·STICHWAN 13
BIBLIOTHECA INDICA:
COLLECTION
OF
PRIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES, No. 1361.
सटीक-कविकल्पलता।
KAVI-KALPA-LATĀ
A WORK ON RHETORIC BY DEVESVARA
TOGETHER WITH HIS OWN COMMENTARY.
SIR-WILLIAM JONES
MDCCXLVI-MDCCXCM
EDITED BY
PANDIT SARAT CHANDRA SASTRI.
FASC. I.
CALCUTTA :
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS,
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, 1, PARK STRE ET.
1913.

·No text on this page.

·कविकल्पलता AWAN LIEM A ARTI श्रीमता देवेश्वरेण विरचिता, तेनैव कृतया टोकया च सहिता, श्रीशरच्चन्द्रशास्त्रिणा सम्पादिता। वङ्गदे शौयासियाटिकसोसाइटिनामधेय- समाजानुमत्या कलिकातानगऱ्या व्यापटिष्टमिशन-यन्त्रे मुद्रिता । शकाब्दाः १८३४ ।

·No text on this page.

·कविकल्पलता। ॐ नमो गणेशाय। गङ्गावारिभिरुक्षिताः फणिफणैरुत्पल्लवास्तच्छिखा- रत्नैः कोरकिताः सुधांशुकलया' स्मेरैकपुष्यश्रियः । आनन्दाश्रुपरिप्लुताक्षिहुतभुग्धमैमिलद्दोहदा नाल्यं कल्पलताः फलं ददतु'बोऽभौष्टं जटा धूर्जटेः ॥१॥ मालवेन्द्रमहामात्यश्रीमहाग्भटनन्दनः। देवेश्वरः प्रतनुते कविकल्पलतामिमाम् ॥ २ ॥ प्रतिभाभावितात्मानः कवित्वं के न कुर्वते । अन्यत्र कविताधानकुशला विरलाः पुनः ॥३॥ यदन्यैर्वत्म न टुमं तत्र सञ्चरतो मम । पदे पदे प्रस्खलतः सन्तः सन्त्ववलम्बनम् ॥ ॐ नमोगणेशाय। इदानौं दृद्धजनवमर्मानुसरणेन निजग्रन्थस्य प्रामाण्यं निदर्शयति । १ श्रीगणेशाय नमः (A). २ सितांशुकलया (S). 8 विचारकाः (S). ३ दधतु (S).

·कविकल्पलता। कविशिक्षाशतं वौक्ष्य कवीन्द्रान उपजौव्य च । निबद्धेयं मया धौरास्त्वरितश्लोकसिद्धये ॥ ५ ॥ सुटत्तरम्यस्तवका सदालिपरिशौलिता। कविकल्पलता सेयममला परिशौल्यताम् ॥ ६ ॥ शब्दश्लेषकथार्थाख्याश्चत्वारस्तवका इह । ते चतुः पञ्चषट्सप्तकुसुमैरन्विताः क्रमात् ॥ ७ ॥ तवाद्यस्तवके च्छन्दोऽभ्यासः सामान्यशब्दकः । वर्णस्थितिरनुप्रासः कुसुमानि यथाक्रमम् ॥ ८॥ (५) कविशिक्षाशतेत्यादि। भो धौरा: पण्डिता यं कवि- कल्पलता मया निबद्धा, किमर्थ ? त्वरितं शौघ्रं श्लोकानां सिद्धये सम्पत्तये, किं कृत्वा कविशिक्षाशतं वौच्य, कवयः शिक्ष्यन्तेऽनया दूति कविशिक्षा कवित्वोपायग्रन्थस्तेषां शतम् असंख्यातं दृष्ट्वा कवीन्द्रान् कविश्रेष्ठान् उपजौव्य अनुशौल्य च तेभ्यः श्रुत्वा कवित्वोपायप्रसरमिति यावत् । (६) सुवृत्तेत्यादि। शोभनं यदृत्तं पद्यं तेन रम्यः स्तवको ग्रन्थपरिच्छेदो यस्याः सा तथा । सताम् आलिः श्रेणी तया परिशौलिता समभ्यस्ता या मा तथा । पक्षे सुवृत्तोऽत्यन्तवर्तलो रम्यः स्तवको गुच्छो यस्याः (सा), सर्वदा अलिभिर्भमरैः परि- गोलिता अनुसेविता । १ तत्राद्ये स्तवके (S). २ यथाक्रमात् (S).

·कविकल्पलता। my छन्दोऽभ्यासप्रसनेच नेचभूते विपश्चिताम् । कथ्यन्ते केऽपि शब्दा यैश्छन्दो मन्दोऽपि विन्दति ॥६॥ श्रीलक्ष्मीः कमला पद्मालया च हरिवल्लभा । दुग्धाब्धिनन्दिनौ क्षीरसागरापत्यमित्यपि ॥ १० ॥ शौरपाधोधितनयेत्येवमेकाक्षरादिकम् । आदौ साध्यं पदं स्थाप्यं शेषं कुर्याविशेषणै:३ ॥ ११ ॥ विशेष्योऽर्थोवर्णाकाराधाराधेयक्रियागुणैः । सादृश्यपरिवाराद्यैः क्रियते सविशेषणैः ॥ १२॥ यथा सुधांथुर्धवलोऽतिवृत्तः क्रान्तान्तरीक्षा हरिणं दधानः । महत्तमो घन् जनतापहारी मृगेन्द्रवद्राजति ऋक्षमध्ये ॥ १३ ॥ (११) कवित्वरचनाप्रकारमाह श्रादाविति प्रथमतो वण- नौयत्वेनापेक्षितं यत् साध्यं विशेय्यं पदं तदेव स्थापनीयं, शेषं पश्चात् तदेव विशेषणैरुपलक्षितं कुर्यात् । (१३) अमुमेवार्थं प्रपञ्चयति विशेष्योऽर्थ इत्यादि अस्यैवोदा- हरणमाह यथेति सुधांशश्चन्द्रो राजति कइव मृगेन्द्रवत् सिंहद्व मोऽपि ऋक्षाणां भल्लू कानां मध्ये शोभते उभयोर्विशेषणमाह १ नेत्रमूता (S). ३ विशेषणम् (S). २ दुग्धाब्धिनन्दना (S). ४ कान्तान्तरिक्षः (S).

·sa- कविकल्पलता। बन्धुश्चौरः सुहृद् वादौ कल्पः प्रख्यः प्रभः समः। देशीयदेश्यरिघाभसोदराद्या इवार्थकाः ॥ १४ ॥ धवलः शुक्नोऽतिवृत्तोऽत्यन्तवतुलाकारोऽतिक्रान्तचरित्रश्च क्रान्ता- न्तरीक्षः प्राप्ताकाशो हरिणं मृगं दधानः पक्षे उत्सुत्याक्रान्ता न्तरीक्षः सन् हरिणं विभ्रदित्यर्थः। महत्तमो नन् महान्धकारं नाशयन् पक्षे महत्तमोऽतिमहान्, उन् हिंसात्मक इत्यर्थः । जनतापहारौ जनानां तापं तपादिजन्यक्लेशमपहत्तुं शौलमस्येति पक्षे जनताया जनसमूहस्य अपहारौ अपहत्तुं क्षमः । अत्र क्रमेण धवलादिविशेषणपदैर्वर्णाद्याकारादीनामुदाहरणमुक्तम् ॥ (१४) मादृश्यप्रस्तावे तदभिधायकान् शब्दान् अभिधत्ते बन्धुरित्यादि बन्धुपर्यायास्तेन बान्धवदायादादयः । चौर इति चौरपायास्तेन तस्करमोषकारापहारकादयः। सुहृदिति सुह- त्यर्थ्यायास्तेन मित्रमख्यादयः । वादौति वादिपर्यायास्तेन वावदूक- वदावद-वाचाट-वक्तृ-प्रतिवक्तप्रभृतयोऽप्यूह्याः । कल्प इति कल्य- प्रत्ययः प्रख्यति स्वरूपं प्रभ दूति स्वरूपं सम इति समानार्थाः समान-मदृश-सदृक्ष-मदृक्-तुल्य-प्रतिमोपमादयः । देश्यदेशौयौ प्रत्ययौ। रिपुरिति रिपुरपझ्यास्तेन वैरि-सपत्ना-रि-विद्वेषि- प्रतिमल्ल-प्रत्यनौक-प्रतिभठप्रभृतयः । मोदर इति सोदरपर्यायास्तेन सगर्भ-महज-मोदर्य-सनाभि-सपिण्डादयः । अत्र श्रादिशब्दाज्नेत निन्दकोपहासकानुकारकविडम्बकादयः प्रतिबोद्धव्याः । अत्र केचन शब्दा अभिधावृत्त्यैवार्थमभिदधति । केचित्तु वक्षणावृत्त्या बन्धु- चौरसुहृत्सोदरादयः । तथा च मुख्यार्थवाधे तद्योगे ययान्योऽर्थः ·कविकल्पलता। यथेन्दुबन्धुर्मुक्ताश्रीचौरो हारश्रियः सुहृत् । कुन्दवादी हंसकल्यः शौरप्रख्यो हिमप्रभः ॥ १५ ॥ गङ्गासमोऽअदेशीयः शेषदेश्यः सुधारिपुः । विसाभस्तेजसोराशिः कैलासोदरसोदरः॥ १६ ॥ कथानगरसवार्थनित्यकृत्यादिवर्णनैः। लोकानां दृष्टचेष्टाभिश्छन्दोऽभ्यासक्रमो यथा ॥ १७॥ आसौद् दशरथो राजा चत्वारस्तस्य सूनवः । रामलक्ष्मणशत्रुघ्नभरता' इति विश्रुताः ॥ १८ ॥ ध्वस्तध्वान्तभरं रत्नवेश्मविस्मेररश्मिभिः । राजधानी दिनस्येव तत्पूरं द्योतते सदा ॥ १६ ॥ प्रतीयते रूढ़ेः प्रयोजनादासौ लक्षणा शकिरर्पिता । एतानेवोदा- हरति यथेति विमाभः विसं मृणालं तत्मदृशम् अन्यत् स्पष्टम् । (१६) राजधानी तत्पुरमिति तत्प्रसिद्धं पुरं नगरं तस्य कस्यचिज्जनस्य वा पुरं तत्पुरं द्योतते किम्भूतं तत् रत्नवेश्मनां मणिमयग्टहाणां विस्मरैः प्रकाशमानैरश्मिभिः किरणैर्ध्वस्तध्वान्त- भरं निरस्तान्धकारातिशयं केव द्योतते दिनस्य राजधानी। रत्नवेश्मनां किरणैर्निरस्तध्वान्ततया राजधानी यथा दिवसे भाति रात्रावपि तथेदं भातीत्यर्थः सप्तम्यर्थ सम्बन्धमाचविवक्षया दिनस्येति षष्टी। १ रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्ना इति विश्रुताः (S).

·'w कविकल्पलता। स्थालौ भात्यन्नपूर्णेयमभिः शोभते घटः । पटः संलक्ष्यते सूक्ष्मः साक्षालक्ष्मीरियं बधूः ॥ २० ॥ प्रातः कृतश्रमः स्नातोऽतिदेवो हतानलः । भुक्तान्नः श्रुतसच्छावः सायं शय्यागृहं ययौ ॥ २१ ॥ पुष्याणि पाणि देशेऽसो कृत्वा क्रीडति कामुकः । ताम्बुलिकोऽत्र ताम्बुलमस्य पश्यार्पयत्यसो ॥ २२ ॥ तदर्थान्यपदैः स्वान्यश्लोकस्य परिवर्तनात् । तत्रैव च्छन्दस्यभ्यस्येदथछन्दोऽन्तरे यथा ॥ २३ ॥ प्रत्यर्थिपृथिवीपालतमोजालदिवाकरः । नौतिव्रततिपर्जन्यो राजते जगतीपतिः ॥ २४ ॥ प्रत्यनौकावनौकान्तध्वान्तविध्वंसनांशुमान । नयवल्लौवनाम्भोदः शोभते भूमिवल्लभः ॥ २५ ॥ (२३) तदर्थेत्यादि यएव पूर्वकृतकाब्याभिधेयोकृतधेयौकृतः स एव विवक्षितो वाक्यार्थः । किनु पदान्यानि तेः पदैः स्वस्यात्म- कृतस्य अन्यकृतस्य वा श्लोकस्य परिवर्तनात् परिवृत्तस्तत्रैव अन्य- रचितश्लोकस्य कुन्दसि कन्दोऽन्तरे वा अभ्यामं कुर्य्यादित्यर्थ: १ यम्भोभिः (S). २ पावऽपयत्यसो (S) ३ तदर्थान्य पदरेव लोकस्य (S).

·७ कविकल्पलता। । प्रत्यर्थिपृथ्वीहदयाधिनाथ ध्वान्तौघविध्वंमनवास रेशः । सन्नौतिवल्लौवनवारिवाहो विश्वम्भराया दयितो विभाति ॥ २६ ॥ दुईगरिधरणौधरोहत ध्वान्तमण्डलविखण्डनांशुमान । नौतिवल्लौवनन्तनाम्दो मेदिनीपरिखदो विराजते ॥ २७ ॥ यतिभङ्गो नामधातुभागभेदे भवेद् यथा । पुनातु नरकारिश्चक्रभूषितकाम्बुजः ॥ २८ ॥ दिविषदृन्दवन्द्यं वन्दे गोविन्दपदद्दयम् । स्वरसन्धौतु न श्रीशोऽस्तु भूत्यै भवतो यथा ॥ २६ ॥ न स्यादिभक्तिभेदे भात्येष राजेति कुत्रचित् । क्वचित्तु स्याद् यथा देवाय नमश्चन्द्रमौलये ॥ ३० ॥ (२८) नामधातुभागभेद इति। नामानि प्रातिपदिकानि वृक्षलक्षादयः शब्दाः, धातव इति क्रियापदानि भवति जयति प्रभृतयोऽनयोर्भागो विभजनं तेन यो भेदो विच्छित्तिप्रकारस्तत्र भागभेदे विशेष वा। स्वरमन्धाविति स्वरा अचस्तेषां यः सन्धिः संहितकार्य पूर्वरूपापादनादिति तत्र । १ राजे िवत् क्वचित् (S).

·कविकल्यखता। चादयो न प्रयोक्तव्या विच्छेदात् परतो यथा । नमः शिवाय कृष्णाय च दानवविनाशिने ॥ ३१ ॥ एकस्वरोपसर्गेण विच्छेदः श्रुतिसौख्यकृत् । यथा पिनाकपाणिं प्रणमामि स्मरशासनम् ॥ ३२ ॥ एवं यथा यथोडेगः सुधियां नोपजायते । तथा तथा मधुरता निमित्तं यतिरिष्यते ॥ ३३ ॥ अबुड्वार्था'पि मधुरा मनोहरति भारतौ। तमोनिचयसङ्काशा मञ्जुला देवकोकिला ॥ ३४ ॥ (३२) एकस्वरोपसर्गणेति एकखरो यस्य एवम्भूता य उपसर्गः प्रादिस्तेन । इति प्रथमस्तवके छन्दोऽभ्यासो नाम प्रथमं कुसुमम् ॥ 4 १ अबढार्था (A). २ पञ्चमा (S).

·कविकल्पलता। सामान्यशब्दाः कथ्यन्ते क्रमादेकाक्षरादयः । एकाचरम्। श्री भो हे हि नु नि प्र त्वं । वि प्राग् आ सत् सु सं तथा ॥ १ ॥ श्रीकृष्ण भो केशव हे हरे द्रा निष्यौड़ितारे सुमतिं प्रयच्छ । निकाममासेव्य विभासिनु त्वं सद्योगिनां चेतसि सङ्गतो हि ॥२॥ यक्षरम् । स्फुटं स्फुर्जत् स्फुरत् स्फारं सारं तारं वरं परम् । प्राग्रं प्राज्यं प्रियं ज्येष्ठं प्रेष्ठं श्रेष्ठं मुहुवहु ॥३॥ कौवं काम्यं कनं कान्तं मञ्जु मक्षु महन्मिलत् । गाद वाढू दृढ़ प्रौढ़ बलत् बलाल्ललल्लुलत् ॥ ४ ॥ स्वैरं सम्यक् सदा शश्वत् सत्यं नित्यं ध्रुवं द्रुतम् । धुर्य वयं पुनः प्रायः सुष्टु सद्यो भृशं लसत् ॥ ५ ॥ ननु नाम किल कौड़च्चञ्चत् चारु जवात् खलु श्रीमदुच्चैः शनैर्माद्यद्रङ्गद्रिङ्ग च्चिरं परि ॥ ६ ॥ (३) स्फुटमित्यादि स्फारं महत्, तारं उद्धं, प्राज्यं प्रचुरम् । (४) कनं कमनीयं, मङ्घ शौचं, वल्गु शोभनं, शौघं, वल्गु शोभनं, सुष्टु शोभनं, । माद्यत् हृय्यत् । १ प्राज्ञं (S). २ यथा (S). ३ प्रोच्चैः (S). ४ राजत् (8).

·নিৰূলন। चक्षरम् । झटिति प्रकटं सपदि प्रसभं निविडं रुचिरं सुभगं प्रचुरम् । विकसहिहमदिचरविलसद् विमलं सकलं बहुल प्रवलम् ॥ ७ ॥ सर्वदा सर्वथा सर्वतः शीघ्रतः सत्वरं सन्ततं निश्चितं वेगतः । उच्चकैरजसा नित्यशः सुन्दरं पेशलं मञ्जुलं प्रोल्लस विस्फुरत् ॥ ८॥ प्रोग्राम विभ्राज दुत्तुङ्ग विस्फुर्ज दुत्तान शोभाव्य विस्फार विक्रौड़त् । सच्छाय सच्छोभ निःशङ्क निःशेष मित्यं बुधैत्यक्षरं वै प्रयोज्यम् ॥ ६ ॥ चतरक्षरम् । मनोरमं मनोहरं समन्ततः समौहितम् । वरद्युति स्फुरत्प्रभं महोज्ज्वलं घनच्छवि ॥ १० ॥ (८) अचमा तत्त्वेन । १ प्रभृति (S). ४ वहलं (S). २ प्रवरं (S). ३ विसरत् (S). ५ बुधेस्त्राक्षराणि प्रयोज्यानि (S). ६ घनोज्ज्वलं (S).

·कविकल्पलता। ११ रयादेव जवादेव सर्वकालं सुनिश्चितम् । स्फारशोभं प्रभायुक्तं स्फुरच्छायं श्रियायुतम् ॥ ११ ॥ वराभोगं वहुश्रीकं लसत्कान्ति स्फुरदयशः । घनच्छायं झटित्येव शोभायुक्तं विकस्वरम् ॥ १२ ॥ पञ्चाक्षरम् । प्रवरश्रीकं रूचिरच्छायं स्फुटलक्ष्मौकं वहलश्रीमत् । कलयायुक्तं विकमद्रोचिः प्रचुरज्योतिषुतिरोचिष्ण॥१३॥ विलमच्छवि प्रसरत्प्रभ प्रसरद्रसं सुषमामयम् । बहुवैभवं रूचिभासुरं कलयान्वितं मलवजितम् ॥१४॥ स्फुरितोदयं खचितं श्रिया विकटोच्छ्रयं प्रमदालयम् । घनविभ्रमं भुवनाद्भुतं वरदौधिति द्युतिसुन्दरम् ॥१५॥ षडक्षरम् । अद्भुतवैभवमक्षिमहोत्सव मुज्वलभातति भूरितरद्युति । (१२) वराभोगं वरः श्रेष्ठ आभोगः परिपूर्णता यस्य तत् । (१४) सुषमामयं परमशोभायुक्तम् । (१५) खचितं व्याप्त, उच्छ्रय उन्नतिरूट्रको वा । १ श्रियान्वितं (S). २ प्रभवत्प्रभं (S). ३ स्फरदौधिति (S).

·१२ कविकल्पलता। कान्तिनिकेतनमिद्दतमाकृति चारुतरच्छवि सुन्दरदौधिति ॥ १६ ॥ मनोहरच्छायमुञ्चितद्युति स्फुरत्यभाचारु घनश्रिया युतम् । समुल्लसत्कान्ति विभाविभासितं निवेश्यमित्यन्तु षडक्षरं पदम् ॥ १७ ॥ अष्टाक्षरम्। समुल्लसितशोभाढ्यो रोचिर्निचयरोचितः । चारुचञ्चत्कलाशालौ कान्तकान्तिनिकेतनम् ॥ १८ ॥ वल्गुवलहपुर्लक्ष्मी महामहिममन्दरम् । आभासम्भारसंशोभौ दौप्तिमण्डलमण्डितः ॥ १६ ॥ प्रभाप्राग्भारसारश्रीरुद्यङ्घद्यतरद्युतिः । मनोरमतमच्छायो विभावैभवशोभितः ॥ २० ॥ (१६) दौधिति दौप्तिः इद्धतमो दीप्ततमः। उदञ्चितम् उद्गतम् । (१८) कला नृत्यवादित्रादिलयकौशलम् । (१८) वलद् उहच्छत् । १ नियोज्यमेवन्तु षडक्षरं पदम् (S). २ वलगुवर्णवपुर्लक्ष्मीमहामहिममन्दिरम् (S). ३ प्रभाप्राप्तावसारीरुद्यविधसमद्यतिः (S).

·कविकल्पलता। १३ षोड़शाक्षरम् । चमत्कारकरस्फारप्रभाप्राग्भारभासुरः। मनोरमतमकौड़त्कान्तिमण्डलमण्डितः ॥ २१॥ मनोहरतर'स्फूर्जदूजस्वलकलोज्ज्वलः । अत्यद्भुतवपुर्लक्ष्मोक्षोभितक्षितिमण्डलः ॥ २२ ॥ मनोहारितरोछायकायच्छायचयान्वितः । प्रौतिस्फौतिकरप्रेनत्प्रभासंहतिसंहतः॥ २३ ॥ विस्फरद्रश्मिविस्मरविस्मयाविष्टपिष्टपः। नयनानन्दनोदामरामणीयकमन्दिरम् ॥ २४ ॥ अवनौतलवत्तिदृशाम् अमृतांशुः सम्मदै ककुलगेहम् । चित्ताकर्षमहौषधिर अधिवासः कान्तिकेतक्याः ॥ २५ ॥ । (२१) प्राग्भारः समूहः । (२३) स्फौतिकरो वृद्धिकरः । (२४) रश्मिविस्मेरो रश्मिप्रकाशः स्मेरशब्दोऽत्र भावप्रधानः । यथा कुन्दाभामलमन्दस्मेरसुधानिन्दितसुहृदानन्दमिति शङ्करा- चार्योक्तिः। रामणौयकं रमणीयत्वम् । १ मनोरमतमस्फुर्जत् (S). २ विस्मयाविधविएपः (A). ३ अवनौतलवर्त्तिदृशोरमतांशुसम्मदैकलब्धकुलगेहम् (S).

·१४ कविकल्पलता। परिस्फुरत्कान्तिभरप्रचारकः स्वपौड़नेनापि परोपकारकः । समोपभाजां हृदयैकहारकः स्वभावसौन्दर्य विशेषभूषकः ॥ २६ ॥ जगत्प्रमोदोदयदानसज्जनः शुभौघलक्ष्यप्रवलप्रशंसनः। नियन्त्रितानेकमनस्तुरङ्गमः स्थिरोकृतालोककहविहङ्गमः ॥ २७ ॥ प्रमोदपाचौकृतसर्वभूतलः प्रतिक्षणाक्षीणगुणोर्मिशीतलः। समुल्लसद्दीधितिपुञ्जमञ्जुलः समस्तचित्तोत्सवकृत्वभावतः ॥ २८ ॥ M श्लोकत्रयेऽपि पादान्ताचरलोपेन छन्दोऽन्तरं ज्ञेयम् । जगचयैकान्तमनोज्ञताभू- रनन्यसाधारणकान्तिकान्तः। (२८) समस्तचित्तोत्मवकल्खभावो यस्येत्येकं पदम् । पदान्ता- चरलोपपक्षेऽन्यत् स्पष्टम् । १ खपौड़नेनापि दृढ़ोपकारकः (S). २ स्थिरोकृतालोकक दृरिवहङ्गमः (S).

·कविकल्पलता। १५ अव्याजमाधुर्यसुधानिधानम् मनोविहङ्गानयनैकपाशः ॥ २६ ॥ निरवद्यसमुद्यदुज्ज्वल- स्वगुणश्रेणिमनोहराकृतिः। चिजगज्जनचित्तचित्रक- नयनानन्दसिताभ्रवर्त्तिका ॥ ३० ॥ अवनौतलवतिलोचना- मृतवतिः प्रमदैकमन्दिरम् । घनविस्मयचिचशालिका हृदयाम्भोरुहभानुमण्डलः ॥ ३१ ॥ हृद्यतरद्युतिवारिपयोधि- लॊकविलोचन शौतमयूखः । चारुतमापघनौघनिवेशो भूवलयस्थितविस्मयहेतुः ॥ ३२ ॥ (२८) अव्याजमनौपाधिकं स्वाभाविकं यन्माधुयं सौन्दय्यं तदेव सुधा। चारुखादुमतोर्मधुरः। (३०) निरवद्यम् अनिन्धं सिताधवर्तिका कर्पूरवर्तिका । (३२) अपघनौघनिवेशोऽङ्गनिवहसंस्थानभेदः । १ मनोविहङ्गाहरणकपाशः (S). २ विलोकनशौतमयूखः (S). ३ भूवलयस्थितिविस्मयहेतुः (S).

·कविकल्पलता। मुख्यास्थानी सम्पदा सम्मदानां लौलाशाला भाविता भावितानैः । पुंसां नेत्रक्षेचपौयूषदृष्टि- विश्वोदामाश्चर्यहर्यक्षशैलः ॥ ३३ ॥ उद्यदुज्ज्वलगुणौघमेदुरो रामणीयकविलासमन्दिरम् । सुन्दरावयवसन्निवेशनं कान्तकान्तिभरभासुराकृतिः ॥ ३४ ॥ गुणमणिप्रकरकमहोदधिः सकललोकविलोचनचन्द्रमाः। विलसदुज्ज्वलकान्तिनिकेतनम् सहृदयौघचमत्कृतिकारणम् ॥ ३५ ॥ लसदङ्गरुचिप्रचयेन युतो नयनौघमधुवतफुल्लवनम् । हृदयाजविजृम्भणतौक्षणकरो घनविस्मयसम्मदवासगृहम् ॥ ३६ ॥ (३३) भावितानै दीप्तिविस्तारै भविता घटिता। उद्दामं यदेवाश्चयं चमत्कारस्तदेव हर्यक्षः सिंहस्तस्य शैलः क्रीडापर्वतः । (२४) मेदुरः स्निग्धो मनोज्ञ इति यावत् ।

·कविकल्पलता। २७ तडित्पुञ्जम प्रसरत्प्रतीक- प्रभापूरदूरावधूतान्धकारः। मनोमोनहर्षप्रहकवर्ष दृगम्भोरुहानन्दसन्दोहहेतुः ॥ ३७॥ अखिलजगदवेक्ष्यमाणलक्ष्मीः स्वगुणविराजिभिरङ्गकैः प्रशस्यः । वसतिरतिवलक्षहंसपक्षप्रकर- विजित्वरकौतिकौमुदीनाम् ॥ ३८॥ निःशेषलोकपरितोषकरस्वरूपः शोभान्वितावयवसुन्दरसन्निवेशः । दूरं निरस्तखलदुर्वचनावकाशो व्याजृम्भमाणगुणसंग्रहणप्रवौणः ॥ ३९ ॥ प्रव्यक्ततत्तदखिलावयवानवद्यः प्रोद्यन्निजोज्ज्वलगुणप्रकराभिरामः । आनन्दिभिः सहदयैरभिनन्द्यमानः स्वप्रक्रियाभिरभितश्च विराजमानः ॥ ४० ॥ (३७) प्रतीकं शरीरम् । (३८) वलक्षपक्षिणो हंसाः । huation १ प्रसर्पत्प्रतीकप्रभापूरटूरावधूतान्धकारः (S). २ वसतिरतिवलक्षपक्षचन्द्रप्रकरविजित्वरकौर्तिकौमुदौनाम् (A). 2 ·१८ कविकल्पलता! कुतुकतरलचित्तैः सज्जनैः स्तूयमान स्त्रिभुवनजननेत्रक्षेत्रपौयूषष्टिः । प्रतिकलसमुदचद्रूपसम्पन्निधानं सकलमलविमुक्तः साधुवादेन युक्तः ॥ ४१ ॥ मुखरखरखलोक्तिध्वान्तविध्वंसनेन्दु- विलसदमलकायव्यायतानन्तकान्तिः । अनणुगुणमणिश्रौश्रेणिविश्रामधाम क्षपितसकलदोषः सर्वसन्तोषहेतुः॥ ४२ ॥ समुद्यत्प्रत्यङ्गप्रसमरमनोज्ञद्युतिभरो मनोमोनाष्टिप्रवलवड़िशं काममृगयोः । घनाश्चर्यस्थानं जगति कुतुकोत्तानितदृशां नराणामानन्दामृतलहरिदुग्धाम्बुधिरयम् ॥ ४३ ॥ उच्चैश्चेतोहरिणहरणाखर्वगन्धर्वगीतं तत्तन्नेचाबलिमधुलिहां माकरन्दः प्रवाहः। सर्वाश्चर्यप्रदसमुदयद्रूपसम्यन्निधानं चञ्चद्रोचिःप्रचयसिचयच्छन्नसम्पन्नगावः ॥४४॥ (४१) प्रतिकलसमुदञ्चदतिकलसं पूरयित्वा प्रतिकलं प्रत्य- वयवं समुदञ्चदिति वार्थः । (४३) कामम्गयोर्मदनलुब्धकस्य । (४४) माकरन्दप्रवाहः पुष्परसनिस्यन्दः । सिचयं वस्त्रं । - १ क्षयितनिखिलदोषः (S).

