽन्वयः। एवञ्च एताहशनिश्चयत्वस्योभयसाधारण्यादिति भावः । अवच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणत्वा- दिति । यद्रूपपदेन वह यभावविशिष्टह्रदत्वस्यैव धर्तव्यतयाऽखण्ड निरूप्यनिरूपकमावा. नापन्न"तद्रूपावच्छिन्नविषयताकनिश्चयत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यनाधिकरणत्वादि. ति भावः(३)। अत: अतिव्यालेः। तृतीयाया। अद्विषयकत्वेनेत्यत्रेत्यादिः । सप्त. म्यर्थ इति । तथाच यद्विषयकस्वेनेत्यादिलक्षणघटकीभूततृतीयार्थोऽवच्छेदकत्वं चेत्यर्थः । यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिताविषयिता प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिव. धकताऽनतिरिक्तवृत्तिः तद्रूपवत्वमिति फलितार्थेऽप्यसम्भवमाशङ्कते-जचेति । विशिष्टवि. (१) जन्यतासम्बन्धेन इच्छावदन्यत्वमनाहार्यत्वम् । आहार्यज्ञाने इच्छाया हेतुत्योपगमान तस्य तथात्वम् । सिद्धिकालीनानुमितो इच्छाया न हेतुत्वम् , किन्तूत्तेजकत्वमेव, तच्च प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूता. भावप्रतियोगित्वम् । जन्यतासम्बन्धेन बाधकालीमेच्छापदभ्यत्वमनाहार्यत्वमिति तु सम्यक् । आहार्यत्वं च स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदककस्वप्रकारकज्ञानत्वम् । अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वं च स्वविषयत्व-स्वसामानाधिकरण्य-कालिकैलश्चितयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावकूट- वत्वम् । दोषज्ञानस्य सर्वस्यापि प्रमावेन तत्राऽप्रामाण्यज्ञानं भ्रम एवेति ईश्वराऽवृत्तिज्ञानशून्यत्वं वा तत् । निश्चयत्वं संशयान्यज्ञानत्वम् । तच्च स्वसामानाधिकरण्य-स्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतात. च्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन प्रकारिताविशिष्टप्रकारितावदन्यत्वमिति दिकू। (१)ननु यद्विषयकत्वेन ज्ञानस्याऽनुमितिविरोधित्वं तत्त्वामिति वाक्ये षष्ठयन्तज्ञानपदार्थज्ञाननिष्ठत्वस्य स्वरसतो विरोधित्वे एवाऽन्धयः समुचितः । अन्यथा कामिनीप्रत्यक्षे इतिव्याप्तेः । कामिनीप्रत्यक्षाविषयकेच्छायां प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितमतिबन्धकतासत्त्वेन कामिनीप्रत्यक्षविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकताव. च्छेदकस्यात् । ज्ञानवृत्तित्वस्य विरोधितायामन्यये तु तादृशप्रतिबन्धकतायां ज्ञानवृत्तित्वविरहणातिव्यातरभा- वादिति चेन्न । एकदेशेऽतिव्यातिवारणायाऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाच्छेदकत्वं विपक्षणीयम् , ततश्च संस्का. राऽऽहादिज्ञानमादायासम्भववारणाय विषयितायो ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टत्वस्याऽवश्य विपक्षणीयतय विषयि- तायामेव षष्ठयन्तज्ञानपदार्थाऽन्यो युक्तः । कामिनीप्रत्यक्षेऽपि नातिव्यातिः, कामिनीप्रत्यक्षविषयकत्वस्य कामिनीप्रत्यक्षविषयज्ञान “कामिनी मनुभवामीत्याकारके "पि सत्वेन कामिनी प्रत्यक्षाविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकता. ऽतिरिक्तवृत्तित्वादिति ध्येयम् । (३ ) न च विशिष्टविषयतान्तर्भावनाऽवच्छेदकतापर्याप्स्यनभ्युपगमे तविशिष्टज्ञानात्कार्यप्रतिबन्धानु- पपत्तिः, प्रतिबन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मविशिष्टवचाया एव कार्यानुत्पत्तिप्रयोजकत्वाव, अतो निश्चयत्वसहितविशिष्टविषयितायां निश्चयत्वसहितश्रमविषयित्तायां च विभिन्ने पर्याप्ती स्वीकार्ये, तथाच तादृश. विशिष्टविषयित्तायां पर्याप्त्यभावकथना सङ्गतिरिति वाच्यम् । पर्वतविशेष्यतानिरूपितवयभावप्रकारता. शालिनिश्चयत्वेऽवच्छेदकत्वपर्याप्तिमादाय वलयमावादावतिप्रसङ्गानुद्धारात , निश्चयत्वविशिष्टयदूपावच्छिन्नवि- पयितात्वं अवच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकमिति विवक्षणीयम् । तत्र च पक्षविशेष्यतानिरूपितत्वसहितमेव .

·सटिप्पणटीकासमेता . ताहशनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टं यादृशविशिष्टंविषयकत्वमनुमितिप्रतिबन्ध कतानतिरिक्तवृत्ति ताहशत्वस्य विवक्षणीयतया असम्भवाभावात् । अन. षयकत्वस्यति। यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयिताया इत्यर्थः। बन्यभाववव्ह्रदत्वाव. च्छिन्नविषयतानिरूपितविषयिताया इति यावत् । अप्रतिबन्धकसंशयादाविति । हृदो वन्हिमानवेतिसंशयादावित्यर्थः । आदिनाऽऽहाऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञान संस्कारादीनां परि. प्रहः । पुनरसम्भव इति । वन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयकत्वस्य हृदो वन्हिमानवेति संशये, वन्हिमान् हृदो वन्यभाववानित्याहार्यज्ञाने-हृदो वन्यभाववानिति ज्ञानमप्रमेति अप्रा. माण्यज्ञानास्कन्दितज्ञाने-संस्कारे च सत्त्वेन तत्र प्रतिबन्धकताया अभावेन, वन्यभाववद्व- दत्वावच्छिन्नविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकताऽतिरिक्तवृत्तित्वादिति भावः(6)। ताशनिश्चये. ति। अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयेत्यर्थः । याहशविशिष्टविषयकत्वमिति । यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयितेत्यर्थः । ताहशत्वस्यति । तद्रूपावच्छिन्नत्वस्येत्यर्थः । विवक्षणीयतयोति । अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चय(२)कृतित्वविशिष्टयद्रूपाव. च्छिनविषयतानिरूपितविषयिताऽनुमितिव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तव- त्तिः सद्रूपावच्छिन्नत्वमिति विवक्षयेत्यर्थः । असम्भवाभावादिति । अनाहार्योऽप्रामाण्य- । . बह्वयभावविषयितात्वं ताशपर्यास्यवच्छेदकमिति नातिव्याप्तिः। एवं च विशिष्टविषयितात्वघटितसमुदायत्व- स्थाऽवच्छेदकतापर्याप्त्यनवच्छेदकतयाऽसम्भवसङ्गतिरिति बोध्यम् । (१) ननु अमावस्य पक्षत्वे संयोगन बढेः साध्यत्वे संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धन पति. विशिष्टाऽभावस्य स्वरूपेण हेतुतायां "अभावो वह्निमान् वह्नयभावादित्यत्र" वधभाववदभावरूपबाधे लम- णसमन्वयात्कथमसम्भवः, तथाहि-अत्राभावो वयभाववात्रवेति संशयेऽपि उक्तस्थलीयाऽनुमितित्वब्या- पक-पक्षे हेतुमत्ताग्रह-प्रतिबध्यतानिरूपितायाः अभावत्वावच्छिन्ने संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितासम्ब- न्धेन बन्दावगाहित्वघटितधर्मावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया: सच्याउ , तादृशसंशयीयनिषेधकोटौ अभाषांशे तादृ- शसम्बन्धेन वयवगाहित्वादिति चेन्न । अभावो वह्निभान वह्नयभाववदवृत्तितादृशवन्ह्यभावधांश्चेति समूहा- लम्बनज्ञानस्य व्यातिघटकाभावाशे संयोगसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वसम्बन्धेन वावगाहित्वेन हार्यतया सादृशाऽतुमित्यप्रसिद्धः। यदा संशयादीत्यत्राऽऽदिपदात् अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दिताऽऽहार्ययोः सङ्ग्रहात, तेषां समुचितानामेवाड- सम्भवे हेतुता विवक्षिता । तथाचोक्तस्थलेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानमादायाऽव्यातिः, संशयमादाय च हृदो छन्हिमानित्यत्र संशयमादायाऽव्यातिबोध्या । नचाऽव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वस्याने निवेशनीयतया नोक्ताऽध्यातिः, पह्नयभावहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवान्हमद्दत्वावच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वस्य तादृ- शसंशये विरहादिति वाच्यम् । अग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । गुणो द्रव्यमित्यत्र द्रव्यभेदवद्गुणरूपबाधविषयक स्य स्वरूपतो द्रव्यत्वद्रव्यभेदाभयकोटिकस्य गुणो द्रव्यं न वेति संशयस्याऽप्रतिबन्धकतयाऽव्यातिबोध्या । (२) इदमुपलक्षणम् । निश्चयेऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितत्वमपि निवेश्यम् , तेन हदे वन्यभावो. ऽव्याप्यवृत्तिरित्यव्याप्यवृत्तित्वज्ञानक्राले वाह्य नाववान् हद इति निश्चयस्याऽप्रतिबन्धकवेऽपि नाऽसम्भवः । नच वृक्षः कपिसंयोगीत्यत्र कपिसंयोगाभाववशेऽतिव्याप्तिः, अत्र्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितस्य कपिसयो- गाभाववान् वृक्ष इति निश्चयस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् । अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वस्यैव निवेशात् । एवं च वृक्षे कपिसंयोगाभावेऽज्याध्यवृत्तित्वव्याप्यवृतित्वप्रमास्कन्दितस्यापि निश्चयस्याऽन्याय- वृत्तित्वभ्रमानास्कन्दिततया तत्र प्रतिबन्धकताविरहान्नातिव्यातिरिति ध्येयम् ।

·न सामान्यनिरुक्ति। RAN -- तिरिक्तवृत्तित्वं स्वव्यापकतत्कवं नतु तच्छ्न्यावृत्तित्वं तादृशनिश्चयवृ. तित्वविशिष्टस्य विशिष्टविषयकत्वस्य विशेष्यीभूतविशिष्टविषयकत्वान. तिरिक्ततया तश्यातिप्रसक्तत्वे विशिष्टे तस्मिन्ननतिप्रसक्तत्वस्य दुर्घटत्वात् । ज्ञानाऽनारकन्दितनिधय वृत्तित्वादिशियद्रूपावच्छिन्नविषयितायाः आहायज्ञानादावसत्त्वादिति भावः । निश्चयेऽनाहार्यत्वनिवेशेलाऽऽहार्यज्ञाचव्यावृत्तिः। अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितस्वनिवे शेनाऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानच्यावृत्तिः। निश्चयत्पनिवेशेन संशयसंस्कारयोयावृत्तिः। नन्वेव. मपि अन्नम्भवो दुरि इव, तथाहि विशेष्यकृतिधर्मस्य विशिष्टेऽभावो नाझीक्रियते इति निय. मः । यथा सत्तावृत्तिधर्मस्य गुणवृत्तित्वस्य विशिष्टसत्तायामभावविरहः, तन्मूलिकैव गुणे गुण अमान्यत्वविशिष्टसत्तेति प्रतीतिः, विशिष्टसत्तानिष्ठाऽऽधेयताया शुद्धसत्तानिष्ठाऽऽधेयताया ऐ क्येन विशिष्टं शुद्धालातिरिच्यते इति प्रयादोऽपि सङ्गच्छते । एवञ्च केवलयद्रूपावच्छिन्नविष- मितायाः संशयादौ लादेन प्रतिबन्धकताऽतिरिक्तवृत्तित्वेन अनाहार्याऽप्रामाण्य ज्ञानानाक- न्दितनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टयर्पावच्छिन्नविषयिताया "प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वरूप"प्रतिब. न्धकतातिरिकवृत्तिस्वाभावाविरहाहित्याशङ्का निराकुरुते-अनतिरिक्तवृत्तित्वं चेति । स्वव्यापकतरकत्वमिति । स्वस्याः व्यापिका सा यस्याः सा स्वव्यापकतत्का, तस्याः भावः स्वव्यापकतस्कत्वमिति विग्रहः । स्व-विषयिता । स्यपदघटितबहुव्रीही अन्यपदार्थोऽपि स्वमव । तथाच स्वस्या: "विषयितायाः ध्यापिका सा प्रतिबन्धकता"यश्याः"विषयितायाः" तस्करवस्य विषयितायां सत्वात् । तथाच यद्पावच्छिन्नविषयिताव्यापिका(१)प्रतिबन्ध कति फलितम् । स्वब्यापकतत्त्वमिति सावधारणम् । स्वव्यापकतस्कत्वमेवेत्यर्थः । व्यवच्छेद्यमाह नस्विति। तच्छून्येति । प्रतिबन्धकताशून्येत्यर्थः। प्रतिबन्धकत्वाभाववदवृत्तित्वं (२)नैवेति यावत् । तत्र हेतुमाह-विशिष्टविषयकत्वस्येति । अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दि- सनिश्चयवृत्तिवविशिष्टयपावच्छिन्नविषयित्वस्येत्यर्थः । विशेष्यीभूतविशिष्टविषयकत्वेति । केवलयद्रूपावच्छिन्नविषयित्वेत्यर्थः । तस्य- विशेष्यीभूतथद्रूपावच्छिन्नविषयकस्वस्य । अतिप्रसक्तत्वे-प्रतिबन्धकताऽतिरिक्तवृत्तित्वे । विशिष्टे तस्मिन्निति । अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टयद्रूपाव. च्छिन्नविषयिस्वे इत्यर्थः । अनतिक्तत्वस्य-प्रतिबन्धकताऽननिरिक्तवृत्तित्वस्य । (१) तथाच यद्विषयकत्वेनत्यत्र तृतीयार्थोऽभावः-समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं च । तत्र सामानाधिकरण्ये प्रकृत्यर्थस्य "यद्विषयकत्वस्य" निरूपितत्वसम्बन्धनाऽन्वयः, प्रकृत्यान्वितसामानाधिकर- प्यघटितोकप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्याऽतयोगितयाऽभावे, तादृशाऽभावस्याश्रयतया प्रतिबन्धकतायामन्वयः। एवश्च यदपावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वलाभ इति ध्येयम् । (२) अस्मिन्पो भावववृत्तिव-अभावश्च तृतीयार्थः । तत्र प्रथमेभावेऽनुयोगितासम्बन्धन प्रतिब- धकत्वाऽन्धयः । द्वितीयाऽभावे तदभाववत्तित्वस्यान्वयः, अभावस्य च प्रकृत्यर्थेऽन्वयः । एवञ्च याविषयकत्वं प्रतिबन्धकत्वाभाववृत्तीत्यर्थलामः, बोधस्य प्रथमातिरिक्तप्रत्ययार्थ-प्रथमान्तार्थ- योर्मुख्यविशेष्यकत्वे तु उक्तरीत्या लब्धे तृतीयार्थे प्रतिबन्धकस्वाभाषपदवृत्तित्वरूपे प्रकृत्यर्थस्याऽधेयतया- इन्वयः। प्रकृत्यान्विततृतीयार्थस्य निरूपकतासम्बन्धेन प्रतिवन्धकतायाम्प्रतिबन्धकत्वस्य द्वेधाऽन्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता १२१ दुर्धटत्वादिति । विशेष्यवृत्तिधर्मस्य विशिष्टानुयोगिकाऽभावाऽनङ्गीकारादिति भावः । तथा चाऽसम्भवाऽपत्तरिति ध्येयम् । तथाच अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिधयवृत्तित्वविशिष्टयपावच्छिन्नविषयिता. ध्यापिका प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धता तद्रूपयल्य हेत्वाभाससामान्य. लक्षणम् । अनुगमस्तु-प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्तिरूपवत्वम्। प्रति. बन्धकतावृत्तित्वं च रूपे स्वावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्ब. न्धावाटछन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवास्वसम्बन्धेन । स्वद्वयं रूपपरम् । ताह. शरूपं च वहषभाववद्दत्वादिकम् । प्रकारविधयाऽनुगमस्तु-प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्य. भावीयाऽवच्छेदकतास्वावच्छिनप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेद. निष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवि. पयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपवस्वम् । अमा. वप्रतीतिस्तु रूपाअच्छिन्नविषयित्वाधिकरणवृत्तिभेदप्रतियोगिताबच्छेदकत्वं नास्तीति । ननु प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकस्वाभावेऽनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञा. नानास्कन्दितदोषाविषयकनिषयवृत्तित्वाभाष एव कुतो नोक्तः किं व्यापकत्वानिवेशेन । तथा च ताशप्रतिबन्धकत्वाभावे अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानामास्कन्दितयद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनि- चयनिरूपितवृत्तित्वाऽभावस्तद्रूपवत्वम् , एवञ्च नासंभवः, तादृशानिधयपदेन आहार्यादितादृश- निश्चयानो धतुमशक्यस्वात् । नच लक्षणान्तरम् प्रतिबन्धकत्वाभाववदत्तिवस्य विषयिताया विवक्षणे तुल्यवित्तिवेद्यतया प्रतिबन्धकत्वाभावे विषयिताषद्वात्तस्वाभावविवक्षणे लक्षणान्तरस्वा- भावात् । नचाऽधिकरणभेदेनाऽभावभेदाङ्गीकर्तृनये घटादिवृत्तिप्रतिबन्धकस्वाभावस्य "घटे एव सत्वेन" पटादिनिश्चयेऽप्यसत्वात्पटेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तादृशप्रतिबन्धकरवामावत्वे ताहशनिश्चयवृत्तितानवच्छेदकत्वविवक्षणेनाऽतिव्याप्तेरभावात् । अधिकरणभेदेनाऽभावभेहाशी. कर्तृमतेऽपि ताशाभावत्वस्याऽनुगतत्वादितिचेन । केवलाभावत्वे निश्चयवृत्तितावच्छेदकरव. सत्त्वे विशिष्टाऽभावत्वे तदमावस्यासत्वेनाऽसंभवतावस्थ्यात्। यदि ताहशप्रतिबन्धकताप्रति योगिकस्वाऽभावत्वगतद्वित्वे ताहशनिश्चयानिपितवृत्तितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिता कपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वाभावो निवेश्यते तदा गौरवम् , अभावद्वयपर्याप्तिघटितत्वात् । सिद्धान्त एकामावस्य निवेशादिति ध्येयम् (१)। ननु अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टयपावच्छिन्नविषयितास्वाव- च्छिन्ना"धेयतानिरूपिता"धिकरणता ताशप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिरित्याधिकरणता निवे. श्याऽनतिरिकवृत्तिस्वनिवेश एव उचित इति चेन्न । सामान्यधर्माचाच्छिन्नाधिकरणताया अप्य. धिकरणभेदेन भेदाभ्युपगमे तादृशनिश्चयवृत्तित्वविशिष्यवहयभावस्वावच्छिन्नविषयितात्वाव (१) एवं प्रतिबन्धकवाभावे तादृशविषयित्वाधिकरणवृत्तित्वाभाव एव तादृशविषयिताव्यापकत्वम् । यथा वयभावे धूमाधिकरणावृत्तित्वमेव धूमव्यापकत्वामित्यनुमिती भट्टाचार्येणोक्तत्वादिति ध्येयम् ।

·१२२ सामान्यनिरुक्तिः Guage .. 7 यत्तु प्रतिबन्धकताशुन्यतारशनिश्चयावृत्तित्वमेवानतिरिक्तवृत्तिस्वम् , अतो नोक्तगत्या असम्भव इति । तदसत् । तथासति मृलोक्तस्य शानस्ये. टिछन्नाधिकरणताव्यक्तेः प्रतिबन्धकतान्यावृत्तित्वेन एकदेशे बयभावस्वावच्छिन्नेऽलिप्रस- शात । आधिकरणतासामान्योक्तो ताहशातिप्रसंगवारणेऽपि सामान्यपदस्य व्यापकत्वपरतया. अतिरिक्तवृतित्वेऽधिकरण तात्वव्यापकरवनिवेशापेक्षया प्रतिबन्धकतायां व्यापकत्वानिवेश एन लाधवादिति ध्येयम् । नन्वत्र यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वं प्रकृतानुमित्यवृत्ति तद्रूपवत्वमित्येव लाधवात्कृतो नो. तम् अनतिरिक्तवृत्तिवादिकं व्यर्थम्, वद्धिमान् हृदो वयभाववाँश्वेतिसमूहालम्बनस्याऽऽहा. यत्वेन तत्रानुमितिस्वविरहात् । नच निधयत्वस्य संशयान्यज्ञानत्वरूपतया शुद्धज्ञानवे प्रकृता. नुमितिवृत्तित्वसत्वे विशिष्टज्ञानत्वे तदभावासस्वादसम्भव इति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविष. यकनिश्चयत्वत्वं प्रतानुमितिवृत्तितानवच्छेदकं “यपावच्छिन्नविषयकवनिश्चयत्त्वत्वैत. द्गतसमुदायत्व प्रकृतानुमितिनिरूपितवृत्तितावच्छेदकतास्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपा. प्त्यनुयोगितानवच्छेदक"मिति विवक्षणेनैवोकदोषविरहादिति चेन । पर्वतो बन्ह्यभावव्याप्या वानित्यत्र बहिमपर्वतेऽतिव्याः, एवं सत्प्रतिपक्षनिक्षयस्य कार्यकालवृत्तितया प्रतिबन्ध कत्वानुपगमे सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिश्च स्यात् । सत्पतिपक्षनिश्चयस्य कार्यकालवृत्तितया प्रति बन्धकत्वानुपगमपक्षश्च सरप्रतिपक्षप्रकरणे यदि चेत्यादिना दीधितिकृता प्रदर्शितत्वात् । नचैवमपि यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वं प्रकृताऽनुमित्यध्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिज्ञानाऽत्र ति तद्रूपवश्वमित्युक्तौ न कुत्रापि दोष इति वाच्यम् । एवमपि ह्रदो बन्ह्यभाववजलवाका. लीनबहिमान् धूमादित्यादी जलवद्हदेऽतिव्याप्तेः , जलवद्ह्रदविषयकनिश्चयोत्तरं तादृशानु. मितेरनुदयात् । नच यत्र प्रथमं जलवान् हद इति निश्चयः-तत्तृतीयक्षणेऽनुमित्युत्पत्तौ बाधकामाव इति वाच्यम् । तादृशानुमितौ परामर्शस्यापेक्षितत्वेन तत्पूर्व परामर्शसत्त्वे ज्ञानविशिष्टज्ञान- संबलनेन तृतीयक्षणेऽपि तादृशानुमित्यनुत्पत्तेरिति ध्येयम् । अनतिरिक्तवृतित्वं तदभावववृत्तिस्वरूपमेव, परन्तु तदभाववतः ताशनिश्चयत्वेन निवेशः कार्यः, तथा च प्रतिबन्धकवाभाववान् यस्तादृशानेश्चयस्तदात्तित्वमित्यर्थे नोक्त. दोष इत्याह-यविति। ताहशनिश्चयेति । अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनि. श्चयेत्यर्थः । एवकारेण स्वव्यापकतस्कत्वस्य व्यवच्छेदः । अत इति । अनाहार्याऽप्रामा. ण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चय वृत्तित्वविशिष्टयपावच्छिन्नविषयित्वं प्रकृतानुमितिस्वव्यापकप्रति अभ्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतान्यताहशनिश्चयाऽवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नत्वस्य विवक्षणादित्यर्थः । उक्तरीत्यति । विशिष्टे तस्मिन्ननतिप्रसक्तत्वस्य दुर्घटत्वादित्युकरीत्येत्यर्थः। नाऽसम्भ- व इति। प्रतिबन्धकतान्यो यस्तादृशनिश्चयः "घटबद्भुतलादिविषयकनिश्चय एव [न तु संशयादिः, तेषां प्रतिबन्धकतान्यत्वेऽपि तादृशनिश्चयाऽनात्मकत्वात् ] साशनिश्चयाऽ. त्तिस्वस्य बन्यभाववद्ह्रदत्वावच्छिन्नविषयितायां सस्वादिस्यर्थः। तदसदिति । तथा सतीति । प्रतिबन्धकतान्यतारशनिश्चयाऽवृत्तित्वरूपाऽनतिरिक्तवात्तित्वविवक्षणे इत्यर्थः ।

·सटिप्पणटीकासमेता १२३ . त्यस्य वैयर्थीद्, हुदत्वाद्यवच्छिन्ना या बन्यभावविशिष्टदत्वाधवच्छिन्न विषयकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयता तन्निरूपकत्वस्य प्रतिबन्धकताशुन्या ताशनिश्चयावृत्तित्वेन शुद्धहदत्वाधवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गाच्च । मन्मते चानुः मितिप्रतिबन्धकतायास्ताहशनिश्चयवृत्तित्वविशिष्ठदवाद्यवच्छिन्नविषय- तास्वावच्छिन्नध्यापकताविरहेणातिप्रसङ्गानवकाशात् ॥ शानस्येत्यस्येति । अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयवृत्तित्वार्थकस्येत्यर्थः। वैय- ादिति । संशयादौ ताहशविशिष्टविषयितायाः सरवेऽपि प्रतिवन्धकताशन्यतादशनिश्च. यपदेन संशयाना धारणाऽसम्भवेन तादृशविशिष्टविषयितायां ताशनिश्चयावृत्तित्वस्याऽ. क्षततयाऽम्भवविरहादिति भावः । ननु यद्विषयकत्वेनेस्यत्र तृतीयाया अतिवं शुन्यत्वं चार्थः, शुन्यत्वे प्रतिबन्धक स्वस्य शून्यत्वस्य च मूलोकज्ञानपदायें निश्चये निश्चयस्य चाऽत्तिवेऽन्वयादुक्तविशिष्टला- भान ज्ञानपदवैयर्थ्यमतो दूषणान्तरमाह-हुदत्वाधवच्छिन्नेत्यादिना । यत्किञ्चिज ज्ञानीयविषयतेति । वन्यभाववान् हद इलाकारकज्ञानीया या हदरवाचवच्छिन्नविषय. तेति यावत् । - आदिना वन्ह्यभाववावच्छिन्नविषयतायाः संग्रहः । तत्रिरूपकत्वस्य-वाभाव वान् हद इति ज्ञानीयविषयतानिरूपकत्वस्थ । ताहशनिश्चयेति । अनाहार्याऽप्रामाण्य- ज्ञानानास्कन्दितनिश्चयेत्यर्थः । हृद इत्यादिनिश्चयेति यावत् । अवृत्तित्वेन-ज्ञानभेदेन विषयताभेदादिति भावः । शुद्धहृदयावच्छिझेऽतिप्रसङ्गान्चेति । तथा च "वन्ह्य. भाव वान् हद इति ज्ञानीय" हदत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रतिबन्धकतान्यताहशनिश्चया. त्तित्वेन शुद्धहदेऽतिप्रसङ्गादिति(१) भावः । यद्पावच्छिमाविषयितासामान्ये तादृशनिश्चयाऽ. इत्तित्वनिवेशेन दोषकदेशाऽतिव्याप्तिवारणेऽपि तादृशाऽनतिरिकात्तित्वे यद्रूपावच्छिन्नविष- यितास्वब्यापकतानिवेशस्य पर्यवसिततया गौरवं बोध्यम् (२)। (१) अथ यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाऽध्यापकविषयिता शन्यज्ञानीययदूपावच्छिन्नविषयित्वे एवोऽकाऽवृ* सित्वस्य विवक्षितत्वेन तादशादित्वावच्छिन्नविषयिताया इद इति ज्ञाने एव प्रतिबन्धकतान्ये सत्त्वेन कुतोऽ. तिच्यातिरिति चैत्र । अस्मिन्कल्पे सर्वषामेवानाहायस्वादीना ज्ञानविशेषणाना प्रतिबन्धकतान्यज्ञान विशे. षण बेनाऽव्यापकीभूतविषयिताशन्यत्वस्यापि तद्विशेषणस्यैव विवक्षितपेनातिप्रसङ्गसम्मवात् । किश्चिद्रूपा- वैच्छिन्नविषयित्वाऽव्यापकविषयितासभ्यत्वस्यैव सिद्धान्तत्वेन तज्ज्ञानवृत्तित्वस्य यदपावच्छिन्नविषयित्वविशे. षणत्वेऽपि अतिव्यातेसम्भवाब। (२) अधात्र यदपावच्छिन्नविषयितात्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध ताशून्यतादशनिश्चयानकापितवृत्तिता. नवच्छेदकं ( यदूपं वा तादृशनिश्चयवृत्तिविषयितानिरूपकतानवच्छेदकं । तद्रूपवस्वामियुक्तावेव नोक्तातिव्या- तिः, विषयिताया भेदेऽपि विषयितावस्यानुगतत्वेन पदत्वावच्छिन्नविषयितात्वस्य प्रतिबन्धकलाशून्याद इति मिश्चयनिरूपितवृत्तितावच्छेदकत्वात् ( एवं इदत्वस्य ताशप्रतिबन्धकताशून्यतादृशनिश्चयवृत्तिविषयितानि- रूपकतावच्छेदकत्वाद ) न च शुद्धविषयितात्वे तादशनिश्चयनिरूपितवृत्तितावच्छेदकरवसन विशिष्टविष यितावस्यानतिरिक्ततया तत्रापि तादृशावच्छेदकत्वस्यैव सत्यात् ( एवं हृदत्वे ताशनिश्चयनिष्ठविषयिता- निरूपकतावच्छेदकत्यसच्चे विशिष्टादत्वे तादशाभावस्य दुर्घटत्वात ) असम्भव इति वाच्यम् । यादशसमु ·१२४ सामान्यनिरुक्ति। MHREAMPARSHITAASIKAND । अथैवमपि जातिस्थादिना इदत्वादिविषयकस्य जातिमान् वधभावधा. नित्यादिश्शानस्यापि बह्वयमावबद्दत्वाचवच्छिन्नविषयकतया तस्य च हृदो वन्हिमानित्याद्यनुमित्यधिरोधित्वाइ सम्भवः । जलवान् वहिमानित्या- एवमपीति । स्वव्यापकतत्त्वनिवेशेषीत्यर्थः । यद्रूपावच्छिन्नावयिताब्यापञ्चवनिवे. शेऽसीति यावत् । शानस्यापीति । अपिना वन्समाववान् हद इति ज्ञानस्य संग्रह। तस्य चेति । जातिमान् वन्ह्यभाववानिति निश्चयस्य चेत्यर्थः। ह्रदो वह्निमानित्याउनु मित्याविरोधिस्वादिति। निरवच्छिन्नहदश्वनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यताकवाहिमत्ताज्ञानं प्रति निरवच्छिन्नदत्वनिष्ठावच्छे कताकविशेष्यताकबन्धभाववत्तानिश्चयस्यैव प्रतिबन्धकत्वादिति भावः। असम्भव-इन्ह्यभाववद्वदत्वावच्छिन्नविषयितायाः जातिमान् बन्ह्यभाववानि. त्यनुमित्यप्रतिबन्धकमानेऽपि सरलेन वाहविषयिताव्यापकत्वस्य प्रतिबन्धकताया विरहा. दिति हृदयम्। नन्नाऽसम्भवाभिधानमसङ्गतम् , हदो वलिनानित्यनुमितिः सामानाधिकरण्येनाऽवच्छे- दावच्छेदेन च, तत्र हृदत्वावच्छेदेन चह्निमाध्यस्थलेऽव्याप्तिसम्भवेऽपि हृदस्वसामानाधिकर. म्येन वढेः साध्यत्वे हृदस्वावच्छेदेन बन्यभाववद्दात्मकबाधे लक्षणसमन्वयात् , तथा. दायत्वं प्रतिबन्धकतान्यतादृशनिश्चयनिष्ठाधिकरणतानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकत्तावापाच्छन्नप्रतियोगिता- कपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावषत् तदपावच्छिन्नानुयोगिताकपातिकावच्छेदकत्ताकनिरूपक- तावत्वस्यैव वाकव्यत्वात । संसर्गमुद्रया निवेशस्तु प्रतिबन्धकतान्यतादृशनिश्चयनिष्ठविषयिताविशिष्टान्यरूपाश्रयत्वम् । वै० स्वनिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितापच्छेदकत्वसम्बन्धन , ताश- विषयिताविशिष्टं पदस्व मतमेकत्वमेव, न तु वद्यभाववादवगतसमुदायत्वमित्यसम्भवानवकाशाद । न चासाधारण्ये ऽव्याषिः, असाधारण्यतावच्छेदकधर्मस्य "वन्हिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवादे." पक्षधर्मताशानाऽसमानकालीन ताशप्रतिबन्धकताशन्यासाधारण्यविषयकतादृशनिश्चयवृत्तिविषयितानिरूपक- तावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । स्वमते लादशाव्यातेः समानत्वात् । यदि च स्वमते प्रकृतपक्षे प्रकृतहे- तुमत्ताज्ञानस मानकालीनस्व-प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वोभयाभावे यदपावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वं विवक्ष्यते, तदा ममतेऽपि पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानकालीन प्रतिबन्धकता शन्यतादृशविषयितानिरूपकतानवच्छेदकत्वविव- क्षणे न कश्चिदोषस्तादशज्ञानं यदि पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानकालीनं तदा प्रतिबन्धकमेव इति चेन्न । दो धम्मिानित्यादौ कपिसयोगाभाववत्कापियोगपति अतिव्याः। तद्विषयकज्ञानस्य नियताहार्यतया तादृशनि- श्यनिष्टविषयिता निरूपकतावच्छेदकस्यात(१) । न च स्वातन्त्र्येण अनाहायनिश्चयनिरूपितवृत्तितावच्छेदक- स्वनिवेशेनैव तद्वारणमिति वाच्यम् । यत्र स्थलविशेषे घटविषयकं ज्ञानं वन्यभाववद्हदविषयकम् , स्वतन्त्र वेद् अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितं तत्र घटतिव्यामरिति ध्येयम्। (१) नन्यत्र प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतान्यो यः प्रकृतानुामेतीयविषयि- साविशिष्टान्यो निश्शयस्तदनित्वस्य लक्षणघटकरयानातिव्यातिः। प्रकृतानुमितीयविषयिता वैशिष्टयञ्च स्थानि- रूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ननिरूपकताकविषयितावत्व-स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्भावच्छिन्नविषयितावज्ञान- विषयकेच्छाप्रयोज्यविषयित्तावत्मान्यतरसम्बन्धेन, तथा च ह्रदो वन्दिमानित्याद। हुदो वन्हिमानवेत्यादिसंशया- दिकमेव निरुक्तविषायताविशिष्टं तदन्यच्च घटबद्भूतलमित्यादिज्ञानं तदवृत्तित्वस्य वाभाववदवादी स- त्यालणसमन्वयः । प्रकृते च कपि संयोगाभाववत्कापिसंयोगवत्त्वस्याऽतथात्वादिति चेन्न । एतत्कल्पे अभा. बस्य द्विधा निवेशेन उभयत्र न्यूनाधिकचारकपयाप्तिनिवेशप्रयुक्तगौरवस्य दुरित्वादिति ध्येयम् । .

·सटिप्पणटीकासमेता १२५ 4 हि-हृदत्वावच्छेदेन वन्यभावावगाहिज्ञाने हृदस्वव्यापकवन्यभावप्रतियोगिकस्वरूपस्य प्रकारीभूतवन्ह्यभावसम्बन्धतया "तत्स्थलीयबाधे" ताशसम्बन्धावच्छिन्नबन्ह्यभावनिष्ठनिक पकताकविषयितामादायैव लक्षणसमन्वयात् । तारशविषयितायाश्च जातिमान् वन्ह्यभाववा. निति ज्ञानेऽसवात् । तत्र हि जातिवावच्छिन्नवन्यभावप्रतियोगिकस्वरूप एव प्रकारसम्ब- न्धः, एकदेशव्यापकवानभ्युपगमेन जात्यवच्छेदेन वन्यभाववत्तानिश्चये हदत्वव्यापकताया अभानादिति (9) चेन्न। असम्भवशब्देनाऽव्याप्तेरेवाभिहितत्वात् । (१) यत्तु दो वन्हिमानित्यनुमिति प्रति स्वरूपता इदत्वधातावच्छेदेककस्य वन्मभाववान् हद इति ज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकल्या तत्र वदत्वनिष्ठनिरवच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणवघाटतदत्वब्यापकत्वषन्ह्यभावप्र. तियोगिकस्वरूपस्य भासमानतया तघटितस्यैव दोषत्वेन दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताका पर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकत्वस्य जातिवादिना इदत्वावगादिज्ञाने विरहादुक्तविषयताकत्वस्यालति. रिक्तवृत्तित्वाऽशतेः लक्षणसमन्वयेना सम्भवाभिधानमनुचितमिति । यद्यद्विषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तद्घटितस्यैव दोषत्व, न तु प्रतिबन्धकज्ञानविषयमात्र. घटितस्य, एवं च निरवच्छिन्न हदत्वनिष्ठनिरूपकत्वघटित्तसंसर्गावगाहिज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्ये निरवच्छिन्न- त्वादिनिष्ठसांसर्गिकविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वापत्त्या गौरवात् , लाघवेन निरवच्छिन्नदत्वनिष्ठाव. च्छेदकताकाविशेष्यताकज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम्, तथाच दत्वनिष्ठनिरूपकत्वघाटित संसर्गेण वन्ह्य- भाववद् सदस्यैव दोषतया दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यालिकाध्वच्छेदकताकविषयता. कत्वस्य जातिमान् वन्यभावधानितिज्ञानपि सत्यादसम्भवसम्भवात् । कालीशङ्करतर्कवागीशास्तु प्रकारीभूतवलयभावत्वाशे प्रमेयत्वावगाहिहदो वहीयप्रमेयत्वविशिष्टवद्वानिति ज्ञानमादाय तत्रापि लक्षणगमनाऽसम्भवायुक्तमेवाऽसम्भवाभिधानम् । न च व्यापकतावच्छेदकभेदेन व्याप- कताया भिन्नत्वेन वन्हीयप्रमेयत्वविशिष्टवान् हद इति ज्ञाने प्रमेयत्वविशिष्टवन्यभावत्वरूपधर्मेणे व्यापकत्वं भासते न तु केवलवम्यभावत्वेन, तथाच नाऽव्यापिरिति वाच्यम् । बन्यभावप्रतियोगिकस्वरूपत्वाशे प्रमेय- स्वावगाहि-दो हदत्वव्यापकप्रमेयवता वाभाववानिति ज्ञानमादायासम्भवसम्भवादिति प्राहुः। अन्ये तु व्यापकतारूपाऽभाषगताऽभावत्वस्य प्रमेयत्वेन यत्र भान हदत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वीयप्रमेयविशिष्टवन्धभावप्रतियोगिकस्वरूप सम्बन्धेन बन्धभाववान् इद इत्याकारकज्ञानस्य वारणासम्भवेनाऽसम्भव एवेति पदन्ति । वस्तुतस्तु अध्यातिशद्वैव नावतरति अवच्छेदकावच्छेदनोदेश्यविधेयभाषस्थलीयप्रतीतो उद्देश्यतावच्छे- दकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मनिरूपित्तव्यापकत्वमेव संसर्गशरीरे भासते, न तु तदवच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितव्या- पकत्वमपि, तथासति अवच्छेदकावच्छेदेन विरोधिन्याः प्रतिबन्धकतावच्छेदकशरीरे धर्मितावच्छेदकावच्छिन्न- वन विशेष्यताया निदेशे प्रयोजनाभावः, तद्धर्मावच्छिन्नव्यापकत्वघटितप्रकारतावच्छेदकसंसर्गबुद्धस्तद्धर्माव- च्छिन्नविशेष्यकत्वनियमात् । “नव हृदत्वावच्छिन्नव्यापकत्वघटितप्रकारतावच्छेदकसंसर्गकबुद्धित्वस्य हद- निभदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावववह्यभावप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेन बन्यभाववानित्यादिज्ञाने सत्त्वेन तत्र दत्वावच्छिन्नविशेष्यताया असत्यात्कथं तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्यनियम इत्युपपद्यत इति वाच्यम् । तविच्छिन्नमित्यनेन इदत्ववद्धवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावरूपव्यापकत्वनिवेशात, तथाच हदत्वक्ष निष्ठप्रकारतानिरूपितहदवावच्छिन्नविशेष्यतायास्तत्र निविष्टस्वाभानुपपनिगन्धोऽपीति" न चेष्टापत्तिः, अव- छछेदकावच्छेदेन बाधस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकाविषयित्वानिरूपधर्मितावच्छेदकघटिततया वन्यभावपद्मद- स्वावच्छिन्नस्य दोषत्वानुपपत्ते, एवं चोइश्यतावच्छेदकत्वपर्याप्स्यधिकरणघाटितत्वस्य संसर्गत्वस्वीकारेश्वच्छे- दकावच्छेदेन बाधनिश्चयप्रतिबन्धकतावच्छेदकशरीरे धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन धर्मिविशेष्यताया निवेश आवश्यकः, अन्यथा इदो वन्हिमादित्यादौ जातिमान् वन्ह्यभाववानित्यादिनिश्चयान्तर्भावण प्रतिबध्यप्रतिबन्ध कभावव्यभिचाराव ताशनिश्चयस्यापि हृदत्वन्यापकान्यभावप्रतियोगेकस्वरूप सम्बन्धेन बन्धभावप्रकारका ·सामान्यनिरुक्तिः। 4USA ass वस्तुतस्तु अवच्छेदावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ विधेयसंसर्ग उद्देश्यतावच्छेदकव्यापक स्वमिव उद्देश्यतावच्छेदकातियोगिकसंसर्गे विधेयव्याप्यत्वं तुल्यावित्तिवेद्यतया भासते, ह्रदो बन्ह्यभाववानित्यस्य वन्यभावव्याप्यहदत्वप्रतियोगिकसमवायेन हृदस्वविशिष्टः शुद्धस्वरूप वन्द्वाभाववानित्यर्थः । एवं व हृदो वन्ह्यभाववान् , जातिमान बन्यभाववानिति ज्ञानद्वयम पि वन्यभावामानबदत्तित्वाऽवगाहित्वाऽविशेषाद्भवस्य सम्भव इति । ननु लक्षणघटक अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित"निश्चये पक्षतावच्छेदकार अन्यायकारकर" निवेशनीयम्, तच्च पक्षतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारवाऽ. निरूप कस्वम् । एवं च नाऽसम्भवः, जातिमानू वन्ह्यभाववानिति ज्ञाने पक्षतावच्छेदकीभूत. हृदय जाति"निविशेष्यमानिकपितजातित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपकत्वस्यैव सस्वात कत्तथाप्यन्याप्तिमा -जलवान वह्निमानित्यादिस्थलीयदोषाऽलंग्रहेणेति जलवान् पन्हिमानित्यनुमिती वन्ह्य भाववज्जलचन्द्र पबाधेऽव्याप्तिमयेनेत्यर्थः । तथाच जलन , बन्यभाववानितिबाधनिश्चये पक्षतावच्छेदकीभूतजलनिष्ठविशेष्यतानिरूपितजलवनिप्र. कारवाऽनिरूपकत्वविरहाद् वन्यभाववज कवायव्याप्त्या पक्षतावच्छेदेकांशे अन्याऽत्रकारका स्व(१)निवेशो न युक्त इति भावः । स्वात् । धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नवेन विशेष्यतानिवेशे तु प्रतिबध्यज्ञानीयविशेष्यतावच्छेदकता यादशी वाद- श्या एवं प्रतिबन्धकतावच्छेदकशरीर निवेशनीयतया न व्यभिचार, एवं च जातिमान बन्यभाववानितिज्ञा- नेऽप्यवच्छेदकावच्छेप्न बाधे या विषयतामादाय लक्षणं सड-मनीयं तस्याः सत्वात्कथं सामानाधिकरण्येन साध्यकस्थले लक्षणसमन्वय इति गोलोकन्यायरत्नमहोदया। (१) ननु किमिदं पक्षतावच्छेदकाशे अन्याप्रकारकत्वम् , यदि तावत्पक्षतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यता. निरूपितप्रकारत्वाइनिरूपकत्वम्, तदाऽसम्भवा दो बन्धभाववानितिज्ञानस्यापि "धर्मिपारतन्त्र्येण हृदये सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वन्ह्यभावस्य प्रकारतया" पक्षतावच्छेदकीभूत हदत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितमामा- नाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्न वन्ह्यभावनिष्ठपकारतानिरूपकत्वात् । न च प्रकारतायां सामानाधिकरण्यसम्ब- धानवच्छिन्नत्वं निवेश्यामिति वाच्यम् । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन जातित्वेन प्रमेयत्वेन वा दवावमाहि- ज्ञानस्य सङ्गहापच्या नदोषतादेवस्थयात ! न च ताशप्रकारतायां प्रकारत्वाऽनवच्छिन्नत्वं निवेश्यम् , वाभाववानितिज्ञानीयहूदत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपित सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नवन्यभावनिष्ठ नकारतायाः हुदवावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्नलया न तदसङ्ग्रहः । जातिमान बन्ह्यभाववानिति ज्ञानस्य ह्रदत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितजातित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपकत्वात्तद्वारणं चेति वाच्य- म् । तथापि प्रमेयत्वेन प्रकारतावच्छेदकावगाहिनो हूदो वन्दीयप्रमेयवानितिज्ञानस्या धारणात् । न चाऽ. दिपदेन प्रकारतावच्छेदकाशे अन्याऽप्रकारकत्वं निवेशनीयमिति वाच्यम् । इदो वाभाववानितिज्ञानस्यापि अपनाहापातात, प्रकारतावच्छेदकीभूतवन्हाशे वन्हित्वप्रकारकत्वादिति चेन्मैवम्। विशेष्यताविशिष्टप्रकारवानिरूपकत्वं तत् । वैः स्वनिरूपितत्व-स्वावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकाविशेष्य. सानिरूपितप्रकारत्वानवच्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन, तथाच ह्रदत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितवन्यभावनिष्ठप्रकार- तायाः तादृशप्रकारतानवच्छेद्यत्वविरहानोक्तानुपपत्तिः । जातिमान वन्यभाववानितिज्ञानं च जातिनिष्ठवि. शेष्यतानिरूपिता, अथ च तादृशविशेष्यत्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपकजात्यवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित - नधभावनिष्ठप्रकारत्वानवछिन्नाच या जातित्वनिष्ठप्रकारता तन्निरूपकमिति सदसनाहः । एवं जलवान् व. हिमानित्यत्र बन्यभाववजलवडूपबाधेऽव्याप्तिरपि सच्छिते जलवान व भाववानिति ज्ञानस्य जलनिष्ठवि. शेष्यतानिरूपिता अथ च तादशविशेष्यत्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपकजलावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवन्ह्य- भावनिष्ठप्रकारत्वानच्छिन्ना च या प्रकारता तनिरूपकरवात । हदो .

·सटिप्पणीकासमेता १२७ दिस्थलीयदोषासंग्रहेण अविशेषितधर्मावच्छिन्नपक्षकादिस्थलीयस्य किञ्चिद्विशिष्टतद्घटितस्यासंग्रहेण च पक्षनावच्छेदकायंशेऽज्याप्रकारक. ननु विशेष्यताविशिष्टप्रकारतायां पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकरवानवच्छिन्नत्वस्य, अवच्छेद. कत्व सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकपक्षतावच्छेदकरवाभाववाशिष्टत्वस्य वा निवेशे नोक्काऽतिव्या. प्तिरत आह-अविशेषितधर्मावच्छिन्नपक्षकादीति । अविशेषितो यो धर्मः"विशेष्य. ताशुन्यो यो धर्मः"-तच्च हुदत्व-वन्हित्वादिः, तदवच्छिन्नपक्षकेत्यर्थः । किश्चिाद्वशिष्ट- ह्रदत्वस्वादिविशिष्टं ह्रदत्वादि । तद्घटितस्य-हृदत्वत्वावशिष्टहदस्वघटितस्य दाषस्य, ह्रदो यन्हिमान् ह्रदत्वादित्यादौ वन्धभावववृत्तिह्रदत्वस्य तत्र हृदत्वजातल्लिख्यमानतया ह्रदश्व. स्वेनैव भानात् । असंग्रहेणेति । वन्यभावबद्वृत्तिहदस्वास्मकम्यभिचारेऽव्याप्त्येत्यर्थः। व. न्ह्यभाववत्तिहदत्वमिति व्यभिचारनिश्वये पक्षतावच्छेदकीभूतह्रदश्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपित. प्रकारवानिरूपकत्वविरहादिति भावः। इदमुपलक्षणम् । हृदो जात्यभाववानित्यादी जाति- मद्दरूपबाधस्याऽप्यसङ्कहो बोध्यः । ननु लक्षणघटक अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्वन्दित"निश्चये दोषाऽघटकपदार्थाऽविष. यकत्वं निवेशनीयम् , एवं नोक्काऽसम्भवः, जातिमान् वन्यभाववानितिनिधये वहथभाव. वहदात्मकदोषाऽघटकं यज्जातिवं तद्विषयकत्वस्यैव सत्वात् । नापि वन्यभाववज्जलवति बन्ह्यभाववत्तिह्रदरखे वाऽव्याप्तिः, जलव-इस्वत्वादेः तादृशदोषघटकतया तादृशदोषाध. . एतेन जातित्वेन वान्हत्वाबगाहिजातिमद्वान हूद इति ज्ञानस्य जातित्वेन पन्हित्वावगाहधूमाभाववव. तिजातिमविषयकज्ञानस्य च वारणाय साध्यतावच्छेदकोशे अन्याऽप्रकारकरवं, हेतुतावच्छेदकाशे अन्याप्र. कारकत्वं च निवेशनीयमिति निरस्तम् । उक्तानुगतरूपेण निवेशादेव सर्वदोषवारणसम्भवातू । मान्यास्तु अनुगतरूपेण निवेशे पर्वतपक्षका भावनाध्यकस्थले वन्हि मत्पर्वतरूपबांधेऽव्यात, जाति- त्वेन वन्हित्वावगाहिजातिमहापर्वत इति निश्चयस्याऽवारणात, तादृशज्ञाने पन्डित्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपि- तत्वसत्त्वेऽपि पन्हित्त्वनिष्ठविशेष्यत्वावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकविशेष्यत्वाप्रसिध्या द्वितीयसम्बन्धाभावात् । अतः पक्षतावच्छेदकायंशे इत्यादिपदग्राह्यसाध्यतावच्छेदकोशे अन्याऽपकारकत्वादिकमपि निवेश्यम् , तथा च पश्चतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यताविशिष्टेत्यादिरीत्या भिन्नरूपेणाऽनुगमो वाच्यः, न तूझरीत्या एकरूपेण । अथ साध्यतावच्छेदकांश अन्याऽप्रकारकत्वनिवेशेनाऽपि कथमुकाव्याप्तिवारणम्, वन्द्रित्वस्य माध्यता- वच्छेदकत्वाभावात् । न च साध्यतावच्छेदकपटकत्वेन बाध्यतावच्छेदकत्वमक्षतमेवेति वाच्यम् । एवमपि माध्यतावच्छेदकाशे अन्याप्रकारकत्वमित्यस्य स्वनिरूपितत्व-स्वावच्छेद्यावच्छेदकता कविशेष्यतानिरूपित- प्रकारत्वाऽनवच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन "साव्यतावच्छेदकनिष्ठ"विशेष्यताविशिष्टप्रकारवानिरूपकं वाच्यम् , अ. न्यथा तार्णवन्हिसाध्यस्थले तार्णवाभाववद्दरूपबाधेऽध्यातिः, ताणत्वम्य धार्मिपारतन्ध्येण बन्दित्वेपि प्रकारतया यथाश्रुतमाध्यतावच्छे कांशे अन्याप्रकारकत्वस्याकिञ्चिन्करत्वात् । एवं च स्वच्छेद्याश्च्छेदकता. कबिशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वाप्रसिध्या जातित्वनिष्ठप्रकारतायाः साध्यतावच्छेदकनिष्ठविशष्यतविशिष्ट वाइस- म्भवादव्यातिधार वेति चन्न । स्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपित्तविषयतानिरूपित्तविषयवानवच्छेद्यत्वस्यैव संसर्गत्वात् । स्वावच्छेद्याव- च्छेदकतानिरूपितप्रकारतानिरूपितसांसर्गिकविषयत्वस्य प्रसिद्धत्वेन जातिमद्वान् पर्वत इति ज्ञानवारणसम्भ- वात् । न चानुगतरूण निवेशपक्षेऽपि स एवास्तु संसर्ग हति वाच्यम् । वन्यभाववान् इद इति ज्ञानस्था. प्यसवडापातातू, वहिनिष्ठविशेष्यत्वावच्छेद्याविच्छदेकतानिरूतिप्रकारतानकात्तिसांसर्गिकविषयत्वस्य प्र. सिद्धत्वाततदनवच्छिन्नत्वस्य पन्हित्वनिष्ठप्रकारतायां सत्यातू । तस्माद्रिीशष्येव निवेशः काय इति प्राहुः ।

·१२० सामान्यनिरूक्तिः। स्वादिनिवेशस्याशक्यत्वात, ताहशविशिष्टाघटकपदार्थाविषयकत्वस्य शान. বিহাথগঞ্জ ঘাঙ্গা হাযাথাঅাঘা বামাক্ষ্ম अव्याप्तिः। यद्यदूपावच्छिन्नस्य यस्या यस्य ताशविशिष्टधटकता तसद्रूपावच्छि टकपदाथोऽविषयकत्वस्य ताशबाचव्यभिचारांनश्चयया सस्वादिस्यत आह-ताशविशि- टाऽघटकपदार्थाऽविषयकत्वस्येति ! वाशविशिष्टेति । बाधादिरूपदोषेत्यर्थः । तत्त्वं च तादृशविशिष्टाऽविषयकप्रतीत्यविषयकत्वम् । ज्ञानविशेषणवोपगमे इति । सर्वमाकाशवदित्यादिस्थलीयबाधादाविति । अर्वमाकाशवदित्यनुमिती आकाशा. भाववत्सात्मकबाधे इत्यर्थः । तदघटकाऽप्रसिद्ध्येति । आकाशाऽभाववत्सर्वरूपबाधा. ऽघट का प्रसिद्ध्येत्यर्थः । तथाच व्यासज्यवृत्तिधर्मप्रकारकबोधे तमाश्रययावद्धर्मभाननियमे- नाऽऽकाशाभाववत्सर्वत्याश्रयाऽविषयकप्रतीतिविषयपदार्थाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिरिति भावः । अथात्र तावत्ताशविशिष्टाऽघटकपदार्थाऽविषयकत्वम् , यदि ताहशविशिष्टा यद्रूपा. वच्छिन्ना"विषयकप्रतीतिविषयपदार्थाऽविषय कावं, तदा वन्यभावबढ्दत्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयताश्रयदन्हि-"वन्हि त्वादिषदाथाविषयकत्वाभावादसम्भव इति चेन्न। तादृश. विशिधनिरूपितविषयितासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतपदार्थाऽविषयकत्वस्य वि वक्षितत्वातू(१)। अवच्छेदकत्वं च स्वनिष्ठनिरूपकतानिरूपितवियित्वसम्बन्धावच्छिन्नं प्रा. ह्यम् । तथाच नाउसम्भवः । वन्हि वन्हिस्व-अभावहदादीनां स्थानिकपितविषायतासम्बन्धेन बाघज्ञाने सत्वात् । आकाशाभाववस्सर्वात्मकबाधेऽव्याप्तिरस्त्येव, सर्वेषां स्वनिरूपितविषयिता- सम्बन्धेन ताशबाधज्ञाने सत्वात(२)। न चानाऽवच्छिन्ननिरूपमताकविषयित्वसम्बन्धाव. च्छिन्नत्वस्याऽवच्छेदकतायां निवेशेनैव घटपटवादिपदार्थानां तत्प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । धद्रूपावच्छिशस्येत्यायुत्तरकल्पेनैक्यप्रसङ्गात् । आकाशाभाववत्सर्वरूपबाधेऽव्याति वारयति---यधपावच्छिन्नस्यति । हृदो व. हिमान धूमादित्यादौ वन्ह्यभाववद्हदे लक्षणसमन्वयः तथाहियद्यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्य यस्य वन्हित्वावच्छिन्नस्य वन्हे: अभावत्वावच्छिमस्य अभावस्य-हृदस्वावच्छिन्नस्य हृदस्य, साशविशिष्टघटकता-वन्यभावबहदात्मकदोषघटकता, तत्तद्रूपावच्छि. (१) संसर्गविधया अनुगमस्तु-प्रकृतानुमितिभतिबन्धकतावृत्निरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिका. वच्छेदकताकनिरूपकतावत्यम् । वृतित्वं च रूपे स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकत्वसम्बन्धेन । वै० स्वावच्छिन्ना नुयोगिताकपयांतिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयितावच्य- स्वावच्छिन्नानुयोगिताकप-तिकावच्छेदकता- कविषयितासमानाधिकरणभेदप्रतियोगतावच्छेदकीभूतधर्मनिष्ठाविषयिताशून्यत्वोभयसम्बन्धेन । भेद विष. यित्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छदकताकप्रतियोगिताको प्राधः । प्रकारसुद्या निवेशस्तु-प्रकृतानुमितिवृत्त्यभाषीयप्रतियोगितानिरूपित्तपरम्परयाऽपच्छेदकलावदपावच्छिन्। प्रत्वम् । अभावप्रत्ययाकारश्च यत्किञ्चिपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषय- तात्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावत्पदार्थविषयिताशूभ्यस्वव्यकि तव्यक्तित्वेनोपादाय तव्यक्तिमद्यपाव च्छिन्नविषयिताशालिनिमयवृत्तिभेदमतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति । (२) कचित्तु तादृशविशिष्टविषयिताब्यापकविषयिताकाम्यत्वं तादृशविशिष्टाघटकत्वम् । सर्वत्व-आ- काशाभावायच्छिन्नविषायतायाः व्यापकतया तदवच्छिन्नान्यत्वामसिद्धरित्यर्थ इत्याहुः । तचिन्त्यम् ।

·सटिप्पणटाकासमता १५९ - प्रतत्तनिष्ठविषयताभिन्नकिञ्चिदवच्छिन्नविषयताशून्यत्वं ज्ञाने निवेश्यम् । जातिवाद्यवच्छिन्नस्य हृदत्वादेन वयभाववहृदत्वावच्छिन्नात्मकदोषघट कतेति जातित्वाधवच्छिन्नहदत्वादिविषयता ताशविषयताभिन्नैव तच्छु: न्यत्वञ्च नोक्त ज्ञानस्येति न दोषः, इत्यपि न सत् । तथासति हृदोजात्यभाव. वानित्यादिस्थलीयबाधादेरेव दुःसंग्रहत्वात् । जातिवादिना इदत्वादि. अपधर्मितावच्छेदकावगाहिनो जातिमान जातिमानित्यादिज्ञानस्य जाति. स्वाद्यवच्छिन्नह्रदत्वादिनिष्ठधर्मिमतावच्छेदकतारूपविषयताया निरुक्तविष. यताभिन्नत्वविरहेण ताशज्ञानस्यानुमित्यप्रतिबन्धकस्य शून्यत्वान्तेना. वारणात् । ना या तत्तनिष्ठाविषयता-चन्हित्वावच्छिन्ना वन्हिनिष्ठा विषयता-अभावत्वावच्छि. चा अभावनिष्ठा विषयता-हृदत्वावच्छिन्ना हृदनिष्ठा विषयता तद्भिन्ना या किञ्चिदव. च्छिन्नविषयता जातिस्वावच्छिना हृदत्वनिष्ठा विषयता तच्छून्यत्वस्य बन्यभाववान् हृद इति निश्चये सत्वात् । असम्भवं वारयति-जातिवाद्यवच्छिन्नस्येति ।न वन्ह्यभा. ववइदत्वावच्छिन्नात्मकदोषघटकतेति । तत्र ह्रदत्वस्य स्वरूपतो भानात् । ताह. शविषयतेति । दोषघटकविषयतेत्यर्थः। तच्छून्यत्वं जातित्वावच्छिन्नह्रदत्वविषयताशुन्य. त्वम् । नोक्तज्ञानस्य-ज जातिमान् वन्धभाववानिति ज्ञानस्य । न दोष:-नाऽसम्भवः । नापि आकाशामाववत्सर्वरूपबाधे ऽव्याप्तिः, आकाशत्वावच्छिन्नस्य आकाशस्य अभावस्वाव- च्छिन्नस्याऽभावस्य-सर्वत्वावच्छिन्नस्य सर्वस्य दोषघटकतया तत्तद्विषयताभिना या किश्चिदव. च्छिन्नविषयता “घटत्वावच्छिन्नविषयता" तच्छून्यस्वस्य ताशबाधनिश्चये सत्त्वात् । निराक- रोति--इत्यपि न सदिति । तथासति-तादृशविषयताशुन्यत्वनिवेशे सति । दुःसं- ग्रहत्वादिति । ह्रदो जात्यभाववानित्यनुमिता जातिमहदरूपबाधेऽव्याप्तेरित्यर्थः । अव्याप्तिं योजयति-जातिवादिनेत्यादिना । जातिमान् जातिमानित्यादि ज्ञानस्येति । निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः । अन्वयवाऽस्य विषयतायाम्। निरुक्तेति। ययद्रूपाव. च्छिन्नस्य यस्य यस्य विशिष्टघटकता तत्तद्रूपावच्छिन्नततनिष्ठेत्यर्थः । तादृशज्ञानस्य- जातिमान् जातिमानितिज्ञानस्य । शुन्यत्वान्तन-यद्यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्य यस्य विशिष्टघट- कता तत्तद्रूपावच्छिन्नतत्तनिष्ठविषयताभिन्न किश्चिदवच्छिन्नविषयताशून्यत्वान्तेन, तथाच जाति- स्वावच्छिन्नह्रदत्वस्य जातिमहदात्मकविशिष्टघटकतया जातित्वावच्छिन्नदत्वविषयताभिना जातित्त्वावच्छिन्नदत्वविषयता नैव भवितुमर्हति, स्वस्मिन् स्वभेदाऽसत्त्वात् , किन्तु घटत्वा. धवच्छिन्नविषयतैव तच्छून्यत्वस्य "हृदो जातिमानिति ज्ञाने इव" जातिमान् जातिमानिति- ज्ञानेऽपि सत्वात, तत्र च हदो जातिमानित्यनुमितिप्रतिबन्धकताविरहेण जातिमहदरवा. वच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वस्य प्रतिबन्धकतायां विरहाचद्रूपपदेन जातिमहृदत्वस्योपादातुम- शक्यतयाऽव्याप्तिरिति परमार्थः । अत्रेदं बोध्यम् । सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ गगनाऽभाववत्सर्वरूपबाधेऽव्याप्तिः, सर्वस्यैव विशिष्टघटकतया तद्विषयताभित्रविषयत्वाऽप्रसिद्धरत उक्तम्-यद्पावच्छिन्न. १७साल ·सामान्यनिरुक्ति। क्योति । तथाच सर्वत्वावच्छिलानाभव घटादीनां दोषघटकतया तद्रूपावच्छिन्नविषयताभेद. स्थ घटत्वावच्छिन्नविषयतायाँ सरवानाध्याप्तिः। यद्यदिति वासाकरणानासम्भवः, अन्य- था भेदकूठादिवेशन भन्हित्वावच्छिन्न शन्हिनिष्ठाविषयतामेदस्य हृदत्वावच्छिन्नविषयताय स. खेन तच्छून्यत्वस्य बन्ग नायवान् हा इति निश्चये बिरहादसम्भवः स्यात् । यस्य यस्येत्युपादानं किमनिति चेत् । अत्र काँचत्-अन्य भायव दहादरूपनाऽब्याप्तिः, अभावत्वेन हृदत्वावगाहि-अभाववान् वाभाववानितिज्ञानाऽधारणात् , अभावत्वावच्छिन्नस्य विशिष्टघटकतया अभावत्वावच्छिन्नवि. षयताभिन्नाकिंचिदबाच्छन्नविषयताशुन्यत्वस्य तजलाने सत्त्वात् । यस्य यस्येत्युपादाने तु अ. भावत्वावच्छिमस्यामापत्य विशिष्टघटकत्वेऽपि अभावत्वेन इदत्वस्य विशिष्ठाऽघटकतया तद्रूपावच्छिन्नतनिष्ठविषय तानिरूपकत्वात्तज्ज्ञानवारणम् । तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयिताव्यापकरूपविशिष्टविषयताभिन विश्विदवच्छिन्नविषयत्वा. निरूपकत्वं तदर्थः । व्यापकर च रूपे स्वविशिष्टविषयतावस्वसम्बन्धेन । स्ववै० स्वावच्छि. नत्व-स्वसामानाधिकरण्योमयसम्बन्धेन । रूपवै० उक्तोमयसम्बन्धेन । अभावत्वावच्छिन्न. इदत्वविषयता चन ताशरूपविशिष्टा, अभावत्वसामानाधिकरण्याभावादतो न तत्सङ्ग्रह इति वदन्ति(1)। वस्तुतो हृदः प्रमेयवाहित्ववद्वा(२)नित्यादिस्थलीयबाधेऽव्याप्तिः, तत्र प्रमेयत्वेन ह्रदत्वा- वगाहिज्ञानाऽवारणादतो यस्य यस्येत्युपात्तम् , तथाच ताशविशिष्टावच्छिन्नमेद(३)प्रतियो. गितावच्छेदकताविशिष्टविषयताभिनविषयत्वानिरूपकत्वं तदर्थः, वै० स्वावच्छेदकावच्छि. जस्व-स्वसामानाधिकरण्योभय(४)संछ । उक्तस्थले प्रमेयत्वावच्छिन्नहत्त्वमिष्टविषयता च न (१) बदन्तीत्यस्वरस हृदो धन्धाभाववानितिज्ञानीयविलक्षणविषयितायाः अभाववान् वन्यभावक्षानिति. ज्ञानेऽसत्वात । अन्यथा तादृशज्ञानानन्तरं वाभावव हुई जानामीत्यनुव्यवसायापत्तेः । न च जातिमान् घन्ह्यभावधानिति ज्ञानानन्तरमपि तादृशानुव्यवसायाभावातत्रापि तादृशविषयिताया अभावप्रसङ्गः, तथाच तादृशज्ञानमादाय दोषकथनाऽसङ्गतिरिति वाच्यम् । जातिमान वन्ह्यभाववानिति ज्ञाने जातिवादिघटितसमुदायत्ववृत्तिनिरूपकताकविषायताया एवाऽधिकन्यूनवारकपर्याप्तिघटितायास्तत्र सत्त्वात् जातित्वाऽघटितहदत्वादिघटितसमुदायत्ववृत्तिनिरूपकताकविषयिताया वन्यभाववद्दं जानामीति विशिष्टबुद्धिनियामिकायास्तत्रासिवान जातिमान् वन्य नाववानितिज्ञानानन्तरं तादृशानुव्यवसायप्रसङ्गः, इत. रन्यूनवारकपर्यापिघटितनिरूपकताकविषयिताया एक विशिष्टबुद्धिनियामकत्वस्वीकारात्, इतरवारकपर्यातयघ. टितहदत्वादिघटितसमुदायवृत्तिसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिका विच्छेदकताकनिरूप्रकलाकविषयिता- या जातिमान वाभाववानिति ज्ञानेऽपि सस्थानदादाय दोषामिधानसङ्गतिः । अभाववान् बन्यभाववानिति ज्ञाने अभावत्वस्य हृदत्वनिष्ठनिरूपकताव्यधिकरणतया तादृशज्ञानवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकसमुदा. येऽप्रवेशेनाऽभावत्वाघाटितहदत्वादिघटितसमुदाय एव निरूपकतावच्छेदकतापतिस्तादृशज्ञानावगाहिताद- शानुव्यवसायापतिस्तस्तादृशविषयिता तादृशज्ञाने नास्त्येवेति । (२) मनु प्रमेयपहिसाध्यकस्थलपरित्यागे बीजाभाव इति चेन्न । गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदक- खेन बनाभाववद्धदस्य बाधत्वेनेष्टासिद्धः । न च गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमन्यत्र साधितमिति वा. ध्यम् । प्रमेयवाह्यभाववहदस्य शुद्धष-हाभाववहदघटितत्वेन बाश्त्वाऽसम्भवात्तत्परित्याग इति ध्येयम् । (३) भेदश्च दोषतावच्छेदकीभूतवनप्रभाववहदत्वविशिष्टवानेति प्रतीतिसिद्धो प्रायः । (४)अनुगमस्तु प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्तिरूपावच्छिन्नानुयोगिता- RANJAmnavinmera ·सटिप्पणटोकासमेता MSRAMMeivePNARA मैवं, यद्पावच्छिन्नविषयतित्वं तादृशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकर- गाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वस्य ज्ञाने विशे. षणतया सामञ्जस्यात् । अप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकजातित्वादिवि. शेषितइदत्वादिघटिततत्तद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वावाच्छन्नाभावस्य दो. पात्मकविशिष्टविषयितासमानाधिकरणत्वात् तज्ज्ञानव्यावृत्तिरिति । . न ताशप्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टेति तदसङ्ग्रहः । अवच्छेदकतावैशिष्ट्यघटकावच्छेदकता च साक्षात् , अतो हृदस्वनिष्ठाऽवच्छेदकतायां प्रमेयत्वस्य परम्भरयाऽवच्छेदकत्वेऽपि न क्ष तिरिति ध्येयम् । वन्यभाववह्वदादिरूपविशिष्टशरीरे हृदत्वस्य स्वरूरत एव घटक नया घटकतावच्छे इ. कावच्छिन्नविषयताभिन्नहदत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य ताशविशिष्टरूपवाघज्ञानेऽ सत्वाताहाबाधे व्याप्तिरतः किञ्चिदवच्छिन्नेति । अथैवमित्यादिनाऽऽशङ्कय समाधत्ते मैवमिति । ताशविशिष्टेति । दोषात्मक विशिष्टत्यर्थः । दोषतावच्छेदकावच्छिन्नति यावत् । ज्ञाने-ताशनिखये, तथाचाऽव्यापकी भूतविषयिताशुन्यत्वं निवेशनीयमिति भावः। असम्भवं निराकरोति-अप्रतिबन्धकज्ञा. नेति । जातिमान् वयभाववानितिज्ञानेत्यर्थः । तद्रूपावच्छिन्नेति। वहयभाववज्जाति. मत्वावच्छिशेत्यर्थः । दोषात्मकेति । वयभाववहदात्मत्यर्थः। तजशानव्यावृत्ति:- जातिमान् वह्नयभाववानितिज्ञानव्यावृत्तिः, तथाच जातिस्वावच्छिन्नहरत्वविषयितात्वं, वय- भाववजातिमत्त्वावच्छिन्नविषयितात्वं वा वायमाबद्दस्वावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरण. भावप्रतियोगितावच्छेदकं भवति जातित्वावनिछन्नहरस्वविषयिताशुन्यत्वस्य वन्हभाववजाति- मत्वावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वस्य वा जातिमान् वहषभाववानिति निश्वये विरहात्तज्ज्ञान- ध्यावृत्तिः, ताहशविषयताशून्यसत्य वहयभाववान् हद इति निश्चये सत्त्वात्तादृशनिश्चयीयः दायभाववढ्दत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वस्य च प्रतिबन्धकतायां सत्वाद् वड्यभाष. वहदे लक्षणसमन्वयः । हृदो जात्यभाववानित्यत्रापि जातिमज्जातिमत्त्वावच्छिमाविषयितात्वं आतिमहदरवावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नविषयि. लान्याश्य जातिमान् जातिमानितिनिश्चये विरहेण तज्ज्ञानवारणम् , किन्तु तद्गवच्छिन्न विषयिताशुन्यजातिमान् हद इति ज्ञानमादाय लक्षण समन्वयो बोध्यः । अत्र यनिष्ठवियितात्वमित्युको सर्वमाकाशदिमादौ बावविषयितासमानाधिकरणाभाव. . कपर्याक्षिकावच्छेदकताकनिरूपकतावस्वम् । प्रतिवन्धकतावृत्चित्वं च को स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकत्वसम्ब- धेन । स्ववै० स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपातिकावच्छेदकताकानरूपकताकावार्यतावत्व-हावच्छिन्नानुयोगि- साकपातिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वावच्छिमभेदप्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टविषयिताभिन्नाव- च्छिन्नविषयिताअन्यत्वोभयसम्बन्धेन । अवच्छेदकतावै० स्वसामानाधिकरण्य-स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्योभय- सम्बन्धेनेति ।

·सामान्यनिरुक्तिः। प्रतियोगितावच्छेदकयनिष्ठविषयितात्वस्याऽप्रसिध्याऽव्याप्तिरतो यदूपावच्छिन्नेति । विषयि. तायां यत्त्वतत्त्वे निवेश्य यद्विषयितास्वं तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकमित्युक्तो वहयभाववह- देऽव्याप्तिः, वहथभाववान् हद इति ज्ञाने जातिमान् वड्यभाववानितिज्ञानीयविषयिस्वाभावस्य, जातिमान् वधभाववानितिज्ञाने वलयभाववान् हद इति ज्ञानीयवियित्वाभावस्य सत्त्वात् , अतो विषयितायां यद्रूपावच्छिन्नत्वं निवेशितम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वंतादृशविशिष्टविषयक स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितात्रच्छेदकं तद्रूषावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वानिवेशे हदो वलयमा. बवानितिज्ञानीयाविषयिताया अपि हादरूपविषयभेदेन भिन्नत्वमते सर्वानामेव विथिलानी चा. लनीन्यायेन वयभाववहदत्वावच्छिन्नविषयकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया तच्छून्यत्वस्य पथभाववान् हद इति ज्ञाने विरहाद्वह पभाववन्देऽव्याप्तिरतो चद्रूपावच्छि- भविषयिताले स्वावच्छिन्नविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्वनिषेशः। एवं च कस्मिंश्चिदपि वहयभाववान् हद इति ज्ञाने बहयभाववहदत्वावच्छिन्नविषयितासामान्या. भावस्याऽसवाद्वयभाव बढ्दत्वावच्छिन्नविषयिताले स्वावच्छिन्नविषयकवसमानाधिकरणा. त्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वविरहेण न वाभाववान् हद इति ज्ञानेऽव्यापकीभूतविषयि: ताशन्यवहानिः। तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयिताववत्तियः किंचिद्रूपावच्छिन्नविषयता नास्तीतिप्रतीतिसिद्धः "किंचिद्रूपनिष्ठावच्छेदकताभिनाऽवच्छिन्नतास्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वांनिरूपकता. दशावच्छेदकतानिरूपकावच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकत्ताभिन्नविषयितात्मनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छे। दकत्वानिरूपकप्रतियोगिताको भावः तत्प्रतियोगिविषयिता नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावं तथा कित्वेनोपादाय तमिलावच्छेदकतामिना सती य द्रूपावच्छिन्नविषयितानिष्ठावच्छेदकताभिन्ना ताशनिश्चयस्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना याऽवच्छेदकता तदनिरूप केत्यादिरीत्या निश्चयनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छे। दकतानिरूपकावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाऽभावः प्रतिबन्धकतायां निवेशनीय इति । अनुगमस्तु:-प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावृत्तिधर्मवत्वम् । वृत्तित्वं च स्वविशिष्टनिश्चयत्यव्यापकत्वसंबन्धेन, स्ववै० स्वावच्छिन्नविषयकत्वस्वावच्छिन्नवि- षयकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वोभयसंबन्धेन, प्र- तियोगितावच्छेदकता च स्वावच्छिन्नविषयित्व संबन्धावच्छिन्ना माह्या । प्रकारविधया अनुगमस्तु-प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता. स्युभावीयावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठाव. च्छेदकतानिज्ञपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठा- बच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नत्वसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्त्वे सति ताशनिश्चयनिष्ठा- वच्छेदकतानिरूपितशून्यत्वनिधावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिहायतावच्छेदक. त्वनिष्टावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनियावच्छेदकतानिरूपित. तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानि.

·सटिप्पणटीकासमेता - रूपिताऽवच्छिन्नत्३संबन्धावच्छिन्नावरछेदकतारद्यद्रूपं तद्रूपवस्वम् | अभावश्च यद्रूपाव. च्छिन्नविषयित्वाधिकरणवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताशन्ययद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालि- निश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धो प्रायः। अथैवमपि दो जात्यभाववानित्यादौ जातिवादिना हदवावगाहि-जातिमान् जातिमानि- तिज्ञानस्य कथं व्यावृत्तिः । जातिस्बावच्छिन्नविषयितायाः जातिमत्वावच्छिन्नविषयितायाश्च जातिभद्दरूपविशिष्टविषयकत्वाऽव्यापकवाभावात् जातिमज्जातिमत्त्वावच्छिन्नविषयताया अध्यापकत्वोतिरपि न साधीयसी, जातिमज्जातिमत्त्वस्य जातिमरवाउनतिरेकात्, धेकस्य द्विरुकिमात्रेण वा वस्तु भिद्यते(१) इति चेन । यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वमित्यस्य यद्रूपायच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाबच्छेदकतानिह. पकताकविषयितात्वं याहशसमुदायबृत्तिसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाऽवच्छेदकता. कनिरूपकताकविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तादृशसमुदायवृत्तिसमुदाय. स्वावच्छिन्नानुयेगिताकपाक्षिकावच्छेदकतानिरूपकताकविषयिताकशुन्यस्वीमत्यर्थ करणेनाऽ. . दोषात् । अनुगमस्तु-प्रकृतानुमितिस्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्ध कतावृत्तिरूपावच्छिन्नानु योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकतावस्वम्। वृत्तित्वं च रूपे स्वविशिष्टानाहार्याऽप्रामा- ण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयत्वव्यापकत्वसंबन्धेन, निश्वये रूपवै० स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति- काऽवच्छेदकताकनिरूपकताकविषयितावत्व-स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाइवच्छेदकता- कनिरूपकताकविषयितासमानाधिकरणतयाक्तिमनिरूपित प्रतियोगितावच्छेदकतावद्विषयिताशु- न्यस्वोभयसंबन्धेन(२), अन तब्यक्तिश्व यत्किंचिद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति काऽवच्छेद, कताकनिरूपकताकविषयित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वरूपा। mein+Man+KAPORENA WARNIRMernmewamishanirdine (१) एवं पर्याप्स्यनिवेशे हृदपक्षकप्रमेयवतिलाध्यकबाधेऽध्यातिः, प्रमेयत्वेन इदत्वावगाहिज्ञानाऽ. वारणात्। (२)तथाच प्रकृतानुमिति स्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृतिरूपवस्वम् । धर्म प्रति- बन्धकतावृत्तित्वं च स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकत्वसं ० । निश्वरे स्ववै० स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाव- च्छेदकताकनिरूपकताकविषयितावस्व-तादृशविषयित्वास मानाधिकरणाभावीयधर्मत्वसमानाधिकरणाधेयत्व. सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्न-अवच्छेदकवात्वनिष्ठावच्छेदकतामिन्नावच्छेदकामानिरूपकानुयोगित्वनिष्ठा- बच्छेदकतामिनावच्छेदकत्वानिरूपकपर्यालिनिष्ठावच्छेद कताभित्रावच्छेदकत्वनिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेद- कताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकाताभित्रविषयितात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वा- निरूपकविषयितास्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियो- गित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितपर्यातिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितानुयोगितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकता- निष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छेदकतानिष्टावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकाऽऽधेयत्वस- म्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकतात्वनिष्टावच्छेदकताभित्रावच्छेदकत्यानिरूपकानुयोगित्वनिष्ठावच्छेद- कतामिन्नापच्छेदकत्वानिरूपकपर्यातिनिष्ठावच्छेदकतान्त्रिावच्छेदकत्वानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकता- मिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नविषयितात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरू- पक. ( एवं धर्मत्वसमानाधिकरणाऽऽधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकतास्वनिष्ठा- ·सामान्यनिरुक्तिः। ननु यद्रूपावच्छिन्नशाने "संशयान्यस्वरूप"निश्चयत्वानिधेशो व्यर्थः, अब्यापकीभूतवि- पयिताशन्यत्वनिवेशेनैव संशयस्य वारणात् इदा पन्हिमाम्नवेति संशयीयसंयोगसंबन्धाबारेछ- नजन्हित्वावच्छिन्नविषयितायाः वन्यभावव हृदयावच्छिन्नविषविनाध्यापकत्वादिति चेन्न । चत्र भाविज्ञानमत्रमेति ज्ञानं ततो हदो बन्ह्य भाववानिति बानं ततः पूर्वज्ञानमामेति ज्ञानं तत्राप्रामाण्यज्ञानद्वयसंपुटितस्य बन्यभाववान् इद इति निश्चयत्याऽव्यापीमतविधि: ताशुन्यत्वेन तत्र प्रतिबन्धकताविरहेण चाऽसंभवभियाऽप्रामाण्यज्ञानानारकंदितः यस्य निवेश- नीयतया तसदप्रामाण्यवानाभावकूटनिवेशे गौरवम् , अतो ज्ञानेभ वरिविष्टायनं निवेश. नीयम्, ३०स्वाभाववत्व-स्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदऋविषषितानिरूकतावच्छेदकधर्मा. वच्छिन्ननिरूयकताकविषयितावत्वोमयसबन्धेन, स्वाभाववत्ता च स्वरूपविशेष्यत्वान्यतरसंब मधेन, अनाऽभावपदेनाऽऽहार्यत्वाभाव-अप्रामाण्यज्ञानाभाव-संशयवाभावानुपादायबाऽऽहाः यादिज्ञानानां व्यावृत्तिः। एवं चाऽऽनाहायस्वनिश्चयत्वयोर्न पृथक् निवेश इति ध्येयम् । ननु यादृशसमुदायस्ववृत्तिनिरूपकताकविषयित्वं (१)प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यता. निरूपितप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तादृशसमुदायत्वविशिवत्वं हेत्वाभासत्वमिति पूर्वमु. कम् । तत्र याशसमुदायत्वपदेन वड्यभाववहदत्वगत 'वायभाववान् हद इति ज्ञानीय विषयताकप'विलक्षणसमुदायत्वं गृह्यते, सद्वृत्तिनिरूपकताकविषयित्वं वलयभावधान् हृद् इति ज्ञाने एच, अतिवं च स्वनिरूपिताऽवच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छे. दलसम्बन्धेन । निरूपितत्वं च साक्षात्परम्परासाधारणं प्राह्यम् । तेन हदनिनिरूपकतानि. पितत्वस्य बहिवाऽभावत्वादिनिष्ठावच्छेदकतायामपि सत्वनिर्वाहः । एवं चाऽव्यापकीभूत- विपरिताशुन्यत्वनिवेशो व्यर्थः, वयभाववहदत्वगतसमुदायत्ववृत्तिनिरूपकताक्रवियित. mine-parजाना , बच्छेदकतानिरूपकानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकपत्तिनिष्ठावच्छेदकतनिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपकावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकविष यतात्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपक ) विषयित्यनि- प्रतियोगिताकामावश्त्त्वोभयसम्बन्धेन, तादृशवियित्व समानाधिकरणाभावश्च धर्मावच्छिन्नानुयोगि. ताकपर्याप्तिकाश्वच्छेदकताक"निरूपकताक"विषयित्वं मास्तीति प्रतीतिसिद्धः सामान्यामावः । वि. तीयाभावश्च तादृशधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यापिकावच्छेदकताक"निरूपकताक" विषयिता ना. स्तीतिप्रतीसिद्धः सामान्याभावः । तेन वह्यभावपद्धदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति- कावच्छेदकताक"निरूपकताका विषयित्वाध्यापकीभूतानां वह्नयभाववद्दत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिता- कपातिकावच्छेदकताक"निरूपकताकरतज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविषयित्व-तत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टतादृशसमुदाय- स्वमिष्ठावच्छेदकत्वादिघटितविषयित्व-वनयभाववजालिमत्वगतसमुदायत्वविच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छे- दकताक"निरूपकताक"तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविषयित्व तरक्षणवृत्तित्वविशिष्टतादृशसमुदायत्वनिष्ठावच्छेदक- स्वादिघटितविषयित्वानां अभावस्य (तन्तदभावस्य ) जातिमान वह्नयभाववानिति निश्चये सत्वेऽपि नाऽ- सम्भवः । यद्यपि यदपावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणाः स्थावच्छिन्नविषयित्वाभावा सादृशाभावकूटवस्त- विवक्षणेनाऽपि जातिमान वहभभाववानितिज्ञानवारणं सम्भवति, तथापि अव्यापकीभूतविषयिता"सामान्य". शुन्यत्वविवेशे लाघवमिति तदुपेक्षितमिति ध्येयम् । (१) अथैतादृशविलक्षणसमुदायत्ववृत्तिनिरूपकताकविषयितास्वीकारे मानाभावः, वन्ह्यभाववान बद इति ज्ञाने वन्हित्वादिपत्येकधर्मावच्छिन्ननिरूपकताकविषयित्वस्वीकारणेवोपपत्तेः । न च वधभाषदमई ·सटिप्पणटीकासमेता याः जातिमान् वायभानवानिाते ज्ञानेऽसत्वादिति चेन्न। MURRsona जानामीत्यनुव्यवसाय प्रति वह्यभावधान हद इति यथार्थज्ञानस्य कार्यकारणभावानुरोधादेव तत्स्वीकारः, कार्यकारणभावश्च रूपवृत्तिविषयिताशालिज्ञानप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नम्मति रूपवृतिविषायताशालिज्ञानस्वेन हेतु- स्वम्, उभयत्र रूपवृत्तित्वं च स्वनिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्नपातयोगिताकपर्याप्तचनुयोगि. तावच्छेदकरवसम्बन्धेन, कार्यतावच्छेदकसम्बन्धी विषयता, कारणतावच्छेदकसम्बन्धस्तादात्म्यमिति वाच्यम्। तादृशानुन्यबसायम्प्रति वन्यभाषवान हद इति यथार्थज्ञानस्य चम्हित्वावच्छिन्नवन्हिनिष्ठवहीतरावृत्तिविषय तानिरूपित्तअभावनिष्ठाषियतानिरूपतिवदवावाच्छन्नदतेरावृत्तिहदमिष्टाविषयताशालिज्ञानत्वेन कारणताक- ल्पनात, पम्हित्वावच्छिन्नत्वपदेन घटत्यादिना बन्यवगाहि-घटाभाववान् हद इति ज्ञानोत्तरं न तादृशानुव्यम. सायः । धनीतरावृत्तित्वपदेन दन्हित्वेन बहिघटोमयावगाहिज्ञानव्युदासः, वन्दिनिष्ठेति फलितकथनम् । ए- छञ्च रूपवृत्तिविषयिताशालिज्ञानत्वेन कारणस्वानुपपत्तिरिति चेन्न । बन्नाभाववद्धदमहं जानामीतिविशिष्ट विषयकानुब्यवसायप्रामाण्यानुरोधाय ततस्वीकारात् । तथाहि- धन्यभाववद्रदत्यावच्छिन्नविषयिताशालि ज्ञानवानहमित्याकारकानुव्यवसाये यदि भ्रमप्रमासाधारणवन्हित्वाव. च्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वं जनांशे भारते तदा वन्ह्यभावत्वेन घटावगाभ्रिमानन्तरं वन्ह्यभाववद्मदमह नाज्ञासिषमिति बाधनिश्वयस्य को विषयः ? तज्ज्ञाने निरूप्यनिरूपकभावापनाविषयित्वं तु अस्त्येव, अपितु विलक्षणविषयिताया एवेत्यवश्यं स्वीकार्यम् , एवं च वन्ह्यभाववान् हद इति प्रमात्मकज्ञाने विलक्षणविषयिता अवश्यमभ्युपेया, सा च यदि इदत्वविशिष्टनि- रूपिता तदा द इति ज्ञानानन्तरमपि तादृशानुव्यवसायः स्यात, अतो हदत्वावच्छिन्ननिरूपितविशोषियतायां बन्यभाववद्धदत्वावच्छिन्न स्वीकार्यम् केचित्तु तादृशविलक्षणविषयिन्वास्वीकारे वह्नयभाववद्धदविषयकं ज्ञानं वयभाववद्ध्दवदिति प्रती. त्यनुपपत्तेः, न हि तादृशप्रतीतिर्विषयतासम्बन्धेनोपपादायतुं शक्या, अन्यधर्मावच्छिन्नस्य संतों नान्य. धर्मावच्छिन्नस्येति नियमात् । वन्हित्वादिगतवृत्तिविषयिताना प्रत्येकवन्हित्वावच्छिन्नस्य सम्बन्धो न तु वतय. भाववद्धदत्वावच्छिन्नस्य, अतस्तादृशजाने अवच्छेदकताप्रकारताविशष्यताभिन्ना वहाभाववनदत्वावच्छि- नविषयिता विलक्षणा स्वीकर्तव्येत्याहुः । न च जातिमान् वह्यभाववानितिज्ञानानन्तरमपि तादृशानुव्यवसायाभावात्तवापि तादृशविषयिताया अभावप्रसङ्गः, तथाच तादृशज्ञानमादाय दोषकथनामङतिरिति वाच्यम् । जातिमान् वन्हयभाववानितिज्ञान जातिवादिघटितसमुदायत्ववृत्तिनिरूपकताकावषायताया एवाधिकन्यूनवारकपर्यानिघटितायास्तत्र सत्त्वात्, जातित्याघटितहदत्वादिघटित समुदायत्ववृत्तिनिरूपकताकविषयिताया वन्यभाववद्धदै जानामीतिविशिष्टबु- द्धिनियामिकायास्तत्रासत्वान्न जातिमान् वन्ह्यभाववानिति ज्ञानान्तरं तादृशानुव्यवसायप्रसङ्गः, अधिकन्यू- नवारकपर्याविघटिननिरूपकताकविषयिताया एव विशिष्टबुद्धिनियामकत्वस्वीकारात् । अधिकवारकपर्या- प्यघटितसमुदायवृत्तिसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपऱ्यांतिकावच्छेदकताकविषयिताया अपि जातिमान वन्यभाववानितिज्ञानेऽपि मस्वासदादाय दोषाभिधानसङ्गतिः प्रकृते उक्तातिव्यानिवारणायेतरवारकपर्याप्तय- निवेशात् । न चैवं वन्यभाववद्धदात्मकबाधासअन्डः, तादृशविलक्षणविषयितायाः इतरवारकपर्याप्त्यघ- टिताया अभादवान् वन्यभाववानितिज्ञानेऽपि सत्वात् तन च प्रतिबन्धकताविरहादिति वाघम् । अभाव- वान् वहयभाववानितिज्ञाने अभावत्वस्य हृदयनिष्ठनिरूप कताव्यधिकरणतया तादृशज्ञानवृत्तिविषयितानिरू- पकताव छेदक समुदायभावत्वस्याप्रवेशनाभाववाघटितहदत्वादियटितसमुदाय एवं निरूपकतावच्छेदकता. पर्यास्तादृशज्ञानावाहितादृशानुव्यवसायापत्तिरतस्तादृशविषयिता तादृशज्ञाने नास्त्येवेति नासङ्ग्रह इति ध्येयम् । अथ विषयितायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वे किम्मानमिति चेन्न । विनिगमनाविरहेण विषयितायां तत्स्वीकारात् । न च कथं विनिगमनाविरहा, विषयतायाः स्वरूपेण - ·१३६ सामान्यनिरुक्तिः Imeanemant madhevraRANAMAJNEWeerarmanarthakatarroternama ajamatam Pranayamomen imes amirkneshwar PomeramanMANIRUArama aur Tor warruecameyrorum- Haaaamarparma वषयवृत्तित्वेन प्रतिबन्धकताव्यधिकरणतया कथमवच्छेदकत्वमिति वाच्यम् । निरूपकतासम्बन्धन तत्समानाधिकरणत्वात् । स्वनिरूपितविषयितावत्वसम्बन्धनत्यपि केचित् । न च विषयेतायामबच्छेदकत्वस्वीकारे हदो वाहमा- निति बुद्धिम्प्रति सावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकवह्नयमावधान हद इति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकवाभाव. सम्पत्तये वन्हित्वनिष्ठावच्छेदकतायो निरवच्छिन्नस्वनिवेशः सुलभः, एवं च वन्हित्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदक- ताकविषयतानिरूपिताभावत्यावच्छिन्नविषयतानिरूपितेत्यादिक्रमेण प्रतिबन्धकता वाच्या, विषयितायाः प्रति- बन्धकतावच्छेदकन्वे केन रूपेण प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमाव इति वाच्यम् । यादृशबिषयतयाोनरूप्यानरूपक भावः तादृशाविषयतानिरूपित्तविषयिनयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावानयमन यनिरूपितत्वं यस्य तदाश्रयनिरूपि. तत्वमपि तस्येत्ति नियमात् विषयनिरूपितत्वस्यापि विषयितायो लाभेन वह्नयभाववान् हद इति ज्ञानस्य निर- वच्छिन्नसमवायत्वनिरूपितावच्छेदकत्वावच्छिन्नसंसर्गित्वावच्छिन्नवन्हित्वानरूपित्ताबच्छदकित्वावच्छिन्नसंयोग. ल्वानिरूपितावच्छेदकत्वावच्छिन्न संसर्गित्वावच्छिन्नप्रकारित्वावच्छिन्ननिरवच्छिन्नामावत्यनिरूपिताबच्छदाकवाव- च्छिन्नविशाध्यत्वावच्छिन्नायाः स्वरूपत्वनिरूपितनिरवच्छिन्नावच्छेदकत्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वावच्छित्रसंसर्गि- सावच्छिन्नामावत्यनिरूपिताऽवच्छेदकित्वावच्छिन्नप्रकारित्वावच्छिन्नहदत्वनिरूपितनिरवच्छिन्नावच्छेदकत्वा- वच्छिन्नविशेषियतावज्ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकताकल्पनासौलभ्यात् । अत्र निरवच्छिन्नत्वं अवच्छेदकत्वान- वच्छिन्नत्वं, सच स्वावच्छिन्नत्वस्वभिन्नावच्छेदकत्वावच्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन अवच्छेदकता विशिष्टान्यत्वम्, तथा च वह्नित्वत्वनिरूपितावच्छेदकत्वावच्छिन्नत्वस्य वह्विनिरूपितावच्छेदकत्वावच्छिन्नत्वस्य च पद्वित्व. निरूपितावच्छेदकातायां सत्त्वेऽपि न क्षतिः । एवं विषयतायां निरवच्छिन्नत्वं अवच्छेदकलावशिष्टा. न्यत्वम् वै० स्वनिरूपितख-स्वभिन्नावच्छेदकतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन तथाच वन्हित्वन्धनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपितत्वस्य वन्हिानष्ठा या प्रतियोगित्वसम्बधावच्छिन्ना प्रकारतावच्छेदकता तनिरूपितत्त्वस्य च वन्हित्त्वनिष्ठावच्छदकत्वाख्यविषयतायां सच्वेऽपि न अतिरिति । वन्हिमानितिलाई प्रति वन्दित्ववदभाववानि- ति निश्चयस्यनविरोधियम तथाच विषयितायाः परस्परनिरूप्यनिरूपकभावः । अथग तादृशविलक्षणविषयि- तायां प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वविवव, एवं विषयितायाः परस्परावच्छेद्यावच्छेदक भावस्वीकारेऽपि क्षत्यभावः। बनिहत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वस्य पन्हित्त्वनिरूपितावदकत्वावच्छिन्नत्वस्य च तुल्यतया लापर्व सम नम् । न च विषयतायाः प्रतिबन्धकत्तावच्छेदकत्व तत्कुक्षौ संशयान्यत्वस्य निवेश गौरवम्, संशये प्रतिबन्धकतावारणाय च इदत्वावच्छिन्नविशेष्यतायां वन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितवि- शेष्यत्थानवच्छिन्नत्वनिवेशे गौरवात, सामान्यतो विशेष्यतानवच्छिन्नत्वस्य न निवेशः, तथाहि वाभावधान हद इति ज्ञानस्यापि संग्रहानुपपत्तिः, अभावप्रकारतानिरूपितहूदनिष्टविशेष्यतायाः हूदत्वप्रकारतानिरूपित- निरवच्छिन्नहूदनिष्ठविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वात् , विषयितायाः प्रतिबन्धकतावच्छेकत्वे संशयवारणन्तु अभाववा- पच्छिन्नप्रकारितायां प्रकारित्वानवच्छिन्नत्यावशेषणेनैव, संशयसमुच्चयोजात्यानुरोधेन कोटिताख्यविषयता- निरूपितविषयितायाः अवच्छेद्यावच्छेदकभावस्वीकारादिति वाच्यम् । संशयसमुच्चयोजात्यानुरोधेन विषय- तायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकतावादिना कोटितानिरूपितहूदत्वावच्छिन्नविशेष्यताद्वयनिरूपितहूदत्वनिष्ठावच्छे. दकताद्वयोरप बछेयावच्छेदकभावं स्वीकृत्य तादृशावच्छेदकतायां अवच्छेदकत्वानवच्छिन्नत्वं देयमिति कल्प ययोः साम्यं स्पष्टम् । एवमनाहार्यत्बादीनामपि निवेशः समान इति विनिगमनाविरहेण विषयताऽपि प्रति. बन्धकतावच्छेदिकाभवत्येवेति। परन्तु वन्यभाववान् इद इति ज्ञाने ह्रदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित- विशेष्यिताव्यकावेव तादृशज्ञानावच्छेदन विलक्षणनिरूपकतानिरूपितत्वं स्वीकार्यम्, तेन धम्हित्वादिना घटावगाहिबन्हयभाववान हूद इति भ्रमात्मकज्ञाने तादृशविशेष्यितासत्त्वेन तादृशज्ञानानन्तरं वन्यभाववद् हृदमहं जानामीन्यनुव्यवसायवारणाय तादृशज्ञानावच्छेदेन विलक्षणनिरूपकतानिरूपितत्वास्वीकारात् । याद विषयतायाःविलक्षणनिरूपकतानिरूपितत्वस्वीकारः, तदा तादृशविषयतायाः स्वनिरूपकत्वसम्बन्धेन तादृशज्ञाने सत्त्वेऽपि ताशसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतयाऽधिकरणाऽप्रसिद्ध्या तादृशज्ञानस्य तादृशविषयताया अवच्छे दकत्वानुपपत्तिः, तदधिकरणस्यैव तनिष्ठधविच्छेदकत्वनियमादिति तत्त्वम् । , . - ·सटिप्पणटीकासमेता १३७ - यत्र घट इस्याकारकं ज्ञानं वहथभाववहृदविषयकमेव भवति, यदा च वहयभाषवद्- ह्रदं नावगाहते तदा पटकालीनो घट इति पटकालीनस्वावगाथेन भवति(6) तत्र घटेऽति- व्याप्तिः, घटत्वगत करववृत्तिनिरूपकताकविषयितायाः समूहालम्बजनिश्चये एव सत्वेन तत्र च प्रतिबन्धकतासत्वात् , अत इतरवारकपर्याप्तिमनिवेश्य याहशसमुदायवृत्तिसमुदायत्वावच्छि- भानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वं प्रकृतानुमितिश्रतिबन्धकताऽनतिरि. क्तवृत्ति ताशसमुदायस्वविशिष्टवत्वमित्येव विवक्षणीयम्, तथाच घटे नातिव्याप्तिः, घटत्वग- तैकत्वावच्छिमानुयोगिताकपर्याप्तिकाऽवच्छेदकताकनिरूपकताकविषयितायाः पटकालीनो घर इति निश्चयेऽपि सत्त्वेन तत्र च प्रतिबन्धकताविरहात , एवं च तुल्ययुक्त्या जातिमान् वन्ह्य. भाववानिति ज्ञानस्यापि ताहशतयाऽसम्भववारणायाऽव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वनिवेशसार्थ. क्यमिति ध्येयम् । नन्वेवमपि यत्र बाधविषयकं ज्ञानं घटविषयकं भवति, यदा घटाविषयकं भवति तदा- ऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितमेव भवति, तत्र निरुक्ताऽव्यापकविषयिताशुन्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्क. न्दितबाधविषयकनिश्चयाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिः । न च निरुक्ताऽव्यापकविषयताशून्यत्वं ज्ञानेऽनि. वेश्य निरुक्ताव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वमुपलक्षणविधया यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वे निवेश्यम् तथाच नोकाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि यत्र बाधविषयकं ज्ञानं कदाचिद् घटविषयक कदाचिच्च पटविषयकमेव भवति तनाऽव्याप्तेर्दुर्वारस्वादिति चेन्न । किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषायेताशन्यत्वस्य ज्ञान विशेषणतयैव "किश्चिद्रूपपदेन बाधकालीनघटस्वमादाय” उक्ताव्याप्तिवारणात , तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वं किश्चिद्रूपा. वच्छिन्नविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक तद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वं ज्ञानविशेषणम् । घटकालीनबाधेऽतिव्याप्तिस्तु विवक्षणीयावशिष्टान्तराऽघटितत्वनिवेशेनव वारणीया, घटकालीनबाघस्वावच्छिन्नाविषयक "पटकालीनबाघत्वावच्छिन्नविषयक"प्रतीति. विषयतावच्छेदकबाधत्वघटितत्वात् । अथ किंचिद्रूपावच्छिन्नविषीयतासमानाधिकरणामाववद्यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनि. बयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावस्यैव प्रतिबन्धकतायां निवेशे. नोपपत्तौ अव्यापकत्व घटकाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकयद्रूपावच्छिन्नविषयि तात्वावच्छिन्नाभाव. स्य प्रवेशो व्यर्थः, जातिवावच्छिन्नविषयित्वाभावस्य वन्धभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयितास. मानाधिकरणतया तदभाववनिश्चयवृत्तिभेद इत्यादिरूपाभावमेकैकमुपादाय लक्षणसमन्वया- दिति चेन्न । किंचिद्रूपावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणाभावस्य यत्किचित्वेन प्रवेशः उत यावत्वेन ? नाथः, जातिवावच्छिन्नविवायित्वाभावरूपस्यैकस्याभावाधिकरणे प्रमेयस्वेन हृदत्वावगाहिज्ञाने तादृशप्रतिबन्धकताया असरवादसंभवतादवस्थ्यात् । नान्त्यः, तादृश विषयितासमानाधिकर- णाभावकूटस्याधिकरणं वन्यभाववान् हृद इति ज्ञानमपि न भवितुमर्हति चालनीन्यायेन वन्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणस्य तत्तज्ज्ञाननिष्ठतत्तयक्तिस्वावच्छिन्ना- (१) जगदीशेनैतादृशाङ्कुराविशेषो न स्वीकृतोतोऽव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वं न निधेशितमिति तत्त्वम्।

·सामान्यानाक्तिः। भावस्य कूटान्तर्गततया तदनविकरणत्वात , असम्भवतादेवस्थ्यादिति ध्येयम् । अथाऽन्यायकीभूतविषयिताशुन्यत्वनिवेशेऽपि अमावस्वेन हृदस्वायगाहि अभाववान् वन्यभाववानित्यादिज्ञानवारणमशक्यमेव, अमावस्यावच्छिन्नविषयितात्वस्य बन्यभाववद्ह, इत्वविशिष्टविषयवस्वसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वेन यद्रूपपदेनाऽभावस्व- स्य धत्तमशक्यत्वात् । वन्यभाववदभाववत्वस्य धत्तुं शक्यत्वेऽपि तद्रूपावच्छिन्नविषयिता. शुन्यत्वस्याऽभावत्वेन ह्रदत्वावगाहिनिहतनमेपि झवा(१)दिति चेन । . (१) न च यदपावच्छिन्नावच्छेदकलाकविषयितास्वं तादृशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभाषप्रति योगितावच्छेदकं तदूपावच्छिन्नावच्छेदकताकविषयिता शून्यत्वस्य ज्ञान विशेषणत्वेनाऽदोषात , तथाहि-दो बढ्यभाववानिति ज्ञाने भावत्वावच्छिन्नविषयितासामान्याभावस्याऽसत्वेऽपि प्रभावत्वावच्छिन्त्रावच्छेदकताक- विषयितासामान्यामावस्य सत्वादभाववान धन्यभाववानिति ज्ञाने चाऽसच्चाद् वन्यभाववद्दे नाव्यालि. रिति वाच्यम् । एवमपि जातिमद्वान् जातित्ववानित्यादी जातिवाभाववज्जातिमदूपबाधेऽव्यातिः, हदवा- दिरूपजात्याच्छिन्नाऽवच्छेदकताकविषयितायाश्चालनीभ्यायन जातिवायच्छिन्नजातिमदवच्छिन्नविषयकत्वमा मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन तादृशविषयिताशून्यत्वस्य जातिमद्वान् जातिवाभाववानिति ज्ञाने विरहेणाऽव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वाविरहात् । न च यपावच्छिन्नावच्छेदकताकविषयितानिरूपितयदपावच्छिन्नविषयितात्वं तादृशविशिष्टविषयकत्व- समानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नावच्छेदकताकविषषितानिरूपिततपावच्छिन्नविषयि- ताशुन्यत्वं निवेशनीयामिति वाच्यम् । एवं सति घटो द्रव्याभिन्न इत्या व्यत्ववद्घटरूपबाधविषयिताया घटो जातिमानितिज्ञाने सत्त्वाचन धर्मितावच्छेदकीभूतघटत्वस्य स्वरूपत्तो भानात यदपावच्छिन्नावच्छेदकताकविषयितानिरूपितयपावच्छिन्न- विषयिता यादृशविषयित्वाव्यापिका तादृशविषयिताशून्यत्वस्य तादृश ज्ञाने सत्त्वेन निरुताब्यापकविषयिता- शून्यत्वस्याक्षिततया तत्र प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविरहेण तादृशबाहव्यातेः । न च यस्पावच्छिन्न प्रकारताकविषयितानिरूपित्तयदूपावच्छिन्नविषयितात्वं तादृशभावप्रतियोगितावच्छे. दकं तद्रूपावच्छिन्न प्रकारताकविषयितानिरूपितद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वं ज्ञाने निवेशनीयम्, तथाच घटो द्रव्याभिन्न इत्यत्र द्रव्यत्ववटरूपबाधविषयकं यद् घटो जातिमानिति ज्ञानं तत्र जातित्वत्वावच्छिन्न प्रकारता- कजातिविषयितानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविषयितायाः द्रव्यं घट इति ज्ञानान्तर्भावण दव्यत्वषटविषयित्वा- व्यापकीभूतायाः सत्त्वात्तत्रानुमितिपतिबन्धकतापिरहेऽपि न द्रव्यत्वबद्धटेऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्र स्वरू- पतो जलत्वप्रकारेण व्यत्वमवगाह्य घटो जलवानिति भ्रमो जातस्तत्र तादशज्ञानीयदव्यत्ववटविषयितायाः सवेऽपि जलत्वस्य स्वरूपतो मानेन यदूपावच्छिन्न प्रकारताकविषयितानिरूपित्तयदूपावच्छिन्नविषायता न त. पाऽस्ति, जलत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकताकद्रव्यत्वविषयितानिरूपितघटवावच्छिन्नविषयितायाः सत्त्वेऽपि यदपावच्छिन्नप्रकारताकविषयितानिरूपितयदपावच्छिन्नविषयिताशभ्यत्वस्य तत्र सत्त्वेन तबाऽनुमितिप्रति- बन्धकताविरद्वेण तन्नाव्याशेर्दुवारत्वाच । न च यदपावच्छिन्नविषयित्ताकविषयितानिरूपितय–पावच्छिन्नविषयितस्यत्र सांसर्गिकविषयितासाधारण. यद्पावच्छिन्नविषयिताकविषयितावेन विषयितायाः निवेशान दोष: -घटो जलवानिति निरुक्तभ्रमे जलवा- वच्छिन्नद्रव्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या संसर्गताख्याविषयता तनिरूपितघडव्यावच्छिन्नविषयितायाः सत्त्वेन सादशविषयितायाः घटो व्यामिति ज्ञानेऽसत्त्वेन द्रव्यत्वषटविषयित्वाव्यापकतया तच्छून्यत्वस्य तादृशक्षा. नेऽसत्वादिति वाच्यम् । एवं मति संयोगः योगाभाववानित्यत्र संयोगः संयोगवानितिबाधभ्रमविषये संयो. गेऽतिव्याप्तिविरतण वक्ष्यमाणसामान्यपदश्यावृत्त्यसङ्गत्यापत्तेः। संयोगः संयोगवानिति बाधधमस्यापि संयो, गत्वावच्छिन्नविषयिताकसमवायनिष्ठा या संसर्गताख्या विषयता तनिरूपितसंयोगत्वावच्छिन्नाविषयितावच्यात ·सटिप्पणटीकासमेता अव्यापकी तविषयिताशून्यस्वामिष यद्यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्य यस्य तादृशविशिष्टघट. कता तत्तद्रूपावच्छिन्नतत्तनिष्टविषयताभिनकिञ्चिदवच्छिन्नविषयताशून्यस्वमपि निश्चये विशे. षणीयम् , तथा चाऽभावत्वेन हृदत्वस्य न विशिष्टघटकतेति तच्छून्यत्वं नाभाववान धन्ध. भाववानिति ज्ञानस्यतिन ताहशज्ञानमादायाऽध्याप्तिः । केचित्तु यद्रूपावच्छिन्नविषयकीनश्चयाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतविषयताशून्यत्वमेवा- व्यापकीभूतविषयताशुन्यस्वम् समनियताभावश्चकः, तथाच वन्यभाववद्हदविषयकनिश्चया. भाव-वन्हित्वावच्छिन्नवन्हिनि(१)ठविषयतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिनाभावनिष्ठंविषयतानिरूपि तहदत्वावच्छिन्नहदनिष्ठाविषयताशालिनिश्चयाऽभाव-हृदत्वावच्छिन्नहृदनिष्ठविषयतानिरूपिता- भावत्वावच्छिन्नाभावनिष्ठविषयतानिरूपितवन्हित्वावच्छिन्नवन्हिनिष्ठविषयताशालिनिश्चयाभा. वान,मैक्येन ताशनिश्चयाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं बाधविषयतान्तःपातिसर्वासामेव वि. षयतानां वर्तते, न तु जातिमान् वन्यभाववानितिमानायजातित्वनिष्ठविषयताया, अभावधान वन्यभाववानितिज्ञानायाऽभावत्वावच्छिनधर्मितावच्छेदकताख्यविषयताया वा वर्तते इति न वन्यभाववद्देऽसंभवः । अथवा यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वसमनियता(२) या प्रतिबन्धकता तदनपच्छेदक. विषयताशन्यत्वं तत् , बन्यभाववहृदविषयकनिश्चयो जायतामितीच्छा प्रति वन्ह्यमावबह- दविषयकनिष्धयत्वेन बम्हित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितेत्यादिक्रमेण पूर्वोकविषयताशालिनि. श्वयवेनाऽपि विनिगमनाविरहेण प्रतिबन्धकस्वमस्तीति वाधविषयतान्तःपातिसर्वासामेव वि. षयतानां प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व, न तु जातिमान् वन्यभाववानितिज्ञानीयजातित्वनिष्ठवि. । तादृशज्ञानीयसंयोगत्वावच्छिन्नविषयितायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावत्वेऽपि संयोगत्वावच्छिन्नेऽति- व्यातिविरहादिति । केचित्तु घटो व्यभिन्न इत्यत्र घटो व्यमित्याकारकबाधज्ञानविषयीभूतघटत्वावच्छिन्नेऽतिण्याविवार- णायाऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशनं सामान्यपदं च सार्थकम् । तादृशज्ञाने दव्यत्वस्य च स्वरूपतो भानेन यः पावच्छिन्नविषयिताकविषयितानिरूपितयद्पावच्छि नविषयिताया अन्नत्त्वानिरुक्ताऽव्यापकीभूतविषयिताश- भ्यत्वस्याऽश्वततया तज्ज्ञानायघटत्वावच्छिन्नविषयतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतायवेन यदूपपदेन घ- टत्वस्य धारणसम्भवात् । एवं च गुणो व्यमित्यत्र व्यभेदवद्गुगरूपबाधविषयक-गुणो द्रव्यं न वेत्याका- रकसंशयस्य निरुकाव्यापकविषयिताशन्यतया तथाऽनुमितिप्रतिबन्धकताया असत्वेन द्रव्यभेदवद्गुणरूप- बाधेऽव्याप्तियारणाय निश्चयत्वनिवेशनं सार्थकमिति प्राहुः। (१) वह्यादिनिष्ठत्वमपहाय बन्हित्वावच्छिन्नविषयतेत्यादिक्रमेण तादृशनिश्चयामावस्तु न यदूपाव- च्छिन्नविषयकनिश्चयाभावसमनियतः, वन्हित्वेन गुजावगादिभ्रमकाले ताशविशिष्टविषयकनिश्चयाभावस्य सत्त्वात् । न च ह्रदो दाइजनकतेजस्वीत्यत्र दाहजनकत्तेजस्वस्य वन्दित्वापेक्षया गुरुत्वेन तदवच्छिन्नामा- थाऽप्रसिध्या सदवच्छिन्नाभाववद्हूदस्य दोषत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । एतन्मते गुरुधर्मस्य प्रतियोगिताव. च्छेदकत्वोपगमात् । एवं च वम्हित्वावच्छिन्नयन्हेिं निष्ठविषयतेत्यादिक्रमेण तादशाविषयताशालिनिश्चयत्वस्य वन्यभाषवद्रदत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वापेक्षया गुरुत्वेऽपि न तदवच्छिन्नाभावाऽप्रसिद्धिः । (२) तादशनिश्चयत्वब्यापकत्वनिवेशे हदो जात्यभाववानित्यादी जातिमान् जातिमानितिज्ञानीयजाति- निष्ठधर्मितावच्छेदकताख्यविषयताया अपि जातिमद्विषयकनिश्चयो जायतामितीच्छानिरूपिता या प्रतिबन्ध कता तदवच्छेदकत्वेन जातिमहत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूतविषयि- ·१४० सामान्यनिरुक्तिः। षयताया इति नासंभव इस्याहुः(१)। कालीशङ्करतर्कवागीशास्तु-स्वाभावनिष्ठविशेष्यतानिरूपित्तश्वनिष्ठप्रकारताकत्व-स्वाश्र यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वनिष्ठप्रकारताकत्वोभयसंबन्धेन धर्मविशिष्टान्यत्वं [ स्वाश्रयाभावव दृत्तित्व-स्वनिरूपितत्वोभयसंबन्धेनाऽवच्छेदकताविशिष्टविषयताशालिज्ञानान्यत्वं वा] यद्. पावच्छिन्नविषयकनिश्चये विशेषणीयम्, स्वं अभावत्वं अभावत्वनिष्टावच्छेदकत्व वेति प्राहुः । ताशून्यत्वस्य सत्त्वेन तादृशबाधेऽव्याप्त्यापनरतः समनियतत्वयटकव्याप्यत्वनिवेशः, तथाच तादृशविशिष्ट. विषयकनिश्चयत्वाभाववति जातिमानितिज्ञाने तादृशप्रतिबन्धकतायाः सत्त्वेन प्रतिवन्धकतायो तादृशनिश्चय. हे खव्याप्यत्वविरहान्न दोषः। तन्मात्रनिवेशे च वन्यभाववजातित्वविशिष्टावच्छिन्नविषयकनिश्चयो जायतामि- तीच्छानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य जातित्वनिष्ठविषयतायां सत्त्वेन बाधेऽव्यातेरतो व्यापकत्वनिवेशः। तथाच सति इदो बन्धभाववानिति ज्ञाने तादृशप्रतिबन्धकताया असत्त्वेन तादृशविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापक- स्वस्य तादृशप्रतिबन्धकत्तायामसत्त्वाचादशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य जातित्वावच्छिन्नविषयतायां सत्त्वेऽपि जातिमान् बह्यभाववानितिज्ञाने निरुकाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वटिरहादिति । (१) अनच कल्पद्ये एव निश्चयत्वव्यावृत्तिर्न सम्भवति, इदो वन्हिमानवेति संशय वन्यभाववद्द- स्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयाभावप्रतियोगितानवच्छेदिकायाः छदवावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगसम्बन्धाव- च्छिन्नवन्हित्वावच्छिनप्रकारतायाश्च सवासाशसंशयस्य निरुक्ताव्यापकविषयिताशुन्यत्वविरहात । एवं घटो द्रव्यभिन्न इत्यत्र घटो द्रव्यमितिज्ञानविषये घटे, दो वन्हिमानित्यत्र वन्यभाववान हद इतिज्ञानविषये हदेऽतिव्यातिवारणायाम्नतिरिकवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वविशेषणमपि व्यर्थम् । तादृशबाधज्ञाने घटत्याय- वच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वसमनियतप्रतिबन्धकतानवच्छेदिकायाश्च द्रव्यत्वादिप्रकारतायाः सत्यात् । ननु पर्वतो धम्हि मान् इत्यत्र पाषाणमयत्वावच्छेदेन वन्ह्यभावप्रकारकनिश्चयविशिष्टपर्वतधर्मिकपाषाणम- यत्वप्रकारकनिश्चयनिष्ठा या प्रतिबन्धकता तदवच्छेदकत्वस्य पाषाणमयः पर्वत इति ज्ञानीयपाषाणमयत्वव- पर्वतत्वावच्छिन्नविषयितायां सत्यात पाषाणमयः पर्वत इति ज्ञोपाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतविषयकनिश्चया- भावप्रतियोगितानवच्छेदकविषयताशुन्यत्वस्य च सत्यात् पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिव्यातवारणायाऽनतिरि- तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वमवश्यं निवेशनीयमिति चेन्न । एवमपि यदूपावच्छिन्नविषयतासामान्यमनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक तदुपवत्वं हेत्वाभासत्वमित्या- शंक्य समानाकारकज्ञानीयैकविषयतामते पाषाणमयत्ववपर्वते तिव्यातिभट्टाचार्येण दत्ता, तत्र सामान्यपदस्य वैयर्थ दुवरिमेव । तत्र दो वन्यभाववानितिज्ञानं नैकदेशहदत्वावच्छिन्नविषयतायां निरुक्ताव्यापकविषयताश भ्यत्यवत् किन्तु हद इति ज्ञानमेव, तज्ज्ञानीयहदत्वावच्छिन्नविषयताया अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविर. हात् । न च जातिमान् इद इति ज्ञानकालीनजातिमान् वन्यभाववान् इतिज्ञानीयवन्ह्यभाववहदत्यावच्छिन्नवि- षयताया अनुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमस्त्येपेत्यव्यापकीभूतविषयताशून्यत्व- निवेशनं निष्प्रयोजनमिति सामान्यपदव्यावृत्तिसङ्गतिरिति वाच्यम् । जातिसामानाधिकरण्येन वन्यभावव. ताज्ञानस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानसत्त्वेन हदो धन्यभाववानित्यनुमित्य प्रतिबन्धकतया तादृशज्ञानीयवन्यभाववदहद- स्वाच्छिन्नविषयताया अनुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वविरहेण तत्कल्पे व्याप- कीभूतविषयताशून्यत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् । ननु संयोगः संयोगाभाववानित्यत्रानुमितिप्रतिवन्धकीभूत--संयोगः संयोगवानिति बाधभ्रमविषये संयोग- श्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिः, तादृशज्ञानस्यापि संयोगत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वात् । न च यत्पावच्छिन्नविषयतात्वं तादृशविशिष्टविधयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकामति रीत्याऽव्या- पकीभूतविषयिताशून्यत्वं वक्तव्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं यदूपनिष्ठप्रकारतानिरूपितवियित्वं यथा स्वब्यधिकरणप्रकारावबिछन्ना या या विषयतेत्यत्र स्वध्यधिकरणप्रकारनिष्ठप्रकारतानिरूपितविषयित्वमेव .

·सटिप्पणटीकासमेता १४१ .. स्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नविषयत्वम्, एवं च संयोगत्वावचिछन्नविषयकवाधिकरणसंयोग इति ज्ञाने योग- निष्ठप्रकारतानिरूपितविषयताया निरूपकत्वसम्बन्धेनामावतत्त्वात् संयोगनिष्ठप्रकारतानिरूपित विषयत्वमपि संयोगत्वावच्छिन्नविषयकत्वाव्यापकं भवतीति तादृशविषयताशून्यत्वस्य संयोगः संयोगवानिति ज्ञाने- सत्वात् तज्ज्ञानं न लक्षणघटकम्, किन्तु संयोग इति ज्ञानमेव, तज्ज्ञानीयसंयोगत्वावच्छिन्नविषयताया अनुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाबच्छेदकावविरहेण न संयोगत्वावच्छिन्नेऽतिव्यातिरिति पाच्यम् । एवमपि संयोगाभावः संयोगाभावधानित्यत्र संयोगाभावः । संयोगवानितिभ्रमविषयीभूतसंयोगा- भावावावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिः, तादृशज्ञानस्य संयोगनिष्ठप्रतियोगितवसम्वन्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविषयता- वत्स्वेन संयोगनिष्ठत्रकारतानिरूपितविषयतायाः संयोगाभावावावच्छिन्नविषयावाव्यापकत्वविरहात् । न च यदपावचिन्न विषयतानिरूपितयदूपावच्छिन्नविषयतात्वं तादृशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकं सद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपित्ततपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वं निवेशनीयम् , एवं च संयोगत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसंयोगाभावः वच्छिन्नविषयतायाः संयोगाभावत्वावच्छिन्नविषयकत्वा. व्यापकत्वात्तच्छून्यत्वस्य संयोगाभावः संयोगवानिति ज्ञानेऽसत्यात संयोगाभावे नातिब्यातिरिति वाच्यम् । एवमपि संयोगवद्वृत्तिसंयोगः संयोगविशिष्ट संयोगाभाववानिति समवायसम्बन्धेन संयोगविशिष्ट संयोगस्थ सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावलाध्यके संयोगांशं परित्यज्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन संयोगविशिष्टसंयोगेऽतिब्यातेः । तत्र संयोगवद्वृत्तिसंयोगः संयोगवानिति ज्ञाने संयोगत्वावच्छिन्नविषयता. निरूपितसंयोगत्वावच्छिनाविषयतायाः सत्त्वेन, एवं संयोगत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसंयोगववृत्तिसंयोग. स्वावच्छिन्नविषयतायाः सत्येन, एवं संयोगवत्तिसंयोगत्वावच्छिन्नविषयन्तान्तःपातिन्याः संयोगत्वावच्छिन्न- विषयतानिरूपितसमवायत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतायाः सत्येन, तादृशी कापि विषयता न संयोगविशिष्ट- संयोगवत्तिसंयोगत्वावच्छिन्नविषयकवाव्यापिका समवायेन संयोगविशिष्टसंयोगस्याप्रसिद्धया संयोगविशि. ष्टसंयोगत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसंयोगवत्तिसंयोगत्वावच्छिन्नविषयताया अपि न संयोगविशिष्टसंयोग- वत्तिसंयोगस्वावच्छिन्नविषयताव्यापकत्वामिति निरुक्ताव्यापकीभूतविषयताशन्यज्ञानवृत्तिसामानाधिकर- व्यसम्बन्धन संयोगविशिष्टसंयोगवद्वृत्तिसंयोगत्वावटिछन्नविषयताया अनुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितस्व. रूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वात् । सामान्यपदानवेशे च संयोग हृत्तिसंयोगः संयोगवानितिज्ञानीयसामाना• धिकरण्यसम्बन्धेन संयोगविशिष्टसंयोगवत्तिसंयोगत्वावच्छिन्नविषयतायाः तादृशविषयतासामान्यान्तर्गतायाः नाशप्रतिबन्धकतावच्छेदत्वविरहात् न तादृशविशिष्ट तिव्याप्तिः । न चात्र योगत्वावच्छिन्नविषयतानिरू- वित्तसंयोगवद्वतिसंयोगत्वावच्छिन्नविषयतायाः संयोगवत्तिसंयोगः संयोगवानितिज्ञानेऽसत्यात संयोगविशि- योगवनिसंयोगत्वावच्छिन्नविषयकवाव्यापिका तादृशविषयता जाता तच्छून्यत्वस्य संयोगवत्तिसंयोगः संयोगविशिष्टसंयोगवानितिज्ञाने विरहात्तदीयविषयतायाः अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेऽपि न संयोग- विशिष्टसंयोगवत्तिसंयोगेऽतिव्यातिरिति वाच्यम् । एवमपि संयोगवत्तिसंयोगः संयोगविशिष्टसंयोगवद- भाववान इत्यत्र संयोगाश्रयविशिष्टसंयोगवद्धृत्तिसंयोगेतिव्यातेः, तादृशपमः संयोगविशिष्टसंयोगवानिति. शाने संयोगावच्छिन्नविषयतानिरूपित योगत्तिसंयोगत्वावच्छिन्नविषयताया न संयोगाश्रयविशिष्टसंयोगव- वृत्तिसंयोगत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकत्वमिति संयोगवत्तिसंयोगः संयोगविशिष्टसंयोगवद्वानितिज्ञानस्या- व्यापकीभूतविषयताशून्यतया तदीयविषयतायाः अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् । न च यत्सम्बन्धा- पच्छिन्नयद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वं तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तत्सम्बन्धा- वच्छिन्नतद्रूपावच्छिश्वविषयत्तानिरूपिततपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य ज्ञाने विशेषणवे नैतादृशस्थलेति- ध्यातिः, समवायसम्बन्धावच्छिन्नसंयोगत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसंयोगदावच्छिन्नविषयतायाः संयोग- परिशिष्टसंयोगवत्तिसंयोगत्वावच्छिन्नविषयकवाव्यापकतया तच्छून्यत्वस्य तादशभ्रमे सत्त्वादिति वाच्य- म् । एवंसति यदूपपदेन घटत्वपटत्वादीनां बहूनां धारणसम्भषेन यदूपावच्छिन्नविषयत्वाभावकूटस्य असर्वज्ञदुईयत्वापत्तेः, अस्माभिस्तु स्थावच्छिन्नविषयकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितापच्छेदकावच्छिन्नवि- षयताशून्यत्वं निवेश्यते, भेदप्रतियोगितावच्छेदकता च स्वावच्छिनाविषयतावत्वसम्बन्धावच्छिन्ना, एवं चाभाग . , , ·सामान्यनिरुक्तिः। . वत्वेन हदत्वावगाहि अभाववान् बन्ह्यभाववानिति ज्ञानं ततादृशाव्यापकीभूतविषयताशून्यत्व सत्यात् तत्रानुमितिप्रतिबन्धकताया असत्वादसम्भवोऽतः स्वावच्छिन्नविषयकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छे- दकं यत्तदवच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्ना या प्रतिबन्धकता तछून्यत्वं निवेशनीयम् , तथा च वहिधर्मिकसम्ब. ग्धविशषानियन्त्रितामावाधिकरणवृत्त्यभावपतियोगितासामान्यामाववत्ताबुद्धिं प्रति सम्बन्धविशेषानियन्त्रि- ताभावधर्मितावच्छेदकताकवन्यभावप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतानुभवसिद्धति स्वावच्छिन्नविषयकत्व. समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदक यद् वह्यभावविशिष्टाभावत्वावच्छिन्नमभावादि तदवच्छिन्नविष- यित्वावच्छिन्ना याऽभावधर्मितावच्छेदकावन्द्यमावपकारकबुद्धिवावच्छिन्ननिरुकप्रतिबन्धकता तस्या अभावत्वेन हदत्वं समवायेन धर्मितावच्छेदकीकृत्य बहाभावावगाविज्ञाने सत्त्वान्न तादृशज्ञानमादायास. म्भवः । एवमभावत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यताकावन्हयभावप्रकारकजान जायतामितीच्छा प्रति अभाववावच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यताकवन्यभावप्रकारकज्ञानवेनामावनिष्ठावच्छेदकतायां सम्बन्धवि. शेषमनिवेश्यैका प्रतिबन्धकतास्ति, तथा च तादृशविशिष्टविषयकत्वामानाधिकरणनिरुक्तसम्बन्धावच्छि- न्मभेदतियोगितावच्छेदकतावान् यः तदवच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नेच्छास्वविछिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रति- बन्धकतायाः तच्छून्यत्वस्य ज्ञानेऽसत्त्वान्नाभाववान् बन्यभाववानिति ज्ञानमादाय दोषः । बन्ध्यभाव- विशिष्टो यः कालिकासम्बन्धेनामावावविशिष्टस्तस्य स्वावच्छिन्नविषयत्वसम्बन्धावच्छिन्नबन्धभाववहद- सावच्छिन्नविषयकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वानदवच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्ना या निरु- केच्छानिरूपितप्रतिबन्धकता तच्छ्न्यत्वस्य स्वरूप सम्बन्धेनाभावत्वं हदत्वेऽवगाहय तदभावत्वावच्छिन्नध- मितावच्छेदताकवन्हयभावप्रकारकं यजू ज्ञानं तत्रासवाद । वस्तुतस्तु स्वावच्छिन्नविषयकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छि- नप्रतिबन्धकत्वसम्बन्धावच्छिन्न ग्राह्यमन्यथा जातिमान् जातित्ववान इत्यत्र जातिवाभाववज्जातिमति बधि यथाश्रुतेऽव्यातेः। यद्रपपदेन जातिवाभाववदेतज्जातेरपि धारणं सम्भवति, जातिवाभाववदेतज्जातिव्यक्त्य- वच्छिन्नविषयताया अभावस्य जातिवरूपेण जात्यन्तरावगाहि-जातिमान् जातिवाभाववान् इति ज्ञानेऽस. स्वात, एवं जातित्वाभावविशिष्टजात्यन्तरस्यापि यदूपपदेन धंतुं शक्यतया तदवाच्छिन्नाविषयित्वाभावकूटस्य जातिमान जातिवाभाववान् इतिज्ञानेऽस्तत्वात् तत्राव्याते: । तादृशंसम्बन्धावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेद. कतानिवेशे च जात्यन्तरावगाहि-जातिमान् जातिवाभाववानिति ज्ञाने जातिवाभाववज्जातेरपि स्वावच्छिन्न- विषयकत्वावच्छिन्ना या जात्यवच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यताकजातिवाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताकज्ञानं जायतामितीच्छानिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकता तस्याः सत्वाज्जातित्थाभावविशिष्टा कापि जातिर्न जानित्वाभाववज्जातिवविशिष्टावीच्छन्नविषयकत्व समानाधिकरणभेदप्रतियोगितानिरूपितपरम्परासम्बन्धाव. च्छिन्नावच्छदेकत्तावतीनि यदूपपदेन जातित्वाभावज्जातर्धारणं न सम्भवति । वन्यभाववज्जातित्वविशिष्टस्य स्वावच्छिन्नविषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासम्बन्धेन हूदो वम् भाववानितिज्ञानेऽसस्वाद् वन्ह्यभाववद्हद- स्वविशिष्टविषयकत्व समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं तत्राऽक्षतमेव, तदवच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न- प्रतिबन्धकताशून्यत्वस्य जातिमान् वन्डिसामान्याभाववानितिज्ञानेऽसत्त्वान्न ताशज्ञानमादाय वह्यभाववद्- हदेऽसम्भवः । एवं च संयोगः संयोगाभाववानित्यत्र संयोगः संयोगवानितिबाधभ्रमस्य संयोगत्वावच्छिन्न- विषयकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूततद्धर्मावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताशून्यत्व- मस्ति, सथाहि-समवायसम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन संयोगविशिष्टसंयोगवस्याऽप्रसिध्या तस्य भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं न सम्भवति, कालिकघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन संयोगविशिष्टसंयोगत्वस्य प्रसिद्धावपि तदवच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्ना या संयोगत्वावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयो जायतामितीच्छानि रूपितप्रतिबन्धकता तस्यास्तत्र सत्स्वान स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासम्बन्धेन संयोगत्वाव- छिन्नविष यतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं सम्भवति, किन्तु घटत्वादादेव, तदवचिछन्नविष- यित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताशून्यत्वस्य तत्र सम्भवादिति संयोगत्वावच्छिन्नविषयतायाः अनुमितिप्रतिबन्धक तानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतायत्त्वेन तादृशभ्रमविषये संयागेवावच्छिन्ने तिव्याविरतः सामान्य- . - ·" सटिप्पणटीकासमेता केचित्तु यद्रूपावच्छिन्ननिरूपितयत्किंचिद्विषयिताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकं प्रकृतानुमितिप्रति बन्धकरवं तद्रूपवत्त्वं लक्षणम्, निश्चये विषयितावै० स्वनिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतापर्या- प्स्यधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताव. च्छेदकविषयिताशुन्यस्वसंबन्धेन । यत्किञ्चिद्विषयितायां यद्पावच्छिन्नानिरूपितत्वं च यद्रूपप- याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकत्वमेव, तेन वन्ह्यभाववान् हद इति ज्ञानीयवन्धभाववहदला. नच्छिन्नविषयिताया अपि हृदत्वावच्छिभनिरूपितत्वेन यत्किञ्चित्पदेन ताशविषयित्वमादाय न शुद्धह्रदेऽतिव्याप्तिः । जातिमान् वयभाववानितिज्ञानीयविषयित्वं च वन्धभाववह्रदत्वाव च्छिन्ननिरूपितयत्किञ्चिद्विषयितानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ननिरूपकताकविषयि. ताशालिवन्ह्यभाववान् हृद इति ज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेद कमेवेति तच्छून्यत्वं न जाति. मान् वन्ह्यभावानितिज्ञाने, किन्तु वन्यभाववान् हृद इति निश्चये एवेति तादृशानश्वयवव्या- पकत्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतायामक्षतमेवेति यत्किञ्चित्पदेन हृदो वन्यभाषानितिज्ञानाय. विषयितामादाय लक्षणसमन्वयः । एवमेवाऽभाववान वन्धभाववानितिज्ञानवारणमपीति । अथवा यत्किञ्चिद्विषयिताविशिष्टयद्पावच्छिन्नविषयिता प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानति रिक्तवृत्तिः तद्रूपवत्वं हेत्वाभासत्वम् । यत्किञ्चिद्विषयितावै० स्वतादात्म्य(१)--स्वनिरूपकता. बच्छेदकतापर्याप्यवच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताक-- मुख्याविशेष्यतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषायताशुन्यज्ञानीयत्वाभयसंबन्धन, तथाच यत्किञ्चित्पदेन हुदो वन्ह्यभाववानिति-ज्ञानीयवन्धभाववहदत्वावच्छिन्नविषयिता पदम् । एवं हृदो वन्हिमान्धूमादित्यत्र दो वन्हिमान्नवेति संशयेऽपि वन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयक- स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताशून्यत्वमस्त्येव, तथाहि- संयोगघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वन्हिविशिष्टदावस्याऽप्रसिध्या तस्य न बन्यभाववद्दत्वावच्छि- विषयकावासमानाधिकरणभेदपतियोगितावच्छेदकत्वं सम्मवति किन्तु घटा बादरेव, तदवच्छिन्नविषयकत्वाव. च्छिन्न प्रतिबन्धकतायाश्च तत्रासित्त्वात्तत्र चाऽनुमितिप्रतिबन्धकताया असत्वादतो निश्चयपदम् । यद्रूगाव. छिन्नविषयतानिरूपितयदूपावच्छिन्नविषयतानिवेशे चाननुगमो दुर्वार एवेति ध्येयम् । (१)हदो वन्यभाववानित्यादेज्ञानीयवस्वभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयतायाः स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्म- पर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्तासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयत्व सब- धेन वन्यभावायेकदेशविषयितायामपि सत्त्वेन- तादृश विषयिताविशिष्टवाभावायेकदेशविषयिताव्यापकत्वस्य प्रतिबन्धकतायामक्षततया यत्किचिद्विषयितापदेन हदो वन्यभाववानितिज्ञानीयवनयभाववद्दत्वावच्छिन्न- विषयितामादायैकदेशेऽतिव्याप्तिरतः स्वतादात्म्यनिवेशः । तन्मात्रनिवेशेऽपि हदो व भावानितिज्ञानीयैक- देशविषयितामादाय तत्रैवाऽतिव्याक्षिरतो द्वितीयसंबन्धनिवेशः। तथाच दो बन्यभाववानितिज्ञानीयैकदेश- विषयितायां स्वतादात्म्यमत्त्वेऽपि स्वनिरूपकतावच्छेदकीभूतं यदायभाववादिकं तत्पर्यासावच्छेदकताकनि- रूपकताकं यत्केवलवम्ह्यभाव इति ज्ञानीयविषयित्वं तत्समानाधिकरगमेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताशून्य- ज्ञानीयवाभावानातिव्याप्तिः। न च दोषाविषयकवाभाव इत्य दिज्ञानीययात्किचिद्विषयितायास्तादृशोभयर्स- बन्धेन विषयिताविशिष्टत्वातत्रातिव्याप्तितावस्थ्यमिति वाच्यम् । प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतायां ताशवि- षयिताव्यापकत्वाभावादिति । हृदो वन्यमाववानितिज्ञानीयमुख्यविशेष्यताया अपि वह्यभाववढ्दवान्देश इतिज्ञानीयस्वनिरूपकतावच्छेदकवन्यभावव हदत्वावच्छिन्ननिरूपकताकप्रकारितात्मकविषयित्वसमानाधि. करणभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताशन्यज्ञानीयवाभावेन निरुतोभय- सम्बन्धेन यत्किचिद्विषयिताविशिष्टविषयित्वाप्रसिध्याऽसंभवः, अतः संबन्धघटकतया मुख्य विशेष्यतानिवशः।- .

·-- mmandee me सामान्यनिरुक्तिः। । मादाय बाघे लक्षणसमन्वय इति प्राहुः । तच्चिन्त्यम्(१)। यद्विषयकत्वेनेत्यादिलक्षणे तृतीयार्थोऽवच्छेदकत्वम् , तच्च न स्वरूपसम्बन्धरूपम् तथावति पर्वतो वह्निमान् धुमादित्यत्र वन्यभावेऽतिव्याप्तिः। तपाहि-यद्रूपावच्छिन्नविष: यवं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे- ह्रदो वन्हभाववानितिज्ञानीयविषयितायां हूदस्वावच्छिन्नत्वस्यापि सत्त्वेन यत्किंचित्पदेन तादृशविषयितामा- दाय हदत्वावच्छिन्ने "एकदेशेऽतिव्यातिरतो यावच्छिन्नविषयितापदेन यद्रूपपर्यातावच्छेदकताकनिरू. पक्ताकविषयिता वांच्या, हदो वन्ह्यभाववानितिज्ञानीयविधायतायाः स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ननि- रूपकताकविषयिताशालिजातिमान् वन्यभाववानितिज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगतावच्छेदकत्वेनाऽप्तम्भवः स्यादत: सम्बन्धघटकमुख्यविशेषतायो स्वनिरूपकतांवच्छेदकधर्मपर्यावावच्छेद कताकनिरूपकताकावनिवेशः। एकत्र यमितिरीत्या वन्यभाववद्हदविषयकज्ञानीयविषयितायां वन्ह्यभाववदहूदत्वावच्छिन्ना या प्रतिबन्धकताव- च्छेदकीभूतविषयिता तन्निरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्याधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकत्वाभावान तमादाय दोषः। न च विषयमेदेन विषयताभेदाद्वन्झभावववदादावच्यातिः, हदो धन्यभाववानित्यादिपत्किञ्चि- हूदविषयकज्ञानीयविषयवायाः स्वनिरूपकतावच्छेदकाभूतधर्मावच्छिन्ननिरूपताकहूदान्तरविषयताकतादृशज्ञा नीयविषयत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिताव छेदकत्वेन तच्छून्यज्ञानीयत्वस्य स्वस्मिन्नसत्त्वादिति वाच्यम् । स्वतादात्म्यस्वविशिष्टमुख्यविशेष्यतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयताशन्यज्ञानीयत्वोमयसम्बन्धे यद्पपर्याप्तावच्छेदकताकाविषायतायां यत्किञ्चिद्विषयतावैशिष्ट्यनिषेज्ञान , वै० स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्मप- र्याधावच्छेदकताकनिरूपकताकत्व-स्वनिरूपकनिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन, तथाच यत्किञ्चिद्दविषयकज्ञानीया या विषयता तानिरूपकनिरूपितत्वस्य हूदान्तरविषयकचानीयविषयतायाम सत्वान्नोक्तदोष इति ध्येयम् । (१) स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताकल्पे वक्ष्यमाणसामान्यपदव्यावृत्त्यमङ्गतिः, निश्चयत्वांशनिवेश- वैयापत्तिश्चेति चिन्ताबीजम् । नव्यास्तु यदूपावच्छिन्नविषयिताशालियत्किचिज्ज्ञाननिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतविषयितानिरूपक तावच्छेदकधर्मविच्छिन्नाविषयिताशययदूपावच्छिन्नविषायताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वं प्रतिबन्धकतायां निवे. श्यम् , तथाच यदूपावच्छिन्नविषयिताशालिज्ञानत्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितज्ञा. ननिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्यादिरीत्या तव्यक्तिनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूत- विषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयित्ताशुन्ययदूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयत्व समानाधिकरणभे- दप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीत्यभावं संगृह्य निवेशे तात्पर्यम । हदो वन्ह्यभाववानितिज्ञाननिष्ठभेदप्रतियो- गितावच्छेदकांभूतं यज्जातिवावच्छिन्नविषयत्वं तच्छून्यत्वस्य वदो वह्नयभाषवानित्याकारकजाने सवाल- क्षणसमन्वयः । इत्थं च सामान्यपदानुपादाने वयभावेऽतिव्यातिः, स्वावच्छिन्नविषयिताशालियत्कि- चिजूज्ञानपदेन वयभाववान् हद इति ज्ञानमादाय तनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयितानिरूपक- तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयिताशून्यं वनयभाववान् हद इति ज्ञानं तद्वृत्तिवढ्यभावत्वावच्छिन्नविषयिताया स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वसत्त्याउ । तन्निवेशे तु केवलं वन्ह्यभाववानिति ज्ञानस्यापि तादृशत्वात्तवृत्ति- वाभावविषयिताव्यापकत्वाभावान्न दोष इति प्राहुः । वस्तुतस्तु अथैवं जातिमान वह्यभाववानित्यादिग्रन्थ एवाऽऽपाततः विषयितासम्बन्धेन यादृशाविशि- ष्टव्यापकं प्रतिबन्धकत्वं तादशत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वात् । यत्र स्वरूपतोऽस्वरूपतो वा यादशविशिष्टघटि- तयादेशविशिष्टस्य दोषत्वं तादृशविशिष्टनिरूपित्तविषयिताया एव तादृशविशिष्टसंसर्गता स्वीक्रियते न वन्य- विधायाः इति जातिमान् वन्यभाववानितिज्ञानीयविषयितायाः स्वरूपतो इदत्वघटितविशिष्टसप्तर्गताविरहण जातिमान बन्यभाववानितिज्ञानमादायाऽसम्भवाऽभावाद । परन्तु यादृशवमनुगतमित्ति] एतेन अभावत्वेन इदत्वावगाहिज्ञानवारणाय यथार्थपदसार्थक्यसम्भवेन दीधितिकृतां यथार्थपदाघटितद्वितीयलक्षणानुधावन स्य विरोध इति परास्तम्।

·सटिप्पणटीकासमेता . maa HOM तेन विशिष्टस्याऽसत्वेऽपि भ्रमात्मतिबन्धेऽपि न क्षतिः । विशिष्टस्य-विशिष्टविषयकत्वस्य, असत्त्वेऽपि वहाभावत्वादिना घटाधवगा. हिममेऽसवेपि, तथाच विशिष्टविषयकत्वेन प्रतिबन्धकतान सम्भवतीति भावः । भ्रमात्प्रतिबन्धेऽपि-ताशभ्रमस्थानुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वेऽपि, न क्षति:नोकयुक्त्या पाशिनिवेशेऽसम्भवस्तनिवेशे पूर्वोत्कातिप्र. सङ्गोवा। ननु विशिष्टदोषघटकीभूततदेकदेशविषयतायां स्वरूपबन्धरूपावच्छे दकत्वसत्त्वेऽपि याशविशिष्टविषयतालामान्यस्य ताहशावच्छेदकत्ववि. अक्षया अतिप्रङ्गवारण सम्भवात् तदेव कथं न विवक्षितमिति । दकतावत्तद्रूपावच्छिन्नत्यमित्यर्थः, एवं च "पर्वतो वन्य भाववानितिनिश्चयीय"वन्यभाव. स्वावच्छिन्नविषयतायाः पर्वतो वन्हिमानित्यनुमिति प्रतिबन्धकतानिरूपित स्वरूप संबन्धरूपाव. रछेदकतावस्वेन तद्रूपावच्छिन्नत्वस्य वन्यमावे सत्त्वात् , अतोऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव तन्नि. देशितमित्युक्तप्रायम् , तत्र सामान्यपदनिवेशेनाऽतिव्याप्तेरभावात् स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे. दकत्वं समर्थयति लन्विति । विशिष्टदोषघटकीभूतेति । पन्ह्यभाववत्पर्वतरूपदो. पघटकीभूतेत्यर्थः । तदेकदेशविषयतायां-वन्ह्यभावविषयतायाम् । स्वरूपसम्बन्ध. रूपावच्छेदकत्वसत्वेऽपीति । तथाच पर्वतो वन्हिमान् धूमादित्यत्र वन्ह्यभावेऽ. तिप्रसंगेऽपीति भावः । याहशविशिष्टेति । यद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थः। ताशावच्छेदक स्वविवक्षया-स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वविवक्षया । अतिप्रसङ्गवारणलम्भवा. दिति । वन्ह्यभावाद्येकदेशेऽतिप्रसङ्गवारणसम्भवादित्यर्थः। तदेव-स्वरूपसम्बन्धरूपाs. वच्छेदकत्वमेव । कथं न विवक्षितमिति । तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्य प्रश्ताजुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावत्तद्रूपावच्छिन्नत्वमर्थः, पर्व- तो धन्धभाववानितिशानीयवन्ह्यभावविषयतायाः पर्वतो वनिहमानित्यनुमितिप्रतिबन्धकता. निरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतावत्वेऽपि बन्यभाव:-वाभाववान् घट इति ज्ञानी. यवन्यभावविषयतायाः ताहशावच्छेदकतावत्वविरहेण वन्ह्यभावत्वावच्छिन्नविषयतासामा- न्यस्य तादृशावच्छेदकतावत्वविरहाद् यद्रूपपदेन वन्यभावत्वादेरुपादातुमशक्यतया नाति. व्याप्तिरिति भावः। अथ यद्पावच्छिन्नविषयतासामान्येत्यत्र सामान्यपदं व्यर्थम्, जातिमान् वन्ह्यभाववा- नितिज्ञानमादायाऽसम्भववारणायाऽव्यापकीभुतविषयिताशुन्यत्वनिवेशस्याऽऽवश्यकतया व न्धभावावावच्छिन्नविषयित्वाऽव्यापकहदत्वावच्छिन्नविषयित्ताशुन्यत्वस्य वन्ह्यभाववान् हद इति ज्ञाने विरहात् , तादृशविषयिताशन्यं वन्धभाव इति ज्ञानमेव तदीय वन्य भावत्वाव- च्छिन्न विषयितायां स्वरूपसम्बन्धक्ष्यावच्छेदकत्वविरहेण यद्रूपपदेन वन्धभावस्वादेरुपादा. तुमशक्यतया एकदेशेऽतिव्यप्तिविरहात् । न च स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतापटितकल्पेड- व्यापकीभूतविषयिताशुन्यत्वं न निवेशनीयम् , जातिमान् वन्ह्यभाववानितिज्ञानीयवन्धमा-: .