·कविकल्पलता। १ सकलजनताचित्ताश्चर्य्यप्रदप्रकटोल्लस- न्मधुरिमपरीपाकोद्रेकस्फुरदद्युतिसुन्दरः । नयननलिनानन्दोल्लासग्रहाधिपमण्डलो मिलदवयवीरोचिष्णुर्निजान्वयभूषणम् ॥४५॥ लसवनरसच्छटानयनमौनयोर्जन्मिना- मुदञ्चदतिसुन्दरप्रसृमरप्रभाभासुरः। अमन्दगुणमन्दिरं सुभगतालतामण्डपः समस्तजनविस्मयप्रदसमुल्लसत्स्वाकृतिः॥४६॥ अवयवसन्निवेशजितसर्वमनोज्ञचयो घनवसुधाजनेक्षणसुधारससेचनकम् । सहृदयमानसाम्बुजविजृम्भणतीक्ष्णकरो द्युतिभरभासिताकृतितया तिचमत्कृतिकृत् ॥ ४७ ॥ सर्बावद्यविनाकृतः कृतपरौरम्भः समस्तै गुणै- रानन्दैकनिदानमानदपतिक्ष्मावासिराशिस्तुतः । (४५) मधुरिमपरिपाकोटे का सौन्द्रयंपरिणामातिशयः । (४६) घनरमच्छटा जनश्रेणी। जन्मिनां प्राणिनां । प्रस्मरः प्रसरणशीलः। भासुरः शोभनः । सुभगता श्रीः । १ अनन्तगुणमन्दिरं (S). २ युनिभरभाविताकृतितया (S). ३ समग्रैः (S). 8 मानवपतिक्ष्मावासिराशिस्तुतः (A).

·कविकल्पलता उन्मौलन्निजकान्तिकेतकसमाकृष्टाक्षिपुष्यन्धयो विद्वन्मानसराजहंसविसरावासाय सौधं सरः॥४८॥ सान्द्रानन्दसुधासमुद्रलहरौसाखाजाममात्मभिः सर्वैः सर्वकलाकलापकुशलैः साकाङ्मुद्दौक्षितः । उद्यङ्घद्यतरोरुकान्तिपटलौविन्यासरम्याकृतिः साधारण्यपदव्यतीतसहजोन्मौलत्तनुश्रीभरः॥ ४६॥ अङ्गप्रत्यङ्गरङ्गत्प्रचुरतरमहाकान्तिभाराभिरामः निर्व्याजभ्राजमानानणिमनिजगुणग्रामविश्रामधाम । लेकिरालाक्यमानः प्रमदजलपरिष्क्तनेचारविन्दैः आनन्दस्यैकसौधं सकलवसुमतौमण्डलोसारभूतः॥५०॥ (४८) श्रानदपतिनंदपतिः समुद्रस्तत्पर्यन्तं ये मावासिनो लोकाः । अक्षिपुष्यन्धयश्चक्षुर्भमरः । (४६) स एवं सुधासम्बन्धि सरः कासारः लहरी साम्राज्य [तव ज्ञातिः वकः ? ] माधारण्यपदव्यतीतम् असाधारणमित्यर्थः । (५०) अङ्गप्रत्यङ्गेति अङ्गं हस्तपदादि, प्रत्यङ्ग अङ्गुल्यादि, रङ्गत् प्रसरत् । निर्व्याजभ्राजमानोनिसर्गरमणीयः अनणिमनि- जगुणयामः अणोर्भावोऽणिमा अत्यल्पपरिमाणत्वं तेन रहिता यो निजगुणानां ग्रामः समूहः । १ निर्व्याजभाजमानानुपमनिजगुणग्रामविश्रामधाम (S). २ आनन्दस्यैकसारः (S).

·कविकल्पलता २१ एवं साधारणैः शब्दरौचित्येन निवेशितैः । दक्षेश्छन्दःसु सर्वेषु कर्तव्यं पदयोजनम् ॥ ५१ ॥ अथ संस्कृतप्रा तयोः ममाः । अथोच्यन्ते मया केऽपि संस्कृतप्राशते समाः । अन्यत्र वितताः शब्दा वालानां बुद्धिहेतवे ॥ ५२ ॥ अत्रादौ पुंलिङ्गाः । हाराहारविहारसारसरसा: सम्भोगरोगासुराः संहारासरवारवारणगणाष्टकारतारारणाः । लोलालासविलासवायसहराहकारहौराकुराः नौहारोरगरागतालतरलागोविन्दकन्दोदराः ॥ ५३ ॥ तरुणतरणिदासामोहसन्दोहभासाः खुरखरतरुघासा कासरारम्भहासाः । करकरिकिरिकौराः कोलकल्लोलधौरा मलमलयकरौरा वामदेवासिवीराः ॥ ५४ ॥ दूत्यर्थः । (५३) हाराहारेत्यादि भाषादये समाः समानरूपाः शब्दा- उल्लोलस्तरङ्गः । वायमः काकः । होरो हौरकः । नौहारो हिमं । कन्दो मूलं । (५४) कासरो महिषः । किरिः शूकरः । करोरो वंशाङ्कुरः । । । १ समराः (S). २ भाराकराः (S). ३ मासाः (S).

·२२ कविकल्पलता। नरनरककर का दण्डचण्डालरकाः दरसरलकलकाः कम्बलाकारपङ्काः। खलवहलकुरङ्गा देहसन्देहसङ्गाः परकुररतरङ्गाश्चार सञ्चारभङ्गाः॥ ५५ ॥ अरि-हरि-परिणाहाः कण्ठकुण्टाहिदाहाः परिसरझरहाहामञ्जुमचौरवाहाः। अचलकुलकुमाराः कुम्भकुम्भौरमाराः विरलकवलजाराः सुन्दरोदारपाराः ॥ ५६ ॥ जम्बौरकेशरिवराहमुरारिकालाः काकोलकुन्तलचमूरुविरामवालाः। आरोह राहुरणसङ्गरचोलतालाः संसारकेरलसमौरणटङ्कभालाः ॥ ५७ ॥ । (५५) करङ्को हस्तिपञ्जरः । कुररः पक्षिभेदः । (५६) परिणाहो विशालता। कुण्ठो मन्दः । झरः प्रवाहः । हाहा देवगायनः । मनौरो नूपुरः। मारः कालः । कवलः ग्रामः । जारः उपपतिः । उदारो दाहमहतोः । (५०) काकोलो द्रोण: काकः । कुण्डलः केशः । चमूमग- भेदः। प्रारोहो नितम्बः । सगरो युद्धम् । चोलो देशभेदः । १ सङ्गरारम्भहासाः (S). २ चारु (S). ३ केसरि (A). ४ अालोलवाहुरणसङ्गरचोरभालाः (S) ·कविकल्पलता। २३ आसारचामरतुरङ्गकुलौरशूराः ककालकन्दलकरालविलासपूराः । हेरम्बकम्बुविधुसिन्धुबुधान्धबन्धाः कुन्देन्दुमन्दरसमौरसमूहगन्धाः ॥ ५८ ॥ भौमासकरकिरौटतमालकुञ्जाः। हिन्तालतोमरमहौरुहविम्बपुजाः। हिण्डौरपिण्डवरसञ्चर कोणकाणाः संरम्भसोमपरिरम्भविकारवाणाः ॥ ५६ ॥ वसन्तासववेशन्तवासवावासवासराः। कासारसारसरसाः किरणारुणवारणाः॥६० ॥ तालः शब्दभेदस्तरभेदो वा । केरलो देशभेदः । टङ्कः पाषाण- दारण: । भालो ललाटं। (५८) आसारो धारासम्पातः । कुलौर: कर्कटः । शूरः सूर्य्यः । कङ्कालो मध्यं । कन्दलस्तृणभेदः । करालो दन्तुरे तुङ्गे । पूरःप्रवाहः । कम्बुःशङ्खः । (५६) मङ्करो मिश्रणं । तोमरो वाणभेदः । विम्बः फलभेदो मण्डलं वा । सम्बरोऽसुरभेदः । (६०) वेशन्त: चुट्रसरः । १ बुधानुबन्धाः (S २ रवसम्बर (S) ·२४ कविकल्पलता। एते पुंलिङ्गाः । हेला खेला कला माला रसाला काहला चला। कौलालोलाऽवलावालालालादोलालसामसौ ॥६१ ॥ धरणौ धारणा गोणी रोहिणी रमणौ मणौ। वीणा वाणी रसा वेणौ रौढ़ा गङ्गा तरङ्गिणौ ॥ ६२॥ कदलौ लहरी नारौ रामा भेरौ वसुन्धरा। कालौकरालौचामुण्डारण्डारम्भातुलामहो ॥ ६३ ॥ एते स्त्रीलिङ्गाः । जलफलपलमूलवारिकौलालतूलं वलपललदुकलंलिङ्गगम्भौरकूलम् । सलिलकमलचौरं तुच्छराजौवनौरं हलरजतकुटौरं दारुनालं पटौरम् ॥ ६४॥ वाद्यभेदोऽचला - (६१) रमाला पक्कान्नभेदः । काहला पृथ्वौ। कौला वहिवाला । मसौ कालिका। (६२) धारणा योगाङ्गभेदः । गोणी बौहिस्थापनशोणादि सूत्रमयः पात्रभेदः । रोहिणी नक्षत्रभेदः । मणौ तिलिङ्गदये अस्य वृत्तिः । रसा पृथ्वी । वेणी प्रवाहः केशसंस्कारो वा। रौढ़ा अवमानना। (६३) कदलौ रम्भा मृगभेदो वा । मेरी वाद्यभेदः । रण्डा विधवास्त्रौ । (६४) कौलालं जलवत्रायोः । पललं मांस । चौरं वल्कलं ।

·कविकल्पलता। कारणं रोहणं चेलं कुहराम्बरमन्दिरम् । कुमलं मण्डलं तामरसं कुण्डलमङ्गदम् ॥ ६५ ॥ पुरारविन्दलोहागन्तड़ागं करणं कुलम् । तोरणं मरणं तुङ्गमानसागारभासुरम् ॥ ६६ ॥ एते नपुंसकलिङ्गाः । भण गच्छ देहि संहर कुरु चोरय मारयावगच्छेहि । अवलोकयावचिन्तय खादेति धातुजं विद्धि ॥ ७ ॥ अथ निरोष्ठ्याः । नौहारहारहरिणामहरादृहास- कैलासकासरदनारदसिंहसहाः। शेषाहिहंसघनसारहरीन्द्रनाग- हिण्डौरनिर्जर शरद्घनचन्द्रकान्ताः ॥ ६८ ॥ शृङ्गारसागरतड़ागजड़ागयाग- নস্বৰূলনীঘ্নিনা। (६५) तामरसं पद्मम् । (६०) धातुजं क्रियापदं विद्धि जानीहि । (६८) धनमारः कर्पूरः । (६६) तड़ागो रत्नादिरचितालङ्कारः । जड़ोमूर्खः । सर्वतोवृक्षकः । कौचको वंशभेदः । चारण: परिचारकः । १ तुङ्गमलमागारभासुरं (A). २ निर्भरतारघनचन्द्रकान्ताः ।

·२६ कविकल्पलता नाराचकाचकचकौचकचच्चरौक- चाणक्यचारणगणक्षणकाणशोणाः॥ ६ ॥ संसारसारसरसारिरसालशाल- कङ्कालकालकलिशैलखलालकाः। किचल्ककल्ककर शङ्करकौरहौर- लकेशकेशगरकेशरदेशलेशाः ॥ ७० ॥ आनन्दनन्दनधनञ्जयखजरौटाः कौटाग्निकण्टककटाहकटाक्षयक्षाः। दक्षाज्ञयज्ञजनकाजलियत्नयन्त्रा- रत्नाकरान्धकधराधरधौरसौराः ॥ ७१ ॥ एते पुंलिङ्गाः । गङ्गा गीता सती सौता सिद्धिः सन्ध्या गया गदा । आशौः काशी निशा नासा कान्तिः शान्ति र्दशा रसा ॥७२॥ (७०) रमाल अाम्रः कल्को मानभेदः कौरः कः । (७१) कटाहो लौहपात्रभेदः सौरो लाङ्गलम् । (७२) श्राशौः भाग्यं शुभाशंसनं वा । काशी वाराणमौ, नासा नासिका, दशा अवस्था वस्त्रैकदेशो वा, रमा पृथ्वी, आर्द्रा नक्षत्रभेदः, दृक् चक्षुः, कारा बन्धनग्टहम्, मारौ मारिका पक्षि- पासको वा, दरौ ग्रहम् । घटिका मुहर्तः, खटिका कठिनी, कक्षा काञ्चौ।

·कविकल्पलता। श्रा निद्राहरिद्रादृगद्राक्षालाक्षावृतिः कृतिः । छायाजायाकथाकान्ताधाचौ राची रतिर्गतिः ॥ ७३ ॥ कन्धराधारणाधाराताराकाराजराधरा। आजीराजौरजन्यतिः कौतिः कन्या तटौ नटौ ॥ ७४ ॥ नारीसारोदरौदासौघटिकाटिकाजटा। कक्षारक्षाशिखासंख्याकालिन्दीकलिकाकला ॥ ७५ ॥ एते स्त्रीलिङ्गाः ॥ चरणकरणचक्र क्षेत्रनक्षत्रत জননী দ্বীনীৰাদ্মিনী। धनकनकनिधानं ध्यानसंस्थानदानं नलिन नगरगौतच्छचनेवास्थिगाचम् ॥ ७६ ॥ আজিনানৰিস্তুৰিৰ जलस्थलस्थानकलवचित्रम् । कौलालजालालकनालदैन्यं लिङ्गाङ्गनारण्यहिरण्यसैन्यम् ॥ ७७ ॥ अञ्जनाजिनयानासक्काञ्चनाननकाननं। हाटकं नाटकं नाट्यं तैलं चैलं रसातलम् ॥ ७८ ॥ (७७) नालं पद्मदण्डः, अङ्गनं चत्वराजिरे, हिरण्यं सुवर्णम् । (७८) अजिनं चर्म, असृक् शोणितं । १ कृतिः (S). २ गरलगात्रं छत्रनेत्रास्थिदात्रं (S). ३ चेलं (S).

·कविकल्पलता। अदनं मदनं ज्ञानं निदानं दधि चन्दनं। अक्षरं लक्षणं लक्ष्यं शस्त्रं शास्त्रं दलं हलम् ॥ ७९ ॥ एते नपुंसकलिङ्गाः ॥ अाशास्तेऽस्ति चकास्ति निन्दति सृजत्याशंसति क्रौड़ति ध्यायत्यर्चति याचते व्यतिहरत्याराध्यति त्रस्यति । पोते गच्छति यच्छतौच्छति नयत्यायाति हन्तीहते प्रश्नाति नाति ददाति याति जयतीत्याद्याः क्रियाश्चिन्त- येत् ॥८॥ इति प्रथमस्तवके सामान्यशब्दोनाम द्वितीयं कुसुमम् ॥॥ - १ दानं (S).

·कविकल्पलता २६ अथ वानि कथ्यन्ते तानि यानि कवीश्वरैः। महाकाव्यप्रभृतिषु प्रबन्धेषु बबन्धिरे ॥ १ ॥ राजा राजवधूः पुरोहितकुमारामात्यसेनाधिपाः देशो ग्रामपुरौसरोऽब्धिसरिदुद्यानाधरण्याश्रमाः। मन्त्री दूतरण प्रयाणमृगयाश्वेभत्विनेन्ददयाः वौवाहो विरहस्वयम्बरसुरापुष्याम्बुखेलारतम् ॥२॥ नृपे कौतिः प्रतापाज्ञादृष्टशास्तिविवेकिताः। धर्माप्रयाणसंग्रामशास्त्राभ्यासनयक्षमाः ॥३॥ प्रजारागोऽरिशैलादिवासोरिपुरशून्यता । औदार्यधैर्यगाम्भीर्यशायें श्वर्योद्यमादयः ॥४॥ (२) मृगयाश्वेभचिनेन्दूदया इति मृगया च अश्वश्च इभश्च मृतवश्च दूनेन्दूदयौ च ते तथा । बौवाहति उपसर्गस्य छत्र- मनुव्येभ्यो बहुलमितिदीर्घः, स्वयम्बरसुरापुष्याम्बुखेलारतम् इति खयम्बरश्चसरापुष्याम्बूनिच खेला च रतश्च तेषां समाहारस्तथा । (३) नृपदत्यादि प्राजा शासनम् इदमहमवश्यं करिष्यामि इति दृढ़निश्चयः, विवेकिता सदसद्विचारः, औदार्य दाढत्व तथाच उदारो दात्महतो:, धैर्य पाण्डित्यं, गाम्भीर्यमनवगाह्यहृद- यत्वं, शौर्य शूरत्वं, श्राश्चयं चमत्कारित्वं, उद्यमः परजयोत्साहः । १ शौर्येश्व-द्यमादयः (S).

·३० कविकल्पलता। देव्यां सौभाग्यलावण्यशीलशृङ्गारमन्मथाः। त्रपाचातुर्यदाक्षिण्य प्रेममानव्रतादयः ॥ ५ ॥ वेणौधम्मिल्लसौमन्तभालश्रवणनासिकं । कपोलाधरनेषभूकटाक्षरदभाषणम् ॥६॥ गण्डबाहुकरोरोजनाभौमध्यवलिवयं । रोमालिश्रोणिजबोरुगतिक्रमनखंक्रमात् ॥ ७॥ पुरोहितो हितो वेदस्मृतिज्ञः सत्यवाक् शुचिः। ब्रह्मण्योविमलाचारः प्रतिकर्तापदामजुः॥८॥ कुमारे शस्त्रशास्त्रोकलाबलगुणोच्छ्रयाः। वात्यालौखुरलौराजभक्तिः सुभगतादयः ॥ ९ ॥ मन्त्रौ भक्तः शुचिः शूरोऽनुचतो बुद्धिमान् क्षमौ । आन्वीक्षिक्यादिकुशलः परिच्छेदी स्वदेशजः॥ १० ॥ सेनापतिर्जितायासः स्वामिभक्तः सुधौरभौः। अभ्यासी वाहने शस्त्रे शास्त्रे च विजयौ रणे ॥११॥ (५) सौभाग्यं पतिस्नेहः, शौलं सद्वृत्तं, मानश्चित्तसमुन्नतिः । (६) वात्यालौखुरली वादिवघटाम्यासः । (१०) श्रान्वौक्षिक्यादिकुशलः तर्कनौतिशास्त्रादिनिपुण: परिच्छेदी कार्याकार्यनिर्णता ।

·कविकल्पलता। देशे रत्नखनिद्रव्यपण्यधान्याकरोद्भवाः । दुर्गग्रामजनाधिक्यनदौमातृकतादयः ॥ १२ ॥ ग्रामे धान्यलताक्षसरसौपशुपुष्टयः। क्षेत्रावहट्ट केदारनामेयसुखविभ्रमाः ॥ १३ ॥ पुरे ऽट्टपरिखावप्रमतोलौतोरणध्वजाः। प्रासादाध्वप्रपारामवापौवेश्यासतौत्वरौ ॥ १४ ॥ सरस्यम्भो लहर्यम्भो गजाद्यम्बुजषट्पदाः । हंसचक्रादयस्तौरोद्यानस्त्रौपान्थकेलयः ॥ १५ ॥ (१२) नदौमारकता नद्यम्बुपालितत्वं श्रादिशब्दादेव- मादकता च । (१३) अवहट्ट हट्ट क्षुद्रविपणिस्थानं, ग्रामे यो नापित्यादि- स्त्रौ तस्याः सुखविभ्रमाः सुखविलासाः । (१४) अट्ट दृष्टकाग्टह, वप्रः प्राकारः, प्रतोली रथ्यातोरणो वहिरं, अध्वा राजमार्गः, प्रपा पानौयशालिका, पाराम उपवन वापी दौर्घिका, सतौ साध्वौ, दूत्वरौ गुप्तवेश्या । (१५) अम्भोगजादि जलवारणादि श्रादिशब्दान्जलमानुष जलसिं हादयः । हंसचक्रादयः हंसः ख्यातः, श्रादिशब्दात्मद्गुकारण्डवादि । चक्रः चक्रवाकः, १ वहुखनिद्रव्यपण्यधान्याकरोद्भवाः (S). २ क्षेत्राव घट्टकेदारनामेयसुखविनमाः (A).

·कविकल्पलता ३२ अब्धौ द्वौपाद्रिरत्नोर्मिपोतयादो जललवाः। विष्णुः कुल्यागमचन्द्राद्धिसैोऽधपूरणम् ॥ १६ ॥ सरित्यम्बुधियायित्वं वौच्यो जलगजादयः । पद्मानि षट्पदाहंसचक्राद्याः कूलशाखिनः ॥ १७ ॥ उद्याने सरणिसवफलपुष्यलताद्रुमाः। पिकालिकेलिहंसाद्याः क्रौड़ाबाप्यध्वगस्थितिः ॥ १८ ॥ शैले मेघौषधौधातुवंशकिन्नरनिराः । शृङ्गपादगुहारत्नवनजीवाद्युपत्यकाः ॥ १८ ॥ ॥ (१६) दौपाः सिंहलादयः श्रद्रयो मैनाकादयः, पोतो नौकाप्रभेदः, यादो जलजन्तुः, जलनवो जोयार इति ख्यातो जलप्रवाहः, जलशय्यागतो विष्णु:, कुल्या नदी, कुल्यमस्थि कुल्या- नौरप्रतोलिका तासामागमः प्रवेशः, श्रीब्बा वड़वानलः, अभ्रपूरणं मेघजलपूरणं । (१७) अम्बुधियायित्वं समुद्रप्रवेशः । (१८) सरणि: पद्धतिः । (१६) धातुर्गेरिकादिः, निर्झरो वारिप्रवाहः पादाः, प्रत्यन्त- पर्वताः, वनजौवादि सिंहव्याघ्रादि, श्रादिना किरातादयः, उपत्यकाटेरामन्ना भूमिः । १ जलोद्भवाः (A) २ अब्धिपूरणम् (A).

·कविकल्पलता। ३३ अरण्य हिवराहेभयूथसिंहादयो द्रुमाः । शुककाककपोताद्याभिल्लभल्लदरादयः ॥ २० ॥ आश्रमेऽतिथिपूजैणविश्वासो हिंस्रशान्तता। यज्ञधूमो मुनिसुता द्रुसेको वल्कलं द्रुमाः॥२१॥ मन्त्रे पञ्चाङ्गताशक्तिषागुण्योपायसिद्धयः । उदया श्चिन्तनौयाश्च स्थैर्योन्नत्यादिसक्तयः ॥ २२ ॥ दूते स्वस्वामितेजःश्रौविक्रमौन्नत्यकवचः । शत्रुवोभकरौ चेष्ठा धार्य दाध्यमभीरुता ॥२३॥ F (२०) भिल्लभल्लौवनमानुषभेदौ । (२१) एणविश्वासो हरिणविश्रम्भः, हिंस्रशान्तता हिंसाणां व्याघ्रादीनां शान्तता शाकादिभिः सिंहाद्यवस्थानात्, [सेको द्रुमाणां सेचनं । (२२) पञ्चाङ्गानि विपत्प्रतीकारदेशकाल विभागादयः, तिस्स: शक्रयः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः, षड्गुणा एव षाड्गुण्यं सन्धिविग्रह- यानासनादयः उपायाः मामदानभेददण्डाः, मन्त्रोत्साहप्रभाव- जास्तिस्रः सिद्धयः, सूक्रयः शोभनवचनानि । (२३) स्वामिनोनृपादेस्तेजः प्रतापः श्रीः सम्पत् विक्रमः शौयं श्रीन्नत्यं महत्त्वञ्चैतानि करोति यवर्णनां धाय निस्त्रपत्वं दाच्यं राजकार्य दक्षता । १ उदाश्चिन्तनीयाश्च (A).

·कविकल्पलता। युद्धे तु वर्मावलचाररजांसितूर्य- निस्वाननादशरमण्डपरक्तनद्यः । छिन्नासपचरचचामरकेतुकुन्ति- मुक्ताः सुरौस्तभटाः सुरपुष्पवृष्टिः ॥ २४ ॥ प्रयाणे भेरिनिस्वानभूकम्पवलधूलयः । करभोक्षध्वजच्छचवाणशकटवेसराः ॥ २५ ॥ मृगयायां श्वसञ्चारो वागुरालौकवेषता' । भटहका मृगवासः सिंहयुद्धं गतित्वरा ॥ २६ ॥ अश्ववेगित्वमन्नित्यं तेजः सल्लक्ष्मणस्थितिः। खुरात् खातरजोरूपं जातिर्गतिविचित्रता ॥ २७ ॥ (२४) युद्धकार्य वर्म सन्नाहः, चारश्च गूढ़पुरुषः, वयं वाद्यभाण्डं तस्य निखानो निनादः, नादः हेति-हननेत्यादिशब्दः सुरौदेवस्त्रीजनस्तेनवृता भटाः । (२५) करभः उष्ट्रः, उक्षाणो वृषभाः, वेसरो गईभ्यामश्वतो जातोऽश्वः । (२६) श्वसञ्चारः शुनो भषकस्य भ्रमणं, वागुरा मृगबन्धनौ- रज्नु, अलौकवेषता मृगधारणार्थ कपटवेषः, नौलवेशति च पाठः भटहका योधकृत् हक्काशब्दः, भटटक्कति च पाठः । (२७) श्रीन्नत्यम् उच्छ्रायः, मल्लक्षणस्थितिः देवमणिप्रभृतौनाम् ३ भटटका (A). १ रणधूलयः (S). २ नौलवेशता (S).

·कविकल्पतला। ३ । गजे सहसयोधित्वमुञ्चत्वं कर्ण चापलम् । अरिव्युहविभेदित्वं कुम्भमुक्तमदालयः ॥ २८ ॥ सुरभी दोला कोकिलमारुत- सूर्यगतितरुदलानेदाः । जातौतरपुष्पचयासमञ्जरी भ्रमरझङ्काराः॥ २१ ॥ ग्रीष्मे पाटलमल्लौतापसरः पथिकशोषवातोल्काः। सक्नुप्रपास्त्रीमृगतृष्णा- म्रादिफलपाकाः ॥ ३० ॥ श्रावर्तरूपाणां प्रशस्तलक्षणानां स्थितिः, रूपं मौन्दर्य, जातिः कौलिन्यं, गतिविचित्रता राधादिगमवैचित्रम् । (२८) सहस्रयोधित्वं सहस्रेण सार्द्ध युद्धक्षमत्वम्, उच्चत्वं औन्नत्यं, कर्णचापलं कर्णयोश्चाञ्चल्यं, अरिव्यूहविभेदित्वं अरोणां व्यूहो वलविन्यामः समूहो वा तऽदित्वं, मदालयो मदजलपायिनो भ्रमराः । (२६) सुरभौ वसन्ते, दोला हिन्दोला, सूर्यगतिः रवेरुत्त- रायणं, जातीतरः मालत्या अन्यः । तथा च न विकमति वसन्ते कोऽहेतुरिति । (३०) मरः, पथिकयोः शोषः, वातो झज्झामारुतः, उलका १ अश्वगतितरुदलोझेदाः (S).

·कविकल्पलता। वर्षासु घनशिखिस्मयहंसगमाः पसकन्दलानेदा। जातीकदम्बकेतकझन्झानिल- निम्नगालिप्रीतिः॥३१॥ शरदौन्दुरविपटुत्वं जलाच्छता- गस्त्यहंसषदर्पाः। सप्तश्छदपद्मसिताम्रधान्य- शिखिपक्षमदपाताः॥ ३२॥ अग्न्यु तपानः, प्रपा पानौयशालिका, प्रपास्त्री तवर्तिनी मृग- हृष्णामस्मरीचिका । (३१) घनशिखिस्मयो घनो मेघः, शिखौ मयूरो धन- मयूरयोः स्मयो गवः, हंसगमाः हंसगतं, हंसानां गमो मानसमरः प्रतिगमनं, पङ्कः कईमः, कन्दलस्तृणभेदस्तयोरुद्भेद उगमश्च । जाती मालती, झज्झानिल: उत्कटवातवाहित्वं, निम्नगा नदी, अलिनः कृषकास्तेषां प्रौतिः । (३२) जलाच्छता वारिनैर्मल्यं, अगस्त्यमुनेहंसस्य वृषभस्य च [दर्पाः] पद्मः, मिताभः शुक्लमेघः, शिखिनो मयूरस्थ मदपक्षयोः पात: पतनम् । १ पवाजकईमो दो (S).

·कविकल्पलता। हेमन्ते दिनलघुता शौतयवस्तम्ब- मरुवका हिमानि। करौष पुष्यधूषरिकुन्दाम्बूजदाह- शिशिरोत्कर्षाः ॥३३॥ सूर्येऽरुणता रविमणिचक्राम्बुज- पथिकलोचनप्रौतिः। तारेन्ददौपौषधि- घूकतमश्चौरकुमुदकुलटार्तिः ॥ ३४ ॥ चन्द्रे कुलटाचक्राम्बुजग्लानि- विरहितमोतिरौज्ज्वल्यम् । जलधिजलनेचकैरवचकोर- चन्द्राश्मदम्पतिप्रीतिः ॥ ३५॥ (३३) मरुवक पुष्पभेदो मरुया इति ख्यातः, करौषं शक्ल- गोमयं तद्धमः, अम्बुजदाहः पद्मनानिः । (३ ४) अरुणता लौहित्यं, रविमणिः सूर्यकान्तः, धकः पेचकः । (३५) औज्ज्वल्यं प्रसन्नता, करवं कुमुदं, चकोरः पविभेद- श्चन्द्राम चन्द्रकान्तमणि: दम्पती जायापतौ। १ शिरोध (S), २ प्रभूततमः (S).

·कविकल्पलता। विवाहे सानशुभ्राङ्ग भूपोलूलुचयौरवाः । वेदौसङ्गीततारेक्षा लाजमङ्गलवर्त्तनम् ॥ २६ ॥ विरहे तापनिःश्वासचिन्तामोनकृशाङ्गताः। अब्दसंख्या निशादैर्ध्य जागरः शिशिरोष्णता ॥ ३७॥ स्वयम्बरे शचौरक्षामञ्चमण्डपसज्जनं । राजपुत्रौटपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनम् ॥ ३८ ॥ सुरापाने विकलता स्खलनं वचने गती। लज्जामानच्युतिः प्रेमाधिक्यं रक्ताक्षताभ्रमाः ॥ ३६ ॥ पुष्यावचये पुष्यावचयः पुष्यार्पणार्थिता दयिते। माना गोत्रस्भ्यलनेर्षा- वक्रोक्तिसंभ्रमाश्लेषाः ॥ ४० ॥ (३६) शुभ्राङ्गः निर्मलाभ्यङ्गः, उलूलुर्जिहाध्वनिः, त्रयौरवः वेदध्वनिः, वेदौ परिष्कृता भूमिः, तारेक्षा अरुन्धतौदर्शनं, लाजा भ्रष्टधान्यम् । (३७) अब्दसंख्या वत्सरगणनम् । (३८) नृपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनं नृपाणामाकारो रुपम् अन्वयो वंशश्चेष्टा ईहितम् एषां प्रकटनम् । (४०) पुष्यार्पणार्थिता दयिताया नायकविषये पुष्याणाम् अर्पणे प्रामक्तिः, गोत्रस्खलनेा मपत्नीनां नामस्खलनेन दयित- १ स्नानशुद्धाङ्ग (S). २ मञ्चमण्डपसज्जता (S).