·wwmorerammam asaramewomaneumawaWHIsErarPMHEMBURNA em सामान्यनिरुक्तिः। धवद्ह्रदत्वावच्छिन्नविषयताथा अपि स्वरूप सम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतावत्वात् , जातिमान् वन्य- भाववानितिज्ञानकालीनस्य हृदो जातिमानितिज्ञानस्य हृदेवन्ह्यनुमितिविरोधित्वादिति वाच्यम् तावतापि हृदत्वावच्छेदेन बन्हेः साधने हदत्वसामानाधिकरण्येन बन्यभाववद्हदरूपबा. धेऽव्याने, जातिवादिना हृदत्वावगाहियज्जातिसामानाधिकरण्येन जातिमान बन्य भाववानि. ति ज्ञानं तदीयवियितायाः रद्रूपावच्छिश्चविषयितासामान्यान्तर्गतायाः स्वपसम्बन्धरूपाव. च्छेदकत्वविरहात् , जात्यवच्छेदेन वाभावविषयिताया एव तथात्वात् । न च संयोगः संयोगाभाववानित्यादौ संयोगः संयोगवानितिभ्रमविषये संयोगेऽतिव्याप्तिः, संयोगवावच्छिन्नवियित्वाऽव्यापिकायाः वियितायाः प्रतिबन्धकज्ञानेऽसत्वादिति वाच्यम्। संयोगावच्छिन्नविषयितायाः अध्यापिकायाः प्रतिबन्धकज्ञाने सत्वादतिच्यातिविरहात् । नचैवं तत्रैव संयोगावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । पर्वतो वन्ह्यभाववानित्यादौ वन्हित्वेन वन्हि. स्वावगाहिनः वलिमद्वान् पर्वत इत्य प्रतिबन्धकज्ञानस्य वारणाय यडूपाबच्छिन्नविषयितानिक पितयद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वमिति रीत्याऽव्यापकविषयिताशुन्यत्वस्य परिष्करणीयतया संयोगः संयोगवानितिज्ञाने संयोगावरिछन्नविषयित्वाव्यापकीभूतायाः संयोगत्वावच्छिन्नविषयि. तानिरूपित संयोगत्वावच्छिन्नविषारीतायाः सदन संयोगावच्छिन्ने संयोगत्वावच्छिन्ने वाऽति- व्याप्तिविरहात् । न च गोत्वाभावो गोस्वाभाववान् तद्यक्तिस्वादित्यादिसद्धेतो गोवाभावो गोत्ववा. नितिभ्रमविषयगोत्वाभावेऽतिव्याप्तिः, तज्ज्ञानीयगोत्वाभावविषयितायाः प्रतिबन्धकताव. च्छेदकत्वात् , तत्र च भ्रमेऽव्यापकीभूतविषयिताशयस्वमप्यस्ति , गोस्वत्वावच्छिन्नवि- पयितायां मोत्वत्वावच्छिन्नविषयितानिरूपितगोवाभावत्वावच्छिन्नविषयिताया गो त्वामावस्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वविरहात् , गोत्ववद्गोत्वाभावत्वस्य चाऽप्रसिद्धत्वात् , अत: सामान्यपदम् , तदुपादाने च गोवाभाव इति ज्ञानीयतद्विषयितायां "सामान्या- न्तर्गतायो" प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहानातिव्याप्तिा, यद्रूपावच्छिन्नसंसर्गतानि कपितयद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक तद्रूपावच्छिन्नसंसर्गतानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नविषयि ताशून्यत्वविवक्षगे समवायेन गोवा वत्समानकालीनगोत्वाभावो गोस्वाभाववानित्यत्र बाधभ्रमविषये तादृशगावाभावेऽतिव्याप्तिः समवायत्वावच्छिन्नसंसर्गतानिरूपितगोस्वत्वावच्छिन्नविषयवस्य गोत्ववासमानकालीनगोवा- भावत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकत्वाविरहात् , ह्रदो जात्यभाववानित्यादी जातिमज्जातिमत्त्वा. वच्छिन्नविषयितायाः विशयितारूपस्बेन संसर्गानवच्छिशतया संसर्गनिवेशे जातिमान् जाति- मानित्यादिज्ञानावारणा(१)च्चेति वाच्यम् । . (१)न चाऽनतिरिक्तवृत्तित्वकल्पे जातिमान् जातिमानित्यादिज्ञानस्यावश्यं धारणीयत्वेऽपि स्वरूपसम्ब- वरूपाऽवच्छेदकत्वकल्पे किमर्थं तदारणम्, जातिमान् हद इति ज्ञानविशिष्टस्य तस्य हृदो जात्यभाववानित्यनु- मितिप्रतिबन्धकत्वेन जातिमज्जातिमत्वावच्छिन्नविषयितायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व सत्त्वादिति वाच्यम्। तत्रापि हदत्वावच्छेदेन जात्यभावस्य साध्यत्वे हदत्वे सामानाधिकरण्येन जातिमत्व दोष इति जातिमामा- नाधिकरण्येन जातिमत्ताज्ञानस्याऽवश्यं पारणीयत्वाचदवारणेन संसर्गविवक्षाया अशक्यत्वादिति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता यत्संबन्धावच्छिन्नयद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषायतात्वमिति रीत्या. व्यापकीमुतविषयिताशुन्यत्वं निश्शनीयम् , तथाच समवायसम्बन्धावच्छिन्न गोत्वत्वावच्छिन्न. विषयितानिरूपितगोत्वामावत्वावच्छिनविषयितायाः गोत्वाभावविषयकत्वाऽव्यापकतया त. च्छून्यत्वस्य प्रतिबन्धकीभूततादृशमेऽसत्वेन गोस्वाभावेऽ तिव्याप्तिविरहेण सामान्यपद- वैयय दुरिमेवेति चेद् । अत्राऽस्मद्गुरुचरणा:-गोस्वाभावस्वावच्छिन्नविषयितानिरूपितगोत्वविषयितायाः निरव. च्छिन्नत्वेन यद्रूपावच्छिन्नविषयितेत्यनेनोपादानासम्भात् गोत्वाभावे गोभेदसाध्यकसद्धतौ गोवाभाववारणार्थ सामान्यपदमावश्यक(9)मिति । न च रद्रूपावच्छिन्नत्वं विहाय यनिष्ठ. स्वनिवेशेनैवोक्तभ्रमवारणे सामान्यपदं व्यर्थ, तावन्मात्रेणैवाऽभावस्वेन हदत्वावगाहि-अभ. ववान् वन्यभावानीति ज्ञानवारणं संभवति अभावत्वावच्छिन्नह्रदत्वनिष्ठविषयितानिरूपितहद निष्ठविषयितायाः वन्ह्यभाववद्हदविषयित्वाव्यापकतयोक्तमस्य तच्छून्यत्वाभावादिति वाच्यम् । तर्हि तद्वैयर्थ्यस्येष्टत्वादिति प्राहुः । कालीशंकरसिद्धान्तवागीशास्तु यत्र संयोगवत्संयोगवत्संयोगाभावस्य संयोगवत संयोगस्य(२) पक्षता तत्र संयोगवत्संयोगः संयोगवसंयोगवत्संयोगवानियादिबाध भ्रमविषयीभूतसंयोगवत्संयोगवसंयोगात्संयोगरूपबाधैकदेशेऽतिव्याप्तिः । अत्र साध्यघटकाभूतप्रथमसंयोगस्य वैशिष्टयं संयोगसम्बन्धेन, द्वितीयस्य कालिकसम्ब. न्धेन । पक्षघटकसंयोगवौशिष्टयमपि कालिकसम्बन्धेन । साध्यघटकप्रतियोगित्वं च कालिका सम्बन्धावच्छिन्नं ग्राह्यम् । न च यद्रूपावच्छिन्न सांसर्गिकविषयितानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविष. यितात्वावच्छिन्ननिरूपितयद्रूपावच्छिविषयितात्वं विशिष्टविषयित्वाव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नसा- सर्गिकविषयितानिरूपिततद्रूपावरिछन्नविषयितावावच्छिन्ननिरूपित तद्रूपावच्छिन्नविषयिता न्यत्वनिवेशे नोकातिव्याप्तिः, उक्तशाधनमे तादृशाध्यापकीभूतसंयोगत्वावच्छिन्नसांसर्गिक विषयितानिरूपितमयोगत्वावाच्छन्नविषयितास्वावच्छिन्ननिरूपितसंयोगत्वावीच्छन्नविषयिताश. न्यत्वविरहादिति वाच्यम् । गगनाभाववत्संयोगवस्संयोगः संयोगवत्संयोगवसंयोगाभावव- साध्यता . , तग 1. : (१) एतेन अभावत्वेन हृदत्वावगीहि-अभाववान वलयभाववानितिज्ञानमादायाऽसम्भवधारणाय यद्- पांवच्छिन्नविषयितावावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितयपावच्छिन्नविषयिताव तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदक गावच्छिन्नविषयितालावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वं निवेशनीयम्, तथाच वाभाववदरुदत्वावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितत्वं न वन्यभाववान् हद इति ज्ञानीयाs, भाव त्वावच्छिन्नविषयितायो, किन्तु अभाववान् बन्यभाववानितिज्ञानीयाऽभावत्वावच्छिन्नविषयितायामेवेति तज्ज्ञानवारणम् । एवं च गोवाभावत्वावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितगोत्वत्वावच्छिन्त्रवि- षयितावस्य गोत्वाभावत्वविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया तादशाविष यता- भ्यत्वस्य गोस्वाभायो गोत्ववानिति ज्ञानेऽसस्पेन गोत्वाभावादावतिष्यातिविरहेण सामान्यपदं व्यमिति निरस्तम् । (२) संयोगसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपित संयोगावच्छिन्नावच्छेदकतात्मकविषयतायाः संयोगा- वच्छिन्नविषयतानिरूपितसंयोगवसंयोगत्वावच्छिन्नप्रकारतात्मकविषयतायाश्चाऽम्यापकत्ववारणाय पक्षाशे संयोगद्वयप्रवेशः। ननु निरवयवयोः परमायोः कथं संयोगस्तस्य किञ्चिदेवच्छिन्नवृत्तिकस्वनियमादिति चेन्न । विभिन्नादिश एवावच्छेदकत्वात-यथेह पश्ची चरति नेह पक्षीति व्यवहारोविभिन्नादिगवच्छेदेनेति ध्येयम्। P- ·१४८ सामान्यनिरुक्ति। 1 नच सामान्यपदस्थ व्यापकताकर्थतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां विशिष्टविषयतात्वव्यापकत्वं प्रवेश्यं तदपेक्षया प्रतिबन्धकतायां विशिष्टः विषयताव्यापकत्वनिवेशनमवोचितमिति वाच्यम् । यतो वह्नयभावविशि टहदादिनिरूपितविषयताया अनुमित्यप्रतिबन्धकलंशयाहार्याप्रामाण्यज्ञा. नास्कन्दितज्ञानसाधारणतया नानुमितिप्रतिबन्धतायां तद्व्यापकत्वमिः त्यनाहा-प्रामाण्यज्ञानानारकन्दितनिश्चयवृतित्वविशिष्टाया विशिष्टवि. षयताया व्यापकत्वं प्रतिबन्धकता भवता विचक्षणीयं, तदपेक्षया लाघ. वेन च स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकता बाधादिरूपदोषविषयतात्वव्या. पकत्वं वक्तुमुचितम् । नित्यादौ बाघभ्रममादाय तदेकदेशे साध्यघटकप्रथमसंयोग परित्यज्य संयोगवत्संयोगवद्गगः नाभाववत्संयोगवासंयोगेऽतिव्याप्तिः। अत्र साध्यघटकप्रथमसंयोगवैशिष्ट्यं श्वरूपसम्बन्धन, द्वितीयादिवैशिष्ट्यन्तु काालकेन, तथाच स्वरूपस्त्रावच्छिन्नसांसर्गिकषियितानिरूपितसंयोग. स्वावच्छिन्नविषयितावावच्छिन्ननिरूपितसंयोगत्वावच्छिन्नविषयित्वमपि न विशिष्टविषयित्वा. व्यापकमिति वदन्ति । केचित्तु यत्र हद हायाकारक ज्ञान नियमतो बन्यभाववहदावगाहि भवति अर्थात् वन्यभाववान् हृदो ह्रदश्चेति समूहालम्बनरूपं, इन्ह्यभावांशेऽप्रामाण्य ज्ञानास्कन्दितमपि तत्र हृदेऽतिव्याप्तिवारणाय सामान्यपदमिति प्राहुः । गोलोकभट्टाचार्यास्तु-यत्र स्वरूपे स्वरूपबद्धेदवं साध्यते तत्र स्वरूपबद्भेदत्वबद्धेदवत् स्वरूपं बाधः तत्र स्वरूपवद्भेदत्ववद्भवति अतिव्याप्तिः, तादृशभेदावच्छिमाविषयि. त्वाव्यापिकायास्तादृशविषयितायाः प्रतिबन्धकीभूतदोषज्ञानेऽसत्यात्तज्ज्ञानीयतादृशभेदावच्छि. नज्ञानीयविषयितायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् , यद्रूपावच्छिन्नविषयता तादृशविषयिस्वा. व्यापिका तद्रूपावच्छिाविषयिताशुन्यत्वमपि निवेश्य तादृशभेदावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवि. शिटदोषविषयितान्यस्वस्य तादृशदोषज्ञानेऽभावेन तद्दोषवारणे तु गौरवामेति प्राहुरिति दिक्। सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्थकतया यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वव्यापिका प्रकृतानुमिति. स्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकता तद्रूपवत्त्व. मिति पर्यवसितार्थे गौरवमाशते न चेत्यादिना। विशिष्टेति । यदपावच्छिन्नेत्यर्थः । प्रवेश्यम्-स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्ववादिनेति शेषः । तदपेक्षया प्रतिबन्धकताव. च्छेदकताया विशिष्टविषयतात्वव्यापकत्वनिवेशापेक्षया, लाघवादिति शेषः । उचितमिति । प्रागुक्तरीत्याउनतिरिक्तत्ववादिनेति शेषः । अनतिरिकवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशपक्षे गौरवं दर्शयति यत इत्यादिना विवक्षणीयमित्यन्तेन । तस्यापकत्वम्-विषयिताव्यापकत्वम् । विशिष्टविषयिता. या:--यद्रूपावच्छिन्नविषयितायाः । भवता-अनतिरिक्तवृत्तित्ववादिना, तदपेक्षया, अत इत्यादिः, तादृशनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टविषयिताव्यापकत्वापेक्षयेत्यर्थः । लाघवेन च-वक्ष्यमाणरीत्येति शेषः । बाधादिरूपदोषविषयतात्वध्यापकत्वमिति सावधारणम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता १४९ * बाधादिरूपदोषविषयतास्वव्यापकत्वमेवेत्यर्थः । एवकारेण अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दि. तनिश्चयवृतित्ववैशिष्टयस्य व्यवच्छेदः । यद्रूपावच्छिाविषयतास्वव्यापकत्वमेवेत्यर्थः । तथा च यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वव्यापिका प्रकृतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित. प्रतिबन्धकतावच्छेदकता तद्रूपवरवं लक्षणम् । अनुगमस्तु-प्रकृतानुमित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकतावृतिरूपव. एवम् । प्रतिबन्धकतावच्छेदकतावृतित्वं च रूपे स्वावच्छिन्नविषयितात्तिभेदप्रतियोगिताव. च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसम्बन्धेन, स्वद्वयं रूपप. रम् । तादृशं च रूपं वन्ह्यभाववहदत्वादिकम् । प्रकारविधयाऽनुगमस्तु-प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेद- कतावत्यमावीयाऽवच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगिस्वनिष्ठावच्छेदकतानिक पितमेदनिष्ठावच्छेद कतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानि. पितावच्छिणत्वसम्बन्धावीच्छन्नावच्छेदकतावद्रूपवत्वम् । अभावप्रतीतिस्तु रूपावच्छिन्नवि. षयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीस्ति। अथवा तादृशप्रतिबन्धकतावृत्तिरूपवरवम् । प्रतिबन्धकतावृत्तिरवं रूपे पूर्ववत् । स्वाव- च्छिन्नविषयितावृत्तिभेदोऽवच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताका इति विशेषः। अथाऽत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकताया तादृशविशिष्टविषयितात्वध्यापकमानवशे ताह शविषायेतावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावो निवेश्या, प्रतिबन्धकतायां व्यापकत्वानिवेश. पक्षे तु विशिष्टविषयितावनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावो निवेश्यः, एवं च विष- यिताध्यापकत्वनिवेशपक्षे एव गौरवम्, तत्प्रतियोगितावच्छेदककोटौ निश्चयस्याऽधिकस्य प्रवेशादिति "विषयिताव्यापकत्वनिवेशनमेवोचितमिति अन्थोऽसङ्गतः । न च स्वरूपस- म्बन्धरूपाऽवच्छेदकतावादिमतेऽपि विषयितायां निश्चयीयत्वमवश्यं निवेश्यम् , अन्यथा इ. च्छीययद्पावच्छिन्नविषयितायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकतयाऽसम्भवापत्तेः, तथाच तन्मते निश्चयीययद्रूपावच्छिन्नविषायतावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्यैव निवेशनीयतयाऽन- तिरिकवृत्तित्ववादिमते व गौरवम् , ज्ञानीयद्रूपावच्छिन्नविषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक. स्वाभावस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयितावनिश्चयवृत्तिभेदप्रातियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य च तुल्यत्वे. ऽपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां व्यापकत्वस्य निवेशे एव लक्षणशरीरं गुरु, तत्राऽवच्छे. दकत्वस्याधिकस्य निवेशात् , प्रतिबन्धकतायामेव अवच्छेदकतासम्बन्धेन व्यापकत्व. निवेशेऽपि अनतिरिक्तवृत्तित्वावादिमते ताडशनिश्चयनिष्ठाऽत्यन्ताभावाऽप्रतियोगित्वरूपव्यापक कस्वनिवेशन सम्भवति,न तु तन्मते,त्यनियामकसम्बन्धस्याऽभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेना. बच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताऽत्यन्ताभावाऽप्रसिद्धेः,ताशविषयितानिष्ठतत्सम्बन्धाव च्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावरूपव्यापकत्वस्यैव निवेशनीयतया ताशव्यापकत्वरूपाS. भावप्रतियोगितायामपीति गौरवमतोन तमन्थाऽसङ्गतिरिति वाच्यम् । तादृशाऽस्यन्ताभावाs. प्रतियोगित्वस्य कुत्राप्यसत्वात् , उभयाभावादिकमादाय प्रतियोगित्वस्यैव सर्वत्र सत्वात् , अत. स्तादशात्यन्ताभावप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिता- ·१५० सामान्यनिरुक्तिः। . n 1 नवच्छेदकैकत्ववदुभयावृत्ति(१)धर्मवत्वं विवक्षणीयम्, तथाच स्वमते एव गौरवम् । न च तन्मतेऽपि तादृशविषयितात्तितादृशप्रतिबन्धकताबद्धटोभयभेदं ताशप्रतिवन्धकनावद्वादि स्वावच्छिन्नविषयित्वादिभेदं चाऽऽदायाऽसम्भववारणायोऽकविवक्षाऽऽवश्यकीति वाच्यम् । तथापि तादृशविषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतास्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयो. गितानवच्छेदकत्ववत्वस्यैव विवक्षणीयत्वात् , तब्धतेस्वरूपतो भानाहाकारेण तव्यक्ति. मान्नेत्याकारकभेदस्य(२) तादृशविषयितायामसत्त्वेन ताशक्त्ववदुभयावृत्तिधर्मवत्वस्याऽवि- वक्षणीयतया लाघवस्याऽनपायादिति चेन्न । तध्यक्तेः स्वरूपतो भानाननीकारे ताशविवक्षायां विषयितावृत्तियत्किश्चित्प्रतिबन्धकता. व्यक्तिमद्भेदमादायासम्भववारणाय ताहश विषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वावच्छि- अप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदककत्ववद्धर्मवत्वस्य विवक्षणीयतया ताशघम उभयावृत्तित्वानुपादाने तादृशप्रमेयत्ववत्वमादायोदासीनेऽतिव्याप्तः, तथा च गौरव दुष्परिक हरमेवेति । अथवा स्वमते ताशनिश्चयवृत्युभयावृत्तिधर्मे तरधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ता- भावाऽप्रतियोगिस्वं विवक्षणीयम् । तन्मते विषयितावृत्युभयावृत्तिधर्मेतरधर्मानवच्छिन्नाव. च्छेदकतामिनावच्छेदकत्वानिरूपकप्रतियोगिताकीदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावो इति गौरवमिति दिक् । वस्तुतो विषयिताव्यापकत्वपक्षे "व्यापकताया: अत्यन्ताभावघटितस्वे" तज्ज्ञानवृत्ति- त्वविशिष्टप्रतिबन्धकस्वाभावमादायाऽसम्भववारणाय ताशप्रतिबन्धकतात्वातिरिक्तप्रतिबन्ध. कतावृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमत्यन्ताभावे निवेश्यम् , विषयितास्वव्यापकत्वपक्षे च ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतात्वातिरिक्तताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतावृत्तिधर्मानवच्छि- अप्रतियोगिताकत्वं निवेश्यम् । व्यापकताया भेदघटितत्वे तु विषयिताव्यापकत्वपक्षे प्रतिब. न्धकतावत्तज्ज्ञानव्यक्तिमेदमादायाऽसम्भववारणाय भेदीयप्रतियोगितायां प्रतिबन्धकत्वाति. रिकप्रतिबन्धकज्ञानवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वं निवेशनीयम् , एवं तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टप्रतिब- न्धकतावातिभेदमादायाऽसम्भववारणाय भेदीयप्रतियोगितावच्छेदकतायां प्रतिबन्धकता स्वातिरिक्तप्रतिवन्धकतावृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वं निवेशनीयम् । विषयतास्वव्यापकत्वनिवेशपक्षे प्रतिबन्धकतावच्छेदकतावद्धटोभयति भेदमादायाऽसम्भववारणाय भेदीयप्रतियोगिताया प्रतिबन्धकतावच्छेदकतातिरिकतारशविषायेतावृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वं निवेशनीयम् , ए. व तद्विषयितावृत्तिप्रतिबन्धकतावच्छेदकतावान्नेति भेदमादायाऽसम्भवधारणाय प्रति बन्धकतावच्छेदकतावातिरिक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकतावृत्तिधमांनवच्छिन्नत्वं निवेशनीयम् , ईरशरीत्यैवावच्छेदकतासम्बन्धेन विषयितात्वव्यापकत्वनिवेशपशेऽपि निवेशो बोध्यः। एवं च स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकस्वनिवेशपक्षे गौरवं स्फुटमेवोत्यस्मद्गुरुचरणाः । (१)धर्म उभयावृत्तित्वानुपादाने तादृशैकत्ववत्प्रमेयत्वावमादायोदालीने तिव्याप्तः । (१) प्रतिबध्यतात्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मनिष्ठनिरवच्छिन्नावश्छेदकतानिरूपितप्रतिबध्यत्वनिष्ठ- निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपिता सती प्रतिबन्धकतात्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता या प्रति. बन्धकतानिछावच्छेदकता तनिरूपकप्रतियोगिताकभेदस्येत्यर्थः। सा ·सटिप्पणटीकासमेता १५१ तथासति निश्चयत्वाद्यनिवेशात् समानाकारकज्ञानस्य विषयिताया भेदस्याप्रामाणिकतया संशयादिज्ञानीयविषयिताया अपि निश्चयत्वादि. विशिष्टीयतयैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया बाधादिरूपदोषनिरूपितविष- यतात्वव्यापकताया अक्षतत्वात् । RANDOO तथासति-स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतायां यदपावच्छिन्नविषय तात्वव्यापकत्वोकौ । निश्चयत्वाद्यनिवेशादिति । आदिनाऽऽनाहार्यत्व-अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वयोः परिग्रहः । ननु संशयनियविषयतभेदाहोषविषयतास्वव्यापकत्वमवच्छेदकतायो न सम्भवति अन्यथा संशयस्याऽपि प्रतिबन्धकत्वापत्तरित्यत आह समानाकारकेति(9)। संशयादिज्ञानीयेति । हृदो वन्हिमानवेतिसंशयीयेत्यर्थः । आदिना आहायज्ञानीय. विषयत्व-अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितविषयत्वयोः परिप्रहः । निश्चयत्वादिविशिष्टीयतये. ति। निश्चयीयतयेत्यर्थः। तथाच संशयनिश्वयविषयतयोरक्यतया संशयीयविषयताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदक नयेति यावत् । बाधादिरूपदोषनिरूपितविषयतादेति । वाभाववहदत्वावच्छिन्नविषयतास्वेत्यर्थः । तथाच स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशपक्षे ताशनिक्षयत्वाद्यनिवेशालाघवं बोध्यम् । ननु स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदकक-स्वप्रकारक "वन्धभाववान् हृदो वन्हिमानित्याका. रक" आहार्यज्ञानीयवाभाषवहृदविषयितायामनाहार्यविषयितामेदो दुरिः, "आहा. "तद्विषयितायाः वन्हिनिरूपितत्वात् "अनाहार्य"तद्विषयितायास्तदनिरुपितत्वात तथाच वन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयतासामान्यान्तर्गतायो वन्यभाववान् हृदो पन्हि. मानिस्याहार्यज्ञानीयवन्यभाववहृदयावच्छिन्नविषयतायां हृदो वन्हिमानित्यनुमितित्वब्यापका तिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताविरहाद्यपदेन वन्ध. भाववहदत्वादेरुपादातुमशक्यतयाऽसम्भववारणाय तादृशनिश्चयस्वादिनिवेश आवश्यक (१) ज्ञाननिष्ठं समानाकारकत्वं च स्वीय मुख्याविशेष्यतावृतित्वम, वृत्तित्वं च स्वीयमुख्यविशेष्य- ताब च्वसम्बन्धेन । स्वं समानाकारकत्वेनाभिमतं जनम् । मुख्यविशेष्यतावना च स्वममनियतत्व-स्वनि- रूपितविषयतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तियोमयसम्बन्धेन । रूपवृचित्य च स्वनिरूपितविषयतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । निरूपितत्वं च साक्षा- स्परंपरासाधारणम् । वाभाववान् हृद इतिज्ञानीयमुरूपविशेष्यतानिरूपितविषयतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छे. दको धर्मः वहि-पतित्व-अभाव-अभावत्वगतयावत्त्वमेव, तवृत्तित्वं वन्वभाववान् हद इति प्रमीयविशेष्य- ताया एव, नतु वह्यभावत्वादिना घटायवगाहिज्ञाननिरूपितविशेष्यतायाः , नहि यथार्थतादृशज्ञानसमाना- कारकत्वं भ्रमस्य । अत एव स्वनिरूपितविषयतावच्छेदकतापर्याविनोंका तस्याः भ्रममाधारण्यात् । महा- नसीयवद्वित्वावच्छिन्नविषयतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नस्येव वद्यभाववान् हद इति ज्ञानीयमुख्यविशेष्यतानिरू. तविषयतावावच्छित्रस्यापि व्यासज्यवृत्तित्वात्ताशयावत्वस्य तत्पर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्याऽवतत्वात् । संशये कोटिद्वयप्रकारतानिरूपितविशेष्यताद्वयस्याऽभ्युपगततया तत्तकोटिप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- वृत्तित्वस्य तत्तकोटिप्रकारताकनिश्चये सत्त्वेन संशयनिश्चययोः समानप्रकारकत्वमुपपनम् । घटत्वेन घटावगाहिज्ञानस्य घटत्वेन पटावगाहिज्ञानस्य च समानाकारकत्ववारणाय स्वसमनियतत्वनि शः। मामानाधिकरण्यमात्रनिवेशेन तदारणेऽपि घटत्येनेकघटावगाहिज्ञानस्य घटत्वेन नानाघटायगाहि- , ·१५२ सामान्यनिरुक्तिः। न च वन्यभाववान् हदो वन्हिमानित्याहार्यशानीयवाभावविशि टइदादिविषयिता नाऽनाहार्यशानसाधारणी ताशाहार्यज्ञानसमाना. इत्याशयेन शङ्कते नचेति । नाऽनाहायज्ञान साधारणी-नाऽनाहायज्ञानवृत्तिः । विष. यिताभिन्नैवेति यावत् । भेदकमाह तादृशेति(१) । वन्यभाववान ह्रदो वन्हिमानित्याकार. केत्यर्थः। आहार्यज्ञानसामग्री बाधकालीनेच्छाघटिता अनाहायसामग्री च विपरीतज्ञाना. । ज्ञानस्य च समानाकारकत्वापत्तिरतस्तदुपेक्षितम् । अत एव समनियतत्वघटकदलदयम् । घटत्वेन घटा. वगाडिज्ञानस्य पटत्वनं घटावगाडिज्ञानस्य च घटो रूपवान् घटो रसवानिति ज्ञानयोश्च समनियतत्वधार- णाय स्वनिरूपितेत्यादिद्वितीयसम्बन्धनिदेशः। वह्नयभाववान् हृदः, वह्नयभाववढ्दवान्देश इति ज्ञानयोः समानाकारकत्ववारणाय विशेष्यतायां मुख्यत्व(१)निवेशः। अत्रेदं बोध्यम्। वतिमान् वदो बयभाववानिति ज्ञानस्य न वदो वन्ह्यभाववानित्यनाहार्यज्ञानसमानाका- रकत्वम्, वह्यभाववान् हद इति ज्ञानीयवदनिष्ठविशेष्यतीनिरूपितविषयतत्विावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदकवन्यभावविषयताहृदयविषयतागतद्वित्त्वे उक्ताऽऽहायज्ञानीयह्नदविशेष्यताया वृत्तित्वविर- हात, तस्याः स्वनिरूपितविषयतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन वन्यभाव- विषयतावन्हिविषयताहदत्वविषयतागतत्रित्वे सत्वात् । न च स्वनिरूपितविषयतायां मुख्यविशेष्यतावच्छेद- कतानात्मकत्वं निवेशनीयम्, तथाच स्वनिरूपितविषयतापदेन बहिनिष्ठधर्मितावच्छेदकतात्मकविषयता गृहीतुं न शक्यते इति वाच्यम् । एवमपि बन्यभावधान हृदोषन्हिमानिस्याहार्यज्ञानस्य वन्यभावववान् हद इत्यनाहार्यसमानाकारकवानुपपत्तितादधस्थ्यात् , इष्टापत्तौ उभयोरेव न समानाकारकत्वमविशेषात् , एवं च धर्मितावच्छेदकतानात्मकत्वविशेषणमध्यनुपादेयमेवेति ध्येयम् । (१)नच तादशपदं व्यर्थम् , सामान्यत आहार्यज्ञानसमानाकारकाऽनाहार्यज्ञानाऽप्रसिध्यभिधानं न सम्भवति हदो बन्हिमानितिज्ञानानन्तरमिच्छाजन्यड्दो बन्यभाववानित्याहार्यज्ञानस्य कैश्चिदभ्युपगमादतस्ता. दृशति । पूर्व इदो पन्हिमानितिबाध ज्ञानरूपस्य इदाशे वन्धभावर्मितावच्छेदकतया बनिभासककारणस्य सत्त्वे निरुक्तरूपमेवाऽऽहायज्ञानं जायते इत्यभिप्रायः । movie . (१) मुख्यत्वं च न प्रकारतानात्मकत्वम् , भट्टाचार्यमते समानाधिकरणविषयतयोभिदः किन्तु अवच्छेयावच्छेदकभाव इति गौणीयविशेष्यताया अपि प्रकारताभिन्नत्वात्तदोषतादवस्थ्यात् । नापि विषयत्वानवच्छिन्नत्यम् , विशेष्यतावच्छेदकनिष्ठनिश्वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितनिरवच्छिन्नविशेष्यत्वा- वच्छिन्नत्वात् , किन्तु प्रकारत्वानवच्छिन्नत्वं तत् । कोचित्तु अवच्छेदकत्वानच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वं तत् । तेन घटबद्भूतलवान्देश इति ज्ञानीयघट- त्वावच्छिन्नप्रकारितानिरूपित प्रकारतानात्मकं"भूतलत्वावच्छिन्नविशेष्यतामादाय घटवभूतलमित्यस्य न समानाकारकत्वापत्तिः, घटनिष्ठावच्छेदकत्वावच्छेयघटनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वादित्याहुः । इदमत्र तत्त्वम्-अन्तरामासमानपदार्थनिष्ठविशेष्यताप्रकारतयोभट्टाचार्यमतेऽवच्छेयावच्छेदकभावः।ते. षामयमाशयः-पुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यकदण्डाभावत्वावच्छिन्नप्रकारकबुद्धिप्रति पुरुषत्वावच्छिन्नदण्डत्वावच्छि. नप्रकारकनिश्चयस्थ प्रतिबन्धकत्वम् तयोरमेदस्वीकारे तु मुन्दरपुरुषवद्दण्डवान्देश इत्यस्यापि प्रतिबन्धक- खापत्तिः। अत्रापि सुन्दरत्वप्रकारतानिरूपिता या पुरुष विशेष्यता व पुरुषत्वावच्छिन्नप्रकारता इति तस्यां दण्डवावच्छिन्नविशेष्यतात्मकप्रकारतानिरूपितत्वसत्त्वाताजगदीशस्तु दण्डत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वावच्छिन्ननि- रूपकतानिरूपित्तनिरूप्यत्ववत्पुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतामभ्युपैति । तत्र जगदी. शमते निरूपकतानिरूपितनिरूप्यतारूपाऽधिकपदार्थकल्पनापेक्षया भेदमङ्गीकृत्यावच्छेद्यापच्छेदकमावस्वी. कार हति भट्टाचार्यतात्पर्यम् ।

·साटिप्पणटीकासमेता कारकानाहार्यशानाप्रसिद्धः, हृदो बहाभाववानित्यनाहार्यशानीयवन्य- भावविशिष्टहदादिविषयतातश्च वन्ह्यादिप्रकारतानिकापतताहशाहार्यशा- नीयविशिष्टहदादिविषयताया भिन्नत्वात् , तथाचानाहार्यशानवृत्चित्ववि. शिष्टविषयताया एव प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया न प्रतिबन्धकतावच्छेद- कतायां दर्शिताऽऽहार्यज्ञानीयविषयितासाधारणविशिष्टविषयितास्वव्या पकत्वमिति वाच्यम्। तथासति अनाहार्यज्ञानीयविशिष्टविषयितात्वव्यापकताया एव वि. पक्षणीयत्वात् , तावतापि संशयान्यत्वाप्रामाण्यवानानास्कन्दितत्वात वेशेन लाघवानपायातू । मैवम् , स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे पाषाणमयत्वाद्यवच्छेदेन वन्ह्यभाववत्तानिश्चयविशिष्टस्य पाषाणमयत्वादिविशिष्टस्य पक्षादेनिस्य वन्यनुमितिप्रतिबन्धकतया तदवच्छेदकविषयिताकपाषाणमयत्वविशि- भावघटिता, न तादृशपामग्रीसम्बलनसम्भवः । अतोऽनाहार्यसामग्रीप्रयोज्यविषयिताया नाऽऽहार्यसाधारण्य सम्भवः, अहार्यसामग्रीप्रयोज्यविषयितायाः नाऽनाहार्यसाधारण्यसम्भव इति भावः । तथाच-आहार्यअनाहार्यज्ञानीयविषयितयोमिनखे च । अनाहार्यशा वृत्तिवविशिष्टेति । वै० स्वरूपसम्बन्धेन । दर्शिताऽऽहार्यऽति । वयभाववान् हृदो वहिमानित्याकारकाऽऽहार्येत्यर्थः । विशिष्टविषयितात्वेति । वहयभाववहदत्व. वच्छिन्नविषयितारवेत्यर्थः । तथाचाऽसम्भव इति भावः। तथासति-आहार्यज्ञानीयअ. नाहार्यज्ञानीयविषयितयोर्भेदे सति । एवकारेण अप्रामाण्याज्ञानानास्कन्दितत्वस्य संशयान्य. स्वस्य च व्यवच्छेदः । तावतापि-अनाहार्यस्वनिवेशेनाऽपि । लाधवाऽनपायादिति । स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशपक्षे इत्यादिः । स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशे दोषमाह मैवामिति । पाषाणमयत्वाद्य वच्छेदेन वहयभाववत्तानिश्चयविशिष्टस्यति । पाषाणमयो न वहिमानितिनिधयः विशिष्टस्येत्यर्थः। पाषाणमयस्वव्यापको वहयभाव इति निक्षयविशिष्टस्येति यावत । पाषा- णमयत्वादिविशिष्टस्येति । पाषाणमयत्वप्रकारकस्येत्यर्थः । व्याप्यवत्तानिश्चयस्येति यावत् । पक्षादेानस्य-पर्वतविशेष्यकज्ञानस्य । पर्वतः पाषाणमय इति ज्ञानस्येति या. वत् । वन्नुमितिप्रतिबन्धकतया-पर्वतो वलिमानिस्यनुमितिप्रतिबन्धकतया। तद. वच्छेदकेति । प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावदिश्यर्थः। पाषाणम. यत्वविशिष्टपक्षादाविति । पाषाणमयत्ववत्पर्वत इत्यर्थः । अतिव्याप्तिरिति। तथाच पर्वतो वहिमानित्यनुमिति प्रति पाषाणमयो न वह्निमानितिनिश्चयविशिवस्य पर्वतः पाषाण. मय इति निषयस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वम् , एवं च समानाकारकहानी. यविषयितायाः ऐक्येन "पाषाणमयो न वहिमानिति"ज्ञानकालीनस्य पर्वतः पाषाणमय इति ज्ञानस्य ताहशज्ञानाsकालीनस्य पर्वतः पाषाणमय इति ज्ञानस्य च समानाकारकतया तदी- यपाषाणमयत्ववस्पर्वतविषयिताया ऐक्यात , तादृशज्ञानकालीनतादृशज्ञानीयपाषाणमयस्वव. . - 1 ·१५४ सामान्यनिरूक्तिः। 4 पक्षादावतिध्यातिः । अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशपक्षे ता. शविशिष्टविषयतायाः पाषाणमयत्वावच्छेदेन वन्यभाववत्तानिश्चयावि. লিগ্রাম अनुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वेनातिप्रल जानवकाशात । न चानतिरिक्तवृत्तिस्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशपक्षेऽपि जला- धवच्छेदेन वहा मायबत्ताघटितस्य वन्यभाववज्जलादिमवृत्तिजलादि. লিয়ির দুকু ত্ব জঞ্জাল স্বত্থামালালিংক্সালভিন जलवांश्च इद इत्यादिज्ञानस्थ ताशमानविशिष्टताशज्ञानत्वेनैव प्रतिब धातयाताशप्रतिबन्धकताशून्य सानाविषयस्य सतप्रतिपक्षाधनात्मकस्य वारणाथ शानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकतायामवश्यं निवेशनी. स्पर्वतविषयतायाः प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धपावच्छेदकतावखे पाषाणमयत्वका पर्वतविषयतासामा(१)न्यस्यैव तादृशप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धलगावच्छेदकताव. स्वेन यद्रूपपदेन पाषाणभयत्ववरपर्वतवस्य धारणसम्भवेन तद्रूपावच्छिन्नरवस्य पाषाणमयस्व. वपर्वते सत्वादतिव्याप्तिरिति भावः । अनतिरिक्तश्रुत्तिस्वरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशे तु न तत्राऽतिव्याप्तिरित्याइ निवेशपक्षे इति । ताशविशिष्टशिषयताया इति । पाषाणमयस्ववपर्वतविषयताया इत्यर्थः । पाषाणमयत्वावच्छेदेन वन्द्यमाववत्तानिश्चयाऽविशिष्टेति । पाषाणमयो न वह्निमानितिनिश्चयाकालीनेत्यर्थः । ज्ञानलाधारणतयेति । पर्वतः पाषाणमय इति निश्चयवृत्तितयेत्यर्थः। चन्ह्यभाववत्पाषाणमयत्वपत्तिपाषाणमयस्ववत्पर्वतस्याऽप्रसिद्धयाऽतिप्रसंगविरहेणाह । जलावच्छेदेनेति हृदादिरूपपक्षस्येति वन्यभाववजलववृत्ति जलवहदस्येति यावत् ताशप्रतिबन्धकतान्यज्ञानाविषयस्येति । हृदो वहिमानित्यनुमिति प्रतिबन्धकतान्यज्ञानाविषयस्येत्यर्थः ताशप्रतिबन्ध कताउनतिरिक्वृत्तिविषयिताकस्यति यावत । दोषान्तर्भावभ्रमं निरस्यति लत्प्र. तिपक्षाधनात्मकत्येति जलव्यापकवन्धभावसामानाधिकरण्यविशिजलाध. टितत्वात् । वारणायेति । वन्ह्यभावबज्जलवद्वृत्तिजलवदेऽतिव्याप्तिवारणायेति भावः । निवेशनीयतयेति । तथा च वन्यभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्हदे नाति. (१) ननु पाषाणमयत्ववपर्वतत्वावच्छिन्नविषयतामामान्यान्तर्गता वन्दिमान्पर्वतः पाषाणमय इति- ज्ञानीयपाषाणमयत्ववत्पर्वतल्यावच्छिनाविषयतापि, सा च न प्रतिबन्धकतावच्छेदिका पाषाणमयो न वन्हि मानितिजानकाले पहिमाम्पतः पाषाणमय इति ज्ञानस्याऽबहार्यतयाऽप्रतिबन्धकत्वादिति चेत्र । यद्पावच्छिन्नविषयितायामव्यापकीभूतथिषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य विवक्षिततया वन्हिमपाषाणमयत्ववत्प- तत्वावच्छिन्नविषयित्तायाः पाषाणमयत्ववपर्वतत्वावच्छिन्नविषयित्वाऽब्यापकतया तत्र तच्छून्यज्ञानीयत्व विरहेणे कज्ञानीयविषयिताया धमशक्यत्वात् । केचिन्तु बन्हिमपाषाणमयदवपर्वतत्वावच्छिन्नविषयिताऽपि प्रतिबन्धकतावच्छेदिका भवति पाषाण- भयो वन्ह्यभाववानिति ज्ञानानन्तरं तादृशज्ञानस्यांऽशत आहार्यतया पाषाणमयत्ववपर्वताशे अनाहार्य- वादित्याहुः । । .

·सटिप्पणटीकासमेता १५५ यतया मन्मतेऽपि तत्र नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । ज्ञानवैशिष्ठ्यानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषणत्वे प्रतिहेतु. व्यापकसाध्याभावलमानाधिकरणत तुमत्पक्षरूपसत्प्रतिपक्षाव्याप्तः। सा. ध्याभावांशे तयापकतामहविशिष्टतद्वत्ताज्ञानसाधारण्यानुरोधेनावश्यक प्याप्रतिबन्धकतयैवोपपत्तेः तादृशविशिष्टज्ञानस्य मानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतान्तरे मानामावादुक्तविशिष्टेतिऽप्रसङ्गस्तु विवक्षणीयविशिष्टा. . व्याप्तिः, वन्यभाववज्जलववृत्तिजलवद्हदविषयकनिम्बयस्य जलवान वन्ह्यभा. वान् , जलवांश्च हृद इत्याकारकस्य निश्वयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया तत्प्रतिबन्ध कृताया ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नत्वात् । मन्मतेऽपि-स्वरूपसम्बन्धमाऽवच्छेदकरववादिमत. ऽपि । तत्र-पाषाणमयत्ववपर्वते । नातिप्रसङ्ग इति । ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वनिवे, शादेवेत्यादिः पाषाणमयत्वत्पर्वतविषय कनिश्चयस्याऽपि "पाषाणमयो न बहिमान्" इति नि: स्वयविशिष्ट पर्वतश्च पाषाणमय इति" निश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तत्प्रतिबन्धकतायां ज्ञान वैशिष्टयानवच्छिन्नत्वविरहात् । प्रतिबन्धकताविशेषणत्वे-वन्यभाव उजलववृत्तिज लवलदेऽतिव्याप्तिवारणेऽपीति शेषः। प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभाव समानाधिकरणन. तिहेतुमत्पक्षरूपसत्प्रतिपक्षाऽव्याप्तेरिति। तन्निश्चयप्रतिबन्धकत्वस्य ज्ञानवैशिष्टयानव च्छिन्नत्वविरहात् । अयं भावः । सम्प्रतिपक्षश्व साध्याभावव्याप्यहेतुमत्पक्षरूपःसाध्यामावल्या. तिवसाध्यामाश्ववदवृत्तिस्वरूपा, प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुरूपाच। तत्र साध्यामावाभाववदवृत्तिमत्पक्षरूपसत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य "साध्याभावाभाववदतिमान्पक्ष इत्या. कारकस्य" ज्ञानवौशिष्टयानवच्छिन्नमेव प्रतिबन्धकत्वम् । प्रतिहेतुध्यापकसाध्याभावसमाना. धिकरणतद्धेतुमस्पक्षरुपसत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य च ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नमेव प्रतिबन्धकत्वम् , प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणतद्धेतुमानपक्षः इति निश्चयस्येव हेतुव्यापकः साध्या. भावः "हेतुमान साध्याभाववान्" इति निश्वयविशिष्टस्य प्रतिहेतुमान पक्ष इति निश्चयस्या- पि प्रतिबन्धकत्वात् । तदेवाइ तद्यापकताग्रहविशिष्टेति । हेतुव्यापकतामहविशिले. त्यर्थः । हेतुव्यापकः साध्यामावः "हेतुमान् साध्यामाषवान्” इति प्रहविशिष्टत्यर्थः । तद्वत्वाचानत्वेनेति । हेतुमताज्ञानलेनेत्यर्थः । हेतुमान्पक्ष इति निश्चयरनेस्यर्थः । ननु साध्याभावाभावववृत्तिपक्षविषयकनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वम् , तच्च प्रतिबन्धकत्वं ज्ञान : वैशिष्टयानवच्छिन्नमेवेति नाव्याप्तिरिति चेत्तत्राह मानाभावादिति । तच्चाऽनुपदं स्फुटी भविष्यति । तथा च ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वनिवेशाऽसम्भवेन पाषाणमयत्ववत्पवतेऽ. तिव्याप्तिवारणायाऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वमेव निवेशनीयमिति भावः । अत्रेदं बोध्यम् जलवान् वन्यभाववान् जलवान् हृदः, शैवालवान् वन्मभाववान् शैवालवान् हद इत्यादिनिश्चयानामे करूपेण प्रतिबन्धकत्वम् । तत्कारश्व निश्चयविशिष्ट- निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकस्वम् । निश्चये निश्चयवै० स्वसामानाधिकरण्य-स्वीयवन्मभावत्वाव- च्छिन्नप्रकारतावृत्तिविशेष्यतावच्छेदकताविशिष्टप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वोमय ·१५६ सामान्यनिरुक्ति। न्तराटितत्वनिवेशनेनैव धारणीयः। नच शानद्वयसाधारणप्रतिबन्धकताया प्रत्येकज्ञानविषयविशिष्टविष. सम्बन्धन, विशेष्यतायां प्रकारतावृत्तित्वं च स्वावच्छेदकधर्मब्यापकवाभावप्रतियोगिकरवदि. शिष्टस्वरूपत्वावच्छिन्न संसर्गतानिरूपितत्व स्वनिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन, प्रकारतायां विशेष्यता. वच्छेदकतावै० स्वावच्छेद धर्मावच्छिन्नत्व-स्वाबच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेनेति। ननु तदनिवेशे वन्यभाववज्जलवद्वतिजलबहदेऽतिव्याप्तिः कथं वारणीयेत्यत आह उक्तविशिष्टेऽतिप्रसङ्गस्त्विति । वन्यभाववज्जलपवृत्तिजलवङ्देऽतिप्रसङ्गस्वि. त्यर्थः । विवक्षणीयेति । मेयत्वादिविशिष्टबाधादावतिव्याप्तिवारणाय विवक्षणीयेत्यर्थः । विशिष्टान्तराऽघटितत्वनिवेशेनैवेति । एक्कारेण प्रतिबन्धकतायो बानवैशिष्ट थान. वच्छिन्नत्वस्य ध्यवच्छेदः । यद्रूपावच्छिन्नविषयिताव्यापिका प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्ध कता तपावच्छिन्नत्वं हि प्रकृतलक्षणम् । मेयस्वविशिष्टे बाधादावतिव्याप्तिवारणाय चाऽत्र यद्रूपे विशिष्टान्तराघटितत्वं निवेशनीयम् । विशिष्टान्तराघटितत्वं च विशिष्टान्तरतावच्छे. दकं यद्रुपं तद्रूपावच्छिन्नाघटितत्वम् । विशिष्टान्तरतावच्छेदकरवं च स्वावच्छिन्नाऽविषय. कप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वम् । एवं विशिष्टान्तरतावच्छेदके प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रति. बध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वमपि निवेश्यम् । तद्रूपावच्छिन्नाऽटितत्वं च तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेकत्वम् । एवं च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक प्रकृतानुमितिवव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपि- तप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकं यद्रूपं तद्रूपावच्छिन्नाऽविषयक प्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वं यद्रूपे निवेश्यमित्यर्थः । एवं च हृदो वहिमान् धूमादित्यत्र मेयत्वविशिष्ठे वन्मभाववढ्दादौ नातिव्याप्तिः. स्व मेयत्वविशिष्टय. न्ह्यभाववद्हदस्यम् , तदवच्छिन्नाऽविषयकप्रतीतिः वन्ह्यभाववान् हृद इस्याकारिका प्रतीतिः तद्विषयतावच्छेदकं यत् वन्मभाववद्हृदस्वं, अथ च प्रताऽनुमितिः हदो बहिमानित्या. कारिकाऽनुमितिः ताशातुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताउनतिरिचवृत्ति विषयितानिरूपकतावच्छेदकमपि तत् , "वन्ह्यभाववहदत्वं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिर्न मेयस्वविशिष्टो वह्मभाववान् इदः इति प्रतीतिः किन्तु उदासीनघटवद्भुतलमितिप्रतीतिः, लाशप्रतीतिविषयितानिरूपकताबच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवन्मभावबद्दत्वे विरहेण यद. पपदेन तस्योपादानाऽसंमवानातिव्याडिः । हृदो वहिमान् धूमादित्यत्र वन्मभाववद्हदे लक्ष. णसमन्वयः, तथाहि-स्वं वाभाववढ्दत्वं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक एवं प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूप. तावच्छेदकं हृवृत्तिवन्मभावस्वादिक, तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य व नधभाववढ्दत्वे सत्वात् , यद्रूपपदेन तस्योपादानादिति ध्येयम् । भाक्षिपति नचेति । बानद्वयसाधारणप्रतिबन्धकताया इति । जलवान ·सटिप्पणटीकासमेता १५७ यकत्वं नानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतावत् , तथाच दर्शितविशिष्टघ- टकस्य प्रत्येकज्ञानविषयस्य न निरुतविशिष्टान्तरात्मकतेति निरुक्तविशि. ष्टान्तराघटितत्वमुक्तविशिष्टस्याक्षतमेवोत वाच्यम् । वक्ष्यमाणविशिष्टान्त- राघटितत्वस्येव याशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाहशविशिष्टविषय. । वहयभाववान् जलवांश्च हद इति ज्ञानद्वयवृत्तिप्रतिबन्धकताया इत्यर्थः । निरूपितत्वं षष्ट्य. थः । तस्याऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वेऽन्वयः । तथाच प्रत्येकज्ञानविषयविशिष्टविष. यकर न ज्ञानयसाधारणप्रतिबन्धकतानिरूपिताऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतावदिति स. मुदितार्थः । प्रत्येकज्ञानविषयविशिष्टविषयकत्वमित्यस्य च जलवान् वह यभाववानितिज्ञान. त्तिववयभाववज्जलवस्वावच्छिभविषयित्वं, जलवान् हृद इति ज्ञानवृत्तिजलवहदत्वावच्छि. शविषयत्वं चेत्यर्थः। तथाचेति । प्रत्येकज्ञानीयविशिष्टविषयकत्वस्थ प्रतिबन्धकताऽनव. च्छेदकरले चेत्यर्थः । दर्शितविशिष्टघटकस्येति । वयमाववज्जलवद्वत्तिजलवद्हद. स्वरूपविशिष्टघटकस्येत्यर्थः । प्रत्येकज्ञानविषयस्येति । जलवान् पन्ह्यभाववानिति ज्ञानविषयस्य "वन्ह्यभाववज्जलवस्व"स्ये त्यर्थः। जलवान् हद इति ज्ञानविषयस्य जलबद्व दत्वस्येत्यर्थः । न निरुतविशिष्टान्तरात्मकतेति। तथाच वन्ह्यभाववज्जलवत्वस्य अलवद्ह्रदत्वस्य वा प्रत्येकं वन्यभाववज्जलबद्धृत्तिजलवहदरवावच्छिन्नाविषयकप्रतोतिवि. षयतावच्छेदकत्वेऽपि हृदो वहिमानित्यनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकता. बच्छेदकत्वविरहान विशिष्टान्तरतावच्छेदकत्वमिति भावः । निरुक्तविशिष्टान्तराऽ. घटितत्वमिति । निरुक्तं यद्विशिष्टान्तरतावच्छेदकं बाधत्वादि तदघटितत्वमित्यर्थः । उक्त- विशिष्टस्येति । वन्यभाववज्जलवद्वृत्तिजलवहदत्वस्येत्यर्थः। अक्षतमेवेति । तथाच पन्ह्यभाववज्जलवद्वत्तिजलबद्वदेऽतिव्याप्तिदुर्वारैवेति भावः । ननु वन्यभाववज्जलववत्तिजलवहदत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकताव. च्छेदक, अथ च हृदो बचिमानित्यनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिकवृतिवियितानिरूपकता. वच्छेदकं यद्वन्धभाववज्जलवनिरूपितवज्जलवहदत्वं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयता- वच्छेदकत्वस्य वन्यभाववज्जलवद्वृत्तिजलवहदत्वे विरहेण तस्य यद्रूपपदेनोपादानाऽसम्भ- बारकथमतिव्याप्तिीरति चेन्न । एवंरीत्या जलव्यापकवन्यभावाधिकरणनिरूपितवज्जलवहदत्वस्यापि विशिष्टान्तर. वाजलब्यापकवन्यभावसमानाधिकरणजलवहृदेऽव्याप्तिः स्यादतो विशिष्टान्तरतावच्छेद- करूपे विशिष्टद्वयाऽघटितत्वं निवेशनीयम् । एवं च वन्यभाववज्जलवदृत्तिजलवद्हदेऽति- व्याप्तिर्दुवारैवेति । केचित्तु वन्त्यभाववजलवनिरूपितवज्जलवद्हदे एवातिव्याप्तिवारणाम विशिष्टद्वयाघः टितत्वसार्थक्यमिति प्राहुः । यद्रूपे विशिष्टद्वयाऽघटितत्वं निवेश्याऽतिव्याप्तिं समाधत्ते याहशविशिष्ठ- विषयकेति । यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालीत्यर्थः । एवं द्वितीययादशविशिष्ठविषय- ·सामान्यनिरुक्तिः। OURNAMAMITRAINRITAMISSION - 2 ܕܚܘܩܝܘܗܳܟܰܐ कनिश्चयत्वं प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति, ताहशविशिष्ठद्वयाघटितत्वस्थापि निवेशनीयतया उक्तविशिष्टवारणसम्भवात । केत्यस्याऽपि स एवार्थः । प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तीति । प्रकृतानुमितित्वव्या. पकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तीत्यर्थः । निवेशनीयतयेति । बद्रूपे इत्यादिः । उक्तविशिष्टवारणसम्भवादिति । वन्यभाववज्जलववृत्तिजलवद् हृदरूपविशि टवारणसम्भवादिति । तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयावेशि ष्टयदूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयत्वं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्ध कताऽनतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टद्वयाऽघटितत्वं यद्रुपे निवेशनीयम् , बन्धभाववज्जलव त्तिजलवद्हदे नातिव्याप्तिः, बन्धभाववज्जलवस्वावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयविशिष्टजळ. वहदत्वावच्छिन्नविषरिताशालिनिश्चयत्वस्य हृदो वहिमानित्य नुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरि. कवृत्तितया तादृशं यद्विशिष्टद्वयं "बन्धभावज्जलवस्वं जलवद्दत्वं च तदघटितत्वस्य वन्यभाववज्जलवत्तिजलवहदत्वे विरहेण तस्य यद्भूपपदेन धारणाऽसम्मवान्नातिव्याप्ति रिति भावः। अत्र तादृशविशिष्टद्वयाऽघटितवं न तादृशविशिष्टविषयताद्वयशन्यप्रतीतिविषयत्वम् , हृदो वद्धिमान् धूमादित्यत्र एकत्र द्वयमिति रीत्या हृदवृत्तित्व-वन्धभावव्याप्ति-उभयवज्ज लेऽतिव्याप्तिः, वन्धभावव्याप्यं जलं जलवान् हद इति ज्ञानयोरिव वन्यभावव्याप्यं जलं हृदयति जलामिति ज्ञानयोरपि ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन हद वन्हानुमितिप्रतिबन्धकतया बन्ध भावव्याप्तिहदवृत्तित्वाभयमेकन द्वयमिति रीत्याऽवगाहमाने वन्यभावव्याप्तिहदवृत्तित्ववज्जल- मिति ज्ञाने विशेष्यताया ऐक्येन विषययिताद्वयशन्यत्वसत्वात् स्थाच वन्यभावव्याप्तिप्र. कारतानिकपितजलत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वं प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतानतिरिक्त त्ति ताहशविषयिताद्वयशून्यप्रतीतिविषयत्वस्य तत्राशतत्वात् । नापि ताशविशिष्टविषय ताशुन्यत्वे सति तादृशविशिष्टविषयताशुन्यप्रतीतिविषयत्वम् , असाधारण्येऽव्याः, असा. धारण्यस्यापि निरुक्तावशिष्टद्वयान्तर्गततयाऽसाधारण्यविषयिताशून्यत्वविरहात् , एवं च ताशविषयिताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्याऽसाधारण्ये विरहात् , किन्तु तद्रूपावच्छिन्नविषयितावि. शिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयिताशन्यप्रतीतिविषयत्वमेव तत् । एवं च नोक्तापत्त्यनुपपत्ती, तथाच यद्वपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयविशिष्ट यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवं प्रकृतानु- मितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयिताविशि. तद्रूपावच्छिन्नविषयिताशुन्यप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकं यद्रूपं तद्रूपावच्छिन्नविषयि. ताब्यापिका प्रस्तानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता तद्रूपवत्वं हेत्वाभा. ससामान्यलक्षणम् । निश्चये निश्चयवै० सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन, सामानाधिक रण्यं च एकक्षणावच्छिन्नैकात्मवृत्तिवरूपम् । विषयितायां विषयितावै० स्वाश्रयसमानाधि. करणज्ञानवृत्तित्वसम्बन्धेन । अनुगमस्तु-प्रतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्तियों "व्यापक तारूपो" भावः तदीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानि- रूपितभेदनियावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्टावच्छेदकतापित - . .

·सटिप्पणटीकासमेता १५९ शिष्टप्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छेदकरूपबत्त्वम् । प्रतियोगितायामवच्छेदकतावै० स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिलपिताऽवच्छिनत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छे इकतानिश्चयव- धर्मावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिनत्व-स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नवनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नरबसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मा. वच्छिन्नविषीयतावीशप्ट्यावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धन । नन्वत्र निश्चयविशिष्टान्तोपादानं व्यर्थम् , एकविशिष्टाऽघटितत्वनिवेशादेवोक्कातिव्या- प्तिवारणसम्भवात् । तथाहि यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्वयत्वं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्र. तिबध्यताविरूपितप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्य ज्ञानीययद्रूपाव. च्छिन्नविषयिताच्यापिका अकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता तद्रूपव- त्वम्(१)। तथाच नोकबिशिष्टेऽतिव्याप्तिः, वन्धमाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्धदत्वावच्छिन्न- विष यताशुन्यत्वत्योचाविशिष्टज्ञानेऽसस्वादिति चेन्न । वन्ह्यभाववद्हदादिरूपबाधाद्यसंग्रहापत्तेः वन्ह्यभाववहदरवायवच्छिन्नविषयिताशा- लिनिश्चयत्वं प्रकृतानुमितिप्रीतबन्धकताऽनतिरिकवृत्ति ताहशवन्यभाववहदत्वावच्छिन्नवि- षयिताशन्यत्वस्य बाधादिज्ञानेऽसत्त्वात(२)। (१) अनुगमस्तु-प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्तिर्योऽभावस्तदीयाऽवच्छे दकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनि- ष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टप्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छेदकरूपवत्त्वम् । प्रतियोगितायामवच्छेदकतवि० स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिकापताध्वच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नाव- छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयितावावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनेति । अथवा प्रकृत्तानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिबन्धकताविशेष्टरूपवस्वम्। रूपे प्रतिबन्ध कता० यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसालिकामाप- निरूपिताऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिलभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरू- पितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छि- त्रत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्स्व-स्वाभाववत्प्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन, अभा- वश्च किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयाs- वच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित वृत्तित्व- निष्ठाबच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छदेकतानिहात्तिावाच्छन्नावसम्ब- धावच्छिन्नावच्छेदकतावदूगावच्छित्रविषयित्वप्तम् च्छिन्नविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः । तथाच वन्यभाववज्जलवद्ध- त्तिजलवड्दत्वे द्वितीयसम्बन्धेन प्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यविरहेणोकातिव्यातिविरहेऽपि तुल्ययुक्त्या वाधाय. अनहो बोध्यः । (२) अथ यदूपावच्छिन्नविषयिता प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिकापतज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नम- तिबन्धकतानितिरिक्तवृत्तिस्तद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वं विवक्षणीयम् । तथाच धादिविषयिताया ज्ञान- वैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकताऽनतिरिकवृत्तित्वाभावात, यद्रूपावच्छिन्नविषयितापदेन तस्या धर्तु मशक्यतया धन्यभाववजलववृत्तिजलवद्हूदत्वाचवच्छिन्नविषयिता एव तादृशी तच्छून्यत्वस्य बाधादिज्ञाने सवाद, . न्ह्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलादिमहूदविषयकज्ञाने चाऽसत्वान्नाऽव्याप्त्यतिव्याती। नचैवमपि घटो गग- नाभावपदभाववत्कालीनगगनवानित्यादौ तादशगगनाभाववरूपबाधेव्यातिः, अत्र बाधनिश्चये प्रतिबन्ध- कताइयी, ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नाऽग्या, नाच घटो गगनवानितिज्ञाननिरूपिता, अपरा च ज्ञानवैशिष्ट्या- ·सामान्यनिरुक्तिः। " Ansamanyawan नवच्छिन्ना, सा च घटस्तादशगगनवानितिबुद्धिनिरूपिता, एवं च साशबाधज्ञाने ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्र- निबन्धकताया अपि सत्त्वेन तद्विषयितायास्तादृशप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वादिति वाच्यम् । यदूपावच्छि- সমাধা ফালাহাগাবন্ডল()সালিবন্ধনানাবান্ধৰয়ালৰাষাঙালখালসবিলা- नवच्छेदिका तादृशविषयिताशुन्यत्वस्य विवक्षणीयत्वात् , उक्तबाधविषयिताया ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रति- बन्धकतायामप्यवच्छेदकतया तादृशाविषयिता गगनाभाषपदभाववत्कालीनतब्यक्तित्ववद्वतितळ्यक्तित्ववट. विषयितैवेति तच्छून्यत्वस्योकबाधज्ञाने सत्त्वादच्यातिविरहात् । न च गगनवत्प्रतियोगित्वं गगनाभाववव. नाधिकरणवृत्त्यभावनिरूपितत्ववकालीनवान्हमज्जलादित्यत्र तादृशवन्दिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरू- पाऽसाधारण्ये व्यालिः, तादृशाऽसाधारण्यानिश्चयस्य वनाधिकरणवृत्त्यभावनिरूपितवान् गगनाभाववानि- तिनिश्चयविशिष्टबाधिकरगवृत्त्यभावनिरूपितत्ववत्प्रतियोगित्वमितिनिश्चयत्वेन गगनवत्प्रतियोगित्वमितिबु- द्धिविरोधितया तादृशाऽसाधारण्यविषयितायाः तादृशानुमितित्वव्यापकविशिष्टपक्षमहत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यता- विरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तितया ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छे. दकतया च तादृशावधारण्यस्य यादृशविशिष्टपदेन वर्तु शक्यत्वेन तदघटितत्वस्य तत्रासित्त्वादिति वा- च्यम् । स्वमते इवाऽनापि प्रतिबन्धकतैक्यस्य विवक्षणीयत्वात् । तथाच विशेष्यदलघटकीभूताया असाधारण्यविषयकनिश्चयत्वव्यापिकायाः पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगा. हिग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायाः प्रकृताऽसाधारण्यघटकाऽवच्छेदकधर्मदर्शननिष्ठप्रति- बन्धकतायाः विशिष्टपक्षमहत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितायाः गगनाभाववन्दाधिकरणनिरूपितत्ववत्ववि. शिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टवन्यधिकरणवृत्त्यभावनिरूपितत्ववप्रतियोगितास्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वावच्छिन्ना- याप्रक्याभावेन न तश्राव्याप्तिः । तथाच प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपवत्वं लक्षणम्, रूपे प्रतिबन्धक- तवि० स्ववृत्नियः किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकाविषयिताशुन्ययदूपावच्छित्रविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेद- प्रतियोगिवच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धोऽभावः तदीयावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनि- ठावच्छेदकतानिरूपितमेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयानष्ठावच्छेदकताविशि- धत्व स्वाभाववत्प्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन । रूपे अवच्छेदकतावः स्वनिरूपितविषयि. यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकतावच-स्वनिरूपितशून्यत्वनिष्ठावच्छेदकता- निरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकता- निरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविष- यित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नविच्छेदकतावत्वोभयसम्बन्धेन । अभावप्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धश्व-स्वतादात्म्यापन्नज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नमतिबन्धकतावृत्तिकिश्चिपावच्छिन्नविषयित्वा- ध्यापकाविषयिताशून्यकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितापच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीति. सिद्धो योऽभावः तनिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेद- निष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयितारूपः। वि. षयितायामवच्छेदकताव स्वविशिष्टरूपावच्छिन्न त्वसं०। रूपे स्व० स्थनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्व-स्वनिरूपितशून्यत्वनिष्ठावच्छेदेकतानिरूपितविषयित्व. निष्ठावच्छेदकतनिरूपिताऽपच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठा- धच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेद- कतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकत्वावत्योभयसम्बन्धनति । अथवा स्वतादात्म्यापत्रज्ञानवैशिष्टचावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानि- रूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तनि- (१) अत्र प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवशिष्टयावच्छिन्नत्वं न देयं, प्रयोजनविरहादिति । - ·सटिप्पणटीकासमेता , अयानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मा- वच्छिन्नविषयिता प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धः, एतन्मते द्वितीयसम्बन्धघटकाऽभावो लघुशरीर हति लाघवम् । एवं च गगनवत्प्रतियोगित्वं गगनाभाववन्याधिकरणनिष्ठाभावनिरूपितत्ववत्कालनिवन्दिमज्जलादित्य. वाऽसाधारण्ये नाव्यातिः, प्रकृतानुमितित्वव्यापकपतिबध्यतानिरूपिताऽसाधारण्यविषयकत्वावच्छिन्नप्रति- बन्धकताविशिष्टरूपं तादृशाऽसाधारण्यतावच्छेदक, तादृशप्रतिबन्धकतावृत्तियः पक्षे हेतुमचाज्ञानकालीनाs. साधारण्यविषयकनिश्चयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धोऽभावस्तनिरूपितप्रतियोगितया परम्पस्या निरूपिताऽवच्छिन्न त्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावस्वरूपप्रथमसम्बन्धस्य तत्र सत्त्वात् , एवं स्व- तादात्म्यापन्नज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वं स्वमेव तत्र च यादृशविशिष्टविषयकत्वाव्यापकविषयिताशू- न्ययादेशविशिष्टविषयकंनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावस्तादृशविशिष्टाऽप्र. सिध्या स्वभिन्नविशिष्टपक्षमहत्वावच्छिन्नमतिबध्यतानिरूपितगगनाभाबवद्वयधिकरणनिष्ठाभावनिरूपितत्व- विशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टवन्यधिकरणनिष्ठाभावनिरूपितत्ववत्पतियोगितात्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वावच्छि- अप्रतिबन्धकवादी गगनामाषवन्यधिकरणवृत्त्यभावनिरूपितत्ववनितादृशानिरूपित्तत्वबत्मालियोगिताखवि- शिष्टविषयकत्वाब्यापकविषयिताशून्यताशाविषयिताशालेिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवं नास्तीति प्र- तीसिद्धाभावस्य सस्वात् स्वतादात्म्यापन ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नमतिबन्धकतावृत्तितादृशामावघटितसम्बन्धस्य तस्य व्यधिकरणत्वेन द्वितीयसम्बन्धस्य च सत्त्वात । एवं घटो गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनवानित्यत्र बाधे नाव्यातिः, तत्र ज्ञानवैशिष्टयानपच्छिन्नप्रति- बन्धकताया द्वितीयसम्बन्धघटकविषयित्वस्य व्यधिकरणसम्बन्धत्वात् , तथाचैतन्मते गगनाभाववदभावव- स्कालीनघटो गगनवानित्यत्राऽभाषवत्तादृशघटे-रूपं नीलरूपवदित्यत्र नीलरूपाभाववन्नीले अभावो वहि- मानित्यत्र बन्ह्यभाववदन्हिमति च नातिव्यातिः, तत्र ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादायैव लक्षणसत्त्व- स्थोपपादनीयतया अभावत्तादृशघटवादी तादृशप्रतिबन्धकतायाः प्रथमसम्बन्धस्य सत्येऽपि द्वितीयसम्बन्ध- स्याऽभावात , तत्राऽभाववनाशघटत्वावच्छिन्नविषयिताशाल्यव्यापकविषयिताशन्यनिश्चयनिष्ठभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावसत्वेन तनिरूपित्तप्रतियोगिताघटितोक्कविषयित्वाभावस्य ताशवि- शिष्टविषयकप्रतीतावभावात् । नचैवं ताशविशिष्टघटपक्षकगगनसाध्यकस्थले गगनाभाववद्विशिष्टपटात्मकबाधेऽव्याप्तिः, तत्र ज्ञानवै- शिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया एव सत्त्वेन तादृशप्रतिबन्धकताया उक्कोभयसम्बन्धस्य तादृशघटत्वेऽस- त्वात् , स्वमते तादृशबाधघटकगगनाभाववदभाववत्त्वविशिष्ट-बाधरूपविशिष्टयोः परस्पराऽघटितस्वाभावेन तदुभयघटितत्वं नाव्यातिसम्पादकम् । एवमभावो गगनत्ववानाधेयवादित्यत्र गगनत्वव्यापकाभावप्रतियो- ग्याधेयत्वरूपाताधारण्येऽव्याप्तिः, तत्रापि ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया पव सत्त्वात् । एवं वन्यभा- यवदन्ह्यभावव्याप्यवत्कालीनदो वन्हिमानित्यत्र वन्ह्यभावव्याध्यवद्वन्धभाववन्धभावव्याप्यवस्कालीनददरूप. सस्पतिपत्रेऽव्यातिः । एवं धूमाभाववधूमाभावव्याप्यवत्कालीनह्नदो वह्निमान्धूमादित्यत्र धूमाभाव. व्याप्यवत्तादृशहदरूपस्वरूपाऽसिद्धावव्याप्तिः। एवं धूमवान् धूमाभावववृत्तित्ववधूमाभावववृत्तित्वव्या- प्यवत्कालीनवन्होरित्यत्र धूमाभावववृत्तित्वयाप्यवनाशवान्हरूपव्यभिचारेऽव्यातिः । एवं विरोधे- प्यव्यातिः, सर्वत्र तादृशदोषज्ञानानां ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकस्यात् । स्वमते तु तादृशदो. पघटकविशिष्टद्वयस्य परस्पराऽघटितत्वाभावेन यादृशविशिष्टपदेन ताशविशिष्टद्वयस्य पर्जुमशक्यतया विशिष्टद्वयान्तराऽघटितत्वसत्वान्नाव्यानिरिति वाच्यम् ।स्वमतेऽतिव्यातिधारणाय विशेष्यदलघटकविषयि- तायां विषयिनाविशेषभेदो निवेश्यः । एतन्मते तु उक्ताऽव्यातिवारणाय विशेषणदलघटकविषयितायां विषयिताविशेषभेदो निवेश्य इति समानम् । स्वमते लक्षणशरीरगौरवं परमतिरिच्यते इति चेत्र । निश्चयविशिष्टनिश्चयानामेकरूपेण प्रतिबन्धक त्वमिति मते एतन्मते सर्वत्र प्रागुक्तदोषष्वव्यातिः, ज्ञान- वैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकताया उक्तोभयसम्बन्धन दोषतावच्छेदकेऽसत्यात तत्र प्रथमसम्बन्धस्य सत्त्वे- ऽपि तादशप्रतिबन्धकतावृत्तिविशिष्टदोषविषयकनिश्चयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धा- ·m सामान्यनिरुक्तिः। मथ याशविशिष्टविषयकज्ञानीवशिष्टयाशीवशिष्टविषयकज्ञानस्वमित्येव कथं नोकि संशयान्यत्वरूपनिश्चयत्वनिवेशेन । तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नज्ञाननिष्ठावच्छेद कतानिरूपिका यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नानुमितिप्रतिबन्धकता तादृशविशिष्टद्वयवि. षयिताशुन्यप्रतीतिविषयत्वं फलितम् । एवं च वयभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलवद्हदे नातिव्याप्तिः, हृदादिमिकथतिमत्ताबुद्धिं प्रति जलावच्छेदेन वहयभाववत्तानिश्चयविशिष्ट हृदधर्मिकजलप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्ध तया वयमावबज्जलादिमद्विषयकत्वावच्छिन्ना या ज्ञाननिष्ठाऽवच्छेदकता तनिरूपिका या जलवह दविषय करवावच्छिन्ना प्रतिबन्धकता सापि प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपिता भवतीति तादृशविशिष्टयविषयिताशुन्य. प्रतीतिविषयत्वस्य निरुतविशिष्टेऽसत्वादिति चेन्न। . मावीया बच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरू. पितवृत्तित्वनिष्ठापच्छदेकतानिरूपित्तनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपलविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छि- भवसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयित्वाभाववत्प्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वाभावात् । एकरूपेण प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावश्च हृदत्वा वच्छिन्नविशेष्यकवाम्हित्वावच्छिन्नप्रकारताशालिबुद्धित्वाव. च्छिन्नं प्रति वन्ह्यभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयवन, विशेष्यतायां प्रका. रतौशिष्टयश्च स्वविशिष्ट प्रकारतानिरूपित्तत्व-रुवनिरूपकनिश्यप्तमानाधिकरणज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धेन, प्रका- रतायां सवै० स्वनिरूपित्तविशेष्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नत्वामयसम्बन्धेन, रूपे स्व० स्वनिरूपितविशेष्यत वच्छेदकलावच्छेदकत्वस्वनिरूपितसंगतानिरूपित्तपतियोगित्वनिष्ठावच्छे- क्ष्कतानिरूपितस्वाश्रयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित “यत्किञ्चित्समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं ना. स्तीति प्रतीतिसिद्धा"ऽभावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठाव- केदकतानिरूपित प्रतियोगितानिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकता- निरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽधिकरणनिष्ठापच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपित- धर्मनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छदकतानिरूपिताधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नविच्छेदकतावत्योभयसम्बन्धेनेति । ते. षामेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाऽनङ्गीकर्तमते नीलरूपाभाववन्नीलमित्यादिनिश्चयाना विशिष्ट ज्ञानत्वेनैव प्रतिब. न्धकवं-तादृशज्ञानस्य नियमतो रूपत्वविशिष्टे नीलत्वावगाहितया ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकले मा. नाभावाद , तथाच तन्मते तबातिव्यातिः, तत्मातिबन्धकतायाः ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावृत्तिता. दृशाभावघटितविषयितात्मकसम्बन्धस्य ब्यधिकरणत्वात, तथाच मतद्वयानुसारेण लक्षण करणे उक्तस्थले. अतिव्यातिवारणाय विशेष्यदले विषयितायामुक्तविषयिताभेदः-विशेषणदले विषयितायां प्रागुक्तसर्व विषयिता. भेदो निवेशनीय इति गौरवम् , स्वमते एकरूपेण प्रतिबन्धकतास्वीकारेऽस्वीकारे या "मतद्वयेऽपि" अ. तिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदले विषयितायामेव विषयिताविशेषभेद एव निवेशनीय इति लाघवम् । परे तु यत्र बाधज्ञानं कदाचिद् घटकालीनजलवद्वयविषयकं कदाचिपटकालीनजलवदध्रदविषयक तादृशजलवद्सदविषयकज्ञानमपि बाधविषयकमेव, न तु कदाचिद्बाधघटकस्वघटकवस्तुज्ञानकालीनं तत्र बाधेऽव्याप्तिः । न च तत्र घटकालीनजलवद्देऽतिव्यातिः, विशिष्टान्तरबाधघटितत्वादित्याहुः । यत्तु कैश्चिदुक्तं-ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतालामायैव तदभिधानमिति । तदसत् । उक्तरीत्या तन्निवंशस्याऽऽवश्यकत्वात् । यत्तु एकविशिष्टाघटितत्वनिवेशे वह्नयभाववज्जलववृत्तिजलवह दविषयितावभेद-वजयभाववज्जल. पत्कालीनजलवद्हदविषयिताव दादीनां निवेशनीयतया गौरवम् , विशिष्टयाघटितत्वनिवेशे न तादृश- गौरवं वयभाववज लवत्वविशिष्ट विषयिताविशिष्टजलवड्दत्वविशिष्ट विषयित्वाभावस्य निवेशादेव एकाद- छेदकधर्मपदितनानाविशिष्टवारणसम्भवादिति । तदपि न, उक्तप्रकारेणाऽनुगमे ताशगौरवाइप्रस तरिति । , .

·सटिप्पणटोकासमेता प्रथमनिश्चयवानिवेशे जलवान् वलयभाववानवेति ज्ञानविशिष्ट-जलवान् हद इति नि. अये प्रतिबन्धकताविरहेण तादृशविशिष्टद्वयस्य यादृशविशिक्यपदेन धर्तुमशक्यतया "मिशिद्वयान्तरस्यैव प्राह्यतया तादृशविशिष्टद्वयविषयितासन्यत्वस्योकाविशिष्टविषयकज्ञाने सत्त्वेन वयभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्हदेऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमतः प्रथमनिश्चयस्वनिवेशः। एवं द्वितीयनिश्चयत्वाऽनिवेशे जलवान् वहथभाववानिति निश्चयविशिष्ट-हृदो जलवान. वेतिज्ञाने प्रतिबन्धकताविरहेण तारशविशिष्टद्वयस्य यादृशविशिष्टयपदेन वर्तुमशक्यतया "विशिधद्वयान्तरस्यैव प्राह्यतया" तादृशविशिष्टद्वयविषयिताशुन्यत्वस्योकविशिष्टविषयक- ज्ञाने सत्त्वेन तदोषतादवस्थ्यमतो द्वितीयनिश्चयत्वनिवेशः । न च ताहशविशिष्टद्वयाऽन्तरस्याप्रसिध्यैव नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवं सति तुल्य. युक्त्याऽसम्भवापत्तेः । यद्वा वहयभावज्जलवत्कालीनघट-जलवहदकालीनघटादिकमेव ताशविशिष्टद्वयं प्रसिद्धं, तत्रोभयत्र निश्चयत्वाऽनिवेशेऽपि विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धौ विशेष- गांश संशयास्वीकारेण “वडयभाववज्जलवाकालीनो घटः" जलवद्हदकालीनो घट" इत्याकारकताहशविशिष्टद्वयविषयकज्ञाने कालीनस्वांशे संशयात्मकेऽपि जलवस्वादिविशि. घटाशे वहथभावादिसंशयात्मकत्वाभावेन प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतासत्वात् । तदर्थ निष्कर्षः-विशेषणांशे संशयाऽस्वीकारेऽसम्भवः, तत्स्वीकारे त्वतिव्याप्तिरिति ध्येयम् । नन्वत्र निश्चयत्वनिवेशेऽपि जातिमद्वान् वाथभाववान-जलवान् हद इति निश्चः ययो,-जैलवान् वन्धभाववान जातिमद्वान् हृद इति निश्चययोश्च प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धक- तया तादृशविशिष्टद्वयाऽप्रसिद्धिनिबन्धनाऽसम्भववारणायोभयत्र "निश्चये" ऽव्यापकीभूत. विषयिताशून्यत्वनिवेश आवश्यकः । एवं च निश्चयत्वाऽनिवेशेऽपि जलवान् वयभाववान्म वा-हृदो जलवानवेति संशययोर्वन्यभाववज्जलवस्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकवन्ह्यभावाभावत्वा वच्छिन्नविषयिता-जलवहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाऽव्यापकाऽभावत्वावच्छिन्नविषयितात्रययो. वारणसम्भवेन वन्द्यमावबज्जलवद्- जलबद्दरूपविशिष्टयस्य तादृशविशिष्टयपदेन धतुं शक्यतयोक्तातिव्याप्तिविरहेणोभयत्र निश्चयत्वनिवेशो व्यर्थ इति चेत्र । अव्यापकीभूतविषयिताशन्यत्वनिवेशेऽपि प्रथमनिश्चयत्वाऽनिवेशे वन्धमाववज्जलय. स्वावोच्छन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यस्य जलवान् बह्निमानवेतिसंशयस्याऽवारणाला. शसंशयविशिष्टजलवान् हृद इति निश्चयस्याप्रतिवन्धकतया याशविशिष्टपदेन ताहश. विशिष्टस्यस्य धर्तुमशक्यतयोकातिव्याप्त्यापत्तेः । एवं द्वितीयनिश्चयत्वाऽनिवेशे वन्धमाव. बत्तजोभावचत्तितेजोऽभावड्देऽतिव्याप्तिः, वन्ह्यभाववान तेजोभाववानितिनिश्चमविशि- घटत्य हृदस्तेजस्वी नवेतिसंशयस्य तेजोभाववहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताश. न्यस्यानुमित्यप्रतिबन्धकतया याशविशिष्टपदेन तादशविशिष्टद्वयस्य धर्तुमशक्यत्वात्(१)। (१) न च यादशविशिष्टविषयित्वाव्यापिका यत्पावच्छिन्नविषयितानिरूपित्यपावच्छिन्नविषयिता तद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपिततपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वमुभयत्राऽव्यापीभूतविषयिताशून्यत्वमित्यने- न विवक्षणीयम् , तथाच जलवान् पहिमानवेत्याकारकसंशये वह्नयभाववज्जलव स्वावच्छिन्नविषयित्वाम्या- पिकाया प्रयोगत्वावच्छिन्नविषयितानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नविषयितायाः सत्त्वेन-हदस्तेजस्वी नवेति संशये ·NEPAL.IMHANSOM सामान्यनिरुक्ति। - ननु तथापि याशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषय कनिश्चयत्वमित्यत्र प्रथमनिश्चयत्वस्थाने ज्ञानस्वमेव निवेशनीयम् । निश्चये ज्ञानवै० तादात्म्य सम्बन्धेन। द्वितीय- निश्चयत्वं संशयान्यस्वरूपम्, एवं चैकोशे संशयात्मकाऽपरनिश्वयस्य व्यावृत्त्या न तादृश. विशिष्टाऽप्रसिद्धिः । यद्वा यद्रूपावच्छिन्नविषयितावत्त्वे सति यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनि. श्चयत्वमित्येव वक्तव्यम् । निश्चये विषयितावै० स्वरूपसम्बन्धेन । तथासति सामानाधि. करण्यांशस्य एवं निश्चयत्वाऽप्रामाण्यज्ञानाभावादीनां द्विधा निवेशे गौरवापत्तेः । न च जाति- मद्वान् बन्धभाववान् जलवान् हृदः, जलवान् वन्यभाववान् जातिमद्वान् हद इति ज्ञान. योरप्रतिबन्धकस्वेन तादृशविशिष्टद्वयाऽप्रसिध्याइसम्भवापत्याऽव्यापकीभूतविषयिताशन्यस्व. मवश्यं निवेशनीयम् । एवं च खण्डशो ज्ञानस्याऽप्राप्तत्वात्समूहालंबनज्ञानमादायैव तादृशवि शिष्टद्वयविषयकनिश्चयत्वेऽनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिकवृत्तित्वस्योपपादनीयतया समूहालं. वनज्ञाने चाऽव्यापकी भूतविषयिताशुन्यत्वस्याऽभावात् , समूहालम्बनज्ञाने वन्यभाववज्जलव- स्वावच्छिन्नविषयितायाः जलवहदत्वावच्छिन्नविषयितायाश्च परस्पराऽव्यापकत्वादि. ति तादृशविशिष्टद्वयाऽप्रसिद्धिदुर्वाश्व । न च यद्रूपावा च्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषय ताशून्यज्ञानवृत्तित्वोपलक्षितयद्रूपावच्छिन्नविषयितावत्वे सति यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वा. व्यापकविषयिताशून्यज्ञानवृतित्वोपलक्षितयद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयत्वं प्रकृतानुमि. तिप्रतिबन्धकताऽनतिरिकवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयिताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषायताशून्यप्र. तांतिविषयतावच्छेदकत्वं यद्रूपं निवेशनीयम् । तादृशविषयितावत्त्वं च न खण्डशो ज्ञाने किन्तु समूहालम्बनज्ञाने एव, तथाच विशिष्टद्वयाऽप्रसिध्या नोक्काऽतिव्याप्तिः, बन्ह्यभावव. ज्जलवत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापाभूतविषयिताशून्यज्ञानवृतित्वोपलक्षितस्वस्य समुहालम्बन. ज्ञानीयविषयितायामेव सत्त्वादिति वाच्यम् । यत्र समूहालम्वनज्ञानमेव न भवति किन्तु खण्डशो ज्ञानमेव भवति तत्रत्यबाघादी साशविशिष्टद्वयाप्रसिध्याऽव्याप्तेवारस्वात् । न च किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयिताशुन्यत्वमेव ताशज्ञाने निवेशनीयम् , तथाच वलयभाववज्जलववृत्तिज. लवद्वदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितान्यवन्धभाववज्जलवस्वविशिष्टविषयकज्ञाना. रमजलवद्दत्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वे ताशप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वसत्वान वि. शिष्टद्वयाऽप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तथासति वड्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवि च तेजोभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापिकायाः संयोगत्वावच्छिन्नविषयितानिरूपिततेजस्वावच्छिन्न- विषयितायाः सत्त्वेन चोकसंशययोारणावादशपदेन तादृशविशिष्टद्वयस्य धत्त शक्यतया तयोरतिव्याप्ति- विरहेणोभयत्र निश्चयत्वांशो व्यर्थ इति वाच्यम् । ह्रदो भेद इत्यत्र भेदभेदवदभावमेदवद्वत्यभावभेदवद्हदे- ऽतिव्याते, उताऽध्यापकविषयिताशून्यत्वविशेषणेनाऽभावभेदवान् भेदो नवेत्याकारकस्य स्वरूपतो भेद- स्वभेदभेदकोटिकसंशयस्यावारणातत्र भेदभेदवदभावभेदवत्वावच्छिन्न विषयित्वाव्यापकीभूतायाः कस्या अपि तादशाविषयिताया अभावात , एवं हृदोभायो नवेत्याकारकस्य स्वरूपतोऽभाववाभावभेदकोटिकसंशयस्य पारणं न सम्भवति तत्राभावभेदवदवावच्छिन्नविषयित्वाध्यापिकायास्तादशविषयिताया असत्वाद, त. थाचैतादशैकतरसंशयाऽपरनिश्चययोहदो भेद इत्यनुमित्यप्रतिबन्धकत्वेन यादृशविशिष्टपदेन तादृशविशिष्ट यस्य धर्तमशक्यत्वादत उभयत्र निश्चयत्वनिवेश आवश्यक इति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता २६५ षयितान्यवह्नयभाववहदत्वावच्छिन्नविषयिताशालिज्ञानात्मकताहशविशिष्टविषयकनिश्चय. त्वस्य तादृशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तितया तद्रूपावच्छिमाविषयिताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविष. यिताशुन्यज्ञानविषयत्वरूपविशिष्टद्वयाऽघटितस्वस्याऽभावेन बाधादावव्याप्तिरिति वाच्यम् । ज्ञानवैशिष्ठ्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदकताहशविशिष्ठद्वयविषयिताशन्यत्वस्य विवक्ष- णीयतयाऽव्याप्तिविरहादिति चेन्न । गगनाभाववदभाववस्कालीनघटो गगनवानित्यत्र गगनाभाववत्तादृशघटरूपबाधेऽ. व्याप्तेः, तत्र गगनाभाववद् बागनामाववदभाववत्कालीनघटत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापक विषयिताशन्यगगनाऽभाववदभाववत्त्वविशिष्टविषयकज्ञानात्मकताहशविशिष्टबाधरूपविशिष्टः विषयकनिश्चयत्वस्य प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तितया तादृशशवाघज्ञानस्य ज्ञानविशिष्टज्ञान- स्वेन प्रतिबन्धकतया ताशविशिष्टवियितायां ज्ञानवैशिष्ठ्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छे. दकत्वस्य सत्वात्, तथाहि घटधार्मिकगगनवत्ताबुद्धिं प्रति अभावावच्छेदेन गगना. भावप्रकारकनिश्चयविशिष्टघटर्मिकाऽभावप्रकारकनिश्चयखेन प्रतिबन्धकत्वमावश्यकम् , अ. न्यथा अभाववान् गगनाभाववान् अभाववांश्च घट, इति ज्ञानोत्तरी घटो गगनवा. नितिबुद्धिप्रसङ्गः, गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनाभाववानितिनिश्च- यस्यापि अभावावच्छेदेन गगनाभावप्रकारकनिश्चयावशिष्टघटवार्मकाभावप्रकारकनिश्चय: स्वेनैव प्रतिबन्धकत्वम्, तदनन्तरं गगनाभावभाववत्कालीनघटो गगनवानिति. बुद्धेरुत्पादाऽसम्भवात् गगनाभावपदभाववरकालीनघटर्मिकगगनवत्ताबुद्धिं प्रति ताहशघ. टर्मिकगगनामावप्रकारकनिश्चयत्वेन ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतान्तरे मानाभा. बात् , तथाच विशिष्टविषयिताशून्यत्वस्य ताशबाधज्ञानेऽसत्वात् । एवमभावो गगनत्व. वानाधेयत्वादिस्यत्राऽसाधारण्ययेऽव्याप्तिश्च, तस्य चाऽऽधेयत्वबदभावत्वविशिष्टतादृशाऽना. धारण्यरूपविशिष्टद्वयघटितत्वात(१)। (१) न च स्वाभाववज्ञाननिष्ठविषयितानिरूपकतावच्छेदकयद्रूपविशिष्टविषयकज्ञानविशिष्टतादशय- दूपविशिष्टविषयकनिश्यत्वं प्रतिबन्धकताऽनतिरिकवृत्ति तादृशविशिष्टद्वयाघाटतत्वस्य निवेशनीयतया नो- तबाधाऽसाधारण्ययोरव्यातिः, तत्र यदूपपदग्राह्यबाधाऽनाधारण्यतावच्छेदकरूपयोस्तादशप्रतिबन्धकताशू- न्यज्ञाननिष्ठविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वाभावेन तादृशविशिष्टद्वयस्य यादृशविशिष्टपदेन धर्तुमशक्यतया तव्यक्तित्ववान् गगनाभाववान् तव्यक्तित्ववान् तादृशघट इत्यादिज्ञान विशिष्टयोरेव धर्तव्यतया तपाटिलत्वस्य तादृशबाधादौ सत्यादिति वाच्यम् । तादृशविशिधविषयित्वाव्यापकाविषयिताशून्यत्वविवक्षणे हृदो जलव. ज्जातिमत्कालीनवह्निमानित्यत्र जलवज्जातिमत्कालीनवह्नयभाववज्जलवत्तिजलवद्हदेऽतिव्याः, तत्र ज. लवान जलवज्जातिमत्कालीनवयभाववान् जलवान् जातिमानितिसमूहालम्बनेऽपि जलवजातिमत्कालीन- वह्नयभाववज्जलववृत्तिजलवद्दत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वसत्त्वेन तादृशज्ञाने प्रतिबन्ध- कताविरहेण तादृशविशिष्टद्वयस्य यादृशविशिष्टयपदेन धर्जुमशक्यतया पङ्कजवान् जलवज्जातिमत्कालीन- वह्नयभाववान् पङ्कजवान हद इति ज्ञान विषयीभूतविशिष्टद्वयस्यैव यादृशविशिष्टपदेन धर्चव्यत्वाचदघटित स्व. स्य तत्र सत्यात् । न च यत्पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषयिताभन्यज्ञानयत्वोपेलक्षितयद्रूपावच्छिन्नविष- यिताशालिज्ञानविशिष्टयदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषयिताशून्यज्ञानीयत्यापलक्षितयदूपावच्छिन्नाविषयिता- शालिनिश्चयत्वं प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टयाघटितत्वस्य विवक्षणानोकातिव्यातिः, असमू- हालम्बनात्मकप्रत्येकज्ञानीयाविषयितायाः समूहालम्बनात्मकज्ञानीयाविषायतायाश्चैक्याव जलवान् जलवज्जा- adheminatantan ·सामान्यनिरुक्तिः। तथाच यद्पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्ययद्रूपावच्छिन्नविषायताशालिनिश्च. यविशिष्टयपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्ययद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयस्व. ध्यापिका प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकार ताकत्वे सति प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुतावर छेदकाव. च्छिन्न प्रकारताकप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताकानुमितिवध्यापकप्रतिबध्यतानिरूपि. तप्रतिबन्धकता सबूपावच्छिन्नविषयिताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयितान्यकिंचिद्रूपावच्छिन्न. विषयित्वाध्यापकविषयिताशुन्ययद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वव्यापिका प्रकृताऽनुमितित्व. व्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता तद्रूपवत्त्वं लक्षणम् । अत्र ज्ञानगोचरेच्छा प्रति विषयस्यैव प्रतिबन्धकतया ज्ञानमात्रे एवेच्छानिरूपितप्रति. बन्धकतासखेन याहशविशिष्टयपदेन वहिवहदत्वादिविशिष्टस्य धारणसम्भवेनाऽसम्भवः स्यादतः प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तीत्येतावन्मानं नोकम् । न च ताहशनिश्चयत्वं यरिक श्विद्ज्ञानप्रतिबन्धकताऽनतिरिकवृत्तीत्येवोच्यतामुक्तप्रतिबध्यताप्रवेशो व्यर्थः इच्छाप्रतिबन्ध कतायाः वारणादिति वाच्यम् । हृदत्वावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयविशिष्टवन्यभावत्वाव. च्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयेऽपि अभावर्मिकप्रतियोगितासम्बन्धेन बन्नाभाववत्ताज्ञाननिसान पितप्रतिबन्धकतायाः सत्त्वेनाऽसम्भवापत्तेः । प्रकृतानुमितिनिष्ठप्रतिबध्यतानिवेशे तद्दोषताद. ६स्थ्यमतस्ताहशानुमीतत्वव्यापकतानिवेशः। तिमत्कालीनवन्ध भाववान् जातिमान् इत्याकारकसमूहालम्बने जलवज्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वाग्याप कविषय. ताशून्यजलवान इद इति ज्ञानीययोपलक्षितजलवद्धदत्वावच्छिन्न विषयिताया अभावेन तत्र प्रतिबन्धकता- या विरहेऽपि जलवान तादृशवन्यभावधान ललवान हद इति ज्ञाने तादृशविषयितावति प्रतिबन्धकतायाः सत्त्वेन यादृशविशिष्टपदेन तादृशविशिष्टद्वयस्यापि धर्तुं शक्यतया तदघटितत्वस्य तत्राभावादिति वाच्यम् । पूर्वोक्तबाधादिसङ्ग्रहार्थ यदू स्वाभाववत्प्रतीतिषिषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वरूपविशेषण स्यावश्यकतया त- घटकप्रतीतावनाहार्यत्वाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वनिश्चयत्वानां निवेशनीयतया गौरवात् । न च यदूपावच्छिन्नविषयित्वाब आपकविषयिताशययदूपावच्छिन्नविषयिताशून्यज्ञानीयत्वमेवोपलक्षणवि. धया विषयितायां निवशनीयम् । अनुगमस्तु-प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपवत्वम् । रूपे प्रति. बन्धकता. पूर्वोक्तसम्बन्धेन , द्वितीयसम्बन्धघटकाभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धश्च स्ववृत्त्यभा(१)वी. यावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्टावच्छेदकतानिरूपित. तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयितारूपाविषयितायामवच्छेदकतावैशिष्ट्यञ्च स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नव-स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नविषायतासामानाधिक ज्योमयसम्बन्धेन । प्रथमरूपे स्व. वशिष्टयञ्च स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतावद-स्वनिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न ज्ञाननिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित वृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितज्ञाननिष्ठावच्छेदकतानिरू. वितशन्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताषायत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरू पत्तावाच्छन्नत्वसम्बन्धावाच्छन्नावच्छेदकता ({} Hস্ত্র ক্লিনুিমালালাবান্ধাৰমাধান্ধাবাভিলাৰবিনামুয়াল- यस्वोपलचितकिश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिता शालिज्ञानविशिष्टकिश्चिदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवियिताशून्याकि- श्चिदपावच्छिन्नविषयिताशून्यज्ञानीयत्वोपलश्चितकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिमेदप्रतियोगिताव. च्छेदकदकत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धो पाया।

·सटिप्पणटीकासमेता १६७ नच याहशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वमनुमितिप्रति. वन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तीत्येव कथं नोक्तं किमनुमितौ प्रकृतत्वनिषेशेनति वाच्यम् ! प्रकृतप. क्षकप्रकृतसाध्य करवलाभार्थ तदुपादानात, अन्यथा हृदो गगनाभाववद्वन्यधिकरणनिरूपि. तत्ववत्कालीन वहिमान् जलादित्यत्र ताशवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपाऽसाधार. ग्योऽव्याप्तिः स्यात । तत्र व्यापकताशरीरे वृत्तित्वाशे बन्यधिकरणनिरूपितत्वस्य प्रविष्ट- तया तादृशाऽसाधारण्यस्य गगनामाववद्वन्ाधिकरणनिरूपितत्ववत्वविशिष्टवन्ाधिकरण: निरूपितत्व ववृत्तिवविशिष्टद्वयघटिततया वन्ह्यधिकरणनिरूपितत्ववान् गगनाभाववानिति - निश्चयविशिष्टवन्ह्यधिकरणनिरूपितत्वववृत्तित्वमितिनिश्चयत्वस्य वृत्तित्वं गगनवदित्यनु. मितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानतिरिकात्तितया तटितत्वस्य तत्रामा- वात् । एवं हृदो वहिमान् वन्ह्यभाववद्वीहव्यापकतावत्कालीनजलादिस्यत्र वहिव्यापकीभूता. भावप्रतियोगिताहशजकरूपाऽसाधारण्येऽव्याप्तिः स्यात् , तत्र व्यापकतारूपाऽभावस्य वयोमयसम्बन्धेन । रूपेऽवच्छेदकतावमञ्च ननिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद-स्व. निरूपित वृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितज्ञाननिष्ठावच्छेदकतानिरूपितशून्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवि . षयत्वनिष्ठाबच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभे- दनिष्टावच्छेदकतानिरूपितवृत्तिवानिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयितानि. ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिनत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्योभायसम्बन्धेन । द्वितीयरूपे स्वदे० स्वनिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न ज्ञाननिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतावत्व-स्वनिरू. पित्तविषयित्वनिष्ठ वच्छेदकतानिरूपितवृत्तिन्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितज्ञाननिष्ठावच्छेदकतानिरूपितशून्यत्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वोभय. सम्बन्धेन । एतत्सम्बन्धघटकाविच्छेदकतावत्वं च रूपे प्रागुतोमयसम्बन्धेनेति । ययभावप्रतियोगितावच्छेदकशरीरे उपलक्षणविधया प्रवेशो नाङ्गीक्रियते तदा प्रतियोगितावच्छेदकस- म्बन्धश्च स्ववृत्तिर्यस्तद्व्यक्तिविशिष्टज्ञान विशिष्टतव्याक्तिविशिष्ट निश्च प्रवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्ती. तिप्रतीतिसिद्धोभावस्तदीयाऽपच्छेदकत्वनिष्ठपतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनि- ठावच्छेदकतानिरूपित्तवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकत्ताविशिष्टावच्छेदकताविशिष्ट विष- यितारूपः, अवच्छेदकतायामवच्छेदकतावै० स्तादात्म्य-स्वविशिष्ट विषयितावृत्त्युभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नाव. च्छेदकतानिरूपकत्व-स्वविशिष्टवियितानिष्ठोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकतादात्म्य सम्बन्धाव- च्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वतत्रितयसम्बन्धेन । प्रथमविषयितायां स्वदे० स्वनिरूपितावच्छेदकतावाद्विषयि- तानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयस्व-स्वनिरूपिततादात्म्यसम्बन्धाव- च्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतापद्विषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयितान्यज्ञानीयत्वोभ- यसम्बन्धेन । द्वितीयविषयितायां स्व० स्वनिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नज्ञ ननिष्ठावच्छेदकतानि. रूपितावच्छेदकतावद्विषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयिन्दाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्व-स्वनि- रूपितावच्छेदकतावद्विषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयिताशम्यज्ञानीयवाभयसम्बन्धेन । षयितायामवच्छेदकताव० स्वनिरूपितावच्छेदकतावद्विषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्त्रत्व -स्थनिरू. पिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावद्विषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविष- यितासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेनेति वाच्यम् । यादृशस्थले नाह्यविशिष्टविषयकसमूहालम्बनमप्रसिद्ध तादृशविशिष्ठेऽविव्याप्तिवारणाय सामानाधिकरण्यरूपं वैशिष्टयमेव निवेशनीयम् , तथाचोभयत्र निश्चयत्वनि- वेश आवश्यकः, यादृशस्थले समाह्यविशिष्टघटकप्रत्येकविषयकसमूहालम्बनमपासिद्धं तनातिन्याप्तिरुभयम. तेऽपि समानेति दिक। - - ·१६० सामान्यनिरूक्तिः। , - ESHeritonisanirailers . भावांशे प्रविष्टतया तादृशाऽसाधारण्यस्य पन्ह्यभावचहिच्याएकस्ववत्वविशिष्टवहिव्या. पकत्ववदभावत्वावीशष्टरूपावीष्टदयघटिततया वहिव्यापकतावान् वन्ह्यभाववानिति नि. इचयविशिष्टवद्धिव्यापकतावानभाव इति निश्चयत्वस्य अभावो वह्निमानियनुमितित्वव्या. पकप्रतिबध्यतानिछापित प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तितया तदधटितत्वस्य तत्राऽभावात् । एवं प्रमेयपक्षकवद्धिसाध्यकोक्तहेतुकस्थले वद्धिव्यापकीभूताभावप्रतियोगितादृशजलरूपाऽ. साधारण्येऽव्याप्तिश्चातः प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नरक्षकत्वनिवेशः। एवं प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन साध्यकत्वाऽनिवेशे हो वह्निमान् गगनाभाववत्प्र. लियोगित्ववत्कालीनहृदादित्य न वहिव्यापीभुताभावप्रतियोगिताहशदेऽव्यालिः, तत्र जलांश ताशप्रतियोगित्वस्य प्रविष्टतया साहशा साधारध्यस्य गगनामाववत्प्रतियोगित्ववत्वविशिष्ट ताशप्रतियोगित्ववहृदस्वविशिष्टरूपविशिष्टद्वय धरिततया प्रतियोगित्ववान् गगनाभाववा. नितिनिश्चयविशिष्टप्रतियोगित्ववज्जलमितिनिश्चयश्वस्य हृदो गगनवान् इत्यनुमितित्व व्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृतितया तदघटितत्वस्य तन्नाभावात् , अतः प्रकृतसाध्यकत्वनिवेशः। एवमात्मा द्रव्यं गगनाभाववत्प्रतियोगित्ववत्कालीनाऽस्मन इत्यत्र द्रव्यध्यापकीभताभावप्रतियोगिताशात्मरूपासाधारण्येऽव्याप्तिवारणाय प्रकृतसाध्यता. वच्छेदकावच्छिन्नवनिरेशः । एवं हृदो वकिमान् धूमादित्यत्र धूमामाववज्जलपट्टलिजलव- ध्रदेऽतिष्याप्तिवारणाय साथ्यव्याप्यहेतुमत्वावगाहस्वं पक्षे दिवेशनीयम् । अन्यत् सर्वभू. हनीयम् । समूहालम्बनानुमितिमादाय पूर्वोक्तदोषवारणाय प्रतिबध्यतायामनुमितित्वच्या पकत्वनिवेश इति ध्येयम् । अनुगमस्तु- प्रकतपक्षतावच्छेदकविशिष्टानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिन. न्धकतावृत्तिोऽभावस्तदीयावच्छेदकत्वनिष्टप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतावि. शिष्टरूपवस्वम् । रूपे अवच्छेदकता. स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरू. पिताऽवच्छिन्नवसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्व स्वनिरूपितशून्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि. तविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठाव. च्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणनिष्ठा. वच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदका तावत्व-स्वविशिष्टप्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वैतन्त्रितयसम्बन्धेन, प्र. तियोगिता स्ववैः स्वविशिष्टविषयितावावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन, विषयिता- यो स्ववैः स्वावीशष्टापावाच्छन्नत्व-स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नविषयितासामानाधि. करण्योभयसम्बन्धेन । प्रथमसम्बन्धघटकरूपे स्व. स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठा- वच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्व-स्वनिरूपितशन्यत्वनिष्ठाव. वच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिकापतावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्र. तियोगित्वनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिका पिताऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धा. ।

·सटिप्पणटीकासमेता . -- वच्छिन्नावच्छेदकतावस्वोभयसम्बन्धेन, द्वितीयरूपे स्ववै० स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्ब. धावच्छिन निश्चयनिष्ठावच्छेदकतावत्वसम्बन्धेन । सो अवच्छेदकताच स्वनिरूपि. तविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावस्व-स्वनिषि- तशल्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिलपितविषयित्वनिष्ठावच्छ कतानिरूपितावच्छेदकरवनिष्ठावच्छे- दकतानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनि धावच्छेदकतानिरूपिताऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिनत्वसम्बन्धावच्छिनावच्छे- दकतावस्वोभय सम्बन्धेन । पक्षतावच्छेदक वै० पूर्ववत् । मान्यास्तु-प्रकृतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्धयनानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्यभावीयाऽव. च्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्ट प्रतियोगिताकाभावव. प्रतीतिविषयतावच्छेदकल्पवस्वम् । प्रतियोगितायामवच्छेदकतावै० स्वनिरूपितवियित्व निष्ठविच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयितावा. वच्छिनत्व-स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठा- वच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धमावच्छिन्नविषयितावैशिष्ट्या. वच्छिन्नत्व-स्वविशिष्टावच्छेदकत्वानिरूपकत्वैतस्त्रितयसम्बन्धेन । अवच्छेदकतायां स्ववैः स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकतावद्धर्मा. वच्छिन्नविषयितास्वनिष्ठावच्छेदकतामित्व स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिनाव. चछेदकतानिरूपितवियित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. वद्धर्मावच्छिन्नविषयितानैशिष्ट्यनिष्ठावच्छेदकताभिन्नरवोभयसम्बन्धेनेति प्राहुः । नन्वेवमपि गगनवानभाबो गगनाभावषद्वन्ाधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववत्कालीनवन्हिमान् जलादित्यत्राऽसाधारण्येऽव्याप्तिः वह्यधिकरणानिरूपितवृत्तित्ववान् गगनाभाववानिति निश्च. यविशिष्टवन्ह्यधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववानभावः इति निश्चयत्वस्य प्रकृतानुमितित्वव्यापक "अभावत्वावच्छिन्नविशेष्य कगगनवावच्छिन्न प्रकारताशालिबुद्धिवावच्छिन्न"प्रति बध्यतानिक पित प्रतिबन्ध कताउनतिरिकात्तितया गगनाभाववद्वन्द्वधिकरणनिरूपिततिववत्वविशिष्टय. थधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववदभावत्वविशिष्टरूपविशिष्टद्वयाऽवटितत्वस्य ताशाऽसाधारण्ये. ऽभावातू, असाधारण्यघटकव्यापकताघटकामाचे बहयाधे करणनिरूपितवृत्तिवस्य प्रवेशा- दिति चेन्न। विशेष्यदले याहशप्रतिबन्ध ऋता प्रविष्टा ताशप्रतिबन्ध कसाया एवं प्रवेशात् । तथाच किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्ययद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयस्वध्यापि. का प्रकृतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितयत्प्रतिबन्धकता तत्प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्त वृत्तियद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयत्वं तद्रूपाद- च्छिन्नविधीयताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयितासन्यप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकं यद्रूपं तद्रूपवत्त्वं लक्षणम् । पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानकालीनाऽसाधारण्यविषयकनिश्चयत्वध्यापिका "प्रतानुमितित्वव्यापक"पक्षे साध्यवत्ताबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकता २२ सा० ·सामान्यनिहाक्तः। अथ च प्रकृताऽसाधारण्य घटकविशिष्टद्वयविषयकनिधयस्वध्यापिका पक्षे पक्षतावच्छेदक. प्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतात तयोर्भेदेन तत्राऽव्याप्तिविरहात(0) (१) नचैवं सति वह्नयभावववदादिरूपबाधादावव्याप्तिः, बाधनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया ज्ञा- नवैशिष्टयानवच्छिन्नतया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतातो भिन्नतया यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशि- यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं बाधनिश्चयप्रारबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिद्वयाऽप्रसिद्धरिति वा- व्यम् । वक्ष्यमाणानुग पेन सर्वदोषाहात् । तत्यकारश्च प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिब- न्धकताविशिष्टरूपवत्वम् । रूपे प्रतिबन्धकता. स्वनिष्ठकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्य. किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयित्ताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावनिरूपिता- बच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्यनिष्ठावच्छेदकतानिहातिभेदानिष्ठावच्छदकतानिरूपित वृत्ति त्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टत्व-स्वाभाववत्प्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदक- स्वोमयसम्बन्धेन । रूपे अवच्छेदकता. स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धा- वच्छिन्नावच्छेदकताव स्व-स्वनिरूपितभून्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्ताव. च्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नत्वस. म्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्योभयसम्बन्धेन । अभावप्रतियोगितादच्छेदकसम्बन्धश्च स्वनिष्ठो यः किञ्चिदू- पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषयितान्यकिश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिता शालिनिश्चयविशिष्टकिश्चिद्रूपावच्छिन्नविष- यित्वाव्यापक विषयिताशून्याकञ्चिद्रूपावाच्छन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धो योऽमावः तनिरूपित्तावच्छेदकावनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि. तमेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकत्ताविशिष्टविषयितारूपः । विषयितायामवच्छेदकताव० स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नत्व-स्वविशिष्टरुपावच्छिन्नविषयितासामानाधिकरण्योभयस- म्बन्धेन । प्रथम सम्बन्धघटकरूपे स्व० स्थनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धा- वच्छिन्नविच्छेदकतावस्व-स्वनिरूपित शुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताव- च्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्त प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेद निष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्व. निष्ठावच्छेदकता निरूपिताधिकरण निष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्ब, धावच्छिन्नावछेदकत्तावत्योभय सम्बन्धेन । द्वितीयरूपे स्ववै० स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्न- निश्चयनिष्ठावच्छेदकतावत्वसम्बन्धेन । रूपे सादृशावच्छेदकतावत्ता च स्वनिरूपित्तविषयित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्स्व-स्वनिरूपितशून्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावदकतानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठाच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठाव- च्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितावच्छिन्नावसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावस्वोभयसम्बन्धेन । प्रतियोगितावच्छेदकीभूतनिरुक्तविषयितासम्बन्धन प्रतिबन्धकता निश्चय विशिष्टनिश्चये एव वर्तते, प्रतिब- वकत्वाभाववती प्रतीतिस्तादृशावशिष्टाऽविषयकैव तनिष्ठविषयितानिरूषकतावच्छेदकत्वस्य धन्यभाववज्ज- लवत्तिजलवद्दत्वे विरहेण नातिव्यातिः। बाधप्रतिबन्धकतायाश्च तादृशसम्बन्धी व्यधिकरण एवेति तेन सम्बन्धेन प्रतिबन्धकस्वाभाववान् बाधनिश्चय इति तनिष्ठविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य प्रथमसम्बन्धस्य च धन्यभावपद्दत्वे सत्वालणसमन्वयः । अधवमपि बाधायसङ्गवः वन्यभाववद्दरवावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यवन्यभाववद्हद- त्वावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयविशिष्टवाभाववद्वदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यवन्यभाववद्- रुदत्वावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृविभेदप्रतियोगितावश्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावस्य बाधबुद्धि स्वावच्छिमप्रतिबन्धकत्तायां सत्त्वेन तादृशाभावीयाइवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठाव- ·सटिप्पणटीकासमेता च्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकता निरूपतवृत्ति निष्ठावच्छेद कतानिरूपितनिश्च पनि पाछेदकताविशिष्ट विषयिताया बाधविषकज्ञाने सत्त्वेन तादृशसम्बन्धेन प्रतिबन्धकस्वाभावती प्रतीतिर्वाधाविषयकैवेति तनिष्ठविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य वन्यभाववदहदत्वे विरहादिति चेन्न । द्वितीयसम्बन्धघटकस्वाभावस्य स्वविशिष्टावच्छेदकताविशिष्टविषयितासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्य विवक्षणात् । अवच्छेदकतायां स्वव० स्थवृत्त्यभा(१)वायाऽवधरेदफत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्व- निष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपतत्व-स्वातिरिकवृत्तिवि- षयितानिरूपकतावच्छेदकतासमानाधिकरगावच्छिन्नत्वसम्बन्धावधि ऋधर्मनिष्टावसाहेदकलानिरूपक(निरूप- कत्वसम्बन्धावच्छिन्न विषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्व-स्वातिरिक्तवृत्तिविषयिता निरूपकतावच्छेदकतात. मानाधिकरणावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नाव छेद कतानिरूपक “निरूपकतासम्बनधावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूप. कसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वैतान्त्रितयसम्बन्धन । शेर्ष पूर्ववत् । तथा च बाधप्रतिबन्धकतायां वाभाषपदह्रदत्वावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयविशिष्ठवन्धभावव हद- खावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृतिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभाषस्य सत्त्वेऽपिता- दृशाभावीयप्रतियोगितानिरूपितनिश्चयनिष्ठ,बच्छेदकता चनसम्बम्धत्रयेण प्रतिबन्धकताविशिष्टा सत्र प्रथ. मसम्बन्धसत्वेऽपि अन्यसम्बन्धयोरेभावात, निबयान ठावच्छेदकतानिरूपिताविषयित्वनिष्ठाव छैदकतानिरू. पितावच्छिन्नत्व सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य वन्ह्यभाववद्दत्वनिष्ठस्य तादृशप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तिवि. चयितानिरूपितनिरूपकतावदकतासामान षिकरण्याभावात् , एवं तादृशनिश्चयनिष्ठावदकतानिरूपित- सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्न वन्यभाववान् इद इति निश्चयनिटा"छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठा- वच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य वम्बमावबद्दत्वनिष्ठस्थ ताशप्रतिबन्धकता- तिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतासामानाधिकरण्याभावाच । जलवान बन्यभावधान जलाश्व इद इति निश्चयविशिष्टनिश्चयनिष्टप्रतिबन्धकतावशिष्टयं जलवान हद इति निश्चयनिष्ठावच्छेदकतायामस्ति स्ववृत्तियों निरुतोऽमावस्तदीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपित. प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित वृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वस्य, ता. दशमतिबन्धकवाभाववान् यो जलवान् इद इति निश्चयः तवृत्तिविषयितानिरूपितनिरूपकतावमछेदकता. समानाधिकरणजलवद्दत्वनिष्ठावच्छिन्न त्वसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकतानिरू कविषयित्वनिष्ठावमछेदकतानि- रूपकत्वस्य, एवं तादृशप्रतिबन्धकस्वाभाववान् यो जलवान् ववभाववानितिनिश्चयः सद्वृत्तिविषयितानि. रूक्तिनिरूपकतावच्छेदकतासमानाधिकरण वन्यभावव जलव त्वनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धादकतानिरूपकवि- षयित्वानष्ठावच्छेदकता रू .. मानाधिकरण्यतम्बचाव मेछन्न "जलवान् इ" इति निश्चयनिष्ठावर ठेटक- तानिरूपकत्वस्य च "तू । तथा च तादृशाऽपदकता विशिष्ट विषयितासम्बन्धन त दृशपतिबन्धकत्वा- भाववान बाधनिश्चय इत्तिविषयितानिरूपकताबछेदकत्वस्य बन्यभाषा जलववृत्तिजलबद्दखे विरहण नातिव्याप्तिः । तादृशोक विशिष्टवित्रयिता च बाधप्रतिबन्धकताया व्यधिकरणसम्बन्ध एवेति नाऽसम्भवः(२)। (१) स्ववृत्त्यभावश्च किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यकिञ्चिदूगावच्छिन्नविषयिताशा- लिनिश्चयविशिष्टकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाऽव्यापकविशयितान्यकिञ्चिद्धावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृ. तिभदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धो ग्रहाः । (२) नन्वत्र संशयाहार्याध-सर्भावण प्रतिबन्धकतातिरिकवृत्तिविषयितामिरूपकतावदकत्वेनाSH म्भवस्तदवस्थ एव । न च स्वाभाववदनाहार्याऽपामाण्यज्ञानामास्कन्दितनिश्चयवृत्तिविषयितानिरूपकताब के. दकत्वोपादाने नासम्भव इति वाच्यम् । भाविज्ञानं इन्ह्यभावाभाववति दाभावप्रकारताकमित्याकारक. ज्ञानद्वितीयक्षणे अपेक्षाबुद्ध्यात्मकबाधनिश्चयः, तत्र च पूर्वक्षणावच्छेदेन प्रतिबन्धकापामावविशिष्टद्वितीयश्व. णावच्छिन्ननिरुक्तविशेषणविशिष्टनिश्चयीयविषयितानिरूपकतावच्छेदकवादिति चेन। स्वाव्यापकतत्कवरूपस्थ स्वातिरिक्तवृत्तित्वस्य निवेशात । प्रकृते च अनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानाना- ·१७२ सामान्यनिरुक्तिः। वस्तुतो द्वित्तीयसम्बन्धघटकस्वाभावः स्ववृत्त्यभावी(१)याऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रति- योगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तनिश्चयनिष्ठाव च्छेदकताविशिष्टविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः । विषयितायामवच्छेदकता. स्वविशिष्टरूपाव. च्छिन्नत्व-स्वविशिष्टरू पावच्छिन्नविषयितासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । प्रथमरूपे स्व० स्वनिरूपित- विषयित्वनिष्ठावच्छेदकता निरूपितावच्छिनत्वसम्बन्धावच्छिन्नायच्छेदकतावत्व-स्वनिरूपित्तशून्यत्वनिष्ठाव- छेदकतानिकांपत्तविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छेदकत्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तप्रतियोगित्वनिष्ठा. वच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितवियित्वनिष्ठापच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्न त्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताव त्व-स्वनिरूपितसामाना- धिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्ननिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितशून्यत्त्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवियित्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपिताइच्छिन्त्रत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताववैतभितयसम्बन्धेन । द्वितीयरूपे स्व. स्वनिरूपि. तशून्यस्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवित्रयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता- ववस्वनिरूपितलामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावस्वोभयसम्बन्धेन । “हितीयसम्बन्धघटक", अवच्छेदकताहत्त्वं च स्वनिरूपितविषयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावछिन्नावच्छेदकताव. स्व-स्वनिरूपितशूभ्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद कन्द निष्ठावच्छेद- कतानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित वृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरू. पिताधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद- कतावत्योभयसम्बन्धेनेति । एवं च बाधप्रतिबन्धकतायां वलयभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषयिताशून्यवह्नयमावर वदत्वावच्छिन्नविषयिता शून्यवह्नयभावबद्दयावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयविशिष्टतादृशनिश्चयवृत्तिभेदन तियोगितावच्छेदकर नास्तीति प्रतीतितिद्धाभावो नास्त्येव, तादृशनिश्चयस्यैवाऽप्रसिद्धत्वात् । वयभावद- जलववृत्तिजलवद्हरविषयकनिश्यनिष्ठज्ञानवैशिष्टय'वच्छिन्नप्रतिबन्धकताया तु वद्य भाववज्जलबत्त्वाव- লিবিদ্ধ যিলাক্সামিস কৰাৰভিজাল! বল্লমাৰান্ধিজি । यिताशालिनिश्चयविशिष्टजलवहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यवयभाववज्जजवत्त्वावच्छिन्न- विषयिता आशून्यजलवहदत्वावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीनि प्रतीति- सिद्धाभावो वर्तते इति तादृशाभावीयाऽवस्छेदकत्वनिष्ठभतियोगितानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानि. रूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तवृत्तिावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टरूपमुक्कस. म्बन्धत्रयेण जलदह्रदत्व वह्नयभाववजलवत्वं चेति सादृशेकरूपावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणाऽपररू. पावच्छिन्नविषयितायाः एव तादश विशिष्ट निश्चये सत्त्वेन नाऽव्यापयतिव्याती। यदि वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याऽभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वानङ्गीकारण तादृशलम्बन्धावच्छिन्नप्रति योगिताकप्रतिबन्धकवाभावाऽप्रसिद्धिरित्युच्यते, तदा स्वाभावः स्ववृत्तिनिरुक्ताभावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठ- प्रतियोगितानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेद. कतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयितानिष्ठप्रकारतानिरूपतविशेष्यत्वनिष्ठप्रमीयधिशेष्यत्वीय. स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताको बोध्यः। स्कन्दित्तनिश्यवृत्तित्वविशिष्टवह्नयभाववदसावच्छिन्नविष पितायाः स्वपदेन धारणे स्वाऽव्यापकप्रतिबन्ध कतारूपस्वातिरिक्त वृत्तित्वाऽभावात , असङ्ग्राह्यस्थले च वयभाववज्जलववादी तत्सत्यात सर्व समज्ज- समिति ध्येयम् । (৫) অমাৱস্ব কিছু ভিৰিজালাগালি হিসামুব্ধাস্ত্রাভিলসবিলায়ূন্যাক্সি दूपावच्छिन्नविषयिताशानिनिश्चयविशिष्टकिञ्चिद्रूपावाच्छन्न विषयित्वाध्यापकविषयिताशन्यकिञ्चिदूपावच्छिन्न- विषयिताशून्यकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषषिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धो प्रायः॥ -- . murar ·सटिप्पणटीकासमेता १७३ ७ ननु तथापि अभावपक्षकवह्विसाध्य कवनयभाववद्वहिव्यापकस्ववत्कालीनजलहेतुकाथले बहिव्यापकीभताभावप्रतियोगितादृशजलरूपाऽसाधारण्येऽव्याप्तिः, तत्र व्यापकतारूपाऽभाव. स्याऽभावाशे प्रविष्टतया तादृशामाधारण्यस्य वयभाववालियापकस्यवस्वविशिष्ट वहिव्या. पकत्ववदभावत्वविशिष्टरूपविशिष्टयघटिततया वहिण्यापकतावान् वलयभाववानितिनिया विशिष्टयतिव्यापकतावानभाव इति निश्चयत्वस्य अभावो वहिमानित्यनुमितित्वव्यापकप्रति. वृध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तितया तदधटितत्वस्य तत्राभावात् , अथ च प्रति. बन्धक्तमोरक्यादिति चेन्न । तथाच ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावृत्तिनिरुताभावीयावच्छेदकत्व निष्ठप्रतियोगितानिरूपित- प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चय- निष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयितानकारकतादृशविशिष्टविषयकनिश्चयाविशेष्यकबुद्धेः प्रमान तादृशप्रकार- तानिरूपितविशेष्यतायाः प्रमीयविशेष्यत्वीयस्वरूप सम्बन्धेन तादृशविशिष्ट विषयकनिश्चये सत्त्वेन तदभा. ववती प्रतीतिस्तादृशविशिष्टाविषयकैवेति नोजातिव्यातिः । बाधनतिबन्धकतानिष्ठतादृशामावाऽप्रसिद्धावपि तादृशप्रतिबन्धकतावृत्तित्वेन तादृशाभावावगाहितनिष्ठतादृशाभावीयावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगिता निरूपित. परम्परीयनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयितावद्वयभावह्नदाविषयकं ज्ञानमितिभ्रम सम्भवात्तादशभ्रमी यविषयितानिष्ठप्रकारतानिरूपित विशेष्यतायाः प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिक स्वरूपसम्बन्धस्य व्यधिकरण- तया तन सम्बन्धेन दोषज्ञानेऽसत्वेन लक्षणसमन्वयः। यदि विशेषरूपेण संतर्गता न स्वीक्रियते तदा प्रकृतानुमिति वयापकपत्तिबध्यताविशिष्टरूपपरवं लक्षणम् । रूपे प्रतिबध्यतावः स्वनिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्त्य(१)भावीयावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरू- पितप्रतियोगिावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तभेदनिष्ठावच्छेदकलानिरूपित्तवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तनिश्वय- निष्ठावच्छेदकता विशिष्टत्व-स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्ध फतादृत्य(२)मावीयावच्छे- दकलानिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनि- ष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयता नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभाववत्प्रतीतिविषयितानि. रूपितनिरूपकतावच्छेदकत्योभयलम्बन्धेम । रूपे अवच्छेदकताः स्वनिरूपितविषायित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपिनावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकलावत्त्व -स्वनिरूपित शून्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितपरम्परी. याऽवच्छेदकतावत्योभयसम्बध्धेन । विषयित यामवच्छेदकतावे. स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नत्व - स्वविशिष्ट- रूपावच्छिन्नविषयितासामानाधिकरण्योभवलम्बन्धेन । प्रथमरूपे स्व० उक्तत्रितयसम्बन्धेन । द्वितीयरूपे स्व० उक्कोमयसम्बन्धन । द्वितीयरूपे स्ववैशिष्टयघट कद्वितीयसम्बन्धघटकावच्छेदकतावस्वं चौकोमय सम्बन्धनति। एवं चेदानी बाधनिश्चयत्वावच्छिन प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकधावच्छिन्नमतिबध्यतानि- रूपितज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय द्वितीयसम्बन्धोपि दोषतावच्छदकरूपेऽस्तीति न व्यधिक- रणसम्बन्धावच्छिन्नाभाषो वक्तव्यः । असंग्राह्यविशिष्टविषयकनिश्चये ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नमतिबन्धकता. वृत्तितादृशाभावीयावच्छेदकत्वनिष्ठ प्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टवियितासा- मान्यामावस्यासवान नातिव्यातिः। (१) अभावश्च किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवियिताशून्ययपावच्छिन्नविषायता शालिनिश्च पवृ तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धो प्रायः । (२) अभावश्च किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्याकञ्चिदूपावच्छिन्नविषयिताशून्याकीच- दूपावच्छिन्नविषविता शालिनिश्चयविशिष्टकिश्चिद्रूपावच्छिन्नविषायत्वाव्यापकविषयिताशून्यकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नवि. पयिताशून्याकञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्यवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीसिद्धो ग्राह्यः। .

·१७४ सामान्यनिरुक्तिः। हेतुमाध्यभेदेन हेत्वाभासलक्षणस्य नानात्वेन ताशस्थलीयलक्षणे तादृशविशिष्टदयवि. षयितायां तादृशाऽसाधारण्यविषयकज्ञानीयतादृशविशिद्वयविषयितामेदस्याऽगल्या निवेश- नीयत्वात् । एतेन प्रतियोगित्वं वन्हिमद् बन्यभाववद्वन्ह्यधिकरणनिष्ठाभावनिरूपितत्ववत्कालीनज, लादित्यत्र पन्हिव्याएकीभूताभावप्रतियोगिताडशजलपासाधारण्येऽव्याप्तिः, यथा प्रतियो- गितास्वविशिष्ट वन्हिवैशिष्ट्यावगाहिबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति पक्षे हेतुमत्ताज्ञानकालीनाऽसाधा. रण्यविषयकनिश्चयत्य प्रतिबन्धकत्वं तथा तदवच्छिन्नं प्रत्येव वन्यधिकरणनिष्ठाभावनिरूपि. तस्ववद् वह्नयभावपद् वहथधिकरणनिष्ठाभावनिरूपितत्ववच्च प्रतियोगित्वमिति निश्चयवि. शिष्टनिश्वयस्य प्रतिबन्धकत्वम् । एवं च ताशाऽसाधारण्यविषयकनिश्चयावावच्छिनप्रति. बन्धकतायाः प्रथमसम्बन्धस्याऽसाधारण्यतावच्छेदकरूपे सत्त्वेऽपि द्वितीयसम्बन्धो नास्त्येव, ताशप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदक-क्षे साध्यवशिष्टयावगाहिबुद्धिवावच्छिन्नप्र. तिबध्यतानिरूपिता या उक्तनिश्चयविशिष्टनिश्चयनिष्ठप्रतिबन्धकता वृत्तिनिरुताभावीयाs. बच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयानिधयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्ट कवियिताविशिष्ट उपरविषयितायास्ताहशाऽसाधारण्यविषयकनिधये सरवादिति निरस्तम् । असाधारण्यविषयकनिश्चयस्य सामानाधिकरण्येनानुमिति प्रति अवच्छेदकाबच्छेदेनाss: नुमिति प्रति च प्रतिबन्धकरवं, याहशं पक्षे हेतुमत्ताज्ञानं तादृशानुमिति प्रत्येव तस्य प्रतिबन्धक- कत्वात् , उत्तनिश्चयविशिष्टनिश्चयस्य तु अवच्छेदकावच्छेदेनाऽनुमिति प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वम् । असाधारण्यशरीरे व्यापकताघटकतया प्रतियोगित्वसामानाधिकरण्येनैव वन्यधिकरणनिष्ठामा. वनिरूपितत्वस्य प्रविष्टत्वात् (१) । प्रतियोगितास्वावच्छेदेन तस्य प्रवेशे तादृशधर्मविशिष्टप्रति- योगित्वाऽप्रसिध्या(२)विशिष्टदोषाऽप्रसिघ्या काव्याप्तिः। एवं चाऽसाधारण्यविषयकनिश्चयनिष्ठ. सामानाधिकरण्येनाऽनुमितिप्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसमन्वयातू ताशप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकतापयप्तियधिकरणशुद्धसंयोगेन वन्हिमत्प्रतियोगिरवबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्य तानिरूपितप्रतिबन्धकतायां तादृशाऽसाधारण्यघटकविशिष्टायविषयिताशालिनिश्चयत्वव्यापक- स्वाभावेनाऽन्यविशिष्टयस्यैव तादृश वासद्विषयिताशुन्यरवस्योका साधारण्यनिश्चये सत्त्वादि. ति तु न सम्यक् । सामानाधिकरण्येन तनिश्चयस्यापि सामानाधिकरण्येनाऽनुमितिप्रतिबन्धक- (१) असाधारण्यानिश्चयस्य बाधनिश्चयवत्तुल्ययोगक्षेमत्वम् । (२) ननु वन्यधिकरणवृश्यभावनिरूपितत्त्वस्य संयोगेन प्रभेयाभावनिरूपित्तप्रतियोगितायो बाधात ध्यापकत्वमङ्गो निश्चेतव्य इति भ्रमः प्रमेयामावस्यापि संयोगेन वन्ाधिकरणे कालिकेन वर्तमानत्वात् । न च वन्ह्यधिकरणनिरूपितवृत्तिताया स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निविष्टमिति वाच्यम् । अननुगमात, किञ्च का- लपक्षककालिकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकात्मत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावसाध्यकस्थले निरुक्तप्रमावि. शेष्यत्वाभावाभावन्निरुक्तप्रमावशष्यवाधिकरणनिरूपितकालिकतम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितानिरूपकत्ववद्वृत्ति- निरुक्तनिरूपकत्ववकाले तिव्याः, तत्र च स्वरूपसम्बन्धघटितविशिष्टद्वयाघाटतत्वस्य प्रकृतविशि. यघाटतसमुदाये सस्वादिति चेन्न । किञ्चित्प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकता- नियामकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्थ निवेशनीयत्वादिति ॥ .

·सटिप्पणटीकासमेत्रा . स्वात् । अत एव "ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतास्थले सामानाधिकरण्येन ज्ञानमपि सा. मानाधिकरण्येन ज्ञान प्रतिबध्नातीति तकें मथुरानाथेनोक्तम् । न च प्रतिबन्धकतैक्यविवक्षायामपि अभावो गगनत्ववान् आधेयत्वादित्यत्र गगनत्व- व्यापकीभूताभावप्रतियोग्याधेयत्वरूपाऽसाधारण्ये हेतुमस्पक्षघटितेऽव्याप्तिर्दुवारैवेति वाच्यम् । साशाऽसाधारण्यस्य हेतुमत्पक्ष-ताशासाधारण्यरूप-विशिष्टयवटितवेऽपि असाधारण्ये हेतुमत्पक्षविषयिताशन्यत्वाभावेन तादृशविशिष्टयस्य यादृशविशिष्टपदेन धर्तुमशक्यत्वात, परस्परविषयिताशन्य(१)याशविशिष्टद्वयविषयकनिश्चयत्वं ताशप्रतिबन्धकताऽनतिरिकात्ति ताशविशिष्टद्वयविषयिताशुन्यत्वस्य तादृशाऽसाधारण्यनिक्षयेऽक्षतत्वात् (२)। ननु याहशविशिष्टविषयकनिश्चर्यावशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वमनुमित्यत्ति ताह. शविशिष्टद्वयाऽघटितरवनिवेशेनैवोपपत्ती अलमनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वानोपा. दानेनेति चेक्ष। हृदो पतिमान् मीनादिस्यत्र ववथभाववजलवद्वृत्तिजलवद् हदेऽतिव्याप्तिः, यत्रादौ हृदो बलिमान जलवांश्चति समूहालम्बनानुमितिः तदुत्तरक्षगे जलवान् वह्नयभाववानिति ज्ञानं तत्र (१) परस्परविषयिताशून्ययादशविशिष्टयविषयकनिश्चयत्वमित्यस्य चरमनिश्चयीयविषयितानिरूप- कतावच्छेदकयद्रूपावच्छिन्ननिरूपकताकविषयिताशून्ययपावच्छिन्नविषयकनिश्चयावीशष्टप्रथमनिश्चयीयविषयि. तानिरूपकतावच्छेदकयदूपावच्छिन्ननिरूपकताकविषयिताशून्ययद्रूपावीच्छन्नविषयकनिश्चयत्वमनुमितिप्रतिब. न्धकतानतिरिक्तवृत्ति तदूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नस्वमर्थः । नम्वत्र सर्वत्रासम्भवः, जलवान् हद इति चरमनिश्चयीयजलत्वनिष्ठनिरूपकतावच्छेदकताकजलविषयि- ताया जलवान् वन्यभाववानितिज्ञानेपि सत्यात् । न च पाति निवेशे नायं दोष इति वाच्यम् । अभावो गगनत्ववान आधेयत्वादित्यत्राव्यातज लेपत्वात् , तथाहि आधेयत्ववदभावत्वपपीतावच्छेदकताकनिरूपक- ताकविषयितासन्यत्वमसाधारण्यविषयकनिश्चयेऽसाधारणनिश्चयीयविषयितानिरूपकताबच्छेदकतापर्याप्त्यः धिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकविषयिताशग्यत्वं च केवलहेतुमत्पक्षविषयकज्ञाने चेति चेन्न । परस्परविषयिताशन्यत्वामित्यनेन विशिष्टायविशेष्यतानिरूपितविशेष्यत्वीयनिरूपकतावच्छेदकरूपा- पच्छिन्नविषयिताशून्यत्वस्य विवक्षितत्वात, तथाचा साधारण्यघटकव्यापकत्व शरीरे गगनत्याधिकरणवृत्तिता. वानभाव इत्यंशीयविशेष्यताया अपि ग्रहणानच्छून्यत्वस्यासाधारण्यज्ञानेऽसत्वेन निरुक्कविशिष्टयपदेनैतद्वि- शिष्टयस्य धर्तमशक्यत्वाविशिष्टद्वयान्तराघटितत्वान्नाव्यातिः, एवमेव जलत्ववदत्ववन्यभाववज्जलव स्वरू- पनिरुक्तरूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वसत्त्वात् सर्व समञ्जसमिति ध्येयम् । (२) यद्यपि गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्राऽभाववत्ताशघटे तिव्यातिः, वद्घट- कीभूतविशिष्टयस्य परस्पराऽघटितत्वाभान यादृशविशिष्टपदेन धर्जुमशक्यतया तादृशविशिष्ट्या घटि. तत्वस्याऽमतत्वात् । एवं रूपं नीलरूपवादित्यत्र नीलरूपाभाववनीले तिव्याति(१) । एवमभावो वन्हिमानि- त्यत्र व भावन्हिमति अतिव्याति:(२)। तत्रोभयत्र तघटफीभूतविशिष्टद्यस्य परस्पराऽघटितत्वामा- वात् । तथापि वक्ष्यमाणविशिष्टान्तरा घटितत्वस्ययः परिष्कारस्तेनैव वारणीयतया न दोषः। यदि अत्रापि तादृशदोषोद्धार आवश्यकस्तदा विशेष्यदलघटकविषयितायां तत्तद्विषयिताभिन्नत्वं देयम् । (१) समवायसम्बन्धेन नीलावच्छेदेन नीलरूपाभावविषयकनिश्चयविशिष्टरूपधामकनीलनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वात् । (२) प्रतियोगितासम्बन्धेन वन्हिमान वन्यभाववान वन्हिमांश्चाऽभाव इति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैवे प्रतिबन्धकत्वात्।

·१७६ सामान्यनिरुक्ति। . . जलावच्छेदेन वन्ह्यभावप्रकारकज्ञानस्यैकक्ष गावच्छेदेनैकात्मवृत्तिस्वरूपवैशिष्ट्यं जलवहाद विषयकनिश्चयात्मकपूर्वानुमितौ वर्तते, इत्येकक्षणावच्छि नै कात्मवृत्तिवसम्बन्धेन जलावच्छे. देन वाभाववत्तानिश्चयविशिष्टजलवद्वदविषयकनिश्चयत्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तित्वविरहा ताशविशिष्टतयस्य या विशिष्टद्यपदेन धारणाऽसम्भवात् , एवं यत्रादौ जलवान् वन्ह्य- भाववान् हृदच वहिमानितिसमूहालम्बनानुमितिः ततश्च जलवान् हद इति ज्ञानं तत्र निरु. कसम्बन्धेन जलवद्हदविषय कनिश्चयविशिष्टजलावच्छेदेन वन्यभावविषय कनिश्चयस्व- स्थापि धारणाऽसम्भवात् , किन्तु मीनबहृदविषय ऋनिश्च यवि शिष्टमीन वच्छेदेन वन्यभा. वविषय कनिश्चयत्वस्यैव, तादृशस्थलीयसमूहालम्बनानुमितेः हृदो वद्धिमान् वह्निध्याप्यमीन. चाश्चेत्याकारकतया तादृशानुमितेर्मीनावच्छेदेन बन्यभावविषयकत्वे हृदधर्मिकवह्निप्रकारक. खानुपपत्तिः, हृदधर्मिकवाद्धिमत्ताबुद्धिम्प्रति मीनावच्छेदेन बन्ह्यभाववत्तानिश्वयविशिष्टहद. धर्मिकमीनप्रकारकनिश्चयस्याऽभावः कार्यसहवृत्तितया हेतुरिति ताशविशिष्टयोपात्तमौन. बहृद-मीनावच्छेदेन वर्मयभाव-विषयिताशुन्यं यद्ज्ञानं तद्विषयत्वस्य वह्यभावज्ज. लादिमवृत्तिजलबहदे सस्वादतो याहश विशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टविषयकनिश्चयत्वेऽनु मिस्यवृत्तित्वमुपेक्ष्याऽनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृतित्वं निवेशितम् । तथाच जलावच्छे. देन वन्ह्यभावप्रकारकनिश्चय विशिष्ट जलबद्दविषय कनिश्वयत्तस्य, एवं जलवह्नविषयक निश्वयविशिष्ट-जलाबच्छेदेन वन्ा भाववत्तानिश्चयत्वस्यानुमितिप्रतिबन्धकताउनतिरिक्तवृत्तिः तया तादृशविशिष्टद्वयपदेन ताइशविशिष्टद्वयोपादानसम्भवानोकातिव्याप्तिः । न च याहशविशिष्टविषयकनिश्चयस्य वैशिष्ट्यं एकक्षणावच्छिन्नैकात्मवृत्तित्वरूपसामा. नाधिकरण्य सम्बन्धेन न निवेश्यते किन्तु याशविशिष्टविषयकत्वस्यैव वैशिष्ट्यं स्वरूप सम्बन्धन निवेश्यते, एवं च जलवान् वन्ह्यभाववान जलाश्च हद इतिज्ञाने हृदो बडिमानि. त्यनुमितित्वं न सम्भवति । तथाहि-हधर्मिकवहिप्रकारकबुद्धिं प्रति जलावच्छेदेन वन्ह्य. भावप्रकारकनिश्चय विशिष्टहदधर्मिकजलबत्तानिश्चयाभावस्य कार्यसहभावेन हेतुतया जला. वच्छेदेन वन्ह्यभाववत्ताविषयकत्वविशिष्टहदधार्मिकजलबत्तानिश्चयस्वमनुमित्यवति भवतीति तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वस्योकविशिष्टेऽसत्वादतिव्याप्तिवारणसम्भचे द्विधा निश्चयत्वं निवे. श्य एकक्षणावच्छिन्नैकात्मवृत्तित्वं निवेश्याऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशोऽनुचित इति वाच्यम् । यादृशविशिष्टविषयकत्वविशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयवं प्रकृतानुमित्यवृत्तीत्यत्र यादृश. यादृशविशिष्टविषयकत्वविशिष्टयादृशयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वमवश्यं वाच्यम् ; अन्यथा मीनावच्छेदेन वन्ह्यभावविषयकत्वविशिष्टमीनवह्रदविषय कनिश्चयावत्यापि प्रकृत नुमित्या वृत्तितया ताहशविशिष्टद्वयाऽघटितस्वस्य वन्य भाववज्जलपत्तिजलद्हदे सखादतिव्याप्ते. दुवारतापत्तेः। एवं च यत्र पाषाणमयत्वावच्छेदेन वन्यभावस्य माध्यता तत्र पाषाणमयस्वविशिष्ट- पर्वतविषयकनिश्चयत्वविशिष्टवाद्धिमत्सर्वतविषयकनिश्चयत्वं थाशविशिष्टेश्यादिनोपादातुं शक्यते पर्वतो वहिमानितिबुद्धिं प्रति पाषाणमयत्वावच्छेदेन वन्ह्यभावप्रकार कनिश्चयविशिष्ट पर्वतधर्मिकपाषाणमयत्वप्रकारकनिश्चयाभावस्य कार्यसहभावेन हेतुतया पाषाणमयो न वहि, ·सटिप्पणटीकासमेता १७७ मान् पर्वतश्च पाषाणमयः पर्वतो वहिमांश्चेत्याकारकसमूहालम्बनानुमितरप्रसिद्धः। एवं च ताशस्थले पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वत-वहिमपर्वतरूपविशिष्टयाऽवटितत्वनिवेशे गौरवम् । यादशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाइशविशिष्टविषय निश्चयोऽनुमितिप्रतिबन्धकता. नतिरिक्तवृत्तित्वविवक्षणे च पाषाणमयत्वावच्छेदेन वन्यभावबुद्धि प्रति पर्वतर्मिकवद्धिमत्ता- निश्चयत्वेनाऽप्रतिबन्धकत्वात् , यादृश विशिष्टपदेन तयोरुपादानाऽसम्भवातादृशविधिद्वयाऽ. घटितत्वस्य तत्राऽनिवेशाल्लाघवमिति ध्येयम् । एवं वन्यधिकरणवृत्तित्वाभाववस्त्रमेयकालीनहदः प्रमेयत्ववदभावकालीनवाकिमान् जला- दिस्यत्र प्रमेयत्ववादभावकालीनवनाधिकरणवत्यभावाऽप्रतियोग्यभावप्रतियोगिजलपासा. धारण्येऽन्याप्तिः, अभावर्मिकवन्यधिकरणवृत्तित्ववत्ताबुद्धिं प्रति प्रमेयस्वावच्छेदेन वन्यधि- करणवृत्तिस्वाभावावगाहिनिश्चयविशिष्टाऽभावर्मिकप्रमेयत्वप्रकारकनिश्चयाऽभावस्य कार्य- सहभावेन हेतुतया प्रमेयत्वविशिष्धाभावविषयकत्वविशिष्टवन्यधिकरणवृत्तित्वविशिष्टामाववि. षय कनिश्चयत्वस्यापि प्रमेयस्वावच्छेदेन वन्यधिकरणवृत्तिवाभावावगाहिकतानुमित्यवृत्ति. तया ताहशविशिष्टद्वयाऽघटितत्वस्य निरुकाऽसाधारण्ये विरहात् । प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धक- ताऽनतिरिक्तात्तित्वघटितनिरुक्तविधिष्टद्वयाऽघटितस्वस्य निवेश च प्रमेयत्वावच्छेदेन वन्ध- धिकरणवृत्तित्वाभाववत्ताबुद्धि प्रति अभावर्मिकप्रमेयत्वप्रकारकनिश्चयावशिधाभावधर्मिक अन्यधिकरणवृत्तित्वप्रकारकनिश्चयत्वेनाऽप्रतिबन्धकत्वात्ताहशविशिष्टयपदेनाऽसाधारण्यघट- कयोनिरुक्तविशिष्टयोरुपादानाऽसम्भवान ताशाऽसाधारण्येऽव्याप्तिः । वन्यभाववज्जलवद्वृत्तिजलाभाववद्दपक्षकवाम्हिसाव्यस्थळे तादृशजलवहदरूपाss श्रयासिद्धाव्याप्तिरिति भान्या:। केचित्तु पर्वतपक्षवन्यभावव्याप्यसाध्यकपर्वतीयवन्ह्यभावहेतुकस्थले पर्वतीयवन्हिमपर्वते ऽध्याप्तिः, पर्वतीयचन्हित्वावच्छिन्नवियिताशालिनिश्चयविशिष्टबन्हिमपर्वतत्वावच्छिन्नविष: थिताशालिनिश्चयत्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तित्वात् , प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यहत्ववाहिज्ञानस्य ताहशनिश्चयात्मकस्याहार्यत्वेनाऽनुमितिस्वविरहादित्याहुः। अथ तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिज्ञानाऽवृत्तित्वं निवेश्यं तावतेवोक्तदोषवारणादि. तिचेन। वन्ह्यभाषवर्द्धमवत्कालीनवन्हिसाध्य काऽभावपक्षधूमहेतु कस्थले धुमाभाववदभावरूप- स्वरूपाऽसिद्धावव्याप्तः, प्रतियोगितासम्बन्धेन धूमवनिश्चयोत्तरं प्रतानमित्युत्पादाऽसम्भ. वादनुमितेरभावे वन्ह्यवगाहित्वाद्वन्हिमत्ताबुद्धश्च प्रतिबन्धकसद्भावात् । वस्तुतः पर्वतपक्षकवन्धभावव्याप्यसाध्यकस्यके वन्हिमस्पर्वते, वन्यभाववजलवका- लौनधूमहेतुकह्रदपक्षकवन्हिसाध्यकस्थले च जलवद्हदेऽतिव्याप्तिः स्यादिति विशेष्यदले प्र. कृतानुमित्यवृत्तित्वस्य प्रकृतानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिज्ञानावृत्तित्वस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयि- ताशालिनिश्चयत्वे विवक्षितुमशक्यतया प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्ध. कत्वप्रवेशस्यावश्यकतया विशेष्यदलघटक-विशिष्टद्वयाघटितत्वघटकप्रतिबन्धकत्वैक्यस्योत. तया द्विधा प्रकृतानुमितिवमापकत्वादेरप्रविष्टतया तत्प्रयोजनानुसन्धानं वायसदशनानुस. पानशीलमेवेति बोध्यम् । १ २३सा ·सामान्यनिरुक्तिः। . अथ यादशविशिष्टविषय निश्चविशिष्टयाइशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं प्रकृतानुमितिक লিলালিঙ্কাবাংলাভাষাৰ কথ লাঙ্ক, বহ্মা মন্তু तानुमितिप्रतिबन्धकताथां यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिनाव. च्छेदकताकरले सति बद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नत्वं, यद्पे तद्रूपावच्छिन्नविषयिताविशिष्टता द्रूपावछिन्नविषयिताशुन्यप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वं निवेश्यम्, तथाच संशयान्य स्वानाहायस्वाऽप्रामाण्यज्ञानामावब्यापकत्वादीनामप्रवेशाल्लाघवम् । नच बन्हित्वावच्छिन्न. विषयताशालिनिश्चयविशिष्टहदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वादेर्वाधादिनिश्चयनिष्ठप्रति. बन्धकतायामवच्छेदकत्वेनाऽसम्भवापत्तिरिति वाच्यम् । प्रतानुमितित्वध्यापकप्रतिबध्यता. निरूपिताप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य यद्रूपे विवक्षणायः त्वात् । विषयतायां प्रतिबन्धकतावै० स्वावच्छेदकविषयतावच्छेदकधावच्छिन्नाव-स्वनिक पितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्ननिश्चयनिष्ठावच्छदकतानिपतविषयतानिष्ठावच्छेदकता. निरूपिताऽवच्छिन्नत्वसम्बाधावच्छिनावच्छेदकताबद्धर्मावच्छिन्नविषयतासामानाधिकरण्योभ- यसम्बन्धेन, तथा च बाधनिष्क्षयप्रतिबन्धकतायां सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन निश्चयस्याऽ. वच्छेदकरविरहेण द्वितीयसम्बन्धविरहेण नाऽसम्भवः । न च वन्हित्वहदत्वाधवच्छिन्नवि. षयताया निश्वयविशिष्टनिश्चयनिष्ठ प्रतिबन्धकतायामवच्छेदकतया ताहराविषयताशुन्यत्वस्थ बाधनिश्चयेऽसत्त्वादसम्भवता(१)वस्थ्यमिति वाच्यम् । स्वावच्छेदकत्व-स्वनिरूपितसा- मानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदकविषयतासामानाधिकरण्योमयसम्बन्धन वैशिष्ठ्यत्य वाच्यत्वादिति चन। हृदो वहिमान् जलादित्यादौ वन्हिन्यापकीभताभावप्रतियोगिजलरूपाऽसाधारण्येऽव्याप्तिः तत्र हृदधर्मिकजलप्रकारकनिश्चयवैशिष्ट्यावच्छिन्ना या वडिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजल. मित्याकारकवविव्यापकीभुताभावप्रतियोगिजलविषयकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता तस्या अपि जलत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नज्ञाननिष्ठावच्छेदकताकवहिव्यापकीभताभावप्रतियोगिः जलरूपाऽसाधारण्यविषयकत्वावच्छिसतया प्रथमयादशपदेन बलत्वावच्छिन्नस्य द्वितीयया. दशपदेन चन्हिध्यापकीभताभावप्रतियोगिजलरूपाऽसाधारण्यस्य च धारणसम्भवात , ताह. शजलवावच्छिन्नविषथिताविशिष्टवह्विव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलस्वावच्छिन्न विषयिताशन्य- प्रतीतीवषयत्वस्य वहिब्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपाऽसाधारण्ये विरहात् । अनतिरि. कवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकतानिवेशे तु वहिव्यापकीभताभावप्रतियोगि जलमिति निश्चयविशिष्ट जलमिति निश्चये प्रतिबन्धकत्वासत्वेन यादृशविशिष्टपदेन तादृशविशिष्टद्वयं धतुं न शक्यते इति नाव्याप्तिः । नन्वत्राउनतिरिक्तवृत्तिस्वरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशेऽपि ताशनिश्चयद्वयेऽप्यव्यापकीभूत विषयिताशून्यत्वं निवेशनीयम्, अन्यथा तादृशविशिष्टद्वयाप्रसिध्या प्रागुक्तरीत्याऽसम्भ. क है (१)वस्तुतस्तु अव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयविषयत्वे एवं प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य विवक्षि- ततया तथाविधवहिवहदत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वान्नाऽसम्भवः। एवं च प्रथमक- ल्प एवं समीचीनः स एष यथाश्रुतमन्थलभ्य इति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता १७९ वापत्तः। एवं च सति स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकरवनिवेशेऽपि वहिव्यापकीभूताभावप्रा तियोगिजलमित्याकारकनिश्चयविशिष्टस्य जलवान हद इत्याकारकनिश्वयस्थ प्रतिबन्धकार ऽपि जलवान् हद इति निश्चये जलस्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशुन्यत्वाभावेन ताराव्यापकवियिताशून्यस्य शुद्धजलमित्याकारकनिश्चयस्यामाधारण्यविषयकावया विशिष्टस्यानुमित्यप्रतिबन्धकतया न ताशविशिष्टद्वयमादायाऽध्यातिः (१)। अथवा यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्यावच्छिन्नत्वस्य ज्ञाननिष्ठावच्छेदकतायो निवेशे जलस्वावच्छिन्नविषयतासामान्यान्तर्गतायां अलमित्याकारकशानाथविषबताया निरुकाऽसाधा. . (१)न च जलं वह्निमजलादित्यत्रासाधारण मालिक, समनशाऽसाधारण्याविषयकानश्यावशि- जलवजलामिति निश्चयत्वे प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपादकरवस स्वात , तत्र च जल- स्वावच्छिन्नविषायेत्वाव्यापकविषयित्ताशून्यत्वस्यापि सवा , जलबजलस्वावच्छिन्नविषयिताया अव्यापक- स्वेऽपि जलशून्यजलधर्मिकनिश्चये तदसत्वात , "जलबत्वं चात्र समवायेन" अनतिरिक्तवृतित्वनिवेशेऽ. साधारण्यनिश्चयविशिष्टजलमिति निश्चये प्रतिबन्धकताविरहान दोष इति वाच्यम् । पपावच्छिन्नविषयिता- निरूपितय यदूपावच्छिन्नाविषयिता यावृशविशिधविषयित्वाव्यापिका नद्रूपावच्छिन्नविषवितानिरूपित्ततनावच्छि- त्रविषयिताशून्ययादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयद्रूपापाच्छन्नविषयितानिरूपितयपावच्छिन्नविषायता या- वृशविशिष्टविषयित्वाव्यापिका तबूपावच्छिन्नविषयितानिरूपिततपावच्छिन्नविषयिताशून्ययादृशाविषयकनिश्च- यत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तादृशविशिष्टद्वयाघटितथानिदेशे नोकदोषः, तानाधारण्यनिश्चयविशि- धजलं जजवदित्याकारकनिश्चये जलवावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतजलवावच्छिन्नविषयितानिरूपितजल. त्वावच्छिन्नविषयितायाः सत्त्वात् , तच्छ्न्यजलमितिनिश्चयस्यानुमित्यप्रतिबन्धकत्वात् । न च जल(१)वज- स्वरूपवज्जलवज्जलकालीनवह्निमत स्वरूपज्जलादित्याऽसाधारण्येऽव्याप्तिस्तादशक्विझायामरि दुनि- पारा, तादशा साधारण्यविषयकनिश्चयविशिष्टस्वरूपज्जलस्वविशिष्टविषयिताशालिस्वरूपवज्जलवज्जलव. ज्जल मितिनिश्चयत्वस्याऽनुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तादृशासाधारण्यात्मकविशिष्ट-स्वरूपवज्जलव- जलत्वविशिष्टयोर्यादशपदेन धतुं शक्यतया सादृशविशिष्टयाघ टैतत्वस्याऽसाधारण्ये विरहात् । अनति. रिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदकत्वनिवेशे तु तादृशाऽसाधारण्याविषयकनिश्चयविशिष्टस्वरूपवज्जलवज्जलमित्या. कारकनिश्चये तादृशप्रतिबन्धकत्वामविनतादृशविशिष्टयस्य यादृश विशिष्टपदेन ध मशक्यतया नाण्याप्ति- रिति वाच्यम् । स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकत्वानिशपक्षेऽपि यादृशविशिष्टविषयित्वाव्यापिका यादशसमुदाय स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयितानिरूपितयादशलमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति- कावच्छेदकताकविषयिता तादृशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकान्छेदकताकविषयितानिरूपितताश- समुदायत्वावाच्छन्नानुयोगिताकपतिकावच्छेदकताकविषयितान्यत्वस्य विवक्षणीयतयोकाव्यातेरभावात् । विशिष्पक्षतावच्छेदकस्य प्रकृते प्रशिद्धत्वेऽपि तादृशाऽसाधारण्यविषयकनिश्चयावीशष्टस्वरूपवज्जलवब्जा लवज्जलमितिनिश्चय नुमितिप्रतिबन्धके स्वरूपवज्जलवजलवावच्छिन्नविषयित्वाऽव्यापिकायाः जलत्वज. लस्वरूपजलत्वगतसमुदायत्वस्य प्रसिद्धत्वेन जलवजलत्वनिष्ठधीविशेषविषयस्वरूपसमुदायत्वावचिनानु. योगिताकपर्याधिकायच्छेदकताकजलवज्जलवावच्छिन्न विशेष्यतानिरूक्तिस्वरूपवज्जलत्वनिष्ठधीविशेषविषय- स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपतिकाव छेदकताकमकारताया सत्वेन तच्छ्न्यस्वरूपज्जलवज्जलमित्याकारक- निश्चये प्रतिबन्धकताविरहेण तादृशविशिष्टस्य यादृशविशिष्टपदेन धर्जुमशक्यत्वात् । (१) अत्र पसे जलं स्वरूपसम्बन्धेन । असाधारण्यानिश्चये स्वरूपवज्जलवज्जलवावच्छिन्नविषयक- स्वसम्पादनाय कालीनान्तं साध्यविशेषणम् । स्वरूपत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितजलवावच्छिन्नविषयताया व्यापकत्वसम्पादनाय सर्वत्र स्वरूपवदिति ।

·सामान्यनिरूक्तिः . रण्यविषयज्ञान प्रतिबन्धकताबच्छेदकत्वविहान प्रथमयादशपदेन जलवावच्छिन्नस्य धारण सम्भवति, एवं प्रतिबन्धकतायों यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यावच्छिन्नत्वं निवेशनीयम् अन्यथा जलर्मिकवहिव्यापकीभुताभावप्रतियोगित्वप्रकारकनिश्चयवैशिष्ट्यावच्छिन्ना या ह्रद- धर्मिकजलप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता तस्या अपि निरुता साधारण्यविषयकत्व- सामान्यावच्छिमज्ञाननिष्ठावच्छेदकताकजलस्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नतया तारशविशि- ष्टद्वयाऽघटितत्वस्य विरुक्ताऽसाधारण्ये विरहेणाऽध्यातितावस्थ्यात् । अनुगमस्तु-प्रतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताविशिष्टप्रतियोगि. ताकाभाववस्तीतिविषयतावच्छेदकरूपवस्वम् । वैः स्वविशिष्टविषयितात्वावच्छिन्नमस्व. विशिष्टविषयितावैशिष्टयावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन, विषवितायो स्ववै० स्ववृत्तियोऽभावः तदीयाऽबच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठाव. च्छदेकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावत्वसम्बन्धेन । द्वितीयस्व० स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिा ज्ञाननिष्ठावरछेदकतावृत्तिोऽभावः तदीयाऽव. च्छेदकत्वनिष्टप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानि. कापितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिकापतावच्छेदकतावस्वसम्बन्धेनेति । एवं च स्वरूप सम्बन्ध. रूपावच्छेदकत्वं कथं न निविष्टमिति चेन अनुमितित्वावच्छि प्रति चिकीर्षासामप्रयाः प्रतिबन्धकत्वमते पाको भत्कृतिसाध्यो भवतु इतीच्छ प्रति कारणीभूतस्य पाकधार्मिककृतिसाध्यत्वप्रकारकज्ञानविशिष्टपाकर्मिः केष्टसाधनत्वप्रकारकज्ञानस्य पार्मिकसिद्धत्वज्ञानाभावादि(१)विशिष्ट पार्मिककृतिसा- ध्यत्वप्रकारकज्ञानविशिष्टपाकधार्मिकेष्टसाधनस्वप्रकारकज्ञानत्यादिना अनुमिति प्रति प्रति. बन्धकरवं वक्तव्यम् । तथाच पार्मिककतिसाध्यत्वप्रकारकनिश्चयविशिष्टपाकर्मिके. घटसाधनत्वप्रकारकनिश्चयत्वे स्वरूपसम्बन्धपावच्छेदत्वसत्वात् कृतिसाध्यत्वविशिष्टपाक-- इष्टसाधनस्वविशिष्टपावरूपविशिष्टद्वयाऽघटितत्वस्यापि निवेशे गौरवम् । एवं हृदो वहिमान इष्टसाधनतावत्कृति साध्यतावत्याककालीनजलादित्यत्राऽसाधारण्येऽ. ज्याप्तिः, ताशस्थलीयाऽनुमितिनिरूपितविकी सामग्रीनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदककुक्षौ ता. दशनिश्चययोरप्यवश्यं निवेशनीयत्वात् , अन्यथा ताशनिश्चयाऽभावकाले फलेच्छादिस- खेलिङ्गान्तरपरामादपि अनुमित्यनुपपत्तेः । सामग्रीत्वं च एकविशिष्टापरत्वमिति तदवच्छिनप्रतिबन्धकतानिरूपितसामानाधिकरण्य: सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य प्रसिद्धिः, तथाच कृतिसाध्यतावत्पाकस्य-इष्टसाधनतावत्या- कस्य च यादशविशिष्टपदेन धतुं शक्यतया तदघटितस्वस्योक्तहेतुषटिताऽसाधारण्येऽ- सत्त्वात् । अनतिरिकवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशे तु तादृशनिश्चयत्ववति फलेच्छादि. (२)विगमकालीननिश्चये सामग्रीप्रतिबन्धकताविरहेण कृतिसाध्यतावत्पाकादेयादशपदेनो. (१) आदिना कलेच्छापरिग्रहः । (१) भादिना सिद्धत्वज्ञानामावपरिग्रहः।

·सटिप्पणटीकासमेता anterprmwarenemamasootww. पादानाऽसम्भवान्नाव्याप्तिरिति(१)। (१) इदमुपलक्षणम् छदो वह्निमान् धूमादित्यत्र नीलपर्वतोऽरुण हिमानित प्रत्यक्षेच्या विशिष्टतादः- शप्रत्यक्षसामग्यां विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविषया नीलवविशिष्टपर्वतविशेष्यकनिश्च यस्य विशेष- णतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविधयारुणत्वविशिष्टवातिविशेष्यकनिश्चयस्य प्रवेशानीलपर्वत वविशिष्टविषयकत्व- सामान्यवच्छिन्नज्ञाननिष्ठावच्छेदकताकाऽरुणवद्भिस्वविशिष्टविषयकत्व सामान्यावनिम्न प्रतिबन्धकतापि "दो वहिमानित्यनुमितिनिरूपित प्रत्यक्ष सामग्रीनिष्ठा" इति तादृशविशिष्ठद्यापतित्वनिशे गौरवमतोऽनति, रिक्तवृत्तिस्वरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशः । तन्निवेशे च प्रत्यक्षेच्छाशून्यकालीन ज्ञानेपि नीलपतत्वविशिष्टषि- षयकनिश्चयविशिष्टाऽरुणवह्नित्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य सत्यात्तत्र च नुमितिप्रतिबन्धकलाया अस. स्वान्न यादृशविशिष्टपदेन तयोरुपादान सम्भवः । यत्तु स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्व प्रवेशे नीलोपलवान् हृदो रन्कदण्डवानिया रक्तदण्डाभानवनी. लोत्पलवदतदात्मकबाधेऽव्यातिः, समान विषयकप्रत्यक्षालामप्रथा अनुमितिप्रतिवन्धकलया नीलोत्पलवान हदो रक्तदण्डवानिति प्रत्यक्षसामप्रधास्तादृशानुमितिप्रतिबन्धफत्वेन तादृशमत्यसस्य च हृदाशे नीलच. विशिष्टोत्पलस्य रक्कविशिष्टदण्डस्य च वैशिष्ट्यावगाहितया तसामग्रीकुसौ नीलमुत्पलं-रको दण्ड इत्या. कारकनिश्चययाविशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयमुन्या प्रवेशासामग्रया अपि एकविशिष्टापरत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वस्य बकम्यतया नीलोत्पलत्वविशिष्ट विषयकनिश्चयधिशिष्टरक्तदण्ड परिशिष्टाविषयकनिश्चय. त्वस्य सादृशानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकलया तादृशविशिष्टतया घटितत्वस्योक्तबावेऽसत्वाव। अनति. रिक्तवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशे तु चक्षुःसंयोगाऽकालीनतादृशनिश्चययोः प्रतिवन्धकस्याभावेन तादृश विशिष्टयोर्यादशविशिष्टपदेन धर्तुमशक्यत्वान्न दोष इति । सदसत् । विशिष्येच्छोचेजकत्वानुरोधेन विशिष्य प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावस्या वक्तव्यत्वेन प्रकृतानुमिति प्रति प्रत्यक्ष सामग्रथाः प्रतिबन्धकत्वे सामग्रीकोटी तादृशनिश्चयद्यश्वेशस्याऽनावश्यकतया तादृशनिश्च यत्वे प्रतिबन्धकलावण्छेदकत्वाभावात् । न च सामग्री प्रतिबन्धकतायो तादृशनिश्चयाऽनिशे तादृशनिश्च- याभावदशायामपरप्रत्यक्ष कारणसत्त्वेऽनुमितिन स्यादिति वाच्यम् । तादृशानुमिति प्रत्यपि विशेषणतावच्छे- दकनिर्णयविधया तादृशनिश्चययोरपि कारणत्वेन तदभावेऽनुमित्यनुत्पादस्यष्टत्वात् । यदपिचिका सामग्रथा अनुमितिप्रतिबन्धकतामते हृदः कृतिमाध्यतावदिष्ट साधनतावत्याककालीनव. हिमान् धूमादित्यत्र तादृशवन्ह्यभाववद्वदरूपबाधेऽज्यातिः, तत्र ताशचिकीर्षासामन्नीनिष्ठानुमितिप्रतिव. न्धकतावच्छेदक(१) कोटौ कृतिमाध्यतावस्पाक-इष्टसाधनतावत्याकविषयकनिश्चययोः प्रवेशेन तादृशाशि- द्वयाऽघटितत्वस्म तत्रत्यबाधेऽभावात् । अनतिरिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदकत्वनिवेशे तु फलेच्छाविगमकाली. नताशनिश्चययोः प्रतिबन्धकताविरहेण न दोष इनि । तदपि न, प्रागुक्तरीत्यैव तादृशानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदककुचा ताशनिश्चययोरप्रवेशादिति । स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशपक्षे प्रतिबन्धकतैक्यविषक्षायामनुगमः-प्रकृतानुमितित्वब्यापक प्रतिबध्यतानरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपवत्वं लवणम् । रूपे प्रतिवन्धकतावै० स्वनिष्ठकिञ्चिद्रूपावच्छिन्न- विषयित्वाऽध्यापकविषयिताशून्यकिञ्चिदपावच्छिन्नविषयिसाशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगिताछेदकत्वं ना. स्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनि- ष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिलपितानिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टत्व-स्वाभावाप्रतीति- है (१) ननु साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकस्य निरुक्तनिश्चययस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदककुक्ष्यन्तर्गतत्ववर्णन- मसातमिति चेत्र। सामग्रीत्वस्यकविशिष्टापरस्वरूपत्वेन तत्र च निरुक्तनिश्चयवयस्य विशिष्टसामग्रीहरि विशेषणत्वात् । व विशेषणन्वे प्रतिबन्धकत्वाभाषाविशिष्टयपदेन धर्जुमशक्यत्वं तस्येति वाध्यम् । सामन्यन्तरापेक्षया तस्य विशेष्यत्वादिति ध्येयम् ।

·१८२ सामान्यनिरूक्तिः। । HERahmarak गुरुचरणास्तु-यत्र स्थलविशेष जलवान् वन्धभाववान् जलवांश्च हृद इति ज्ञानं भ्रमा स्मकमेव जायते तन्न विषयितासम्बन्धन विषयविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकरवं कुलप्यते इति तत्रातिपातिवारणायाऽनतिरिकात्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वानिवेश इति प्राहुः । अथ धो बननाभाववनाववत्कालीनगगनबानिस्थादौ गगनाभाववदभाववत्कालीनग. नाभाववद्धटरूपबाधेऽव्याप्तिः, ताइ शबावज्ञानस्य शुद्धगगनवत्ताबुद्धि प्रति अभाववान् गग. नाभावधान अमावाश्च घट इत्याकारकनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्नेन प्रतिबन्धताया आव. श्यकत्वेन तत एनोपपत्तौ गगनाभात्रवहभाधवत्कालीनगाववत्ताबुद्धि प्रति साशगगनाभाव. स्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्तरे मानाभावेनाऽभाववान् गगनामा. ववानितिनिश्चयविशिष्टाऽभावाश्च घट इति निश्चयत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिमप्रतिबन्ध कताऽनतिरिक्तवृत्तितया गणनामाववदभाववत्कालीनवटत्वस्य तादृशविशिष्टद्वयविषयिता. शून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वाभावात् । यद्यपि अन ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धत्वान्तरमावश्यकम् , तथाहि-यदा घटे विषयिताविरूपितनिरूपकतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धन । रूपे अवच्छेदकता. स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठाव- छेदकतानिरूपितनिरूपकत्वनिष्ठाव छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावस्व-स्व- निरूपितशून्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरू- पित्तप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तदृचित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽधि- करणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छित्रत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकनावत्यो- भयसम्बन्धेव । द्वितीयसन्बन्धघटकाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धश्च स्ववृत्तिकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिता- विशिष्टकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्तात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताऽधिकरण तावत्वरूपा । तादृश निरूपक- तायाः स्ववृत्तित्वं च स्वविशिष्टनिश्चयीयविषयित्तानिष्ठस्थ रूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतानिरूपकत्वसम्बन्धेने । निश्चये स्वदै० स्वनिरूपित्तावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावदूपवत्व- स्वनिरूपितसामानाधिकरण्य. सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपित्तावच्छिन्न त्यसम्बन्धायच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयिताशून्यत्व. स्वविशिष्टनिश्चयसामानाधिकरण्यैतत्रितयसम्बन्धेन । निश्चये स्ववै० स्वनिरूपिताऽवच्छिन्न-वसम्बन्धावच्छि- नावच्छेदकताबद्धर्मावच्छिन्नविषायताशून्यत्व--स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नापच्छेदकतानि- रूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपवत्वोमयसम्बन्धेन । निश्चयद्वय रूपवत्ता च स्वावच्छिन्न- विषयितावस्व-स्वावच्छिन्नविषयित्व धिकरणवृत्तिंकिञ्चिदूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाऽवच्छेदकलाकवि- षयितानिरूपितकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयिता नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावप्रति. योगिविषयिताशून्यत्वोभयसम्बन्धेनेति । वृत्त्यनियामकसम्बन्धयाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे तु स्ववृत्तिकिञ्चिपावच्छिन्नविषयिताविशिष्ट- किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्ननिरूपकसानिरूपिताधिकरणतानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः यः प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धनामावस्तत्प्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकतावत्वं द्वितीय- विशेषरूपेण स्वरूपादीमा संघर्गत्वानङ्गीकारे तु प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यताविशिष्टरूपवश्वं लक्षणम् । वैशिष्टयचटकप्रथमसम्बन्धः प्रागुक्त एव । द्वितीयसम्बन्धश्च स्वावच्छेदकावभिन्न प्रतिबध्यतानि- रूपितप्रतिबन्धकतावृत्निकिञ्चिपावच्छिन्नविषयिताविशिष्टकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कामाववत्प्रतीतिविषयित्तानिरूपकतावच्छेदकत्वरूपः । अभावे प्रतिबन्धकताकृतित्वं च स्वप्रतियोगिताविशिष्ट निश्चयीय विषयित्वावच्छिन्नस्यसम्बन्धेन । निश्चये प्रतियोगितावैशिष्टयादिकं निरूपकतविशिष्टयवदिति ।

·सटिप्पणटीकासमेता PUnmanNANISMUNE नचैवं ताशविशिष्टयघटितोक्तसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिस्तस्य प्रतिहेतुन्या. पकताविशिष्टसाध्याभाव-प्रतिहेतुविशिष्टपक्षात्मकनिरुक्तविशिष्टयघटित. स्वादिति वाच्यम् । सत्प्रतिपक्षघटकताहशविशिष्टस्यविषयताभिन्ननिरुक्त. विशिष्टद्वयविषयताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वार्थत्वात्। ताशगगनाभावोऽव्याप्यवृत्तिरित्यव्याप्यवृत्तित्वज्ञानं बाधनिश्चयश्च बलते तदा विशिष्ट गगनवताबुद्धिर्भवति, शुद्धगगनवत्तावुद्धिस्तु न भवति तादृशाव्याप्यवृत्तित्वज्ञानस्य ज्ञानवै. शिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायामनुत्तेजकत्वात् , अपि तु अभावति गगनाभावोऽव्याप्यव. तिरित्यख्याध्यवृत्तित्वज्ञानस्यैवोत्तेजकत्वात् । तथापि भागनामावभाववत्कालीन घटो गगन बानिस्यत्र गगनाभाववत्तारवटेऽव्याप्तिरिति चेन्न । यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकत्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध wasनतिरिक्तवृत्ति प्रतिबध्यताविशिष्टान्यताहशविशिष्टद्वयविषयिताशुन्यस्वस्य निवेशनी. यत्वात् । प्रतिबध्यतावै. स्वावच्छेदकत्व-स्वनिरूपित प्रतिबन्धकतानवच्छेदकाविषयिता. न्यज्ञानवृत्तितादृशानुमितिस्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धे. न। तथा च ताशघटो गगनवानिति बुद्धिं प्रति ताहराघटो गगनाभावसानितिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वेन प्रतिबध्यत्वेन च तदीयविषयित्तायास्तदुभयाऽवच्छेदकरवानाध्याप्तिः । एवं-विशिष्टद्वयाऽघटितत्वनिवेशे । तादृशविशिष्टद्वयघटितेति। प्रतिहेतु. ध्यापकतांविशिष्टसाध्याभावप्रतिहेतुविशिष्टपक्षास्मकविशिष्टयघटितेत्यर्थः । उक्तसत्पति. पक्षे-प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्षरूपसरप्रतिपक्षे इत्यर्थः । तस्य- उक्तसत्प्रतिपक्षस्य । तथा च हेतुव्यापकः साध्याभाव इति निश्चयविशिष्टहेतुमान्पक्ष इति निश्चयस्वमनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवत्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयिताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्न- विर्षायताशुन्यप्रतीतिविषयत्वस्योकसत्प्रतिपक्षे बिरहादव्याप्तिरिति भावः । ताशविशि- ष्टद्वयेति । प्रतिहेतुव्यापकताविशिष्टसाध्याभाव-प्रतिहेतुविशिष्टपक्षात्मकविशिद्वयेत्यर्थः । विशिष्टद्वयघटितत्वार्थत्वादिति । तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयविशिष्ट- यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयत्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति सत्प्रतिपक्ष- घटकदलद्वयविषयिताभिधा या तद्रूपावच्छिन्नविषयिताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयिता तच्छून्य- प्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकरवं यद्रूपे विवक्षणीयमिति भावः । अत्र प्रतिहेतुध्यापकताविशिष्टसाध्याभावत्वावच्छिन्नविषयिताभिन्नत्वस्य प्रतिहेतुमत्पक्ष- विषयिताभिन्नत्वस्व च विशिष्टद्वयविषयितायां प्रवेशे हृदो पन्हिमान जलादित्यत्र वन्यमा ववज्जलवकृतिजलवद्हदेऽतिव्याप्तिः, जलव्यापकताविशिध्वन्धमावत्वावच्छिन्नविषयितायां जलवद्दस्वावच्छिन्नविषयितायां च तादृशविशिष्टयविषयितामित्रत्वविरहात । साइवि. शिष्टयविषयितापदेनोक्कविशिष्टद्वयविषयिताया अप्राह्यवादत उक्तं सत्प्रतिपक्षघटकति । न च सत्प्रतिपक्षघटकरवं यदि सत्प्रतिपक्षविषयताव्यापकविषयतावत्वं तच्च तादृशवि. शिष्टद्वयाविशेषणम् , तदा जलव्यापकवन्यभावकालीनजलबद्हदेऽतिव्याप्तिः, जलव्यापकव.