·कविकल्पलता। ३६ जलकेला सरस्वाभश्चक्रहंसापसर्पणम् । पद्मग्लानिपयोविन्दुदृग्रागो भूषणच्युतिः ॥ ४१ ॥ सुरते सात्त्विका भावाः सौत्काराः कुनलाक्षता। काञ्चौकङ्कणमञ्जीररावोऽधरनखक्षते ॥ ४२ ॥ वर्येषु वर्ण्यभावानां दिनाचमिह दर्शितम् । सुधौभिश्चिन्यमानानां भवत्येवमनन्तता ॥ ४३ ॥ विषये ईर्ष्या, सुरतादिनिमित्तं रहोनय नायकं प्रति नायिकाया इदमितोपि दूरे रयणीयं कुसुममारामं विचिनुव इत्यादि- वचनभङ्गी वक्रोक्तिः, भ्रमरादिझङ्कारं श्रुत्वा माध्यमच्छलेन नायकालिङ्गनं सम्भमाश्लेषः । (४१) चक्रहंसापसर्पणं चक्रवाकहंमयोः पलायनं, दृग्रागश्चक्षु लौहित्य, भूषणच्युतिः भूषणानां वलयादीनां जले करतालि- कादिना च्युतिः पतनम् । (४२) सात्त्विक भावा सत्त्वो कभावा भावविकारास्तथाच स्तम्भः स्खेदोऽथ रोमाञ्चः गात्रहर्षोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमथुप्रलय- मित्यष्टौ मात्त्विका मताः । कुद्मलाचता पाकुञ्चितनयनत्वं, काञ्चौ मेखलादाम, कङ्कणो वलयः, मौरं नूपुरं, एषां रावो ध्वनिः, काझौशब्दस्तु सुरतवैपरौत्ये भवति रदनखक्षते दन्तनखरयोर- धरस्तनादौ दंशनाघातौ । (४३) वर्षषु वर्णनौयेषु वर्ण्यभावानां वर्णनीयपदार्थानाम् । १ रदक्षतम् (S).

·४० कविकल्पलता। -- असतोऽपि निबन्धेन निबन्धेन सतोऽपि वा। नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्रिधा॥४४॥ असतोऽपि निवन्धे यथा ;- रत्नानि यत्र तथाद्रौहंसाद्यल्पजलाशये। जलेभाद्यं नभोनद्यामम्भोजाद्यं नदौधपि ॥ ४५ ॥ तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यत्वं सूचिभेद्यता। अञ्जलिग्राह्यता कुम्भोपवाह्यत्वं शशित्विषः ॥ ४६ ॥ शुक्लत्वं कौतिहासादा काय चाकीर्तिपापयोः। प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः॥ ४७ ॥ (४४) असतोऽपि वस्तुतोऽविद्यमानस्यापि मतोऽपि वस्तुतो विद्यमानस्यापि, जात्यादेर्जातिगुणक्रियाद्रव्यस्थ समय आचारः सम्प्रदायक्रमः, तथाच समयः शपथाचारकाल सिद्धान्तयुक्तिविति । (४५) यत्र तत्राद्रौ रोहणादिगिरेरन्यत्रापि गिरौ, अल्प- जलाशये पल्वलादौ, जलेभाद्यं जलवारणादि, नभोनद्याम श्राकाशगङ्गायाम् । (४६) सूचिभेद्यता सूचिः सूक्ष्म शलाका तथा विदार्य्यता, कुम्भोपवाह्यत्वं कल्लमः पूरणीयत्वं, शशिलिषः ज्योत्स्नायाः । (४७) कौतिहासादौ श्रादिशब्दात् गुणमाधुमन:-प्रभृतयः, अकीर्तिपापयोः कुकौर्तिपापादौ श्रादिशब्दात् श्रगुणदोष- खखमन:-प्रभृतयः। १ सतोऽपि च (S). २ यत्रतत्राब्यौ (A).

·कविकल्पलता। ४ -- विभावयां भिन्नतटाश्रयणं चक्रवाकयोः । ज्योत्स्नापानं चकोराणां चतुष्कत्वं पयोनिधेः ॥४८॥ सतोऽप्यनिबन्धो यथा ;- वसन्ते मालतीपुष्यं फलपुष्ये च चन्दने । अशोके च फलं ज्योत्साध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥ ४६॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां मुकुलेषु च रक्तता। हरितत्वं दिवा नौलोत्पलानाञ्च विकासिता ॥ ५० ॥ वर्णयेन्नसदप्येतन्नियमोऽथ प्रकाश्यते । भूर्जत्वग्घिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥ ५१॥ सामान्यग्रहणे शक्लिंग छचाम्भःपुष्पवाससाम् । कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥ १२ ॥ रक्तत्वं रत्नबन्धकविम्बाम्भोजविवस्वताम् । तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥ ५३ ॥ (४८) विवयं यदसदप्येतद् इत्यत्र चतुष्कत्वं पयोनिधेः । (४६) ज्योत्स्ना च ध्वान्तञ्च ते । (५०) कामिदन्तेषु रक्तत्वं कुन्दानां मुकुलेषु च हरितत्व- मित्यन्वयः । (५१) (५२) (५३) भूर्जवगित्यादि जातिनियमः शौक्ला- मित्यादि गुणनियमः कूजितमित्यादि क्रियानियमः कमलेत्यादि- क्रियाट्रव्यनियमः । १ विकाशितम् (S).

·४२ कविकल्पलता। वर्षास्वेव मयूराणां रुतं सत्यं च वर्णयेत् । नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते ॥ ५४ । कमलासम्पदोः कृष्णहरितो गसर्पयोः । पौतलेाहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखादिषु ॥ ५५ ॥ चन्द्रे शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥ ५६ ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य वालता। मानवा मौलितो वा देवाश्चरणतः पुनः ॥ ५७॥ दूति प्रथमस्तवके वर्ण्यस्थिति म हतीयं कुसुमम् ॥ (५५) कमलासम्पदोर्लक्ष्मीराजसम्पत्त्योः, कृष्णहरितोः अमित- पलाशवर्णयोः, खणं कनकं, पराग: कौसुमरेणुः, अग्निशिखादि- विति श्रादिशब्दात् सूर्यकराणाञ्च । (५६) शशेणयोः शशहरिणयोः, दानवा दनुतनया असुराः सुरविरोधिनः, दैत्या दितिपुत्राः, ऐक्य मित्यनेन कमलादेः सर्व- स्यान्वयः ।

·कविकल्पलता। ४३ अथ कथादिके राजवर्णनाथुपयोगिनः । अनुप्रासस्य सियर्थ वान् कतिपयान् ब्रुवे ॥१॥ वर्णानामनुवृत्तिर्या नातिदूरान्तरस्थितिः । अनुप्रासः स तेनैव सनाथा काव्यपद्धतिः ॥ २॥ गतालङ्कारशङ्कोऽपि काव्यबन्धा विराजते । वर्णाः सद्योऽर्णवोहोर्णसुधाविस्पर्खिनो यदि ॥३॥ मृगनाभिसनाभिश्रीः श्रीकण्ठाकुण्ठकण्ठरुक् । सतो यतो यदच्छायो घनाधनधनद्युतिः ॥ ४ ॥ स्वर्धनौ ते धुनौ तेऽधं नियन्निर्जरनिर्झरा। मेदुरापा दुरापात्वामक्षता रक्षतात् क्षतात् ॥ ५ ॥ (१) अथ कथादिके श्राख्यायिकादौ प्रस्तुतकथास्तवके वा। (२) अनुवृत्तिः पश्चाहृत्तिः, अनु पश्चात् प्रकर्षण श्रासनं क्षेप इति कृत्वा । (३) सद्यः तत्काले अर्णवात् उह्रौर्णा उद्यता सुधा तां विस्पर्द्धितं शौलास्ते । (५) ते तव अघं पापं धुनौते नाशयति, कौदृशौ निर्यन निर्गच्छन् इन्लगतावित्यस्य धातोः शतरि रूपं, निर्जरो निर्मलो निर्झरो वारिप्रवाहो यस्याः मा, तथा सा किम्भूता पुनमदुरापा १ शिक्षार्थम् (S). २ सद्योऽर्णवोदौर्णसुधाबिस्पर्डिनः (S).

·कविकल्प जता। अर्यमावर्यमाहात्यः कोकशोकविमोककृत् । कौनाशभीनाशकरः प्रवालप्रवलच्छविः ॥ ६॥ घनाभोगे नभोगे त्वां सेवते देवतेश्वरः । वन्देऽहं गतसन्देहं विमलं कमलं तव ॥ ७॥ स्फुर्जर्जटिसङ्काशः को पे गोपतिकेतनः । वैरिमर्दो कपर्दी च निस्तन्द्रश्चन्द्रचूड़वत् ॥८॥ रणे गणेशसंकाशो गतातिः कार्तिकेयवत् । श्रीमान् रामाभिरामीः स त्रिविक्रमविक्रमः ॥ ६॥ विश्वरूपसरूपश्रीः क्रतुपूरुषपौरुषः । श्रीवत्सलाञ्छनच्छायो धरणौधरदुर्द्धरः ॥ १० ॥ स्निग्धजला अः समासान्तः, दुरापा दुष्यापा त्वां चतात् क्षयात् रचतात् रक्षत, कौदृशौ अक्षता न विद्यते क्षतं आयो यस्याः मा। (६) अर्यमा सूर्यः, कोकश्चक्रवाकः, कौनाशो यमः, तस्मात् या भौस्तस्य नाशकरः प्रवालो विद्रुमः, नवपल्लवे । (७) नभोगे गङ्गे घनाभोगे घनो निविड़ भाभोगः परिपूर्णता यस्याः घनभोग इति च पाठः कमलं वारि अलम् अत्यर्थ वा । (८) गोपतिकेतनः वृषभध्वजः कप व शिव दूव निस्तन्द्रः निरालस्यः । (६) त्रिविक्रमः वामनः त्रयो विक्रमास्तेन सहितः । (१०) क्रतुपूरुषो विष्णुः । १ कोयगोपतिकतनः (S). २ विश्वरूपखरूपीः (S).

·कविकल्पलता। विष्टरश्रवसाविष्टश्छद्मना पद्मनाभवत् । रराज राजराजश्रीः पितामहमहा महान् ॥ ११ ॥ कश्चित् दुश्चवनप्रायः पाकशासनशासनः । श्रीमानिन्द्र इवोन्निद्रः समन्युः शतमन्युवत् ॥ १२ ॥ निविडोजा विडोजोवदनघो मघवानिव । जम्भदम्भजिदारम्भः प्रत्यूहव्यहवर्जितः ॥ १३ ॥ महौमहीयान् संसारसारः शक्रपराक्रमः । सङ्कल्पकल्पक्षोः प्रज्ञावज्ज्ञातवाग्यतिः ॥ १४ ॥ (११) विष्टरश्रवसा कृष्णेण विष्टः कृतावेशश्छद्मना कैतवेन, राजानो यचास्तेषां राजा कुवेरः तद्वत् श्रीर्यस्य, पितामहो ब्रह्मा तदन्महस्तेजो यस्य । (१२) दुश्चवनप्राय इन्द्रतुल्यः पाकशासन इन्द्रस्तहत् शासनम् आज्ञा यस्य, उन्निद्रो निरालस्यः, समन्युः सक्रोधो यज्ञमहितो वा। (१३) निविड़ौजा निविड़मोजो यस्य स तथा विडोजा इन्द्रस्तदन्न विद्यते अघं पापं यस्येति अनघः जम्भोऽसुरस्तस्य दम्भ- जित् इन्द्रस्तबदारम्भो यस्य, प्रत्यूहो विघ्नस्तस्य व्यहो वृन्दम् । (१४) सङ्कल्पो मनोरथः ।

·४६ कविकल्पलता। श्रीरङ्गारङ्गन्दङ्गोलिलिबलाइली। नयज्ञयज्ञपुरुषः शिपिविष्टनिविष्टधौः ॥ १५ ॥ स्मरघस्मरसङ्काशो भाग्यसौभाग्यभाग्यसौ। धुर्यमाधुर्यासारश्रौः कुशलौ मुषलौ यथा ॥ १६ ॥ रुचिरो रुचिरोचिष्णुः क्षमया क्षमया समः। काससंकाशसत्कौर्तिः सर्वदा सर्वकामकृत् ॥१७॥ प्रौणाति प्राणिनामेष मनोहरमनोहरः। महादेवमहादेवः करुणावरुणालयः ॥ १८॥ तनयो विनयोपेतः केतकश्वेतकीर्तिमान् । राजते राजतेजोभिः कविराजिविराजितः ॥ १६ ॥ (१५) श्रीरङ्गः कृष्णस्तद्वत् रङ्गन्ती उद्यन्तौ अथवा श्रीः शोभा खेला ताभ्यां रङ्गन्तौ अङ्गप्रौर्यस्थ, शिपिविष्टः कृष्णः । (१६) स्मरस्य घस्मरो भक्षको महादेवः, भाग्यसौभाग्ययो- र्भागोऽस्यास्तौति स तथा धूर्यो धुरीण: तस्य यन्माधुय्यं लावण्यं तेन मारः श्रौर्यस्य, कर्मधारयो वा मुषलो बलभद्रः । (१७) क्षमया च्यान्त्या चमया पृथ्व्या समः । (१८) हरवन्मनोहरः अयं देवो राजा महादेववनमहो यस्येति तथा करुणा कृपा तथा वरुणालयः समुद्रः । १ धुर्यमाधुर्य्यमारीः (S). २ सर्वदानकृत् (S).

·कविकल्पलता। मणिधुमणिदुष्प्रेक्ष्योज्वलदुज्ज्वलभूषणः । उद्दामधामकामौर्धर्मकर्मणि शर्मभाक् ॥ २० ॥ भूखण्डाखण्डलः काण्डचण्डकोदण्डपण्डितः। प्रचण्डकुण्डलोदण्डगण्डमण्डलमण्डितः ॥ २१ ॥ सन्निधानं निधानं तेऽकरवं नरवन्दितः । नितरां वितराम्बूनि राजसे राजसेवक ॥ २२ ॥ हारमणौ रमणीया नाकनायकनायिका । भाविता भावितानेन कलिता ललितालकैः ॥ २३ ॥ (२०) मणिश्च धुमणि: सूर्यश्च तदुष्प्रेक्ष्यो दुर्दशः, शर्म सुखं भजते इति शर्मभाक् भजो खिः । (२१) भूखण्डाखण्डलः भूमौन्द्रः काण्डेन शरेण चण्डः कोदण्डः धनुस्तत्र पण्डितः । (२२) सन्निधानं सान्निध्यं, निधानं धनं, अकरवं करोमि स्म नितरामतिशयेन अम्बूनि वितर देहि । (२३) हारमणौभिः रमणीया रम्या नाकनायक इन्द्रस्तस्य नायिका, भावितानेन दौप्तिदृड्या ललितालकैः शोभन-चूर्ण- कुन्तलैः । १ मम्मभाक (S).

·कविकल्पलता। कान्ता कान्तालकान्तासौ श्रेयसौ प्रेयसौ भृशम् । कन्दः कन्दर्पदर्पस्य पाटलापाटलाधरा ॥ २४ ॥ खर्वोकृतोर्वशीगर्वा निर्वासितरतिद्युतिः । रमणी रमणीयासौ सुमनस्सुमनःस्मिता ॥ २५ ॥ शवरी कवरीरम्या प्रवराः शवरास्तथा। सर्वतः पर्वतः श्रीमानधुनामधुना मतम् ॥ २६ ॥ बुधा मुधा सुधाबुद्धिमुग्धा मुग्धाधरेऽधरे। सारवं सारवं तोयं रुचिरं सुचिरं न किम् ॥ २७ ॥ अमुना यमुनातीरे शैशवं कैशवं पुरा। स्फुरदक्षेण दक्षेण स्फुटं दृष्टमदृष्टतः ॥ २८ ॥ (२४) कन्दो मूलं पाटला पाटलपुष्यं तद्वत् पाटलो लोहितो उधरो यस्याः सा । (२५) तथा निर्वामिता दूरीकृता रतेः कामपन्या द्युतिः सौन्दर्य थया, सुमनसो देवास्तेषां पुष्यं पारिजातं तदत् स्मितं हामो यस्याः मा । (२६) प्रवराः श्रेष्ठाः शवरा वन्यमानुषाः मधूना वसन्तेन । (२०) भो बुधाः ! मुग्धाः मूढाः ! मुग्धायाः सुन्दाः अधरे सुधाबुद्धिः मुधा मृषा वृथेत्यर्थः किम्भूतेऽधरे तुच्छे मारवं मरयूसम्बन्धि मारवं पारवमतितञ्च । (२८) केशवं केशवसम्वन्धि शैशवं शिशुत्वं स्फुरदक्षण स्फुरन्तौ अक्षिणो अस्येति दक्षेण कुशलेन अदृष्टतः सुकृतवशात् । १ गतं (S).

·कविकल्पलता। उग्रोग्रो गिरिगिरिशः शम्भुशोभाच्युताच्युतः । कृष्णकृष्णो हृद्यविद्यः सूर्यशौर्यो रविच्छविः ॥ २६ ॥ भीमभौमो रुद्ररौद्रो धामधाममहामहाः। मेधावेधा जिष्णुजिष्णुः शूरशूरो ध्रुवध्रुवः ॥ ३० ॥ देवदेवकालकालभीमभीमरामगम । सारसारधामधाममांसमांसरक्षोरक्ष ॥ ३१ ॥ अरुणारुणकपिकपिश: सदावदातविसविशदोऽसौ। उन्मौलन्ती लक्ष्मीः परितो हरितो निकामतः श्यामः ॥ ३२॥ (२८ ) उग्रो हरस्तबदुग्रः क्रूरः, गिरि वाण्यां गिरिश दव गिरि गिरिशः, अच्युतवत् कृष्णवत् अच्युतः (३०) भौमः शिवस्तवत् भौमः भयङ्करः, धानि तेजसि धाम ग्टहं, महत् महो यस्य, मेधायां वेधा दूव, जिष्णुरिन्द्रो अर्जुनो वा तद्दत् जिष्णुर्जयनशीलः, शूरः सूर्यास्तद्वच्छरः विक्रान्तः, ध्रुवः औत्तानपादिस्तद्वत् ध्रुवो निश्चलः । (३२) अरुण: सूर्यो गरुडाग्रजो वा तदरुणो लोहितो यः कपिस्तहत् कपिशः पिङ्गलः, सदा अवदातं शक्तं यद्विसं मृणालं तद्विशदः, हरितो हरिदर्णात् श्रीकृष्णतो वा निकामतः अतिशयेन श्यामः । १ उन्मौलन्तौ नौरोः (S). 4 ·कविकल्पलता नरा न राजन्ति सखे सखेदाः प्रभा प्रभातेव कृशा कृशानोः । वामोरु वामो रुषितो विधाता मुक्तासि मुक्तासितकौर्त्तिना त्वम् ॥ ३३ ॥ स्वःसिन्धुतोरेघविधातवारे लसत्समौरे करलभ्यनौरे । वसन कुटौरे परिधाय चौरे करोम्यधौरे न रुचिं शरौरे ॥ ३४ ॥ आनन्दतुन्दिलपुरन्दग्मन्दमुक्त मन्दारदाममकरन्दकरम्बितागौं। ! (३३) हे सखे! सखेदा दुःखिता नरा न राजन्ति न शोभन्ते, कृशानोरनेः प्रभा प्रभातेव प्रातरिव दुवार्थे वकारः। हे वामोरु ! हे सुन्दरि वामः प्रतिकूलो विधाता रुषित: रुष्टः यतो मुक्का अवमिता सितकौर्तियम्य तेन नायकेन त्वं मुक्ता सि त्यक्ता भवसि । (३४) कुटौरं चुद्रकुटौ, चौरे वल्कले, अधीरे चञ्चले। (३५) गङ्गां भजामि, किम्भूताम् श्रानन्देन तुन्दिनः स्थूलः पुरन्दरः अस्य मन्दमुन्मुकं मन्दारदाम कल्पतरुकुसुममाला तस्या यो मकरन्दः पुष्परसस्तेन करम्बितं मिश्रितं अङ्गं यस्यास्तां तथा पुनः किम्भूतां अनङ्गरिपुः शिवस्तस्य तुङ्गतममत्युच्चं यदुत्त- ·कविकल्पलता। गङ्गामनङ्गरिपुतुङ्गतमोत्तमाङ्ग- केशग्रहग्रहिलवीचिभुर्जा भजामि ॥ ३५॥ इत्यमर्त्यन्टपामात्ययुवत्याद्युपवर्णनैः। शब्दान् पश्येद् यथौचित्यं क्षिप्रानुप्राससिद्धये ॥३६॥ अथानुप्राससिद्ध्यर्थमुपायान्तरमुच्यते । आदिक्षान्तलिपी कादिक्षान्तशब्दगवेषणम् । चित्रानुप्रास-यमक-शब्दनिश्चयकृद् भवेत् ॥३७॥ यथा कलं खलंगलं चलं छलं जलं तलं। स्थल दलं नलं पलं फलं बलं मलं हलं ॥ माझं शिरस्तस्य केशहिला पासका वौचिरेव भुजो यस्यास्तां तथा। अन्योऽपि तुङ्गस्थानात् पतनभोत्या भुजेन किञ्चिदवलम्बते । (३७) श्रादिक्षान्तेत्यादि अकारो वर्ण श्रादिर्यस्याः चकारो वर्णाऽन्तो यस्याः सादिक्षान्ता एवम्भूता या लिपिः पञ्चाशद्वर्ण- त्मिका तत्र ककारादिक्षकारान्त शब्दानां गवेषणमन्वेषणं चित्रामु- प्रामयमकरूपा ये शब्दास्तेषां निश्चयकृद्भवति । अचां हलनिर- पेक्षतया मत्रानुपलभ्यमानत्वाच्चित्रादिकं न भवतीति कादि- क्षान्तगवेषणमित्युक्तं तदेवाक्षरमालयव उदाहरति कल खलेति चित्रं प्रभेदः । १ भजानि (S). २ पश्य (S). ३ शोधानुप्रास रियाम् (S).

·५२ कविकल्पलता। कौरं चौरं जौरं तौरं धौरं नौरं वौरं सौरं हौरं क्षौरं । ६५ । एवमन्यत्रापि । यत्किञ्चिदब न मया गदितं ग्रन्थस्य गौरवासात् । मत्कृतचन्द्रकला ऽमलमतिभिस्तदुर्धर्जयम् ॥ ३८॥ इति कविकल्पलतायां प्रथमस्तवके अनुप्रासो नाम चतुर्थे कुसुमम् । समाप्तः प्रथमस्तवकः ॥ । मत्कृत कविकल्पलतायाम् (S). २ परिमलतः (S).

·कविकल्पलता। ५३ अथ मेषस्तवकः। उद्दिष्टवर्णनं वर्णः प्रकीर्ण संख्यया सह । रूढ़ादिश्चेति पञ्चेह कुसुमानि यथाक्रमम् ॥ १॥ श्वैत्यादिभिर्विभिन्नत्योद्दिष्टवस्तुद्दयस्य यत्। अभेदः क्रियते श्लेषात्तस्मादुद्दिष्ठवर्णनम् ॥२॥ सितकृष्णौ विधुहरौ शितिताराप्रकनागराजघनसाराः। रामपयोराश्यर्जुन- सिंहोजानन्तचन्द्रहासाद्याः॥३॥ शङ्खकरतारकेश सदाकाशव्योमकेशतालाङ्काः । (३) विधुश्चन्द्रो विष्णुश्च । हरिः कृष्णः सिंहश्च । शितो धवल- मेचकौ । तारा नक्षत्रम् अक्षाः कणौनिका च । अभ्रक गिरिज- माकाशश्च । नागराजो गज: शोषश्च । घनमार: कर्पूरो मेघश्रेष्ठश्च । रामो बलभद्रो दाशरथिश्च । पयोराशिर्दुग्धसमूहः समुद्रश्च । अज्जनः नः पार्थश्च । सिंहौजः सिंहो राहुश्च । अनन्तो बल- भद्रः कृष्णश्च । चन्द्रहासः चन्द्रहास्यं खड्गश्च । (४) शङ्खकरः कम्बकान्तिः कृष्णश्च । तारकेशचन्द्र उज्ज्वल बालश्च । सदाकाश: सर्वदाकाशः सगगनच । व्योमकेशः शिवो नभोबालौ च । तालाको बलभद्रस्तालकलकौ च । नौलांशुको ·कविकल्पलता। ५४ । नौलांशुकोऽधिकेशो ऽरिष्टः सदासिचयकलकण्ठाः ॥ ४ ॥ हरिजिष्णुधनाब्धिभ्यो गजाः सिन्धुर्मुरारितः । अम्बुवाहोऽजानि कृष्णाद् यमुना कुम्भितोद्दिषः ॥५॥ कृष्णााग्रात्तटिनौवाचकशब्दात् परं वरो योज्यः। नौरदधनोपलसितसदा- हिमकरसिन्धुवेणीपृथुलाभाः॥६॥ बलभद्रः कृष्णकान्तिश्च । अधिकेश: अधिकशिवः अधिकबालश्च । अरिष्टं तकं । काकश्चारिष्टः । सदा मिचयः सिचयो वस्त्र असि- चयः खगसमूहश्च । कलकण्ठो हंस: पिकश्च । पिके पारावते हसे कलकण्ठःकलध्वनौ। (५) शुक्लश्यामाभिधायका भवन्तीति शेषः । हरिगज ऐरा- वतः। एवं जिष्णुगजो घनगजोऽब्धिगजश्च । पक्षे हरिर्विष्णुर्गजो हस्ती। एवं सर्वत्र बहुवचन निर्देशात् गजपOया अपि ग्टह्यन्ते । मुरारिसिन्धुर्गङ्गा कृष्णसमुद्रौ च । अम्बुबाहः उच्चैःश्रवाः मेघश्च । कृष्णाजं कृष्णनाभौपुण्डरीकं नौलोत्पलञ्च । यमुनारिबलभद्रो यमुनास्पद्धों च। कुम्भिवैरौ सिंहो गजस्पछौं च । (६) सितश्यामवाचका इति पूर्ववत् । कृष्णार्थाग्रात्तटिनौ- वाचकशब्दावरो यथा । कृष्णनदीवरकान्तिः। गङ्गाश्रेष्ठकान्तिः। पक्ष, कृष्णनदीवरस्य समुद्रस्येव कान्तिः। नौरदो निश्चितदन्तो ·कविकल्पलता। : बहन कलभवच्छायामन्धकारातिदीधितिः । सदाधिकेशवच्छायोऽनेकपायममच्छविः ॥ ७॥ वपुर्महोदधिच्छायं विभ्रत् सैन्धवकान्तिमान् । स्फटिकाचलसलक्ष्मीः स्पष्टांशुकरुचिं बहन् ॥ ८॥ धौताम्बरश्रियं धत्ते स्फटिकान्त श्रियान्वितः । अर्जुनद्युतिविद्योतीत्येवमादि समुन्नयेत् ॥ ६ ॥ रक्तश्वेतौ हरिशुचि- पुष्करसितपत्रमूर्यकान्ताजाः। नवहंसमहापद्मार्कसोदराः कमलकौलाले ॥ १० ॥ मेघश्च । धनोपल मितः । घनोपलः करका तद्वत् मितः । घनो मेघः तद्वदुपल: मितः कान्तः । मदाहिमकरः चन्द्रः सर्गमकरौ च । सिन्धुवेणि: नदीप्रवाहः समुद्रकेशविन्यामौ । पृथुलाजाभः महतो मृष्टधान्यस्यैवाभा यस्य कृष्णस्येव च । (१०) हरिश्चन्द्रसूर्ययोः। शुचिः श्वेतवैश्वानरयोः। पुष्कर जलपद्मयोः। मितपत्रं हंमपत्रयोः । सूर्यकान्तः स्फटिके सूर्यवत् कान्ते च । अञ्जः शङ्खाम्बुजयोः । नवहस नूतनहंसे प्रत्यग्रमूर्य च । महापद्मः श्वेतनागे पद्म छ। अर्कः स्फटिकसूर्ययोः । कमलं जल पद्मयोः । कौलालं जलरकयोः ।

·५६ कविकल्पलता। सुहृद्रत्नादिभिर्भानो रत्नेनाग्मेरदांशुकैः । जलेभ्यो जन्मशोभाभिः सरोजकुमुदारिभिः ॥ ११ ॥ सूर्योपलसितद्युतिः पौतश्चेतौ गौरविजराजकपईशम्भुहरितार्थ्याः। हैमस्तोमाष्टापदमहारजत- चन्द्रकलधौताः ॥ १२॥ (११) भानोः परस्मात् सुहृद्रनादिभिः मित रक्तौ । यथा रविमित्रं चन्द्रः रवितुल्यश्च । भानुरत्नं सूर्यकान्तः रविपद्मरागौ च। अग्निरत्नं सूर्यकान्तोऽग्निपद्मरागौ च । रदांशुक दन्तवस्त्रे- ऽधरे च । जलजशोभा जलजाचासौ शोभा चेति पद्मकान्तिश्च । एवं सरोजारिशोभा सरोजस्पर्द्धिनी शोभा पक्ष सरोजारिश्चन्द्रः । कुमुदारिशोभा कुमुदस्पर्द्धिनौ शोभा पक्षे कुमुदारिरादित्यः । (१२) गौरः पौतमितयोः। द्विजराजो गरुड़चन्द्रयोः । शम्भुः जटाजूटवराटकयोः। शम्मुः ब्रह्मत्रिलोचनयोः। हरिः पिङ्गलः सिंहश्च । ताया गरुडः। पक्षे उच्चैःश्रवाः । हैमस्तोमः । हेन्नोऽयं हैमः। पचे हिमस्यायम् । अष्टापदः स्वर्णशरभयोः । महारजतं स्वर्णरूप्ययोः। चन्द्रः स्वर्णशशाङ्कयोः। कलधौतं वर्ण- रूप्ययोः । -4 ।

·कविकल्पन्नता । सुशोभितारकूटीः स्वर्णस्तोमसमद्युतिः । दहनोपलसत्कान्तिर्गाङ्गेयद्युतिपेशलः ॥ १३ ॥ कमलाधिपपद्मेशौ नागजित् सूर्यभूस्तथा । रत्नाकरबरीकः सदाधिकमलद्युतिः ॥ १५ ॥ सदा सिन्दूरमुज्जेता कलयन् नलिनश्रियम् । स्फुटशोभनताम्र श्रीवराहस्वामिदीधितिः ॥ १५ ॥ - (१३) तारकूटो रौप्यममूहः पक्षे आरकूटो रौतिः । [गोपति- ता_कान्तिः रविगरुड़च्छविः पचे गोपतिरिन्द्रस्तस्य ता_स्तुरङ्गः। वामदेवगिरिः मनोजमेरुः कैलासश्च । लोहितनौलौ पुष्कर हरिविद्रुमकमलकृष्णरत्नानि। सिन्दरभूषणोत्पलधनञ्जयाम्भोजि- नौपला शानि। पुष्करं पद्मकाशयोः । हरिः सूर्यकृष्णयोः । विद्रुमः प्रबालविशिष्टवृक्षयोः । कमलं जलमलपद्मयोः। कृष्णरत्नं कौस्तु- भेन्द्रनौलयोः । सिन्दूरभूषणं सिन्दूरालङ्कारगजयोः । उत्पल- मुल्लष्टमांसेन्दौवरयोः। धनञ्जयोऽग्निपार्थयोः । अम्भोजिनी पलाश पद्मपत्रपुटकिनौपत्रयोः । ] ? (१४) कमलेति सूर्यकृष्णो नागजित् गरुड़ो नागस्पडौं च। सूर्याभूः सूर्योङ्गवे यमश्च । (१५) तहत् दौधितिर्यस्य । १ गाङ्गेयच्छविपेशलः (S).

·कविकल्पलता। सुसम्पन्नमुखप्रभा विदूरमणिदौधितिः । प्रवालप्रवलच्छायः कलभानुमितच्छविः ॥ १६ ॥ कलं कमलवहपुर्वहन पौतश्यामौ कृष्णाम्बरमधुजिबान्तजेतारः . विद्युत्कान्तध्वान्तहेषि- हरिस्वर्णवच्छायाः ॥ १७ ॥ (१६) प्रबालः प्रकृष्टो बालः केश: पक्षे विद्रुमः, कलभः करिशावकस्तदनुमिताच्छविरम्य पक्षे कला शोभना भानुना सूर्येण मिता उपमिता छविरस्येति । (१७) कलं शोभनं कमलवत् पक्षे कखङ्कमणी तयोरिव । कृष्णस्याम्बरं पीतवासः, कृष्णोऽम्बरमाकाशश्च । मधुजित् मधुस्पद्धों कृष्णश्च । ध्वान्तजेता ध्वान्तस्यद्धौं सूर्य्यश्च । विद्युत्कान्तो मेघो विद्युत्कमनौयश्च । ध्वान्तद्वेषौ ध्वान्तस्पद्धौं सूर्य्यश्च । हरिःकृष्णः सूर्य्यश्च । वर्णवत् कनकवत् छाया यस्य पचे शोभना अर्णवस्येव जलधेरिवच्छाया यस्य । । इति द्वितीयस्तवके उद्दिष्टवर्णनं नाम प्रथमं कुसुमम् । --- ·कविकल्पलता। ५६ अथ श्वेतानि । सुधांशूच्चैःश्रवः शम्भुकौतिज्योत्स्नाशरचनाः । प्रासादसौधतगरमन्दारद्रुहिमाद्रयः ॥ १ ॥ सूर्येन्द्रकान्तकर्परकरम्भा रजतं हली। निर्मोकभस्महिण्डौर'चन्दनं करका हिमम् ॥२॥ हारोर्णनाभतन्वस्थिस्वर्गण्डेभरदाभ्रकम् । पेषाहिः शर्करा दुग्धं दधिगङ्गासुधाजलम् ॥ ३॥ मृणालसिकताहंसवककैरवचामरम् । रम्भागर्भः पुण्डरौक केतकौशङ्खनिर्झराः॥४॥ (१) अथ श्वेतानीति तगरं पुष्यभेदे । मन्दारद्रुमन्दारनामा खस्तरुः हिमाद्रिर्हिमालयः । (२) सूर्यकान्तचन्द्रकान्तौ मणिभेदौ, करम्भा दधिशक्तवः हलो बलभद्रः, निर्माकः सर्पगाचमुक्तकञ्चकः, हिण्डौरोऽब्धिफेनः करका वर्षापलः । (३) अर्णनाभतन्तुः मर्कटसूत्रम्, अस्थि कोकणं, खः खर्ग- भुवनं, गण्डः कपोलो विरहिणामेव बोद्धव्यम्, दूभरदो हस्तिदन्तः, अभ्रक गिरिज, शेषाहिरनन्तः । (४) सिकता बालुका, कैरवं कुमुदं, निर्झरः प्रवाहः । १ भिण्डोर (A). २ स्वर्गङ्गारंभरामक (S).

·कविकल्यन्तता। ६० लोध्रसिंहध्वजच्छत्रचूर्णशुक्तिकपईकाः। मुक्ताकुसुमनक्षवदन्तपुण्योशनोगुणाः ॥ ५ ॥ कैलासकाशकासहासवासवकुञ्जराः। नारदः पारदः कुन्दः खटिका स्फटिकादयः ॥ ६ ॥ कृष्णानि केशवः सौरिचौरचन्द्राङ्कराहवः । बिन्ध्याञ्जमाद्रिवृक्षाहिवनभैरवराक्षसाः ॥ ७ ॥ शिवकण्ठधनद्दपायनरामधनञ्जयाः। शनिद्रुपदजाकालौकलिकोलयमासुराः ॥ ८ ॥ (५) लोधी वृक्षभेदः, चूर्ण: क्षोदः, शुक्तिमुक्तास्फोटः, कपको वराटः, उशनाः शुक्रः, गुणा: मत्त्व विनयनयादयः । (६) वासवकुजर ऐरावतः, पारदो रङ्गः, खटिका कठिनौ, श्रादिशब्दात् हरदुग्धदधिसरस्वत्यगस्त्यसत्त्वगुणप्रभृतयः । (७) मौरी बलभद्रश्चौरं तन्य वस्त्रम्, अहिः सर्पः, वनमरण्यं, भैरवो रुद्रस्य वौरभद्रः भद्रमूर्त्तिः । (८) घनो मेघः, द्वैपायनो व्यासः, रामो दाशरथिर्भार्गवो वा, धनञ्जयो अर्जुनः, शनि: शनैश्चरः, द्रुपदजा द्रौपदी, काली चामुण्डा, कलिस्तुरौयं युगं, कोलो वराहः, यमः शमनः, असुरा दैत्याः । १ नरभैरवराक्षसाः (S).

·कविकल्पलता। केशकज्जलकस्तूरोराजपट्टविदूरजम् । विषाकाशकहशस्त्रागुरुपापतमोनिशाः ॥९॥ मसौपकमदम्भोधियमुनाधूमको किलाः। गोलाङ्गलास्यगुञास्यकाकखञ्जनकेकिनः ॥१०॥ गवलं तालतापिञ्छतिलेन्दौवरबल्लयः । रसावद्भुतशृङ्गारो कटाक्षोऽलिः कनौनिका ॥११॥ नौलो जम्बूफलं मुस्ता काचकृयाकुकोर्तयः । भिल्लच्छाया गजाङ्गारखलान्तःकरणादयः ॥ १२ ॥ (६) राजपट्ट कानि-ऋणौतिख्यातं वामः, विदूरजं मणिभेदः, विषं गरलं, कुङ्करमावस्था, शत्रौ कृपाणः, गुरुर्गन्धभेदः, तमो ध्वान्तं तमोगुणो वा । (१०) मसो कालिका, मदो दन्तिनां दानजलं, गोलाङ्गुलो वानरभेदस्तस्यास्यं मुखं, गुञ्जाफलस्य [श्रास्यं] मुखम् । (११) गवलं माहिषं श्टङ्ग, तापिञ्छस्तमाल:, इन्दीवरं नौलोत्पलं, बलौ लता, अलिः भ्रमरः, कनौनिका लोचन- मध्यतारा । (१२) नौलो वृक्षभेदः, कृत्या कुचक्र, भिल्लो निषादभेदः, काया प्रतिविम्बम् अनातपो वा, बलान्तःकरणं खलम्य मनः । १ कण्ठः खञ्जन किनोः (S). २ काक (S).

·६२ कविकल्पलता। । नौलानि शुकशैवालदूर्वाबालकृणं बुधः । वंशाङ्कुरो मरकतेन्द्रनौलार्कहयादयः ॥ १३॥ शोणानि भौमतीक्ष्णांशुताम्रकुङ्कुमतक्षकाः। गुञ्जेन्द्रगोपखद्योतविद्युत्कञ्जरबिन्दवः ॥ १४ ॥ हगन्ताधरजिह्वामृङ्मांससिन्दूरधातवः । हिङ्गुल कुक्कुटशिखा तेजः सारसमस्तकम् ॥ १५ ॥ माणिक्यं हंसचञ्वविशुकमटयोर्मुखम् । चकोरकोकिलापागवतनेवनखामयः ॥ १६ ॥ कुमुमकिंशुकाशोकजवाबन्धुकपाटलाः। कमलं दाडिमौपुष्य विम्बं किम्पाकपल्लवौ ॥ १७ ॥ ॥ (१३) बुधो रौहिणेयः, वंशाङ्कुरः करौरं, मरकतेन्द्रनौला- वपलभेदौ, अर्कहयः सूर्य्यघोटकः श्रादि शब्दादतसौ कलायकुसु- मादयः। (१४) भौमः भङ्गलः, तक्षको नागभेदः, इन्द्रगोपः कार्पास- कौटः, खद्योतो ज्योतिरिङ्गणः, कुञ्जरविन्दुः कुञ्जरगात्रस्थविन्दुः । (१५) दृगन्तोऽपाङ्गम्, असक् रक्रम्, धातु गैरिकं, तेजः प्रतापः । (१७) किंशुक पलाश पुष्पं, जवा श्रोड़पुष्यं, विम्बं फलभेदः, किंपाको महाकालेति ख्यातं फलं, पल्लवो नवकिसलयः । १ मुखाग्नयः (S).

·५ कविकल्पलता। ताम्बूलरागो मञ्जिष्ठालतकं रक्तचन्दनम् । त्रेता नखक्षतं क्षचधर्मरौद्ररसादयः ॥ १८॥ पौतानि ब्रह्मजीवेन्द्रगरुडेश्वरदृग्जटाः। गौरी हापरगोमूत्रमधुवीररसा रजः ॥ १८ ॥ हरिद्रा रोचना रौतिगन्धके दौपचम्पके। किजल्कबल्कले शालिहरितालमनः शिलाः॥२०॥ कर्णिकारं चक्रवाकवानरौ सारिकापदम् । केशवांशुकमण्डूकपरागकनकादयः॥ २१ ॥ (१८) वेता द्वितीयं युगं, नखक्षतं नखाघातः, चन: क्षत्रिय- जातिः, तद्धर्मस्तज्जातिगुणः । (१६) जीवो वृहस्पतिः, ईश्वरः शिवम्तस्यदृशो नेत्राणि, जटा कपर्दः, द्वापरस्तृतीयं युगम्, रज: रजोनामगणः । (२०) रोचना गोरोचना, रौति: पित्तलं, गन्धकं वणिग- ट्राभेदः, दौपः प्रदौपः, चम्पकः तत्कुसुमं, किञ्जल्कः पुष्पाणां केशरः, शालिर्धान्यभेदः, मनः-शिला गिरिजधातुभेदः । (२१) कर्णिकारं श्रारखधकुसुमं. सारिका पक्षिभेदस्तत्पदम्, केशवस्य हरेरंशकं वस्त्र, परागः कौसुमरेणुः । १ मधुवीर रसासवः (A). २ सारिकाङ्ग्यः (S.

·६४ कविकल्पलता। धूसराणि रजोलूताकरभो गृहगोधिका । कपोतमूषिकौरङ्गकाककण्ठखरादयः ॥ २२ ॥ उपमेयम्य शोभातिशयख्यापनाय कयापि युक्त्या विशेषणे र लङ्कृतमुपमानं कुर्वोत । तद्यथा ;- सुरनिकरकरायव्ययमन्यानशैल- क्षुभिततरलदुग्धाम्भोधिकल्लोलकान्तिः । तुहिनगिरितनूजानम्रभूतेशचूड़ा- गलितगगनगाधौतशीतांशु गौरः ॥२३॥ हिमकिरणमरौचिव्यहविभ्राजमान- क्षितिधरपतिचूड़ाजाह्नवौकल्पकान्तिः । गिरिशमुकुटचन्द्रज्योतिरुद्योतमान- स्फटिकशिखरिशृङ्गस्पर्द्धमानाङ्गकान्तिः ॥२४॥ दूति श्वेतानि । मुकुटगलितगङ्गानौरकल्लोलमाला- स्मपितगिरिशकण्ठस्पष्टरुग्देहयष्टिः । अभिनवजलवाहव्यूहधाराविशुद्धा- जनशिखरिगरीयः शृङ्गतुङ्गाङ्गलक्ष्मीः ॥ २५ ॥ (२२) रजो धूलिलता मर्कटः, करभः उष्टः, रङ्गो रङ्गकम्, खरो गर्दभः । (२४) स्फटिकशिखरी कैलासः ।

·NAGARin/ कविकल्पलता। ६५ दिनपरिढ़पुचौगर्भनौलारविन्द- प्रसृमरमधुपालीपक्षतिप्रख्यलक्ष्मीः । जलशयनशरीरस्फाररोचिः प्रपञ्च- च्छुरितसरिदधौशभ्राजमानाङ्गयष्ठिः ॥ २६ ॥ PHAWAN LIBRARY इति कृषाम् । मसूणघुसणपङ्काभ्यङ्गचञ्चन्मृगाक्षौं- कुशकलशपिधानोद्दामकोमुम्भकान्तिः। तरुणतरणिकान्तिवातसंसर्गरङ्गत्- कमलदलनिकायप्रायकायप्रभोर्मिः ॥२७॥ अभिनवरविरश्मिद्योतितप्राच्यभूम- च्छिखरलसदशोकस्मेरपुष्योपमानः। (२६) दिनपरिदृढ़ः सूर्यास्तत्पुत्रौ यमुना, “पक्षतिः पक्षमूले स्थात्" जलशयनः कृष्णः, प्रपञ्चो विस्तारः, छरितो मिश्रितः, सरिदधौशः समुद्रः। (२७) मसृणं स्निग्धं, घुसृणं कुङ्कुमम्, अभ्यङ्गो लेपः, पिधानमाच्छादनम्, कौसुम्भं कुसुम्भरक्तम्, व्रातः निकाय: समूहः, प्रायः सदृशः, प्रभोभिः प्रभाश्रेणी। (२८) प्राच्यभूभृदुदयपर्वतस्तस्य शिखरं टॉ, स्मरं विक- सनशील, कर्णतमः कर्णभूषणम् ।

·कविकल्पलता। परिकुपितमुगाक्षौलोचनप्रान्तरोचि- श्छुरितकमलकान्तोत्तंससङ्काशकान्तिः॥२८॥ दति रत्नम् । मधुरिपुपदनिर्यज्जाह्नवौवारिपूर- स्वपितगरुड़पक्षप्रख्संलक्ष्यकान्तिः । तरुणकिरणमालिस्फुर्जदंशुप्रवाह' स्मितकनकसरोजव्यूहतुल्याङ्गकान्तिः ॥२६॥ जलधरनिकुरम्बोहामधारानिपात खपितकनकौलस्पविहिष्णुकान्तिः। तरुणतरमगाक्षीगण्डरोचिः प्रपञ्च- छुरितकनककर्णोत्तंससङ्काशकान्तिः ॥३०॥ इति पौतम् । इत्यादि सदृशं सदृशेनोपमेयम् । (२६) निर्यन निर्गच्छन्, पूरः प्रवाहः, प्रख्यः सदृशः, किरण- माली सूर्यः, अंशप्रवाहः किरणश्रेणौ। (३०) निकुरम्बः समूहः, उद्दामो महान् पाप्रसरण शौलः । १ स्फुर्जरंभुप्ररोह (S). Sance ·कविकल्पलता। अमरनिकरयानाविस्फुरत्कामधेनु- स्तनगलितपयोवद् भारती भाति यस्य । हिमकिरणमयूखबातभिन्नेन्दुकान्त- प्रसरदमृततुल्या यस्य वाचो विभान्ति ॥३१॥ दनुतनुजविपक्षक्षुब्धदुग्धाब्धिगर्भो लसदमृतसमाना रेजिरे यस्य वाचः। मदनदहन'चूड़ाचन्द्ररोचिष्णुगङ्गा- लहरिभरसनाभिः शोभते यस्य वा॥३२॥ (३१) भिन्नः सङ्गतः दुन्दुकान्तश्चन्द्रकान्तश्चन्द्रमणि: । (३२) क्षुब्धः क्षोभं दधातीति अन्यथा दुटि चोभित इति स्यात्, मदनो मनोहरः, सनाभिः सदृशौ । इति द्वितीयस्तवके वर्ण्यवर्णनं नाम द्वितीयं कुसुमम् ॥ V १ मदनदमन (S).

·कविकल्पलता। । । सम्पूर्णगर्भवृत्तानि मुखपद्मेन्दुदर्पणाः। चक्रावहट्टतिलकमृदङ्गपुटशाणकाः ॥ १ ॥ आवत्तकमठौ लूतागृहच्छचमपूपकम् । आलवालमहौजालचर्माकं स्थालकादयः॥२॥ वृत्तानि वाहुनारङ्गस्कन्धधम्मिल्लमोदकाः। रथाङ्गलावककुद' कुम्भिकुम्भाण्डकादयः ॥३॥ कर्ण पाशभुजापाशाकृष्णचापघटाननम् । मुद्रिकापरिखायोगपट्टहारसगादयः॥ ४ ॥ (१) सम्पूर्ण तिसम्पूर्णो गर्भोऽभ्यन्तरं येषां एवंभूतानि वर्तुलानि वस्तून्यभिधीयन्ते, मुखपद्मत्यादि वक्त्रं यथाव[व]श्च चक्रास्त्रं वा अवहट्टं चुद्रविपणिः, शाणकमस्त्राणमुत्तेजनयन्त्रम् । (२) श्रावों जलभ्रमिः, लता ग्रहं मर्कटानां तन्तुमयकोशः अपूपकं पिष्टकभेदः, श्रालवालं वृक्षमूले जलार्थकृतो गर्तः “स्थादाल वालमावालमित्यमरः" जालं मत्स्यधारणार्थतन्तुनिर्मितम् “श्रानायः पुंसि जालं स्यादित्यमरः” चर्मक फलकं, स्थालकं भोजनपात्रम् । (३) स्कन्धधम्मिल्लः स्कन्धकेशः, मोदकं लड्डुकभेदः, रथाङ्ग- श्चक्रवाकः, लावः पक्षिभेदः, ककुदो वृषाणामवयवभेदः, कुम्भिनो गजस्य कुम्भः, अण्डकं पक्ष्यादेरण्डकम्, आढ़क दुति पाठान्तरम् । (४) कर्णपाशः कर्णशष्कुल्या अधोभागः, भुजापाशः उपगूह- नादौ भुजयोरावेष्टनाद्याकारो भवति, श्राकृष्टचापं कुण्डलित- १ रथाङ्गलावकककुद (S).

·कविकल्पलता त्रिकोणानि हलेशाक्षिकामाख्यावह्निमण्डलाः। सन्ध्यक्षराद्यदम्भोलिशृङ्गाटशकटादयः ॥ ५ ॥ वक्राण्यलकभालभ्रूनखाकोकुशकुञ्चिकाः। भग्नकङ्कणवालेन्दुदात्रकुदालचन्द्रकाः ॥ ६ ॥ शुकास्यं किंशुकं विद्युत्कटाक्षेन्द्रधनुःफणाः । पुरोधः करकोलेभदन्तसिंहनखादयः ॥ ७ ॥ तीक्ष्णानि प्रतिभाहौरकटाक्षा दुर्वचोनखाः । गुरूणि सन्मनः श्रोणिकपाटस्तनबुद्धयः ॥ ८॥ कोदण्डः, घटाननं घटस्य मुखम्, मुद्रिका अङ्गुलिगोमुद्रिका अङ्गुरौयकमिति यावत् । परिखा ग्रामाणां परितो जलाशयभेदः योगपट्टे योगटा इति ख्यातं, स्रक् माला। (५) ईशाक्षि शिवतीयलोचनं, कामाख्या त्रिकोणाकारं योनिचक्र, वजिमण्डलं आगमशास्त्र सिद्धं त्रिकोणतया ऐ औ खरुपाणामागमशास्त्रप्रसिद्धानां सन्ध्यक्षराणामाद्यएकारः, दम्भोलि- वज्र, टङ्गाटं पानौयफलं सिंघाड़ा इति ख्यातं, शकटं रथः । (६) वक्राणौति अलकापूर्णकुन्तलाः, भालं ललाटं, नखाको नखक्षतं, कुञ्चिका कपाटोद्घाटनौ, दानं बणच्छेदकं, चन्द्रको मयूरपुच्छस्थः [चिहविशेषः । (७) किंशकं पलाशकुसुम, पुरोधस: करः पुरोधाकरः उपाध्यायहस्तः, कोलदन्तः शूकरदन्तः, भदन्तः हस्तिदन्तः । (८) तौक्ष्णानौति प्रतिभा बुद्धिविशेषः प्राक्तनसंस्कारो वा दुर्वचो दुष्टवचनम् ।

·कविकल्पलता। सुखदानि शशौ गौतपुष्यलक्ष्मीसुतोद्भवाः । नष्टाप्तिस्वस्मृहालब्धिवियुक्तप्रियसङ्गमाः॥ ६ ॥ दातृस्वातन्त्यसन्मिचविद्यासन्तोषमुक्तयः । दुःखानि पारतन्न्याधिव्याधिमानच्युतिर्दिषः ॥ १० ॥ कुभा-नैस्व'कुग्रामवासकुस्वामिसेवनम् । कन्याबहुत्वइत्वे निवासः परवेश्मनि ॥ ११ ॥ वर्षाप्रवासी हे भार्ये कुमृत्योईहलं कृषौ। स्थिराण्याजौ भटः साध्वौ धौधौ सतां मनः॥१२॥ अस्थिराण्यबलादोलापाङ्गयौवनदुर्जनाः। स्वामिप्रसादेभकर्णस्वग्नमत्स्यकपिश्रियः ॥ १३॥ (६) सुखदानौति लक्ष्मीः सस्पत्, सुतः [पुत्र]श्चानयोरुद्भवः, नष्टाप्तिः नष्टस्य वस्तुनो ऽवाप्तिः, स्वस्पृहाल ब्धिः सुमनोरथावाप्तिः, वियुक्तानां विरहिणां प्रियजनेन ममागमः । (१०) मुक्तिः निःश्रेयसं, पारतन्त्र पराधीनता, प्राधिर्मानसी व्यथा, मानच्युतिः सम्मानभ्रंशः, द्विषः शत्रवः । (११) नैखं दारिद्र्य, कन्याया बहुत्वं वृद्धत्वञ्च ते तथा । (१२) श्राजौ संग्रामे, भटः योधः, साध्वी पतिव्रता । (१३) अवला स्त्री, अपाङ्गं नेत्रान्तः, औः सम्पत् । १ कुभाव्यश्लेषकुग्राम (A).

·कविकल्पलता। ७१ मन्दगानि शनि नौ वृषहंसगजस्त्रियः। क्रूरवराः काकटकवराहोष्ट्राश्वगर्दभाः ॥ १४ ॥ बलिष्ठान्यनिला विष्णुर्गरुड़ा हनूमान् यमः । महावराहः शरभः सत्प्रतिज्ञो गजः पृथुः ॥ १५ ॥ हली बाली बलिभीमः सती शेषः पुराकृतम् । सुरूपा नकुलैलाश्विनलकूवरमन्मथाः ॥ १६ ॥ उष्णाणि स्मरतापाधिप्रतापा दुर्वचस्तपः । मधुराणि विदग्धोक्तिप्रियाधरशशित्विषः ॥ १७ ॥ (१४) शनिः ग्रहः, ज्ञानी तत्त्वज्ञः, वृको व्याघ्रविशेषः । (१५) शरभो जन्तुभेदः, पृथुः देण्यः । (१६) हलो बलभद्रः, बाली सुग्रौवभ्राता, बलि: वैरोचनिः, भौमः शिवः पार्थी वा, सती दक्षकन्या, शेषो नागराजः, पुराकृतं प्राक्तनं कर्म, सुरूपाः सुन्दराः, नकुलो माद्रौसुतः, ऐलो नृपभेदः पुरुरवा इति ख्यातः, अश्विरश्विनीकुमारः, नलकुवरः कुवेरपुत्रः, मन्मथः कामः। (१७) स्मरतापः कामजन्मज्वरः, श्राधिर्मानसोव्यथा, तपः शरीरलेशजनितसुकृतं, विदग्धो रसिकस्तस्योक्तिः, प्रियायाः स्त्रियोऽधरः, शशिविषो ज्योत्स्नाः ।

·कविकल्पलता। ७२ अथारोप्यगुणाः। औदार्यधैर्यगाम्भीर्यशौर्यसौन्दर्यशक्तयः । माधुर्यैश्वर्यचातुर्य्यमर्यादाक्रौर्यकोर्तयः ॥ १८ ॥ तेजस्तारुण्यपाड्गुण्यसौलक्षण्यरणज्ञताः । ब्रह्मण्यदानदाक्षिण्यशीलशौचसुवेषताः ॥ १६ ॥ सत्यौचित्यकलावत्वमान्यभक्तिकृतज्ञताः । दृढ़प्रतिज्ञता प्रज्ञा श्रद्धामेधोद्यमक्षमाः ॥ २० ॥ दयानयार्जवाचारसन्तोषमितभाषिताः। विद्याविवेकविनयारोग्यसौभाग्यवक्तृताः ॥२१॥ उत्साहित्वकुलौनत्वनिर्दोषत्वमहेच्छताः। (१८) अथ श्रारोप्या असम्भवा अपि ये गुणा अारोप्यनायके वर्तन्ते । (१९) षाड्गुण्यं सन्धिविग्रहादि, सौलक्षण्यं सामुद्रकशास्त्रोत- तत्तत्स्त्रीपुरुषयोः सुलक्षणत्वं [रणज्ञता] रणेषु तेषामभिज्ञत्वं, ब्रह्मण्यता ब्रह्मण्यो ब्राह्मणभक्तस्तस्य भावः । (२०) मेधा धारणावतौ बुद्धिः । (०१) मितभाषिता अबहुभाषित्वं ।

·कविकल्पलता। वाराध्यतोषकारित्वाभयास्तिक्येगितज्ञताः ॥ २२ ॥ प्रसादप्रतिभाधृष्याऽभिगम्यसुसहायताः। श्रीमाहात्म्यमहारम्भनिर्दम्भत्वाघभौतताः ॥ २३ ॥ बहुश्रुतत्वसौजन्यपरिच्छेदाप्रमादिताः। जितेन्द्रियत्वागत्वधकित्यनतादयः ॥ २४ ॥ श्रथमोङ्गवर्णनम् । - प्रपदाचिगुल्फपार्णि जवाजानूरुवंक्षणम् । कटिचिकनितम्बस्फिक्वस्त्युपस्थककुन्दरम् ॥ २५ ॥ (२२) खाराध्यता सुखाराधितत्वं, श्रास्तिक्यं वेदस्मृतिषु [श्रद्धालुत्वं] इङ्गितज्ञता परेषामभिप्रायानुमरणम् उपदेशमात्रे- व ज्ञानं वा । (२३) अष्टव्योऽनभिभवनौयः सुमहायश्च एतेषां भावः, अघ- भौतता पापाभयम् । (२४) अप्रमादिता अवहितत्वं, धमाकत्वनता प्राणान्तेऽपि खधर्माकथनम् । (२५) प्रपदं पादायं, गुल्फः पादयोरुभयतो ग्रन्थिः, पार्णिः पादयोरुभयत: पार्श्वत्रयं. वंक्षणमुझेः मन्धिभागः, उरो वक्षोदेशः ।

·कविकल्पलता। जघनं जठरं नाभिबलिवधाजचुचुकम् । कोड़ारोजचुपृष्ठांसकक्षदोःपार्श्वमध्यमम् ॥ २६ ॥ प्रगण्डः कूपरो हस्तः प्रकोष्ठो मणिबन्धनम् । अङ्गुल्यङ्गुष्ठकरभनखपर्वचपेटकम् ॥ २७ ॥ कण्ठः शिरोधरा श्मश्रुमुखौष्ठचिवुकं हनुः । सृक्कतालुरदाजिवानासाभूगण्डलोचनम् ॥२८॥ अपाङ्गस्तारकाकर्णभालमस्तकमूईजाः। यथासम्भवमेतेषु वयें स्त्रीपुंसयोर्बुधैः ॥ २६ ॥ (२६) जत्रुः संयोगयोः सन्धिभागः, अंसः स्कन्धः, कक्षो वाहोर्मूलं, दोर्बाडः, पाश्चं कक्षयोरधः । ') (२७) कूर्परः कफोणिस्तदुपरिभागः प्रगण्डः, प्रकोष्ठः कूर्परा- दधोभागः, मणिबन्धनं करप्रकोष्ठयोः सन्धिः, अङ्गुष्ठो वृद्धाङ्गुलिः, करभः “मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो वहिरित्यमरः" पाणि अङ्गुलौनां सन्धयः, चपेटकं करतलम् । (२८) शिरोधरा ग्रीवा, शमशु मुखलोम्नि वर्त्तते, अधरस्थाध- चिवुकं, गण्डस्य परभागो हनुः, प्रान्तयोरोष्ठस्य सूक्कणी। (२९) अपाङ्गो नेत्रयोरन्तः, तारका चचुर्मध्यं, भालं ललाटं, मूर्द्धज: केशः।

·कविकल्पलता। अथ खण्डश्लेषाः । विप्रपदमनोहरविष्णुवक्षःस्थलवत्। द्विपादरचित- स्थितिपवत्। सदाचरणस्थितिं विभ्रत् भूमिवत् । गूढपादग्रन्धिमन्दिराकर्षणरज्जुवत् । शुद्धपाणिविजि- गौषुवत् । जङ्घालसत्कान्तिश्चन्द्रवत् । सज्जानुगतवैभवो' १ अथ गूढ़पदव्याख्यायां----पण्डितैः प्रपदमित्यादिमूर्द्धज- पर्यन्तेष्ववयवेषु स्त्रीपुंसयोर्लक्षणं वण्ये वर्णनीयम् । विप्रेति विशिष्टं प्रपदं पादागं, “पादाग्रं प्रपदमित्यमरः” विप्रपदाघातचिन्हच । द्विपदाभ्यां रचिता स्थितिः स्थानं शोभा येन पक्षे दिपे हस्तिनि य श्रादरो रागस्तेन चिता व्याप्ता स्थितिः स्थानं येन "स्थितिस्थैर्यावकाशे च स्थानमर्यादयोरपि चेति रत्नकोषः” । चरणस्थितिः पक्षे रणस्थितियुद्धस्थैय्यं सदा सर्वदा, च पूरणे । गूढः स्वल्पः पादग्रन्थिर्गुल्फो यस्य पक्षे गूढपादः सर्पस्तस्य ग्रन्थियंत्र । शुद्धा निर्दोषा पार्णिः पादपार्श्वदयं यस्य पक्षे शुद्धः शुचिः पार्णिः पृष्ठवत्तौं राजा यस्य तथा च "पार्णिग्राहस्तु पृष्ठतः" । जवायां प्रस्तायां लसन्ती कान्तिः शोभा यस्येति “जङ्घा तु प्रसृतेत्यमरः" पचे जवाला धावनशौला मत्कान्तिर्यस्येति । सज्जानुना जवोपरिभागेन गतं प्राप्तं वैभवमुत्कर्षी येन पक्षे मज्जैर्धनादिद्रव्यैरनुगतवैभवः । १ सज्जानुरचितवैभवो धनिकवत् (A).