·सामान्यनिरुक्तिः। - न्यभाव जलवद्वदात्मकविशिष्टद्वयस्य सत्प्रतिपक्षविषयताव्यापकविषयताबरन ताशविशिष्ट द्वयविषयितामिन्नविषयिताशुन्यप्रतीतिविषयत्वस्य तत्र सत्वादिति वाच्यम् । ताहशातिव्या- न्यतैव वन्तव्यत्वात् । न च तथापि बन्यभावो बहिमान् जलादित्यत्र बन्यभाववज्जल. ध्यापकताबत्तिजलब्यापकतावद्वन्यभावेऽतिव्याप्तिः, बन्यभावस्य सत्प्रतिपक्षवटकतया तद्विषयिताभिनत्वस्योचाविशिष्टद्वयविषयितायामसत्वादिति वाच्यम् । सत्प्रतिपक्षघटकर विशिष्टद्धये न निवेश्यम् , किन्तु विशिविषयितायामेव, एवं च नोकदोष इति । अथ विषयितायां सत्प्रतिपक्षघटकावं यदि विशेष्यनुमितिजनकतावच्छेदकावरूप तदा यत्र सत्प्रतिपक्षाप्रसिद्धि"रितिप्रन्थानुस्थितिप्रसङ्गात् , तत्रापि भ्रमात्मकविरोधिपरामर्शी. यविषयितायामेवाऽनुमितिजनकतावच्छेदकत्वसम्भवात् । अत एव न निरूप्यनिरूपकभावा. पनसत्प्रतिपक्षविषयित्वावच्छिनप्रतियोगिताकमेप्रतियोगितावच्छेदकरवं तत् । प्रतिहेतुम. पक्षविषयकरव-प्रतिहेतुव्यापकसाध्यामानविषयकवयो"विषयित्वरूपयों 'हत्तभेदप्रतियोगि. तानवच्छेदकरवेन सत्प्रतिपक्षाऽव्याप्तेश्च । नापि सरप्रतिपक्षविषयिताव्यापकत्वम् , असम्भ. वात् , सत्प्रतिपक्षविषयितायास्तत्तद्विषयिताव्यभिवारिस्वात् । यद्रूपावच्छिन्नविवयिता सत्प्र- तिपक्षविषयिताव्यापिका सद्रूपावच्छिन्नत्वमित्युक्तौ तु प्रागुतातिन्याप्तिारैवेति चेन्न । सत्प्रतिपक्षविषयिताशन्यज्ञानाऽवृत्तिस्वमेव तत् । न चैवं सति वन्यभाववज्जलववृत्ति जलवघ्देऽलिव्याप्तिः, सत्प्रतिपक्षकालीनवन्ह्यभावबजलववृत्तिजलवान् हृद इति ज्ञाने सत्प्रतिपक्षविषयिताशुन्यज्ञानावृत्तिविषयिताभिननिरुक्तविशिष्टद्वयविषयिताशुन्यत्वसत्वादिति वाच्यम् । यद्पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवियिताशून्ययद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चये निरुक्त विशिष्रदयविषयिताशून्यावस्य निवेश नीयतया उक्तनिधये निरुतविशिष्टयविषयिताशून्य. त्वसत्वेऽपि यद्पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यत्वविरहेणोक्कातिव्याप्स्यनवकाशात् । अथवा प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावत्वावच्छिन्न विषयताविशिष्टा या प्रतिहेतुमत्पक्षविष. यता तदवच्छिन्नमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव निवेश्यम् । वै० स्वनिरूपितसामानाधिकर. ण्यविषयतानिरूपितहेतुविषयतानिरूपितविषयस्वावच्छिनत्वसम्बन्धेन । तथाच नोकप्रन्थाs. सङ्गति प्युक्तातिव्याप्तिरिति । मान्यास्तु सत्प्रतिपक्षवटकविषयिताभिनत्वं च थाइशविशिष्टविषयकनिधयविशिष्टया. शविशिष्टविषय कनिधयत्वं सत्प्रतिपक्षतावच्छेदकरूपावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता. नतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नवियिताभिन्नत्वं विशिष्टद्वयविषयिताया(१) निवेशनीयम् , (१)तादृशविशिष्टयवियितागतद्विस्वावच्छिन्ने सत्प्रतिपक्षघटकदलद्वयोवीयतागतद्वित्वावच्छिन्नमदो निवेश्यः, तथाच तादृशविशिष्टयविषयितागत द्वित्वावच्छिन्नानुयोगिताकभेदप्रतियोगितावच्छेदकसत्प्रतिपक्ष- विषयतागतद्विविका या विशिष्टद्वयविषयित्ता तच्छून्यप्रतीतिविषयत्वं पर्यवसितम्। एतेन निरुक्ततादृशवि- शिष्टयविषयितयोः प्रत्येक सत्प्रतिपक्षघटकदलयविषयितानिष्ठद्वित्वावच्छिन्नभेदनिवेशे सत्प्रतिपक्षघटकद- लयविषयितयोः प्रत्येक तादृशविषयितानिष्ठद्वित्वावच्छिन्न मेदसत्त्वात्सत्प्रतिपक्षासंग्रहः । यदि च ताश- विषयितानिष्ठतत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदद्वयं निवेश्यते तदा जलघवदस्य सत्पतिपक्षघटकतया तद्विषयितायां ताशभेदद्वयाऽसत्येन ताशविषयिताकविशिष्टयाघटितत्वस्य पद्यमावष जलवद्धत्तिजलव- दहदे प्रस्बाचत्रातिव्याप्तिरिति निरस्तम्।

·सटिप्पणटीकासमेता यत्र ताशलत्प्रतिपक्षाप्रसिद्धिस्तत्र भिनान्तमनुपादेयमेव साध्यादिभेदन लक्षणभेदात् । भ्रमात्मकज्ञानीयताविषयतालाधारणरूपेणैव वा प्रतिहे. तुव्यापकताविशिष्टसाध्याभावादिविषयत्तोपेया। अत एक यन्न सत्प्रतिपक्षाऽप्रसिद्धिस्तन भिनान्तमनुपादेयमेवेति ग्रन्थः सच्छते इति प्राहुः ।। जनु पर्वतो धुमवान् वहेरित्यत्र प्रतिहेतुध्यापकसायाभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमसक्ष. रूपसाप्रतिपक्षाऽप्रसिद्ध्या तत्स्थलीयज्यभिचारऽव्याप्तिः। न च तन्नत्यदोषलक्षणे विशिवदया- घटितत्वं न देयमिति वाच्यम् । धूमाभावववृत्तिहिारेति ज्ञान प्रति अयोगोलकीयतेजस्व . वान् धुमाभावववृत्तिरितिनिश्चयविशिष्टस्य अयोगोलकीयतेजस्ववान्वद्धिरिति निक्षयस्य प्रतिबन्धकतया धूमाभावववृत्तिववदद्योगोलीयतेजस्वनवत्तिअयोगोलकीयतेजस्ववव. हित्वावच्छिन्नेऽतिव्याक्षिवारणाय तदावश्यकत्यादित्यत आह यत्र सत्प्रतिपक्षाप्रसि. द्धिरिति । एकोक्त्यभिप्रायेणाह भ्रमात्मकहानीयविषयतासाधारणरूपेणैवेति। प्रतिहेतुविषयतानिकपिताऽधिकरणविषयतानिरूपितवृत्तिस्वविषयसानिकपितभेदविषयतानिक पितप्रतियोगिावविषयतानिरूपिताइवच्छेदकत्वाविषयतानिलपिताऽभावविषयतानिरूपितसाध्या. भावत्वावच्छिन्नविषयतात्वेनेत्ययः । प्रतिहेतुव्यापकताविशिष्टसाध्याभावादिवि. षयतेति । मादिना प्रतिहेतुमत्पक्षविषयतापरिग्रहः। तथाच प्रतिहेतुविषयतानिरूपितपक्ष- विषयतात्वेन प्रतिहेतुमपक्षविषयता निवेदेति भावः । तथाच साध्याभावानुमितिजनकतावच्छेदकविषयतात्वेन मेदो विशिष्यद्वयविषयतायां नि. वेश्यः। अथवा प्रतिहेतुविषयतानिरूपितेत्यादिक्रमेण "निरूप्यनिरूपकमावापन्न माध्यामा. बस्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताऽधिकरणविषयतानिकपिततित्वविषयतानिरूपितप्रतिहेतुविषयः तानिरूपितपक्षविषयत्वावच्छिन्न भदप्रतियोगितावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यवं वा विशिष्टद्वय, विषयतायां निवेशनीयम् । वै. स्वतादात्म्य स्वावच्छिनत्वान्यतरसम्बन्धेन । तेन नोकव्य- भिचारेऽव्याप्तिन वा कूटादिनिवेशेन गौरवमिति ध्येयम् । तथाच यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयवं प्रकृतानुमिति. बन्धकताऽतिरिक्तवृत्ति सत्प्रतिपक्षघटकदलद्वयविषयिताभिनताहशविशिष्टद्वयविषयिताशुन्यत्वं निश्चयविशेषणम् । नन्वेवमपि "प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्यक्षरूप"निरुक्कसत्प्र. तिपक्षे कथं लक्षणसमन्वयः, तत्र विशिष्टान्तराऽघटितस्वस्याऽभावात् , तथाहि तादृशसस्पति- पक्षज्ञानस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानवेनैव प्रतिबन्धकतया जलध्यापकावयभावसमानाधिकरणजलवान् हद इतिज्ञानस्येव जलव्यापकवहथभावाधिकरणनिरूपितवज्जलवान् हद इतिज्ञानस्याप्रतिबन्ध कत्वात् । एवञ्च जलव्यापकवड्यभावसमानाधिकरणजलवहदत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि. षयतावच्छेदकं यज्जलव्यापकवहथभावाधिकरणनिरूपितवज्जलबद्दत्वं तद्घटितत्वस्यैव तत्र सत्वात् । न च सत्प्रतिपक्षविषयताभिन्नत्वं विशिष्टान्तराषयितायां विशेषणं देयम्, तथाच स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्प्रकतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिकत्तिविष. --- २४ सा० ·सामान्यनिरूक्तिः। . न च दर्शित विशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षरूपता न स्वीक्रियतेऽपि तु हेतु. বাটালিল্লাখালাম্মালবাহা, উথা ঘালাকচগুৱাহয় ভীত্ব। সেই সময় ঘ গুরাগুলি অমিঃ তথ্য মুগ্ধ হাঙ্গা स्यादि ३ यितानिरूपकतावच्छेद सत्प्रतिपक्षविषयमाभिनतळपावच्छिन्नविषयताशस्यत्वं निश्चयाविशेषणं तथाच नोकाच्यातिरिति वाच्यम् । मेयत्वविशिष्टताशसप्रतिपक्षे ऽतिब्याप्स्यापत्तेः, शुद्धमत्प्र- तिपक्षस्य विशिष्टान्तरत्वेऽपि तद्विषयताभिन्नत्वाभावादिति बन्न ! साप्रतिपक्षविषयित्वाध्यापक विषयिताशून्यज्ञानीयसत्प्रतिपक्षविषयिताभेदस्य विशिधान्तनिवयितायां विवक्षितत्वात् , मेयः । स्वविशिष्ट वत्प्रतिपक्षीवषयकज्ञानीयसप्रतिपक्षविषषिताया सातिपक्षविषविनाव्याविषयिता. शुन्यशुद्धतज्ज्ञानीयतद्विषयिताअदस्य त्वामातिध्यातिः । या विशिष्टान्त रविषयितायां सा. ध्याभावानुमितिजनकताविशिष्टान्यत्वं निवेश नीयम् । वै० स्वानवच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानी. यत्वसम्बन्धेनेति दिक् । शङ्कते नचेति । दर्शितविशिष्टस्य--प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरण प्रतिहेतुमत्पक्षस्य । हेतुतावच्छेदका घटितेति । सद्घाटितस्य तत्वे तु प्रतिहेतु: सा. ध्याभावाभाववदवृत्ति:-प्रतिहेतुमाब पक्षः इति ज्ञानसाधारणज्ञानवशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्ध कतयैव तज्ज्ञानस्य कार्यानुत्पादप्रयोजकत्वनिर्वाहाद् ज्ञानवैशिष्ट्यानवरिप्रतिबन्धकतान्तरे मानाभावात्तदसङ्ग्रहो दुरि इति ध्येयम् । साध्याभावाभाववदवृत्तिमपक्षात्मकविशिष्टस्यैवेति । हेतुतावच्छेदकाऽ. प्रवेशेन सत्प्रतिपक्षस्यैकरूपतया लावादिति शेषः। अथ साध्याभावाभाबवदवृत्तिमत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षरखे गगनवान् प्रमेयत्वादित्यादी साध्याभावाभावस्य गगनरूपतास्वीकारेऽपि तदधिकरणाऽप्रसिद्ध्या तादशहतौ सत्प्रतिपक्षित इति व्यवहारानुपपत्तिरिति चेन्न । तत्र पक्षवृत्तित्वाभाववद्गमस्याऽपि बाधतया तद्याप्यवदानस्यत्र यत्प्रतिपक्षतया तमा- दायैवोक्तव्यवहारोपपत्तः, एवं च साध्याभावाभाववदवृत्तिमत्तक्षस्येत्यत्र साध्याभावपदं साध्यवत्ताज्ञान प्रतिबन्धकताबच्छेदकविषयताश्रयपरं.-..-पक्षपदं बाधज्ञानविशेष्यपरमिति ना. सङ्गतिरिति ध्येयम् । उक्तरीत्येति । सत्प्रतिपक्षघटकदलद्वयविषयिताभिन्नत्वनिवेशेन । तद्धर्मव्यापति। प्रतिहेतुव्यापकेत्यर्थः । तद्धर्मविशिष्टेति । प्रतिहेतुविशिष्टेस्यर्थः । अशक्या स्यादि ति। तनिश्चयस्यापि निश्चयविशिष्टनिश्चयखेन प्रतिबन्धकत्वादिति भावः। ननु विरोध्यनु मितिजनकाऽन्वयव्याप्तिवैशिष्ट्य-पक्षधमत्वोमयावगाहिज्ञानविषयस्येव सत्प्रतिपक्षतास्वीकारेण विरोषस्याऽनुमित्यप्रतिबन्धकतापक्षे सामानाधिकरण्यघटितस्यैव व्याप्तित्वात् सामानाधि करण्यघटितव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्पक्षस्यैव सत्प्रतिपक्षवं, न तु कालौनत्वघटितस्य । न च विरोधस्थानुमितिविरोधितापक्षे लाघवेन हेतुव्यापकसाध्यकालीनत्वस्यैव व्याप्तितया तद्घटि. तस्याऽपि सत्प्रतिपक्षत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । मतभेदेनोभयोस्तथास्वे इष्टापत्तरिति चेन ।

·साटिप्पणटीकासमता त्यविशेषण व्यापकताघटितविशिष्टमात्रस्यालक्ष्यताया एवं युक्तत्वात् , तथा चोक्तप्रयालमपेक्ष्य ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिवेश. नमेवोचितमिति वाच्यम् । एवमपि प्रकृतहेतुनिष्ठलाध्ययापकीभूताभाव. प्रतियोगिरिसद सतमेदनालाधारण्यधिरोधरूपस्थ विषयतायाः प. क्षधम्मिकप्रकृतहेतुमत्ताज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकलायामेवाऽवच्छे. दकत्वात् प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वनिवेशासम्भवात् । दर्शितातिप्रसङ्गवारणाय च निरुतविशिष्टद्वयास्तित्वस्यैव निवेशनी. यत्वात् । sansamasinratarnteerakaniNRATORESORINENERRomantic-MAISHNAwaakaare/ufa/AAAAAAmit सत्प्रतिपक्षाने विरोध्यनुमितिसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्य दीधितिकताऽग्रे निराकर. गीयत्वेन विरोधिविषयकनिश्चयत्वेनैव तद्वाच्यं, विरोधित्वं च तत्तदभाक्योरिक तत्तदभाव. व्याप्ययोरपि अनुभवसिद्ध, तन व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याक्षिघटितविशिष्टज्ञानस्य प्रतिब. न्धक्तायां न सामानाधिकरण्यादिविषयकत्वं तन्नं तदविषयज्ञानस्याग्नि साध्यामावशि हेतुव्यापकत्वावगाहिनो हेतुमत्पक्षविषयकस्वावगाहिज्ञानकालीनस्य प्रतिबन्धकरवात् । यद्विष- यकत्वस्य हि प्रतिबन्धकताप्रयोजकत्वं तद्घटितविशिष्टस्यैव दोषत्वम् । प्रतिबन्धकस्याप्रयो. जकसामानाधिकरण्यघटितविशिष्टस्य यदि सत्प्रतिपक्षता स्यातदा कालीनस्वायनन्तपदार्थध- टितस्यापि तत्त्वं स्यात् , एवं चाऽसर्वचस्य दु यः सत्प्रतिपक्षः स्यादित्याशयेनाह अदि. शेषणेति । विनिगमनाविरहादिस्यर्थः । तथाचेति । व्यापकताटितविशिष्टमात्रस्थाs. लक्ष्यत्वे चेत्यर्थः :। उक्तप्रयासमपेक्ष्यति। विशिष्टद्वयाऽघटितत्वादिनिवेशमपेक्ष्येत्यर्थः । उचितमिति । एवं च वन्ह्यभाववज्जलवद्धृतिजलवद्हदेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रतिबन्धकतायाँ ज्ञानवैशिष्ट्यानच्छिन्नवनिवेशस्यावश्यहरवे तेनैव पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिव्याप्तिवारणसं. भवात्स्वरूपसम्बन्धझपावच्छेदकलमेव कथं न विवक्षितमिति पूर्वपक्षिणोऽभिप्रायः। हृदो व. हिमान् जलादित्यत्र बन्हिव्यापकीभताभावप्रतियोगिजलरूपाऽसाधारण्ये मतभेदेन विरोधे बाऽव्यप्तिः, बन्हिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलमितिनिश्चयाय जलवान् हद इति निक्षयवि. शिष्टनेनैव प्रतिबन्धकतया प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वविरहात्तन्निवेशोऽपि न युज्यते इत्याह एवमपीति । ज्ञाननैशिष्ट्यानवच्छिन्नस्वनिवेशेऽपात्यर्थः । शानबैशि. ट्यानमच्छिमारवनिवेशाऽसम्भवादिति । तथाच स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनि. देशे पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिव्याप्तिः स्यादेबेति भावः । अनतिरिकवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनि वेशे वहयभावबज्ललवत्तिजलवद्हदेऽतिव्याप्ति वारयति दर्शितातिप्रसङ्गवारणायेति । अथ यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्य प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रति- बन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतावत्तद्रूपवत्वमिति लक्षणे प्रतिबन्धकतायो ज्ञा- नवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वाऽसाधारण्यविषयित्वाऽनच्छिन्नत्वोभयाभाव एव "ज्ञानवैशिष्टयानक च्छिन्नत्वपदेन" विवक्षणीयः, एवं च पर्वतो वन्हिमानित्यत्र पाषाणमयत्वावच्छेदेन बहथभा- यप्रकारकनिश्वयविशिषपाषाणमयत्वप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्ना या प्रतिबन्धकता तस्यां ज्ञानवै.

·१८८ सामान्यनिरूक्तिः । शिष्यावच्छिन्नत्वाऽसाधारण्यांवषयित्वाऽनवच्छिन्नत्वोभयोः सत्वान ताशप्रतिबन्धकतामा दाय पाषाणभयत्ववपर्वतेऽतिव्याप्तिः । एवं जलावच्छेदेन वयभावप्रकारकनिश्चयविशिष्टज, लबद्दविषयकनिधयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायौ निस्कोमयोः सत्वान तादृशप्रतिबन्धक. तामादाय वधभावषज्जलवत्तिजलबद्देऽतिव्याप्तिः । लदो हिमानियन बाधनिश्चया. तिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वविरहा बाचे लक्षणसमन्वयः । हृदधर्मिकमलप्रकारक निश्चयविशिष्टवहिव्याप क्रीभुताभावप्रतियोगिजलविषयकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायामसा. धारण्यावर्षयित्वानवच्छिन्नवीवरहेण तादृशोभयामावरत्वात्तादृशप्रतिबन्धकतामादायाऽसाधा. रण्ये लक्षणसमन्वयः । अनतिरिक्तवृत्तित्वकपाऽवच्छेदकत्वनिवेशपक्षे तु असाधारण्ये लक्षण समन्वयार्थ प्रकृताऽनुमित्यप्रतिबन्ध कृत्वपक्षधामकहतुमत्तानिश्चयकालीबत्योभयाभावे यस्पाय च्छिन्नविषय कनिश्चयवध्यापकावं निवेशनीयम् , तदन्यत्र विफलम् । न च हृदो वहिमान् पथभाववज्जलवत्तिजलाभावादित्यत्र ताशजलवद्दरूपासिद्धावव्याप्तिः, ताहशनिश्चयः निष्टप्रतिबन्धकतायां पक्षे साध्यवत्ताबुद्धिप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वसत्त्वेन ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नस्वविरहादिति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्य ज्ञानवैशिष्ट्या- नपच्छिमप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वाऽसाधारण्यविषयिताभिभवोमयाभावस्तद्रूपवस्वामित्यर्थात् न च हृदत्वादिप्रकारतायाः प्रतिबन्धस्तानवच्छेदकतया तस्याः वयमाववहदक्षाने सरखे. नाऽसम्भव इति वाच्यम् । प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वमित्यनेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषय साविशिष्टान्यत्वस्य विवक्षणाल । बै० स्वतादात्म्य-स्वावच्छेद्यत्वान्यतरसम्बन्धेनेति चेन्न । जलं पहिमज्जलादित्यन प्रतियोगिजलेऽतिच्यालिः, तथाहि प्रतियोगित्वावच्छेदेन वहया भावप्रकारकनिषयविशिष्टप्रतियोगित्वप्रकारकजलविशेष्यनिश्चयावावच्छिना या प्रतिबन्धकत तस्याः प्रतियोगिरवप्रकारतानिरूपित जलवावच्छिन्नविशेष्यतात्वेन बहिव्यापकीभुताभावा तियोगिजळत्वावच्छिन्नविशेष्यताया अपि अवच्छेदकत्वात्तत्प्रतिबन्धकतायामसाधारण्याविषय कत्वानवछिनविरहेण ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वाऽसाधारण्यविषयकवानवच्छिन्नत्वोभयाभावस. स्वात्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य प्रतियोगिजळवावच्छिन्नविषयितासामान्ये सत्त्वात(१)। . (१) अथाऽसाधारण्यविषयतात्वेनासाधारण्यविषयकवानपच्छिन्नत्वज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वैतदुभया. भाववस्वं प्रतिबन्धकतायां विवक्षणीयम् , प्रतियोगित्वप्रकारतानिरूपितजलविशेष्यताकनिश्यत्वावच्छिन्ना या प्रतिबन्धकता तस्या अवच्छेदकत्वं नासाधारण्यविषयतात्यनेति न तम्प्रतिबन्धकतामादाय तिव्याति. रिति चेत् । अनोध्यते--असाधारण्याविषयतास्वं यदि वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलत्वावच्छिन्न तदा वहिव्या. पकीभूताभावप्रतियोगिजलस्वाच्छिन्नविषयतात्वस्य वहिवन गुञ्जापुञ्जाषगाहिनमात्मकवद्विव्यापकीभूतामा- प्रतियोगिजलमिति ज्ञानीयविषयतायामवर्तमानतया तस्य प्रतिवन्धकतानुपपत्तिः । यदि च वह्नित्यावच्छि. नीषयतनिरूपितव्यापकत्वावीच्छन्नविषयतानिरूपितभतियोगित्वत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितजलवावच्छि. विषयतात्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदकतावच्छदकम् , तथापि वह्याभावववृत्तिजलमिति ज्ञानानिष्ठा या न्य- भावववृत्तिजलथावच्छिन्नविषयता तादृशविषयताशालिनिश्चयविशिष्टद्वदर्मिकजलपकारकनिश्चयत्यावच्छि- भप्रतिबन्धकतामादाय वन्यभावववृत्तिजलेऽप्यसाधारण्यं गदाधरसम्मतं तस्याऽसङ्ग्रहापतिः । एवं व्याप- कावस्यापि अत्यन्ताभावान्याम्याभावभेदेन भिन्नतया एकरूपेण प्रवक्तुमशक्यत्वात् , एवं प्रतियोग्यसामाना.

·सटिप्पणटीकासमेता १८९ A न च पक्षवृत्तित्वविशेषितं प्रकृतहेतुनिष्ठलाध्यव्यापकीभूताभावप्रति. योगित्वमेवालाधारण्यादिरूपं वाच्यम्, पक्षवृत्तित्वाधटितविशिष्टविषयता. या अप्रतिबन्धकशानलाधारणतया प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् ताड- शस्य चालाधारण्यादेः पक्षवृत्तित्वविशिष्टप्रकृतहेतु-साध्यव्यापकामावर तियोगित्वविशिष्टप्रकृतहेत्वादिरूपनिरुतविशिष्टद्वयरिततया निरुक्तवि. शिष्टतयाघटितत्वनिवेशोऽपि न सम्भवतीति वाच्यम् । पक्षकृतित्वाघटित. विशिष्टस्यैवासाधारण्यादिरूपताया "विरोधोपि फलतः प्रतिरोध एव तद. ननु प्रकृतहेतुनिष्ठसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वं नासाधारण्य, तद्विषयितायाः प्रति- बन्धकताऽतिरिक्तवृत्तित्वेन तत्र लक्षणगमनाऽसम्भवात् , किन्तु पक्षतित्वविशिष्टप्रकृतहेब तुनिष्ठसाध्यध्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमेवाऽसाधारण्यं वाच्यं, तथा च विशिष्यद्वयाऽघटित. त्वनिवेशोऽपि न सम्भवतीलाशते नचेति । अप्रतिबन्धकमानसाधारणतयेति । जलवान हद इति ज्ञानाऽसमानकालीनस्य वहिव्यापकीभताभावप्रतियोगिजलामिति निधय- यस्य हृदो वद्धिमानित्यनुमित्यप्रतिबन्धकतया ताशविषयायास्तत्रापि वृत्तितयेति यावत् । पक्षवृत्तित्वाऽघटितविशिष्टस्यैवेति। गोपक्षक-गोत्वसाध्य काऽश्वत्वहेतुकस्थले पक्ष- वृत्तित्वघटितस्य तत्याऽसम्भवादिति भावः। विरोधोऽपीति। व्यभिचारत्वं यदि व्या. शिप्रहप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृतिस्वरूपं तदा साध्याऽसमानाधिकरणहेतुरूपविरोधेऽतिच्याप्ति- रित्याशङ्कानिरासार्थ विरोधोपाति सव्यभिचारप्रन्थः। प्रतिरोध एवेति । सत्प्रतिपक्ष एवेत्यर्थः । तथाच विरोधः फलतः प्रतिरोध एव सत्प्रतिपक्षतुल्य एव, यथा सत्त्रतिपक्षस्य साध्याभावानुमापकविधया साध्यवत्ताग्रहविरोधित्वेन दूषकत्वं तथा विरोधस्यापीति । तथा Harmendedhadamomiews . धिकरण्यघटितस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटितस्य च भिन्नतयाऽसाधारण्यं नानाविधमित्येकाऽसाधारण्ये लक्षण समन्वयकालेऽन्याऽसाधारण्येऽध्यातिः। अतः सधर्मितावच्छेदककहेतुमत्तानिश्चयकालीनयादशविशिष्ट विषयकनिश्चयसामान्य स्वतमानकालीन हेतुमत्तानिश्चयतमानधर्मितावच्छेदककानुमितिसामान्यविरोधि तादृश- विषयकवानवच्छिन्न त्वमेव असाधारण्यविषयकवानवच्छिन्नत्यमित्यस्याओं वक्तव्यः । तथाच दो जलवान इत्याकारकमधर्मितावच्छेदककहेतुमत्तानिश्चयकालीनहिव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिजलमित्याकारकनिश्चयः स्वसमानकालीनहेतुमत्तानिश्चयसमानधर्मितावच्छेदककवन्धनुमितिसामान्यविरोधी, एवं घटो जलवान् इति निश्वयकालीनवविव्यापकीमताभावप्रतियोगिजलस्वाच्छिन्नविषयकनिश्चयोऽपि तत्कालीनहेतुमत्तानिश्चयसमा- नमितावच्छेदककवनानुमितिसामान्यविरोधीति वह्विव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजले, एष वाभावान्य. यजलादिरूपाताधारण्ये च लक्षणसमन्वयः । एवं च यद्रूपपदैनान्यधारणीयतया अलं पहिमजलादित्य वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजल इव प्रतियोगिजले लक्षणगमनं सम्भवतीति तत्रातिव्याप्तिरत एतादृशो- पेक्षा कृता । केचित्तु वृक्षः कपिसंयोगवानित्यत्र कापिस योगाभावववृक्षोन लक्ष्यः, निरवच्छिन्न स्वरूपसम्बन्धेन कपिसंयोगाभावप्रकारकज्ञानविषयस्यैव दोषत्वात् । तथाचाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानस्योत्तेजकत्वपचे स्वरूपसम्ब- धरूपाऽवच्छदकत्वनिवेशे कपिसंयोगाभावववृक्षविषयितासामान्यस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकतानिरूपि. तस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतावत्वेन कपिसंयोगाभावववृक्षेऽत्तिव्याक्षिवारणायाऽनतिरिकवृत्तिवरूपा. पच्छेदकत्वनिवेशः। तथा चाऽव्याप्यवृत्तिवनमानास्कन्दितयस्पावच्छिन्नविषयिताव्यापिका प्रकृतानुमिति. प्रतिबन्धकता तद्रूपवस्वमित्युक्तमित्ति प्राहुः ।

·१९० सामान्यानरूक्तिः विशेषणीयञ्च ताशविशिष्टान्तराटिस्वेन । न्यत्वेन वा विरोधि विशेषणीयमिति पंक्तिव्याख्यानावसरे सम्पादनीय. त्वादिति निष्कर्षः। - नम्वनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाबच्छेदकत्व निवेशेऽपि व्यभिचारादिघटित. पदार्थाऽन्तरेतिव्याप्तिस्तद्विषयकत्वस्यापि प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वा- दत आह विशेषणीयञ्चेति। ताशलक्षणमिति शेषः । तादृशावेशिष्टेति । अनु. मितिप्रतिबन्धकतायां यदूपावच्छिन्नविषयकत्वमावच्छेदकं तदूपावच्छिन्ने. त्यर्थः । व्यभिचारत्वाधवच्छिन्नस्य व्यभिचारत्वादिरूपताशरूपावच्छिन्ने घटितत्वादसम्भव इत्यतोऽन्तरेति । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयता. च साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतोरेव विरोधरूपता, साध्यासमानाधिकरणहेतोश्चाऽसा. धारण्यरूपतेति भावः। विरोधस्य साभ्यासमानाधिकरणहेतुरूपत्वे वाह तदन्यत्वेन वेति । साध्यासमाना. धिकरणविषयताभिन्नत्वेन सव्यभिचारलक्षणघटकविरोधिविषयता विशेषणीयेत्यर्थः । सम्पा. दनीयत्वादिति । वविव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपाऽसाधारण्यस्यानुमित्यविरोधि- वेन हेत्वाभासत्वानुपपत्तिशङ्कानिरासार्थ यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चये प्रकृताऽनुमित्य- प्रतिबन्धकस्वपक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानकालीनस्वोभयाभावस्तद्रूपवत्वं हेत्वाभासत्वमिति वक्ष्यः माणस्वादिति भावः। व्यभिचारादिघटितपदार्थान्तरे-मेयत्वविशिष्टव्यभिचार-व्यभिचारविशिधमे. यत्वे वा । अतिव्याप्ती हेतुमाह तद्विषयकत्वस्यापीति । मेयस्वविशिष्टव्यभिचारत्वा. वच्छिन्नविषयिताया अपीत्यर्थः । अपिना व्यभिचारवाच्छिन्नविषयितायाः समुच्चयो दृष्टा न्तार्थः । यथा व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिता प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिः तथा मेयत्व- विशिव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयितापीति भावः । तादृशेति । यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं प्रकृताऽनुमितिप्रतिबन्धकताऽजतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिनत्वरूपलक्षणघटकयद्रूपमित्यर्थः । तदूपावच्छिन्नेत्यर्थ इति । अनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपक तावच्छेदकावच्छिन्नेति यावत् । ताहशरूपावच्छिन्नेति । अनुमितिप्रतिवन्धकता. नितिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकेत्यर्थः । घटितत्वादिति । स्वस्यापि, स्वघटितत्वादिति यावत् । स्वावच्छिन्नाऽविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकाव. च्छिन्नार्थकमिति । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यर्थ इति यावत् । स्वपदं लक्ष्यतावच्छदकीभूतव्यभिचारस्वादिपरम् , एवं च व्यभिचारत्वाव. च्छिन्नाऽविषयक प्रतीतिवियितानिरूपकतावच्छेदकावच्छिन्नस्वस्य व्यभिचारे विरहेण नोका. ऽसम्भवः । ननु अन्यो विशिष्टो विशिष्टान्तरमिति व्युत्पत्त्या अन्तरपदार्थो भेदवानेव, तथा च स्वभिन्नो यो विशिष्टः "अनुमितिप्रतिवन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेद कावच्छिन्नः तदघटितस्वमिति समुदितार्थः पर्यवसन्ना, स्वपदं चाऽत्र लक्ष्यतावच्छेदकाव.

·सटिप्पणटीकासमेता वच्छेदकावच्छिन्नार्थकम, अतः शुद्धव्याभिचारादेमयत्वविशिष्टव्यभिचारा. धभिनवेपि न क्षतिः । तदघटितत्वं तदविषयकप्रतीतिविषयत्वम्, एवञ्चा. नुमितिप्रतिबन्धकतायां राशरूपावच्छिन्नविषयकत्वमवच्छेदकं तादृशं यत्स्वावच्छिनाविषयकातोतिषियतावच्छेदकं तदवच्छिन्नाविषयकप्रती. विविषयतावच्छेदकं यत सच्छिन्नत्वं समुदितार्थः । यद्पावच्छिन्ने च्छिन्नपरम् , एवं च व्यभिचारस्वादच्छिन्नभिनत्वस्थ व्यभिचारे बिरहापारिभाषिकाओं नियु- क्तिक इत्यत आह । अत इति । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नत्व. रूपपारिभाषिकार्थकरणादित्यर्थः । अभिनत्वेऽपीति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारमिन्नत्वस्य शुद्धव्यभिचारेऽसत्वेऽपीत्यर्थः । न क्षतिः... भेगवतिशिष्टव्यभिचारादावतिव्यातिः । मेलविशिष्टव्यभिचारत्वावन्टिनाविषयक्षप्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य तत्र सत्वा- दिति भावः । निष्कुष्टार्थमाह एवं चेलि । तादृशामिति । अनुमितिप्रतिबन्धकतानः तिरिकवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकमित्यर्थः तन्न स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयता- बच्छदके "विशिष्टान्तरताबन्दछेद विशेषणमित्याह यदित्यादि । न च प्रकृतानुमिति. प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिविधितानिस्पकतावच्छेदकार्थक ताशपदं किमर्थ, स्वाच्छि. नाविषयकातीतिविषयतावच्छेदकं यत्तदघटितत्वस्यैव सम्यक्त्वादिति वाच्यम्। व्यभिचारवा- वच्छिशाऽविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकं अभावावं वा तदघाटितत्वस्य व्यभिचारत्वेऽसस्वादसम्भवापत्तेः । तत्रापि अनुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्ध रूपाविच्छेवकशावद्विषयितानिवेशे तद्दोषतादवस्थ्यम् , धूमाभाववत्तिवञ्चित्वाच्छिन्नावि. षयकप्रतातिविषयतावच्छेदकं यद् धूमामाश्वतदवच्छिन्नविषयितायाः “धूमाभावववृत्तिर्व. हिरिति व्यभिचारहानीयायाः" अनुमितिप्रतिवन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदक- तावत्तया ताइशविषयितानिरूपकतावच्छेद धूमाभावलावच्छिन्नघटितत्वाद् अतोऽनसिरि- कवृत्तित्वरूपावच्छेदकास्वनिवेशः। तथाच स्वावच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छे. दकं अथ च प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिावषयितानिरूपकतावच्छेदकं (१)यद्यद्रूपं (१) मेयत्वविशिष्टव्याभिचारस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदक अथ च भकृतानुमितिवव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताइनतिरिकवृत्तिविषायतानिरूपकतावच्छेदक यद्वायत्वे सदवच्छिन्नाविषयकातीतिविषायनानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारवे सत्वाम्मे- यत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिवारणाय यद्यदिति वीप्सानुधावनम् । वन्ह्यभाववढ्दत्वावधिनाविषयकमतत्तिविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदक अथ च प्रकृतानु- मितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तविषयितानिरूपकताबछेदक यत् सदवृत्तिवन्ह्यभावावं तस्य शुद्धपन्ह्यभाषत्वाऽ- मन्तिरिक तथा तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपतावच्छेदकत्वस्य वन्ह्यभाववहदत्वे विरहेणाऽसम्भवः स्यात् , अतः स्वावच्छिन्नाविषयफप्रतीतिवियितानिरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनु. योगितापच्छेदकं अथ प्रकृत्तानुमितिमतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं यचद्रूप ताशरूपवृत्तिवियिताशून्यप्रतीतिविषयितानिरूपकताद- च्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपात्यनुयोगितावच्छेदकत्वं लक्ष्यतावच्छेदकगतसमुदायवे निवेश्यम् । न च विशेष्यदल किमर्थ, तादृशसमुदायत्वविशिष्टवत्वस्यैव सम्यक्त्वादिति वाच्यम् । उदासीनघटादावतिव्या- निवारणायव तहलसार्थक्यादिति ध्येयम् ।

·१९२ सामान्यनिरुक्ति। । । तथाच लक्षणं सङ्गमनीयं तदेव स्वपदार्थः। भवति हि व्यभिचारस्वाद्यवच्छिना- विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकीभूता ये बाधत्वादयस्तदवाच्छिन्नाविष. यकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं व्याभिचारवादीति तदवाच्छिन्ने लक्षणस. तिः। मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वादेः स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषय तावच्छेदकव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वा. भावान्न तवच्छिन्नेऽतिच्यातिः। तत्तद्रूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषबितानिरूपकतावच्छेदकं यत्स्वं तत्वं यद्रूपे विशेषणीयमिति भावः । स्वपदं लक्ष्यतावच्छेदकपरम् , तथाच व्यभिचारस्वावच्छिनाविषयकप्रतीति- विषयितानिरूपकतावच्छेदकं यदाधत्वं तत्प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिविषयिता. निरूपकतावच्छेदकमपि तदछिनाविषयकप्रतीतविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य व्यभि. चारवे सत्त्वाद् व्यभिचारे लक्षणसमन्वयः तदेवाह भवति हीत्यादिना । तदवच्छिन्नेति । बाधत्वावच्छिन्नेत्यर्थः । तदवच्छिन्ने व्यभिचारस्वावच्छिन्ने । मेय. स्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिध्याक्षि धारयति मेयस्वविशिष्टेति । स्वावच्छिति। मेय. स्वविशिष्टव्यभिचारस्वाछिमेत्यर्थः । तदधन्छिने-मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ने । मेयत्वविशिष्ठव्यभिचारत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदक यभिचारत्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तविषयितानिरूपकतावच्छेदकमपि भवति तवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वे विर. हानातिध्यातिरिति भावः यथाश्रुतविशिष्टान्तराऽघटितत्वस्याऽनुगमस्तु प्रकृताऽनुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानि- रूपित प्रतिबन्धकलावृत्तिरूपषिशिष्टरूपवस्वम् । प्रतिबन्धकतावृत्तिवं च रूपे स्वविशिष्टनिव यत्वब्यापकत्वसम्बन्धेन, निश्चये खवै० स्वावच्छिमाविषयितावस्वसम्बन्धेन, रूपे रूपवैः स्वतादात्म्य स्वविशिष्टरूपवदन्यत्वोमयसम्बन्धेन, रूपे स्ववै० स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदकत्व-स्वकालीनप्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रातबन्धकतावृत्ति स्वोभयसम्बन्धेन, रूपे प्रतिबन्धकतावृत्तित्वं च स्वविशिष्टनिधयत्वव्यापकत्वसम्बन्धेन, निश्चये स्ववै० स्वावच्छिन्नविषयितावस्वसम्बन्धेन, रूपवत्ता व स्वावच्छिन्नाविषयप्रतीति. विषयतानवच्छेदकाव सम्बन्धेनेति(१)। (१) तथाच प्रकृतानुमितिवव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताविशिष्टरूपविशिष्टरूपवत्वं प. यवमितम, रूपे प्रतिबन्धकतावै० स्ववृतियः किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्याकश्चिदूपाव- च्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकलं नास्तीति प्रतीतिसिद्धोऽभावस्तदीयावच्छेदकत्व. निष्टप्रतियोगिसानिरूपित्तप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टत्वसम्बन्धेन । रूपे अवच्छेदकता. स्वनिरूपितविषयित्वनि- ছানালিথিSলগিলমাহিয়াৰৰ-ছানবিশ্বালানি पित्तविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तामध्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकत्तानिरू- पितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्व निष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽपच्छिन्नत्वसम्बधापसिनावच्छेदकतावत्योभयसम्बन्धेन । रूपे रूपवैः स्वतादा क ·सटिप्पणीकासमेता . इदं तु बोध्यम् । अत्र स्वानवाच्छन्नप्रकारतावच्छेदकं अथ च प्रकतानुमितिप्रतिबन्ध कताऽनरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकं यशद्रूपं तदनवच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकरवस्य विशिष्टान्तराऽघटितत्वार्थत्वेऽपि मेयत्वविशिष्टव्याभिचारादौ नातिव्यातिः, मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वानवच्छिन्न शुद्धव्यभिचारवानितिज्ञानीयप्रकारतावच्छेद कव्यभिचारत्वानपच्छिन्न. प्रकारताबच्छेदकत्वस्य मेयस्वविशिष्टव्यभिचारत्वेऽसत्वात् । तथापि व्यभिचारकालीनघटा. दावतिव्याप्तिः, तादृशघटत्वावाच्छन्न प्रकारत्वस्य व्यभिचारस्वानवच्छिन्नत्वात् । स्वानवच्छि, भप्रकारतावच्छेदकं यत्ताशरूपं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वविवक्षणे तद्वा. रणेऽपि बाधाद्यसङ्ग्रहः, हहो वन्धभाववानिति ज्ञाने तुल्यवित्तिवेद्यतया हदवृत्तिवन्यभाव त्वावटिछमस्य विषयतया वह्यभाववद्दत्वानवछिन्नप्रकारतावच्छेदकहदवृत्तिवनामाव: स्वावच्छिमाविषयकातीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य वाभाववद्वत्वेऽभावादतः स्वावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्वमेव विशिष्टान्तरतावच्छेदकत्व बोध्यम् । वस्तुतस्तु ज्ञानीयप्रकारतावच्छेदकता-इच्छीयप्रकारतावच्छेदकतादिसाधारणकावच्छेद . कतावानुपगमे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः, तादृशविशिष्टान्तरतावच्छेदकं यद् व्य. भिचारत्वं तनिष्ठा या व्यभिचारवानितिज्ञानीयप्रकारतावच्छेदकता तदनिरूपिका या मेयस्व. विशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ना इच्छीयप्रकारता तदवच्छेदकत्वस्य तत्र सस्त्राव , अतो वि. शिष्टान्तरतावच्छेदकं यद्रूपं तन्निष्ठा या ज्ञानीयविषयतावच्छेदकता तदनिरूपिका या ज्ञानी. यविषयता तदवच्छेदकतालाभायैव तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्वनिवेशः । याबुशस्थले घट इति ज्ञानं नियमतो बाधविषयकमेव भवति बाधज्ञानं च स्वतन्त्रमपि भवति ताशस्थले घटेऽतिव्याप्तिः(१), घटत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वव्यापकत्वस्य प्रकृता. म्य-स्वकालीनप्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितपतिबन्धकतावृत्तिर्योऽभावः किश्चिदपावच्छिन्नवि- पयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिनिद्धोऽभावस्तदीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रति- योगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानि- रूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तावच्छिन्नत्य सम्बन्धावचिन्नावच्छेदक- ताविशिष्टस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्ववद्धर्मावच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयस- म्बन्धेनेति। (१) एतेन स्वानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकं यत्नाशरूपं नदनवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वमेव निवेश. नीयम् । व्यभिचारकालीनघटेऽतिव्याक्षिस्तु व्यभिचारकालीनस्वरूपविशिष्टान्तरतावच्छेदकमादाय सदनव. छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारकालीनघटत्वे विरहाद्वारणीया । यद्वा साक्षात्परम्परामाधारणाऽवच्छे- दकत्वमङ्गीकृत्यैवेदं नक्षणम्, अन्यथा हदो वन्हिमानिस्यत्र बाधादायसम्भवः, तादृशबाधज्ञानीयवम्यभावक- हदविषयितानिरूपितसाक्षादवच्छेदेकताया वन्ह्यभाव-हृदत्वमात्रपर्याप्ततया सतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयो. गिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयितायाः दोऽभाववानितिज्ञानेऽपि सत्त्वेन तन्त्र प्रति লম্বাশিয়া, জামায়াখাইলাইনালীকাৰ ৰ মাহাৰিমযিনিথৰুনাথ कताया धन्हिवन्हित्वाद्यन्त वणव पर्याप्ततया तादृशसमुदायत्वावच्छिन्नातुयोगिताकपर्याप्तिकावछंदकपकनि- रूपकताकविषायताया हदोऽभाववानितिज्ञाने सत्येन तसवन्दः । एवं चोक्कविवक्षायामपि न व्यभिचारका- लीनघटेऽतिब्यातिः ताशघटत्वावच्छिन्न प्रकारतायाः व्यभिचारत्वावच्छिन्नत्वादित्यपि निरस्तम् । प्रतियोगि. त्वविषयित्वसाधारणकावच्छेयत्वविरहेण मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वानवाच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकशुद्धव्याभिचार- . २५ सा० ·समान्यनिरूक्तिः मेयत्वविशिष्टज्यभिचारादेवपि मेयत्वादिना व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्ना- विषयकप्रतीतिविषयत्वात्तदोष स्थादतस्ताशरूपाश्रयमिणं तदव. च्छिन्नाविषयकातीतिविषयत्वेनाबिशिष्य स्वमेव ताशाविषयतावच्छेद- कत्वेन विशेषितम्। अथवविशिष्टव्यभिचारस्वाद्याश्रयाविषयकत्वस्य व्यभि- RESTAURANTHEMATDATES 2 नुमितिप्रतिबन्धकतायो सस्वाद बस्यावासकारतावच्छेदकं यदाधरवं तदनवच्छि. अप्रकारतावच्छेदकत्वस्य घटने सरखान, अतस्तस्वच्छिमाविषय प्रतीतिविषयतावच्छे. दकत्वनिवेशः। तथा च तारशावशिष्टान्तरतावच्छेदकं यज्ञाबदं तदवच्छिनाविषयप्रती. तिविषयतावच्छेदमपत्य घटत्व विरहान्नातिव्याक्षिः । एवं स्वानवच्छिाप्रकारतावरछेदक यत्ताशरूपं तवच्छिचाविषय प्रतीतिविषमतावच्छेदकत्वविवक्षणे थाहशस्थले बाधज्ञानं खस्प्रतिपक्षशान व समूहालम्बनामकमेव सबति सम्म बाघेऽव्याप्तिः, बाधवानवच्छिन्न. মালান অঙ্গলি ব্রিাকসনাবিলায় প্রাঙ্গন सश्वात् , स्वावच्छिनाविषयप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशः। तथा च बाधत्वावच्छि, नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदऋत्वस्य समातेपक्षस्य निरहेमा तस्य बिशिष्टान्तरतावच्छे. दकत्वाभावानोक्ताव्याप्तिः । जगदीशतकालङ्कारास्तु तादृशाकुर विशेषमनभ्युपगम्य तथैव निवेशयामासुरिति मान्याः। ন হাষ্টিৰাজিঙ্কনীনি শিলা খুল মুয়ালিলিসন্নিা नतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतालच्छेदक बद्रूप तद्रूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषययद्रूपा. वच्छिन्नविषयिताव्यापित्यावेच लक्षामाता, किं ताशप्रतीतिविषयतावच्छेदकरवनिवे. शेनेस्यत आह मेयत्वविशिव्याभिचारादेरपीति । मेयत्वादिति । मेयत्व- प्रकारिका व्यभिचारस्वायवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिः प्रमेयमित्याकारिका तद्विषयत्वादि. त्यर्थः । तहोषः स्यादिति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । विशि. ष्टान्तरतावच्छेदकं यद्रूपं तवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयत्वस्य यद्रूपावच्छिन्ने विशेषणे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिनाविषयकप्रतीतविषयतावच्छेदकं अथ च प्रकतानुमिति. प्रतिबन्धकताउनतिरिक्ततिविषयितानिरूपकतावच्छेद; यच्छुद्धव्यभिचारस्वं तदवच्छिन्ना ऽविषयिका या प्रतीतिः प्रमेयमित्याकारिका तद्विषवत्वस्य प्रमेयमाने सवेन मेयत्वविशि. टव्यभिचारेऽपि सत्त्वात् । अत:-अतिव्याप्तिवारणायेति गावत् । ताशरूपाश्रयधर्मिणं यस्पावच्छिन्नमित्यर्थः । स्वमेव-यद्रूपमेव । तादृशेति। तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतीत्यर्थः । विशेषितमिति । तथाच मेयत्वविष्टिव्यभिचारत्वे तादृशविशिष्टान्तरतावच्छेदकं यद्- - । स्वनिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेद्यत्वाभाववत्प्रकारतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वे सेवनाऽतिव्या- प्स्यापत्तिरतो विषयितानिष्ठावच्छेयवाभाव एवं निवेशनीयः । एवं चाऽसम्भवः, व भाववहदत्वादिनिरू- वितप्रतियोगितानिष्ठाऽवच्छेद्यस्वाभाववत्प्रकारतावच्छेदकताबद्धर्मानवाच्छन्नप्रकारतावच्छेदकत्वस्य तत्रा- भावादिति प्रथममपि विषयतानिष्ठावच्छेद्यत्वाभाव एव निवेशनीयः, तत्रापि उकरीच्या ज्ञानीयविषयता निवे- श्येति सूचनाय चोक्तविशेति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासमता १९५ मmame Mear"HTIResmaraEALENTINENEDAREE-MAIm चारत्वाद्यवच्छिन्नविषयकस्तीतो दुर्घटवार होषः स्यादतः स्वाश्रयाविष. यकत्वमुपेक्ष्य स्वायविछसाविषयकत्वनिवेशः। व्यभिचारत्वं तदवच्छिन्नादिश्यप्रतीतिविषयतावच्छत्वविदहण याम देज धारणाऽस. म्भवानातिव्याप्तिः(9) स्वाश्रयाऽविष्य करयरेक्षया स्मापच्छिनाविषयमावेशत्व माह मेयत्ववि. शिष्टेति । दुर्घटत्वादिति स्थाच विशिष्टान्तस्य व्डेदक क, न्यभिचारत्वम्, किन्तु विशिष्टान्तरतावच्छेद बत् (नावबादि) पटिलरचनेवर विशिष्टयमिचाररखे सल्वादतिव्याप्तितादवच्यामिति भावः । ननु कथमत्र दुर्घटत्वल, चेयत्व व्यापार मायाविषयमस्य व्यभिचारत्वेन घटावगाहिप्रतीतौ सुघटत्यात, कोका तोताप्नु ! समाहि-मेयत्वविशिष्टव्यभि. चारत्वाश्रयाविषय प्रतीतिः व्यभिचारलेन बदमाहितीलिस्ताशप्रतीतिविषयतावच्छे. दकं व्यभिचारत्वमपि तदहितलबस्क मेष स्वनिसियभिचारोऽसत्यादिति चेन्न। एवं सति वन्यभाववहदत्वाश्रयाविषयकप्रीतिलभानहृदयेन वावगाहिप्रतीति. स्तादृशप्रतीतिविषयतावच्छेदळ यद् वन्यभावबदर तदवास्तित्वात बाधेऽसस्वादसम्भवः, अतः स्वाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयति रलू साह तदच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयताव. च्छेदकत्वमेव तव्यम् , नतु स्वाभयाविश्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमपि, प्रमेयत्वेन व्यभिचारावगाहिप्रमेयमित्याकारकप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्य व्यभिचारचे सत्वेऽपि ताशप्रती- तो व्यभिचारत्याश्रयाविषयत्वस्य बिरहेगाऽसम्भवविरहात् । तथाच बाधत्वस्य बाधस्वेन घटविषयकप्रतीतिविषयताबच्छेदकत्वेऽपि ताशप्रतीतिषिषयवृत्तित्वाभावानासम्भवः । एवं च प्रकृते मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वाश्रयाविषयप्रतीतिविषयतिताशप्रतीतिविषयतावच्छे. दकं व्यभिचारवं न सम्भवतीति दुर्घटलं बोध्यम् । वस्तुतस्तु सामानाधिकरण्यसम्बन्धन साध्याभाववृतित्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकस्यैव व्यभिचारपदार्यतया व्यभिचारत्वेन वटावगाहिप्रतीतावपि स्वाश्रयाविषयकत्वं नास्ति सामा नाधिकरण्यघटकतया तादृशप्रतीतौ स्वाश्रयभानाथाश्रुतमेव सम्यगिति ध्येयम् । Manmashwantonyms (१) ननु ग्रन्थकृता चरमोपात्तस्य तदवच्छिन्नाविषयकमतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य व्यावृत्तिः प्राग- भिहिता न तु स्वावच्छिन्नाविषयकत्यस्य इत्यसङ्गतम्, प्रथमोपस्थितस्यैव प्रथमं व्यावृल्यमिधानौचित्यातू इति चेन्न। तदवंच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयवावच्छेदकत्वानिवेशे स्वावच्छिन्नविषयकेत्यस्य ज्यावृत्तिर्न सम्भवति स्वावच्छिन्नाविषयकेत्युक्तावपि मेयत्वविशिष्ठव्यभिचारस्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकव्याभिचार- त्वावच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकव्याभिचारत्वावच्छिन्नाविषयकप्रमेयमितिप्रतीतिमादायातिव्याविताद. वस्थ्यात् । नहि स्वावच्छिन्नाविषयकेत्यत्यासरखे चरमोपाचस्य तदपच्छिश्वाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे- दकत्वस्य व्यावृतिर्न सङ्गच्छते इति शक्यते वक्तुम् , व्यभिचारकालीनघटे एवातिव्याप्तिवारणाय तत्सार्थ- क्यात् । तथाहि-तादृशघटत्वाश्रयाविषयकमतीतिविषयतावच्छेदकं यद् व्यभिचारत्वं तदवच्छिन्नाविषयक- प्रतीतिविषयत्वाचादृशघटत्वाश्रयस्य । स्वपदार्थे तादृशविषयतावच्छेदकत्वनिवेशे तु तादृशघटत्वस्य व्यभि- चारवावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविप्रयतावच्छेदकावामान माहिल्यातिरिति होगा।

·+ warPERMIRSIONEEYH सामान्यनिरूति विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं पद् इदत्तिववाद सदाश्रयनिष्ठमुख्यविशेष्यवानिप कप्रतीतिविषयतारपछेदकत्वस्थ बालासादले सत्मादिति मान्छन् । लथाषि बाबवाव. च्छिन्नाविषयकनतीतिरषयतावादासप्रशिक्षतामध्यमविपक्षाविषय मनीतिविक्षः অবাৰ অজুং sass: বাংলা না । बटो गगनधानिस्चन नामावाटो पार, मानामा मायघटसन तिपक्ष पदावरमते साध्यामागास तिलाहौर ललिजनस्यात् तत्र गगनाभावाभाव वतोऽप्रसिध्या न त सत्प्रतिरक्षा एक भगनासाजबबटश्वाच्छिमाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद्विपरीतकार तहाभयति ख्यविशेष्यत्वानिपक्षप्रतीतिविण- यतावच्छेदकत्वस्य गगनाभावच घटस्खे सवाद् बाधे रक्षणासम्मवादिति ध्येयम्(१)। न च तथापि बन्यभाषद्हरवावच्छिन्नाविषयकलीसिविषयतावच्छेद बद् बन्धक भावव्याप्यवद्दत्वं तदाश्रयाऽदिशातीतिविषयताराच्छेदकत्वस्य बहभावबहादस्वेऽस. स्वात्प्रसिद्धस्थलीयबाधेमानिसले स्थलान्तरानुधावन ननुचितमिति वाच्यम् । वन्य- भाववद्वत्माश्रयाशियनं यद् बन्नामावाददन घटावगाहिज्ञानं तद्विषयतावच्छेदक स्वस्य बन्ह्यभाववहृदये सोनाऽव्याप्तिविरहादिति ध्येयम् । यत्तु बन्धभावबद्दत्वादिछताविषयप्रतीतिविषयतावच्छेदक युद्ध हवृत्तिवन्धमा वविशिष्टमेयत्वं तदाश्रामुख्याविशेष्यताशन्ध प्रतीत्मप्रविया मुख्य विशेष्यतानिवेशेऽपि अस- म्भव एवेति। तन्न, स्वावच्छिन्नाविषयकालातिविषयतावच्छेदक सत् अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवाति- विषयतानिरूपकतावच्छेदकं यद्यत् तत्तदाश्याविषयकातीतिविषयतावच्छेदकत्वमेव वकamare , (१) न व घटो गगनवानित्यत्र यदि पटत्वादेहेतुतः तदा पटत्वाभाषपद्घटः स्वरूपासिद्धिः तदा गगनाभाववद्घटस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यज पटत्वाभाववघटत्वं तदाश्रयनिष्ठमुख्यवि- शेष्यताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य तादृशबाधत्वेऽसत्त्वादव्याप्तिरस्त्येव, यदि च द्रव्यत्वादे तुता तदा गगननाभावबद्दव्यत्ववतो व्यभिचारत्वेन गगनाभावक्षद्घटस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयकतावच्छेदक यद् गगनामावबदव्यत्ववत्त्वं तदाश्रयनिष्ठमुख्यविशेष्यताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य गगनाभाववद् घटत्वे विरहेण गगनाभाषवघटे लक्षणसमन्वयो न सम्भवति , द्रव्यत्वधर्मिकगगनब्यातिमत्ताबुद्धि प्रति दव्यत्वर्मितावच्छेदककगगनाभावप्रकारकनिश्चयस्य विरोधिताया अपि मणिकारैरुतत्वात् , अत एव वह्नि- मान् घटत्वादित्यत्र घटत्वावच्छेदेन बन्ह्यभावस्याप्याभासत्वं स्वीकृतं जगदीशेनेति वाच्यम् । घटवान् गगन- वान् घटादित्यत्र घटावच्छेदेन यत्र गगनस्य साध्यता तत्र सामानाधिकरण्येन गगनाभाववद्घटवति लक्षण. गमनसम्भवान् ! तत्र गगनाभाववद्घटवत्वावच्छिन्नाविषयकमतीतिषिषयतावच्छेदकत्वस्य गगनाभाववद्घट. वस्वरूपव्यभिचारवे विरहात स्वावच्छिन्नाविषयकमतीतिविषयतावच्छेदक न व्यभिचारत्यै किन्तु बटवति गगनाभावत्वमेव, तदाश्रयनिष्ठमुख्यविशेष्यताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य गगनाभाषवघटवत्त्वरूप. वाधव सत्त्वेन तत्र लक्षणसमन्वयसम्भवात् । यदि साधनधर्मितावच्छेदकसलाध्याभाषप्रकारकज्ञानं यथा समा- नाकारकतया व्याप्तिग्रहमतिबन्धकं तथा साध्याभावामतावच्छेदककसाधनप्रकारकज्ञानमपि तुल्यन्यायेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकं भवति तदा गगनामाववद्घटवत्त्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्नादर्श विशिष्टान्तर घटबगगनाभाववत्वं तदाश्रयनिष्ठमुख्यविशेष्यताशून्यप्रतीतिविष्यतावच्छेबकत्वस्य गगनाभाव- वघटत्वे त्यातस्मिन्नपि न लमणगमनं सम्भवतीति विभावनीयम् । क ·साटिप्पणटीकासमेता १९९ AAPIPARICTLahatarBRANCHIER-50m धान्ताविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य दोषतावच्छेदकधर्म विशे. पणतापेक्षया ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानपदार्थ ताहशविशिष्टान्तराविषयकत्वनिवेश एकोचितः। एव निकृष्टवस्यामाजकल्पे यद्विषशकनिश्चयस्येत्यत्र निश्चय एव सचिवेश्यं लावादित्यवधेयम् । व्यम् , अन्यथा हृदो धूमवान बहेरित्यत्र मेस्वनिशियभिचारेऽतिव्याः, मेयत्वविशिष्ट. व्यभिचारस्वस्य वाबस्वरूपता शारिशिष्टान्त राघटितवाद , एच सत्र व्यभिचारे लक्षण. समन्वय काळे यद्यपदेन बाधकालीनघटत्वपस्वादरषि धारणसम्पदास्तदाश्रयाविषयकप्रती. तिविषयतावच्छेदकत्वस्य निवेशे गौरवम अत नानि विषयकातीतिविषयतावच्छेद. कप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताइन लिरित्तिन वरूपसम्बन्धकलोमयावद्विषयित्तानिरूपता वच्छेदकमेव निवेश्यम् । तथाच हातिमा बालतिशिष्टमेयत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे. एकतावद्विषयितालिरूपकतानवच्छेहनवान्न तदाश्रयाऽविषयकप्रतीत्यप्रसिधा दोष(9) इति । अत्र च---एतलक्षणे च । ताहचविशिष्टान्तराविषयकप्रतीतिविषयताव. च्छेदकत्वस्येति । स्वावच्छिताविषयज्ञप्रतीतिविषयतावच्छेदक अप च प्रकृतानुमिति तिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकं यद्रूपं तदवच्छिन्नाविषयकातीतिविषय. तावच्छेदकत्वस्येत्यर्थः । दोषतावच्छेदकधर्मे-यद्रूपे। शानपदार्थ-निश्चये। ता. शविशिष्टान्तराविषयकत्वनिवेश इति । तादृशतद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्वानिवेश इत्यर्थः । उचित इति। आपाततः प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वाऽनिवेशेन लाघवादिति भावः । निकृष्टवक्ष्यमाणकल्पे-अत्रवदन्तिकल्पे । बन्चन ज्ञानपदार्थे ताशविशिष्टान्तराऽविषयकत्वनिवेश एवाऽनुगमे गौरवम् इत्यम् । अनुगमस्तु-प्रतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित्तप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपवत्वम् । को प्रतिबन्धकता. स्वात्तोऽभाव(१)स्तनिरूपिताऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपित प्रतियोगित्वनितावच्छेदकलानिषितमेदनिधारच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिका (१) अथ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयचमावच्छिन्नविषयकत्वब्यापकमनुमितिपति- बन्धकत्वं तत्तद्रूपमेव यदि तादृशविशिष्टान्तरपदार्थः तदा तद्रूपभेदेन तस्य भिनतया बाधकालीनघटत्वा- देरोपि प्रातिस्विकरूपेण नियेशे गौरबम् , अतो लापार्थ स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशनम् , तदेव न किन्त्वनुमितिप्रतिबन्धकतावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनानुगतरूपेणैव तस्य निवेशः कर्तुं शक्यः, में- दप्रतियोगितापच्छेदकता च रबावच्छिन्नविषयकवाधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्ना। बाधव चैतादृशं भवति, प्रकृतानुमितिनिरूपितबाधविषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायां बाधस्वस्थ स्वाद- च्छिन्नविषयकवाधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतासम्बन्धेनाऽरवानादृशबाधप्रतिबन्धकतायां तादृ- शबाधत्वपढ़ेदस्य सत्वात् , अनुमितिप्रतिबन्धकताबृत्तितादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकावं बाधत्वेऽस्येवेति बाधकालीनप्रमेयत्वादेरपि तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन तदाश्रयाविषयकातीसिविषयतावच्छेदकत्वस्य बाधत्वेऽसवाचाशबाधेऽपि लक्षणगमन न सम्भवतीति सुधीभिर्विभावनीयम् । (१)अमावश्व किञ्चिदपावच्छिन्नविषयिनात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयताच्छेदकपकता- नुमितिप्रतिबन्धकतावृत्तिकिञ्चिदूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति - तीतिसिद्धो ग्रामः।

·२०० सामान्यनिरुक्तिः । पितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतावखसम्बन्धेन । अवच्छेदकतावत्वं च स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठाव. छेदकतानिरूषितावच्छिन्नत्व सम्बन्धावच्छिनावच्छेदकतावत्व-स्वनिरूपिताऽभावनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिनत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितधर्मः निष्ठावच्छेदकतानिरूपिता अच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिना"च्छेदकश्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि. सविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूषितप्रतीतिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितामावनिष्ठावच्छेदकतानिक पिलप्रतियोगित्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिश्चत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छेदकतावत्यो भयसम्बन्धेन । अन्न प्रतिबन्धकतावस्थभावोऽतिगुरुशरीरकः । रूपे तादृशविशिष्टान्तराविषय. कप्रतीतिविषयतावच्छेदत्वनिवेशेऽनुगमस्तु-प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रति. बन्धकतावृत्त्य(१)भावीयावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिकपिलप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिक पितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनियनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिक तविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताइच्छिनत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपविशिष्टरूपवत्त. म् । रूपे रूपवै० स्वतादात्म्य-प्रकृतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्त्य(२) भावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठाव- च्छेदकतानिरूपितवृतित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठा. वच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताविशिष्टस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति. विषयतावच्छेदकत्ववद्धर्मावच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन । तयाचे. तमते प्रतिबन्धकतावत्यभावो लघुशरीरक इति चेन्न। तन्मतेऽपि प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावत्य(३)भावीयाs- बच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितमेदनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टधर्मवत्वं लक्षणम् । धर्म अवच्छेदकतावै० स्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठाच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्ना. वच्छेदकतावत्व-स्वकृत्यमा(४)वीयविषयितात्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितावच्छिन्नत्वनिष्ठा- बच्छेदकतानिरूपितधर्मनिष्ठावटछदकतानिरूपिताऽवच्छदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयि. स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतीतिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽमावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविष. यित्वनिष्ठावध्छेदकतानिरूपिताऽच्छिमत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताववोमयसम्बन्धेनेति लाघवसम्भवात्। ननु तथापि स्वावच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयद्रूपावच्छिमविषयकनिश्चयत्वं (१) अभावश्च किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नाल्तीतिप्रती. तिसिद्धो ग्रामः। (२) अत्राप्युक्ताऽभाव एव माझः। (३) अबाध्यभाव उक्त एव । (४) स्वसमानाधिकरणो यः किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छेदकप्रकृतानुमितिप्र- तिबन्धकतावृत्तिकिश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसि. द्धामावीयावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरू- पितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छि- नत्वसम्बन्धापच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयिता नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाऽभावो प्रामः।

·-15 सटिप्पणटीकासमेता - - प्रकृतानुमित्यत्तितद्रूपावाच्छन्नाविषयकप्रतीतविषयतावच्छेदकत्वमेव यदूपे निवेश्यतां कि प्रतिबन्धकतानिवेशेन । न च विशेष्यतिधर्मस्य विशिष्टानु योगिकाभावानभ्युपगमेन ज्ञानवे प्रतानुमितिवृत्तित्वसरसेन विशिष्टज्ञानस्वरूपनिश्चयत्वे सवाभावाऽपवादसम्भव इति वा. च्यम् । एवमपि प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धातायां स्वावाच्छनाविष. यकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयदूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयत्वम्यापकत्वनिवेशाइपेक्षया ला. ঘন রাহাঅনুষাভিলিহানামাওঃ মুনাৱাদান ত্বাহঃ বাঋদ্বিগ্নাথ दितत्वमेव निवेश्यतामिति चेन्न । पर्वतो वह्वयभावव्याप्यवान् पर्वतीयवइयभावादित्यत्र पर्वतीयवाहिमपर्वतास्वरूपा सिद्धावण्याप्ता, वहिमपर्वलापताहशविशिष्टान्तरघटितस्वात् , मम तु सत्प्रतिपशनिक्षयस्य तत्ताबुरप्रीतबध्यतया तारशहेतुज्ञानस्य चाऽप्रतिवध्यतया नाव्याप्तिः । एवं पेयत्व विशिष्टसप्रतिपक्षेऽतिष्याश्च सत्प्रतिपक्षानश्चयस्य कार्यसहभावनाऽनुमितावविरोधितया "यदि चेत्यादिना" सत्प्रतिपक्षप्रन्थे उक्तस्वेन सत्प्रतिपक्षविषयकप्रतानुमितेः सम्भवेन सत्प्रतिपक्षस्वस्य प्रतानुमित्यवृत्तिविषयितानिष्पकतावच्छेदकत्वविरहादिति ध्येयम् । ननु स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयपावच्छिन्नविषयकनिश्चयरवं प्रकृता नुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्यनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयावृत्ति स्वावाच्छन्नाविषय. कप्रतीतिीवषयतावच्छेदक, अथ च प्रकृतानुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्यनाहार्याऽप्रामाण्य. ज्ञानानास्कन्दितनिधयाऽवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकं वा" तद्पावच्छिनाऽघटितत्वं नि. बेश्यतां तावतवोक्तदोषविरहादिति चेन । हृदो बहिमान् बन्धभाववदभाववत्कालीनधुमादित्यत्र वन्यभाववादरूपबाधेऽग्या- स्यापत्तेः, विशिष्टान्तरतावच्छेदकाऽभाववहदत्वस्य ताहशस्वसम्मवात् । अमाववान् हद इति निश्चयोत्तरं प्रकृतानुमित्यसम्भवादिति ध्येयम् । अथैवमपि स्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं, अथ च प्रकृतानुमितित्वव्याप. कप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावद्विषयितानिरूपक. तावच्छेदकं यद्रूपं तद्रूपावच्छिन्नाघटितत्वमेव निवेश्यतां किमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदक- स्वनिवेशेन । न चैवमुक्तरीत्याऽसम्भव इति वाच्यम् । अअतिरिकवृत्तित्वकल्पेऽपि जातिवा. दिना वहित्वावगाहि"धूमाभाववतत्तिर्जातिमानिस्याकारक"व्यभिचारज्ञाने प्रतिबन्धक ताविरहेण विशिष्टान्तराऽप्रसिधाऽसम्भववारणाय विशिष्टान्तरविषयितायां विशिष्टान्तर. विषयित्वाध्यापकविषयिताशुन्य ज्ञानीयत्वं निवेशनीयम् । सथाच यद्रूपावच्छिनविषयि - स्वाध्यापकविषयिताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्नविषयिता प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यता- निलपितप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूप सम्बन्धक्षपावच्छेदकतावती स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदकतद्रूपावच्छिन्नाऽघटितत्वस्य विवक्षणे बापाथेकद्देशविषयितायाँ बाधज्ञानी. यायामव्यापकीभूतविषयिताशुन्यज्ञानीयत्वविरहात् "वहिरिस्यादि"ज्ञानान्तरीयविषय. तायां च प्रतिबन्धकतावच्छेदकताविरहेण “वहित्वाद्यवच्छिन्नस्य विशिष्टान्तरवाऽस. म्भवादसम्भवविरहादनतिरिक्तवृत्तित्वं न निवेश्यामिति चेञ्ज ।

·म २०२ सामान्यनिरूक्तिः। संयोगबज्जलं जलाभाववदित्यत्र जलवसंयोगवज्जलरूपबाधेऽव्याप्ते, तत्र अलत्वेन घटावाहिजलवत्संयोगबज्जलमिति बाघज्ञानीयायाः संयोगवज्जलवावच्छिन्नविषयितायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तादृशज्ञाने च संयोगवज्जलवावच्छिन्नविषयित्वाऽज्यापिकायाः कस्या अप्यमावात् , अलवत्संयोगवज्जलवावच्छिन्नविषायताया अव्यापकत्वेऽपि तच्छून्य. स्वस्य जलत्वेन घटाव माहिताशबाबज्ञाने स्वात् , तथाच संयोगवज्जलवावच्छिन्नस्य वि शिष्टान्तरतया सदघटितत्वल्य ताबासस्थात् (१)। मनतिरिक्तवृत्तिवरूपाऽवच्छेदक. स्वनिवेश तु संयोगवज्जलवावच्छिनावधायिताया प्रतिबन्धकताऽतिरिकवृत्तिल्देन संगोगद. जनश्वावटिसाध्य विशिष्टान्तरस्वाभावामाव्यतिरिति ध्येयम् । Januwaruerre-eyenemiaanca ROMANTERTAINMarwarmer +HaknTheJAANKARIJAAMIRPinesamay - " (१) एवं संयोगः संयोगाभाषवान् संयोगाभाववरपर्यंत कालानधूम देस्यत्र संयोगवत्पर्वतरूपसाधना. प्रशिक्षारक्याप्तिश्च संयोगमावच्छिन्नविषवित्वाव्यापकविध येताशय-संयोगः सयागवानिति झानीयसयोगस्वाब विभविषयितायाः प्रकृतानुमितिमतिबमकतावच्छेदकत्वात् , संयोगवनपर्वतत्वावच्छिनाविषयकमतीसिधि- অষ্টৰূয়াকাভিষিকামাহা সাহানাগান্সিয়ালা। यडूपावधिउन्नविषयितानिकापेतयद्रूपावच्छिन्नविषयिता स्वावच्छिन्नावधायित्वाव्यापिका तद्पावच्छिन्नविषयिता. निरूपिततपावछिन्नविषयिताशून्यज्ञानीययपावच्छिन्नविषयिता तादृशानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छदिका स्थावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकतदूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वस्य विवक्षणानोकदोषः । संयोग. त्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकीभूतायाः संयोगत्वावन्निविषयितानिरूपितसंयोगत्वावच्छिन्नविषयिताया अभा. वस्य संयोगः संयोगवानिति ज्ञानेऽसस्वात, एवं संयोगवजलवावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूनायाः संयोगा. वच्छिन्नविषयित्तानिरूपितसंयोगवजलवावान्नाथषायताया अभावस्य जलवन घटावगाहिनि जलवस- योगवजनमिति ज्ञानेऽसत्वाचेति वाच्यम । तथापि गुणभित्रम इत्यत्र स्वरूप तो गुणत्ववद्रूपबाधेऽव्याप्तिः, तस्य रूपघटितत्वात रूपत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापिकायास्तादृशाविष यताया रूपं गुण इति ज्ञानेऽसत्वात, तज्ज्ञानीयरूपत्वावच्छिन्नविषयितायाः प्रतिबन्धकमावच्छेदकन्वाद , एवं जलवावच्छेदेन जलव जलाभावमा धने जलव जलवजलरूपबाधेव्यालिः तस्य जलवज्जलघटितत्वात् जलवज्जलत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्याप- कीभूता यदपावच्छिन्नविषयितानिरूपितय(पावच्छिन्नविषयिता तम्पावच्छिन्नविषायतानिरूपिततपावच्छि- भविषयिता शन्यबाधज्ञानीयजलवज्जलमयावच्छिन्नविषयिताया स्तादृशानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् ।न च यद्पावच्छिन्नविषायता स्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषायेताशून्यत्वस्यापि विषक्षणानो. कदोषः, रूपत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापिकाया रूपावच्छिन्नविषयताया रूपं गुण इति प्रतिबन्धकज्ञाने स. स्वात् , एवं जलवज्जलवावच्छिन्नविषयिताव्यापकीभूताया जलवजन लत्वावच्छिन्नविषयितायाः जलवज्ज- लवज्जलमिति प्रतिबन्धकज्ञाने सत्त्वाच्चेति वाच्यम् । जलं संयोगवज्जलाभाववादेत्यत्र संयोगबज्जलवज्ज. लरूपमाऽव्यातेः तस्य संयोगवज्जलवदात्मकविशिष्टान्तरघाटतत्वात् उक्तबाधज्ञानीयसयोगवज्जलव. स्वावच्छिन्नविषयितायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् तादृशविशिष्ट विषयिताऽध्यापिका यद्पावच्छिन्नविषयता तस्याः तादृशप्रतिबन्धकज्ञाने च अभावात् । न च यदपावच्छिन्नविषयतानिरूपित यदपावच्छिन्नविषयता स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापिका नदपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वं विवक्षणीय, तथा- च संयोगवज्जलदत्त्वावच्छिन्नविषयिता व्यापकीमूनायां जलवस्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितसंयोगवज्जलवाय. च्छिन्नविषयताया उत्तप्रतिबन्धकज्ञाने सत्त्वेन तच्छून्यप्तंयोगवज्जलवदितिज्ञानीयतद्विषयितायाः प्रतिबन्ध कतानबच्छदेकतया नाव्यातिरिति वाच्यम् । स्वरूपं स्वरूपवभेदत्ववदित्यत्र स्वरूपवभेदत्ववद्धेदत्ववत्स्वरू. पात्मकबाधेऽव्याप्तिः, स्वरूपवभेदत्ववझेदवत्वावच्छिन्नविषयित्वान्यापाभूता यदपावच्छिन्नविषयतानिरू. पितयदूपावच्छिन्नविषयता तच्छून्यतादृशबाधज्ञानीयस्वरूपवभेदत्ववड्दवत्वावच्छिन्नविषयितायाः प्रतिबन्ध- न्धकतावच्छेदकवात तादृशबाधस्य च तद्घटितत्वात् ।

·सटिप्पणटीकासमेता मनु स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्य प्र. तानुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाच्छेदकतावत् तद्रूपावच्छिन्नाऽघटितस्व. मेव निवेश्यता किमनतिरिक्त कृतित्वरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशेनेति चेन्न । हृदो वह्निमानित्यत्र वन्यभाववढ्दरूपबाधेऽव्याः, अभाववान वन्यभाववान् अभा• वांश्च ह्रद इति ज्ञानस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धशतया समानाकार कज्ञानीयविषयताया ऐक्येन अभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयितासामान्यस्य तादृशानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया अभा• ववह्रदत्वावच्छिन्नस्य तादृशविशिष्टान्तरतया बावे तदघटितत्वाभावात् । अनतिरिक्तवृत्ति- त्वरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशे तु अभावबढ्दत्वावच्छिन्नविषयितायाः अभाववान् वन्धभाववा- नितिज्ञानाऽसमानकालीनज्ञानेऽपि सत्न प्रतिबन्धकताऽतिरिक्तवृत्तिवात(१)। (१) न च यदूपावच्छिन्नविषयितासामान्य ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपावच्छि. बाघटितत्वस्य विवक्षणानार्थ दोष इति वाच्यम् । तथासति मेयत्वविशिष्टाऽसाधारण्ये तिव्याः, मेयत्व. विशिष्टाऽसाधारण्यघटकतावच्छेदकशुद्धाऽसाधारण्याविषयितासामान्यस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकता- यामेवाऽवच्छेदकत्वेन शुद्धाऽसाधारण्यस्य विशिष्टान्तरवाऽसम्भवात् । न च यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्य ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नत्वाऽसाधारण्यविषयकत्वाऽनवच्छिन्नत्वोपयाभाववत्प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तदवच्छिन्ना- घटितत्वं विवक्षणीयं, तथाचाऽसाधारण्यनिश्यप्रतिबन्धकतायामस.धारण्यविषयकत्वाऽनवच्छिन्नत्वाभावनो. भयाभावसत्त्वेनाऽसाधारण्यस्य विशिष्टान्तरत्वसम्भवेन मेयत्वविशिष्टासाधारण्य नाऽतिव्यातिः। न वा बाधे- Sण्यातिः, उक्तरीत्याऽभाववद्वदविषयकनिश्चयप्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नत्वाऽसाधारण्यविषयक- स्वाऽनवच्छिन्नत्वोभयस्यैव सत्येनाऽभावववदस्य विशिष्टान्तरत्वाइसम्भवादिति वाच्यम् । तथापि गगना. भाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र मेयत्वविशिष्टबाधेऽतिव्याप्त्यापलेः, गगनाभाववद्गगनाभाषपदभा- बवत्कालीनघटात्मकबाधविषयितासामान्यस्य प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छि- प्रतिबन्धकतायामेवावच्छेदकतया तत्प्रतिबन्धकतायामुक्तोभयसनोभयाभाववत्प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य दोषान्तरविषयितायामेव सत्त्वेन तदघटितत्वस्य मेयत्वविशिष्टबाधेऽश्वतत्वात् । न च यद्पावच्छिन्नविषषिता. सामान्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वाऽसाधारण्याविषयित्वानवच्छिन्नत्व-प्रकृतानुमितित्वव्यापकमतिबध्यतानिरूपि. समीतबन्धकतीविशिष्टीवोयत्वाइनवच्छिन्नत्वेतत्रितयाभाववत्प्रकृतानुमितिनतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपावच्छि. नाऽघटितत्वं विवरणीयम्, विषयितायां प्रतिबन्धकता० स्वावच्छेदकत्व-स्वनिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकवि. षयिताघटितधर्मावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित्तप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वाभयसम्बन्धेन, तथाच तादृशबाधनि- श्यप्रतिबन्धकतायो ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वाऽसाधारण्याविषयकत्वानवच्छिन्नत्वोभयवस्पेपि प्रकृताऽनुमिति. खव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टा या गगनाभाषवत्तादृश घटविषयिता सदनवच्छिन्नत्वविर. हप्रयुक्तोक्तत्रितयाध्भावस्य बाधप्रतिबन्धकतायां सत्वन शुद्धतादृशबाधस्य विशिष्टान्तरत्वसम्भवेन भेयत्व- विशिष्टतादृशबाधे नातिव्याविः, तादृशविषयितायां ताशप्रतिबन्धकतावशिष्टयमपि तत्र ताशप्रतिबन्धका तावच्छेदकत्वस्य तादृशप्रतिबन्धकतानिरूपित्तप्रतिबध्यतावच्छेदकगगनाभाववदभाववत्कालीन घटस्वावच्छिन. विशेष्यतानिरूपितगगनत्वावच्छित्रप्रकारिताधाटत "साध्यवस्ताबुद्धित्व"धर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतावच्छेदकरवस्य- च सत्यादिति वाच्यम् । पचभाववद्वनयभावव्याप्यवकालीनह्नदो वह्निमानित्यत्र मेयत्व विशिष्ट सत्प्रतिपक्षे ऽतिव्यालेः, वह्नयभावव्याप्यवत्नादृशदात्मकसत्प्रतिपक्षज्ञानस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तत्प्र. तिबश्वकतायो ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्त्रत्वासाधारण्यविषयकत्वाऽनवछिन्नत्व-तादृशप्रतिबन्धकताविशिष्टाविषयि. स्वानवच्छिन्नवैतस्त्रितयस्यैव मत्वेन तत्वितयाभाववत्प्रतिबन्धकतावच्छेदकवियितासामान्यकदोषान्तराऽघ. टितत्वात्। यदि च प्रकृतानुमितित्वव्यापकपतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकसावच्छेदकपचविशेष्यतानिरूपितप्रकार , ·WApropanRNAMASTROPRADral ..MARATHI सामान्यनिरुक्तिः। वस्तुतो निरवच्छिनस्वरूपसम्बन्धेन बन्ह्यभाववद्हदस्य बावत्वमतेऽध्यायीत्तत्वज्ञान. स्याऽनुत्तेजकत्वन शुद्धस्य रूपसम्बन्धेन बन्धभावदस्यापि विशिष्टान्तरतया तदघटितत्व. स्योचबाधेऽभावादव्याक्षिरतोऽनतिरिकवृत्तित्वश्वेिशः। अथैवमनतिरिकवृत्ति स्वब्यापकतत्कत्वमेव, एवं च प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकताऽन- तिरिक्तवृत्तिवियितानिपतावच्छेदकनित्वस्य यद्रूवावच्छिन्नविषयिताव्यापिका प्रकृताऽनु. मितिवध्यापकप्रतिनध्यतानिरूपितप्रतिवाचकतेत्यर्थः । विषयिताव्यापकत्वं च प्रतिबन्धका ताया-विषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकस्वाभावः । तथाच र द्रूपे स्वाव. छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशापेक्षया निश्चये एवं स्वावच्छिन्नाविषयकत्वं निवेश्यता किं प्रततिविषमतापच्छेदकत्वनिवेशेनेति(१) वेज्ञ । याशस्थलेऽप्रामाण्यज्ञानाना- स्कन्दितव्यभिचारज्ञानं नियमतः प्रमेयस्वाविषयकं यदाच प्रमेयत्वाविषयकं तदाऽप्रामाण्य. ज्ञानास्कन्दितमेच तन मेयत्वविशिष्टव्यभिबारेऽतिव्याः, मेयत्वविशिष्टव्यभि वारस्यापच्छि. जाविषयकज्ञानीयव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वस्य प्रतिवन्धकतायामश्वात, ताह. शव्यभिचारज्ञानस्य नियमेनाऽप्रामाश्यज्ञानास्कन्दितत्वेन प्रतिबन्ध तान्यत्वेन व्यभिचारस्य विशिष्टान्तरत्वाभावात् । स्वमते तु नायं दोषः, व्यभिचारत्वेऽप्रामाण्य ज्ञानास्कन्दितज्ञानान्त- मावण मेयत्वविशिष्ठव्यभिचारत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य सत्यात्, मेयत्वविविशिष्टव्यभिचारज्ञानान्तविण प्रतिबन्धकताया व्यभिचारविषयिताव्यापकत्वात् तदव च्छिमाऽघटितस्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽसस्वादिति दिक् । ननु जलव्यापकह पभावस मानाधिकरणजलबढ्दरूपसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिा, विशिष्टान्त. तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्न- स्वप्रागुक्तत्रितयतचतुष्टयाभाववत्प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्न विषयितासामान्य स्वावडि. बाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकतद्रूपावच्छिन्ना घटितत्वस्य निवेशनेन तादृशाऽतिव्याप्तिर्वार्यते तदाऽनति- रिकवृत्तित्वनिवेशापेकया न किमपि लाघवमिति ध्येयम् । (१) अनुगमस्तु प्रकृताऽनुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपवश्वम् । रूपे प्रतिबन्धकतावे. स्ववृत्तिकिञ्चिदूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति- प्रतीतिसिद्धाभावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेद- दकतानिरूपितवृत्तिवनिष्ठावच्छेदकला निरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतावत्वसम्बन्धेन । तादृशादच्छेदकसावत्वं च स्वनिरूपिताऽवच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्व-स्वसमानाधिकरणो यः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानिष्ठकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्ती- तिसिद्धाभावीयाऽवच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठापच्छेदकतानिरूपितमेदनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपितवृत्तिन्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाभाषसमानाधिकरणनिश्चयनिष्ठावच्छेद- कतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयित्वं भास्तीतिप्रतीतिसिद्धाऽभावः तदीयाविषयित्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपिताऽच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नधर्मनिष्ठा- बच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नावसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवियित्वनिष्ठावच्छेदक- सामिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्यनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितमामानाधिकरण्यनिष्ठावच्छेदकता- निरूपिताऽभावनिष्ठावच्छेद कतानिरूपितविधयित्तानिष्ठप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्त्रावच्छेदकतानिरूपिताऽव. च्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन ।

·सटिप्पणटीकासमेता २०५ 1 ma रतावच्छेदकं यज्जलव्यापकववधभावाधिकरणनिरूपितवज्जलबद्दत्वं तदवच्छिन्नघटित- खात् । न च विशिष्टान्तरतावच्छेदकरूपे विशिष्टद्वयाऽघटित त्वं निवेश्यम्, एवं चोकरूपं वि. शिष्यद्वयघटितमेवेति नोक्तदोष इति वाच्यम्। तथासति मेयत्वविशिष्टसत्प्रतिपक्षेऽतिव्याप्त्यापत्त। अत्र बेचित् मेयत्मविशिष्ठसत्प्रतिपक्षेऽतिव्याप्तिधारणन्तु विशिष्टद्धयाऽघटितत्वनिषे. शेनैव सम्भवति । शुद्धसत्प्रतिपक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयविषयितायां सत्प्रतिपक्षविष. यिताभिन्नत्वं "इतरविषयित्वानिरूपितनिरूप्यनिरूपकभावापन्नसत्प्रतिपक्षविषयित्वावच्छिन्नप्र- तियोगिताकीदप्रतियोगितानवच्छेदकरवरूपं निवेश्यम् । न च जलव्यापकवलयभावसमा. नाधिकरणहदवृत्तिजलस्यापि सरप्रतिपक्षवात्तत्राऽव्याप्तिः, एवं तधतित्वव्यापकपक्षवृत्ति. स्वाभावसमानाधिकरणतष्यक्तित्ववत्साध्यस्य आधेयत्वमम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकपक्षाभाव. व्याप्यवसाव्यस्य पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिस्वव्याप्यवसाध्यस्य सरजतिपक्षवात्तेषु चाऽज्याप्ति. रिति वाच्यम् । निरुतनिखिलसत्प्रतिपक्षविषीयवावच्छिन्नमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाव- कूटस्यैव विशिद्वयविषयित्वे निवेशात् । अथवा प्रकृतानुमितिविरोध्यनुमितिजनकताविशिष्टान्यत्वं विशिष्टद्वयविषयिले निवेश. नीयम् । वै० स्वानवच्छेदकविषयिताशुन्यज्ञानीयत्वसम्बन्धेन । स्वानवच्छेदकत्वं चाऽवच्छे. एकताविशिधान्यस्वम् । वै० स्वतादात्म्य-स्वावच्छेद्यस्वान्यतरसम्बन्धेन । तेन निरवच्छिन. विषयिताया जनकतानवच्छेदकत्वेऽपि न क्षतिरिति ध्येयम् । ननु हृदयावच्छेदेन व साध्य ह्रदत्वावच्छेदेन वह्वयभाववद्दात्मकबाधेऽव्याप्तिः तस्य सामानाधिकरण्येन बाधघटितत्वादिति चेन। विशिष्टान्तराऽघटितत्वघटकीभुतप्रतिबन्ध कतायां यद्रूपाभाववस्वस्य निवेशात् । यद्रूपा. भावश्च स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नत्व-स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्येन बुद्धिप्रतिबन्धकतामिन्नत्वोमयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः। एवं च स्वपदेनाऽवच्छेदा. वच्छेदेन बाधस्योपादाने अवच्छेदावच्छेदेन बुद्धिप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायां स्वाभा. ववत्त्वं नास्ति, अपि तु सामानाधिकरण्येन बुद्धिप्रतिबध्यतानिकषितप्रतिबन्धकता एव धर्तु शक्यते तदनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेद्वत्वं सामानाधिकरण्येन बाधत्वे नास्तीति नोकबाधेश्याप्तिः । स्वपदेन सामानाधिकरण्येन बाधत्वस्योपादाने च स्वावच्छिन्नविषयित्वा- वच्छिन्नसामानाधिकरण्यबुद्धिप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताया अप्रसिद्ध्या तादृशोभयसम्ब- न्धस्य व्यधिकरणसम्बन्धतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य केवलान्वयित्वान्न कोऽपि दोषः। एतेन विशेषगुणाभाववान् द्वितीयक्षणावच्छिन्नो घटो गुणसामान्याभाववानित्यादी गुणाभावधान् घटो विशेषगुणाभाववानित्यत्रैव घटत्वावच्छेदेन विशेषगुणवद्धटरूपबाधे घट. स्वसामानाधिकरण्येन गुणवद्धटरूपाऽऽश्रयासिद्धिघटितेऽध्यातिसम्भवे द्वितीयक्षमावच्छिन्न- स्वस्य पक्षतावच्छेदककोटौ निवेशोऽनर्थक इति पूर्वपक्षोऽपि निरस्ता, उक्तनिवेशेनैव तद्वारणा• दिति ध्येयम्। केचित्तु गुणामावादीनामच्याप्यवृत्तित्वाद् वृक्षः कपिसंयोगात्यादौ यथा कपिसंयोगाभा- वक्षस्य न बाधवं तथैवात्रापि विशेषगुणवद्घटादीनां न बाधस्वमित्याहुः ।

·सामान्यनिरुक्तिः। अथ धूमव्याभिचारिवन्हिमान धूमवान् वन्हेरित्यादी बाधादेव्यभिः चारादिघटित तय्या माध्याप्तिः। न च यदूपावच्छिन्नविषयकत्वं स्वाव. च्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतालामान्यावच्छेदक ताशरूपा- अथेति । बाधादे-धूमाभावबधूमव्यभिचारिवहिनद्रूपस्य । व्यभिचारादि. घटितलयेति। धूमानववत्तिवहिरूपन्चाभिचारपटिततयेत्यर्थः। तत्र-धूमाभाववद्- धूमव्यभिचारियचिम द्रूपबाधे । अध्याप्तिरिति । धूमाभाववधुमव्यभिचारिवद्धिमत्त्वाव. च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं अथ च प्रकृताऽनुमितिप्रतिवन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिः विषयितानिरूपकतावच्छेदकं यद् धृमाभाववृत्तिवाहित्वं तदवच्छिन्नघटितत्वाद् यद्रूपपदेन धूमाभावबद्धृमव्यभिचारिवाहिम स्वस्योपादानासम्भवादिति भावः । अत्र धुमश्चभिचारिक पक्षरचे ताशबाधघटकधुमव्यभिचारिवाहित्वावच्छिन्नमादाय "तथासतीत्यादिना” वक्ष्यमाणाव्याप्तिन सम्भवतीति तदर्थ ताशवीचमत्वावच्छिन्नस्थ पक्षलानुसरणम्(१)। नचेति । स्वपदेन चाऽत्र लक्ष्यतावच्छेदकमुपादेयम् । अत्र कल्पे विशेष्यदलं नास्ति- प्रतिबन्धकतायो स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नत्यनिवेशादेव स्वपदेनोदासीनघटत्वादेर्धारणा. ऽसम्भवात् । तथाच तादृशस्ववत्त्वमेव लक्षणम् । अत्रापि अनुयोमिनि स्वस्वं निविष्टमि. त्यपि बोध्यम् । अत्र यद्रूपं स्वावच्छिमाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकावेन विवक्षणीयम् , अन्यथा व्यभिचारस्वादेरपि यद्पपदेन धत्तुं शक्यत्वादसम्भवप्रसङ्गात् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादे. रपि अभिषेयत्वविशिष्यभिचारत्वाऽघटितत्वेनाऽतिव्याप्तिवारमाय यद्यद्रूपावच्छिन्नविषयक त्वमिति विवक्षाया आवश्यकत्वात् । तथाच स्वावच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक अथ च स्वावच्छिन्नविषयकत्ववा. छिन्नप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकं यथद्रूपं तत्तद्रूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक यत्स्वं तद्वत्वं लक्षणार्थः। अनुगमस्तु धर्मविशिष्टधर्मवश्वम् । वै० स्वतादात्म्य-स्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोमयधम्बन्धेन । स्वः स्वविशिष्टविषयिताव्यापकप्रतिवन्धकताव. ध्यापकत्व स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन, प्रतिबन्धकताव. व्यापकताच धर्म स्वविशिष्टविषयिताब्यापकत्वसम्बन्धेन । उभयत्र विषयितायां स्व० स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनेति । नच व्यभिचारत्वानच्छिन्नविषयकवावच्छिमप्रतिबन्धकतासामान्याऽनतिरिकत्तिविष थितानिरूपकतावच्छेदकं सत् व्यभिचारस्वावच्छिमाविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेद. काऽप्रसिध्याऽसम्भब इति वाच्यम् । हृदो वन्यभाववान्-हदे वन्यभाव इति ज्ञानयोरेक তা মনমুনমন্ত্রীর। (१) केचित्तु धूमन्यमिचारिबन्यत्रच्छेदेनैव बाधस स्वादवच्छेदावच्छेदेन सामानाधिकरण्येन च बाध. बुद्ध संग्रहार्थ धर्मिपर्यन्तानुसरणम् । तादृशवन्हेः पक्षत्वे तु तादृशवनित्यावच्छेदेन धूमाभाववत्वबुद्धेर्धम- सातत्स्थलेऽवच्छेदविच्छेदेन बाधस्य दोषता सम्भवतीत्याहुः ।

·साटिप्पणीकासमेता क एकरूपेण प्रतिबध्यप्रतिवन्धकमावो यथा हुदस्वादिछन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगसम्ब- দ্বান্ধিজিলাৰুদিৱমানাহালি মার থানায় মানৱ • वन्यभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताऽऽधेयतासम्बन्धातिरिक्तखम्बन्धानवच्छिन्नह्रदत्वावच्छि. भविषयताशालिनिश्चयवेन(१) प्रतिबन्धकत्वम् । नचैवं कालिकस्वरूपोभयसम्बन्धेन वन्य. भाववान हद इति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकवानुपपत्तिः, तदीयवन्धभावस्वावच्छिन प्रकारताख्य" विषयतायाः स्वरूपाऽतिरिक्तन कालिकेनाऽवच्छदादिति बारम् । ताशबुद्धिं प्रति बन्यभावस्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसांसर्गिकविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनि. वयरलेन प्रतिबन्धकस्यात् । सांसर्गिकविषयतायां वहाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितस्व. विशिष्टस्वरूपवानवच्छिनास्वदत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वविशियाऽऽधेयतात्वानचि. भस्वामयाभावो निवेयः। एवं च धन्यभावपद्लदत्वाबारछन्नविषयकवावाच्छिन्नाप्रति बन्धकतासामान्यावच्छेदकदिषयितानिपतावच्छेदकं वाभाववहृदबाबरिछन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद हवात्तवन्धभावत्वं तवच्छिन्नाविषयकप्रतीलिविषयसावरछे. दरवस्य बन्प्रभाववादले स्वालमणसमन्वयः । मेयस्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नविषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदक- विषयितानिरूपकतावच्छेदकं मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतिविषयतावच्छे. दकं यच्छुद्धव्यभिचारवं तदवाच्छन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यः भिचारत्वे विरहान्न मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः। च्यामेवारघटितबाधत्वावच्छिना. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य शुद्धव्यभिचारत्वे सत्वेऽपि व्यभिचारत्वाव. छिमाविषयितायाः व्यभिचारघटितबाधत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामा. न्यान्तर्गताऽनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरवाभावात् , शुद्धव्यभिचारविषयितायाः तादृशप्र. तिबन्धकताशुभ्यव्याभिचारमात्रनिक्षयेऽपि सत्वात् , किन्तु विपरीतताहशवाघस्वमेव तारशरूपं तदवच्छिनाऽविषय प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वात्य व्यभिचारघटितबाधत्वे सू. स्वात्तत्र लक्षणसमन्वयः। अत्र स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतेत्यत्र "प्रतिबन्धकताविशेषणं" अवच्छि. नत्वं व्यापकत्वक ग्राह्यम् । स्वावच्छिन्नविषयकत्वनिष्ठ"स्वरूपसम्बन्धरूपा"वच्छेदकतानिरू- पकत्वनिवेशे तु असम्भवः, वन्यभाववान् हद इति निश्चयस्य यथाऽनुमिति प्रति विरोषित्वम् , तथा वन्यभाववान् धूमामाश्वान् , इति निश्चयविशिष्टस्य तस्य धूमवत्ताबुद्धि प्रत्यापि वि. रोधित्वम् । तथाच वयभाववहदरवावच्छिन्नविषयकरबावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यान्त. नता पक्षे साध्यपैशिष्ट्यावगाहिबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकता-पक्षे हेतु. वैशिष्ट्यावगाहिबुद्धिस्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकता च तदुभयाऽनतिरिक्तवृद्धि विषयितानिरूपकतावच्छेदकाऽप्रसिद्धः । अतोऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकस्वनिवेशः । (१) स्वरूपत्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वतरसंसर्गनिष्ठावच्छेदकत्वा स्वानिरूपकवाभावत्वावच्छिन्नविषयतानि- रूपित सांसर्गिकविषयतानिरूपिताऽधेयतावावच्छिन्नापच्छेद करवेवरसांसर्गिकाऽवच्छेदकत्वानिरूपकादबाव- च्छिऋविषयताशालिनिश्यत्वेनत्यर्थः। . natawwmuline ·सामान्यनिरुक्ति। है स्वावच्छिन्नविषयिताब्यापिका प्रतिबन्धकतेत्यर्थः। एवं च वन्ह्यभावबहादत्वावच्छिन्नविष. यिताब्यापिका प्रतिबन्धकता पक्षे साध्य वैशिष्ट्यावगाहिबुद्धिसावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिकपिता तिबन्ध लेवेति नाऽसम्भवः । एवं प्रतिबन्धक्तासामान्यावच्छेदकमित्यत्रापि प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तीत्यर्थो बोध्यः। अन्यथा बहाभाषपदादिकपबाधाऽसंग्रहः स्यात् , ताशबावैकदेशहदरवावच्छिन्न विष. बितायाः ताशप्रतिवन्धकतानिरूपिलस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छे इकतावत्वेन ताशविषयिता. निरूपकतावच्छेदकं यद् हदलं तदवच्छिमाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य वामाव. बदहदरले विरहात् । यद्यपि यत्पावच्छिन्नविषयितासामान्य तादृशप्रतिबन्धकतानिरूपित स्वरूपसम्बन्धपा. पच्छेदकतावदित्युक्तौ न दोषः, हदत्वावच्छिन्न विषयितासामान्यस्य प्रतिबन्धकतानिरूपित. स्वरूपसम्बन्धरूपाचच्छेदकतावत्वविरहात् , तथापि जातिस्वादिना वहिवाधवगाहिज्यभिचा. रविवयितायाः सरसामान्यान्तर्गताया प्रतिबन्धकतावच्छेदकरवाभावेनाऽप्रसिद्धिभिया पबूषा. वच्छिनविषायस्वाव्यापकवियिताशून्यज्ञानीय(१)यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्य विवक्षणीय. म् । एवं च द्वितीयाऽवच्छेदकत्वं यदि स्वरूपसम्बन्धरूपमेवोच्यते तदा व्यमि- चारघटित बाधेव्याप्तिः, ताशबाधविषयिताच्यापिका विशिष्टबाधप्रतिबन्धकता शुद्धध्याभिः चारप्रतिबन्धकता च "स्वरूपसम्बन्धरूपतदुभयाऽवच्छदकत्वं न बाधविषयितायां, शुद्ध व्यभिचारनिक्षयप्रतिबन्धकतायामनवच्छेदकत्वात् , व्यभिचारविषयितायास्तदुभयाऽवच्छे. दकस्वेऽपि व्यभिचारस्वावच्छिन्नविषयित्व व्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयभ्यभिचारविषयितायाः बाधप्रतिबन्ध तायामनवच्छेदकत्वात् , तथाच ताशरूपाऽप्रसिद्धः। अनतिरिक्तवृत्तित्वका पाऽवच्छेदकत्वनिवेशे तु विपरीततादृशबाधत्वादिकं प्रसिद्धमिति ध्येयम् । ननु उभयत्रैव स्वरूप सम्वन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशः कथं न कृतः। न चाऽसम्भवः। व. न्ह्यभावद्दत्वावच्छिन्नविषयितायाः वन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयकत्वावाच्छन्न प्रतिबन्धक तासामान्यान्तर्गता या पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्ध कता पक्षे हेतु वैशिष्ट्यावगाहिबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकता च तदुभयनिक- पितस्वरूप सम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतावत्वेन तारशविषयितानिरूपकतावच्छेदकस्य वन्ह्यभाव. वहदत्वस्यैव प्रसिद्धत्वादिति चेत् । एवमपि वन्यभाववदुहृदत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदक- वन्यभाववढ्दत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकरूपाऽप्रसिद्धिरत उभयत्राऽनति. रिक्तवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशः। तथाच विपरीताधत्वमेव तादृशं प्रसिद्धम् । उक्तव्यभिचारघटितवाऽख्यातिवारणाय प्रतिबन्धकतायां सामान्यपदनिवेशः। तदुपपा. . (१)नच स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापक विषायताशून्यज्ञानीयवमेव कथं न नियोशतं लापवादिति वाच्यम् । जातिमद्वन्यभाववदेऽतिव्यातेः, यमपदेन वम्ह्यभाववहदत्वस्य धत्तुमशक्यत्वात् , वन्यभा. ववज्जातिमत्त्वस्याऽपि स्वावच्छिन्न विषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीयाविषयितानिरूपकतावच्छेदकरयन प्र. तिबन्धकतायो पन्हाभावववदत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकत्वादिति ध्येयम्।

·सटिप्पणटीकासमेता २०९ स्तरावच्छिन्नाघटितत्वस्य विवाक्षितत्वान्न दोष, व्यभिचारस्य उक्तबाध. विषयकत्वान्यूनवृत्तिव्याप्तिधानप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गतानुमितिप्रति- बन्धकतावच्छेदकविषयिताकत्वविरहेण ताशवटितस्वस्याकिश्चित्। करत्वादिति वाच्यम् । । दयति व्यभिचारस्येत्यादिना व्यभिचारस्य-धुमाभावबृत्तिनिरूपकव्यभिचारस्या उक्तबाधविषयकत्वाऽन्यूनवृत्तीति । धूमामाववधुमयभिचारिवन्हित्वावच्छिन्न. विषयिताब्यापकत्यर्थः । अन्वयश्चात्य प्रतिबन्धकतायो । विषयिताकत्वेऽपि-विषयि. तानिरूपकत्वेऽपीत्यर्थः । उक्तबाधघटक"धुमाभाववद्वृत्तिवान्हित्वस्य धुमाभाववधूमन्यः भिचारिवन्हित्वावच्छिन्नविषयिताच्यापलब्थाविज्ञान प्रतिबन्धकताउनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिक पकतावच्छेदकरवडपति यावत् । प्रतिबन्धकतासामान्याऽनतिरिकात्तिविषयितानिरूपकता. घरछेदकत्वाभावेनाध्याप्तिविरहात् । ताशनिरूपकतावच्छेदकरवाभावमुपपादयति ताह शेति । बाधविषयकत्वावच्छिनेत्यर्थः । विरहेणेति। तथाच धुमाभाववदृत्तिवन्हित्वस्य उक्तबाधविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता सामान्यान्तर्गताऽनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिकवृत्ति. विषयतानिरूपकतावच्छेदकत्वविरहेणेति यावत् | ताशवाटतत्वस्य-व्यभिचारपटित. त्वस्य । अकिञ्चित्करस्वात-तथाच व्यभिचारघटितबाधत्वावच्छिन्नविषयकस्वावच्छि. भप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं न शुद्धग्याभिचारत्वावच्छिन्नविषयकत्वं ताशप्रतिबन्धक तासामान्यान्तर्गताऽनुमितिप्रतिबन्धकताशुन्यध्यभिचारमात्रनिक्षयेऽपि तस्य सत्वात् , किन्तु विपरीततादृशबाधवाचरिछन्नविषयकत्वं विपरीतताहशघटितत्वस्योतबाधत्वेऽसत्वेनस्वपदेन तस्य धारणानाध्याप्तिरिति परमार्थः। अथाऽत्र कलो बन्यभाववज्जलबद्वृत्तिजलवद्देऽतिच्याप्तिधारणाय विशिष्टयाऽघटि. तत्वमवश्यं निवेशनीयम् , एवं च व्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तितावस्थ्यम् । व्यभिचारविष यनिश्चयविशिष्टवाधविषय कनिश्च यत्वस्य प्रकृताऽनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तितया त- दुभयाऽघटितस्वस्य तत्राऽभाषादिति चेन्न । व्यभिचारघटितबाधघटकव्यभिचारवाधविषयित्वयोनिवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रतिवन्धक ताऽनवच्छेदकास्वविरहेण तद्घाटितविशिष्टद्वयाऽघटितत्वस्य तत्राऽबापात् । यद्वा स्वावच्छिन्न. विषय करवव्यापकप्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतासामान्य स्वावच्छिन्नाविषयकयादृशविशिष्ठविश्य, कनिषयविशिष्टयादृशविशिबिषयकानिश्चयत्वव्यापकं ताशविशिष्टय पटिसत्काऽनवच्छेदकरव. स्य स्वपदार्थ विवक्षितत्वान्न तत्राऽव्याप्तिः । भवति च चन्ह्यभावबज्जलवत्तिजलव हुदस्वा. वच्छिन्नविषयकत्वव्यापकं वद्धिमत्ताबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतासामान्य उक्तजलवहदाविषयकवन्ह्यभाववज्जलवस्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयविशिष्ट जलवहदत्वावच्छि. विषयकनिश्चयत्वव्यापकं तदुभयघटितत्वानवच्छेदकं च न तादृशजलवद्वृत्तिजलवहदत्व- मिति न तादृशजलवद्वदत्वावच्छिनेतिव्याप्तिः ।

·२१० মানস্ক্রি। ক । থেকে এক ঘালালায়ি হালকা জ্বালানিম্বুজাকাঙ্খা গুন্ধানথাম্বনালিজুক ৰে স্কুল জানা স্বাভাবিক গল্প "g , অঞ্জলি হল- জুম্বযাত ভাঙ্গা নি ? জিব্বা বাচ্চা অর্থ। বল কিভারি বিদ্যালয় চাই । নে ? জ লু চায় ব্যক্তি স্কুিঞ্জঙ্গি বিমাঃ হাকালুমিনি স্কাউট শিলা । দুৰ কৰি ভৰি ? মালালা না । - মা কি ? অন্ডাসিনীনিবিঘ খুৱ দায়, ভাল হংকঃদ্ধ। রুম নজিনাব কাব্য গ্রন্থ হিনা অষ্ট হয়!হর্ষি নালিবাউ, सावविरहादिति। গুণাস্থি। লন্তু স্থিস্বত্বাঞ্চা গুঞ্জন রূপ ঋ নি লনু। सत्यम् । तथासति हृदो धूमवान् बहेरित्यादी वावविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याः। बाथ হিত্মিাৰাজ্জিাস্বানা জানাজায় ল খান আখলিমৃত্বৰ প্ৰাহ্মন অং বা ফি ভাজাহাঙগালঙ্কলিন ঘঠিন খ লস ভাই , জল মলিঙ্কলিংয়ে ?? হে বলি!! 5 )হালিম্বামিষ, () সনাল ভাস্কগুৰি ন ল াহ যা নাৰি ৰা৭িলাখ বস্তুগৰশষ, লামাবাৰিঘৰষতিগণ সব লাল মালালামালঃqzলাবম্বিলি- নিলিমাঘট নামাবার্ষিক স্বাভাবিস নিৰিখৰ ব মালা অভিনব অঙ্গ ও ভ্রানিৰামাল লুকাননি বহালু। খামাখামা-মামুনত্যানহা কাজাখস্তাহাব স্কাৰসমাহাৰিষা নয়। স্বাভাবিহান অট্রজঃসনি। অন্য সংবালিয়ালি কণাধিকাষ্ঠকান্ধনিবন্ধবিম্ববিনামকূপান্তাননবাহ কনকালাম্মাদ্দীন খানিকনাকালীগঙ্গালিলাবালুখালিল দুলিলনামিসি। কােনদিঘিমালিবন্দ মাদ্ভনালাগিদানশালিকা- যাশনাল স্কুলব্যাম্বলিনা” শুনুন ভাষায় যানিটলানিসমাজ- বিমাস হ'লীমশিনালিসা.বটকনা।কিসম্মিাক্কবলুমিনামহ অকুণ লকুলিখিী গণু। বল তুমিললে দুদুশমন্থ গদব। নখ জিহাহা-মং এ स्वविशिष्टव्यभिचारादिकं तद्घटकप जुदायगतसमुदायत्स्य व्यभिचारवगनसमुदायत्ववृत्तिनिरूपकताकशु. জুনিদাহাজঙ্গিলালস্বৰূপহী শিৰাৰ বান জানাৰস্বস্থান জানানয়ন্স মালালাশনুিমানিশা শানু, অব সংশিহিমাংশুলনাশৰাথান বিমীছালা ভুমিহলাৰ ঘাস খায় অবভিন্নস্থান স্থান কমান্ধা- একরাঘিধিত্ব সংৰামালিহস্বিস্ব লীলাৰাগলনঃ, নবান্ধবখাল- निवेशादिति कथमसम्भव इति । লন্স, নগ্রাণি কালিহাম। খালালাহল বিনাপ্লামনামুগ্ধদীনী অরুন্ধুলিকণ ক্রাকার্বজাধান্ধাবার্ষিনা হৃদয় কিন্তু নানা কাহাৰিাষাঙ্গামাথমিক্সাচষয় - বিঃগা। ।

·वरिपाटीकासमता चारत्वादरेय तथाषिरात शिरकतामोदकस्यात् , म चन- भिचाशत्वाधवांना माविषयक प्रतीविषयकातालानात् । a. Thealarabnamainamasthira करतीतिनियमावादमा विविधता पाया, 3 लायामादि न शिधा सरलाच कामाले बुने ३...माननि । समय विवृणोति बालिका विशिपसिचारस्वादरेवेति। एक्कारज वालादेः विपरीतसितावस्या छः। यानिवार. स्य कथं योदरताय नमामि विकास विधि वाध्यम् । दत्तो. सरस्वा । तथाविधोति। स्वाभिमायाकछेदक. बत्यर्थः तस्य चेति । विमर्षः। अनेई बोध्यम् । हद बाबा हो जाना अमिलिनियोरेजो प्रतिबन्धकल. मिति प्राचीनमाऽभिप्रायेण नमन " । वन विहरीतदोबार: विशिनर, तदघटितपस्य दोधे साक्षणसमन्वन : आहामुन और प्रतिबन्ध न लेकरूपेणेति मतेनाऽसम्भको दतः परन्तु प्राचीन विरोऽपि अध्यातिरस्त्येव । तथाहि घटो गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ताभाववानित्यनुमिती विशिष्ट सत्तावपटल्यैव बावरलं, न य घटवृत्ति विशिष्टत्तादेः, तस्य गुणादिसाधारण्यात, तथा तन विशिधारासिया विशिष्टस तावपटरूपवाधेऽव्याधिरिति ध्येयम्(१)। यपि स्वावच्छिन्नविषयकस्यापच्छिन्न प्रतिबन्फत्तासामान्यावच्छेद के यदूपावच्छिन्नविषयकाभित्यस्य स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताकव्यापकं यदपावच्छिन्नविषयितान्यापकत्वमित्यर्थः । तथाच वाधविपरीतवाधयोरकरूपेण प्रतिबन्धकस्वाभावेऽवलक्षणसमन्वयः सम्भवति । तथाहि-स्वावच्छिन्नविष. यकत्वावच्छिन्न-तिबन्धकतामा विशिष्टान्तवना भिमतविशिष्टविषयिताव्यापकत्वं न स्वम्पसम्बन्धेन किन्तु स्वनिरूपितमतिम तावच्छेदकावच्छिनप्रतिवध्यतानिरूपितमतिय पकताबवलम्वन्धेन । एवं च देवड्य- भाव इति निश्चयस्य सदो वयभावधानितिनिऋत्रस्य करूयेण प्रतिवन्धकस्वाऽभावेऽपि एकअविच्छिन्न प्रत्येष प्रतिवन्धकतमा दवृतिघयभावद स्वावच्छिन्नविषयकानश्चये सर्वत्र वाह्यभावबहादस्वावच्छिन्नविषय- कादावच्छिन्न प्रतिवन्धकतायाः सवन ताराप्रतिवपकना-यापकत्वस्य इदत्तिवा भावत्यावधिभविषयि. ताब्यापारवे सत्वेन तस्य विशिष्टान्तरवसम्भयत, घाटितवस्य वा सत्त्वात्। एवं कार्य गगनदिव्यत्राशि गगनाभाववघटत्वावच्छिभविषयित्वावछिन्नमति-वातारवयापकत्वस्य गगनाभाव पटवावन्निविष- यिसाधापकावे सत्वन तत्रापि लक्षणसमयः । एवं व्यभिचारघाटनावेच नाऽव्याभिः, ताश वाधवान- छिन्नविषयकवाच्छिन्नप्रतिवन्धकताया उकसम्बन्धेन शुद्धब्यभिचारविषयकनिश्चये कमावन तद्विषार्यिता. व्यापकत्वे तादृशप्रतिबन्धकतात्यव्यापकत्वाम. वन शुद्धव्यभिचारस्य विशिष्टान्तरवाभाशत् , विपरीतव्याभि धारघटितवाध एव तादृशविशिक्षातरमिाते तदघटितत्वस्य तत्र सत्यादिति । तदपि न, उक्तातिव्याप्तः । तथाचाSAम्भवो दुवार एवति ध्येयम् । (१) कचित्तु दो वन्ह्यभाववान-इदे वह्यभाव इसिनिश्चययोनकरूपेण प्रतिबन्ध कन्यम् । अप्रामा. यज्ञानादीनामननुगतरूपेणोत्तेजकत्वात् । तथाहि-तवयभाषाभाषद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नवह्नयभावप्रकारका स्वरूपाऽप्रामाण्यमहस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन हृदामावद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नं यत्तादृश. सम्बन्धेन हदप्रकारकत्वं तदाऽत्मकाऽपामाण्यज्ञानस्याच प्रातिस्विकरूपेणोत्तेजकवादित्याहुः । तन्त्र' समीचीनम् । वाभावत्वावच्छिन्नविष यतायामप्रामाण्य ज्ञानामावस्याऽनुगतरूपेणैव निवेशात् । - ·२१२ सामान्यनिरुक्ति। 1 १ ननु स्वावच्छिन्नाइविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व-स्व.वच्छिन्नविषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेद ऋविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वोमयाभाव: "केवलान्वयी यस्य स्वस्य" तद्धर्मवत्वमेव विवक्ष्यताम् , एवं चैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षे नाऽध्यातिरति. व्याप्तिति चेन्न। स्वत्वस्याऽननुगततया प्रथमदप देन बाधत्वस्य द्वितीय स्वपदेन व्यभिचारस्वादेरप्युदातुं शक्यतयाऽसम्भवापत्तेः, व्यभिचारत्वादेधित्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वेन व्यभिचारस्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपकताव, च्छेदकत्वेन चोभयाभावमात्रस्य केवलान्वयित्वाऽसम्भवात् । यत्किश्चिदुभयाभावस्य केवला. ज्वयित्वेन लक्षमसमन्वयसम्भवेऽपि वहिल्यावच्छिन्नायेकदेशेऽतिप्रसङ्गात् । न च स्वतादा. त्म्य-निरुक्तोमयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभाववत्योभयसम्बन्धेन धर्मविशिष्टधर्मव. वं विवक्षणीयम् , तथाच नोक्तदोष इति वाच्यम् । उक्तोभय सम्बन्धस्य घटत्वादेयमि करणतया तेन सम्बन्धन घटस्वाभावस्य घटत्वे सत्वेनाऽतिव्याप्तः। न च विशेष्यदलविर. हादेव घटत्वे नातिप्रसङ्गहति वाच्यम् । यथाश्रुतस्य तस्याऽसम्भवप्रस्तत्वादिति ध्येयम् । नम्वत्र स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नाः यावत्यः प्रतिबन्धकताः तत्प्रत्येकं यद्रूपघटक तावच्छेदकरूपावच्छिन्नविषयितात्वब्यापिकाः तद्रूपावच्छित्राविषय प्रतीतिविषयतावच्छेदक. त्वमेवोच्यता तावतवाऽसंभवस्य वारणसं भवात् , घटकतावच्छेदकत्वं च तदवच्छिन्नाविष यविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वम् । व्यापकता व स्वावच्छेदकत्वसंबन्धेन, तथाच धन्यभाववहृदबावच्छिन्नविषयकत्वाधच्छिना यावत्यः प्रतिवन्धकता: “तत्प्रत्येक केव. लषाधप्रतिबन्धकतैष" तदनतिरिक्तवृत्तिमेयत्वविशिष्टवाधादिविषामित्वमिति नाऽप्रसिद्धिः । एवं च तादृशवाधादिनिक्षयप्रतिबन्धकतायाँ मेयरवविशिष्टबाधत्वादिरूपयद्रूपावच्छिन्न. घटकशुद्धवाधादिविषयितास्वव्यापकत्वसत्वाद् वाधे तदघटितत्वसत्वालक्षणसमन्वयः। मेयः स्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकव्याप्तिज्ञाननिरूपित प्रतिबन्धकतार्या मेयत्ववि. शिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नघटकशुद्धव्यभिचारविषयितास्वव्यापकत्वसत्वेन यद्रूपपदेन मेयत्ववि. शिष्टम्यभिचारत्वस्य धतुं शक्यतया स्वस्य स्वाऽघटित स्वाभावान्नातिव्याप्तिः । एवं व्यभिचारघटितवाधेऽपि नाऽव्याप्तिः, ताशवाघस्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नया. घारप्रतिबन्धकतान्तर्गता बाधप्रतिबन्धकता व्यभिचारप्रतिबन्धकता च, तत्प्रत्येक ताह. शवाघघटकव्यभिचारविषयिताव्यापकत्वं नास्ति ताशबाधविषयिताव्यापकत्वस्य सत्वे अप्रामाण्यज्ञानाभावश्च स्वविशेष्यीभूतज्ञानानरूपितत्व-स्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नप्रकारतात्वोभयसम्बन्धावच्छि- नप्रतियोगिताकः । “वन्यभावत्वादिरूप"धर्म स्ववै० स्वीय "वन्धभाव प्रकार कस्यनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या "वड्यभावप्रकारतानिष्ठा" वच्छेदकता तत्वसम्बन्धेन, तदत्ता च स्वनिरूपिताम्वच्छिन्नत्वसम्बम्धाव छिन्न प्रकारतात्वनिष्ठाऽवच्छेदकतावत्व-स्वनिरूपितविशेष्यत्वमिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपितधमिनिष्ठाबच्छे दकतानिरूपितवन्धभावाभावनिष्ठा"वच्छेदकतावत्वोमयसम्बन्धेन । अवच्छेदकतावत्ता च स्वनिरूपित प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपित्ताऽवच्छेदकतावत्व-स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्वन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित विशेष्यतावच्छेदकवाऽन्यतरसम्बन्धेनेति ध्येयम् । है ·सटिप्पणटीकासमेता . ऽपि न तस्य ताशवाधघटकावं (१)निरुकं, किन्तु मेयस्वविशिष्टताशवाधघटकताषायता- व्यापकत्वमेवेति तस्य तदघीटतत्वात् । एवं बाधविशिष्टव्याभिचारादौ नातिव्याप्तिः, ताशव्यभिचारविषयिताव्यापकयावत्प्र. तिबन्धकतान्तर्गता बाधप्रतिबन्धकता व्यभिचारप्रतिबन्धकता च, तत्प्रत्येकं बाधविशिष्ट ध्यमिचारघटक-शुद्धव्यभिचार-शुद्धव्यभिचारविषयितास्वव्यापकत्वसत्वात् । एवं च सति विशिष्टद्वयाऽघटित स्वमपि न निवेशनीयम् । बन्धभावरज्जलवद्भुत्ति जलबहदरवावच्छिन्नविषयिताव्यापिका प्रकृताऽनुमितिप्रतिबन्धकता ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नैत्र, तत्र च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्वरूपोचविशिष्टघटकतावद्वन्ह्यभाववज्ज. लवद्हदविषयितास्वव्यापकत्वस्य सत्वेन स्वस्य स्वाऽघटितखाभावेन ताहशविशिष्टऽति. व्याप्तिविरहात्। एवं व्यापकत्वमपि स्वरूपसन्बन्धरूपाऽवच्छेदकतासम्बन्धेनैव विवक्षणीयम्, तेन रूप नीलरूपवदित्यादौ नीलरूपाभाववनीले नातिव्याप्तिः, तत्र नीलरूपाभाववन्नीलत्वविशिष्ट- विषयकत्वव्यापकप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकता नीलरूपाभाववन्नीलत्वविशिष्टविषयनिश्चयवौशे- व्यावच्छिन्ननीलरवद्रूपत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयप्रतिबन्धकतैक, तत्र नीलरूपाभाववन्नील. स्वविशिष्टघटकनीलस्ववद्रूपत्वविशिष्टविषयितात्वब्यापकत्वस्य स्वस्य स्वाऽघटितत्वाऽभावात् । अनुगमस्तु-पदार्थविशिष्टपदार्थवत्वम्, वै० स्वतादात्म्य-स्वावच्छिन्नविषयकत्वब्यापक प्रतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीति. विषयतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन । रूपे प्रतिबन्धकतास्वव्यापकता च स्वविशिष्टरूपवत्व. सम्बन्धेन, रूपे स्व. स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व-स्वावच्छिन्नविषयि. त्वाव्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीयवियितानिरूपकतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन, ताहारूप- वत्वं च स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वसम्बन्धेने(२)ति चेन । -- - (१) स्वघटकत्वं स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयत्व विशिष्टस्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषायता जुन्य. ज्ञानीयविषयतानिरूपकत्वम् । (२) नचैवं गगनाभावषदभाववस्कालीनघटो गगनवानि त्यत्र बाधेऽध्यातिः, गगनाभाववत्तादशघट. त्वात्मकबाधतावच्छेदकरूपे स्वतादात्म्यमस्वेऽपि द्वितीयसम्बन्धाभावात् , तथाहि तादृशबाधविषयित्वाव्या. पकप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकता ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतव, तत्र च सादृशघटत्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकतदवच्छिन्नविषयित्वाध्यापकाविषयिताशून्यज्ञानीयाविषयितानिरूपकतावच्छेदकाभाव- वत्तादृशघटत्वावच्छिन्नविषषितात्वव्यापकत्वस्य सत्त्वात् , स्वस्य च स्वावच्छिन्नाऽविषयकप्रतीतिविषयताव. च्छेदकत्वाभावात, एवं प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसभानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पररूपसप्रतिपक्षस्य लक्ष्यत्वे ताऽध्यातिः, तत्र तादृशसत्प्रतिपक्षनिश्चयप्रतिबन्धकमायां तादृशसत्प्रतिपक्षघटकप्रतिहेतुव्याषकलाध्याभाव- विषयितात्वव्यापकत्वस्य सस्वादिति वाच्यम् । स्वावच्छिन्नविषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्धकतास्वव्यापकरूपाव. च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतानबच्छेदकत्व-स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नतादृशप्रतिबन्धकताविशिष्टविषय- तानिरूपकताऽनवच्छेदकत्व-स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकावच्छि. नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमितित्वावच्छिन्नका- यतानिरूपित्तकारणताविशिष्टविषयितानिरूपकतानवच्छेदकत्वैतत्रितयाभाव-स्वतादात्म्योभयसम्बन्धन पदा- वैशिष्टयस्य विवक्षणीयत्वात् । विषयितायां प्रतिबन्धकतावैः स्वविशिष्टविषयितावदन्यत्व-स्वनिरूपित पति- ·सामान्यनिरूक्तिः । निरवच्छि भान्साबाहदत्य शेषतमोऽसंभवः, ताहानिश्चषप्रतिबन्धकताना ताशवाधघटकका भावन्दमावच्छिन्नविषयमा व्याप काय सायात, स्वस्थ स्याकरिता त्वाऽभावात् । यदि चौकोषवारगाय ताहीतबधताय स्वरूपसम्बन्धरूपाऽबच्छे दकत्वं परित्यज्य" स्वघटकविषयिताव्यापक विनश्यते तदा नासम्मबा, ताइरादापादि ज्ञानस्य न निरवच्छि आविधीयतामालिन प्रतिभाकी, किन्तु अब्बाध्य वृतित्वज्ञानमन्त. र्भाव्य विरोधिविषयकत्वेनैवेयुच्यते, तमासाधारयविशेषजहार्थ विधितायामसाधार ज्यविषयिताभिन्न धाटतामयामावस्यानिधेशमा भयाबविशिष्टाचारण्ये सियालिश रणार्थ पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानऽकालीनत्वा-साधारयविषयितशालियोभयाभाववस्वारहिछ . बध्यता विशिष्टनिश्चयत्वव्यापक प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकम्वोमयसम्बन्धेन । अब प्रथमसम्ब- वघटकविषयितायां स्ववै० स्वनिरूपितप्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वब्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यता- वच्छेदकत्वसम्बन्धन, तत्सम्बन्धघटकविषयितावत्वं च स्वव्याप्यत्त्व-स्वाव्यापकत्वोभयसम्बन्धन, विषयिताया कारणता० स्वावच्छेदकरव-स्वविशिष्टविषायतावदन्यत्वोमयसम्बन्धन, विषयिताया स्ववै० अवच्छेदका सम्बन्धन, विषयितावत्य व स्वव्याप्यत्व-स्वाऽव्यापकत्वोमयसम्बन्धेन । अत्र प्रथमविशिष्टविषयितावदन्यत्वनिवेशाद् इदो वह्निमानित्यत्र वन्मभावबदम् भाववद्हदे नातिब्धा. तिः, अन्यथा तादृशक्षदत्ये स्वतादात्म्यस्य-स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिवध्य. ताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकहदो बहिनानितिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकविषाये. तानिरूपकतावच्छेदकत्वप्रयुक्तत्रितयाऽभावस्य च सत्त्वेनातिव्यालेः, तन्निवेशे च तादृशप्रतिबन्धकता- विशिष्टवन्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयिताव्याप्यत्वस्य तदव्यापकत्वस्य च सवेन तादृशविषयिताविशिष्टा- भ्यत्वाभावानातिव्यातिः, एवं द्वितीयस्य तस्य निवेशात् तत्रैव बाह्यभावव्याप्यवद्वन्धभावव्याप्यवद्दे। नातिव्याप्तिः। मचैवमसाधारण्ये व्याप्तिः, असाधारण्यविषयिताव्यापकत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतायाम सत्त्वात , असाधारण्यतापच्छेदकस्य स्वपदेन धर्जुमशक्यतया तादात्म्यघटितोमयसम्बन्धेन कस्यापि पदार्थस्य तादृ. शदोषतावच्छेदकेऽभावादिति वाच्यम् । द्वितीयसम्बन्धघटकप्रतिबन्धकलायां पक्षधर्मिकहेतुमचाज्ञानाऽका- लीनत्वाऽसाधारण्यविषयिताशालित्वोभयाभाववत्त्वावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयत्वब्यापकत्वस्य विवक्षणात, तथाच तादृशनिश्चयत्वब्यापकप्रतिबन्धकतात्यव्यापकरूपं बहिव्यापकी भूताभावप्रतियोगिजलवद्दत्वं तद्घटकाऽसाधारण्यत्वावच्छिन्नविषायतामात्र तादृशप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्व. स्यत्वाल्लक्षणसमन्वयः । नचैवमपि अभावो गगनत्ववानाधेयवादित्यादी तुमत्पक्षघटिताऽसाधारण्येऽव्याप्तिः, तत्र तापशाड- साधारण्यविषयितावच्छिन्नप्रतिवन्धकताव्यापकत्वस्य तादृशा साधारण्यतावच्छेदके सत्त्वात् , तादृशधर्म- घटकतवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयाविषयितानिरूपकतावच्छेदकाऽऽधेयत्ववदभाववस्वाव. च्छिन्नविषयितासामान्ये तादृशप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वस्य सत्त्वाद, स्वस्य स्वावच्छिन्नाऽघटितत्वाभावा. दिति वाच्यम् । रूपनिष्ठप्रतिवन्धकत्तात्वव्यापकत्तावच्छेदकीभूतस्वविशिष्टरूपवत्व सम्बन्धघटकरूपधत्वघट- कस्वावच्छिन्नविषयितात्वव्यापकत्वरूपसम्बन्धघटकरूपवत्वघटकस्वावच्छिन्नविषयितास्वव्यापकत्वरूपस. ग्धघटकवियितायामसाधारण्यविषयिताभित्रत्वाऽसाधारण्यविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभया- भावस्य विशेषणीयत्वात् , तथाच तादृशप्रतिबन्धकतात्वव्यापकं नाऽसाधारण्यतावच्छेदकं तद्घटकताव . च्छेदकाऽऽधेयत्ववभावत्वावच्छिन्नविषयितायामुभयामावविरहात, असाधारण्यतावच्छेदकं घटकताव. च्छेदकं न भवत्यतो भेयत्वविशिष्टतादृशाऽसाधारण्यतावच्छेदकमेव सादृशमिति तदवच्छिन्नाइघटितवस्त्र सत्स्वानाध्यातिरिति तत्त्वम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता २१५ - UNIORANJARAHAANIMAUNTIMINAMA . न च स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेद कविषयितानिरूपकतावच्छेदकः कश्चित् स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविष. पतावच्छेदकोऽयस्य एवं भूतं यद्यत्स्थं "प्रमेयत्वविशिष्टत्यभिचारत्वादि" तदवच्छिन्नावश्यकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य विवक्षणीयतया न दोष इति वाच्यम् । विषयिताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वसम्बन्धन ताशरूपविशिष्टरूपवत्वं प्रतिबन्ध सतायां निके. शनीयम् । एवं विशिष्टयाइटितत्त्वमपि निवेशनीयम् । एवं रूपं नीलरूपवदित्यत्र नील- रूपामाववनीलेऽतिव्याप्तिवारणाय तत्तद्विषयिताभेदोऽपि विवक्षणीयः, तथा च एतेन', सम्पापेक्षया गौरवामिति दिक् । स्वत्वं प्रतियोगिनोदी निवेश्याऽसम्भवं परिहतुं शकते न चेति । बाध्यमित्यनेना दयः। मन प्रतियोगिनि स्वस्वं निविष्टम् । एवं चोदासीनपटादावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलमावश्यकम् । अत्र च स्वत्र लक्ष्यतानपश्छेदकीभूतैकार्थपरम् । प्रतिवन्धक शासामान्यावच्छेदकेति । प्रतिबन्धातासामान्याऽनतिरिक्तवृत्तीत्यर्थः। तक्ष्वच्छि. नाविषयकेति । मेयस्वविशिष्टव्यभिचारत्यावच्छिन्नाविषयवेत्यर्थः । विवक्षणीयतये. ति। यद्रूपे इत्यादिः । न दोष इति । नाऽसम्भव इत्यर्थः । तथा च स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकतासामान्याऽनतिरिकवृत्तिविधयिता निरूपकतावच्छेदकः कधित स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिषियतावच्छेदको यस्य एवं भूतं य. धरस्वं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद्रूपं तद्रूपावच्छिन्नविषयित्ताध्यापिका प्र. कृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिपिवर्तेप्रतिवन्धकता तद्रूपवत्वं समुदितलक्षणार्थः हृदो बडिमान् धूमादित्यत्र वाभाववहृदे लक्षणसमन्वयः, तथा हि-स्वं-मेयत्व. विशिष्टबाधत्वं तदवच्छिन्नविषयकवावच्छिन प्रतिवन्ध कतासामान्याउनतिरिकवृत्तिविषयिता. निरूपकतावच्छेदकः अथ च [ स्वं-तदेव ] मेयत्वविशिष्टवाधत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि. अवतावच्छेदकः शुद्धबाबस्वादिको धर्मः तत्कं यशस्वं मेयत्वविशिष्टवायत्वं तदवच्छिन्नावि. षयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य वन्यभाववद्हदरवे सत्वेन यद्रूपपदेन तस्य धारणात् । ताशप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवायत्वादौ विरहेण यद्रूपपदेन तस्य धारणाऽसम्भवान्मेयत्वविशिष्टवाधादौ च नातिव्याप्तिः। एवमुक्तव्यभिचारघटितवावेऽपि नाऽव्याप्तिः, स्वपदेनोक्तव्यभिचारघटितवावत्वं धर्तु न शक्यते, ताशावाधवावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिवन्ध तासामान्यावाच्छेदकीभूतविष. यितानिरूपकतावच्छेदकस्य अथ च ताशवाघमावच्छिन्नाविषयप्रतीतिविषयतावच्छेदक. स्याऽप्रसिद्धेः, किन्तु मेयत्वविशिष्टतादृशबाधत्वमेव, तदवच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिवन्ध. कतासामान्यावच्छे इक्रविषयितानरूप कतावच्छेदक अथ च मेयस्वविशिष्टताहशवाघत्वावच्छि. नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक शुद्धताहशवाधवं तत्कं यद्यत्स्व-मेयत्वविशिष्टताशव. धत्वं तदवच्छिमाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य तादृशवाधावे सखेन यद्रूपपदेन तस्यो पादानसम्मवादिति । - १ ·fameManandhar Camera सामान्यनिरुक्ति। . ७ अनुगमस्तु धर्मवृत्तिधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतिविषयतावच्छेदकधर्मवत्वम् । वृत्तित्वं च स्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व-स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कतावव्यापकत्वोभयसम्बन्धेन । व्यापकता च स्वावच्छिचविषयिताव्यापकत्वसम्बन्धेन । इदं तु बोध्यम् । स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नेत्यनाऽवच्छिन्नत्वं व्यापकतारूपं ग्राह्यम् , स्वकारसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे बहयभावबढ्दादिरूपबाधाय सङ्ग्रहः, मेयत्वविशिष्ट ताशवाविषयिताया वाचविषयितालेन पक्षे साध्यवत्ताबुद्धिवायच्छिन्न प्रतिवध्यतानिरूपित ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतायां, पक्षे हेतुवैशिष्ट्यावगाहिवुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यता. निरूपित प्रतिवन्धकताया चाऽवच्छेदकत्वेन तादृश प्रतिबन्धकताइयाऽनतिरितिविषयिता. निरूपकतावच्छेदकस्य तारस्याप्रसिद्धः , तनिवेशे च मेयत्वविशिष्टवह या नाववहदत्वा वच्छिन्नविषयिताब्यापिका प्रतिबन्धकता पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिथुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिवध्य. तानिरूपित प्रतिबन्धकतवात नाऽसम्भवः । एवं द्वितीयाऽवच्छेदकत्वमपि अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं प्रायम् । अन्यथा यह यभावव. हदादिरूपवाधाद्यसङ्ग्रहः, स्वपदेन वायत्वात शक्यतया तादृशबाधत्वावच्छिन्नविषयक स्वावच्छिनप्रतिवन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावदहदत्वावच्छिन्नविषयितानि. आपकतावच्छेदकं अथ च बन्धभावबद्दत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यह दत्वं तरकं यद्यत्वं वन्हमाबद्दत्वादिकं तदवच्छिनाविषयकाप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य वन्ह्यभाववहदत्वे विरहात(१)। (१) एवं व्यभिचारघटितवाधाऽसडच, स्वपदेन व्याभिचारघटितवाधत्वस्य धनुं शक्यत्वात्तादृश- याधत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतायेऽपि तज्ज्ञानीयव्यभिचाविषयिताया अवच्छेदकत्वात् , व्यभिचारत्वस्य तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वात् । यत्पावच्छिन्नविषयितासामान्यं स्वाव- च्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकामिति विवक्षणेन ब्याभिचारविषयितासामान्यान्तर्गत- शुद्धव्यभिचारज्ञानीयतद्विषयितायास्तादशबाधप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वाभावेन तहोषवारणे वावाद्यसवाहः मेयत्वविशिष्टवायत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतयां जातिमान् वन्ह्यभावान् इति ज्ञानीयतद्विषयितायास्सामान्यान्त- गताया अवच्छेदकत्वाभावात, अतः स्थावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीययपावच्छिन्नविषयि- तासामान्यमवच्छेदकमिति विवक्षणीयम् । एवं च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारघटितबाधत्वावच्छिन्नविषयिताव्या. पकप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयाविषयितानिरूपकतावच्छे. दकतदवच्छिन्नाविषयकश्तीतिविषयतावच्छेदकरूपाप्रमिद्धिः, उभयत्र तन्निवशे भूमव्यभिचारी पन्हिधूमवान् धन्डरित्यत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽसिव्यातिः तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयितासामान्याच्छिन्ना प्रति. बन्धकतादयी एका व्याप्तिग्रहप्रतिवग्धकता अन्या साध्यवताग्रहनिरूपिता, मेयत्ववान् धूमामाववान् मेयत्व वान् धूमव्यभिचारीवनिरिति ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वावच्छिन्ना, तयोः व्यभिचारविषयितासामान्यस्यावच्छेदकत्वा. भावात् स्वपदेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्य धर्तमशक्यतयाऽन्यस्यैव(१) तादृशतया तदवच्छिन्नाघटित. त्वस्य तत्र सत्त्वात् , तथाच पूर्वधानतिरिक्तदृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशावश्यकत्वे उत्तरत्रापि तदावश्यक. नेति । अत्र स्वावच्छिन्नविषयकत्वव्यापकप्रतिवन्धकतासामान्याऽनतिरिकवृत्तिविषयितायां स्वपदमाह्यध. विच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशन्यज्ञानीयत्वमपि विवक्षणीयम् , अन्यथा हृदे वन्ह्यभावः-हदो धा- भाववानिति ज्ञानयोरेकरूपेण प्रतिवन्धकवे वन्यभाववद्हदे, सर्व गगनवदित्यत्र “वाधनिश्चयस्याऽवच्छिन्न. (1) मेयत्वविशिष्ट यळूभाभाववतित्वं तद्वन्हित्वस्येत्यर्थः ।

·सहिप्पणटीकासमेता नन्वत्र एवंभूतं यद्यस्वं तद्भिवस्वमेव कुतो न लक्ष्यतावच्छेदकरूपे निवेश्यते किं तद. घटितत्वनिवेशन । न च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वमिन्नत्वस्य शुद्धव्यभिचारवेऽसत्त्वादसम्भव इति वाच्यम् । यद्रूपपदेन यादृशसमुदायत्वपर्यन्तनिवेशस्याऽऽवश्यकतया निरुतसमुदायख. भिन्नत्वस्य यदूपगतसमुदायत्वे निवेशेनैवाऽदोषात् । तथाच स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति : काऽवच्छेदकताकनिरूपकताकविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्याऽनतिरिकवृत्तिविषयिता. निरूपितनिरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक-सादृशविष. यिताशुन्यज्ञानीयविषयितानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयो. गितावच्छेदकं यद्यस्व तद्भिन्नप्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिहापित प्रतिबन्धकताऽनति- रिक्तवृत्तिविषयितानिरूपितानरूपकतावच्छेदकतास्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपाप्यनुयोगिताव. च्छेदकधर्मविशिश्वत्वं समुदितार्थः । एवं मेयत्वविशिष्टज्यभिचारस्वगतसमुदावं स्वपदप्रायं तद्भिच शुद्धव्यभिचारवगतसमुदायस्वमिति व्यभिचारादी लक्षणसमन्वयः। मेयत्वविशिष्टव्यभिवारादौ च नातिव्याप्ति, स्वपदप्राह्ममेयरवविशिव्यभिचारवगतसम मुदायत्वमिन्नत्वस्य स्वास्मनसत्वात् । व्यभिचारघटितबाधेऽपि नाऽव्याप्तिः, व्याभिचारवाहितबाधवगत समुदायत्वस्य धूमधा भिचारिवह्निमत्वगतसमुदायत्वभिन्नत्वादिति चेन। ध्यभिचारविशिष्टबाधेऽतिव्याप्तेः तत्र हि व्यभिचारविशिषबाधवगतसमुदायव स्वपदेन न धत्तुं शक्यते तादृशबाधत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकतादशवायत्वा वच्छिन्नविषयित्वाव्यापक विषयिताशून्यज्ञानीयविषयितानिरूपितनिरूपकतावच्छेदक-तहवाच्छ- भाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकरूपाऽप्रसिद्धः, स्वपदेन व्यभिचारवैशिष्ट्यगतसमुदायत्वस्य धारणे तादृशसमुदायस्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाऽवच्छेदकताकनिरूपकताकविषयिताव्या- पकप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकताहशविषयित्वाध्यापकविषयिताशन्यज्ञानीयविषयितानिरूपि तनिरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक-ताहशविषयिता- न्यज्ञानीयविषयितानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिताव- च्छेदकरवस्य शुद्धव्यभिचारवगतसमुदायत्वे प्रसिद्धावपि तादृशव्यभिचारवैशिष्ट्यगतगमुदा. स्वभेदस्य व्यभिचारविशिष्टबाधत्वगतसमुदायवे सत्वात् । तदघटितत्वनिवेशे तु नायं दोषः, विशेष्यतानिरूपितगगनामावत्यावाच्छन्नप्रकारताकत्वनव प्रतिववकतया" गगनाभाववद्घटत्वावच्छिन्नविष. यिताव्यापकप्रतिवन्धकतासामान्याततिरिक्तवृत्तिगगनाभाववत्पटत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकाविषयिताशून्य- ज्ञानीयाविषयितानिरूपकतावच्छेदकतादशघटत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकगगनभाववद्घट- त्वस्य प्रसिध्या गगनाभाववघटरूपवाषेऽ व्यालेश्व(१) । एवं यदूपावच्छिन्नाविषयित्वाव्यापकविषयिताशूथ. त्वमपि निवेश्यम् । अन्यथा हदो वन्हिमानित्यत्र जातिभद्वन्यभाववद्देऽतिव्याले। (१) अत्रेदं वोध्यम् । एवं निवेशे पर्वतो वह्य भाववान धूमामावादित्यत्र वन्हिधूमवपर्वते "स्वरूपा. सिद्धिवाधानात्मके" ऽतिव्याप्तिः । स्वपदेन तादृशविशिष्टरूपस्य धर्तमशक्यतया मेयत्वविशिष्टतादृशविशि- पलवस्यैव धर्तव्यतया तदघटितत्वस्योक्तविशिष्टे सत्शत् । सदनिवेशे तु तादशपर्वतत्वं स्वपदप्राय भवति धूमवत्पर्वतकालीन्वहिमपर्वतस्यैव विशिष्टान्तरस्य प्रसिद्धः । न च सर्व गगनवदित्यत्र गगनाभाव- पघटेऽज्याप्तिरिति वाच्यम् । व्यभिचारघटितवाध इवात्राऽज्यारिष्टत्वात् ।

·२१८ सामान्यनिरूक्तिः । तथासंति धूमव्यभिचारिवह्निभान् धूमवान् बढेरित्यादी बाधत्वाधव इतरवारकपर्याप्त्यनिवेशेन तादृशव्यभिचारवैशिष्ट्यगतसमुदायस्वावच्छिन्नानुयोगिताकार्याप्ति कावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयिताशन्यत्वस्य व्यभिचारविशिष्टबाधज्ञानेऽसत्वात् । एव "तथासतीत्यादिना व्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तिरपि सङ्गच्छते इति । अत एव ननु स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकस्वावच्छिन- विषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यज्ञानीयविषयितानिलपितनिझपकतावच्छेदकत्वावच्छिनाविषय- कप्रतीतिविषयतावच्छेदकयत्किश्चिद्रूपकं यद्यत्स्वं तदवच्छिन्नविषयितावत्व-तदवच्छिन्नविषाय स्वाध्यापकविषयिताशन्यत्वोभयाभाववस्प्रतीतिविषयकत्वं यद्रूपे निवेश्यताम् , व्यभिचारादि. दोषविषयकनिधये स्वपदप्राथमेयस्वविशिष्टव्यभिचारखावच्छिन्नविषयितावत्वविरहणोभयामा. वसत्वाद् व्यभिचाराही लक्षणसमन्धयः। मेयत्वविशिल्यभिचारनिधये चोमयस्वानातिव्याप्तिः। व्यभिचारघाटतबाधेऽपि ना- ऽध्याप्ति:, तत्र धुमध्यभिचारिवचिमत्वस्य श्वपदेन धत्तुं शक्यत्वेऽपि तादृशबाधनिश्चये धूम. व्यभिचारिवहिमस्वावच्छिन्नविषायतासत्वेऽपि तदवच्छिन्नविषयित्वाध्यापकधूमाभावत्वावच्छि- भविषयितायाः सत्वेनोमयाभावसत्वात् । नचैव मेयस्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः, मेयस्वविशिष्टव्यभिचारघटोभयविषयकसमूहा. लम्बननिधये मेयश्वविशिष्टव्यभिचारवाचिछन्नविषयितासस्वेऽपि तदवच्छिन्नविषयित्वाव्याप. कघटत्वावच्छिन्नविषयितायाः सत्वेनोमयाभावसत्वादिति वाच्यम् । निरुक्तोभयाभाववद्यद्रूपा. वच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीयविषयितानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकत्वस्य यदूपे निवेशेनवोकातिध्याप्तिवारणसम्भवादिति-समाहितम् । तत्कातिव्याप्ततादवस्थ्यापातात , विशिष्टबाधत्वस्य स्वपदेन धत्तमशक्यत्वात् , व्यभिचारवैशिष्ठ्यस्य स्वपदेन धत्तुं शक्यत्वेऽपि तदवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकबाधविषयितायास्तत्र सत्त्वेनोभयामावसत्त्वादिति ध्येयम् । अथाऽत्र ताहशो यः कश्चित्स्वानवच्छिन्नविषयतावच्छेदको यस्य एवंभूतं यद्यस्वं तदनवच्छिन्नविषयतावच्छेदकत्वमेव निवेश्यतामिति चेन्न । यारशस्थले घटविषयकं ज्ञानं नियमतो व्यभिचारविशिष्टबाधविषयकं सत्प्रतिपक्षविषयक व ताशस्थले घटेऽतिव्याप्तिा, घटत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापिका प्रतिबन्धकता बाघप्रतिबन्ध कता-सत्प्रतिपक्षप्रतिबन्धकसा व्यभिचारप्रतिबन्धकता च, तादृशप्रतिबन्धकतासामान्याव. च्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकं न बाधत्वादिकं किन्तु बाधविशिष्टव्यभिचारविशिष्टसत्त. तिपक्षस्वादिकं तच न स्वावाच्छन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीयविषयितानिरूपकता- वच्छेदकमिति स्वपदेन घटत्वं धत्तुं न शक्यतेऽपि तु बाधवैशिष्ट्यमेव तदनवच्छिन्नविषय- तावच्छेदकत्वस्य घटवे सत्वात् , अतस्तदवच्छिन्नाविषयकत्वनिवेशः। तथाच बाधवैशि. व्यमादायैव तत्राऽतिव्याप्तिकारणम् । एवं याहशस्थले बाधज्ञानं सत्प्रतिपक्ष ज्ञानं च नियम. त: समूहालम्बनमेव भवति, तत्र बाधे सत्प्रतिपक्षे चाऽव्याप्तिवारणाय स्वावच्छिन्नाविषय- कप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशः। दुषयति तथालतीति । तादृशविवक्षायामित्यर्थः । .