·कविकल्पलता। धनिकवत् । रम्योरुकान्तिः कन्दर्पवत् । सुवक्रणेन हर्षयन् गणेशवत् । कटिकान्तस्थितिं विभ्रन्नृपतिवत् । सचिकामोदितयज्ञपुरुषवत् । सदामनितम्बालङ्कतो नन्दकुमारवत् । नवस्तिमितकान्तिराषाढ़ान्तरम्य- भूभागवत् । सुधौरोपस्थामोदितोऽजनवत् । नवककुन्द- रम्या उर्बोः कान्तिर्यस्य पक्षे रम्या उर्महतो कान्तिरस्येति। सुवसणेन उर्वारुपरिमन्धिभागेन पक्षे सुवं मातरं क्षणेन उत्सवेन हर्षयन् । कटौंदेशस्यकान्ता शोभा पक्षे कटो गण्डोऽस्यास्तौति कटौ हस्तौ तत्र कान्तां स्थितिं विभ्रत् । सत् प्रशस्तं यत् त्रिकं तेन आमोदितः पक्षे सत्रिणो ग्टह- मेधिनः कामाय उदितः । दाम टङ्खलं तेन सहितः नितम्बः तेनालङ्कृतः पक्षे दाना पशरज्वा “न पुंसि दाम संदानं पशरज्जुस्तु दामनौत्यमरः” । नवा स्तिमिता परिमिता कान्तिर्यस्य पचे नवा स्तिमिता मद्य आर्द्रभावमापना कान्तिरस्य । सुधीर उन्मादरहितो य उपस्थस्तेनामोदितो हृष्टः पक्ष सुधौः शोभना धौः रोपो वाणः स्थाम दर्पस्तैरुदितः । नूयते स्तुयतेऽसाविति नवः नवेन प्रशस्येन ककुन्दरेण चिता प्राप्ता शोभा येन पचे नवकं नूतनं यत् कुन्दं पुष्यभेदस्तेन चितशोभः ।

·कविकल्पलता। ७७ रचितशोभः शिशिरवत्। सव्वंदारोहपेशलः सुभगवत्। सज्जघनो वर्षाकालवत् । सदा पिचण्डसंरम्भी पति- वत् । नाभिभूतस्थितिं वहन् मनस्विवत् । दिपयोधर- साटोपो नृपवत् । कुचेष्टाभोगभासुरोऽधमवत् । मञ्जल- कुचाग्रं विभ्रदनवत् । उच्चैरङ्कसमन्वितो दुःकालवत् । सर्वदा आरोहण जघनेन पेशल: शोभन: पक्षे सर्वेषां दारूणां ऊहे तर्क पेशलः दक्षः । मन प्रशस्तो जघनो यस्य पक्षेस उत्तमो घनो मेघो यत्र । पिचण्डं जठरं तेन संरम्भो यस्य पक्षे मदापि सर्वदापि चण्डः भरम्भो यस्य सः। नाभौ भूता जाता या स्थितिः तां पक्षे अभिभूतः पराभूत स्तस्य स्थिति वहन । द्विपयोधराभ्यां साटोपः पक्षे दिपो हस्तौ योधो भटस्ताभ्यां रसायां पृथिव्यां पाटोपो यस्य । कुचयोरिष्टोऽभिमतो य श्राभोगः परिपूर्णता तेन भासुरः शोभन: पक्षे कुत्सितौ यो चेष्टाभोगौ ताभ्यां भासुरः । मञ्जुलं कुचाग्रं चुचूकं यस्य पक्षे मञ्जुलः शोभनो यो लकुच- स्तरुभेदस्तनाग्रः श्रेष्ठः। उच्चैर्महान् अङ्कः क्रोडस्तेन समन्वितः पक्षे रको दौनः, दुःकालो महार्घकालः । १ धृतबालशोभिवहन् कैवर्तवत् (A).

·कविकल्पलता। । स्पष्टमुत्सङ्गपेशलः प्रातश्चक्रवत् । रम्योरोमान्वितो रल्लकवत्। सदादीर्घपृष्ठविराजितः पातालवत् । समांसरुचिः सिंहवत्। नवकक्षान्तः श्येनवत् । विभु- जातिमनोरमो नृपवत् । सुपार्श्वभूषितो रावणवत् । विलसन्मध्यमः स्वरसमूहवत् । अधिकप्रगण्डभूषितो- स्पष्टं यथा स्यात् तथा उत्सङ्गेन कोड़ेन पेशल: पक्षे स्पष्टा मुत्प्रमोदो यस्य स तथा सङ्गन चक्रेण वौरादियोगेन पेशलः । रम्यं यत् उरो वक्षस्तस्य या [मा] शोभा तथा अन्वितः पक्ष रम्यो मनोजो रोमान्वितः रल्लकः “रलकं कम्बलं प्राहः" । दौर्घ यत् पृष्ठं तेन विराजितः पक्षे दीर्घः पृष्ठः स्पर्शः सर्पः । ममौ यावंसौ ताभ्यां रुचिः शोभा यस्य पक्षे मांसे या सचिस्तया सहितः । नवः प्रशस्थः कक्षान्तो यस्य, अन्तःखरूपं पक्षे नवके न क्षान्तः न तितिक्षुः । विशिष्टेन भुजेन अतिमनोरमः पक्षे विभुजातिः प्रभुजातिः । सु सुष्टु पार्श्वः पृष्ठभाग: पचे राक्षसविशेषः । विलसन् मध्वमो यस्येति पक्षे विलसन् मध्यमः स्वरविशेषः, "निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः पञ्चमश्चेत्यमौ सप्त तन्त्री- कण्ठोत्थिताः स्वरा इत्यमरः” । अधिकं यथा स्यात् तथा प्रगण्डः कूर्चः श्रास्था भाग: तेन भूषितः “श्रास्योपरि प्रगण्डः स्थादित्यमरः" पचे अधिकः अधिकत्वं प्राप्तः कम्पनशीलः गण्डः गण्डकः वनजन्तुभेदस्तेन भूषितः ।

·कविकल्पलता। ७६ । ऽरण्यवत् । उल्लसत्कफोणिमाधारो राजरोगिवत् । प्रहस्तस्थितिपेशलो रावणसैन्यवत् । करभासितो बिन्ध्यपरिसरवत् । विप्रकोष्ठस्थितिः प्रणववत् । नखर- स्थितिभासुरः शिशिरार्कवत् । सुपर्बभूषितो मेरुवत् । -१ उल्लसन्तौ कफोणे: कूपरस्य या मा श्रौस्तां धारयतौति पक्ष उल्लसन् कफ उद्भवश्लेभदोषश्च अनिमाधारः कृशताधारः श्लेमाभि- भीवेण कृपाङ्गतामास्थितइत्यर्थः राजरोगौ मनिपाती यक्ष्मा- भिभूतो वा । प्रहस्तः प्रकृष्टो हस्तः तस्य स्थितिस्तया पेशल: पक्षे प्रहस्तो रावणमन्त्रौ तस्य स्थितिः । करेण भासितः शोभितः पक्षे करभैः उष्टैः “करभाः स्युः श्टङ्खलका इत्यमरः” आसितः अधिष्ठितः श्रामङ उपवेशने अधिशौङ् स्थासां कर्मेत्याधारस्य कर्मत्वात् कर्मणि क्तः । विशिष्टेन प्रकोष्ठेन कूपराधोभागेन स्थितिः शोभा यस्य विप्रकः विजश्रेष्ठस्तस्योष्ठे स्थितिर्यस्य । प्रणव ॐकारः । नखराणां नखानां स्थितिः पक्षे नखरा तौक्षणा स्थितिस्तथा भासुरः। शोभनं पर्वणि सुपाणि पक्षे सुपर्वाणो देवाः तैर्भूषितः । - M १ करभान्वितो विन्ध्यपरिसरवत् (S).

·कविकल्पलता। उच्चपेटस्थितिस्ताम्बूलिकपण्यवत्। अधिकण्ठमनोहरो मन्त्रवत् । गलच्छायासुन्दरः कृष्णपक्षेन्दुवत् । उल्लसित- शिरोधरान्वितो वनवत् । सुग्रीवोदितवैभवो रामवत् । अधिकन्धरान्वितो नृपवत् । सदाश्मश्रुतः कान्तः पर्वतवत् । स्फुरन्महादंष्ट्रिकान्तःपल्वलवत् । मुखरो- उद्यच्छन्तौ चपेटकस्य केवलस्य कवलस्य स्थितिः शोभा यस्य पक्षे उच्चम् उन्नतं पेटकं पेड़ौति ख्याता तत्र स्थितिर्यस्येति । अधिकं कण्ठेन मनोहरः पक्षे कण्ठः ध्वनिः पिको वा तत् मनोहरः। गलच्छायया सुन्दरः पक्षे गलन्तौ या छाया तया असुन्दरः । उल्लमिता ऊौंकता या शिरोधरा तया अन्वितः पक्षे उल्लसितं शिखरं यस्य एवम्भूतो धरो गिरिस्तेनान्वितः । सुष्टु ग्रौवा तया उदितं वैभवं यस्येति पचे सुग्रीवो वानरराजः । अधि अधिकं कन्धरया अन्वित: पक्षे अधिकं धरया पृथ्व्या अन्वितश्च । सदा श्मश्रुतो मुखलोमतः कान्तः पक्षेऽश्मना प्रस्तरेण श्रुतः ख्यातः कान्तः कमनीयश्च । स्फुरन्तः ये महादंष्ट्रिण: वराहादयः तैः कान्तः अथवा स्फुरन् महादंष्ट्रिकैः अन्तः मध्यो यस्य ।

·कविकल्पलता।
८१
।
चितवैभवः कथकवत् । पृथुलास्य-मनोहरो नर्तकवत् ।
बहुधावदनस्थितिः सैन्यवत्
। अधिकाननरोचिष्णु-
गिरिवत् । मधुराधरः कृष्णबाहुवत्। हनूमविभवान्वितो
रामवत्। महामृक्कायशोभितो सिंहनखाग्रवत् ।
मुखमाननं तेन रोचितं वैभवं यस्य पक्षे मुखरेषु उचित
वैभवं यस्य ।
पृथुलं महत् श्रास्थम् अाननं तेन मनोहरः पक्ष पृथुलं लास्यं
नृत्यं तेन ।
बहुधा वदनेन स्थितिः शोभा अस्य पक्षे बहनां वदनानां
स्थितियत्र ।
अधिकं यथा तथा श्राननं मुखं तेन रोचिष्णुः पक्षे कानने
इति अधिकाननं तत्र रोचिष्णुः ।
मधुरो मनोज्ञोऽधरो यस्थ पक्षे मधुरां मधुरानाम्नौं पुरौं
धरतौति धारणे इत्यस्य मधुरानगरौप्रभेदः कृष्णबाहुवदिति
कृष्णबाहुर्गरुडः [अथवा ] मधुराधरः मधुनामानमसुरं राध्यति
हिनस्ति इति राध् हिमायामिति ।
हनूमान् यः विभवः शरीरसम्पत् तेन अन्वितः पक्षे हनूमतः
विभवः तेन अन्वितः ।
महती सूक्कणों यस्य महासका अयः शुभावहो विधिस्तेन
शोभितः पक्ष महान्ति असृचि रक्तानि यत्र एवम्भूतो यः
[कायः] दैत्येन्द्रदेहस्तत्र शोभितः ।
6

·२ कविकल्पलता। १ सुसम्पन्नसुतालूनो रेणुका-शिरोवत्। उच्चैरदनभासुरो' बालवत्। रसज्ञानबईिसमुत्साहो धातुवादिवत् । कलयन् नासिकास्थितिं पान्यवत् । नवभूचितः शिशु- पालवत् । सदारङ्गण्डाभो वणिग्वत्। सदालोचन- सुसम्पत् सुष्टुसम्पत् तालु तेन ऊनः नेतिपदत्रितये तु योजना पक्षे सुसम्पन्नः यः सुतः परशरामस्तेन भालूनश्छिन्नो रेणुका यमदग्निदयिता। उच्चैः श्रेष्ठाः ये रदना दन्ताः, “रदना दना दन्ता इत्यमरः” पक्षे उच्चैर् अदनं भक्षणं तेन भासुरः शोभमानः । रसज्ञा जिहा, “रमज्ञा रसना जित्यमरः" तस्या नवा नूतना ऋद्धिः समृद्धिः तया समुत्साहः पक्षे रसज्ञानं पारदजारणज्ञानं बर्दूयतीति तथा ममुत्माहो यस्येति । नासिका नामा, “घोणा नासा च नासिका इत्यमरः” तस्याः स्थितिं कलयन् पक्षे त्रासिका एकत्रस्था तत्स्थितिं न कलयन् । नवा या भ्रूः तया उचितः समवेतः पक्षे नेति पदं च वधूर्यादवभेदस्तत्र नोचितो योग्यः शिशुपालस्तस्य दारापहरणात्, "श्रालण्यालमिदं वचोर्यत्म दारानपाहरदिति माघोक्तः” । सदा रङ्गन्तौ उद्यन्तौ गण्डस्य [भाभा यस्य ] पचे गण्डो गण्डकवालपिलूपायनगण्डके पदकानां परिमाणभेदः । सदा नित्यं लोचनाभ्यां भासुरः पक्षे बालोचनं तेन भासुरः । १ उच्चैदनभाखसे बालवत् (S).

·कविकल्पलता।
३
१
भासुरो मन्त्रिवत् । सुदर्शनमनोहरो मयूरवत् ।
उल्लसितारामो वसन्तवत्। अधिकर्ण स्थितिं वहन्
दरिद्रवत्। वहन् वैश्रवणस्थिति कैलासवत् । उच्चैः-
श्रवःस्थितिं वहन् इन्द्रवत् । प्रतिभालासितस्थिति
विभ्रत् कविवत् । अलिकान्तस्थितिं विभ्रत् पद्मवत्।
सुठु दर्शनं अवलोकनं तेन मनोहरः पक्षे सुदर्शनं चक्रम् ।
उल्लसिता: आ समन्तात् रामाः स्त्रियः “रामावामावामनेत्रा
पुरौनारौति हलायुधः” पक्षे उल्लसित श्रारामो येनेति ।
अधि अधिकं कर्णस्य राधेयस्य वा स्थिति
वहन्
पचे अधिकां
अपास्थिति
वहन् ।
वै इति श्रव्ययं निश्चयार्थे श्रवणस्थितिं वहन् पक्षे वैश्रवण:
कुवेरः “किन्नरेशो वैश्रवण इत्यमरः" तस्य स्थितिं वसतिम् ।
उच्चैरिति श्रवःस्थितिविशेषणं अवमोः कर्णयोः स्थितिं वहन्
"कर्णशब्दग्रहौ श्रोत्रं श्रुतिः स्त्रौ श्रवणं श्रवइत्यमरः” पचे उच्चैःश्रवा
नाम इन्द्रघोटकः "हयउच्चैःश्रवा दूत्यमरः" ।
प्रतिभालं भाले ललाटे श्रामिता स्थिति यस्य पक्षे प्रतिभा
प्राक्तनसंस्कार स्तेन लासिता प्रकाशिता स्थितिः शोभा यस्य ।
अलिकं ललाटं "ललाटमलिकं गोधीत्यमरः" तस्य अन्तः मध्यं
तत्र स्थितिं पक्षे अलौनां भ्रमराणां कान्त स्थितिं संस्थितिम् ।
१ सुदर्शनमनोहरो विधांवत् (S).

·कविकल्पलता। । विभ्रत् स्फुरत्पृथुललाटश्री गुकच्छवत् । उत्तमाङ्गस्थिति कन्दर्पवत् । सदावालमनोहरो वृक्षवत् । वहुकुन्तलसातिः सुभटवत्। अधिकेशश्रियं विभ्रन्नन्दि- वत् । कचरोचितः समुद्रवत् । काले वरस्थितिं विभ्रत् कुमारौवत् । सुसम्पन्नवपूरम्यो नृपवत् । साक्षादधिक- स्फुरन्तो पृथुमहतो ललाटश्रौर्यस्येति पक्षे पृथुललाटश्रीः पृथुला लाटीः देशोः मृगु कच्छतौति तीर्थविशेषस्तत्तु लाटदेशे वर्त्तते । उत्तमा चासो अङ्गस्थितिश्चेति तथा तां पक्षे उत् अतिशयेन उगता उत्तमा अङ्गस्थितिः शरीरस्थितिः तां विभ्रत् । सदा सर्वदा वालाः केशा स्तैमनोहरः पचे श्रावालं श्रालवालं "स्थादालवालमावालमापापेत्यमरः" । वडः कुन्तलः केश: तेन सन्तौ द्युतिर्यस्य पक्षे बहुकुन्तेन प्रासनाम्नास्त्रेण लसन्तौ द्युतिरस्येति । अधि अधिका केश श्रियं केशशोभां विभ्रत् पक्षे अधिका चासो ईशौश्व तां विभ्रत् । कचाः केशाः तैरोचितः पक्षे कचरा जलजन्तवस्तेषामुचितः समवेतः । कलेवरं शरीरं कलेऽव्यक्तमधुरध्वनौ वरां स्थितिं मनोहरतां कालेवरेति च पाठे काले यथासमयं वरस्य पत्युः स्थितिं पक्षे कलेवरस्येदं कालेवरम् । सुसम्पन्नं यद् वपुः शरीरं तेन रम्यः “रोरितिरेफलोपे दीर्घः" पक्षे सुसम्पत् नवा पू: [ तस्यां] पुरि पुर्यां रम्यः ।

·कविकल्पलता। विग्रहो दैत्यवत्। उच्चैरङ्गमनोहरो नटवत्। अधिकाय- स्थितिं विभ्रत् कृपाणवत्। विष्णरिवाहीनभोग- सङ्गतशरोरो विपत्वासनः सुदर्शनान्वितः। शिव इव परमहसितश्रौः सुशोभनगरस्थितिः। महासेनानुयातो साक्षात् प्रत्यक्षं अधिको विग्रहो यस्येति “गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्भविग्रह इत्यमरः" पक्षे साक्षात् खयमेव कविं पार्क "शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविरित्यमरः," कविम् अधौति अधिकवि ग्रहो ग्रहणणं यस्येति । उच्चैः अतैङ्गानि मनोहरः पक्षे उः रङ्गः नृत्यभूमिस्तत्र मनोहरः । अधि अधिकं कायस्य स्थितिं शोभां पक्षेऽधिकमयमो लौहस्य स्थितिं "खपरेशरि वा विसर्गलोपो वक्तव्य इति” विसर्गस्य लोपः । अहौनो महान् भोगः सुखं पक्षे अहौनो वासुकिस्तस्य भोगः शरीरं, विपदं त्रासयतौति पक्षे वि: पक्षी गरुडस्तस्य पत्रं पच- स्तत्रामनं यस्य मः, शोभनं दर्शनं चतुश्चक्रञ्च तेन अन्वितः । परमा हसितौर्यस्य स तथा पर: श्रेष्ठो मह उत्सवो यस्य सः, सिता शुक्ला और्यस्य ततः कर्मधारयः पक्षे परं केवलम् अहमिता अनुपहसिता श्रीर्यस्य । परमहितीरिति पाठे परं अहितः सर्पण श्रौर्यस्य, सुशोभनं नगरं तत्र स्थितिः वसतिर्यस्य पत्रे सुशोभना गरस्थितिः विषस्थितिर्यस्य सः । विश्वक् सर्वतः सेनया उल्लासितो विग्रहो यस्थेति पक्षे विश्वक्सेनेन हरिणा उल्लामितदेहः ।

·६ कविकल्पलता। विष्वक्सेनोल्लासितविग्रहः। समुद्र इव समानधन- रसभासितो बहुलवारणो नदौनदेशः सुधामाश्रयः । सत्यलोक इव हिरण्यगर्भरुचिः। सोमेश्वर इव प्रभा- सङ्गतः। रविरिव रविरिव महोदयान्वितः। अनुरुद्ध इव समाना अनघा या नरमभा तत्र श्रामितः पक्षे समानः सहनरसस्तेन भामितः, वहलो वारणो हस्तौ यस्येति पक्षे वहुलानां वारां रण: शब्दो यत्र, नदौनदेशोऽदरिद्रदेश: पक्षे नदीनां नदानाञ्च ईशः, सुधामाश्रयः शोभनानां धान्नां आश्रयः स्थानं, पक्षे सुधा अमृतं मा लक्ष्मौस्तयोराश्रयः । हिरण्यस्य सुवर्णस्य गर्भाऽभ्यन्तरं यस्य पक्षे हिरण्यगी ब्रह्मा च तत्र रुचिः प्रोतिरस्य । प्रभया कान्त्या सङ्गतः पक्षे प्रभासं तीर्थं गतः प्राप्तः, सोमेश्वरों रुद्रमूर्त्तिभेदः [ अधुना इतिहासादौ सोमनाथ इति ख्यातः] महस्तेजश्च दया च ताभ्यां समन्वितः पक्षे महान् उदयस्ते- नान्वितश्च । विशेषदोषैः सह वर्तमानाः सदोषाः पापिनस्तेषु अरुचिः पचे सदा निरन्तरं ऊवा वाणासुरदुहिता तस्यां रुचिर्यस्येति । अपगतं अरिजातं यस्य सः, पक्षे नास्ति पारिजातं यस्मिन् पारिजातशून्य दूत्यर्थः । सुशोभना रुचिः कान्तिर्यासां ताः सुरुचयस्ताश्च ता रमण्यश्च ताभिः रमणीयः पचे सुतरां रुचिरा मणयः ताभिः रमणीयः ।

·कविकल्पलता।
सदोषारुचिः। उद्धृतसारसागर इवापारिजातः। रोहण
इव सुरुचिरमणौरमणीयः। इन्द्र इव बलक्षमो-
दितश्रीः । प्रारषेण्यहंससंघ इव सन्मानसङ्गतः।
श्रोत्रियइव सदाचारप्रियः । देवइवातिसम्पन्नवसुधा-
प्राट्काल इव सुखद्योतः। तूनौरइव
बलेन चतुरङ्गेण क्षमया पृष्टच्या उदितौः, पक्षे बलक्षा
धवला या मा शोभा तया उदितीः ।
सन्मानश्चित्तसमुन्नतिस्तेन सङ्गतः पक्षे सत्मानस सरोवरं गतः
भोगी।
प्राप्त
सदा सर्बदा चाराः गूढ़सेवका: ते प्रियाः यस्येति पक्षे
सदाचारः सत्कर्म प्रियं यस्य सः ।
अतिसम्पन्ना या वसुधा तस्या भोगो यस्यास्तीति भोगौ पचे
अति अत्यन्तं सम्पत् यस्यास्तौति तया नवसुधा नूतनामृतं तद्भोगौ ।
सुखेन द्योतः प्रकाशो यस्य पक्षे शोभनः खद्योतो ज्योतिरिङ्गणो
यति च "खद्योतोज्योतिरिङ्गण इत्यमरः" ।
दारैः सह वर्तमानः मदारः सचासौ उपचितश्च वृद्धि प्राप्तः
पक्षे सदा नित्यं रोपाः वाणाः तैश्चितः व्याप्तः “कलम्बमार्गणशराः
पत्रौरोपदषुर्दयोरित्यमरः” ।
खेन शोभनेन स्थाना तेजमा उदिता औरस्य पचे सुस्यै
ररोगिभिः श्रामोदिता आनन्दिता औरस्येति ।
१ चन्द्र इव बलक्षमोदितश्रीः (S).
२ प्रारटकालवमुखोद्यतः (S).

·कविकल्पलता। सदारोपचितः। वैद्यइव स्वस्थामोदितौः। वणिगिव उपायनसल्लमौः। सुराष्ट्रइवाधिकं गौरचितस्थितिः । भृगइव प्रियङ्गौरचिताटोपं विभ्रत्। तरुणौगणइव पुरोगौरसाटोपौः। कामिनोकेशपाशइव सदाम- उपायनं अन्यप्रेषितं वस्तु, तत्र सन्त्यो लक्ष्म्यो ता यस्येति पक्षे उपायः प्राप्तिस्तेन नवाः नूतनाः सन्न्यो लक्ष्म्यो ता यस्येति । अधि अधिकं गौरी चिता व्याप्ता स्थितिः शोभा अस्येति पक्षे अधि अधिकं कङ्गौ धान्यविशेषे रचिता स्थितिरस्य "स्त्रियौकङ्गुप्रियङ्ग वे इत्यमरः” सुराष्ट्रो देश विशेषः । प्रियं स्पृहणीयं गौरं चितमाटोपं विभ्रत् पक्षे प्रियङ्गो फलिनौपुष्ये रचितम् आटोपं विधत् । पुरोगाः पुरवर्तिनः औरसाः पुत्राः उरमा निर्मिता इति विग्रहे “उरसोऽण च इत्यण” तेषाम् पाटोपस्तेन श्रीः शोभा यस्येति पक्षे पुरोगेन अग्रगतेन औरसयोः स्तनयोः उरस अागतौ उरसि जातो वा तयोः आटोपस्तेन श्रीर्यस्येति । सदा नित्यं प्रमराः देवास्तैः समा तुल्या धूरस्थेति तथा "ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे इत्यकारः" पक्षे दाम्नां मालानां रसः दामरसः तेन सह वर्तमान: मदामरसस्तेन मधुरः । सुष्ठ यद् राज्यं तस्य घटना तत्र दक्षः पक्षे सुराणां देवानां प्राज्यघटना [यज्ञः] तत्र दक्षः । १ सुराष्ट्र देशव अधिक गौरचितस्थितिः (S) ·कविकल्पतला। रसमधुरः। दौक्षितइव सुराज्यघटनादक्षः। दशरथ- इवाभिरामोल्लसितकान्तिः॥ नृपः॥ सैन्यमिव फलकस- स्मश्लोकं मज्जं वौरगणं विभ्राणम् । विष्णुवक्षःस्थलमिव पुन्नागकृतमालालङ्कृतम्। रुद्रभालस्थलमिव स्फुरिता मलकौलाक्षानलम् । कामशरौरमिव सर्वदा रूप- शोभितम्। चन्द्रमिव विशाखानुगतम्। समुद्रमिव अभिरामः मनोहरवस्तुभिः उल्लासितकान्तिः पक्षे अभि सम्मुखम् रामेण उल्लासितकान्तिः । इति नृपवर्णम् । फलैः प्रसारैः कमन्ती लक्ष्मीरस्येति फलकैयुद्धसाधनचर्मभिः मतौ लक्ष्मौरस्येति च सज्नं कृतमन्नाहादिकं वोरगणं पक्षे सत् प्रशस्तं जम्बौरगणम् । पुन्नागेन अनन्तेन नागेन कृता या माला तया अलङ्कृतम् अनन्तमूर्त्या हरिणा नागोपवीतं कृतमित्यागमप्रसिद्धं पक्षे पुन्नागो नागकेशरः कृतमालः करञ्जकस्ताभ्यामलङ्कृतम् । स्फुरन्तः आमलकौ धात्री, लाक्षा तरुभेदो, नलस्तृणभेदश्च यत्र पक्षे अमला कौला ज्वाला यत्र एवंभूतोऽचानलो नेत्राग्नियंत्र, अथवा अमला कौला यत्र तदमलकौलमक्षिस्फुरितममलकोलाक्षि यस्मादेवम्भूतोऽनलो यत्र । सर्वदा रूपेण सौन्दर्येण शोभितम् अथवा सर्वदा अरूप- शोभितम् पक्षे सारुभिः काष्ठेरुपशोभितम् । विशिष्टा याः शाखाः ताभिः अनुगतम् पचे विशाखा नक्षत्रम् तेन अनुगतम् ।

·कविकल्पलता। विद्मभूषितम्। रामसैन्यमिव सज्जपावनवैभवम् । रविमिव तापिच्छविराजितम्। नेपालमिव विराजिता- म्रश्रियम् । क्षेत्रमिव वहुधान्यपुष्टश्रियान्वितम् ॥ वनम् ॥ हिमवन्तमिव सदागजातिमनोहरं शृङ्गाटोपचितं बहु- शोभवनान्वितम् ॥ नगरम् ॥ नारौव शृङ्गरोपचित - विशिष्टद्रूमा अरण्यभूस्तया ऊषितम् पक्षे विद्रू माणि प्रवालानि तैः भूषितम् । सत् च तत् जपावनं च तस्य वैभवं यस्मिन् पक्षे सज्जः यः पवनस्तस्यापत्यं पावनः हनूमान तस्य वेभवं यस्मिन् । तापिच्छास्तमालाः, “कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तापिञ्छोऽप्यथ सिन्दुकइत्यमरः" तापिञ्छस्तापिच्छेति वैरूप्यं तैर्विराजितं पक्षे तापम् विधत्ते या मा तापिनी मा छविः कान्तिस्तया राजितम् । विराजिता आम्राणां श्रौर्यत्र पचे विराजिनौ ताम्री- यति च। बहुधा अन्यपुष्टानां पिकानां या श्रीस्तया अन्वितं पचे बहु- धान्यानां पुष्टा या श्रीस्तया अन्वितम् । इतिवनम् । सदा सर्वदा गजैरतिमनोहरं पुनः श्टङ्गाटेश्चतुष्यथैरुपचितम् बहुश: भवनैरन्वितम् “टनाटकचतुष्यथ इत्यमरः" भवनागारमन्दिर मितिचामरः" पक्षे अगाः पर्वताः वृक्षाश्च तेषां जातिस्तया मनोहर अगः “स्थानगवत् पृथ्वौधरपादपयोः पुमानिति मेदिनी" "शैल- रामसैन्यमिव सजनसज्जपाचारणवैभवम् (S) १ ·कविकल्पलता। स्थितिः । सर्पइव सहिषाणां श्रियं विभ्रत् । लाहइव सदाचपुच्छविराजौ ॥ वृषभः ॥ नृपइव विपक्षोचित- विभवः । रणइव स्फुरदिपक्षतिः । तड़ागइव शतपच- विराजितः॥ पक्षी ॥ पद्मइव सदामोदरसोदरः। शरत्- वृक्षौनगावगावित्यमरोऽपि" श्टङ्गाणामाटोपस्तेन चितं बहुशोभानि बनानि तैरन्वितम् । इतिनगरम् । श्टङ्गाभ्यां विषाणाभ्याम् आरोपः तेन चिता परिचिता जाते त्यर्थः स्थितिर्यस्थेति पक्षे रणरसेन उपचितस्थितिः । सन्ति विषाणानि यस्यां सा तां श्रियं विभ्रत् पक्षे सन्ति यानि विषाणि तेषां श्रियं विभ्रत् । सदा अत्र जगति पुच्छं तेन विराजतेऽसौ विराजौ पचे वपुः सौस तच्छविः तत् कान्तिस्तया राजतेऽसौ राजौ। इति वृषभः । विशिष्टा ये पक्षा स्तरुपचितो विभवो यस्य पचे विपक्षेषु वैरिषु उपचितो वृद्धिं गतो विभवो यस्येति । विपक्षं विशिष्टं पतत्र, विपक्षः शत्रुश्च । स्फुरन्तौ । पक्षतौ पक्षमूले यस्य पक्षे स्फुरन्तौ प्रादुर्भवन्तौ दिपानां हस्तिनां क्षतिः चयो यत्र । शतमनेकानि पत्राणि पक्षास्तैर्विराजितः “गरुत्पक्षच्छदाः पत्रमित्यमरः" पक्षे शतपत्राणि कमलानि यत्र। इति पचौ। १ नारीवटङ्गारोपस्थितिः (S). २ रण इव स्फुरदियक्षस्थितिः (S).

·कविकल्पलता। कालइव उच्चकैरवभूषितः । गिरिरिव कन्दरोचित- शोभः ॥ मेघः ॥ प्राट्कालइव सदारसमुपाश्रितः। रावण इव स्वकलङ्काभोगः। रविरिव सुधामोदितश्रीः॥ चन्द्रः॥ स्थाणुरिवापचपः। गज इव परमहेलाविलासौ। स्वर्ग इव सुरतः श्रियं विभ्राणः ॥ कामुकः ॥ कुहचन्द्र स इति भिन्नं पदं दामोदरस्य हृषीकेशस्य सोदरः समान- कान्तिः पक्षे सदा नित्यं आमोदः गन्धः रमः मरन्दः तौ उदरे यस्येति “वा पुंसि पद्ममित्यमरः" । उच्चकैर्महान् रवः तेन भूषितः पक्षे उच्चानि यानि कैरवाणि भूषितः । कन्देषु रोचिता शोभा यस्येति पक्षे कन्दराभिः दरोभिः उचिता शोभा यस्येति । इति मेघः । सदारैः सस्त्रीकैः समुपाश्रितः पक्षे सदा नित्यं रसं जलम् उपाश्रितः । खकेन खकौयेन कलङ्कन भाभोगः परिपूर्णता यस्य पक्षे खकायां लङ्कायां भोगो यस्येति । सुधया अमृतेन मोदिता श्रौर्यस्य, सुधया मा शोभा तथा उदिता श्रीरिति वा पचे सुधाना तेजमा उदिता श्रीर्यस्य । इति चन्द्रः । १ शरत्काल इव उच्चकैरवभाषितः (S). २ रावण इव सुकलङ्काशोभः (S).

·कविकल्पलता।
इव सूर्यसङ्गतः। भृङ्गइवाधिकमलोल्लासौ ॥ दुर्जनः॥
तारागणइव तिमिरोचितः। वियोगौव विस्तारितापः॥
समुद्रः ॥ रसवतीव समांसमीना॥ गाः॥ हरिरिव
पद्माकरसुखितः । स्वर्ग इव सदानवारिः॥ गजः ॥
अपगता चपा यम्य सः पक्षे न पत्र पातीत्यपत्रप इति
नज समासः ।
परेषां महेला स्त्री तस्था विलामौति “महिलायां महेलापि
महिला स्यान्म हेलिकेति द्विरूपम्” पक्षे परमा या हेला लोला
तया विलासी।
सुरतो देवात् श्रियं सम्पदं विधाणः पक्षे सुरतः श्राद्यादित्वात्
तसिः [श्राद्यादिभ्य उपसंख्यानम् ] इन्द्रात् श्रियं शोभां [विभ्राण:]
दूति कामुकः।
सूरिभिः पण्डितैः न मङ्गतः असङ्गतः पक्षे कुहः श्रमा “सा
नष्टेन्टुकलाकुहरित्यमरः" तच्चन्द्रः सूर्येण सङ्गतः युक्तः ।
अधिकमलं अधिक पायं तत्र उल्लामो तस्यास्तौति पचे
कमले इत्यधिकमलं तत्रोल्लासो। इति दुर्जनः ।
तिमिर्मत्स्यः “रोहितो मगुरः शालो राजौवः शकुलस्तिमि-
रित्यमरः” तेन रोचितः पचे तिमिरे अन्धकारे उचिता
विस्तारिता आपो येन स तथा ।
विस्तारिता आपो येन स तथा “कपुरध्धूरित्यप्रत्ययः"
पचे विस्तारी तापो यस्येति । इति समुद्रः ।
}
।

·कविकल्पलता।
गणेश इव परमोदकरुचिः॥ वराहः॥ जैननय इव
बहुलक्षपणः ॥ वणिक् ॥ नारद इव कलहावस्थितिः ॥
कामिनौजनः ॥ शुक्र इव सदनुमानः ॥ तार्किकः ॥
निर्व्यापार इव पृथुलक्षणः ॥ वाजौ ॥ कविरिव
to
समां समां विजायते इति समांसमौना प्रत्यब्दप्रसूता गौः
"समांसमोना सा चैव प्रतिवर्ष प्रसूयते इत्यमर.” समां समां
विजायते इति खः पक्षे मांसानि मत्स्याच तैः मह वर्तमाना
रसवतौ पाकस्थानं, “रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे इत्यमरः" ।
दूति गौः।
पद्मायुक्तकरः गुण्डादण्डः तेन सुखित: पद्मः विन्दुजालकैः
“पद्मं स्थाद्विन्दुजालकमिति हलायुधः” श्रासमन्तात् युक्तश्चासौ
करश्च तेन पक्षे पद्मायाः करः पाणिस्तेन सुखितः हरिः सूर्यः
तथा पद्माकरः पद्मस्य काननं तत्र सुखित इति वा ।
दानवारिणा दानोदकेन सह वर्तमानः पक्षे दानवाः दैत्या
स्तेषाम् अरिरिन्द्रः तेन सह वर्तमानः । इति गजः ।
परमा श्रेष्ठा उदके रुचिर्यस्य पक्षे परमा मोदके लड्डुके
रुचिर्यस्य सः। इति वराहः ।
बहुभिलः पणो व्यवहारो यस्य पक्षे बहुलं क्षपणं क्षपणस्य
बौद्धाचार्यभेदस्य मतं यत्र, जिननयो बौद्धशास्त्रम् । इति वणिक् ।
कलाः ये हावाः स्त्रीणां श्टङ्गारभावजाः क्रियाः “हेला
लौलेत्यमौहावाः क्रिया: टगारभावजा दूत्यमरः"
तच

·कविकल्पलता।
६५
बहुलाहम् ॥ कपाटम् ॥ निशीथ इव प्रबलतमा-
वाहिनी। भूमण्डल इव गिरिशतश्रियं विभ्राणः ॥
रावणः॥ विष्णुरिव सदारमानवप्रौतिकृत्॥प्राट्कालः॥
महाकवि श्लोक इव सरसोपचितपादः॥ गिरिः॥
स्थितिर्यस्य पक्षे कलहे परस्परविरोधे स्थितिर्यस्य सः। इति
कामिनौजनः ।
सत् अनुमानं प्रमाणं यस्य पक्षे दनुर्दैत्यमाता तस्याः
मानस्तत्महितः । इति तार्किकः ।
निर्व्यापारो निश्चेष्टोऽलम इति यावत् बहुलः क्षण: [ उत्सवः ]
यस्य सः "निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः इत्यमरः”
पचे बहनि लक्षणानि श्रावर्तकादौ नि शुभचिनानि यस्य सः ।
इति वाजौ।
बड लोहं यस्य सः पक्षे बहुल ऊहो यस्य सः। इति कपाटम् ।
प्रवलतमा अतिप्रवला पचे प्रवलं तमोऽन्धकारो यत्रति
"अत्वसन्तस्येति” दीर्घः ।
गिरिशात् महादेवात् इति गिरिशतः श्रियं विभ्राणः
"गिरिशो गिरीशो मृड़ इत्यमरः” पक्षे गिरोणां पर्वतानां
शतानि तेषां श्रौस्तां विभ्राण: । इति रावणः ।
दारैः सह वर्तमानाः सदाराः ये मानवाः मास्तेषां प्रौति-
कृत् पचे सदा सर्वदा रमायाः लक्ष्म्याः नवप्रीतिकृत् । दूति
प्राट्कालः ।
5

·कविकल्पलता। वर्षोपल इव सत्वरयान्वितः॥ परिव्राट् ॥ इति खण्डग्लेषाः॥ अथ शब्दैरपूवाद्यैः पूर्वभागप्रयोजितैः । श्लेषाय शब्दमध्येषु निक्षिपेदक्षरं यथा ॥१॥ अपूर्वस्वरचेष्टः । आचितखेटकशोभी। उद्योति- परागशोभः। अञ्चितगजयुतः। खचितद्योतयुतः। रमायां पृथ्व्यां उपचितः वृद्धिं गतः यः पादः प्रत्यन्तपर्वतस्तेन सहितः पक्षे रसः श्रङ्गारादिः पादश्चरणः श्लोकानाम् । इति गिरिः। सत्वरं शीघ्रं यः क्षयस्तेन अन्वितः पक्षे सत्वस्य सत्त्वगुणस्य रक्षया अन्वितः । इति परिबाट । पादानां भङ्गेन ये श्लेषास्ते खण्डग्लेषाः । (१) श्रेषान्तरमाह अपूर्वेत्यादि अपूर्वाद्यैरपूर्वशब्दादिभि- रादिशब्दादाचितद्योतिताञ्चितखचितादौनां ग्रहणम् । पूर्वी यस्य सः । अपूर्वा स्वरसा चेष्टा यस्येति पचे श्रखरमा असुन्दरा चेष्टा यस्येति । श्रा समन्तात् चितो यः खेटकः खेट एव खेटकं चर्म "खेटः कफे ग्रामभेदे चर्मण्य सवति त्रिषु इति मेदिनौ” तस्य शोभा यस्थास्तौति पचे आखेटकं मृगया तच्छोभा यस्थास्तौति । प्रकारः १ अपूर्वसुरचेयः (A). २ उद्योतिपरागमुक्तः (S).

·कविकल्पलता। घनवईिस्मरः। विराजित गलः। दामोदितनवौः। धरोचितबलः। न व्याप्तक्षवनाथः । परोचितवन- शोभौ। प्रमोदितकटस्थितिका बलोचितहलौः । वामोदितमनस्थितिः । विक्रान्तभवोपेतः। विभूषित- पदान्वितः। "वियुक्तजनप्रियः। 'व्याप्तपक्षहारी। भरोचितरतश्रीः। रचितमणौभासुरः। सततरस- स्थितिः। स्थामोदितवरौः। क्षमोदितपणस्थितिः। संसक्तगरस्थितिः । संप्राप्तसारभूषणः । संभूषितशय- युतः। संभावितमदोदयः । । घस्मरः । धवलः। नचचनाथः । पवनः। परागः कौसुमरेणुः । पक्षे उपरागः । अङ्गजः । खद्योतः । छगलः। दानवः । विभवः । विपदः। विजनः । विपक्षः । भरतः । रमणी। स्थावरः। सङ्गरः। संसारः। संशयः। मम्मदः। इत्यादयोऽप्यपरेऽप्यूहनीयाः प्रकट: वामनः । सरसः । चपणः। । शतशः ॥ १ 'न द्योतिक्षत्रनाथः' B. २ 'वरोचितहलश्रीः' B. D. ३ 'तवनास्थितिः' D. ४ ‘वियुक्तधनप्रियः' B., 'विमुक्तजनप्रियः' D. ५ ‘विपक्षहारी' B. ६ 'भारोचितरतश्रीः' B. D. ७ D. पुस्तके नास्ति. 7 ·कविकल्पलता। कलोपयुक्तकपोतः । प्रस्खलितप्रवालोपेतः । प्रभ्रष्ट- प्रमदोदः । विमुक्तविरहस्थितिः। 'मालो ग्युक्तमानव- घनः । मारहितमाधवोल सि[त]। नरहितनगरा- लङ्कारः। सुरहितसुधर्माश्रयः । चितश्लेषसंश्लेषैर्वण्र्य ! )वादिनामभिः । उपमान कृतोल्लासैः साधयेत्सर्ववर्णनम् ॥ १ ॥ इदानौं पूर्वाक्षरदूरीकरणेन श्लेषान्तरमाह। कलोप- युक्तति। ककारस्य लोपेन युक्तो यः कपोत' इति पदं तेन 'पोत' इति पदमायातं भवति । एवं बालः । मदः । रहः । नवघनः । धवः । गरः। धर्माश्रयः । (१) रचितम्लेषेण सोषो योगो येषां तैः तथा। वर्णा गौरादयो गुणाः। वर्ष्या वर्णनीयाः पदार्थाः । वर्णिनो वा बलाकाकपोतरासभादयः शक्लधूमरादिवर्णाश्रयाः । श्रादिशब्दात् स्वर्गव्योमादयः। एतेषां नामभिः संज्ञा शब्दैः गौरसितपौत- कपोतबलाकादिशब्दरित्यर्थः ॥ . १ 'कयोतवान्' B., 'कपोलः' C., 'कलापयुतकपोतवान् ' D. २ 'अभठाप्रमादयः' B., 'प्रन्ट' C. ३ 'मालोपयुक्तस्थितिः । मानवघनः' D. 8 'मारहितमाधवोल्लासितः' B. D. ५ 'जनित' B., 'जनित'लघसंपलेधैर्वर्णवादिनामकैः ।' D.

·कविकल्पलता। अहो गौरवसल्लमौर्या मिनीकामिनीपतिः। 'सुपर्वपर्वतौपम्यभङ्गौमौकरोत्यसौ ॥ २ ॥ गौरीभूतकलाशालौ परशुभ्रासितोदयः । सुपौवरसितोल्लासः स्पष्टां श्वेतश्रियं वहन् ॥ ३ ॥ - (२) गौरी वसन्तौ लक्ष्मौर्यस्येति। पक्षे गौरवेण गरुतया सती लक्ष्मौरस्येति । ‘गौरः पौतभितयोः।' यामिन्येव कामिनी तस्याः पतिश्चन्द्रः। सुपर्वपर्वतो मेरुस्तस्योपमाभङ्गौ सादृ- श्यरीतिः ॥ (३) गौरीभूता शक्लौभूता या कला तया शाली श्रेष्ठः । पक्षे गौरी दुर्गा, भूतः प्रेतः, कला चन्द्रकला, एतैः शाली श्रेष्ठः । इह शिवचन्द्रयोरध्याहारेणोपमेयभेदः। एवं सर्वत्र यथायथ- मध्याहार्य्यम् । परः शुनः प्रासितः स्थितः उदयो यस्य । पक्षे परशुना कुठारेण भ्रासितः शोभितः उदयो यस्येति। शोभन: पौवरो महान् सितः शुक्लः उल्लासो दौप्तिरस्येति। पक्षे सुपौन्ना महता रमितेन शब्देन उल्लासो यस्य । पौनी तु पौव- पौवरौ ।' स्पष्टांशुना किरणेन *इता प्राप्ता या श्रीस्तां वहन् । पचे स्पष्टम् ॥ १ ‘सुपर्ण' A. B. * 'इता' इत्यत्र ‘एता' इति चेत्समौचौनम् । मूलानुसारित्वात् ।

·कविकल्पलता। सदाबलाकासितश्री निरौशाचलसच्छविः। स्फुरचन्द्रकसलक्ष्मीर्घनसारद्युति वहन् ॥ ४ ॥ - सदा नवसुधाशोभौ बिभ्राणो राजतश्रियम् । जातरूपचयच्छायो 'मधुपीतप्रभाग्वितः ॥ ५ ॥ क (४) बलाकेव बकपतिरिव सिता श्रीरस्य । पक्षे अवलया स्त्रिया कासिता प्रकाशिता औरस्येति । 'कास दीप्तौ' इत्यस्मात् ण्यन्तात् प्रत्यये रूपम् । गिरिशवत् अचला मच्छ- विर्यस्थ । पक्षे गिरिशाचलः कैलासः । स्फुरन्तौ चन्द्रवत् कसन्तौ लक्ष्मौरस्येति। पक्षे स्फुरच्चन्द्र केण मयूरपक्षस्थेन सतौ लक्ष्मीरस्येति । घनवत्सारः श्रेष्ठः, कर्पूरश्च ॥ । (५) सदा नवसुधावत् शोभो। पक्षे सदानश्चासौ वसुधा- शोभी चेति । राजतौः रजतसम्बन्धिनी या श्रीस्ताम् । पक्षे राजतो नृपात् । पूर्ववत्समाधानम् । जातमुद्भूतं यद्रूपं तच्चयेन छाया यस्य । पक्षे जातरूपं सुवर्णम् । मधुवत्पौतप्रभा। पक्ष मधुपौ भ्रमरौ तया इता प्राप्ता प्रभा ॥ २ 'श्रियं B. १ 'सदाऽबलाकामिती' B. ३ 'मधुपौतभ्रमान्वितः' B.

·कविकल्पलता। कर्णिकारचितच्छायः परागौविराजितः। अधिकार(रु ?)ण्यसंशोभौ नवेन महसा तृतः॥६॥ बहुलोहितसंपत्तिः प्रवाल द्युतिपेशलः । अधिकद्रुश्रियं बिभ्रत्कडारचितवैभवः ॥ ७ ॥ (६) कर्णिकारं लकुचकुसुमं तद्वत् चिता प्राप्ता च्छाया येन । पक्षे कर्णिका कर्णभूषणं तेन रचितच्छायः । परागः कौसुमरेणु: तहत् श्रीः। पक्षे परा श्रेष्ठा अगस्य वृक्षस्य पर्वतस्य वा श्रीः । अधिकं पारुण्यं लौहित्यम् । पक्षे अधि अधिकं कारुण्यं करुणता कृपा च । नवो महेनः सूर्यः तन्महमा वृतः पुष्टः । पक्षे नवेन नूतनेन प्रशंस्येन वा महसा तेजसा वृतः ॥ (७) बहौ लोहिता सम्पत्तिः श्रौर्यस्येति । पक्षे बहला जहिता सम्पत्तिरस्येति । प्रवालो विद्रुमः, प्रकृष्टबालश्च । अधि अधिका कद्रुः पिङ्गला श्रीः ताम् । पक्षे अधिकां द्रूणां वृक्षाणां श्रियम् । अधि अधिकां कट्रोर्दैत्यमातुर्वा* श्रियम् । कडारं पिङ्गं चितं व्याप्तं वैभवमस्येति । पक्षे कलया रचितं वैभवं येन । डलयोरेक्यस्मरणात् ॥ १ 'अधिकारुण्यसंशोभौ' B., 'अधिकारण्यसं ' D. २ महसादृतः' B., 'महसा युतः' D. ३ 'कत्रासयं बिभ्रत्कलार' (?) D. 'नागमातुर्वा' इति चेत्समीचीनम् । कव्वा नागमाटत्वात् । * ·१०२ कविकल्पलता। नवधूसरसाटोपः सदा सवलसद्रुचिः। विभात्यधिकपोतश्री रासभासितवैभवः ॥८॥ असितत्त्वमनोहारी बहुश्यामलतान्वितः । स्वभावनौलसलक्ष्मौः सदारामोदितद्युतिः ॥ ६ ॥ (८) नवेन प्रशंस्थेन धूसरेण धूसरगुणेन साटोप: हप्तः । पक्षे न वधूषु सरसः पाटोपोऽस्येति । सदा सर्वदा शबलः मितासितमिश्रो गुण: तेन सती प्रास्ता रुचिरस्येति । पक्षे सत् प्रशस्तं श्रासवं मधु, सदा सर्वदा सवो यज्ञो वा, तेन लसद्रुचिः। अधि अधिक कपोतवत् श्रौर्यस्य । पक्षे पोतेन शावेन श्रीर्यस्य । रासभो गईभस्तहत् असितं ईषत् मितं वा वैभवं शोभा अस्येति । पक्षे रासेन नृत्यभेदेन भासितं वैभवमस्येति । (६) असितत्वं अक्लत्वम् । पक्षे श्रमिः खड्गः तस्य तत्त्वं तविषयकं शिक्षासौष्ठवम् । श्यामलता कालिमा, लताभेदश्च । खभावेन नौला मल्लक्ष्मौरस्येति। पक्षे स्वभा खकीया शोभा तथा अवन्यां पृथिव्यां ऋद्धवने वा मलमौरस्येति । स्वभावेन लौनोंडे कुलाये सलक्ष्मौरस्येति वा । डलयोरेकत्र स्मृतिः । सदा सर्वदा रामवदुदिता द्युतिरस्येति। पक्षे सदा रामया आरामेण वा उदिता द्युतिः। सदारश्चासौ श्रामोदितद्युति- रिति वा ॥ १ 'सदास(श)बलसचिः ' B., 'सरलसमुचिः' D. २ 'प्रभाव' B., 'खभाव' D. एकत्वस्मृतिः' इति चेत्समौचीनम् ।

·कविकल्पलता २०३ केशवामोदितच्छायो नदौनश्रीमनोहरः । अन्धकारातिरोचिष्णुर्बिभ्रत्कुवलयस्थितिम् ॥ १० ॥ 'स्वर्जनस्थितिरोचिषणः स्वर्गलाभचित स्थतिः । 'सदादिविहितोल्लासः सुरावासनयान्वितः ॥ १ ॥ स्वर्गः। । (१०) केशवत् वामा शोभना उदिता छाया अस्येति । पचे केशवा नाम उदिता छाया अस्येति । नदौनः समुद्रः तद्वत् श्रीमनोहरः। पक्षे न दोनश्रिया दरिद्रवत् शोभया अन्वितः । अन्धकारवत् अतिरोचिष्णुः शोभनः । पक्षे अन्धकागतिः शिवः । कुवलयं नौलोत्पलम्, पृथ्वीवलयं च । कुत्सितं वलयं कङ्कणं वा ॥ (११) 'वर्णवर्णादिनामभिः' इत्यत्र श्रादिशब्दग्टहीतस्यो- दाहरणम् । स्वर्जनो देवजनः, शोभनमर्जनं च । स्वर्गरूपो यो लाभस्तत्करा स्थितिरस्येति । पचे शोभनं अर्गलं दण्डः तस्य श्राभः सदृशः करो बाहुः तेन स्थितिरस्येति । मदा दिवि वर्ग हितो त उल्लामो येन म तथा । पक्षे सतां श्रादौ विहितः उल्लामो येन । सल्लोकादौनां वा। सुराणां आवासे खर्गे नयान्वितः । सुराया मद्यस्य वासनया अन्वितः ।। १ ‘स्थितं' A. २ 'अर्जुन' D. ३ 'खज्रलोभकार स्थितिः' (?) B., 'खर्गलाभकरस्थितिः' D. 8 'सदारविहितोय'मः' D.

·१०४ कविकल्पलता। सव्योमासङ्गविद्योती सन्नभोगमनस्थितिः । अभ्रान्तद्युतिरोचिष्णुस्सदाकाशचितस्थितिः ॥१॥ व्योमः । स्वयम्भूस्थितिविधाजी सम्पन्नवसुधास्थितिः । स्फुरदरा राङ्कसंशोभी 'सुक्षमासमलङ्कृतः ॥ १३ ॥ भूमिः । (१२) म इति पृथक् पदम्। व्योमासङ्गेन विद्योती। पक्षे सव्ये वामे उमायाः पार्वत्याः सङ्गेन विद्योती। सत् प्रशस्तं यन्नभसि गमनं तत्र स्थितिरस्येति । पक्षे सन्ना नष्टा भोगे मनसः स्थितिरस्येति । 'खावशरि' इति विसर्गलोपः । अनान्तः श्राकाशान्तः, न भ्रान्तश्च । सदा मळदा काशं काश- कुसुम्, सद् गगनं च ॥ (१३) खयं श्रात्मना भुवि स्थित्या विनाजौ। पक्षे स्वयम्भः ब्रह्मा शिवो वा। (अ) सम्पन्ना वसुधा* च । स्फुरन्न्याः धरायाः श्रङ्क क्रोडः। पक्षे हरस्य शिवस्थाकम् । सुशोभना क्षमा पृथ्वी, शान्तिश्च ॥ । १ ‘अभ्रान्तस्थितिरोचिषाः' B. D. २ 'सदाकाशकृतस्थितिः' B. D. ३ B. पुस्तके नास्ति. ४ ‘स्फुरदराङ्गसंशोभी' B., 'स्फरद्धराङ्कसंशोभी' D. ५ 'खक्षमा' B. सम्पदा नवा सुधावत् स्थितिरस्येति । सम्पन्ना वसुधा च ।' इति स्यात् ।

·कविकल्पलता। २०५ सदाबलिसमुल्लासी सज्जपाताल वैभवः । अहोनभोगविभ्राजी भूदार स्थितिसुन्दरः ॥ १४ ॥ पातालम् । सश्रीकाननरोचिष्णुः कान्तार चितवैभवः । अधिकासारसारश्रौविधुनौतश्रियं वहन् ॥ १५ ॥ वनादि । (१४) सदा बलियति सदाबलि पातालम् । पक्षे सतां श्रावलिः समूहः । सदा सर्वदा बलिः पूजोपकरणं, त्रिवलिश्च । मज्नं उत्तमं पाताले वैभवं अस्येति । पक्षे सती प्रशस्ता जपा श्रोड्रश्च (पा)तालं च, तयोर्वैभवं यत्रेति । अहिः सर्पः तस्य दूनः प्रभुः वासुकिः तस्य भोगो यत्रेति अहोनभोगं पातालम् । पक्षे अहौनो महान् भोगः सुखं यत्र । भूदारो वराहः तस्य स्थितियति भूदारस्थितिः पातालम् । पचे भुवि या उदारा स्थितिः ॥ (१५) श्रीसहितं यत्काननं, सीकं आननं मुखं च । कान्तारो वर्त्म दुर्गमम् । तत्र चितं व्याप्तम् । कान्तया रचितं च। अधिकासारं कासारे अधि। श्रामारो धारासम्पातश्च । विशिष्टा धुनी नदी तथा इतां श्रियम् । पक्षे विधुना चन्द्रेण विष्णुना वा नौतां श्रियम् ॥ १ 'पेशल: ' D.

·१ কান্দিলনা । स्वर्ण स्थितिमनोहारी 'सदानौरोचितस्थितिः । सज्जल क्षणविद्योती सदम्भस्थितिपेशलः ॥ १६ ॥ जलाधारः । सम्पन्नवे श्मनि स्थायी सदनस्थितिभासुरः। 'सद्मनः स्थितिमुदिभ्रत्सुशोभिनिलयस्थितिः ॥१७॥ ग्टहाधारः । (१६) सुशोभनं अर्ण: तोयम्, स्वर्णं सुवर्ण च । पूर्ववदि- मर्गलोयः । सदा सर्वदा नौरं जलम् । स इति पृथक् पदम् । दानौ दाता। दूरा भूः वाक् श्रीर्वा तदुचितस्थितिः। सत् प्रशस्तं जलं तत्र क्षणं व्याप्य विद्योती। क्षणेन उत्सवेन वा । पचे सज्ज उत्तम लक्षणं चिन्हम् । मत् प्रशस्त अम्भः, दम्भमहितश्च ॥ । (१०) सम्पदा नवे अश्मनि पाषाणे । पक्षे स्पष्टम् । सत् प्रशस्तं अनः शकटं तस्य स्थितिः । पूर्ववद्विसर्गलोपः । मत् मनः, ग्टहस्य स्थितिं च। 'यरोऽनुनासिके' इति वा ग्रहणाद नुनासि- काभावः। सुशोभौ निलयो ग्टहं तत्र । पक्षे सुशोभिनि शोभमाने जये विनाश ध्याने वा स्थितिः ॥ १ 'सवारीरोचितस्थितिः' B. २ 'समतः' B., 'समनस्थि' D. ३ 'मलये स्थितः' B.