·सटिप्पणटीकासमेता च्छिन्नघटकतावच्छेदकस्य धूमव्यभिचारिवह्निमत्त्वादेः स्वावच्छिन्नाविषय- कप्रतीतिविषयतावच्छेदकीभूतवावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धक- तासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकव्यभिचारत्वकत्वाव्या. १.रत्वात् । अव्याप्ते१रित्वादिति । तथाच स्वं धुमध्यभिचारिबहिमत्वं तदवच्छिन्नविषय करणा- वच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषषितानिरूपकतावच्छेदकं अथ च धूमव्यभिचारिच.' हिमत्वावच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं धूमव्यभिचारिवहिवं तर यद्यत्स्वं धूमव्य. मिचारिवहिमत्य तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य धूमामाववद्धृमव्यभिचा. रिवहिमत्वे विरहेण यद्रूपपदेन तादृशवाधत्वस्योपादानाऽसम्भवादव्याप्तीरत्वादिति भावः । नन्वत्र तदवच्छिन्नाऽघटितत्वं तदवच्छिन्नाऽपर्याप्तविषयतापर्याप्स्याश्रयत्वमेवाऽतो · धुम- व्यभिचारिवाहिमत्वमादाय न तत्राऽव्याप्तिरिति चेन्न । एवंसति स्वपदेन वाधवैशिष्ट्यमादाय बाधविशिष्धव्यभिचारेऽतिव्याप्तेरिति ध्येयम् । अथात्र तदघटितत्वं न तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषमतावच्छेदकत्वं किन्तु तदवच्छि. भविषयितावश्व-तच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यत्वोमयाभाववत्प्रतीतिविषयताव- च्छेदकरवम् , तथाचोतव्यभिचारघटितवाधे नाव्याप्तिः, तथाहि धूमामाववधुमव्यभिचारि. वहिमत्वावच्छिन्नविषयकप्रतीतो तादृशं यत्स्वं धूमव्यभिचारिवहिमत्वं तदवच्छिन्नविषयिता- वत्वसत्वेऽपि तदवच्छिन्नविषयित्वाध्यापकं यधूमाभाववधमव्यभिचारिवदिमत्वावच्छिन्न- विषयित्वं तच्छ्रन्थत्वाभावेन तादृशोभयाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छेदकरवस्य ताशबाधस्वे सत्वात् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेयस्वविशिष्टव्यभिचारविषयकप्रतीतो एवंभूतं यद्यस्वं मेयत्वविशिष्टध्यभिचारवं तदवच्छिन्नविषयितावत्व-तदवच्छिन्नविषयित्वाम्यापकविषयिता. शुन्यत्वोभयसत्वेन ताशोभयाभावाऽसत्वान्नातिव्याप्तिः । नच मेयस्वविशिष्टव्यभिचारेऽति. व्याप्तिः, मेयत्वविशिष्टव्यभिचारोदासीनविषयकसमूहालम्बनप्रतीतो तादृशविषयित्वाध्यापक यद्घटादिविषयित्वं तच्छून्यत्वाभावेन तादृशोभयाभावसत्त्वादिति वाच्यम् । तदवच्छिषवि. षयितावस्वघटितोभयाभाववस्त्रतीतो तदवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवियिताशन्यस्वनिवेशान कोऽपि दोषः, उक्तसमूहालम्बनप्रतीतौ तदसत्वात् । न च हृदे वन्यभावः हृदो वन्यभाववा- नितिज्ञानद्वयसाधारणैकप्रतिवन्धकत्वमते असम्भवः, स्वं वन्यभाववहदत्वं तदवछिपवि. षयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदक अथ च वन्य. भावपद्दस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकहदवृत्तिवन्धभावत्वं एवंभूतं ययस्व बनधभावबढ्दत्वं तदवच्छिन्नविषयितावस्व-तदवच्छिन्नविषयित्वाध्यापकवियिताशन्यत्वो. भयस्यैव वन्धमाववद्हदविषकप्रतीतो सत्वात् । (१)एवं गगनामाववदभावपत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र गगनाभाववद्गनाभाववदभाववत्कालीनघटरूपबाधेऽध्याप्तिष, ताशवाघरवा- वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक-ताशप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानि. (१) एकरूपेण प्रतिबन्धकस्वास्वीकारे दोषमाह ।

·२२० सामान्यनिरुक्ति। रूपकतावच्छेदकगगनाभाववदभाववद्वृत्तिगगनामाववद्घटत्वस्य तादृशबाधखे सत्वादति वा. च्यम् । तद्वारणाय स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितासन्यज्ञानीयविषयितावच्छेदकत्वं ताशप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदके निवेशनीयत्वात् । तथाच पक्षे हेतुमत्ताज्ञानाकालीनस्व-असाधारण्यविषयितावत्योभयाभावव(१)त्स्वाद. छिन्नविषयिताशालिनिश्चयस्वव्यापिका यावत्यः प्रतिवन्धकतास्तत्प्रत्येकप्रतिबन्धकतायां स्व. घटकीभूतयत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नाऽसाधारण्यविषयिताभिन्नत्व-असाधारण्यविषयकवावच्छिन्न । प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वोभयाभाववद्विषयितास्वव्यापकस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताकत्वमस्ति, एवंभूतं यत्स्वं तदवच्छिन्नविषयितावस्व-तदवोच्छन्नविषयिस्वाव्यापकविषयिताशन्यस्वोभया भाववती या प्रतीतिः स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितासन्यतदीयविषयितानिरूपकताव. च्छेदकं यद्रूपमित्यादिलक्षणम् । एवं च मेयस्वविशिष्व्यभिचारादौ नातिव्याप्तिः, स्वपदप्रायं मेयस्वविशिव्यभिचारत्वं तदवच्छिन्नविषयिताव्यापिका या व्याप्तिज्ञान प्रतिबन्धकता तस्यां तद्घटकीभूतशुद्धव्यभिचा रत्वावच्छिन्ना या निरुतोभयाभाववती विषयिता तत्वव्यापकावच्छेदकताकत्वस्य सत्वेन एवंभूतं यत्स्वं मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वं तदवच्छिन्नविषयितावस्वघटितोभयाभावस्य च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकप्रतीतो "तद्विषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यायां' विरहात तदवच्छिन्नविषयिस्वाभावादेवोभयाभावस्य शुद्धव्यभिचारविषयकप्रतीतो सत्वाल्लक्षणसमन्वयः। एवं व्यभिचारघटितबाधेऽपि नाऽव्याप्तिः, तत्र धूमव्यभिचारिवाहिमत्त्वस्य धत्तुं शक्य. त्वेऽपि तदवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकधमाभाववधूमयभिचारिवहिमत्त्वावच्छिन्नविषयितायाः सत्वेनाऽव्यापकी तविषयिताशुन्यत्वाभावप्रयुक्तोमयाभावस्य तादृशबाधनिश्चये सत्वात् । एवं व्यभिचारविशिष्टबाधे च नातिब्याप्तिः, ताशबाधत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न. प्रतिबन्धकता व्यभिचारज्ञानप्रतिवन्धकता बाधनिश्चयप्रतिवन्धकता च तत्तत्प्रतिवन्धकताव्यको तादशवायवघटकाभूतव्यभिचारव बावस्वरूपयत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वव्यापकावच्छे. दकताकत्वस्य सत्वात् स्वपदेन व्यभिचारविशिष्टनावत्वस्य धत्तुं शक्यत्वात् । अनुगमस्तु-धर्मविशिष्टधर्मवदन्यप्रतीतिविशिष्टरूपवत्त्वम् । धर्मे धर्मवै० स्वतादात्म्प- स्वावच्छिन्नविषयिताशालिपक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानाकालीनस्व असाधारण्यविषीयतावस्वोमयाभा- (१)स्वावच्छिन्नविषयकनिश्चये पक्षधर्मिकहेतुमचाज्ञानाऽकालीनत्वघाटतोभयाभावनिवेशादसाधारण्य. मदः । स्वघटकीभूतयत्किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयितायो असाधारण्यविषयितामित्रत्वघटितोभयाभावस्य निवे. शादसाधारण्यविशेषसवादः । स्वावच्छिन्नविषयितावत्वघटितोभयाभाववत्प्रतीतो स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्याप. कविषयिताशून्यत्वनिषेशान्भेयत्वविशिष्ट व्यभिचारोदासीनविषयकसमूहालम्बनमादाय न तत्रातिव्याप्तिः । सर्व गगनवदित्यत्र गगनाभाववद्घटपटादिखवाय स्वघटकीभूतकिंचिपावच्छिन्नविषयितायां स्वावच्छिन्नविष- यित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य, हृदो वन्दिमानित्यादौ जातिमद्वन्ह्यभाववद्हदेऽतिव्यातिवारणाय यदपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य च निवेशः। स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतानिवेशाद्विशिष्टद्वयाघटितत्वमपि न निवेशनीयम् , वह्यभाववज्जलपद्वस्ति- जलवहदवघटकीभूतवन्यभाववज्जलवयावच्छिन्नविषयिताया तादृशविषयिताव्यापकज्ञानवैशिष्टयावच्छि- प्रतिबन्धकतावच्छेदकतासत्वात । एवं रूपं नीलरूपवदित्यादौ नीलरूपामावनीनेच नातिन्यातिः।

·सटिप्पणटीकासमेता १२१ वनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतात्वव्यापकत्वोभयसम्बन्धेन । प्रतिवन्धकतात्वव्यापकता च स्वविशिष्टरूपवत्वसम्बन्धेन । रूपे स्वबै० स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकरवस्वा. वच्छिन्नविषीयत्वाव्यापकवियिताशुन्यज्ञानीयविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन । रूपवत्ता च असाधारण्यविषामिताभिन्नत्व-असाधारण्यावषयकवावीच्छन्नप्रोतवन्धकतावच्छे. दकत्वोभयाभाववरस्वविशिष्टविषयितास्वव्यापकावच्छेदकताकत्वसम्बन्धेन । विषयितायां स्ववै. स्वावच्छिन्नत्व-स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितान्यज्ञानीयस्वोभयसम्बन्धेन । प्रतीति विशेषणतापन्नभेदप्रतियोगिनि धर्मवत्ता च स्वावच्छिन्नविषयितावत्व-स्वावच्छिन्न. विषयित्वाव्यापकवियिताशुन्यत्वोभयसम्बन्धेन । रूपे प्रतीतिवै० स्ववृत्तिविपमितानिरूपक तावच्छेदकस्व-स्ववृत्तिकिचिद्रूपावच्छिन्नविषयिखाव्यापकाविषयिता नास्ततिप्रततिसिद्धाभावी. यप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदक. तानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावस्वामयसम्बन्धन । न च गगनाभाववदभाववस्कालीनघटो गगनवानित्यत्र बाधेऽव्याप्तिः, बाबत्वावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकाऽभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयितासामान्यस्यैव ताशबाधत्वा. यवच्छिन्न प्रतिबन्धकतामामान्यावच्छेदकत्वेन बाघस्वादेबिशिष्टान्तरतावच्छेदकत्वसम्भवा- दिति वाच्यम् । ताशप्रतीतिमदन्यत्व-प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयितानवच्छे- दकत्वैतत्रितयाभाववत्त्वस्य लक्ष्यतावच्छेदके निवेशनीयस्वात् । विषयितार्या प्रतिबन्धकता. वै० स्वावच्छेदकत्व-स्वविशिष्टविषयितावदन्यत्वोभयसम्बन्धेन । विषयितायां स्व. स्वान- तिरिकवृत्तित्व-स्वनिरूपितप्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिब. ध्यतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन । विषयितायां जनकतावै. पूर्ववत् इति चेन्न । वक्ष्यमाणैतेनकल्पापेक्षयाऽस्याऽतिगुरुत्वादिति ध्येयम् । नन्वेवमपि स्वत्वं प्रतियोगिकोटावनिवेश्यानुयोगिकोटाबेव निवेश्यम् । एवं च स्वावच्छि, नविषयकत्वावच्छिन्नप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतासामान्यं यद्रूपावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयता. वच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकाविषयिताशून्यज्ञानीयविषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्माव, च्छिन्नविषयकवावच्छिन्नं तद्रूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वं तद्रूपवत्वं लक्षणार्थः। अनुगमस्तु-धर्मविशिष्टधर्मवरवम् । वै० स्वतादात्म्य-स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रति. वन्धकतास्वव्यापकरूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन । प्रतिवन्धका तात्वब्यापकत्वं च स्वविशिष्टधर्मवत्वसम्बन्धेन । धर्मे स्ववै० स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषय तावच्छेदकरव-स्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकाविषयितान्यज्ञानयिविषयितानिरूपकतावच्छेदका त्वोमयसम्बन्धन । धर्मवत्ता च स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिनावसम्बन्धेनेति चेन्न । गगनाभाववदमाववाकालीनघटो गगनवानित्यत्र गगनाभाववत्ताशघटरूपबाधेऽव्या- प्तिः, गगनामाववत्ताहशघटस्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकशुद्धाऽभाववत्तादृशघट- स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नत्वस्य स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्ये .स. स्वात् । एवं जलव्यापकवन्ह्यभाक्समानाधिकरणजलवद्दरूपसत्प्रतिपक्षे चाऽव्याप्तिः, निरू ·. २२२ सामान्यनिरुक्तिः । - नच स्वाच्छिन्नविषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकी. भूतयत्किञ्चिद्विषयित्वं याशयाशधर्मावच्छिन्नाऽनिरुपितं तादृशताश- धर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वं तद्रूपावच्छिन्नत्वमेव समुदितार्थः। मेवत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता. सामान्यावच्छेदकीभूतायाः शुद्धव्यभिचारत्वाद्यवछिन्ननिरूपितविषयि. ताया मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाधवच्छिन्नानिरूपितत्वेन तदवच्छिन्नावि. षयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य च स्वस्मिन्नसत्त्वेन मेयत्वविशिष्टव्य. कसत्प्रतिपक्षमावच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक यज्जलव्यापकवन्ह्यभावाधिकरणनि- रूपितवज्जलवहदत्वं तदवच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नत्वस्य स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्र. तिबन्धकतासामान्ये सत्वात (१) । नचेति । स्वपदं लक्ष्यतावच्छेदकीभूतवन्यभाववहदत्यादिपरम्। समुदितार्थ इति । तथाच विशेष्यदलं नास्तीति भावः । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याति वारयति मेयत्ववि. शिष्टेति । तदवच्छिन्नाविषयकेति। मेयत्वविशिष्ठव्यभिचारत्वावच्छिन्नाविषयकेत्यर्थः स्वस्मिन् मेयत्वावशिधव्यभिचारले, तथाच मेयस्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयित्वाव. च्छिन्नप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतं यच्छद्धव्यभिचारविषयित्वं मेयत्वविशिष्टव्यभिचा- रस्त्रावच्छिन्नानिरूपितं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिव्यमि- चारवे विरहेण तस्य स्वपदेनोपादानाऽसम्भवान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः । व्यभिचारादी लक्षणं (१) अथ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयित्वापच्छिन्नत्वं हि तादृशवि. अयिताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वरूपं वाच्यम् , तादृशनिश्चये च विशिष्टद्वयविषयिताशून्यत्वस्य निपेशेन अ. भाववान् तादृशघट इति निश्चये विशिष्टयविषयिताशून्यत्वविरहादेव तस्य धर्तमशक्यस्यात् । एवं सत्पति- पक्षेऽपि नाम्यातिः । नचै मेयत्वविशिष्ट तत्प्रतिपक्षे मेयत्वविशिष्टोक्तबाधे चाऽतिव्यातिरिवेति वाच्यम् । स्वातन्त्र्येण यद्पे विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशेनवोक्कातिव्यालिब्युदामात । नवं तुल्ययुक्त्या उक्तबाधे सस्प- तिपक्षे चाव्याप्तिर्वारा, विशिष्टतयाघटितत्वविरहादिति वाच्यम् । विशिष्टदयाघटितत्वशरीरे नद्रूपा विषयकनिश्चयद्वये परस्परविषपिताशून्यत्वनिषेशेनवोक्काव्यातिव्युदाससम्भवात् । नचैवं मेयत्वविशिष्टनिरुतबाधेऽतिव्यातिः, तस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वात, विशिष्टद्वयाघटितं यद्विशिष्टा- तरतावच्छेदकरूपं तवच्छिन्नाऽघटितवाच । यदि च विशिष्टान्तरतावच्छेदककोटिप्रविष्टविशिष्टयाघटि- तत्वशरीरेऽपि निश्चयो परस्परविषयिताशून्यत्वं दीयते तदा उतातिव्यातिव्युदासेऽपि निरुक्तबाधेऽध्याति- पोरैवेति वाच्यम् । विशिष्टान्तरघटकीभूतविशिष्टयाघटितत्व शरीरे विशिष्टद्वयविषयितायां यदूपवृतित्व- प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यताविशिष्टप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकता- विशिष्टान्यस्वोभयाभाववत्वस्य निवेशात् । प्रतिबध्यतायां प्रतिबध्यतावै० स्वावछेद कप्रकारतावच्छेदकता. त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृतिप्रकारत्वावच्छिन्नत्व-स्वावच्छेदकविशेष्यतावच्छे- एकावच्छिन्न विशेष्यत्वावच्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन । अवच्छेदकता. स्वविशिष्टविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वसम्ब. न्धेन । स्व० स्वनिरूपिताऽच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयो- गिताछेदकरूपवृत्तिप्रकारताकत्व-स्वाश्रयप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्योभयसम्बन्धन, एपंच नोकदोष इति विभावनीयाम् । वच्छिन्न- ·सटिप्पणटीकासमेता २२३ भिचारत्वादेः स्वपदेनोपादातुमशक्यत्वात , व्यभिचारत्वादिविशिष्टविषय कत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छोदकायाः कस्याश्चिदपि विषयि तायाः व्यभिचारस्वादिविष्टानिरूपितत्वासम्भवात् , ताशविषयिताया यादृशधर्मविशिष्टानिरूपितत्वं घटत्वमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादेरेव ता. शत्वात् तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकतया व्यभिचारत्वादेः स्वपदेनोपादातुं शक्यत्वाच्च न कश्चिदोषः । सङ्गमयति व्यभिचारत्वादिविशिष्ठति । कस्याश्चिदपि विषयिताया इति । व्यभिवारत्वावच्छिन्नविषयिताया इत्यर्थः । तादृशविषयितायाः-व्याभिचारत्वावच्छिन्न. विषयितायाः। याशयाशविशिष्टानिरूपितस्वामिति । मेयत्वावशिष्टव्याभिचार- स्वावच्छिन्नानिकापतत्वमित्यर्थः । ताहशत्वादिति । याहशपदार्थस्वादिति भावः । तद. धाच्छन्नाविषयकेति। मेयत्वविशिष्टख्यामेचारस्वावच्छिन्नविषयकेत्यर्थः । तथाच व्यभिचारस्वावच्छिन्नविषायस्वावाच्छन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकोभून थे. द्वयाभिचारविषयित्वं याहशयाहशधावाच्छन्नाऽनिरुपितं मेयत्वाशशष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छि. नानिकपितं ताहशो यो धर्मः मेयत्वविशिष्टव्याभिचारस्वादिसपो धर्मस्तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वात्य व्यभिचारस्वे सत्यालक्षणसमन्वयः । धृमाभाववधूमव्यभिचारिवाहिमस्वं स्वपदेनोपादाय तदवच्छिन्नविषयकस्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतासामान्यान्तर्गता या धूमव्यभिचारिवविधर्मितावच्छेदककधूमाभावप्रकारकानेश्वयस्था- वांच्छन्नप्रतिवन्धकता तदनतिरिक्तवत्ति शुद्धव्यभिचाराविषयितायां नास्ति, किन्तु तादृशवा. धत्वावच्छिन्नविषयितायामेव, तस्यां च न बाधस्वावच्छिन्नानिरूपितत्वं, किन्तु मेयस्वविशिष्ट- ताशवाधवावांच्छन्नानिरूपितत्वमेव, तादृशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व. स्य धूमाभाववधूमव्यभिचारिवासिमरखे सरवान्नोतव्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तिः।। प्रतिबन्धकतायां स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नत्वयाऽनिवेशे पर्वतो धुमवान् बहेरि. त्यादौ व्यभिचारेऽव्याप्तिः, अनुमितिप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गतपर्वतधर्मिकधूमवत्ताबु- द्धिप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिताया विर. हात् , पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धेरुद्देश्यतायो पर्वतत्वावच्छेदेन धुमाभावाऽप्र. सिध्या तत्र बाधरूपदोषस्याऽसम्भवेन बाधविशिष्टव्यभिचारविषयिताया अपि ताहशप्रति. बन्धकतावच्छेदकस्वाऽसम्भवात् । स्वावच्छिन्नविषयकस्वावच्छिन्नत्यत्र विषयकत्वावच्छिन्नत्वं विषयिताव्यापकरवं न तु स्वरूपसम्बन्धरूपं, तथासति हृदो वहिमान् द्रव्यत्वादिस्यादौ हृदो धूमाभाव द्रव्यत्वाभा- ववानिति एकत्र द्वयमिति रीत्या यद् बानं तदीयधुमाभाववहदत्वावच्छिचविषयताया अपि द्रव्यत्वाभावप्रकारतानिरूपितहदरवावच्छिन्नविशेष्यतात्वेन हृदधर्मिकद्रव्यत्ववत्ताबुद्धि प्रति प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया धूमाभाववहदत्वावच्छिन्नविषयकवावच्छिन्नप्रतिबन्धकता- सामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकतावद्विषयित्वाऽप्रसिद्धिः, स्वावच्छिन्नविषयितासामान्य ·PHer initininewsity wanamiminARM १२४ सामान्यनिरूक्तिः। निष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकताकत्वस्य प्रतिबन्धकतायां निवेशनतदोषवारणेऽपि हो धूमवान् वढेरित्यत्र धुमाभाववहदरूपबाधेऽव्याप्तिः, हृदधर्मिकधमवत्ताबुद्धि प्रति यथा हृद. धर्मिकधमाभाववत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वं, तथा हृदधमिवाहिमत्ताबुद्धिं प्रत्यपि धूमामा वावच्छेदेन वन्यभावप्रकारकनिश्चयविशिष्टइदधर्मिकधूमाभाववत्तानिश्चयवनप्रतिबन्धकत्वम् । एवं च धूमाभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयितासामान्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका या प्रकृतानुमि. तिनिरूपितज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकता तस्याः धूमाभाववान् बन्छभाववानिति ज्ञाना कालीनधूमाभाववान् हद इति ज्ञानान्तर्भावेण व्यभिचारस्य धूमाभाववहदत्वावच्छिभविष. यितायां सत्वाद् धूमाभाववहदत्वावरिछन्नविषयितायामपि धुमाभाववहदत्वावच्छिन्नविष. यितासामान्यनिष्ठावच्छेदकताकप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिस्वविरहात्, धूमामावाद. च्छेदेन वन्यभाषाऽप्रसिध्या वनयमाववद्धमाभाववत्तिधूमाभावबहदस्वस्याऽप्रसिध्या तद. बरिछन्नविषयितायामपि ताशप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिकात्तिरवसम्भावनाविरहात् । उभयत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे उक्तस्थले धुमाभाववदहदे लक्षणसमन्वयसम्म वेऽपि पर्वतो वहिमान् धूमादित्यत्र पाषाणमयस्ववस्पर्वतेऽतिब्याति:, पाषाणमयस्ववस्पर्वत. त्वावच्छिभविषयितासामान्यनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकताका या प्रकृतसमूहासम्बनानु. मितिनिकापतपर्वतधर्मिकवक्षिप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवष्यतानिरूपितपाषाणमयत्वावच्छेदे. वाभावप्रकारकनिश्चयविशिष्टपर्वतधर्मिकपाषाणमयस्वप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्न ज्ञानवैः शिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकता तस्याः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावद्विषयितायां याह- शयादृशधर्मावच्छिन्नानिरूपितत्वं घटवायवच्छिन्नानिरूपितत्वं तादृशधर्मावच्छिन्नाविषय. कप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य पाषाणमयत्ववपर्वतत्वे सत्वात् । च्यापकत्वानिवेशे च पाषा. णमयस्ववत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयिताध्यापकप्रतिबन्धकत्वाऽप्रसिध्या स्वपदेन पाषाणमयस्व. वरपर्वतत्वादेर्धारणाऽसम्भवान्न तत्राऽतिव्याप्तिः । एवं हृदो धूमवान् वहेरित्यत्रापि धूमा. भावावच्छेदेन वह्यभावप्रकारकनिश्चयविशिष्टह्रदर्मिकधमाभावप्रकारकनिश्चयस्वावच्छिन्न. प्रतिबन्धकतायाः धूमामाववहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकतया तादृशप्रतिबन्धकता न स्वावाच्छन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गता, किन्तु हहधर्मिकधूमप्रकारकबु- द्वित्वावच्छिन्नप्रतिवण्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतैव तत्प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिधयाभाववः हृदविषयितैव तस्यां च याहशयाशधर्मावच्छिन्नानिरूपितत्वं तादृशताशधर्मावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य धूमाभाववहृदखे सवालक्षणसङ्गतिः । प्रथमत एव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वं निवेश्य स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयितासा- मान्यनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताकप्रतिबन्धकतासामान्याऽनतिरिक्तवृत्तियत्किञ्चिद्विषाये. खं यादृशयाशधर्मावच्छिन्नानिरूपितं तादृशताशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताब. च्छेदकं यत्स्वं तद्वत्वमिति लक्षणे पाषाणमयस्ववत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयितायो प्रकृतानुमितिः प्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृतित्वविरहेण पाषाणमयत्ववत्पर्वतत्वस्य स्वपदाप्राह्यतया पर्व तो वहिमान धूमादित्यत्र पाषाणमयस्ववत्पर्यतेऽतिव्याप्तिीवरहेऽपि हृदो वह्निमान् धुमादि. त्यादौ वन्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतासामान्यान्तर्गता या बाध- ·सटिप्पणटीकासमेता २२५ निश्चयप्रतिबन्धकता या च पक्षे हेतुमत्ताज्ञाननिरूपिता ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकता तदुभयाऽनतिरिक्तवृत्तिविषयित्वाप्रीसच्या वन्ह्यभाववद्दत्वस्य स्वपदेन धृहीतुम शक्यतया चन्ह्यभावद्दरूपवावेऽव्याप्तिः स्यादिति । सामान्यपदानुपादाने व्यभिचारघटितबाधेऽव्यातिः, तथाहि-धूमाभाववधूमव्यभिचा- रिवह्निमत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापिका या उक्तसमूहालम्बनानुमितिनिष्ठवविधर्मिकधूमव्या- प्तिमहत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितवविधर्मिकधूमव्यभिचारप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिब- न्धकता तस्या अवच्छेदिका धमन्यभिचारी वहिरिति-ज्ञानीया या धूमव्यभिचारिवद्धित्वाव. च्छिन्नविषयिता तस्या बाधावावच्छिन्नानिरूपितत्वेन ताशबाधस्वावच्छिन्नविषयकप्रतीति. विषयतावच्छेदकत्वस्य प्रकृतबाधत्वेऽसत्वात् । सामान्यपदोपादाने च धूमाभाववधूमव्य- भिचारिवद्धिमत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गतधूमव्यभिचारिवहिधर्मिः तावच्छेदककधूमाभावप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्न "वाध"प्रतिबन्धकताया अवच्छेदकत्वं न केवलव्योमचारत्वावच्छिन्ननिरूपितविषयितायामपितु धूमामाववधूमव्यभिचारिवह्निमस्वाव- च्छि नीवीयतायां तस्या वाचत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वविरहेण न तारशवाधेऽव्याप्तिः। प्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकत्यत्राऽवच्छेदत्वं न स्वरूपसम्बन्धविशेष:-तथासति व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्तिः, ताइवाधत्वावच्छिन्नविषयकस्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकतासामा. न्यान्तर्गता बाघनिष्क्षयप्रतिबन्धकता व्यभिचारनिश्चयप्रतिबन्धकता च तदुभयावच्छेदकविष. यित्वाऽप्रसिद्धः(१)। (१) यद्यपि व्यभिचारघटितबाधज्ञानीयव्यभिचारविषयितायास्तदुभयाऽवच्छेदकत्वमस्ति बाधप्रति- वन्धकतायानपि धर्मितावच्छेदकतया तद्विषयिताया अवच्छेदकत्वात् , तथापि सर्व गगनवदित्यत्र गगनामा. धपद्घटपटादिरूपयाधसमानार्थ तादृशविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्स्य, दो वह्निमानत्यन्न जा. तिम भाववद्वदवारणाय यदूपावाच्छन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यज्ञानीयत्वस्य च विवक्षणीयतया व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यशुद्धव्यव्याभिचारविषयकज्ञानीयव्याभिचारविषयितायास्तदु. भयावच्छेदकत्वं न सम्भवतीत्यप्रसिद्धिः। तथा च स्वावच्छिन्नविषयकत्यव्यापकप्रतिबन्धकतावृश्यभावप्र तियोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकैकत्ववदुमयावृत्तिधर्मवान् यो यकि. श्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिताज्ञालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितीवच्छे. दकत्वं नास्नीति प्रतीतिसिदोभावस्तनिरूपितप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छेदकता. निरूपिताऽवच्छेदकनानिरूपित्तावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छे- दकतावद्धर्मावच्छित्रस्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयाविषयित्तानिष्ठो यः किञ्चिद्रूपावच्छिन्न- निरूपकतानिरूपिनत्वं नास्तीति नास्तीति प्रतीतिसिद्धोऽमावस्तनिरूपितनिरूपितत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितनि. रूपकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिनत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नाविषयकमतीतिविषयता. बच्छेदकधर्मवत्त्व लक्षणार्थः । अनुगमस्तु-धर्मविशिष्टधर्मवत्वम् । वै० स्वतादात्म्य-स्वविशिष्टविषयित्तानिष्ठकिश्चिदूपावच्छिन्ननिरूपक तानिरूपिनत्वं भास्तीति प्रतातिसिद्धाभावनिरूपितनिरूपितत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितनिरूपकतानिष्ठाब- च्छेदकलाविरूपिसावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्च्छदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयिताभन्यज्ञानीयविषयितानिरूप- कतारकत्वोभवसम्बन्धेन । विषयित्तायां स्ववै० स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्व- स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवियिताशूभ्यपक्षधर्मिकहेतुमंताज्ञानकालीनत्वाऽसाधारण्य विवयिताक्त्वोभयामा- वत्स्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतावृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिता. readeubayatnabledioanim ·२२६ सामान्यनिरुक्तिः। नव्यास्तु वन्यभाववान् हद इति निश्चयस्य बहित्वावच्छिन्नविषयतानिलपिताऽभावत्वा. वच्छिन्नविषयतानिकापितहदरवावरिछन्न प्रतिबन्धकता यथा वन्यभावववदत्वावच्छिन्नविषयि- ताव्यापिका तथा हृदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नविषयतानिकपितामावत्वाव. छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतापि, ताशप्रतिवन्धकतानां साक्षात्स्वरूपस. म्बन्धरूपावच्छेदकत्वाय कस्यांचिदीप विषयितायां विरहेण बन्धभाववढ्दादावसम्भवः । साक्षात्परंपरासाधारणस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वं निवेश्योकदोषवारणसम्भवेऽपि वह्नित्वेन गुनापुञ्जावगाहि-अभावत्वेन घटावगाहिहृदो वन्यभाववानितिभ्रमात्मकज्ञानीयविषयिताया अपि ताशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकतया तस्यां च बन्यभाववहदरवावच्छिन्नानिक पितत्वेन यादृशधावच्छिन्नानिलपितमित्यत्र याहशधर्मपदेन वन्यभाववद्दस्वस्यापि धत्तुं शक्यतया तादृशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य वन्ह्यभाववद्ह्रदत्वेऽसत्त्वा. दुक्तदोषतादवस्थ्यमा अतः प्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकमित्यत्राऽवच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्ति. स्वरूपं प्राह्यम्, तच्च न तदभावववृत्तिस्वरूपं, ताशभ्रमज्ञानीयविषयिताव्यरपि तादृशप्र- तिबन्धकत्वाभावनदातितया तद्दोषतादवथ्यापाताद , किन्तु स्वव्यापकतत्कत्वम् , तथा च स्वावच्छिन्नविषयकस्वव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यं यद्रूपावच्छिन्नविषयिताव्यापकं तद्रूपावच्छि- नविषयितव यत्किञ्चिद्विषयितान्तस्याऽर्थः। एवं च वन्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयिताव्या. पकप्रीतबन्धकतासामान्यान्तर्गतहदरवावरिछन्नविषयतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिनविषयतानि- कपितवाहित्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया अपि बन्यभावपदः स्वावच्छिन्ननिषयिताव्यापकतया बन्यभावषहदस्वावच्छिन्नविषयितव यत्किश्चिद्विषयितापदेन धत्तुं शक्यते इति ताशविषयितायां वन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्नानिकपितस्वविरहान वन्य. भाववदुहृदादावसम्भव-इति प्राहुः। विषयितायो यस्किक्षित्वनिवेशनं तादृशवियितात्वसामानाधिकरण्येन याशयाशधर्मा- वच्छिन्नानिरूपितत्वलाभाय, अन्यथा "तदवच्छेदेन याशयाशधर्मावच्छिनानिरूपितत्वनिवे. शे" मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूत. कपर्याप्यनुयोगितानवच्छेदकैकत्ववदुभयावृत्तिधर्मवद्यस्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्ययत्कि- विद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदभतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावप्रतियोगिता- निरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिरूपित्तावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितापच्छदकतानिरू. पितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताबद्धर्मावच्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन । तद्यक्तित्ववानभावश्च साधारण्य. विषयिताशालित्वपक्षधर्मिकडे तुमचाज्ञानकालीनत्वोमयाभाववत्किञ्चिदपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेद- प्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धो ग्राह्यः, तेन मेयत्वविशिष्टाऽसाधारण्ये नातिव्यातिः। अत्र विषयितायां स्व० स्वावच्छिन्नविषयिताभित्रवाटततदुभयाभाववत्वसम्बन्धेन । एतेन एतादृ- शाभावानुपादाने असाधारण्ये लक्षणसमन्वय एव न सम्भवति वन्हिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिज- लत्यावच्छिन्नविषयकत्वव्यापकप्रतिबन्धकतावृच्यभावप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकैकत्यवहुभयवृत्तिधर्मवामभाषः वन्हिव्यापकीभुताभावप्रतियोगिजलवद्हूदत्वा- वच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयवृत्तिभेदपतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्ध एव, तन्निरूपितप्रतियोगि. तानिरूपितपरम्परयाऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावान्धर्मस्तादृश हूदत्वमेव तदवच्छिन्नत्वस्याऽसा- भारण्यविनायतायामभावात् कथं वा मेयत्वविशिष्टसाधारण्यतिब्यातिरिति निरस्तम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता २९७ विषयित्वान्तर्गतामेयत्त्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नविषयितापि तस्यां च मेयत्वविशिव्यभि. चारस्वावच्छिन्नाऽनिरूपितत्वविरहात् स्वपदेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्यापि धारणसम्भवा तत्रातिव्याप्तेरवारणात् । तथाच स्वावरिछन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्याऽनतिरि- कवृत्तिविषयितावसामानाधिकरण्येन ययद्रूपावच्छिन्नानिरूपितत्वं तत्तद्रूपावच्छिनाघटित. वं फलितम् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिवारणाय याशयाशेति । न च तथापि बन्धमा यवहदत्वावच्छिभविषयितायो बन्धभाववद्वदवावच्छिन्नाऽनिरूपितस्वादिरहेऽपि वहिवाव. च्छिन्नाऽनिरूपितत्वसत्वासद्धीवच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य बन्यभाववह दवेऽसस्वादसम्भव इति वाच्यम् । याहशयाशधर्मावरिछनानिरूपितत्वमित्यत्र साक्षासरं. বাঙাথায়খায়াগনবিজিলিথিন বিস্ক্যান্ড। অন্তু। আয়মাজতিমালবি तमित्यनेन यद्धर्मावच्छिमाविषयकज्ञानवृति इत्येव विवक्षणीयम्, तथाच बन्यभावषहदरवा- बच्छिन्नवाहित्वावरिछनाविषयकज्ञानवृत्तिवाविरहादेव नाऽसम्भवः । अनुगमस्तु-धर्मविशिष्टधर्मवस्वम् । वैस्वतादात्म्य स्वविशिष्टविषयितावृत्तिधर्मावच्छि. भाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन । विषयितायो स्व० स्वविशिष्टविषाय ताव्यापकप्रतिबन्धकतावव्यापकधर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धेन । धर्म विषयितात्तित्वं च स्वावच्छिमनिकापतत्वसम्बन्धावच्छिनस्वानष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वसम्बन्धेन । धर्मे प्रतिवन्धकतास्वव्यापकत्वं च स्वविशिष्वविषयिताव्यापकत्वसम्बन्धेन, उभयत्र विषयिता. यो स्व० स्वावछिनस्वसम्बन्धेनेति । अत्र च प्रकृतानुमितिनिरूपित्तयद्यप्रतिवन्धकतानाश्रयत्वपक्षमिकहेतुमताज्ञानकालीन- स्वैतदुभयाभावे स्वावच्छिनविषयिताव्यापकत्वं तत्तत्प्रतिबन्धकतैव स्वावच्छिन्नविषयकत्वाव. च्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्येत्यनेन विवक्षणीया, अन्यथा हृदो वहिमान जलादित्यत्र पहिल्या. पकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपाउसाधारण्यविषयकत्वस्य जलवान् हद इति ज्ञानाऽसमान का. लीनज्ञानेऽपि सत्वात् , तत्रानुमितिप्रतिबन्धकताविरहेण स्वपदेन तादृशजलस्वरूपाऽसाधार ज्यरवस्य धर्तमशक्यतया सत्राऽव्याः । उक्तविषक्षणे च हेतुमत्पक्षज्ञानकालीनताशासाधा रण्यविषयकज्ञाने निरुक्तसमूहालम्बनानुमितिनिरूपिताऽसाधारण्यविषयकवावच्छिन्नप्रतिबन्ध. कतानाश्रयत्वाविरहात् , हेतुमस्पक्षज्ञानाकालीनतादृशाऽसाधारण्यविषयकज्ञाने च हेतुमापक्ष. ज्ञानकालीनत्वाविरहेण निरुतोभयाभावस्थाऽसाधारण्यविषयकरवव्यापकत्वात् तत्तत्प्रतिवन्धक तापदेनाऽसाधारण्यविषयकवावच्छिन्न प्रतिवन्धकतैव धत्तुं शक्यतेऽतो नाव्याप्तिः। एवं तत्ताप्रतिवन्धकतासामान्यं यद्रूपावच्छिमाविषयकत्वव्यापकमित्यपहाय तत्तत्प्रतिव- न्धकतानाश्रयस्व-पक्षधर्मिकहेतुमत्ताहानकालीनस्वैतदुभयामाचे यदूपावच्छिन्नविषयिताव्यापक स्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयितैव यत्किचिद्विषयिस्वान्तस्यार्थः । अन्यथोक्काऽसाधारण्येऽव्याक्षिताद वस्थ्यम् , तादृशाऽसाधारण्यविषयकत्वव्यापकनिरुक्तोमयाभावप्रतियोग्यन्तगताऽसाधारण्यवि. षयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया यद्रूपावच्छिन्नविषयिताध्यापकत्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयिताया ·सामान्यनिरुक्ति। एवाऽप्रसिद्धेरिति निरुकोमयाभावे यद्रूपावच्छिन्नविषयकस्वव्यापकतानिवेशः(9)। (१) अथ तत्तत्प्रतिबन्धकतानाश्रयत्वहेतुमत्पवज्ञानकालीनत्वेतदुभयाभावे यन्पावच्छिन्नविषयिता- व्यापकत्वनिवेशापेक्षया तत्तत्प्रतिबन्धकत्वे यद्रूपावच्छिन्नविषयित्तासामान्यनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदक. ताकत्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं यत्किञ्चिद्विषयित्वान्तस्यार्थोऽस्तु लाघवात , एवं सत्यसाधारण्ये नाग्यातिः । तथाहि-असाधारण्याविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताया असाधारण्याविषयिताव्यापकत्वविरहेऽपि समाना- कारकज्ञानीयकाषायत्ताभ्युपगन्तृमतेऽसाधारण्याविषयितासामान्यनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताकत्तया य. पावच्छिन्नविषयितापदेनाऽत्ताधारण्यविषयितोपादातुं शक्यते तस्यां च यावशधर्मावच्छिन्नाऽनिरूपितत्वं त. सद्धर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वदय वन्हिल्यापकीभूताभाषप्रतियोगितलस्वरूपदोषतावच्छेद से सस्थात। नवं धूमव्यभिचारवान्ड पान् धूमवान् वन्हेरित्यत्र धूमाभाववधूमव्यभिचारिवन्हिमस्वावच्छिन्नविषय. कज्ञानस्वावच्छेदने बाधप्रतिबन्धकतानाश्रयत्वविरहात् ब्यभिचारप्रतिवन्धकताविरहस्याप्यसत्यात व्याभिचारज्ञा. नत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानाश्रयत्वपक्षधर्मिकहतुम नाज्ञानकालोनत्वेतदुभयाभावस्यापि तादृशविषयकत्वव्याप. कतया व्यभिचारज्ञान प्रतिबन्धकतापि तत्तत्प्रतिबन्धकतान्तगता तस्यां च धूमाभाववधूमब्याभिचारवाडम. स्वावच्छिन्नविषयतानिष्ठस्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकस्थविरहातादृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतविषयत्वा. तंगतान बाधत्वावच्छिन्नविषयता, तत्प्रतिबन्धकतान्तर्गतबाधप्रतिबन्धकतायो धूमव्याभिचारिमत्वावाच्छन्नवि. षयतासामाभ्यानिष्ठावच्छेदकताकत्वाविरहातादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतापदेन व्यभिचारत्वावच्छिन्न- विषयतापि धत्तं शक्यते इति तत्रत्यबाधेव्यातिरिति वाच्यम्। असाधारण्यविषयकवपक्षधर्मिकहेतुमसाज्ञान- कालीनत्वैतदुभयाभावविशिष्टानाहाय्यांप्रामाण्यज्ञानानास्कदितनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टयपावच्छिन्नविषयताब्यापि- का सती स्वावच्छिन्नविषयतानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपावरछेदकत्वनिरूपिका या प्रतिबन्धकता ताशप्रतिबन्धक- तात्वब्यापकं यदूपावाच्छन्नविषयतानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतानिरूपकत्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयत्वस्यैव भट्टायाक्तियत्किञ्चिद्विषयितान्तार्थत्वात् । तथाच धूमव्याभिचारिवाहमान धूमपान वहारत्यादी व्यमिचार- ज्ञानत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया तादृशबाधत्वावच्छिन्नविषयतानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतानिरूपकत्व. विरहेण बाधे लक्षणसमन्वयकाले न व्याभिचारप्रतिबन्धकता लक्षणघटिका किन्तु बाधप्रतिबन्धकतैव, तस्याश्च बाधत्वावच्छिन्नविषयतासामान्यनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छदकतानिरूपकतया यादृशपदेन बाधत्वमेवोपादातुं शक्यते इति बाधे लक्षणसमन्वयः। नचवं ताशबाधे लक्षणसमन्वयकाले व्यभिचारज्ञानपतिबन्धकताया। लक्षणाघटकत्व प्रतिबन्धकतासामान्यमित्यत्र भट्टाचार्योक्तसामान्यपदमनर्थकमिति वाच्यम् । घटो विशेष गुणाभावान् गुणसामान्याभाववान् इत्यादी विशेषगुणवद्धटरूपबाधविषयकवव्यापिका सती विशेषगुणवद्- घटविषयतानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतानिरूपिका यथा घटविशेष्यकविशेषगुणाभावप्रकारकबुद्धित्वाव. च्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितविशेषगुणप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्न विशेष्यताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिब. तथा घटविशेष्यकगुणसामान्याभावप्रकारकबुद्धित्वावच्छित्रप्रतिबध्यतानिरूपित-घटा विशेषगुणवान् गुणवान इति ज्ञानसाधारणगुणत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्यत्वावच्छिन्न. प्रतिबन्धकतापि तत्तत्प्रतिबन्धकताया गुणवद्घटत्वावच्छिन्नविषयत्तासामान्यावच्छिन्नत्वेन गुणवद्घटविषय- तापि धत्तुं शक्यते तस्यां विशेषगुणवद्घटत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वेन तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताद. च्छेदकत्वस्य विशेषगुणवद्घटत्वेऽसत्त्वादव्याप्तिरिति । एवं चेदानी विशिष्टयाघटितस्वनिवेशोऽवि व्यर्थः, तं विनाऽपि उक्तातिव्याप्तिवारणसम्भवात् । तथाहि पह्वयभावप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता न तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गता किन्तु जलावच्छेदन वदयभाववत्तानिश्चयविशिष्टजलप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतैव तत्तत्प्रतिबन्धकतायां च ज्ञानभेदेन विषयताभदानभ्युपगन्तृभट्टाचार्यमते जलवद्हदविषयिता तादृशप्रति- बन्धकतासामान्याषच्छेदेकीभूनयत्किञ्चिद्विषयितापदेन धत्तुं शक्यते, तस्यां च वलयभाववजलादिमसिजल . .

·सटिष्पणटीकासमेता २३९ measu अथवा यद्धर्मावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतालामान्याव. च्छेदकीभूतविषयितात्वं यद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितस्वव्याप्यं तद्धर्मवस्वमवे समुदितार्थ इति वाच्यम्। लाघवादाह अथवेति । यत्पदं लक्ष्यतावच्छेदकपरम् । यद्धमावच्छिन्नेति । व्य. भिचारत्वाद्यवच्छिन्नेत्यर्थः । यद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वव्याप्यमिति। व्यभिचारस्वा- यवच्छिन्न निरूपितश्वव्यायमित्यर्थः । तथाच व्यभिचारत्वावच्छिताविषयकत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतविषयितात्वं व्यभिचारत्वावच्छिन्न निझपितत्वव्याप्यं, न तु मेय. स्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्ननिरूपितत्त्वव्याप्यं, मयस्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नानकापत. स्वाभावात शुद्धव्यभिचारविषयक्षायाँ ताहशतवन्धकतासामान्यावच्छेदीभूतावषायतात्व. स्य सत्वात् , यत्पदेन व्यभिचारत्वादेरुपादानात्तदमवत्वस्य व्याभचारादी खत्वाल्लक्षणसम. न्वयः। मेयत्वावशिष्टव्यभिचारस्वादेरुपादातुमशक्यतया च मेयस्वविशिष्ठव्यभिचारादी नाति. ध्याप्तिः। अत्रापि अवच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं ग्राहम् । व्यावृत्तिः पूर्ववत् । अनुगम. स्तु धर्मविशिष्टधर्मवत्वम् । वै० स्वतादात्म्य... स्वविशिष्टविषयितात्वात्तित्वोभयसम्बन्धेन । विषयितायां स्वबै० स्वविशिष्टविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतात्वव्यापकधावच्छिन्ननिहापतस्व. सम्बन्धेन । विषयितास्ववृत्तित्वं च स्वावच्छिन्ननिरूपितत्वाभावपतित्वसम्बन्धावच्छिन्नवनि. छावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वसम्बन्धन । धर्म प्रतिबन्धकतास्वव्यापकत्वं च स्वविशिष्ट विषयिताव्यापकत्वसम्बन्धेन । उभयत्र विषयितायां स्ववै० स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनेति(१)। पद्दत्वावच्छिन्नानिरूपित्तत्वसत्त्वेन तादृशधर्मावच्छिन्नाविषयकमतीलिविषयतावच्छेदकत्वस्य वह्नयभाववज. लादिमवृत्तिजलवद्वदत्वेऽसत्वादिति । एतेन हदो वह्निमानिति बुद्धि प्रति हृदो बन्धभाववानितिनिश्चयवत् हदे वन्ह्यभाव इति निश्चयस्यापि स्वरूपसम्बन्धानपच्छिन्न प्रकारनाभित्रयम्हाभाषत्वावछिन्नविषयतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाऽधेयत्वस- म्बम्धानवच्छिन्नप्रकारतामित्रहदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयवनकरूपेण प्रतिबन्धकतामते नतिरिक्तवृत्ति- त्वरूपापच्छेदकताघटितयथाश्रुतलक्षणे वन्ह्यभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयताव्यापकप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति यद् हृदविशिष्टवन्धभावत्वावच्छिन्नविषयत्वं यादृशमन्यभाववद्वदन्यावच्छिनानिरूपितं तादृशधर्मावच्छिन्त्रा. विषयकमतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य वन्ह्यभाववद्दत्वेऽसस्थादसम्भववारणार्थ यत्किञ्चिादिषायतायां स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्यापि निवेशनीयतया बन्यभाववजलवदतिजलवदेऽति- व्यातिधारणार्थ विशिष्टदयाघटितत्वनिवेशनमावश्यकमिति परास्तम् । स्वावच्छिन्नविषयितानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताकज्ञानद्वयसाधारणप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूप. सम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतायाः स्वस्मिन्नेव सत्त्वेनाव्यापकीभूनविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्यानिवेशनीयतया त. प्रयुक्तविशिष्टद्वयाघटितत्वस्य विचाराऽसहत्वात् । (१) माझ्यास्तु धर्मविशिष्टधमत्वम् । वै० स्वतादाम्य-स्वविशिष्ट विषयितात्वब्यापकत्वामयसम्बन्धन । व्यापकता व स्वावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धेन । विषयितायां स्व० स्वविशिष्टविषयिताव्यापकप्रतिबन्धक सात्वच्यापकधर्मावच्छिन्नत्व-स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धेन । प्रतिबन्धक- ताखव्यापकत्वं च स्वविशिष्टाविषायताव्यापकत्वसम्बन्धन । उभयत्र विषयितायां स्व० स्वावच्छिन्नव स्वा- पश्चिन्नविषायस्वाज्यापकाविषयिताशुन्यज्ञानीयवाभयानम्बन्धनति माहुः ।

·सामान्यनिरुक्तः। S बाधविशिष्टब्यभिचारत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गात, ताशधर्मावच्छिन्न- विषयकत्वावच्छिन्नबाधवानप्रतिबन्धकतायां केवलव्यभिचारविषयिताया ताशव्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकतायां च केवलबाधविषयिताया अनव. च्छेदकत्वेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयिताया एव तथावि. धप्रतिबन्धकतालामान्यावच्छेदकत्वं, तस्यां च ताशधर्मविशिष्टनिक पितत्वस्यावश्यकत्वात् प्रथमकल्पे स्वपदेन चरमकल्पे च यत्पदेन तस्यो पादानलम्भवात् । कल्पद्वोऽपि दोषमाह-अतिप्रसङ्गादिति । तथाच हृदो धूमवान् बहेरित्यत्र धूमा भाववढदो छाधः, धूमामावबहृत्तिवहिर्व्यभिचारः, तथाच बाधविशिव्याभचारत्वावच्छि- भविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतं यहाधविशिष्ठव्यभिचारश्वावच्छिना विषयित्व मेयत्वविशिवतावास्यभिचारत्वाचवच्छिमानिरूपितं तदवच्छिमाघटितत्वस्य बाध. विशिष्टव्यभिचारत्वे सत्वेनाऽतिप्रसङ्गादित्यर्थः । एवं द्वितीयकल्येऽपि बाधविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता. सामान्यावच्छेदकीभूतविषयितास्वं तादृशव्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूपितस्वव्याप्यमस्ति तद्धर्म- धत्वस्य तत्र सत्यादिति । तदेवाऽह तादृशधर्मावच्छिन्नेति। बाधविशिष्टव्यभिचार. स्वावच्छिन्नेत्यर्थः । केवलव्याभिचारविषयिताया इति। अनवच्छेदकत्वेनेत्यनेनाइ- न्वयः । तस्याश्च बाधविशिष्टव्यभिचारविषयितायाञ्चेत्यर्थः। ताशेति । बाधविशिष्ट. व्यभिचारस्वरूपेत्यर्थः । प्रथमकल्पे-नचेत्यादितृतीयकल्पे । चरमकल्पे-अथवेत्या. दिकल्पे । तस्य-बाधविशिष्टव्यभिचारत्वस्य । ननु ताशबाधविशिष्टव्यभिचारविषयकत्वव्यापिका प्रतिबन्धकता वाधनिश्चयस्वावच्छि. मप्रतिबन्धकता व्यभिचारनिश्चयत्वावच्छिमप्रतिबन्धकतापि जाता तादृशप्रतिबन्धकताद्वयाऽन. तिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतावत्वं समानकालीनत्वसम्बन्धेन व्यभिचारविशिष्टबाधविषयिता- यामध्यस्ति ( एवं सम्बन्धान्तरेण बाधविशिष्टव्यभिचारविषयितायामप्यस्ति) तस्यां च बाधविशिव्यभिचारत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वसत्त्वात् , ताशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि षयतावच्छेदकत्वस्य निरुतबाधविशिष्टव्यभिचारत्वेऽसरवानातिव्याप्ति(१)रिति चेद् । अत्र केचित् । सर्वमाकाशवदित्यत्राऽऽकाशाभाववद्घटो बाधः-आकाशाभाववस्पटोऽपि तथाहि-सर्व गगनवदित्याकारक बुद्धि प्रति घटो गगनाभावधान् पटो गगनामाववानित्या दिसकलज्ञानसाधारणसधर्मितावच्छेदककगगनाभावप्रकारकनिश्चयत्वेन "अवच्छिन्नविशेष्यता. निरूपितगगनाभावप्रकारताशालिनिश्चयत्वेन" एकरूपेण प्रतिबन्धकतया गगनाभाववद्घटादि. - Verma बाधा (१) अथ बाधाभावविशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताऽपि सामान्यान्तर्गतेति न व्यभिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयिता तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदिकति नाऽसङ्गतिरिति चेन्न । मेयत्व विशिष्ट व्यभिचारादौ तादृशरीत्या शुद्धव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयित्वमपि न तादृशयत्किञ्चिद्विष. यित्तान्तर्गत अपि तु मेयत्वविशिष्टव्याभिचारविषायेत्वमित्यतिध्यातिमिया प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतासामा- यनवच्छेदकत्वस्य निर्वशनीयत्वात् ।

·सटिप्पणटाकासमता रूपबाधेडव्याप्तिः, तथाहि-गगनाभावषद्घटत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापिका या प्रकृतानुमिति. निरूपिता सर्मितावच्छेदककगगनाभावप्रकारकनिधयस्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता तस्या अनति- रिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं गगनाभाववत्पटवावच्छिन्नविषयितायामप्यस्ति, तस्यां च गगना- भाववद्घटस्वावच्छिन्नाऽनिरूपितत्वसत्त्वात् गगनाभाववघटत्वावच्छिच्चाविषयकप्रतीतिविषयः तावच्छेदकत्वस्य गगनाभाववद्घटत्वेऽसत्वात् । एवं हृदो वहिमानित्यत्र वन्वाभाववद्हदेऽव्यातिः, तथाहि हदमिकवद्धिमत्ताबुद्धिं प्रति हृदो वन्यभाववान् हृदे वन्यभाव इति ज्ञानयोरेकरूपेण प्रतिबन्धक(१) वन्यभाव. वहदत्वावच्छिन्नविषयकस्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतं हृवृत्तिवन्यभाव- स्वविच्छिन्नविषयित्वमपि, तस्यां च वन्यभाववहदत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वविरहेण यादृशधर्मः पदेन वन्यभाववहदत्वस्यापि धत्तुं शक्यतया तादृशधर्मावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयता. वच्छेदकत्वस्य वन्ह्यभाववद्दत्वेऽसत्वातू(२) अतो यस्किञ्चिद्विषयित्वे स्वावच्छिन्नविषयित्वा. (१)न चैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे प्रथमनचकल्येऽसम्भवाऽभिधानासतिरिति वाच्यम् । यधाश्रुते बा- धविशिष्टव्याभिचारेऽतिव्याप्ति वारणार्थ स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीयत्वस्य निवेशनीयतयाऽसम्भवाभिधानादिति ध्येयम् । (२) एवं वान्हिसामान्याभाववत्ताबाई प्रति वन्झमाववदवृत्तिधर्मवत्तानिश्चयत्वेन (सत्प्रतिपक्षनिश्चय- विषया) प्रतिबन्धकता, तत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकं वन्हित्वावच्छिन्नविषमतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नधि षयतानिरूपिताधिकरणत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवृत्तितात्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्न विष- यतानिरूपितसम्बन्धिविषयतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वम् , तत्र पन्हित्वावच्छिन्नत्वं व. न्हित्वनिष्ठावच्छेद कताकत्वमेव, न तु वन्हित्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्वं, महानसीयवाभावववृत्तिधर्मवान-व- म्ह्यभावववृत्तिधर्मवानितिज्ञानानामकरूपेण प्रतिबन्धकत्वात् । एवं च भट्टाचार्यमते पर्वतो वह्यभाववानित्यत्र पन्ह्यभाषवदवृत्तिमपर्वतो बाध:-पर्वतीयवन्ह्यभावपदवृत्तिमपर्वतोपि वाधः । एवं च पर्वतीयवन्यभावववृत्तिम- पर्वतेऽध्याति, पर्वतीयवाभावववृत्तिधर्भवपर्वताविषयकत्वावच्छिन्ना या प्रतिबन्धकता तदवच्छेदकत्वं व. न्यभावववृत्तिमपर्वतत्वावच्छिन्नविषयित्तायामप्यस्ति, तस्यां च पर्वतीयवन्ह्यभावपदवृत्तिमपर्वतत्वावच्छि- नानिरूपितत्वसत्वानदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छदेकत्वस्य तबाम्नत्वात् , एवं यत्र महानसीयवन्ध- भाववदवृत्तित्वस्य बाध्यता, मीनादिः पक्षः, तत्र मीनधर्मिकमहानायवन्यभावपदवृत्तित्वप्रकारकबाई प्रति पन्हित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नविषयता निरूपितत्यादिक्रमेण प्रतिबन्धकतायामपि वन्हि. त्यावच्छिन्नत्वं पन्हिस्वनिष्ठावच्छेदकताकत्वं, न तु वन्हित्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्वमिति महानसीयवाभाववद- बृत्तित्ववान वन्धभावववृत्तित्ववानितिनिश्चययोः पूर्वोक्तदिशा निरूप्यनिरूपकभावापन्नाविषयताशालिनिश्चय- वेन प्रतिबन्धकत्वाता)। एवं च तादृशस्थले वन्यभावववृत्तिमानरूपबाधेऽन्यातिः, वन्यभावववृत्तिमी- नत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूता या महानसोयव भावववृत्तित्वावच्छि- अविषयिता तस्या महाननीयवान्हिसामान्याभावस्य पन्हिसामान्याभावतो भिन्नतया वन्हिसामान्याभावषवृत्ति- मानत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वादिति । (१) अत एव काञ्चनमयधूमवान् बन्हेरित्यत्र वन्हिनिष्ठधूमाभाववचित्वे काञ्चनमयधूमाभावववृत्ति- स्वरूपव्यातिमहविरोधितया साधारण्यम् । इयास्तु विशेषः-तत्र प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ धूभवत्पर्याशावच्छे- एकताकत्वमनिवेश्य धूमत्वावच्छिन्नविषयितानिरूविताभावत्वावच्छिन्नविषयितानिरूपितत्वादिक्रमण प्रतिब- ध्यतावच्छेदकं निरुच्य धूमसामान्याभावपद्धृत्तित्वज्ञानस्य प्रतिबध्याभूतं काश्चन धमाभावववृत्तित्वज्ञानमपि, भत्र तु प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटी वहिवपर्यातावच्छेदकताकत्वमानवश्य बद्विसामान्याभावववृत्तित्ववत्ताबु- विमतिबध्यं महानसीयवम्विसामान्याभावववृत्तित्वज्ञानमपीति ।

·२३२ सामान्यनिरुक्तिः। क एवं वन्हिमान जलादित्यव वन्हिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपाऽसाधारण्येऽध्यातिः, तथाहि-हद- धर्मिकवन्हिमत्ताबुद्धि प्रति जलधार्मिकवन्हिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वप्रकारकनिश्चयाविशिष्टहदधामिकजल. प्रकारकनिश्चयत्वेन न प्रतिबन्धकता किन्तु वन्हिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलं जलवांश्च हूदः---वन्हिव्याप. कीभूताभावप्रतियोगी शैवालः ज्ञवालवान् हद इत्यादिसकलज्ञानसाधारणपन्हिव्यापकीभूताभाषप्रतियोगित्व. प्रकारकनिश्चयविशिष्टादत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वेन । निश्चयवै० स्वसामानाधिकरण्य-स्वीयसाध्यव्या. पकीभूताभावप्रतियोगित्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यताकृतिधर्मावच्छिन्नप्रकारताकत्वोमयसम्बन्धेन । धर्म वि. शेष्यतावृत्तित्वं च स्वावच्छिन्नत्व -(१) स्वव्यापकतादृशप्रतियोगित्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रका. रताकत्वोमयसम्बन्धेन। तथाच वन्हिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि जलमित्याकारकज्ञानस्य एकक्षणापच्छिन्नैकात्मवृत्तित्वरूपमा मानाधिकरण्यं जलवान हद इति ज्ञानेऽस्ति, एवं तज्ज्ञानीयवन्दिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वप्रकारतानिरू. पिता या विशेष्यता स्वायच्छिन्नरव-स्वव्यापकीभून तादृशप्रतियोगित्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रका- रताकत्वैतदुभयसम्बन्धेन तवृत्ति यज्जलवं तदवच्छिन्नप्रकारकत्वमध्यस्ति, निरुक्तोभयसम्बन्धेन तादृश- निश्चयावीशष्टं जलवान् द इति ज्ञान भवति । वन्दिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि जलमिति ज्ञानसमानाधिकरणमीनवान् हद इति ज्ञाने तादृशप्रतियोगि. सप्रकारकज्ञानीयविशेष्यतानिरूपितनिरुक्तसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिताविशिष्ट यज्जललं तदवच्छिन्नप्रकारताक- स्वस्य विरहानिरुतोभयसम्बन्धेन तादशप्रतियोगित्वप्रकारकज्ञानावशिष्टं न मीनवान् इद इति ज्ञानं, पुरु- षान्तरीयजलवान् हद इति ज्ञाने न तादृशप्रतियोगित्वप्रकारकज्ञानेन सामानाधिकरण्यामिति नैकधर्मावच्छि. नविशेष्यकतादृशप्रतियोगित्वप्रकारकचान कालीनाऽन्यधर्मावच्छिन्नप्रकारकहदत्वावच्छिन्नविशेष्यकज्ञानस्य प्र. तिबन्धकत्वम्, न वा सद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकतादृशप्रतियोगित्यप्रकारकज्ञानकालीनपुरुषान्तरीयतादृशधर्मज्ञा. नस्य प्रतिबन्धकत्वम् , तथाचाऽसाधारण्येऽव्यासिरिति चेन्न । जलं न्हिव्यापकीभूताभाषप्रतियोगि नवेतिज्ञानकालीनजलवान् इद इति निश्चयस्य, जलं तादृशाभाष. प्रतियोगि-हदो जलवानवेति संशयस्य इदो वन्दिमानीतबाद्ध प्रति न प्रतिबन्धकत्वमतः प्रतिबन्धकज्ञाने विशेषणाने च निश्चयत्वं निवेशनीयम् , निश्चयत्वं च धर्मितावच्छेदकं विना दुर्वचम् , एवं च जलवाव- बिछन्नधार्मिकतादृशप्रतियोगित्वामावाप्रकारकत्वघटितनिश्चयत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदके हृदधर्मिकजलवा. वच्छिन्नाभावाप्रकारकत्वघटितनिश्चयत्वस्य, विशेषणज्ञाने च विशेष्यनिवेशस्यावश्यकावेन मीनः तादृशामा. वप्रतियोगी-मानवान् छद इति ज्ञानसाधारणकप्रतिबन्धकवामावाद । यद्यपि निश्चयत्वमनुगमयितुं शक्यते, तथाहि-इदधामकवान्हमतालाई प्रति ज्ञान विशिष्टतदत्वावच्छि. अधर्मिकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकता। ज्ञाने ज्ञानवै० स्वसामानाधिकरण्य-स्ववृत्तिधर्मवत्योभयसम्बन्धेन । धर्म स्ववृत्तित्वं च स्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततादृशप्रतियोगित्वाभावप्रकारतानिरूपकाभ्यत्व-स्वविशिष्टतादृश- प्रतियोगित्वप्रकारतानिरूपकत्वोभय सम्बन्धेन । प्रकारतायां स्व३० स्वावच्छिन्नाविशध्यतानिरूपतत्व-स्वव्या- (१) स्वावश्चिछनत्वमित्यत्र स्वनिष्ठावच्छेदकता निरवच्छिन्ना प्राधा । एवं तादृशधर्मावच्छिन्नप्रकारता. कत्यमित्यत्र धर्मनिष्ठावच्छेदकतापि, तेन स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकवत् वन्हिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि- जलवान् हद इति, जलं तादृशभावप्रतियोगि-सादृशकारणतावच्छेदकापच्छिन्नवांश्च ह्रद इति ज्ञानयोर्न प्रति- बन्धकत्वम् । एवं स्वावच्छिन्नत्यमित्यत्र स्वनिष्ठावच्छेदकता यादशसम्बन्धावच्छिन्ना तद्धविच्छिन्नत्वमित्य- प्रापि तद्धर्मनिष्ठावच्छेदकता तादृशसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या, नातः सम्बन्धभेदनिबन्धनो दोषः। जलवामामा- नाधिकरण्येन वन्दिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिनिश्चयकालीनजलवान् हद इति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकस्वाभावोप- पत्तये स्वव्यापकत्वविशिष्टतादृशप्रतियोगित्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्योमयसम्बन्धघटकतया निवेशः । एकधर्मितावच्छेदककज्ञानेऽपरधर्मव्यापकत्व विशिष्टप्रकारकप्रतियोगित्वस्य संसर्गतावच्छेदकतायाः प्रामाणिकत्वे मौनस्तादृशाभावप्रतियोगीति ज्ञाने एवं यत्र जलत्वव्यापकताया: संसर्गतया मानं तादशज्ञान- कालीनजलवान् इद इति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वाभावोपपत्तय स्वावच्छिन्नत्वस्य संसर्गतया प्रवेशः। , ·व्यापकवियिताशुन्यज्ञानीया निवेशनीयम् , एवं च बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः टैवेति वदन्ति । नचात्र स्वावच्छिन्नविषयकत्व निष्ठमवच्छेदकत्वं प्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकत्वं च स्वरूपसम्बन्धरूपं वाच्यमतो न बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः, वाधविशिष्टव्यभिचारत्वाव: च्छिाविषयकत्वनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतानिरूपकतव" तदवच्छेदकयत्किञ्चिद्विषयित्वं बाधत्वावच्छिन्नानिरूपितं बाधत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य जाधविशिष्ट ज्यभिचारले विरहादिति वाच्यम् । स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशे पाषाणमयत्ववत्प वतेऽतिव्याप्तिः, तत्र पाषाणमयस्वक्त्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयकवावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्या. वच्छेदकीमतं यत्पाषाणमयत्ववपर्वतत्वावच्छिन्नविषयित्वं तद्याशयाशधर्मावच्छिन्नानिरूपित तादृशताहशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य पाषाणमयत्ववपर्वतत्वे खस्वात् । न च पाषाणमयत्ववत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभू यत्किञ्चिवि. षयित्वं वन्यभाववरपाषाणमयत्वावच्छिन्नविषयित्वं तच्च पाषाणमयत्ववपर्वतत्वावच्छिनानिक पितं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य पाषाणमयत्ववपर्वतत्वेऽसत्वान्नतिव्या. प्तिरिति वाच्यम् । पाषाणमयत्वसामानाधिकरण्येन वाभावाऽप्रसिद्धेः, पाषाणमयवसामाना. विकरण्येन वन्वाभावविषयकत्वं न प्रतिवन्धकतावच्छेदकमित्यतिव्याप्तेवारणायोगात् । न च तथापि द्वितीयावच्छेदकत्वमेवाऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं वाच्यं, प्रथमन्तु स्वरूपसम्बन्धरूपमेवेति वाच्यम् । तथा सति जलवद्देऽतिध्याः, जलवान् वन्यभाववानितिज्ञानकालीनजलवढ्द स्वावच्छिन्नविषयकत्वस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया स्वपदेन गृहीतुं शक्यतया तदवच्छि. नविषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं यन्ाभाववज्जलवदृत्तिजलवहृदखाव. . पकत्वविशिष्टतादृशपतियोगित्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन । धर्मवत्ता च स्वावच्छिन्ना- भावनिष्ठदत्वम्यापकताधिशिष्टस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्त्वावच्छिन्नविशेष्यताकान्यत्व-स्था- वच्छिन्नमकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वोमयसम्बन्धेन । एवं च जलं तादृशाभावप्रतियोगि नयति संशये जलत्वावच्छिन्नविशेष्यताकताशप्रतियोगित्वाभावप्रका- रतानिरूपकान्यत्वविरहेण तादृशसंशयवृत्ति न जलत्वम् , हृदो जलवाभवेतिसंशये च जलवावच्छिन्नाभा. वाकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकान्यत्वविरहेण न तादृशम्सम्बन्धेन जलस्ववत्त्वमिति ताशसंश. यद्यायुदासः । तथापि अप्रामाण्यज्ञानानामनुगतरूपेण निवेशो न सम्भवति, तथाहि-जलं तादृशामावप्रतियोगी- तिज्ञानं यत्र ताशप्रतियोगित्वाभावयति जले तादृशप्रतियोगित्वप्रकारकमित्यपामाण्यज्ञानास्कन्दितं जातं तज्ज्ञाने प्रतिबन्धकत्वाभावोपपत्तये एतादृशाऽपामाण्यज्ञानस्य विशेष्यत्व-सामानाधिकरण्योभयसम्बन्धाव- छिन्नप्रतियोगिताकाभावः प्रतिबन्धक वश्यं निवेश्यः । एवं जलवान् हृद इति ज्ञानं यत्र जलाभावपति जल- प्रकारकमित्यपामाण्यज्ञानास्कन्दितं जातं तत्र ज्ञाने "प्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्वाभावोपपत्तये प्रतिबन्धकता धच्छदकीभूतजाने" निरुक्तोमयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकतादृशाऽमामाण्यज्ञानाभायो निवेशनीयः । एवं च यत्र मीनस्तादशाभावप्रतियोगीतिज्ञानमेव ताशपतियोगित्वाभाववति जले तादृशप्रतियोगित्वप्रकारकमि- त्यप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितं जातं तत्र तादृशज्ञानकालीनमीनवान हद इति ज्ञानस्थाऽप्रतिबन्धकत्वापत्तेः । एवं मीनस्तादृशामावप्रतियोगतिज्ञानकालीनमीनवान् इद इति ज्ञानमेव यत्र जलाभाववति जलप्रकारकमित्यमा- माण्यज्ञानास्कन्दितं तत्रापि तादृशज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वानुपपवेरिति संक्षेपः ।

·सामान्यनिरुक्तिः। रिछन्नविषयित्वं तद्याशधावच्छिन्नानिरूपितं ताशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव. च्छेदकत्वस्य जलवड्दत्वे सत्वात् । न च यत्किचिद्विषयित्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविष. यिताशन्यज्ञानीयत्वेन विशेषणीयम् , अन्यथाऽसम्भवापत्तेः , तथाच जलरहदे नातिव्या. तिः, जलवह्रदस्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूत-जलद. दह्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयविषयित्वाप्रसिद्धरिति वाच्यम् । वन्य. भाववान् धूमाभाववानितिज्ञानकालीनवन्यभाववान् हद इति ज्ञानस्यापि हृदधर्मिकधमवत्ता. ज्ञानविरोधितया वह्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छे. दकीभूत-बन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयितान्यज्ञानीयविषयित्वाप्रसिधा वन्ह्यभाववद्हदादावसम्भवापतेः । न च जलवद्वदादावतिव्याप्तिभिया प्रथमावच्छेदकत्वमेवाऽ. नतिरिक्तवृतित्वक वाच्यं, द्वितीयन्तु स्वरूपसम्बन्धरूपमेवेति वाच्यम् । व्यभिचारपठितवा. व्याप्तिरित्युकस्वात् । नवनापि स्वावच्छिमाविषयिताब्यापिका यावत्सः प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतास्तत्प्रत्येका. वच्छेदकतायां यादृशघटकयत्किञ्चिद्धावच्छिमाविषयितात्वव्यापकत्वमास्ति ताशविषयिताया यद्यपावच्छिन्नानिरूपितत्वमस्ति ततद्रूपावच्छिन्नाघटितं यत्स्वावच्छिनं तद्रूपावच्छिन्नत समुदितार्थः (१)। हृदो वह्निमानित्यादौ वन्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापिका वाधप्रतिबन्धकता तदवच्छेदकता मेयत्वविशिष्टवाघघटकबाघरवात्मकयत्किञ्चिद्धावच्छिन्नविषयितात्वव्यापक- खमस्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयितायां मेयस्वविशिष्टबाधस्व-घटत्वाचवच्छिन्नानिरूपितत्वमस्ति तत्तद्रूपावच्छिनाघटितवं बाधेऽस्तीति लक्षणसमन्वयः । एवं मेयत्वविशिव्यभिचारादौ नाविव्याप्तिः, तादृशव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिताव्या. पकव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकतायो मेयत्वविशिष्टव्यभिचारघटकशुद्धन्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिता- स्वव्यापकरवस्य सखेन तत्र च विषयितायां मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वस्य सत्वात् तदवच्छिनाघटितस्वस्य च स्वावच्छि मेऽभावात् । (१) अनायमनुगमः । धर्मविशिष्टधर्मवत्त्वम् । वै. स्वतादाम्य-स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिब- न्धकतावब्यापकधर्मविशिष्टधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वोभयसं० । धर्म प्रति- बन्धकतावन्यापकत्वं च स्वविशिष्टरूपवस्वसम्बन्धन, रूपे स्व० स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे- दकत्व-स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयविषयितानिरूपकतावच्छेदकस्योभयसम्बन्धन । रू. पवत्ता च स्वविशिष्टविषयितास्वव्यापकावच्छेदकताकत्वसम्बन्धेन । विषायतायां स्व० स्वावच्छिन्नत्व-स्वा- वच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धेन, द्वितीयसम्बन्धघटकधौ धर्मवे० स्वविधि- ष्टरूपावच्छिन्नविषयितानिष्ठकिञ्चिद्रूपावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावनिरूपितम- तियोगितानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । रूपे स्वदे० प्रागु. कोभयघटकद्वितीयसम्बन्धन(१)। अन्यत्सर्व प्रायुक्तरीत्या बोध्यम् । (१) अब मेयत्वविशिष्टवायत्वावच्छिन्नविषयित्वाब्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयविषयितानिरूपकताव- पदकवन्हित्वाध्यवछिन्नविषयितायां स्वावच्छिन्नानिरूपितत्वसवादोषवारणाय प्रागुक्तद्वितीयसम्बन्ध-स्था- पवित्रविषयिताब्यापकप्रतिबन्धकत्वावच्छिन्नविषयितासामान्यकस्वरूपस्तदुभयसम्बन्धेन धर्मवैशिष रूप बोध्यम्। hoa --Humamewmnes- । १ kre ·सटिप्पणटीकासमेता । अथ वहभावादिधर्मितावच्छेदककवन्ह्यादिप्रकारकबुद्धरिव धूमव्य. भिचारविशिष्टवन्ह्यादिधर्मितावच्छेदककस्य धूमव्याप्यतया वयादिप्रका- रकग्रहस्यानाहार्यस्थाऽसम्भवेन तादृशपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षक. समूहालम्बनानुमितेरप्रसिद्धया तादृशानुमितिप्रतिबन्धकताघटितयथाश्रु. एवं बाधविशिष्टव्यभिचारे च नातिव्याप्तिः, ताशव्याभिचारत्वावच्छिन्नविषयिताध्यापक- प्रतिबन्धकतयोः प्रत्येकमवच्छेदकतायां बाधविशिष्टव्याभचारघटकबाधत्वावच्छिन्नविषयिता. स्वव्यापकत्वस्य व्यभिचारस्वावच्छिन्नविषीयतास्वव्यापकत्वस्य च सत्वात् , स्वस्य स्वाऽघटितत्वाभावात् । अत्र च स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतायो याहशविशिष्टघटकवि. षयितास्वव्यापकत्वस्य विवक्षणात् वन्ह्यभाववज्नलववृत्तिजलवद्हदवावाच्छन्नविषयि. ताव्यापकज्ञानवौशिष्टथावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां ताहशविशिष्टघटकजलव हृदादि. विषयितास्वव्यापकत्वस्य सत्त्वात् तस्य च तदवच्छिन्नाघटितस्वाभावातादृशविशिष्टेs. तिव्याप्तिविरहाद्विशिष्टद्वयाघटितत्वं न निवेशनीयम् । एवं नीलरूपाभाववन्नीलादावतिष्याप्ति विरहेणाऽत्र तत्तद्विषयितामेदोऽपि न निदेश्यः । यद्वा तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां यादृशयाशधर्मावच्छिन्नविषयितात्यध्यापकत्व. मस्ति तादृशताशयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविषयितायां यद्यद्रूपावच्छिनानिरूपितस्वमास्ति तत्त. द्रूपावच्छिन्नाघटितत्वं समुदितार्थः(१) इति चेन । प्रागुक्तरीत्या वक्ष्यमाणतेनकल्पापेक्षया गौरवस्य दुष्परिहरत्वात् । लक्षणेऽनुमितिपदस्य समूहालम्बनानुमितिपरतया धूमव्यभिचारिवहिमान् धूमवान् धुमध्याप्यवहिमांश्चति समूहालम्बनस्याऽऽहार्यतया तादृशानुमित्यप्रसिद्धथा तत्रत्यबाधेऽव्या. तिवारणार्थमत्रवदन्तीविकारस्य वक्ष्यमाणतयाऽनुमितिप्रतिबन्धकतालक्षणेऽव्याप्तिवारणप्रया. सो व्यर्थ एवेत्याशङ्कते अथेति । वन्हाभावादिधर्मितावच्छेदककवन्यादिप्रकार. कबुद्धेरिव-निर्वहिः पर्वतो वहिमानिस्यादिबुद्धेरिव । धूमव्याप्यतया वन्ह्यादिप्रकार कग्रहस्येति। धूमव्यभिचारियहिमान् धूमण्याप्यवहिमानित्याकारकप्रहस्येत्यर्थः। अना. हार्यस्याऽसम्भवेनेति । उक्तज्ञानस्य स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदककस्वप्रकारकज्ञानले. नाऽऽहार्यत्वादिति भावः। ताहशपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षकोत। धुमध्यभिचा. रिवहिमत्वावच्छिन्नपक्षकेत्यर्थः । समूहालम्बनानुमितेरिति । धुमव्यभिचारिवहिमान् (१) अनुगमस्तु-धर्मविशिष्ठधर्मवत्वम् । ३० स्वतादात्म्य-स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकता. स्वव्यापकरूपावच्छिन्नाघटितत्वाभयसम्बन्धेन । रूपे प्रतिबन्धकतावव्यापकता च स्वविशिष्टरूपवत्वसम्ब. म्धन, रूपे स्व० स्वावच्छिन्नानिरूपितविषयितावच्छेदकत्व(१)-स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषयिता- न्यज्ञानीयविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वामयसम्बन्धेन । रूपवत्वं च स्वावच्छिन्नविषयितास्वव्यापकापच्छेद- कताकत्वसम्बन्धेन । (१) स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितावृत्तियोऽभावस्तत्तदभावक- स्वती यदूपावच्छिन्नविषयिता तपावच्छिन्नत्वं समुदितार्थः । कूटत्वस्यापि तादृशविषयितावृत्त्यभाषत्वावच्छि. बानुयोगिताकपर्याप्तिकप्रतियोगित्वेन निवेशः । अत्राऽधिकरगभेदेनाऽभावभेदे लक्षणसमन्वयो न सम्भवति तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकाविषयितायां यद्ययावच्छिन्नानुयोगिताकपातिकावच्छेदकताकनिरूपक- थाभावः तत्तद्रूपभिन्नं यदूपं तदूपविशिष्टवम् ।

·सामान्यनिरुक्ति। WARNIN RAUNDRANITAHINSAR । । - तलक्षणस्य तपावाच्छापक्षकवन्यादिहेतुकदोषेऽव्याप्ति स्वयमेव वक्ष्य तीति तद्वारणायाऽऽयालोऽयं वृथेति चेदु । भवतु तावदेवम्, तथापि विशेषगुणाभाववान् घटो गुणसामान्यामा. वचानित्यादौ दाशतसमूहालम्बनानुमितिप्रसिद्धथा विशेषगुणधद्घटरूपा. Sঙ্গবাধuাগ্রাথ হই ঋণ। यदि च तत्र घटत्यावच्छेदेन गुणवत्वमेव बाधा, आश्रयालिद्धिश्च तसामानाधिकरण्येन तदवच्छेदेन वा विशेषगुणवत्त्वम्, तस्याश्च गुणत्व. अपसामान्यधर्मावच्छिन्ने घटत्वब्यापकताघटितोक्तबाधस्य न प्रवेशः, धूमवान् धूमध्याप्यवहिमांश्चेति समूहालम्बनानामतेरित्यर्थः । अप्रसिद्ध्यति । तादृशसमू. हालम्बनज्ञानेऽनुमितित्वविरहेणेति यावत् । ताशेति। प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षकम. मूहालम्बनेत्यर्थः । यथाश्रुतलक्षणश्यति । यद्रूपावच्छिन्नविषयिताब्यापिका प्रकृताऽनुमि- तिप्रतिबन्धकता तद्रूपवत्वामिति लक्षणस्येत्यर्थः । विशिष्टान्तराऽघटितघटितत्वस्याऽसीत्यपि बोध्यम् । तद्पावच्छिन्नपक्षकेति । धूमव्यभिचारिवहिमत्वावच्छिन्नपक्षकेत्यर्थः, धुमसा- ध्यकेति शेषः । दोषे बाधे। धूमाभाववभूमव्यभिचारिवाहिमदात्मके इति यावत् । स्वय. मेवेति । दीधितिकदेवेत्यर्थः । वक्ष्यति-अथ पर्वतत्वेन पक्षवे इत्यादिनत्यादिः । तद्वा. रणप्रयास इति । भव्याप्तिवारणप्रयास इत्यर्थः । नचचतुष्टयोप इति यावत् । एवं-उक. रीत्या, ताबद्भवस्थिस्यन्वया, प्रयासो वृथा भवतु इति समुदितार्थः । अमाहार्यस्थलीयबाधध- टिताऽऽश्रयासिद्धाबव्याप्ति स्मारयति तथापीति । वैयध्यपीति भावः। संग्रह आवश्यक इति । आश्रयासिद्धावव्याप्तिवारणमावश्यकमित्यर्थः । विशिष्टान्त यद्गुणाद्घटत्वरूपबाधत्वं तद्घटितत्वेन विशेषगुणवद्धटरूपाऽऽश्रयासिद्धौ प्रसताया अव्याप्तेवारणार्थ प्रयासः कर्तः व्य इति यावत् । विशेषगुणाभाववान् घटो गुणसामान्याभाववानित्यत्राऽऽश्रयाऽसिद्धितावच्छेदकस्य वि. शेषगुणवद्घटस्वस्य विशिष्टान्तराऽघटितत्वाभावानातिव्याप्तिः, गुणवद्घटस्वरूपस्य बाधत्वस्य विशिष्टान्तरस्वाभायादित्याक्षिपति यदि चति । तत्र--विशेषगुणाभागवान् घटो गुणसा. मान्याभाववानियत्र । घटत्वावच्छेदेन गुणवत्वमेव बाध इति । न तु घटत्वसामा. नाधिकरण्येन गुणवत्त्वं बाध इति भावः । तथाच शर्मितावच्छेदकैकदेशव्यापकत्वावगाहनस्य धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धावनभ्युपगमेन विशेषगुणाभाव-घटस्वोभयावच्छेदन गुणाभावावगाहिंज्ञानस्य गुणाभावाशे तत्संसर्गाशे वा घटत्वमात्रव्यापपरवावगाहित्वाभावेन "सामानाधिकरण्यनाऽनुमिति प्रति सामानाधिकरण्येन वाधनिश्चयस्याऽप्रतिबन्धकतया" ताई। शानुमित्यप्रतिबन्धकज्ञानविषयस्य घटवसामानाधिकरण्येन गुणवत्यस्य बाधस्वं न सम्भव तीतिभावः । आश्रयासिद्धिश्चेति । तत्सामानाधिकरण्येन-घटत्वसामानाधिकर. ज्येन, विशेषगुणवत्वमित्युत्तरेणान्वयः। घटस्थावच्छेदेन विशेषगुणाभावस्य पक्षतावच्छेदक. घटकत्वे तस्सामानाधिकरण्येन विशेषगुणवत्वमाश्रयासिद्धिरिति भावः । तदवच्छेदेन वेति । घटत्वावच्छेदेन वेत्यर्थः। विशेषगुणवत्वमिति। आश्रयासिद्धिरिति पूर्वेणा. TA -- ·सटिप्पणटीका समेता . न विशेषगुणत्वेन घटत्वव्यापकतायात प्रवेशेऽपि सामान्यरूपेण व्याप- कतायास्तदनन्तर्भावादिति न ताहशालिद्यसंग्रहप्रसङ्ग इत्युच्यते । तदा पि विशेषगुणाभावावन् द्वितीयक्षणावच्छिन्नो घटो गुणसामान्याभाववा. नित्यादौ द्वितीयक्षणावच्छिन्ने घटे विशेषगुणवत्वरूपाश्रयासिद्धौ तदव. च्छिन्ने घटे गुणवत्त्वरूपबाधप्रवेशस्यावश्यकत्वात् , लक्षणे च तत्संग्रहस्या. वश्यकतया उक्तविशेषणदानानुपपत्तिः । वस्तुतस्तु 'अत्र वदन्ती'त्यादिनिष्कृष्ट कल्पे मेयस्वविशिष्टव्याभिचारा. इन्वयः । घटस्वसामानाधिकरण्येन विशेषगुणाभावस्य पक्षतावच्छेदकघटकरवे घटत्वावच्छेदन विशेषगुणवत्वमाश्रयासिद्धिरिति भावः, तथाचाऽऽश्रयासिद्धिस्तूभयैधैव भविष्यतीति ध्येयम् । तस्यां च-घटस्वसामानाधिकरण्येन घटत्वावच्छेदेन वा विशेषगुणवघटरूमाऽऽश्रयासिद्धी च। तत्र-प्राश्रयासिद्धौ । सामान्यरूपेण व्यापकतया इति । गुणवत्वरूपसामा. न्यधमावच्छिन्नध्यापकतया इत्यर्थः। तदनन्तर्भावादिति। आश्रयासिध्धनन्तावा. दित्यर्थः । विशेषगुणत्वावच्छिन्ने घटस्वभ्यापकत्वं च घटवसमानाधिकरणाभावाय. विशेषगुणत्वतदितरोभथानवच्छिन्न प्रतियोगितानवच्छेदकविशेषगुणत्यवत्वम् । गुणत्वाव- च्छिने घटत्वव्यापकता च घटस्वसमानाधिकरणाभावीयगुणत्वतादतराभयानवाच्छिन्न प्रतियो. गितानवच्छेदकगुणस्ववस्वम् । नहि विशेषगुणत्वावच्छिन्ने घटत्वव्यापकता गुणत्वतदि- तरोमयानवच्छिन्न प्रतियोगिताघटिता, तथासति द्रव्यस्वावच्छेदेन विशेषगुणवत्ताबुद्धेरपि प्रमा. स्वापत्तेरिति ध्येयम् । एवं च द्वयोपिकतयोर्भेदाद्विशिष्टान्तरतावच्छेदकं यद् गुणत्वाव. छिन्ने घटत्वव्यापकताघटितबाधावं तदघटितस्वस्य विशेषगुणत्वावच्छिने घटत्वव्यापकता. घटिताश्रयासिद्धौ सत्वान्नाश्रयासिब्यसंग्रह इति भावः। अत्र गुणसामान्यामाववान् घटो विशेषगुणाभाववानित्यत्र विशेषगुणवद्घटरूपबाधेऽव्याप्तिः, तस्य सामानाधिकरण्येन गुणव. द्घटरूपाऽऽश्रयासिद्धिघटितत्वादिति कथं नोक्तमिति विभावनीयम् । तदापीति । तत्स्थलीयवाऽव्याप्तिपिरहेऽपीत्यर्थः। द्वितीयक्षणावच्छिश इति । अत्राप्यवच्छेदावच्छेदेनाऽऽश्रयासिद्धिबाघौ, किन्तु स्वरूपसबन्धरूपाऽवच्छेदकावं, न तु ध्यापकत्वरूपं, यत्र देशस्य कालस्य वाऽवच्छेदकता तत्र स्वरूपसम्बन्धरूपमेव तत् । काला- दिमितावच्छेदककस्थले सामानाधिकरण्येनाऽपि बाधनिश्चयस्य सामानाधिकरण्येन तद्वत्ता- धुद्धिविरोधित्वादिति भावः । तत्संग्रहस्य-बाधसंग्रहस्य । उक्तविशेषणदानानुपप- त्तिरिति । विशिष्टान्तराऽघटितस्वविशेषणक्षानानुपपत्तिरित्यर्थः । ननु अनुमितिप्रतिबन्धकताघटितलक्षणस्य दीधितिकृतव परिश्याज्यतया इयमव्याप्तिरपि तत्त्यागबीजमध्ये प्रवेश्येत्यत आह वस्तुतस्विति । निवेशनीयतयेति । यद्रूपे इत्यादिः । दर्शितेति । आश्रयासिद्धिघटतेत्यर्थः। व्यभिचारघटितत्यपि बोध्यम् । दोष एवेति । दोषोऽस्त्येवेत्यर्थः । अत्रेदं बोध्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयाऽव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्य प्रकृतप- क्षताकरछेदकावच्छिनविशेष्यतानिरूपितमाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकस्व-साध्यब्याप्य ·MAHamirmium---- २३८ सामान्यनिरुक्तिः । दिवारणाय विशिष्टान्तराऽघटितत्वस्य निवेशनीयतया दर्शितबाधाद्यसं. ग्रहो दोष एव । एतेन स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकता. वच्छेदकविषयिताकविशिष्टनिरूपितविषयितात्वव्यापकस्वावच्छिन्ननिरू. प्यताकधर्मवत्वं समुदितलक्षणार्थः । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादिकं नैतादृशं स्वं, तदवच्छिन्नविषयकत्वा वच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकशुद्धव्यभिचारादिविषयितात्वस्य तवच्छिन्ननिरूपितत्वाऽव्याप्यत्वात् । उक्तस्थले विशेषगुणाविशिष्टधा टादिरूपाऽऽश्रयासिद्ध्यादिविषयकत्वावच्छिन्नविशिष्टपक्षग्रहादिनिरूपितय. किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकविशिष्टनिरूपितविषयितावस्य हेतुप्रकारताकत्वोभयाभावः विरोधिविषयित्ताप्रयुतः तद्रूपवत्वं लक्षणं "अत्रवदन्ती'त्यादिना वक्ष्यति दीधिति कारः। वन्यभाववद्हदत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयाव्यवाहितोत्तरानुमितिः हदो वहिमान् वहिव्याप्यधूमवानितिसमूहालम्बनानुमिति व भवितुमर्हति विरोधिनिधयसत्वात किन्तु घटवद्भुतलमित्याद्यनुभितय एव, तादृशानुमितिसामान्ये हृदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानि रूपितवहिरवावच्छिन्न प्रकारताकत्व-पहिव्यायधूमप्रकारताकत्वोभयाभावसत्वात्तद्रूपवत्वस्य वन्यभाववद्हदे सवालक्षणसमन्वयः । तादृशोभयाभावः विरोधिविषयिताप्रयुक्तोऽपि, तज्ज्ञानानन्तरज्ञाननिष्ठताशोमयाभावे पूर्वज्ञानीयविषयितायाः प्रयोजकत्वात् , याहशपक्षे यादशसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वं निविष्टं ताशपक्षे तादृशसाध्याभाव-तद्याप्याऽन्यतरविषयि. तायाः विरोधिचियितापदार्थत्वाच्च । अत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेतिब्यातिः, तद्विषयक- निश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्येऽपि उभयाभावसस्वादतो यद्रूपे विशिष्टान्तराऽघटितत्वं निवेशनीयम् , तथाचोकबाघे आश्रयासिद्धौ वाऽव्याप्तिारैवेति हृदयम् । एतेन-निष्कृष्टकरूपे प्रतिबन्धकताया अघटकत्वेन। अस्य परास्तमिस्यनेनाऽन्वयः। स्वपदं लक्ष्यतावच्छेदकीभूतव्यभिचारस्व-बाधत्वादिपरम् । तथा च स्व-वन्यभाववहदत्वादि, तवच्छिन्ननिरूपितविषयिस्वावच्छिमाऽनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकवियिताको यो विशिष्टः वनयभाववढ्दः तन्निरूपितविषयितात्वव्यापकत्वस्य वन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्ननिरूप्यताया सत्वेन ताशनिप्यताको धर्मः वन्यभाववहदत्वं तत्वस्य बन्यभाववद्हदे सरवा- लक्षणसमन्वयः। मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिं निराकरोति मेयत्वविशिष्टेनि। तदवच्छिन्नेति। मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिनेत्यर्थः। तदवच्छिन्ननिरूपितत्वाऽव्याप्यत्वादिति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूप्यत्वाव्याप्यत्वादित्यर्थः । मेयत्वविशिष्टब्यभिचा. रत्वावच्छिन्ननिरूप्यतायाः शुद्धव्यभिचारविषयितात्वव्यापकत्वाभावादिति यावत्। विशेष. गुणवद्घटरूपाऽऽश्रयासिद्धावव्याप्तिमुद्धरति उकस्थले इति । विशेषगुणाभाववान् घटो गुणसामान्याभाववानित्यत्रेत्यर्थः। विशिष्टपक्षग्रहेति । पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षग्रहे. त्यर्थः । विशेषगुणाभावधान् घट इत्याकारकाहेति यावत् । तादृशविषयिताको विशिष्टः 4 ·सटिप्पणटीकासमेता २३९ . ७ ताशाऽऽश्रयासियादिनिरूपितत्वव्याप्यत्वात्तत्र लक्षणसमन्वयः । प्र. तिबन्धकतायां यावत्वानिवेशानोक्तरीत्या बाधविशिष्टव्यभिचारादावति. प्रसङ्गः। विशेषगुणवद्धट एव, न तु गुणवघटरूपो बाधः, तस्य विशिष्टपक्षप्रहनिरूपितप्रतिबन्धक तावच्छेदकवियिताकत्वाभावात् । बाधविशिधव्यभिचारेऽपि नातिव्याप्तिरित्याह यावत्वानिवेशादिति। उक्तरी. त्या-अथवेत्यादि "चतुर्थनचो"करीत्या इति । तथाच तादृशबाधविशिष्धव्यभिचार खावच्छिन्नविषयकरवावच्छिन्ना या व्याप्तिप्रहनिरूपिता प्रतिबन्धकता "अनुमितिनिरूपिता प्रति. बन्धकता वा" तवदच्छेदकविषयिताको विशिष्टाशुद्धव्यभिचार: "शुद्धबाधो वा" ताश. व्यभिचारविषयितास्वस्य "बाधविषयितास्वस्य चा" बाघविशिष्ट व्यभिचारनिरूपितत्वाव्याप्य. खामातिव्याप्तिरिति भावः । एवं व्यभिचारघटितबाधेऽपि नाव्याप्तिः, धूमाभाववद्धृमव्यभिचारिवाहिमत्त्वावच्छिन्न. विषयकत्वावच्छिनप्रहनिरूपितयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताको विशिष्ट व्यभिः चारः, ताशबाधविषयितावश्य ताहशवाधनिरूपितस्वव्याप्यत्वात् । यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकवियिताक"वन्धभाववहदादिरूप"विशिष्टनिरूपितवि. षयितात्वस्य हृदत्वाधवच्छिन्ननिरूप्यताव्याप्यस्वात् सर्वत्र हृदादिरूपबाधायेकदेशेऽति- ध्याप्तिरतो यत्किचिस्प्रतिबन्धकतार्या स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वावच्छिन्नत्वनिवेशः । तथाच प्रतिबन्धकतायां हृदत्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वावच्छिन्नस्वविरहात्स्वपदेन हदत्वात्य घारणाऽसम्भवानातिव्याप्तिः । अत्र स्वावच्छिन्नानकापताविषयित्वावच्छिन्नत्यत्र विषयित्वनिष्ठावच्छेदकता प्रतिबन्ध कतावच्छेदकविषयितस्यत्राऽवच्छेदकता च यदि स्वरूपसम्वन्धरूपा उच्यते तदा कपिलं. योगो एतदक्षत्यादिस्यत्र कपिसंयोगाऽभाववक्षेऽतिव्याप्तिः,कपिसंयोगाभाववशत्वावच्छिन्न- निरूपितविषायतानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतानिरूपक"साध्यवत्ताप्रहनिरूपितप्रतिबन्ध कतात्मक"यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धपावच्छेदकतावद्विषयताको यो वि. शिष्टः कपिसंयोगाभाववक्षरूपः तनिरूपितविषयितास्वव्यापकत्वस्य कपिसंयोगाभाववक्षत्वाव च्छिन्ननिरूप्यतायां सत्वात् । न च स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकत्वमेवानतिरिवृत्तित्वं वाच्यं, तावतैव कपिसंयोगाभाववदुक्षेऽपि नातिव्याप्तिः, अव्याप्यवृत्तिस्वभ्रमानास्कन्दिताऽऽनाहायस्वादिवि. शिष्टनिश्चयीयतद्विषयितास्वव्यापकरवस्य प्रतिबन्धकतायामसत्वात् । एवं चेदानी विशिष्टदया. घटितत्वमपि न निवेशनीयम् , वन्ह्यभाववज्जलववृत्तिजलवहदत्वावच्छिन्नविषयिताच्या पिका ज्ञानवौशष्यावच्छिन्ना या यत्किश्चित्प्रतिबन्धकता तभिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे। दकतावद्विषयितास्वत्य वन्ह्यभाववज्जलवत्वावच्छिन्नविषायतायामपि तत्र बन्यभावज्जलवदु त्तिजळवद्हदत्वावच्छिन्नानाप्यताविरहेणाऽतिव्याप्तिविरहात । उत्तरत्रैवाऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वानिवेशेऽपि. कपिसंयोगाभावबद्तक्षे नाति. .

·सामान्यनिरुक्तिः। . . व्याप्तिः, ताशप्रतिवन्धकताशन्याऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानकालीनाऽनाहार्यत्वविशिष्टकपिसंयोगाभा. बबवृक्षविषयकानश्चये कपिसंयोगाभाववववृक्षत्वावच्छिन्नविषयितासत्वेन प्रतिबन्धकतायां तादृशविषयिताध्यापकत्वविरहात्, परन्तु पन्ह्यभाववज्जलववृत्तिजलवहदत्वावच्छिन्नवि. षयिस्वावछिन्नयाकञ्चित्प्रतिबन्धकतानतिरिकवृत्तिनिषयिता वनामावबज्जलवत्तिजल. वहदत्वावच्छिन्नविषयितवेति त अध्यापकत्वस्य साइशजलवहदत्वावीच्छन्ननिप्यतायां सत्वेन बन्धभाववज्जलव वृत्तिजनवद्वदेऽतिव्याप्तिवारणार्थ विशिष्टत्याऽघटितत्वं निवेश नीयमिति गौरवम् । एवं च पूर्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमवच्छेदकत्वम् , उत्तरत्र स्वरूपयम्बन्ध रूपं तदिति विवेकः। मान्यास्तु सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिवारणाय द्वितीयाऽवच्छेदकत्वमपि अनतिरिक्तवत्तित्वरूपं प्राह्यम्, अन्यथा जलव्यापकवन्ह्यभावधमानाधिकरणजलवहदत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छि, प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताबज्जलबद्दवावच्छिन्नविषयितास्व- व्यापकत्वस्य जलव्यापकचन्ह्यभावसमानाधिकरणजळवद्दत्वावच्छिन्ननिरूप्यतायां विरहा. दव्याप्तिप्रसङ्गात्। एवमुक्त प्रतिपक्षकदेशेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रथममवच्छेदकत्वमाप तथैव प्राधम् , अन्यथा जलबहहत्वावच्छिन्नविषयितानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतानिरूपक "सत्प्रतिपक्षनिक्षयनिष्ठ"प्रतिबन्धकताऽजतिरिक्तवृतिजलव्यापकवन्धमाक्समानाधिकरणजलवा हृदस्वावच्छिन्नविषयितात्वव्यापकत्वस्य जलवहदत्वावच्छिमानिरूप्यतायां सत्वादतिव्याप्ति- प्रसङ्गात् । स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयितासामान्यावच्छिजत्वनिवेशे स एव दोषो बोध्यः । एवं चात्र कल्पे विशिष्टदयाघटितत्वमपि निवेशनीयमिति प्राहुः । स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितास्वव्यापक. स्वोको भ्रमप्रमासाधारणनिरूप्यनिरूपकभावापन्नविषयिताशालिनिश्चयीयविषयितायाः ताश. मस्किश्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया ताश विषयितास्वव्यापकत्वस्य स्वावच्छिन्ननिरूप्यताया विरहेणाऽयम्भवः स्यादतो विशिष्ठति । तयाच विशिष्टनिरूपित्तविषयितायाः स्वावच्छिनानिक प्यत्वानाऽसम्भव इति ध्येयम् । मेयत्वविशिषव्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणाय ताशविषयितावसामानाधिकरण्यमपहा. य व्यापकत्वनिवेशः। अनुगमस्तु-प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपवत्वम् । रूपे प्रतिबन्धकतावै. स्ववृत्तित्व--स्ववृत्तिधर्मावच्छिन्नविषयतास्वव्यापकखोमयसम्बन्धेन । प्रथमस्ववृत्तित्वं च रूपे स्वविशिष्टविषयिताव्यापकत्वसम्बन्धेन । धर्मे द्वितीयस्ववृत्तित्वं च स्व. विशिष्टविषयिताव्यापकरवसम्बन्धन । द्वितीयसम्बन्धषटकव्यापकत्वं च सावच्छिन्ननिरूपि. तत्वसम्बन्धेन । उभयत्र स्ववै० स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनेति व्येयम् । अत्र सर्व गगनवदित्यत्र गगनाभाववत्सर्वरूपबाधेऽतिव्याप्तिः, गगनाभाववरसर्वत्वावच्छिन्न- विषयकवावच्छिन्नयत्किश्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकवियिताकगगनाभाववरविषयितास्वव्या. पकत्वस्य गगनाभाववत्सर्वस्वावच्छिणनिरूप्यतायामसत्वादतस्तादशावशिधनिरूपितविषयि- तायोः स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितान्यज्ञानीयवं निवेशनीयम्, तथाच गगनामा ·सटिप्पणटीकासमेता २४१ बवत्सर्वस्वावच्छिन्नविषायित्वाव्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीयस्वविरहण गगनाभाववद्घटाविषयि- तायाः धत्तमशक्यतया गगनाभाववत्सर्वत्वावच्छिन्नविषयिताया एव ताशतया तत्वव्याप. कत्वस्य गगनामाववत्सर्वश्वावच्छिन्ननिरूप्यतायां सत्यालक्षणसमन्वयः । एवं स्वावच्छिननिरूपितविषयित्वेऽपि स्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकाविषायताशुन्यज्ञानीया खं विवक्षणीयम् , अन्यथाऽसम्भवापत्तेः। बन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयितायाः जाति- मान् वन्यभाववानित्यनुमित्यप्रतिबन्धकज्ञानेऽपि सत्वेन ताशविषयिताध्यापकत्वस्य प्रति. बन्धकताया विरहात् । एवमनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानाऽव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितनिश्चयीयत्वमपि तत्र निवे. इयम् , अन्यथाऽऽहार्यज्ञानादिकमादाय पूर्वोत्तदोषात् । एवं यस्किश्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकेल्यत्र स्वरूपसम्बन्वरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे यरिकञ्चित्प्र. तिबन्धकतावच्छेदकविषयितापदेन विषयितासामान्य विवक्षणीयम् , अन्यथा बन्धभावव. देऽव्याप्त्यापत्तेः, निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य हृदत्वावच्छिन्नविषयितायां सस्पेन तारशविषयितात्वव्यापकत्वस्य वन्धभाववढ्दत्वावच्छिन्ननिरूप्यस्वे विरहात् । सामान्यपद. निवेशे च हृदत्वावच्छिन्नविषयितासामान्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्माविरहेग न खा यरिक. श्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितापदेन पर्तुं शक्यते, किन्तु वन्यभाववढ्दत्वावच्छिन्नविष. यितैव तत्वव्यापकत्वस्य वन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्ननिरूप्यतायां सवालक्षणसमन्वयः। एवं च हृदो वहिमानित्यत्र जातिमद्वन्धभाववहदेऽतिव्याप्तिः, जातिमद्वन्धमावय. दुहृदत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकता साध्यवत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकतैव, तदव. च्छेदकत्वं च जातिमद्वन्यभाववादत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितान्यज्ञानीयवन्य- भाववढ्दत्वावच्छिन्नविषयितासामान्ये नास्ति तसामान्यान्तर्गत-जातिमान् वन्यभाववानिति. ज्ञानीयविषयितायां तदभावात् , किन्तु जातिमद्वन्यभाववहदत्वविशिष्टविषयितायामेव, तस्व. म्यापकत्वस्य तारशविशिष्टनिकप्यतायां सत्वादतो विशिष्टविषयितायां यद्रूपावच्छिन्नविषयि. त्वाव्यापकविषयितान्यज्ञानीयत्वमपि निवेशनीयम् , एवं च तादृशयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकता. पच्छेदकत्वस्य जातिमद्वन्यभाववहदवावच्छिन्नविषयित्वाऽव्यापकविषयिताशन्यज्ञानीय- बन्यभाववद्हरवावच्छिनविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यज्ञानीय-जातिमान् वन्प्रभाववानिति. जानव्यावत्तवन्धभावहदत्वावच्छिन्नविषयितासामान्ये सत्वेन तत्र च जातिमद्वन्धमावत्र. हदत्वावच्छिन्ननिरूप्यत्वाभावेन नातिव्याप्तिः । तथा च स्वावच्छिन्नविषयित्वाऽव्यापकवियिताशन्याऽनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानाकन्दि. तनिश्चयीयस्वावच्छित्रविषयिताव्यापकप्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितयात्किाञ्चस्पति. बन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावरस्वावच्छिन्नविषयिस्वाध्यापकविषयिताशुन्य. शानीय-यद्रूपावच्छिञ्चविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यज्ञानीयविषयितास्वव्यापकस्वावछिपनि सप्यताकधर्मवत्वं लक्षणं पर्यवसितम्। श्रीचरणास्तु स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नस्यत्र स्वावच्छिन्नविषयित्वनिष्ठावच्छेदकत्वमा नतिरिक्तवृतित्वमेव, स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदतात्मकरवे हदेऽतिव्याप्यापत्तः, हृदखाव: छिन्नविषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्धकलावच्छेदकाभूतविषायतनवव्यापकखस्या हृदयावनिछत्र- ·सामान्यनिरुक्तिः निरूप्यत्वेऽसत्वात् । संयोगवसंयोगपक्षकसंयोगवरसंयोगवत्स्वंयोगाभावस्य साध्यतायो चतुःसंयोगेऽतिव्या. थ, चतुःसंयोगवावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशन्यभ्रमात्मकज्ञानीयविषयिखावच्छि. नप्रतिबन्धकतावच्छेदकवियितात्वब्यापकत्वस्य चतुःसंयोगत्वावच्छिननिरूप्यतायां प्रत्वात् । एतेनाऽनतिरिकवृत्तिवरूपाऽपच्छेदकत्वनिवेशेऽपि अव्यापकीभूतविषयिताशुन्यस्वनिवे. शास्याऽऽवश्यकतया तेनैव हदादिरूपैकदेशेऽतिव्याप्तिवारणसम्भवेऽनतिरिक्तवृत्तिस्वरूपतनियेथे प्रयोजनाभाव इति निरस्तम् । न च सामान्यपदनिवेशेनवोद्वितीयदोषस्य वारणं सम्भवतीति वाच्यम् । पाषाणमय. स्ववत्पर्वतेऽतिव्याप्तः । एवं यत्किञ्चिरप्रतिबन्धकतावच्छेद केल्यत्राऽवच्छेदकत्वमपि न स्वरूपसम्बन्धरूपम् , तथासति वन्यभावबढ्दरूपबाधेऽव्याप्तिः, निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वस्य हृदस्वाव. च्छिन्नविषयितायां सत्येन तस्वब्यापकत्वस्य वन्यभाववहदत्वावच्छिन्ननिरूप्यतायामभावात् । न चाऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशेऽपि अध्यापकीभूतविषयिताशन्यत्वनिवेशस्याऽऽवश्यकतया तेनैव निरुताऽव्याप्तेवारणसम्भवेऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशो निष्प्रयोजनक इति वाच्यम् । निरुतप. वसंयोगात्मकवाघेऽव्याप्त्यापत्तेः, निरुकप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेद कत्वस्य-चतसंयोगत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकीभूतविषयिताशुन्यभ्रमात्मकज्ञानीयचतुःसंयो. गस्वावच्छिन्नविषयितायां सत्त्वेन तत्त्वव्यापकत्वस्य निरुक्तलक्ष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ननिरूप्य. स्वेऽभावात् । न च सामान्यपदं निवेशनीयमिति वाच्यम् । जलव्यापकवन्यभावसमानाधिक रणजलवद्वदरूपसत्प्रतिपक्षेऽन्याप्स्यापत्तेरिति प्राहुः । "प्रकृतानुमितिनिरूपित"यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयितात्वव्याप. कत्वमित्येव निवेश्यतां किं स्वावच्छिन्नविषयकवनिवेशेनेति चेन्न । उत्तरीस्याऽहदेऽतिव्याप्त्यापत्तेः । न च स्वावच्छिन्नविषयिवान्यापकीभूतविषयिताशून्य. ज्ञानीयत्वस्य विशिष्टविषयितायां निवेशनीयतया नैकदेशेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्राहर. विशेषे जलवद्हदविषयकं नियमतः सत्प्रतिपक्षविषयसमूहालम्बनमेव ज्ञानं जायते, कदाचिच्च सत्प्रतिपक्षांशेऽप्रामाण्यवानास्कन्दितमपि तत्र जलवद्हदेऽतिव्याप्तिः, तत्र सत्प्रतिपक्षविषयि: ताया जलवहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वविरहात् , तदव्यापकीभुता सत्प्रतिपक्षविष. यितान्यविषयितैव तच्छून्यज्ञानीयस्वस्य सत्प्रतिपक्षविषयितायो सत्वात् । न च स्वावच्छिा. विषयिताव्यापकत्वनिवेशेऽपि जलवदूहृदखावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वस्य प्रतिबन्धकतायो सत्वादतिव्यातितावस्थ्यमिति वाच्यम् । स्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिरूपक तावच्छेदकधर्मावच्छिननिरूपकताकविषयितावस्व-स्वाभाववत्वोमयसम्बन्धेनाऽभावविशिश न्यज्ञानीयत्वस्य स्वावच्छिनाविषयितायां निवेशात् । स्वाभावश्च स्वरूप-विशेष्यतान्यवर सम्बन्धेन । एवं च तादृशजलवद्हदवावच्छिन्नविषयितायाचाऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितानेऽपि सखेन तत्र प्रतिबन्धकताया असत्वानातिव्याप्ति(१)रिति ध्येयम् । (१) कालांशङ्कास्तु-विशिक्षाविषयिताया. स्वावच्छिन्नविषयित्वाक्यापकाषायताशून्यज्ञानीयत्वनियो । n ·सटिप्पणटीकासमेता २४३ - नचाऽत्राऽसाधारण्येऽव्याप्तिः, असाधारण्यविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकत्वाऽप्रसिद्धरिति वाच्यम् । अनाहार्यत्वादिविशिष्टपक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानाऽ कालीनत्वाऽसाधारण्यविषयकत्वोम- याभाववत्स्वावच्छिमविवयकनिश्चयत्वव्यापकत्वस्य प्रतिबन्धकतायो विवक्षणीयत्वात(१)। जातिमद्वह्मभावववदेऽतिव्याप्तिरतो यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाषायता शून्यज्ञानीयत्वं निवेश्यम्, तथाच स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नत्वाऽनिवेशे इदादापतिव्यातितादवस्थ्यम् । न च यपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापक- विषयिताशून्यज्ञानीयवामियोकातिव्यातिभिया स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वमपि निवे. क्यम् , तावतापि व्यापकत्वानिवेशापेक्षया लाघवादिति वाच्यम् । तथासति धन्यभाववजलवद्वनिजलवद्ह- दादापतिव्याः। न च विशिष्टयाऽघटितत्वनिवेशान तत्राप्रतिव्यातिरिति वाच्यम् । व्यापकत्वनिषेशापेक्षया विशिष्टदयाघाटितत्वनिवेशस्यैव गुरुत्वात्, एतत्कल्पे विशिष्टव्याघाटतत्वस्यानिवशादित्याहुः । अपरे तु द्वितीयादिशि स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वघटितोऽयं कल्पः, तत्र स्वावच्छिन्नविषयकत्वानु- पादाने तु पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिव्याप्त्यापत्तेरिति वदन्ति । (१) नचैवमपि द्वितीयदिशि स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशस्य सिद्धान्ततया अभावो गग- नत्ववानाधेयत्वादित्यत्राऽसाधारण्येऽव्याषिः, अनाहार्यत्वादिविशिष्टनिरुतोभयाभाववचादशाऽसाधारण्याविष- यिताकनिश्चयत्वव्यापकयत्किञ्चित्यतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाच्छेदकतावति तादशाऽसाधारण्य. विषयित्वाव्यापकविषयिताशून्य - स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवियिताशून्यज्ञानीयाऽधेयत्ववदभावत्वावच्छि- अनिरूपितहेतुमपक्षविषयित्वे तादृशासाधारण्यत्वावच्छिन्ननिरूप्यत्वाभावात् । न च ताशयत्किञ्चित्पति- बन्धकतायाः सामानिरूपिताश्वच्छेदकतावद्विषयितायामेव तन्निरूप्यत्वं विवक्षितं, हेतुमत्पक्ष विषयिता च न सादशीति वक्तव्यम् । दो जलवद्हदकालीनवद्विमान् पङ्कजादित्यत्र जलवद्हदकालीनवह्निन्यापकीभूता- भावप्रतियोगिजलेऽतिव्यातिः, जलवद्धदकालीनवाहिन्यापीभूताभावप्रतियोगिजलत्यापंच्छिन्नविषयित्वव्याप. कयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकता जलवद्धदविषयकनिश्चयविशिष्टतादृशजलवावच्छिन्नविषयकनिश्यप्रतिबन्धकतैवत. साक्षादवच्छेदिका च तादशजलवावच्छिन्न विषयितव, तत्र च तादृशजलत्वावच्छिन्ननिरूप्यत्वस्य सत्त्वादिति पाच्यम् । तादृशयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायामसाधारण्याविषयिताभित्रत्वाऽसाधारण्यविषयित्वा- पच्छित्रप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोभयाभावस्वस्य विवक्षणीयत्वात, असाधारण्यघटकहेतुमत्पक्षविषयिता च मोभयाभाववती, किन्तु विशिष्टाऽसाधारण्यविषयितैक, तत्र च तादृशामाधारण्यत्वावच्छित्रनिरूप्यत्वमच्या- श्राव्यातिः, दो जलवद्धदकालीनवह्निमान्पङ्कजादित्यत्र निरुक्तजले नातिभ्यातिः, असाधारण्याविषयित्वावच्छि. अप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावप्रयुक्त निरुक्तोभयाभाववत्या तादृशजलवावच्छिन्नविषयित्ताव्यापकयात्किञ्चि. प्रतिबन्धकतावच्छेदिकायां जलवद्भविषयितायां तादृशजलत्यावच्छिन्नानिरूप्यत्वाभावात, एकरूपेण प्रति. बन्धकत्वे तु असाधारण्यरूपपहुजविषयितैव तादशी। प्रथममवच्छिनान्तानुपादाने प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्र- तिवध्यतानिरूपितयत्किश्चित्मतिबन्धकतानिरूपितावच्छेदकतावद्वयभाषत्वावच्छिन्नविषयितायो बाधनिरूप्य- स्वाभावादसम्भवः। यद्पावच्छिन्नविषयितासामान्य तादशप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तवूपावच्छिन्नविषयितामा निरू- प्योक्ती पर्वतो वद्विमानित्यत्र पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतेऽतिव्यातिः, पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतविषयितामामा- भ्यस्य वादशानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छित्रयत्किश्चित्प्रतिबन्धकतायामवच्छेदक- खात् । प्रतिवन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वाऽसाधारण्यविषयकत्वानवच्छिन्नत्वोभयाभावविवशंया तदोष- पारणेऽपि कपिनयोग्यतयत्वादित्यादौ कपिसंयोगाभाववोऽतिव्यातिः, तादृशानुमितित्वव्यापकंसाध्यवचा- बुद्धिवावच्छिनप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवशिश्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतायां कपितयोगाभाववाविषयितामा मान्यस्यावच्छेदकत्वात् , अनतिरिकवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वविवक्षणे च वन्यभाववज्जलादिमवृत्तिजलवद् ध्रुर्देऽतिव्यातिः, प्रकृतानुमितिनिरूपितयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकता ज्ञानवैशिष्टयावच्छित्रप्रतिबन्धकता तदनतिरि. तवृत्तिविषयिता च तादृशविशिष्विषयकत्वाऽव्यापकविषयितान्यज्ञानीयतादृशविशिष्टविषयितव तदारणाय विशिष्याऽघटितत्वनिवेशे गौरवम्, अतो यथाश्रुतमेव माधु । अत्रायमनुगमः-पदार्थविशिष्टपदार्थबच्च समित्वम्, पदार्थवैशिष्ट्यं च स्वतादाम्य-स्वावच्छिन्ननिरूप्यतावृत्नियः . किञ्चिपावच्छिन्नविषयित्वा ·२४४ सामान्यनिरुक्तिः। स्वावच्छिन्नाऽनिरूपितविशिष्टविषयित्वानवच्छिन्नयत्किंचित्प्रतिबन्ध कतावच्छेदकरवावच्छिन्नविषयिताको धर्मस्तत्वं समुदितलक्षणार्थः। प्रमेयत्वबिशिष्टव्यभिचारवादिकं नैतादृशं स्वं तदवच्छिन्नानिरूपित. शुद्धब्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नायामेव प्रतिबन्धकतायां स्वावच्छिन्नेति । लक्ष्यतावच्छेदकपरं स्वपदम् । तथाच वाभावबहृदखावच्छि, भानिरूपिता या विशिष्टविषयिता व्यभिचारादिविषयिता तदनवच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छे. दिका या बन्धभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयिता तरको यो धर्मो बन्ह्यभाववहृदत्वरूपो धर्मः स्तत्वस्य बन्ह्यभाववद्हदे सत्यालक्षणसमन्वयः। मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्ति बार. यति-प्रमेयत्वविशिष्टेति । नैतादशं स्वमिति । न मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छि. भानिरूपितविशिष्टविषयित्वानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकमेयत्वविशिष्टभ्यभिचारस्वावच्छिन. विषयिताकमित्यर्थः। तत्र हेतुमाह तवच्छिन्नानिरूपितेति । मेयत्वविशिष्टव्य. भिचारत्वावच्छिन्नानिरूपितेत्यर्थः। विषयित्वावच्छिन्नायामेवेति । एषकारेण ताइश. व्यापकविषयिताशून्याऽनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिताऽज्याप्यवृत्तित्वभ्रमाऽनास्कन्दितपक्षधार्मकहेतु. मत्ताज्ञानाकालीनत्वाऽ साधारण्यविषयित्वोभयाऽभाववत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयत्वव्यापकयकि. श्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व वृत्तिकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाऽब्यापकाविषयिताशून्यज्ञानीययत्किश्चिद्रूपावच्छिन्न- विषयितानिटभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावनिरूपितप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदक. तानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्य सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावदूपावाच्छन्नाक. ञ्चिपावाच्छन्नविषियित्वाऽव्यापकविषयित्ताशून्यज्ञानवृत्त्यसाधारण्यविषयिताभिन्नत्वासाधारण्यावषायत्वाऽवच्छि. अप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोभयाभाववद्विषयितानिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धोऽमावस्त. निरूपितापच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगितानिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठाऽवच्छेदकतानि. रूपितवृत्तित्वनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपितविषयितानिष्ठाऽवच्छेदकतावत्वामयसम्बन्धेन, ताशाऽवच्छेदकता. वत्वं च-स्वनिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितज्ञाननिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपितयन्यत्वनिष्ठाऽवच्छेद- कतानिरूपितषिषयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितव्यापकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयितानिष्ठावच्छेद- कतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्व-स्वनिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धास्वच्छिन्नाऽवच्छेदक- तानिरूपिताऽवच्छेदकत्वनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपितविषायतानिष्ठाऽवच्छेदकत्वनिष्ठाऽवच्छेदकतानि- रूपितवृत्तित्वनिष्ठापच्छेदकतानिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपित प्रति. योगित्वनिष्ठाऽवच्छेदकत्वनिष्ठाऽवच्छेदकलानिरूपिताऽवच्छेदकत्वनिष्ठपतियोगित्वनिष्ठाऽवच्छेदकत्वनिरूपित्त- ताशाभावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तवृत्चित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताच्छदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तप्रति- बन्धकतावृत्त्युभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नाऽवच्छेदकतानिरूपिताभावनिष्ठावच्छेकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठाव- च्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नविच्छे. दकत्योभयसम्बन्धेन । गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र गगनाभाववत्तादृशघटरूपबाधस्य व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविशिष्टप्रतिहेतुमत्पक्षरूपसत्प्रतिपक्षस्य लक्ष्यत्वे तसंग्रहाय यत्किमिति- बन्धकतावच्छेदकवियितानिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व-प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकताविशिष्टवियित्वाऽवृत्ति स्व-विरोध्यनुमितिजनकताविशिष्टविषयित्वावृत्तिवतत्रित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावो निरूप्यतायां वक्त ध्यः, अनुगमे च वितीयसम्बन्धघटकस्वावच्छिन्ननिरूप्यतावृत्तिरभाव एतत्रित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताका विवक्षणीय इति दिक। %3D ·सटिप्पणटीकासमेता २४५ ॥ तदवच्छिन्नविषयिताया अवच्छेदकत्वात् । उक्तस्थले चाऽऽश्रयासिद्धि. विषयकत्वस्य तदनिरूपितबाधविषयित्वानवाच्छन्ना या विशिष्पक्षग्रहप्र. तिबन्धकता तवच्छेदकत्वाल्लक्षणसमन्वय इति परास्तम् । विषयित्वानवच्छिन्नत्वस्य व्यवच्छेदः । तदवच्छिन्नविषयितायाः-मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयितायाः। अध्यातिमुद्धरति-उक्तस्थले चेति । विशेषगुणा. भाववान घटो गुणसामान्याभावयानित्यत्र चेत्यर्थः । तदनिरूपितेति । विशेषगुणवद्घट- रूपाऽऽश्रयासिध्यनिरूपितेत्यर्थः । विशिष्ट पक्षग्रहप्रतिबन्धकतेति । ५क्षे पक्षताव. च्छेदकवैशिष्ट्यावगाहिमहनिरूपित प्रतिबन्धकतत्यर्थः । तथाच यद्यद्रूपावच्छिन्नविषयिता स्वावच्छिन्नाऽनिरुपिता भवति तत्तद्रूपावच्छिन्नविषयि- ताध्यापकप्रतिबन्धकताभिन्नप्रकृतानुभितिप्रतिबन्धकता स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापिका इत्यर्थः । अत्र नद्वयनिवेशोऽधिकः । लाघवन्तु व्यापकत्वानिवेशप्रयुक्तं बोध्यम्। व्यावृत्तिः पूर्ववद् । अनुगमस्तु धर्मविशिषधर्मवत्वम्। वै० स्वतादात्म्य--स्वविशिष्टवियितानिरूपकतावच्छे. दकधर्मविशिष्टान्यप्रतिबन्धकतावृत्तित्वोमयसम्बन्धेन। विषयितायां स्व० स्वावच्छिन्नानि- रूपितत्वसम्बन्धेन । भेदप्रतियोगिप्रतिबन्धकतायां धर्मवै० स्वविशिष्टविषयिताव्यापकत्व. सम्बन्धेन । प्रतिबन्धकतावृत्तित्वं च स्वविशिष्टविषयिताव्यापकत्वसम्बन्धेन । विषयिताया- मुभयत्र स्व. स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनेति । तथाच स्वावच्छिन्नाऽनिरूपितयत्किचिद्विशिधविषयितावच्छेश्यतावदन्यप्रतिबन्धकताऽन.. तिरिकात्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकं यत्स्वं तद्वत्व लक्षणं फलितम् । मेयत्वविशिष्टब्यभिचारत्वावच्छिन्नानिरूपितशुद्धब्यभिचारविषयिस्वावच्छेद्यतावदन्यत्रति- बन्धकता च न मेयत्वविशिष्टव्यभिचारप्रतिबन्धकता किन्त्वन्यैव तत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तव. त्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य स्वस्मिनसत्वान्नातिव्याप्तिः । व्यभिचारघटितबाधत्वावच्छिन्नाऽनिरुपितब्यमिचारविषयितासामान्यावच्छेद्यतावदन्या, वाशबाधप्रतिबन्धकता भवति तदनतिकवृत्तिविषयितानिरूपकताबच्छेदकस्वस्य स्वस्मिन् "व्यभिचारघटितबावत्वे"सत्वालक्षणसमन्वयः । व्यभिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्नानिरूपितशुदबाधविषयिता-शुद्धव्यभिचारविषयताs. च्छेयतापदन्यप्रतिबन्धकता न तदुभयप्रतिबन्धकता किन्त्वन्यैव तदनतिरिक्तवृत्तिविषयिता- निरूपकतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारविशिष्टबापत्वेऽसत्वान्नातिव्याप्तिः । अत्र सर्व गगनवदित्यत्र गगनाभाववत्सर्वत्वावच्छिन्नाऽनिरूपितगगनाभाववद्घटादिविष. यित्वावच्छेद्यतावदन्यप्रतिबन्धकता च न तादृशप्रतिबन्धकता भवति किन्त्वन्यैव तदनतिरिक. वृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकरवस्य गगनाभाववत्सर्वखेऽसवादव्याप्तिरतः स्वावच्छिन्ना निरूपितविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वं निवेशनीयम् । तथाच तादृशबाधत्वावच्छिन्नानिरूपित-ताशबाधत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितान्य. भानीयविषयिता ताशबाधकदेशविषयिता तत्वामान्यावच्छेद्यतावदन्या च बाधप्रतिबन्धकता तदनतिरिक्तविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य ताशबाधत्वे सत्वाशक्षणसमन्वयः।

·सामान्यनिरुक्तिः। . . एवं हृदो वहिमानित्यत्र जातिमद्वन्ह्यभावबद्दत्वावच्छिन्नानिरूपितजातिमद्वन्धभाव. वहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयवन्यभाववादत्वावच्छिमाविषयितासा. मान्यावच्छेद्यतावदन्या ताशबावप्रतिबन्धकता भवति "जातिमान् वन्धभाववानिति ज्ञानीय- वन्ह्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयितायां ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावात् तदवच्छेदका विषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य जातिमद्वन्धमाववहदरवे सरवाज्जातिमद्वन्ह्यभाववहः देऽतिव्याप्तिरतः स्वावच्छिन्नानिरूपितवियितायामेव यत्पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिता. शून्यज्ञानीयस्वमपि निवेश्वम् , तनिशे तु वन्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविष. यितान्यज्ञानीयविषयिता बन्धभाववान् हद इति ज्ञानीयविषयितव तदवच्छयतावदन्या प्रति. बन्धकता न बाधप्रतिबन्धकता किन्त्वन्यैव तदनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य जातिमद्वन्ह्यभावव हदत्वेऽसत्वानोकातिव्याप्तिः। तथाच विषयितायां स्व. स्वावच्छिनानिरूपितत्व--स्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविष. मिताशून्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धेन, विषयितायामुभयत्र स्व० स्वावच्छिन्नविषयिस्वाध्यापक विषयिताशन्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धेनेत्यनुगमे विशेषः । अन स्वावच्छिन्नाऽनिरुपितविशिष्टविषयित्वानवच्छिन्नस्यत्र विषयितानिष्ठमवच्छेदकरवं स्वरूपसम्वन्धरूपं प्रायम्, एवं चाऽत्र विशिष्टद्वयाऽघटितवं न निवेशनीयम्, वन्ह्यभावक. उजलवद्वतिजलवहदत्वावच्छिन्नानिरूपितवन्ाभाववज्जलवत्वावच्छिन्नविषयितानिष्ठस्वरूप. सम्बन्धरूपावच्छेदकतानिरूपकाऽन्या प्रतिबन्धकता अन्यैव तदनतिरिकवृत्तिविषयितानिरूपक ताबच्छेदकत्वस्य वन्ह्यभाववज्जलवा त्तिजलबहादत्वेऽसत्वेन वन्यमाववज्जलवद्वृत्ति जलवहदेऽतिव्याप्तिविरहात् । एवं नीलरूपाभाववभीलेऽपि नातिन्यातिरिति ध्येयम् । न चैवमपि हेतुमत्पक्षघटिताऽसाधारण्येऽव्याप्तिः, हेतुमस्पक्षघटिताऽसाधारण्यत्वाव. च्छिन्ननिरूपित-तद्विषयित्वाऽव्यापकविषयितान्यज्ञानीय-हेतुमस्पक्षविषयित्वान्यापक्रविषयि- तान्यज्ञानीयहेतुमत्पक्षविषयितासामान्यावच्छेद्यतावदन्या प्रतिबन्धकता नासाधारण्यविष. यकनिश्चयनिष्ठा प्रतिबन्धऋता किन्वन्यैव तदनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकरवक्ष्य ताशाउसाधारण्यत्वे विरहादिति वाच्यम् । स्वावच्छिन्नानिरूपितविषयितायामसाधारण्यवि. षयिताभिनत्वाऽसाधारण्यविषयिस्वावच्छिनप्रतिबन्धकतावरछेदकत्वोभयाभाववस्वत्य विव. मणीयत्वात् । तथाच हेतुमत्पक्षविषयिता नोमयाभाववती किन्त्वसाधारण्यघटकपदार्थान्तर- विषयितव, तादृशविशिष्टविषयितावच्छेद्यतावदन्यप्रतिबन्धकता चाऽसाधारण्यविषयकनिष्ठा प्र. तिबन्धकता तदनतिरिक्तवृत्तिविषीयतावच्छेदकत्वस्य तत्र सत्वेनाऽतिव्याप्तिविरहात् । एवं प्रतिबन्धकतावच्छेदकवियिताशालिनिये पक्षधर्मिकहेतुमताज्ञानाकालीनस्वाऽसाधा. रपयविषयकरयोमयाभावो विवक्षणीयः, तेन हदो वन्हिमान जलादित्यादावसाधारण्यस्य नाहः । तयाच स्वावच्छिन्नाऽनिरुपित-स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषधितान्यज्ञा. नीर-ताशविशिधविषयित्वाध्यापकाविषयिताशून्यज्ञानीयाs-साधारण्यविषयिताभिन्नत्वासाधा. रण्यविषयिस्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोमयाभाववादिशिधविषयितासामान्यावच्छेद्यता. वदन्यप्रतिबन्धकता-पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानाऽकालीनस्वाऽसाधारण्यविषयकवोभयाभावक्द- ·सटिप्पणटीकासमेता २४७ :॥ यद्विषयकनिश्चयस्य विरोधिविषयिताप्रयुक्त इत्यादिनिकृष्टकल्पे अ. नुमितिप्रतिबन्धकताया अघटकत्वात् प्रतिबन्धकतायां विशिान्तरवि. षयकत्वानवच्छिन्नत्यविशेषणदानस्याऽसम्भवेन यत्पदार्थस्यैव ताशप- हार्थान्तराऽघटितत्वेन विशेषणीयतयोक्तबाधाऽव्यातेरशक्यपरिहारत्वात् । अत्र केचित् । स्वसजातीयविशिष्टान्तराऽधटितत्वमेव यत्पदार्थे देयम् । साजात्यं च हेत्वाभासविभाजकरूपेण । तच्च रूपं-बाधत्वव्यभिचारत्वा दि, तेन च रूपेण व्यभिचारादेन बाधादिसाजात्यमिति व्यभिचारघटित. माहायस्वादिविशिष्टयदूपावच्छिमस्वं पर्यवसितलक्षणम्(१)। 'अत्रवदन्ति'कल्पे दर्शितबाधायसङ्ग्रहो दोष एवेत्युक्तम् , तत्र हेतुमाह यदि षयकनिश्चयस्येत्यादिना । अघटकत्वादिति । अयमसम्भवेनेत्यत्र हेतुः । असम्म बेनेस्यन्तं विशेषणीयतयेत्यत्र हेतुः । ताशपदार्थान्तरेति । विशिष्टान्तरेत्यर्थः । व्यभिचार घटितबाधेऽव्याप्तिं वारयता मतमाह अत्र केचिदित्यादिना। स्वस. जातीयविशिशान्तराऽघटितत्वमेवेति । एवकारेण शुद्धबिशिष्टान्तराऽघटितत्वव्य. वच्छेदः यत्पदार्थ-यद्विषयकत्वेनेत्यत्र यस्पदार्थे , यद्विषयकनिधयाऽव्यवहितोत्तरानुमितिसा. मान्ये इत्यत्र यत्पदार्थे च, यद्रूपावच्छिन्ने इति यावत् । ननु व्यभिचारस्याऽपि हेत्वाभासत्वेन बाधादिसजातीयतया व्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तितादवस्थ्यमत आह साजात्यं चेति । ननु हेत्वाभासविभाजकत्वं हेस्वाभासवभिन्नखे सति हेत्वाभासस्वव्याप्यत्वम् , तथाचाSS- स्माश्रय इत्यत आह तच्च पमिति। हेत्वाभासविभाजकरूपं चेत्यर्थः। तथाच बाधादीनां न हेत्वाभाविभाजकत्वेन प्रवेशः किन्तु बाधरवादिनैवेति सूचयितुमुक्कं बाध. खन्यमिचारत्वादीति आदिनाऽसाधारणत्वाऽनुपसंहारित्व-विरोधत्वसत्प्रतिप. क्षत्वाऽऽधयाचिद्धिव-साध्याप्रसिदित्व-साधनाऽप्रसिदिव-व्याप्यत्वाऽसिदित्वानां परिग्रहः । तथाच स्ववृत्तिहेत्वाभासविभाजकविशिष्टो य: स्वाविषयकप्रतीतिविषयस्तदविषयकप्रतीति. विषयत्वं यथाश्रुतोऽर्थः, तच्च यत्पदाथै विशेषणमिति भावः । स्वं लक्ष्यत्वेनाऽभिमतम् , तथाच वन्यभाववद्दात्मकबाववृत्ति हेत्वाभासविभाजक"बाधत्वविशिष्टः अथ च वन्य. भावहदाऽविषयकप्रतीतिविषयः हृदवृत्तिवन्धमावस्तदविषयक्रप्रतातिविषयवस्य पन्ह्यभाव. वद्हदे सस्वाल्लक्षणसमन्वयः। उक्तव्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तिं वारयति तेन रूपेणेति। (१) अनुगमस्तु धर्मविशिष्टधर्मवत्वम् । धमकै० स्वतादात्म्य-स्वविशिष्टविषयितावदन्य मातबन्धकता. वृत्तियोमयसम्बन्धेन । विषयितायां स्व. स्वावच्छिन्नानिरूपितत्व-स्वावच्छिन्नविषायित्वाव्यापकविषयि. तशिन्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धेन । विषयितावत्ता च स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्मविशिष्टासाधारण्यविषयितामि- अवघटितोभयाभाववाद्विषयितात्वब्यापकावच्छेदकताकत्वसम्बन्धेन । विषयितायां धर्मवै० स्वावच्छित्रनिरूप- कताकत्व--स्वावच्छिनाविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वोमयसम्बन्धेन । धर्म प्रतिबन्धकतावृत्तिव च पक्षधर्मिकहेतुनत्ताज्ञानाकालीनत्वाऽसाधारण्यविषयकत्योभयाभावबदनाहार्यत्वादिविशिष्टस्वविशिष्टनिश्चय. निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावाच्छ नस्वानष्ठावच्छेदकताकपतियोगिताकमेदववसम्बन्धेन । निश्चये स्वः स्वावारिछन्नविषायतावत्व-स्वावच्छिन्नविषायित्वान्यापकविषायताशून्यत्वोभयसम्बन्धेनेति दिक् । - - - - - ·सामान्यनिरुक्तिः। NABAD "बाधादौ नाऽध्याप्तिः। बाधत्वेन रूपेणेत्यर्थः । व्यभिचारादेन बाधादिसाजात्यमिति । व्यभिचारे कावस्व. विरहादिति भावः। किन्तु विपरीतताशबाधे तरसाजात्यमिति शेषः।नाव्याप्तिरिति । तथाच स्वं व्यभिचारघटितबाधः तद्वात्तवाधत्ववान् अथ च ताशबापाविषयकप्रतीतिविषयो न व्यभिचारः किन्तु विपरीतताशबाध एव तदविषयकप्रतीतिविषयत्वस्य ताशबाधे सस्वा. स्लक्षणसमन्वय इति भावः । अत्राऽनुयोगिनि स्वत्वनिवेशाविशेष्यदलं नास्तीति ध्येयम् । न च तथापि स्वस्तिव्य. भिचारस्वरूपेण स्वजातीयं यद्धमन्यभिचारिवद्धिम पं विशिष्टान्तरं तदविषयकप्रतीतिवि. षयत्वाभावादब्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । तदविषयकेत्यादिना तपपर्याप्तावच्छेदकताक. विषयिताशुम्पत्वस्य प्रतीतो विवक्षितत्वात् । ननु स्ववृत्तिबाधत्वायन्यतमरूपवत्-अथ च स्थाविषयकप्रतीतिविषयो यस्तदविषयः प्रतीतिविषयत्वमिति समुदितलक्षणार्थः। एवं च मेयस्वविशिष्टव्यभिचारऽतिव्याप्तिः, व्य. भिचारादमयस्वविशिष्टव्यभिचाराऽनतिरिकतया मेयत्वविशिष्टव्यभिचारवृत्तिव्यमिचारववत: शुद्धव्यभिचारस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारात्मकस्वाविषयकप्रतीतिविषयस्वाभावेन विशिष्टान्त. रखामावादतो हेत्वाभासविभाजकरूपेणेत्यस्य हेत्वाभासविभाजकतावच्छेदकरूपेणेत्यर्थः । बाधत्व-व्यभिचारत्वादीत्यस्य बाधत्वत्व-व्यभिचारस्वत्वादीत्यर्थः । तथाच स्ववृत्ति यवेत्वाभासविभाजकतावच्छेदकं तद्वत् , अथ च स्वावच्छिनाविषयक- प्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत् तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वं तद्वत्वं वि. शिष्टान्तराऽघटितत्वम् । स्वं लक्ष्यतावच्छेदकत्वेनाऽमिमतम् , बाघत्वं यथा वन्यभावक. दूहदत्वम् । एवं च मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्ववृत्ति यद्धेस्वाभासविभाजकतावच्छेदकरूपवत् , अथ च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं शुद्धव्य- भिचारवं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताबच्छेदकत्वस्म मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वे विर- हान्नातिव्याप्तिः। नन्वत्र स्व-बाधत्वादि-बन्यभावड्दस्वादि सदत्तिहेत्वाभासविभाजकरूपवत् , अब च तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकाऽप्रसिद्धिः, बाघत्वविपरीतबाधत्वादी तादशै. 'कैकस्थाऽभावादिति चेन्न । पक्षे पक्षतावच्छेदकविशिष्टप्रहत्वाऽव्यापक-साध्ये साध्यतावच्छेदकविशिष्टप्रहत्वाव्यापक. विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिमहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिकपित्तप्रतिबन्धकतावच्छेद- कताऽनतिरिक्तवृत्तित्वम् , अनुगतं बाधत्वस्वम् (इदमेव बन्धभाववद्दत्वगते पारिभा. षिकं बाघवम् ) । वृत्तित्वं च स्वावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धेन, तब विपरीतबाधत्वं प्रसि. दम् । एवमत्यन्ताऽन्योन्याभावभेदेनाऽपि दोषस्य नानाविधवं बोध्यम् । न च वन्यभाववान् हृदो वहिमानित्यादौ वन्ह्यभाववढ्दस्य बाधवानुपपत्तिः, पक्षे. साध्याहस्याहार्यतयाऽप्रतिबध्यस्वादिति वाच्यम् । यद्पावच्छिन्नविशेष्यतानिकपितयदू. पावच्छिन्नप्रकारता विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यमहत्वव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविष्यकतद्रूपाय.

·सटिप्पणटीकासमेता . . .. च्छिन्नप्रकारकमहत्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकताऽनतिरिक्तवृत्तिवत्य विवक्षितत्वात् । -एवं व्यभिचारस्वरवं विशिष्टतौ 'विशिष्टसाध्यव्याप्तिमहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपिता तिबन्धकतावच्छेदकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वम्, वृत्तिता चोक्तसंबन्धावच्छिन्नेति ध्येयम् । न च शुद्धवहित्वपर्वतीयवह्नित्वावच्छिन्न प्रकारकनिश्वययोः स्वतन्त्रप्रतिबन्धकतामते प्रति बन्धकताभेदात् स्थलविशेषे व्यभिचारघटितबाधवत् पर्वतो वहयभावपान् धूमादित्यादौ पर्वतीयबहिमपर्वतस्यापि बाधतया तत्राऽव्याप्तिः, स्वसजातीयेन पर्वतीयवाहिना वहिमपर्व: तेन च घटितत्वादिति वाच्यम् । स्वविषवकज्ञान प्रतिवध्यं यद्यत्तत्तत्प्रतिबन्धकतावच्छेदक. विषयिताकत्वविशिष्टवायत्वादिना साजास्यस्य विषक्षणीयत्वात् , प्रकृते पर्वत्तः पर्वतीयवढिमा. नितिज्ञानप्रतिबध्य पर्वतः पर्वतीयवहयभाववानितिज्ञानमपि तत्प्रतिबन्धकं च न वढिमानपर्वत इति ज्ञानमिति नाऽव्याप्तिः । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वविशिष्टप्रतिबन्धकतानिष्ठभेदप्रतियोगिः तावच्छेदकं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं स्वसजातीयविशिष्टान्तराऽघटितस्व. स्यार्थः, तच्च यद्रूपे निवेशनीयम् , प्रतिबन्धकतायां स्ववै० स्वावच्छिन्नविषयकत्वसमानाधिः करणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वसंबन्धेन, प्रतिबन्धकतानिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छे इकता च स्वावच्छिन्नविषयकत्वमानाधिकरणमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धावच्छिन्ना । प्रतिबन्धकता च हृदो वयभाववान्-हृदे वह्नयभाव इति ज्ञानयोरेकरूपेणैव (१)। तथाच वलयभाववद्- 4 (१) ननु एकरूपेण प्रतिवन्धकत्वं दत्वावच्छिन्नविश्यतानिरूपितवन्यभावत्वावच्छिन्नविषयताकत्वेन न सम्भवति, सम्बन्धान्तरावाछिन्न वन्ह्यभावत्वावाच्छन्नप्रकारताकज्ञानवारणाय स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवन्ध- भावत्वावच्छिन्नविषयतायाः निवेशनीयतया हृदेवन्यभाव इति ज्ञाने तादृशविषयताविरहात्। न च स्वरूपसम्ब. धातिरिक्तसम्बन्धानवच्छिन्नवाह्यभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितं आधेयत्वसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धानवच्छि- ब्रहृदखावच्छिन्नविषयताकनिश्यत्वेन प्रतिवन्धकस्वमिति वाच्यम् । तथापीदं ज्ञानं वन्ह्यभावाभाववति वा. भावप्रकारकमित्यप्रामाण्यज्ञानसत्त्वे हो धन्ह्यभाववानिति ज्ञानं न प्रतिवन्धकमतस्तदनुरोधेन तादृशाड- मामाण्यज्ञानसत्वे हदे व भाव इत्येतादशवाधनिश्चयस्याप्यप्रतिबन्धकत्वापत्तेरिति चेत्र । वितयसम्वन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकजानाभावविशिष्टवन्यभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्रितयसम्बन्धा. वच्छिन्नप्रतियोगिताकज्ञानाभावविशिष्टहदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वात् । त्रितयसः म्वन्धश्च स्वविशष्यज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारिवाषियतानिकापतानमापितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता. बच्छेदकाबाच्छन्नप्रकारतावं-स्वविशेष्यज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारित्व विषयतानिरूपिताऽवच्छिन्त्र स्व. विषयतानिरूपितविशेष्यत्वविषयतानिरूपिताऽधिकरणविषयतानिरूपिताऽभावविषयता निरूपितप्रतियोगित्व- सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकावच्छिन्न-स्वविशेष्यज्ञाननिरूपितत्वं च, विषयतायामभाववै० स्वरूप- सम्बन्धन। न च वह्निमति वन्ह्यभावप्रकारकमित्यपामाण्यज्ञानत वे हदो वन्यभाववानिति ज्ञान वहिमत्तावाद्धप्रति- वन्धकं स्यात, तादृशज्ञानकाले उक्तत्रिलयसम्बन्धावच्छित्रप्रतियोगिताकज्ञानाभावविशिष्टवन्धभावत्वावच्छिन्न- विषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयतासत्वादिति वाच्यम् । यतो वन्द्याभावविषयतायां "उक्तत्रितयसम्ब- धान्य"त्रितयसम्बन्धान्तरण ज्ञानाभावस्यापि निवेशात् । स चंत्रितयसम्वन्धः-स्वविशेष्यज्ञाननिरू- पितत्वं-स्वविशेष्यज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारित्वविषयतानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नाभा- वत्वावछिन्नविषयतानिरूपित्तप्रतियोगित्व सम्वन्धावच्छिन्ननकारतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिनत्य-स्व- ૨૨ - ·सामान्यनिरुक्ति। क हृदत्वादिविशिष्टप्रतिबन्ध तात्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकं हृदत्तिवहयभावस्वं तदवच्छिना विषयकप्रतीसिविषयतावच्छेदकस्वस्य वहयभाववहदत्वे सखालक्षणसमन्वयः । एकरूपेण्ड प्रतिबन्धकरवाऽस्वीकारे स्वसजातीयविशिष्टान्तराऽघटितत्वस्यायमर्थः विशिष्टप्रतिबन्धकतानिहापित प्रतिबध्यतालमनियतप्रतिबध्यतानिकापत प्रतिबन्धकतावृत्तिभेदाः तियोगितावच्छेदकं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयावच्छेदकं तदवच्छिमाविषयकप्रती. तिविषयतावच्छेदकत्वम् । महाचार्यमते अनतिरिक्तवृतित्वस्य स्वव्यापकतत्कवरूपतया एतादशार्थस्थापि स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिवन्धकताव्यापकाविषयितावच्छेदकत्वे एव पर्ववसानात् , एतादृशार्थतात्पर्य ग्राहकत्वाच्च । न च विशेषगुणाभाववान घटो गुणसामान्याभाववानित्यादौ विशेषगुणवद्घटरूपाSSS. यासिद्धावव्याप्तिः, बाघप्रतिबन्धकतायामपि ताशसंबन्धेन विशेषगुणवद्घटत्वसरवादिति पाच्यम् । व्यभिचारघटितबाधादायपि विशिष्टान्तराऽघटितत्वेनाऽघटितव्यभिचारत्वस. स्वेनेत्यादिना प्रन्थेन विशेषगुणवघटाव्याप्तितुल्याच्याप्तेः स्वयमेवाडग्रे वक्ष्यमाणत्वादित्या. स्त्र विस्तरः । केचितु स्वसजातीयविशिष्टान्तराऽघटितस्वं स्वावच्छिन्नानुयोगिताकहेस्वाभासविभाजका. नुयोगितावच्छेदकं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तदवच्छिन्नाविषयकप्रती. तिविषयतावच्छेदकत्वम् । हेत्वाभासविभाजके व्यभि वारस्वादिलक्षणे चाऽनतिरिक्ततित्वं न स्वव्यापकतत्कत्वम् , अपि तु तदभावववृत्तित्वमेव, तथाच वह्वयभाववहदत्वावच्छिन्नाविष. यकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद् हृदवृत्तिवहयभावत्वं विशेष्यवृतिपदार्थस्य विशिष्टानुयोगिका- भावाङ्गीकारेण तस्य वह्वथभाववहदत्वावच्छिन्नानुयोगिताकसाध्यवत्ताप्रहप्रतिवन्धकस्वाभाव- ववृत्तित्वाधवानुयोगितावच्छेदकतया वलयभाववद्हदे लक्षणसमन्वय इत्याहुः। तच्चिन्यम् (१)। अथाऽस्तु प्रतिबन्धकताघटित लक्षणे उत्तरीत्या स्वसजातीयविशिष्टान्तराऽघटितत्वम् । विशेष्यज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपितकारित्वविषयतानिरूपितविशेष्यित्वविषयतानिरूपिताधिकरणविषयता- निरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्न कारतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारनानिरूपितत्वम् । (२) चिन्ताबीजन्तु विशेष्यवृत्तिधर्मस्य विशिष्टानुयोगिकाभावानङ्गीकारेण स्वावच्छिन्नानुयोगिताक- हेवाभासविभाजका प्रसिद्धयाऽअसम्भवापत्तिरिति । यत्तु उक्तरीत्या हेत्वाभास विभाजकव्याभिचारत्वनिर्वचने धूमवान् अभाववदवृत्तिवरित्यादौ अभावव. दृत्तिवह्निरूपसाधना प्रसिद्धिघटितधूमाभाव त्तवाहिरूपव्याभिचारेऽव्यानिवारणाय अभाववदवृत्तिधूमस्य संयोगेन साध्यतायां कालिकेन धूभस्य हेतुतःयां अभावपत्तिधूमरूप साध्याप्रसिद्धिघटितधूमाभाववत्ति धूमरूपव्याभिचारेऽव्याप्तिवारणाय च साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसिद्धिवारकस्य साध्यसाधनमहाविरोधिज्ञाननि- ठत्वाविशेषणस्य यर्थ साध्यसाधनमहाविधिज्ञाननिष्ठाविषयितायाः साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसिद्धयोधि. करणसम्बन्धतया साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसिद्ध योस्तादृशसम्बन्धेन व्यानिग्रहप्रतिबन्धकवाभावववृतित्व. सत्त्वेन साइशाब्याप्तरिणादिति । तन्त्र साध्यसाधनग्रहाविरोधिज्ञाननिष्ठेत्यनेन व्याप्तिमहत्वम्यापकप्रतिबध्यतायामेव साध्यसाधन- महत्वाब्यापकत्वविध सणात् । अन्यथा धूमवन् वरित्यादौ साध्यसाधनग्रहविरोधित्वस्य कामिनीजिज्ञासादी प्रसिदत्वेऽपि कामिन्यादेयंत्र साध्यता तत्र साध्यसाधनग्रहविरोषित्वस्याऽप्रसिध्याइन्यानेरित्वात् ।

·सटिप्पणटीकासमता २५१ 'अत्रवदन्ती'त्याद्याहार्यस्थलीयलक्षणे उक्तरीत्या स्वसजातीयविशिष्टान्तराऽघटितत्वनि. वेशाऽभवादिति चेन्न। स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक वस्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकरवस्य यद्रूपे निवेशनीयत्वात् । सामानाधिकरण्य. घटकस्वाधिकरणत्वन्तु स्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तराऽनुमितित्वसमानाधिकरणभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धावच्छिनास्वनिष्ठाबच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवास्व-स्वावच्छि. भविषयिताप्रयोज्यताहशोभयाभावप्रयोजकाभावबोमयसंबन्धेन । भेदप्रतियोगितावच्छेदकता व स्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयाऽव्यवहितोतराऽनुमितित्वसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितावच्छेद दकत्वसंबन्धावच्छिन्नस्त्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेवस्वसंबन्धेन । मयत्वविशि. ज्याभिचारत्वाश्रयो यो व्याप्तिवैशिष्टयावगाहित्वाभावः तत्र स्वावच्छिन्नविषयकनिश्चः याऽव्यवहितोत्तराऽनुमितित्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धावच्छिन्नव्यभि. चारत्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदसत्वेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ नातिव्याप्तिः । व्यभिचार. घटितवाधादौ ताशसंबन्धेन वाचत्वादिविशिष्टो साध्यवैशिष्टयावगहिवामावस्तत्र वाश- संबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकव्यभिचारत्ववद्धेदाऽसखेन लक्षणसमन्वयः । न च धूमवान् अभाववदवृत्तिवन्हेरित्यादौ अब्धाप्तिः। स्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयाऽव्य- वहितोत्तरानुमितित्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदता. कप्रतियोगिताकभेदवत्वसम्बन्धेन स्वविशिष्टो यो व्याप्तिवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावस्तत्र स्वाव च्छिन्नविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्ब. न्धावच्छिन्नावच्छेदकताप्रतियोगिताकभेदवतू-अभावववृत्तिवह्निरूपसाधनाऽप्रसिद्धिभेदसस्वा. दितिवाच्यम् । तादृशभेदप्रतियोगिताबच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिनास्वनिष्टावच्छेदकताकप्रतियो. गिताकमेदवत्त-स्वविषयतास्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यताशालिअभावाप्र- योज्यत्वोभयाभावत्वसम्बन्धेन भेदप्रतियोगितावच्छेदकताविवक्षणात्। न च तथापि हेतुताव. च्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावमादाय ताहशहेत्वप्रसिद्धिघाटतव्यभिचारेऽव्याप्तितादवाध्यमिति वाच्यम् । एतादृशदोषतुल्यदोषस्य विशिष्टान्तराऽघटितवेनाऽघटितस्थेत्यादिना अन्यकृतैव वक्ष्यमाणत्वादिति ध्येयम् । यत्तु प्रकृतपक्षे प्रकृतसाथ्यावगाहिअनुमितिस्वध्यापकप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वावच्छिन्न विषयिताकत्वरूपं वाधवत्वमिति । तन्न, तस्य स्वत्वघटितवेन तद्वद्यक्तिविश्रान्ततया बन्यभाववहदत्ववृत्ति यदनुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नाविषयितासामान्य करवं तस्य हृदवृत्तिवन्ह्यभावस्वेऽसत्वेन तत्सजातीयविशिष्टान्तराऽप्रसिद्धथा स्वपदेन लक्ष्यतावच्छेदकधारणाऽसंभावनापत्तेः । तच्चिन्त्यम्(१)। (१) चिन्ताबीजन्तु प्रकृताम्नुमितिमत्व वापत्वम् । अनुमितिमत्ता च स्वप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूत. स्वविषयितासामान्यकत्व सम्वन्धेन । एवं च नोक्ताऽसंभवः । तथाहि-वाभाषपदादे वर्तते या निरुक्त- सम्बन्धन दो वद्विमानित्यनुमितिः तस्याः निरुक्तसम्बन्धेन ह्रदविशिष्ठवम् भावेऽपि सत्यानाप्रसिद्धिः। ननु तथापि जलवान् हुदो वह्निमानित्यत्र बन्यभाववज्जलवदेऽव्याप्तिः, तत्र जलवद्हूदधर्मिकवा. थे WANLapisode ·" २५२ सामान्यनिरुक्ति। . नुमिलेन्ह्यभाववज्ञलवद्हदे इव स्वप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतस्वाविषयितामामाभ्यकत्वसम्बन्धेन जलवद्- हूदेऽपि सत्त्वात् , हदधर्मिकवद्धिमत्ताबुद्ध प्रति जलावच्छेदेन वह्यभाववत्तानिश्चयविशिष्टहूदधर्मिकजलय. तानिश्चयस्वेन प्रतिबन्धकत्वात् , प्रतिबधकताय ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्यनिवेशे तु असाधारण्येऽव्याप्ति. प्रसङ्गादिति चना प्रकृतपक्षसाध्वकानुमितित्वव्यापिका या प्रतिबध्यता स्वावच्छेदकतापर्यायाधिकरणधर्मपातावच्छेदक. साकप्रतिबध्यतानिरूपितमातिबन्धकतावच्छेदकीभूतस्वविषयतासामान्यकत्वसम्बन्धेन स्ववृत्ति प्रतिबध्यता निरुक्कसम्बन्धेन तक्षिशिष्टं यदिशिष्टान्तरं तदघाटतत्वस्य वक्तव्यत्वात, तथा च धन्ह्यभाववजलरूपवाधे निरुक्तसम्बन्धेन वर्तते या अलबद्दधर्मिकवकिप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नमतिबध्यता तदवच्छेदकतापर्या- त्यधिकरणं यजलवद्वधर्मिकवह्विप्रकारकबुद्धित्वं तदवच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिबन्धकतावच्छेद- कस्वं न जलवद् रुदविषयिलायामस्ति, किन्तु इदधर्मिकवातिप्रकारकबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्र. तिबन्धकतावच्छेदकत्वमेव, हृदधर्मिकवह्निप्रकारकबुद्धि प्रति जलावच्छदेन वन्ह्यभाववत्तानिश्चयविशिष्टादध- मिकजलप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वात् । एतेन घटो बिशेषगुणाभावगुणसामान्योभयवानियत्र विशेषगुणवद्घटरूपयाधे स्वप्रतिबन्धकतावच्छे- एकीभूतस्वाविषयितासामान्यकत्वसम्बन्धेन वर्तते या निरुक्तानुमितिस्तस्याः स्वप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूत. स्वविषयितासायान्यकत्वसम्बन्धेन गुणवद्घटेऽपि सत्वात्तदघटितत्वस्य विशेषगुगवद्घटे सत्वादण्यातिरिति परास्तम् । विशेषगुणवद्घटरूपबाधे वर्तते या विशेषगुणाभावप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्ना प्रतिबध्यता तस्याः स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतस्वविषयितासामान्य. कन्वसम्बन्धेन गुणवघटेऽसत्वात् , विशेषगुणवघटस्य गुणवद्घटवाटितत्वेऽपि दोषानवकाशात् । अश्रवदन्तीतिनिष्कृष्टकल्पानुसारेण तु बाधत्वं पकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावरूपं-तस्य बाधवृत्तित्वन्तु स्वप्रयोजकीभूतस्वविषयिताखामान्यकत्व सम्बन्धन । बाधत्ववत्तापि स्वप्रयोजकीभूतस्यविष- यितासामान्यकत्वसम्बन्धेन । एवं हेतुधर्मिकसाध्यव्याप्त्यवगाहित्वाभावरूप-तत्र स्ववृत्तित्व-तद्वत्वं चो. कसम्बन्धेन। एवं च धूभव्यभिचारियलिमान बहेरित्यादौ धूमामाववधूमव्यभिचारिवह्निमति बाधे स्वप्रयोजकीभूत. स्वविषयितालामन्यकत्वसम्बन्धेन प्रकृतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्यव्याप्त्यवगाहित्वाभावो न वर्त्तते धूमव्याभिचा- रिवद्भिविषयितायामेवोक्ताभावप्रयोजकत्वसखेन धूमाभाववधुमव्यभिचारपह्निमद्विषयितायास्तादृशाभावाs- प्रयोजकत्वात् , किन्तु प्रक्वतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभाव एव बाधवृत्तिः तद्व्याप्यो विपरीत राधा स्तदघटितत्वस्य निरुतबाधे सत्यानाम्यातिः। ननु प्रतिवध्यतायाः साजात्यं-निरुक्ताभावस्य वा साजात्यं विवक्ष्यताम् , एवमपि धूमव्यभिचारिय. द्विधूमवान् वढेरित्या धूमाभाववधूमव्यभिचारिवद्विरूपवाधेऽव्यातिर्दुरिव । तथाहि-वद्विधर्मिकधूमा- भावववृत्तित्वप्रकारकवुद्धित्वावच्छिन्ना या प्रतिवध्यता तस्याः स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकस्वविषयितासामान्यकत्वसम्बन्धेन धूमाभावपळूमव्यभिचारिवह्या- विष धूमव्यभिचारियतिरूपव्यभिचारेऽपि सत्वानिरुक्तपावसजातीयो व्यभिचारोपि जातस्तदघटितत्वस्य पा. धेऽसत्वात् । एवं धूमाभाववधूमव्यभिचारिबहिविषयिताया अपि धूमाभाववत्तित्वप्रकारतानिरूपितववि. विषयित्तात्वेन प्रकृतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्यव्याप्त्यवगाहित्वाभावप्रयोजकतया निरुक्तसम्बन्धेन वाधवृत्तियों निरुक्ताभावः निरुक्तसम्बन्धेन तद्वान्यो धूमव्यभिचारिवहिरूपव्यभिचारः तदघटितत्वस्य निरुक्तवाड- प्रत्वादिति चेन्न। स्ववृत्तियावद्धत्वाभासविभाजकरूपेण साजात्यस्य विवक्षणातू । तथाचोक्तस्थलीयवाधवृत्तियावद्धत्वाभासबिभाजकरूपान्तर्गतं वाचत्वमपि तत्सहितयापैः सजातीय विशिष्टान्तरं न शुद्धब्यभिचार:-अपि तु विपरीतवाध एव तदघटितत्वस्योकवाधे सत्वेनाव्यातिविरहात् । नवसांत वाधकिशिष्टव्यभिचारऽतिव्यानिः, तत्र शुद्धब्यभिचारस्य-शुद्धवाधस्य वा वाधव व्यामि ..

·संटिप्पणटोकासमेता २५३ . .. अथात्र पक्षे पक्षतावच्छेदकवैशिष्टयावगाहिमहत्त्वाऽव्यापिका-साध्ये साध्यतावच्छे. दकवैशिष्ट्यावगाहिमहत्वाऽब्यापिका विशिष्टपक्षे साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्या- बगाहप्रहत्त्वव्यापिका या प्रतिवध्यता तन्निरूपितप्रतिबन्धकताशून्यानाहार्याऽप्रामाण्यज्ञा नानास्कन्दिताऽव्याप्यत्तित्वभ्रमानास्कन्दितनिश्चयत्तित्वाभाववत्वं बाधस्वम्(१)। वृत्तिव चारस्वरूपयावद्ध मैः साजात्यविरहेण व्यभिचारविशिष्टवावस्येव तथात्वेन तदघटितत्वस्य वाधविशिष्टव्याभ- चारे सत्वादिति वाच्यम् । इदानी स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताघटित सम्बन्धेन स्ववृत्तित्वस्य साजात्ये विवक्षणात। स्ववृत्तियावद्धेवाभासविमाजकरूपेण साजात्यधिवक्षणेऽपि वाधविशिष्टव्याभिचारेऽतिव्याति- मास्ति । प्रकृतपक्षधर्मिकसाध्यवत्ता महत्वावच्छिन्न प्रतिवध्यतायाः प्रकृतपक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावस्य वा निहकसम्बन्धेन निरुक्तवादविशिष्टव्यभिचाराऽवृत्तितया स्ववृत्तिहेवाम सविभाजकरूपेण तयोरुपादान न सम्मपति--किन्तु प्रकृतहेतुर्मिक साध्यव्याप्त्यवगाहित्वावच्छिन्न प्रतिवध्यत्व-प्रकृत हेतुर्मिकमाध्यध्या- सत्यवमाहित्यामाक्योरेव तद्वान् व्यभिचार एव तदघटितत्वस्य निरुक्तवाधविशिष्टव्याभिचारेऽसत्वाद । अनतिरिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदकत्वस्य सम्बन्धघटकत्वे प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यावगाहित्यावच्छिन्नप्रति वध्यताय अपि निरुतसम्बन्धेन बाधविशिष्टव्यभित्तार वृश्चितया स्ववृत्तियावद्धेत्वाभासविभाजकरूपेण सजा. तीयविशिष्टान्तरं केवलव्यभिचारो न भवति किन्तु व्यभिचारविशिष्टवाध एव तदघटितत्वस्य वाधविशिष्ट व्यभिचारे सत्वात् , अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वकल्पे एव तातिव्यानिर्दत्ता भट्टाचार्येण । अत्रेदं बोध्यम् । स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतापटितसाजात्यधिवणेऽपि जलं वह्निमज्जलादित्यत्र बन्यमा वृत्तित्व-वन्यभाव-एतदुभयवजलेऽतिव्याप्तिः स्ववृत्तियावद्धत्वाभासविभाजकरूपेणोकावपि न शक्यते वारयितुम् । प्रकृतपक्षधर्मिसाध्यवत्वावच्छिन्नाया इव हेतुधर्मिकन्यातिमहत्वावच्छिन्नायाः प्रतिव. ध्यताया अपि स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतिवध्यतानिरूपित्तप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतस्य- विषयितासामाभ्यकत्व सम्बन्धेन वर्तमानतया स्ववृत्तियावदेत्वाभासविभाजकरूपेण निरुतस्वसजातीय विशि. शान्तरं बाधोपि न भवति-व्यभिचारोऽपि न भवति, किन्तु वन्यभावव्याप्य-वन्यभावववृत्तित्वव्याप्यो. भयविशिष्टजलादिकमेव तदघटितत्वस्य तत्र सत्यात् । प्रतियोगिनि स्वत्वान्तर्भावे तु स्वघटकस्वसजातीय- विशिष्टान्तरा प्रसिध्या स्वपदेन वह्यमावववृत्तित्व-वन्य भावतदुभयवज्जलस्य धारणं न सम्भवतीति स्वस. जातीयविशिष्टान्तरघटितं यत्स्व मेयत्वविशिष्टव्याभिच.रादि तदघटितत्वस्य तादृशोभयवजले सत्वादिति । एवं च व्यभिचारविशिष्टमेयत्वे स्थावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपित्तप्रतिवन्ध - कतानिरूपिलस्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकतावत्स्वविषयितासामान्यकत्वस्या सत्वात्स्वपदेन व्यभिचारविशि- टमेयत्वस्योपादानासम्भवाच अनुयोगिनि स्वत्वान्तीवे न तत्र तपातिव्यातिः, किन्तु प्रतियोगिनि स्वत्वा- तर्भाव एव । प्रतियोगिनि स्वत्वान्तर्भावेऽपि अनतिरिक्तवृत्तित्वघटितसाजात्यं निवेश्य ग्रन्थकृता तत्राऽति- ध्यातिवारणं कृतम्। (१)माध्याऽप्रसिद्धिपक्षाप्रसिद्धित्वयोधित्ववृत्तितादृशरूपवारणायाऽध्यापकतान्तयं, तदवारणे अ. वृति जले हृदावृत्तीत्या हृवृत्तिजलात्मकबाधस्य पक्षाप्रसिद्धयवृचिजलेन घटतस्यासनहाप से, एवं जलम् अवृत्तिजलकालीन इदावृत्तीत्यत्र जलकालीनहूवृचिस्ववजलात्मकवावस्य वृत्तित्ववजलात्मकसाध्या- प्रसिद्धिघटितस्यामहापत्तेश्च । अत्र साध्यीभूताभावप्रतियोगिवृत्तिवं साध्यतावच्छेदककुक्षौ च जलांशे वृत्तित्वं संयोगेन, सेन तादृशानुमितेनी हार्यतापत्तिः, न वा वाघस्य साध्यामसिध्यघाटतावम् । एवं सत्प्रति- पक्षतात्वं च विशिष्टपक्षमहत्वाध्यापकविशिष्टसाध्यमहत्याध्यापकविशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यावनाहि. महत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताशन्यानाहार्यत्वादिविशिष्टानिश्चयवृत्तित्वाभाववत्वे सति तादृश- प्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयिताघटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताशून्यतादृशनिश्चयवृत्तित्वाभाववत्यम्। अत्राप्यव्यापकान्तद्वयं तादृशरूपस्य पक्षाप्रसिद्धिसाध्याप्रसिद्धित्वयोरिणाय, अन्यथा अवृत्तिरूपं व्यवृत्ति स्वाभाषवदित्यत्र द्रव्यवृत्तित्वव्याप्यगुणाववरूपात्मकस्य सत्प्रतिपक्षस्य वृत्तिवव्याप्यगुणस्यवद्रूपात्मकपक्ष प्रनिविघटितस्यासङ्गदापत्ते, एवं रूपम् अवृत्तिरूपकालीनद्रव्यवृत्तिस्वाभाववदित्यत्र रूपकालीन दम्यवृत्ति- . .

·सामान्यनिरुक्तिः । त्वज्याप्यगुणत्यवद्रूपात्मकसत्प्रतिपक्षस्य वृत्तिवव्याप्यगुणत्ववद्पात्मकसाध्याप्रसिद्धिघटितस्यासमहापत्तिः, अत्र द्वितीयदलघटकप्रतिवध्यतायामव्यापकान्तद्वयं नोपादेयं, प्रथमदले तद्विशेषणादेव पवाऽप्रसिद्धित्वसाधार- ण्याभावात् । प्रथमदलमात्रस्य थावत्वसाधारण्यातू द्वितीयोपादानं, तथासति आधेयत्वं निरुपितत्वाभाववादिस्यत्र वाववाटितसत्प्रतिपस्यासमहापत्तेः। वस्तुतो द्वितीयदलमात्रमेव सत्प्रतिपश्चतात्वं तापतेव बावत्यादिसाधारण्याभावात् तदानीं तत्रैवाध्यापकान्त दूयं विशेषणम् । स्परूपासियादिकं विविध तत्र स्वरूपासिद्धिदात्यं विशिष्टपक्षप्रदत्वाऽव्यापकविशिष्टहेतु. महत्वाऽव्यापकविशिष्टपक्षहेतुवैशिष्टयाऽबमाहिग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताशून्यानादार्य- स्वाऽ देविशिष्टनिश्चयवृत्तित्वाभावः प्रथमम् । अत्राध्यापकान्तद्वयानुपादानेऽवृत्ति जलं वह्नि मद् हृदावृत्तित्यादि. त्या हवृत्तिजलात्मकस्वरूपाप्तिद्धवृत्तिजलात्मकक्षा भसिद्धिघटिताया जलं पहिमवृत्तिजलकालीन- हृदावृत्तिवादित्यत्र जलकालीनहरवृत्तिजलात्मकस्वरूपासिद्धेनिजलात्मकसाधनाऽप्रसिद्धिधटितायाश्चासङ्घ. हापत्तिः, द्वितीयस्वरूपासिद्धितात्वं विशिष्टहेतुपक्षमहत्वाऽव्यापकविशिष्टपबहे तुवैशिष्ट्यावगाहिमहत्वव्यापक प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयतापटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानि- रूपितजनकताशून्यानायित्वविशिष्टनिश्चयवृत्तित्वाभावः, अनाव्यापकान्तानुपादाने उक्तस्थलयोरेवे हद. वृत्तित्वव्याप्यवज्जलात्मकस्वरूपासिद्धः वृत्तित्वव्या प्यवज्जलात्मकपक्षाप्रसिद्धिघटिताया जलकालीनहदवृति. स्वव्याप्यवज्जलात्मकस्वरूपासिद्धेः, वृतित्वव्याप्यवज्जलानकसाधनाप्रसिद्धिघाटतायाश्वासङ्गदापतिः। अत्र व्यभिः चारतावं विशिष्टसाध्यसाधनप्रहत्वाऽव्यापकविशिष्टसाधनधर्मिकविशिष्टसाध्यभ्याशिवशिष्ट्यावगाहिहत्वव्या. पकातबध्यतीनिलोपत्तप्रीतबन्धकता शून्यतादृशनिश्चयवृत्तित्वाभावः। अत्राध्यापकान्तानुपादाने अभाववद- बृत्तिवह्निकालीनधूमवान् वन्देरित्यत्र पन्हिकालीनधूमाभावववृत्तिवन्यात्मकव्यभिचारस्याभावववृशिव- यात्मकसाध्याऽपसिद्धिघटितस्य वहिमान् अभाव वदवृत्तिवादित्यत्र अभाववद्धृत्तिद्रव्यत्वात्मकम्यभि. चारस्याभावववृत्तिद्रव्यात्मक साधनाऽप्रसिद्धि घटितस्यासङ्गडापत्तिः, द्वितीयम्यभिचारतात्वमुक्तप्रतिबन्धकताव च्छेदकविषायतावच्छेदेकवावच्छिन्नविधेयतापटितधावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताशून्यतादृशनिश्चयवृत्ति स्वाभावःअत्रापि प्रतिबध्यतायामव्यापकान्तानुपादाने उक्तस्थलयो ह्निकालीनधूमाभाववचित्वव्याप्यवलि. रूपव्यभिचारस्याभाववत्तित्वव्याप्यवतिरूपसाध्याप्रसिद्धिघटितस्य वहयभाववत्तित्वव्याप्यवव्यत्वरूप. ध्यभिचारस्याऽभाषवद्वृत्तित्वव्याप्यवद्र्व्यस्वरूप साधनाप्रसिद्धिघटितस्य चासङ्ग्रहापत्तिः। विशिष्टसाध्यसाधना महत्याध्यापकसाध्यसाधनधर्मिकसाधनसाध्यसामानाधिकरण्यप्रकारकमहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रति- बन्धकताशून्यतादृशनिश्चयवृत्तित्वाभावः प्रथमं विरोधतात्वम् । अत्राऽव्यापकान्तानुपादाने गोत्याधिकरण- निरूपितवृत्तित्वाभाषवदभाववकालीनगोत्ववानश्वत्वादित्यत्राऽभावकालीनगोत्याधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाव. वदश्यत्वरूपविरोधस्य गोत्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावरूरसाध्याऽप्रसिद्धिघटितस्य, गोत्ववान् गोत्या. धिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववदभावकालीनाश्वत्वादित्यत्र गोवाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववदश्वत्वात्मक विरोधस्य गोत्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावरूप साधनाप्रासिद्धिघटितस्य चासङ्गडापत्तिः। अत्र माध्यसाध. नतावच्छेदककुक्षौ अभावत्वावच्छेदेन गोवाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावः प्रविष्टः, न चाभावः प्रतियोगिता. सम्बन्धावच्छिन्नो ग्राह्यः, अन्यथा गोत्याधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावस्य साध्यसाधनाप्रसिद्धित्वाऽसम्भवात् । निरुक्तप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताघटितधविच्छिन्नज- न्यतानिरूपितजनकताशून्यतादृशनिश्चयवृत्तित्वामावोऽपरं विरोधतात्वम् । अत्र प्रतिबध्यतायाम- ध्यापकान्तातुपादाने अभावाभाववद्गगनकालीनवह्निमान् गगनादित्यत्र गगनकालीनतिमान् गगना- दित्यत्र पवयधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावव्याप्यवद्गगनरूपविरोधस्याऽभावव्याप्यवद्गगनरू- पसाध्याप्रसिद्धिघटितस्य-वहिमान अभावाभाववद्गगनादित्यत्र तादृशाधनाप्रसिद्धिघटितस्य तादृशविरोधस्य चासङ्ग्रहापत्तिः । विशिष्टपक्षमहत्यध्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिबन्धकताशून्यता- दृशनिश्चयवृत्सित्वाभाव एकमाश्रयासिद्धितात्वम् , तादृशप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतात. च्छेदकप्रकारतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताघटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताशून्यतादृशनिश्चयवृ- ·। WHATSKMAGINIKANHarest सटिप्पणटीकासमेता २५५ म चान स्वावच्छिन्नविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नं प्राह्यम्। तच्च वन्यभाववहृदत्वं-हवात्त. वन्ह्यभावस्वसाधारणमेकमेव, बाधत्ववृत्तितादृशाभावस्य विपरीतबाधस्वादिसाधारणस्वात(१) तघाच स्ववृत्तिरवोपलक्षितताशवृत्तित्वाभावान्यतमवद्-अथ च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रती. तिविषयतावच्छेदक यत्तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक यस्वं तद्वत्वं सजातीयविशिष्टान्त राघटितत्वम्, तथाच न मयावविशिष्टव्यभि बारादावतिव्याप्तिरिति चेन्न । तथापि व्यभिचारघटितबाधासङ्ग्रहात् , तत्र बाधत्वे व्याप्तिज्ञान प्रतिबन्धकताशुन्यनिश्च. यत्तिस्वाभावरूपस्य व्यभिचारतात्वस्य पक्षे साध्यवत्ताज्ञान प्रतिबन्धकताशयनिक्षयवृतिस्वा. भावरूपस्य बाधतात्वस्य च सत्वात् , स्ववृत्तिव्यभिचारतास्वरूपतावदभावान्यतमवत-अथ च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यच्छुद्धव्यभिचारत्वं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि. षयतावच्छेदकत्वस्य ताशबाधरवेऽभावात् । न च स्ववृत्तिताहशान्यतमयत्किश्चिदमी. वद्विशिष्टान्तराऽघटितत्व .य विवक्षणाद्वाथतात्वरूपयत्किञ्चिदभावविपरीतबाधवाघटित. - , त्तित्वाभावो परम् । एवमेव साध्या प्रसिद्धितात्वद्वय साधनाप्रसिद्धितास्वयं चोह्यम् । विशिष्टताध्यमहत्या. व्यापकमाध्यधर्मिकात्यन्ताभावप्रतियोगत्वप्रकारकमहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताशून्यतादृश. निश्चयवृत्तित्वाभावोऽनुपसंहारितात्वम् । अत्राव्यापकान्तानुपादाने निरूपितत्वाभाववत्प्रतियोगित्वकालीन- प्रमेयत्वधानित्यत्र प्रमेयत्ववृत्त्यभावप्रतियोग्यत्यन्ताभावनिरूपितप्रतियोगित्वरूपाऽनुपसंहारित्वस्य-निरू. तित्ववप्रतियोगित्वरूपसाध्याऽप्रसिद्धिघटितस्यासङ्ग्रहापत्तिः। विशिष्टसाधनमहत्वाध्यापकविशिष्टसाधनध. मिकाऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रकारकग्रहश्वव्यापकप्रतिबन्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताशून्यतादृशनिश्चयवृत्तित्वा. भावोऽप्यनुसंहारितात्वम् । अत्राप्यन्यापकान्तानुपादाने निरूपितत्वाभाववत्प्रतियोगित्वकालीनप्रमेयत्वहेतुकस्थलीयोक्तानुपसंहारि- स्वाइसंग्रहापतिः, एवमपरविधमनुपसंहारितास्वमूह्मम् । (१) ननु तादशप्रतिबन्धकताशून्यं यदभाववान् हद इति ज्ञानं तनिरूपित्तस्वावच्छिन्नविषयित्व. सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वमभाववहदत्वे, विशेष्यवृत्तिधर्मस्य विशिष्टानुयोगिकाभावाऽनङ्गीकारात् । तादृ- शवृत्तित्वस्याऽव्याप्यवृत्तियोपगमे वह्यादिघटितसमुदायत्वावच्छेदेनाऽभावोपगमे तादशाभावस्य केवलाऽन्द- यितया एकदेशेऽपि सत्वेनासम्भवापत्तेः अत्र केचित-हेत्वाभासविभाजकतावच्छेदको यो यस्तादृशबाधत्वत्व-व्यभिचारस्वत्वाद्यन्यतमाभावस्त- दवच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपातिकं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं तदवच्छेदक- धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यातिकापच्छेदकताकनिरूपकताकविषयितानिरूपकतावच्छेदकं यदू तद्रूपत्वं दोषत्वम्। धन्ह्यभाववद्हदत्वगतं यत्प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाह्मनुमितिप्रतिबन्धकताशून्यज्ञानाऽवृत्तिस्वरूपं बाध. स्वत्वं तदवच्छेदकं हृदवृत्तिवनयभावत्वगतसमुदायत्वं तदवच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूप. कताकविषयिताशून्यं यद्वन्यभाववान् हद इति ज्ञानं तनिष्ठविषयितानिरूपकतावच्छेदकं यद्वन्ह्यभाववद्हदन्वं तद्वत्वस्य बन्यभावपदहद सत्वाल्लक्षणसमन्वयः। मेयत्वविशिष्ठवाधे च नातिव्यातिः, तत्र मेयत्वविशिष्टवम् भाववदत्वगतं यत्प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध कत्ताशन्यनिरूपिततादृशवृत्तित्वाभावरूपं बाधत्वत्वं सदवच्छेदकं मेयत्वाम्घाटतवहयभाववद्दत्वगतसमु. दायत्वमिव मेयत्वादिघटितवन्ह्यभाववद्वदत्वगतसमुदायत्वमपि तदवच्छिन्नानुयोगिताकपयोतिका या स्वाव. च्छिन्नाविषयकवाभाषपान हद इति ज्ञानीयविषयतानिरूपकतावच्छेदकता तदवच्छेदकधर्मावच्छिनानुयो. गिताकपर्यातिकावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपातिकावच्छेदकताकविषमिताशून्यत्वस्य मेयत्वविशिष्ट वाभाववद्हदविषयकज्ञानेऽसत्वादिति वदन्ति ।

·२५६ सामान्यनिरूक्तिः। स्वस्य ताशवाधरवे सत्वेन लक्षण समन्वय इति वाच्यम् । तथापि बन्यभाववज्जलादि. मत्कालीनजळवड्देऽतिव्याप्तः, तन्न पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वब्यापकप्रतिबन्धकताशुन्यः ताशनिश्चयवृत्तित्वाभावो यस्ताइशहदत्ववृत्तिः तद्वत-स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव. च्छेदकं यद्वन्यभाववज्जलादिमवृत्तिजलवहदत्वं तदवच्छिनाघटितत्वस्य तत्र सस्वात् । न व ताशप्रतिबन्धकताशुन्यनिश्चयवृत्तिस्थामात्रमप हाय ताहशप्रतिबन्धकतावच्छेदकताश. न्याऽनाहार्यज्ञानीयविषयितावृत्तित्वाभावो विवक्षणीयः, वृत्तिवं चाऽवच्छिन्ननिरूपकताक- त्वसम्बन्धेन । एवं च वन्ह्यभाषवज्जलवद्वतिजलवह्रदत्ववृतिताशाभाववद्वन्ह्यभावव. ज्जलबत्वमपीति तदवच्छिन्नाऽघटितस्वाभावात्ताहशविशिष्टे नातिव्याप्तिः । ताशपाषाणमा यत्ववस्पर्वतवारणेन विशेष्यदलसार्थक्यमपि भवतीति वाच्यम् । तथापि गगनाभाववदभा- बत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र गगनाभाववत्तादशघटरूपबाधेऽव्याप्तः, साशबाधत्ववृत्तिज्ञा. नवैशिष्टयावच्छिन्नताहश प्रतिबन्धकतावच्छेदकताशुन्यतादृशविषयितात्तित्वामावस्य ताहश- बाधस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकाभाववत्तादृशघटस्वसाधारणतयातदघटितपस्य तत्राऽभावात् , एवमाहार्यस्थलाऽसप्रहश्च तत्र प्रतिबन्धकत्वादिनिर्वचनाऽसम्भवादिति चेन्न। बाघतावघटकप्रतिबन्धकतावच्छेदकरवाभावश्च न स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका अपि तु स्वरूप---स्वनिरूपकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रीतबध्यताविशिष्टनिय यस्वव्यापकप्रति. बन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकवियितास्वोभयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः । प्रति- बध्यतावै० स्वाश्रयत्व-स्वनिरूपितमुख्यविशेध्यतावृत्यवच्छेदकतानिकापतावच्छेदकतावत्प्र. कारताविशिष्टीवशेध्यतानिरूपकाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभाववत्वोमयसम्बन्धेन ताशबाधत्ववृत्तिरेतादृशवृत्तिस्वाभावश्च न अभाववत्ताशघटत्वसाधारणः, तदवच्छिन्नविष. यितायो तादृशोमयसम्बन्धावच्छिन्ननिरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावसत्वेन तत्राऽभावव तादृशघटस्वरूपधर्मस्याऽवच्छिन्ननिरूपकताकलसम्बन्धेन सस्वात् (१)। तथाच m got (१) एवं गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो बन्दिमान् गगनादित्यत्र गगनाभाववचादशघटरूपस्वरू- पासिद्धयव्यातिवारणाय विशिष्टपक्षहेतुमहत्वाऽव्यापकविशिष्टपक्षधर्मिकविशिष्टहेतुमत्ताग्रहत्वव्यापकप्रतिब- ध्यतानिरूवितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वनिष्ठनिरुक्तसम्बन्धद्वयावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकाभाववाद्विषयितावृत्तित्वा- भाष: स्वरूपासिद्धिता वृत्तिषिक्षणीयः, एवं गननवद्गगनाभाववदभाववत्कालीनघटस्य यत्र साध्यता हेतुता पक्षता च तत्र साध्याप्रसिद्धि हेत्वप्रसिद्धिपक्षाप्रसिद्धिसंग्रहाय साध्यात्प्रसिद्धितात्वादिकमध्यवमेव निर्वाच्यम् , मत्प्रतिपक्षतात्वं तु विशिष्टपक्षसाध्यग्रहत्वाव्यापकविशिष्टपक्षसाध्यवैशिष्ट्यावगा हिग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यता. निरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयिताघटितधर्मावच्छिन्नकार्थताप्रतियोगिककारणतावच्छेदकताशून्याऽना- हार्यविषयितावृत्तित्वाभावः, अभावच्छेदकत्वाभाषश्च स्वरू सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक एव ग्राह्यः, विष- यितार्या प्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदकत्वस्वनिरूपित प्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिघन्धक- तानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन, अन्यविध स्वरूपासिद्धितावादिकमपि सत्प्रतिपक्ष तात्वष. देव निर्वाच्यम्, तेन गगनाभावव्याप्यवद्गगनाभाववदभाववस्कालीनघटस्य सत्प्रतिपक्षस्वरूपानिध्यादिरू- पस्याभावव्याप्यवत्तादशघटघटितत्वेपि नासाहः। नन्वत्र कितावदसाधारण्यतात्वम् ? न तावद्विशिष्टपक्षमा ध्यमहत्वाऽव्यापकविशिष्टपक्ष साध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकता- शून्याऽनाहाय॑ज्ञानविषयितावृत्तित्वाभावः, अत्राव्यापकन्तविशेषणानिरूपितत्वाभाववत्प्रतियोगित्वं गगन. त्ववदाधेयवादित्यादौ गगनत्यव्यापीभूताभावनिरूपितप्रतियोगित्ववदोधयत्वरूपासाधारण्यस्य पक्षासिद्धि R ·सटिप्पणटीकासमेता -- न चेदानी विशेष्यदलवैयऱ्या, पाषाणमयस्ववत्पर्वतत्वादी निरुक्तबापतावस्याऽभावात् , तदवच्छिन्नविषयितायां स्वरूपसम्बन्धेन पक्षे पायवैशिष्ट्यावगाहिबुद्धिप्रतिबन्धकतावच्छेद. करवस्य सत्वेऽपि द्वितीयसम्बन्धेनाऽभावेन तादृशावच्छेदकरवाभाववद्विषयितावृत्तित्वाभावस्य निरुक्तधर्मेऽभावादिति वाच्यम्। तथापि कपिसंयोगी एतद्रुक्षयादित्यादौ कपिसंयोगाभावव. इक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय तदावश्यकस्वात् । नन्वेवं विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदलवैयर्थ्यमित्यसङ्गतम् , पिसंयोगी धूमान्यधुमादि- त्यत्र कपिसंयोगाभाववदृक्षस्य विशिक्षान्तराघटितत्वस्य सत्वेन तदुत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावस्य सत्वेन तद्वारणेन तत्वार्थक्यादिति चेद् । अत्र केचित् । वैयर्थ्य मित्यस्य नोक्तप्रयोजनकत्वमित्यर्थः । आहायस्थले घटादिवारण. रूपं प्रयोजनं न सिम्यतीति भावः। अत एव ताशप्रयोजनसिध्यर्थ प्रतियोगिनि स्वस्तमन्त भाव्य शहते नचेत्यादिनेति वदन्ति(१)। घटितस्य घटो निरूपितत्वाभाववत्प्रतियोगित्वकालीनगगनत्ववानाधेयत्वादित्यत्र साध्यामसिद्धिघटितस्य च नासङ्घह इति वक्तुं शक्यम् , तस्याभावस्यावच्छेदकधर्मसाधारणतया हदो बह्यभाववज्जलपत्कालीनव- हिमान जलादित्यत्र तादृशवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलाभकासाधारण्येव्याः, तादृशासाधारण्यनि- श्रयस्य जलवा-हद इति निश्चयकालीनस्येव जलवान्वन्ह्यभाववानिति निश्चयस्यापि तादृशनिश्चयकालीनस्य तादृशवहिविशेषायमानुमिति प्रति प्रतिबन्धकतया तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकताशून्यावषयितावृत्तिवा- भावस्य तादृशासाधारण्यत्वषयभाववज्जलवत्वसाधारणतया असाधारण्यस्य ववधभावबज्जलवृत्तित्वावच्छि। नघटितत्वात, यद्वा जलं वह्निमज्जलादित्यत्रासाधारण्यऽतिब्यालिः प्रतियोगित्ववढ्यभाववत्प्रतियोगित्वव . जलमिति निश्चययोनि विशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतया तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकताशून्यताः दृशविषयि- तावृत्तित्वाभावस्य प्रतियोगिश्ववज्जलत्वेऽपि सवेनासाधारण्यस्य तद्घटितत्वादिति चेन्न । निरुक्तप्रतिबध्यतानिरूपित्तनिश्वयविशिष्टनिश्चयत्वानच्छित्रप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाववत्तादशाविषयि. तावृत्तिस्वाभावस्य विवक्षणीयस्वात, निश्चयवैशिष्टयं च स्त्रसामानाधिकरण्यस्वीयप्रकारताविशिष्ट प्रकारतानि. रूपितविशेष्यतावत्वोमयसम्बन्धेन, अवच्छेदकधर्मदर्शन प्रतिबन्धकता च ताशनिश्चयत्वावच्छिन्नैव, अमा. धारण्यानिश्चयप्रतिबन्धकता तु निश्चयविशिष्टनिश्चयत्यानवच्छिन्ना असाधारश्यनिश्चये पक्षधर्मिकहेतुमत्तानि- श्वयस्य स्वीयप्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वसम्बन्धेनाभावातू, उक्तस्थलेऽसाधारण्यतात्वस्य प्रति. योगित्वबज्जलदावृतितया अन्यायनवकाशात् , तादृशामाधारण्यतात्वस्य बाधवसाधारण्यवारणाय तादृ. शावच्छेदकत्वाभावः स्वरूपस्वनिरूपकप्रतिबन्धकतानिरूपितमतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धक. तानिरूपित प्रतिबध्यतानवच्छेदकाविषयितात्योभयसम्बन्धावच्छिन्नो विवक्षणीयः॥ (१) एवं प्रतिबन्धकताघटितबाधतात्वादिकमाहार्यस्थलीयदोष साधारणमपि वक्तुं शक्यम्, प्रकृतपक्ष- तावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताव्यापकं यदूपावच्छिन्नविशेष्यतानि. रूपितयद्पावच्छिन्न प्रकार तदपावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नप्रकारताशालिग्रहत्वब्यापकत्वं प्रतिबध्यतायां निवेश्य बापतावस्य, एवमेव दोषान्तातावच्छेदकधर्म वृत्तिरूपस्यापि वक्तव्ययात् । अवायम. नुगमः-पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाविसाध्यव्याप्यहेतु वैशिष्ट्याणगाहियोभयाभावनिष्ठो यः किश्चिद्रूपास्वच्छि ऋविषयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठाभावनिरूपितविरोधिविषयताप्रयुक्तत्वविशिष्टस्वनिष्ठानरूपकतानिरूपि- ताधिकरणतासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धोऽभावस्तनिरूपितप्रतियोगितानिरूपिताभाव. निष्ठावच्छेदकत निरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितानुभितिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितोत्तरत्वनिष्ठावच्छेद- कतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित्तविषयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नाव च्छेदकतापपीवशिष्टरूपवत्त्व लक्षणम्, रूपे रूपौशिष्ट्यं च स्वतादात्म्य-स्वविशिष्टावच्छिन्नत्वसम्बन्धापछि. ३३ सा० . .

·२०८ सामान्यनिरुक्तिः। mom ammm Fram , , भावच्छेदकतानिरूपकविषयितास्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववत्मतीतिविषयतावच्छेदकरदोमयसम्बन्धेन, अब . च्छेदकतायां स्ववैशिष्टयं च स्वनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकतानिरूपकविषयितानिष्ठप्रतियोगितास. म्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूप काभावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकातीतिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवियितानिष्ठा वच्छेदकतानिरूपकनिरूपितत्वानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकापच्छेद त्वनिष्ठावच्छेदेकतानिरूपकत्व-स्वनिष्ठायता- सम्बन्धावच्छिन्नापच्छेदकतानिरूपकतावशाभावान्यतनवलमानाधिकरणोमयावृत्तिधर्मनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेद. कातनिरूपकामावनिष्टावच्छेदकतानिरूपलशमयानन्ध नेति न च तथाप्यवृनिजलकालीनजलाभाववान्दो वह्निमानित्यत्राप्रयासिद्धावव्याप्तिः, तब छदवृत्तिमालकालीन जलरूपाश्रयासवृत्तिजलात्मकस्वसजातीयावीश- ष्टान्तरघटितत्वादिति वाच्यम् । आहार्यस्थलीयदोषसाधारण्यायोक्तविषक्षायां प्रकृतपक्षतावच्छेदकावशिष्टपक्ष. ग्रनिष्ठकिञ्चिदूपावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित कश्चिदपावच्छिन्न प्रकारतानास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावाप्रतियोगियत् किश्चित्प्रकारनाविशिष्टग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकताशयविषयितावृत्तित्वाभावरू. पमाश्रयासिद्धिता वक्तव्यम् , अहे सादृशप्रकारतावत्वं च स्वविशिष्टविशेष्यतावत्वसम्बन्धेन, विशेष्यतायां स्ववशिष्टयं च स्वानरूपनविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्व-स्वावच्छेदकावच्छिन्नस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्र. कारतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन, अब प्रकार तायां यत्किञ्चित्वमभावश्यप्रतियोगितावच्छेदककोटावपि अन्य. तमत्वघटकप्रथमभेदप्रतियोगितावच्छेदककुक्षौ सामान्यरूपेणव प्रकारताया निवेश इति ध्येयम् , तथाच ता. दशरथले पक्षतावच्छेद कविशिष्टपक्षग्रहनिष्टयत्किञ्चित्कारता दवावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितजलकालीन. जलाभावत्वावच्छिन्ना आश्रयासियन्तरनिश्यप्रतिबध्यतावच्छेदकायकिंचित्कारता जलत्वावच्छिन्नविशेष्यता. निरूपिता वृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रकारता च, अत्र प्रथमप्रकारतविशिष्टमहत्वव्यापकपातबध्यताघटिताश्रयासि. द्धितात्वं न वृत्तिजलत्ववृत्तिवृत्तिजलभित्याकारकनिश्चगस्य जलकालीनजलाभाववान् हद इति ज्ञान प्रत्यप्र- तिबन्धकस्वात, द्वितीयप्रकारताघटिताश्रयासिद्धितात्वस्य जलकालीन जल बरादरूपाश्रयासिद्धित्वे सत्वेपि न तत्तद्धटकमिति तन नाध्याप्तिः। नन्वत हदो वह्निमानियादी दोषेऽव्यालिः, नन, विशिष्टपक्षग्रहनि. ठोकाभावाप्रतियोगिनी या प्रकारता उक्तोमयसम्बन्धन तद्विशिष्टावशेष्यतावद्ग्रहाप्रासिद्धेरिति चेत् । मैषम् । सर्वश्राश्चयासिद्धितात्वस्य पक्षतावच्छेदकामाववाद्विषायतावृत्तिस्वाभावरूपस्य वक्तव्यत्वात् , तदभावनिरूपितपक्षतावच्छेदकनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धश्च स्वविशिष्ट प्रवृत्तियत्किञ्चिपावच्छिन्न- विशेष्यतानिरूपितयत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नप्रकारता नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावनिरूपितप्रतियोगित्वाभाववद्यकि. श्चित्प्रकारताविशिष्ट महत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्ववस्वसम्बन्धेन, प्रकारतविशिष्टय च प्रागुक्तसम्बन्धेन, अवध्वकतावस्य च प्राप्रतियोगितावच्छेदकतयोकस्वरूपस्वनिरूपकप्रतिबन्धक- तानिरूपित्तप्रतिवध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन, एव चार्य सम्बन्धी निरवच्छिन्नपक्षतावच्छेदकस्थले तस्य व्यधिकरणसम्बन्ध एव, तेन तदभावः केवलान्वयीति तवृत्तित्वाभावस्याममियाश्रयासिद्धिरमसिद्धव आथयासिविघटिताश्रयासिद्धौ च नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । वस्तुतस्तु अन्यतमत्वं न तद्भिन्नभिन्नत्वम् , किन्तु प्रत्येकं तावदवृत्तिधर्मशम्यत्वम् , तथाचावं निवेश:- पक्षतावच्छेदकविशिष्ट पक्षमहत्वव्यापकप्रकारतानिष्टोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकतायाः परम्परया निरूपकावच्छिन्ननिरूपकताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिवनिष्ठप्रतियोगिताकाभावनिरूपितवृत्तिताका- नित्याकारिका प्रतीतिस्तनिरूपितस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टपमहत्वव्यापक नकारतानिष्ठाभया. वृत्तिधर्मनिष्ठानिरवच्छिन्नाऽवच्छेदकतानिरूपकप्रकारतानिष्ठस्वविशिष्टविशेष्यत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. निरूपकप्रहनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकमदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगि- तानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकामावनिष्ठावच्छेद कतानिरूपकप्रतिबध्यतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतिबन्धकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकत्वनिष्ठस्वरू- पघटितप्रागुक्तोमयसम्बन्धवच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकाभावनिष्ठावच्छेदकतानि- रूपकाधिकरणनिष्ठ.वच्छेदकतानिरूपकावच्छिन्न निरूपकताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितात्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावनिरूपितवृत्तितावावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित्तविशेष्यत्वस्य प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेन , --- ·सटिप्पणटीकासमेता अत्रेदं वोध्यम् । स्वकृतिहेवाभाविभाजकीभूतताशबाधवाद्यन्यतमवत्वमित्येताव. न्मात्रोक्तो मेयत्व व्यभिचारादावतिव्याप्तितादवस्थ्यमतो विशिष्टान्तराऽघटितत्वमिति। स्वसजातीयाऽघटितस्वमित्युक्तौ तद्दोषतादयस्थ्य, मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वसजातीयविपरीत. व्यभिचारत्वाऽघटितत्वात्तस्य, स्वसजातीयं यत्तदघटितत्वमित्युक्तावतिप्रसङ्कवारणेऽपि अ. 'सम्भवापतेः। विशिष्टपदं स्पष्टार्थम् , स्वसजातीयान्तराऽघटितस्वस्यैव सम्यक्त्वादिति तु विभावनीयम् । हेत्वाभासविभाजकरूपेण माजात्यलाभाय तदित्यपरे । न च तथापि स्वसजातीयविशिष्टान्तभिन्नत्वं-स्वकृतिहत्वाभासविमाजकरूपवत्-अथ च-स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद्यद्रूपं तत्तद्रूपानवच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकत्व. मित्येवोच्यता किं तदघटितत्वनिवेशनेति वाच्यम् । यत्र घटविषयकं नियमतो मेयत्वविशि- अव्यभिचारविषयकमेव तत्र घटेऽतिव्यायापत्तरिति ध्येयम् । हेत्वाभासविभाजकत्वं च बाधवाद्यन्यतमत्वम् । बाधव व प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवत्ता- प्रहप्रतिबन्धकतावत्वम् । तथाच स्ववृत्तिबावत्वाद्यन्यतमवत्-अथ च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतम तिविषयतावच्छेदकं यद्यत्तदवच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वं तद्वत्वम् । स्वं लक्ष्यतावच्छेदकत्वेनाऽभिमतम् । स्ववृत्तित्वं च बाधत्वे आधेयताधम्बन्धेन । बाधत्ववत्वं व स्वनिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतिबध्यता(१)निरूपितप्रतिबन्धकतावत्वसम्बन्धेन । ताशप्रतिबन्धकतावत्वं चाऽऽधेयतासम्बन्धेन । आधेयत्वं च स्वा(२)वच्छिन्नविषयिताव्य. पकत्वसम्बन्धन । नवृत्तिहेत्वाभासविभाजकरूपे स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताविशिष्ठान्यत्वं निवेश नीयम् । प्रतिबन्धकतावै० स्वव्यापकत्व स्वव्यभिचारित्वोभय सम्बन्धन । तेन विशे. षगुणाभाववान् घटो गुणसामान्याभाववानित्यत्राऽऽश्रयासिद्धी नाव्याप्तिः, तत्र निरुकवायत्व. स्याऽऽश्रयासिद्धिप्रतिबन्धकताविशिष्टत्वात् । एतदेव विशिष्टान्तराऽघटितत्वेन घटितव्यमि. चारस्वादिकम् । एवं च व्यभिचारविशिष्टमेयत्वत्वावच्छिन्नवियित्वावच्छिाप्रतिबन्धकत्वस्या- प्रसिया प्रतिबन्धकतायां स्ववृतित्वस्य स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वाविशिष्टा. न्यत्वस्य चाऽप्रखिच्या व्यभिचारविशिष्टमेयस्वत्वादेः स्वपदेनोपादानाऽसम्भवान्मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वादेरेव स्वपदेनोपादातुं शक्यतया तदघटितत्वस्य व्यभिचारविशिष्टमेयत्वादी स. त्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय "प्रतियोगिनि स्वत्वान्त वे" विशिष्टान्तराऽघटितत्वेनाइघटितव्यः भिचारत्वादिकं निवेशित भाचार्येण । योऽभावस्तहत्त्वे सति विशिष्टसाध्यग्रहावव्यापकयत्किञ्चिलकारताघटित तादशाभावले सतीत्यरीत्या यावदोषविभाजकतावच्छेदकतावच्छेदकीभूताभावनिरूपित वृतित्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः प्रमीयविशे- ध्यताप्रतियोगिकस्वरूवसम्बन्धावच्छिन्नामाववाभ्यस्तच्छून्यत्वमन्यतमत्वमिति, तथाच यत्र यो दोवः प्रसिद्ध- स्तष तादशदोषताबच्छेदकनिष्ठाभाववृत्तिधर्मे तादृशज्ञानीयतादृशप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य प्रमीय- विशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेनाभायो नास्तीति तद्वानन्य एव तच्छून्यत्वं च तादृशदोषतावच्छेदकवृत्त्य- भावे वर्तते इति सर्वत्र प्रसिद्धिोध्या । (१) तेन एकरूपेण प्रतिबन्धकावास्वीकारेऽपि नासम्भवः । एवं निवेशे हूदवृत्तिवन्यभावत्वादेरेव सादृशविशिष्टान्तरत्वादिति । (२)स्वं विशिष्टान्तरतावच्छेदकम् ।

·२६० सामान्यनिरुक्तिः। नचैवं यद्विषयकनिश्चयस्थ विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयामावस्तत्व- मित्यत्र विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदलस्य वैयर्थम्, घटादेस्तादृशरूपेण सजातीयत्वाऽप्रसिञ्चैव नातिप्रसङ्गादिति वाच्यम् । विशिष्टान्तराऽस्तित्वाऽघटितव्यभिचारस्ववत्वं व्यभिचारवे स्ववृत्तित्वं चाऽऽधेयतास. म्बन्धेन ( व्यभिचारत्वं च प्रकृतहेती प्रकृतसाध्यव्याप्तिप्रहप्रतिबन्धकत्वम् ) | आधेयता च स्वावच्छिन्नविषयिताब्यापकत्वसम्बन्धेन। स्थावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताविशिष्टा. न्यत्वं रूपे न निवेश्यम् । तथा च न तत्रातिव्याप्तिः। प्रागुक्ताश्रयासिद्धावव्याप्तिस्तु वश्वमा. णव्यभिचारघटितबाधाऽव्याप्तिवत्स्थास्यतीति ध्येयम् । केचित्तु स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धताविशिष्टान्यत्वं रूपे निवेशनीयम् , अन्य. थोकाश्रयासिद्धाबव्याप्तः । न च वक्ष्यमाणाव्यातेरसङ्गतिरिति वाच्यम् । तत्र धूमव्यभिचा. रिवन्हिमत्वमादायाऽव्याप्तेरित्याहुः । तचिन्त्यम् । यद्विषयकनिश्चयाऽव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये पक्षे साध्य वैशिष्टयावगाहित्व-साध्य. ध्याप्यहेतुवैशिष्टयावाहित्वोभयाभावः विरोधिविषयिताप्रयुक्तस्तत्त्वमिति वक्ष्यमाणनिष्कृष्ट कल्पे निर्वन्हिः पर्वतो वहिमान् धूमादित्यत्र घटादौ "उदासीने" अतिव्याप्तिवारणाय उभया. भावे विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वनिवेश इति वक्ष्यति, तस्य वैयर्थ्यमाशते नचेति । एवं स्वसजातीयविशिष्टान्तराऽघटितत्वनिवेशे । अनुयोगिनि स्वत्वान्तर्भावनिवेश इत्यपि बो. ध्यम् । वैयर्थं हेतुमाह नाऽतिप्रसङ्गादिति । अतिप्रसङ्गाभावादित्यर्थः। घटत्वादेः स्वपदेनोपादातुमशक्यत्वादिति भावः । तत्र हेतुमाह घटादेरिति । आदिना घटस्वस्य पटायुदासीनमात्रस्य च परिप्रहः । ताशरूपेणेति। स्ववृत्तिहेत्वाभासविभाजकरूपेणे. त्यर्थः । विभाजकतावच्छेदकरूपेणेत्यपि बोध्यम् । सजातीयत्वाऽप्रसिध्द्यैवेति । घट. वृत्तिहेत्वाभासविभाजकरूपाऽप्रसिध्यैवेत्यर्थः । घटत्ववृत्तिहेत्वाभासविभाजकरूपाऽप्रसिद्ध्यैवे. स्यपि बोध्यम् । एवकारेण विरोधिर्विषयिताप्रयुकत्वस्य व्यवच्छेदः । अत्रवदन्तिकल्पे तु स्ववृत्ति पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभाववत्वं बाधत्वम् । स्वं वन्ह्यभाववद्दादिरूपो बाधः। अभावे स्ववृत्तित्वं च स्वप्रयोजकविषयतावस्वसम्बन्धे. न । स्वानन्तरोत्पनशाननिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकाभावप्रयोजकत्वं स्वपूर्ववत्तिज्ञानीयविषयताया सर्वानुभवसिद्धम् । तादृशाभाववत्वमपि स्वप्रयोजकविषयतावस्वसम्बन्धेन । अथ यविषयकनिश्चयाऽव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्याव. गाहित्वाभावस्तत्वं बाधत्वम् , न तु विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदलघटितं, गौरवात् , एवंरीस्या व्यभिचारस्वादिकं निरुच्य निवेश्यम् । एवं च निर्वह्निः पर्वतो वहिमानित्यत्र घटादिविषयक- निश्चयोत्तरानुमितावपि पक्षे साध्यवैशिष्टचावगाहित्वाभावसत्वेन पटेऽपि वाघवस्याऽक्षततया घटादेरपि स्वपदेनोपादेयतया घटादिवारणाय विरोधिविषयिताप्रयुक्तस्वदलसार्थक्यसम्भवेन तद्वैयाभिधानमसातम् । न च तत्र वहिमपर्वतरूपाश्रयाऽसिद्धावव्याप्तिः, वहिविषयक निश्चयोत्तरानुमितावपि तादशाभावसत्वेन वहावपि ईशाश्रयाऽसिद्धित्वसत्वेन वहिमपर्वतक. पाश्रयासिद्धस्तद्घाटसत्वादिति वाच्यम् । तद्दोषवारणायाऽऽश्रयासिद्धिलक्षणे एव विरोषिविष- ·SHRI सटिप्पणटीकासमेता २६१ ग . -- यिताप्रयुक्तत्वस्य निवेशनीयत्वात् । ए च ताशदलघटिताऽश्रयासिद्धिरूपश्च न वन्ह्यादि. रिति तद्घटितत्वेऽपि न तत्राऽव्याप्तिः । न च वन्ही आश्रयाऽसिद्धिस्वविरहेऽपि उक्तबाधत्व मस्त्येवेति अब्याप्तिौरैवेति वाच्यम् । स्ववृत्तिहेत्वाभावविभाजकीभूतयत्किंचिद्धर्मवाद्विशि. ष्टान्तराऽघटितत्वस्य विवक्षितस्वात् । अन्यथा विशेषगुणवद्घटादेरसंग्रहापत्तेः, गुणवद्- घटोदेराश्रयासिद्धित्वादिना साजात्यविरहेऽपि बाधत्वादिना तत्सत्वात् । यत्किंचित्त्वनिवेशा च्चाऽऽनयासिद्धित्वमादायैव तत्र लक्षणसमन्वय इति चेन्न । वन्यभाववान् हृदो वह्निमानित्यादौ वन्ह्यभाववठ्देऽव्याप्तिः, तत्र निरुक्तविशिष्टान्त रवह्यभावघटितत्वादतस्तद्वारणाय यद्विषयकनिश्चयाऽव्यहितोत्तरानुमितिसामान्ये विरोधिवि षयिताप्रयुक्तः पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावः तत्वमेव बाधस्वमित्यादिरीत्या "विरोधि. विषयिताप्रयुक्तत्वघटितो" हेत्वाभासविभाजको निर्वाच्या एवं च विरोधिविषयिताप्रयुक्त. स्वदलवैयर्यम् , घटादेविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वघटित साजात्यविरहेण स्वपदेनोपादातुमश. क्यत्वात् (१)। (१) अथैवंसति विशेष्यदलवैयर्यस्यापि प्रसङ्गसम्भवेन विरोषिविषयिताप्रयुक्तवमात्रस्य वैयोंक्ती सन्दर्भविरोधः। न च बावत्यादिशरीरे विषयिताप्रयुक्तत्वमा निषेशनीय, न तु विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वम्, एवं च साध्यवत्पतिव्याप्तिवारणायव विशेष्यदलसार्थक्यं, यथासन्निवेशे वैयाभावादिति वाच्यम् । तथा मति विशेष्यदले विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदलसार्थक्यसम्भवेन सन्दर्भविरोधापत्तेः । मैषम् । इच्छा प्रयोज्ययादृशविशिष्टविषयताशालिनिश्चयाऽवृत्तिप्रतियोगिकः प्रकृतपक्ष प्रकृतसाध्यदै. शिष्ट्यावगाहित्वाभावस्तादृशत्वमेव वाधत्वं अन्धकृतोऽभिप्रेतत्वात । एवमिच्छाऽप्रयोज्ययादृशविशिष्टविषयता: शालिनिश्चयाऽवृत्तिप्रतियोगिकः प्रकृतहेतौ प्रकृतसाध्यनिरूपित्तव्याप्त्यवगाइित्याभावः तत्वं व्यभिचारत्वं निर्वचनीयम् । एवमाश्रयाऽसिध्यादिकमपि निर्वचनीयम् । एवं च निहिः पर्वतो वहिमानित्यादौ पवे साध्य. वैशिष्टयावगाहित्वाभावस्य इच्छाऽप्रयोज्यघटादिविषयताशालिनिश्चयावृत्तित्वाभावान निरुक्तवाववादिक घटादेरिति विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदलवैयक्ति सङ्गता। आहार्य-पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहिवाधादिविषयकज्ञानमादायासम्भवधारणाय याद शविशिष्ट विषयतायो इच्छाऽप्रयोज्यत्वनिवेशः। अब सामान्यत इच्छाऽप्रयोज्यत्वनिषेशे निर्वह्निः हदो वह्निमान वह्यभावांश्च हद इत्याकारकसम्हा- लम्बनज्ञानीय-स्वातन्ध्येण वन्यभाववादविषयतायो यदीच्छाऽप्रयोज्यत्वं स्वीक्रियते तदा तादृशबाधे निरु- कवायत्वाऽसत्वादश्यातिरिति चेन्न । तत्तदाहायव्यक्तिभेदस्य स्वात येणाऽपि यादशविशिष्टविषयता शालिनिश्चये निवेशनीयत्वात् । न च निवह्निः पर्वतो पहिमानित्यादौ वहिमपर्वतरूपाऽऽश्रयासिद्धी निरुक्तबादलक्षणाऽतिव्यातिरिति वाच्यम् । निरुक्तलक्षणोपयुक्तवाधत्वस्य तथ सत्वेऽपि चतिविरहात, दोषविभाजकतावच्छेदकबाधत्वस्याऽन्यथैव निर्व- चनीयत्वात् । नचरीत्या विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वदलवेयर्यसम्पादनेऽपि बाधादिघटकैकदेशेऽपि निरुकवाधवाय. सत्येन विशेष्यदलस्यापि वैयर्यसम्भवेन तदकथनाद् अन्धकारन्यूनतेति वाच्यम् । पर्वतपक्षकवन्यभाषव्या- प्यसाध्यकस्थले पहिमपर्वते बाधायनात्मकेऽतिव्यातिवारणाय तस्य सार्थक्यात् । तथाहि-इच्छाऽप्रयोज्य- यादृशविशिष्ट विषयताशालिनिश्चयाऽवृत्तिप्रतियोगिकः प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावः तत्त्वस्य बाधत्वस्य वह्निमपर्वते सत्वेन स्वपदेन वह्निमस्पर्वतत्वस्य धत्तुं शक्यत्वात् । विशेष्यदलनिवेशे तु वह्निमत्य. वतविषयताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये तादृशोभयाभावाऽसत्वान्नातिव्यातिरिति तयर्थ्य नोक्तम् । न च तथापि तादृशपक्षमाध्यकस्थले वन्यभावयाच्याभाव न्यायव हिमपर्वतरूपसत्प्रतिपक्षे व्याप्तिः, तस्य ..

·२६२ सामान्यनिरुक्तिः। स्ववृत्तिवाधवाक्रान्तवहिमपर्वतघटितत्वादिति वाच्यम् । हेत्वघटितसाध्याभावव्याप्यवपक्षस्यैव सत्मतिपक्ष- त्योपगमादिति समञ्जसम् । अथ यादृशविशिष्ट विषयताशालिनिश्चयाऽवृत्तिप्रतियोगिकः पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावः तत्त्वं वाध. समिति निर्वचने ताशवावत्वस्य दोषैकदेशे देवि सत्येनासम्भव इति चेन्न । यदूपावच्छिन्नानुयोगिताकपातिकावच्छेदकताकविषयताशालिनिश्वयाऽवृत्तिप्रतियोगिका पक्षे माध्यदे. शिष्टयावगाहित्वाभावः तत्त्वस्य वाधवाद । एवं च ताशबाधत्वादिकं धन्यभाववद् इदत्वगतसमुदायत्वे एव, न तु इदत्वगतकत्वे इति नाऽसम्भवः । लक्षणार्थस्तु--प्रवृत्तिनिरुक्तबाधवायन्यतमरूपबद्धमीवच्छिन्नानुयोगिताकपतिकावच्छेदकताकनिरू- पकताकविषयिताशून्यविषयितानिरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकयदूपावच्छिन्नानुयोगिताकप. यतिकाऽवच्छेदकताकनिरूपकताकविषयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये विरोधिविषयितः प्रयुक्तोभयाभाष- स्तपविशिष्टव त्वं हेतुदोषवस्वम् । स्वपदं लक्ष्यतावच्छेदकत्वेनाऽभिमतय ह्यभावबद्दस्वगतसमुदायत्वपरम् । अथ वह्यभाषवद्सदत्वगतसमुदायत्वनिष्ठतादृशतत्त्वरूपवाधत्वस्याऽन्यत्राऽसत्वात् स्ववृत्तितादृशवाध. स्वाधन्यतमरूपबद्धर्मान्तरस्याऽप्रसिद्धत्वादसम्भव इति चेन्न । पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्याभावबयमेव बाधत्वम् । तादृशाभाववत्वं च स्वनिरूपिताधेयत्वसम्बन्धे. न। आधेयता च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाऽवच्छेदकताकनिरूपकताविषयिताशालिनिश्चयाऽवृत्तिमति. योगिकत्व सम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या । ए च वन्य भाषवद्दत्वगतसमुदायत्व-इदवृत्तिवन्ह्यभावस्वगतसमुदाय- स्वसाधारण तादृशवाधत्वमनुगतमेवेति न किञ्चिदनुपपत्रम् । एवमेतादृशरीत्या व्यभिचारत्यादिकं निर्वाच्यम् । अथ बिरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वानिवेशे वन्यभाषव्याप्यवत्पर्वतपक्षकवहिताध्यकस्थले वह्निमपर्वतेऽति. ध्यातिः, तथाहि इच्छाऽपयोज्यवह्निमस्पर्षतविषयताशालिवाभावव्याप्यवान् पर्वतो वह्निमानितिनिश्चये पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वस्याऽवृत्तित्वविरहेण बाधत्वाऽसत्वेऽपि इच्छाऽप्रयोज्ययद्रूपावच्छिन्नविश्यकनिश्च याऽवृत्तिप्रतियोगिकः पक्षे पश्चतावच्छेदकोशिश्यावगाहित्यामावः तत्त्वरूपाश्रयासिद्धित्वस्य तत्र सत्वात , सादशविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावसत्वादिति तत्राऽतिव्यातिवारणायैष विशोषिविषयताप्रयु. कत्वनिषेशसार्थक्यसम्भव कथं तवैयमिति चेन्न । सामान्यत इच्छाऽप्रये.ज्यत्वनिपेशेऽपि तत्तदाहार्यभेदनिवेशस्यावश्यकतया आहार्यभेद एव निवेश्यते, एकविधरीतिसम्भवे रातिदयस्याऽन्याय्यत्वात् । एवमीश्वरेच्छाप्रयोज्यत्वस्य जन्यमान्ने एक सत्येन इच्छाऽ- प्रयोज्यत्वस्य जन्यविषयतायाममत्वात, जन्येच्छा प्रयोज्यत्वस्य च जन्यत्तात्वस्याऽनुगतस्याऽभावात् तत्त. दिच्छाऽप्रयोज्यतायाँ पर्यवसानात, ईश्वरेच्छामिन्नेच्छा प्रयोज्यस्य निवेशे लक्षणस्य सर्वसाधारणत्वाच्च ।। एवं चोक्तस्थले वम् भावव्याप्यवान् पर्वतो पहिमानित्याबाहार्यभेदस्याऽनिवेशात्तत्राश्रयाऽसिद्धित्वविरहेणाऽ. तिम्यातिविरहादित्यभिप्रायेण अन्यकृता तहलस्य वैयर्यमुक्तम् । न च पर्वतपक्ष कवाभावव्याप्यसाध्यक- स्थले तादृशाऽऽडार्यभेदस्यानिवेशेन वहिमपर्वतेऽतिव्यातिविरहेण विशेष्यदलस्यापि वैयर्थ्यमिति बाच्यम् । यदभावव्याप्यसाध्यकयत्पक्षकस्थले तादृशाऽहार्यज्ञान न जातं तद्वति तत्पक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदल. सार्थक्यसम्भवात् , बचभावव्याप्यवत्पर्वतादिपक्षकवन्ह्यादिनाध्यकस्थले यदि तादृश'ऽऽहार्यज्ञानं न जात- मित्युच्यते, तदा पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाऽप्रसिद्ध्या सुतरां नातिव्याप्तिरित्यवोयम् । प्राचीनास्तु स्वविषयतामयुक्तोभयाभावप्रयोजकयत्किञ्चिदभाषाधिकरणतायां ज्ञानवैशिष्टयाऽप्रयोज्यत्वे सति स्वावच्छिन्नाविपयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयद्धर्मावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नमयोजकतानि- रूपितप्रयोज्यत्वं तद्धर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वं तद्वत्वं स्वसजातीयविशिष्टान्तराs. घटितत्वदलनिष्कर्षः। तथाच वह्यभाववहदत्वावच्छिन्नविषयताप्रपोज्यं याह्यभाववद्हदविषयकसमूहालम्बनात्मकसत्पति- पक्ष-हवृत्तिवन्ह्यभावादिनिश्चयोत्तराऽनुमितिसामान्यनिष्ठतादशसाध्यवैशिष्टयावगाहित्वाऽभावाधिकरणत्वं सत्र इदवृत्तिवन्धभाव-सत्प्रतिपक्षाविषयताप्रयोज्यत्वमप्यस्तीति सत्प्रतिपछादिकमेव विशिष्टान्तरं तदघटितत्वं वाभाववद्सदत्वावच्छिन्नास्तीति तत्र लक्षणसमन्वयः । , ·HINDI सटिप्पणटीकासमता २६३ ---- -- ननु "अनुयोगिनि स्वत्वान्तर्भावे मणिकदुक्त "यद्विषयकत्वेन शानस्याऽनुमि. तिप्रतिबन्धकत्वमि"त्यस्य-अनतिरिक्तवृत्तिस्वरूपाऽवच्छेदकत्वस्य वा वैयर्थ्य सम्भवे विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदलवैयया॑नुधावनमनुचितम् , हदायेकदेशाऽतिव्याप्तिवारणं हि त. प्रयोजनमिदानी तु सा नास्ति, एकदेशस्य हृदादेहेत्वाभासत्वविरहात्ताशरूपेण तत्सजा. तीयत्वाऽप्रसिद्धथैव तस्य स्वपदेनोपादानाऽसम्भषादतिप्रसविरहात् । न च हृदादिरूपैक. देशस्य हेत्वाभासत्वविरहेऽपि हदवृत्तिवन्ह्यभाववढ्दत्वादिना सजातीयविशिष्टान्तरेण वन्य. भाववद्हदेनाऽघटितत्वात्तत्राऽतिव्याप्तिबारणायाऽनतिरिक्तवृत्तित्वदलत्य सार्थक्यं सम्भवतीति चाच्यम् । वन्ह्यभाववहदत्वस्य हृदत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वाभावेन विशिष्टान्तरत्वाऽसम्भबादिति चेत् । अत्र ब्रूमः-अनुयोगिनि स्वत्त्वान्तावे स्ववृत्तिहेवाभासविभाजकरूपं यद्वन्यभाववद्. हृदत्यादिकं तेन रूपेण स्वसजातीयविशिष्टान्तरं न मेयत्वविशिष्टवन्यभाववढ्दादिकं, तद्वि. षयकप्रतीतः स्वावच्छिन्नाविषयकवाभावात्, न वा हृवृत्तिवन्यभाषादिकं, हृदवृत्तिवन्धमा वरवश्य स्ववृत्तित्वाभावादिति स्वसजातीयविशिष्टान्तराऽप्रसिद्धयाऽसम्भवस्त द्वारणाय विशि. टान्तरपदस्य स्वावच्छिन्नपर्याप्तिकविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकत्वमवश्य ज्ञानवौशिष्ट्याप्रयोज्यत्वनिवेशन च अभाववान वह्यभाववानितिीनश्चयकालाननिश्चयीयाभाववद् दत्वा च्छिन्नविषयताप्रयुक्तत्वमादाय दाषवारणाय । एकदेशविषयतामादायाऽसम्भववारणाय व्यापकत्वपर्यन्तनि. वेशः। विशेषगुणवद्घटादिसंग्रहाय यत्किञ्चित्त्वनिवेशः। एवं चैकदेशवारणाय विशेष्यदलसार्थक्यम् । परन्तु घटादिविषयताप्रयोज्यतादशाधिकरणव प्रसिद्ध्या स्वपदेन घटादेर्धर्जुमशक्यत्वातद्वारकाविरोधिप्रयुक्त त्वदलवेयर्थ्यमतः प्रतियोगिनि स्वत्वान्तर्भाव इति वदन्ति । उक्तरीत्या घटादावतिव्यातिवारकतया विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदलसार्थक्याऽसम्भवेऽपि आहार्यथले एकदेशेऽतिव्याप्तिवारकतयव सार्थक्यसम्भवेन तयाऽभिधानाऽसतितावस्थ्यात् । एवं निवह्निः पर्वतो वह्निमानियत्र वह्निव्याप्यावावच्छिन्ने तिव्याप्तिवारणाय तत्सार्थक्यसम्भवे ततैयों- क्यसकतेः। तथाहि-वहिव्याप्यवान पर्वत इति ज्ञानीयवहिव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयताप्रयुक्ताभयाभावप्रयो- जकपक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकवाभावाधिकरणताया वहिन्याप्यत्वावच्छित्राविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक- वह्निमपर्वतत्वावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोज्यत्वसत्त्वेन तदवच्छिन्नाविषयकमतीतिविषयताव- च्छेदकत्वस्य वहिव्याप्यस्खे सत्त्वात, तदवच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावस- स्वाच्चेति । यदि च यद्धविच्छिन्नविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्य विषयताप्रयुक्तोभयाभाववत्त्वमेव विवक्षणीयम्, न तु विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वम् , तावतव तत्रातिव्यानिवारणसम्भवात् इति विषयताविशेषणविरोधित्व विशे- षणवैयर्थेन विशिष्टस्य वैयोक्तिरिति । न च तदनिवेशे वह्निमान धूमादित्यादौ वहिमपर्वतादावतिव्याप्ति. शित वाच्यम् । वहिमपर्वतत्व वच्छिन्नविषयताप्रयोज्योभयाभावप्रयोजकामावाधिकरणतायां वहिमपर्वतावा- वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकरूपावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोज्यत्वसत्बाद बहिमत्य- वैततिव्याप्त्यभावात् , पर्वतीयवहिमपर्वतत्वावच्छिन्नविषयताप्रयोज्यतावशाभावाधिकरणतायां तदवच्छिना- विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकवह्निमत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयतास्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोज्यत्वेऽपि तदव- च्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकरवाय पर्वतीयबह्निमपर्वतत्वेऽसत्त्वात्पर्वतीयवह्निमत्पर्वते चातिव्या- विरहादित्युध्यते, तदापि साध्यसाधनग्रहाविरोधिम्याप्तिग्रहविरोरिस्वरूपस्य विशिष्टान्तराऽघटितत्वेनाइघ- टतस्य व्याभिचारत्वस्य प्रकृतानुपयोगितया तन्निर्वचनस्योन्मत्तप्रलपित्तत्वापोरिति विभावनीयम् ।

·२६४ सामान्यनिरुक्तिः। बकव्यम् , एवं च वन्यभाववहदत्वाधवच्छिमपर्याप्तिकविषयताशून्य"मेयत्वविशिषवन्य. भावबद्दत्वाधवच्छिन्नविषयक"प्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नमेयत्वविशिष्टवन्यभावव. बृहदादिरूपविशिष्टान्तरप्रसिधा नाऽसम्भवः । तथाच ताशबाधायेकदेशहदादिवृत्तिवन्ह्यभा. वह दस्वादिना सजातीयविशिष्टान्तरवन्ह्यभाववदायघटितत्वादेकदेशेऽतिव्याप्तिवारणाय मूलकृश्लक्षणेऽनतिरिक्तवृत्तित्वविशेषणस्य सार्थक्यात् । केचित्तु अनुयोगिनि स्वस्वान्तर्भावकल्पे स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकताघटितसाजास्य. स्यैव भट्टाचार्यांनुमततया पाषाणमयखवरुपर्वतेऽतिव्याशिवारणायाऽनंतिरिकवृत्तित्वदलमार्थ. क्यमिस्याहुः। अथ तथापि "अत्रवदन्तिकल्पे" यद्विषयकनिश्चयस्येत्यादिसम्पूर्णदलस्यैव वैयर्थ्य- सम्भवे विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वदलमात्रस्य वैयर्यकथनमसातम् , स्वसजातीयविशिष्धान्त. राऽघटितं यत्स्वं तद्वत्वस्यैव सभ्यत्वात् , तथाहि-व्यभिचारस्वादिकपदोषतावच्छेदकभिजा. ना "उदासीनाना" सुजातीयाऽप्रसिधाऽतिव्याप्त्यसम्भवादिति चेन्न । साजायघटकबाधत्वादिशरीरेऽन्याध्यवृतित्वनमानास्कन्दितत्वनिवेशे प्रयोजनाऽभावेन सामान्यतोऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितत्वस्यैव निवेशेन वृक्षः कपिसंयोगात्यत्र कपिसंयो. गाभाववहक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय तद्दलसार्थक्यात् । अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितस्य वक्षः कपिसंयोगाभाववानितिीनश्चयस्य वृक्षः कपिसंयोगवानितिबुद्धिविरोधितया कपिसंयोगाभा. भाववक्षत्त्वे बाधत्वसत्वात् । अस्माकन्तु यद्विषयकनिधये अव्याप्यवृत्तिवनमानास्कन्दि. तत्वविशेषणसरवादेव नातिव्याप्तिः। न च ममापि बाधवादिघटकप्रतिबन्धकलायां अव्या प्यत्तित्वभ्रमानास्कन्दितनिधयीयत्वविवक्षणादेवाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवे विशेष्यदलं व्यर्थ मिति वाच्यम् । बाधत्व-व्यभिचारत्वादिप्रविष्टनानानिश्चयेषु अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानां श्रम त्वेनाऽभावनिवेशाऽपेक्षया एकभ्रमस्वघटितविशेष्यदलोपादानस्यैव युक्तत्वात् (१)। नचैवमपि कपिपयोगी धूमान्यधुमादित्यादौ कपिसंयोगाभाववतक्षेऽतिव्याप्तिः, तद्विः षयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिती निरुतोभयाभावसत्वादिति वाच्यम् । तद्वारणाय विषयि. ताप्रयुकत्वमात्रस्य निरुकोभयाभावे निवेशात् विषयितायां विरोषित्वनिवेशवैयर्थे ग्रन्थ. तात्पर्यात् । एतेन पाषाणमयत्ववपर्वताविषयतासामान्यस्यैव निविपर्वतस्वविशिष्ट वदिवशिष्ट्याव. गाहित्वाभावप्रयोजकतया स्वप्रयोजकीभूतस्वविषयतासामान्यकत्वसम्बन्धेन पाषाणमयत्व विशिष्टपर्वते पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावाहित्वाभावरूपमाजात्यस्य वर्तमानतया स्वपदेन मेयस्व विशिष्टपर्वतस्य धारणसम्भवेन निहिः पर्वतो वद्धिमानित्यत्र पाषाणमयस्ववस्पर्वतेऽतिव्या प्तिवारणार्थमेव विरोधिविषयताप्रयुक्त्वदलस्य सार्थक्यसम्भवे कथं तद्वैयमिति परा सम् । पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिव्याप्तिवारणार्थ विरोधिविषयताप्रयुक्तदलसार्थक्येऽपि "वस्तु मात्रनिश्चयानन्तरं निहित्वादिविशिष्टे बहेरग्रहेरिन क्षतिरिति" दीधितिप्रन्थे विरोधिविष. (2) वस्तुतो विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वदलवैयर्थीमन्यत्र विरोधि विषयताप्रयुक्त दलं यत्रेलि सदगुग. संविज्ञाना बहुव्रीहिः । तथाच समुदायदलस्य वैयर्यमेव प्रन्धकृतोऽभिप्रेतमिति ध्येयम् ।

·wwwUKARAMINADERamsaas साटिप्पणटीकासमेता antan HAMARPARTIMER: JHANDICAPANARRESTAUHARRIER । स्वसजातीयविशिष्टान्तरघटितं यद्यत्वं तइविषयकप्रतीतिविषयत्ववि. वक्षन अनुयोगिनि स्वत्वानन्तर्भाण- यताप्रयुक्तत्वानुपादाने पदार्थमात्रेऽतिव्याप्त्यभिधानस्याउसातत्वापतेव । एवं चाऽनुयोगिनि श्वस्वान्तावेण वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिः सम्भवतीत्यतः प्रतियोगिनि स्वत्वान्तविण तादृशप्रन्थो भवाचार्येणोपपादित इति ध्येयम् । नचैवं विशिष्टान्तरविषयित्वाऽप्रयोज्य स्वाविषयिताप्रयोज्यत्यादिक्रमेण विशिष्टान्तराघ- टिजवनिवेशेऽपि विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वाऽनिवेशेऽपि वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिन सम्भवति, स्वविषयिता योज्यत्वविरहात् , इति भट्टाचार्योक्तविशिष्टान्तराऽघटितत्वनिवेशेऽपि "वस्तु: मात्रनिश्चयानन्तरमियादिदीधितिमन्थासङ्गतिस्तवस्थेवेति वाच्यम् । तत्रापि विशिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्य-स्वविषयिताप्रयोज्योभयाभावप्रयोजकयावदभावाधिकरणता या धास्वं तदन्यत्वे तात्पीन प्रस्थाऽसतिरिति ध्येयम् । प्रतियोगिनि स्वत्वमन्तर्भाव्य दिरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदक सार्थकयति स्वसजाती येति । अनुयोगिनि स्वत्वानन्तर्भावणेति । प्रतियोगिनि स्वत्वान्तीवेणेति यावत् । न च स्वसजातीयविशिष्टान्तरकं यद्यत्स्वामित्येव कथं नोजामिति वाच्यम् । असम्भवापत्तः । तथाहि वाचत्वसजातीयं यद्विशिष्टान्तर विपरीत बायत्वं तत्कस्वस्य बाधत्वे सत्वेन बाधत्व. स्यापि स्वपदप्राह्यतया स्वाऽचटितत्वश्य स्वस्मिन्नसत्वात् । अतो घटितपदम् । स्वास्मिन् तद्घटितत्वोपादाने तु बाधस्य विपरीतबाथाऽवटिततया तस्य स्वपदाऽप्रासात्वानासम्भवः । तदर्थ स्यसजातीयविशिष्टान्तरविषयिताव्याप्याविषयिताकत्वम् , स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्याप- कविषयिताशभ्य स्वावच्छिन्नविषायेताशुन्य-असोतिषियताबच्छेदकावसजातीयधर्मकत्वं चेति ध्येयम् । स्वपदेन मेयत्वावशिष्टविपरीतव्यभिचारत्वमादाय भेयत्वविशिष्टव्याभिचारादावति- व्याप्तिबारबाग यद्यदिति । तादृशविशिष्टान्तरघटितं यशस्व तद्भिशयोक्ती च मेयत्वविशि. टव्यभिचारविशिष्टघटे तिव्याक्षिः, व्यभिचारतास्वाभावेन स्वपदेन तादृशघटत्वस्य वर्तुम. शक्यतया स्वपदग्राहामेयत्वविशिष्टव्यभिचारवावाच्छवभेदस्य तत्र सत्त्वात्। अत एव त. पानवच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकत्वमपि नोक्तम् ।। यद्यपि व्यभिचारविशिष्ट मेयत्वेऽतिव्याप्तेक्ष्यमाणतया ऽत्रापीष्टापत्तिरेवेति व्यर्थ सदघः टितत्वम् , तथापि अणुरपि विशेषोऽध्यवसाय कर इति न्यायात्तदुशात्तम् । तथाच स्ववृत्तिहत्वाभाखविभाजकरूपवत्-अथ च-स्नावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयता. वच्छेदकं यदूषं तदवच्छिन्नघटिततावच्छेदकं यधरस्वं तदबाच्छन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे. दकत्वं यदपे फलितम् । अत्र स्वपदेन लक्ष्यतावच्छेदकीभूतव्यभिचारत्वादिक न शक्यते धर्तु, तस्य विशिष्टान्त. रघटितत्वाऽभावात् , किन्तु मेयस्वविशिष्टव्याभिचारत्वादिकमेन, तच्च व्यभिचारमेन घटि. तमिति मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्थ मेयस्वविशिष्टव्यभिचारत्वाऽघटितवाभावान्मयस्व. विशिष्टव्यभिचारे नातिव्याप्तिः। शुद्धव्यभिचारवश्य तदवटितवाद् व्यभिचारे लक्षण. ३३ ·सामान्यनिरूक्तिः। HARRAMINER যাথলনিমালাকনা লক্ষন। एवं व्याभिचारपटितवावेऽपि नाव्याक्षिः, ताशबाधस्ववृत्ति रूपवत्-एवं-ताशबाधवा. वच्छिमाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं न शुद्धव्यभिचारत्वं, विपरीतबाधत्वस्य तारशत्वेऽपि तवच्छिन्नघटिततावच्छेदक न स्वम्, किन्तु मेयत्वविशिष्टताहराबाबस्वमेन स्वपदमाह्यम् , तदवच्छिन्नाऽघटितत्वस्य ताशवायस्वे सत्त्वात् । बाधविशिष्टव्यभिचारादौ च नातिध्यातिः, तादृशव्यभिचारत्वनिष्ठव्यभिचारस्वत्यवत्-- अथ च तदवच्छिन्नाविषयप्रतीतिविषयतावच्छेदकं शुद्धव्यभिचारत्वं तदवच्छिन्नघाट ततावच्छेदकं यद्यत्स्वं-ताशव्यभिचारत्वं तदलितत्वत्य स्वस्मिनसत्वात् । एवं च निश्कृष्टकल्पे विरोधिविषयिताप्रयुक्तस्वदलमपि सार्थकमित्याह पदार्थान्तरे इति दोषमिने घटादावितियावत् । अतिव्याप्तिवारकतयति। घटत्ववत्तिहेत्वाभासविभाज. कतावच्छेदकरूपाऽप्रसिध्या स्वपदेन तस्योपादानाऽसम्भवेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वा. देरेव स्वपदेनोपादेयतया तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य घटरवेऽपि सत्वेन घटेऽतिव्याप्तिवारकतयेत्यर्थः । तद्दलसार्थक्यादिति । विरोधिविषयिताप्रयुक्तस्वदलसा- र्थक्यादिति भावः । तथाच घटादिनिश्चयस्य स्वानन्तरोत्पनाऽनुमितिसामान्यनिष्ठतादृशो- भयाभावप्रयोजकविरोधिविषयिताकत्वविरहेण घटे नातिव्याप्तिः। ननु विभिचहेती विशिष्टसाध्यव्याप्तिमहत्वव्यापक प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताव. च्छेदकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपन्यभिचारस्वस्थ (अत्र हेवामासविभाजकतावच्छेदकतया) प्रवेशे धूमव्यभिचारिवद्विधूमवान् बढेरित्यादौ धूमाभाववधूमव्यभिचारिवहिरूपबाधेऽव्या. प्तिः, तादृशवाविषयितायाः धूमव्यभिचारिवह्निस्वावच्छिन्ननिरूपितत्वेन व्याप्तिमहप्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्वेन चोकबाधतावच्छेदकरूपेऽपि व्यभिचारत्वं वर्तते, एवं च ताशबाधत्व. वृत्तिव्यभिचारववत्, ताछबाधत्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक यच्छुद्धव्यभिचारस्वं तद्घाटिततावच्छेदकं यद्यत्स्वं ताशबाधत्वं तदघटितत्वस्य स्वस्मिन्न- सस्थात , यद्रूपपदेन तस्योपादानाऽसम्भवात् । यदि च "व्यभिचारस्वघटक" प्रतिबन्धक तावच्छेदकताऽनतिरिक्तत्तिवमित्यत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाबो न स्वरूपसम्बन्धाव च्छिन्नप्रतियोगिताका किन्तु स्वरूप स्वनिरूपकप्रतिवन्धकत्वाध्यापकप्रतिबन्धकतानव. च्छेदकत्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः,-एवं च स्त्रं-व्याप्तिप्रतिबन्धकतावच्छे. दकता-तनिरूपिका या व्याप्तिग्रहप्रतिवन्धकता-तदव्यापिका याऽनुमितिप्रतिबन्धकता तद. वच्छेदकत्वस्यैव तादृशबाधविषयितायां सत्वेन तादृशप्रतिबन्वकतानवच्छेदकत्वविरहेण ( स्वरूपसम्बन्धेन व्याप्तिप्रहप्रतिवन्धकतावच्छेदकताथाः तादृशबाधविषायतायां सत्वेऽपि ) ताहशोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्याप्तिप्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकरवाभाववत्या व्यभिः चारघटितबाधविषयितायां स्वावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धेन ताशबाधत्वस्य वृत्तितया "अ. वृत्तित्वविरहेण" उक्तबाधतावच्छेद करूपे व्यभिचारत्वविरहेण "बाघवेन तत्सजातीयं चन व्यभिचारत्वम् , विपरीततादृशबाधत्वस्य तादृशरवेऽपि स्वस्य तद्घटितस्वाभावात्" स्वपदे. नोक्तबाधत्वस्य धत्तुमशक्यतया मेयत्वविशिष्टताहशबाधत्वमुपादाय नाऽव्याप्तिरित्युच्यते, अथ ·सटिप्पणटीकासमेता २६७ न च व्यभिचाराविशिष्टमयत्वादहेवाभालत्वावरहा हेवाभासविभा. जकरूपेण लजातीयाऽप्रसिद्ध्या तस्य स्वपदेनोपादातुमशक्यत्वात् । मेय. त्वयिशिष्टव्यभिचारस्वादिकमेष स्वपदेनोपादेयम् , तस्य शुद्धव्यभिचारा. द्यमिन्नतया व्यभिचारत्वादिरूपहेत्वाभासविभाजकरूपेण तत्सजातीयप्र. सिद्धेरिति तदविषयकप्रतीतिविषयत्वस्थ व्यभिचारविशिष्टमेयत्वादी सत्वात्तत्रातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । . सदाप्यतिव्याप्तिमाशङ्कते नचेति । हेस्वाभासत्वविरहादिति कथन व्यापकत्वाभावप्रदर्शना. थैव, विभाजकताया हेत्वाभासत्वश्याप्रशादिति ध्येयम् । तस्य-व्यभिचारविशिष्टमेयत्व स्वादेः । स्वपदेनोपादेयतयेति । ननु प्रतिबन्धकता निरूपितस्वरूप सम्बन्धक्षपाऽ"व. च्छेदकता यथा व्यभिचारविशिष्टमेयस्वविषयितायां न वर्तते तथैव मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविष. यितायामपि न सा वर्तते (किन्तु व्यभिचारविषयितायामेव ) इति मेयत्वविशिष्टव्य. भिचारत्वस्यापि कथं स्वपदेनोपादानमत आह-तस्येति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्ये. त्यर्थः । तोति । व्यभिचारविशिष्टमेयत्वे इत्यर्थः। अतिप्रसङ्ग इति । तादृशविशिष्टा. न्तरतावच्छेदकं यन्मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वं तदघटितत्वस्य व्यभिचारविशिष्टमेयत्वे सत्वा. दिति भावः। अथाऽत्र स्वपदनादासीनमेयस्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्य धर्तव्यतया तत्र च विशिष्टान्त. राऽघटितत्वघटितव्यभिचारस्वविरहेण स्वपदार्थाऽप्रसियाऽसम्भव सम्भवेऽतिव्याप्तिदानमसङ्ग. तमिति चेन्न। स्वसजातीयविशिष्टान्तरघटितं यत्स्वमित्यनेन वाश्रयवृत्तिवृत्तिहेत्वाभासविभाजकरूपबत् विशिष्टान्तरघटितं यत्स्वमित्यस्यैव विवक्षितत्वात् । नचैवमपि विशेषगुणाभाववान् घटो गुणसामान्याभाववानित्यत्र विशेषगुणवद्धटरूपा. श्रयासिद्धावव्याप्तिरेव सम्भवति, तथाहि-विशेषगुणवद्घटत्वावच्छिन्नविषयितायामपि गुण. सामान्याभाववद्विशेषगुणाभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयकवुद्धिस्वव्यापकघटत्वावच्छिन्नविशेध्य. तानिरूपितगुणसामान्याभावत्वावच्छिन्नप्रकारतारूपयरिकश्चित्प्रकारताविशिष्टप्रहत्वव्यापकविशि- पक्षसाध्यमहत्वाव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकताया निरुतोभयसम्बन्धेन सत्वेन तदभावबद्वृत्तिस्वाभावरूपस्य बाधतात्वस्य विशेषगुणवद्घटस्वरूपाऽऽश्रयासिद्धखे स. स्वेन स्ववृत्तिबाधतात्मवरस्वावच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकगुणवद्धटत्वावच्छिन्नध. टितत्वस्याऽऽश्रयासिद्धौ सत्त्वेन तदघटितत्वस्य स्वस्मिन्नसत्त्वात् इति चेत्र। विशिष्टान्तराऽऽघटितवघटितबाघरवादीनामेवाऽत्र विवक्षणीयत्वात् । तत्वं च विशिष्टः पक्षसाध्यमहत्वाव्यापक-पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिमहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्वाभाववत्तिस्वाभाव एव । प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावश्च स्वविशिष्टविषयि. तानुयोगिकस्वरूप-स्वनिरूपकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिब न्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयितात्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः । विषयिः ·ফায়ালিলিঃ। PaAT "TIMEPASUPaper HICHAR :ALLANEERALASMuzATANKRANE নিবিছান্ন হাজাচ্ছি নায়াগনস্ট্রি ज्ञाननिष्टविखिताबन्धन यातिप्रतिमति कचित्पादित वायां स्वबै० स्वनिपकप्रतिबन्धकतावादसम्बन्धेन । प्रतिवन्धकानावरवं च स्वारिशिष्टाविषय- ताभिचमुख्यविशेष्ताशुन्य ज्ञानीपसमवन्धन विषयता र स्थानच्छेदकत्व स्वच्या प्यप्रतिबन्धकसानबाछेदकारको मनायव सामागुणवघटवान्विछन्नविषयितायां न गुणसामान्याभावत्वावच्छिन्न प्रकारसाशासचिनजरताविशिष्टप्रव्यापकप्रतिब. ध्यतानिकपिलप्रतिबन्धकतावच्छेदकताऽस्ति, निसरशातिवन्धमतामा खभावातू , ताश. विषयितायास्तत्प्रतिवदलामानछेद करो ऽभि व्याप्यासिद्धिप्रतिबम्पलतायामक . লংৰাব , বাজান বাহন নিয়া যুগ ধৰিৱন্ধ ন मुख्यविशेष्यता विशेषगुणवान बट इति ज्ञानीअधिव्यता बच्छून्यज्ञानीयान मथिता गुणवद्ध रविषयितैव तदनुयोगिकस्वसम्बन्धेल ताशावच्छेदकत्वामावली विषयिता ताशाSE. श्रयसिद्धिविषयिता तद्वृत्तित्वाभाव नाऽऽभयागिद्धिले इति विशिष्टान्तराऽघटितत्वेन घटितं बाधतात्वं नानयासिद्धिसाधारणमिति नाव्याधिः(१)। अनायमनुगमः-धर्मविशिधर्मावच्छिन्नाविषयमतीतिविधयतावच्छहकप्रकृतपने प्रक तसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्यसाभ्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्याबमाहिदोमवाभावनिष्ठकिञ्चिपावच्छिन्नवि. षयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमिलिनिष्ठामापहिरूपितविधिविषमतामयुतत्वविशिष्टत्वनिष्ठनिक- पकताकाधिकरणत्वबन्धाचचिछनप्रतियोगिता नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावनिकापित प्रतियोगि: तानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिशाषितावच्छेदकतानिझाषितावच्छे इकतानिरूपिता बच्छेदकतानिहनिरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्व सम्बन्धानाच्छन्नावच्छेदकताबद्धर्मवत्वं लक्षणम् , धर्म धर्मवैशिष्ट्यं च स्वविशिष्टरूपघटितत्व-स्वतादाम्पोमयसम्बन्धेन, रूपे स्व. शिष्ट्यं च स्वावच्छिनाऽविषयकातीतिविषयतावच्छेदकत्व वृत्तिताहशामावास्यतमवत्त्वो. भय सम्बन्धेनेति । साजात्यघटकहेत्वाभास विभाजकव्यभिचारेजतिरिकवृत्तिवरूपाऽवचछेदसं निवेश्य वि. शिष्टान्तराऽघटितत्वं चाऽनिवेश्य व्यभिचार विशिष्ट योऽतिव्याप्तिं निराकरोति। च्याति. . (१) अत्र मुख्यविशेष्यत्वानुपादाने मेयत्वविशिष्टबाधादावतिव्यातिः, एतादशवाधतात्वस्य तत्राऽभावात् । तथाहि । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतारूपयस्किञ्चित्रकार. ताविशिष्टमहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकता मेयत्वविशिष्टबाधविषयितायां नास्ति, स्वनिरूपकप्रतिबन्धकतावत्तायास्तत्राऽभावात् , सदभावश्च वनसभाववान् इदः प्रमेय इति ज्ञाने स्वावच्छेद- कत्व-स्वव्याप्यप्रतिवन्धकतानवच्छेदकयोमयसम्बन्धेन तादृशप्रतिबन्धकताविशिष्टा या बाधविषयिता तद. न्यप्रमेयत्वषिषयितायाः सत्वात् , तथा च वावत्वस्य धर्जुमशक्यतया स्वपदमाद्यं यत्तदवच्छिन्नाऽघटितत्वस्य तत्र सत्वात्, मुख्यविशेष्यतानिवेशे तु प्रमेयत्त्वविषयता न तादृशीति सादृशप्रतिवन्धकता विशिष्टान्यनुख्यवि- शेष्यता न बाधः प्रमेय इति ज्ञानीयक्ति तादृश वाधवावच्छिन्नविषयितायां निरुतोभय सम्बन्धेन वाधप्रतिव. म्वकतावच्छेदकतायाः सत्वेन तच्छून्यविषयितावृत्तित्वाभावस्य सत्वेन तादशवाधत्वस्य स्वपदग्राह्यतयां नातिष्योति । एवमेधाऽसिद्धितत्वादिकमपि निर्वाच्यम् ।

·साटिप्पणटीकासमेता . पस्य व्यभिचारादिविभाजकस्थाऽत्र प्रवेशात् , ताशरूपस्य च व्यभिचा. विशिष्ट मेयत्वादिसाधारणत्वादित्याहुः । ग्रहप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वादिरूपस्येति । साधारणमेतत् । व्यभि. चारविमाजकस्यति । अभिचारत्वस्येत्यर्थः। तथाच व्याप्तिप्रहप्रतिबन्धकताऽनतिरि- तवृत्तित्वमेवान व्यभिचारत्वम् । वृत्तित्वं च स्वावच्छिन्ननिकापितविषयित्वसम्बन्धेन | ता. शरूपस्य चेति । व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकताऽनतिरिकत्तित्वरूपस्य चेत्यर्थः। व्यभिचार. विशिष्टप्रमेयत्वादिसाधारणत्वादिति। व्यभिचारविशिष्टमेयत्वत्वस्यापिध्यातिप्रहा. तिबन्धकताउनतिरिक्तवृत्तित्वादिति भावः । तथान स्वपदेन तस्योपादानसम्भवानातिव्याप्ति रिति ध्येयम् । नचैवं धुमव्यभिचारिवहिधूमवान् वहेरित्यत्र बाधेऽव्याप्तिः, बाधतावच्छेदकरूपेऽपि उक्तव्याभिचारत्व सत्वात् तेन रूपेण तत्सजातीयव्यभिचारत्वघटितत्वेनोक्तबाधत्वस्य स्वपदेनो. पादातुं शक्यत्वादिति वाच्यम् । विशिष्टान्तराऽघटितत्वघटितस्य व्यभिचारस्वस्याऽनिवे. शात् । तच्च व्याप्तिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वम् । प्रतिबन्धकत्वाभावश्च स्वरूप. स्वाऽव्यापकप्रतिवन्ध कृताशयत्वोभथयम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः। तथाच वं-व्याप्ति. प्रहप्रतिबन्धकता-तव्यापकीभूता याऽनुमिति प्रतिबन्धका तच्छून्यत्वविरहेण ताइशोभय. सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकताहशप्रतिवन्धकवाभाववान् उक्तवाधनिश्चयस्तत्र स्वावच्छि, ननिरूपितविषयित्वसम्बन्धेन बाधत्तस्य वृत्तितया उफबाधतावच्छेदकरूपे व्यभिचारस्वाविर. हेण तस्य स्वपदेनोपादाबाऽसम्भवादध्यातिविरहात् । ननु ईदृशव्यभिचारत्वनिवेशे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे व्यभिचारविशिष्टमेयरले वाऽति. ध्याप्तिः, तत्र निरुतव्याभिचारत्वाऽभावात् । तथाहि-मेयत्वविशिष्टो व्यभिचार इति ज्ञाने व्य. भिचारविशिष्टमेयत्वविषयकज्ञाने वा व्यातिप्रहप्रतिबन्धकताया: स्वरूपसम्बन्धेन सत्त्वेऽपि तादृशप्रतिबन्धात्वाध्यापिका वा मेयत्वाभाववान् व्यभिचार इति ज्ञानीयप्रतिबन्धकता, एवं व्य. भिचाराभाववन्मेयस्वमिति ज्ञायीयप्रतिबन्धकता तच्छून्यत्वविरहेण निरुक्तोमयसम्बन्धावच्छि- नप्रतियोगिताकव्याप्तिगृहप्रतिबन्धकस्वाभावस्य तत्र सत्वात् , तत्र स्वावच्छिन्ननिरूपितवि षयित्वसम्बन्धेन मेयत्वविशिष्टभ्यभिचारत्वस्य-व्यभिचारविशिष्टमयस्वत्वस्य वा सस्वात, एवं तयोः स्वपदेनोपादानाऽसम्भवात् । न च स्वाध्यापकप्रतिबन्धकतान्यत्वमित्यत्र प्रतिबन्ध बतायां प्रकृतानुमितित्वध्यापकातिवध्यतानिरूपितत्वस्य निवेशाचोक्तदोषः । मेयत्वविशिष्ट व्यभिचार इति निश्वये व्यभिचाराबशिष्टमेयत्वमिति निश्चये वा व्याप्तिमहत्वाऽव्यापकप्रकृतानु. मितिप्रतिबन्धकताविरहेण "ताशप्रतिबन्धकताशुन्यत्वस्यैव सत्वातू" निरुत्तोमयसम्बन्धाव. च्छिन्नप्रतियोगिताकव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकवाभाववाल ताशव्यभिचारनिश्चयः किन्तु बाधादिनि. श्वये एवेति स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वसम्बन्धेन तदवृत्तित्वस्य मेयवविशिष्टव्यभिचारखे- व्यभिचारविशिष्टमेयत्वस्वे वा सत्वेन तत्र व्यभिचारत्वसवेन तस्य स्वपदेनोपादातुं शक्य तया नोकातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथासति बाधविशिष्टव्याभिचारेऽतिव्याप्तः, तद्विषयक. गहे स्वरूपेण प्रतिबन्धकतायाः सत्त्वेऽपि तत्प्रतिबन्धकत्वाऽध्यापकाऽनुमितिप्रतिबन्धकता.

·२७० सामान्यनिरुक्तिः। . शुन्यत्वाभावेन निरुकोभयसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकतदभाबधान बाधविशिष्टव्यभिचार- निश्चयः स्वावच्छिमनिरूपितविषयित्व सम्बन्धेन तताइशध्यभिचारत्वस्य वृत्तितया ताहश. व्यभिचारस्वस्य स्वपदनापादातुमशक्यावादित्यत आह । विशिष्टान्तराघटितत्वेना. अघटितस्येति । व्यभिचारत्वस्याऽत्र प्रवेशावित्यन्वयः। तथाच निरुतव्यभिचारवघद प्रतिबन्धकत्वाभावः स्वरूप सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक एक गाय इति भावः। नचैवं व्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तस्यारतन्नेत्यादिना वक्ष्यमाणत्वात् । ननु पर्वतोऽवच्छेदकवहिमान् अकृत्तिजलादित्यनाऽवच्छेदकवहिरूपसाध्याप्रसिद्धौ व्यमि. वारत्वसत्त्वातद्घटितस्वाच्च जलवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकवहिरूपव्याभिचारत्वस्येति व्य. भिचारत्वस्य स्वपदगायत्वाद् जलवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकवाहिरूपव्यभिचारेऽव्याप्तिः, एवमत्र वृत्तिजलरूपसाधनाऽप्रसिद्धी व्यभिचारस्वतस्यात् तद्घटितत्वाच्च व्यभिचारस्वत्यति बभिचारस्वस्य स्वपदग्राह्यत्वाद् वन्यभाववद्धृतिजलात्म ऋव्यभिचारे चाऽव्याप्तिरत(१) आह । विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाऽविरोधीति इदं च ज्ञानविशेषणम् । तथाचाऽनछेदको वहिरिति साध्याप्रसिद्धिनिश्चयस्य विशिष्टसाध्यमहाविरोधित्वामान वृत्तिजलमिति साधनाऽप्रसिद्धिनिश्चयस्य च विशिष्टसाधनमहाविरोधिरबविरहेण न व्यभिचा. रसजातीयविशिष्टान्तरं साध्याऽप्रसिध्यादिति तद्घटितत्वेऽपि न तत्राऽध्यातिः । नचोकस्थले मेयत्वविशिष्टवन्यभाववदुत्तित्वविशिष्टजलेऽतिव्याप्तिः, हेतुतावच्छेदकवि. शिष्टहेतु प्रहाविरोधित्वविशिष्टव्याक्षिप्रहप्रतिबन्धकताऽनतिरिकवृत्तित्वरूपसाजात्याप्रसिद्धिः "तादृशष्यभिचारनिश्चयस्य वृत्तिजलविषयकत्वेन नियमतो हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुप्रहविरो- धित्वात्। अतः स्वपदेन मेयस्वविशिष्टतादृशम्यभिचारत्वस्य धारणं न सम्भवति, किन्तु मेय. स्वविशिष्टनावस्वादेरेव तदघटितत्वस्य तत्र सत्वादिति वाच्यम् । विशिष्टसाधनग्रहाऽविरो. पित्वपदेन विशिष्टान्तराऽघटितं यद्विशिष्टसाधनग्रहविरोधि तदन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । तथा. चोक्तस्थले वन्यभाववदुत्तिजलरूपव्यभिचारे विशिष्टान्तरं यद्वृत्तिजलं तद्घटितत्वस्य सत्या. (१) मान्यास्तु पर्वतोऽवृत्तिवह्निकालीनधूमवान् बढेरित्यत्र अभावववृतिकालीनधूमाभाषवचिव- द्विरूपव्यभिचारस्य अभाववद्धृत्तिवहिसाध्याप्रसिद्धिघटिततया उक्तव्यभिचारेऽव्यानिवारणार्थ साध्याऽप्र- सिद्धयभिचारत्ववारकं विशिष्टसाध्यग्रहाऽविरोषित्वमावश्यकम् । न च पहिधर्मिकाऽवृत्तित्वहं प्रति क्लप्तवहिधर्मिकवृत्तित्वनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतयैवाऽवृत्तिवह्निकालीनधूमसाध्यकवह्निहेतुलव्यातिमहानुत्पाद- सम्मवे तादृशध्यातिमहं प्रति धूमामाववद्वृत्तित्वप्रकारकवनिविशेष्यकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्तरे माना- भाष इति वाच्यम् । धूमाभाववठ्ठतिहिरितिनिश्चयसत्वे यथाऽवृत्तिवह्निकालीनधूमसाध्य कवह्निहेतुकव्या- तिग्रहानुत्पादस्तथा शुद्धधूमसाध्यकपतिहेतुकव्यातिमहो-महानसीयधुमादिसाध्यकवह्निहेतु कन्यातिप्रहश्च नोत्पयते। तथाच वहिधर्मिकधूमत्वावच्छिन्ननिरूपितव्यातिमहं प्रत्येव वहिधर्मिकधूमाभावववृत्तिवप्रका- रकनिश्चयत्वेनैकरूपेण प्रतिबम्बकत्वं, तत्र धूमत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वं धूमत्वनिष्ठावच्छेदकताकनिरूपकता- कत्वं तु भूमवपर्याशावच्छेदकता कनिरूपकताकस्बम् , तेनोक्तसकलव्यातिसाधारण्यम् । तथाचा. त्तिवहिकालीनधूमसाध्यकवमिहतुकव्यातिप्रहस्थले पहिधर्मिकधूमाभाववत्तित्वप्रकारकनिश्चयमेन मुतरां प्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वमित्यवधेयम् । पर्वतो धूमवान अवृत्तिवद्धेरित्यत्र धमाभावववृत्तिअभाववदवृत्तिवहिरूपव्यभिचारस्य अमाधववृत्तिव- हिरूपमाधनाऽप्रसिद्धिघटिततया उक्तव्याभिचारेऽच्यातिवारणार्थ साधना प्रसिद्यभिचारस्वधारक विशिष्ट- 2- SEX ·ASNA सटिप्पणटीकासमेता २७१ साधनप्रहाऽपिरोधित्वविशेषणमावश्यकम् । न चावृत्तिवहिधर्मिकधूमव्याप्तिग्रहं प्रति वहिधर्मिकधूमाभाव- ववृत्तित्वप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकता न कल्प्यते अपि तु वद्विधर्मिकाऽवृत्तित्यप्रकारकग्रहं प्रति वहि- धर्मिकवृत्तित्वप्रकारकनिश्शयस्वे क्लतप्रतिबन्धकतयैव तादृशव्यातिप्रहातुत्पादसम्भवादिति वाच्यम् । वलि. वावच्छेदेन धूमाभावववृतित्वावगाहिनिश्चयसत्वे दहित्यावच्छेदेन तरसामानाधिकरण्येन वा धूमव्यातिन- हवद् धर्मान्तर साहितालिवावच्छिन्नधर्मिकव्यातिमहोऽपि नोश्यते, तथाच तत्तध्यानिग्रहानुत्पादनिर्वाहार्थ पतित्वनिष्ठावच्छेदकत्ताकविशेष्यतानिरूपितधूमव्याप्तिमहं प्रति वलियावच्छेदेन धूमाभावववृत्तित्वावगाडि निश्चयत्वेन प्रतिवन्धकताया आवश्यकवाद । अथ प्रतिबन्धकता घटितव्यभिचारवस्य साध्या प्रसिद्ध्यादिव्यावृत्तत्वेऽपि आहायस्थलानुरोधेन यदूपा. वच्छिन्नविषयिताशालिनिश्याव्यवहितोत्तरानुमिती अनाहार्यमान सज्ञाने वा प्रकृतहेतौ प्रकृतसाध्यनिरूपित. व्याप्त्यवगा हित्वाभावस्तत्वे सति यद्रूपायच्छिन्नविषयकनिश्चयो चरानुमित्यादौ प्रकृतसाध्यतावच्छेदकवैशिष्ट्या- वगाहित्वाभास्तदन्यत्वे सति यत्पावच्छिन्नविषयकनिश्चयोचरानुमितो प्रकृतहेतुतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगा- हित्वाभावः तदन्यत्वं व्यभिचारत्वं वाच्यम् , तथाचाऽवृत्तिवहिकालीनधूमसाध्यकालिहेतु कस्थले-धूम- साध्यकाऽवृत्तिपहिहेतु कस्ले च धूमाभावववृत्तिवद्धिवावच्छिन्नविषयकनिश्चयोचरानुमितावपि साध्यता- वच्छेदकादिवशिष्टयावगाहिदवाभाव सत्वेन तदन्यत्वस्य तादृशपहिवादावसत्वेन तत्तत्स्थलीयधूमाभावपढ़े त्तिवह्यादिरूप व्यभिचारेऽव्याप्तिः । न च यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयोत्तरानुमिती यद्रूपावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकरूपावच्छिन्नविषयतास्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्य माध्यतावच्छेदकपैशिष्या- धगाहित्वाभावः तदन्यत्वं विवरणीयम् , तथाच धूमाभावववृत्तिवदित्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयोत्तरानुभिती धूमाभाववृत्तिवहिवावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकरूपं यत्तिवहिवं तदवच्छिन्नविषयता- त्वव्यापकरूपावच्छिन्ना उप्रयोज्यत्वविरहात , यद्रूपपदेन तदृशवहिवस्य धर्तमशक्यत्वाद , किन्तु वृत्तिव हित्वादिकमेव तदन्यत्वस्य तत्र विरहेण निरुक्तव्यभिचारत्वं न वृ? त्तिवहिवादाविति वाच्यम् । अभाव. बवृत्तियतित्यादी तादृशव्यभिचारत्वसत्वेन तद्घटितधूमाभाववृत्तिवादिरूपव्यभिचारेऽव्यातिताद- वस्यादिति चन। प्रकृत माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपिताऽमावत्यावच्छिन्नविषयतानिरूपिता या विषयता तनिक- पितवृत्तितावावच्छिन्न विषयतानिरूपिताऽभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतावा- वच्छिन्नाभावप्रयोजकत्वं-स्वाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्नाभाषप्रयोजकतानवच्छेदकरवे सति देतु. तापच्छेदकावच्छिन्नविषयतावावच्छिन्नाभावप्रयोजकतानवच्छेदकरवे सति यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्पन्यापकं यदूपं तदवच्छिन्न तत्त्वं व्यभिचास्त्वमिति । अवृत्तिविकालीनधूमसाध्यकवह्निहेतुकस्थले धूमाभावववृत्तिष- निवत्यावच्छिन विषयतात्यव्यापकं यनिरूप्यनिरूपकभावापत्रव्याभिचारावषयतात्वं तत्साध्यतावच्छेदकावच्छि- नविषयतात्वावच्छिन्नाभावप्रयोजकतावच्छेदकं दृचिवप्रकारतानिरूपितवाहित्यावच्छिन्नविषयतात्वं तद्भिनं, एवं धूमसाध्य कावृत्तिवन्हिहेतुकस्थल धूमामावषवृत्तिवन्हित्वावच्छिन्नविषयत्तात्वव्यापकं यनिरूप्यनिरू. पकभाषापत्रव्यभिचारविषयतात्वं तद्धेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्नाभावप्रयोजकतावच्छेदकं यद- त्तिवप्रकारतानरूपितवन्हित्वावच्छिन्नविषयतात्वं तद्भिन्न मिति तदवच्छिन्नं ताशव्यातिविषयत्वाभावप्रयो- जकतायामस्त्येवेति तत्र लक्षणसमन्वयः । द्वितीयतृतीय सत्यन्ता इनवेशे अवृत्तिवन्हिकालीनधूमसाध्यकवन्हिहेतुकस्थले वृत्तिवन्दिरूपाध्याम्प्र- सिद्धौ-धूमसाध्यकाऽवृत्तिवन्हिहेतुकस्थले दृत्तिवन्हिरूपसाधनाऽप्रसिद्धौ च निरुक्तम्यभिचारत्वसत्वेन तद्घटित धूमाभावव :वृत्तिवन्हिरूपतत्स्थलीयव्यभिचारे व्यातिः, निरुक्ताभाषप्रयोजकत्वे वृत्तिवन्हित्वाव- च्छिन्नविषयत्तास्वव्यापक यबृत्तित्वप्रकारतानिरूपित्तवन्हित्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वं तदवच्छिन्नत्वसत्वात् , वृत्तिवन्हित्वावच्छिन्नविषयतारवव्यापक यत्तित्वप्रकारतातिरूपितवन्हित्वावच्छिन्नविशेष्यतास्वं तष- च्छिन्नवसत्वाच । न च वृत्तिवन्हित्वावच्छिन्नविषयतात्वन्यापकं यदुतरूप-यच वृत्तिवन्हित्वावच्छिन्नविषयतात्वस्य.प.

·२७२ सामान्यनिरूक्तिः कमुकरूपं तवन्छिन्नत्वं अवृत्तित्वप्रकारतानिरूपितवाहित्यापच्छिन्नविशेष्यत्वाभावप्रयोजकत्वे-~-इति तादृशव्यातिप्रकारतानिरूपितप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वाभावप्रयोजकत्वं न तत्तपावच्छिन्न प्रति. वन्धकतावच्छेदकविषयतायाः प्रतिबध्यतानिष्ट पनववच्छेदका सदवधिनाभावप्रयोजकत्वादिति तादृश- व्यभिचार न दृत्तिवहादाविति निरुत व्यभिचारेऽव्यासविरदेस सत्यस व्यर्थमिति वाच्यम् । निरुत- ভাবিনিমঘাবলিনিৰক্ষাধিনায়ক वृत्तिवन्हित्वावच्छिन्नविषयत्वस्य तादृशम्यासिविषयत्वाभाषप्रयोजकत्वात् , व्यापकामादप्रयोजस्ट्य व्यायामावश्योजकत्यनियमादिति । नचाऽवृत्तिवन्तिकालीगधूममध्यसवन्हितुकास्था धूमाभाव हुन्तिरनिहरेव व्यभिचारः इति सादृशप- तिबध्यतावच्छेदकं धूनण्याप्यो पन्हिरित्यादिशाम साधारणधूमयावच्छिन्नविषयतानिरूपितष्पासिविषयतानिरू- पितवन्हित्वावच्छिन्नविषयावं तदभावप्रयोनिदेव तादुशव्यभिचारविषयता, नताशसाध्यतावच्छिन्न- निरूपिसतादुशच्याप्तिविषयावं,-एवं धूमसाष्यकाऽवृतिवन्हिो नुकस्थले धूमाभाववृत्तिरेव व्यभिचार इति तादृशज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदकं धूमच्या-यो पन्हिरिति ज्ञानसाधारणं दन्हित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिततादृ. शव्यातिविषयत्वं न तु अवृत्तिवन्हित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवादृशध्यातिविषयत्वमिति निरुतप्रकृतसा- ध्यकप्रकृतहेतुकव्यालिषिषयत्वाभाषप्रयोजकरदन तादृशव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयतास्वव्यापकरूपावच्छि. अमिति तत्र तत्र व्यभिचारे व्याप्तिरिति वाच्यम् ! दत्तोत्तरन्थाल । ननु प्रकृतसाध्यहेतुविषयकस्वाभाषप्रयोजकतावच्छेदकरूपानवच्छिन्न प्रकृतसाध्यहेतुकव्यासिविषयक. खाभावप्रयोजकत्वं यदूपावच्छिन्नविषयतानिष्ठं तस्वमेव व्याभेचार लापवादुच्यतां कि गुरुतरताशरूपाव- च्छिन्नविषयतास्वव्यापकरूपावछिन्नत्वनिवेशनति चेन्न । धूमाभावववृत्तिवन्हिरूपव्यभिचारविषयतान्तर्गतऋत्तिवन्हित्वावच्छिन्नविषयतायास्तादृशप्रयोजकत्वाश्रय- स्दन वृत्तिवन्हित्वादावपि तादृशव्यभिचारवसत्वेन निरुतव्यभिचारेऽव्याप्त्यापत्तिरिति । अथ धूमाभावद युनिवन्हिरूपव्यभिचारविशिष्टमेयवादायतिव्याषिः, तत्र निरुकव्यभिचारस्वाऽस- स्वात् , तथाहि-निरुक्तध्यातिविषयकवाभावप्रयोजकतावच्छेदकं निरूप्यनिरूपकभाव पत्रव्यभिचारविष. यतात्वं तस्य च व्यभिचार विशिष्ट मेयत्वत्वावच्छिन्नाविषयतात्यध्यापकायामायादिति वेत्र। यदूपावच्छिन्नविषयनास्वव्यापकत्वस्थाने यदूपावच्छिन्नविषविनाव्यापकत्वावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् , सच्च निरूप्यनिरूपकभाबापत्रव्यभिचारविषयतात्वेक्षतभेव । प्रकृतसाध्यहे नुविषयकत्वाधावप्रयोजकताव- च्छेदकत्तापर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकयरूपावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकताप. र्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकरूपवृत्तिप्रकृतसाध्यहेतु व्याप्त्यागाहित्वाभावप्रयोजकत्वं तत्वं व्यभिचारत्वमिति पर्यवसितार्थः । वृत्तिवं च स्वावच्छेश्कनावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । प्रकृतसाध्यहेतुकव्याप्त्यवगाहिवाभाववत्वमिति निर्गलिनार्थः । तेन तत्वस्य तन्मात्रवृत्तिवेऽपि न वतिः । तादृशाभाववत्त्वं च स्वनिरूपिताधेयतासम्बन्धेन, आधेयत्वं च प्रकृतसाध्यहेतुविषयकत्वाभावमा योजकतावच्छेदकतावच्छेदकतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकत्वविशिष्ट स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्या. लिकाबच्छेदकताकनिरूपकताकवियितासमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकतापन्त्यिनुयोगितावच्छेद कवृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्न आह्यम् । दृत्तिकं च स्वनिरूपितश्योजकतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिता- कपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेनेति । पूर्ववत्समुदायत्वमेव लक्ष्यतावच्छेदकामिति । न च धूमवान् धन्हेरिन्यादौ तेजस्ववदन्हो अतिच्यातिः, तथाहिलेजस्ववान व्याप्त्यभाववान तेजस्त्ववान् वन्हिरित्या- दिज्ञानस्य व्याप्तिबुद्धिप्रतिबन्धकतया व्याप्तिविषयकत्वाभावप्रयोजकतायां तेजस्ववन्दित्वावच्छिन्न विषय. तात्वव्यापकं निरुक्तसाध्यहेतुविषयकत्याभावप्रयोजकतानवच्छेदकं व्याप्त्यभायवान तेजस्ववानिति निश्चय कालीनतेजस्वप्रकारतानिरूपितवन्हित्वावच्छिन्नविषयतावं तदवच्छिन्नवसत्वादिति वाच्यम् । यद्रूपाव चिछन्नविषयकनिश्चयाऽवृत्तिप्रतियोगिक प्रकृतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्यनिरूपितच्याप्त्यवगाहित्वाभावस्तविशेष- णस्य देयत्वादिति माहुः। ।

·सरिप्पणटीकासमेता २७३ तदघटितत्वविशिष्टसाधनप्रहविरोधि यत्तदन्यत्वस्य सस्थान प्रागुत्तमेयत्वविशिष्टव्याभिवा. * रत्वरूपमाजात्याऽप्रसिद्धिः । वस्तुतस्तु व्याप्तिमहत्वव्यापकप्रतिबध्यतायामेव विशिष्टसाधनमहत्वाऽध्यापकत्वं देयम् । तथाच विशिष्टसाध्यमहत्वाऽव्यापिका विशिष्टसाधनमहत्वाध्यापिका या व्याप्तिग्रहत्वव्या. पकप्रतिवध्यता तनिरूपितप्रतिबन्धकताउनतिरिक्तवृत्तित्वं व्यभिचारत्वं फलितम् । प्रतिबन्ध. कवाभावः पूर्ववत् स्वरूप सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः । वृत्तितापि पूर्ववद् । तथाच पर्वतोऽनवच्छेदकवहिमान् अवृत्तिजलादित्यादौ अवृत्तिजलधर्मिकवहिव्याप्तिग्रह. स्वयापिकापि जलधर्मिकाऽवृत्तित्वप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यता न विशिष्टसाधनग्रह. स्वाऽब्यापिका । एवमनवच्छेदको वहिरिति ज्ञाननिष्ठा पहिधर्मिकाऽनवच्छेदकत्वप्रकारक. बुद्धिवावच्छिन्न प्रतिवध्यता ताहशव्याप्तिमहत्वव्यापिकाऽपि न विशिष्ट साध्यमहत्वाऽव्यापि केति तादृशप्रतिषध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तित्वस्याऽसत्वान्न साधनाप्रसिद्धि- स्व-साध्याप्रसिद्धिस्बयोविशिष्टान्तरस्वमिति न तद्घटितव्यभिचारेऽव्याप्तिः(१)। एवमत्र बाधतात्वं विशिष्टपक्षमहत्वाध्यापक-विशिष्टसाध्यग्रहत्वाव्यापकपक्षे साध्यवैशि. घट्यावगाहिमहावव्यापकप्रतिबध्यतानिकपिलप्रतिबन्धकत्वाभावनिरूपितवृत्तित्वाभावः। प्रतिः बन्धकत्वाभावध स्वरूप-स्वनिरूपित प्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपि. सप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयितावत्वोमयसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकः । वृत्तिता च स्वाव. च्छिन्ननिरूपितविषयितावत्वसम्थन्धावच्छिन्ना बोध्या। निश्चये प्रतिबध्यतावै० स्वाश्रयत्व- A - (१) एवं च स्ववृत्तिव्यातिमहत्वव्यापक- विशिष्टसाध्यमहत्त्वाव्यापक-विशिष्टसाधनग्रहत्वाऽध्यापका. तिबध्यतारूपं यद्धेत्वाभासविभाजक तत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक कं यत्स्वं तदवच्छिन्ना- विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक लक्ष्यतावच्छेदके निबेशनीयम् । अत्र प्रतिवध्यताबहत्वाभाविभाजके स्ववृत्तित्वं च-स्वनिरूपित-स्वावच्छिन्नविषयताव्यापकप्रतिबन्धकताकत्वसम्बन्धेन । प्रथम स्वपदे प्रतिबध्या सापरम द्वितीय स्वपदन्तु मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादि "विशिष्टान्तरघटित" धर्मपरम् । हेत्वाभासचिमाजकरू- पपत्वन्तु स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छित्रप्रतिबध्यतानिरूपिलस्वादच्छिन्नविषयताव्यापकप्रतिबन्ध- कताकरवसम्बन्धेन। अन वदन्तिकल्पे तु प्रकृतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्यन्यतिवौशिष्टयावगाहिस्खाभाव-प्रकृतपक्षधर्मकप्रकृत. साध्यधैशिष्टयावगाहिवाभाव-प्रकृतपश्वधर्मिकप्रकृतहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाद्यन्यतमेव हेत्वाभाविभाजक रूपं ग्राह्यम् । अत्र स्ववृत्तिवन्तु स्यप्रयोजकस्थावाच्छिन्नविषयतासामान्यकत्वसम्बन्धेन । तत्वमपि तादृशसम्बन्धन । न च व्यभिचारविशिष्धमेयत्वादेरपि स्वपदेनोपादानं न सम्भवति-व्यभिचारविशिष्टभेयत्वविषयतायाः प्रकृतहेतुधर्मिकव्याप्त्यवगाहित्वाभावाऽप्रयोजकत्वात् , वृत्तित्वस्योक्तसम्बन्धेन हेत्वाभासविभाजकरूपे. साभवात् , तथाच प्रतियोगिनि स्वत्वान्तभावेऽपि स्वसजातीयविशिष्टान्तरघटितं ययस्वं तदन्यत्वस्य व्यभिचारविशिष्टमेयत्वेऽपि सच्वातत्रातिव्यतिरिवेति वाच्यम् । स्वप्रयोजकीभूतस्थावपिनविषयताको यो धर्मस्तद्धर्मावच्छिनघटितत्वेन सम्बन्धेन स्ववृत्तित्वस्योकत्वाद्यभिचारविशिष्टमयत्वादेरपि स्वप्रयोजक- स्वावच्छिन्नविषयताकम्यभिचारवानिवटितत्वेन स्वपदेनोपादानसम्भवान तपातिव्यातिः। वस्तुतस्तु यद्विषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्य विरोधिविषययिताप्रयुक्तोमयाभाव इति कल्पे विरोधिवि- षयतायां स्वनिष्ठत्वोणदानव व्यभिचारविशिष्टमयत्वेऽतिव्याप्तिास्ति स्वपदस्य लक्ष्यपरतया व्यभिचारवि. शिष्टमेयत्वविवयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेनोभयामावाऽप्रयोजकत्वात् ।

·सामान्यनिरुक्तिः। 0 Anita सम, व्यभिचारघटितवाधादावपि विशिष्टान्तराऽधस्तित्वाऽघटितव्य লাখালি জায়াকুইক্সোলি यतया तत्साहानुपपत्तेः। स्वनिरूपितमुल्यविशेष्यतावृत्यवच्छेदकतानिरूपिताबच्छेदकतावत्यकारतानिरूपितविशेष्यता निरूपकज्ञानामाववस्वोमयसम्बन्धेन । प्रतिबन्धकस्यनिष्ठमातियोगितापच्छेद कसंसर्गविधवा द्वितीयसस्मन्धनिवेशात-हदो वनि- मानित्यत्र बन्हामाववज्जलबहतिजलदहदे नातिव्याप्तिः, हृदो बद्धिमानित्याकारकमहत्व. व्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतियशवकतामा उत्सविशिष्टविषयकनिश्चये स्वरूपसम्बन्धन सके। ऽपि द्वितीय सम्बन्धेनाऽभावात् , ताशसम्बद्वयन तासप्रतिबन्धकत्वाभावस्य ताश. निश्चये सत्वेन तद्वत्तित्वाभावस्य बाधतावस्य तादृशविशिष्टइदत्वेऽसत्वात् । अन्नायमनुगमः-धर्मविशिष्टधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक पक्षे सा. ध्यवैशिष्ट्यावगाहित्यसाध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्योभयाभाववृत्ति यद्रूपं तत्वम् । धर्मे धर्मवै स्वतादात्म्य-स्वविशिष्टपघटितत्वोभयसम्बन्धेन । रूपे सवै० स्वावच्छिन्नाविषय. कप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व-स्ववृत्तियाधतास्वाद्यन्यतमरूपवस्वोमयसम्बन्धेन, रूपे उभयान भाववृत्तित्वं च स्वावच्छिन्नविषयताशात्यनाहायाँप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयाऽव्यवहितो. त्तरानुमितित्वध्यापकत्वसम्बन्धेन । व्यापता व विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वविशिष्टरवाधिक रणत्वसम्बन्धेनेति। बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराऽघटितत्वेनाऽघटितमेव व्यमि- चारत्वं निर्वाच्यम् , तथा व व्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तिस्तदवस्थैवेत्याह तन्नेति । विशिष्टान्तराऽघटितत्वाऽघटितेति । प्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गविधया स्वाध्यापक प्रतिबन्धकताशन्यत्वाऽघटितेति भावः । तद्घटकति । बाधघटकेत्यर्थः । तरल- जातीयतयेति । वाधसजातीयतयेत्यर्थः । सरलाहानुपपत्तेरिति । ताशबाधे. व्याप्तरित्यर्थः । एवं च धूमव्याभिचारिवाडिमान् धूमधान वहेरिस्यत्र धुमाभाववधुमध्यमिः चारिबाहिमस्वरूपबाधत्वेऽपि ध्यापिग्रहप्रतिबन्धकताउनतिरिक्तवृत्तित्वरूपव्यभिचारत्वत्वसवेन तेन रूपेण तत्सजातीयं विशिष्टान्तरं शुद्धव्यभिचारवं तद्घटितत्वेन ताशबाधत्वस्य स्वपदोपादेयतया तदघटितत्वस्य ताशबासस्वादव्यातिरिति भावः । यस्तु ध्रुमन्यभिचारिवद्धिमत्वं स्वपदेनोपादाय तत्सजातीयविशिष्टान्तर धुमव्यभिचा. रिवहित्व"घटितं यस्वं धुमध्यभिचारिवाहिमत्वं तद्घटितत्वस्य तद्घटितबाधेसवाद. व्याप्तिरिति । तन्न । तदघटितत्वपदेन तत्पर्याप्तावच्छेदकताकविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरण. भिन्नत्वोक्त्यापि ताहशाऽध्याप्तिवारणसम्भवात् । उक्तरीत्याऽव्यातेर्यावद्धवाभासविभाजक. रूपेण साजायोक्तावपि दुर्वारस्वाच्च । नतु स्ववृत्तिहेत्वाभासविभाजकं यचद्रूपं सस्कूटवत , अथ च स्वावच्छिमाविषयकप्रती. तिविषयतावच्छेदकं यद्रूपं तवच्छिन्नघटिततावच्छेदकं यद्यत्स्वं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीति ·साटिप्पणटीकासमेता २७५ . नच स्ववृत्तियावद्धत्वामालविभाजकरूपेण साजात्यं विवक्षणीय, বাল ব্যাক্তিমত্মবিশ্বাৰী আখাম্বা বাৱহাৰাম্বলি- तीयत्वम्, अतस्तत्संग्रहसम्भव इति वाच्यम् । एवं लति बाधविशिष्टव्यभिः चारादौ स्ववृत्तिबाधत्वव्यभिचारवादियावधर्मेण सजातीयविशिष्टा. न्तरस्य व्यभिचारविशिष्टबाधादेः प्रसिद्धावपि तद्घाटितत्वाऽसत्वेनाऽति- व्याप्तेः । तस्मात् व्यभिचारादिघटितबाधादेः सङ्ग्रहप्रकारोऽने प्रदर्शनीय पवाऽऽदरणीयः। विषयतावच्छदकत्वं यद्रूप वार्य, एवं च व्यमिचारघटितवाधववृत्तिहेवामासविभाजक रूपं-बाधत्वस्य-व्यभिचारस्वत्वं च तस्कूटवत न व्यभिचारघटितयाधरवं, तस्य स्वावच्छिन्न. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकरवाभावात्-विपरीतताशबाधत्वस्य ताशत्वेऽपि तद्ध- टितत्वस्य स्वस्मिन्नसत्वात् , अतो मेयत्वविशिष्टव्यभिचार घटितबाधत्वमेव स्वपदेनोपादेय. तथाच नाऽव्याप्तिरित्याशते ।नचेति । अत: व्यभिचारादौ वाधादिसजातीयत्वामा. वात् तत्संग्रहलम्भवः-व्यभिचारघटितबाधसङ्ग्रहसम्भवः । अनुगमस्तु-स्ववृत्तिहेवामासविभाजकरूपत्वव्याप(१) कृत्वम् । व्यापाता च स्वरूपस. म्बन्धावच्छिन्नाघेयतासम्बन्धेनेति। एवं लति--स्ववृत्तियावद्धत्वामावसविभाजकरूपेग साजालविवक्षणे सति, बाधवि. शिष्टव्यभिचारादो-अयोगोलकं धूमवद् वहेरित्यत्र धूमाभाववदयोगोलकविशिष्टधूमा. भाववद्वृत्तिवद्धित्वावच्छिन्ने । अतिव्याप्तरित्यनेनाऽन्वयः । बाधादेरिति । व्यभिचारविशिष्टबाधादेरित्यर्थः । तद्घटितत्वाऽसत्वेनेति । व्यभिचारविशिष्टबाधघटितत्वविरहेणेत्यर्थः । अतिव्याप्तरिति । मेयत्वविशिष्टबापत्य- विशिष्टव्यभिचारत्वस्यैव स्वपदेनोपादेयतया तदधटितत्वस्य बाधविशिष्टव्यभिचारस्वे सवा- दिति भावः । अग्रे प्रदर्शनीय एवेति । स्वविषयिताप्रयोज्येत्यादिनेत्यादिः । अथाऽत्र बाधविशिष्टम्यमिचारेऽतिव्याप्तिकथनमसङ्गतम् , स्वपदेन बाधविशिष्टब्यमि- चारवल्य धर्तुमशक्यत्वेऽपि बाधवैशिष्ट्यमुपादाय तद्वृत्तिबाधत्वस्ववत्-अथ च तदवि. षयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं शुद्धबाधत्वं तदवच्छिन्नघटितं यत्स्वं बाधवैशिष्ट्यं-तदघटि. तत्वस्य वाधविशिष्टव्यभिचारत्वेऽभावादिति चेन्न । एवंसति तुल्ययुक्त्या धूमव्यभिचारिवन्हिमत्वं स्वपदेनोपादाय तदृत्तिव्यभिचारस्वत्ववत्. अथ च-तदविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं धुमव्यभिचारिवन्हित्वं तद्धटितं यत्वं धुमव्या भिचारिवन्हिमस्वं-तदघटितस्वस्य धुमाभाववधूमव्यभिचारिवन्हिमस्खे विरहेणोकव्यभिः चारघटितवाधेऽव्याप्तिवारणाय तदघटितस्वपदेन तत्पर्याप्ताऽवच्छेदकताकविषयतासन्यत्वस्य विवक्षणीयाऽतिव्याप्तिसकते। केचित्तु धूमव्यभिचारिवान्हिमत्वमादायोकरीत्या व्यभिचारघटितबाधेऽध्यातिधारणाय (१) प्रमत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः, तवृत्तिहेत्वाभाखविभाजकयावरूपाऽपसिध्यास्वपदेनतस्यो. पादातुभशक्यतया बाधविशिष्टव्यभिचारोदरेवस्वपदेनोपादेयत्वात् । अतोयावत्पदस्य ब्यापकतापरत्वमिति ध्येयम् ·२७६ सामान्यनिरुक्तिः। तदघटितस्वपदेन तदवच्छिन्न विषयितावत्व-तवच्छिन्नविषयित्वाध्यापकवियिताशून्यत्वो. भयाभाववत्प्रततिविषयताबच्छेदकत्वं लक्ष्यतावच्छेदकरूये विवक्षणीयम् । तथाच धूमव्य. भिचारवन्हिमत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यत्वाभावप्रयुक्तोभयाभावयत्वस्य ता. दशवाप्रतीतो सत्वानाध्याप्तिः । एवं च वाधविशिष्टव्यभिचारेऽपि वाधवैशिष्टयमादाय ना. तिव्याप्तिवारणं शक्यते कातुम् , वाधवीशष्ट्यावच्छिन्न विषयित्वाध्यापकवियिताशुन्यस्वाभा- वप्रयुक्तोमयाववत्वस्य बाधविशिष्टव्यभिचारविषयप्रतीतो सत्वात् । नचैवं मेयत्वविशिष्टव्याभिचारेऽतिव्याप्तिः, मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारो घटवति समूहा. लम्बनप्रतीतौ मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नवियित्वाध्यापचविषयिताशुन्यस्वाभावप्रयु. कोभयाभावसरवादिति वाच्यम् । तादृशोभयाभाववत्प्रतीतो लक्ष्यतावच्छेदकत्वेनाऽभिमत. बद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितासन्यत्वस्य निवेशनीयस्वात् । एवं च तादृशप्रतीती मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकघटादिविषयितासत्वेन न ताशप्रतीति- मादायाऽतिव्याप्तिरिति ध्येयम् । अथैवमपि स्मवृत्तीनि यावन्ति हेत्वाभासविभाजकरूपाणि प्रत्येकं तद्वान्यः स्वावच्छिन्ना विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदको धर्मः तदवच्छिन्नघटिततावच्छेदकं यत्स्वं तदवच्छिनाऽध टितत्वविवक्षणे बाधविशिष्टव्यभिचारे नातिव्याप्तिः, बाधविशिष्टव्यभिचारस्ववृत्तिहेत्वाभास. विभाजकरूपं बाधस्वत्व-व्यभिचारस्वत्वं च प्रत्येकं तद्वत्-स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकं च शुद्धवाधवं व्यभिचारत्वं च तदवच्छिन्नघटिततावच्छेदकं च बाधविशिष्ट व्यभिचारत्वं स्वपदप्रायं भवतीति तदवच्छिन्नाघटितस्वस्य तनाऽभावात् । व्यभिचारघटितवबाधे च नाऽव्याप्तिः, ताशबाधत्ववृत्तियाधत्वत्ववतो धर्मस्य स्वाव. च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकापाविरहात् , विपरीतबाघस्वस्य ताशस्वेऽपि तदव. च्छिन्नघटिततावच्छेदकत्वस्य स्वस्मिन्नसत्वात् , स्वपदेन ताशबाधत्वस्य धमशक्यत्वात् , मेयत्वविशिष्टताशबाधत्वमेव स्वपदमाह्य तदवच्छिन्नाघटितत्वस्य तन सत्वात् । एवं मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ नातिव्याप्तिः, मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्ववृत्तिव्यभिचा. रत्वस्ववत्--अथ च स्वावच्छिनाविषयकातीतिविषयतावच्छेदकं शुद्धव्यभिचारवंतद. वच्छिन्नघटिततावच्छेदक यत्स्व-मेयत्वविशिष्टव्यभिचारवं तवच्छिन्नाऽघटितत्वस्य तनाऽभावात्। नव यावत्पदप्रत्येकपदयोरननुगमः । धर्मविशिष्टधावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषय सावच्छेदकत्वस्यैवाऽनुगमकत्वात् । धर्म धर्मवै. स्वतादात्म्य---स्वाश्रयवृत्तिहेत्वामासवि. भाजकरूपत्वव्यापकत्वसम्बन्धेन । व्यापकता च स्वाश्रयवृत्तिरूपवत्त्वसम्बन्धावच्छिन्नायव सम्बन्धेन । रूपवत्ता च खावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकताकप्रतियोगिताको दवत्व-आधयत्वोमयसम्बन्धेन । आधेयता च स्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे दकत्वसम्बन्धेन। नचैवमपि हृदेवच्छेदकाऽवच्छेदेन वहेः साधनेऽवच्छेदकावच्छेदेन वह्यभाववद्ह्रदरू. पवाधेऽध्याप्तिः वाशबाधत्वकृतियः हदरवावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवाहित्वावच्छिनप्रकारता. क . ।

·सटिप्पणटीकासमेता रूपयत्किञ्चित्कारताविशिष्टमहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वाभाव- स्तद्वत्ताहशबाधत्वावच्छिन्नविषयिताशुन्यशुद्धस्वरूप सम्बन्धेन वह्नयभावावगाहिज्ञानीयविषयि. तानिरूपकतावच्छेदई सामानाधिकरण्येन बाधरलं तदवच्छिन्नघटितं स्वावच्छिन्नं भवतीति स्वस्य स्वाघटितत्वाभावादिति वाच्यम् । स्ववृत्तियावद्धवाभासविभाजकरूपेण साजात्यस्यान कल्पे विवक्षितया तदानीं स्ववृत्तयो यावन्तस्तारशान्यतमत्वाकान्ता अभावाः प्रत्येकं तत्तद. भाववत्स्वावच्छिन्नाऽविषयकप्रतीतिविषयितावच्छेदकावच्छिन्नघटितत्वावच्छेदकत्वस्य स्वस्मिन् विवक्षिततयाऽवच्छेदकावच्छेदेन बाधत्ववृत्तिस्तादृशान्यतमत्वाकान्तोऽभावः हृदखावच्छि. भविशेष्यतानिरूपितहदश्वव्यापकवह्निप्रतियोगिकसंयोगप्रबन्धावच्छिन्नवहिवावच्छिन्नप्रकार. ताविशिष्टमहत्वव्यापकताहशप्रकारताघटितधर्मावच्छिनप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतातिरि. कवृत्तित्वाभावः हदवावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितशुद्धसंयोग सम्बन्धावच्छिन्नवतित्वावच्छिन्न प्रकारताघटितधावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वाभावश्च, तत्र प्रयमा. भावस्य सामानाधिकरण्येन बाधर सत्वेऽपि द्वितीयामावस्याऽवच्छेदकावच्छेदेन बाधत्व एवं सखेन तस्य स्त्रावच्छिनाऽविषयकप्रतीतिविषयितावच्छेदकत्वाभावातू, विपरीतावच्छेदकाय. च्छेदेन बावत्वस्य ताहशत्वेऽपि स्वावच्छिन्नस्य तदवच्छिन्नाघाटिततया स्वपदेन ताशबाध. स्वस्य धर्तुमशक्यतयाऽध्यातिविरहादिति चेन। यादशस्थले वावविशिष्टभ्यभिचारज्ञानं, नतु व्यभिचारज्ञानं स्वतन्त्रं, किन्तु बाधज्ञानं स्वतन्त्रमपि जायते तत्र वाघविशिष्टव्यभिचारे(१)ऽतिव्याप्तिरिति ध्येयम् । अत्र स्यवृत्तिताहशान्यतमप्रतिवध्यतात्वव्यापकत्वावच्छिनघटकतावच्छेदकस्वावरिछन्ना- विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक(२)वृत्तित्वकं यद्यत्स्वं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयता. . (१) इदमुपलक्षणम्-यन्न बाधवानं न स्वतन्त्र, व्यभिचारज्ञान स्वतन्त्र मपि जायते तन्नाप्यतिव्या- तिबंधिया। एवं यादृशांकुरविशेषसाध्यकस्थले मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकज्ञानं नियमतो बाधविषयकस- मूबालम्बनभेष तत्र मेयत्व विशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः, तथाहि-तत्र मेयस्वविशिष्टव्यभिचारत्वं न स्वपदेन धतुं शक्यते स्ववृत्तिस्तावृशाम्यतमत्वाक्रान्तोऽभावो व्यभिचारतात्वरूपो बाधताखरूपश्च, तत्र स्ववृत्तिव्यभि- चारतात्ववस्वाचाच्छिमाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकव्यभिचारवाचिछन्नघटितत्वेऽव स्वावच्छिन्नस्य स्व. वृत्तिबाधतास्ववत्स्वावाबिछन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं न बाधत्व किन्तु विपरीतबाधत्वम् , अस्तु या बाधत्वमावि तदवविउन्नघटिततावकछेदक न स्वामित्यतोऽन्यदेव स्वपदग्राह्यं तदवच्छिन्त्राउघटितत्वस्य मेय- विशिष्टव्याभिचारे सत्यात पूर्वोत्तरकल्पयो यं दोषः । एतेन-कल्पे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नवि- पयिताव्यापकत्वस्य व्याविज्ञान प्रतिबन्धकतायां साध्यवत्ताज्ञान प्रतिबन्धकतायां च सत्वेऽपि यत्किञ्चित्प्रतिब- *धकतास्वम व्याविज्ञान प्रतिबन्धकतामुपादाय तादृशप्रतिबन्धकतावदकव्यभिचारविषयतायां मेयत्वावशि. व्यभिचारत्वावविन्ननिरूप्यत्वाभावेनातिव्यातिविरहात , अन्न-वदन्ति-कल्पे चोभयाभावाधिकरणताप्रयो. जकत्साध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणतायां स्वावच्छिन्नविषयिताप्रयोज्यत्वाभावात हेती व्याप्त्यवगाहि- स्वाभावाधिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयित्वाऽप्रयोज्यत्वाभावाच विशिष्टाऽन्तराघटितत्वामावान्नातिव्याति- रिति दिक। (२) बाधत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतायो बाधत्वावच्छिनघटकतावच्छेदकबाधत्ववृ. चित्वारस्वपदेन बाधत्वस्योपादानसम्भवाद् बाधेऽव्याप्तिरतः स्थावच्छिन्नघटकतावकछेदके स्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषतावकछेदकत्वं विशेषणम् ।

·सामान्यनिरुक्तिः। . बच्छेदकत्वस्य यापे विवक्षितत्वाश वाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः, तथाहि-बाधविशि. व्यभिचार उत्सम्बन्धेन वृत्ति यत्प्रतिवध्यत्वं तालिबध्यतावं हेतुधार्मिकप्रकृतव्या. मित्रहत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतायामस्ति, एवं पक्षधर्मिनसाध्यप्रचार कबुद्धित्वावच्छिनप्रतिबध्यता. यां चेति, दन च शकतव्याभिचारत-बाधत्वाऽधन्यतमनिरूपितोकपरंपरासम्बन्धावच्छिन्न वृत्तित्वमस्तीति स्वपदेन वाधविशिष्ट अभि नारत्वस्य वक्तुं शक्यतया तवच्छिन्नाविषयक तीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य बाबविशिष्टव्यभिचारसवात । एवं व्यभिचारघटितवाधेऽपि नाऽप्राप्तिः, धुमाभाववधुमध्यभिचारिवहिमस्वरूपबाध. स्वनिरूपितं यत्स्वनिरूपितस्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकताकरवसम्बन्धावच्छिन्नवृत्ति स्वं तदाश्रयत्वं वाधनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतायामस्ति, तत्र च स्वा. वछिन्नघटकतावच्छेदक स्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिवियितावच्छेद कव्यभिचारस्वनिरूपितं या स्वनिरूपितस्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धताकस्वसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वं नास्ति इति ताशप्रतिवध्यतात्वव्यापकस्यापच्छिन्नघटकतावच्छेदकत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव- च्छेदकवृत्तिस्वकत्वस्य व्यभिचारपठितवाधत्वेऽसत्वात्स्वपदेन तस्योपादानं न सम्भवति, किन्तु भेयस्वविशिष्टव्याभिचारत्वादेरेब तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य व्य. भिवारघटितबाघले सत्वात् । एवं घटो विशेषगुणाभाववान् गुणसामान्याभावादिस्यत्र विशेषगुणवघटरूपवाधे गुण. बद्घटरूपस्वरूपाऽसिद्धिघटितेऽपि नाऽव्याप्तिः, तत्र विशेषगुणवद्घटस्वनिरूपितोकसम्बन्धाव च्छिन्नवृत्तित्वाविशिष्टं यद् घटधर्मिकविशेषगुणाभावप्रकारकबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यत्वं तत्र विशेषगुणवद्घटत्वावच्छिन्नघटकतावच्छेदकविशेषगुणवद्घटत्वावच्छिन्नाविषयकातीतिविषय. तावच्छेदकगुणवद्घटस्वनिरूपितस्वनिरूपितस्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकताकत्वसम्ब- न्धावच्छिन्नवृत्तित्वविरहात , स्वपदेन विशेषगुणवद्घटत्वस्य धारणाऽसम्भवात् , किन्तु मेयत्वविशिष्टविशेषगुणवद्घटत्वमेव स्वपदमाह्यम् , तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे. दकत्वस्य विशेषगुणवद्घटत्वे सत्वात् , एवं च सजातीयविशिष्टान्तराऽघटितत्वकल्प न कोऽपि दोष इत्यवधेयम् । यदि च बदो बन्यभाववान् इदे बन्धभाव इति ज्ञानयोः पृथक् पृथक् प्रतिबन्धकत्वम् , न त्वेकरूपेण, तदा वन्यभाववद्दत्वे उक्त परम्परालम्बन्धेन वृत्तिा प्रतिबध्यता तस्यां न स्वनिरूपित स्वावच्छिन्नविषयि. ताव्यापकप्रतिबन्धकताकत्वसम्बन्धेन वन्ह्यभाववद्ह दत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीसिविषयतावश्छेदकहदवृत्तिव. भावत्ववृत्तित्व, प्रतिबन्धकताभेदेन प्रतिबध्यताभेदस्य सर्वसम्मतत्वात् । इदानीं तु प्रतियोगिनि स्वत्वान्त. भीवेण स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिबन्धकतापटितसम्बन्धेन वृत्तित्व. निवेशे प्रयोजनाभावादित्युच्यते, तदा रबावविनाविषयकप्रतीतिविषयताछेदकत्वमेव निषेशनीयम् , न तु स्वावच्छिन्नघटकतावच्छेदकत्वमपीत्यवधेयम् । स्वभित्रस्वघटकवृत्तिहत्वाभाविभाजकस्सामाभ्यं यद्यत्तदभ्यत्वरूपविशिष्टान्त राघटितत्वनिवेशेन कुत्रापि दोषः। तदर्थश्च स्वभिन्नं यत्स्वघटक सत्तिस्ववृत्तिहेत्वाभासविभाजकसामान्य यस्य एवम्भूतं यत्स्वं तद्भिन्न- स्वमित्यस्मद्गुरुचरणाः।

·सटिप्पणटीकासमेता २७९ MONDA . तेन प्रमेयत्वादिविशिष्ट व्यभिचारादौ नातिषसङ्गः । मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादौ ताशव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्ने, नातिप्रसङ्गः न दोषत्वप्रसङ्गः । अत्र मेयत्वविशिष्टव्याभिचारो दोषः इत्यादिव्यवहा. राभावान्नेष्टापत्तिः सम्भवति । दीधितौ तेनाते । विशिष्टान्तराऽघटितत्वविशेषणेनेत्यर्थः । ताशेति । मेयत्वविशिष्टेत्यर्थः । अत्र मेयत्वविशिष्टत्वं व्यभिचारविशेषणम् । तस्ये व्यभिचारघटकवृत्तिस्वविशेषणत्वे-हेतुविशेषणत्वे वा विशिष्टस्य लक्ष्यत्वमिष्टमेत्र, प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वानिरूपकवस्त्वघटितत्वात् । मेयत्वविशिष्टसाध्याभाववत्तित्व वान्वह्निः धूमाभाववद्वृत्तिमयत्वविशिष्टो वाहेरिति ज्ञानपोः प्रकारतावच्छेदकतात्मक-विशेष्यः तावच्छेदकतात्मकमेयत्वविषयताघटितधर्मावच्छिनाया एवं प्रतिबन्धकताया वाच्यत्वात् , अन्यथा इदं ज्ञानं मेयत्वविशिष्टव्यभिचाराभाववति मेयत्वविशिष्टम्यभिचारप्रकारक, व्य- भिचाराभाववति मेयत्वविशिष्टवही व्यभिचारप्रकारकमित्यायप्रामाण्यज्ञानानामुत्तेजकत्वानु. पपत्तेः, तथाच पर्वतो क्यभाववानित्यत्र पहिमपर्वतस्येव पर्वतीयवहिमपर्वतस्य यथा बा. धत्वं, तथा तयोरपि व्यभिचारस्वमिष्टमेव । परन्तु मेयस्वविषयताया प्रतिबन्धतावच्छेदकरवे न मानम् , अप्रामाण्यज्ञानानां च तत्त. व्यक्तित्वेनाऽभावा: प्रतिबन्धकतावच्छेदक कोटी प्रवेशनीया इति तादृशविशिष्योरपि अल. क्ष्यत्वेन तत्राप्यतिव्याप्तिर्बोध्या। मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्य लक्ष्यत्वे इष्टापत्तौ बाधकमाह अत्रेति । हृदपक्षकधुमसाध्यकवहिहेतुकस्थले इत्यर्थः। दोषपदार्थश्च यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं "प्रकृता"नुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तादृशसमुदायत्वविशिष्टतद्रूपवान् । तथा तुल्य- वित्तिवेद्यतया प्रता"नुमितिप्रतिबन्धकतादच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयिताकधर्मवानपि तद- थः। व्यवहारभावादिति(१) विशिष्टान्तराऽघटितत्वेनाऽघटितस्य दोषपदार्थस्याऽभेदेन मेयत्वविशिष्ट अभिचारेऽन्वयबाधतात्यणे मयत्वेविशिष्टव्यभिचारो दोष इति शब्दप्रयोग गाभावादित्यर्थः। तथाच तादृशव्यवहारस्य प्रामाणिकत्ववारणाय दोषपदार्थघटकतया विशिष्टान्तराऽव- टितत्वं निवेशनीयमिति भावः । विशिष्टान्तराऽघटितत्वं च स्वावच्छिन्नाविषवकप्रतातिविषयतावच्छेदकं यत्प्रकृताऽनु. (१) तथा च दोषत्वप्रयोजको दोषव्यवहारः, दोषव्यवहाराभावश्च दोषत्वाभावप्रयोजक इति सिद्धम् । यद्यपि प्रतिवन्धकताऽनवच्छेदकविषयितानिरूपकाऽघटितत्व-तदभावज्ञानस्याऽवश्याऽपक्षणीयत्वेन ताश- निरूपकघाटितत्वमेवेष्टापत्त्यभावप्रयोजकतया वक्तुमुचितम , तथापि प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयित- निरूपकसामानाधिकरण्यांशघटितस्यापि सत्प्रतिपनत्वात्तदुपेक्ष्य व्यवहार एवेष्टापत्तिप्रयोजकतयाऽभिहितः। न चोक्तविशेषणविशिष्टस्य लक्षणस्य मत्वासत्वनिर्णयाभ्यां दोषव्यवहार-तदभावनिर्णयौ, ताभ्यामशेक्त- विशेषणघटितलक्षणत्वानिर्णयाधीनलक्षणसत्त्वाऽसत्वनिर्णयौ इत्यन्योन्याश्रय इति वाच्यम् । अप्रतिहतवि. जानानां तान्त्रिकाणां व्यवहारस्य लक्षणज्ञानानपरत्वाद, इदानीत नव्यवहारस्य लक्षणग्रहाधीनत्वेऽपि सत्यभावात्।

·२८० सामान्यनिरूक्तिः। 8 । न च विशिष्टव्यभिचारादौ शुद्धव्यभिचारस्वादिना दोषत्वस्थाशतत योतविशेषणदानेऽपि ताशव्यवहारापत्तिर्दुवारैवेति, तष्टापत्तौ च व्यर्थ विशेषणमिति वाच्यम् । दोषादिपदस्थ निरुक्तविशेषणावच्छिन्नानुमितिमा तिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्ननिरूपितविषयिताकत्वेनान्वयितावच्छेदक. धर्मबोधकताया व्युत्पन्नतया प्रकृते च मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वादिरूप. स्यान्वयितावच्छेदकस्योक्तविशेषणासत्त्वेनातिप्रलङ्गाभावादिति हृदयम् । मितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तिविषायतानिरूपकतावच्छेदक तपावच्छिन्नविषयिताशुन्य प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं, तरच यरूपे "स्वस्मिन् वा" निवेशनीयम् । एवमपि यद्रूपपदेन "स्वपदेन वा मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वस्य धारणाऽसम्मवेऽपि शुद्धव्यभिचारत्वमादाय तद्वत्वस्य मेयस्व विशिष्टव्यभिचारेऽपि सखेन अत्र गेयत्वविशिष्टव्यः भिचारो दोष इति व्यवहारापत्तिारैवेत्याशङ्कते नचेति । विशिष्टव्यभिचारादो- मेयस्वविशिष्टव्यभिचारादौ । उक्तविशेषणदानेऽपि-विशिष्टान्तराऽघटितत्वविशेषण. दानेऽपि । तादृशम्यवहारापत्तिरिति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारो दोष इति व्यवहा- रापत्तिरित्यर्थः । तत्र-ताशव्यवहारे । व्यर्थ विशेषणमिति । नचात्र मेयत्वविशिष्टव्यः भिचारस्य व्यभिचारात्मकतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकव्यभिचार- स्वाश्रयत्वेन दोषरूप तायामिष्ठापत्तिसम्भवेऽपि व्यभिचार कालीनघटादेव्यभिचारानात्मकतया तथाविधधर्मानाश्रयत्वेन तस्य दोषत्वे इष्टापत्यसम्भवात् , तद्विशेषणस्य वैयर्थाभिधानम. सातमिति वाच्यम् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे दोषवारणायैव दीधितिकारस्य विशेषणोपा- दानं तत्रेष्ठापत्ती व्यर्थं वद्विशेषणं स्यादित्य लक्ष्यताया एव व्यवहारबलेन तदभिमततया विशेषणोपादानेऽपि दोषत्वप्रसङ्गरूपो दोष इति "नचेत्यारभ्य वाच्यमि"त्यन्तस्य तात्प- योदिति ध्येयम् । व्यभिचारविशिष्टमेयवं दोष इति व्यवहारामावानुरोधेन धर्मिपारतन्त्र्येणोद्देश्यताव. च्छेदके विधेयतावच्छेदकीभूतधर्मस्याउभेदेन भानोपगम आवश्यकः, तथाच नापत्तिरित्या. शयेन समाधत्ते दोषादिपदस्योति । निरुक्तविशेषणाबच्छिन्नेति । विशिष्टा. न्तराऽघटितत्वविशेषणविशिष्टेत्यर्थः । इदं फलतः स्वपदार्थे विशेषणम् । अन्वयिताव. च्छेदकेति । दोषपदार्थाऽन्वयितावच्छेदकेत्यर्थः। व्युत्पन्नतयति। व्यभिचारविशिष्ट मेयत्वादौ दोषव्यवहाराभावानुरोधेनेत्यादिः । प्रकृते चेति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारो दोष इत्यत्र चैत्यर्थः । उक्तविशेषणासत्वेन-विशिष्टान्तराऽघटितत्वविशेषणाऽसत्वेन । अथैवमपि हृदो दोष इति व्यवहारापत्तिः, ह्रदत्वे वन्ह्यभाववढ्दत्वाऽभेदसावादिति चेना वहयभाववढ्दो दोष इत्यत्र हि साक्षात्परम्परासाधारणोद्देश्यतावच्छेदकतावावच्छि. अप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिस्तावच्छेदकरूपे दोषपदार्थघटकतावच्छेदकसमुदायत्वस्य धर्मि पारतन्ध्येणाभेदभानाभ्युपगमेनोकव्यवहारापत्तिविरहात् । दोषपदार्थश्च यादृशसमुदायत्वा(१)वच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकता. (१) समुदायत्वे एव विशिष्टान्तरा घटितत्वं निवेश्यम् , तच्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यासिकाऽव. । .

·सटिप्पणटीकासमेता २८१ MOHAMIRMAN एवञ्च पक्षतावच्छेदकादिविरहविशिष्टः पक्षः, पक्षनिष्ठस्तद्विरहो वा, साध्याभावववृत्तिसाधनं, साधनववृत्ति साध्याभावो वा हेतुदोषः । नन्वाश्रयासियादिस्थले पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षकत्वादिकमेव दो. पस्तस्यैव हेतुनिष्ठतया हेतो?ष्यत्वव्यवहारनिर्वाहकत्वात, ताशधर्मस्य च ताशाऽभाववरपक्षादिरूपताशविशिष्टान्तरघटिततयाऽव्याप्तिरित्यत आह एवञ्चेति । तादृशविशेषणदाने चेत्यर्थः। आदिपदात् साध्यादिपरिग्रहः । पर्वतादिधर्मिककाञ्चनमयत्वादिविशिष्टबुद्धौ पर्वतः काञ्चनमयत्वाभाव. वानित्यादिधर्मिविशेष्यकनिश्चयस्येव पर्वते काञ्चनमयत्वं नास्तीत्यादि. धर्मिविशेषणकनिश्चयस्यापि विरोधित्वमानुभविकमतस्तद्विषयस्यापि दो. षत्वमाह पक्षनिष्ठ इति । आधेयतासम्बन्धेन पक्षविशिष्ट इत्यर्थः। समुच्च. यार्थको वाकारः । साधनववृत्तिः साध्याभाव इति । साधनर्मिकसाध्या- भाववत्तित्वप्रकारज्ञानं साधनधर्मिकव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकम्। साधनवति साध्याभाव इति शानेऽपि साधने साध्याभाववद्वत्तित्वं तुल्यवित्तिवेद्यतया नियमतो भासत इत्यभिप्रायेण । साधनधति साध्याभाव इति ज्ञानस्वास. मानविशेष्यकस्यापि प्रतिबन्धकत्वमिति प्राचीनमताभिप्रायेणैवेदम्(१)। दोष कविषयित्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तादृशसमुदायत्वविशिष्टवान् , एवञ्च हृदस्वगतैकत्वे तादृशसमुदायत्वाऽभेदविरहेण न इदो दोष इति व्यवहारोपत्तिरिति ध्येयम् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिप्रसङ्गवारणाय विशिष्टान्तराऽघटितत्वस्य निवेशेऽप्यव्या. प्तिमाशङ्कते नन्विति । आश्रयाऽसिद्धयादीति । आदिना सत्प्रतिपक्षपरिग्रहः । पक्षता. वच्छेदकाभाववत्पक्षकत्वादिकमेवेति । आदिना पक्षवृत्तिपक्षतावच्छेदकाभावकत्वस्य परिप्रहः । एवकारेण पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षमात्रस्य व्यवच्छेदः । तन्मात्रस्य हेतुनिष्ठ. स्वाभावादिति भावः । तस्यैवेति। पक्षतावच्छेदकामाववत्पक्षकत्वस्यैवत्यर्थः। ताशध. मस्य चेति । पक्षतावच्छेदकाभाववत्तक्षकत्वस्य चेत्यर्थः । ताशाभाववदिति। प. क्षतावच्छेदकाभाववदित्यर्थः। अध्याप्तिरिति । काञ्चनमयत्ववपर्वतकत्वत्वादेः कांचनमय. त्ववपर्वतकत्वत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक, अथ च प्रताऽनुमितिप्रतिक. न्धकताउनतिरिकवृतिवियितानिरूपकतावच्छेदकं यत्काञ्चनमयत्ववत्पर्वतत्वं तदवोच्छन्नध. टितत्वादिति भावः । ताशविशेषणेति । विशिष्टान्तराऽघटितत्वविशेषणेत्यर्थः । अनेदं बोध्यम् । साधननिष्ठसाध्याभाव वृत्तित्वस्यापि व्यभिचारतया तस्य हेतुनिष्ठतया छेदकताकनिरूपकताकविषयिताशून्यप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्य- तुयोगिताच्छेदकं यत् प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाऽवच्छेदकताकनिरूपकताकविष- यितासन्यत्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वम् । (१) भासत इति तदपि व्यातिज्ञानप्रतिबन्धकमिति मताभिप्रायेण । अत्र तादृशज्ञाने नियमतस्तदभानपि मणिमन्त्रादिन्यायेन तस्य व्यातिज्ञानप्रतिवन्ध कत्वमिति प्राचीनमताभिप्रायेणेति पाढान्तरम् । ।

·२८२ सामान्यनिरुक्तिः। येन केनापि सम्बन्धेन तद्वांश्च प्रकृतो हेतुर्दुष्टः । इति । न पक्षतावच्छेदकामाववत्पक्षकत्वादिकमिति शेषः। तथाचालक्ष्य- खान तत्राच्यातिरिति भावः । ननु पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षादीनां हेत्ववृतित्वात् कथं हेती दुष्टताव्यवहार इत्यत आह--येन केनापीति । एकज्ञानविषयत्वादिनेत्यादिः। तद्वान् तदवच्छिन्नः, दुष्टः दुष्टपदप्रतिपाद्यः। तथाच हेतौ ताशदोषान- धिकरणत्वेऽपि न क्षतिः। दुष्ट इत्यादी सामान्यतः सम्बन्धिन एव नि- ष्टार्थत्वात् । न चैवमेकज्ञानविषयत्वादिना वन्यभाववहदादिरूपदोषस्य धूमादौ सत्त्वेऽपि पर्वतादौ वन्ह्यादिसाधने तस्य दुष्टव्यवहारापत्तिरिति वा- च्यम् । यतस्तद्रूपावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुवाचकपदसमाभिव्याहारस्थले त. दूपावच्छित्रपक्षलाध्यहेतुकानुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावाच्छन्ननि. रूपितविषयिताकधर्मावच्छिन्नसम्बन्धी दुष्टपदेन बोध्यते, ईदृशव्युत्पत्या पूर्ववद्वारणेऽपि पूर्ववदेव वाहिना धूमसाधने रालभो दुष्ट इत्यादिव्यवहारो निरुक्तदोषमात्रस्य दुष्टत्वव्यवहारविषयतावच्छेदकत्वे दुरि इति प्रक. तहेतुतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धो निष्ठार्थतावच्छेदको वाच्यः । एतल्लाभाय प्रकृतो हेतुरित्युक्तम् । हेतोदुष्टत्वव्यवहारनिर्वाहेण साध्याभावववृत्तिसाधनकत्वस्य न दोषत्वविवक्षा, एवं वन्य. भाववहृदस्येव हृदवृत्तिवन्धमावस्य-वह्निनिष्ठहृदनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्यापि बाधतया तस्य तस्य धूमे सत्त्वात् वन्यभाववद्हदकत्वपर्यन्ताऽविवक्षणेऽपि धूमे दुयत्वव्यवहारसम्भ. वात्तत्रतत्र नाऽव्याप्तिर्दर्शिता । एवं विरोधेऽपि । सत्प्रतिपक्षादिकन्तु आश्रयासिद्धिसमानमे वेति ध्येयम् । प्रकृतहेतुतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्ध इति । स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेद. कवत्त्वरूपसम्बन्ध इत्यर्थः। एतल्लाभायैवेति। एकज्ञानीयविषयताविशिष्टप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्वरूपसम्बन्धः लाभायैवेत्यर्थः। तथाच स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्वसम्बन्धेन दोषवत्वमेव दुषता. व्यवहारनियामकमिति भावः । अथ पर्वतो वहिमान् द्रव्यादित्यत्र पर्वते द्रव्येण वहिसाधने द्रव्यं दुष्टमिति वत्-धूमो दुष्ट इति व्यवहारापत्तिः, वन्ह्यभाववद्वृत्तिद्रव्यात्मकन्यभिचारस्य स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुताव. च्छेदकीभूतद्रव्यत्ववत्त्वसम्बन्धेन धूमेऽपि सत्वादिति चेन्न । यद्धर्मावच्छिन्ने दुष्टत्वव्यवहारः तद्धर्मावच्छिन्नहेतुकताशानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेद- कस्वावच्छिन्नविषयिताकधर्मावच्छिन्नस्य स्वज्ञानविषयतद्धर्मवत्तासम्बन्धेनैव दुष्टत्वव्यवहार. नियामकत्वात , अर्थात् अन्वयितावच्छेदकाऽभिन्नस्वज्ञानविषयहेतुतावच्छेदकवरवरूपसम्ब. न्धस्य विवक्षणानोकापत्तिः। प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छेद्वेनैव वो दोषवत्ताया अङ्गीकारात् । .