·कविकल्पलता। अहो वामनताटोपः सदाखवंतमस्थितिः । 'अधिकं प्रांशुसंशोभौ सर्वदावालसद्युतिः ॥ १८ ॥ आकार अचलस्थितिविद्योती सदास्थिरचितस्थितिः । सत्वरोचितलमौको मनोज्ञतरलक्षणः ॥ १६ ॥ स्थिरादिः । (१८) वामनता खवता तया श्राटोपोऽस्येति । पक्षे वामः शोभनः प्रतिकूलो वा, तत्र तेन वा नतो नम्र अटोपो यस्येति । खर्वतमो ऽतिवामनः । पक्षे सदा अखवतममि स्थितिरस्थति। पूर्ववद्विसर्गलोपः। प्रांशुः दीर्घः। पक्षे अधि अधिकं कम्पः कम्पनशीलः अंशुः करः । बाल: अल्पाकारः। पक्षे सर्वस्मिन् दावे वने अलसद्युतिः निश्चेष्टद्युतिः ॥ (१६) अचलो गिरिः, अचलं चरत् (?) । सदा स्थिरा स्थैर्यवती चिता व्याप्ता द्युतिरस्येति । पक्षे सदा अस्या कोकसेन रचितद्युतिः । सत्त्वेन रोचिता, सत्वरा उचिता च लक्ष्मौर्यस्य । मनोज्ञतरं अतिशोभनं लक्षणं यस्य । पक्षे मनोज्ञः तरल: क्षण: उत्सवो यस्य ॥ १ 'अधिकांशु' B. २ 'सर्वदारालसस्थितिः' B. ३ 'अचलास्थिति' D. 8 'चितद्युतिः' B. D. * 'चलं चरम्' इति स्यात् ।

·कविकल्पलता। २०७ उपकण्ठस्थितिं बिभ्रत्सनौलाड़ी स्थितिपेशलः' । अभ्यर्णस्थितिविभ्राजी गङ्गाम्बुनिकटस्थितिः ॥२०॥ समौपम् । परमश्लाघौ विशदच्छायः स्वचलच्छायो विशद(हृद्य ! )प्रतिभः । (२०) उपकण्ठः समीपं, कण्ठसानिध्यं च । सनौड़ः समौर्य तत्र स्थित्या पेशल: शोभन: । पक्षे स इति पृथक् पदम् । नोडस्थितिः शोभा। नौडे कुलाये स्थितिरिति वा। अभ्यो निकटः तत्र स्थितिः। अभ्यर्णः अर्णसि तोये स्थितिः । गङ्गाथा अम्बुनि जले कटस्य गण्डस्य स्थितिरस्य । पक्षे स्पष्टम् ॥ - (२१) पचे श्लेषान्तरमाह । परमन्नाधावान्। पक्षे परं अनाघौ। अच्छायः छायाया: अभावो यस्य । विशदा निर्मला छाया यस्य च । प्रत्यर्थं अचला छाया यस्य । पक्षे खकीया चला छाया यस्य । हृदि चित्ते अप्रतिभः। हृद्या प्रतिभा यस्य इति च । अपिनद्वं आच्छन्नं अङ्गं यस्येति। पक्षे न पिनद्धं अङ्गं यस्येति । १ 'सनीडस्थिति पेशलः' B. D. २ ‘खभ्यर्ण' D. ३ 'खचलाद्यो(?) हृद्यप्रतिभः' B., 'खचलच्छायो हृद्यप्रतिभः' D.

·कविकल्पलता। १०६ अपिनद्धाङ्गः कान्तोऽङ्गेन प्रखरोऽत्यन्तं क्षितिमापन्नः ॥ २ उक्तवैपरौत्यम् । इतितौयं कुसुम श्लेषस्तबके प्रकीर्णकाख्यम् ॥ ३ ॥ 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।' इति वचनात् अपि शब्दस्याऽकारलोपः । पक्षे अङ्ग शरीरे कान्तिः । पक्षे प्रकृष्टः खरो गभ दूव। क्षितिं पृथ्वौं प्रापन्नः । पचे चिति माऽऽपन्नः न प्राप्तः। माङ् निषेधे ॥ उतार्थस्य वैपरीत्यं विपर्यायः । दूति श्री द्वितीयस्तबके तौयं कुसुमम् ॥ ३ ॥ १ 'इति द्वितीये पूलेघस्तबके संकीर्णो नाम टतीयं कुसुमम् ॥' B. D.

·कविकल्पलता। श्रात्मा एकमात्मेन्द्रहस्त्यश्वगजास्यरदथुक्रहक् । इयं पक्षनदौकूलासिधारारामनन्दनाः ॥ १ ॥ चयं कालाग्निभुवनगङ्गामार्गेशहग्गुण।। ग्रौवारेखा कालिदासकाव्यं शूलशिखावलिः ॥२॥ सन्याः पुरः पुष्कराणि रामविष्णुज्वरायः (१) एकं एकार्थमुचकम् । हस्त्यश्वौ ऐरावणोच्चैःश्रवसौ । गजास्यो गणेशस्तस्य रदो दन्तः । शुक्रस्य उशनसो दृक् चक्षुः । द्वयं यर्थसूचकम् । पचौ मासपूर्वापरा । खड्गस्य धारे हे पार्श्व । रामनन्दनौ कुशलवाख्यौ । (२) त्रयं व्यर्थमुचकम् । काला: भूतभविष्यदर्तमानरूपाः। अग्नयो दक्षिणाहगार्हपत्याहवनौयाः । भुवनानि स्वर्गमर्त्य- पातालानि । गङ्गामार्गाः भुवनत्रयगतिभेदात् त्रयः । ई पास्य शिवस्य दृशो नेत्राणि । गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि । कालिदासकाव्यं मेघदूत- रघुकुमाराख्यम् । शूलमिखाः त्रिशूलस्यायाणि । बलि. चिबलिः । (३) सन्ध्याः प्राहमध्यान्हसायाहरूपाः । पुराणि मयर- चितानि दैत्यराणि । पुष्कराणि मितासितलोहितानि, तीर्थानि वा । रामा रामभार्गवयादवाः । विष्णुज्वराजयः त्रयः । तथा च- १ "एक आत्मेन्द्र' B. D. २ 'जरांहयः' B.

·कविकल्पलता। १११ चत्वारि वेदब्रह्मास्यवर्णाब्धिहरिबाहवः ॥ ३ ॥ स्वर्दन्तिदन्तसेनाङ्गोपाययामथुगाश्रमाः। पञ्चपाण्डवरुद्रास्येन्द्रियस्वव्रतामयः ॥ ४ ॥ महापापमहाभूतमहाकाव्यमहामखाः। चरस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः । चत्वारि चतुष्टयसूचकानि। एवं सर्वत्र । वेदाः सामाथर्वय- जूषि । ब्रह्मास्यानि ब्रह्मणो मुखानि । वर्णाः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्य- शूद्राः । अब्धयः पूर्वापरोत्तरदक्षिणा: ममुद्राः । हरेः कृष्णस्य बाहवो भुजाः। (४) खईन्तिनः ऐरावणस्य दन्ताः । सेनाङ्गं हस्त्यश्वरथ- पादातम् । उपाया: सामदानभेददण्डाः । यामाः दिनरात्र्योः प्रहराः। युगानि मत्य त्रेताद्वापरकलयः । आश्रमाः ब्रह्मचर्या- दयः । तथा च- ब्रह्मचारौ ग्टही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये।' इत्यमरः । [पञ्च युधिष्ठिरभौमार्जुननकुलसहदेवाः । रुद्रस्य शिवम्य पास्यानि मुखानि । दून्द्रियाणि त्वक्चतुःश्रोत्रघ्राणरस- नानि । स्वर्गस्य द्रवो वृक्षाः खर्द्रवः मन्दारपारिजातमन्तान- कल्पवृक्षहरिचन्दनानि। व्रताग्नयः पञ्च, तापव्रतस्य अनय इत्यर्थः । (५) महापापानि ब्रह्महत्यासुरापानस्वर्ण मुर्वङ्गनांगम- नानि । महावाक्यानि । महामखाः वैश्वदेवादयः । तथा च- १ 'हरिबाहनः (वः)' B. * 'तत्संसर्गौ च पञ्चमः' इति स्मरणात् पञ्चसङ्ख्यापूर्तिः ।

·११२ कविकल्पलता। पुराणलक्षणान्यङ्गानिलवर्गेन्द्रियार्थकाः ॥५॥ षड्वजकोणविशिरोनेचतर्काङ्गदर्शनम् । चक्रवर्तिमहासे नवदनर्तुगुणा रसाः ॥६॥ 'पाठो होमश्च तीर्थानां सपा तर्पणं बलिः। एतैः पञ्च महायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकैः ॥' इत्यमरः । 'मर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥' अङ्गानिला:- प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ।' वर्गाः कुचुटुतुपवः । इन्द्रियार्थाः विषयाः शब्दरूपरसस्पर्श- गन्धाः । । (६) [षट] वज्रस्य अशनेः कोणः । त्रिशिराः रावणपुत्रः तस्य नेत्राणि । व्याप्यप्रसङ्ग व्या मङ्गः इति तस्यापि अवयवाः विषय- परिशोधनव्याप्तिग्राहकादयः षट्। दर्शनानि वैशेषिकन्याय- मौमांसावेदान्तसाङ्यपातञ्जलाख्यानि। चक्रवर्त्तिनो वेनमान्धाट- धुन्धुमारपुरूरवाकार्तवीर्यार्जुनाः । महासेनस्य कार्तिकेयस्थ वदनानि। सुतवो वसन्तग्रौभादयः । रमाः मधुरतिककषाय- कट्वाललवणरूपाः । गुणाः सन्धिविग्रहादयः । १ 'पुराणलक्षणाङ्गानि वर्णवर्गेन्द्रियार्थकाः ।' D. २ 'वदनानि गुणा' B. D.

·कविकल्पलता। सप्त पातालभुवनमुनिहौपार्कवाजिनः । वाराब्धिस्वरराज्याङ्गवीहिवहिशिखामयः ॥ ७॥ अष्टौ योगाङ्गवस्वोशमूर्तिदिमजासिञ्चयः । ब्रह्मश्रुतिव्याकरणदिक्पालाहिकुलाचलाः ॥८॥ (७) [सप्त] अतलवितलसुतलरमातलतलातलमहातलपाता- लानि । भुवनानि भूर्भुवःस्वमहर्जनस्तपम्मत्यरूपाणि । मुनयो मरीच्यङ्गिरोऽत्रिप्रमुखाः । द्वौपाः जम्बूलचादयः । अस्य सूर्य्यस्य वाजिनः अश्वाः । वाराः रविसोमादयः । श्रब्धयः लवणे क्षुरस- प्रभृतयः। खराः षड्जमध्यमादयः । राज्याङ्गानि 'खाम्यमात्य सुहृत् कोषो राष्ट्रदुर्गबलानि च ।' बोहयो धान्यानि माषादयः । वहिशिखाः ज्वलिनौतापिनोधूनेत्यादयः । अग्नेः सप्त जिव्हारूपाः शिखाः। तथा च अग्नर्जिज्ञाः मन- हिरण्या गगना रना कृष्णान्या सुप्रभा मता। बहरूपाऽतिरक्ता च जिहाः सप्त हविर्भुजः ।' (८) [अष्ट] योगाङ्गानि यमनियमादयः । वसवो देवगण- भेदाः। ईशमूर्तयो वहि* चन्द्र सूर्य्याः पञ्चभूतानि यज्वा च । दिग्गजाः ऐरावणपुण्डरीकादयः । सिद्धयः- १ वारेतिखरराज्याङ्गधातुवहिशिखाइयः' B., 'वाराब्धिखर- राज्याङ्गब्रौहिवहिशिखाइयः' D. २ 'दिक्पालाहिकुलादयः' B. अत्र 'चन्द्रसूर्यो' इति चेत्समीचीनम् । अग्नेः परिगणने नवत्वायत्तेः । अप्रेस्तेजस्थन्तर्भावाद्विरक्तिरपि । । 8 ·११४ कविकल्पलता। नवागदारभूखण्डकतरावणमस्तकाः। व्याघ्रौस्तनसुधाकुण्डशेवध्यङ्करसग्रहाः ॥ ६ ॥ अणिमा लघिमा चैव प्रकाम्यं महिमा तथा । ईशित्वं च वशित्वं च प्राप्तिः कामावमाथिता ॥ ब्रह्मणो विधातुः श्रुतयः श्रवणानि । व्याकरणानि माहेश्वर- कपालिसवत्सकलापप्रभृतयः । दिक्पालाः इन्द्रवहिप्रभृतयः । 'इन्द्रो वहिः पिटपतिनैर्ऋतो वरुणो मरुत् । कुबेर ईशः पतय: पूर्बादौनां दिशां क्रमात् ।' इत्यमरः । अहयोऽनन्ततचकादयः । कुलाद्रयो वर्षाणां मौमापर्वताः हिमालयप्रतयः। (५) [नव] अङ्गस्थ शरीरस्य द्वाराणि मुखनासिकाइयश्रोत्रदय- नेत्रद्वयशिनगदानि । भूखण्डाः इलाकृतकेतमालभद्राश्वप्रभृतयः । कृत्ताः छिन्नाः रावणस्य मौलयो मस्तकानि। मूलगोर्षमेकं विहाय नव मस्तकानि नित्यं छित्त्वा शिवाय नैवेद्यानि कृतानौति प्रसिद्धिः। अमृतस्य नव कुण्डानि पुराणादौ प्रसिद्धानि। शेवधयः । अङ्गानि शरीरावयवाः हस्तपादादयः । अङ्केति पाठे एकद्वित्वादिसङ्ख्यासूचका वखा (अङ्काः) नवैव। यथा-१-२- ३-४-५-६-७-८-८ । पुनर्दशकेन एते एव वर्तन्ते । रमाः श्टङ्गारादयोऽष्टौ, शान्तश्च नवमो रसः । ग्रहाः सूर्यचन्द्रादयः ॥ १ 'सेवध्यङ्क' B.

·कविकल्पलता। ११५ तथा दशहस्ताङ्गुलौशम्भुवाहरावणमौलयः । कृष्णावतारदिग्विश्वेदेवावस्थेन्दुवाजिनः ॥ १० ॥ एकादश महादेवाः सेनाश्च कुरुभूपतेः । 'बादशार्का मासराशिसङ्क्रान्तिगुहबाहवः ॥ ११ ॥ सारिकोष्ठकसे नानौनेत्रभूपतिमण्डलाः' । त्रयोदश स्युस्ताम्बूलगुणा अथ चतुर्दश ॥ १२ ॥ (१०) [ दश] कृष्णावतारा: मत्स्य कूर्मवराहादयः । दिग्वि- दिग्भिदा अष्टौ, ऊर्द्ध चाधश्च द्वे इति दश दिशः। विश्वेदेवाः नाम गणदेवाः दश । च- 'विश्वेदेवा दश स्मृताः' अवस्थाः बान्त्यादयः । दून्दोः चन्द्रस्य घोटकाः वाजिनो दश || (११) [एकादश] महादेवाः एकादश रुद्राः । कुरुभूपतेः दुर्योधनस्य सेना: अक्षौहिण्यः । [द्वादश] अर्काः द्वादशादित्याः । मासाः पौषादयः । मतान्तयः महाविषुवादयः । गुहस्य कार्तिकेयस्य बाहवो भुजाः द्वाद"। षण्मुखत्वात्तस्य । (१२) मारिकोष्ठकं पाश कग्टहाणि । सेनान्यः कार्तिकेयस्य नेत्राणि द्वादश । राजचक्र क्ष्मापतिमण्डलम् ॥ [त्रयोदश] गुवाकगुणाः । तथा च- 'ताम्बूलं कटु तिक्तमम्समधुरक्षारं कषायान्वितं वातघ्नं कफनाशनं कृमिहरं दुर्गन्धिदोषापहम् । १ ‘विश्वदेवावस्थ्येन्दु' B. २ 'बादशार्कराशिमास' B. ३ “गुरु (ह ?) B., 'स्कन्द' A. ४ 'नापितमण्डलः (लाः ?) B., 'क्ष्मापतिमण्डलाः' D.

·कविकल्पलता। विद्यायममनुस्वाराड्भुवनध्रुवतारकाः। तिथयः स्युः पञ्चदश घोडशेन्दुकलाम्बिकाः ॥१३॥ अष्टादश होपविद्यापुराणस्मृतिधान्यकम् । विंशतौ रावणभुजाङ्गुलथोऽथ शतं यथा ॥ ४ ॥ वक्त्रस्याभरणं विशुद्धिकरणं कामाग्निसन्दीपनं ताम्बून स्य खलु त्रयोदश गुणाः स्वर्गेऽपि तदुर्लभम् ॥' (१३) [चतुर्दश] विद्याः व्याकरणादयः । यमाः यमाचार्यादयः । खाराजः इन्द्रवासवादयः। मुवनानि सप्त पातालानि भूरादीनि च सप्त । ध्रुवमण्डलं व्याप्य परितो या निवसन्ति तारकाः ॥ [पञ्चदश] तिथयः प्रतिपदादयः । [ षोडश] दुन्दोः चन्द्र स्य कलाः। अम्बिकाः षोडशमाह काः। (१४) [अष्टादश] द्वौपाः जम्बादयः सप्त, सिंहलादयः उपद्यौपाः एकादश। व्याकरणादयः चतुर्दश, आयुर्वेदादयः चतस्रः । पुराणानि ब्राह्ममत्स्यादौ नि । स्मृतयो मन्वादयः । धान्यानि कलमादयः ।। [विंशतिः] रावणस्य मुजाः विंशतिः । हस्तपाददयस्याङ्गु- लयो विंशतिः । १ 'विद्यान्वयमनु' B. कला मताः' D.

·कविकल्पलता। धार्तराष्ट्राः शतभिषक्तारकाः पुरुषायुषम् । रावणाङ्गुल्यबदलशक्रयज्ञाब्धियोजनम् ॥ १५ ॥ सहस्रं जाह्नवीवक्त्व' शेषशौर्षाम्बजच्छदाः। रविबाणार्जुनकरा वेदशाखेन्द्रदृष्टयः ॥ १६ ॥ तेषां३ यथासम्भवमुदाहरणम् :- एकेन भूमिरिव मेरुमहौधरेण "वक्षःस्थलौ मधुरिपोरिव कौस्तुभेन । अब्जस्य पद्मास्य (१५) [शतम् ] धार्तराष्ट्राः दुर्योधनादयः। प्रातभिषादि. नक्षत्राणि। पुरुषाणामायूंषि । अबदलानि पत्राणि । शक्रयज्ञाः इन्द्र स्थाश्वमेधाः । मध्यस्थितलङ्का दिदीपा- वधेरब्धेः समुद्रस्य शतयोजनप्रमाणविस्तारम् ॥ (१६) [सहस्रम् ] जान्हवौ वक्त्रं गङ्गायाः समुद्रप्रवेशे मुखानां सहस्रम् । शेषस्य अनन्तनागस्य शौर्षाणि मस्तकानि । अम्बुजस्य कमलस्य छदा: पत्राणि । रविबाणार्जुनकराः, रवेः कराः किरणाः । बाणस्य बलिसुतस्य, अर्जुनस्य कार्तवीर्यस्य कराः हस्ताः । वेदस्य शाखाः कौथुमिकामाध्यन्दिनादयः । इन्द्रस्य दृष्टयः चचूंषि ॥ १ 'वत्र' B. D. २ 'रवियाण्यर्जुन' B. ३ एतेषां क्रमेण यथा' B., 'रतेषां यथाक्रमेणा यथासम्भव- मुदाहरणीयम् । यथा' D. ४ वक्षस्थली' B. C.

·११८ কান্মিলনা। --- यौरिन्दुनेव दशनेन गणाधिनाथ- शुण्डेव देव। भवतालमकारि धाचौ ॥१७॥ पौद्यमाना दृढं ताभ्यां प्रियदोामिव प्रिया ॥ 'सिष्टिदे च चकम्ये च सम्ममोह च सा चमूः ॥ १८ ॥ कण्ठोऽयमस्या मृदुमध्यतार- स्वरवयाधार इति बिरेखः । मुदं ददाति विजगज्जयाय प्रयाण शङ्खो मकरध्वजस्य ॥ ११ ॥ किं रोमराजौयमुनाप्रत्तो बलिचिदण्डौं कलयन्ननङ्गः। कस्यापि रूपेण जितस्तपस्वी तमेव जेतुं तनुते तपामि ॥ २० ॥ (१०) गणाधिनाथो गणेशः तस्य श्रण्डा रुण्डादण्डः । शुरुण्डा शुण्ड इति द्वैरूप्यम् ॥ (२०) बलिः त्रिबलिः मेव त्रिदण्डौ दण्डत्रयसमाहारः । दण्डास्तु कोपौनवेण शिखारूपाः । तपस्वी वराकः ।। १ 'महिता धरित्रौ ' D. २ 'सिखि (वि)दे' B. तटेऽस्या' B., 'विरोमराजौयमुनाप्ररत्तो' D. ४ 'तपते ' D.

·कविकल्पलता वृकोदराद्याः सहसा महाश्रियः सहोदरास्तं परिवबिरे नृपम् धुहस्तिनो हस्तमिवासुहृगण- च्छिदानिदानं रणपारदा रदाः ॥ २१ ॥ पञ्चत्वं पञ्चेषो- जंगदारम्भाय पञ्चभूतानि । पञ्चशरारौ !) कुसुमेषो- दिवि (गिरि!) भुवि गिरिशस्य जयति पञ्चमुखौ ॥ २२॥ । (२१) वृकोदराद्याः भौमादयः । नृपं युधिष्ठिरम् । धुह- स्तिनः ऐरावणस्य हस्तः शुण्डः । असुहृद्गणस्य रिपुवृन्दम्य च्छिदायाः छेदस्य निदानं श्रादिकारणम् । रणे पारं ददतौति रणपारदाः। रदा: दन्ताः । जितपारदा दृति च पाठः ॥ (२२) गिरिशस्य शिवस्य पञ्चमुखौ जयति। पञ्च मुखानि समाहृतानि पञ्चमुखौ। जयतेरुत्कर्षार्थत्वादत्राकर्मकत्वम् । किम्भूता पञ्चमुखौ। पञ्चेषो: कामस्य पञ्चत्वं निधनरूपम् । जगतामारम्भाय श्रारम्भार्थम् । पञ्चभूतानि पृथिव्यपते जोवाय्वा- १ 'च्छिदां' B. २ 'रण पारकोविदाः' D. ३ 'महाभूतानि ' D. अयं पाठश्छन्दोभङ्गत्वादुपेक्षणीयः । ४ 'गिरिभुवि ' A. B.

·१२० कविकल्पलता। तवोग्रमूर्तेः शरभूः प्रतापो दभ्रे षडङ्गस्य षडाननत्वम् । यत्कुण्डलानौव विरेजुरु- श्चण्डद्युते द्वादश मण्डलानि ॥ २३ ॥ लोकेषु सप्तसु दधत्यतिगौरवं ये येषां गृहा उपरि सप्ततुरङ्गमस्य । सप्तर्षयो घनपिशङ्गजटा जयन्ति ते सप्त हेतय इव ज्वलनस्य मूत्तौः (rः) ॥ २४ ॥ । काशरूपाणि उपादानकारणानि । गिरिभुवि पार्वत्याम् । कुसुमेषो: कामस्य । पञ्चशरौ पञ्चबाणखरूपा। वशीकरणत्वात्। मर्वत्र व्यस्तरूपकम् । (२३) तब उग्रमूर्त्तः उद्भटरूपस्य षडङ्गस्य- 'सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः खतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः । अनन्त शक्तिश्च विभोरमूनि षडाहुरङ्गानि महेश्वर स्य ॥' अथ च वाद्या(वा ?)दिषडङ्गवतः । अथ च शिवस्य मूर्तः। शरभूः शरवणे जातः । षडाननत्वं षण्मुखत्वम् । अथ च बहु- मुखगामित्वम ॥ । १ 'मूर्त्ताः' B. C. D.

·कविकल्पलता। । गौतं दिगन्तेषु यशोऽष्टमूर्ति- मूर्तिप्रभं तेऽष्ट दिगौशमूर्ते!। अष्टाङ्गयोगात्कलिताधसिद्धिः श्रोतुं दधेऽष्टश्रुतितां विधाता ॥ २५ ॥ अन्तर्लसद्दन्तसितद्युतौनि कृता(ता)नि लङ्काधिपतेः शिरांसि। नवापि लक्ष्मों मणिभासुराणां दधुर्नवानामपि शेवधीनाम् ॥ २६ ॥ निजाश्रुनौरैः स्वपिता हिाहि!)षद् )भिः' प्रदौपिता मौलिमणौमजाभिः । दशापि ते पादनखाः प्रयान्ति दिशां दशानामपि दर्पणत्वम् ॥ २७ ॥ दूति द्वितीयस्तबके श्लेषसङ्ख्या नाम चतुर्थ कुसुमम् ॥ ४ ॥ तस्य । (२५) अष्टमूर्तिः शिवः मूर्तिप्रभ शरीरस्थ - च्छत्र(वि ?) रुचि ॥ (९६) कृत्तानि च्छिन्नानि । शवधौनां रत्नानाम् । दति द्वितीये चतुर्थं कुसुमम् ॥ ४ ॥ १ 'तेऽदिगन्तमूर्तेः' B., ' यशोटमूर्त्त मूर्तिप्रतीतेरदिगो शमूर्ते।' D. २ ‘से(पो)वधीनां' B. ३ 'दिव(?)भिः ' D. ४ नूनं दिशानामपि दर्पणात्वम् ' D.

·२२२ कविकल्पलता। रूढयौगिकमिश्राख्यास्त्रिधा शब्दाः प्रकीर्तिताः । 'व्युत्पत्तिवर्जिता रूढाः शब्दा आखण्डलादयः ॥१॥ योगो गुणेन क्रियया सम्बन्धेन कृतोऽन्वयः । गुणः स्यान्नौलपौतादिौलकण्ठादयस्ततः ॥ २ ॥ सङ्ख्या अपि गुणा एव वैशेषिकमते ततः। पञ्चेषुषण्मुखदशौ वैकदशनादयः ॥६॥ कविरूढिच्युताः शुभ्रवपुःषट्कन्धरादयः। क्रियाः करोतिप्रमुखास्ततः शब्दा हरादयः॥ ४ ॥ 'स्वान्नेतृपतिभुक्पालधवमत्वर्थकादिभिः । सम्बन्धे स्वामिनो नाम कविरूदया निगद्यते ॥ ५ ॥ (१) व्युत्पत्तिवर्जिताः इति । यत्तु व्युत्पत्तिः क्रियते मण्डपादिशब्दानाम् । मण्डं पिबतौति मण्डपः । कुशं लातीति कुशलः । एतत्तु व्युत्पत्तिमात्रम् । नान्वयः । तथा चोकम् । (४) कविरूढिच्यताः महाकविभिरप्रयुक्ताः इत्यर्थः । (१) मबन्धयौगिकमाह । स्वान्ने(त्रि ?)ति । स्वात् धनादेः । नेता नायकः । १ 'उत्पत्ति' B., 'व्युत्पत्ति' D. २ ‘खहरादयः' B. ३ 'खान्चे ने ?)टपतिभुक्यालधनमत्वर्थकादिभिः' B., B., 'खान्ने- टयविभुक्पालधनं मत्वर्थकादिभिः ' D. + ·कविकल्पलता। १२३ भूनेता भूपतिर्भूभुम् भूपालो भूधाऽशुमान् । कवितव्येव न त्वेवं भूमानंशु गित्यपि ॥ ६ ॥ जन्यादिधातुकरर- कृत्कर्टसष्ट्रसृग्जनकमुख्याः। जनकाद्योनिजजनिभू- सम्भवरुहभूतिखत्याद्याः ॥ ७॥ तद्यथा- विश्वविधाता, विश्वकरः, विश्वस्तूः, विश्वकृत्, विश्व- कर्ता, विश्वस्रष्टा, विश्वसक, विश्वजनकः । जनकाद्यथा श्रात्मयोनिः", श्रात्मजः, आत्मनिः, आत्मभूः', आत्मसम्भवः, श्रात्मरुहः, अात्मस्वतिः । आदि- शब्दादात्स्यायनादयः । विश्वं सूते विश्वसूः। श्रात्मनः सकाशात् भवतौति प्रात्मभूः । श्रात्मनः सकाशात् सूतिः प्रसवः मम्भवो यस्य स श्रात्ममृतिः। १ : 'धनोंऽशुमान् ' B., 'भूधनोंऽशुमान्' D. २ ‘जनिसू' B., 'जनिभू' D. ३ ‘भूत्यणाद्यास्तु' B. जन्याद्यथा' B., ' तद्यथा' D. ५ 'आत्मज्यो (यो) निः' B. ६ 'पात्मजनित:' B. ७ 'आत्मसूः' B. आत्मभूतिः । दैत्यः' B., 'आत्मभूतिः' 'आत्मसूतिः' D. 'आदिना वा' D. १ ·१२४ कविकल्पलता। धार्यात्याण्य स्त्रमौल्यध्वज भन्मण्डनसमानाः । धवार ! भर्तृमालिमत्वर्थशालिशेखरसदृक्षाश्च ॥ ८ ॥ यथा शूली तथा सौ न शशौ हरिणी तथा । यथेन्दुमौलिन तथा गङ्गामौलिस्तु वाचकः ॥ ६ ॥ भोज्यादन्धःपायिलिड्भुग्व्रतपानाशनादयः । भोज्य भोजकसम्बन्धाद्यथा स्युरमतान्धसः ॥ १० ॥ (८) धार्यात् कुन्तादेः । पाण्यादयो यथा । दण्डपाणि: । चक्रायुधः । चन्द्रमौलिः । मृगाङ्कः । वृषध्वजः । पाशत् । शशिभूषणः । इत्येवमादयः । चक्रधरः । पाशभर्ता । क्षिति- कृत् । किरणमालौ। शशौ। मयूखशालौ । शशौ। मयूखशालौ। चन्द्रशेखरः । इत्येवमादयः । सदृक्षाः एतत्ममानार्थाः । अत्र तेऽपि योज्याः । (६) मोत्येवमादयः , कविरूढिच्युताः इत्यर्थः । (१०) भोज्यात् अन्धादयो यथा। अमृतं अन्धः अन्नं येषां ते अमृतान्धसः देवाः । एवं मधुपायौ। मधुलिट । भूभुक् । मधुव्रतः । मधुपः । क्रव्यादः । पवनाशनः । इत्येवमादयः । । १ 'ध्वजमण्डन' B. २ 'धरभर्ट' B., 'धरभरभर्ट' D. ३ 'भोज्यभोजन' D.