·+ सटिप्पणटीकासमेता . . हृदे वह्नः साधने धूमो दुष्ट इत्यत्र हदत्वावच्छिन्नपक्षकवह्नित्वावच्छिन्न- लाध्यकधूमत्वावच्छिन्नलिङ्गकानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्न- विषयिताकधम्मावच्छिन्नसम्बन्धी धूम इत्यन्वयबोधः, तत्र प्रतिबन्धकता. बच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयिताकधर्मविशिष्ट एव दुषधातोरर्थः। साधन पदं लक्षणया धूमत्वावच्छिन्नहेतुकानुमितिपरं, तत्र हृद इति सप्तम्यन्ता- थइदत्वावच्छिन्नपक्षकत्वस्य, वरिति षष्टयन्तार्थस्य वह्नित्वावच्छिन्नला. ध्यकत्वस्य चान्वयः, तादृशानुमित्यन्वितसप्तम्यर्थनिरूपितत्वस्य दुषधाव. स्वथैकदेशे प्रतिबन्धकत्वेऽन्वयः । एवञ्च पर्वते वढेः साधने धूमो दुष्ट नचैवमपि पर्वतो वहिमान् महानसीयधूमादित्यत्र धूमो दुष्ट इति व्यवहारापत्तिरिति वाच्यम् । याहशरूपविशिष्टावच्छिन्ने दुष्टत्वव्यवहारः ताइशरूपवृत्तिहेतुताकतादृशानुमितिप्रति बन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयिताकधर्मावच्छिन्नस्य स्वज्ञानविषयताशरूपविशिष्टवत्व. सम्बन्धस्य वाच्यत्वात्। अयैवमपि पर्वतो वलिमान् काञ्चनमयधूमादित्यत्र काञ्चनमयधूमे दुष्टस्यव्यवहारानुपपत्तिः, काञ्चनमयत्वधूमत्वगतद्वित्वावच्छिन्नवत्वस्याऽप्रसिद्धः, ताशद्वित्तविशिष्टवत्त्वस्य सम्बन्धले तु ताहशस्थले धुमो दुष्ट इति व्यवहारापत्तिरिति चेन्न । प्रतान्वायेताविशिष्टप्रकृतहेतुताविशिष्टावच्छेदकताकपर्याप्त्यवच्छेदकरूपस्य संसर्गघट. कत्वाङ्गीकारात् । हेतुतायां अन्वयितावै० स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदक. ताकत्वसम्बन्धेन । अवच्छेदकतायो हेतुतावै. स्वसमानाधिकरणवृतित्व-स्वनिरूपितत्वोम- यसम्बन्धेन । एवं च संसर्गघटकीभूतधर्मों धमत्वगतैकत्वमेवेति न दोषत्वाऽप्रसिद्धिः । केव- लधूमस्वेनाऽन्वयितायां च धुमत्वे तदैशिष्ट्याऽसम्भवेन धूमो इत्यस्य न प्रसङ्गः । याशसमुदायत्ववृत्तिः दुष्टपदप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितविशेष्यता ताशसमुदायस्व. त्तिहेतुताकत्वं अनुमितौ भासते । प्रकारता च स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्त्वसम्बन्धा- वच्छिना। तत्र हेतुतावच्छेदकतायाः पर्याप्तिन निवेश्यते इत्यपि कश्चित् । इदे वह्नः साधने धूमो दुष्ट इत्यत्रेति । इति वाक्यादिति यावत् । तत्र-हृदे वहः साधने धूमो दुष्ट इति वाक्ये । घटकत्वं सप्तम्यर्थः । अन्वयश्वाऽस्य दुष्धातरित्यनेन । तत्र-अनुमितौ । हृदत्वावच्छिन्नपक्षकत्वस्येति। हृदस्वावच्छिन्नहदनिष्ठोद्देश्यता. कत्वस्येऽत्यर्थः । उद्देश्यत्वं सप्तम्यर्थः। तत्र प्रत्यर्थस्य हृदस्याऽऽधेयतासम्बन्धेनाऽन्वये तद्विशेषणतापन्न हदत्वमपि स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन "धर्मिपारतन्त्र्येणाs"न्वेतीति तादृशा. थलाभः । वह्नित्वावच्छिन्नसाध्यकत्वस्येति । वहित्वावच्छिन्नवहिनिष्ठविधेयताकत्व. स्येत्यर्थः । षष्ट्यर्थो विधेयत्वम् , तत्र प्रकृत्यर्थस्य बहेराधेयतासम्बन्धेनाऽन्वये तद्विशेषणता. पणवाहित्वस्य स्वाच्छिन्नत्वसम्बन्धेन धर्मिपारतव्येणाऽन्वयात्ताशार्थलाभः अत्र च ताहशोदेश्यताकत्व-तादृशविधेयताकरवयोरेकत्र द्वयमितिरीत्याऽनुमितावन्वये हृदो घटवान् जलं वहिमदित्यनुमितिसाधारणताहशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रति. वन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयिताकधर्मावच्छिन्नत्वस्य वन्ह्यभाववद्हृदादावसत्वात्तदादाय । । .

·१८४ सामान्यनिरुक्तिः। . इत्यत्र पर्वतत्वाधच्छिन्नपक्षकवह्नित्वावच्छिन्नलाध्यकधूमत्वावच्छिन्नहेतु. कानुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वानच्छिन्नविषयताकधमविशिष्टसम्ब न्धी धूम इत्येव प्रतीयते, तत्र ताशधर्मश्चाप्रसिद्ध एवेति न तथा व्यव- हारः। पक्षाविशेषादिकमनन्तर्भाव्य धूमो दुष्ट इति व्यवहारस्त्वबाधित इष्यत एवेति दिछ। साधननिष्ठलाध्यामाधवत्तित्वादेरेव व्यभिचारतया प्रसिद्धिन तु त द्विशिष्टलाधनादेरतो न तस्या दोषत्वमिति कश्चिदाह । व्याचष्टेऽपि लक्ष- हृदे वहिसाधने धूमो दुष्ट इति व्यबहारानुपपत्तिरतस्तादृशोद्देश्य ताकत्वावशिष्टे तादृशविधेय- ताकरवान्वय उपगन्तव्यः। तथाच सति विशिष्टान्वयस्थले विधेये उद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्न. स्वान्वयस्योत्सर्गसिद्धतया ताहशोहेश्यता कस्यावच्छिन्नतादृशविधेयतास्त्वविशिष्टानुमितिलाभेन, यद्विषयितयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्तद्विषयतयोरपि निरूप्यनिरूपकभाव इति रीत्या हृदत्वा. पच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवाहित्मावच्छिन्नप्रकारताशालयनुमितिलाभेन च, तादृशानुमितित्व- स्य दर्शितसमूहालम्बनानुमित्तिसाधारण्याभावानोकव्यवहारानुपपत्तिरिति ध्येयम् । न तथाव्यवहार इति । न पर्वते बहेः साधने धूमो दुष्ट इति व्यवहार इति भावः। अथ पर्वते वह्निसाधने धूमो न दुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिः, पर्वतपक्षकवाहसाथ्य कधू. महेतु कानुमितिप्रतिबन्धकताबच्छेदकविषणितानिरूपकतावच्छे दकधर्माऽप्रसिध्या ताशधर्मा. वच्छिन्न सम्बन्धिभेदस्याऽप्रसिद्धरिति चेत्र। प्रतिबन्धकतामात्रं दुष्धात्यर्थः। तस्याश्च स्वावच्छेदकविषयितानि इपकतावच्छेदकधः विच्छिमवश्वसम्बन्धावच्छिाप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन नमर्थाऽभावेऽन्वयः। धमावरिछ. अवत्ता च स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छे इकवत्वसम्बन्धेन । कप्रत्ययार्थ आश्रयत्वम् । तथाच तादृशसम्बन्धेन पर्वतपक्षकवादि माध्यकधुमहेतु कानुमितिप्रतिबन्धकताविशिटो योऽमा. वस्तदाश्रयो धुम इदि बोधः । दुष्धातोः प्रतिबन्धकवे-ध्यापका-विषयित्वे धर्म च खण्डशः शक्तिः, आकांक्षावशेन विशिष्टबोधः। तथाच स्ववत्तितावच्छेदकत्वोपकक्षितधर्मावच्छिन्नविषयिताव्यापकावाभावव- प्रकतानुमितिप्रतिबन्धकताको धूम इति सादृशवाक्याद्वोधः । अत्रवदन्ति कल्पे तु स्वकृत्ति. तावच्छेदकरवोपलक्षितधर्मावच्छिन्नविषयकनिश्चयोत्तरानुमितित्वव्यापकत्वाभाववतविरोधिवि. षयताप्रयुक्त-पक्षे साध्यवशिष्ट थावगाहित्य-साध्यव्याप्यहेतुवैशिष्टयावगाहित्योभयाभावकत्वं धूमे इति । स्ववृत्तित्वं च स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्वसम्बन्धावच्छिई ग्राह्यम् । "प्रतियोग्यभाषान्वयो" इति व्युत्पत्तावामहे अन्ध आकाशे न पश्यतीति व्यवहार इव तादृश. व्यवहारत्याप्रामाण्यमेवोपगन्तव्यमित्यस्मद्गुरुचरणाः। केचित्तु नना दुष्धात्वर्थप्रतिबन्धकतायामेव प्रकृतानुमितिनिरूपितत्वामावस्य बोधना. नानुपपत्तिरित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । साधननिष्ठसाध्याभाववत्तित्वादेरेवेति। आदिना साधनवद्वृतिसाध्यामा- वादेः परिप्रहः । एव कारव्यवच्छेद्यमाह नत्विति । तद्विशिष्टेति । साध्याभावववृत्ति ·सटिप्पणटीकासमता २८५ यादृशधम्मिणि, याहशधर्मवत्ताज्ञानमनुमितिप्रतिबन्धक, तस्य धम्भिण- स्तादृशधर्मवत्त्वं हेतुदोष इत्यपि कश्चित् । IWASIATIHAR JORIE व्यकज्ञानस्य णमन्यथैव, अन्यथातिप्रसङ्गात् । ताटशव्याख्यामुपन्यस्यति- यादृशेति । यद्पावच्छिन्नेत्यर्थकम् । ज्ञानं चानत्वावच्छिन्नम्। तस्य धर्मिणः तद्धर्मावच्छिन्नस्य, तेन सम्बन्धेनेति शेषः । तादृशधर्मवत्त्वं तद्रूपाव- च्छिन्नधर्मवत्त्वम् । साधनादिविशेषणकलाध्याभाववद्धत्तित्वादिविशे. व्याप्त्यादिज्ञानप्रातबन्धकत्वेऽपि लाध्याभाववहत्तित्वा- देराधेयतासम्बन्धेन साधनीयत्वादिकं न दोषः, साधनादेः साध्याभावव- दृत्तित्वादिधर्माताविरहात् । अत्राप्यवच्छेदकत्वं पूर्ववन्न तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः। पक्षतावच्छेद कावच्छिन्ननिष्ठकेवलाभावत्वावच्छिन्नवस्वादावतिप्रसङ्गाव, तदवच्छिन्नध. मिकतद्पावच्छिन्नवत्ताज्ञानत्वस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटिप्रविष्ट. त्वात्, अवच्छेदकतापयाप्तिविवक्षणे तु इदत्वावच्छिन्ननिष्ठवन्ह्यभावत्वा- धवच्छिन्नवत्वेष्याः, वह्नित्वादिना घटाधवगाहिनो लदो न वह्निमानिया. दिनिश्चयस्य हृदो वह्निमानित्याद्यनुमितिप्रतिबन्धकतया इदत्वावच्छिन्न. विशेष्यवास्तवन्ह्यमावत्वावच्छिन्न प्रकारकनिश्चयत्वेन न प्रतिबन्धकता, । R -- । स्वविशिष्टत्यर्थः । साधनादेरिति । आदिना आधेयतासम्बन्धेन साधनविशिष्ट साध्याभा. वववृत्तित्वस्य परिप्रहः । अत:-प्रसिद्धिविरहात् । तस्य-साध्याभाववृत्तिसाधनस्य, भाधेयतासम्बन्धेन सावनविशिष्ट साध्याभाववद्वृत्तिवस्य च । व्यावष्टsपीति। अन्यथैव लक्षणं व्याचष्टेऽपीति योजना । अन्यथा-लक्षणस्याऽव्याख्यातस्य। अतिप्रसङ्गादिति। साध्याभाववद्वृत्तित्वविशिष्टसाधनादावित्यादिः । यद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थकमिति । अन्य- थाऽसम्भवप्रसादिति शेषः । ज्ञान प्रतिबन्धकताऽनतिरिकवृत्तित्वरूपाऽवच्छेदकत्वलामा- योक्तम्-ज्ञानत्वावच्छिन्नमिति । साधनादिविशेषणति । साधनादिप्रकार के. त्यर्थः। आधेयतासम्बन्धेनेत्यादिः। साधनीयत्वादिकमिति । साधनवत्वमित्यर्थः । धर्मताविरहादिति । वृत्तिनियामकसम्बन्धेन तवृत्तिमत एब तद्धर्मस्वात् , आधेयस्वस्य च वृत्यनियामकतया तेन सम्बन्धेन कस्यापि धर्मताविरहादिति भावः । तथाच यद्रूपावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितयत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वं प्रकृ. ताऽनुमितिप्रतिबन्धातावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्ने तेन सम्बन्धेन तद्रूपावच्छिशवत्वं लक्षणं पर्यवसितम् । अत्रापि-लक्षणेऽपि । पूर्ववदिति। अनतिरिक्तवृत्तिवरूपमित्यर्थः । अतिप्रसङ्गादिति । एकदेशेऽतिप्रसङ्गादिति भावः । अव्याप्तरिति । पर्वतो वन्ह्यमा. बवानिस्यनुमिती पर्वतत्वावच्छिन्ननिष्ठवहिरवावच्छिन्नवस्वरूपवाघे, अवच्छेदकतापयतिघटित. लक्षणस्याऽपि सत्वान्नासम्भवोऽभिहितः, पर्वतत्वावच्छिणविशेष्य कवहिरवावच्छिन्न प्रकारका ·२८६ सामान्यनिरुक्तिः। अथ पर्चतत्वेन पक्षवे, वन्हित्वेन साध्यत्वे, विशिष्टधूमत्वेन च हेतुत्वे पर्वतादेः काञ्चनमयरवविरहो, अपि तु तद्विशेष्यवाहित्वावच्छिन्नप्रकारतानिकापताभावत्यावच्छिन्नप्रका. रताकनिश्चयत्वेनैवातस्ताशमेव रूपं प्रतिबन्धकतावच्छेदकतापाय- धिकरणं न तु हृदयावच्छिन्नघमिकवाभावत्वावच्छिन्नप्रकारकत्वमिति यद्रूपपदेन वन्ह्यभावत्वाद्युपादानं न सम्भवति, पर्वतो वन्यभाववानित्यादौ पर्वतत्वावच्छिन्ननिष्ठवाहित्वावच्छिन्नरूपबाधादेरसंग्रहभयेन यद्रूपावच्छि. नर्मिमणि यद्रूपावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नप्रकारताकानश्च. यत्वेन प्रतिबन्धकता तद्रूपविशिष्टे तद्रूपावच्छिन्नविशेषिततपावच्छिन्न- वत्त्वं दोष इत्यादि विवक्षाया अलम्भवात् । अत्र साधननिष्ठसाध्यामाव. बढुचित्वादेरिव साध्याभाववत्तिसाधनादेरपि दोषत्वे क्षतिविरहात् एतावानायासोऽनर्थक इत्यस्वरसः कश्चिदित्यनेन सूचितः। यथाव्याख्यातयथाश्रुतार्थे निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादौ प्रकृतप. क्षतावच्छेदकविशिष्ट प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकानुमितेरप्र. सिद्धधात्याप्तिदर्शयिभ्यते, तत्र विशिष्य पक्षतावच्छेदकाद्यप्रवेशे नाऽप्रसि. द्विरतस्तन्निवेशे प्रयोजनमाह अथेति । पर्वतादेः काञ्चनमयत्वविरह इत्या- दौ सर्वत्र न दोष इति सम्बध्यते । तथाच पक्षतावच्छेदकाधमधेशे पूर्वोक्तयुक्तयाऽसम्भवात् , तद्वारणाय यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नपक्षला. ध्यहेतुकानुमितिसामान्यप्रतिबन्धकत्वमेव निवेश्यमिति पर्वतो वह्निमान धूमादित्यादौ पर्वतादिनिष्ठकाञ्चनमयत्वाभावादावतिव्याप्तिः, तस्यापि . निवयस्वे पर्वतो वन्धभाववानित्यनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकतापर्याप्तः। तद्विशेष्यति। हृदविशेष्यकेत्यर्थः । तादृशमेय रूपमिति। निरूप्यनिरूपकभावापनावेषयिताशालिनि- अयत्वमेवेति यावत् । एक्कारव्यवच्छेद्यमाह-नत्विति । अत्र-धूमवान् वढेरित्यादौ । साध्याभाववत्तिसाधनादेरिति । आदिना. उधयतासम्बन्धेन साधनविशिष्टसाध्याभाववद्वृत्तित्वादेः परिग्रहः । तत्र-लक्षणे। तन्निवेशे प्रयोजनम्-पक्षतावच्छेदकादिनिवेशप्रयोजनम्। पूर्वोक्त. युक्त्येति । अनुमितिनिष्ठप्रतिबध्यतानिवेशे समूहाळम्बनानुमितिमादायाऽतिप्रसाद , अनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिवेशेऽसम्भवादिति । तद्वारणाय-असम्भववारणाय । तस्यापि--पर्वतनिष्ठकाञ्चनमयवाभावस्यापि । अथ काञ्चनमयस्ववत्पर्वतत्वस्याअलीक. तया यत्किञ्चिद्धर्मपदेनोपादातुमशक्यतया काञ्चनमयस्व-पर्वतवाऽन्यतरस्यैव यत्किञ्चित्पदे. नोपादेयतया नातिव्याप्तिसम्भावना, काञ्चनमयत्वाभाववान् पर्वत इति निश्चयप्रतिवध्यता. या काचनमयो वहिमानित्यनुमितिसाधारण्याभावादिति चेन्न ।

·सटिप्पणटीकासमेता २८७ SRIRAL - हदस्य वन्हिधूमशून्यत्वं, मेयत्वस्य केवलधूमस्य वा वन्हिव्यभिचारो, -विशिष्टधूमस्य वा पर्वतीयवन्हिव्यभिचारो न दोपः । न वा तत्स- म्बन्धेन तत्र तस्य हेतोर्दुष्टत्वम् , अतस्तद्धावच्छिन्नतत्पक्षकतद्धर्माव- च्छिन्नतत्साध्यकतद्धावच्छिन्नतद्धेतुकानुमितिप्रतिबन्धकत्वं वाच्यम् । काञ्चनमयत्वादिसहितपर्वतत्वादिरूपयवकिञ्चिद्धम्मावच्छिन्नपक्षसाध्य. हेतुकानुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वादिति भावः। आदिपदश्च वस्त्वन्तर संग्राहकम् । प्रकृतानुमित्यविषयपदार्थाभावेऽतिव्याप्ति सूचयित्वा तद्विषयसाध्या. धभावे तां सूचयति हदस्येति । इदनिष्ठं वह्निशून्य त्वं धूमशून्यत्वञ्चेत्यर्थः । हृदादिनिष्ठाभावेऽतिव्याप्तिसूचनञ्च प्रकृतपक्षतावच्छदेकावच्छिन्नप्रकृतप. क्षकत्वरूपसमुदायदलस्यैवानिवेशे बोध्यम् । महानसीयेति । महानसीयवन्हा. भावो महानसीयधूमाभावो वेत्यर्थः । अत्रातिव्याप्तिसुचना प्रकृतसाध्य तावच्छेदक-प्रकृतहतुतावच्छदेकयोरनिवेशे बोध्यम् । इदमुपलक्षणम्-साध्यहेत्वोरनिवेशेऽपिजलवाभावादावतिव्याप्तिर्वाध्या प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुकत्वानिवेशे पक्षधर्मताज्ञानप्रतिबन्धक तामादायातिव्याप्तिं सूचयित्वा, व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकतामादायातिव्याप्ति सूचयति मेयत्वस्येति । वहिव्यभिचार इत्यनेनान्वयः। अनातिव्याप्तिस्तादृशः दलसमुदायस्यैव अनिवेशे बोध्या। प्रकृतहेतुकत्वनिवेशेऽपि एतदोषस्य शक्यवारणतया हेतुतावच्छेदकनिवेशनायाह केबलधूमस्येति। वह्निशून्यदेशा- न्तरवृत्तिधूमव्यक्तिव्यावर्त्तकविशेषणानवच्छिन्नेत्यर्थः । साध्यतावच्छेदकानिवेशे पूर्व माध्यवत्ताशानविरोधिन्यतिव्याप्तिई. विशेष्यतायामेव आत्कञ्चित्वं निवेश्यम्, न तु धर्मे, अन्यथा काञ्चनमयत्वाभाववत्पर्वत रूपाऽऽश्रयासिद्धावव्याप्तिः स्यात् , काञ्चनमयत्ववपर्वतत्वस्याऽऽलोकतया स्वपदेनोपादातुम. शक्यत्वात् । तथाच काञ्चनमयत्वपर्वतत्वोभयधावाच्छन्नावशेष्यतायाः प्रसिद्धतया नाऽव्या. प्तिः, एवं चाऽतिव्यातिदानमपि सङ्गतम् । विशेष्यतायाँ यत्किञ्चित्त्वनिवेशेऽनुगमस्तु-विशेष्यताविशिष्टप्रतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिव. न्धकतावच्छेदकीभूतस्वावच्छिन्नविषयिताकधर्मस्वम् । प्रतिबध्यतायां विशेष्यताः स्वविशिः ष्टाऽनुमितित्वव्यापकत्वसम्बन्धेन । अनुमितौ स्वचैः स्वनिरूपितसाव्यप्रकारकत्व-स्वनिरूपि. तसाध्यव्याप्यहेतुप्रकारताकत्वोभयसबन्धेन । आदिपदं चेति। पर्वतादेरित्यत्रेत्यादिः । वस्त्वन्तरसङ्ग्राहकमिति । वहिधुमस. शाहकमित्यर्थः । एवं च वहिनिष्ठकांचनमयस्वविरहो, धूमनिष्ठकांचनमयत्वविरहश्च न दोष इति । पदार्थाऽभावे-कांचनमयत्वाभावे । ,तद्विषयेति । पर्वतो वह्निमानित्यनु. .

·सामान्यनिरुक्तिः। PRIMARRIBIN तथाच निर्बन्हिः पर्वतो वन्हिमान् पर्वतावृतिवन्हिमान् वा तव्य. भिचारिणः, पर्वतावृत्तेर्वा धर्मादित्यादौ न कोऽपि हेत्वाभासः स्यात् ताह. शानुमिलेर प्रसिद्धत्वात् । र्शिता, इदानी व्याप्तिानविरोधियतिव्याप्ति दर्शयति विशिष्टधुमस्य वा पर्व तीयवहिव्यभिचार इति । दोषलक्षण व दुष्टलक्षणेऽपि पक्षतावच्छेदकादिनि- वेशस्यावश्यकता दर्शयति न वा तत्सम्बन्धेनेति । तत्र पर्वतत्वावच्छिन्ने घहित्वावच्छिन्नवाहिसाधने । तस्य विशिष्टधूमत्वावच्छिन्नस्य । पक्षादौ पक्षतावच्छेदकादेशसम्बन्धेन विशेषणत्वं यत्राभिमतं तत्र तत्सम्ब. न्धेन तदवच्छिन्नत्वं निवेश्यमिति सुचयितुं तत्पक्षकेत्युक्तम् , पक्षतावच्छे. दकादिनिवेशे पक्षादिनिवेशस्याप्रयोजकत्वादिति । वाच्यं-तद्रूपावच्छि. अपक्षसाध्यहेतुकदोषलक्षणे निवेशनीयम् । तथाचेति । निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् इत्यत्र पक्षतावच्छेदकनिर्व हित्यविशिष्टपर्वते वह्निवैशिष्ट्यावगाहित्यमनुमितेर्न सम्भवति वह्नित्व. विरोधिधर्मम्मितावच्छेदककस्वप्रकारकानाहार्यशानस्थानभ्युपगमात् । पर्वतः पर्वतावृत्तिवह्निमान् इत्यत्र पर्वते पर्वतावृत्तित्वरूपसाध्यतावः च्छेदकावच्छिन्नप्रकारकत्वमनुमितेर्न सम्भवति स्वस्मिन् स्वावृत्तित्वा. द्यवच्छिन्नप्रकारकानाहार्यज्ञानस्याननुभविकत्वादेवं पर्वतो वह्निमान् वहिव्यभिचारिण इत्यत्र वह्निव्यभिचारित्वरूपहेतुतावच्छेदकावच्छिन्ने वह्वि- व्याप्यत्ववैशिष्ट्यावगाहित्वमनुमितेर्न सम्भवतीति पूर्वोक्तयुक्तः। पर्वतो वह्निमान् पर्वतावृत्चरित्यत्र पर्वते पर्वतावृत्तित्वरूपहेतुतावच्छेदकाव- च्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वं नानुमितेः सम्भवति उक्तयुक्तरिति, यथाविव. क्षितानुमित्यप्रसिद्धिप्रयोजकभेदेन नानास्थलेऽव्याप्तिकथनम्। न कोपि हेवा. भासः स्यादिति । तथाचापार्थकरूपनिप्रहस्थानत्वेन तथा प्रयोक्तुर्निग्रहोपपः तावपि, निर्वह्नित्वेन पर्वते वहेः साधने धूमो दुष्ट इत्यादिव्यवहारो दुरु पपाद इति भावः । तादृशानुमितेस्तथाविवक्षितानुमितेः। अप्रसिद्धत्वादिति । आहार्यपरोक्षज्ञानानभ्युपगमादिति भावः । मितिविषयेत्यर्थः । दीधितो केवलधूमस्येति। व्यभिचारवारकतत्तद्विशेषणानवच्छिमस्यः त्यर्थः । विरिछन्नमूलस्येति यावत् । पर्वतावृत्तीति । इदमुपलक्षणम् । वहिमवृत्तीत्यपि बोध्यम् । आहार्यपरोक्षशानाऽनभ्युपगमादिति । परोक्षज्ञाने इच्छाया हेतुत्वानुपगमेन ताशज्ञानोपगमाऽसम्भवादिति तस्वम् । प्रसकामव्याप्ति परिहरति दीधितौ अत्र वदन्तीत्यादिना। यद्विषयकनिश्चयस्यति। यत्पदं दोषस्नाऽभिमतसाध्याभाववत्पक्षादिपरम् । तदुत्तरमिति । तत्पदं साशनिश्चय - .

·सटिप्पणटीकासमेता २८९ BHARINA HWASNA अत्र वदन्ति यद्विषयकनिश्चयस्य विरोधिविषयताप्रयुक्तस्तदुत्तरमनुमिता- बनाहाय॑मानसज्ञाने वा पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षे साध्यतावच्छेदकविशिष्ट. साध्यवैशिष्टयावगाहित्त्वस्य साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यनिरूपितव्याप्तिवि. शिष्टहेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुमत्तावगाहित्वस्य च द्वयोतिरेकस्तत्त्वं हेतु- दोषत्वम् । यद्विषयकनिश्चयस्यति । यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयस्येत्यर्थः। उत्तरपदस्य उत्तरकालीनार्थकतया तदुत्तरामतिधातूपस्थाप्यानुमितिरूपक्रियाविशेष. णमतो द्वितीया। अग्रिमकल्पे ताशमानरूपक्रियाविशेषणमतो शानपद- मपि सार्थकम । ततपदा तादृशनिश्चयपरामर्थकम् । उत्तरपदचाय- परम् । तथाच यद्विषयकनिश्चयाव्यवहितोतरानुमितिसामान्ये प्रकृतपक्षतावच्छेदकावन्छिन- विशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकत्व-प्रकृतमाध्यतावच्छेदकावच्छि- नव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकत्वोमयाभावः विरोधिविषयिताप्रयुक्त. स्तत्वं हेत्वाभासत्यम् । विशिष्टस्य शुद्धानतिरेकितया वायभाववद्वदविषयक "हृद" इति निक्षयोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावविरहेणाऽसम्भववारणाय यदुरूपावच्छिन्नति । उत्तरकालीनार्थकतयति। उत्तरपदस्योत्तरकालपरत्वे जन्यमात्रस्य कालोपाधित्वान- ङ्गीकारे तदभेदो न सम्भवतीत्युत्तरपदस्य ताशकालवृत्तित्वार्थ त्वमिति भावः । तदुत्त. रेति । उत्तरपदोत्तरेत्यर्थः । मितिधातूपस्याप्यति। किन्तमाघातपस्थाप्येत्यर्थः । अत:--क्रियाविशेषणत्वात् । द्वितीयेति । अभेदेन धात्वर्थान्वितस्वार्थबोधकपदानां द्विती. यान्तस्वमित्येतदर्थक क्रियाविशेषणानां कर्मत्वमित्यनुशासनसिद्धा इत्यादि।। अग्रिमः कल्पे--अनाहार्यमानसज्ञाने या इत्यादि कल्पे इत्यर्थः ।सार्थकमिति । साधात्वर्थक्रिया. विशेषणत्वसम्पादनाय ज्ञानपदमुक्तम् , अन्यथा मानसपदेनैव तल्लाभाद् ज्ञानपदमनर्थक स्यात् , तथाच द्वितीयायाः साधुस्वार्थमेव ज्ञानपदमिति भावः । अत्रेदं वोध्यम् । आश्रयासिद्धिसंग्रहाय पक्षतावच्छेदकविशिष्टेति । न च पक्ष. पदं व्यर्थम् , पक्षतावच्छेदकविशिष्ट इत्यस्यैव सम्यक्त्वादिति वाच्यम् । पक्षपदं पक्षतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यस्य लाभाय, तेन वह यभाववान् हद इति निश्चयोत्तरं कालिकादिसम्बन्धेन हृदत्वादिविशिष्टकालादौ वस्तद्व्याप्यधूमवत्वस्य चाऽनुमिती सत्वेऽपि न वाधादावव्याप्तिः । एवमप्रेऽपि साम्यहेतुपदयोन्यावृत्तिाच्या बाप. सत्प्रतिपक्षसंग्रहाय साध्यतावच्छेदकविशिरेति । द्वितीयदळस्य तद्घटकपदानां च ध्यावत्तिः प्रथमलक्षणोकदिशा बोध्या । हृदो वन्यभाववानितिबाघनिधयेऽपि तदुत्तरं हृदे बहिण्याप्य स्वावगाहिताहशज्ञानसम्भवाताहशावगाहिरवान्यतरभावविरहेणाऽव्याप्तिरतो योरिति । तथा- चैकावगाहिरवसत्वेऽपि द्विस्वावच्छिन्नावगाहित्वविरहाल्लक्षणसङ्गतिरिति ध्येयम् । मतान्तरमुपन्यस्यति- उत्तरपदश्चेति । अव्यवहितोचरार्थकमिति। अव्य.

·२९० सामान्यनिरूक्तिः। Rama वहितोत्तरार्थकम् , कालावनोरत्यन्तसंयोग इत्यनेन द्वितीयाधिकरणे, उत्तरपद. स्य उत्तरकालपरत्वादिति तु न युक्त, व्यापकतात्मकस्यात्यन्तसंयोगस्य थहितोत्तरकालार्थकमित्यर्थः । कालावनोरत्यन्तसंयोगे इत्यनेनेति । अत्यन्तसं- योगविवक्षायां कालनाचका अध्यकारकाच्च शब्दाद् द्वितीयेत्यर्थ केणेत्यादिः। अधिकरणे. अधिकरणले। तथावाऽधिकरणस्वाचिका आधेयस्वचाचिका वा द्वितीयेति भावः । तत्र हेतुमाह उत्तरपदस्यति । उत्तरकालपरत्वादिति। एवं चोत्तरपदस्योत्तरकालीनस्वं नार्थ इति भावः। अत्र अधिकरणमात्रे न द्वितीया, अत्यन्तपदवैयापत्तेः, किन्तु समभिव्याहतप्रक- त्यर्थतावच्छेदकव्यापकताविशिष्टाधिकरणत्वे, तादृशाधिकरणत्वलाभश्च मासमधीते इत्यादी द्वितीयार्थाधिकरणले प्रत्यर्थस्य मासस्याधेयतावदभावप्रतियोगिताबरछेदकत्वसम्बन्धेन स्थावच्छिन्नस्य यो भेदः तदाश्रयधर्मवत्तासम्बन्धेनान्वयादेव । तपशधर्मश्चत्रकर्तृकाध्ययना. धारस्वत्वम्। एवच प्रकृते तदुत्तरमिति द्वितीयार्थाधिकरणत्वे उत्तरपदार्थस्योत्तरकालस्य यद्विषय कनिश्वयोत्तरानुमित्याधारस्वत्वरूपधर्ममादाय कालिकसम्बन्धेनान्वयः सम्भवति, पर. न्तु प्रयोजनामावेन तद्विवक्षणाभावात् नात्यन्त संयोगार्थकद्वितीया सम्भवति इत्याशयेनाह ध्यापकतात्मकस्येत्यादिना। अविवक्षितत्वादिति । ननु यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयाव्यवाहतोत्तर कालत्वव्यापकानुमित्यप्रसिद्धयाऽसम्भवः, तथाहि यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिक्षयपदेन नानाकालवृत्तिनानानिश्चयबोधनात् ताहशनिश्चयोत्तर कालत्वस्य नानाकाले सत्त्वातत्र कस्या अपि अनुमितिव्यतरसत्वेनानुमितौ ताइशकालस्वध्या पकत्वस्य बाधितत्वात् । एवञ्चाऽसम्भवसम्भवेऽविवक्षितत्वकथनमयुक्तम् । न च कालत्व ध्यापकत्वं न कालत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् , अपि तु तादृशमेदप्रति. योगितावच्छेदकतानवच्छेदकरूपवत्वम् , तादृशकालवसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि- तावच्छेदकरूपवत्वं वा, तथाच ताशरूपच तादृशानुमितित्वम्, एवं च अनुमितिव्यक्तिषु तादृशानुमितिववश्वस्य सत्वात् न व्यापकत्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । एवमपि निहित पर्वतो हिमान् धूमात् इत्यत्राश्रयासिद्धौ याशाकुराविशेषे यद्विषय कनिष्धयोतरं नियमतोऽनु- मितिरेवोत्पद्यते तत्रत्यदोषे च लक्षणसमन्वयसम्भवेऽपि वह्यभाववद्भवादिरूपबाधादी अव्याप्तिारैव, तादृशानुमितित्ववत्वस्य हृदो वद्धिमान इत्यनुमितावपि सत्त्वेन तादृशानु. मितेरपि तादृशनिश्चयोत्तरत्वच्यापकतया तादृशानुमितिरपि अनुमितिसामान्यान्तर्गता तत्र चोभयाभावपिरहात्, इति चेन । अविवक्षितत्वादित्यस्य विवक्षितुमशक्यत्वादित्यर्थः । अध्या सिभियेति यावत् । वस्तुतस्तु यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्वयविशिष्टानुमितित्वव्यापकनिरुक्तोभयाभावो विरो. विविषयिताप्रयुक्तस्तद्रूपवत्त्वमिति विवक्षणेनाऽदोषात् । अनुमितो निश्चयवै० स्वाव्यवहितो. त्तरकालवव्यापकत्व(१)सम्बन्धेन । तथाच यत्किञ्चिनिश्चयमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवेन (१) तथाच यद्विषयकयत्किञ्चिनिश्चयोत्तरकालनिष्ठभेदपतियोगितावच्छेदकत्वनास्तीति प्रतीतिसिद्धो यो यद्दपावच्छिन्नविषयकनिश्चयनिश्वव्यक्तित्वनिष्ठनिरवच्छिनापच्छेदकतानिरूपकनिश्चयनिष्ठापच्छेदकतानि- ·wwar RanawwanawwanmeRUARAN MAIHAmerimmune- सटिप्पणटीकासमेता । प्रकृतेऽविवक्षितत्वादिति । अनुमिती अनुमितिसामान्ये। द्वयोन्यतिरेक नोक्तदोषावकाश इति । ननु तथापि स्वमते उत्तरपदस्य उत्तरकालीनार्यकत्वपर्यन्तानुधावनं विफलं, स्वाधिकरण. समयध्वंसाधिकरणसमयवसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणसमयध्वंसाधिकरणत्वरूपस्य स्व. ध्वंसाधिकरणकालधसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणकालध्वंसाधिकरणस्वरूपस्य वाऽव्यव. हितोत्तरकालत्वस्यैवाऽनुमितौ सत्वात् , अनुमितेरपि जन्यतया कालोपाधित्वादिति चेन्न । यत्राऽपेक्षाबुध्यात्मिका पक्षः साम्यवान् साध्यव्याप्यहेतुमांश्चत्यनुमितिः-ततो लौकि. कसन्निकर्षजन्यबाधनिश्चयः तत्र वाधेऽव्याप्त्यापत्तेः । तनिश्चयाव्यवाहतोत्तरकालात्म कानुमिती पक्षे साध्यावगाहित्व-साध्यव्याप्यहेतुमत्तावगाहित्योभयसत्त्वात् । न चोत्तरकालीनत्वपर्यन्ता. नुसरणेऽपि तद्दोषतादवस्थ्य, उक्कानुमितेर्बाधनिधयोत्तर कालवृत्तित्वादिति वाच्यम् । उत्तर. कालीनेत्यस्योत्तरकालोत्पन्नपरत्वेन निरुक्तानुमितेहत्तरकालोत्पन्नत्वविरहादिति ध्येयम् । नन्वत्र निरुक्ताऽव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेऽव्यवहितपदस्योत्तरपदस्य च वक्ष्यमाणा व्याव तिर्न सङ्गच्छते, अस्तस्तत्सङ्गत्यर्थ अध्यवहितोत्तरत्वमत्र श्वध्वंसाधिकरणत्वे सति स्वाधिक रणमुखत्वरूपमेवाऽग्रे वाच्यम् , एवं च पूर्वोकापेक्षावुद्धिस्थलायवाधेऽव्याप्तिचिरहेण वृत्तिवप. यन्तानुसरणं व्यर्थमिति चेन्न । काञ्चनमयपर्वतो वहिमान् गगनादित्यादी कांचनमयत्वव्यायकीभूताभावप्रतियोगिग. गनेऽदिव्याप्तेः । तादृशनिश्चयद्वितीयक्षणे पक्षे साध्यावगाहिसाध्यव्याप्यहेतुमत्वावगाह्यनुमिते. रसम्भवात् , तृतीयक्षणोत्पन्नायां चाऽनुमितो स्वाधिकरणत्वविरहेणाऽव्यवहितोत्तरत्वविरहात्, अव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये एवोभयाभावसत्त्वात् । वृत्तित्वविवक्षणे तु द्वितीयक्षणोत्पन्न सुखस्याऽव्यवहितोत्तरतया तबृत्तित्वेन तृतीयक्षणोत्पश्चानुमितेरपि लाभात्तत्रोभयाभावपिर हाददोष इति । वस्तुतो यत्र स्थलाविशेषे दोषनिश्चयद्वितीयक्षणे काप्यनुमितिन जायते तत्राऽव्यवहितो- . रूपकोत्तरकालनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगि स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव एवानुमिता निषेशनीयः, द्वितीयाभावस्तु यद्रूपनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपक विषयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकनिश्चयनिष्ठावच्छेद- कतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकोभयावृत्तिधर्मनिष्ठाधयावसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपिका सती निरवच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका याऽवच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकता तनिरूपकनिश्चयनिष्ठाव. च्छेदकत्वनिष्ठापच्छेदकतानिरूपकोत्तरकालनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकत्व- निष्ठावच्छेदकतानिरूपकभेदनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेद- कतानिरूपकावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकाभावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकानुमिलिनिष्ठा- पच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतनिरूपकमदीनष्ठावच्छदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपकावच्छेदकत्तात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव(१) एव, सामान्याभाव एव उभयाभावे निवेशनीयः एतादृशसामान्याभावनिवेशात्रातिप्रसङ्ग एवरीत्या निवेशेऽव्यातिविरहादिविवक्षितत्वाभिधानमिति दिक् । (१) अभावप्रतीतिच यदपावच्छिन्नविषयिताशालितनिश्चयोत्तरकालवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति।

·२९२ सामान्यनिरुक्तिः . इत्यभिलम्बन्धः । तस्वं, तद्रूपावच्छिन्नत्वम् । अत्र च तज्नानानन्तर ज्ञान निष्ठताहशोभयाभावे तज्ज्ञानीयाया एव विरोधिविषयितायाः प्रयोज. कत्वात् विरोधिविषयिताय ताइशनिश्चर्यायत्वकथनं स्वरूपकर्तिनमात्र, न तु तल्लक्षणघटक तथा च यद्रूपावच्छिन्ननिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिः तिसामान्यस्य विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभाववत्वं, ताशरूपावच्छि ग्नावं दोषत्वमिति समुदितार्थः। पन्हाभावविशिष्टहदत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयानन्तरं इदो वह्निमान् वहिव्यायधूमवांश्चेत्याकारकानुमितेः कदाचिदप्यनुत्पत्त्या घटाद्यनुमितय एव तारशनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्यान्तर्गतास्तासु च हृदत्वा- दिविशिष्ट यत् पहित्वाचवच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्य, वह्नित्वावच्छिन्नहि. व्याप्तिविशिष्टधुमत्वावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वञ्च, तदुभयाभाववस्वमक्ष- तमेव, तत्र ताहशनिश्चयीयविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमपि, स्वनिष्ठप्रतिव. तरानुमित्यप्रसिध्याऽव्याप्तिरतो वृत्तित्वनिवेशः । काञ्चनमयत्वव्यापकीभूनामावप्रतियोगिगग- नेतिव्यालेस्तु पाषाणमयत्ववस्पर्वतेऽतिव्याप्तेरिव वारणसम्भवादिति ध्येयम् । निहिः पर्वतो वह्निमानित्यादौ वस्तुमात्रनिश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठोमयाभावमादाय वस्तु. मात्रेऽतिव्याप्तिवारणाय यद्विषयकनिश्चयनिष्ठविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमादायाऽतिव्याप्तिं वार- यितुं न सममिति नियमविशेषमवलम्ब्यवाऽतिव्याप्तिवारणं कर्तव्यं, तथावसति विषयिताया यद्विषयकनिश्चयीयत्वविशेषणं व्यर्थमित्यत्रेष्ठापत्तिमाह अत्र चेति । तदुझानानन्तर. मिति । तद्द्वानाव्यवहितोत्तरमित्यर्थः । प्रयोजकत्वादिति । प्रयोजकत्वनियमा. दित्यर्थः। लक्ष्ये लक्षणं योजयति वनामावविशिष्टेति । कदाचिदप्यनुत्पत्यति । बाधनिश्चयाभावरूपसामनीविरहादिति भावः। घटाद्यनुमितय इति । भूतलं घटवद् घटव्याप्यपटवच्चेत्याधनुमितय एवेत्यर्थः । अक्षतमेवेति । तथाच वन्यभाववद्ध्दत्वाव. च्छिन्नविषयताशालिनिधयाऽव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये हृदे बहिवैशिष्टयावगाहित्य- वहिव्याप्यधुमवैशिष्टपावगाहित्वोभयाभावसत्वेन तद्रूपवत्वस्य बन्यभाववद्हदे सस्खाल्लक्षण- समन्वयः। तत्र-ताहशोभयाभावे । ताशनिश्चयीयेति । वन्ह्यभाववान् इद इति निश्चयनित्यर्थः । विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमपीति । अस्य अक्षतमेवेति पूर्वेणाs. न्वयः । स्व-वन्यभाषवान् हद इति निश्चयः । तनिष्ठप्रतिवन्धकतावच्छेदको धर्म:- वन्यभाववादहदत्वावच्छिन्नविषयिता । स्वं-उक्तनिश्चयः। तदनन्तरोत्पन्नं यद् ज्ञान "भूतलं घटवद् घटण्याप्यपटवच्चेत्याकारक" तनिष्ठो यः प्रतिबध्यतावच्छेदकीभुतहदे बहिवैशिष्टयावगाहिस्व-बहिव्याप्यधुमवैशिष्टथावगाहित्वोभयाभावः तत्प्रयोजकस्वनियमा. दित्यर्थः। प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायाः स्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेद. कतास्वावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकप्रति RAMA ॥ PATRA ·सटिप्पणटीकासमेता १९३ धकतावच्छेदकधर्मस्य स्वानन्तरोत्पन्नज्ञाननिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकध माभाषप्रयोजकत्वात् , तत्र हुदत्वादिविशिष्टविशेष्यकत्वावच्छिन्नवाहि स्वादिविशिष्टप्रकारकत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छे. दकीभूताया हदत्वावच्छिन्नविशेष्यकत्वावच्छिन्नवाहित्वावच्छिन्नाभा- वीयप्रकारितायास्तादृशवहित्वादिविशिष्टप्रकारकत्वघटितोभयाभावे त. थात्वावा न च तादृशविशिष्टप्रकारकत्वमात्रं न विपरीतनिश्चयप्रतिबध्यताव. उछेदकं, अपि तु तद्विशेषितानाहाय॑ज्ञानत्वं, तत् कथं तत्प्रकारकत्वाभा. धस्य तथाविधविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमिति वाच्यम् । विशिष्टाभाव. प्रयोजकस्य विशेष्यवनिष्ठविशेषणाभावप्रयोजकत्वात् अनाहार्यशान. वाद्याश्रयानुमितिनिष्ठताहशविशिष्टप्रकारकत्वाभावस्य विरोधिविषयि- ताप्रयुक्तस्वाक्षतेरिति हदो वह्निमान् धूमादित्यादौ वन्ह्यभावविशिष्टइदत्वा. धवच्छिन्ने लक्षणसमन्वयः । निर्वह्निः पर्वतो वहिमानित्यादौ ताहशानुः मितेरप्रसिद्धावपि वहिमपर्वतादिरूपाश्रयासियादिविषयकनिश्चयानन्त. रप्रसिद्धघटाद्यनुमितिषु अन्यत्र प्रसिद्धपक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयक त्वावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकविशिष्टप्रकारकत्वघटितोभयाभाववत्वमक्षतमे योगितासम्बन्धावच्छिन्नविच्छेदकताकप्रतियोगिताकप्रतिबध्यतावच्छेदकाभाव(१)स्वघटितधर्मा- वच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणताप्रयोजकत्वमिति नियमः । प्रतिबन्धकतावच्छेदकविष. यिताया: प्रयोजकत्वं च प्रतिबन्धकज्ञानोत्तरज्ञाननिष्ठताहशोभयाभावाधिकरणतार्या, प्रतिब. न्धकज्ञानानुत्तरज्ञाननिष्ठाधिकरणतायां तु प्रतिबध्यज्ञानसामप्रथभावस्य प्रयोजकत्वमिति निष्कर्षः। प्रयोजकत्वं सङ्गमयति तत्रेति। हृदो वन्यभाववानिति निश्चये इत्यर्थः । ताशे. ति । ह्रदत्वावच्छिभविशेष्यकरवायच्छिन्नेत्यर्थः। तथात्वात्-प्रयोजकत्वात् । शङ्कते नचेति । ताडशविशिष्टप्रकारताकत्वमात्रमिति । हृदत्वादिविशिष्ट- विशेष्यकत्वावच्छिन्नवाहिस्वादिविशिधप्रकारताकरवमित्यर्थः । मात्रपदेनाऽनाहार्यत्वादेव्यव. च्छेदः । विपरीतनिश्वयेति । बाधादिनिश्चयेत्यर्थः । वन्धभाववान् हद इत्यादिनिश्चये. ति यावत् । तद्विशेषितेति । तद्विशिष्टेत्यर्थः। तादृशप्रकारताकत्वविशिवेति यावत् । वै. सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनस्यर्थः । तत्प्रकारकत्वाभावस्येति । तत्प्रकारकत्वाभावमात्र- स्येति यावत् । विशिष्टाभावप्रयोजकस्येति । ताशप्रकारताकत्वविशिष्टाऽनाहार्यज्ञान- स्वाभावप्रयोजकस्येत्यर्थः । अत्र विशेष्यवाजेष्ठत्वाभिधानं तादशज्ञाने प्रकारकत्वाभावप्रयो- जकत्वप्रदर्शनाय । विशेष्यवति विशिष्टाभावो विशेषणाभावरूप इत्यभिप्रायः। विशेष्य अनाहार्यज्ञानत्वम् । ताहशविशिष्टप्रकारकत्वाभावस्य-इदत्वादिविशिष्टविशेष्यका स्वावच्छिन्नहित्वादिविशिष्टप्रकारकत्वामावस्येत्यर्थः। अन्यत्र-निर्वहिः पर्वतो वहिमानि. (१) प्रतिबध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्माभावेत्यर्थः । तेन तत्कोटिप्रविष्टयकिञ्चिद्धाभावाड- प्रयोजकत्वेऽपि नोक्तनियमभङ्गा, अत एवाऽग्निमनचेत्यादिप्रयोऽपि सङ्गच्छते इति ध्येयम्। HINEWS ·२९४ सामान्यनिरुक्तिः। वेति तत्र लक्षणसमन्वयः। न चाहार्यवानमात्रे प्रलिनुस्य निर्वहिपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यक. वहिप्रकारकज्ञानत्वस्य विरोधिविषयकवानप्रतिबध्यतानवच्छेदकतया ताशधर्मावच्छिन्ने वन्ह्यादिप्रकारकत्वस्याभावे विरोधिविषयताप्रयुक्त. त्वमप्रामाणिकमिति वाच्यम् । तादृशज्ञानत्वस्य प्रतिवध्यतानवच्छेदक त्वेऽपि तध्यापकस्य पर्वतत्वावच्छिन्ने वह्नित्वावच्छिन्नाभावप्रकारकज्ञान: वस्यैव वह्निविशिष्टपर्वतविषयकज्ञान प्रतिबध्यतावच्छेदकतया व्यापका. भावप्रयोजकस्य सुतरां व्याप्याभावप्रयोजकतया तारशविशिष्टविशेष्य. कत्वावच्छिन्नवह्यादिप्रकारकत्वाभावे तादृशदोषविषयिताप्रयुक्तत्वस्याव. श्यकत्वात्। । -- । ।" - Porapana त्याकारकाऽऽहार्य । तत्र-वहिमपर्वतरूपाऽऽश्रयासिद्धौ । तादृशोभयाभावस्येच्छाघटितसामप्रयभावमात्र प्रयुक्ततया विषयिताप्रयुजत्वमेव नास्ति कुतो विरोधिविषयिताप्रयुक्जत्वमित्याशते नचेति । तादृशधर्मावच्छिन्ने-निधि पर्वतत्वावच्छिन्ने। तादृशज्ञानत्वस्य-निर्वहिपतित्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न. बहिप्रकारकज्ञानत्वस्य । तयापकस्य-ताशज्ञानत्वव्याप ऋत्य । ताशविशिष्टेति । निर्बतिपर्वतस्वविशिष्टेत्यर्थः । तादृशदोषेति । वह्निमपर्वतरूपाऽश्रयासिध्यात्मवेत्यर्थः । तथाच निहि: पर्वतो वह्निमान्धुमादित्यत्र वहिमपर्वतकरदोषविषयकनिश्चमोत्तरानुमिति. सामान्यनिष्ठा या तादृशोभयाभावाधिकरणता सापि निर्वक्षिपर्वत त्वविशिष्ट बहिरैशिष्टयाव. गाहित्वव्यापकस्य पर्वतत्वावच्छिने वन्यमावावगाहित्वस्याभावप्रयोजिका या वहिमपर्वतवि. धयिता तत्प्रयोज्या भवतीति(१)। .. (१) ननु निर्वहिपर्वतत्वविशिष्टे वद्विवैशिष्ट्यावगाहित्य व्यापिकाऽऽहार्यज्ञानीयपर्वतत्वावच्छिन्नविशे- ध्यतानिरूपितवन्धभावत्वावच्छिन्नविषयता मा च न प्रतिवध्यतावच्छेदिका, किन्तु निर्वह्निः पर्वत इति ज्ञानी- यदन्ह्यभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपर्षतत्वावच्छिन्नविशेष्यतैव, तस्या वह्निप्रकारवानिरूपिततया आहार्य- ज्ञानाऽवृत्तित्वात् । न च निर्वह्निः पर्वतो पतिमानितिज्ञानस्य प्रत्यक्षतया उपनयसभिकर्षमर्यादया निह्निः पर्वतो वह्निमान निर्वह्निश्च पर्वत इति समूहालम्बने प्रत्यक्षात्मक बाधकामावादाहार्यज्ञानवृत्तित्वमपि तादृशवि. षयतायामक्षतमेवेति वाच्यम् । यत्र पर्वतो वह्रिमानिति वाधनिश्चयो वर्तले तदुत्तरं निर्वहिपर्वते वह्विज्ञान आयतामितीच्छा तदुसरं केवलनिर्वतिः पर्वतो वहिमानितिज्ञानं जायते न तु समूहालम्बनं, तत्र पर्वतत्वा- वच्छिने बन्यभाववत्ताबुद्धि प्रति पर्वतत्वावच्छिन्न वन्ह्यभावप्रकारकनिश्चयेच्छाविरहविशिष्टपर्वतविशेष्यकवह्नि- प्रकारकनिश्चयामावस्य जनकत्वात्तादृशाभावस्य तत्राऽसत्यात् । तथाच निह्निः पर्वत इति ज्ञानीया या प्रतिबध्यतावच्छेदकाभूताविषयता तस्याः प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यावगाहित्दव्यापकत्वापिरहारकथं पहिमपर्वत- विषयतायाः व्यापक भावप्रयोजकतया व्याप्याभाषप्रयोजकत्वमिति चेत्र । व्यापकतावदकरूपावच्छिन्नाभावप्रयोजकस्यैव व्याप्याभावप्रयोजकत्वात् । तथा च पर्वतत्वावच्छिन्ने वाभावावगाहितात्वस्य निर्वद्विपर्वतत्वावच्छिन्ने वावगाहित्वब्यापकतावच्छेदकतया सदवच्छिन्नाभावप्रयो- जकवहिम पर्वतविषयकत्वस्य निर्वहिपर्वतत्वविशिष्टे वहिवैशिष्ट्यावगाहित्वघटितोमयाभावप्रयोजकत्वमाव. श्यकमेति ध्येयम्।

·सटिप्पणटीकासमेता MEANIA MARNER न च विरोधिज्ञानासत्वेऽपि निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादिज्ञानस्या- नाहार्यस्यानुत्पत्त्या इच्छादिघटितताहशाहार्यज्ञानसामग्यभावस्यैव नि- हित्वावशिष्टे वह्निवैशिष्टगवगाहित्वाभावप्रयोजकत्वं न तु विरोधिविष. यित्वस्य, क्वचिदप्यक्लप्तत्वादिति वाच्यम् । अभावाधिकरणतायामेव विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वस्य निवेश्यतया अधिकरणतानावाभावाभेदेष्य- धिकरणभेदेन भिन्नतया विरोधिज्ञानानन्तरोत्पन्नशाने ताशवैशिष्टयाव. गाहित्वाभावाधिकरणतायां विनिगमनाविरहेण पूर्वज्ञानीयविरोधिविष. यिताया अपि प्रयोजकत्वात्। यद्विषयिताप्रयुक्तस्तादृशोभयाभावस्तत्त्वमित्येतावन्मात्रे कृते इदो वन्यभाववानित्यादिशानीयवाभावादिविशिष्टहदादिविषयिताया इव तद. शकते नचेति । विरोधिज्ञानाऽसत्वेऽपि-वह्निमस्पर्वतरूपाऽऽश्रयासिद्धिनिः श्वयाऽसरवेऽपि । विरोधिज्ञानस्य प्रतिबध्यतावच्छेदककोटावनाहार्यत्वनिवेशादनाहार्यज्ञानं प्रत्येव तदभावस्य हेतुत्वं न त्वाहार्यज्ञानं प्रतीत्याशयेनाह अनाहार्यस्येति । इच्छानुत्त. रस्वत्यर्थः । तथाच निर्वहिः पर्वतो वहिमानित्याकार कज्ञानस्य विरोधिज्ञान प्रयुकानुत्पत्तिकत्वे तदसत्वदशायामिच्छाया असत्वेऽपि तदुत्पत्यापत्तरत इच्छाया एव तदुत्पत्तिप्रयोजकत्वमुप. गम्य तदभावप्रयुक्तानुत्पत्तिकस्वं वाच्यमितीच्छाघटितसामप्रथमावस्यैव निर्वतित्वविशिधपर्वते वहिवविशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वाभावप्रयोजकत्वमिति भावः । सामग्रयभावस्यैवेति एवकारय- वच्छेद्यमाह न तु विरोधिविषयित्वस्येति । अस्य निर्वहिवविशिष्टे वहिनौशेष्टयाव. गाहित्वाभावप्रयोजकत्वमिति पूर्वेणाऽन्वयः। कचिदपि आहार्यज्ञाने, आहाथज्ञानविरोधि. ज्ञानाऽसत्वस्थले तादृशसामप्रथमावे एव तादृशोमयाभावप्रयोजकत्वस्य क्लृप्ततया विरोधि. विषयक ज्ञानसत्वेऽपि तस्यैव तत्कल्पनीयं न तु विरोधिविषयिताया इति भावः । विरोधि. ज्ञानानन्तरोत्पन्नशाने-वह्निमत्पतरूपाश्रयासिद्धिविषयकज्ञानानन्तरोत्पनघटायनुमितो । ताशेति । निविपर्वतस्वविशिष्टे वदित्वविशिष्टत्यर्थः । विनिगमनाविरहेणेति । अत्रेदं बोध्यम् । आहार्यज्ञानसामग्रथमावस्यैकस्योभयाभावाधिकरणतासामान्ये प्रयोज- कत्वकल्पने उभयामानाधिकरणतात्वमेकमेव प्रयोज्यतावच्छेदकं सम्भवतीति प्रयोज्यप्रयो. जकमावैक्यम् , अधिकरणताविशेषे विरोधिविषयितायाः प्रयोजकत्वकल्पने तु अधिकरणता. विशेषत्वमेव तत्प्रयोज्यतावच्छेदकमिति सामान्यत आहार्यज्ञानसामप्रयभावस्य प्रयोजकत्व कल्पने लाघवमेव विनिगमकम् । अन्यथा अधिकरणताविशेषे वस्तुमात्रविषयितायाः विनि- गमनाविरहेण प्रयोजकत्वं को वारयेदिति । इदमत्र तत्त्वम् । लक्षणे उभयाभावशब्देनोभयाभावप्रयोजकीभूताभावस्यैवाने विवक्ष- णीयतया वह्निमस्पर्वतक्षपाऽश्रयासिद्धिविषयितायाः उभयाभावे अधिकरणत्वे वाऽप्रयोजकत्वे- ऽपि उभयाभावप्रयोजाभूते पक्षे पक्षतावच्छेदकवैशिष्टयावगाहित्वाभावे प्रयोजकतायाम. विवादालक्षणसमन्वय इति ध्येयम् । इत्येतावन्मात्रे कृते इति । तथाच विशेष्यदलं किमर्थमिति पूर्वपक्षः । * ·३९६ सामान्यनिरूक्तिः। NRN तापातिवाभावत्वादिविशिष्टविषयिताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदक. कोटिप्रविष्टतया प्रतिबध्यतावच्छेदकस्य हृदत्वादिविशिष्टे वन्ह्यादिवैशि. ष्टयावगाहित्वस्य विरहप्रयोजकतया बाधायेकदेशे वन्हामावादिरूपविशि- टेऽतिव्याप्तिरिति यद्विषयकनिश्चयाव्यवाहितोत्तरानुमितिसामान्यस्य वि. विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभाववत्वं निवेशितम् । न च याहशविशिष्टविषषितासामान्यप्रयुक्तस्ताहशोमयाभावस्तत्व. मित्येव सम्यक्, हृदत्वादिविशिष्टविषयितासामान्यान्तर्गतायां इद इत्याः, दिशानीयविषयितायामुभयाभावप्रयोजकत्वासत्वादतिव्याप्तेरनवकाशादि. ति वाच्यम् । पाषाणमयो न वहिमानितिझानसहितस्य पर्वतः पाषाण मय इति ज्ञानस्य पर्वतो वह्निमानितिज्ञानप्रतिबन्धकतया ज्ञानभेदेन विषयिताभेदाभावात् पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतादिविषयितासामान्यस्यैव उभयाभावप्रयोजकत्वात् पाषाणमयत्वविशिष्ठपर्वतादावतिव्यामर्दुवा- रत्वात्। निवेशितमिति । यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिक्षयविशिष्टानुमितित्वव्यापक "विरोधि विषयिताप्रयुक्त मुभयाभाववत्वं निवेशितमित्यर्थः । ३० स्वाव्यवहितोत्तरकालवृतिस्व- स्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन नन्वत्र विशेष्यदलमत्त्वे(6) हृदो वहिमानित्यत्र बाधेऽव्याप्तिः, जातिमान् वन्यभाववा- नित्याकारकवाभाववधूदत्वविशिष्टविषयकनिश्चयोत्तरं हृदे वधवगाहिसमूहालम्बनानुमिते. रुत्पादात् तत्र चोभयाभावविरहादतो निश्चयेऽव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वं निवेशनीयम् , तथाच वाधनिश्चयश्च न बाधैकदेशविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्यः तादृशैकदेशमात्रविषयक निश्चयीयतद्विषयिताप्रयुक्तो नोभयाभाव इति नैकदेशातिब्धाप्तिरिति चेन्न । गोवाभावो गोस्वाभाववानित्यादी गोस्वाभावादावतिव्याप्तेः उतरीस्याऽव्यापीभूतविषाय. ताशून्यस्वनिर्वचने च प्रागुक्तरीत्यैव दोषोऽनुसन्धेयः। सामान्यपदनिवेशेन नैकदेशातिव्याप्तिरित्याशङ्कत नचेति । अतिव्याप्तेर्दुवारत्वादिति । न च यद्विषयितायां विरोषित्वनिवेशेनैव पाषाणम. यत्पर्वते नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथापति बन्यभाववद्धदादिरूपबाधादावव्याप्तेः, वन्थ्य भावविशिष्टहदवावच्छिन्नविषयिताया विरोधिस्वाभावात् , ह्रदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित. बाह्यभावविषयताया एव विरोधिश्वात् । ताहशोमयाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौ यदंशे यदवगाहित्वं निविष्ठं तद्विषयतानिरूपिततदभावतधाप्यान्यवरविषयताया एव विरोधिविषयता- रूपत्वात् । कथश्चित्तथात्वेऽपि असाधारण्यासंग्रहभयेन तनिवेशाऽसम्भवातू | साण्यवत्स- क्षविषयताभिन्नविषताया एवं निवेश्यतयाऽतिव्याप्तिसङ्गतिरिति ध्येयम् । अत्र पाषाणमयत्ववपर्वते सामान्यपदोपादानेऽपि विशेष्यदलाभावेऽतिव्याप्तिर्वोध्या। विशेष्यदलसरये तु पाषाणमयस्ववस्पर्वतविषयकनिधयाम्यवाहितोत्तरानुमितिः पर्वतो वह्विमा. (१) यद्विषयकनिश्चयाव्यवाहितोत्तरानुमितिसामान्ये इति विशेष्यदलम् । में ·सहिप्पणटीकासमेता २९७ 0 इदो वन्यभाववानित्यादिइदादिविषयकनिश्चयानन्तरोत्पन्नघटाधनुमि. तौ विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभावसत्वात् केवलहदादावतिव्याप्तिरत: नित्य नुमितिरपि-तत्रोभयामावविरहेणाऽतिव्याप्तेरभावात् । समानाकारकज्ञानीयविषयतयो. रैक्येन प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेऽपि "ताहशनिश्चयासमानकालीन" पर्वतः पाषाणमय इति निश्चयस्याविरोधित्वात्। नन्वत्र विशेष्यदलसत्त्वेऽपि धुमध्यभिचारिवहिमवान् वहेरित्यत्र मेयत्वविशिष्टव्य- भिचारेऽतिच्याप्तिः, ताशव्यभिचारविषयकनिक्षपोत्तरानुमितिसामान्ये व्यभिचारविषयिता. रूपविरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभावस्य सत्वात् । विशिष्टान्तराघटितस्वेन विशेषणेन न तद्वारण शक्यम् । तादशवधूिमवानिति ज्ञानं प्रति मेयत्ववान धूमाभाववान् मेयत्ववान वाह. शवहिरिति ज्ञानविशिष्टज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया ताहशोभयाभावाधिकरणताप्रयोजिकायां पक्ष- साध्यवैशिष्टयाभावाधिकरणतायां पक्ष ताहशव्यभिचाराविषयितायाः प्रयोजकत्वात् , तत्र च शुद्धव्यभिचारविषयिताया अप्रयोजकत्वात् , तथा च विशिष्टान्तरविषयित्वाऽप्रयोज्यस्ववि षयिताप्रयोज्योभयाभावाधिकरणताप्रयोजकाभावाधिकरणताकस्वरूपविशिष्टान्तराघटितत्वस्य सत्वादतस्तद्वारणाय स्वविषयितानिष्ठप्रयोजकतायां ज्ञानवैशिष्टयनिष्ठप्रयोजकतानिरूपकप्रयोज्य. तावदधिकरणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपितत्वा-साधारण्याविषयित्वावृत्तित्वोभयाभावो निवेशनी- यः। एवं चोक्तस्थले धूमव्यमिचारिवह्नौ धूमवैशिष्टयाभावाधिकरणतानिष्ठप्रयोज्यतायां ज्ञानवै. शिष्ट थनिष्ठप्रयोजकतानिरूपकत्वस्य सत्त्वेन मेयश्वविशिष्टव्यभिचारविषयितानिष्ठप्रयोजकता- यामुभयाभावाभावान्नातिव्याप्तिः, तथाच पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वते च नातिव्याप्तिः, तद्विष. यितानिधप्रयोजकतायामुक्तोभयाभावाऽसत्वादिति वेन । कपिसंयोग्यतत्वादिस्यत्र कपिसंयोगाभावववृक्षेऽतिव्याप्तिधारणाय विशेष्यदलावश्यक. स्वात् , ताशविशिष्टविषयकनिश्चयोत्तरज्ञाननिष्ठे पक्षे साध्यवशिष्ट थाभावाधिकरणस्वे कपि. संयोगाभाववत्यक्षविषयितायाः प्रयोजकत्वात् विशिष्टान्तरविषयिताया अयोजकत्वाच्च विशिष्टान्तराऽघटितत्वस्य सत्वात् विशेष्यदलसत्वे चाऽव्याप्यत्तित्वप्रमाकालीनतादृशवि. शिष्टविषयकनिश्चयोत्तरानुमितावुभयाभावासारवेनातिव्याप्तिवारणात् । न च विशेष्यदलसमेऽपि निर्वहिः पर्वतो वद्धिमानित्यादी पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिव्या. प्तिः, तदुत्तरानुमितयस्तु न निरुक्तरूपाः, तादृशज्ञानस्याऽऽहार्यत्वात् , पाषाणमयत्वावच्छेदेन. बयभाववत्ताज्ञानसहितस्य निरुतनिधयत्य वह्निमानितिज्ञानविरोषितया निरुकज्ञानीवविषय. तायाः व्यायकाभावप्रयोजकत्वेन व्याप्याभावप्रयोजकत्वस्याक्षतत्वादिति वाच्यम् । विरोधि- विषयताप्रयुक्तवं अनुमितिस्वव्यापकत्वं च उभयाभावाधिकरणतायामेव निवेश्यम्-एवं च पाषाणमयो न वहिमानितिनिश्वयविशिष्टपाषाणमयस्खवपर्वतविषयकनिश्चयोत्तरजातघटानु. मितिनिष्ठोमयाभावाधिकरणतायामेव पाषाणमयत्ववपर्वतत्वावच्छिन्नविषयिताप्रयोज्यत्वस्थ स्वी. करणीयता तादृशनिश्चयासमानकालीनपाषाणमयत्ववपर्वतविषयकनिश्चयोत्तरजातघटाउनु. मिती विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभावाधिकरणताया असत्वेन व्यापकताभादतिव्याप्यन बकाशादिति । ३८ साल .

·सामान्यनिरुक्ति। H । सामान्यपदं परितम् । तथासति इदादिनिश्चयानन्तरोत्पन्नानुमितिलामा. भ्यान्तर्गतायां हद इत्यादिनिश्चयानन्तरजात-इदो वन्हिमान वन्हिव्याप्य. धुमाश्चत्यायनुमितो विरोधिवियिताप्रयुकताहशोभयाभावासवाना तिव्याप्तिः। हुदत्वादिना व भावविशिष्टहवादिविषयकनिश्चयानन्तरमु. क्तसमूहालबनानुमित्युत्पत्या ताइशविशिल्यापि दोषत्वानुपपत्तिरतोय. स्पदं यदपावच्छिन्नपरतयोपर्णितम्। वहाभावविशिष्टहदादिविषय कस्य इदो वन्हिमानवेत्यादिशानस्यानन्तरं ताशसम्हालम्वनानुमित्युत्पत्या तहोषतावस्थ्यमतो निश्चयेति । अनाहायोप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित. संशयान्यज्ञानपरं, तेनाहार्यस्याप्रामाण्य ज्ञानाहकहितस्यापि दोषविषय. कनिश्चयस्यानन्तरं ताइशानुमित्युत्पत्तावपि न क्षतिः । दोषविषयकनिश्चयनाशे सति तादृशानुमितेरासिया तदोषापत्तिरतो. ज्यवधाननिवेशः। एवं दोषविषयकलौकिकनिश्चयाव्यवहितपूर्वमनुमिः त्युत्पत्त्या तदोषः स्यादिति उत्तरेति । तत्सामानाधिकरण्यमनुमिती निवे तथा सति सामान्यपदोनवेश साते। निश्चयानन्तरमिति । हृद इत्याकारकनिध. थानन्तरमित्यर्थः । उक्तसमूहालम्बनानुमित्युत्पत्त्येति । हृदो वहिमान् वहि. ध्यायधुमाश्चेति समूहालम्बनानुमित्युत्पादेनेत्यर्थः । तदोषतावस्थ्यमिति । उक्तवि. शिष्टस्य दोषत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । असम्भव इति यावत् । तादृशानुमितेरप्रसिध्यानाशनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितेरप्रमिथ्या । तदोषापत्तिरिति । बाधादायव्याप्तिरित्यर्थः । अथात्राइव्यवहितत्वं यदि स्वाधिकर. कालवंसाधिकरणकालध्वं साउनधिकरणत्वं, तदाऽलौकिकदोषज्ञानादतिपूर्वजायमानाया. मनुमितावपि ताहशाध्यवाहितस्वसस्यातू दोषविषयकलौकिकनिक्षयमादायोत्तरत्वानवेशव्या- वृत्तिकथनमसातमिति चेन्न ! स्ववृत्तिकृतिमत्वत्येवाऽव्यवधानरूपत्वात् । उत्तरत्वं च स्वाधि. करणक्षणध्वंसाधिकरणत्वम् । तथा च स्ववृत्तिकृतिमवे सति स्वाधिकरणध्वंसाधिकरणक्ष. णवृत्तिवरूपमुत्तरकालीनस्वमनुमितौ विशेषणं फलितम् । एवं-अव्यवहितत्वनिवेशे । अत्र साध्यानुमित्यनन्तरं लौकिकान्यदोषज्ञानस्य साण्यानु. मितिप्रतिवध्यतयैवोत्पत्त्यसम्भवादतो लौकिकति । ननु दोषविषयकलौकिकान्य ज्ञानाऽव्यवहितप्राक्कालीनानुमिता निरुतोमयाभावसत्वेऽपि विरोधिविषयिताप्रयुक्तस्वाभावादेव दोषविषयकनिश्चयाऽव्यवहितानुमितिसामान्ये विरोधिविषयिप्रयुकोमयाभावविरहेणाऽव्याप्तवारकतयोत्तरपदपयोजनसम्भवेन व्यर्थमेव लौकिकनिश्चयानुसरणमिति चेन। विरोषिविषयताप्रयुक्तत्वदलसत्वेऽयत्वे चोभययैवाऽव्या. प्तिसूचनार्थ लौकिकत्वानुसरणम् । तदोषः स्यादिति । अव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । न त्वस. म्भवः, यत्र बाधादिप्रहकाले आहार्यस्य दोषविशेषजन्यस्य चाऽप्रसिद्धिस्तत्र लक्षणसमन्वया- दिति ध्येयम् । उत्तरेतीति । निरुतार्थ कामेति भावः । अव्यवहितोत्तर चाऽत्र तृतीयक्ष. साधारणम् , द्वितीयक्षणमात्रवृत्तिअव्यवहितोत्तरशनिवेशे काञ्चनमयः पूर्वतो. वहिमान तस्य ·सटिप्पणटीकासमेता २ . श्यमत एकस्य बाधनिश्चयानन्तरमन्यस्यानुमितावपि न क्षतिः। बाधादि- निश्चयानन्तरं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यादिप्रकारकस्याहार्यस्य लौकिकस्य च प्रत्यक्षस्थ उत्पत्या ज्ञान सामान्यमुपेक्षयानुमितिसामान्यनि- वेशः। यतपक्षकयत्साध्यकय तुकस्थले ताशदोषविषयकनिया- नन्तरं कस्याप्यनुमितिर्न जाता तत्र तादृशानुमितेरप्रसिधाऽन्याप्तिरतोऽ. नुमितिस्थलेऽनाहार्यदोषविशेषाजन्यज्ञानं निवेश्य कल्पान्तरमाहानाहा. त्यति । तथा च यत्र तादृशानुमित्यप्रसिद्धिस्तत्र तथाविधमानसोपनीत. भानादिकमादायैव लक्षणं सङ्गमनीयमिति भावः। बाधादिनिश्चयानन्तरं आहार्य लारादिप्रकारकप्रत्यक्षोत्पत्याउस. सवोऽव्याप्तित्यत आहानाहायति । शो न पीत इत्यादिनिश्चयानन्तरं गगनादित्यत्र काचनमयस्वव्यापकी नाभावप्रतियोगिगगनेऽतिव्याप्तिः, निरुक्तनिश्चयोत्तरं काबनमयपर्वतो बहिमान् वहिव्याप्यगगनश्चेिति बुद्धराहार्यतयाऽनुमितित्वासम्भवेन तदु. त्तरानुमितिमामान्ये निरुकोभयामावसस्वात् । काबनम यसप्रकारकबुद्धिं प्रति काञ्चनमयत्व. व्यापकीभूताभावप्रतियोगिगगनवत्तायुद्धहीन शैशिष्टयावरिछन्न प्रतिबन्धकतया निरुक्तसमूः हालम्बनबुद्धे रवि स्वाव्यवाहिताक्षणे.समकाञ्चनमयत्तापकीभू नामावप्रतियोगि गगन. मिति निश्चयनिशिगगनवत्पर्वतत्वावच्छिन्न धार्मिकतया तत्प्रतिबध्यांमाकाश्व नमयत्वप्रकारका पर्वतत्वावच्छिन्नधर्मिकतया वाऽनाहार्यत्वाऽयम्भवात् । तृतीयक्ष मसाधारणतनिवेशे तु निरू. कोकै कनिश्वयना शक्षणे अनाहाय:वसम्भवेन ताशानुमित सम्भवात्तत्र चोमयाभावविर. हानातिथ्याप्तिः। नचैवमुक्तरीत्या पहिल्यापकी लाभाव प्रतियोगिजल पाऽसाधारण्येऽल्या. प्तिरिति षाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चये पक्षे हेतुमत्तानिश्वयमिन्नत्व असाधारण्य. विषयितावत्वोमयाभावस्य विवक्षणातू । असाधारण्यादौ च साम्यव्यापकीभूनाभावप्रतियोगी हेतुः हेतुमाश्व पक्ष इति निश्चयमादाय लक्षणमन्वयः। न च तादशनिश्चयो न लक्षण. घटकः, अव्यापकीभूतवियिताशुन्यत्वविरहादिति वाच्यम् । अव्यापकीभूतविषयिताशून्य. ज्ञानीयत्वोपलक्षितविष यताया विवक्षणान कामनुपपत्तिरिति ध्येयम् । तत्सामानाधिकरण्यामिति । तादृशनिश्वयसामानाधिकरण्यमित्यर्थः । न क्षति:- न बापादावव्याप्तिः। लौकिकस्य चेति। लौकिकर चाऽत्र दोषिशेषजन्यत्वमेव, तेन हदो. वहि मानितिप्रत्यक्षस्य विशेषणवद्विशेष्य सचिवर्षजन्यवरूपलौकिकत्वस्याऽसवेऽपि नाऽसङ्गतिः। यथाश्रुतानुगमस्तु-प्रकृतपक्षतावच्छेदशावच्छिन्नविशेष्यतानिहरितप्रकृतसाध्यतावच्छे. दकावच्छिन्नारगाहिरव-प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छि नविशेष्यतानिरूपित प्रकृतसाध्यतावच्छेद. कावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिविशिष्टहेतुमवावगाहित्योभ याभाववृत्तिकपत्रम् । रूपे ताशोभयाभाववृत्तिवं च स्वविशिष्टानुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व धावच्छिन्नस्वनिछावच्छेदकताकप्रतियोगिताकदवरव--विरोधिविषयिताप्रयु फरवोभय सम्ब. धेन । अनुमितौ श्ववै० स्वाच्छिाविषयिताशालिनिश्चयाऽव्यवहितोत्तरस्वसम्बन्धेनेति । आहायस्याऽसार्वत्रिकत्वमभ्युपेत्याह-अन्याप्तिति। तथा च यत्र स्थलविशेषे कस्यानि ॥

·सामान्यनिरुक्तिः। . शङ्खादौ पीतत्वादिप्रकारकस्य दोषविशेषजन्य चाक्षुषादेखत्पत्या शङ्ख पीता शङ्कवादित्यादिस्थलीयबाधादावव्याप्तिरतो मानसेति । मानसपदंदोषविणे. অজয়াল, বল নাই জীৰ মুখৰিলিঙ্গস্বালন মিয়াজালজয়া सनादिरूपदोषविशेषजन्यात्मविशेष्यकगौरवादिप्रकारकमानसज्ञानस्यो. स्पत्तावपि अहं गौर आत्मत्वादित्यादिस्थलीयबाधादौ नाव्याप्तिः । एतेन याहशपक्षलाध्यहेतुकस्थले यद्विषयकनिश्चयानन्तरं विरोधिसामनयादि वशेन मानसशानं कदापि न जातं तत्राव्याप्तिरित्यपि निरस्तम् । तत्राप्यनु: मितिशाब्दबोधादिकमादाय लक्षणगमनसम्भवात् । पक्षतावच्छेदकेत्या. दिदलद्वयनिवेशस्य ब्यावृत्तिः पूर्वोत्तरीत्या बोध्या । विरोधिविषयिताप्रयु. कत्वनिवेशप्रयोजनं स्वयमेवाने वक्ष्यति । यत्र विषयविशेष समूहालम्बनज्ञानं न कस्यापि जातं तत्र पक्षताव. छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वविशिष्टसाध्यव्याप्तिीवशिष्टहेतुबै. शिष्टयावगाहित्वाभावरूपविशिष्टाभावाप्रसिध्याऽव्याप्तिरतोविशिष्टाभावमु पेक्ष्योभयाभावनिवेश कृतः। तादृशोभयाभावप्रयोजकविरोधिविषयिताव: स्वं यदूपविशिष्टविषयकत्वव्यापकं तद्पावच्छिनत्वं दोषत्वमित्यस्य स. पुरुषस्याऽऽहार्यज्ञानं न जातं तत्र लक्षणसमन्वय इति भावः । अव्यापकीमतविषयिताशन्य स्वनिवेशस्यावश्यकरने संयोगः संयोगवानित्यादौ संयोगाभावेऽतिव्याप्तिरपि द्रव्या। वन्य. भाववान् हृदो वहिमानिस्याहार्ये पक्षतावच्छेदकतापर्याप्तिघटितोमयाभाषसम्भवेऽपि हृदो व. म्ह्यभाववानिति निश्चयोत्तरमिच्छाजन्ये केवलं हृदो वह्निमानित्याहार्ये हृदो धूमवान् धूमव्य. मिचारिवहिमानिस्याहार्ये च नोभयाभावसम्भव इति ध्येयम् । ताहशोभयाभावप्रयोजकेति। पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वमाध्यव्याप्यहेतुवशि. धावाहित्योभयाभावप्रयोजकतावच्छेदकतापात्यधिकरणधर्मावशिष्टत्यर्थः। तेन पर्वता पन्हिमान धूमादिस्यत्र पाषाणमयस्ववत्पर्वते नातिव्याप्तिः(१)। न च यपविशिष्टविषयकरणसमानाधिकरणमित्येव सम्यक् किं व्यापकस्वनिवेशेनेति वा. ध्यम् । बाधायेकदेशेऽतिव्याः, वाघज्ञानीयहदत्वादिविशिष्टविषयकरवसामानाधिकरण्यस्य ताशविरोधिविषयितायां सत्वात् , तदुपादाने च हद इत्याकारकशाने तदभावान्नातिव्याप्तिः(२) (१) एतेन पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिव्यातिप्तम्भवे यथासभिवेशे न वैयर्थ्यमित्युक्तिरसङ्गता । समाना- कारकज्ञानीयविषायताया ऐक्येन पाषाणमयत्वप्रकारतनिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताया अपि तादृशो- भयाभावप्रयोजकाविषयतारूपतया व्यापकत्वेन कथमुक्तं यथासन्निवेशे न वैयर्थम् इति परास्तम् । निरुत- प्रयोजकतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपयाप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपत्तिनिरूपकताकाधिकरणत्वं यपावच्छिन्नविषयित्वव्यापक मित्यर्थे तात्पर्याद । तादृशाधिकरणतायाश्च केवलपाषाणमयत्ववतपर्वतविष. यकज्ञानेऽसस्वात् विशिष्याधिकरणताया वैलण्याव, पाषाणमयो न पहिमानितिज्ञानसहित निरुक्तज्ञानीय- विषयितात्वेनैव वा पाषाणमयत्ववान् पर्वत इति ज्ञानीयविषयितायाः प्रयोजकत्वात् । नचैवं प्रयोजकतैक्यात बन्यभाववज्जलववृत्तिजलपद्भदेऽतिव्यातिरिति वाच्यम् , विशिष्टश्याघटितत्वनिवेशेनैव तबारणात् । (२) ननु हुदो वहिमामित्यादौ वन्यभाववद्धदाविषयकजातिमान् धम्मभाववानिति ज्ञाने वक्ष्यमाणविरोधि- - ·सटिप्पणटीकासमेता . मैं स्यत्वेऽपि यथासन्निवेशेन वैयर्थ्यम् । यथा लनिवेशे न वैयमिति । यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयाऽऽव्यवहितोत्तरानु. विषयिताया अभावेन बाधाद्यसंग्रहभिया यदूपावच्छिन्नविष'यत्वाऽव्यापकविषयितानन्ययदूपावच्छिन्न- विषयकनिश्चयत्वब्यापकत्वस्य तादशविरोधिविषयितायो विवक्षणीयतया सामानाधिकरण्यमात्र निवेशेऽपि नैकदेशेऽतिम्यातिः तादृशैकदेशमात्रविषयकनिश्चये कुत्रापि तादृशविषयिताया अभावात् । न च तथापि गोवाभावो गोवाभाववानित्यत्र गोवाभावेऽतिव्यालिः गोवाभाववत्वविशिष्टविषयित्वाव्यापकविषयिता शून्य. गोवाभावविषयकगोवामावगोत्वाभावो गोत्ववानिति निश्चयत्व सामानाधिकरण्यस्य तादृशविरोधिविषाय. तायां सत्व,दिति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपितयपावच्छिन्नविषयिता विशिष्टविषयत्वा. व्यापिका सदूपावच्छिन्नविषयितानिरूपिततपावच्छिन्नवियितशून्यस्वस्य विवक्षणीयत्वादिति चेत्र । कविसंयोग्यतत्वादित्यादौ कपिसंयोगाभाववद् वृक्षादावतिव्याते। अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दित तद्विष. यकनिश्चयान्तर्भावण विरोधिषिषयितायां कपिसंयोगाभावववृक्षविषयकत्व सामानाधिकरण्यस्य सत्त्वात् , ध्यापकत्वनिवेशे नायं दोषः लक्षणेऽव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वस्यैव निश्चये निवेश नीयत या वृक्षे कपि. संयोगाभावेऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानस्य प्रमावेन तद्भमानास्कन्दिताऽव्याप्यवृत्तिवप्रमाकालीनतादृशावशिष्ट- विषयकनिश्चये विरोधिविषयित्वाभावात् । न च ज्ञानभेदेन विषयिताभेदाभावेनाव्याप्यवृत्तित्वज्ञान कालीन कपिसंयोगाभाववश्वाविषयकनिश्व. येऽपि विरोषिविषयितायाः सत्वात् व्यापकत्वनिवेशेऽपि नातिव्यानिवारणं सम्भवतीति वाच्यम् । विरोधि विषयितावत्वमित्यनेन तदधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् । तत्रैव चोभयाभावप्रयोजकत्वस्य विशेषणत्वात् , तथा च ज्ञानभेदेन बिषयिताभेदाभावेऽपि तदधिकरणत्वस्य भिन्नतया व्याप्यवृत्तित्वज्ञानास्कन्दित कपिसंयोगाभा. वववृक्षविषयकनिश्चये विरोधिषिषयितासवेऽपि तादृशोभयाभावप्रयोजकत्वविशिष्टविधिविषयिताधि. करणत्वस्याभावेनातिव्यातिविरहात् । अथैवमध्यसाधारण्येऽन्याप्तिः असाधारण्याविषयकत्व व्यापकत्वस्य विरोधिविषयितायामभावात् इति चेन्न । साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुमत्ताज्ञानभिन्नत्वा साधारण्य- विषयकत्योभयाभववद्यदूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वब्यापकत्वस्य विरोधिविषयितायां वक्तव्यत्वात , तथा च तादशहेतुमताज्ञानमेवासाधारण्यविषयकमुभयामाववद् भवति, सत्र च तादृशहेतुविषयिनैव पक्षे साध्याभाव. च्याप्यविषयितात्वेन तादृशविरोधिविषयितेति तसंप्रहात् । अत्र चोभयाभावप्रयोजकाधिकरणतायो विषय स्वीयत्वानुपादाने दो जलवद्धदकालीनवह्निमानित्यत्र वन्यभाववजलवस्यतिव्याप्तिः वह्य भाववज्जलव. स्वावच्छिन्नविषयकोक्तपक्षसाध्यैवशिष्टयावगाहिनिश्चयस्याहार्यविनियमेन तद्विषयकानाहासनिश्चयत्वस्य सादृशोभयाभावप्रयोजकप्रकृतपक्षसाध्यदैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतानियतत्वात् । न च धूमव्यभि. चारियहिधूमवान् यहेरित्यत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः यथाश्रुतविशिष्टान्तराऽघटितन्वेन न वार. यितुं शक्यते मेयत्ववान् धूमाभाववान् मेयत्ववान् धूमन्यभिचारियतिरिति ज्ञानयोनिविशिष्टज्ञानत्वेन पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहिज्ञानं प्रति प्रतिबन्धकतया तादृशपक्षे साध्यवशिष्टयवगाहित्वाभावाधिकरणतायामुभया. भाषप्रयोजिकायो मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयिताप्रयोज्यायां शुद्धन्याभिचाराविषयित्वाप्रयोज्यत्वस्य सत्वात, अतो विशिष्टान्तराघटितवघटकस्वविषयितानिष्ठप्रयोजकताया ज्ञानवैशिष्टयनिष्ठप्रयोजकतानिरूपक- प्रयोज्यतावदधिकरणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपितत्वासाधारण्यविवयित्वाऽवृत्तित्वोभयाभाको निवेशनीयस्तथा व उक्तस्थले मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयितानिष्ठप्रयोजकतायानुभयाभावाभावान्नातिव्यातिः, एवं चौक. स्थले पन्ह्यभाववज्जलवति नातिध्यातिः, पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरण तानिष्ठप्रयोज्यतायाः ज्ञान- वैशिष्टयनिष्ठपयोजकतानिरूपकतया वन्यभाववज्जलवावच्छिन्नविषायत निष्ठप्रयोजकतायामुभयाभावाभावेन विशिष्ठान्तराऽघटितस्वाभावादिति वाच्यम् । कपिसंयोगाभाववान वृक्षः कपिसंयोगीत्यत्र कपि योगाभाववद्- वृक्षेऽतिब्याते, तविषयकाऽनाहायनिश्चयत्वब्यापकत्वस्याऽऽहार्षमात्रवृत्तिपझे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वस्य योऽभावस्तदधिकरणतायां सत्यात् . अधिकरणतायां विषयित्वीयत्वोपादाने च नातिव्याविरिति दिकू । . ..

·सामान्यनिरुक्तिः । पक्षतावच्छेद कवैशिष्टयादिकञ्च वैज्ञानिकं न तु वास्तविकं प्राह्यम् । ननु काञ्चनमयः पर्वतो वन्हिमानित्यादौ पक्षतावच्छेद्कविशिष्टपक्षा- धप्रसिध्या विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यादिवैशिष्ट्यावगाहित्वाद्यप्रसिद्धिरि. त्याश्रयालियादावव्याप्तिरित्यत आह पक्षतावच्छेदकेति । आदिपदात लाध्यतावच्छदकवैशिष्टयादिपरिग्रहः । वैज्ञानिकमिति । तत्तत्प्रकारेण ज्ञायमानत्वरूपमित्यर्थः। तथा च पात्रतादेः काञ्चनमयत्वादिवशिष्टयस्य वास्तविकस्य विरहेऽपि तेन रूपेण ज्ञायमान स्वमादाय लक्षणसमन्वय इति भावः। न च दोन वन्हिमानित्यादिनि श्वयानन्तरं जायमाने हुदो द्रव्यं जलमयो वन्मिानित्याद्याकारकसमूहा. लम्बने हरवादिना ज्ञायमाने वन्ह्यादिवैशिष्टयावगाहित्व लवादसम्भव इति वाच्यम्। पक्षतावच्छेदकावच्छिना या पक्षनिष्ठविशेष्यता तनिरूपिता- या साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ना साध्यप्रकारता या च साध्यतावच्छेदकाव. च्छिन्नलाध्यप्रकारतानिरूपितव्याप्यत्व प्रकारतानिरूपितहतुतावच्छेदकाव. च्छिन्नप्रकारता तत्प्रतियोगिस्त्रयोरवगाहित्वान्तव्येन विवक्षणात, विशि. टविषयाप्रसिद्धावपि पर्वताचंशे काञ्चनमयत्वाद्यवाहिनमविषयताया व्यधिकरणकाञ्चनमयत्वाद्यवच्छिनाया प्रसिद्ध्या लक्षण समन्वयात् । व्या. দ্বিাৰাক্ট লিঙ্কাল কাদাযুদ্ধ। বিশ্বজন থমক্কা रता निवेशनीया। तेन धूमवान् बन्हेरित्यादौ वन्हिव्यापकधूमसामाना. धिकरण्यरूपण्याप्रमसिद्धावपि न क्षतिः । नम्बत्र च्याप्तिपदेनान्वयव्याप्तिश्चेद्विवक्ष्यते तदा व्यतिरेकन्याप्तिज्ञानवि. रोधिनि हेत्वादिनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वादिरूपानुपसंहारित्वेऽव्याप्तिस्त. मितित्वव्यापकत्व-अदूमावच्छिन्नविषय काकव्यापकत्लयो "रभावात्मकयो"मदादिति भावः । विरहेऽपि अप्रसिद्धत्वेऽपि तेन रूपेणेति। काञ्चनमयत्वादिनेति भावः। ज्ञायमानत्व मादायति । तथा च सादृशविशिवस्याऽप्रसिद्धावपि तादृशज्ञान प्रसिद्ध्यैव तदीयविषयत्वमादा. येत्यर्थः ।पक्षतावरछेद कविषयकत्वं ज्ञाने निविष्टमित्याशयेनाशकृते नवेति। शायमाने इति। हृदत्वादिना यत्समूहालम्बनज्ञानं तद्विषर्याभूने "जलमये" इत्यर्थः । विवक्षणादिति । तथा च प्रकारताविशेष्यतयोनिकस्यनिरूपक्रमावस्य लक्षगघटकतया साध्यतावच्छेदकीभूतवहिवाय- च्छिन्न प्रकारतायां पक्षतावच्छेदकीभूतहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्वविरहाना सम्भव इति भावः । निर्विधेयकानुमितेरसम्भवात्सविधेयकत्वसम्पत्तये द्रव्यपदम् । जलमयत्वस्य हद विशेषणत्वे तु नेष्टसिद्धिरिति मन्तव्यम् । व्यतिरेकव्याप्तिानविरोधिनि-व्यतिरेकव्याप्तिान विषये। हेत्वादीति। आदिना साध्यपरिप्रहः(१)। अव्याप्तिरिति । तया च वहिमान् प्रमेयत्वादित्यत्राऽत्यन्ताभावाप्रति (१) नवधाऽऽदिना साध्यापरिग्रहो न युक्ता, अन्वयच्याविनिवेशे साध्याभावववृत्तिवरूपम्यारपि ·सटिप्पणटीकासमेता व्याप्तिश्चान्वयतो व्यतिरेकतश्च ग्राह्या, तादृशावगाहित्वप्रसिद्धिराहाय- ज्ञान एवाभ्युपेतव्या अनन्यगतिकत्वात् । एवञ्च वस्तुमात्रनिश्चयानन्तरं निहित्यविशिष्ट बहेरग्रहे ऽपि न क्षति. ज्ज्ञानस्यान्वयन्याप्तिज्ञानाविरोधित्वात् व्यतिरेकव्याप्तविवक्षणे व हेतुनि साध्याभाववत्तित्वसाध्यतावच्छेदकनिष्ठहेतुसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितावच्छेदकत्वादावव्याप्तिः, तज्ज्ञानस्य ग्राह्याभावाद्यनवगााहतया व्य. तिरेकव्याप्तिज्ञानविरोधिवे मानाभाधादत आह-- व्याप्तिश्चेति । अन्वयत अ. स्वयनिरूपिता, प्रकृतहेतुनिष्ठा साध्यनिरूपितेति यावत्, सा चात्यन्तामा. वान्योन्यामावदेन भिन्ना अव्यभिचरितत्व-हेतुव्यापकसाध्यसामानाधि- करणरूपा नानाविधैव ग्राह्या, अतोऽत्यन्ताभावादिगर्भव्याप्तिज्ञाने अन्यो. भ्याभावादिगर्भव्यभिचारज्ञानस्य व्यापकत्व दिशाने साध्याभावववृत्तिहे. स्वादिज्ञानस्य ग्राह्याभावाधनवगाहितया अविरोधित्वेऽपि न क्षतिः। व्य- तिरेक्तः व्यतिरेकनिरूपिता, साध्याभावच्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरू- पा प्राह्या व्याप्तिपदेन विवक्षाया, तथा च त्ततव्याप्तिप्रकारतानिरूपित. हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताप्रतियोगित्वकूटाभावो निवेशनीय इति भाकः ननु निर्वन्हिःपर्वतो वन्हिमानित्यादौ पक्षतावच्छेदकविशिष्टे सा. ध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्यावगाहित्यमेवाप्रसिद्धमिति तत्र कथं लक्षण- समन्वय इत्यत आह तादृशावगाहित्वप्रसिद्धिरिति । आहार्य ज्ञान एवेति । निवन्हित्वविशिष्टपर्वते वन्हिप्रत्यक्षं जायता. मित्याकारकेच्छाजन्यप्रत्यक्ष एवेत्यर्थः। विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वनिवेशनप्रयोजनमाह एवञ्चेति । विरोधिवि- पार्यताप्रयुक्तत्वनिवेशे चेत्यर्थः । न क्षतिः-न निर्वन्हि: पर्वतो योगिप्रमेयत्वरूपाऽनुपसंहारित्वेऽव्याप्तिरित्ययः :। तद्शानस्थ-प्रमेयत्वमत्यन्ताभावाऽप्रतियो. गीतिनिश्चयस्य । अन्वयव्याप्तिज्ञानाऽविरोधित्वादिति । वहयभाववदत्तित्वादिरूपा. उन्वयध्यातिधीप्रतिबन्धकत्वाभावादिस्यर्थः। व्याप्तिपदेन विवक्षणीयेति । तथा च प्रमेयस्वमत्यन्ताभावाप्रतियोगीति निश्चये निवेशात्तत्राऽभावांशे साध्यभाने साध्ये अभावप्रतियोगित्वमानस्य तुल्यवित्तिवेद्यत्वसिद्धत्या तज्ज्ञानविरो. धितया साध्येऽत्यत्ताभावाप्रतियोगित्वरूपाऽनुपसंहारित्वेऽज्यातिविरहादिति चेन्न । साध्यामावववृत्तित्व. रूपव्या तिशरीरे प्रतियोगितासम्बन्धेन साध्यनिवेशादसमानप्रकारकज्ञानस्याऽविरोधितया तादृशानुपसंहारि- स्वसङ्कहानुपपत्ते केचित्तु साध्यनिठाऽभावाप्रतियोगित्वादिरूपाऽनुपसंहारित्वे इत्येव पाठः । तत्र च साध्यनिष्ठाभावप्रति योगित्वमादिर्यस्य, तच्च तदनुपसंहारित्वं चेति विग्रहेऽतद्गुण संविज्ञानबहुव्रीहिणा हेतुनिष्ठाभावाप्रति- योगिवरूपाऽनुपसंहारिषस्य लाभ इति वदन्ति ।

·सामान्यनिरुक्तिः। स्तस्य विरोध्यविषयकत्वात् । एवं साध्यनिश्चयोत्तरं तस्याननुमितावपि मान- सज्ञानाविरोधित्वात् । वन्हिमानित्यादौ घटादावतिव्याप्तिः । तस्य घटादिनिश्चयस्य, विरोष्य. विषयकत्वात्-स्वानन्तरोत्पन्नानुमितिसामान्यनिष्ठताहशोभयाभावप्रयोज: कविरोधिविषयिताकत्वविरहात् । वन्हिमत्पर्धतादिविषयकसमूहा. लम्बनात्मकघटादिनिश्चयानन्तरजातज्ञाननिष्ठताहशोभयाभाववस्वस्य त. ज्ज्ञानीयविरोधिविषयिताप्रयुक्तोऽपि घटादिनिश्चयाव्यवाहितोत्तरा. नुमितिसामान्यान्तर्गतसमूहालम्बनाना मकघटादिनिश्चयाव्यवहितोचरा. नमितबिरोधिवियिताप्रयुक्तोमयाभाववत्त्वावरहानातिव्याप्तिरितिभावः। प्रयोज्यप्रयोजकमावश्वानुभवसिद्धः स्वरूपसम्बन्धविशेषः। विरोधिपद प्रयोजनमाह एवमिति । अननुमितावपोति । न क्षतिः, तस्य विरोध्यवि. षययस्वादित्यनुषज्यते । न क्षति:-न साध्यवत्पलेऽतिव्याप्तिः। विरोधिविषयितापदेन तार शोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौ य. दूपावच्छिन्नांशे यद्रूपावच्छिन्नवैशिष्टगावगाहित्वं निविष्टं तद्पावच्छिन्न विषयितानिरूपिततपावच्छिन्नाभावतव्याप्यान्यतरविषयितायाः "ला. ध्यविशिष्टपक्षविषयता साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्ष. वहयभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिश्वरूपण्यतिरकण्याप्तिज्ञान प्रतिबन्धाल्लक्षणसमन्वय भा। विरोधिविषयिताकत्वाविरहादिति । ग्राह्याऽभाव तव्याप्यावगाहित्वरूपवि. रोधिविषयिताया एवं प्रकृते निवेशादिति भावः। मनु विषयिताया विरोधित्वं यदि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तदा निर्वन्हिमानित्यादी घट यमावविशिष्टभूतलादेरपि दोषत्वापत्तिः, तनिश्चयानचविषयिताया अपि घटवद्भूतलमि. त्यादिघीप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् , एवं पर्वताभ्यः पर्वतो वन्हिमानित्यादौ पर्वतान्यस्वा. भावविशिष्टपर्वतादिरूपाश्रयासिद्धावध्याप्तिः, तद्विषयितायाः कुत्रापि बुद्धौ प्रतिबन्धकतानव. च्छेदकत्वात् , पर्वतः पर्वतान्य इत्याकारकबुद्धराहार्यत्वेनाऽप्रतिबध्यत्वादित्यत आह विरो. धिविषयितापदेनेति। ताहशोभयाभावेति । पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वसाध्यव्याप्य. हेतुपैशिष्ट्यावगाहित्योभयाभावेत्यर्थः । तद्पावच्छिन्नविषयितानिरूपिततद्रूपाव च्छिन्नाभावतधायान्यतरविषयिताया इति । तद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपिता या तपावच्छिमाभावत्वावच्छिन्ना विषयिता तद्रूपावच्छिन्नामावच्याप्यत्वावच्छिन्ना विषयिता एत. दन्यतरस्या इत्यर्थः। अनुगमस्तु-निरुतोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतविशेष्यताविशिष्टप्रकारतावत्वं वि. रोधिविषयत्वम् । वै० स्वावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्व-स्वावच्छेदकावच्छिन्नवि. शेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकधर्मवत्वोमयसंबन्धेन । धर्मवत्ता च स्वावच्छिनत्वस्वाद च्छिमव्याप्यत्वावच्छिन्नखान्यतरसंबन्धेन ।

·सटिप्पणटीकासमता SANTON . . नन्वेवमपि पर्वतो वन्यभाववानित्यादौ वन्हिमपर्वतरूपबाघेऽव्याप्तिः, पर्वतत्वावच्छिन्न. विषयितानिरूपितबीन्हत्वावीच्छन्नविषयितायास्तादृशविरेधित्वाभावात् , बन्यभावाभावस्वा. वच्छिन्नविषयिताया एव तथास्वात् इति चेन्न । यदपावच्छिन्नाशे यद्रूपावच्छिन्नवैशिष्टयाव. गाहित्वं निविष्टं तद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपित(१)तद्रूपावच्छिन्नात्मकाभावप्रतियोगिताय. च्छेदकावच्छिन्नतव्याप्यान्यतरविषयिताया विवक्षणाचोक्ताव्याप्तिः, पर्वते वन्हिविषयताया अपि तादृशस्वात् (२)। (१) वन्यभाववद्सदकालीनो इन्ह्यभावव्याप्यवहदकालीनो वा पर्वतो बहिमानियादी सिद्धिविषय- वहिमपर्वते तिव्यातिवारणाय निरूपितान्तम् । वन्यभावक्त्पाषाणमयकालीनपर्वतो वह्निमानित्यादौ सिद्धि- विषयवारणाय तत्र तद्रूपावच्छिन्नेति । तदपपर्याप्तावच्छेदकताकेति तदर्थः । तेन पन्ह्यभाववत्पर्वतकालीन. पर्वतो पहिमानित्यादौ सिद्धिविषये नातिव्यातिः । तपावच्छिन्नाभावनिष्ठविषयतानिवेशे पर्वतो पहिमान द्रव्याभावादित्यादौ सिद्धिविषयेऽतिव्याप्तिरतस्तद्रूपावच्छिन्नाभावस्वावच्छिन्नविषयतानिवेशः । एवं तादृशा- भाषच्याप्यनिष्ठविषयतानिवेशे शैवालसाध्यके वहिहेतुके सिद्धिविषयेऽतिव्याविरतस्तादृशब्याप्यत्वावच्छि- नविषयतानिवेश। पक्षधर्मिकडेतुमचाज्ञानकालीनज्ञानीयहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितसाध्यव्यापकीभूताभाषप्र. तियोगित्वत्वावच्छिन्नविषयता पृथगेव निवेश्या, तेन नाऽसाधारण्यासङ्ग्रहः । (२)नतु दो वन्यभाववान् द्रव्यादित्यत्र सिद्धिविषयेऽतिव्यातिः, तत्र वन्ह्यभावाभावस्य पहिरूपद- व्यात्मकतया वन्यभावत्वस्य द्रव्यत्वावच्छिन्नात्मकाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया तादृशोभयाभावप्रतियोगिता. वच्छेदककुक्षौ दत्वावच्छिन्नशि द्रव्यत्वावच्छिन्नवैशिष्टयावगाहित्वस्य निविष्टतया इदत्वावच्छिन्नविषयितानि रूपितवन्यभावत्वावच्छिन्नविषयिताया निरुतविरोषिविषयितारूपत्वात् । न च यद्धर्मावच्छिन्ने यद्धर्मावच्छि- नापगारित्वं निविष्टं तद्धर्मावच्छिन्नविषयतानिरूपिततधर्मसमनियतानुयोगितानिरूपंतप्रतियोगितावच्छेदेकार. च्छिन्न-तद्व्याप्यान्यतरविषयिता विवक्षणीया,तथाच वन्यभावत्वन्न धूमजनतेजस्त्वावच्छिन्नप्रकारताघटित. धर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपकतावच्छेदकामिति तादृशविषयिवार्या विरोधिविषयितास्वाभावानोकातिव्यातिरिति वाच्यम् । पर्वते संयोगेन बहः साधने कालिकासम्बन्धावच्छिन्त्रक म्यभावस्य हेतुपे सिद्धिविषयेऽतिव्याः पर्वतत्वावच्छिन्ने वन्यभावत्वावच्छिन्नौशष्टयावगाहित्वस्योभयाभावप्र. तियोगितावच्छेदककोटौ प्रविष्टतया पन्हित्वस्य वन्यभावत्वसमानियतानुयोगितानिरूपितम- तियोगितावच्छेदकतया तादशप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपकतातावच्छेदकतया च पर्वतत्वावच्छिन्न । विषयतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नविषयिताया विरोधिविषयतारूपत्वादिति चेन्न । तादशोभयाभावी- यप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकताश्रयविषयताविशिष्टा या विषयता तादृशविषयताविशिष्टाविषयताघटितधर्मा. वच्छित्रजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयतान्यतरविषयतायास्तथाविधवात, विषयितायां विषयता- वैशिष्ट्यञ्च स्वाधिकरगत्व-स्वाधिकरणत्वान्यतरसम्बन्धेन, तत्र प्रथमस्वाधिकरणत्वं स्वविशिष्ट- विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्व-स्वविशिष्टप्रकारतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन, विशेष्यतायां स्ववैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितत्व-स्ववृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बत्वेन, भेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसम्ब- न्धः-स्थनिरूपितकिञ्चिद्धमध्यापकप्रतियोगिकत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितस्वरूपः, प्रकारवाया स्ववैशिष्टयच स्वाश्रयत्व-स्वपवान्यतरसम्बन्धेन, स्वाश्रयत्वञ्च स्वविशिष्टप्रकारतानिरूपित्ताभावत्या. वच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छेद्यत्वस्वावच्छेदकरूपावच्छिन्नस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववृत्ति- स्वाश्रयसामान्यनिरूपित्तप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनिष्ठयस्किञ्चिद्धर्मव्यापकप्रतियोगिकवावच्छिन्नविष- यतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन, प्रकारतायो स्ववैशिष्टयञ्च स्वावच्छेदकरूपावच्छिन्नत्व--स्वावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्त्रत्वोमयसम्बन्धेन, स्ववच्वं च स्वावच्छेद्यविशष्यतानिरूपिता- तियोगितात्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतावत्वसम्बन्धेन, तादृशविषयतावत्ता च स्वनिरूपितपकारतावच्छेद्रक- .. १ , ·सामान्यनिरुक्तिः। तावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यता"बहिर्भूतविषयताया वा विवक्षितत्वा. दिति भावः। न च सिषाधयिषाधीनायां लाध्यनिश्चयानन्तरं समूहाल. बनानुमिती तादृशोभयाभावासत्त्वात सिद्धिविषयेऽतिप्रसङ्ग एव नास्ति, एवं पक्षे साध्यनिश्चयोत्तरं तदतिरिक्ताविषयकलाध्यविषयकानुमितरतुः स्पादेऽपि पक्षांशे साध्याशे बाऽधिकावाहिन्या अनुमितेः साध्यमिता. बच्छेदककान्यविधेयकानुमितेः खाध्यावच्छिन्नपक्षविधेयकानुमितेश्वोत्प. स्या तत्रोभयाभावासस्वादपि नातिप्रसक्तिरिति वाच्यम् । यत्र विषयविशेषे सिषाधयिषाबलात् सिद्ध्युत्तरं ताशानुमितिः कदापि न जाता तत्रैवा. तिव्याप्तिसम्भवात् । द्वितीयकल्पे विषयितामा निवेश्यं न तु विरोधिः विषयितापर्यन्तमित्याशयेनाह मानसज्ञान इति । साध्यनिश्चयस्येत्यादिः । पूर्वकरूपे विपरीतबाधादावव्याप्तिः, एवं घटः पृथिवीभिन्न इत्यादी स्वरूपतः पृथिवीत्व. घटितबाधेऽव्याप्तिः, तद्विषयितायाः पृथिवीभेदत्वावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नप्रकारवानिरूपित. स्वाभावादतः कल्पान्तरमाह-साध्यवत्पक्षविशेष्यताबहिर्भूतेति । पर्वतो वहिमान व्याभावादित्यादौ स्वरूपासिद्धिविषयताया विरोषिश्वनिहाय प्रकारतायां साध्यतावच्छे. दकावच्छिन्नत्वनिवेशः । तच्च साध्यतावच्छेदकपर्याप्तावच्छेदकताकत्वम् , तेन महानसं वहि- धर्मावच्छिनत्वस्वनिरूपितावच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदेकतावत्सम्बन्धनिष्ठकिञ्चिद्धर्मव्यापकप्र- तियोगिकत्वावच्छिन्नखांसर्गिकविषयतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन, द्वितीयस्वाधिकरणत्वञ्च स्वनिरूपितकिञ्चि- धर्मव्यापकप्रतियोगिकत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्व-स्वविशिष्प्रकारवा- निरूपितत्वोभयसम्बन्धेन, स्ववैशिष्ट्यच्च स्वावच्छेचविशेष्यतानिरूपित्तप्रतियोगितात्वावच्छिन्नसांसर्गिकविष- यतावत्व-स्वाश्रयात्वान्यतरसम्बन्धेन, सांसर्गिकविषयतावत्वञ्च स्वनिरूपित प्रकारतावच्छेदकरूपावच्छिन्न- त्व-स्वनिरूपितावच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन, स्वाश्रय स्वच स्वविशिष्टप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविशेष्यतावच्छेद्यत्व-स्वनिरूपितसंसर्गतावच्छेदकैतरधर्मान. 'पंच्छिन्नसंसर्गनिष्ठावच्छेदकताकस्वावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकामाववृत्तिस्वाश्रयसामान्यानरूपितप्रति. योगितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन, प्रकारतायां स्ववैशिष्टयञ्च स्वावच्छेदकरूपावच्छिन्नत्व-स्व. निरूपितसंसर्गतानवच्छेदकेतरधर्मान वच्छिन्नसंसर्गनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयसब- धेनेति । माध्यवदवृत्तिमपक्षस्य बाधत्वे तु स्वाधिकरणत्वत्रयान्यतमसम्बन्धेन विषयतावशिष्टयं विपक्षणीय, तत्र तृतीयस्वाधिकरणत्वं स्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्व-स्वावच्छेदकावच्छिन्नस्वावच्छेदकसम्ब. धावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतावद्वृत्तित्वाभावावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन बोध्यम् । ननु विरोधिविषयिताया एतादृशत्वे असाधारण्येऽव्यातिः, असाधारण्याविषयकनिश्चयोचरानुमितिनिष्ठो. भयाभावाधिकरणतायां विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वाभावात् असाधारण्याविषयितायामुक्तविरोषिविषयितात्वाभावा- दिति चेन्न। लक्षणघटकनिश्चये पक्षधर्मिकतमत्ताज्ञानाकालीनस्वघटितोमयाभावमनिवेश्य पक्षधर्मिकसाध्यव्याप- कीभूताभाषप्रतियोगिहेतुमन्नाज्ञानभिन्नत्वासाधारण्याविषयकत्वोमयाभावस्य निवेशनीयतया असाधारण्यविषयः कनिश्श्रयस्य पक्षे तादृशहेत्ववगाहिन एवोभयाभाववत्तया तादृशनिश्चयमादायैवासाधारण्यलक्षणसमन्वयस्य कर्तव्यतया तरच विषयताविशिष्टविषयताविरहेऽपि विषयताविशिष्टविषयताघटितधमविच्छिन्नजन्यतानिक पितजनकतावच्छेदकाविषयतारूपविरोधिविषयतायाः सत्त्वात् तत्मयुक्तत्वाच्च तादृशोभयाभावाधिकरणताय 'नाव्याप्तिरिति दिकू । , , ·सटिप्पणटीकासमेता ३०७ अन प्रमेयत्वविशिष्टव्याभिचारादिवारणाय यथाश्रुतविशिष्टान्तराध. टितत्वनिवेशे उपदर्शितव्यभिचारघाटितबाधाधव्याप्तः, विशिष्टान्तरविषयि. वाप्रयोज्यस्वविषयिताप्रयोज्यतादृशोभयाभावप्रयोजकाभाबाधिकरणता. कत्वरूपं ताशविशेषणं निवेशनीयम् । प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादि- विषयिताप्रयोज्याया उक्ताभयाभावप्रयोजकव्याप्त्याद्यवगाहित्वाभाववत्ता याः शुद्धव्यभिचारादिविषयिताप्रयोज्यत्वनियमेन प्रमेयत्वविशिष्टव्यभि- मन्महानसीयवन्धभावादित्यादौ स्वरूपासिद्धिविषयताया न विरोधिविषयतात्वानुपपत्तिः । द्रव्यं वह्निमद् वन्यभावविशिष्टपर्वतादित्यादौ साधनाऽप्रसिद्धिविषयतायां विरोधिविषयता. स्वोपपत्तये विशेष्यतायां पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशः। तच्च पक्षतावच्छेदकपर्याप्ता. वच्छेदकतावस्वम् , सेन वृत्तित्वं घटवृत्ति घटादित्यादौ घटवृतिस्वाभावववृत्तिवं घटवृत्ती. त्याकारकम्यभिचारज्ञानीयविषयताया न विरोधित्वानुपपत्तिः । यद्यपि तादृशविशेष्यताभिन्नत्वं न तादृशविशेष्यताबहिर्भूतत्वम् , पर्वतो वहिमानिति ज्ञानीयप्रकारतायास्ताविशेष्यताभिन्नत्वारिसद्धिविषयेऽतिव्याः। तथापि ताशविशेष्य- तावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव तादृशविशेष्यताबहिर्भूतत्वम् । साध्य. वत्यक्षवैशिष्ट यावगाहिबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतानवच्छेदकत्वं वा तत् । नन्वत्र पर्वतो वद्धिमान् वन्यभावादित्यत्र स्वरूपाऽसिद्धावव्याप्तिः, तद्विषयिताया: साध्यतावच्छेदकावच्छिनप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताबहि नस्वाभावा- दिति चेन्न। विषयतायां साध्यवस्पक्षविषयतावहिर्भूतत्वमनिवेश्य विषयतानिष्ठप्रयोजकतायां पक्ष साध्यवैशिष्टथावगाहित्वाभावाधिकरणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपितसाध्यवस्पक्षविषयतानिष्ठप्रयो. जकताभिन्नत्वस्य निवेशेनैवोक्ताव्याप्तिविरहा(१)दिति । अन्न-उभयाभावघटितलक्षणे । प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिवारणायेति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणायेत्यर्थः। आदिना मेयस्वविशिष्टबाधादेः सङ्ग्रहः । यथाश्रुतविशिष्टान्तराऽघटितत्वनिवेशे इति । यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयाऽव्यव. हितोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभाव इत्यत्र यद्रूपे स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव. रछेदकं अथ च प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदक यद्रूपं तद्रूपावच्छिन्चाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशे इत्यर्थः। उपदर्शितेति । धूमाभाववधुमव्यभिचारिवाहिमदात्मकेत्यर्थः । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तरविषयित्वाऽप्रयोज्ये- ति । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद्यद्रूपं तत्तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाऽप्रयो। -- --- (१) ननु पर्वतः प्रमेयवतिमान् वह्यभावादित्यादी साध्यवत्पक्षेतिव्यातिः, पक्षे साध्यावगाहित्यामा. पाधिकरणलामादाय विशेष्यदलस्य, पक्षे हेत्ववगाहित्वाभावाधिकरणतामादाय विशिष्टान्तराऽघटितत्वस्य च सत्त्वादिति चेन्न । विरोधिविषयत्तानिष्ठप्रयोजकताया विशिष्टान्तराघटितत्वघटकस्वविषयितानिष्ठप्रयोजकता. याश्चैकरूपावच्छिन्नत्वविवक्षणात् । -- ·१ . ३०८ सामान्यनिरुक्ति। answer चारादौन विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यस्वविषयिताप्रयोज्यनिरुक्तीमया. भाषप्रयोजकामावाधिकरणताकत्वमिति नातिप्रसङ्गः । उपदर्शितव्याभि चारादिघोटतवाधादिविषयिताप्रयोज्यायाः पक्षे साध्यावगाहित्वाद्यमा. बाधिकरणतायास्तघटकव्याभिचारादिविषयित्वाप्रयोज्यतया तत्संग्रहः । ज्येति तदर्थः । तेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयिताप्रयोज्यायामधिकरणतायां साशय. स्किश्चिद्वाचादिविषयिताप्रयोज्यत्वाभावसत्वेऽपि नाऽतिव्याप्तिः। "उभयाभावप्रयोजकाभावा पिकरणताया" विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वमात्रोको यत्र घटानुमित्यव्यवहितपूर्व बन्ध नुमितिसामग्री नास्ति बाधनिश्चयोऽपि नास्ति तत्र घटानुमितिनिष्ठोभयाभावप्रयोजकाऽभा. वाऽधिकरणतायां हृदधर्मिकपन्यनुमितिमामप्रथभावमात्रप्रयोज्यायां विशिष्टान्तरविषयित्वा- प्रयोज्यत्वसवात्तदधिकरणताकं यत्स्व मेयत्वविशिष्ठवन्यभाववहदत्वं तद्वत्वस्य मेयत्ववि. शिष्टवन्धभाववद्हदे सत्वादतिव्याप्तिः, एवं पर्वतो धूमवान् वढेरित्यत्र सामानाधिकरण्येन धूमस्य साध्यतायां मेयस्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः, निरुकोभयाऽभावप्रयोजक पक्ष साध्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वसत्वात , अतः स्वधिः षयिताप्रयोज्योति । स्वावच्छिन्नविषयिताप्रयोज्येति तदर्थः। तथाचाऽनुमितिसामाग्रथ भावमात्रप्रयोज्यायां ताशाधिकरणतायां मेयत्वविक्षिष्टवन्यभाववद्हदविषयिताप्रयोज्यस्ववि रहात्स्वपदेन मेयत्वविशिष्टवन्धभाववद्दोपादानाऽसम्मवानातिव्याप्तिः। एवं पक्षे साथ्याव. गाहिवामावाधिकरणतायो मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयिताप्रयोज्यत्वविरहाचतिव्याप्तिः । एतेन विषयिताप्रयोज्यस्वमेव निवेश्यताम् , अनुमितिसामध्यभावमात्रप्रयोज्यताहशा- धिकरणतायां विषयिताप्रयोज्यत्वविरहेणाऽतिप्रसंगविरहादिति निरस्तम् । पक्षे साध्यावगा. हित्वाभावाधिकरणतायां धुमाभाववान् पर्वत इति बाधश्रमीयविषयिताप्रयोज्यत्वसस्वाद , बाधाऽप्रप्रिया ताशावत्वस्य निरुकविशिष्टान्तरत्वाऽसम्भवात् । स्वविषयिताप्रयोज्यत्व. निवेशे वाघनमीयविषयिताप्रयोज्यायो पक्षे साध्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां मेयस्ववि- शिष्टव्यभिचारविषयिताप्रयोज्यत्वविरहेणाऽतिव्याप्तेरभावात् । नन्वेवमपि धूमव्यमिचारिवाहिभान धुमवान् वढेरित्यत्र धूमव्यभिचारिवाहिमति अति. ध्याप्तिः, तद्विषयकनिधयाऽव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावसत्वाव, ताहशोभया. भावप्रयोजक-पक्षे साध्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां धुमाभाबवान् धुमव्यभिचारिवहिमानिति वाधवानीयस्वविषयिताप्रयोज्यत्वस्य बाधत्वस्य विशिष्टान्तरत्वाऽसम्भवेन व्यभिचारत्वस्यैव विशिधान्तरतावच्छेदकत्वेन तदप्रयोज्यत्वस्य च सत्वादिति चेन । स्वविषयिताप्रयोज्यत्वपदेन स्ववियितात्वब्यापकरूपावच्छिनप्रयोजकतानिरूपितप्रयो. ज्यत्वस्य विवक्षणात्। नव धुमव्यभिचारिवाहिधूमवान् वहेरित्यत्र मेयत्वविशिष्टधुमव्यभिचारिवहिविषयता. प्रयोज्यायां मेयस्ववान् धूमाभाववान् धूमव्यभिचारिबहिश्च मेयत्ववानिति ज्ञानोत्तरानुमि. तिनिष्ठायां प्रकृतपक्षे प्रतिमाध्यवैशिष्टयाभावाधिकरणतायां मेयत्वावच्छेदेन धूमामा- वासिया विशिष्टान्तरविषयतास्वव्यापककमावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वसवेन मेयत्वीवीशष्टः ·सटिप्पणटीकासमेता . मव्यभिचारिवन्ह्यादावातिव्याप्तितादवस्थ्यात् , यद्विषयकनिश्चयाव्यवहितासरानीमतिसामान्ये विरोधिविषयिताप्रयुका यदभावाधिकरणताप्रयुक्तोमयाभावाधिकरणता स्वविषयताप्रयोज्यः विशिधान्तरविषयत्वाप्रयोज्यतदभावाधिकरणताकत्वमेव विवक्षणीयम् , तथाच मेयत्वविशिष्ट धूमव्यभिचारिवद्धिविषयकनिश्चयोतरानुमितिसामान्ये प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यव्याप्यहेतुपैशि. घ्यावगाहित्वाभावाधिकरणताप्रयुक्तत्वं निरुकोभयाभावे, मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारिवहि- विषयताप्रयोज्यायां ताशाभावाधिकरणतायो व्यभिचारिविषयताप्रयोज्यस्वनियमान निरुत- स्थले मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारिवन्यादावतिव्याप्तिः । एवं च पर्वतो धूमवान् वहरित्यादौ पर्वतस्वावच्छेदेन धूमाभाववत्तानिधयोत्तरा०मिति- निष्ट-पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणताया विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वेऽपि न मेयस्वविशिष्टधूमव्यभिचारिवद्धिविषयकनिश्चयोत्तरानुमितित्वब्यापकः प्रतिपक्षे प्रतिमा धमवैशिष्टयाभावाधिकरणताप्रयुक्तोभयाभावो भवति, किन्तु प्रकृतसाध्यव्याप्यतुवैशिष्ट्यावगा. हिस्खाभाषाधिकरणताप्रयुक्त एव, तस्यां च विषयताप्रयोज्यायां न विशिलान्तरविषयित्वाप्रयो- ज्यस्वमिति मेयत्वविशिश्चमव्यभिचारिवन्हावतिव्याप्तिविरहात् कथं स्वपदोपादानमिति वाच्यम् । एवमपि पर्वतो बन्यभाववान ह्रदश्च पर्वत इति ज्ञानोत्तरानुमितिनिष्ठा या प्रकृतपक्षे प्रात- साध्यवैशिषयावगाहित्वाभावाधिकरणता भ्रमीयविषयतामात्रप्रयोज्या तस्याः पिशिष्टान्तरवि. षयित्वाप्रयोज्यत्वात दो वद्धिमान् धूमादित्यत्र मेयत्वविशिष्टवन्यभाववठ्ठदेऽतिव्यातिरतः केवलविषयताप्रयोज्यत्वमनिवेश्य स्वविषयताप्रयोज्यस्वनिवेशः। न च विशिष्मान्तरविषयित्वाप्रयोज्य-स्वविषयिताप्रयोज्ययटिकश्चिदभावाधिकरणताका स्वमेवोट्यता किं निरुकोमयाभावप्रयोजकत्वनिवेशेनेति वाच्यम् । एवंसति व्यभिचारे मेय. स्ववैशिष्टयावगाहिवाभावाधिकरणताया विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यः मिचारविषयिताप्रयोज्यत्वस्य च सत्वेन मेयस्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याः । न च तथापि साहशोभयाभावप्रयोजकाधिकरणताकत्वमेव विवक्ष्यतां किमभावपदोपा. दानेनेति वाच्यम् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तेः। ताशोमयाभावप्रयोजकमेयत्वविशिष्ट- व्यभिचारविषयकस्मृतिमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयित्वाधिकरणतायाः पूर्वानुभवीय संस्का. रीय"मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयिताप्रयोज्यत्वात, कार्यतावच्छेदकवियितायाः कारण- तावच्छेदकविषयिताप्रयोज्यत्वनियमात् शुद्धव्यभिचारविषयकसंस्कारेण तादृशस्मृत्यजननेन विशिष्टान्तरविषयिस्वाप्रयोज्यस्वाच्च स्वपदेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वस्योपादानसम्भवात् । अभावपदोपादाने चाऽभावाधिकरणतास्वेन प्रयोजकतालाभाष दोषः(१)। (१) चित्तु हदो पहिमान् धूमादित्यत्र मेयत्वव्याप्यविशिष्टय ह्यभाववादेिऽतिभ्यातिः, वाभाववद्- हदो मेयत्वव्याप्यवानिति परामशीया या विषयता तत्प्रयोज्यत्वस्य पन्ह्यभाववद्हूदः प्रमेयत्ववानित्यबुमिति- निरूपिततया वनभावपद्दविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषय तात्वेनोभयाभावप्रयोजिकायाः सत्वेन विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वेन च तद्विषयताधिकरणताकत्वस्य मेयस्वव्याप्यविशिष्टवन्ह्यभाववह दे सत्त्वात् । न च यदूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये विशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकरू- पानवच्छिन्ना या पिरोधिविषयतानिष्ठप्रयोजकता तनिरूपितप्रयोज्यताविशिष्टोभयाभावाधिकरणताकत्वं तदूपत्वमेव लक्षणम् ।

·सामान्यनिरुक्तिः । विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यस्वविषयिताप्रयोज्यतादृशामयाभावाधिकरणताकत्वमात्रोको व्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तिः, बाधविषयिताप्रयोज्यायां पक्षधर्मिकनिरुतोमयाभावाधिकरणः तायां व्यभिचाररूपविशिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्यत्वनियमादत उमयाभावप्रयोजकीभताभावा. एवं च मेयत्वविशिष्टव्याभिचारदारणं सम्भवति । तथा हि मेयत्वविशिष्टव्याभिचारविषयकनिश्चयोत्तरानु- मितिसामान्यनिष्ठोभयाभावाधिकरणताया:विशिष्टान्तरव्याभिचारविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोज्यतया न विशिष्टान्तरविषयितात्वब्यापकरूपावच्छिनप्रयोजकतानिरूपित्तप्रयोज्यत्वम् । एवं च विशिष्टान्तराऽघटित. त्वनिवेशो व्यर्थ एव, किन्तु विरोषिविषयितायां मुख्यविशेष्यतात्मकत्वं अवश्यं निवेशनीयम् , अन्यथा ध्यमिचारविषयतायाः धूमाभाववत्तित्वप्रकारतानिरूपित हित्वावच्छिन्नविषयतात्वेन वह्निःवा वच्छिन्नविषय. तानिरूपितधूमामाधवत्तित्वप्रकारताया अपि वह्नित्वावच्छिन्नविशेष्यत निरूपितधूमाभाव र कृतित्यप्रकार ता. खेन प्रयोजकतया तादृशकारतावस्य विशिष्टान्तराविषयतात्वव्यापकत्वावरहाद । तादृशप्रकारतानिष्टप्रयो. जकतामाः विशिष्टान्तरविष यतात्वव्यापकरूपानवच्छिन्नतया तादृशप्रकारतानिष्ठमयोजकतानिरूपितमयोप- स्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभिचारविषयकनिश्चमोत्तरानामतिनिष्ठनियाभावाधीकरणतायां सस्पेन मेयत्वविशिष्टय. भिचारेऽतिव्याप्तरिति वाच्यम् । यत्र हूदत्यावच्छेदेन बढेः साध्यता तत्र हूदत्वव्यापकत्वविशिष्टवह्मभावप्रति- योगिकस्वरूपसम्बन्धेन वहयभाववद्हदस्य दोषत्वम्, एवं केवलस्वरूपसम्बन्धन बड्यभावव हदस्यापि दोषत्वम् । तत्र इदत्वावच्छेदेन वन्य भावेऽध्यातिः । तथाहि हदत्वावच्छेदेन बन्यभावावगाहिनिश्चयोत्तरानु- मितिनिष्ठहृदयावच्छेदेन वन्यभाषावगाहित्वघटितोभयाभावाधिकरणतायां हदत्वावच्छेदेन परिशिष्ट्याव- गाहिबुद्धिवावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वरूप सम्बन्धावच्छिन्नवन्ह्यभावप्रकारतानिरू. पितझदत्वावच्छिन्नविशेष्यताखेन रूपेणैव हदत्यव्यापकवन्ह्य भावप्रतियोगिक स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवन्धभाव. प्रकार तानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतायाः प्रयोजकतेति तादृशाभावाधिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयतात्व. व्यापकरूपानवच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्थासम्भवः । एवं घटो गुणसामान्याभाव-विशेषगुणाभावोभयवानियत्र विशेषगुणवद्धटो बाधा-गुणवद्घटोऽपि बाधा, तभानुमिती विशेषगुणाभावप्रकारकबुद्धिवावच्छिन्ना एका प्रतिबध्यता, अपरा च गुणसामान्याभाव- स्थावच्छिन्नप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्ना प्रतिबध्यता, तथाच तादृशप्रतिबध्यताभेदेने प्रतिबन्धकतापि गुणवद्घट. विषयकनिश्चये विशेषगुणवद्घटविषयकनिश्चये च भिन्ना । तत्र विशेषगुणवद्घटेऽव्यातिः विशेषगुणवघट. विषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये या तादृशोभयाभावाधिकरणता तस्यां गुणवघटरूप विशिष्टान्तरविषय. तात्वव्यापकरूपात्मकगुणत्वावाच्छन्नविषयतानिरूपितघटवावच्छि भविषयतात्येनेकरूपेण अवच्छिन्ना या प्रयोजकता तनिरूपितप्रयोज्यत्वमेव स्वीक्रियते, न विशेषगुणवावाच्छन्नावरियताानहाति. घटत्वावच्छिन्नविषयतात्वनावाच्छन्नप्रयोजकतानिरूपित्तप्रयोज्यत्वान्तरमपि गौरवात च वि. शेषगुणवद्घटविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्यनिष्ठोभयाभावाधिकरणतायां न विशिष्टान्तरविषयतात्व. व्यापकरूपानपच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वसम्भवः । अभावपदोपादाने च दत्वावच्छेदेन वहिगश- ध्यावगाहित्वघटितोभयाभावप्रयोजिका यथा हदवन्यापकवतिप्रतियोगिकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवाहियोश- घ्यावगाहित्वाभावाधिकरणता तथा हृदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगत्वावच्छिन्नसंसर्गतानिरूपितवहि- स्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वसामान्याभावाधिकरणतापि, एवं विशेषगुणाभाव-गुणसामान्याभावोभयवैशिष्टयाव माहिवघटितोभयाभावप्रयाोजका यथा घटविशेष्यकगुणाभावप्रकारकत्वसामान्याभावाधिकरणला तथा घटविशेष्यकविशेषगुणाभावप्रकारकत्व सामान्याभावाधिकरणतापि तयोश्च प्रत्येकं दत्वसामानाधिकरण्येन बढ्यभावरूपविशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकरूपावाछिन्नाप्रयोज्यत्व-दत्वावच्छेदेन वह्वयभावविषयताप्रयोज्य- त्योभयोः, एवं गुणवद्घटरूपविशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वविशेषगुणवघटरूपस्ववि. षयताप्रयोज्यत्वयोः सत्वादुक्तस्थले इदत्वावच्छेदेन वयभाववरूप बाधे विशेषगुणवद्घटरूपबाधे च नाव्यातिः। गौरवात , तथा .

·सटिप्पणटीकासमेता , न च विशिष्टपक्ष विशिष्टसाध्यवत्ताग्रहप्रतिवन्धकतावच्छदिकाया स्ताशबाधादिविषयतान्तःपातिव्यभिचारादिविषयिताया अपि ताश. बाधादिविषयिताप्रयोज्यायां विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यवैशिष्ट्याधवगाहि. ছাত্মথনাথ এখানকা রাহাৱাঘাস ফুৰি ৰামু। याकिञ्चिद्विशिष्टान्तराविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यतानिवेशे. न तत्संग्रहसम्भवात् , व्यभिचारादिविषांयताया बाधविषयतान्तःपाति. विषयितामात्रवृत्तिरूपेणैव उपर्दाशतसाध्यवत्ताप्रहप्रतिबन्धकतावच्छेद कतया तेनैव रूपेण ताशसाध्यावगाहिताविरहवत्ताप्रयोजकत्वात्ता दृशस्य धिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वनिवेशः, तथाचोभयाभाव अयोजकाभता या प्र. कृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणता तस्यां व्यभिचाररूपविशिष्टान्तरविष. यित्वाप्रयोज्यत्वसत्वान्नाव्यातिरित्यप्रे व्यकीभविष्यति । व्यभिचारपटितबाधेऽव्याप्तिमाशकृते नचेति । विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यव. तामहति । धूमव्यभिचारिवह्निमान् धूमवानितिग्रहत्यर्थः । तादृशमहत्वव्यापकप्रतिबध्यता- निरूपितेति यावत् । तथाच तादृशप्रहं प्रति धूमव्यभिचारिवद्धिमान् सुमाभाववानितिवाघनिश्च. यायविषायताया इव तद्घटकव्यभिचारविषयिताया अपि प्रतिवन्धकतवच्छेदकतया(१) पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावाविकरणतायां बाधविषयिताप्रयोज्यत्वस्य सत्वेऽपि तद्घटक- व्यभिचाररूपविशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वविरहेण स्वपदेन व्यभिचारघटितबाघधारणाऽस. म्भवेनाऽव्याप्तिरित्याह ताडशबाधादिविषयितान्तःपातीति। धुमभाववधूमन्यभि. बारिवाहिमद्रूपबाधविषयितान्तर्गतेत्यर्थः । ताशबाधादेरिति । व्यभिचारघटितबाधादेरित्यर्थः अथ हृदो वह्निमान् धूमादित्यत्र बल थभाववढ्दादिरूपदोषविषयिताप्रयोज्योभयाभाव. प्रयोजकीभूतामााधिकरणताया वड्यभावादिरूपविशिष्टान्तरविषयिताया अपि बाधविषयिता. न्तःपातिविषयितात्वेन प्रयोजकतया विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यस्वविषयिताप्रयोज्यताहशा. धिकरणताकत्वाभावादसम्भव एव वक्तुमुचित इति चेन । विशिष्टान्तरविषयितायो यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमितित्वव्यापको विरो. धिविषयिताप्रयुक्तोभयाभावः तद्रूपावच्छिन्नत्वं निवेश्यम् , एवं च वन्ह्यभावादिविष यताया अतथात्वान्नाऽसम्भवः, तथाहि बन्यभावविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये तादृशोभयाभाव विरहाद् विशिष्टान्तरपदेन केवलवन्ह्यभावस्य धर्तमशक्यत्वात् । व्यभिचारघटितबाधस्थले धूमव्यभिचारियहित्यावच्छिन्नविषयिताशालिनिधयोत्तरानुमितिसामान्येऽपि त्तादृशोभयाभावस स्वात् व्यभिचारविषयिता तादृश्यवेत्यव्याप्त्यभिधानसङ्गतिरिति । यत्किञ्चिद्विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकेति। तत्सङ्ग्रहसम्भवादिति। व्यभिचारघटितबाधदिसङ्ग्रहसम्भवादित्यर्थः । उक्तबाधेऽव्याति वारयति व्यभिचारादि. विषयिताया इति। तेनैव रूपेणेति । तादृशबाधविषयितान्तःपातिव्यभिचारविषय- (१)निरूप्यनिरूपकमावापनाविषयितात्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया व्यभिचारघटितबाधादिविषः यितान्त पातिव्यभिचारादिविषयिताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकवाद ।

·सामान्यनिरुक्तिः। Cameramanenter . RAMANANDINISAR = স্কাই স্বাৰাৰনালঃঘানিমাৰকাৰহাখাতা भिचारादिरूपाविशिष्टविषयतात्वाव्यापकत्वात्तद्यापकरूपावाच्छन्नाप्रयोज्य स्वस्थ उकबाधादिविषयिताप्रयुक्तलाध्यावगाहित्वाभाववत्तायामक्षतत्वात् । मेयस्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयिताया येन रूपेण व्याप्त्यादिग्रहप्रति. बन्धकतावच्छेदकता तद्रूपेण निरुक्तविषयतात्वव्यापकेन मेयत्वविशिष्टस्थ भिचारादिविषययतान्तःपातिव्यभिचारादिविषयतात्वेन मेयत्वविशिष्टः व्यभिचारादिविषयताप्रयोज्यव्याप्त्याधवगीहत्वामाववत्तायां नियमत: प्रयोजकत्वान्नातिप्रसङ्गावकाशः। तात्वेनैव रूपेणेत्यर्थः। ताहशस्य च रूपस्येति। तादृशबावविषयितान्तःपातिव्यमि. चारविषयितावस्येत्यर्थः । अव्यापकत्वादिति । तथा च बाधविषयितान्तःपातिव्यमि चारविषयितात्वं न विशिष्टान्तरव्यभिचारविषयितात्वव्यापकं, केवलधूमव्यभिचारिवहिरिति. ज्ञानीयविषयितायां बाघविषयितान्तपातिव्यभिचारविषयितास्वबिरहात , किन्तु धूमव्य. भिचारिवाहित्वावच्छिन्नविषयितात्वं, तादृशकपं न धूमव्यभिचारिवन्धवच्छिन्नधर्मिकधूमप्रका. रकमहप्रतिबन्धकतावच्छेदकामिति न ताशरूपेण व्यभिचाराविषयितायाः प्रकृतपक्षे प्रकृतसा. ध्यवैशिष्टथावगाहित्वाभाषप्रयोजकत्वम् , येन रूपेण विषयितायाः याशरूपावछिन्नविषयि. स्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तेन रूपेण स्वविषयितायाः तार- वियितास्वावच्छिन्नाभावाधिकरणसाप्रयोजकत्वात् । तथापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्य. त्यस्येति । व्यभिचारादिरूपविशिष्टान्तरविषयितास्वव्यापकं यच्छुद्धव्यभिचारविषयिता तदवाच्छिन्नाऽप्रयोज्यवस्थेत्यर्थः । अक्षतत्वादिति । तथाच नाव्याप्तिरिति भावः । मेयस्वविशिष्टव्यभिचारेऽपि नातिव्याप्तिरिस्याह मेयत्वविशिष्टव्याभिचारविषयि. ताया इति । येन रूपेण-व्यभिचारविषयितात्वेन कोण । तद्रूपेण-व्यभिचारविषयि. तात्वेन । निरुक्तविषयितात्वव्यापकेन-व्यभिचाररूपविशिष्टान्तरविषयितास्वव्यापकेन । अत्रेद बोध्यम् । व्यभिचारविषयिताखे सामान्यतो विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकत्वाऽ. सम्भवान्मयखविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः स्यादतो यत्किचित्पदोपादानम् । वस्तुतो विशि- ष्टान्तरविषयिवव्यापकं रूपं प्रमेयविषयितात्वादिकमेव तदवोच्छन्नप्रयोज्यत्वाऽप्रसिदरतो यत्किञ्चिदिति, स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं ययद्रूपं प्रत्येकं तत्तद्रूपाव. च्छिषविषयिताव्यापकत्वलाभाय । तथाच स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयितावच्छेदकरवसमानाधिकरणरूपनिष्ठावच्छिन- वसम्बन्धावरिछनावच्छेदकतानिरूपकविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकात्तित्वनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपकभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतनिरूपकावच्छेदकतावाव. च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः ( व्यापकतारूप: ) विशेषाभावो प्रायः । अभावश्च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयितावच्छेदकव्यभिचारबादितत्तद्रूपावच्छिन. विषयितातिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धो बेोध्यः । प्रयोज्यत्वाभावास्तु सामान्याभावा-स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वसमा । 1 ·सटिप्पणटीकासमेता . नाधिकरणाऽछिलस्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकसानिरूपकविषयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपक मेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगिश्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूप. कावच्छेदकतात्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकामाववद्रूपावच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वं नास्ती- ति प्रतीतिसिद्धः, स्वनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकविषयितानिष्ठप्रति. योगित्वसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकतानिरूपकन्यत्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतीतिनिष्ठावच्छे, दकतानिरूपकवियित निष्टावच्छेदकतानिरूपकावच्छेद करवनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकसामानाधि. करण्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकरूपनिष्ठावच्छिनत्व सम्बन्धावच्छिन्नाबच्छेदकतानिष्ठावच्छेदक तानिरूपकविषायस्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छे. दकतानिकपकभेदनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगितानिष्ठावच्छेदकानिष्ठावच्छे दकतानिरूपकावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकामावनिष्ठावच्छेदका तानिरूपकरूपनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकाऽवच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रयोजकतानिष्ठाव. च्छेदकतानिपकनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रयोज्यतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो प्रायः । अत्र सामान्याभावाऽनिवेशे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणमशक्यम् मेयत्वविशिष्ठव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिताप्रयोज्यायां ताहशोभयाभावप्रयोजकहेतुधर्मिकव्याप्स्य वाहित्वाभावाधिकरणतायां ताहशव्यभिचारत्वावच्छिन्नाविषयप्रतीतिविषयितावच्छेदकबा. धत्वावच्छिन्नविषयितास्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वस्य सत्वात् । तथाच स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयत्किंचिद्रूपावच्छिन्नविषयितानिष्टभेद- प्रतियोगितावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकरूपवृत्तिप्रयोज्यता. शुन्यत्वं निविष्टम्, रूपत्तित्वं च प्रयोज्यताओं स्वनिरूपितप्रयोजकतावच्छेदकताबावच्छिन्न- प्रतियोगिताकवर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन, एवं च व्यभिचारघटितबाधस्थले पक्षे साध्ववैशिष्ट्यावगाहिवाभावाधिकरणतानिष्ठप्रयोज्यता च.न ताशबापाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदकशुद्धव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयितानिष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावावच्छिन्न. प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकशुद्धव्यभिचारस्वगतसमुदायत्ववृत्तिरिति नाव्याति रिति दिक् । अथ वह्यादिधर्मिकव्याप्तिप्रहं प्रति धूपाभाववद्वृत्तित्वप्रकारतानिरूपितवद्धित्वनिष्ठनिरव. च्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यताशालिनिश्चयखेन व्यभिचारग्रहस्य प्रतिबन्धकत्वमावश्यकम् , अन्यथा जातिमान धूमाभाववद्वृत्तिरिति ज्ञानोत्तरमपि वन्यादिधर्मिकधूमव्याप्तिप्रहानुत्पाद. प्रसङ्गात् । एवं च मेयत्वविशिष्टव्याभिचारेऽतिव्याप्तिधारणमशक्यमेव, तथाहि तत्र विशिष्ठान्तरं यद्भूमव्यभिचारिवह्यादि तद्विषयितास्वव्यापर्क न धूमाभाववद्वतित्वप्रकार. तानिपतनिरवच्छिन्नवतित्वनिष्ठावच्छेदकताकविषयितात्वम् , जातिमान् धूमाभाववद्ध- त्तिरितिज्ञानीयविषयितायां व्यभिचारात्, किन्तु धूमाभाववतुतिखप्रकारतानिरूपितव. वित्वावच्छिन्नविषयितासम्, एतादृशं च रूपं न शुद्धवहिवावच्छिन्नधर्मिकव्याप्तिप्रह त्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकमिति न तदवच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्य ग्या. तिवैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणतायां सम्भवः, विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपाव.

·सामान्यनिरुक्ति।। च्छिमप्रयोजकत्वाप्रसिद्धि । एवं च विशिष्टान्तरविषयित्वाध्यापकविषयिताशन्यज्ञानीया विशिष्टान्तरविषयितास्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वं निवेश्यम् । तथाच धूमाभाववद्वृत्तिवाहित्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशुन्यं न जातिमान् धूमा. भावबत्तिरिति ज्ञानं, किन्तु धूभाभावषवृत्तिवनिरितिज्ञानमेव, तज्ज्ञानीयधूमाभाववत्तिवहि. स्वावच्छिन्नविषयितास्वव्यापकं धूमाभाववद्वृत्तिवप्रकारतानिरूपितवाहित्यनिष्ठनिरवच्छिन्नाव. रछेदकताकविषयितास्वमपि तद्रूपावच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्य व्याप्तिवैशिष्टयाव- वगाहित्वाभावाधिकरणतायां सत्वान्नातिव्याप्तिः। एवं च बिशिष्टान्तरविषयित्वाच्याप विषयिताशुन्यज्ञानीयविशिष्टान्तराविषायवाप्रयोज्य. स्वमेव निवेश्यता किं व्यापकतानिवेशेन । व्यभिचारघटितवाधे व्यभिचाररूपविशिष्टान्तरविषयि स्वाव्यापकीभूतविषयितासन्यज्ञानं न धूमव्यभिचारि हिमान् धूमाभाववानिति वाविषयक ज्ञानं, किन्तु धूमव्यभिचारी वविरिति ज्ञानं केवलव्यभिचारविषयकं, तदीयविषयिता तु न प्र. कृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहिप्रहप्रतिवन्धकतावच्छोदिकेति तादृशविषयित्वाप्रयोज्यत्वस्य प्रकृतपक्षे प्रकृतबाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां सवेनाध्याप्ति वरहात् । न च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः, मेयस्वविशिष्ट व्यभिचारिवह्निविषयकनिश्चयो- सरानुमितिसामान्यविष्ठाया: उभयाभावप्रयोजकीभूतव्याप्तिवैशिष्ट्यावाहित्वाभावाधिकरणता. याः धूमष्यभिचारिवहिरूपविशिष्टान्तरविषयित्वाव्यापकाविषयिताशन्यधूमव्याभिवारिवहिरिति. ज्ञानीयविषयितायाः मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारिवह्निरिति शानाऽवृत्तितया तादृशविषयित्वाऽ. प्रयोज्यत्वात, स्वपूर्ववर्तिज्ञानीयविषविताया एवं स्वानन्तरोत्पन्नज्ञानवृत्तिप्रतिबध्यतावच्छेदक. धीमावाधिकरणताप्रयोजकतया मेयत्वविशिष्टधूमाभावववृत्तिवहिरितिज्ञानोत्तरज्ञानवृत्तिव्या- त्यवगाहित्वाभाववत्तायां व्यामबारमात्रविषयकज्ञानीयविषयिताया अप्रयोजकत्वादिति वा. च्यम् । तादृशविशिष्टान्तरविषयितावृत्तिरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वस्य निवेशात, तथा च विशि. घटान्तरविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयविषयितावृत्तिरूपपर्याप्त्यवच्छेदकताकप्रयोजक- तानिरूपितप्रयोज्यस्वाभावविवक्षणेऽतिव्या तिवारण सम्भवति । केवलं धूमव्यभिचारिवहिरिति. ज्ञानीया या विषयिता तद्वृत्ति यधूमाभावषवृत्तित्वप्रकारतानिरूपितवहित्वावच्छिन्नविषयिता. खं तेन रूपे गैव मेयस्वविशिष्टधूमव्यभिचारिवाहिविषयितायास्तदनन्तरज्ञाननिष्ठोमयाभावप्रयो जकाभावाधिकरणतायां प्रयोजकत्वादिति(१)चेन्न । (१) यत्तु अव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वमनिवेश्य तादृशोभयाभावप्रयोजकविशिष्टान्तरविषयितात्व. व्यारकत्वं निवेश्यम् , तथाच नाऽप्रसिद्धिरिति । तन । धूमव्याप्यजातिमद्वान् धूमवान् दन्हेरित्यादौ मेयस्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्यातेः, धूमाभावाद्वत्ति- जातिमानितिज्ञानीयविषयिताया अपि निरुतोभयाभावप्रयोजकत्वात् । अथ धूभव्यभिचारिवन्हिधूमवान् वन्हे- हिल्यादौ धूमाभावत्वेन घटावगाहिधूमाभाववान् धूमव्याभिचारिवहिरितिज्ञान मादायाऽध्यातिः । न च यदूपाच- च्छिन्नविषयतानिझापितबदूपावच्छिन्न विषयता अध्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नविषयता- शून्यत्वं निवेशनीयमिति वाच्यम् । तथा सति जलवज्जलं जलाभाववद् अवृत्तिजलवज्जलादित्यादौ ज. लवज्जलज्वजलरूपबाधेऽव्याप्तिः, जलस्वरूपपक्षतावच्छेदकन दागाहिजलबज्जलवज्जलमिति बाधवानी- यविषयितायाः जलवल्जलवदूपविशिष्टान्तरविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयतया तद्वृत्तिबाधाविषयिता- त्वावच्छिन्नप्रयोज्यत्वस्य माध्यपशिष्टयावगाहित्वाभाषाधिकरणतायां सत्त्वादिति । । - . , ·सटिप्पणटीकासमेता ३१५ - बाधसत्प्रतिपक्षादिविषयकशानस्य नानाविधवाधविषयकज्ञानस्य वा. मन्तरं जायमानायामनुमिती या बाधादिविषयताप्रयोज्याऽभावाधिः करणता तस्या विशिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्यत्वेऽपि स्वपूर्ववर्तिज्ञानी. यविरोधिविषयताया एव स्वनिष्ठ प्रतिवध्यतावच्छेदकधाभावाधि. करणताप्रयोजकत्वात्तत्रैकविधवाधादिज्ञानानन्तरं जातज्ञाने या तत्त- द्वाधादिविषयिताप्रयोज्या पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणता तस्या विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यतया बाधादी लक्षणसमन्वयः। व्यभिचारघटित बाधादिविषयिताप्रयोज्याया दीधितिकारोक्तोभयाभा. सामान्यतो विशिष्टान्तरविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यप्रहस्याऽप्रसिद्धः, विशिष्टा. न्तरविषयितायाः घटादिज्ञाने सस्वात्तत्र व्यभिचारविषयिताया अभावात् , व्यभिचारविषयिता. या आपे विशिष्टान्तरविषयित्वाव्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य व्यभिचारविषयकज्ञानेऽसत्वात् , किन्तु स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषतावच्छेदकं यद्यद्रूपं प्रातिस्विकरूपेण तत्तद्रूपावच्छिन्न. विषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यज्ञानवृत्तिविषायतानिष्ठधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकप्रयोजकतानिक पितप्रयोज्यत्वाभावकूट एव निवेशनीयः, तथाच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे नातिव्याप्तिः, वि. शिष्टान्तरव्यभिचारविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्य ज्ञानवृत्तीवषीयतानिष्ठधर्मपर्याप्तावच्छेदका ताकप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकज्ञानोत्तरज्ञाननिष्ठोमया. भावप्रयोजकाभावाधिकरणतायामक्षतत्वात् , एवं च घटाभाववभूतलवियित्वाध्यापक विषयिताशन्यज्ञानवृत्तिविषीयतानिष्टधर्मपर्याप्तावच्छेदकताप्रमोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वाभा. वस्य प्रातिस्विकारेण निवेशः कार्यः, तदपेक्षया स्व.वरिछन्नविषयि खाव्यापकविषयिताश. न्यज्ञ नवृत्तिों स्वाबच्छिन्नाविषयप्रतीति विषयतावच्छेदकीभूतधर्मावोच्छन्नविषयिता तत्प्रयो. ज्यस्वाभाव एव निवेशनीयः । तथाच घटभाववद्भुतलविषयितायाः स्वावच्छिन्नविषयित्वा. व्यापकविषयिताशुन्यज्ञान वृत्तित्वविरहान्न तदप्रयोज्यत्वस्य ताहशकूटान्तर्गतता, एवं च धूम. व्यभिचारिवह्निमान् धूमवान् वन्हारेत्यादा धूमाभाववधूमव्यभिचारिवह्निमद्विषयित्वाव्यापक विषयिताशन्यज्ञानीया या धूमव्यभिचारिवहिरवावच्छिन्नविषयिता तस्याः साध्यवत्ताप्रहप्रतिब. न्धकतावच्छेदकतया प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावाहित्वाभावाधिकरणताप्रयोजकत्वेन धूमाभाववभूमध्यभिचारिवह्निमति अव्याप्तिरतो व्यापकत्वनिवेश इति । अनुगमस्तु-स्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकविशिष्टान्यताहशाधिकरणता- कत्वम् । वै०स्व वच्छिन्नविषयितात्षव्यापकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनु, योगितावच्छेदकरूपवृत्तिप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावत्वसम्बन्धेन । रूपवृत्तित्वं च स्वावच्छे. दकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेनेति । ननु विशिष्टान्तरविषयितास्वव्यापकरूपावोच्छन्नाऽप्रयोज्यस्वविषयिताप्रयोज्यताहशो. भयाभावाधिकरणताकत्वमित्येवोच्यता किमुभयाभावप्रयोजकाभाषाधिकरणायां विशिष्टान्त. रविषयिताव्यापकरूपावच्छिन्नाऽप्रयोज्य-स्वविषयिताप्रयोज्यत्वनिवेशेनत्यत आह व्यभिः चारघटितेति । दीधितिकारोक्तोभयाभावाधिकरणताया इति। पक्षे साथ्यौ। क ·mary सामान्यनिरुक्ति। वाधिकरणताया व्याख्याद्यवगाहिताविरहप्रयोज्यत्वेन याकञ्चिद्विशिष्टा. न्तरविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नबाधादिविषयतानन्तःपातिव्यभिचारा- दिविषयिताप्रयोज्यत्वनियमात्तत्संग्रहाय ताहशोभयाभावप्रयोजकामा. वाधिकरणतापर्यन्तनिवेशः । तथासति दर्शिताभयाभावाधिकरणता. या उक्तरूपावच्छिन्नव्यभिचारादिविषयित्वप्रयोज्यत्वनियमेऽपि ताशो. भथाभावप्रयोजकसाध्यादिमत्तावगाहित्वाभावाधिकरणताया वच्छिन्नव्यभिचारादिविषयत्वाप्रयोज्यत्वेन ताडशबाधादेः संग्रहः । Maitrkarne . शिष्ठयावगाहित्य-साध्यव्याप्यहेतुवैशिष्टयावगाहित्वोमयाभावाधिकरणताया इत्यर्थः । व्या. पत्याधवगाहिताविरहप्रयोज्यत्वेनेति । उभयस्य साध्यध्याप्तिविशिधहेतुमत्ताघटित. तया साध्यव्याप्तिवैशिष्टयाभावस्याप्युभयाभावप्रयोजकत्वं, एकामावस्याप्युभयाभावप्रयोजक स्वादिति भावः । रूपावच्छिन्नेति । अस्य व्याभिचारविषयितायामन्वयः। तत्लङ्ग्रहा. येति । व्यभिचारघटितबाधादिसङ्ग्रहायेत्यर्थः । तथालति-मयाभावप्रयोजकाभावाधिः करणतायां विशिष्ठान्तरविषयितास्वव्यापकरूपावच्छिन्नाऽप्रयोज्य-स्वविषयताप्रयोज्यत्वनिवेशे च । दर्शितोभयाभावाधिकरणताया इति । पक्ष साध्यवैशिष्टयावगाहिस्व-साध्यव्या. तिविशिष्टहेतुवैशिष्टयावगाहित्योभयाभावाधिकरणताया इत्यर्थः। उक्तरूपावच्छिन्नेति । उक्तबाधविषयितानन्तःपातिव्यभिचारविषयितात्वावच्छिनेत्यर्थः । साध्यादिमत्तावगा. हित्वाभावाधिकरणताया इति । पक्ष साध्य वैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकार गताया इत्यर्थः । उक्तरूपावच्छिन्नति। बापाविषयितानन्तःपातिव्यभिचारविषयितात्वावच्छिन्ने- त्यर्थः । तादृशबाधादेः-व्यभिवारघटितबाधादेः । लसह इति(१) । नाव्याप्तिरित्यर्थः । तथाच बाघविषयिताप्रयोज्यायां पक्षे निरुक्ताभयाभावाधिकरणतायां व्यभिचाररूपवि. शिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्यत्वनियमाव्याप्तिरतो विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिना. प्रयोज्यत्वस्य उभयाभावप्रयोजकीभूताभावाधिकरणताय निवेशनम् । तथाचोमयाभावप्रयो जकीभूता या प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिट्यावगाहित्वाभावाधिकरणता तस्यां व्यभिचारविष. यितात्वव्यापकरूपेण व्यभिचाराविषयिताया अप्रयोजकत्वाद् व्यभिचाररूपविशिष्टान्तरविषयि. तात्वध्यापकरूपावच्छिनाप्रयोज्यत्वस्याऽक्षततया नाव्याप्तिरिति निष्कर्षः । .. (१) नन्वनोमयाभावप्रयोजकामाषाधिकरणतापर्यन्तानिवेशे व्यभिचारपाटेतबाधे अध्यातिरनिहिता सा च न सङ्गच्छते, तदनुपादानेऽपि यत्र धूमव्यभिचारिदहिमान् धूमाभाववानिति दोषज्ञानं धूमव्या. तिविशिष्वह्निज्ञानं जायतामितीच्छा च तदनन्तरं जायमानानुमितौ हेतौ व्यायव गाहित्वाभावो हि सामनयभावप्रयुक्त, न तु पूर्वज्ञाननिष्ठव्यभिचारविषयिताप्रयुक्तः प्रतिबन्धकज्ञाननिष्ठविरोधिविषयिताया एवं प्रयोजकत्वस्वीकारात, इच्छाविरहविशिष्टविरोधिज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकतया तादृशदोषज्ञानस्य व्याप्स्य. वगाहित्वावच्छिन्नं प्रत्यप्रतिबन्धकत्वात् , तथा च तादृशानुमिति निष्ठीभयाभावाधिकरणता न व्यभि- चारविषयिताप्रयुक्तहेतुधार्मिकव्याप्त्यवगाहित्वाभावप्रयुक्नोति तनिष्ठतादृशबाधविषयताप्रयोज्यत्वमादाय लक्ष. णगमनसम्भवात् । न च प्रतिबध्यतावच्छेदकशरीरेऽनाहार्यस्वनिवेशेनेच्छाकालीनविरोधिज्ञानस्यापि प्रतिब धकतया तदीयव्यभिचारविषयिताया व्याप्त्यवगाहित्त्वाभावप्रयोजकतया तदुत्तरानुमितिनिष्ठाभयाभावाधिक ·सटिप्पणटीकासमेता . रणतायां व्याभिचारविषयिताप्रयोज्यत्वमस्तीति तत्राव्याप्तिरवति वाच्यम् । सत्प्रतिपक्षग्रन्थे इच्छाव्यक्तीना- मुत्तेजकत्वेऽनन्ततयकीना तत्तद्व्यक्तित्वेनोत्तजकत्वेऽपि तदभावानामेकत्र द्वयमितिरीच्या विशेषगत्वे गौरवाभावात् । अनाहार्यत्वस्य प्रतिबध्यतावच्छेदककुक्षौ निवेशे आहायज्ञानं प्रतीच्छाया पृथकारणत्वे गौर. याचेच्छाया उत्तेजकतामतस्यैव भट्टाचाराभिहितत्वात् । इच्छाकालीनतादृशज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया तनिष्ठ व्यभिचारविषयिताया अप्रयोजकत्वदिति । मेवम् । तथाहि हदेऽवच्छेदकावच्छेदेन वन्हेः साध्यतायामवच्छे. दकावच्छेदेन बाधेऽव्यात्यापत्तिः, अवच्छेदकावच्छेदन बाधविषयिताप्रयोज्यायां तादृशोभयाभाषाधिकरगलायां तादृशवाधाविषयकप्रतीतिविषयसामानाधिक ण्येन बाधविषयिताया अपि प्रयोजकत्वात् , उक्तविवक्षायां तु नाव्यातिः तादृशोभयाभाषप्रयोज कीभूता या पके सामानाधिकरण्येन साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणता तस्या अवच्छेदकावच्छेदन बाधविषयिताप्रयोज्यायाः सामानाधिकरण्येन बाधविषयिताप्रयोज्यत्वाभावादिति तादृशोभयाभावप्रयोजकतामानाधिकरण्यन वह्नयागाहित्वाभावमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवादिति । स्वविष. यिताप्रयोज्यत्वानुपादाने यत्र किमपि प्रतिबन्धकज्ञानं नासीत् स्वसामनयभावादेव समूहालम्बनानुमित्यादि नजतं घटाद्यनुभितिरेव जाता तनिष्ठोमयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणता न किञ्चिविशिष्टान्तरविषयता. प्रयोज्यति तत्र मेयत्वविशिष्टव्याभिचारेऽपि विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्योभयाभाषप्रयोजकाभावाधिकरणता- कत्वस्य सत्त्वात्तत्रातिव्यातिः। न च तदवारणाय विषयिताप्रयोज्यत्वमेवोपादीयतामिति वाच्यम् । यत्र धूमव्याप्यवह्निमानिति परामर्शः पर्वतो धूमामाववानिति बाधनमस्तदनन्तरज्ञाने उभयाभावप्रयोजिकायां पझे साध्यवैशिष्ट्यावगाहत्वाभावाधि- करणतायां बाधभ्रमीयविषयताप्रयोज्यत्वस्य विशिष्टान्तरविषयित्वाऽप्रयोज्यत्वस्य च सत्रात तदधिकरणतामा- दाय मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः, अतः स्वविषयिताप्रयोज्यत्वाभिधानम् , तावन्माने कृते तंत्रिवातिव्याति- रतो विशेषणदलम् । अत्रोभयाभावप्रयोजकाधिकरणतायामभावीयत्वानुपादाने धूमवान्वन्हेरित्यत्र मेयत्ववि- शिष्टव्याभिचारेऽतिव्यातिः स्मृत्यनुभवसाधारणाविरोषिविषयकनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया मेयत्ववान धूमा- भाववानितिनिश्चयविशिष्टमेयत्ववान् धूमव्याभिचारिक्षति रति स्मरणात्मकनिश्चयस्य वन्ही धूमवत्ताज्ञान प्रतिब- म्धकतया तादृशस्मरणोत्तरज्ञानवृत्तिसाध्यव्यातिवाशष्ट्रयावगाहित्वघटितोभयाभाव प्रति तादृशस्मरणात्मक- प्रतिबन्धकजान वृत्तिमेयत्वविशिष्टव्याभिचारविषयितायाः प्रयोजकतया तदधिकरणत्वस्यापि प्रयोजकत्वात कार्यताच्छेदकविषयितां प्रति कारणतावच्छेदकविषयितायाः प्रयोजकत्वात् स्मृतिनिष्ठमेयत्वविशिष्टव्यभिचा- रविषयित्वाधिकरणत्वस्यानुभवीयविषयताप्रयोजकत्वात विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोजकत्वाच विशेष्यदलस्य च सथात , अभावीयत्वोपादाने च न साऽभाषाधिकरणति नातिव्यातिः, अधिकरणतावेनाधिकरगताम- नुपादाय विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यस्वविषयिताप्रयोज्यतातादृशोभयाभावपयोजकामावनिरूपकत्वं विशि- धान्तराऽघटितत्वमित्युको भावभेदोऽवृत्तिरित्यत्र पक्षे साध्यप्रकारत्याभावेऽतिव्यातिः, तत्र हि भावभेदवान् बाधः भावभेदो ह्यभावत्वं तथाचाभाववानितिज्ञानीयाभावत्यावच्छिन्नविषयितेष पक्षे माध्यप्रकारत्वाभाव इति स्मरणात्मकज्ञानीयतादृशाभावत्वावच्छिन्नविषयितापि तादृशोमयाभावप्रयोजिका सामान्येऽवृत्तित्वज्ञान प्र- (१)ति विशेषवत्ताज्ञानस्य बाधतुल्ययोगक्षेमतया प्रतिबन्धकत्वात् स्मृतीयतादृशबिषीयताप्रयोजिका तद्विषय- . (१) अत्रायम्भावः-अवृत्तिरूपसाध्यप्रकारवाभावो नाम प्रतियोगितासम्बन्धन वृत्तित्वविशिष्टाभाव- वशिष्ठपकारत्वाभावः सोऽपि प्रतियोगितासम्बन्धन तादृशप्रकारत्वविशिष्टरूपः, तथाच प्रथमाभावनिर्वचनशरीरे प्रतियोगितासम्बन्धन वृत्तित्वात्मकविशेषिताभाववत्वस्यामा भानाद् द्वितीयाभावे पूर्वनिखिलपदार्थवटित. कारत्वस्य प्रतियोगितासम्बन्धन विशेषणतया भानात् तत्रापि निरुतप्रकारत्वविशेषिताभाववत्त्वविशिष्टाभाव- स्य भानात् सोप बाय एव, तथाच विविधवापस्य लक्ष्यत्वेपि पक्षावृत्तिव विशिष्टस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचार- पदलक्ष्यत्वमेव एतदर्थमेव पक्षस्याधेयतासम्बन्धेन विशेषणत्वमुपातम् । न च पक्षवृत्तित्वविशिष्टाभावत्ववि- शिष्टावच्छिन्नमुपेक्ष्य तादशनाध्यप्रकारवाभावपर्यन्तामुधावनं विफलामति वाच्यम् । तस्य भ्रमविषयत्वेना- प्रसिद्धत्वात तादृशसाध्यप्रकारवाभावस्य च पक्षे प्रसिद्धत्वात् । न च स्मृतीयविषायतायां स्वीयानुभवी- ·. सामान्यनिरुक्तिः। - कानुभवादिविषयितेति विशिष्ट स्तरविषयिताप्रयोज्यतादृशोभयाभावश्योजकामृतीयविषयितात्मकतादृशाभाव निरूपकावस्य तादृशप्रकार स्वाभावे सत्त्वात् तविषयकनिश्चयोत्तगनुमिति सामान्ये तादृशोभयाभावस्य च सवात् । न च भावभेदोऽवृत्तिरितिज्ञान नियताहार्यतया निर्वहिर्वन्हिमानिति ज्ञानतुल्य नियभेनाभावत्वप्रा कारकरवातदीयसाध्यवस्पक्षविषायताव्यापकप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयित्वाप्रसिद्धः, तथाचतामणे तादृशस्थ. ले दोषी अन्यकारेण स्वयं वक्तव्य इति वाध्यम् । तथापि भावभेदे वृत्तिभेदसाधने नातिव्यातिः, तस्यनि- यताहायवाभावात् । एवमभावः प्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकप्रकारवाभाववानित्यत्र पक्षे या. ध्यप्रकारवाभावऽतिव्यातिश्चेति अधिकरणलावेन तन्निवेशः। नन्वासाधारण्येलिब्यातिः, विशेष्यदल घटकनिश्चये पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानाकालीन स्वयटितोभयाभावं निवेश्य विशेष्यदलोपादानेऽपि विशिष्टान्तराघटितत्वस्याभावात् असाधारण्यविषयिताप्रयोज्यायास्तादृशोभया. भावप्रयोजिकायाः पठे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणताया विशिष्टान्तरहेतुमत्पाविषयिताप्रयो- ज्यत्वात्। अथ संवै गगनबादित्यत्र गगनाभाववद्घटादौ बाधेऽव्यातिः, सर्व गगनवदिति ज्ञान प्रति गगनाभावय :- घटपटादिविषयकानश्चयानां गगनामावस्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयवनानुगत. रूपेणैव प्रतिबन्धकतया गगनाभाषवघटत्वावच्छिन्नविषयिताप्रयोज्यायां तादृशोभयाभावमयोजिकायाँ पर्छ साम्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणतायो गगनाभावव पटादिरूपविशिष्टान्त रविष.येतात्वव्यापकगगनाभाव. स्वावच्छिन्नप्रकारतानिपतावच्छिन्नीवयितत्वावच्छिन्न भयो नकतानिरूपित्तप्रयोज्यतायाश्च सत्यात, अतो विशिष्टान्तरे स्वावच्छिन्नविषायित्वाध्यापकाविषयताशून्यज्ञानीयावषायतानिरूपकत्वस्य तद्विषयितायां वा ताशचनीयवस्यावश्यं वक्तव्यतया हेतुमत्पक्षस्य विशिष्टान्तरखामावात् न तद्विधायिताप्रयोजकत्वमादाय साधारण्येऽतिव्यातिः । न चैवं हृदो पन्मिानित्यादौ बाधाय सङ्घः, तत्र वाधैकदेशवाह्य भावादेवं तादृशवि. शिष्टान्तरतया तद्विषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोजकताया अप्रसिद्धरिति वाच्यम् । अभावो न बही. यज्ञान प्रति वन्ह्यभाव इति ज्ञानस्थ प्रतिबन्धकतया वन्यभावविधयितास्वव्यापरूपावचिन प्रयोजकतानि- रूपित्तप्रयोऽरताया अभावे वन्हीयवाभावावगाहित्वाभावाधिकरणतायां प्रसिद्धत्वात् । नचैवमपि पर्वतो वन्यभाववानित्यत्र पन्हिमपर्वतरूपबाधेयातिः। तदेकदेश यादिविषयि तापव्या. पकरूपावच्छिन्नप्रयोजकत्यापसिद्धेरिति वाच्यम् । तत्रापि वन्हिरवृत्तिरितिज्ञान प्रति तादशवाधैकदेशवहि. मद्विषयकनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतया प्रसिद्धि सम्भवादिति । भैषम् । घटोऽवृत्तिरित्य घटप्रति बाधे तादृशविशिष्टान्तराप्रसिद्धयाऽव्यातेः । न च तत्रापि घटस्वाव. छिन्नविषयताशालिज्ञानस्य घटवान पट इति ज्ञान प्रति घट इति स्मृति प्र यपि च कारमतया कार्यताव. च्छेदकाविषयितायामेव घटस्वावच्छिन्नविषयिताप्रयोज्यत्वं प्रसिद्धमिति वाच्यम् । घटवान् पंटइति ज्ञान प्रति घट इति ज्ञानस्य घटत्वप्रकारताशालिज्ञानत्वेनैव करणतया घट इति स्मृति प्रत्यपि तत्तविषयताशाले. ज्ञानत्वनेक कारणतया घटत्वप्रकारितात्वस्य तत्तटविषयितात्वस्य च घटत्वावच्छिन्नविषयितात्वव्यापकत्वा. भावेन तादृशविषयितास्वव्यापकरूपावच्छिन्नमयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्याऽसिरिति चेन । विशि. टान्तरविषायावाइयोज्येत्यनेन स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितान्यज्ञानीयस्वावच्छिन्नाऽविषयकमती. तिविषयताबच्छेदकधर्माभाववत्वस्य विवक्षितत्वात् । अभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धश्च स्वावच्छिन्नविष. विताव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयस्वावच्छिन्नविषयितास्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस. ग्बन्धः । एवञ्च घटोऽवृत्तिरित्यत्र घटवदात्मकबाधविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयतदविषयकप्रतीतिवि. षयतावच्छेदकघटत्वस्यायं व्यधिकरणसम्बन्ध इति तेन सम्बन्धेन तदभावपती बाधविषयिताप्रयोज्या पक्षे सा. ध्यपशिश्यावगाहित्वाभावाधिकरणता भवतीति न तत्राव्याति: । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ च नातिच्यातिः, यविषयिताप्रयोज्यत्ववद् विशिष्टान्तरीयपक्षवृत्तित्वाघटित केवलनाध्यप्रकारत्वाभावीयविषयितास्वव्यापकरूपा- वच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितत्वमिति वाच्यम् । मानाभावात् ।

·सटिप्पणटीकासमेता comera Aary डकसम्बन्धेन शुद्धव्यभिचारवश्य हेती व्यातिवशिष्टयावगाहित्याभावाधिकरणतयां तादृशन्याभचार विष- यिताप्रयोज्यायां सत्वात् । नतु तथाप्यभायो गगनत्ववानाधेयवादित्यत्र हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्याच्यातिः । तादृशासाधारण्य विषयिताप्रयोज्यायाः पठे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकाणतायाः गगनत्वव्यापकाभावप्रतियोग्याधेय- स्वरूपासाधारण्यीधजीयत्वाध्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयासाधारण्यविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकाधेयत्ववदभा- क्षत्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकरूपावच्छिन्नमयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्व नियमाद । नच विशिष्टान्तरविषयितायां प्रकृतलक्षणायिभूमदं निवेशनीयं तथाच हेतुमत्पाविषयिता च न तादृशीति वाच्यम् । हृदा वन्हिमानियादावपि तादृशविशिष्टाप्रसिध्याव्याप्त्यापत्तेः । न च प्रतियोगिनि स्व.व मन्तब्य विशिष्टान्तराघटितवं निर्वाच्यं, तथाहि स्थायाच्छित्राविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वा- पच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीययपादच्छिन्नविषयित्वाध्यापकवियिताशून्यज्ञान यविषयितानि. रूपकतावच्छेदकं तदवच्छिनाविषयिताप्रयोज्यस्वविषयिताप्रयोज्योभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणताकं यद्य. त्वं तत्तदघटिताव, तथाच सर्वत्र मेयत्वविशिष्टदोषतावच्छेदकमादाय लक्षणसमन्वयः, स्वस्य स्वाऽघटित. स्वाभावादेव मेयत्वविशिष्टदोष नातिव्यातिः, इदानी विशिष्टान्तरविषयितायां प्रकृतलक्षणाश्रयीभूतत्वं विवन- णीयम् अतोन हेतुमत्पवघटितासाधारण्येऽध्याप्तिरिति वाच्यम् । आधेयत्वाभाववानभावो गगनत्वबाना. धेयवादित्यत्रासाधारण्येऽव्याने, तन्त्र हेतुमत्पक्षरूपविशिष्टान्तरस्य प्रकृतलक्षणाश्रयीभूतत्वात । एवमनुयो। मिनि स्वस्वान्तर्भाव घटो गगनाभाषपदभाववत्कालीनगगनवान् , अभावाभाववद्धटकानीनपटादित्यवाभाववति गगनाभावोऽध्यायवृत्तिरिति ज्ञानकालीनताशगगनामाववद्धटरूपबाधनिश्चयोचरज्ञाने सादृशोभयाभावप्रयोज- क-पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वसत्वेन तादशनिश्चयमादाय लक्षणसमन्वयः सम्भवत्ति, प्रतियोगिनि स्वत्वान्ती तु तत्राऽव्यातिः, अभाववटत्वात्मकं यदुक्तविशिष्टान्तर- तावच्छेदकं तदवच्छिन्नविषयिताप्रयोज्य-स्वावच्छिन्नविषयिताप्रयोज्योभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतात. सिध्या स्वपदेन ताशबाधत्वस्यापि धर्तुं शक्यत्वात अभाववटस्य प्रकृतलक्षणाश्रयत्वात् स्वस्य स्वाष देत- स्वाभावादिति चेन्न। विशिशान्तरविषयितानिष्ठप्रयोजकतायो ज्ञानवैशिष्ट्यनिष्ठप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावदाधिकरणता. निष्ठप्रयोज्यतानिरूपितत्वासाधारण्यविषयित्वावृत्तियोभयाभावस्य निवेशनीयत्वात् । तथाच उक्तहेतुमत्पच- घटिता साधारण्ये नाव्यातिः। हेतुमपक्षविषयितानिष्ठप्रयोजकतायामसाधारण्यविषयकज्ञानवैशिष्ट्यनिष्ठप्रयो. जकतानिरूपित्तप्रयोज्यताशालि-पक्षे साध्यशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपितत्वामाधा- रण्यविषयित्वावृत्तियोभयस्यैव सत्त्वेनोमयाभावाऽभावात् । इदानीमनुयोगिन्येव स्वत्वान्तर्भावः । नचैवं मेयत्वविशिष्टबाधेऽतिव्याषिः पहिच्यापकीभूताभाश्प्रतियोगिधमवान् छदा, वन्यभाववान् हदः प्रमेय इति असाधारण्यभ्रमात्मकमेयत्वविशिष्टबाधविषयकज्ञानोतरज्ञाननिष्ठायां पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाद्वित्वा- भावाधिकरणतायो मेयत्वविशिष्टबाधविषयिताप्रयोज्यायां शुद्धबाधात्मकविशिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्यत्वसत्यपि बाधविषयितानिष्ठप्रयोजकतायां निरुतोभयसत्त्वेनोभयाभावपती चान्यविषयित्तानिष्ठप्रयोजकतैवेति तनिरूपित- प्रयोज्यताशन्यत्वस्य तत्र सस्वादिति वाच्यम्। स्वविषयितानिष्ठपयोजकतायामपि तादृशोभयाभावस्य विशेषणत्वात् । नचैषमध्याश्यत्वं निरूपितत्वाभाववदाधेयतावादित्य निरूपितत्वव्याप्यवदाधेयत्वरूपसत्त. तिपक्षे बाधघटितव्यातिः, तत्र बाधसत्मतिपक्षविषयितयोरकत्रैवाधिकरणतायां प्रयोजकत्वात् बाधविषयिता- निष्ठप्रयोजकवायामुक्तोभयाभावस्य सत्वाचेति वाच्यम् । तत्र बावत्यैव दोषत्वाङ्गीकाराव । अस्तु वा बाध- घटित सत्प्रतिपक्षस्य दोषत्व तथापि विशिष्टान्तरविषयितानिष्ठप्रयोजकतायां स्वविषयित्तानिष्ठप्रयोजकतावद- न्यत्वं विशेषणं देयम्, तादृशप्रयोजकतावत्वं च स्वावच्छेदकानवच्छिन्नत्वस्वनिरूपितप्रयोज्यतावदधिकरण- तानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपित्तयोमयसम्बन्धेन, तथाच बाधविषयितानिष्ठप्रयोजकता च तादूशोमयसम्बन्धेन सत्प्रतिपक्षविषयितानिष्ठप्रयोजकताविशिष्टेवेति तद्वदन्या सत्प्रतिपक्षकदेशान्तरविषयितानिष्ठा किञ्चिदन्यनिरू- पित्तप्रयोजकतैव तनिरूपितप्रयोज्यताशून्यत्वस्य स्वविषयिताप्रयोज्याधिकरणतायां सत्यानाच्यातिः इदानी .

·सामान्यनिरुक्तिः । विशिष्टान्तरविषयितानिष्ठप्रयोजकतायां प्रागुतोभयाभावोपि न विवश्वणीयः अभावो गगनत्ववानाधेयत्वादि। त्यत्राधेयत्ववदभावरूपहेतुत्यक्षविषयितानिष्ठप्रयोजकतायायुक्तोमयसम्बन्धेनाऽसाधारण्याविषयितानिष्ठभयोजक- तायाः सवेनाऽव्यासिविरहातू । यद्यपि स्वविषयितानिष्ठप्रयोजकतायासुन्नोभयानावानिवेशेपि न मेयत्वविशिष्टबाधादावुक्तरीत्यातिव्या. नि: शुद्धबाधविषयितानिष्ठप्रयोजकलायां मेयत्वविशिष्टबाधविषयितानिष्ठप्रयोजकतावच्छेदकावच्छिन्नवसान तदनवच्छिन्नत्वघाटतोभयसम्बन्धेन स्मविषयितनिष्ठ प्रयोजकतावदन्यत्वस्य सत्त्वेन तादृशप्रयोजकतानिरू- पिंतप्रयोज्यताशून्यत्वस्य स्वविषयिताप्रयोज्यताम्यत्वस्य स्वविषयिताप्रयोज्यतादृशाधिकरणताय मभावेन विशिष्टान्तराघटिनस्वाभावात , तथापि हृदो बहिमानित्यत्र बन्यभाववज्जलादिमवृशिजलवद्हदेऽतिव्यातिः तादृशय ह्यभावव जलवस्वावच्छिन्नविषयितानिष्ठप्रयोजकत्तायामुक्तोमयसम्बन्धेन तादृशविषयितानिष्ठप्रयोज कसायाः सत्वेन तदन्यप्रयोजकतानिरूपिलप्रयोज्यताशून्यत्वस्य तादशविशिष्टविषयिता नयोज्याधिकरणतायां सत्यात , तत्र तादृशाम वाभावनिवेशे तु स्वपदेन तादृशषिशिष्टमेव न तु शक्यते तद्विषयतानिष्ठप्रयोजक. तायां असाधारण्यविषयित्वावृत्तित्वज्ञानवैशिष्टयनिष्ठप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावदधिकरणतानिष्ठप्रयोज्य- तानिरूपितत्वोभयसत्वात् । नच स्वविषयितानिष्ठप्रयोजकत्तायामुक्कोमयाभावानिवेशेऽपि नोक्कविशिष्ठतिव्यातिः। जकवदहदस्यापि विशिष्टान्ततरया तावश विषयिताया अपि जलवद्हदविषयितावनैव प्रयोजकतया जलवद्दविषयितानिष्ठ- प्रयोजकतायां तादृशविशिष्टविषयितानिष्ठप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावदधिकरणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपित. स्वसत्त्वेऽपि तदवच्छेदकानवच्छिन्नत्वाभावेन वादशोभयसम्बन्धेन स्वविषयितानिष्ठप्रयोजकता विशिष्टान्यजल. पद्प्रदाविषषितानिष्ठप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतशिन्यत्वस्य स्वविषयिताप्रयोज्याधिकरणतायामभावादिति धाच्यम् । अभावो हिमानित्यत्र वन्ह्यभावपद्वमित्यतिव्याः, तत्र वन्झभावरूपविशिष्टान्तरविषयित्तानि- छयोजकतायां तादृशविशिष्टाविषयितानिष्ठपयोजकताया निरुतोभयसम्बन्धेन सत्वेन तदन्यप्रयोजकतानिरू- पितप्रयोज्यतासन्यत्वस्य स्वपदग्राह्यतावृशविशिष्ट विषयिताप्रयोज्याधिकरणतायां सत्वात् । एवं घूमव्यभिचारवह्नि मवान् वन्हें रिवत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे तिम्यातिः, मेयत्वविशिष्टव्यभिचर- विषयिताप्रयोज्यायां पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहिवामावाधिकरणतायां शुद्धष्यभिचारवियिताप्रयोज्यत्वाभा- वात, स्वविषयितानिष्ठप्रयोजकतायो उक्कोभयाभावनिवेशे स्वपदेन वन्यभाववदहिमेयत्वविशिष्टव्यभिचारच न धर्तु शच्यते, ज्ञानवैशिष्ट्यनिष्ठप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावपक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिरवाधिकरणता निष्ठप्रयोज्यतानिरूपितत्वासाधारण्यविषयिता वृशिवोभयतस्वात् । नन्वेवमपि गगनाभाव वदभावत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र गगनाभाववत्तादृशघटरूपबाधेऽव्यातिः, एवं वन्य भाववद्वाह्यभावव्याप्यवत्कालीन हदो वहिमान इत्यत्र वन्द्यभावव्याप्यवनादृशहदरूपसत्प्रतिपक्षे व्यापक सामानाधिकरण्यरूपव्यातिघटितस्य सत्प्रतिपक्ष तादृशमत्प्रतिपक्षमा चाव्यातिः सर्वत्र दोषज्ञानस्य ज्ञानविशिष्ठज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया दोषविषयितानिष्ठप्रयोजकतायां उत्कोभयाभावाऽस्विन स्वपदेन तस्य धारणासम्भवादिति चेत् । न, स्वावच्छिन्नविषयितानिष्ठश्योजकतावदन्यविशिष्टान्तरविषयितात्वन्यापकरूपा. वच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितपय ज्यताशून्यनिरुतोभयाऽभाववस्वावच्छिन्नविषयितानिष्ठप्रयोजकतानिरूपित- प्रयोज्यताशालिनिरुकोभयाभावप्रयोजकामावाधिकरणताकान्यत्व-तादृशोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणता- निष्ठप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताविशिष्ठविषयतानिरूपकतानवच्छेदकत्व-ताशविषयित घटितधर्मावच्छि. नकार्यतानिरूपितकारणना विशिष्टविषयतानिरूपकतानवच्छेदकावैतत्रितयाभावस्य दोषतावच्छेदकधर्म निवेशनीयत्वात् । विषयितायां प्रयोजकतविशिष्टयश्च स्वाश्रयत्व-स्वविशिष्टवियितावदन्यत्वोमयसम्बन्धेन, विषयित्तायां स्ववैशिष्ट्यञ्च स्वाश्रयत्व-स्वनिरूपितप्रयोज्यतावदधिकरणतानिरूपकाभावप्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टनि- श्योत्तरानुमितित्वव्यापकवियिताप्रयुक्ताधिकरणतानिरूपकाभावप्रतियोगित्योभयसम्बन्धन, निश्चयेऽवच्छेद- कतावैशिष्टयश्च-स्वाश्रयविषयतावच-स्वविशिष्टपकारतावच्छेदकापच्छिन्नधर्मिकाऽब्याप्यवृत्तित्वज्ञानामावत्यो- . .

·सटिप्पणीकासमेवा purn . भयसम्बन्धेन, प्रकारतायां स्ववैशिष्ट्यश्च स्वाश्रयत्व-स्वनिरूपितावच्छेदकताश्रयमुख्यविशेष्यतानिरूपितको. भयसम्बन्धेन, अन मुख्यविशेष्यतानिवेशाद् वन्यभाववज्जलववृत्तिजलाभाववाहिमत्कालीन हदो वद्धिमा- नित्यत्र वन्ह्यभाववजलपानिजलवत्तादृश हूदे नातिव्यानिः । लाशाविषयितावना चस्वव्याप्यत्व-स्वाव्यापकत्वोमयसम्बन्धेन, कारणतावशिष्टयञ्च स्वावच्छेदकत्व स्थावच्छेदकविषयितापदन्यत्वोभयसम्बन्धेन, विषयितावस्वञ्च पूर्वोक्तोमयसम्बन्धेन । अत्रानुगमः-प्रकृतपक्षता बच्छेदकायच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वसाध्यव्याप्यहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगा- हित्वोभयाभावविशिष्टरूपवत्वं लक्षणम् । तादृशाभाववैशिक्ष्यश्च रूपे स्ववृत्तियः किञ्चिद्पावच्छिन्नविषयित्ताव्यापकविषयिताशून्याकिञ्चिद्रूपा- वच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठाभावीयविषयिताप्रयुक्तत्वविशिष्ट स्वाधिकरणत्वसम्बन्धावच्छिनो. भयाऽवृत्तिधर्मेंतरधर्मावच्छित्रप्रतियोगित्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धोऽभावस्तनिरूपित्तप्रतियोगित्वनिष्ठप्रतियो- गितानिरूपितावच्छेदकता(१)निरूपितावच्छेदकता(२)निरूपितावच्छेदकता(३)निरूपितावच्छेदकता(४)नि- रूपितावच्छेदकता(५)निरूपितावच्छेदकता(६)निरूपितापच्छिन्नत्वसम्बन्वावच्छिन्नावच्छेदकलावत्य-स्वप्र. योजकाभावाधिकरणावृतित्वोमयसम्बन्धेन, तादृशाधिकरणतावृत्तित्वञ्च स्वावच्छिन्न विषयितानिष्ठासाधारण्य. विषयित्वाऽवृत्तित्वघटितोभयाभाववत्प्रयोजकतानिरूपित्तप्रयोज्यतावत्व-स्वविशिष्टप्रतीतिविषयितावच्छेदका रूपाभाववत्योभयसम्बन्धेन, प्रतीतो स्ववैशिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वस्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापक विषयिताशयत्वोमयसम्बन्धेन, रूपनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धश्च स्वविशिष्टविषयित्तानिष्ठभेदप्रतियोगि- तानवच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रागुफौभयाभाववत्प्रयोजकतानिरूपित्तप्रयोज्यतारूपः, विषयितायां स्वपैशिष्ट्यश्च स्वावच्छिन्ननिरूपकताकत्व --स्वावच्छिन्नविषयित्वाब्यापकाविषयिताशून्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धेन, त्रितया- भावनिवेशकल्पे रूपे भाववैशिष्ट्यश्च प्रागुक्तप्रथमसम्बन्धे-स्वप्रयोजकाभावाधिकरणत्वावृत्तित्व-प्रत्येकपा गुक्तविषयिवादयानवच्छेदकत्वैतन्त्रितयाभाववत्योभयसम्बन्धेनेति बोध्यम् । घस्तुतस्तु यदूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयोचरानुमितित्वव्यापकोभयाभावप्रयोजकयदभावाधिकरणता. यां विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमस्ति तदभाषाधिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयित्वाऽप्रयोज्यत्वविशिष्टस्वविषयिता. प्रयोज्यत्वाभिधान में सम्यक् । एवं च मेयत्वविशिष्टव्याभिचारे च नातिव्याप्तिः ताशव्यभिचारविषयकनिश्चयोचरानुभितित्वव्यापको. भयाभावप्रयोजकहेतुधार्मिक यातयन वगाहित्वा भावाधिकरणसायामेव विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वसत्त्यात , तत्र विशिष्टान्तरशुद्धव्यभिचारविषयिताप्रयुक्तत्वस्य च सत्त्वात, धूमब्यभिचारियहि मवान वन्हेरित्यादौ च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे च नातिव्याप्तिः, तत्र विशेष्यदलवटकविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वं हि हेतौ व्यापचय. गाहित्वाभावाधिकरणतायामेवास्ति तस्या एव तादृशव्यभिचारविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिव्यापकत्वात् , तत्र च विशिष्ठान्तरशु व्यभिचाराविषयिताप्रयोज्यत्वमस्त्येव, तादृशोभयाभावप्रयोजिकायों पचे साध्यवैशिष्ट्यावगा- हित्वाभावाधिकरणतायामेव विशिष्टान्तराविषयित्वाऽप्रयोज्यत्वविशिष्टस्वाविषयिताप्रयोज्यत्वसत्त्वात् अधिक- रणताया ऐक्याभावात, एवञ्च स्व.वषयितानिष्ठप्रयोजकत्तायामसाधारण्यविषयित्वाऽवृत्तित्वघटितोभयामाव- वत्त्वमपि न विवक्षणीयम्, तद्वारणीयोक्तस्थलीयमेयत्वविशिष्टव्यभिचारातिव्यातेरभावात, एवमलक्ष्ये कुत्रापि विशिष्ट नातिव्याप्तिः, बाधघटितसत्प्रतिपक्षेऽव्याक्षिस्तु नियतज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकताथ- यज्ञानविषयत प्रतिपक्षसंग्रहप्रयासेन वार्यते, हेतुमत्पश्वघटितासाधारण्यसंग्रहस्तु यद्रूपावच्छित्रविषयता- शालिनिश्चयोत्तरानुमितिवव्यापकमुभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणत्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयिताभिन्नत्वासाधार• ध्यविषयिताभिन्नत्वोभयाभावद्विषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मवत्त्वमितिविवक्षणेन भवति, एवञ्च विशेष्य. दलघटकद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चये पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानाकालीनत्वघटिवोमयाभावोऽपि न निवेशनीयः, (१) अभावे । (२) वृत्तिवे । (१) अनुमितौ। (४) उत्तरत्वे । (५) निश्चये। (६) विषयितायाम्।

·सामान्यनिरुक्तिः। - बाधादिविषयिताप्रयोज्यस्य साध्यादिमत्तावगाहिताविरहस्य सस्पतिः पक्षादिरूपविशिष्टान्तरविषयतामयोज्यत्वनियमादसम्भवः स्यादित्युभया. भावप्रयोजकाभावे विशिष्टान्तरविषयत्वाप्रयोज्यत्वमनिवेश्य ताशाभा वाधिकरणतायां तनिवेशः । तथा लति अधिकरणताया अधिकरणभेदेन भिन्नतया पूर्ववर्तिनिष्ठप्रतिवन्धकतावच्छेदकधर्मस्यैव तदुत्तरोत्पन्ननि ष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकधाभावाधिकरणताप्रयोजकत्वेन बाधादिनिश्चया. नन्तरोत्पन्नानुमितिनिष्टसाध्यादिमत्त्वाचगाहित्वाभावाधिकरणतायां स. प्रतिपक्षाभ्याशबाधादिविषयताया अप्रयोजकत्वेन सामञ्जस्यात् । (एतत्- पर्यन्तं क्रोडम् ।) तनिवेश इति । विशिष्टान्तरविषयित्वाऽप्रयोज्यत्वनिवेश इत्यर्थः । तथा सति- तभिवेशे सति। अनुपमस्तु-प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकाव. च्छिन्नावगाहित्य-प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छि 'ननिरूपितव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्वावगाहित्वोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतावृत्तिवे सति अ. विकरणतावृत्तिधर्मवस्वम्। सत्यन्तदलघटकाऽधिकरणतावृत्तिवं च स्वविशिष्टविषयता. त्वविशिष्टरूपावच्छिन्न प्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्व-स्वविशिष्टप्रतीतिविषयतावच्छेदकरूपा. वच्छिन्नविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिनप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठा वच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वोमयसम्बन्धेन । प्रथमसम्बन्धवटकविषयतायां स्व. स्वावरिछनत्वसम्बन्धेन । प्रतीतौ स्ववै० स्वावच्छिन्नविषयत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठा- वच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वसम्बन्धेन । रूपे बिषयतात्ववै० स्वाधिकरणवृत्तिभेद. प्रतियोगितावच्छदकत्वसम्बन्धावच्छिन्न स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवश्वसम्बन्धेन । द्वितीयाऽधिकरणतावृत्तिवं च स्वावच्छिन्नविषयताशालिनिधयविशिष्टानुमितित्वसम्बन्धाव. Fa उक्तविवायवासाधारण्यमात्रसंग्रहात, सर्वत्रामाधारण्यस्थले बाधस्वरूपसिद्धचन्यतरनियमेन तादृशदोषमा- दाय लक्षणसमन्वयात , मेयत्वविशिष्टा साधारण्यविषयितायाः शुद्धासाधारण्याविषयिताभिन्नत्वादेव नातिव्यातिः। अत्रायमनुगमः-ताशीमयाभावप्रयोजकीभूताभावविशिष्टविषयिताभिन्नत्वासाधारण्यविषयिताभित्रत्वो- भयाभाववाविषयतानिरूपकतावच्छेदकधर्मवत्त्व लक्षणम् , विषयितायामभाववत्त्वञ्च स्थवृत्तिर्यः किश्चिदू पावच्छिन्नवियित्वाव्यापकाविषयिताशून्याकञ्चिद्रूपावच्छिन्नाषषयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठाभावीयाविरो- धिविषयिताप्रयुक्तत्वविशिष्टाधिकरणतासम्बन्धावच्छिन्नोभयाऽवृत्तिधर्मेतरधर्मानवाच्छन्नप्रतियोगित्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धोभावस्तनिरूपितप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकता(१)निरूपितावच्छेदकता(२)निरूपितावच्छेदक. ता(३)निरूपितावच्छेदकता(४)निरूपितावच्छेदकता(५)निरूपितावच्छेदकत्व (६)-स्वनिरूपिताधिकरणता. त्तित्वोमयसम्बन्धेन, अधिकरणतावृतित्वं च पूर्वोकसम्बन्धेन, परन्तु विशिष्टान्तरविषायतार्या स्वविषयिताया- च प्रागुक्तोभयाभावो न निवेशनीय इति बोध्यम् । - (१) निरूपितये । (२)अमावे ।(३) धृत्तित्वे । (४) अनुमितौ। (५) उत्तरत्वे । (६)निश्ये।

·सटिप्पणटीकासमेता " । च्छिन्नाधिकरणतावद्वत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रति. योगिताकभेदविरोधिविषयताप्रयुक्ततादृशोभयाभावाधिकरणतास्ववत्वसम्बन्धेन । नन्धीशविशिष्टान्तराऽघटितत्वनिवेशे विरोषिविषीयताप्रयु तत्वनिवेशनम फलम् , बहिः पर्वतो वहिमानित्यादौ घटवद्भुतलादिरूपोदासीनस्य स्वविषयिताप्रयोज्यनिरुक्ताभावा- विकरणताकत्वविरहादेव व्युदासादिति । न च विशेष्यदले तस्सार्थक्यायाऽत्राऽभावाधिकर- णतायां स्वविषयित्ताप्रयोज्यस्व स्वरूपकथनं न तु विशिष्टार्थघटकमिति वाच्यम् । तथासति प्रागुतरीत्या . मेयत्वविशिध्वाधादावतिव्याप्तितावस्थ्यापातात् । नचाऽस्तु विशिष्टान्तर- विषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्य-स्वविषयिताप्रयोज्यनिरुतोभयाभावप्रयोजकोऽभा : प्राधिकरणताकत्वमेव विशिष्टान्तराऽघटितत्वम् , तथापि विशेष्यदले विरोधिविषयिताप्रयुक्त सनिवेशनमावश्यकम् , अन्यथा निर्वह्निः पर्वतो वहिमानित्यादौ वह्निमत्पर्वतरूपाश्रयानिध्यैः कदेशे वन्यादावतिप्रसङ्गात् , तस्य स्वविषयकनिश्चयोत्तानुमिति सामान्यनिष्ठनिरुतोभया.. भाषाधिकरणताकत्वेन विशेष्यदलवत्त्वात् , विशिष्टान्तरविषयितास्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयो. ज्यवहिमपर्वतविषयितान्तःपातिस्वाविषयिताप्रयोज्यनिरुतोभयाभावाधिकरणताकत्वेन विशि- पान्तराऽघटितत्वाच्चेति वाच्यम् । स्वविषयिताप्रयोज्यत्वपदेन स्वविषयतात्वव्यापकरूपा. वच्छिन्नप्रयोज्यत्वनिवेशस्यावश्यकतया तत एव वन्ह्यादिरूपैकदेशवारणसम्भवात् । मैवम् । प्रतियोगिनि स्वत्वं निवेश्य स्वविषयिताप्रयोज्यविशिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्यो. भयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणताकं यत्स्वं तदन्यत्वरूप विशिष्टान्तराऽघटितवं वाच्यं, तथाचोदामीन घटादावतिव्याप्तिवारणाय विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदलमार्थक्यम् । न चाऽनु. योगिन्येष स्वस्वं निवेश्यता, कि विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वोपादानेनेति वाच्यम् । यथास.' निवेशे वैयर्थाभावात् । निर्वहिः पर्वतो वहिमानित्यादौ पाषाणमयो वह्निमानितिज्ञानकालीनस्य पाषाणमयः पर्वत इति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतामादाय पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिव्याप्ति:, पाषाणमयत्वावच्छेदेन. वहिमत्वज्ञानस्य भ्रमतया तद्विषयविशिष्टत्याऽप्रसिध्या विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपाव.., च्छिन्नाऽप्रयोज्य-स्वविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोज्यनिरुताभावाधिकरणताकस्पेन . त. स्य विशिष्टान्तराऽघटितत्वात् , स्वविषयकनिषयोत्तरानुमितिसामान्यनिष्ठतादशोमयाभावा- धिकरणताकत्वेन विशेष्यदलसत्त्वाच। तन्निवेशे च स्वविषयकनिषयोत्तरानुमितिसामान्यान्त:, पातितादृशज्ञानाऽकालीनतनिधयोत्तराना मितिनिष्ठाधिकरणताया विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वामा:: वेनाऽतिव्याप्त्यभावात् । न च तथापि विशिष्टान्तराऽघटितस्वघटकस्वविषयितायां विशेष्य- दलघटक्यद्विषयितायां वा विरोधिरवनिवेशेनैव पाषाणमयत्ववत्पर्वतविषयितायां निरुतविरो, धित्वाभावादेवाऽतिव्याप्त्यसम्भवे विशेष्यदले विरोषिविषयिताप्रयुक्तत्वपर्यन्तमफलमिति: धाच्यम् । सिद्धिविषयेऽतिव्याप्तिवारकं विषयितायां विरोधित्वं यदि साध्यवत्पक्षविषयिताब., हि तस्वरूपं तदा पाषाणमयत्ववस्पर्वतविषयितायामपि तदक्षतेः। निरुकावगाहिताद्वयाभाव. प्रतियोगितावच्छेदककोटौ यदशे यंदवगाहित्वं निविष्टं तदंशे तदभावतदभावव्याप्यान्यता निरूपितत्वरूपं चेदिरोषित्वं निवेश्यते, तदा तत्रातिव्याप्त्यभावेऽपि नालनिर्वहिः पर्वतो वद्धि, *" ·सामान्यनिरुक्तिः। . . अर्थताहशोभयाभाववत्त्वघटितलक्षणकरणेऽपि केवलनिहित्वादि. पक्षतावच्छेदककवन्ह्यादिसाध्यकस्थलीयनिर्वहिनिष्ठवन्ह्यभावादिरूपबाधा. दिरूपदोषेऽध्याप्तिस्ताशबाधादिरूपदोषज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया तदीयः विषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकतया तथाविधोभयाभावाप्रयोजक स्वान्, तस्य दोषत्वानुपगमे तत्र हेतोर्दुष्टत्वव्यवहारानुपपत्तेः, इष्टापत्तौ तु निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादावपि तत्सम्भवेन एताशप्रयासवैफ्ल्यात । न च तत्र अभाववान वह्निमानित्यनाहार्यज्ञानस्य प्रसिद्धग तत्प्रति- बन्धकीभूताभाषधान निर्वद्भिरित्यादिशानविषय एव दोष इति वाच्यम् । मानित्यादौ नीलवाभाववान वहिमानितिज्ञानकालीनस्य पर्वतो नीलस्वाभाववानिति ज्ञानस्य विरोधितामादाय पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन नालवाभावघटितस्य नीलवाभाववत्पर्वते दि. शिष्ठपक्षप्रहविरोधितया आश्रयासिन्धनात्मकेऽतिव्याप्तः, तद्विषयताप्रयोज्यनिरुक्तद्वयाभाव. प्रयोजके पर्वतत्वविशिष्टे निहिश्ववैशिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणले नीलवाभाववान् वहि मानिति प्रमाविषयितायाः प्रयोजकत्वेऽपि भ्रमविषयविशिषस्याऽप्रसिधा विशिष्टान्तरविष- यितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यस्वसत्वेन नालस्वाभाववत्पर्वतस्य विशिष्टान्तराघटितत्वात् । तस्मात्तद्वारणाय विशेष्यदले विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमावश्यकमित्यस्मद्गुरुरचण। आहार्यज्ञानमात्रे प्रसिद्धस्य निर्वहिपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकवहिप्रकारकज्ञानत्वस्य विरोधिविषयकज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वम् , तथाच निहिपर्वते बहिवैशिष्टयावगाहिवः वहिव्याप्यधुमवैशिष्टयावगाहित्वोभयाभावस्येच्छाघटितसामप्रयभावमात्रप्रयुक्ततया न विरो. विविषयिताप्रयुक्तत्वामयाशंक्य व्यापकाभावप्रयोजकस्य व्याप्याभावप्रयोजकतयेति रीत्या तादृशोभयाभावे विरोधिविषयिताप्रयुक्तरवं साधितम् , परन्तु निर्वहिर्वविमानित्याहार्यस्थले निर्वहौ वहिवैशिष्ट्यावगाहित्य--वहिव्याप्यधुमवैशिष्ट्यावगाहित्वोमयाभावस्य तद्रीत्यापि विरो. घिविषयिताप्रयुक्तत्वं न सम्भवतीत्याशङ्कते अथेति । केवलेति । निर्वतित्वमात्रपक्ष. तावच्छेदककेत्यर्थः । तेन पर्वतस्वस्य व्यावृत्तिः। अव्याप्तिरिति । निवहिहिमानित्या. हायस्थलीयवन्धभाववभिर्वहिरूपबाषेऽव्याप्तिरित्यर्थः । तदीयविषयताया:-जावनिश्च यायविषयतायाः। तथाविधेति। निर्वहिस्वविशिष्ट वह्विवैशिष्टयावगाहित्व-वहिव्याप्य. धूमवैशिष्टयावगाहियोभयेत्यर्थः । तस्य-ठकबाधस्य । तत्र-निर्वहिपक्षकवाहनाध्यक स्थलेतत्सम्भवेन-इष्टापतिसम्भवेन । उक्तस्थले वाभाववभिर्वहिर्न बाधः, किन्तु वन्धभाववदभाववद्वाधा, तनिश्चयस्य- अभाववान् वहिमानितिज्ञानप्रतिवन्धकतया ताशवाधनिश्चयविषयतायाः प्रतिबन्धकताव. च्छेदकतया अभाववति वहिवैशिष्टयावाहित्वघटितोभयाभावप्रयोजकतया निहितविशिष्टे बहिवैशिष्टयावाहित्वषष्टितोमयाभावस्यापि प्रयोजकत्वात् , व्यापकाभावप्रयोजकत्येत्या. झुकन्यायादित्याशते नचेति । तत्रेति-निर्वहिवहिमानित्यत्र । अस्य तत्प्रतिवन्धकी- भूताऽभाववान् निहिरित्यादिज्ञानविषय एव दोष इत्यनेनाइन्वयः । अनाहार्यशान- स्वैति । प्रतिवध्यमानस्येति भावः । तत्प्रतिबन्धकीभूतेति । तादृशाऽनाहार्यज्ञानप्रति. aaman ·सटिप्पणटाकासमेता अभाववत्वसामानाधिकरण्येन निर्वह्नित्वग्रहस्य ताशवहिमत्वग्रहाविरो. धित्वात्, अभाववस्वावछेदेन वन्ह्यादमत्ताग्रहविरोधित्वेऽपि ताशवन्ह्या. दिमत्तावगाहित्वस्य वन्द्याभावादिमस्वरूपपक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यवै. शिष्ट्यावगाहित्वाव्यापकतया तदद्वच्छिन्ननिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक. विषयितायास्तथाविधोभवाभावाप्रयोजकत्वात् तद्विषयस्य दोषत्वानुप. पत्तेः, अभाववत्त्वावच्छेदेन निहित्वग्रहस्य भ्रमरूपतया तद्विषयावशि- टस्याप्रसिद्धः। एवं बह्निमानिर्वहिरित्यादिस्थलीयदोषे नितरामव्याप्ति उर्वह्निमाशिष्ठवह्निमत्त्वादेरेव तत्र दोषत्वसम्भवात् , तद्विषयकस्य ज्ञानस्य क्वचिदपि प्रतिबन्धकत्वायोगात् । एवं यत्र निर्वह्निः पर्वतो पहिमानित्यादौ पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन वन्ह्यभावादिमत्वस्य पक्षतावच्छेदकघट. कता तत्र पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वाहादिमत्त्वं न दोषः, विशिष्टपक्ष. । । बन्धकी तेत्यर्थः। एवकारेण वन्यभाववशिवीहरूपबाधव्यवच्छेदः । निर्वहिवाहमानित्यनु. मितौ अभाववस्वसामानाधिकरण्येन बन्यभावो बाधः, अभाववस्वावच्छेदेन वा। नायः इत्याह अभाववस्वसामानाधिकरण्येनेति। निहित्वग्रहस्येति । वन्यभावप्रहस्येत्यर्थः । वाधनिश्चयस्येति यावत् । तादृशेति । अभाववत्वसामानाधिकरण्येनेत्यर्थः। विरोधित्वे. ऽपीति । सामानाधिकरण्येन बाधनिश्चयस्याऽवच्छेदावच्छेदेनाऽनुमितो विरोधित्वादित्यर्थः । ताशेति । अवच्छेदावच्छेदेनेत्यर्थः। अव्यापकतयेति । अभाववत्वावच्छेदेन वहि- मत्ताग्रह-वन्यभाववस्वावच्छेदेन वह्निमत्ताप्रहौ भिनौ व्यापकतावच्छेदकरूपभेदेन व्यापकता. भेदात् । तथाचाऽभाववस्वावच्छेदेन वहिमत्तामहत्वस्य वन्ह्यभाववत्वावच्छेदेन बल्लिमत्ता प्रहत्वाव्यापकतयेत्यर्थः । तदवच्छिन्ननिरूपितेति । वन्धभाववदमाववत्वावच्छिन्ननिक- पितेत्यर्थः । तथाविधोभयेति । वन्यभाववति वहिवैशिष्टयावगाहित्य-वविव्याप्यधुम. वैशिष्टयावगाहित्वोमयेत्यर्थः । तद्विषयस्येति । अभाववस्वसामानाधिकरण्येन वन्यभाव- वत्तानिश्वयविषयस्येत्यर्थः । दोषत्वानुपपत्तेरिति । एवं च नाऽत्र सामानाधिकरण्येन ताशवाधो दोष इत्यर्थः। न द्वितीयः, सस्याऽप्रसिद्धत्वेन यद्रूपपदाऽप्राह्यत्पादित्याह अभाववस्वावच्छेदेनेति । तथाच वन्यभाववञ्चिवहिरूपबावस्यैवाऽऽवश्यकतयाऽव्या- प्तिरिति भावः। दोषज्ञानप्रतिबध्याऽनाहार्यज्ञानप्रसिद्धिस्थले दोषमुक्त्वा तदप्रसिद्धिस्थलेऽव्याप्तिमाह एवमिति तद्विषयकस्यज्ञानस्येति । वहिमान् वहिमानित्याकारकबाधनिश्चयस्येत्यर्थः। दीधितिकता पर्वतत्वावच्छेदेन वन्धभावस्य पक्षतावच्छेदकघटकरव एवाऽव्याप्तिरुक्के. त्याशयेनाह एवमिति । विशिष्टपक्षप्रहाद्यविरोधित्वेनेति । सामानाधिकरण्येना. सुमिती सामानाधिकरण्येन विपरीतनिश्चयस्याऽप्रतिवन्धकत्वादिति भावः । उक्तरीत्या- पर्वतत्वावच्छेदेन बन्यवगाहित्वस्य तारविषयत्वाध्यापकत्वेनेत्यर्थः। सामानाधिकरण्येना. प्रश्रयासिदिन सम्भवतीति भावः। अवच्छेदावच्छेदेनाश्रयासिद्धिच न सम्भवतीस्याह wesome -- ·३२६ सामान्यनिरूक्तिः। ." प्रहाद्यविरोधित्वेनोश्रयालिब्यादिरूपत्वानुपपत्ते, उक्तरीत्यैतल्लक्षणानाका, न्तत्वाच्च । पर्वतत्बाद्यवच्छेदेन बन्दादिमत्त्वञ्चाप्रसिद्धं, बहिशून्यपर्व तादेरपि सत्त्वात् । नापि पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन, निर्वहिपर्वत.. त्वाद्यवच्छेदेन वा वन्ह्यभावादिमत्त्वरूपबाधादिदोषः। तज्ज्ञानस्य पक्ष. तावच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वव्यापकविषयताघटितधर्माव- च्छिन्नाप्रतिबन्धकतया तत्र लक्षणगमनायोगात् । नापि पर्वतत्वावच्छेदेन वन्यमावादिमत्वम् , अप्रसिद्धत्वादिति तत्र को दोषः। यतु प्रयुक्तत्वं व्यापकत्वं, यद्विषयकनिश्चयनिष्ठविरोधिविषयिताया, उभयाभावव्याप्यत्वञ्च स्वाश्रयताइशनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वस. म्बन्धेन, ताशसम्बन्धलाभायैव तदुत्तरमनुमितावित्युक्तम् । एवञ्च विरो. धिविषयकयद्विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापकस्ताहशोभया- भावस्तत्वम् इति पर्यवसितम्। एवञ्च निर्वह्निर्वह्निमानित्यादिस्थलीय. बाधादिस्थलीयबाधादिविषयितायां स्वरूपसम्बन्धरूपोभयाभावप्रयोजका स्वासम्भवेऽपि उभयाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौ यद्रूपावच्छिन्नविशे- व्यकयद्रूपावच्छिन्नप्रकारकत्वं निविष्टं तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतद्रूपावच्छि. नाभावतद्वयाप्यान्यतरप्रकारकत्वस्यैव विरोधिविषयत्वार्थकतया तत्र लक्षणं सुसमन्वयमेव ताशप्रयोजकत्वस्यानिवेशात् । नचैवं तत्र वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिर्दुर्वारैव, तादृशोभयाभावस्य विरोधि. विषयकसमूहालम्बनरूपघटादिविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्व. अप्रसिद्धमिति । ननु मास्तु तत्राश्रयासिद्धिः, तत्र वाध एवास्त्वित्यत आह नापीति । तज्ज्ञानस्य-पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वन्धभावज्ञानस्य । अप्रतिबन्धकतयेति । तज्ज्ञानस्य पर्वतत्वावच्छेदेन वन्धवगाहिज्ञानप्रतिवन्धकत्वेऽपि ताशावगाहिताया निहि. पर्वतत्वावच्छिन्ने बन्यवगाहित्वाव्यापकतया प्रकृतेऽनुपयोगादिति भावः। सामानाधिकरण्येन बाघस्यापि न सम्भवः, नाप्यवच्छेदावच्छेदेनापि तस्येत्याह नापीति । को दोष इति। वहिव्यभिचारिणो हेतुत्वाभिप्रायेणेदम् , अन्यथा धूमादी हेतुत्वे धुमाभाववनिर्वाहपर्वतादेः स्वरूपासिद्धधात्मकस्य प्रत्वात् को दोष इत्यसजतं स्यात् । स्वरूपसम्बन्धरूपप्रयोजकतानिशे एवोक्ताव्याप्तिरिति तमनिवेश्य प्रकारान्तरेणाऽव्यात मुदरता मतमुपन्यस्य दूषयति यत्त्विति । स्वाश्रयेति । स्व-विषयिता। ताडशेति । यद्विषयकेत्यर्थः। एवं चाऽत्र व्याप्यतावच्छेदकीभूततादृशानुमितित्वसम्बन्धेन तादृशविषयित्वा- धिकरणत्वं प्राह्यम् , तेन साक्षात्सम्बन्धेन तयोरसामानाधिकरण्येऽपि न क्षतिः। फलि. तार्थमाह एवञ्चति । व्यापकतारूपप्रयुक्तत्वनिवेशे चेत्यर्थः । यद्विषयकेति । यद्रूपाव. च्छिन्नविषयकेत्यर्थः तेन नाऽसम्भवः । ताहोति । स्वरूपसम्बन्धपत्यर्थः । एवं-व्यापकतात्मकप्रयुक्तस्वनिवेशे। तत्र-निर्वहिः पर्वतो वह्निमानिस्यत्र । ननु हृदो वद्धिमान् धूमादित्यादौ सर्वत्रैव वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिसम्भवात्तत्रेत्यनेव. निर्वह्निः पर्वतो. ।

·सटिप्पणटीकासमेता ध्यापकताया अक्षतस्यादिति वाच्यम्। विरोधिविषयितानतिरिक्तवृतियः द्विषयिता तच्छालिनिश्चयस्य निश्चयन्तेन विवक्षणाद्धटादिविषयिताया. स्तन निरुक्तविरोधिविषयितानतिरिक्तवृत्तित्वविरहात्। . बहिमानित्यादी वस्तुमानेऽतिव्याप्तिकथनमसङ्गतम् । न च तत्रेस्यनेन ताशपरिष्कारे इति विवक्षणात्सर्वत्रैव बस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिरिष्ठति वाच्यम् । तथासति दुर्वारैवेत्यस्याऽसङ्गतत्वा. पातादिति चेन्न । सामानाधिकरण्यसाध्यकस्थलीयलक्षणस्योदासीनेऽतिच्याप्तिविरहात् । सामानाधिक. रण्येन साध्यवत्युभयाभावप्रतियोगिकोडावित्यादिविरोधित्वस्य सामानाधिकरण्येन या साध्या. भावविषयिता तच्छालिज्ञानीयविषयितायामपि सत्वेन सामानाविकरण्येन यः साध्याभावस्त. विषयकोदासीनविषयकविरोधिविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावाऽसत्वात् । एवं च सर्वत्रोदासीने नातिव्याप्तिरिति सूचनाय निर्वह्निः पर्वतो बडिमानित्याहार्यस्थलबोधकं तत्रे. त्युपन्यस्तम् । इत्थं च विरोषिविषयिताप्रयुक्तत्वदलनिवेशेऽपि उदासीनेऽतिव्याप्तिरिदानामस्त्ये- वेति सूचनाय दुवारवेत्युक्तम् । निश्चयान्तेनेति । तथाच विरोधिविषयिताऽनतिरिक्तवृत्तिर्यः • द्रूपावच्छिन्नविषयिता तद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये इत्या. दिलक्षणार्थः। अत्र यद्रूपावाच्छन्ननिरूपकताकविरोधिविषयिता तारशामयाभावव्याप्येत्युक्तावसाधारण्या- ऽसङ्ग्रहः, असाधारण्यत्वावच्छिन्नविषयितायां निर्वाच्याविरोधिविषयितावाभावात् । न च यद्रूपावच्छिन्नविषयिता विरोधिविषयिताऽनतिरिकवृत्तिरित्यभिधाने कथमसाधारण्यसङ्ग्रहा, असाधारण्यविषयिताया विरोधिविषयिताशन्याऽसाधारण्यज्ञाने सत्वादिति वाच्यम् । यद्रूपांव च्छिन्नविषयितायां निरूप्यनिरूपकभावापन्नसाध्यव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिहेतुमत्पक्षविषयिता- शालिज्ञानभिन्नत्व-निस्प्यनिरूपकभावापनाऽसाधारण्यविषयितावस्वोभयामाववज्ज्ञानीयावस्य विवक्षणीयत्वात् । तथाच तादशहेतुमत्पक्षविषयितानिरूपकज्ञानमेवाऽसाधारण्यविषयकमुभ. याभाववद्भवति, तथा च ताशपक्षविषयितानिरूपितसाध्याभावव्याप्यताशन्यविरोधिविषयक- यद्विषयकनिश्चयविवक्षणे पर्वतविषयित्वाऽव्यापकविषयितांशून्यपर्वतविषयकाबरोधिविषयिता शालिनिश्चयाऽप्रसिद्धरेकदेशातिव्याप्तेरनवकाशात्(१)। (१) न चैवमपि गोत्वाभावो गोत्वाभाववान् घटान्यघटादित्यन्न गोत्वाभावेऽतिब्यातिः, गोवादिविष- यिताया गौत्वाभावविषयिताव्यापकतया तद्विषयित्वाव्यापकाविषयिताशून्यगोत्वाभावाविषयकविषायताशालि. गोवाभावो गोत्ववानिति निश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावसत्त्वादिति वाच्यम् । यदूगावच्छिन्नविष- यितानिरूपितयदपावच्छिन्नविषयिता यद्विषयित्वाव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपिततपावच्छिन्नविष- यिताशूभ्यत्वं विवक्षणीयम् , तथा च गोत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयितानिरूपितसमवायावच्छिन्नविषयिताया गोवाभावविषयित्वाब्यापिकाया उक्तबाधभ्रमे मत्त्वेन तच्छुन्यगोवाभावविषयकपिरोधिविषायताशालिनि- निश्चयाऽप्रसिद्धरतिब्यातिविरहात् । न चैवमपि घटो द्रव्यभिन्न इत्यत्र बाधकदेशे घटेऽतिव्यातिः, घटो '.. द्रव्यामित्याकारकघटविषयकाविरोधिविषयिताशालिनिश्चये घटत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापिका या यदपावच्छित्र- विषयितानिरूपितयदपावच्छिन्नविषयिता तस्या अभावात, समवायावच्छिन्नविषयितानिरूपितघटत्वावच्छि- नाविषयिता व्यापिकव घटे इति ज्ञाने घटे घटत्वस्य समवायन भानात, बाधज्ञाने - द्रव्यत्वं , स्वरूपत एवं ·३२८ सामान्यनिरुक्तिः। नचैवं विरोधिविषयितानतिरिकवृत्तियंदायविषयिता तत्वमित्येताव. तैव सामञ्जस्य शेषवैययमिति वाच्यम् । यत्र पर्वतत्वादिसामानाधिक रण्येन वहादेः साध्यता तत्र पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्यन बन्ह्यमावा. दिमस्वविषयिताया निरुतविरोधिविषयितानतिरिक्तवृत्तितया तत्रातिल्या. तिचारकतया शेषसार्थक्यात् । तदुपादाने ताडशवन्धमावादिमत्वाविषय. कनिश्चयानन्तरं पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन वन्ह्याद्यनुमित्युत्पत्या ता. दृशानुमितौ तथाविधोभय लत्त्वेनातिव्याप्त्यनवकाशादिति । तत्तुच्छम् । निर्वन्हि: पर्वतो चन्हिमानित्यादौ यत्र पर्वतत्वादिसामानाधिकर ण्येन वन्हामावादेःपक्षतावच्छेदकता तत्र पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन बन्ह्या. दिमत्वस्य विशिष्टपक्षमहावितधित्वादाश्रयासिद्धनात्मकहेत्वाभासा. न्तरतामयेनासम्भवल्लक्ष्यभावस्य निरुतविरोधिविषयितानतिरिक्तवृत्ति एवं-निश्चयपदस्य तादृशविषयिताशालिनिश्चयपरखे। वन्ह्याद्यनुमित्युत्पत्त्येति । सामानाधिकरण्यनाऽनुमिति प्रति सामानाधिकरण्येन बाधनिषयस्याऽप्रतिबन्धकस्वादिति भावः। अत्र विरोषिविषयता-पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वसाध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहिलोभ. याभावप्रतियोगितावच्छेदकताश्रयविषयता(१)विशिष्टविषयता(२) तादृशविषयताघटितधर्मा. वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयिताविशिष्टविषयतान्यतररूपा । बिषयता विषयतावैशिष्ट्य च स्वाधिकरणत्व-स्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिनत्वोमयसम्ब. न्धेन, स्वाधिकरणस्वं च स्वविशिष्टप्रकारतानिरूपितत्व-स्वावच्छेद्य विशेष्यतानिरूपितप्रतियो. गितात्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतावत्प्रकारतानिरूपितस्व-स्वावच्छेद्यविशेष्यतानिरूपिततादा. स्म्यसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकताविशिरप्रकारतानिरूपितस्व. स्वावच्छेदकावच्छिषस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतावनिरूपितवृत्तितावा- वच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितवान्यतमसम्बन्धेन, अन्यतमघटकप्रयः मसम्बन्धे प्रकारतायां स्ववैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदकावच्छिनस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनप्रति . भासत इति न तद्विषयिता किञ्चिदूपावच्छिन्ना तादृशनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावस्य च सत्या. दिति वाच्यम् । यदपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयदूपावच्छिन्नविषयता यद्विषयित्वाऽव्यापिका नदपावच्छिन्न. विषयतानिरूपितय पावच्छिन्नविषयत्ताशून्यत्वविवक्षणेऽतिव्याप्तयभावात, घट इति নানা समवायावच्छिन्नविषयतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविषयताया घटो द्रव्यमिति ज्ञाने सत्वेन तच्छ्न्यघटविषयः कविरोधिविषयिताशालिनिश्चयाऽप्रसिद्धेरिति चेत्र । स्वरूपं स्वरूपपदेदत्ववदित्यत्र स्वरूपबद्भेदत्ववतेदवनि बाधैकदेशेऽतिव्यात, स्वरूपपट्टेदत्वपढ़ेदवास्व- रूपमिति बाधज्ञाने बांधैकदेशनिरुतविशिष्टविषयित्वाव्या पिकायाः कस्या अपि निरुक्तविषयिताया अभावात् , तादृशनिश्चयोचरानुमिति सामान्ये उभयाभावस्याऽश्चतत्वात , यद्विषयितायां विरोषिविषयितानति- হলিলিহী ও নামাহাবিগানা বিধিবিধায়াকমদামাদাষকাল ব ন লিঙ্গা सिरिति दिक ॥ श्री॥ (१) साध्यप्रकारत ख्य (२)पक्षविशेष्यता दोषज्ञानीया। ।

·सटिप्पणटीकासमेता . विषयिताकतयाऽतिव्याः । ताशोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकगर्भ यद्रूपविशिष्टे येन सम्बन्धेन यद्पावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वं निविष्ट तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतत्संलगकतद्रूपावच्छिन्न प्रकारकानुमितित्वाव. छिन्त्रप्रतिबध्यतानिरूषितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वरूपविरोधित्वस्य वि. षयितायां निवेशे तु शेषवैयर्थ्यम्, उक्तरीत्यानिन्हिवन्हिमानित्यादिस्थ. लीयदोषेऽव्याप्तिश्च । यत्तु पक्षतावच्छेदकविशिष्टे निरुक्तलाध्यहेतुवैशिट्यावगाहिनिश्चया- ऽवृत्तिविषयितैव विरोधिविषयितापदार्थः। तथाच यनिरूपितताशवि. थोगितासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिलपितविशेष्यताच्छेशत्व-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न स्वा. बच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावनिष्ठस्वाश्रयसामान्यनिरूपित प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धा. वच्छिन्नत्वोभयस्वावच्छेदकावच्छिन्नस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकभेदत्वावच्छिन्न- खानुपदमुक्तद्वितीयसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयान्यतरसम्बन्धेन, द्वितीयसम्बन्धे प्रकारसायां सां. सर्गिकविषयतावत्वं च स्वनिरूपितप्रकारतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व-स्वनिरूपितावच्छिन्नत्वनि छावच्छेदकतानिरुपितावच्छेदकतावत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन, तृतीयसम्बन्धेऽवच्छे. दकतावैशिष्ट्यं च प्रकारताय स्वाधिकरणवृत्तित्व-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वाऽवच्छेद कतासम्बन्धावच्छिन्नस्वाभाववद्धर्मानवच्छिन्नत्व-स्ववृत्तित्वैतञ्चतुष्टयसम्बन्धेन, अन्यतमशरीरे प्रथमसम्बन्धनिवेशात् हृदो बन्हिमानयत्र हुदो बन्यभाववान् हृदो वन्हिमद्भिन इाते ज्ञा. नीयविषयतयाः साहः, द्वितीयसम्बन्धनिवेशात् पर्वतो वन्यभाववानित्यत्र पर्वतो वन्हिमा. नितिज्ञानीयविषयतासङ्ग्रहः, तृतीयसम्बन्धनिवेशाद्धटो द्रव्यभिन्न इत्यत्र स्वरूपतो द्रव्यत्वाव. गाहि-घटो द्रव्यमितिज्ञानीयविषयतासङ्ग्रहः, चतुर्थसम्बन्धनिवेशात् हहो पन्हिमानित्यत्र वन्हिमदवृत्तिमान् हृद इति ज्ञानीयविषयतासंग्रहः, एवं तुल्यवित्तिवेद्यतया भानमजीकृत्य पक्ष. वृत्तिः साध्याभाव इत्यादिज्ञानीयोवषयता संग्राह्यति दिक। अतिव्याप्तेरिति । सामानाधिकरण्येन पक्षतावच्छेदककस्थले पक्षेऽवच्छेदकावच्छेदेन पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वघटिताऽन्यतरविषयितानिवशे तु नायं दोषः, एकोकिञ्चि स्करस्वादिति बिभावनीयम् । तद्रूपाव च्छिन्नेति । वस्तुतः पक्षतावच्छेदकविषयतामनिवेश्य पक्षविशेष्यतानिरूपि. तकिञ्चिद्धर्मव्यापकसंसर्गनिष्ठसांसर्गिकविषयत्तानिलपिततदभावादिविषयतैवाऽवच्छेदकावच्छेदेन विरोधिविषयता। शेषवैयर्थ्यमिति । वृक्षः संयोगात्यत्र संयोगाभाववद्वेऽतिव्याप्तिवार• णाय शेषसार्थक्यसम्भवादाह उक्तरीत्येति । अनुमित्यप्रसिद्ध्येत्यर्थः । विरोधित्वमन्यथा निरुच्य लक्षणमुपवर्णयता मतमुपन्यत्य दूषयति यत्त्विति । नि- रुक्तसाध्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहीति । प्राध्यतावच्छेदकावच्छिन्नतव्याप्तिविशिष्टहेतुताव. च्छेदकावच्छिनहेतुवैशिष्टयावगाहीत्यर्थः । विरोधिविषयितापदार्थ इति। यथा हृदो वन्हिमानित्यत्र वन्ह्यभाववढ्दविषयिता ताहनी, तस्या हृदो वन्हिमान् वन्हिव्याप्यधुमवा. बेत्येताशनिश्चयाऽवृत्तित्वात , विरोधिनिश्चयस्य कार्यकालवृतितया प्रतिबन्धात् । तथाच-ई६. ..

·सामान्यनिरुक्ति। षयिताशालिनिश्चयोत्सरानुमितित्वव्यापक उभयाभावस्तस्वामिति समुदि. तार्थ निश्चयत्वं च विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापनविरोधिकोटित. यप्रकारकैकधर्मिविशेष्यक(१)ज्ञानान्यज्ञानत्वम् । कोटिद्वये विशेषणविशे. व्यतावच्छेदकमावानापन्नत्वनिवेशात् निर्वन्हिः पर्वतो वन्हिमानित्यादौ पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यादिवशिष्ट्यग्रहस्य एकत्र विरोधियप्रकार कत्वनियमेऽपि न ताशवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयाऽप्रसिद्धिः। । शविरोधिविषयितानिवेशे । यनिरूपितेति । यद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थः। ताशेति । ताह. शनिश्चयावृत्तीत्यर्थः। तथाच प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहि-प्रकृतसाध्यव्याप्यहेतुवै. शिष्टयावगाहिनिश्चयाजत्तियद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिधयोत्तरानुमितिसामान्य निरुक्तोमा यामावस्तद्रूपवस्वं लक्षणम् । अत्र यद्रूपावच्छिन्नविषयितायां ताशनिश्चयाऽवृत्तित्वरूपविरो. धित्वनिवेशानिन्हिः पर्वतो वन्हिमानिस्यत्र घटविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये उभया भावसत्वेऽपि न क्षतिः। निम्बयपदोपादानाच्च बन्धभाववद्दत्वावच्छिन्नविषयितायास्ता. हशसंशयवृत्तिवेऽपि न क्षतिः । निश्चयत्वं हि संशयाऽन्यज्ञानत्वम् , संशयत्वं च विरोधिको टिद्वयप्रकारकैकधार्मिविशेष्यवहानत्वम् । तथाच तादृशज्ञानान्यज्ञानस्वं निश्चयत्वम् । तत्रापि कोटिद्वये विशेषणविशेभ्यतावच्छेदकभावानापन्नवनिवेशस्य फलमाह कोटिखये इत्यादिना। निर्वन्हि पर्वतोवन्हिमानित्यादौ । अस्य न तादृशवशिष्ट्यावमाहिनिश्चयाऽप्रसिद्धिरित्या नेनाऽन्वयः । पक्षतावच्छेदकविशिष्टेति । प्रकृतेत्यादिः । एवमप्रेपि । साध्यादिवैशि- व्यग्रहस्यति । निर्वन्हिः पर्वतो वन्दिमानित्याकारकप्रहस्येत्यर्थः । एकत्र विरोधिद्वय प्रकारत्वनियमेऽपीति । एकथर्मिविशेध्यकविरोधिकोटिद्वयप्रकारकत्वनियमेऽपीत्यर्थः । सादृशज्ञानान्यज्ञानत्वविरहेऽपीति यावत् । न तादृशवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयाऽप्रसि. द्विरिति । न तादृशवैशिष्ट्यावगाहिज्ञाने निश्चयवानुपपत्तिरिति यावत् । तथाच विशेषण विशेष्यतावच्छेदकभावानापन्नत्वाऽनिवेशे तद्धर्मावछिनविशेध्यक्तदभावाप्रकारकत्वे सति तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकतत्प्रकारकत्वमेव निश्चयावं वाच्यम्, एवञ्च निर्वद्धिः पर्वतो वहिमा. नित्यत्र तादृशनिश्चयाऽप्रसिधाऽऽश्रयासिद्धावव्याप्तिः स्यात् (२), तजिवेशे तु आहार्यनिश्चयः (१) अत्र एकधर्मिविशेष्यकेत्यनुपादाने ह्रदो वह्निमान् धूम्रादित्यत्र वन्ह्यभाववद्घटादावतिव्यातिः, वाभाववघटायविषयकस्यैव पक्षे साध्यादिनिश्चयस्य विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापन्नविरोधिकोटि- दूयप्रकारकज्ञानान्यज्ञानत्वेन वन्ह्यभाववद्घटादिविषयितायास्तदवृत्तित्वात् । (२)न च तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताक सत तद्धविच्छिन्न बिशेष्यताव- च्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नविशष्यतानिरूपितवद्धर्मावच्छित्राभावप्रकारकान्यत्वं विषक्षणीयम्। तथा च निर्वन्दिः पर्वतो वन्दिमानित्यत्र पन्हिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणं वन्यभावपर्व- तोभयमेव तादृशोभयधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकवन्धभावप्रकारक.न्यत्वं तादृशनिश्चये ऽसत्तमेव । अनुगमप्र- कारस्तु-स्वनिरूपकाव-स्वनिरूपितविशष्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणीभूतधर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपि- तस्वावच्छेदकावच्छिन्नाभावप्रकारताकान्यत्वैतदुभयसम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टत्वमिति वाच्यम् । एवं पति नीलदो पन्हिमानित्यत्र हृदत्वावच्छेदेन धन्यभावस्य बाधतया तादशसाध्यकधूमहेतौ च हृदया. बच्छेदेन धूमाभावस्य स्वरूपासिद्धितया तत्राब्यातिः। भट्टाचार्यमते यथा सामान्यघटितविशेषधर्मावच्छिन्न- .

·सटिप्पणटीकासमेता . . ६. सामान्याभावकोटिसंशयो हदो महाननीयवन्हिमान वन्हि सामान्याभाषयान्येत्याकारको जायते तथा सामान्य. घटितविशेषधर्मावच्छिन्ने एककोटिविशिष्टसामान्यधर्मावच्छेदेनापरकोट्यवगाहिनीलदो वन्हिमान, इदो पहि सामान्याभावधान नीलहदो वन्हिव्याप्यधूमवान् हदो धूमनामान्याभाववान्वेत्याकारको जायते । तथा च तादश- संशयस्य पन्हित्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वेऽपि वन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छे. दकीभूतनीलत्वहदत्योभयधर्मावाच्छन्नविशेष्यतानिरूपितवन्यभावप्रकारताकत्वाभावाद वन्हित्वावच्छिन्नप्रका- रत्वस्य निरुतोभयसम्बन्धन वैशिट्यस्य तत्र सत्यात , तादृशसंशये च बाह्यभावपद्मदत्वावच्छिन्नविषयता- सत्वादतः स्वनिरूपकत्व-स्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतानात्मकस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतानिरूपकान्यत्वैतदुमय सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्न प्रकारतावत्वं वक्तव्यम् । तथा च निर्वन्हिः पर्वतो वम्हिमानितिज्ञाने वन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपकत्वमवेऽपि तादृशप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकता- नात्मकवनयभावप्रकारतानिरूपकत्वं नास्तीति निरुक्कोमयसम्बन्धन पन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतावैशिष्टयं निरु- काहायेऽस्त्येव । न च निधनिः पर्वतो पन्हिमानिति शाने यथा वहिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकता वन्यभावे वर्तते, तथा पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितधर्मितावच्छेदकतानात्मकप्रकारता वर्तत इति कथं तादृशा. हार्यसवाह इति वाघम् ।। तत्र धर्मितावच्छेदकत्वप्रकारकत्वयोर्भेदमते स्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताना. स्मकत्वं विहाय स्वनिरूपित्तविशेष्यतावच्छेदकत्वानवच्छिन्नत्यस्योक्तत्वान्न दोषः । नचैवं सति हृदो वन्दिमान् धमादित्यत्र हदविशिष्टवन्ह्यभावेऽव्याप्तिः । इदो वन्हिमान् धन्य भाववांश्च हद इति समूहालम्बनाहार्यस्य वन्हित्वावच्छिन्नयकारकत्वयत्त्वेऽपि पन्हित्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यता. निरूपितावच्छेदकवानपच्छिन्नवन्यभावप्रकारकत्वविरहेण निरुतोभयसम्बन्धेन वन्हित्वावच्छिन्न प्रकारतावि. शिष्टत्वात् तन्त्र च हृदविषयतानिरूपितवन्यभावविषयताया वर्तमानत्वान्निरुकतादृशनिश्चयावृत्तित्वस्य इद- विशिष्टयसभावत्वावच्छिन्नविषयलायामसत्वात् । आहायज्ञानीयविषयताया अनाहार्यज्ञानीयविषयतातो नि- रूपकभेदेनैव भित्रलया भ्रमस्य केवलडदे वन्ह्यभाव इति ज्ञानीयविषयताया हदो पम्हिमान वधभावांश्च हुद इति समूहालम्बनज्ञानीयहृदविशिष्टवनहाभावविषयताया भिन्नतया भ्रमान्य केवलदै बन्दयभाव इति ज्ञानीया हदविशिष्टवन्ध्यभावषिषयताया अपि तादृशसमूहालम्बननिश्चयवृत्तित्वे बाधकाभावात् । अत एव पन्हिमान हृदो वन्यभाववानिति ज्ञानीयविषयताया भेदे प्रयोजिका आहायज्ञानसमानाकारानाहार्यज्ञानाप्रसिद्धिरिति भट्टाचार्येण लिखेत सङ्गच्छते इति वाच्यम् । स्वनिरूपकत्वस्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता. वच्छेदकविषयतावत्यैतदुभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत्वं निश्चयत्वम्, तथा च हृदोषन्हिमान् वन्यभाव. बांश्च हृद इति ज्ञाने हृदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवमिहत्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वं वर्तते । एवं तादृशप्र- कारत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतयित्वसम्बन्धावच्छिन्नहदत्वावच्छिम्नप्रका- रतानिरूपितवदयभावत्वावच्छिन्नविषयतावत्वं वर्तते इत्युभयसम्बन्धेन तादृशप्रकार तावत्यानादृशज्ञानस्य न निरुक्तोमयसम्बन्धेन सादृशप्रकारताविशिष्टान्यत्वं, किन्तु हदो वन्हिमानितिज्ञानस्यैव तत्र हृदविशिष्टर- हयभावषिषयताया अवर्तमानत्वाबदूपपदेन हृदविशिष्टवधभावत्वस्य धारणसम्भवात हदविशिष्टवयभावे लक्षणसमन्वय-न च विर्वन्हिः पर्वतो वन्दिमानित्यत्र वन्यभावप्रकारताया अपि आहार्यज्ञानवृत्तित्वेनं स्थावाछिनप्रतिबध्यताया अप्रसिद्धत्वेन स्वपदेन तस्य धारणं न सम्भवतीति निर्वन्दिः पर्वतो वहिमान पर्वतश्च पम्हिमानिति शाने निरुतोभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत्वमक्षतमेवेति तादृशज्ञाने वन्दिमत्य. तविच्छिन्नविषयताया वर्तमानत्वेन वन्हिमपर्वतस्य धारणासम्भवात बन्हिमपर्वतेऽज्यातिरिति वाच्यम्। स्वनिरूपकत्व-स्वविशिष्टप्रकारकत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतावातदुभ- यसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यस्वस्य विवक्षितत्वात् । प्रकारतायां स्ववैशिष्टयञ्च स्वावच्छेदकावच्छिन्नस्व- स्वनिरूपित्तविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानि पितत्वैतदुभयसम्बन्धेन । तथा च निर्वन्दिः पवतो वन्हिमान् पर्वतश्च वन्दिमानिति समूहालम्बनज्ञाने मिर्वन्तिः पर्वतो वन्हिमानितिज्ञानीया या वन्हयभाव- प्रकारता समिरूपकत्वं वर्तते, एवं निरुकोभयसम्बन्धेन तादृशप्रकारताविशिक्षा या निहिः पर्वत इति ·सामान्यनिरुक्ति। ज्ञानीयविषयता तदवच्छिन्नप्रतिवध्यतातिरूपितबन्धकतावच्छेदकीभूतपर्वतो वह्निमानितिज्ञानीयविषयता- निरूपकत्वं च पर्वत इति निरुकोमयसम्बन्धेन तादृशप्रकारताविशिष्टाश्यत्वं तादृशसमूहालम्बनशाने ना- स्तीति न बहिपतपर्वतेऽध्यातिः ॥ न च निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्याहार्यज्ञानीयवहिमपर्वतविषयताया वन्यभावप्रकारबावच्छिन्नपतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकसान बच्छेदकत्वेन सादृशज्ञानमपि निरुतोभय- सम्बन्धेन तादृशप्रकारताविशिष्टाम्यदेवेति ताशज्ञानीयवह्निमस्पर्वतविषयितायास्तादृशनिश्चयवृत्तितया तथापि वहिमपर्वतेऽव्यातितावस्थ्यमिति वाच्यम् । भ्रमान्यवृत्तियपावच्छिन्नविषयिता तादृशनिश्चया वृत्तिस्तरावच्छिन्नत्वस्य भट्टाचार्येण विवरणीयतया निर्वहिपर्वतो वह्निमानिति ज्ञानीयविषयताया भ्रमा. न्यवृत्तियपावच्छिन्न विषयतासामान्यस्य तादृशनिश्चयावृत्तितःया अझते। न चैवमपि निर्वहि: पर्वतो वन्हिमान निर्वन्विच वधभाववानिति समूहालम्बनज्ञाने या वन्यभावावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित बन्ह्यभा. वस्वावधिप्रकारता तस्याः प्रतिबन्धकतानवदछेदकत्तया तादृशज्ञाने निरुक्कोमयसम्बन्धेन प्रकारता. विशिष्टान्यावमझतमेवेति निरुक्तनिश्चयावृतिवस्य बढ्यभावावच्छिन्नवयमावविषयतायामसत्वात् बम्ह्यभाववन्यभाववत्यध्यातिरिति वाघम् । शुद्धवन्यभावावच्छिन्नविशेष्यकवह्नयभावप्रकारका न्यत्वस्य स्वातत्रण चानविशेषणत्वात न वहयभावविशिष्टबहधभाववायव्याप्तिः । एवं वयभावस्याषेयता. सम्बन्धेन बन्दवभाववत्प्रकारकाम्यत्वमपि तादृशज्ञान देयमतो नाधेयतासम्बन्धन वन्यभाववद्विशिष्टव. हयभावेऽध्यातिरिति । एवं निर्वन्हिः पर्वतो बन्हिमानिया वन्दि विशिष्टपर्वतस्याधेयतासम्बन्धन पर्वत- विशिष्वन्हयादीमा लक्षणसमन्वयार्थ पर्वते पन्हिप्रकारकापरवस्याषेयतासम्बन्धेन बन्हो पर्वतप्रकारका- स्थत्वस्य च प्रातिस्विकरूपेण निवेशे गौरवारप्रतिबन्धकतापटितोकानुगमप्रकारः। वन्ध्यभाववद्भिशिष्टय. न्यभावादी च तादृशानुगमप्रकाराम्भवादगल्या प्रातिस्विकरूपेण निवेशः। नच निरुतोमयाभावः निवेशनमफलमिति वाच्यम् । यादशस्थले बदल्याम्यवत्वशानं यव्यायधर्मितावच्छेदकक पक्षे तदभार वनिश्चयात्मकं जायते, तद्व्याप्यस्य साध्यतायां तदभाववत्पक्षेऽतिब्यासिवारणार्थं तादृशविशिष्टविषयक निश्चयोचरानुमितिसामान्ये उभयाभावनिवेशसार्थक्यात् । न चात्रापि कल्पे प्रमेयस्वविशिष्टव्यभिचारा- दाबतिव्याप्तिवारणार्थ विशिष्टान्तराटिस्वमवश्यं निवेशनीयम् , तथा सति धूमव्यभिचारिवन्हिमान् धूमवान् वन्हेरित्यत्र धूमाभाववभूमध्यभिचारिवन्दिमदू पव्यभिचारपटितेऽध्याप्तिरिति वाच्यम् । पक्षविशेष्यकशाध्यतावच्छेदकावच्मिवैशिष्टयागाहिपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकमाध्यम्पायहेत. मत्तावगाविज्ञानत्वब्यापकं यदूपावच्छिन्नविशेष्यकयपावच्छिन्न प्रकारकत्वं तदूपावच्छिन्नविशेष्यकत पावञ्छि। अप्रकारकनिश्चयावृत्तियद्रूपावछिन्नविषयतासामान्यं तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतद्रूपावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयाव- तिस्वावच्छिन्नाविषयकप्रनीतिविषयतावच्छेदकतनावच्छिन्नविषयता तपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयता- वच्छेदकतनुपावच्छिन्नमवनिवेशान दोषः। तथा च मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयता केवलं न पक्षविशेष्यकसाध्यबशिष्टयावगाहिसाध्यख्याध्यतुवैशिष्ट्यावगाहत्वब्यापकहतुविशेष्यकव्यातिप्रकारकनिश्चय- स्थायावृत्तिर्भवति, परन्तु तादशनिश्चयावृत्तिमेयत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकव्याभिचारत्वाव- च्छिम्नविषयतावि भवतीति व्यभिचारत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभि- चारत्वेऽरवानातिव्यातिः, स्वनिरूपकत्व-स्सविशिष्टविशेष्यताकल्यावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धक- तावच्छेदकीभूतविषयतावत्वोमयसम्बन्धेन प्रकारतविशिष्टान्यत्वमेव निश्चयत्वम् । वैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदका- बच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्व स्वनिरूपितविशष्यतापक्छेदकावच्छिन्नत्वैतदुभयसम्बन्धेन । तथा च हृदो पन्हिमान् धूमादित्यत्र इदो पन्हिमान वा इति संशये या वन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदयावच्छिन्न- विषयता तदवविन्नप्रतिवध्यतानिरूपित्तप्रतिवन्धकताब छेदकीभूता या समानाकारकज्ञानीयकविषयतास्वी- कर्तृमते हुदो वन्दि मान्नवेति संशयीयधन्यभावप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यता तत्त्वमपि वर्तत इति न निरुतसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत्वं सत्रास्तीति न तस्य निश्चयत्वमिति तादृशसंशये बन्यभाववद्द- रखावच्छिन्नविषयतायास्सत्वेपि न पन्ह्यभाववद्धदादावसम्भवः । निरिहः पर्वतो पन्हिमानित्यत्र निर्वन्दिः पर्व सो बहिमान् पम्हिव्याप्यचमवाति समूहालम्बन निश्चयस्य दयभावप्रकारतानिरूपकत्वसत्वेऽपि निरुक्तोभय ·सटिप्पणटीकासमेता ansi Emudditinutes -- . सम्बन्धेन वन्ह्यभावप्रकारताविशिष्टा या पर्वतो बन्ह्य भाववानित्यनाहायविशेष्यता तदवच्छिन्न प्रतिबध्यतानि- रूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावस्वविरहान्निरुक्कोभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत्वमझतभेवेति तस्य निश्चयत्वनिर्वाहः ॥ न च निर्वन्दिः पर्वतो वन्हिमानित्यत्र पन्हिमपर्वतरूपाश्रयासिद्धिविषयास्तादृशनि- श्वयवृत्तिलया वन्हिविशिष्टपर्वतरूपाश्रयासिद्धावव्यातिरिति वाच्यम् । प्रमान्यवृत्तियन्पावच्छिन्नविषयता ता- दशनिश्चयवृत्तिस्तद्रूपावच्छिन्नत्वस्यैव निवेशनीयतया निर्वन्दिः पर्वतो दन्हिमानिति ज्ञानीयवन्हिमपर्वतविष- यताया श्रमान्यवृत्तित्वविरहात् । भ्रमाम्यवृत्तिः केवलं वन्हिमान् पर्वत इति ज्ञानीयविषयता तस्याश्च तादृश- निश्चयावृत्तितया तत्र लक्षणगमन सम्भवात् । न च हूदो वन्हिमान् वन्ह्यभावादित्यत्र हुदो वन्हिमान पन्हिन्या- प्यचन्ह्यभाववानित्यस्य निश्चयत्वानुपपत्तिः, तत्र हुदो वन्हिमानितिज्ञानीयवान्हत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपक स्वस्य सादृशप्रकारताविशिष्टहृदयावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभू. तविषयतावत्वस्य च न सत्वादिति वाच्यम् । घाभावववृत्तित्वरूपवन्दिव्याप्यत्वस्य धन्यभावे भाने स्वस्मिन् स्वावृतिधर्मप्रकारकज्ञानस्येव स्वस्मिन् स्वाधिकरणावृत्तित्वप्रकारकज्ञानस्याहार्यतया वन्दिव्याध्य- स्वावच्छिन्नवन्हयभावविषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयताघटिताभ- यसम्बन्धेन तादृशविषयताविशिष्ट.न्यत्वस्य तत्राक्षतत्वात् । न च ह्रदो वन्हिमान धन्द्रिव्याच्यवन्धभाववनद- कालीन-जलपांश्च हद इति ज्ञानीयवन्हयभावप्रकारतानिरूपितहदविषयताघटितप्रतिबन्धतावच्छेदकीभूत- विषयताकस्य ज्ञानस्य निश्चयत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । हृदधर्मिकवन्यभाववत्ताबुद्धि प्रति हृदधर्मिकव. हिन्याप्यप्रकारकनिश्चयवन प्रतिबन्धकतया हुदधर्मिकवन्हिव्याप्यप्रकारकनिश्चयात्मकज्ञानीयवन्यभाव- पद्मविषयताया अपि आहार्यज्ञानीयत्वेन प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् । न च हृदो वन्हिव्याप्यवानित्यत्र हृदोषयभाववान् वहिव्याप्याभाववान् हृदो पहिच्याप्यवांश्चेति समूहालम्बनस्य वयभावत्वावच्छिन्न प्रकार लाकत्वसत्वेऽपि विरुक्तोभयसम्बन्धेन ताशप्रकारताविशिष्टा या दो वधभाववानिति ज्ञानीयहदत्वावच्छिन्न विशेष्यता तवच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्वं नास्ति वहिव्याप्याभाव. वान् हदो वह्निव्याप्यवानिति ज्ञानस्याहार्यतया तदीयविषयतायाः प्रतिबन्धकरवानवच्छेदकत्वादिति समाना- कारकज्ञानीयकविषयतानीकर्तृमते हृदो वहयभाववानिति भ्रभाम्यवृत्तिवहयभावस्वावच्छिन्नविषयतायास्तत्र सत्वात हृदपक्षकवहिव्याप्यसाध्यकस्थले तिव्यातिर्न सम्भवतीति तादृशनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्यत्य- स्य वैयर्थं दुर्वारमिति वाच्यम् । यादृशस्थलविशेषे हृदो वन्हयभाववानितिज्ञानं कदाचिदपि वन्हिव्याप्य- वान दो वहिव्याप्या भाववानित्याकारक हायस्मक न सम्भवति तत्र स्थल एव वह्निन्यायसाध्यकस्थले वन्य. भाववद्धदे ऽतिव्यातिवारणार्थ सामान्यान्तपदोपादान सार्थक्यसम्भवात् । न च याशस्थलविशेषे उदासीन- घटादिविषयकं निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्याहार्यज्ञानं न जातं तत्र निर्वतिः पर्वतो वह्निमानित्याकारक-प्रकृत. पक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगादिवहिनिश्चयावृत्तित्वस्य तादृशोदासीनघटविषयतायां सत्वात् , उदासीनवि. षयकनिश्चयोत्तरानुमिति सामान्य निर्वहिपर्वतत्वविशिष्टे तादृशोभयाभावप्नत्वादिति वाच्यम् । एताइशसम- शीलरूपमादृत्य अस्वरसस्य जगदीशेन दत्तत्वात । न च घटवझदकालीनहृदो वहिमान घटाभाववद्धद- कालीनधूमादित्यत्र प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवशिष्टचावगाहिप्रकृतसाध्यव्याप्यवैशिष्टयावगाहिनिश्चयाप्रसिद्धिः, घष्टत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपकत्वस्य तदवच्छिनाप्रतिबध्यतानिरूपितप्रति- बन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतानिरूपकावत्य तादृशज्ञाने सत्वानिकोभयसम्बन्धन प्रकारतविशिष्टयस्यैव तत्र सत्वादिति वाच्यम् । सम्बन्धघटकीभूनप्रत्तिबम्धकतावच्छेदकीभूतविषयतार्या प्रकृतपचे प्रकृतसाध्य. विषयताबहितत्वस्य प्रकृतसाध्यव्याप्यहेतुविषयताबहिनावस्य च निवेशनीयत्वात् । घटवद्धदकालीन- हृदो वहिमान् तादृशहदो वहिव्याप्यघटाभाववद्धदकालीनधमवानितिज्ञाने घटस्वावच्छिन्नमकारतानिरूपित हृदावावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नमतिबध्यतानिरूपित्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषतायारसत्वेऽपि साइशवि- षयता न प्रकृतपो प्रकृतसाध्यव्याप्यहेतु वैशिष्ट्यविषयताबहिर्भूना, एवं घटाभावप्रकारतानिरूपितहदत्वां वच्छिन्नविशेष्यत्वाच्छिनपतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्घटत्वावच्छिन्न-प्रकारतानिरूपितहद- त्वविच्छिन्न विषयतायास्मत्वेपि तादृशविषयता न प्रकृतपश्चे प्रकृतामाध्यवैशिष्ट्यविषयलावहि तेति न ता- -- .

·सामान्यनिरुक्तिः। शस्थले तादृशज्ञानस्य निश्चयत्वानुपपत्तिः । न च तादृशज्ञाने घटाभाववधदविषयतायास्तादृशप प्रकृससाध्यवैशिष्टयावगाहिसाव्यध्यायः हेतुवैशिष्टयावगाहिनिश्चयवृत्तितया घटाभाववद्धदस्य दोषत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । भ्रमान्यवृत्तित्वस्य यदूपावच्छिन्नविषयतार्या निवेशनीयतया निरुतशाने या घटाभाववद्धदविषयता तस्यास्सादृशज्ञानीय. स्वविरहात् तादृशशानीया या हृदो षटाभाववानिति शानीयविषयता तस्याश्च निश्चयावृत्तिस्वेन लक्षणगम नसम्भवादिति । न च भ्रमान्यवृत्तित्वस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयतायां निवेशेऽपि हृदो बन्हिमान् जातिमान् वह्यभाववान् हो वहिव्याप्यवांश्चेति समूहालापनशाने भ्रमान्यो यो जातिमान् वन्ह्यभाववानिस्याका. रकः जातिसामानाधिकरण्येन बन्हयभावावगाहिनिश्चयः तदीयविषयतायास्सस्वेन बन्यभाववद्धदादा वव्याप्तिरतो यदू पावच्छिशाविषयत्वाव्यापकीभूतविषयताशून्यशानवृत्तित्वमेव यद्पावच्छिन्नविषयतायां निवेशनीयम् । एवञ्च वन्दिमान् हृदो बन्दयभाववानित्याहार्य चानीयवन्हथभाववद्धदखावच्छिन्नविषयः साया अध्यापकीभूतविषयताशून्यशानवृत्तित्वविरहादेवाज्यापकविषयताशुन्यज्ञानीययद पावच्छिन्नविषय- तासामान्ये तादृशनिश्चयावृत्तित्वं सम्भवतीति भट्टाचार्योंक्तनमान्यत्वनिवेशन निष्प्रयोजनमिति वाक्यम्। सम्बन्धघटकविशेष्यतायां प्रकारतावैशिष्ट्य घटकस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नमित्यत्र निरवच्छिन्नावच्छेदकताकस्वरूप न निविष्टमिति हृदो वन्दिमानिति शानीया या प्रकारतात्वविशिष्टा या जातिमान् वन्दिमानितिशानीयविषयतापि भवतीति तदवच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेद. कीभूतविषयताया जातिमान् वन्हयभाववान् वन्हिमान् हृदो वहिव्याप्यधूमवांश्चेति समूहालम्बनशानेपि सत्वात्तादृशशाने निरकनिश्चयावाभावादेवाव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वनिवेशे प्रयोजनाभावात् । नचैवं निर्वन्हि: पर्वतो वनिमानित्यत्र वन्हिमत्पर्वतरूपाश्रयासिद्धिः, तत्रैव वन्हिमजातिमत्यतिव्याप्तिः, निर्वन्धिः पर्वतो वन्हिमानू जातिमांश्च वन्दिमानिति शाने पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिता या वन्हय. मावस्वावच्छिन्नप्रकारता निरुतोभयसम्बन्धेन तद्विशिष्टा या विशेष्यता सापि जातिमान् बन्ध्यभाववा. निति ज्ञानीया भवति, तदवच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावस्वत्य तत्र सत्वान्निरुक्तसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत तज्ज्ञानं न भवति, किन्तु वन्हिमज्जातिमदविषयकप्रकृत. पक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगादिशानमेव तत्र विश्वेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नावच्छेदकताकरवं वनितमन्नाति. मद्विषयताया अवर्तमानत्वात् वन्हिमज्जातिमद्विषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये निर्वन्हिपर्वते वन्हि. गैशिष्ट्यावगाहित्वघटितोमयाभावसलादिति सम्बन्धघटकविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वं विशेष्यतावच्छे। दकनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकत्वं वा कुत्रचियमिति, तथा च हृदो वन्दिमान् धूमादित्यत्र हृदोवन्हिमाम् आतिमान् वन्हयभाववानितिशानमपि निरुतप्रकारताविशिष्टान्यज्ञानं तत्र वन्ह्यभाववद्धदस्वावच्छिन्न. विषयताया वर्तमानावेन असम्भववारणायाऽव्यापकीभूतविषयताशून्यज्ञानवृत्तिस्वं देयमिति अमान्यवृत्ति- स्वं व्यर्थमिति वाच्यम् । संयोगाभाववत्संयोगस्संयोगवानित्यादौ संयोगस्संयोगवानिस्याश्रयासिदिनमः विषयसंयोगवावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणार्थ भ्रमान्यवृत्तित्वस्य यद्रूपावच्छिन्न विषयतायामव्यापकविषय. ताशून्यत्वनिवेशेऽध्यवश्यं निवेशनोयत्वात् । अन्यथा संयोगसंयोगवानिति भ्रमस्यापि संयोगत्वाव. च्छिन्नविषयस्वाऽव्यापकीभूतविषयताशून्यज्ञानतया तदीयविषयताया अस्मदुक्त प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवै. शिष्ट्यावगाहिनिश्चयावृत्तितया तदपावच्छिन्नविषयतोशालिनिश्चयोत्तरानुमितो संयोगामावावच्छिम्नै संयोगनैशिष्ट्यावगाहिवघटितोमयाभावसत्वात् । न च घटवद्धदकालीनहदो दनिहन्याप्यवान् घटाभाव. बद्भदकालीनधूमादित्यत्र हृदो वन्हिव्याम्यवान् वन्यभावादित्यत्र वा वन्यभाववद्धदेऽन्याप्तिः । तत्राऽव्यापकीभूतविषयताशून्यशानीयवन्तयमाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयताया निरुतप्रकृतपक्षे प्रकृतसा. ध्यनैशिष्ट्यावगाहिपूर्वोक्तनिश्चयावृत्तिवया तादृशविशेष्यताशालिनिश्चयोत्तरानुमिविसामान्ये निरुकोमा यायावसस्वादिति वाच्यम् । यदपावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितयन् पावच्छिन्नविषयस्व पक्षे साध्यनैशिष्टया. माहिस्वव्यावकं तद्पावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततदू पावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयावृत्तियद्रूपावच्छि, ·सहिप्पणटीकासमेता ३३५ - स्य विधिकोटिद्वये विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापनत्वपिरहेण तादशहानान्यज्ञानस्वस्य सुघटत्वात् । अयं भावः । यत्र पर्वतादेः सामानाविकरण्येन वन्ह्यभावादः पक्षतावच्छेदकता तत्र पर्वतस्वसामानाधिकरण्येन वन्ह्यादिमत्त्वविषयितायाः प्रकृतपक्षे प्रकृतसाम्यवैशिष्ट्याव. गाहिनिश्चयात्मक-निहिः पर्वतो वहिमानितिसमूहालम्बनवतितया न तत्रातिव्यातिः, यत्र पर्वतत्वावच्छेदेन बन्धभावादेः पक्षतावच्छेदकघटकता तत्र पर्वतस्वसामानाधिकरण्येन वन्यादिमत्त्वे तु नाव्याप्तिः, तथाहि-पर्वतस्वसामानाधिकरण्येन वन्ह्यभावायवगाहिनो निर्वहिः पर्वतो वहिमानितिज्ञानस्य न प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वं, पर्वतत्वावच्छेदेन वन्ह्यभावाद्यवगाहि-निर्वहिः पर्वतो वहिमानितिज्ञानस्य प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवशिष्ट्यावगा. हित्वेऽपि अमान्यवृत्तितदीयविषयितायास्तदवृत्तित्वादिति ध्येयम् । तथा च प्रकारताविशिष्टप्रकारवानिरूपकसानत्वं विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभाषाना. पन्नविरोधिकोटियप्रकारकै कर्मिविशेष्यकलानान्यज्ञानत्वम् । प्रकारतायां प्रकारतावै० स्व. निरूपित विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्व-स्वनिरूपकज्ञानीयत्व-स्वावच्छे. दकावच्छिन्ननिरूपितविरोषितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व -स्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकत्वान. वच्छेद्यत्व-स्वाभाववत्वैतत्सम्बन्धपञ्चकेन(१), हृदो बहिमानवेति संशयीयवन्यादिप्रकारता चन्ह्यभावादिप्रकारताविशिष्टा, तत्र स्वपदग्राह्यवहाभावप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक न्नविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिव्यापक: यद्र पावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितय पावच्छिन्नप्रकारतामाव. स्तर पावच्छिन्नस्वस्य विवक्षितत्वान्न तत्र वन्यभाववद्धदो दोषः । वन्यभाववद्धदखावच्छिन्नविष. यताया हृदयविशिष्टे वन्हिगैशिष्टयावाहितादृशनिश्चयावृत्तिवेपि वन्यभाववद्धदखावच्छिन्नविष- यकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये हृदस्वविशिष्ट वन्हिन्याध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावसत्वात् तत्रातिल्याप्स्य- सम्मवादिति॥ (१) अत्र प्रथमसम्बन्धीनिवेशे पर्वतो हिमान धूमान्यधूमादिस्यत्र वन्यभाववद्भूतलादावतिव्यातिः। पर्वतो वद्धिमान भूतलं बन्ह्याभाववदितिज्ञानीयवधादिप्रकारताया अभ्यसम्बन्धचतुष्टयेन परस्परविशिष्टत्वात् । प्रकारताविशिष्टप्रकारताऽनिरूपकत्वरूपनिश्चयत्वस्म तादृशसमूहालम्बनेऽभावेन, तादृशनिश्चयश्व वन्यभावव. भूतलानवगाहि-पक्षे साध्यहेतुषैशिष्टयावाहिज्ञानमेवेति, तत्र च वन्यभाववद्भूतलविषयिताया अवृत्ति- स्वाद द्वितीयसम्बन्धाऽनिवेशेऽसम्भवः, सर्वस्या अपि प्रकारतायाः समानधर्मितावच्छेदककज्ञानान्तरीयविरो- विप्रकारताविशिष्टत्वात । तृतीयसम्बन्धाऽनिवेशे दो वह्निमानित्यत्र पक्षे साध्योतुवैशिष्ट्यागाहितादृश- निश्चयोऽप्रसिद्धः, तत्र परस्परविशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापत्रयोः साध्यसाधनयोरेकस्मिन् धर्मणि प्रकारत्वात् । नचैवं हदो वह्निमान् वन्यभावादित्यत्र न कोऽपि दोषः स्यादिति विरोधितावच्छेदकेतरधर्मान- वच्छिन्नत्वस्यापि (१)विवक्षणीयत्वात, चतुर्थपञ्चपसम्बन्धानिवेशे निवह्निः पर्वतो वह्निमानितिलाध्यक्तानि- श्यस्यासह इति ध्येयम् । (१)वस्तुतस्तु एवं सम्बन्धपञ्चकनिवेशे हृदो पहिमान वहिमपर्वतकालीनवहयभाववपर्वतकालीन- धूमादित्यत्र पझे माध्यशिष्टय-साध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयस्य उक्तसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्ट- प्रकारतानिरूपकत्वरूपनिश्चयत्वानुपपत्तिः। तनिरूपित्तवन्यभावत्वावच्छिन्नप्रकारतायाः दहित्वावच्छित्रप्रका- रताविशिष्टत्यात् अतः चतुर्थपञ्चमसम्बन्धस्थाने स्वानिरूपकज्ञाननिरूपितत्वम् एकः सम्बन्धो वाच्यः, तथाचोक्कनिश्चयीयवाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतायाः निर्वहि: पर्वतो वह्निमान इत्यादिजानीयप्रकारतायाश्च स्वानिरूपकज्ञाननिरूपितत्वात्सङ्गहः । एवं तज्ज्ञानीयवन्ह्यभावप्रकारतां स्वपदेनादाय निश्चयत्वानुपपत्तिश- रणाय स्वृचिवघटितोभयसम्बन्धस्तृतीयो वाच्यः, वृत्तित्वघटकसम्बश्वोक्तसम्बन्ध एवेति । । on ·. सामान्यनिरूक्तिः १ यहीयविषयता तादृशनिश्चयाऽवृत्तिस्तत्त्वमित्येतावति कृते हृदो . हिन्याप्यधूमवानित्यादौ हृदादिनिष्ठवन्यभावादिमत्वेऽतिच्याप्तिः, वन्ह्या. दिव्याप्यवचानिश्चयस्यापि बन्ह्यादिनिश्चयवत्कार्यसहभावेन वन्ह्यभावादि. ग्रहविरोधित्वावन्हाभावादिमत्त्वविषयतायास्ताहशनिश्चयावृत्तित्वादिति न शेषवैययमिति । तदपि न, वन्हिव्याप्यवान् वन्हिव्याप्यव्याप्यवांश्च इदो वन्यभाववा. नित्येताहशाहाय॑ज्ञानोपगमेन वन्यभावादिनस्वविषयिताया बहिव्या. प्यादिमस्वनिश्चयवृत्तितया उकातिव्याप्त्यनवकाशेन शेषलार्थक्यानुपपः तेः। वहिमावहिल्याप्यवांश्च इदो बडयभाववानित्येताहशाहार्यसाध्या: दिवैशिष्ठ्यनिश्चये हृदो वह्निमानित्यादिस्थलीयबाधादिविषयितायाः सरवे. नालसमवप्रसङ्गाच्च । वन्ह्यादिरूपधम्मितावच्छेदकानवच्छिन्नवन्यभावा हृदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्वस्य-तनिरूपकताहशसंशयनिरूपितत्वस्य ताशप्रकार. तावच्छेदकीभूतवन्धमावस्वावच्छिन्ननिरूपितविरोधितावच्छेदकवदित्वावच्छिन्नत्वत्य-ताशप्र. कारतानिरूपितहदनिष्ठविशेष्यतानिवपितावच्छेदकरवानवच्छेधत्वस्य--ताशप्रकारवाभावव. स्वस्य च सत्वात् । तादृशप्रकारत्वाभावध स्वावच्छेद्यावच्छेदकताकविशेष्यतानिरूपितत्वरूप. सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः, अयं सम्बन्धः संशयीयकोटिप्रकारताया व्यधिकरण एष, संशये वन्यमाचादेः धर्मितावच्छेदकत्वाभावात् । निर्वहिः पर्वतो वहिमानितिज्ञानीया प्रका रता न कायि तादृशी बलिप्रकारतायां वन्ह्यभावप्रकारताया एवं स्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिक- पकविशेष्यतानिरूपितत्वसम्बन्धेन तदभाववत्वविरहात । वन्ह्यभावप्रकारतायां च वहिप्रका- रताया: स्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकत्वानवच्छेद्यस्वसम्बन्धेनाऽभावात् । एवं पर्वतत्वनिष्ठ- प्रकारतायां विरोधितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वमपि नास्ति । एवं निर्वविहिमानितिज्ञानीयाऽपि बोष्यति । उक्तज्ञानद्वयं साहशनिश्चयाक्रान्तम् । एवं हृदो वहिमान् वह्निव्यायधूमवान् वन्य. भाववानिति समूहालम्बनज्ञानं तु तादृशनिश्चयत्वाकान्तम् , हदे बहेन्हा मावस्य च परस्पर विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापनयोः प्रकारत्वात् । यदीयविषयतेति । यद्रूपावच्छिन्नविषयितेत्यर्थः। ताहशनिश्चयेति । पक्षे सा. ध्यहेतुवैशिष्ट थावगाहिनिश्चयेत्यर्थः । तत्त्वं-तद्रूपावच्छिन्नत्वम् । न शेषवैयर्थ्यमिति । "यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालि निष्ठयोत्तरानुमितित्वव्यापकोभयाभाव इत्यस्य न वैयर्थ्य मिति भावः । पर्वतो वन्यभाववानितिनिश्चयोत्तर दो बहिन्याप्यवानिति ग्रहस्तु जायते, सत्प्रति. पक्षनिश्चय स्थाऽप्रतिबध्यत्वात् । तथाच तादृशानुमितो उभयाभावविरहान्न तत्रातिव्याप्तिः । आहार्यशानोपगमेनेति । अनाहार्यसमूहालम्बनस्य मतद्वयसिद्धत्वे भ्रमान्यवृत्तियः दीयविषयितत्यादिविवक्षायामपि असम्भवः, अमान्यसमूहालम्बनानात्मकज्ञानीयवन्ह्यभावक ह्रदत्त्वाचवच्छिन्नविषयितायाः पक्षविशेष्यकसाध्यावगाहि-हृदो वह्विमान्वन्ह्यभावांचल्याद्या. हार्यसमूहालम्बनात्मकर ज्ञानवृत्तितया समूहालम्बनाऽसमूहालम्बनरूपसमानाकारकज्ञानीयविष. थितयोर्मेदाभावात् । वहिव्याण्यादिमत्त्वनिश्चयवृत्तितयेति । "नमान्यवृत्ति" वन्ह्या ।

·सटिप्पणटीकासमेता REPHErotes दिविशेषितहदादिनिरूपितविषयितायाः साध्यादिनिश्चयावृत्तित्वेऽपि घटा. विनिरूपिताया अपि दोषविशेषावच्छिन्नाया विषयितायाः साध्यादिनिश्च- यावृत्तितया घटादावुदासीनेऽतिच्याप्तिवारणाय यादृशविशिष्टविषयिता. सामान्य तादृशनिश्चयावृत्ति ताशविशिष्टनिरूपितविषयिताया एवं वि. रोधिविषयितत्यनेन विवक्षणीयतया अप्रतीकारात् । भ्रमान्यवृत्तियदीय विषयितासामान्य तादृशनिश्चयावृत्ति तदीयविषयिताविवक्षणेन नि भाववहदत्वावच्छिन्नविषयिताया ह्रदो वहिव्याप्यवान् बन्हा मावश्चित्याहार्यसमूहालम्बन- ताहशनिश्चयावृत्तित्वविरहादिति भावः । अप्रतीकारादिति । अतिव्याप्तिवारणेऽपि प्रागु. काऽसम्भवतादषस्थ्यादिति भावः । निर्वाहेऽपीति । तथाच अमान्यवृत्तियपावच्छिन्न. विषयितासामान्यं ताहशनिश्च(१)याऽवृत्ति ताशनिश्चयाय्यवहितोत्तरानुमितिसामान्य निरुको (१) नम्वत्रोक्तनिश्चयस्य लक्षणघटकरवे किं तत्कुक्षिप्रविष्टावशोधितावच्छेदकावं नाम ? यदि तद्वति. तानवच्छेदकत्वं तदा दो पहिमान् धूमान्यधूमादित्यन' जलवद्भदेऽतिव्याविः दो वतिमान वहिव्याय- धूमान्यधूमवान् जलाश्चेति ज्ञानीयवद्विजलप्रकारतयोरुक्तसम्बन्धैः परस्परविशिष्टत्वाव तनिरूपकत्वेन तादृशज्ञानस्य निश्चयत्वासम्भवेन जलानवगाहिसाध्यइत्यषगाहिज्ञानस्यैव निश्चयत्वात् । तत्र च जलवद्धद- विषयिताया अवृत्तित्वात् । न च विरोधितावच्छेदकावच्छिन्नवेत्यनेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नस्वावच्छेदकस. म्बन्धावच्छिन्नप्रकारताघटितधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकमुख्यविशेप्यतानिरूपित्त- प्रकारतावच्छेदधर्मावच्छिन्न त्वविक्षणानाय दोष इति वाच्यम् । छदो क्षतिमान् धूमान्यधूमादित्या कालिक- सम्बन्धन बन्यभावविशिष्टहदेऽतिव्याः पद्ये साध्यहेतुवैशिष्ट्यावगादिनः कालिकसम्बन्धेन बन्यभावावगा. विज्ञानस्योक्तानिश्चयत्वाभावात् । तेन सम्बन्धन बन्यभावानवगाहिनि पक्षे माध्यसाधनावगाहिनिश्चये तस- म्बन्धेन वन्यभावविशिष्टहदविषयिताया अवृत्तित्वात् । न च ताशप्रकारतावच्छेदकावच्छिनत्वं परित्यज्य तादृशप्रकारतःविशिष्टत्वं तृतीयसम्बन्धी विवक्षणीयः, वैशिष्ट्यं च स्वाषच्छेदकरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वसम्ब. धेनति वाच्यम् । यन निहित्वसामानाधिकरण्येन बन्हेः साध्यता तन्न निर्वतित्वावच्छेदेन वन्यभाववनिर्व. हिरूपबाधासङ्घद्वापत्तेः निर्वन्हित म्हिमान निर्वन्हिवन्धभावांश्चति समूहालम्बनज्ञानीयवहितदभावप्रकारतयो परस्परविशिष्टत्वाऽभावात् । तथाहि सामानाधिकरण्यन पन्हिमत्ताबुद्धिम्प्रत्यवच्छेदकावच्छेदेन तदभाववना- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया शुद्धसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवन्हित्वावच्छिन्नाकारताघटितधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानि- रूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूता या प्रकारता तदवच्छेदकसम्बन्धन पर्वतत्वादिव्यापकप्रतियोगिकत्वविशि- ष्टस्वरूपमेव निम्हित्वव्यापकप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताया निरुकप्रकारताघटितधर्मावच्छि- अप्रतिवध्यतानिरूपित्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावात् । तादृशसमूहालम्बनजानीयवन्यभावप्रकारता च न पर्वतत्वादिव्यापकप्रतियोगिकस्वरूपावच्छिन्ना, तथाच तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारतायाः स्वावच्छेद- कावच्छिन्नव-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धन ताशप्रकारतायामभाषेनोक्तसम्बन्धेः प्रकारता. विशिष्टप्रकारताऽनिरूपके तादृशज्ञाने दोषविषयितासत्वादिति । न च तादृशमकारतावैशिष्ट्यं स्वावच्छेदक- संसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधविच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकसम. गलानिरूपितावच्छेद्यतावत्वघटित न विवक्ष्यते किन्तु संसर्गतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नावच्छेदकताकसंसर्गताघ- टितमेव, तथाच तादृशदोषविषयकसमूहालम्बनीयवाभावप्रकारतायामपि तादशप्रतिवन्धकतावच्छेदक प्रकारतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकीभूतस्वरूपत्वावच्छिन्नसमर्गतानिरूपितावच्छेयत्वस्य सत्वात् नाव्यासिरिति वाच्यम् । तथानिदेशे तन्नैव सामानाधिकरण्येन वन्यभाववन्निन्हेरपि दोषत्वापतिः निर्वन्हित्वामानाधिकर. म्येन पन्हितदभाषावगाडिझमहालम्बनादिज्ञानस्य निश्चयवाभावेन तादृशसमूहालम्बनापन्यवानस्थव निर्व- निहन्हिमानित्यस्य तथात्वात, तन्त्र च सामानाधिकरण्येन वन्य भावयन्निवन्दिविषयिताया असत्यादिति चेत्र R .

·सामान्यनिरूक्तिः - . स्वविशिक्षकारताघटितधर्मापच्छिमप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकपकारतावत्वसम्बन्धेनोभ. यश्च प्रकारतावैशिष्ट्यस्य स्थावच्छेदकतास्वावच्छिन्नपर्यावयनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्वस्वनिरूपितसंसर्गता. बच्छेदककिञ्चिद्धर्मव्यापकप्रतियोगिकक्षेतरधर्मावच्छिन्न किञ्चिद्धर्मव्यापकमतियोगिफत्वावच्छिन्नमांसर्गिकविषय. सानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन विक्षितखात, किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नमव्यापकत्वावच्छिन्नत्वनिवेशन सामानाधिकर. येन बन्ह्यभाववानिवन्ही न प्रागुतातिप्रमावकाशः। यत्र निर्वन्हित्वावश्छेदेन वन्हेः साध्यता तन तरसामा- नाधिकरण्येन दोषहाय बम्हित्वावडिछन्नप्रकारवायां वद्यमावत्वावच्छिन्न प्रकारतावैशिष्टयमादाय साध्य साधन दोषविषयकसमूहालम्बनस्य निश्चयत्वाभाव उपपादनीयः, निर्वन्हित्यावच्छेदेन वन्हिसाधनस्थले सामाना. धिकरपयन वन्यभावल्याप्यवस्पक्षस्य यदि दोषत्वमावश्यकं तदा स्वावच्छेदकावच्छिन्नस्वावच्छेदकसम्बन्धाद- छिन्नप्रकारताघटितधर्मावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टत्वान्यतरघटितस- म्बन्धपञ्चकेन शिष्य बोध्यम् । न चैवमपि दो बन्दिमान धन्यभाववद्धदकालीनधूमादित्यत्र न कश्चिदोष. स्स्यात् पक्षे साध्यहत्वपगाहिताशनिश्चयाप्रसिद्धरिति वाच्यम् । पक्षे साध्यावगाहिनिश्चयवृत्तिव-पक्षे हेत्वव. बाहिनिश्चयवृत्तित्वोमयाभावस्य विश्वणीयवाद । नन्वत्र मन्थकाररीतिविरोधरूपदूषणाभिधानमसङ्गतम् वदो धम्हिन्यायधूमवान् घटाण्यघटादित्यत्र वन्य भाववद्भदेऽतिव्याः हदे वन्यभाववत्तादृशखाध्यहेतुविषयकसमूहालम्बनस्य निश्चयत्वासम्भवेन इन्ह्यभावव- धदविषयितायाः पक्षे साध्यसाधनावगाहिंतादृशनिश्चयावृत्तित्वादिति चेत्र । अनुमितिघटितलक्षणस्यातिव्यातरवेऽपि अनाहार्यमान सज्ञानसामान्यघटितलक्षणस्य निर्दुष्टत्वे तात्पर्यात, अंनाहार्यमानमत्वामिच्छाविशिष्टाश्यदोषविशेषाजन्यज्ञानत्वं, तन्नेच्छाविशिष्टज्ञाने दोषखेनाभिमततादृशोदासीन- ज्ञानोसराहार्यतत्तध्याक्तिभेदो निवेशनीयः, तथाच तादृशदोषत्वेनाभिमतोदासीनज्ञानोत्तरपनविशेष्यकसा- ध्योतुवैशिष्ट्यावगाहितादशाहार्यज्ञानमपि सामान्यान्तर्गतम्-तत्र नोकोभयाभावोऽस्तीति नातिव्यातिरि. त्यभिप्रायात् । नतु भ्रमान्यज्ञानीयमेयत्वविशिष्टव्याभिचारादिविषयितासामान्यस्य तादृशज्ञाननिश्चयाऽवोत्ततया तन्नाति. व्यातिवारणं कथमिति चेत् । विशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशनेनेति गृहाण । तभिवेशश्च नमान्यज्ञानीयस्वावच्छिन्नविषयितासामान्य प्रकृत- पचे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिमकृतमाध्यव्याप्यतुवशिष्टयावगाईग्रहत्त्वव्यापकप्रकारताविशिष्टा यावन्तः प्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपका निश्चयास्तदन्तर्गतयद्य निश्चयास्तचनिश्चयावृत्तिस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि. घयतावच्छेदकयद्पावच्छिन्नभ्रमान्यज्ञानीयविषयितासामान्य तद्रूपावा वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं लक्ष्यतावच्छेदके विशेषणमिति । निश्चये प्रकारतावैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितस्वनिरू. पितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतावस्वसम्बन्धेन, तादशनिश्चयत्वघटकप्रकारतावशिश्यघटकतृतीयम- म्बन्धघटकप्रतिवन्धकतायां निश्चयविशिष्टनिश्चयवानवच्छिन्नत्वं विशेषणं बोध्यम्, नातो विशिष्टव्याघटितत्वं निवेशनीयम् । भत्रायमनुगमः-प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयाषगाहित्वप्रकृतसाध्यव्याप्यहेतुशिथ्यावगाहित्योभयामा. ववृत्तिकिञ्चिदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्याकिञ्चिदूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठ. भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावनिरूपित्तप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदक(१)तानिरूपिता- वच्छेदक(२)तानिरूपितावच्छेदकता(३)निरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकता(४)निरूपितावच्छेदकता(५) নিধিরাহ্মনা(৫) লিফৰিঙৰূল(৩) নিবনালিসাখাটাখনাৰামী- धर्मवत्वं लक्षणम् । धर्मे धर्मवौशष्ट्यं च स्वतादात्म्यस्वविशिष्टरूपावच्छिन्नाविषयकमतीतिविषयि. तावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन, रूपे स्ववैशिष्ट्यं च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वभ्रमान्य. ज्ञानीयस्वा(१)वच्छिन्नविषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववत्पो माध्यवैशिष्ट्यावगाहिसाध्यव्याप्य. ইব্রাহামাঞ্জিমাণজিানুহাবাগৰিষাগলাফালাকাজুবাসিন্ধাংলা লানলিখিত্তামালা- !" (१)वपदमा वन्यभावव दत्वम् ।

·सटिप्पणटीकासमेता . हेऽपि विरोधियद्विषयिताशालिनिश्चयोचरानुमितिसामान्ये द्वयोर्यतिरे- क इत्यभिधाय यद्विषयकनिश्चयस्येत्यादिवक्राभिधानस्थ ग्रन्थकारीयरी- तिविरुद्धत्वात् । एतेन विषयिताया उभयाभावप्रयोजकत्वं ताशोभयाभाषप्रतियोगि. तावच्छेदकं यद्रूपविशिष्टे येन सम्बन्धेन यदूपावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहि- स्वघटितं तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतसंसर्गकतद्रूपावच्छिन्नप्रकारकत्वविशे- षितेनानुमितित्वेनानाहार्यलौकिकसन्निकर्षाद्यजन्यमानत्वेन वा अवच्छि. शाया प्रतिबध्यता तन्निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वम् । एवञ्च याह. शविशिष्धविषयिता निरुकतथाविधोभयाभावप्रोजकताश्रयस्ताहशत्वमेव लक्षणम् । विषयितादौ विरोधित्वादिकथनन्तु स्वरूपाख्यानमाश्रमेव इति प्रलपितमध्यनादेयमेव । निर्वहिर्वहिमानित्यादिस्थलीयदोषस्य उक्तयु. क्या दुःसङ्ग्रहात्। अत्र केचित् कश्चिदित्यन्तानिमकल्प इवात्रापि कल्पे न दीधितिकृतो. निर्भरः, निर्वहिचह्निमानित्यादिस्थलीयदोषासङ्ग्रहेणास्वरसस्याग्रिमकल्पे कश्चिदित्यनेनेवात्रापि कल्पे वदन्तीत्यनेन सूचितत्वात् । निर्भरस्तु केचिः दित्यादिकल्पे एव, अत एव तत्र प्रकर्षबोधनाय पाहुरित्युक्तमिति । भयाभावस्तद्रूपवस्वविवक्षणे असम्भववारणेऽपीत्यर्थः । एतेनेति । वक्ष्यमाणदोषेणेत्यर्थः । उक्तयुक्त्या-प्रतिबन्धकस्वाद्यप्रसिद्ध्या । इद. मुपलक्षणम् । साध्यवस्पक्षेऽतिव्याप्तिरपि बोध्या । अथेत्यादिनाऽऽशङ्कायामाह अत्र.. केचिदिति । अत्रापि कल्पे-उभयाभावघटितकरूपे । प्रतियोगिप्रकारतात्वब्यापकत्ववि(१)शिष्टोभयाभावाऽवृचितादृशाभावप्रतियोगितापरम्परावच्छेदकत्वोभयसम्ब- धेन, भेदप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धश्च (२)स्वविशिष्ठप्रकारतानिरूपकत्यावीशष्टप्रागुक्तप्रकारतावि.. शिष्टप्रकारवानिरूपकत्वविशिष्टनिश्चयावृत्तित्वसम्बन्धः, प्रकारतायो स्व० स्वनिरूपित्तविशष्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्व-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन । प्रकारतात्वन्यापकत्वं च भ्रमान्य- ज्ञानीय(३)स्वावच्छिन्नविषयितात्वव्यापकत्वसम्बन्धन । व्यापकत्वं च प्रागुक्तसम्बन्धेनेति । (१)निरुकाभावाप्रतियोग्यसमूहालम्बनप्रकारतात्वविशिष्टत्यस्योभयाभाववृत्तितादशाभावीयप्रतियोगिता निरूपितपरम्परया दवृत्तिवन्ह्यभावत्वनिष्ठावच्छित्रत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वेऽन्वयः, तथाच याइशप्रका. र वन्धभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयितावृत्तिभेदीयप्रतियोगितानिरूपितनिरुक्तसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वा भाषषद्भवति तदेव प्रकारत्वं हृवृत्तिवन्यभावत्वावच्छिन्नविषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावपद्भपतीति स्वरूप-स्वरूपघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धाभ्यां व्यापकत्वविशिष्टं तादशोभयाभाववृत्त्यभावीयपरम्परयाs. वच्छिन्नावच्छेदकत्वमिति सर्व समन्जसम् । (२) अन्न स्वपदेन समूहालम्बनीयप्रकारता-सहाशिष्टयं च समूहालम्बन नकारतायाम् । (३)तथाच निरुक्तवाभाववछदत्वावच्छिन्नविषयितात्वव्यापकप्रकारतात्वाधिकरणे स्वावच्छिन्नवि. षयितावृत्तिनिरुक्तनिश्चया वृत्तित्वसम्बम्घावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववत्वसम्बन्धेन-इंदवृत्ति- वन्यभाववत्ववतो भानेनाऽन्यस्यैव कस्यचिद्भेदस्य तथात्वन तनिरूपितावच्छेदकत्वाभावरूपव्यापकत्वं विपः रतबाधतावच्छेदस्तीति भावः ।

·सामान्यनिरुक्तिः। परे तु घटाभावादिमितावच्छेदककबन्ह्यादिमत्वज्ञानम्प्रति तद्धम्मि तावच्छेदककवन्यभावादिमत्त्वज्ञानप्रतिवन्धधकत्वे कल्पनीये धमितावच्छे. दकभेदेन तदकल्पनप्रयुक्तलाघवानुरोधेन धर्मिमतावच्छेदकमनिवेश्याना- हार्यवन्यादिविशिष्टवुद्धित्ववन्यभावादिनिश्चयत्वाभ्यां समानर्ममताव. च्छेदकत्व प्रत्यासत्यैव प्रतिबध्यप्रतिवन्धकमानः कल्प्येत । एवञ्च तद्देश. निष्टस्य स्थपूर्ववचिप्रतिवन्धकज्ञाननिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्बन्ध स्य उत्तरवर्तिज्ञाननिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तद्देशासम्बन्धित्वं प्रति प्रयोजकतया वाभावादिनिष्ठवन्ह्यभावादिप्रकारकज्ञानीयधम्मिता. यच्छेदकतास्यविषयतायास्तदुत्तरोत्पन्नानाहार्यचन्ह्यादिप्रकारकज्ञानस्य धन्यभावादिमितावच्छेदकत्वविरहप्रयोजकत्वाद्वाभावादिविशिष्टेव. स्वयं समाधानमाह परेविति।तद्धर्मेति ।घटाभावादीत्यर्थः । वह्नयादीवीशष्टेति । वहिरवावच्छिन्नप्रकारतारेत्यर्थः । कल्प्येत इति । तथाच स्वीयधर्मितानिरूपितसमवायसम्ब. न्धावच्छिन्ननिरवच्छिन्नावच्छेदकतासम्बन्धेन बहिस्वावच्छिन्नप्रकारताशालिअनाहार्यतत्पुरुषीय- बुद्धिम्प्रति तादृश सम्बन्धेन बन्ह्यभावत्वावच्छिन्न प्रकारताशालितत्पुरुषायनिश्चयत्वेन(6)प्रति. बन्धकस्वामित्यर्थः । निर्वह्निःहिमानित्यादौ वन्यभावववन्यभाववद्ानाधे लक्षणमुपपादयति एयश्चेति। विषयनिष्ठप्रत्यासत्या प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावे कल्पिते चेत्यर्थः । तद्देशनिष्ठस्येति। धर्मितावच्छेदकनिष्ठस्येत्यर्थः । स्वपूर्ववर्तिप्रतिबन्धकमाननिरूपितेति । ह्रदोषन्यमा. ववानितिज्ञाननिरूपितेत्यर्थः । प्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्बन्धस्य-धर्मितावच्छेदकताम- म्बन्धस्य । उत्तरवर्तिज्ञाननिष्ठमिति। घटवद्भूतलमित्यादिज्ञाननिष्ठमित्यर्थः । अस्य तरे. शासम्बन्धित्वमित्यनेनाऽन्वयः। प्रतिबध्यतावच्छेदकलम्बन्धेन-धर्मितावच्छेदकता- सम्बन्धेन । तद्देशाऽसम्बन्धित्वं प्रतीति । हृदत्वादिरूपधामितावच्छेदकदेशाऽत्तित्वं प्रतीत्यर्थः । प्रयोजकतयेति । तथाच तद्देशनिष्ठपूर्ववर्तिप्रतिबन्धकज्ञाननिरूपितधर्मितावच्छे. (१) चैत्रीयहदो वन्ह्यभाववानितिज्ञानोत्तर मैत्रीयहदो वन्हिमानितिज्ञानोत्पत्त्या उभयत्र तत्पुरुषीयत्व निवेशः । नच पुरुषभेदेन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावभेदे गैरखात् धर्मितावच्छेदकर्मिनिवेशे एव लाघवमिति वाच्यम् । पुरुषापेक्षया धर्माणामानन्त्यात कालिकादिना इदत्वविशिष्टे वन्यभावपत्तानिश्चयोत्तरं समवायादिना हृदयविशिष्टे वन्दिमत्ताज्ञानोत्पत्त्या, एवं समवायन ह्रदत्वविशिष्ट वन्हिसामान्याभाववत्ता निश्चयोत्तर कालि- केन हदत्वविशिष्टे पाहिमत्ताबुद्ध्युत्पादने उभयत्र समवायसम्बन्धावच्छिन्नधर्मितावच्छेदकतानिवेशः। जाति- मान वह्यमाववानितिनिश्चयोचरं समवायेन सदस्यविशिष्टवाहिमत्ताबुद्ध्युत्पत्त्या एवं हो वन्यभाषधानितिनि- श्योत्तरं जातिमान्वन्ाभाववानितिबुद्ध्युत्पत्त्या चोभयत्र धर्मितावच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वनिवेशः। जाति- मान्यन्यभाववान जातिमान् वन्दिमानितिज्ञानयोश्च पृथगेव प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाव जयः। दो ववभावका - नितिनिश्चयोत्तरं हदो घटवान द्रव्यं वन्हिमादीतज्ञानस्य हुदो घटवान् द्रव्य वन्यभाववदितिनिश्चयोचरं हृदो वन्हिमानितिज्ञामस्य चोत्पत्त्योभयत्र केवलधर्मितावच्छेदेकताया सम्बश्वत्वमुपेक्ष्य तविशेषस्य सम्बश्वत्वादरः। स्वनिरूपकत्वस्पभिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वोभयसम्बन्धेनावच्छेदकताविशिष्टान्यत्वरूपाऽवच्छेदकतादयानिरू- पकत्वविशेषितविशेष्यतानिरूपितत्वेनाऽपि निरुक्तावच्छेदकता विशेषणीया। तेन सुन्दरहदत्वावच्छेदेन वन्य- भाषवनानियोत्तरं हृदयमामानाधिकरण्यन पन्हिमत्ताबुद्ध्युत्पत्तावपि न तिः । - . " ·सटिप्पणटोकासमेता महादिवैशिष्ट्यावगाहित्वबिरहस्य बन्ह्यभावादिमितावच्छेदकताकवन्हा- भावादिप्रकारकनिश्चयविषयिताप्रयुक्तत्वमक्षतमेवेति तादृशनिश्चयविषयः स्य दोषत्वमच्याहतमेव । नच धमितावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्या विपरीतज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे दकतासम्बन्धः स्वोत्तरवर्तिज्ञानीयधर्मितावच्छेदकतावच्छेदकतासम्बन्धेन तद्देशाऽसम्बन्धित्वं प्रति प्रयोजकः। अत्रावच्छेदकावच्छेदेन ज्ञानस्य प्रतिबध्यत्वे वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताकि- चिद्धर्मव्यापकप्रतियोगिकस्वविशिष्टसंयोगत्वावच्छिन्नसंसर्गलानिरूपितविशेष्यतानिरूपितसमवा. यसम्बन्धावच्छिन्ननिरवच्छिन्नावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदका वसम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति संयोगसम्बन्धावच्छिववाहित्वावच्छिन्न प्रतियोगित्वसम्म. चावच्छिन्नप्रकारतानिलपितविशेष्यत्वावच्छिन्नाभावत्वावच्छिनस्वरूपसम्बन्धावच्छिाप्रकार. तानिरूपितविशष्यतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिभनिरवच्छिन्नावच्छेदकतास्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकपर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदकत्व सम्बन्धेन निश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वम् । सामानाधिकरण्येन ज्ञानस्य प्रतिवध्यत्वे वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितसंयोगत्यावच्छि. नसंसर्गतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छि ननिरवच्छिन्नावच्छेदकतावाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नम्प्रति किश्चिद्धर्मव्या- पकप्रतियोगिकत्वविशिष्टसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवाहिलावच्छिनप्रतियोगितत्वसम्बन्बावच्छिन्नप्र. कारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिनाऽभावत्वावच्छिनस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितवि. शेष्यतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्ननिरवच्छिन्नावच्छेदकतावावच्छिनप्रतियोगिताकपर्या- प्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन निक्षयस्य प्रतिबन्धकत्वम्(१)। विपरीतवानस्येति। घटाभाववान् ववथभाववानितिक्षानेत्यर्थः। प्रतिबध्यतावच्छेद. (१) अयं प्रतिबध्यप्रतिबन्धयभावः पर्वतो वन्हिमान घटो बन्हिमानित्यादिज्ञानानां पर्वतो वन्यभाववान् घटो बन्यभाववानित्यादिज्ञानानां च नीलपर्वतो पन्हिमान पातपर्वतो वन्हिमानित्यादिज्ञानानां तद्विपरीतज्ञा. नानां च तद्भावस्तु अवच्छेदकावच्छेदेन प्रतिबध्यत्वे वन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकिञ्चिद्धर्मव्यापक- प्रतियोगित्वावच्छिन्नसंसर्गतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितावच्छेदकत्वावच्छेदपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानि- रूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित समवायसम्बन्धावच्छिन्ननिरवच्छिन्नापच्छेदकतावावच्छिन्न- पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन ज्ञान प्रति संयोगसम्बन्धावच्छिन्नपन्हित्वावच्छिन्नमतियोगितासम्ब- धावच्छिन्नभकारतानिरूपित विशेष्यत्वावच्छिन्नामावत्वावच्छिन्नस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नमकारतानिरूपितपर्वत. शावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसमवायसम्बन्घावच्छिन्नप्रकारत्वावच्यावच्छदकतनिरूपितसमवायसम्बन्धा- वच्छिन्ननिरवच्छिन्नाइवच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्व मिति, एवं सामानाधिकरण्येन बुद्धिम्पति, एवं घटवान् वन्दिमान पटवान् वन्हिमानित्यादिज्ञानानां तद्विपरी- तज्ञानानां च तद्भावः वन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकिञ्चिद्धर्मव्यापकप्रतियोगिकसंयोगत्वावच्छिन्नसंसर्ग- तानिरूपितविशेष्यतानिरूपितावच्छेदकत्वावच्छिन्नसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितसमवायसम्बन्धा- वच्छिन्ननिरवच्छिन्नावच्छेदकतात्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन ज्ञान प्रति पन्दित्वावच्छिन्न प्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारवानिरूपितविशेष्यत्वावच्छेद्याभावत्वावच्छिन्नस्वरूप- सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितसमवायः , ·३४१ सामान्यनिरुक्तिः । कानिर्वहिविशेष्यवाहिज्ञानं जायतामित्याकारकेच्छाजन्यनिहिचह्निमान् घटाभाषांश्च वह्निमानित्याधांशिकाहार्यज्ञानस्य विपरीतज्ञानप्रतिवः ध्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया घटामाववान् वन्ह्यभाववानित्यादिनिश्चय- उनाकान्ततयेति । अनाहार्यत्वविरहेणेति यावत् । तथाविधच्छासत्वे-नितिविशेष्यः REPORTERNANCHHETRANS सम्बन्धावच्छिन्ननिरवच्छिन्नावच्छेदकताप्रतियोगिकपलियनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन ज्ञानस्य प्रतिब- धकत्वमिति, एवं घटाभावव.न् वन्हिमान पटाभाववान् वन्हिमानित्यादिज्ञानानां तद्विपरीतज्ञानानां च तद्भावः कम्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकिञ्चिद्धर्मव्यापकप्रतियोगिकसंयोगत्वावच्छिन्नसंसर्गतानिरूपितविशेष्यतानि- रूपितावच्छेदकत्वावच्छेवस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्न प्रकारत्वाऽवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित संयोग- सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्ननिरवच्छिन्नधर्मविशिष्टा- न्यावच्छेदकतावावच्छिन्नपातयनुयोगितावच्छेदक सम्बन्धेन ज्ञान प्रति वन्हित्वावच्छिन्न संयोगसम्बन्धावच्छि. नप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्नाऽवच्छेदका तानिरूपितप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितसमवायसम्बन्धाऽवच्छिन्ननिरख. च्छिन्नधर्मविशिष्टान्यावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्तयनुयोगितावच्छेदकसम्बन्धेन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकस्यामिति, एवमेव सर्वत्र प्रतिबध्यप्रतिबन्धकज्ञानयोधर्मितावच्छेदकपरम्परायां यस्य स्वरूपतो मान तवृत्तिधर्मान्ती. वेण प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाव उहनीय इति दिन । यद्यपि विशेष्यतावच्छदेकतासम्बन्धन वन्हिमान्पर्वत इत्याकारकबुद्धि प्रति वन्यभावत्वावच्छिन्नप्रकारता- निरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन निश्चयस्य विरोधित्वस्वीकारे नीलपर्वतो पन्हिमानिति बुद्धि प्रति श्वेतपर्वतो वन्यभाववानिति निश्चयस्यापि प्रतिबन्धकत्वाभिया विशेष्यतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकपर्यातयनुयोगितावच्छेदकतासम्बन्धन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने पर्वतत्वधर्मितावच्छेदककनील- गुणमयमा उभयधर्मितावच्छेदककबुद्धि प्रति नीलावेन घटवाहिनीलपर्वतोवन्यभाववानिति निश्चयस्य प्रति बन्धकत्वानुपपनिः। वाधनिश्चयीयविशेष्यतावच्छेदकतास्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्तचनुयोगितावच्छेदक- रूपं यघटयर्यतत्वादिगतद्विस्व तेन सम्बन्धेन प्रतिबध्धीभूतज्ञानीयाविशेष्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकपर्यातयनुयोगितावच्छेदकं यन्नीलपर्पतत्वगतद्वित्वं तत्र धाधनिश्चयस्याऽसत्वात् । न च विशेष्यतानिरू. पितनिरवच्छिन्नावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकतारूपसम्बन्धेन प्रतिबध्यप्रति- बन्धकभावस्य कल्पनीयतया प्रतिबध्यीभूतज्ञानीयविशेष्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपयांतचतु. योगितावच्छेदकरूपे एतादृशसम्बन्धन सत्वादिति वाच्यम् । नीलपर्वतो वन्दिमानिति बुद्धिं पति पतनीलो. बन्दुभाववानितिनिश्चयस्यापि प्रतिवन्दकत्वापत्ते, नीलपर्वतो वन्हिमानिति-ज्ञानीयविशेष्यतावच्छेदकतात्याव. छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं यदूपं तदेव पर्वतनीलो वन्ह्यभाववानिति-निश्चयीयविशेष्यताव- च्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकामिति । तथावि वन्ह्यभावत्वावच्छिन्नभकारतानिरूपितनिरवच्छिन्नपवंतत्वनिष्ठावच्छेदकताका या विशेष्यता तदव. छिन्ना या विशेष्यता तनिरूपितफिश्चिद्धर्मावच्छिन्नावच्छेदकत्वावच्छिना या प्रकारता तदवच्छेदकत्वसम्बन्धन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमाषकल्पनात् । नाच सति यत्रादी नीलत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य पर्वतत्वस्य भानं तदुभयं धर्मितावच्छेदकीकृत्य वन्ह्यादे- भनि त धर्मितावच्छेदकीकृत्य नीलस्य भान पर्वतनीलो पन्हिमानिति निश्चयस्थ तादृशस्य नीलपर्वतो व-ह्य- भाववानिति बुद्धिप्रतिप्रति बन्धकत्वापत्तिरिति वाच्यम्। नीलपर्वतो वन्यभाववानिति बुद्धिं प्रति वन्हित्वावच्छि অসানালিছবিধনবিষ্টনিশ্লিান্ধাবানাবাহীসোনাবনুল সবিহ- ध्यप्रतिबन्धकभावस्वीकारात् । प्रकारवायां विशेष्यतावै० स्वावच्छेदकत्वावच्छिन्नवस्वावच्छिन्नविशेष्यतानि- रूपितत्वोमयसम्बन्धनति ।

·सटिप्पणटीकासमेता MELAN काले तथाविधेच्छासवे घटाभावविशिष्टविशेष्यकवहिज्ञानं जायतामित्था. कारकेच्छां विनवादशज्ञानापत्तिरिति वाच्यम्। यतः सामान्यतो वन्ह्य- दिक्षानेच्छाविशिष्टान्यत्वरूपमनाहार्यत्वं न प्रतिवध्यतावच्छेदककोटौ नि वेशनीयम्, किन्त्वाहार्यज्ञानोत्पत्त्यर्थ विशेष्यतानिष्ठं यत्स्वविषयतावच्छे. दकत्वं तरच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवन्ह्यादि. ज्ञानेच्छाविरहस्थ या स्वाव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्नाधिकरणता तद्विशिष्ट धम्मितावच्छेदकताया एवं प्रतिवध्यतावच्छेदकलम्बन्धत्वमुपेयते, ताशे. च्छाविरहस्य प्रतिवन्धकविशेषणत्वमेव वा विशेषणताविशेषधर्मिमताव. च्छेदकतासम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेनोपगन्तव्यम् , उक्तस्थ. ले व घटाभाधादौ तादृशेच्छाविरहस्य सत्वानोक्कापत्तिरधिकमन्यत्रानुल. धेयमिति वदन्ति । कबहियानं जायतामित्याकारकेच्छासत्वे । स्वविषयतावच्छेदकत्वमिति । स्वइच्छा। सा च वहयभावावच्छिन्नविशेष्यताकवहिप्रकारकताज्ञानं जायतामिस्याकारिका । विशेष्यतापदेन वहयभावावच्छिन्नविशेष्यता प्राया। तनिष्ठा या स्वपदप्राोच्छीयविषयतावच्छेदकतातदवच्छे. दकताऽवच्छिन्नवे-तदवच्छेदकता वन्ह्यमावे, तथाच तदवच्छेदकताधर्मितावच्छेदकावच्छिन. स्वे, तदवच्छेदकत्वं च धर्मितावच्छेदके बोध्यम् । ननु निरुक्तसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिच्छा- विरहाधिकरणतावैशियस्य वहिवावच्छिन्न प्रकारतानिहापितधर्मिताववच्छेदकतायां निवेशे वह्यमावनिष्टतादृशर्मितावच्छेदकताया एवाऽप्रसिद्धिः, इच्छासत्वे एव निर्वहिर्वतिमानि. तिज्ञानोदयात्तदीयधर्मितावच्छेदकताया इच्छाविशिष्टवात् । इच्छाविरहदशायां च तादृशज्ञा- नस्यैवाऽनुपपत्तेरिति कथं निर्वहिर्वहिमानित्यादी लक्षणसमन्वय इत्याशंक्य कल्पान्तरमाह ताडशेति। निरुतसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकेच्छाविरहस्यैच्छाकालेपि प्रतिबन्धकज्ञाने सत्वादाह विशेषणताविशेषधर्मितावच्छेदकतासम्बन्धघटितेति । ननु निरुतधर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन बहिमत्ताज्ञानं प्रति निरुतधर्मितावच्छेदकताप- स्यासत्या वड्यभाववत्तानिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकरवे धर्मितावच्छेदकमानिवेश्य वयभाववत्ताज्ञा- ने निश्चयत्वं दुर्वचम् , तथाहि वयभाववत्ताज्ञाने निश्चयत्वं न तावद् वह थभावाऽभावाऽप्रका- रकरवे सति वयभावप्रकारकत्वम् , हृदो वहिमानितिज्ञानं प्रति महानसं वह थभावाभाववत्- हृदो वयभाववानिति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वानुपपत्तेः । नापि वलयभावनिष्टप्रकारतानिरूपित. विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिइपिता वलयभावाभावनिष्ठप्रकारता तच्छून्यत्वे सति वयभावप्रकारकत्वम् । दर्शितज्ञानीयभावाभावादिप्रकारताया महानसं वहयभाववदितिज्ञा. नीयवलयभावप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकं यन्महानसख तवच्छिन्नविशेष्यतानिरू. पितवानपायात्तस्यैवाऽसङ्गहतादवस्थ्यात् । नापि तादृशवन्धभावाभावप्रकारताशालिव- तादात्म्योमयसम्बन्धेन वन्ह्यभावज्ञानविशिष्टान्यत्वम् , महानसं वन्यभाषाभाववन्नवा हृदो वन्धभाववानितिज्ञानाऽसंप्रहात् । नापि स्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित्तवन्यभावाभावप्रकारता. शुन्यस्वस्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवन्धमावप्रकारताकत्वोमयसम्बन्धेन किश्चिद्धर्मविशिष्ट, ·सामान्यनिरूक्तिः 1 वन्धभाव. स्वम्, निरुत्तनिर्णयत्वस्य दर्शितसमूहालम्बनसाधारण्येऽपि तद्विशिष्टस्य धर्मितावच्छेदेकतासम्ब. न्छेन महानसत्वेऽपि सत्वान्महानसं बचिमनवेति विशिष्टबुद्धधनुपपत्तेरत आह अधिकमन्य- प्राऽनुसन्धेयमिति । अयं भावः। प्रतिबन्धकतावच्छेदकोटौ निश्चयस्वमनिवेश्य वन्ह्यः भावसंशयोत्तरं वह्निविशिष्टयुयुत्पत्तिनिर्वाहाय प्रतिबन्धकतावच्छेदकनिरुजर्मितावच्छे. दकतारूपप्रत्यासत्तिघटकवन्धमावत्वाचवच्छिनप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायामेव प्रकारवानिरूपितत्वं देयम् । तथाच ताश विशेष्यतानिरूपितर्मितावच्छेदकतासम्बन्धन वन्ह्यभाववत्ताज्ञानवेनैव प्रतिबन्धकत्वम् । संशये समुच्चयबैलक्षग्याय प्रकारताद्वयनिरूपित. कैत्र विशेष्यता स्वीक्रियते इति संशयोत्तरं विशिष्टबुट्युपपत्तेः । नच समुच्चयाऽविषयस्य कोटयोविरोषस्य संशयविषयतया बैलक्षण्यसिद्धौ प्रकारताद्वयनिरुपितकविशेष्यतायाः अक्ट तायाः स्वीकारो न युक्तइति वाच्यम् । विरोधोपस्थिति विनापि विशेषदर्शन-कोटिस्मरण-ध मिज्ञानादिकारणसत्वे संशयल्यानुभवसिद्धतया निखिलसंशयानां विरोधविषयकत्वाऽसम्भवेन समुच्चयब्यावर्तनाय संशयविलक्षणविषयतायाः स्वीकारस्याssवश्यकस्वात् , अत एव काचि. द्विरोधस्यापि तत्प्रयोजकाधीनस्वादित्यत्र दौधितकृता क्वचिदिस्युकम् । संशयकोटयोः संसर्ग. तया विरोषभानस्वीकारे तादृशविरोधविषयतायाः समुच्चयवैलक्षण्यानुपपत्त्यैव संशये स्वी कारात्किमपराद्धमतिरिक्तविशेष्यतया(१)। - (१) अथ निखिलसंशयेषु प्रकारलास्यनिरूपित्तकाविशेष्यत्वमपि न सम्भवति, नीलपर्वतत्त्वं धर्मिताप छेदकीकृत्य वाभाव शुद्धपर्वतत्व धर्मितावच्छेदकीकृत्य पम्ह्यभावाभाव वन्हि धागाइमानस्य संशयस्य तथा- स्वाऽयेगात्, तर वह्यादिप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया नैल्यानवच्छिन्नत्वेन तदवच्छिन्नवन्ह्यभावप्रकारता. निरूपितविशेष्यताभिन्नत्वात् । तत्र बन्यादिप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया नेल्यावच्छिन्नत्योपगमे नौलपर्वतस्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य दर्शितकोटिद्वयमवगाहमानस्य संशयस्य ततो वैलक्षण्यानुपपत्तेः। नच नीलपर्वतो व. हिमान् पीतपर्वतो वह्यभाषवानियाकारकसमूहालम्बनवत, नीलपर्वतो वन्ह्यभाववानू पर्वतो वहयादिमानिति ज्ञानमपि निर्णय पवति वाच्यम् । तथासति कार्यकाले पर्वतत्वावपछेदेन बन्दादिमत्तानियस्य प्रतिबन्धकस्य सत्वानीलपवतत्वावच्छेदेन वनयमावादिविशिष्टबुद्ध्यनुत्पतेरिति चेत् । मैवम् । दर्शितसंशयेप्युभयप्रकारतनिरूपितकैव विशेष्यता, किन्तु तस्याः पर्वतत्वावच्छिनखेन धन्यादि. प्रकारतानिकपितत्वं, नैल्यविशिष्टपर्वतत्वावचिन्नत्वेन च वन्ह्यभावप्रकारतानिरूपित्यामिति विशेषः। नील. पवतो बन्यभाववाभवेति संशये च विशेष्यताया एकरूपेणवोभयप्रकारतानिरूपितत्वमिति ततस्तस्य वैलक्ष- ण्यनिद्विः। यदिख-शयसमुच्चययोवलक्षण्यायोभयमकारतानिरूपितमेकविशेष्यत्वमतिरिक्तमास्ता संशये, परन्तु तत्र प्रत्येक प्रकारतानिरूपितविशेष्यताद्वयसत्वेऽपि वाधकाभावः, तत्पयोजकसामग्भ्या अपि तत्र सत्वात् । न च तदवच्छिन्नं प्रति संशयसामग्न्याः प्रतिवन्धकत्वकल्पनात्तत्प्रयोजकसामग्रयेव नास्तीति वाघम् । तत्र संशयसामग्या: प्रतिबन्धकरवे मानाभावात् । नच संशयसमुच्चयपैलवण्यान्यथानुपपत्त्यैव तत्स्वीकार इति शंक्यम् । संशयन्यावृत्तविषयतायाः समुच्चयेऽभावेऽपि संशयनिष्ठविलक्षणविषयतायास्तनाभावेनैव तस्य संशययैलवण्यानाडात्, संशयव्यावृप्तविषयतारूपेणैव तत्र वैलनण्यमनुभूयत इति तु शपथैकनिर्णेयमिति विभाव्यते-तदारस्तु संशयेऽतिरिक्तविषयत्वाकल्पन-अस्तु चोभयप्रकारतानिरूपितविशेष्यतास्य-किन्तु अनु. चयव्यावर्तनाय संशयीयविशेष्यतयोरपच्छे यावच्छेदकभावः स्वीक्रियते। तथाच बन्ह्यभावाभावप्रकारतानिरू. पितविशेष्यवानवाच्छन्नवाभावादिषकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपित्तधर्मितावच्छेदकत्तासम्बन्धेन वन्यभा- ववत्ताज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतेति न कोपि शवावसर इति । . .

·सटिप्पणीकासमेता OGARAMINE ताशपक्षे तादृशसाध्यवैशिष्टयस्य ताहशसाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्ट ताहशहतुवशिष्टयस्य चावगाहिनो ज्ञानस्य यद्विषयकं ज्ञानं विरोधिविषयक तत्त्वं, तादृशज्ञानविरोधित्वं वा हेतुदोषत्वम् । ज्ञानविरोधित्वञ्च तद्विषयविषय. निधीहिः पर्वतो धन्हिमानित्यादिस्थलीयदोषलाधारण्याय प्रकारान्त. रेण लक्षण वर्णयता केषाञ्चिन्मतमाह तादृशपक्ष-इति । पक्षतावच्छेदकाविशि. पक्ष इत्यर्थः, तादृशसाध्यति । साध्यतावच्छेदकविशिष्ठसाध्येत्यर्थः । तादृश. हेखिति । हेतुतावच्छेदकविशिष्टहस्वित्यर्थः, ज्ञानस्य विरोधिविषयकं यद्विष. यक शानमिति योजना ! ज्ञान ज्ञानसामान्यं, तेन घटादिविषयकस्य यस्य कस्यचित् समूहालम्बनज्ञानस्य ताशज्ञानविरोधिबाधादिविषयकत्वेऽपि नातिप्रसङ्गः । स्वावच्छिन्नविषयकाचव्यापकताहज्ञानविरोधिविषायता. पक्षतावच्छेदकविशिष्टत्यादि । पक्षतासाध्यताहेतुताबच्छेदकनिवेशनमाश्रया. सिद्धिसाध्याप्रासिद्धिसाधनापासद्धिसंग्रहाय, तेन-सामान्यप(१)दनिवेशेन । यस्यकस्य. चिदिति । वाघादिविषयस्येत्यर्थः । समूहालम्बनशानस्यति। वन्यभाववान् हृदो घटश्चेत्याकारकपत्किञ्चिज्ञानस्येत्यर्थः । केचितु यद्विषयकं विरोधिविषयकमित्यस्य यद्वि. षयकत्वं विरोधिविषयकत्वरूपमित्यर्थः । तथाच घटादाबतिव्याप्तिविरहात्सामान्यपदं न निवे शनीयमिति प्राहुः। फलितार्थमाह वाचच्छिन्नेति । तथाच प्रकृतपक्षतावच्छेदकाव. च्छिन्नविशेष्यतानिरूपितमकतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारता तयाध्यहेतुतावच्छेदकावच्छि. जप्रकारताविशिष्टमहत्वव्यापकप्रकारताविशिष्टमहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिलपित प्रतिबन्धकता. निरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताद्विषयिता यद्रूपावच्छिन्नवियिताशालिनिश्चयत्वब्यापिक. तद्रूपवत्वं लक्षणम्(२)। प्रहे प्रकारतावै०श्वविशिष्ट प्रकारतावत्वसम्बन्धेन । स्व"प्रकारता". अवमपि धनाभावाभाववति हृदेवाभावप्रकारकमित्यप्रामाण्यवानस्यैव हदो वन्स भाववानिति ज्ञानप्र. तिबन्धकतायामुत्तेजकत्व, नतु वन्यभावाभावति घढे वन्हयभावप्रकारकामत्यनामाण्यज्ञानस्यति धर्मिता- यच्छेदकनिवेशो दुरि इति चेत्र। स्वीयवन्यभावाभावववृत्तित्यप्रकारतानिरूपिता या वन्यभावप्रकारतानि. रूपितविशेष्यतानिष्ठविशेष्यतात्तदवछेदकताछेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाऽत्रामाण्यग्रहाभावाधिक रण ताविशिष्टधर्मितावच्छेदकताया एवं प्रतिबन्धकतावदेकसम्बन्धवोपगमेन सादृशाऽपामाण्यग्रहाभावस्थ. विशेषणताविशेषधर्मितावच्छेदकताघाटवसामानाधिकरण्यसम्बन्धन प्रतिबन्धकाविशेषणवोपगमेन वा दोषा- नवका शेन भर्मितावक्छेदकनिवेशानावश्यकत्वादिति दिक् । (५) अत्र जातिमान् वन्यभाववानितिज्ञानवारणायाध्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वनिवेशस्याऽवश्यकतया सन एवोदामीनातिव्याविशारणसम्भवासामान्यपदं व्यमिति विभावनीयम्। (२) तादृशप्रकारताविशिष्टप्रहनिष्ठप्रतिबध्यतानिवेशे पर्वतो वह्निमानित्यत्र पर्वतो पद्धिमान् हृदय नयेति समूहालम्बनप्रहनिष्ठोदासीनप्रतिबध्यतामादाय पन्झभाववद्धदेऽतिव्यातिः, तादृशमहत्वव्यापाति- सध्यतानिवेशेऽसम्भवः हृदो वह्निमान वविव्याध्यधूमवानित्याकारमहत्वव्यापक नकारताविशिष्ट्यहत्वं दो व- द्विमान् इदो धूमवान् धूमो बदिव्याच्य इत्यादिग्रहेषु वर्तते तत्र सर्वत्र कस्याश्चिदपि प्रतिबध्यताया यत्कि- चिद्देषज्ञाननिरूपताया अभावात् , अतः प्रतिबध्यतायां ताशकारताविशिष्ट प्रकारखावच्छिन्नत्वं वकव्यं, प्रकारवायां पक्षे माध्यहत्ववाहिग्रहत्वब्यापकत्वं च तादशमहानिधो यः किश्चि धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिक- ब ·सामान्यनिरुक्तिः। । कधर्मवत्वमिति तु फलितार्थः । अत्र च विषयितानिष्ठं स्वरूपसम्बन्धात्म. कताहशज्ञानविषयविषयकग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकतात्मकताहशज्ञानवि. रोधित्वमेव निवेशनीयं, न तु विषयनिष्ठं निवाच्यतादृशज्ञानविरोधित्व, तस्यैध लक्षणत्वसम्भवेन शेषवेयर्यप्रसङ्गात् । अत्र व विषयनिष्ठस्य दि. धर्वाच्यताहशज्ञानविरोधित्वत्यैव तदपेक्षया लघुतया तदेवाह तादृशज्ञानवि. रोषित्वं वेति । तादृशज्ञानविशेधित्वं यदि ताशज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेद कस्वावछिन्नविषयिताकधर्मवत्वं तदा पूर्वनिरुक्तयथाश्रुतसूलार्थ एव पर्यवसानात् निव्वन्हिः पवतो वन्हिमानित्यादिस्थलीयदोषाव्याप्तिताद. वस्थ्य मिति तनिक्ति ज्ञानविशधित्वञ्चति । तद्विषयविषयकेति। तथाच नि. चन्हिः पर्वतो चन्हिमानित्यादी ताशज्ञानविरोधिज्ञानाप्रसिद्धापि त. विषयविषयकस्य निर्वन्हिः पर्वत हात ज्ञानस्य प्रतिबन्धकं यद्वन्हिमान पर्वत इति ज्ञानं तद्विषयतामादायैव वान्हमस्पर्वतादिरूपतत्स्थलीयाश्र. यासिध्यादौ लक्षणसमन्वयः । वैशिष्ट्यं च प्रकारतायां स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्व-स्वावच्छेदकसम्बन्धावाच्छन्नत्व-स्वनिक पितविशेष्यतावच्छदकावच्छिन्नावशेष्यतानिकीपतत्वैतत्रितयसम्बन्धेन । नन्वत्र पर्वतो वहिमानित्यत्र पाषाणमयत्ववपर्वतेऽतिध्यातिः, पाषाणमयस्ववस्पर्वत. विषयिताया अपि पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिछापितवाहित्वावच्छिन्नप्रकारताशालिग्रहत्वव्या. पकप्रतिबन्धकतानिझापितज्ञानवशिष्टयावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकरवात, प्रतिवन्धकताया ज्ञानवैशिष्टयानवाछिछनत्वं निषेश्य तद्वारणेऽसाधारण्येऽव्याप्तिः, ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नत्वाऽ. साधारणविषयित्वानवच्छेद्यत्वोभयाभावं तत्र निवेश्योकातिव्याप्तिवारणे गगनाभाववदभावव. त्कालीनघटो गगनवानित्यत्र बाधेऽध्यातिरिति चेन । ताशप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्ध- कतावच्छेदकतास्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपयाप्त्यनुयोगितावच्छेदकं किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयि. स्वाध्यापकविषयिताशन्याऽनाहार्यत्वादिविशिष्टयद्पावच्छिन्नविषायताशालिनिश्चयनिष्ठभेदप्रति योगितावच्छेदकतास्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपयाप्त्यनुयोगितानवच्छेदकं तद्रूपवत्वं वक्तव्य म, पाषाणमयत्ववत्पर्वतविषयिताघटकपदार्थनिष्ठसमुदायलं न तादृशं, ज्ञानवौशष्टयादिक टिलसमुदायवृत्तिसमुदायत्वत्यैव तादृशस्वात् , तच न पाषाणमयस्ववत्पर्वतविषयकतादृशनि. श्वयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदकामिति ना. तिव्याप्तिः। इदानीमसाधारण्यसंग्रहाय ताहशनिश्क्षये पक्षधर्मिकहेतुमताज्ञानाsकालीनस्वाऽसाधार. ण्यविषयकश्वोमयाभाववरवं निवेश्यम्, एवं च पक्षविशेष्यतानिरूपितमाध्यप्रकारतात्मकं नि. पितकिश्चिद्धर्मावच्छिन्नप्रकारता नास्तीति प्रतीतिसिद्धः सामान्यामावः तदप्रतियोगित्वं, तथाच पश्शे साध्यत- स्याप्यहेतुवैशिष्ट्यावाहिमहमिष्ठाताभावाप्रतियोगिप्रकारताविशिष्ठप्रकारत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यत्तानिरूपितप्रति- बन्धकतावश्छेदकतावती यद्रूपावच्छिन्नविषयिता तद्रपावच्छिन्नविषयिता यदूपावच्छिन्नविषयिताशाल्यव्यापक- विषयिताशून्याऽनाहायनिश्चयत्वव्यापिका तद्रूपवत्त्व लक्षणम् । SAMACE ·सटिप्पणटीकासमेता ३४७ -- - अथ घटवभूतलादिरूपोदासीनपदार्थविषयकसमूहालम्बनात्मकप: क्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकलाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्य-तद्वाप्यहे. तुप्रकारकज्ञानविषयविषयकघटवभूतलादिज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषयघटा- भाववद्भूतलादावतिव्याप्तिः । न च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकसा. ध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्य तभिरूपितव्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छि- नप्रकारकमहत्वव्यापकविषयिताघटितधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित. प्रतिवन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयिताकधर्मवत्वनिवेशान दोषः, धट. वभूतलादिविषयितायास्ताहमहत्वाव्यापकत्वादिति वाच्यम् । यतः प. एकप्रकारताविशिष्टप्रकारत्वावच्छिन्नमतिबध्यतानिरूपिताइसाधारण्यविषयकनिश्वयनिष्ठप्रतिवः न्धकतावच्छदेकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकीभूतं यत्पक्षधर्मिकहेतु. मताज्ञानवैशिष्ट थाऽसाधारण्यादिविषयिताघटकपदार्थसमुदापत्वं तत्पर्मिकहेतुमत्ताज्ञानकाली. नोकोमयाभाववदनाधारयविषयकनिश्चयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतास्वावच्छिन्न प्रतियोगि. ताकपर्यायनुयोगितानवच्छेदकं भवतीति नाऽसाधारण्येयाप्तिः(9) अत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराऽघटितत्वमपि निवेश. नीयम् । तचैतेन-ऋत्मरीत्या यत्किञ्चिरप्रतिबन्धकताघटितं वाच्यम् । तथाच तादशप्रकार- स्वावच्छिन्नयत्प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्ध कतावच्छेदतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयो. गितावच्छेदके तापशनिश्चयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वावच्छिनप्रीतयोगिताकपर्याप्स्यनु योगितानवच्छेदकरवं तत्प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकवियितासामान्ये स्वाव. च्छिन्ननिरभ्यतावस्वं वक्तव्यम् , व्याप्तिप्रचारस्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताव. च्छेदकविषयितासामान्यान्तर्गतशुद्धव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयितायाँ मेयस्वविशिष्टव्यभिचार. स्वापच्छिन्ननिरूपयवाभावानातिव्याप्तिः । नचैवं सर्व गगनवदित्यत्र गगनाभात्रवद्घटादिरूपवाघेऽव्याप्तिः, तादृशप्रतिबन्धकताव. छेदकविषयितासामान्यान्तर्गतगगनाभाववस्पटादिविषयितायां ताशघटानकीपतत्वाभावादिति वाच्यम् । तादृशीवीयतायां स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यज्ञानीयस्वनिवेशे. नवारणात। एवं हृदो वहिमानित्यत्र वन्ह्यभाववद्हदेऽव्याप्तिः, बन्धभावबढ्दत्वावच्छिभविष. यित्वाध्यापकबिषयिताशन्य-दो वन्ह्यभाववानितिज्ञानीयवन्यभावविषयिताया अपि (१) न चैवमपि कपिसयोग्यतत्वादित्यादौ कपिलयोगाभाववद्व्यतिव्यातिः कपिसयोगाभाववत्ताज्ञा- नस्य विशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तादशप्रतिवन्धकतावच्छेदकाऽनाहार्यत्वादिविशिष्टनिश्चयीयकापिसंयोगा- भावववृक्षविषयितावद्भेदस्य कपिखयोगाभावबा वृक्ष इत्यनाहार्यनिश्चयेऽभावादिति वाच्यम् । निश्चयऽव्याय. वृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वस्य निवेशनीयतयाऽव्याप्यवृत्तित्व प्रमाविशिष्ट कपिरयोगाभावववृक्षविषयकज्ञाने सा- मान्यता प्रतिबन्धकतायामुत्तेजकीभूताव्याप्य वृत्तित्वज्ञानाभावविशिष्टताद शनिश्चयीयकपिसयोगाभाववृक्ष- विषयितावद्भदेस्य सत्येन तादशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतावावचिन्नपर्याप्त्यनुयोगिताछेदकाऽव्याप्यवृत्ति- स्वज्ञानाभावघटितसमुदायवृत्तिसमुदायत्वस्याऽव्याप्य वृत्तिवनमानास्कन्दितकपि संयोगाभावववृक्षाविषयकता- दशनिश्चयनिष्ठभेदप्रतियोगितावादकतावावपिउन्नपर्याप्त्यनुयोगितावश्छेदकतयातिव्यातेरभावात् ।

·सामान्यनिरुक्तिः। चंताग्रंशे वह्निमत्ताधनवगाहिनो निर्वह्निः पर्वत इति ज्ञानस्य या वह्निम- कारकत्वाद्यनिरूपिता निहित्वादिप्रकारितानिरूपितपर्वतादिविषयिता सैवानाहार्यत्वविशिष्टतया बहिमान् पर्वत इत्यादिज्ञानप्रतिबध्यतावच्छे. दिका, तस्याश्च निब्र्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्याहार्यज्ञानलाधारण्ये माना. बाधप्रतिवन्धकतावच्छेदकतया तद्विषयितायां दोषनिकप्यस्वाभावादतो यद्रूपावच्छिन्नविष. यितासामान्यमवच्छेदकं तद्रूपावच्छिनीवयितासामान्ये यावच्छि अनिरूप्यता विवक्षणी. या, तथाच हृदो वहिमानित्यत्र जातिमद्वन्यभावपद्देऽतिव्याप्ति:, जातिमद्वन्यभाववद्ः हृदविषयित्वाव्यापकविषयितान्यज्ञानीयवन्यभावबद्दसामान्य त्य तादशप्रतिवन्धकता च्छेदकरवं नास्ति तद्विषयितायाः जातिमान् वन्ह्यभाववानिति ज्ञानसाधारण्यात् , किन्तु आतिद्वन्सभाववादविषयितासामान्यमेव तदवच्छेदछ, तत्र च तनिरूप्यत्वमक्षतमेवेति तादृशविषयितायां यत्पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयितासन्यज्ञानीयत्वमपि विशेषणीयम् । एवं हेतुमत्पक्षघटिताऽसाधारण्यसंप्रदाय ताहशविषयितायामसाधारण्यविषयिताभिन्नत्वाइ- साधारण्यविषयितात्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्योभयाभाववत्वमपि विशेषणीयम् (१)। तस्याश्चेति । वहिप्रकारिवानिरूपितनिर्वहित्वप्रकारतानिरूपितपर्वतत्रिषयितायावेत्यर्थः निर्वह्निः पर्वती वह्निमानियादाविति। आदिना निर्वविद्धिमानित्यस्यापि संग्रहः। . (१) अनायमनुगमः-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितमाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतासा- ध्यव्याप्यहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारता-शालिग्रहनिष्ठकिश्चिद्रूपाऽवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताकिञ्चिद्रूपा- वच्छिन्नप्रकारता नास्तीति प्रतीतिसिद्धिसामान्याभावाप्रतियोगिताप्रकारताविशिष्ट प्रकारत्वावच्छिन्नमतिबध्य. सानिरूपित्तप्रतिबन्धकताविशिष्टधर्मवत्व लक्षणम् , प्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यश्च सम्बन्बयेन,-तत्र प्रथमः स्व- निरूपितावच्छेदकतात्वाऽवच्छिन्नपर्यादयनुयोगिताऽवच्छेदकधर्मनिष्ठकिञ्चिदूपावाच्छिन्नविषयित्वाध्यापक विषयिताशून्यकिीञ्चपावच्छिन्नविषयिताशाल्यव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितानाहार्याप्रामाण्ययज्ञानानास्कन्दित पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानाऽकालीनत्वा-साधारण्यविषयकत्यामयाभाववनिश्चयानिष्ठभदेवतियोगितावच्छेदक- तात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति-प्रतीतिसिद्धाभावप्रतियोगितानिरूपितावडे. दक(१)तानिरूपित्तावच्छेदक (२)तानिरूपितावच्छेदक(३)तानिरूपितावच्छेदकता(४)निरूपितावच्छेदकता(५) निरूपिताव छेदक(६)तानिरूपित्तावच्छेदकता(७)निरूपिताबच्छेद(८)कतानिरूपितावच्छेद(९)कतानिरूपि- तावविन्नवसम्बन्धावविन्नावश्छेदकत्वरूपः, अपरस्तु स्वनिरूपिताधबछेदकताकिचित्पावछिन्नविष- यित्वाऽव्यापकविषयिताऽशून्यानाहार्यज्ञानीयकिचिदपावच्छिन्नविषयितानिष्ठभेदप्रतियोगिताबछेदकत्वं ना. स्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावातियोगितानिरूपिताब छेदक(१)तानिरूपिताय छेदक(२)तानिरूपितावच्छेदकता(३) निरूपिताय छेदकता(४)निरूपितावच्छिन्नवसन्बन्धावचिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावचिन्नवनिष्ठावचछेदकता- मिन्ना सती किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषयिता शून्यज्ञानीयत्वनिष्ठावच्छेदकतामन्ना सती विषयि- तात्वनिष्ठाव छेदकत्ताभिन्ना सत्ती असाधारग्यविषयिताभिन्नत्वाटतोमयाभावनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना याऽवक- दकता तदनिरूपकतशावच्छेदकतानिरूपिका या विषयितानिष्ठानछेदकता तद्विशिष्टत्वरूपः, तद्विशिष्टत्वं घ स्वनिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावणछेदकतानिरूपितज्ञाननिष्ठावच्छेदकतानिरूपितशुन्यत्वनिष्ठाऽ छेदकतानिरू- पितविषयिताव्यापकत्वनिष्ठाविछेदकतानिरूपितविषयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावविद्वत्व सम्बन्धावच्छिन्ना- पछेदकतावत्स्व-स्वनिरूपकवृत्तित्वनिष्ठाबच्छेदकतानिरूपकमदनिष्ठावबछेदकतानिरूपकप्रतियोगितानिष्ठाव. छेदकतानिरूपकाव छेदकतावावचित्न प्रतियोगिताकाऽभाववत्योभयसम्भन्धन, अन्न भेदप्रतियोगिताब के . hd ·सटिप्पणटाकासमता काहविरोधिग्रहविषयत्वम् । एवंविधैव रीतिरुत्तरत्र सर्वत्र सव्यभिचारलक्ष. णादावनुसर्तव्या इत्यपि केचित् । भावात् आहार्यज्ञानसामग्यास्ताहशविषयिताप्रयोजकत्वालिद्ध। विपरीतशानाभावघटितायास्ताहशाविषयिताप्रयोजकानाहार्थज्ञान. सामन्याचाहार्यज्ञानाजनकत्वात, तादृशमहत्वव्यापिका च बह्निमत्त्वा. दिप्रकारितानिरूपिता ताशपर्वतादिविषयिता, ला च न प्रतिवध्य- तावच्छेदिकेति निहित्वादिप्रकारितानिरूपितपर्वतादिविषयितात्वेन नि. वह्निः पर्वत इत्यादिशानीयविषयितापि तथाविधग्रहत्त्वव्यापिकति चेत् । तर्हि विषयितात्वादिना धटवभूतलादिविषयितानामपि तद्यापकतया उदासीनपदार्थवारणमशक्यमिति चेत् । मैवम्, यद्रूपावच्छिन्ने यद्रूपाव च्छिन्नप्रकारकत्वावच्छिन्नं तादृशमहत्वव्यापक तद्रूपावच्छिन्नविशे- ध्यक-तद्रूपावच्छिन्नप्रकारकाहत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्ध तत्र वनामावविशिष्टाऽभाववत एव दोषत्वात् । अभाववान् वन्ह्यभाववानिति ज्ञानस्य निर्व. हिहिमानितिमहविषयविषयकेऽमानवान् चकिमानितिग्रहे विरोषित्वात् । दीधितो एवं. विधेति। तत्रापि साध्यन्याप्यो हेतुरित्याकारकप्रहविरोधिवादिकमेव व्यभिचारस्वादिक निर्वाच्यमित्यर्थः ताशपर्वतविषयितेति। निहित्यप्रकारतानिरूपितपर्वतविषयितेत्यर्थः । सा च न प्रतिबध्यतावच्छेदिकीत । तथाचाऽऽहार्यस्थलीयाश्रयासिध्यादावव्याप्तिरिति(१) भावः । audel दकता छेदकासम्बन्धश्च स्वावच्छिन्ननिरूप्यतारूपः, अत्रापि गगनाभावपदभाववाकालीनघटपक्षकगगनसा. ध्यकस्थलेम्यातिपरिहारप्रकार स्वयमूहनीयः॥ (१) नन्वत्राऽऽहायस्थले अव्याप्त्यभिधानं किमभिप्रेत्य पर्वतत्वावाछिन्नविशेष्यतानिरूपितनिद्वित्वप्रका- बतायास्तादशप्रकारतावेन व्यापकत्वमभिप्रेत्य या तत्तयक्तित्वेन, प्रथमे तु निर्दोषत्वमतुपदं स्वयमेव वक्ष्यते, द्वि तीये असम्भव एव हृदो वह्निमानित्यत्रापि पझे साध्यादिवीशष्टयावगाहनव हृदो वह्निमान् हदो वहिमदवान वह्निमद्भदो वह्निमानिस्याविषु ज्ञानेषु वर्तते तत्र सर्वत्र समानाकारकज्ञानविषयिताया अभेदपि हृदो वहिमा- नितिज्ञानीयप्रकारताव्यक्तरभावात् तादृशप्रकारताव्यक्तस्तध्यक्तित्वेन ब्यापकत्वाऽसम्भवात् । न च प्रकारता- यो व्यापकत्वमभिप्रेत्य नेयं शङ्का अपितु प्रतिबध्यतायां स्यावच्छेदकप्रकारतावत्वसम्बन्धेन तथोक्तज्ञानेषु सर्वत्र बच्चभाववद्धदाविषयकानश्चयप्रतिबन्धकतानिरूपित्तप्रतिबध्यतायास्तादृशसम्बन्धेन सत्येनाहायस्थला- व्याप्यभिधानं युक्तमिति वाच्यम् । तथापि नियताहार्यज्ञाने ताशसम्बन्धन प्रतिबध्यतापिरहणासम्भवस्यैव सत्स्वाद भाहार्यस्थलीय- दोषसाधारण्याय कृतलक्षणे आहार्यभेदानवेशशङ्काया असम्भवात् । भवम् । प्रकारतायास्तव्यक्तित्वेनैव ब्या- पकत्वमभिप्रेतं तादशग्रहे विशेषणान्तरमप्यभिप्रेत, तच्च माध्यतावच्छेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगिताव- छेदकरूपवृत्त्यवच्छेदकत्वानवायाकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकतात्यावच्छिन्नपर्यायनुयोगितांवच्छेदक- धर्मवृत्तिविशेष्यताशालित्वे सति माध्यतावच्छेदकपर्याप्तावच्छेदकताकविषयतानिरूपितव्याप्तिविषयतानिरूपि. तहेतुताव छेदकपर्यातायछेदकताकविशेष्यत्वावच्छेयाय छेवत्वानवछिन्नतादृशप्रकारतानिरूपिततादृशप-च विशेष्यताशालत्यम्, तथाच हदे पहिसाधने हृदो पहिमानिति ज्ञानमेव तादशामिति न कोपि दोषः।

·३५० सामान्यनिरुक्तिः । कचितु याहशपक्षक-यादृशसाध्य क-यादशहेतौ यावन्तो दोषाः सम्भ- कतावच्छेदकस्वावच्छिन्ननिरूपितविषयिताकधर्मवत्वस्य विवक्षणी यतया सर्वलामञ्जस्यादिति दिछ । अत्र चास्वरससूचनाय केचिदिति। सच उक्तयुक्त्या निर्वहिवाहिमानित्यादिस्थलीयदोषासंग्रहेण । न च धम्मितावच्छेदकत्वप्रत्यासत्या वह्निप्रकारकज्ञानं प्रति बह्मभावप्रकारका ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतामते निर्वहिर्वह्निमानित्येतादृशज्ञानलमानविषयः कानाहार्यवाहिमानित्याकारकज्ञान प्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसमन्वयस्त. त्रापि सम्भवतीति वाच्यम् । तादृशमताश्रयणे पर्वतो वह्निमानित्यादी वह वभावदादेदोषताप्रसङ्गात् । यादशेति सर्वत्र यदूपावच्छिन्नार्थकम् । तावदन्यान्यत्वमिति । यत्र च या. शपक्षलाध्य-हेतुकस्थले याइशदोषज्ञानस्य प्रतिवध्यज्ञानं प्रसिध्यति, यथा निबर्वन्हिः पर्वतो वन्हिमान् धूमादिल्यादौ पन्हिविशिष्टपर्वतादि. रूपाश्रयालिद्धि-धूमाभावविशिष्ठनिश्चन्हिपर्वतादिरूपस्वरूपालिचादीनां ज्ञानस्य, तत्र तादृशदोषागा माझाभावतद्याप्यरूपतघटकभेदेन विशेषण- विशेष्यभावभेदेन च भिन्नानामनुगतेन विशिष्टपक्षे विशिष्टसाधनवैशिष्टय- प्रहविरोधित्वरूपालिद्धित्वादिनैव तादृशान्यान्यत्वघटकभेदप्रतियोगिवि. धया निवेशो, न तु वन्हिविशिष्टपर्चतत्व-निर्धूमत्त्वविशिष्टनिर्वन्हित्वादि. ना प्रयोजनविरहात्, यत्स्थलीययाहशदोषविषयकज्ञानस्य प्रतिवध्यज्ञान- मप्रसिद्धं, यथा निर्वहिन्धन्हिमानित्यादिश्थलीयस्य च बाधादे. निस्य, तस्थलीयताहशदोषाणामगत्या वन्हामावविशिष्टनिहित्व चन्ह्यभावव्याप्यविशिष्टनिहित्व-निवह्निनिष्ठवन्ह्यभावत्व-निर्वहिनि. दांषताप्रसङ्गादिति(१)। ज्ञानस्येति । वहिमान्यत इत्याश्रय ऽसिद्धिज्ञानस्य-धुमाभाववाभिर्वन्हि: पर्वतः इति स्वरूपाऽसिद्धिज्ञानस्य चेत्यर्थः । बन्ह्यभाववान्पर्वत इति-धूमवानिवन्हि: पर्वत इति च प्रतिबध्यज्ञान प्रवियतीति शेषः। -प्रतिबध्यज्ञान प्रसिद्धिस्थले। अगत्या-विरोधित्व- (१) ननु वन्मते ज्ञानत्यनैव प्रतिबध्यप्रतिबन्धक्रभावस्वीकारत् घट इतिज्ञानेपि प्रतिबन्धकता- सत्त्वात् सर्वश्रामसम्भव एव कुतो नाभिहितः मेयत्त्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्यातिधारणाय विशिष्टान्तराs. घटितत्वस्य वक्तव्यतया शुद्धवद्दयादेवि निरुत्तलक्षणाश्रयत्वेन विशिष्टान्तरतया तद्घटितत्वात , एवं सन्मते प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावस्य तत्पुरुषीय वादिघटितत्तया नानापुरुषायनिश्चयत्वव्यापकत्वं प्रतिबन्धक- सायां न सम्भवति, यदि यस्य ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्बन्धः प्रसिद्ध्यति तस्यैव प्रतिबन्धकले घट इति ज्ञानस्य तादृशसम्बन्धाऽप्रसिद्धेर्न तन प्रतिबन्धकतेत्युच्यते, तदा तद्धदो बन्हिमानियन बाधेऽव्याप्ति तस्य वह्यभाववद्मदघटितत्वादिति । मैवम् । यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकताघटितलक्षणस्य कर्तव्यत्वात , तथाच यकिञ्चित्कालपुरुषायनिश्चयत्व व्यापकत्वं यत्प्रतिवन्धकतायामस्ति तत्प्रतिबन्धकताघटितविशिष्टान्तराघटितत्वस्य वकव्यत्वादिति ॥ - wwist- ·सटिप्पणटीकासमेता . बन्ति तावदन्यान्यत्वम् , एकमात्रदोषस्थले च तत्वभेव हेत्वाभासत्वम् । स वन्ह्यभाषव्याप्यत्वादिना चाननुगतरूपेणैव निवेशः। अत्र च विशिष्टमि- अभिनत्वस्य शुद्धविशेष्यसाधारणतया सर्वमाकायवदित्यादावाकाशा भावविशिष्टसर्वादिरूपबाधादिभिन्नत्वस्थाप्रसिद्धतया च तत्तद्विशिष्टनिः কৰিবাৰাবনায়নানাদিকথনটদুলাঘাথগিন্ধ मवत्वमेवाभिमतम्। अयञ्च प्रकारो यादृशपक्ष-साध्य हेतुकस्थले उक्तसमूहालम्बनानु. मितरप्रसिद्धिस्तत्रैवादरणीयः। यत्र तु तत्प्रसिद्धिस्तत्र लाधवाद्यथाश्रुत. मूललक्षणमेव साधीयः । शब्दाभेदस्थाकिश्चित्करतायाः स्वयमेव वक्ष्य. माणस्वादित्यवधेयम् । यत्राश्रयासिद्धयादिरेकविध एव दोषः प्रतिबध्यक्षा. नञ्च प्रसिद्धं महान लत्ववान पर्वतो वहिमानधूमादित्यादौ तत्र विशिष्टप. क्षग्रहविरोधित्वादिरूपाश्रयासिद्धित्वादेरेव दोषसामान्यलक्षणत्वमुचित न तु महानसत्वाधभावविशिष्टपर्वतत्वाधवच्छिन्नतादृशाभावव्याप्यवि. शिष्टपर्वतवाद्यवच्छिन्नभिन्नभिन्नत्वस्य निरुक्तसमूहालम्बनानुमितिविरो. धित्वस्य च गौरवादित्याशयेनाह एकमात्रदोषस्थल इति.! एकविध एव यत्र दोषस्तद्विषयक ज्ञानप्रतिबध्य ज्ञानञ्च प्रसिद्धं, ताशस्थल इत्यर्थः । तेन ग्राहाभाव-तद्याप्यभेदेन विशेषण-विशेष्यभावभेदेन च सर्वत्र दोषाणां नानात्वसम्भवादेकमात्रदोषस्थलस्याप्रसिद्धत्वेऽपि पर्वतान्यः पर्वतो घहिमान् धूमादित्यादावेकविधमात्रदोषस्थले ग्राह्याभावतह्याप्यरूपघट- कादिभेदेन विमित्राश्रयासियादीनामनुगमकरूपाभावेनान्यतमत्वस्य लक्ष. णताया आवश्यकत्वेऽपि न क्षतिः । तस्व-arrशत्वं मिरुताश्रयासि. वित्वादिकमिति यावत् । इदमुपलक्षणम् । यत्र परामर्शविरोधिनो व्यभिचार-विरोधासिद्धयः स्त्रयो दोषा न तु बाध-प्रतिरोधौ पर्वतो वह्निमान् हृदत्वादित्यादौ पराम- शविरोधित्वमेव सामान्य लक्षणम्, यत्र च बाध-प्रतिरोधासिद्धयो दोषाः न तु व्यमिचार-विरोधी हदो वह्निमान धूमात् काञ्चनमयहदो वह्निमान् धूमात इदः काञ्चनमयवह्निमानू धूमात् हृदो वह्निमान् काञ्चनमयधूमादि. त्यादौ च तत्र विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्य-विशिष्टसाधनयोशिष्ट्यावगाहि यज् शानं तद्विरोधित्वमेव तथा, एवं यत्र व्यभिचारासिद्धी एव दोषौ का. घटिताऽनुगतरूपेण निवेशाऽसम्भवेन । निरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणेति । तेन-विशिवस्याऽनतिरिकत्वेन केवलपक्षहेवादौ नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । अयं च प्रकार:-तावदन्यान्यत्वरूपः । पर्वतो वन्हिमान इदत्वादित्यादाविति । वन्यभावववृत्ति हृदवं व्यभिचारः।

·३५२ सामान्यनिरुक्तिः। चातिरिक्त एवान्योन्याभाव इति न वैयर्थ्यम् । पञ्चविधभेदोक्तिस्तु तत्सम्भव- स्थलाभिप्रायेण, व्यभिचारादेः साध्यादिभेदनियन्त्रितत्वात् शब्दाभेदमात्रस्य चाकिञ्चित्करस्वादिति प्राहुः। चनमयः पर्वतो धूमवान् वढेरित्यादौ तत्र विशिष्टपक्षविषयक-व्याप्तिः विशिष्टसाधनमहविरोधित्वादिकं तथेत्यपि बोध्यम् । ननु तत्तद्धम्मविः च्छिन्नभिन्नभिन्नत्वरूपलक्षणघटकतत्तद्धर्माणां भागासिद्धतया हेत्वाभा. ससामान्येतरभेदाननुमापकत्वेऽपि व्यभिचारावारकतया तदितरांश. वैयर्थ्यमित्यत आइ स चेति । स चान्योन्याभावोऽतिरिक्त एवेति योजना। ततद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदकूटावच्छिन्नप्रतियोगिताका अतिरिक्त तत्तद्धांतिरिक्त तथा च धम्मभेदान्न वैयर्थम् । तत्तद्धा. धच्छिन्नभेदमात्रावच्छिन्न प्रतियोगिताकान्योन्याभावस्य स्वप्रतियोगिता बच्छेदकीभूतभेदप्रतियोगितावच्छेदकतत्तद्धर्मस्वरूपत्वेऽपि ताहशभेद. कूटावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदत्वस्य नानाधर्मेषु कल्पनापेक्षया तद्विशि- एस्यैकस्य भेदश्य लाघवेन(१) कल्पयितुं युक्तवादित्यभिप्रायः। एतच्च यथाश्रुताभिप्रायेण, तत्तद्धविच्छिन्ननिरूपितविषयितान्यत. मविषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मवस्त्रस्य लक्षणत्वे चाधिकविकालक- तया विशेषणसार्थक्यमित्यवधेयम् । ननु साध्यादिभेदेन लक्षणभेदे दो वन्धसमानाधिकरणहदत्वं विरोधः । हृदस्वाभाववत्सर्वतः स्वरूपाऽसिद्धिः । एवमप्रेऽपि । युक्तत्वादिति । एवंसति घटाभावाभावस्वस्याऽप्यनेकघटेषु सम्बन्धकल्पनामपेक्ष्य ताशाऽभावत्वविशिष्टस्याऽतिरिक्तधर्मिण एवैकस्य कल्पयितुं युक्तत्वेन स्वाभावाभावस्य स्व. स्वरूपता सिद्धान्तभङ्ग इत्यस्वरमसूचनायाह आभिप्राय इति । एतच्चेति । सार्थक्यं चेत्यर्थः । यथाश्रुताभिप्रायपोत। तावदन्यान्यत्वरूपेल्या. दिः । अधिकविकालकतयेति । अधिकदेशाऽत्तितयेत्यर्थः । तद्धमत्वस्य निरुतनिक पकतावच्छेदकत्वाऽव्यापकतयेति यावत् (२) । स्वव्यापकसाध्यव्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरघा स्तित्वमेव वैयय निर्वाश्यम् , नतु स्वसामानाधिकरण्यघटितम्, अन्यथा द्रव्यं गुणकर्माः (१) ननु एकभेदस्वीकार कथं लाघवं भेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मेषु बलप्तेषु भेदत्वकल्पने एव लाघ. वात् , अतिरिक्तभेदकल्पने तबाऽनन्तपदार्थानां सम्बन्धः कल्पनीय इति चेदवाऽयमाशयः, भेदप्रतियोगिता. वच्छेदकापेक्षयाऽतिरिक्तत्वमेवाऽभिमतं, न तु कुत्राप्यन्तर्भावोऽपि तादशभेदकूटवत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्या- भारे ए व तादृशभेदत्वं कल्पनीयम्, भेदकृटस्यैकत्र यमितिरीत्या भान जीकारणेदम, भावप्रतियोगिकामावस्य भावरूपत्वाङ्गीकारे तु तादृशोदकूटप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवादगति- रेवेति ध्येयम् । (२) तादृशावच्छेदकत्वस्य सकलतत्तद्धर्मसाधारणत्वादिति भावः । ताशनिरूपकतावच्छेदकत्वन्याप• कधर्मान्तराऽघटिततयेति परमार्थः। ।

·सटिपणटीकासमेता ज्ञायमान सदनुमितिप्रतिबन्धकं यत्तत्वं था। वहिमान् धूमादित्यादिस्थलीयस्य लक्षणस्य पञ्चविधवाभाससाधार- प्रयासम्भवात्तादृशलक्षणाक्रान्तानां पञ्चविधत्वोत्यसङ्गतिरित्यत पञ्चविधभेदोक्तिरिति । पञ्चविधत्वोक्तिरित्यर्थः । तत्सम्भवस्थलेति । यत्र पञ्चाना. मेव हेत्वाभासानां सम्भवः गौरश्वो घटत्वादित्यादौ तत्स्थलीयलक्षणाका. न्तस्य पञ्चविधत्वाभिप्रायेणेत्यर्थः। ननु लक्षणाननुगमादितरभेदानुमाने প্লাবিশ্বের প্রা व्यभिचारादेरिक्ति । साध्यादिभेदनियन्त्रितत्वात्- साध्यादिमेदनियन्त्रित लक्ष्यतावच्छेदकत्वात् , तथाच लक्षणस्येव लक्ष्य तावच्छेदकस्याप्यननुगमान्न भागासिद्धिरिति भावः । नन्वेवमप्यनुगतो. त्यसम्भवान्नायं प्रकारः साधीयानित्यत आह शब्दाभेदमात्रस्येति । इदं पुनरि• हावधेयम् । तावदन्यान्यत्वमितरभदानुमापकमेव न तु दोषपदप्रवृचिनि- मित्तं, तथासति निर्वतित्वविशिष्टे वह्निसाधने धूमो दुष्ट इत्यादौ दुष्टप- दस्य वनामावविशिष्टनिर्वह्नित्वाद्यवच्छिन्नान्यतमवदर्थकतया निर्वति. त्वविशिष्टे वह्निसाधने इत्यादेरनन्वितार्थकत्वप्रसङ्गाप्रसिधा तस्य हेत्व. न्वयिनि-द्वित्वविशिष्टविशेष्यकवन्यनुमितिप्रयोजकत्वार्थकत्वासम्भवात्, किन्तु अभावप्रयोजकनमान्यवृत्तिविषयितानिरूपकत्वमेव तथा, उक्तस्थले च प्रकारता प्रकारतानिरूपितव्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमत्वावच्छिन्नप्रका. रता चोम यमेव साधनपदार्थः । प्रकारतारूपलाधनपदार्थेऽपरपदार्थकदेशव्याप्तिप्रकारतानिरूपकप्रकार. तायाञ्च षष्टयन्तवहिपदप्रतिपाद्यस्य वह्निनिष्ठत्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन, साधः न्यत्वे सति समवेतादित्यादावपि व्यर्थविशेषणघटितवेन हेतोदुष्टत्वापत्तिः, हेतुघटकगुणत्वस्य साध्यव्याप्यतावच्छेद करवात् , समवेतत्वसामानाधिकरण्याच्च, व्यापकत्वनिवेशे तु गुगरवस्य समवेतत्वाऽध्यापकवान दोषः। कुत्रचिदधिकरणविकासकतयेति पाठः । तत्र तत्तदर्माव. च्छिन्ननिरूपितत्वस्येत्यादिः । आधिकरणानां-विषयितानाम् । विकासकतया परिचा. यकतया । तथाच तत्तद्विषयितान्यतमविषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मवत्वमेव लक्षणम्, विष यितायां तत्तद्धावच्छिन्ननिरूपितत्वं परिचायकमात्रम् । तेन तत्तद्धर्मवत्वमात्रस्यैव लक्षणव. सम्भवे विशेष्यदलवैयर्याऽनवकाश इति भावः । एतेन स्व व्यापकत्वनिवेशे तावदन्यान्य- स्वरूपयथाश्रुतार्थेऽपि सार्थक्यसम्भवे "लक्षणत्वे" इत्यादिप्रन्थाऽसतिरिति परास्तम्। व्यभिचारादिनिश्चयस्येव ज्ञायमानव्यभिचारादेरपि प्रतिबन्धकत्वमिति वादिना मतेन लक्षणमाह-मूले ज्ञायमानमिति। अनुमितिपदं प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टे प्रकृतसाध्यता. वच्छेदकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि-अथ च साध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्टहेतुपैशिष्टयावगायनमिति परम् । तेन व्यभिचारादौ नाम्याप्तिः । तथाच ज्ञानीयय द्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्य प्रकृता. मितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपवत्वम् ।

·सामान्यनिरुक्ति। स्यादेतत् शब्दोऽनित्यः शब्दत्वात् इत्यत्रासाधारणेऽव्याप्तिः सर्वसा. ध्यवव्यावृत्तेस्तनासत्वात् , एवं शब्दोऽनित्यः कृतकवादित्यस्य सत्मतिपक्षे नपदार्थोक्तएकारताद्वये च सप्तम्यन्तार्थस्य निर्वह्नित्वविशिष्टविशेष्यताया निकापितत्वलम्बन्धेनान्वयः, साधनपदोत्तरसप्तम्या निरूपकत्वं द्वित्वञ्चार्थः, निरूपकत्वे च निरुक्तसाधनपदार्थयोः पृथगन्वयः, तदन्वितनिरूपकत्वे च विरवान्वया, द्वित्वान्वितताहशनिरूपकत्वयोश्च दोषपदार्थघटकामावेs. न्वयः, तथाच निहित्वविशिष्टविशेष्यतानिरूपितवाह्निप्रकारतानिरूपक त्वस्य तादृशविशेष्यतानिरूपिता या घहिप्रकारतानिकपितव्याप्तिप्रकार. तानिरूपितधुमत्वावच्छिन्नप्रकारता तन्निरूपकत्वस्य च द्वयोरभावप्रयोज. कभ्रमान्यवृतिविषयितानिरूपकवानित्येवान्वयबोधः । प्रतिबन्धकीभूतभ्रम- विषयितानिरूपकाभावादिमत्वमादाय पर्वते वह्निलाधने धूमो दुष्ट इत्या. दिप्रयोगवारणाय विषयितायां अमान्यवृत्तित्वं निवेशितम् । दोषघटके केवलसाध्याभावादी दोषव्यवहाराभावात् अत्रायं दोष इत्यादौ स्वविषय. कनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिनिष्ठतादृशोभयाभावाधिकरणतात्वव्यापक विरोधिविषयिताप्रयोज्यताकधर्म एव दोषपदार्थ इति दिक् । असाधारण्यस्य पक्षवृत्तित्वे सति साध्यच्यापकीभूताभावप्रतियोगि तात्मकस्य, सत्प्रतिपक्षस्य च पक्षनिष्टसाध्याभावव्याप्यवस्वरूपस्य वुद्ध. विरोधिविषयकतया साध्यवचनानविरोधित्वं निविवादमेव, एवञ्च तज्ज्ञानदशायां हेतोरनुमित्यजनकत्वात्तबुद्धः प्रतिबन्धकत्वमावश्यक अथ ज्ञायमानदोषस्य प्रतिबन्धकत्वे तत्पुरुषीयत्त्रान्तर्भावण प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावक रूपनत्याऽऽवश्यकतया गौरवं, ज्ञानस्य तथात्वे समवायेन प्रतिबध्य प्रतिबन्ध कभावकल्पनादेव व्याभिचारवारणेन न तत्पुरुषीयस्वनिवेश इति लाघवामिति चेन्न । वन्यभावबढ्दो वन्हिमत्ताबुद्धेविरोधीति सर्वजनीनानुभवरक्षार्थमेव विषयस्य प्रतिवः न्धकावं कल्पनीयम् । अथैतन्मते कीदृशः प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावः, यदि विशेष्यतासम्बन्धेन तद्वत्ताबुद्धि प्रति तादृशज्ञानविशिष्टस्य "दोषस्य" तादात्म्येन प्रतिबन्धकत्वं तदा हृदवेन घटायवगाहि. ज्ञानविषयसाधारण्ये प्रतिबन्धकत्वानुपपत्तेः। यदि कालिकसम्बन्धेन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमाव: तदा तत्पुरुषस्य हृदो वन्यभाववानितिनिश्चयसत्वे पुरुषान्तरस्य हृदो वन्हिमानितिज्ञानानुद. यप्रसमात् , तदोषवारगाय तत्पुरुषीयत्वनिवेशेऽपि हृदत्वादिनाऽतातहदावगाहिनिश्चयसाधार• गप्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावातुपपत्तिरिति चेत् । सत्यम् । महाकालानुयोमिककालिकसम्बन्धन प्रतिबध्यत्वस्य प्रतिवन्धकस्वत्य च वक. व्यवादित्यन्यत्र विस्तरः। बुद्धेरिति । असाधारण्यनिष्क्षयस्य इत्यर्थः । साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वमिति। PORN ·सटिप्पणटोकासमेतां दशाविशेषे हेस्वोरेवाऽसाधारणसत्प्रतिपक्षपोराभा. सत्वात् तदुवुद्धेरप्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । नित्यत्वव्याप्याद्रव्यद्रव्यत्वादावपि पक्षस्य तद्वत्ताविरहादित्याशङ्का तयोरल. क्ष्यत्वेन निराकुरुते दशाविशेष इति । मित्येतादृशयथाश्रुनार्थपरस्य दशाविशेष इत्यादिमूलस्यानुत्थितिः अन्यथा साधारण्याविज्ञानस्य प्रतिबन्धकताया अपि व्यवस्थापयितुमु. चितत्वादतस्ताहशमूलमन्यथा व्याख्यातुमवतारणिकामाह स्यादेतदिति । इत्यत्रासाधारणे-एनस्थलीयालाधारण्यरूपोषप्रकारकहेतुविशेष्यकभ्रमवि. षये सर्वसाध्यवर्गवृत्तत्वात्मके। अव्याप्तिरिति । तद्विषयकत्वस्य निरु- कानुमित्यप्रतिबन्धकहत्यविषयकज्ञानसाधारणतया ताशप्रतिबन्धकता. तिरिक्तवृत्तित्वादिति भावः। ननु केवलं सर्वहाध्यवद्यावृत्तत्वं न दोषः अपि तु साधनवृत्तित्वविशेषितं ताशविशिष्टविषयकत्वन्तु न प्रतिबन्ध कतातिरिक्तवृत्तीत्यत आह-पवेति । तत्र हेतो, असत्वात् अवृत्तेः, साध्य. वति पक्षे हेतोवृत्तरिति शेषः, तथा च वाशविशिष्टस्याप्रसिद्ध्या तस्य दोषत्वालम्भषेन प्रसिद्धस्याविशिष्टसाध्यवद्यावृत्तत्वस्यैव तत्र दोषताया आवश्यकत्वमिति भावः। अद्रव्यद्रव्यत्वादाविति । असमवेतद्रव्यत्वादावित्यर्थः । असमवेतत्वस्य ध्वंससाधारणतया नित्यत्वच्याप्यस्वासम्मवाद्विशेष्यांशनिवेशः । अत्राप्य- नन्तरमव्याप्तिरित्यनुषज्यते, तद्विशयकत्वस्य पक्षाविषयकज्ञानसाधारण- तथा प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादिति भावः। ननु केवलं नित्यत्वव्या. प्याद्रव्यद्रव्यत्वादिकं न तत्र दोषः, अपि तु पक्षनिष्ठतद्वत्तैव ताहशविशि. ष्टविषयकत्वञ्च प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्त्येवेत्यत आह पक्षस्येति । तथाच अनुमितिविरोधिस्वमित्यर्थः । एवं च-निर्विवादत्वे चेत्यर्थः । अन्यथा-यथाश्नुतवस्तुस्थि- तिमात्रप्रदर्शनपरत्वे। भ्रमविषये-अनित्यत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिशइत्वमिति भ्रम विषये । सर्वसाध्यवद्यावृत्तत्त्वात्मके-अनित्यत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिस्खे । तद्वि. षयकत्वस्य-असाधारण्यविषयकस्वस्य । हेत्वविषयकेति । इदमुपलक्षणम् । हेतुमान् पक्ष इति ज्ञानाऽसमानकालीनेत्यपि वोध्यम् । दीधितो शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्यस्येति । इत्यत्रेत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षे- मित्यत्वव्याप्याऽद्रव्यद्रष्यत्ववान शब्द इति विरोधिपरामर्शविषये । एतच्चाऽव्ययस्वाद वि. त्यस्य विशेषणम् । अव्याप्तिरित्यनुषज्यते। अद्रव्यद्रव्यत्वमिति । न विद्यते द्रव्यं “स. मवेतत्वसम्बन्धेन यत्र ताशं यद्रव्यस्वं तस्मादित्यर्थः । असमवेतवे सति व्यत्वादिस्यर्थः । विशेष्यांशनिवेश इति । एवं घटादौ व्यभिचारवारणाय विशेषणदलम् ।

·सामान्यनिरुक्तिः " हेतौ सर्वसाध्यवद्व्यावृत्तत्त्वस्य हेत्वोः सद्धत्वोः, असाधारण: पक्षमात्रवृत्तिः, सन् प्रतिपक्षो विरो- विपरामर्शो यस्य स तथा, तयोर्दशाविशेषे पक्षे साध्याभावव्याप्यवत्त्वस्य च अमदशायां आभासत्वात् अनुमित्यज- नकत्वात् तदूवुडे हेस्वादौ साध्यवद्व्यावृत्तत्वादिवुद्धेः प्रतिबन्धकत्वं परमा. याति न तु तद्विषयस्य दोषवं असत्त्वात् , अन्यथा बाघभ्रमेणानुमित्यनुद. यात् तस्यापि दोषत्वं स्यात, को हि साध्याभाव-तव्याप्यवत्ताश्रमयोरनुमिति. विरोधित्वे विशेषः । नियुक्तिकस्तु प्रवादो न श्रद्धेयः । पक्षघटितविशिष्टाप्रलिया पक्षाघटितस्यैव दोषत्वमावश्यकमिति भावः। तयो:-ताशस्थलीयदोषत्वेनाभिमतयोरुतधर्मयोः। शब्दो नित्यः शब्दः स्वादित्यादौ शब्दत्वादिविशेष्यनित्यत्वब्यावृत्तवादिज्ञानविषयविशिष्टस्य प्रसिद्ध्या तत्राव्याप्तः शङ्कानास्पदत्वाइलस्यत्वाभ्युपगमेन तत्परीहारस्या. त्यन्तासम्भवदुक्तिकत्वात् हेतुपदं लद्धेतुपरतया व्याचष्टे हेत्वोरिति । सद्धे. स्वोर साध्यवधावृत्तवादिरूपासाधारण्यस्य लाध्याभावव्याप्यवत्पक्षकत्व रूपलत्प्रतिपक्षितस्वस्य चासम्भवादसाधारणलप्रतिपक्षपड़े अन्यथा व्या. चष्टे असाधारण इति । तथा प्रकृते सत्प्रतिपक्षपदार्थः। लद्धत्वोर्दुष्टत्वरूपाभास. स्वायोगादाभासपदमन्यथा व्याचष्टे आभासत्वादिति । तबुद्धरित्यत्र तत्पदस्य हेतुपरत्वं न सम्भवति सत्प्रतिपक्षस्थले प्रतिबन्धकज्ञानस्य हेतुविषयकत्वा नियमाद्धेतुविषयकत्वकथनस्याप्रयोज- कत्वाद्, बुद्धिपदस्यापि बुद्धिसामान्यपरत्वं न सम्भवति हेत्वादिमात्र. विषयकज्ञानस्याप्रतिबन्धकवादतस्तत्पदस्य हेतुपक्षोभयपरतया बुद्धि पदस्य लाध्यवध्यावृत्तत्व-साध्याभावव्याप्यवत्वावगाहिबुद्धिपरतया तद् बुद्धिपदं हेतुविषयकसाध्यषद्यावृत्तत्व-पक्षविषयकसाध्याभावव्याप्य. धत्ताबुद्धिपरतया व्याचष्टे तबुद्धेरिति । तयोरलक्ष्यतालाभाय हेत्वोनन्तरं श्रुत एवकारोऽत्र योजनीषः । तदर्थमन्तर्भाव्य व्याचष्टे प्रतिबन्धकरवं परमायातीति । परं केवलम् । एवकारव्यवच्छेद्यं स्फुटयति न विति। तद्विषयस्य ताशबुद्धिविषयस्य, दोषत्वं दोषलक्षणलक्ष्यत्वम् , असत्त्वात् लक्ष्यता प्रयोजकस्यासत्त्वात, प्रतिबन्धकीभूतज्ञानप्रमावस्यैव तद्विषयलक्ष्यता. प्रयोजकत्वादिति भावः। असत्वात् विशिष्टस्याप्रसिद्धत्वादिति तु नार्थ, एकदेश एषाव्यातेराशङ्किततया विशिष्टाप्रसिद्धस्तदलक्ष्यतानिर्वाहकत्व विरहेणानुपयोगा, अन्यथा प्रतिबन्धकीभूतनमविषयस्यापि दोषत्वे, बाघभ्रमेण पक्षे साध्याभावभ्रमेण, तस्य तद्विषयसाध्याभावादेः । नन्वेक ।

·सटिप्पणटीकासमेता ३५७ & . यत्तु ज्ञानस्य यदनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्वत्वं तत्प्रकारकं प्रमा. विषयत्वञ्च लक्षणार्थः । तच्च द्विविध विषयरूपं साधारण्यादि, वाघे च प्रमि. तसाध्याभाववान पक्षः, तद्विषयकत्वेन ज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वात् । मुक्तस्थले दशाविशेषे हेतार्दुष्टतावादो नोपपद्यत इत्यत आह नियुक्तिकस्त्विति । उपदर्शितस्थलेऽपि दशाविशेषे हेतोर्दुष्टत्वमङ्गीकुर्वन्तस्तत्साधा. रण्याय लक्षणभन्यथा व्याचक्षते ये, तन्मतमुपन्यस्य दूषयति यस्विति । ज्ञानस्यति" षष्ठ्यन्तार्थस्य यत्पदार्थेऽन्वयः, तथा च ज्ञानसम्बन्धित्व विशिष्ट यद्रूपावच्छिन्नं यत्किञ्चिलम्बन्धन अनुमितिप्रतिबन्धकता. पच्छेदकामित्यर्थः । अत्राप्यवच्छेदकत्वं अनतिरिक्तवृत्चित्वम् , उक्तयुते । तत्पदमुभयत्र तद्रूपविशिष्टपरम् । लक्षणार्थः-व्युत्क्रमेण लक्षणयोरर्थः । नन्वतावतैव कथं दर्शितसत्प्रतिपक्षादौ लक्षणलमन्वयः, तत्र प्रतिबन्ध कतावच्छेदकीभूतविशिष्टविषयकत्वस्याप्रसिद्ध, कथं वा व्यभिचारादि. उक्तस्थले । सद्धेताविति यावत् । दुष्टताप्रवादः-असाधारणसत्प्रतिपक्षितस्वप्र. वादः । तथाचाऽसाधारण्यसत्प्रतिपक्षयोनित्यदोषत्वमिति भावः । उपदर्शितस्थलेऽपि-शब्दोऽनित्यः शइत्यादिस्यत्र शोऽनित्यः कार्यस्वात शब्दो नित्यः असमवेतत्वे सति द्रव्यत्वादित्यत्र च । दशाविशेषे-असाधारण्यभ्रमकाले- विरोधिपरामर्शकाले च । षष्ठयन्तार्थस्येति । सम्बन्धित्वं षष्टयर्थः। सम्बन्धश्च विष. थितादिरूपः । यत्किञ्चित्सम्बन्धेनेति विषयिता स्वरूपान्यतरसम्बन्धेनेत्यर्थः । व्यभिचारादेः तासम्बन्धेन, सत्प्रतिपक्षादौ स्वरूपसम्बन्धेन विरोधिपरामर्शकालीनस्वस्य प्रतिवन्धकताचच्छेदकत्वं बोध्यम् । उक्तयुक्तरिति । सद्धेतोरपि दुष्टत्वापत्तेरित्यर्थः । व्युत्क्रमेणेति । तथाच तद्वत्वं द्वितीयलक्षणाभिप्रायेण तत्प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वं प्रथम. लक्षणाभिप्रायेणेत्यर्थः । लक्षणयोः-प्रथमद्वितीयलक्षणयोः(१) । मिश्राणामयम. शयः । मूले अनुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थज्ञानविषयत्वमितिलक्षणं दुष्टस्यैव नतु दोषस्य, सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तः, हेवाभासा निरुप्यन्ते इत्यनेन दुष्टहेतुनिरूपणस्यैव प्रतिज्ञातत्वेन दोषनिरूपणेऽर्थान्तरापत्तेश्च । एवं च पूर्वोकयुक्त्याऽव्याप्तिभिया प्रथमलक्षणे अनुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगिनो यथार्थज्ञानमिति षष्ठीतत्पुरुषः । प्रतियोगिपद प्रतियोगितावच्छेदकपरम् , तथाचाऽनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदको यो धर्मस्तत्प्रकारका यथार्थज्ञानविशेष्यत्वमर्थः । तथाचाऽनुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदकबाधव्यभिचारप्रकार. कयथार्थज्ञानविशेष्यसमादाय लक्षणसमन्वय इति । ननु अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छे. दकं व्यभिचारादिविषयकत्वमेव, न तु व्यभिचारादिकं प्रतिबन्धकज्ञानाऽत्तित्वादित्याशङ्कते (१) यवपि प्रथमं प्रथमलक्षणार्थ एवं कर्तुमुचितः, तथापि द्वितोयलक्षणस्याऽभ्यहितवया तस्यैव प्रथमममिधानं कृतमिति ध्येयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिः। । अविषयरूपश्च विधिसामग्रीकालीनत्वादिकं तद्वत्वञ्च ज्ञानस्येव तद्विषयस्य हेतोरपीति । तन्न, तद्वत्वं हि हेतोनाभेदेन, बाधे तदभावात् । मत एव नाश्रय- कमादाय सव्याभिचारादावर लक्षणगमनं व्यभिचारादिविषयकत्वस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया व्यभिचारादरतथास्यादित्यत आह तश्चेति । तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकञ्चेत्यर्थः भ्रमात्मकबाधप्रतिबन्धकतामा. दायापादितायाः सखेतोदुष्टताया असम्भवं स्पष्टीकर्तुमाह बाचे चेति । बाधज्ञाननिष्ठप्रतिबन्धकतायाञ्चेत्यर्थः, अवच्छेदक इति शेषः। पक्षस्य वास्तवं साध्याभाववस्वं निविशते न तु वैज्ञानिकमिति सूचयितुं प्रमितेति । तद्विषयस्यावच्छेदकत्वे युक्तिमाह तद्विषयकरवेनेति । तथाच विषयविषयकत्वस्येव विषयस्यापि विषयितया अबच्छेहकत्वमक्षतमिति भावः। विरोधिसामग्रोकालीनस्वादीति । विरोधिकोट्यनुमितिलामग्रीकालीनस्वेन परामर्शादः प्रतिबन्धकत्वमित्यभिमानः, तथाच तदादायैव सत्प्रतिपक्षिते असाधारणे च सद्धतौ दुष्टत्वमिति भावः । ननु ज्ञाननिष्ठं विरोधिसामग्री कालीनत्वमादाय कथं हेतोर्दुष्टत्वं तस्य ज्ञान एव सत्वादित्याशङ्का परि हरति तद्वस्वञ्चेति। तद्विषयस्य हेतोरपीति । तत्कालनिरूपिताधेयतात्मकत्य तत्कालीनस्वस्याधेयभेदेन भेदानम्युपगमात् , अभ्युपगमे वा आधेयता. सम्बन्धेन तत्कालल्यावच्छेदकतया तमादायैव लक्षणसमन्वयादिति भावः। नाभेदेनेति । विवक्षितुं शक्यमिति शेषः। साध्याभावषवृत्तित्वादिविशिष्टसाधनरूपदोषस्याभेदसम्बन्धेन हेतो सत्वात्तेन सम्बन्धेन तद्वत्त्वविवक्षायां न व्यभिचारावावप्रसक्तिरतः बाधे तदभावादिति । वन्धभाववद्हदादिरूपबाधे धूमादिरूपहेत्वभेदालस्वादिस्यर्थः। तथाच ताब्याप्तिरिति भावः। अतएव-बाधेच्यातेरेव, नाश्रयसया तद्वत्वं विवक्षाहमिति शेषः । धूमादेवन्ह्यभावप्रदूहदाधनाश्रयतया एकज्ञानविषय नन्विति । विषयस्यापीति । दोषस्यापीत्यर्थः। परामर्शादे: स्वपरामर्शदः । तस्य-व्यभिचारादिदोषस्य, विरोध्यनुमितिसामग्रीकालीनत्वस्य च। शाने एव सत्वा. दिति । विषयिता-स्वरूपान्यतरसम्बन्धेनेत्यादिः । न च ज्ञाननिष्ठत्योपादानं किमर्थमिति वाच्यम् । कामिनीजिज्ञासादिनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदककामिनीतज्ज्ञानमादाय सद्धवावतिच्या तः। दीवितो ज्ञानस्येवेति । स्वीयपरामर्शदेरिवेत्यर्थः । हेतोरपि तत्कालीनस्वादिति भावः । ज्ञाननिष्ठानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं यत्तद्वस्वमित्यर्थः । तेन सम्बन्धेन-अभेदसम्बन्धेन । इदमुपलक्षणम्-सत्प्रतिपक्षाऽऽश्रयासिधादा. वध्याप्तिः, विरोभ्यनुमितिसामग्रीकालीनत्व-पक्षतावच्छेदकविरहविशिवपक्षादिना हेतोरभेदाभा वात् । बाधेऽव्याप्तेरेवेति । बाधितेऽव्याप्तेरिति तदर्थः। व्यभिचारिणि तु अव्याप्ति : शकुनीया, साध्याभाववत्तिहत्वादेरिव हेतुवृत्तिसाध्याभाववद्वृत्तित्वादेरपि प्रतिबन्धकताब naam । -- ·सटिप्पणटीकासमेता FAON क - तया, वन्हिव्यभिचारिद्रव्यत्वादिमति धूमेऽतिप्रसङ्गा च, साध्याभाववत्पक्षस्येव साध्याभावववृत्तिहेतोञ्जनस्य प्रतिबन्धकत्वात् साधारण्यादिविषयकत्वस्य ज्ञाननिष्ठस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् । सञ्चादिसाध्य के ज्ञाने अतिप्रसवाच्च कथाकथञ्चित् तद्वत्त्वस्य चालिप्रसञ्जकत्वात्, विरोधिसामग्रीसमवहितोऽपि च स्वादिरूपसम्वन्धस्य आधारस्वानिर्वाहकत्वादिति भावः। अब्याप्तिमुक्त्या अतिव्याप्तिमप्याह वन्हिव्यभिचारीति । नतु हेतुनिष्ठ साध्याभावववृत्तित्वा. दिलपविषय एवं प्रतिबन्धकतावच्छेदको न तु तद्विशिष्टद्रव्यस्वादिः तदा श्रयश्च न धूमादिरित्याशङ्कां निराकरोति साध्याभाववदिति । साध्याभाववत्तिहे. तोजीनस्येति ताशहेतुविषयकज्ञानस्येत्यर्थः। तथा च वह्नयभावववृत्ति द्रव्यत्वादिकमपि विषयतया अवच्छेदकामिति भावः । ननु धूमादेस्ता. शमवत्वेऽपि वन्ही साध्ये धूमो दुष्ट इत्यादिव्यवहारस्य नापत्तिस. भ्भवः उक्त उक्त्या त तुकानुमितिविरोधिरूपवत्वस्यैव तत्र दुष्टताव्यव. हारनियामकत्वात् , अन्यथा तवाप्यप्रतीकारादिश्यतोऽन्यत्रातिप्रस. ङ्गमाह साधारण्यादिविषयकत्वस्यति । ज्ञाननिष्ठस्य-ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टस्य । सत्तादीति । सत्तावान् शानादित्यादौ ज्ञानहेतुकसत्ताद्यनुमितिप्रतिबन्धकता वच्छेदकं ज्ञानांशे सत्ताधभाववदत्तित्वावगाहित्वमादाय सत्त्वे साध्ये शान दुष्टमित्यादिव्यवहारापरित्यर्थः । येन केनापि सम्बन्धेन तर विवक्षः णीयमित्यपि दूषयति यथाकथञ्चिदिति । अतिप्रअकत्वादिति । उक्तधर्ममादाय च्छेदकरवेन तस्यैवाऽऽश्रयस्वसम्भवात् । नन्वेवं बाधस्थलेऽपि पक्षवृत्तिसाध्यामावश्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेन हेतोस्तदा. श्रयत्वानाध्याप्तिः । न चायं घटभिभो गुणत्वाद् हृदो वहिमान् महानसादित्यादौ वाचविशेष साध्याभाववत्पक्ष-पक्षवृत्तिमाध्याभावयोरुभयोरेव बाधयोर्हेताववृत्त्याऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्र वाघस्य हेताववृत्तित्वेऽपि पक्षवृत्तिहसमावरूपाऽसिद्धिमादाय कुत्रचिच्च हेतुवृत्तिमाया. भाववद्वृत्तित्वरूपव्यभिचारमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवादिति चेन। असङ्कीर्णबायस्थलेऽव्याप्तः। एवं धुमत्यवत्पर्वतो वह्निमान् धुमादित्यत्राश्रयासिद्धेऽव्या. तेश्च । अतिव्याप्तिमध्याहेति । केवितु वाधितः आश्रयासिद्ध इत्यादिव्यवहारादेकज्ञान- विषयत्वादिसम्बन्धोप्याधारतानियामकोऽभ्युपेयोऽन्यथा तवाप्यप्रतीकारादतोऽतिव्याप्तिमाहेति प्राहुः । दैषितौ अतिप्रसङ्गाति । पहिमान् द्रव्यत्वादित्यादौ वन्यभाववत्तिदव्यखा- दिकमेव व्यभिचारः तदाधारस्वस्य धूमे सरवाद् वहिमान् धुमादित्यत्र धुमेऽतिप्रसङ्गादित्यर्थः। यद्यपि मिश्रमते वहिमान् धृमादित्यादौ धूमादिसद्धेतूनामपि कदाचिस्सत्प्रक्षिततया दुष्ट- खेन नातिव्याप्तिसम्भवस्तथापि सत्प्रतिपक्षोत्तीर्णतादशायामतिव्याप्तिौंध्या । पराऽज्ञाताऽन. प्रतिपक्षिते चाऽतिध्यातिबोध्या। एवमप्रेऽपि सर्वत्र । तदाभयचोति । पन्ह्यभाववत्तित्वाश्रयश्चेत्यर्थः । *- ·सामान्यनिरुक्ति। लिङ्गपरामर्शो न स्वसाध्यकानुमितेः प्रतिबन्धको मणिसमहितो वन्हिरिष दाहस्वा अथ यद्धर्मविशिष्टज्ञाने सत्यवश्यमनुमितिप्रतिवन्धः तदेवात्र प्रतिब. न्धकतावच्छेदकमुक्तं, भवति च प्रतिबन्धकांभूतविरोधिसामग्रीकालीनस्वादि. सत्तादिसाध्यकशाने धूमाघशेयवहभाववद्वस्तित्वावगाहित्वम्,एकज्ञानवि- षयत्वादिसम्बन्धेन तद्वत्वमादाय वन्ह्योदिलाध्यकधूमादावपि दुष्टत्वव्यवः हारापत्तिरित्यर्थः । सत्प्रतिपक्षस्थले विरोधिसामग्रीलमकालीनस्वेन प्रतिः बन्धकतामादाय यल्लक्षणसस्थमुपपादितं तद्बषयति विरोधिसामप्रीति । न स्वसाध्यकानुमितः प्रतिबन्धक इति । न स्वजन्यानुमितिप्रतिबन्धक इत्यर्थः । कारणत्वप्रतिबन्धकत्वयोरेकवानभ्युपगमादिति हृदयम् । विभिन्नरूपेण तदुभयस्यैकत्रोपगमे प्रतिबन्दिसूचनायाह मणीति । न प्रतिबन्धक इत्यनु. षज्यते । तथाच विरोधिकोट्यनुमितिसामग्रीकालीनत्वेन परामर्शादीना. मनुमितिप्रतिबन्धकत्वे मणिसमवाहितत्वेन वन्द्यादीनामपि दाहप्रतिबन्धः कत्वापत्तिः। मणिसमवहितत्वापेक्षया लाघवेन मणित्वेनैव प्रतिबन्धकता कल्प्यते इति चेत् । तर्हि विरोधिलामग्रीकालीनत्वापेक्षया लाघवात् ताह. शसामग्रीत्वेन विरोधिपरामर्शत्वेनैव वा प्रतिबन्धकत्वं प्रकृतेऽपि कल्पयितु: मुचितमिति कथं विरोधिसामग्रीकालीनत्वमादाय सङ्गमनीयं तस्य प्रति. बन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादिति भावः। कार्यानुत्पत्तिव्याप्यतावच्छेदकत्वरूपं प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमेवात्र विवक्षितं न तु कारणीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपं, तश्च विरोधिः सामग्रीकालीनत्वेऽप्यक्षतमेवेत्याह अथेत्यादिना । यद्धम्र्मेति । याशधर्मवि. शिष्टनिश्चयाव्यवाहितोत्तरक्षणत्वव्यापकोऽनुमित्यनुत्पादस्तादृशरूपपरमे वेत्यर्थः। निश्चयत्वनिवेशात् बाधादिविषयकसंशय-संस्काराव्यवहितोत्त. रक्षणे कदाचिदनुमित्युत्पादेऽपि न क्षतिः। अत्र-एतल्लक्षणे, प्रतिबन्धक तावच्छेदकमुक्त-प्रतिबन्धकतावच्छेदकपदेन विवक्षितम्। भवति चेति। विरोधि- दीधितो लिङ्गपरामर्श:-स्वीयीलङ्गपरामर्शः । तथा च विरोधिसामग्रीकालीन. स्वीयपरामर्शत्वेनाऽप्रतिबन्धकरवाहिरोधिसामग्रीकालीनवं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकामिति सत्प्रतिपक्षितेऽध्याप्तिरिति भावः। कार्यानुत्पत्तिव्याप्यतेति । व्याप्यता च स्वाव्यवहितोपरत्वसम्बन्धेन । प्रतिवन्ध. कतावच्छेदकत्वमित्यत्रैव कारव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति नत्विति । तश्चेति । कार्यानुत्पत्तिव्या. प्यतावच्छेदकत्वरूपं प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं चेत्यर्थः । अपिना विरोधिसामग्रीवस्य समु. रचयः । तथाच प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वं परिभाषिकमिति भावः । दौषितौ यद्धर्मविशि- ज्ञाने सतीति । यद्धर्मविशिष्टनिश्चयाव्यवहितोत्तरक्षणे इत्यर्थः । व्यापकत्वप्रदर्शना याऽवश्यमिति । फलितार्थमाह याहशधर्मविशिष्ट्रेति । न क्षति:-नाऽसम्भवः ।

·सांडपाणटाकासमता Kanp - विशिष्टपरामर्श तथा इति चेत् । न वा कालादिसाधारणकारणघटिता सामग्री क्वापि प्रतिवन्धिका विशेषतस्तत्र तत्सत्त्वे कार्योत्पादस्य दुवारत्वात् किन्तु विरोधिपरामर्शस्तथा । यदि च तत्सत्वेऽपि तत्साध्ये बाधावतारे नानुमितिप्र- तिबन्धः प्रामाणिकस्तदा अप्रामाण्यग्रहामावस्येव तदमावस्यापि वैशिष्ठयन्तत्र कोट्यनुमितिसामच्या प्रतिबन्धकस्वकथनं प्रतिबन्धकसमवहिताव्यवहि तोत्तरक्षणे कार्यानुत्पादस्यावश्यकतया विरोधिसामग्रीकालोनत्वस्य नि. सक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकताया आवश्यकत्वदर्शनाय । तथा--अवश्यम. नुमित्यनुत्पादः। विरोधिसामग्याः प्रतिबन्धकत्वं यदुक्तं तदेवादी दुषयति नवेति । नहीत्यर्थः । कालादीति । घटितान्तं हेतुगर्भविशेषणम्, तथा च कार. णसमुदायः सामग्री, सा च कचिदपि न प्रतिबन्धिका कालादिसाधारण. कारणानामपि तदन्तर्निविष्टत्वात् तेषाञ्च प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ निबे. शस्य निष्फलत्वात प्रतिबध्यकार्येऽपि तेषामनुगुणत्वादित्यर्थः । सत्प्रतिपक्षस्थले विरोधिकोट्यनुमितिलामग्यास्तकोट्यनुमितिप्रति. बन्धकत्वमत्यन्तासम्भवदुक्तिकमेव तत्र फलानुत्पादेन सामग्या एवास. स्वादित्याह विशेषतस्त्वित्यादिना । अत्र-सत्प्रतिपक्षस्थले, सामग्री न प्रतिव. धिकत्यनुषज्यते। कार्योत्पादस्य बुरित्वात्-सामग्याः कार्यनियतत्वादिति भावः। ननु तर्हि तत्र परामादिरूपानुमितिहेतुलस्वादनुमितिः कथं नोप- द्यत इत्यत आह किन्विति । विरोधिपरामर्श:--साध्याभावव्याप्यवसानिश्चयः, तथा-अनुमितिप्रतिबन्धकः । ननु यत्र वन्ह्यभावव्याप्यवत्तापरामर्शः वय भावामाववान् पक्ष इति बाधनिश्चयश्च वर्सते तत्र चम्हिव्याण्यवत्ताशानेन वन्ह्यनुमितिर्जन्यत इत्यनुभवसिद्ध, विरोधिपरामर्शमात्रस्य प्रतिबन्धकरखे च तन्नोपपद्यते इत्यत आह यदि चेति । तत्सत्त्वेऽपि-विरोधिपरामर्शसवेऽपि, तत्साध्ये बाधावतारे-ताशपरामर्शानुमेयविरोधिकोटे पक्षेऽभावनिश्चयदशाया- म्, नानुमितिप्रतिबन्धः-न प्रकृतसाध्यानुमित्यनुत्पादः । अप्रमाण्यग्रहामावस्ये. त्यनन्तरं वैशिष्ठयमित्यनुषज्यते । तदभावस्य-विरोधिकोटिविरहनिश्चयामा- . उदासीनवारणाय व्यापकत्वप्रवेशः । दैधितो अनुमितिप्रतिबन्धकपदं च प्रतिबन्धकाधी. नानुमित्यनुत्पादपरम् । निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकताया-कार्यानुत्पादव्याध्यतावच्छेदकताया। विरो- घिसामग्रीकालीनस्वविशिष्टे परामर्श सत्यवश्यमनुमितिप्रतिबन्धादिति यावत् । अनुमान माह तथाचेति । अनुषज्यते इति । अत्र प्रतिवन्धकस्य परामर्शस्य सखेन सा. मम्म्या एवाऽभावादिति भावः। सामग्रीसत्वे प्रतिकूलतमाह दौषितौ तत्सत्वे इति । कार्योत्पादस्य-विरोध्यनुमित्युत्पादस्येत्यर्थः । विरोधिकोटे-साध्याभावस्य ।

·. सामान्यनिरुक्तिः। निवेश्यताम् , यथा च भ्रम-प्रमासाधारणविरोधिपरामर्शसत्त्वे नानुमितिस्तथा तथाविषबाधादिग्रहपीत्यतिप्रसङ्गः। न चातीतादौ लिङ्गे विरोधिपरामर्श- कालीनत्वमपि । घस्य, तत्र-विरोधिपरामर्शप्रतिबन्धकतावच्छेदकगर्ने । निवेश्यतामिति । अत्र विपरीतकोटिब्याप्यवत्तापरामर्शदशायां तत्कोटिविरहनिश्चयसत्वे तत्परामर्श भ्रमत्वग्रहानन्तरमेवानुमितिन वन्ययेति भ्रमत्वग्रहाभाववैशि. प्ट्यनिवेशेनैवोपपत्ती तादृशबाधग्रहाभाववैशिष्ट्यनिवेशो व्यर्थ इत्यनिर्भ रसूचनाय यदि चेत्युकम् । अप्रामाण्यग्रहाभाववैशिष्ट्यस्य दृष्टान्तविधया प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वञ्चदर्शितम् । नम्वस्तु विरोधिपरामर्शमात्रं प्रतिबन्धकं तथापि तद्घटिवविरोधिः लामग्रीकालीनज्ञानस्य फलानुत्पादनियतत्वाचाशसामग्रीकालीनत्वस्य निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं दुरुपह्नवमेव, एवं विरोधितथाविधपरा. मर्शकालीनत्वमादायापि दशाविशेषे सत्प्रतिपक्षितस्य हेतोर्दुष्टत्वमुपः पद्यत एवेत्यतो विरोधिपरामर्शकालीनत्वसमशीलबाधादिभ्रमकालीनत्व मादाय सद्धेतावतिव्याप्तिमाह यथाचेति । यथाविधेति। विरोधिनमसाधा रणेत्यर्थः । अपीत्यनन्तरं नानुमितिरित्यनुज्यते, तथाच ताशबाधादि. कालीनत्वमपि निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्ववद्भवत्येवेत्यतोऽतिप्रसङ्ग इति बाधादेरनित्यदोषतायाः केनाप्यनुपगमेन इष्टापत्त्यनवकाशादिति भावः । विरोधिपरामर्शकालीनत्वमादाय सर्वत्र सत्प्रतिपक्षिते दुष्टत्वं नोप. पादयितुं शक्यत इत्याह न चेति। नहीत्यर्थः । अतीतादाविति । तथाचाती. निधेश्यतामितीति । अगृहीताप्रामाण्यकबाधनिश्चयाभावविशिष्टविरोधिपरामर्शत्वेन प्र. तिवन्धकत्वमुच्यतामित्यर्थः। तथाच सरप्रतिपक्षस्थले विरोध्यनुमितिसामग्रीकालीनत्वस्मै चाऽभावेन कथं तदादाय लक्षणसतिरिति भावः । तद्घाटितेति । विरोधिपरामर्शघटितेत्यर्थः । विरोधिसामग्रोकालीनझा. नस्य-प्रकृतपरामर्शस्य, निरुतप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं-कार्यानुत्पादव्याप्य. तावच्छेदकत्वम् । दुरुपन्हवमेवेति । आवश्यकमेवेति यावत् । तथाच मास्तु विरोध्यनु मितिसामग्रीकालीनस्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदकं, तथापि अगृहीताप्रामाण्य कबाधनिश्चयाभाववि. शिष्टविरोधिपरामर्शकालीनस्वमादायैव लक्षणं सङ्गमनीयं तस्यापि यथोकप्रतिबन्धकतावच्छेद. कत्वादिति भावः। तदेवाह-एवमिति। बाधादीत्यादिना व्यभिचारादिपरिग्रहः । तथाच बाधव्यभिचारादिम्रमकालीनस्वविशिष्टे हेत्वादिक्षानेऽप्यवश्यमनुमितिप्रतिबन्ध इति तत्कालीन स्वस्यापि यथोक्तप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वात्तमादाय सद्धतावप्यतिव्याप्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणम् । विरोधिपरामर्शसत्ये स्वीयपरामर्शाभावदशायामपि तत्कालीनखमादाय हेत्वाभासतापत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । शक्यते इति । विरोधिपरामर्शान्यभ्रमकालीनान्यत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदके विशिष्य 4 ।

·सटिप्पणटीकासमेता ३६३ यदपि यद्विषयकत्वेन ज्ञानस्य अनुमितिप्रतिबन्धकस्वं तद्वत्वमेव वाच्यं, सत्प्रतिपक्ष च विरोधिच्याप्त्यादिकमेव तथा, तद्वत्त्वमपि हेतोस्तज्ज्ञानरूपस- म्बन्धेन, तस्य समूहालम्बनरूपतया हेतुद्वयविषयकत्वादिति । तदपि तुच्छम् , साध्याभावत्पक्षविषयकत्वेन साध्याभाववत्पक्षज्ञानप्रमावविषयकत्वेन वा ज्ञानस्य तादिसद्धतौ विरोधिपरामर्शदशायां भवन्मतसिद्ध सत्प्रतिपक्षितत्वं नोपपद्यत इति भावः। सत्प्रतिपक्षिते सद्धतौ विरोधिव्याप्यवत्पक्षस्याप्रलिद्धावपि प्रति. बन्धकीभूतभ्रमविषयप्रसिद्धविरोधिव्याप्त्यादिरेव दोष इति मतं दूष. यति यहपीति । यद्विषयकत्वेनेति तृतीयार्थः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वं न स्वनतिरिक्तवृत्तित्वं, तथासति विरोधिव्याप्त्यादेर्दोषत्वानुपपत्तेः । प्रतिबन्धकतायां ज्ञाननिष्ठत्वविशेषणं कामिनीजिज्ञासादिनिष्ठप्रतिबन्ध कतावच्छेदकधर्मे ऽतिप्रसङ्गवारणाय । ननु विरोधिकोटिव्याप्यत्वस्य पर्वतो वह्निमान् धूमात् पर्वतो न वहिमान् जलत्यादित्यादौ, प्रति. बन्धकीभूतज्ञानविषयसमवायादिसम्बन्धावच्छिन्नपक्षधर्मतायाश्च प्रकृते हेतावभावात् कथं तस्य दुष्टत्वमत आह तद्वत्वमपीति । विरोधिव्याप्त्या- दिमत्वमपीत्यर्थः। तज्ज्ञानरूपति । स्वविषयकमानविषयतात्मकेत्यर्थः । सम्बन्धविशेषस्याविवक्षितत्वादिति भावः। ताशसम्बन्धवत्तां प्रकृतहतावुपपादयति तस्येति । विरोधिव्याप्यादि. ज्ञानस्येत्यर्थः । समूहालम्बनरूपतयेति । न चैवं क्रमिकपरामर्शद्वयस्थले सत्प्रतिपक्षतानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्रापि ताशव्याप्त्यादिप्रकृत. हेतुविषयकपरमेश्वरज्ञानादिकमादाय तद्वत्तोपपत्तेः। साध्याभाववतपक्षविषय- कवन-साध्याभावप्रकारकपक्षावगाहित्वेन । साच्याभावत्पक्षज्ञानेति । साध्या- भावप्रकारकपक्षानांशे प्रमात्वाविषयकत्वेनत्यर्थः। मतभेदेन विकल्पः, तस्य-तादृशज्ञानस्य, साध्यवस्यपि पक्षे-पक्षे साध्यवत्यपि सति पक्षस्थ साध्यवस्वे सत्यपीति यावत्, पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ भ्रमात्मक- बाधादिशाननिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदका विषयितानिरूपकवन्ह्यभावादेः स्व- विषयकज्ञानविषयत्वादिसम्बन्धेन वैशिष्ठ्यस्य हेतो सरवादिति भावः। इदमुपलक्षणम् वह्निमान् धूमादित्यादौ विरोधिपरामर्शशून्यकालेऽपि पूर्वोकदोषवारणाहोषान्तरमाह नचेत्यस्मद्गुरुचरणाः । अतीतादाविति । आदि ताऽनागतपरिग्रहः । नोपपद्यते इति । तथाचाऽतीताऽजागतसत्प्रतिक्षितलिोऽव्याप्तिरिति भावः । विरोधिम्याप्त्यादीत्यादिना पक्षधमतापरिप्रहः। तथा विषयतया प्रतिबन्धकतावच्छे. दक इत्यर्थः । विरोधिकोटिव्याप्यत्वस्य-साध्याभावव्याः । अस्य च प्रश्ते हेतावमा. पादिस्यनेनाऽन्वयः।

·सामान्यनिरुक्तिः। । प्रतिबन्धकत्वं तस्य च साध्यवत्यपि पक्षे सम्भवादतिव्याप्तेः । विशिष्टविषय. वेन प्रतिबन्धकत्वं विशिष्टञ्च तत्राप्रसिद्धमिति चेत् , तरिक सर्वत्र सत्पति. पक्षे साध्याभावव्याप्यवापक्षः प्रसिद्धः । यथाकथञ्चित्सम्बन्धेन तद्वत्वञ्चाति- प्रसक्तं, धूमादेरपि ज्ञानरूपेण तदाश्रयवादिना वा सम्बन्धेन व्यभिचारादिम- तद्विषयविरोधिव्याप्त्यादिकमादायापि हेतोर्दुष्टत्वप्रसङ्गो बोध्या, तत्रापि पक्षांशे तद्विशिष्टविशेषणकसमूहालम्बनमानसम्बन्धेन हेतौ तद्वैशिष्ट्य सम्भवात्। अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेवावच्छेदका विवक्षणीयमित्यभिप्रायेण बाथ. भ्रमप्रतिबन्धकतामादायातिप्रसङ्गल्य उद्धारमाशङ्कते विशिवेति । साध्या. भावविशिष्टपक्षविषयकत्वमेव प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति न तु साध्या भावादिमात्रविषयकत्वमित्यर्थः । विशिष्टश्च-साध्यामावविशिष्टपक्षश्च, तत्र-बाधभ्रमस्थले, सत्प्रतिपक्षस्थले सर्वत्र ताशविशिष्टं प्रसिद्धमि त्यभिमानः ! भ्रम निराकरोति तस्किमिति । पक्षावृत्तिलाध्यकसत्प्रतिपक्ष साध्याभावव्याप्यविशिष्टपक्षस्य प्रसिद्धत्वात् सर्वत्रेति । सत्प्रतिपक्ष-सत्प्र तिपक्षतया भवन्मतसिद्ध इत्यर्थः। प्रसिद्ध इति । तथाचानतिरिक्तवृत्तित्व रूपमवच्छेदकत्वं विवक्षितुमशक्यमिति दर्शितातिव्याप्तिर्दुर्धारैवेति भावः। तद्वत्वघटकसम्बन्धं वितक्यापि दूषयति यथाकश्चिदिति । अति. प्रवर्क-सद्धेतुसाधारणं, तथाच पर्वतादौ वन्ह्यादिमत्त्वे. साध्ये धूमादी दुष्टताव्यवहारापत्तिरिति भावः । तादृशसम्बन्धस्य धूमादिरूपसद्धेतुला- धारणत्वं स्फुटयति धूमादेरिति । ज्ञानरूपेण-स्वविषयकज्ञानविषयत्वेन तदाश्रयत्वादिना, आदिना एककालीनस्वादिपरिग्रहः, व्यभिचारादि. मत्वात-वन्ाभावववृत्तित्वसत्वात् । इत्यभिप्रायेणेति । याहशविशिष्टनिरूपितविषयित्वं प्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्ति तद्वत्वमर्थः, ताशं च साध्याभाववत्पक्षविषयित्वमेव, न तु वन्यभावादिविषयित्वं, वन्ह्यः भाव इत्यायाधिकरणाऽमिश्रिताऽप्रतिबन्धकीभुतज्ञानेऽपि तत्सत्वात् , पर्वतो वह्निमान धूमादित्यादैा च साध्याभावविशिष्टपक्षोऽप्रसिद्ध इति नातिव्याप्तिरित्यभिप्रायेणेत्यर्थः । पक्षावृत्तिलाध्यकेति । हदो वहिमान्धमादित्यादिस्थलीयेत्यर्थः। अशक्यमिति । तथाच साध्याभावव्याप्त्यादिविषयकत्वं न प्रतिबन्धकताऽनतिरिकवत्ति, साध्याभावण्याच्या विशिष्टपक्षश्चाऽप्रसिद्ध इति दशाविशेषे सत्प्रतिपक्षितसदेतो अव्याप्तिरिति भावः। उक्का ऽव्याक्षिवारणाय स्वरूपसम्बन्धरूपाऽवच्छेदकत्वनिवेशे स्वाह-दर्शितेति । मादायाऽतिप्रसङ्गमुक्त्वा व्याभिचारादिभ्रमदशायामतिप्रसङ्गमाह-व्याभिचारादिमस्या दिति । अनतिरिक्तवृत्तित्वपक्षे तु नायं दोषः सम्भवति बन्धभावबत्तित्वादेरतथावा. दिति ध्येयम् । बाघभ्रम.

·MARAVAN सटिप्पणटीकासमेता स्वात। यादृशसम्बन्धावगाहित्वेन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं तेन तद्वत्वञ्च न सर्वत्र सत्प्रतिपक्षिते हेतावस्ति च क्वचित् सद्धेताविति कृतं पल्लिवितेन । ननु यादृशसम्बन्धावच्छिन्नयत्प्रकारतानिरूपितधर्मिमविशेष्यताशा. लित्वेन शानस्थ प्रतिबन्धकत्वं तेन सम्बन्धन तत्त्वमेव दुष्टत्वमिति वा. व्यम। एवञ्च स्वरूपलम्बन्धावच्छिन्नसाध्याभावपट्टत्तित्वादिप्रकारतानिरू- पितहेतुविशेष्यताशालित्वेनैव व्याभिचारादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया तेन सम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य च प्रकृतहेतावभावात् नातिव्यातिरित्याशङ्कां निरा. कुरुते यादृशेति । सर्वत्र सत्प्रतिपक्षित इति । इदो वह्निमान् धूमादित्यादिस्थले धूमादिरूपहेती व्याप्यताघटकसमवायादिसम्बन्धेन बन्ह्यभावव्याप्यधूम- स्वादिमत्तायाः सत्यात सर्वत्रेत्युक्तम् । क्वचित् सद्धताविति । स तुतादशायां कचिदित्यर्थः । पर्वतो वढिमान् धूमादित्यादौ विरोधिपरामर्शासमवधान- दशायामपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताश्रयवन्ह्यभाव-तव्याप्यादेः तादृशप्रकारतावच्छेदकस्वरूपादिसम्बन्धेन धूमादिवृत्तित्वादिति भावः । यत्तु-शानसम्बन्धेन तद्वत्त्वमेव दुष्टत्वं, ज्ञानञ्च विशिष्टव्यवहाराधनु: रोधात कदाचिदेव कचिदेव कस्यचित् सम्बन्धः, एवञ्च विरोधिव्याप्त्या- देओनं विरोधिपरामर्शदशायामेव प्रकृतहेती तत्सम्बन्धः, तदैव तत्र दुष्टताव्यवहारात, साध्यामावादेर्शानन्तु तत्र न कदाचिदपि तथा पर. मेश्वरादिसाधारणं साध्याभावविशिष्टपक्षादेनिन्तु तत्र सर्वदेव-इति । तत्तु हास्यास्पदमेष, सकलाभियुक्तपुरुषसाधारणस्य नियतव्यवहारस्था सिद्धत्वात् वासनाविशेषवतां ताहशव्यवहारस्य विपरीतस्यापि सम्भ. वात् ज्ञानस्य नियतसम्बन्धत्वासाधकत्वादिति । 4 तेन सम्बन्धेन-स्वरूपसम्बन्धेन । प्रकृतहेतौ-धमे । कचित्सदेताविति । पर्वतो द्रव्यं धूमादित्यादौ द्रव्यवाभावस्य हेत्ववृत्तित्वात्कचिदित्युक्तम् । तद्याप्यादरिति । धूमनिष्ठतद्यक्तित्वादेरित्यर्थः । अत्र मिश्रानुयायिनः । यद्विषयकरथेन ज्ञानस्याऽनुमिति. विरोधिस्वं ज्ञानसम्बन्धेन तस्वमेव विवक्षणीयम् । सत्प्रतिपक्षिते च विरोधिव्याप्त्यादेखन. रूपसम्बन्धमादायैव लक्षणसङ्गतिः। न चैव धूभादपि वन्ह्यभाववद्वृत्तिधूम इति भ्रमात्मक ज्ञानरूपसम्बन्धेन वन्यभावपत्तित्वाश्रयद्रव्यत्वादिना वा सम्बन्धन बन्यभावयत्तिववत्वा- दतिध्याप्तिरिति वाच्यम् । ज्ञानादेस्तादशपरम्परायाश्च वन्यभाववद्वात्तित्व सम्बन्धले मानाभावात् , तेन सम्बन्धन तद्वत्ताप्रतीतर्यवहारस्य चाऽभावात् । नचैवं सत्प्रतिपक्ष. स्थलेऽपि ज्ञानादेः सम्बन्धले मानाभावः, अयं सत्प्रतिपक्षित इति व्यवहारस्यैव मानवा. दित्याहुः। तन्मतमुपन्यस्यति यस्विति । तथा-सम्बन्धः। तत्र-साधम्रमस्थळे. सदेती। अतो जीवज्ञानमेवोपादेयमिति भावः। ।

·- TANT ३६६ सामान्यनिरुक्तिः। MBER यद्यपि बाधसत्प्रतिपक्षयोः प्रत्यक्ष शाब्दज्ञानप्रतिबन्ध कत्वान्न लिङ्गाभासत्वं तथापि ज्ञायमानस्याऽऽभासस्याऽत्र लक्षणम् । यद्यपीति । स्थाणुस्वाभावस्य तव्याप्यकरादेश्च निश्चये स्थाणुस्व- प्रत्यक्षशाइयोरनुक्ष्यात् । नचैवं नरशिरःकपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वादित्यादिना. प्यागमप्रतिरोधः स्याद , तत्रानुकूलतकाभावेन बलवत्तरागमविरोधेन च व्याप्ति- यद्विषयकल्वेनेति यथाश्रुतकल्पे कामिनीजिज्ञासादिविषये अति. व्याप्तिरित्य साधारणप्रतिबन्धकताधरितमेव लक्षणं करणीयं तत्रैवाशङ्कते यद्यपीति । समाधानमपि शायमानं लदित्यादितृतीयलक्षणाभिप्रायेण "वथापीयादिनति बोध्यम् । बाध-लत्पत्तिपक्षज्ञानयोः प्रत्यक्षशान्दशान. प्रतिबन्धकत्वमाभिधाय बाध-सत्प्रतिपक्षयोरनुमितिमात्रवृत्तिधर्मा. वच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताशयाभावप्रतियोगिज्ञानविषयत्वस्व- रूपं लिङ्गासाधारणदोषत्वं न इम्भवतीत्याक्षिप्तं मणिकृता, ताशप्रति. बन्धकतायाश्च युक्तिोंक्तति न्यूनतापरीहाराय तत्र युक्तिमाह स्थाणुस्वाभाव. स्थेति । स्थाणुत्व प्रत्यशशाब्दयोरिति । समानधम्मितावच्छेदककल्य-स्थाणुत्व प्रकारकस्य, लौकिकत्रिकर्षाधजन्यप्रत्यक्षस्य-शाब्दस्य चेत्यर्थः। एवं- शाब्दबुद्धौ बाध-तद्भावव्याप्यवचाज्ञानयोः प्रतिबन्धकत्वे । नरशिरः कपालमिति। नरशिराकपालस्य शुचित्वानुमान तत्तद्धम्मिकप्राण्यङ्गत्व- परामर्शन स्वतः फलद्वारा चागमजन्याशौचबोधविरोधः स्यादित्यर्थः । स चानुभवविरुद्धः, तत्र प्राण्यङ्गत्वज्ञानशायामाप शाब्दाशौचज्ञानस्या नुभवसिद्धत्वादिति भावः। लमाधत्ते सति । तादृशाशौचज्ञानप्राक्काल इत्यर्थः। अनुकूलतको भावेन व्याप्तिनिश्चयस्य बलवत्तरागमविरोधनानुमितेरनुत्पत्चेरिति योजना। एवञ्च वास्तवव्याप्यधर्मस्य येन केनापि रूपेण ज्ञानमेव न विरोधि, अपि असाधारणप्रतिबन्धकताघटितमेवेति । अनुमितिमात्रवृत्तिधमावच्छिन्नप्रयो. ज्यतानिरूपितप्रयोजकताश्रयीभूताऽभावप्रतियोगिज्ञानविषयत्वरूपमिति यावत् । शुचित्वा. नुमापकेनेति । शुचित्वं च कर्मानाधिकार प्रयोजकस्पर्शाभाववस्वम् , तदभावोऽशुचित्वम् । आगमजन्येति । आगमश्च---- मलमूत्रपुरीषास्थिनिर्गत शुचि स्मृतम् । नारं स्पृष्ट्वा तु सस्नेहं सचैको जलमाविशेदिति । स्वतः फलद्वारा शाब्दबाधकपाऽनुमितिद्वारा। बलवत्तरेति। उपजीव्यजातीयत्वेन वेदस्य वलवस्वं बोध्यम् । भवति चाऽनुमाने HNIROM ·सटिप्पणटीकासमेता ३६१ यदा प्रत्यक्षादौ बाधेन न ज्ञानं प्रतिबध्यते किन्तूत्पन्न. ज्ञानेऽप्रामाण्यं ज्ञाप्यते अनुमिती तूत्पत्तिरेव प्रतिवध्यते । निश्चयस्यानुमितेश्चानुत्पत्तरिति भावः । यद्वेत्याद्यभ्युच्चयमात्र प्रत्यक्षं प्रत्या. तु व्याप्यत्वरूपेण, अत्र च प्राण्यङ्गत्वस्य ज्ञानेऽपि व्याप्तिग्राहकतर्कविर. हेण व्यभिचारशङ्कया शौचव्याप्यत्वेन तज्ज्ञानं न सम्भवति कारणा- न्तरविरहेण यत्र व्यभिचारशङ्काविरहस्तत्र कथञ्चिद्याप्तिग्रहेऽपि गृहीत. प्रामाण्यकागमतात्पर्यविषयविपरीतविषयकत्वेन तत्राप्रामाण्यं गृह्यते, तथाच तादृशप्रामाण्यङ्गत्वज्ञानं न शौचानुमितिजनने शाब्दाशौचज्ञानप्र. तिबन्धे वा प्रभवतीति समुदितार्थः। आगमे प्रामाण्यग्रहश्च शिष्टपरिप्र. हादिनैव भवति यावच्च तादृशपरामर्श नाप्रामाण्यं गृह्यते तावन्न भव. त्येवागमप्रवृत्तिरिति भावः । यद्वेत्यादिनन्थेन बाधादिज्ञानस्यानुमित्यतिरिक्तज्ञानाप्रतिबन्धकत्वं व्य- वस्थाप्य बाधादेलिङ्गासाधारणदोषत्वमेवोपपादितं, तन्न सङ्गच्छते बाधि. तार्थस्य शाब्दबोधाभ्युपगमेऽनुमितेरप्यनपराधात्तत्राप्रामाण्यवाहकतया बाधादिग्रहस्य प्रवृत्त्यादिविरोधितोपपत्तेरित्यत्र कल्पे ग्रन्थकृतोऽनिर्भर- माह यद्वेत्यादौति । नन्वानुमानिकबाधादिनिश्चयदशायामपि लौकिक सन्निकर्षादितः प्रत्यक्षनिश्चयोत्पत्त्या बाधनिश्चय सामान्यस्य प्रत्यक्षप्रति. बन्धकत्वं न सम्भवतीत्यनुमित्यलाधारणप्रतिबन्धकत्वं बाधनिश्चयत्वाव. च्छिन्नस्याक्षतमतो यद्विषयकनिश्चयत्वेनानुमित्यसाधारणप्रतिबन्धकत्वं तद्वत्वस्य लक्ष्यताप्रयोजकत्वाभिप्रायेण यद्वत्यादिग्रन्थस्य बाधे लक्ष्यतो. पपादकत्वं सुसङ्गच्छते इत्यत आह प्रत्यक्षं प्रतीति । समानेन्द्रियजन्यवाध. निश्चयसत्त्वे लौकिकप्रत्यक्षस्याप्यनुत्पत्तेरानुमानिकेति बाधनिश्चयविशेषणम् । शाब्दं प्रतीति । तथाच तावतैव लिङ्गालाधारणदोषत्वव्याघात इति भावः। दृष्टान्तीभूत शङ्खस्य शुचिताबोधकवेद उपजीव्या, तज्जातीयोऽशुचिताबोधकवेद इति ध्येयम् । व्याप्तिनिधयाभावेन तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानामावो दर्शितः। अनुमित्यनुत्पत्त्या तदभावज्ञानस्याभावो दर्शितः । यदि चोत्पद्यते तदापि वेदविरोधेनाऽप्रामाण्यनिषधान्न प्रति. बन्धकत्यम्, अप्रामाण्यनिधयाभावदशायां च प्रतिबन्धकत्वमिष्टमेवेति हृदयम् । यवेत्यादिग्रन्थेनेति । मूले इत्यादिः । तत्रापि-अनुमितावपि । बाधनिधयद- शायां यथा बाधितार्थविषयकशाब्दबोधो भवति, तथा बाधितार्थविषयिण्यनुमितिरपि भवि- ध्यत्येवेत्यतोऽनुमितौ तूत्पत्तिरेव प्रतिबध्यते इति मूलमसनतमिति भावः । दीधितौ अभ्यु. चयमात्रं-कथनमात्रं, मात्रपदेन युक्तिव्यवच्छेदः । प्रत्यक्ष प्रतीति । लौकिकप्रत्यक्षं प्रतीत्यर्थः । अलौकिकप्रत्यक्षं लौकिकसंशयं च प्रत्यानुमानिकबाधादिज्ञानस्यापि प्रतिबन्धक, स्वाद्यथाश्रुताऽसतेः । तावतैवेति । शाब्दं प्रति बाधनिश्यस्य प्रतिबन्धकत्वादेवेत्यर्थः ।

·Not सामान्यनिरूक्तिः। तेच अव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपचाऽसिद्धबाषिताः का MasmMIN * इति श्रीमद्ङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामाणौ अनुमानाख्यद्वितीयखण्डे हेत्वाभास- सामान्यनिरुक्तिः समाता। नुमानिकबाधादिनिश्चयल्याप्रतिबन्धकत्वेऽपि शाब्दं प्रति प्रतिबन्धकत्वात् । योग्यताज्ञानेनान्यथासिद्धत्वात् तदभावो न तत्र हेतुरिति चेदेवमप्युपनी- तभानविशेष प्रति तत्वेन हेतुता या दुरित्वात् । इति महामहोपाध्याय -श्रीरघुनाथशिरोमणिभट्टाचार्यविरचिता हेत्वाभासे सामान्यनिरुक्तिदीधितिः सभाता । तत्रापि तदप्रतिबन्धकत्वमाशङ्कते योग्यतेति । अन्यथासेद्धत्वादिति । बाधा दिनिश्चयदशायां योग्यताज्ञानरूपकारणविरहेणैव शाब्दबोधानुत्पादनि वाहादिति भावः। तदभावः-बाधादिनिश्चयाभावः, तत्र-शाब्दबुद्धौ । यद्यपि योग्यबाधलंशयद्वितीयक्षणे स्मरणाद्यात्मकयोग्यतानिश्चये सति तद्धितीयक्षणे शाब्दज्ञानधारणस्य तदभावस्य शाब्दबोधहेतुत्वस्यावश्य. कत्वं तथापि बाधादिशानस्य शाब्दाप्रतिवन्धकत्वेऽपि निर्विवादोपनीत. भाने विशेषप्रतिबन्धकतयैव बाधादेलिङ्गासाधारणदोषत्वनिराकरणस म्भवातत्रैव तन्निराकरोति । एवमपीति । उपनौतभानविशेष दोषविशेषाज न्योपनीतभानविशेषं, तस्वेन-बाधनिश्चयाद्यभावत्वेन । दुरिस्वादिति । बाधा- दिनिश्चयदशायामनुमितेरिव तादशोपनीतभानानुत्पादस्य सर्वानुभ- वसिद्धत्वादिति भावः। इति महामहोपाध्याय-श्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचिता हेत्वाभासे सामान्यनिरुक्तिदीधितिविवृतिः समाप्ता॥ तत्रापीति । शान्देऽपीत्यर्थः । तदप्रतिबन्धकत्वं-बाधनिश्चयस्याऽप्रतिबन्धक त्वम् । योग्यति। प्रत्यक्षात्मकेश्यर्थः । तदभावस्य-बाधनिश्चयाभावस्य । यद्यपि उप. नीतभानादिकं प्रति बाधनिश्चयाभावत्वादिना न हेतुस्वं, आप तु इच्छाविशेषविरहपिशिष्टः तदभावत्वादिनैव बाधनिश्चयसवेध्याहार्योपनीतभानोदयात् , तथापि स्मृत्युपमिती प्रति बाव. निश्चयाभाववादिनैव हेतुतयाऽसाधारण्यविरहादिति भावः । इति महामहोपाध्याय याज्ञिकमूर्द्धव्य पं० श्रीप्रभुदत्तशास्त्रिसुत न्यायाचार्य पं. श्रीशिवदत्तमिश्रविरचिता गडाव्याख्या समाप्ता । शुभं भूयात्। ।

·॥श्रीः॥ अवशिष्ट भागः। ८ an ननु यद्रूपावच्छिन्नविषयितास्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वस्य यद्विषयकनिश्चयाविशेषण. लेनेवोपपत्तौ विशिष्टद्वयाघटितत्वस्वविशिष्टान्तराघटितस्वनिवेशो व्यर्थः । तथाहि वन्ह्य- भाववजलवदुत्तिजलवद्दविषयितायाः तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकवन्यभाववज्जलवका. लीनअलबहृदविषयित्वाध्यापकस्वेन मेयावविशिष्टव्यभिचारविषयितायाश्च तादृशप्रतिबन्धक. तावच्छेदकशुद्धव्यभिवारविषयित्वाव्यापकत्वेन च तत्रातिप्रसङ्गविरहादिति । नचैवं सत्य. सम्भवः, प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वरूपासियादिविषयित्वाव्यापकत्वस्य बाधा- दिविषयितायां सत्वादिति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयकस्वावच्छिन्ना या प्रकृतानुमितिप्रति बन्धकता तदवच्छेदकविषयित्वाव्यापकेति रीत्या निवेशेन तद्वारणात् स्वरूपासिद्धिप्रतिबन्ध कताया बाधविषयित्वानवच्छिन्नत्वात् । नचैवमपि हृदो वन्हिमान् धुमादित्यत्र अभाववान् वाभाववान अभावांश्च हद इति ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकताया अपि अभाववद्ध इत्वावच्छिचविषयितावेन वन्यभाववज्रदरखावच्छिन्नविषयिस्वावच्छिन्नतया तदवच्छेदकशुद्धा- भावपद्धदस्वावच्छिन्नविषयितायां सत्वाव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वावच्छिचविषयिताध्यापक स्वस्य प्रतिबन्धकतायां स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नत्वपदेन विवक्षणात् । अय धूमव्यभिचारिवन्हिमान धूमवान् बन्हेरित्यादिम्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तिः बाध. विषयिताव्यापकव्यभिचारप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताव्यापकरवस्य बावविषयिताया स्वावच्छिन्नविषयकरवावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावरछेदकवियित्वाध्यापकाव. निशे च बाधविशिष्टव्याभिचारेऽतिव्याप्तिः। व्यभिचारविशिष्टबाधविषयितायाश्च ताश- प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकत्वेपि हदे वहथभावः बहधभाववान् हद इति ज्ञानयारकरूपे णाप्रतिबन्धकतामते हृदवृत्तिवलयभावस्वावच्छिनविषयतायास्ताहशतया वहयभाववद्धदा.. दावव्याप्तिवारणाय स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयित्वे स्वावच्छिभविषयित्वाव्यापकविषयितान्यज्ञानीयस्वनिवेशस्यावश्यकतया व्यभिचारविशिष्ट बाधविषयितायाः धर्तमशक्यत्वात् । न च तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषमित्वा. प्रसिञ्चैव नातिव्याप्तिः, बाधविशिष्टव्यभिचारविषयितामा बाधप्रतिबन्धातायां स्वरूपसम्बन्ध कपावच्छेदकत्वविरहादिति वाच्यम् । धुमध्यभिचारिवन्दिमान् धुमवान् वन्दरित्यत्र तादृश. विषयित्वाप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिवारणाय प्रतिबन्धकत सामान्यानतिरिकवृत्तित्वरूपाबच्छेदकत्वनिवे. शस्यानावश्यकत्वात् इति चेन्न । यद्रूपावच्छिन्नविषवितात्वं स्वावच्छिन्नविषयिकत्वानवच्छिन्नयत्किश्चित्प्रतिबन्धकतावच्छे. दकविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकामिति रीत्या निवेशे बाधप्रतिबन्धकता- मादाय व्यभिचारघटितबाधे लक्षणसमन्वयात्।बाधविशिष्टव्यभिचारे तु न काचिदपि प्रति- बन्धकतामादाय लक्षणगमन सम्भवः। सवात्, ·[ २ ] . . - नव यत्किञ्चित्वविवेशादननुगम इति वाच्यम् । प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतवृत्तिारूपवत्वं हेवाभावत्वम्। वृत्तित्वं च स्वावच्छिन्नविषयिकत्वावच्छिनत्व स्वावच्छिन्नविषयिकत्वनिष्ठावच्छे. वकतानिरूपिता सती प्रतिबन्धकतावृत्युभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्व निष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावश्छेदकतानिरूपिताधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित. भेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद करवनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिशीपतशुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता या निश्चयनिष्ठा वच्छेदकता तनिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगि. स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभाववखोमयसम्बन्धेन । ताशा. भाववत्वं च स्वरूप-स्वीयावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानि. रूपकमेदनिष्ठावच्छेकतानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिकाकनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपक. शुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकविषयित्तानिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपत्तिस्वनिष्ठावच्छेदका तानिरूपकाधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवियित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकत्सनिष्ठा- वच्छेदकतानिरूपकोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकतावत्योभयसम्बन्धेनेति । न च तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेद ऋविषयितायां स्वावच्छिश्चविषयित्वाध्यापऋविषयताशु. न्यज्ञानीयत्वनिवेश आवश्यकः । अन्यथा हृदे बन्ह्यभावः बन्यभाववान् हृद इतिज्ञानयोरेका पेण प्रतिबन्धकवे हृवृत्तिवन्ह्यभावस्वावच्छिन्नविषयित्वमादायाव्याप्त्यापत्तेः । एवं च जल. व्यापकवन्यभावसमानाधिकरणजलवद्हदेऽपि-नाव्याप्तिः, कालीनस्वघटितविशिष्टविषयिता या उत्तरीत्या धर्तुमशक्यत्वात् । एवञ्च सति वन्यभाववज्जलबद्वृत्तिजलवड्देतिव्याप्ति?. वारा, कालीनत्वघटितविशिविषयितायाः स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याए कीवीयताशून्यज्ञानीय- स्वाभावादिति वाच्यम् । तद्वारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशस्यावश्यकत्वेऽपि विशिष्टान्तः राघटितत्वानिवेशेन लाघवात् । नचैवमपि यत्किश्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्थमित्यत्रावच्छे. दकत्वमनतिरिकवृत्तित्वमेव वाच्यम् । अन्यथोक्तसत्प्रतिपशेऽव्याप्तेः। शुद्धजलवान् इद इतिज्ञानीयविषयिताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तदव्यापकत्वस्य सत्प्रतिपक्षविषयिले सस्वात् । एवं च स्वावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकविषयिताशन्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्नविषयिता. व्यापिका स्वावच्छिमविषयंकरवावच्छिन्नयत्किश्चित्प्रतिबन्धकता तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयिताशन्यत्वं स्वावच्छिन्नविषयकनिश्चये इति फलितम् । तथाच हृदो वहिमान् धूमा. दिस्यत्र जातिमायभावड्देऽतिव्याप्तिः। जातिमद्वय भाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्याप. कविषयिताशन्यं यजातित्वेन इदत्वावगाहि जातिमान् वहयभाववानिति ज्ञानं तदीयवहयभा- ववध्रदविषयिताव्यापकत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकवेऽसत्वात् यद्रूपपदेन वहयभाववद्ध- दरबस्योपादानासम्मवादिति वाच्यम् । स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीवायताशून्यनिश्वये यदू, पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वमपि निवेश्यम् । एवं च स्वावच्छिन्नविषयिखाव्या. पकविषयताशून्यं यद् शानं तदीययद्रूपावच्छिन्नविषयिताव्यापकस्लावच्छिन्नविषयिकत्वाव च्छिन्नयत्किश्चित्प्रतिबन्धकता तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यत्वस्य स्वावच्छिनः विषयकनिश्चये निवेशेन दोषाभावात् । नचैवमपि हृदो वहिमान् धूमादित्यन्न जलव्यापकवाया .

·. . भावसमानाधिकरणजलवद्धदरूपसप्रीतपक्षेऽव्यप्तिः, स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नज्ञान- वैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतं यज्जलव्यापकवयभावाधिकरणनिरूपितबदुज. लवद्धदस्वावच्छिन्नविषयित्वं तदव्यापकत्वस्य सत्प्रतिपक्षविषयितायां सत्वादिति वाच्यम् । विशिष्टान्तराघटितस्वनिवेशेऽपि उक्तरीत्या सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिवारणाय भवन्नये विशिष्टान्तरताव. मछेदकरूपे विशिष्टाद्वयघटितत्वनिवेशस्यावश्यकतया मन्मतेऽपि स्थावच्छिन्नविषयकवावच्छि. नयस्लिीवत्प्रतिबन्धकतावच्छ देकं यत्पावच्छिन्नविषयत्वमित्यत्र यद्रूपे विशिष्टयाघटितत्व- निवेशेनैव तद्देोषवारणात् । नचैवं सति मेयत्वविशिष्टसत्प्रतिपक्षे मेयत्वविशिष्टजलव्यापकव. इयभावाधिकरणनिरूपितवज्जलबळूदे चातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तस्याः स्वतंत्रविशिष्ट- याघाटेतत्वेनैव वारणात् । नचैवमुक्तसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिः तस्य विशिष्टयघटितत्वादिति वाच्यम् । विशिष्टद्वय विषयतायां इतर विषयवानिरूपितनिरूप्यनिरूपकभावापानसत्त्रतिपक्षविष. यित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य निवेशेनैव सकलदोषवारणसंभ वात् । एवमुक्कविशिष्टद्वयविषयित्वे इतर विषयित्वानिरूपितनिरूप्यनिरूपकभावापनबाधवि यित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकोदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमपि निवेश्यम् । तेन गगनाभावपद भाववकालीनघटो गगनवानित्यत्र गगनामाववत्ताइशघटरूपबाघस्य गगनाभाववदभावव. दभाववत्ताशघटरूपतादृशीवशिधद्वयघटितस्य नासङ्ग्रहः । अत्र केचित् विशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशापेक्षया न किमपि लाघवम् इत्याहुः । अथात्र विशिष्टद्वयाऽघटितत्वमनिवेश्य प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्व-अ. साधारण्यविषयकत्वाऽनवच्छिन्नत्व-विरुदानुमितिजनकतावच्छेदकविषयित्वानवीच्छन्नत्व: तिवध्यताविशिष्टविशेष्यत्वानवच्छिन्नत्वैतचतुष्टयाभाव एव कथं न निवेशितः। प्रति. बध्यतावे. स्वावच्छेदकत्व-स्वनिरूपितप्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूतविषयितान्यज्ञाननिष्ठ- प्रतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन । तथाच न कोपि दोष इति तु विभावनीयम् । नन्वन प्रताजुमिलित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानवच्छेकविषयताशन्यस्वं निश्चये विशेषणं देयम् , तथाच प्रति अध्यापकविषयअन्यत्वं विशिष्टान्तराघटितत्वं विशिद याघटितत्वं च नोपादेयम् जातिमान वन्धभाववान् इति ज्ञाने प्रतिबन्धकतानवच्छेदकजातिस्व. विषयताशन्यवाभावेन तद्व्युदासात मेयत्वविशिष्टव्यभिचारनिश्चये ताहशमेयत्वविषयतायाः अस्वात् वन्यभाववज्जलपत्तिजलव इविषयकवाने तादशवृत्तियविषयतायाश्च सत्वात्योर्म्युः दासाच्च । नचैवमसम्भवः, हशे पन्हिमानित्यत्र वन्यमावादरूपदोषविषयकनिश्चये हृदः खप्रकारतानिरूपितनिरवच्छिन्नविशेष्यतायास्ताशप्रतिबन्धकतानपच्छेदिकायाः सत्वेन तच्छू. न्यवाभावात् इति वाच्यम् । प्रतिबन्धकतानवच्छेदकेयनेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतावि. शिष्टान्यत्वस्य विवक्षितत्वात् , वैशिष्ट्यं च तादात्म्यावच्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन, तथाच हृदादिनिरवच्छिन्नविषयताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकहदत्वावच्छिन्नविशेष्यस्वावच्छिन्न. खानासम्भवः। नचैवमपि ह्रदो बन्यभाववानितिज्ञानस्याऽवच्छिन्न प्रतियोगिताकरवसम्बन्धा- वरिखनवनिहत्वनिष्ठप्रकारतानिश्चयत्वेन लाघवात् प्रतिबन्धकतामते वन्हिनिष्ठषिषयतायाः कस्याश्चिदपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वाभावेन तद्विषयताशून्यत्वाभावेन बाधविशेषेष्वव्याप्तिरि.

·[ ४ ] ति - . वाच्यम् । तादात्म्यावच्छेद्यस्वाऽच्छेयनिरूपितत्वाऽन्यतम सबन्धेन वैशिष्ट्यस्य विवक्षणीय स्वात ताशबाधज्ञानीयवाहयादिविषयताया अपि प्रतिबन्धकताच्छेदकामावस्वावच्छिमप्रका रतावच्छेद्यतापशविशेष्यतानिरूपितत्वेन साहशविषयताविशिष्टान्यत्वाभावेन नाव्याप्तिः, असं. प्रायविशिष्टविषयकज्ञानीयवृत्तिस्वविषयताया: प्रतिबन्धकताच्छेदकजलनिष्ठप्रकारत्वावच्छेद्य. विशेष्यतानिरूपितस्वेन तादृशविषयताविशिष्टान्यत्वाभावेऽपि वृत्तितास्वनिष्ठविषयतायास्ताश स्वेन तच्छ्न्यस्वाभावाभातिव्याप्तिः, प्रमेयतात्वविषयतामादाय प्रमेयत्वविशिष्टव्याभिचारवारण. मिति चेन। हृदो बह्वयमाववानिति ज्ञानस्य संयोगसम्बन्धावच्छिन्नवाहत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्व. सम्बन्धेन वहिप्रकारकतया ताशप्रतियोगितायास्तादशावच्छिन्नविविशिष्टप्रतियोगितात्वेन स. म्बन्धवे केवलप्रतियोगितात्वेन सम्बन्धले वा संयोगावच्छिन्नत्वप्रतियोगितास्वविषयितयोः प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतातादात्म्यावच्छिन्नस्वावच्छेद्यस्वनिरूपितखाना मध्ये कस्याप्यमा. बेन तन तच्छून्यत्वामावेनाव्याप्तितादवस्थ्यात् । यदि प्रागुक्तसम्बन्धनयावच्छेद्यनिरूपितनि रूपितत्वान्यतमसम्बन्धेन बैशिष्टथं विषक्षणीयम् , तथाच प्रतियोगितात्वादिविषयिताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकामावस्वावच्छिमप्रकारत्वावच्छेद्यताहशविशेष्यतानिरूपितप्रतियो. गितानिष्टसांसर्गिकविषयतानिरूपितत्वान्नाव्याप्तिरिति विभाव्यते, तदा वड्यभाववज्जलबट्ट तिजलबद्धदविषयकहानीयवृत्तितास्वविषयताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकालत्वाचवच्छि शप्रकारत्वावच्छेद्यतामाविशेष्यतानिरूपितवृतित्वनिष्ठविषयतानिरूपिततया ताशविषयता विशिष्टान्यस्वाभावेनातिव्याक्षितावस्थ्यान, अतो विशिष्टयाघटितवं निवेशनीयम् । वस्तुतस्तु अवच्छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नवाहित्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितविश्वे. ध्यतावच्छिन्नाभावनिष्ठप्रकारतानिरूपितहदनिष्ठविशेष्यतामालिनिश्च यत्न प्रतिबन्धकावे वदित्ववदभावबद्ध दस्येव बाधतया वहधभाववद्ध दविषयकनिश्चयाङ्कहेऽपि न क्षतिः, अतो वड्यभावधज्जल बहतिजलबद्ध दविशिष्टेऽतिव्याप्तिवारण प्रयोजनं विशिष्ट याघटितत्वस्य न सम्भवति, परं तु हुदो वद्धिमान जलादित्यादी एकत्र द्वयमितिरीत्या भासमानहदवृत्तित्व (विशिष्ट ) वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववापङ्कजे असाधारण्य सत्प्र. तिपक्षानात्मकेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञानीयविषयतायाः कस्या अपि तादात्म्यावच्छिन्नत्वान्यतरस- म्बन्धेन प्रतिबन्धकसाविशिष्या अप्रसिद्धेः । एवं विशिष्टान्तराघटितत्वविशेषणमप्याव. श्यकम् , अन्यथा हृदो वहिमानित्यत्र वश्यभाववद्धदावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिः, तत्रापि हदत्वाव. च्छिन्नप्रकारताया वड्यभावप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्न विशेष्यतारूपप्रतिबन्धकतावच्छे। दकविषयत्वावच्छेद्यत्वात् धर्मिविश्यतायाश्च तादृशप्रकारतानिरूपितत्वात् ताहशविषयतावि. शिष्टान्यविषयतापास्ताहशज्ञानेऽसत्त्वात , एवं हृदो वयभाववानितिज्ञानस्य वह्निनिष्ठप्रति. योगितासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वेऽपि तद्विशेषणद्वयमावश्यकम् , अन्यथा तत्कल्पे प्रागुक्तविषयताशन्यत्वमेव निश्चये विशेषणं न तुक्तविशेषणद्वयम् , ताशवि. षयतानैशिष्टयश्च तादात्म्यावच्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन, तथाच हृदो वन्धभाववानितिक्षानीय. वक्षिप्रकारतायास्तवच्छेदकप्रतियोगिताविषयतायास्तनिष्ठप्रतियोगित्वादिविषयतायाश्च प्रति बन्धकतावच्छेदकत्वात् बदादिनिरवच्छिन्नविशेष्यतायास्तदवच्छिनत्वाच तज्ज्ञानीयविषयता , ·[ ५] कापि ताहविषयताविशिष्टान्येति नाव्याप्तिः, अप्रायविशिष्टविषयकज्ञानीयत्तित्वादिविष- यिता तादृशविषयताविशिष्टान्यति तद्वारणानातिव्याप्तिरपि । नच गगनाभाववदभावव. स्कालीनघटो गगनवानित्यत्र बाधेऽव्याप्तिः तादृशबाधज्ञानस्य गगनाभाववदभाववत्ववि- शिष्टविषयकज्ञान विशिष्टाभाववद्गगनाभाववदभाववस्कालीनघटत्वविशिष्टविषयकज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया बोधज्ञानीयपक्षविशषणतापन्नाभावविशेषणतापनगगनगगनस्वविषयतादीनां प्रतिबन्धकतानवच्छेदकतया तच्छून्यत्वस्य तादृशबाधज्ञानेऽभावादिति वाच्यम्(१)। प्रक. तानुमितित्वम्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतानवच्छेदकत्वस्याऽपि तादृश विषयताविशेष णत्वात ताशबाधज्ञानीयगगनादिविषयतानां प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेऽपि तादृशानुमिते. गंगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनाभाववानिति बुद्धिं प्रति गगनावावच्छिन्नप्रकारतानि. बपितताहशघटस्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्ध कत या লামবিল कतानिरूपित प्रतिबध्यता गगनगगनावादिविषय तानामवच्छेदकतया तदनवच्छेदकवि. षयताशुन्यत्वस्य तत्र सत्वेनाव्याप्तिविरहात् । नचैवमपि वहयभाववजलवद्वृति- अलाभाववद्वह्निमत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र वन्यभाववजलवदृसिजलवत्ताशहदेऽति. व्याप्तिः ताशविशिष्टविषयकज्ञानीयतादृशविशिष्टहदाशे प्रकारतावच्छेदककुक्षिप्रविष्टव. तित्वादिविषयताना तादृशानुमितिवध्यापक-विशिष्टपक्षे साध्यवैशिष्टथावगाहित्वावच्छिन्नप्र. तिबध्यतानिकपितज्ञानवैशिष्टयावच्छिनप्रतिबन्धक तानवच्छेदकरयेऽपि तादृशानुमितेः वहिमान् वहथभाववजलवत्तिजलाभाववानिति ज्ञानविशिष्टव हिमान् तादृशाद इति ज्ञानवेन ताश- हदो वयभाववजलवद्वृत्तिजलवानिति बुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धकतया तादृशानुमिति. स्वव्यापकताहरा प्रतिबन्धकतानिहापितताशप्रतिबध्यतानवच्छेदकरवस्य वाशत्तित्वादिविषः यतास्वभावत्वेन तथाविवादासीनविश्यताशन्यत्वस्य तादृशविशिष्टज्ञानेऽक्षतस्वादिति वाच्यम्। प्रकतानुमिविस्वव्यापकप्रतिबन्धकतायो ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयत्वात् , प्रकृ. ते तादृशानुमितित्वव्यापकोतप्रतिबन्धकतायाः ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिनतया तदन्यबाधबुधादि. निरूपित प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतायां ताशपतित्वादिविषयतानामनवमछेदकतया तच्छून्यत्वस्य तादृशविशिष्टविषयकशाने सत्त्वेनातिव्यातिविरहात् । नचैवं कपिलंयोगाभावाऽ. भाववस्कपिसंयोगवस्कालीन कवियोगाभाववदभाववत्कालीनगुणः कपिसंयोगवानित्यत्र बाधे. उज्याप्तिः, ताशवाधनिश्चयस्य पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहिबुद्धिवावच्छिनं प्रति अभाववान् कपिसंयोगाभाववान अभाववान ताशगुण इति ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तत्प्र- तिबन्धकतावच्छेदककुक्षौ पक्षविशेषणतापनाभावविशेषणतापनबाघझानीयकपिसंयोगतसंयो. गत्वादिविषयतानामप्रवेशेन ताशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात कयिसंयोगवान् ताहरागुण इत्यनुमितेरपि तादृशबुद्धि प्रति कपिसंयोगवान् कपिसंयोगाभाववान् कपिसंयोगवान् तादृश. गुण इति ज्ञानविशिषज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया ताशानुमितित्वव्यापकज्ञानवैशिष्टयानका । (१) रूपामाववदभाववत्कालीनघटे संयोगेन रूपसाधने बाधेऽव्याप्तिस्तेन प्रागुक्तबाधज्ञानीयपक्षता- वच्छेदककुक्षिप्रविष्टगगनप्रकारतायाः प्रतिबन्धकताबण्छेदकतया पक्षविशेषणतापनामावविशेषणवापन. गगनविषयतायास्तदवच्छिन्वेऽपि नोउदोषानवकाशशावकाशः।

·* [ ६ ] च्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतानपच्छेदकत्वाच तच्छून्यत्वस्य वाशबाधज्ञानेऽस. स्वादिति वाच्यम् । प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धकतायाम् ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्व मनिवेश्य विशेष्यदलघटकप्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयपव्यापकत्वस्य निवेशनीयत्वात् । निश्चये प्रतिबध्यतावैशिध्यच स्वाश्रयत्व-स्वनिरूपितमुख्यविशेष्यतानिष्ठावच्छेदकतानिलपिताव. च्छेदकतावस्प्रकारताविशिष्टशिष्यताकाव्याप्यक्तित्वज्ञानाभाववस्वोभयसम्बन्धेन, विशेष्य. सायो प्रकारतावैशिष्टयच स्वावच्छेदभावच्छिनत्य-स्वावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव. त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन । तथा चोक्तस्थले वहयभाव. वज्जलवद्वृत्तिजलवत्तादृशहदे नातिव्याप्तिः, तारशहदो वड्यभाववज्जलवदुत्तिजलवानितिज्ञानं प्रति तादृशानुमितेर्या प्रतिबन्धकता तस्यास्तादृशप्रतिबध्यताविशिष्ठनिश्चयत्वब्यापकस्यविर. हात वहिमति बन्ह्यभाववज्जलवहुत्तिजलाभावोऽव्याध्यवृत्तिरिति ज्ञानकालाने वकिमान ताह. शहद इति निश्चये निरुक्तोभयसम्बन्धन प्रतिवध्यतावति तादृशप्रतिबन्धकताया अभावातू तथ्यापकीभूतान्यैव प्रतिबन्धकता तनिरूपित प्रतिबध्यतानवच्छेदकत्वस्य ताशवृत्तित्वादिवि. षयतायां सत्वात तच्छून्यत्वस्य साहशविशिष्टज्ञानेऽसत्वेनोक्तातिव्यासावकाशः । एवं कृषि. संयोगाभाववत्कापिसंयोगाभाववस्कपिसंयोगाभाववस्वपिसंयोगवरकालीनपिसंयोगाभावाभावव. दभाववत्कालीनगुणात्मकबाधे नाध्याप्तिः, ऋपिसंयोगवति कपिसंयोगाभावाभावोऽव्याप्यवृ. तिरिति ज्ञानकालीने तादृशसाध्यवत्पक्षविषयकनिश्चये निरुक्तोभयसम्बन्धेन विशेष्यदलघट- कप्रतिबध्यता नास्येव तशिकपितबादशगुणरवावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिष्ठावच्छेदकतानिक- पितायती या कपिसंयोगवावच्छिन्नप्रकारता तदवच्छेदककपिसंयोगवावच्छिन्नाभावाभावस्वा. बच्छिन्नविशेष्यताकाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानवत्वस्य तत्र खत्वात, अतस्ताशप्रतिबध्यतावनिश्चय स्साशाच्याप्यवृत्तित्वज्ञानामावकालीन एवेति, तत्र च तादशबुद्धिनिरूपित प्रतिबन्धकतायाः सत्वात् ताशबाधवानीयकपिसंयोगीयविषयतायास्तादशप्रतिबध्यतावच्छेदकतया तदनव. च्छेदकविषयिताशून्यत्वस्य तत्राक्षतत्वात् । नवमपि हृदो पहिमान् बन्धभाववज्जलव. कालीनस्वाभाववज्जलकालीनजलाभावादित्यत्र वन्यभावज्जलवकालीनजलवद्ध्देऽतिव्याप्तिः, तादृशविशिष्टविषयकज्ञानीयविषयिताना सर्वानामपि प्रतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिक पितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वातू तज्ज्ञानीयकालीनस्वविषयताया अपि हेत्वप्रसिद्धिज्ञानीयप्रति. न्धकतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । उक्तान्यतरसम्बन्धेन स्वावच्छेदकविषयताविशिष्टान्या या स्वनिरूपित प्रतिबध्यताविशिष्टनिन्धयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकी. भूता विषयला तच्छन्यय द्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापिकाप्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध कति लक्षणकरणात् उकातिब्यारभावात् , तत्र हि साध्यवरपक्षविषयकबुद्धिनिरूपितज्ञान- वैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसत्वमुपपादनीयम् ताशप्रतिबन्धकतानवच्छे. करवस्य वाशप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यताविशिष्टवडापव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाऽकाली. नहदो पहिमानिति निश्चयत्वन्यापिका या हृदो वन्ह्यभाववानितिबुझ्यादिनिरूपितप्रतिबन्ध कता निरूपित्तप्रतिबध्यतानवच्छेदकत्वस्य च कालीनत्वविषयितायां सस्वात , तादृशविष- यताशन्यत्वस्योक्तविशिष्टज्ञानेऽभावात् । तदनुगमश्च प्रकृतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानि.

·[ ७ ] . रूपित प्रतिबन्धकताविशिष्टावच्छेद(१)कतानिरूपितावच्छेद(२)कतानिरूपितावच्छिन्नस्वसम्म. धावच्छिन्नावच्छेदकलावद्धर्मवरवं लक्षणम् । अवच्छेदकतायां प्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यश्च स्व. तियः किञ्चिन्निरूपितावच्छेदकतावद्विषयत्ताविशिष्टान्यकिञ्चिन्निरूपितप्रतिवध्यताविशिष्ट निश्चयनिष्ठभदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववत्प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकान्य. विषयिताशून्यकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्ती. ति प्रतीतिसिद्धाभावस्तनिरूपितप्रतियोगितानिरूपितावच्छेद(३)कतानिरूपित्तावच्छेद(४)कता निरूपितावच्छेदकता(५)निरूपितत्व--स्वविशिष्टविषयत्वनिष्ठावच्छेदकत्तानिरूपकशून्यत्वनिष्ठा वच्छेदकतानिरूपकत्वोभायसम्बन्धेन, विषयत्वनिष्ठावच्छेदकतायो स्ववैशिष्ट्यञ्च स्वनिष्ठावरले. दकतानिरूपकावच्छेद(६)कतानिरूप कावच्छेदक(७)तानिरूपकतादात्म्यावच्छिन्नत्वान्यतरसम्ब. ষাৰম্ভিাবস্কলা) নিস্কা()নালিবানন্ট(৭০)নিজ-কন্তু निष्ठावच्छेदकता(११)निरूपकावच्छेदकतानिरूपकोकोमयसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदक(१२)ता. निरूनिरूपकावच्छेदकता(१३)निरूपकावच्छेदक(१४)तानिरूपकावच्छेदक(१५)तानिरूपिका- वच्छेदक(१६)तानिरूपकावच्छेदकता(१७)निरूपकावच्छेदक(१८)तानिरूपकावच्छे(१९)दक- तानिरूपकावच्छेदकता(२०)निरूपकावच्छेदकता (२१)निरूपकावच्छेद (२२)कतानिरूपकाव- च्छेदक(२३)तानिरूपकवच्छेदक (२४)तानिरूपकरवोभयसम्बन्धेनेति चेन्न । सर्व गगनवदित्यत्र गगनाभाववद्धटादावव्याप्तेः, ताशबाधविषयकज्ञाने प्रकृतानुमिति. स्वव्यापकप्रतिबध्यत्तानिरूपितप्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूताया निरुतप्रतिवध्यतानवरछेदकी. भूतायाश्च समवायसमवायत्वादिविषयतायास्सत्वात् । अवच्छिन्नत्व-तादात्म्यावच्छेद्यनिरूपि. तत्वा-वच्छेयनिरूपितनिरूपितावान्यतमसम्बन्धेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताविशिष्टा- न्यस्वविवक्षणेन तत्सङ्ग्रहे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वं वय. भाववजलादिमदृत्तिजलवद्धदवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वं चावश्यकमिति ध्येयम् ॥ श्री ॥ ननु प्रकृतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वाऽव्यापकप्रतिबन्धकताशय निष्षीययद्रूपावच्छिन्नविषयिताब्यापिका ताशप्रतिबन्धकता तद्रूपवत्वं लक्षणमास्ताम् कृतं विशिष्टान्तराघटितत्वविशिष्टद्वयाघटितत्वावशेषणाभ्यो, दो जात्यभाववानित्यत्र जातिमान् जातिमानिति निधये ताशप्रतिबन्धकताऽव्यापकप्रतिबन्धकतान्ये प्रकृतानु- मितिप्रतिबन्धकताविरहेण बाधाऽव्याप्तिवारणायाऽव्यापकविषयताशुन्यत्वं तु निवेशनीयम् । नचैवमसम्भवः, प्रकृतानुमितिवव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितावच्छेदकधर्मदर्शनादिप्रतिबन्ध कस्वान्तराव्यापकतत्तदोषविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताशून्यत्वस्य तत्तदोषविषयकनिश्चयेऽ. भावादिति वाच्यम् । याहशप्रतिबन्धकतामादाय लक्षणं सामनीयं तादृशप्रतिबन्धकरवाव्या. (१) निश्चये। (२) विषयतायाम् । (३) प्रतियोगिताथाम् । ( ४ ) मेदे । (५) वृत्तित्वे । (६) निरूपितस्वे। (७) अवच्छेदकत्वे । (८) विषयितायाम् । (१) अधिकरणे। (१०) भेदे। (११) निरूपितरवे। (१२) प्रतिबध्यतायाम्। (१३) निश्चये। (१४) वृत्तिवे। (१५) भेद। (१६) प्रतियोगितायां। (१७) अवच्छेदकरवे । (१८) प्रभावे। (१९) प्रतिबन्धकवे। (२०) निरूपितवे। (२१) प्रतिबध्यतायाम् । . (२२) अवच्छेदकरवे । (२३) अधिकरणे। (२४) मेदे।

·[८] पकप्रतिबन्धकतासन्यत्वस्य विवक्षणात , एवं च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारनिधये व्यभिचार विषयकवावष्टिछन्नप्रातिबन्धकताऽव्यापकव्यभिचारविशेष्यकमेयत्वाभावप्रकारकबुद्धिनिरूपितः प्रतिबन्धकतायाः सस्थान तत्रातिब्याप्तिः । एवं हृदो बहिमानित्यनुमितिनिरूपितायाः जलवान् बन्यभाववानितिज्ञानविशिष्टजलबान हृद इति ज्ञाने वर्तमानाया झानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवः धकताया अध्यापकीभूता या वह्यभाववज्जलवत्तिजलाभाववान् हद इति ज्ञाननिरूपि. तप्रतिबन्धकता तच्लून्यत्वस्य तादृशविशिष्टविषयकनिश्चयेऽवस्वेन तादृशविशिष्टे नातिव्या- प्तिः । नचैव सर्व गगनवदित्यत्र गगनाभाववद्धटपटादिपबाधेऽव्याप्तिः, सर्व गगनवदिति ज्ञान प्रति गगनाभाववद्धटपटादिविषयकनिश्चयानामे करूपेणेव प्रतिबन्धकतया ताशप्रतिबन्ध कताया गगनाभाववान् घट इत्यादिनिश्चयेषु सत्त्वेन तदधिकरणे गगनाभाववान् पट इति निश्चयेऽवर्तमानायाः घटो गगनवानितिज्ञाननिरूपितायाः प्रतिबन्धकताया घटो गगनाभाव. वानिति दोषविषयकनिश्चये सस्यादिति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिता. शुन्यस्त्राधिकरणवृत्तिभेप्रतियोगिताबच्छेदकीभूतप्रतिबन्धकताशुन्ययदपावच्छिन्नविषायताशा. लिनिश्चयत्वव्यापकत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतायो विवक्षणीयस्वाद , तथाच गगनाभाव. बद्धटत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यतादृशप्रतिबन्धकताधिकरणे घटो गगना. भाववानिति निश्चयेऽविद्यमाना प्रतिबन्धकता न घटो गगनवानितिज्ञाननिरूपिता अपि तु पटो गगनवानिति ज्ञाननिरूपितेति तच्छून्यत्वस्य तादृशबाधादिनिश्चये सत्वात् । अत्रायमनु- गमः प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टावच्छेदकताविशिष्टरूप- वत्वं लक्षणम् । अवच्छेदकतार्या प्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यच्च स्वनिष्ठयत्किञ्चिदर्मावच्छिभविष. यित्वाव्यापकविषयिताशन्यस्वाधिकरणवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकप्रतिवन्धकताशयकिञ्चिद्रू. पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यकिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयनिष्ठभेदप्रतियो. गितावच्छेदकत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावनिरूपितप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदक(१)तानिक पितावच्छे(२)दकतानिरूपितावच्छे(३)दकतानिरूपितत्वस्वनिष्ठावच्छेदक(४)तानिरूपिताव. च्छेदक(५)तानिरूपकावच्छेदक(६)तानिरूपकावच्छेदक(७)तानिरूपकावच्छेदक(८)तानिरूपका. वच्छेदक(९)तानिरूपकावच्छेदक(१०)तानिरूपकत्योभयसम्बन्धेन, रूपे अवच्छेदकताबौशि- प्रधञ्च स्वनिरूपितावच्छेद(११)कतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावस्व-स्व. निरूपितावच्छेद(१२)कतानिरूपितावच्छेदक(१३)तानिरूपितावच्छे (१४)दकतानिरूपितावच्छे दकता(१५)निरूपितावच्छेद(१६)कतानिरूपितावच्छेद(१७)कतानिरूपितावच्छेदक(१८)ता. निरूपितावच्छेद(१९)कतानिरूपितावच्छेद(२०)कतानिरूपितावच्छेद(२१)कतानिरूपिताव- च्छेदक(२२)तानिरूपितावच्छेदक(२३)तानिरूपितावच्छेदक(२४)तानिरूपितावच्छेद(२५)क. तानिरूपितावच्छेद(२६)कतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकतावत्वोमयसम्ब. (१) प्रतियोगिस्वे। (२) मैदै। (३) वृतित्वे। (४) अधिकरणे। (५) वृत्तिले । (६) भेदै। (७) प्रतियोगिवे । (८) अवच्छेदकत्वे। (९) प्रतिबन्धकावे । (१०) शन्यस्वे। (११) विषयित्वे। (१२) शून्यावे। (१३) प्रतिबन्धात्वे । (१४) भवच्छेदकरखे। (१५) प्रतियोगित्वे । (१६) भेदै। (१७) वृत्तिवे । (१८) निश्चये। (१९) शून्यस्वे । (२०) विषयितायाम् । (२१) अपच्छेदकरवे । (२२) प्रतियोगिवे। (२३) भेदे । (२४) वृत्तिवे । (२५) अधिकरणे । (२३) विषयिाये । here -- ३ ·६ ९ ] को बेनेति चेन। गमनाभावपदभाववत्कालीनघटो गगनवानिस्यत्र बाधेऽध्याप्रयापत्तः, तत्र आधानिधये. বায়ানিবিলিথিবহানাহাদ্দিসমিনা, হুঙ্কা অমাবশাল গনমাৰ वानितिनिश्वयविशिष्टगगनाभाववान् ताहराघट इति निश्चयत्वावच्छिन्ना, अपरा गगनाभाववान् तादृशघट इति निष्क्ष्यविशिष्टाभाववान् गगनाभाववानिति निश्चयत्वावच्छिना, तत्र प्रथमप्र- तिबन्धकतामादाय लक्षणं सामनीयम् , तादृशप्रतिबन्धकतापति अभाववान् गगनाभाववद- भाववत्कालीनघट इति निश्चये तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयिश्वाव्यापकविषयिताशून्येऽवर्तमा नाया गगनामावस्ताशिघटावृत्तिरित्याकारकबुद्धिनिमपितमतिबन्ध तायास्तादशवाषज्ञाने स. स्वात्। अथान्या:कप्रतिबन्धक्तायां प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता. विशिष्टविषयित्वावच्छिावं विशेषणं देयम्, विषयितायो प्रतिबन्धकतावैशिष्टयं च स्वाक्च्छेदकत्व-स्वनिरूपित प्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रति. अभ्यतावस्वामयसम्बन्धेन, प्रतिबध्यतावत्वं च स्वानवच्छेदकविषयताशून्यज्ञानीयवस- म्बन्धेन. तथाच नोक्तबाधेडव्याप्तिः, तत्र बाधज्ञाने विद्यमानाया गगनाभावस्ताघटा. वृत्तिरितिज्ञाननिरूपित प्रतिबन्धकतायास्तादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिज्ञपितज्ञानवौशि- ट्यावच्छिमप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यताविशिष्टताहशघटविशेष्यकगगनप्रकारकनिश्चयत्व. व्यापकसाध्याभाववत्पक्षविषयकबुद्धिनिरूपित प्रतिबन्धकतानिरूपितताहशप्रतिबध्यतानवच्छेदक- विषयताशून्यगगनामाववत्ताशघटज्ञानीयतादृशघटत्वावच्छिचविषयित्वावच्छिन्नतया तदन्यः प्रतिबन्धकताया एव तादृशत्वात् तच्छून्यत्वस्य तत्राक्षतत्वात् । न च गगनाभाववत्ता- दशघटस्वावच्छिन्नविषयिताया निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावेन तदवच्छिन्नवं नोकप्र. तिबन्धकताव्यावर्तकमिति वाच्यम् । ताहशविषयिताया अप्यभाववद्घटविषयितात्वेन ताह. शप्रतिबन्धकतावच्छेदकरवात् वहयभाववज्जलपतिजलवान हद इति ज्ञानीयजम्वन्ध्रदवि. यिताया हृदो बहिमानित्यनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्टयावच्छिमप्रतिक न्धकतावच्छेदिकायास्तादृशप्रतिबन्धकताऽध्यापकाभूततादृशजलाभाववान् हद इति ज्ञाननि रूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेऽपि ताशप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यताविशिष्ठनिश्चयरव. व्यापक-पक्षे साध्याभाववागाहिबुद्धिनिरूपित प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतानवच्छेदकविषयः ताशून्यज्ञानीयत्वाभावेन तादृशप्रतिबन्धकतासङ्ग्रहः। एवं प्रकृतानुमितिस्वव्यापकव्याप्तिमहत्वाव च्छिमप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताऽध्यापकीभूतमेयत्वाभाववान् व्यभिचार इति ज्ञाननि. रूपितप्रतिवन्धकवायास्तादशप्रतिबन्धकतानिरूपितव्याप्तिमहत्वावच्छिनप्रतिबध्यताविशिधनि. श्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितसाध्याभाववद्वृत्तित्वप्रकारकहेतुविशेष्यकबुद्धित्वावच्छिन्नप्र. तिबध्यतानवच्छेदकीभूतविषयताशून्यशुद्धव्यभिचारविषयकज्ञानीयविषयित्वानवच्छिमतया त- स्साह इति चेक्षा तथाप्यभावो गगनत्ववानाधेयस्वादित्यत्र असाधारण्येऽव्याः, तत्र गगनवव्यापका- भावप्रतियोग्याधेयस्वमिति असाधारण्यविषयकनिश्चयोत्तरमाधेयवधानभाव इति ज्ञाने तादृशाऽसाधारण्यविषयित्वाऽध्यापकविषयितासन्ये प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिक ·-- --- . पितप्रतिबन्धकतावस्यवर्तमानतया गगनत्वव्यापकाभावप्रतियोगिश्वाभाववदाधेयस्वमिविज्ञान निरूपितायाः प्रतिबन्धकतायास्ताहशासाधारण्यज्ञाने सत्त्वात् । न च अध्यापकप्रतिबन्ध कताथामसाधारण्यविषयकवानवच्छिन्नत्वमपि विशेषणं विवक्षितं, बस्तुतस्तत्रापि पक्ष धर्मिकहेतुमत्ताज्ञानविशिष्टासाधारणविषयकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसम- न्वयसम्भवः तादृशप्रतिबन्धकतावानाधेयस्ववानभाव इति ज्ञानं किन्तु असाधारण्यज्ञानं तत्र चन पूर्वोकप्रतिबन्धकवाभावो वर्तत इति नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथापि बहथभाववत इयभावव्यायवत्कालीनहदो बहिमानिस्यत्र सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तः, तत्र विशिष्टसम्प्रतिपक्षज्ञानो. तरजात ताहशसत्प्रतिपक्षविषयित्वाऽव्यापकविषयितान्ये वहयभाववान् ववधभावव्याप्यवा. निति ज्ञाने प्रकृतानुमितिश्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावत्यविद्यमानाया बड्य भावव्यायामानास्ता शहद इति ज्ञाननिरूपितायाः प्रतिबन्धकताया विशिष्टसाप्रतिपक्षनिष ये सत्वात् । न च तत्रापि ताशप्रतिबन्धकतामादाय लक्षणासम्भवेऽपि प्रतिबन्धकरवान्तर मादाय लक्षणं सामनीयं तत्र हि कालिकसम्बन्धेन बाइयभावाभावववृत्तिधर्मवान् समवा. यादिना वह्वथमावामावबद्धसिधर्मवानिस्यादिज्ञानानामेकरूपेण प्रतिबन्धकरवं कमनीयं सम्ब यभेदेन प्रतिबन्धप्रतिबन्धकमावल्पने गौरवात् , प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावश्च हृदत्वावच्छि नविशेष्यतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नप्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति वह धमानामाववचः तितावावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितहृदत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन प्र तिबन्धकत्वमिति, भकारतायां प्रकारतावैशिष्टयश्च स्वनिरूपितावटिछात्वनिष्ठावच्छेदकतानि- रूपितावच्छेदकतावत्सम्बन्धावच्छिन्नत्व स्वनिरूपिताभावस्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिनप्रक रतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नस्वोभयसम्बन्धेन, एतादृशप्रतिबन्धकता च प्रकृतानुमितिनि. प्रतिबध्यतानिरूपिता सत्प्रतिपक्षविषयकनिश्चय एव न तदुत्तरप्रागुक्तबान इति तदव्यापक प्रतिबन्धकताशुन्यत्वं तत्राक्षतमेव । न च नानासम्बन्धावगाहिब्याप्यदर्शनानामेकरूपेण प्रति बन्धकत्वे संयोगेन धुमाभावववृत्तिमानिस्यादिनिश्चयत्वावच्छिनप्रतिवन्धकताया ऐक्यान ताशप्रतिबन्धकतावति संयोगेन ताहशधर्मावगाहिनिश्चये समवायेन ताशधर्माभावावगाहि. ज्ञानप्रतिबन्धकताया असत्वेन तामाप्रतिबन्धकतान्यत्वस्य समवायेन तदवगादिसत्प्रति पक्षनिश्चयेऽसत्वेन एवं चालनीयन्यायेन सर्वेषु सत्प्रतिपक्षनिश्चयेष्वव्यापकप्रतिबन्धकताश न्यत्वाभावाच्च कथं लक्षणसमन्वय इति वक्तव्यम् , यत्र याशसम्बन्धघटितत्सत्प्रतिपक्षश्ता दुशसत्प्रतिपक्षविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्यतत्प्रतिबन्धकताबस्तासम्बन्धघाटितसत्प्रति. पक्षनिश्चय एवेति तनाविद्यमानप्रतिबन्धकता सम्बन्धान्तरेण तादृशधर्माभावावगाहिज्ञानानि अपितप्रतिबन्धकतैव तच्छून्यत्वं तत्र तत्राक्षतमेवेति लक्षणसमन्वयादिति वाच्यम् । तथा ह्रदो वहिमानित्यत्र बयभाववड्यभावबद्भदेऽतिव्याप्तेः, तत्र वहथभाववान् वहयभाव वान् हद इति निश्चये विद्यमानाया अभाववान्, हृदो वहिमानिति ज्ञाननिरूपिताया वह्वय भाववद्वल्य मावद्धत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नायाः प्रतिबन्धकत्ताया वन्ह्यभाववद्धदत्वा वच्छिमविषयित्वाध्यापकवियिताशून्यतादृशप्रतिबन्धकताबद्ध्दो बन्धभाववानिति निश्च यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितबाचाविषयक स्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकोभूता या ताइशप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवण्यताविशि ·Ram [ ११ ] 1 वहिमानितिनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितवन्ह्यभाववद्धदविषयकबुद्धिवावच्छि. प्रतिबध्यतानवच्छेदकविषयताशून्यवन्धभाववान् बन्ह्यभाववान् हृद् इति निश्चयीयविष: पता तदनवच्छिन्नत्वाभावेन तत्सत्वस्याकिञ्चित्करत्वात् , वन्यभाववद्वन्धमाववद्धदत्वाव. छभविषयिता च बाधप्रतिबन्धकतायां वन्यभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयितात्वेनाऽवच्छेदि- केव अतो विशिष्टान्तराघटितत्वमावश्यकम् । न च तथापि विशिष्टद्वयाघटितत्वाऽनिवेशेन अचवमपरिहार्यमीत वाच्यम् । एतादृशगुरुविशेषणापेक्षया तस्यैव लघुत्वादिति ध्येयम् । ननु अवच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्त्व-स्वरूपो भयसम्बन्धेन यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वध्यापिका प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकता तद्रूपाव. च्छन्नत्वं लक्षणम् , इदानी विशिष्टद्वयाघटितत्वं न विवक्षणीयम् , वयभाववद्धृदादिविषय. । कनिश्चयस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वाभावेन तत्र ताशप्रतिबन्धकस्वस्यावच्छेदक. तासम्बन्धेनाऽभावात् स्वरूपसम्बन्धेन सत्वारच लक्षणसमन्वया, वहयभाववज्जलजत्तिज. लबद्धविषयकनिश्चयस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तत्र ज्ञाने तादृशप्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्वसत्वात् नातिव्याप्तिः। प्रथमसम्बन्धमात्रेण व्यापकत्वविवक्षणे हृदो वहिमानि. त्यत्र घटादिष्वतिव्याप्तिः घटादिनिश्चयेऽपि तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकताविरहात , स्वरूप- सम्बन्धमात्रेण व्यापकत्वविवक्षणे वलयभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः अत उभय. "म्बन्धेन व्यापकत्वं विवक्षितम् । अथ बाषाविज्ञानस्यात्मनि दैशिकाव्याप्यवृत्तितया तदभावस्यानुमितिकारणत्वे वाधनि. अयकालेऽपि किश्चिदवच्छेदेनात्मनि तदभावस्य सत्त्वेनानुमितिवारणाय बाधादिज्ञानवदात्म. स्वादेरनुमितिप्रतिबन्धकत्वं व्याप्त्यनुगममथुरानाथीये उकम् , तन्मते(१)बाधादिदोषनिश्चये सर्वत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वस्थ सत्वेनाऽसम्भवः, एवं साक्षादवच्छेदकताया व्यासज्यव. मोवानीक(२)तमते ज्ञानविशिखानीयविषयितावत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तादृशज्ञानविशि- ज्ञाने प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहेणातिव्याप्तिश्च । न च स्वनिरूपितावच्छेदकतानिरूपि. तवच्छेदकखसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्व-स्वरूपोमयसम्ब. धेन व्यापकत्वं विवक्षणीयम् , तथाच नासम्भवातिव्याप्ती बाधादिज्ञानविशिष्टात्मत्वादेः प्रति. बन्धका प्रतिबन्धकतावच्छेदकतावच्छेदकत्वस्य बाधादिनिश्चयेष्वभावात् , मता(३)न्तरे पि वारणायविशिष्टविषयकनिश्चये प्रतिबन्धकतानिरूपितविषयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता. पच्छेदकत्वस्य सत्वादिति वाच्यम् । निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वमतेऽतिव्या. स्यापत्तेः तादृशनिश्चये ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदकतावच्छेदकताया अमा. वादिति चेन। : स्वनिरूपितावच्छेदकताविशिष्टावच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियो. बोताकमेदवास्व-स्वरूपोभयसम्बन्धेन व्यापकरवस्य विवक्षितस्वात् । अवच्छेदकतायामव. रछेदकतावैशिष्ट्यं च स्वभिन्नत्व-स्वविशिष्टनिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन, स्ववैशिष्ठ्यं च स्वनिः -- -- .. (१) बाचादिनिश्चयविशिष्टामस्वं प्रतिबन्धकत्वम् । (२) बापाविशनीयविषमिवावरखेन प्रतिबन्धकरवम् । (३)बाधादिनिश्चयखेन प्रतिबन्धकावम्।

·[ १२:] रूपकत्व-स्वनिरूपितस्व-स्वनिरूपकनिहपितत्यैतदन्यतमसम्बन्धेन । प्रथमसम्बन्धयघटक प्रथमसम्बन्धानुपादाने प्रथममतेऽसम्भवः बाधादिनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतायां द्वितयिवौश व्यघटकान्यतमघटकस्वनिरूपकत्वसम्बन्धेन स्वनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितत्वस्य सत्वात द्वितीयसम्बन्धानिवेशे प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्ध कस्वान्तरावच्छेदव ताभिन्नत्वस्य तत्र सत्त्वात्तन्मते स एव दोषः, एवं द्वितीयवैशिष्ट्य घटकप्रथमसम्बन्धानिवे शेतृतीयमतेऽतिव्याप्तिः निश्चयांवशिष्टनिश्चयत्न प्रतिबन्धकतया तनिरूपितनिश्चयत्वादि निष्ठावच्छेदकतामिन्नत्वस्य निश्चयनिष्ठावच्छेदकनायां सत्वेऽपि तन्निरूपितनिरूपितरस तनिरूपकनिरूपितत्वयोस्तभिरूपकेऽभावात , तनिवेशे तनिरूपकप्रतिवन्धकतानिरूपितत्वस सत्वात्तसंप्रहानातिव्याप्तिः । द्वितीयसम्बन्धानिवेशे द्वितीयमतेऽतिव्याप्तिः प्राथमिक निश्चयनिष्ठावच्छेदकता विषयंतानिष्ठावच्छेदकत्वभिनवसत्त्वेऽपि तनिरूपकतनिरूपितत्व स्य तनिरूपकनिरूपितनिरूपितत्वस्य चाभावात् , तनिवेशे तभिरूपितद्वितीयनिश्चयनिष्ठावच्छे दकतानिरूपितस्वसत्त्वान्नातिव्याप्तिः। न च द्वितीयनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतामादायैव तत्राति व्याप्तिवारणं शक्यामिति वाच्यम् ।तन्मत एव वाधनिश्चयादौ तादृशप्रतिबन्धकतानिरूपितवि यितानिष्ठावच्छेदकताभिन्नतनिरूपकप्रतिबन्धकतानिरूपितत्वस्यनिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धा वच्छिन्नावच्छेदकतासस्वादसम्भववारणाय द्वितीयावच्छेदकतायां निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन त्वस्य वक्तव्यतया द्वितीयनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताया अतादृशस्वातू, तृतीयासम्बधानिये प्रथममतेऽतिव्याप्तिः, प्रथमनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतायां द्वितीयनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपय निरूपितस्वस्य तन्निरूपितनिरूपितत्वस्य चाऽभावात् , तनिवेशे तनिरूपकप्रतिबन्धकतानिक पितस्वनिरूपितत्वातासङ्ग्रह इति नातिव्याप्तिः, एवं च न कुत्रापि मते दोष इति गुरुभूत विशिष्टद्वयाघटितत्वं न निवेशनीयम् । न च गगनामावदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्य बाधेऽव्याप्तिः, तादृशबाधज्ञानस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तत्र प्रकृतप्रतिबन्ध तानिरूपितद्वितीयनिश्चयादिनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टावच्छेदकतायाः स्वादिति वाच्यम् प्रकृतानुभितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयताशून्यज्ञानवृत्तिखेन । तायावच्छेदकताया विशेषणीयत्वात् , प्रतिबन्धकतावशिष्ट्यच विषयितायाँ स्वावच्छे कत्व-स्वनिरूपितप्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतानक. च्छेदकविषयताशन्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धेन, प्रतिबध्यतानवच्छेदकत्वं च प्रतिबध्यतावर दकविषयताविशिष्टान्यत्वं, तथाचोकबाधज्ञाने ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदः भूता या तादृशप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकसाध्यप्रकारतानि पितपक्षविशेष्यताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितसाध्याभाववत्यक्षविषयकत्वा च्छिमप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यविषयतशून्यतादृशबाधज्ञानीयविषयता तच्छून स्वस्थाभावेन तत्राव्याप्तिविरहात् । न चैवमपि अभावो गगनवानाधेयत्वादित्यत्रासाधार ऽव्याप्तिः, तज्ज्ञानस्थ ज्ञानविशिष्टज्ञानवेन प्रतिबन्धकतया तत्र तादृशप्रतिबन्धकतानि पितावच्छेदकतायाः सत्वात् तादृशप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयताशून्यत्वस्य च सत्वा वाच्यम् । असाधारण्यविषयिताशालिवानावृत्तिवेनापि विशेषणीयत्वात् । च चैवमपि नि च्छिन्नसाध्याभाववपक्षस्य वाचत्वमते गगनामाववदभावत्कालीनघटो गगनवानियत्र ।

·[ १३ ] या . व्याप्तिः, तज्ज्ञानीयनिरवच्छिन्नत्वविषयतायाः प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतया तच्छून्यज्ञानीय- विषयताशून्यत्वस्य तादृशबाधज्ञाने संस्थात , विषयतायां प्रतिबन्धकतावैशिष्टयनियाम. कसम्बन्धघटकप्रतिवध्यतानवच्छेदकविषयतायां निरवच्छिन्नत्वघटकविषयताभेदस्य विशेषण. त्वमङ्गीकृत्य तदोषवारणेऽपि गगनमवच्छिन्नत्ववत् अभाववच्छन्दवद्वृत्तिशब्दाभावादित्यत्र निरवच्छिन्नशब्दवद्वृत्तिशब्दवद्गगनेऽतिव्याप्तिः, तत्र साध्यवत्पक्षविषयकबुद्धित्वावच्छिन्ननिक. पितज्ञानवैशिष्टचावच्छिन्न प्रतिवन्धकतायां निरुतोभयसम्बन्धन ताशनिश्चयत्वब्यापकत्वस्य सत्त्वात् । तादृशनिश्चये तादृशप्रतिबन्धकतानिरूपितावच्छेदकताविशिष्टावच्छेदकत्वस्य सत्वे पिन हि तज्ज्ञानं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयिता. शून्य तज्ज्ञानीयविषयतायां सर्वत्र प्रतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितहेत्वभाववत्पक्ष. विषयकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेद करवस्य तादृशप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्य- ताविशिष्धनिश्चयत्वव्यापकहेतुमत्पक्षविषयकनिश्चयस्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्य. तावच्छेदकविषयताविशिष्धान्यानरवच्छिन्नत्वघटकविषयताभिनविषयताशून्यज्ञानीयस्वस्य च 1. सत्वात् तच्छून्यत्वस्य तादृशविशिष्टज्ञाने अभावात् इति वाच्यम् । स्वविशिष्टविषयिताशू न्यज्ञानवृत्तिस्वीनरूपितावच्छेदकताविशिष्टावच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठप्रतियोगिताक. च्छेदकताकमेदवत्वस्वकशोमयसम्बन्धेन व्यापकत्वस्य विवक्षणीयत्वात् ,विषयितायां स्ववै. शिष्टयञ्च स्वनिरूपित प्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपिवप्रतिबध्यतान. । 'वच्छेदकविषयताशून्यज्ञानीयत्वसम्बन्धेन, तथाच नोकविशिष्टेऽतिव्याप्तिः, तज्ज्ञाने स्वपद- प्राह्यसाध्यवत्पक्षविषयकवदित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धक 1- तानिरूपितताशप्रतिबध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकसाम्यवस्पक्षविषयकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्र. त्र: तिबन्धकतानिरूपितसाध्याभाववत्पक्षविषयकबुद्धित्वावरिछन्नप्रतिबध्यतानवच्छेदककृत्तिवादि. • विषयताशून्यबाधज्ञानीयविषयिताशून्यस्वस्य संचात्तादृशावच्छेदकतासम्बन्धेन निरुतप्रति. . I बन्धकतायास्तत्र सत्वात इति चेन। विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशापेक्षयोकनिवेशस्यातिगु. द्वे रुत्वात , एवं निरवच्छिन्नसाध्याभाववत्पक्षस्य बाधतामते उकबाघसंप्रहाय तादृशप्रतिबन्ध द. कतावैशिध्यघटकप्रतिबध्यतानवच्छेदकविषयताया निरवच्छिन्नत्वघटकविषयतामेदस्य निवेश- नीयतया तत्र घटकरवनिर्वधनस्य च गुरुत्वादिति ध्येयमिति दिगिति ॥ -- - -- . की शुभम्। य - इति ·। -- न्यायरत्नावली-नारायणी-टीकाद्वयोपेतः सिद्धान्तबिन्दुः नामा प्रन्थः, यस्य निर्मातारः विदितकीर्तयः प्रातःस्मरणीया अद्वैतसिद्धया- दिप्रणेतारः श्रीमधुसूदनसस्वतीन्द्राः सन्तीत्येतावदेवास्य वैशिष्ट्यद्योतनायालम् । अथापि स्वतन्त्रप्रबन्धेष्वद्वैत सिद्धचादिषु विस्तरतो यदुक्तं तदेव अचाीयदशश्लोकी- व्याख्याव्याजेन संक्षिप्यानोपनिबद्धमिति तदीयटीकाकार रेवोक्तं ग्रन्थारम्भप्र- तिज्ञावसरे। यथा- अद्वैतसिद्धष्टिकायास्तदीयायाश्च सङ्ग्रहात् । विचित्ररचना काचिद् ब्रह्मानन्देन रच्यते ॥ इति । एते टीकाकृतोऽपि गुरुलघुचन्द्रिकादिटीकाग्रन्थैरत्यन्तं प्रसिद्धाः पण्डितप्रकाण्डा गौडब्रह्मानन्दाइति तैरेवास्यापि न्यायरत्नावली टीका कृता। अस्याष्टीकाया वैशि- ध्य तैरेवोद्घोषितमिति सर्व तथाभूतमेव ! अद्वैतसिद्धयाद्यनेकग्रन्थसारभूतायां न्या- यरत्नावल्यां विबुधविनोदार्थ विविधा विषया विनिवेशिता इत्यतो वेदान्तविद्या- स्वस्य वैशिष्टये विपश्चिदपश्चिमानां विवादाभाव एव । अस्य द्वितीया टीका ब्रह्मानन्दगुरुचरणानां नारायणतीर्थानामस्ति । एतेषां पाण्डित्यपरिचयप्रदानं नाम प्रदीपः प्रचण्डरश्मेः प्रदर्शनमेवेति मन्ये । सर्वशास्त्रे- ध्वभिः स्वतन्त्रप्रबन्धाः टीकाश्च निर्मिता उपलभ्यन्ते । एतेषामेव महव्याख्या. सिद्धान्तबिन्दावन्या वर्तत इति लघुव्याख्यास्थैः "विस्तरस्तु अस्मत्कृतमहव्या- ख्याने दृष्टव्य" इति स्वशब्दैरेव ज्ञायते इत्यस्या लघुव्याख्यति व्यवहारः, परमधा- वधि कुत्राप्यस्या महयाख्यायाः पुस्तकं नोपलब्धमिति महदेव विषादस्थानम् । एषा टीका अद्यावधि मुद्रिता नासीदिति सुदुर्लभत्वं स्वाभाविकमस्याः, अतः टीका- द्वयाभ्यां पाठान्तरटिप्पणीभ्यां . .कानुक्रमणिकादिभिश्च सहितोऽत्यन्तमनोहरैरा- यसाक्षरैः सम्मुद्रयतेऽयं प्रन्यो बहोः कालात् । स्वल्पेनैव समयेन ४) चतुर्म- दालभ्यो विदुषांसुलभो भविष्यतीति शैष्यं कार्यमस्य बाह्यस्य सङ्ग्रह इति । प्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी। (N* Deil LVARAR mayapur

·No text on this page.