·कविकल्पलता। २२५ पत्युः कान्तादयितावधूप्रणयिनौप्रियाङ्गनातुल्याः । पत्न्याः प्रणयिधवाद्याः पतिपत्नौभावसम्बन्धात् ॥ ११ ॥ सख्युः सखिप्रभृतयो बाह्याद्यानासनप्रायाः । ज्ञातेः स्वस्तृतनयात्मजाग्रजावरज संकाशाः ॥१०॥ आश्रयतः मदनाख्याः सहासिशयप्रकाराश्च । वध्याद द्दिजिवातिषिध्रुग्ध्वंसिशासनविपक्षाः ॥१३॥ । (११) पत्यः कान्तादयो यथा। हरिकाला। हरिप्रिया । हरिवल्लभा। शिववधः । पद्मनाभग्रहिणौ। प्राक्रप्रणयिनौ। इत्येवमादयः । पत्न्याः प्रणयिधवाद्याः यथा। गौरीप्रणयौ लक्ष्मौदयितः । इत्येवमादयः । (१२) मख्युः सखिप्रभृतयो यथा। वायुसखः । अग्निसखः । इत्येवमादयः । वाह्यात् यानासनप्रायाः यथा । षयानः । गरुडासनः । कुरङ्गवाहनः । इत्येवमादयः । ज्ञातेः वस्त्रादयः यमखसा । कलिन्दतनया। सुर्यात्मजा। दून्द्रावरजः। गरुडाग्रजः । दूत्येवमादयः । (३) आश्रयतः सदनादयः यथा। बलिमदन-त्रिदशा- लय-दिविषत्-खर्वामि-खशय-बिलेशय इत्येवमादयः । वध्यात् विडादयः यथा। मधुदिट । जम्भजित् । अन्धकघातौ। मधुद्वेषौ। दैत्यधुक् । बलिध्वंसी। पाकशासनः । बलविपक्षः । इत्येवमादयः । यथा । १ 'राज्यादाना' D. २ 'सब्दाशयप्रकाराश्च' D. ३ 'शासनाधिपख्याः' B., 'शासनविपक्षाः ' D. इस साल का दिन ·कविकल्पलता। १२६ अप्यन्त कारिसदनदर्पच्छिद्दमनदारिमथनाद्याः। 'सम्बन्धो हि विवक्षात इति पदादेकतोऽपि संयोज्याः॥ औचित्यादिबुधैः प्राकथिताः रम्बन्धिशब्दास्ते । वृषस्य मति वाह्यत्वे शङ्करो वृषवाहनः॥ १५ ॥ धार्यत्वे तु वृषाङ्कोऽयं स्वत्वे वृषपतिस्तु सः॥ व्यक्तिचिन्हाङ्कितो जातिशब्दोऽपि व्यक्तिवाचकः ॥१६॥ (१४) नरकान्तक-दैत्यारि-मधुसूदन-बाणदर्पच्छित्-मदन- दमन-पर्वतदारि-सुरमथन इत्येवमादयः ॥ (१५) सम्बन्धो जन्यजनकादिलक्षषा: विवक्षातः पुरुषेच्छया घटितो भवतीति पदात् चिहात् एकस्मादपि सम्बन्धिशब्दाः नियुक्ताः। यथा वाहनयोग्यकाले वृषवाहनः । (१६) धारणे तु वृषचिकमात्रत्वात् वृषाङ्कः। युद्धे तु वृषम्य रक्षणात् वृषपतिः । यतः पातौति पतिः त्राता। यौगिकप्रस्तावे यौगिकविशेषमाह । व्यक्तिचिहाङ्कित इति। १ सम्बन्धे' B. २ 'औचित्यादिबुधैः प्राक्प्रदर्शितसम्बन्धिशब्दास्ते' B.

·कविकल्पलता। १२७ । यथागस्त्यनिवासा दिग्दक्षिणाशा प्रकीर्तिता। शब्दौ त्रिपञ्चसप्तादिवाचकौ विषमायुजौ योजयेत्रिनेच पञ्चशरसप्तच्छदादिषु ॥ १७ ॥ (१७) दक्षिणाशा इत्युदाहरणम् । अच मामान्यविशेष- भावसम्बन्धः । नन्वत्र दिक् शब्दो जातिशब्दो न भवति । अनेकव्यक्तित्तित्वाभावात् । तथा चोक्तम्-"नित्यमेकमनेक- व्यकित्ति सामान्यं जाति"रिति । प्राचौभेदेनानेकव्यनिवृत्ति- तास्तौति चेत् नैवम् । प्राचौत्यादिका संज्ञा सूर्यगतिभेदात् कृता । प्रथमं यत्र सूर्य: प्राञ्चति सा प्राची। पश्चात् यत्र प्राञ्चति मा प्रतीची। एवमन्या दिक्। किन्तु दिक् एका नित्या विभ्वी कालकृतविपरीतपरत्वानुमेया च । उच्यते । जातिशब्देनात्र जातिरूपाधिश्च दर्य विवक्ष्यते। तेन कुचापि जातिः व्यकिचिहाङ्किता व्यक्तिवाचिका भवति। यथा चन्दनतरुः तमालवृक्षः इत्यादि। कुचापि उपाधिः स्वव्यक्तिचिहिता व्यक्तिमेवाचष्टे । यथा अगत्य निवामा दिक् दक्षिणाशा इत्युच्यते । आशाशब्दो ह्यत्र यद्यपि प्राच्यादिषु मामान्येन वर्तते तथापि दक्षिणाशा इत्यनेन चिहिता सती केवलं दक्षिणां दिशमेवा- भिधत्ते। उपाधिः पुनरत्र दिगितरावृत्तिवे सति केवलं दिवृत्तित्वम् । न हि गोत्वादिजातिवत् सामान्यम् ॥ १ 'दक्षिणा परिकीर्तिता' B.

·१२ कविकल्पलता। इतरान्तो नपूर्वो गुणशब्दोऽथ विरोधिनं वक्ति । यथा लितेतरोऽप्यसित एव प्रतिपद्यते कृष्णः ॥१८॥ जलदादिषु पूर्वपदेषु सरोजमुख्येषु चोत्तरपदेषु । 'सुरपतिसमेषु चोभयपदेषु पर्यायपरिवृत्तिः ॥ १६ ॥ पुनर्योगिकविशेषमाह। विषमायुजाविति । विषमायुजाविति । यथा विषम- लोचनः । अयुग्मं लोचनः । विषमनयनः । विषमबाणः। विष- मच्छदः । इत्यादि । (१८) मम्बन्धकृतयौगिक विशेषमाह । अमित एवेत्यादि। कृष्ण एव प्रतिपद्यते ज्ञायते, न पौतरतादिः । व्युत्क्रमेण एव- कारो योजनौयः । अमित दूत्यत्र विरोध्यविरोधिभावः सम्बन्धः ।। (१६) जलदादिविति । अत्र पूर्वपदे पायपरिवृत्तिः । यथा वारिद-नौरद इत्यादि । न तथा वारिप्रद-जलदायक इत्यादि । श्रादिशब्दात् जलदादौनां ग्रहः । मरोजमुख्येविति । अत्रोत्तरपदे पायपरिवृत्तिः । यथा सरोरुह-सरोजन्मेत्यादि । न तथा कासाररुह-तडागजन्मेत्यादि। मुख्य शब्दात् पङ्कजादौनां । ग्रहणम् । १ 'इतरान्ते' B. २ ‘स यथा सितेतरोऽप्यसित एव' D. ३ 'पूर्वपदे' B. 8 'सुरसरित्ममेषु' B.

·ऋविकल्पलता। १२६ इति परिवृत्तिसहाये योगास्ते यौगिकाः शब्दाः। परिवृत्त्यसहाये ते मिश्रा गौर्वाण तुल्यास्तु ॥ २० ॥ दति द्वितीये मेषस्तबके मिश्रास्यं पञ्चमं कुसुमम् ॥ ५ ॥ इति श्रीमहाग्भटसूनुमहाकविदेवेश्वरविरचितायां कविकन्य- लतायां द्वितीयम्तबकः सम्परा WAN LIER LIBRI यथा सरपतिसमे विति। अत्रोभयपदे पायपरिवृत्तिः । सुरेषाः सुरपतिः देवेश्वरः इत्यादि । समशब्दातु भूतेश-यक्षेश्वरा- दौनां ग्रहणम् । - (२०) गौर्वाण तुल्या दूति । गौः बाणो यस्येति । शब्दात् विष्वक्सेन-सुमनः-पूर्वदेवप्रभृतयः ॥ इति कविकल्पलताटोकायां बालबोधिकायां द्वितीयस्तबके रूढियौगिक नाम पञ्चमं कुसुमम् ॥ ५ ॥ १ 'B. पुस्तके 'इति' आरभ्य 'कुसुमम्' इत्यन्तं नास्ति । २ 'द्वितीये प्लेषस्तबके रूठियौगिकमिश्राख्यं नाम पञ्चमं कुसुमम्। समाप्तञ्चायं द्वितीयः प्लेषस्तबकः । ग्रन्थसङ्ख्या २८० ।' B. 9 ·१३० कविकल्पलता। अथ राजेक्षणं गङ्गास्तुतिर्भगवदौरणम् । विप्रलापस्तडागादिवर्णनं वादितर्जनम् ॥ १ ॥ इति यत्र निगद्यन्ते क्रमेण कुसुमानि षट् । तं वदामि कथाकल्पं सुधाकल्यं समासतः ॥ २॥ अर्थिप्रत्यर्थिनोर्यच विमतिः सा कथा विधा। वीतरागकथा चान्या विजिगीषुकथा यथा ॥ ३ ॥ अथ कथास्तबकः ॥ एकतरा (२) कथायाः कल्यः कल्पनं यत्र । अथवा कथानामाकल नेपथ्यमिव कथास्तबकं । सुधाक नए अमृतममं समासतः संक्षेपात् तं वदामि । (३) कथायाः लक्षणपुरःमरं भेदमाह । अर्थिप्रत्यर्थिनो- रिति । अर्थो वादी। प्रत्यर्थी प्रतिवादी। अनयोर्यत्र विमतिः विरुवा मतिः मैव कथा द्विधा द्विप्रकारा भवति । वौतो रागो विजिगीषा यत्र । वादकथेत्यर्थः । तथा चोक्तम्-'तत्त्वबुभुत्मोः कथावादः।' यथा गुरुशिष्ययोः कथा। अन्यथा च विजिगीषो रागिणः कथा जल्पवितण्डारूपेत्यर्थः। तथा चोकम्- 'स्वपक्षस्थापिका परपक्ष दूषिका कथा जल्पः । केवलं परपक्षदृषिका कथा वितण्डा ।' तत्र निष्फलत्वाचौतरागकथायाः यथेत्यनेन विजिगीषुकथोदाहियते । कथा । १ कथान्याच' B.

·कविकल्पलता। वादौ च प्रतिवादी च प्राश्निकोऽथ सभापतिः । चत्वार्यङ्गानि तुङ्गानि कथायाः संप्रचक्षते ॥ ४ ॥ अनिन्द्यः सर्वविद्यासु सर्वालङ्कारपारगः । सविता कवितापद्मकानने तर्ककर्कशः ॥ ५ ॥ भरते भारते विनः प्राज्ञो मन्त्रादिनाऽथ वा। सुवेशः पुरुषो गच्छेत्सभ्यान्सम्भावयन्सभाम् ॥ ६ ॥ अतः प्रथमतस्तच धरिचौरमणं प्रति । विद्यद्वन्दप्रमोदार्थरा(मा)शोराशीनुदीरयेत् ॥ ७॥ स्वस्त्यस्तु विस्तारियशःप्रशस्ति- भ्राजिष्णुदोष्ण भवतेऽवते माम् । ( ४ ) तत्र प्रकारमाह। वादी चेत्यादि । प्राग्निकः प्रश्न- का मध्यस्थ दूत्यर्थः । (६) भरते मङ्गीतशास्त्रे । अथवा पूर्वाक्षेपे । मन्त्रादिने- त्यादिशब्दात् प्राकनसंस्कारेण वा । (७) धरित्रौरमणं राजानम् । श्राशीराशौन् अाशिषां राशयः समूहाः तान्। ‘रो रि' इति रेफलोपे दौर्घः। उदौरयेत् ब्रूयात् ॥ १ सभायाः A. २ 'भारतेऽभिज्ञः' B. D. ३ 'माशीराशौरुदौरयेत्' B.

·१३२ कविकल्पलता। স্নিগ্নয়নী- कायकायाक्षतरक्षणाय ॥८॥ अतुल्यकल्याणभवनं भव। प्राज्यं साम्राज्यमासा- दय। चतुःसमुद्रमुद्रावच्छेदिनौं मेदिनौं पाहि। प्रताप- तापितारिवों भर्गोपमो भूयाः। विनायकोऽवनाय कोविदस्य भवतु भवतः। शारदा शारदाभ्रशुभ्रा विभ्रा- जतामकुण्ठे भवत्कण्ठे। सूर्यः सूर्यर्चितः प्रचितोपचय- मचिरमारचयतु त्वाम् । अमन्दानन्दाय मन्दाकिनी - (८) प्रशस्तिः विरुदादिलिपिः तया भ्राजिष्णुः दो: बाहु- रस्येति तस्मै तथा। मां पृथ्वीम् । कौक्षेयकः खगः । अक्षतं रक्षणं यतः तस्मै अक्षतरक्षणाय ॥ प्राज्यं प्रचुरम् । माम्राज्यं सार्बभौमत्वम् । श्रासादय प्राप्नुहि चत्वारः समुद्राः एव मुद्रिका तया अवच्छेदयुक्ताम् । भोपमः शिवोपमः । विनायको गणेशः । श्रवनाय रक्षणाय। कोविदस्य धौरस्त । शारदा सरस्वती। शारदाः शरद्घनः तद्दच्छभ्रा । अकुण्ठे अमन्दे । सूर्यर्चितः मूरिभिः पण्डितः, अर्चितः पूजितः। प्रचितो- पचयं प्राप्तधनाद्युपचयम् । श्रारचयत् करोतु । । १ 'अतुल्यकल्यकल्याण' D. २ 'शुभविभाजिताम' B. ३ 'तव कण्ठे' D. ४ आन( यम )न्दानन्दद्वन्दाय' D.

·कविकल्पलता। १३३ २ सम्पद्यताम्। भृङ्गौशङ्गारशृङ्गारकारिवारिभासुरा सुरापगाऽत्र गाचमतिमात्रमत्रभवतो भवतः पविजयतु। सर्वतः पर्वतसुतापतिः पातु । गङ्गा)ङ्गारितशिराः शिवः शिवं दिशतु देवाय । सर्वमङ्गला मङ्गलास्पदं करोतु त्वाम् । प्रभविष्णुर्विष्णुः पुष्णातु जिषणतां तव । स दामोदरः सदामोदरतस्त्वयि भवतु । त्वयि करोतु करुणामरुणानुजध्वजः। मुकुन्दः कुन्दसुन्दरयशास्तब- मम्पद्यतां भूयात् । गौशः शिवः स एव मुङ्गारं जलपात्रं तत्ण्टङ्गारकारि सङ्ग- मकारि यदारि जलं तेन भासुरा शोभना । सुरापगा गङ्गा। अत्र जगति । गात्रं देहम् । अतिमात्र निर्भरम् । अचभवतः पूज्यस्य । भवतः तव । गङ्गथा भृङ्गारितं जलपाचौकृतं शिरो यस्य । गङ्गाष्टङ्गा- रितेति पाठे समालिङ्गितम् । देवाय राज्ञे । प्रभविष्णुः प्रभुः । पुष्णातु वर्द्धयत जिष्णुताम् । सदा सर्वदा श्रामोदरतः श्रानन्दरतः । अरुणानुजो गरुडः स एव ध्वजो यस्य स कृष्णः । १ 'भौशभृङ्गारकारि' B. २ 'मत्रभवतः पवित्रयतु' B. ३ ‘सर्वमङ्गला सर्वमङ्गलास्पदं त्वां करोतु' B.

·१३४ कविकल्पलता। किताम्बरं विरचयतु। जायतां निजायताभिवभुव- नैर्भुवनं भूषयन् भगवान् भवदभ्युदयाय'। जौव राजीव- भूरिव भूरिवत्सरशतानि। चिरं विरञ्चिरिव वञ्चित- कालः कलय पुष्कलमायुः। अरविन्दनन्दनो मुदं समुदञ्चयतु। निराविलमिरावलयमामलयमाहिमा- लयमापालय। जय प्रबलरिपुकुलप्रलयकालाग्नि- स्तबकिताम्बरं व्याप्ताकाशम् । स्तबकितं जातस्तधकमिव आका यस्मादिति वा । जायतां भूयात् । निजः आयतः दौर्घः अतिः तद्भवभुवनैः गङ्गाजलै रित्यर्थः । भगवान् विष्णु: राजौवभूः ब्रह्मा । भूरोणि बहनि वत्सर शतानि व्याप्य जीव । विरञ्चिः ब्रह्मव । वञ्चितकालः पराजितमृत्युः। कलय प्राप्नुहि। पुष्कलं विस्तरम् । श्रायुः जीवनकालम् । अरविन्दनन्दनः ब्रह्मा । ममुदञ्चयतु सम्बर्द्धयत् । निराविलं अनिन्धं यथा स्यात् । दुरावलयं भूगोलम् । 'दूरा भू-वाक्-सुराऽसु स्यात् ।' श्रामवयं मलयपर्यन्तम् । प्राहि- मालयं हिमालयपर्यन्तम् । श्रा सम्यक् पालय ॥ कालाग्निरुद्रः यमवहिशिवानां यात्मको मूर्त्तिभेदः । १ 'विरचयतु त्वाम् ' D. २ भवदुदयाय' B. ३ 'विरिञ्चिरिव' B.

·कविकल्पलता। १३५ रुद्र'!। 'अनन्तगुणमणिगणसमुदयसमुद्र। द्रविणगणा- गणेयवितरणतणीकृतगीर्वाणवृक्ष।। भरतभगोरथ- सुरथदशरथरघुनहुषसदृक्ष!। विनयविनमदनि धर- ( व ! )निवहसुवहचरणचारुचामौकरसुन्दरारविन्द!। सहृदयहृदय! । शौरोदमोदमानगोविन्द!। रुद्राणी- रमणचरणपरिचरणचारण! । “समस्तसामन्तसौमन्ति- अनन्तः महान् । समुदयः सम्यगुगमः। द्रविणं धनम् । वितरणं दानम् । गीर्वाणवृक्षः कल्पतरुः । सदृक्षः समः। विनयेन विनमन्तः विनम्रा: ये अवनिपतयः भूमिपाः तेषां निवहेन ममूहेन सुवहानि सुखेनोह्यानि चरणाः एव चामौकरा- रविन्दानि स्वर्णपद्मानि यस्य मः । महृदयः सज्जनः। रुद्राणौरमणः शिवः, तस्य चरणस्य परिचरणं परिचर्या सेवा तत्र चारण: सेवकः । सामन्तसौमन्तिनौ राजपनौ। दूरोत्सारणं दूरोत्शे पणम् । १ ‘प्रलयवाचाच(दावान ? )ल ।' B. २ 'अनणुगुण' B. ३ ‘सुरथदशरथजयद्रथरघनघघसदृक्ष' B. 8 'दवनिधवनिवह' B. ५ ‘चामौकरसुन्दरारविन्द' B., 'चारुचामौकरसुन्दरकरारविन्द ' D. ६ ‘सदयहृदय' B., 'सुहृदयहृदय' D. ७ 'परिचरणचारचारण' D. सपत्नसामन्त , D.

·६ कविकल्पलता। नौसौमन्तसिन्दूरपूरदूरोत्सारण कारण !। निष्क- पक्रपाणधारावलुप्त' मेदिनीपतिमुण्डमण्डलोमण्डित- चण्डौशमूर्तिमहीमण्डल!। बलवदरिबलदलनलौला- रखण्डल!। अतुल तुलापुरुषप्रमुखप्रतन्यमानमहादान- 'सन्तानसन्तोषितसर्वोझेसुपर्वप्रणीताशौर्वादनादन- मोदमानमानस ।। यशोराजहंसोल्लासलौला निवासमा- नम!। संरम्भोत्तम्भितासिदम्भोलिलौलादलितारि- दन्तावलावलौमुक्तमुक्तावलौफलोज्ज्वल । राज्यलक्ष्मी- रक्षणविचक्षणदक्षिणदोर्दण्ड।। डिण्डौरपिण्डपरि- पाण्डुराखण्डयशःश्रीखण्डमण्डितजगदण्ड।। विल- निष्कृपः कपारहितः । चण्डोशमूर्तिरिति विशेषणं माभिप्रायम् । मुण्डमालाभूषणत्वात् शिवस्थापि । भूसुपर्वाणो भूदेवाः। एकत्र भानमं चित्तम्। अन्यत्र सरोभेदः। संरम्भण कोपेन यः उत्तम्भितः उत्तोलितः असि: खगः म एव दम्भोलि: वज्रम् । जगदण्डं ब्रह्माण्डम् । १ 'लुप्तदृप्तमेदिनी' B. २ ‘चण्डौशमूर्त्तिखरूपमही' D. ३ 'सन्मान B. ४ 'सर्वभूसुपर्व' B. ५ 'लोलाविलासमानस' D. ६ 'वलितारि' B. ७ 'मुक्तमुक्ताफलोज्वल' B. D. दोईण्डोद्दण्डयशोडिण्डोर' B. E ‘खण्डमण्डितजगदण्ड' B.

·कविकल्पलता। सदवनौवनौपकदारिद्रप्रमुद्रा विद्रा विद्रविणधागाधर ! तर्जितोर्जितधनुर्द्धर!! अङ्गवङ्गकलिङ्गभूलिङ्गतैलङ्ग- मगमगधमलयमालवमरु कुरुनासौर नाहौरसौवीरकर- वौर कौरकश्मौरहरिकेलकेरलको शलान्तर्वेदिचेदिमहा- 'राष्ट्रसौरराष्ट्रलाटभोटवराटवर हाटकरहाटकर्णाटगोट- गौड़चौड़द्रविड़ानन्तकृत्यत्कोतिनत्तकौनिरूपणनिपुण- गौर्वाणगणस्तूयमानमानदोस्तम्भ । सकलसफलस- मारम्भ !। 'चातुर्यधर्ममाधुर्यस्थैर्यशौर्यसौन्दर्यसौकुमार्य- मर्यादादयानयाचारविचारदाक्षिण्यदक्षताद्यक्षामक्षि'- तिपगुणग्रामाभिराम!। अनवरतकृतसुकृतशतानुकृत- अवनौ पृथ्वी तत्र वनोपकाः याचकाः । ऊर्जितः बलवान् । गीर्वाणगणः सुरगण:, धौरगणो वा । अक्षामः अक्षौणः । गुणग्रामः गुणश्रेणौ । । १ सुराष्ट्र B. २ ‘वराटकरहाटकर्णटगौड' B. ३ 'सफलसकलमानंभ (समारम्भ)' B. 8 'चातुर्यमाधुर्य धैर्यस्थैर्यसौन्दर्य' B. ५ दाक्षिण्यगुणरा(ग्रा)माभिराम' B.

·१३८ कविकल्पलता। । राम!। अमन्दमन्दरान्दोल दोलायमानोदामदुग्धाब्धि- प्रसूतकमलाविलास वास ? ]भवन!। भवनगरनाथ' मधुमथनचरणस्मरणपरिणमत्पुण्यजन्यानन्यसामान्य- वैभवाधिवास!। सविकाशकाशहरहासव्या सोपन्यास- सङ्काशवाग्विलासनिवासकालिदास!। धवलधामाधि- रूढसमूढशृङ्गारप्रौढप्रमोदप्रमदामदालसविलमन्नयन- राजौरा(व! )ौवन । चिभुवनजनमनोमनोहरमधु- करसङ्केतकेतकौवन।। जय सभयजनशरण!। जय कमलसमचरण!। जय मदनमदहरण!। जय धरणि- भरधरण।। देवं नयनाभिरामं राममिव 'विलोचन- । दोलायमानः चपलः । वासभवनं वमतिग्टहम् । भवः संसारः एव नगरं तस्य नागरो यो मधुमथनः कृष्णः । परिणतं परिपक्वम् । जन्यं जातम् । अनन्यसमं नान्येन ममम् । वैभवं विभुत्वम् । धवलधाम सौधम्। ममूढः सम्प्राप्तः स्टङ्गारेण यः प्रौढः महान् प्रमोदः स थाभिः तास्तथा । जीवनं जलम् । सङ्कतः निवामः । , B. १ ‘न्दोलदोलादोलायमानोदामकमलाविलासवासभवन २ नागर' D. ३ 'राजीवजीवन' B. 8 देवं नयनमनोभिरामं' B. ५ 'राममिव लोचन' B. FROMCHANNEMA ·कविकल्पलता। गोचरीकृत्य कृतकृत्याः प्रशान्तखर दूषणोपलवा 'दण्ड- कारण्यमुनय इव समजनिष्ण ह। अयं हि सम्प्रति संवृत्तो देवस्य साक्षात्कारः। संसारमरुसच्चार समुद्भूत- प्रभूतखेदानां तापचयातपतप्तानामस्माकमकस्माद- जनि सुधाकादम्बिनौकदम्बसम्बन्धः। अनेन नवसुधा- 'शौकरपरिस्यन्दिनाऽकालजलदेन निर्वापयता 'सर्व- तस्तापततं शरीरमान्तराणि च करणानि। किं किम- स्मभ्यं नोपकृतम् । कानि कानि च सौख्या नि नोप- नौतानि। काः काः सम्पदो न सम्यादिताः। केषां केषां कल्याणानां न भाजनौकृताः। किमनल्पजल्प- । खरं तौबं दूषणं दोषः तज्जातः उपलवः उत्पातः । पचे खरदूषणौ राक्षसभेदौ। संसारः एव मरुः निर्जलस्थानम् । प्रभूतः प्रचुरः । तापचयं आध्यात्मिका धिभौतिकाधिदैविकरूपं तदेव पातपः । कादम्बिनी मेघमाला । कदम्बकं समूहः । निर्वापयता सुखयता । उपकृतं उपढौकनौकृतम् । जल्पः पालापः । १ 'दण्डकावनमुनय' B. २ 'सौकर' B. 'सर्वतः शरीरमान्तराणि' B. ४ 'कानि कानि सौख्यानि' B. १ ३

·१४०
कविकल्पलता।
कल्पनयाऽनया। निश्शेषमहोदयोदयानामतिभूमि-
मध्याम्म हे। देवश्च प्रार्थकसाथ प्रति निधिप्रतिनिधिः ।
देवं देवेन्द्ररुद्रोपेन्द्रद्रुहिणमुद्राधरं सत्याश्रयं नासत्याः
श्रयन्ते। देवेन पवित्रचरित्राणि मित्राणि पुरस्कृ-
तानि। न तिरस्कृतानि। देवाय 'सेवायत्त(त?)यत्नं
अतिभूमि काष्ठाम् । अध्यास्महे प्राप्ताः स्मः ।
प्रार्थकमार्थ याचकवृन्दम् । प्रति लचौकृत्य । निधेः निधि-
सङ्ख्यातधनस्य । प्रतिनिधिः ममः ।
द्रुहिण: ब्रह्मा । मुद्राधरं लक्षणधरम् । मत्याश्रयं सत्यलोका-
श्रयम्। सत्यायाः मत्यभामायाः आश्रयम् । *सत्यवाक्याश्रयं चेति ।
यिथाक्रमं द्रुहिणरुद्रोपेन्द्ररूपाणां विशेषणम्। नासत्याः मत्यहौनाः
जनाः। अथ च नामत्याः अश्विनीकुमारवंशाः रुद्रादीन् सेवन्ते
इत्युचितमेव ।
सेवायां प्रायत: दौर्घः यनो यस्य तत्तथा ।
१ 'महोदयानामतिभूमि' B. २ 'देवः प्रार्थक' B.
३ देवं रुद्रोपेन्द्रद्रहिणमुद्राधरं नासत्या: श्रयन्ते' B.
४ 'न तिरस्कृतानि' B. पुस्तके नास्ति ।
५ 'सेवापन्न B.
* सती दाक्षायणौ तस्या आश्रयम् । इति चेत् सम्यक् ।
। द्रहिणो पेन्द्ररुद्ररूपाणामिति पाठे यथाक्रमत्वसम्भवः ।

·कविकल्पलता। हाःस्थदुःस्थौ कृतं सामन्तसहसमजलं स्पृश्यति। देवा- हेवाधिपादिव वस्ताः समस्तावनिभूतो निभृतोपक्रम- मपाक्रामन्। देवस्य निर्दोषः कोषः पोषयति मनौषि- मनौषितम् । देवे च प्रसादसुमुखे 'सम्मखौ शेमुषौ । अपि च । देवस्य महौमहेन्द्रस्यापि सुरसार्थपतेर- भ्रान्तस्थितेबहुनयनलाभरतस्य सहजन्याया लोचन- अवनिमृतः राजानः, गिरयश्च । निभृतोपक्रम विरल प्रचारं यथा स्यात्तथा। अपाक्रामन पलायिताः । - कोषः भाण्डागारम् । मनीषिणां पण्डितानां मनौषितं वाञ्छितम् । मुषौ बुद्धिः। मह्यां महेन्द्रः दूव महीमहेन्द्रः तम्य । सुराणां मार्थ: समूहः । पक्षे सुरसा शोभना पृथ्वौ। अर्थः धनम् । अभ्रान्तः मेघान्तः, तत्र स्थितिः । अस्य वाहनात् । पक्षे अभ्रान्ता अचपला स्थितिः मर्यादा अस्येति । बहूनि नयनानि लभते यः तस्य । सहस्राक्ष- त्वात् । पक्षे बहुभिः नयैः नौतिभिः, नलाभस्य नलाख्यराजसदृ- शस्य । सहजन्यायाः स्वर्गवेश्यायाः, लोचनमनोहारिणः अपहा- रकस्य । रूपवैदग्ध्यातिशयादित्यर्थः । १ ‘सुमुखौ' B. २ 'सुरसार्थपराम्भ्रान्तस्थितेर्बनयनलाभस्य' B.

·१४२ कविकल्पलता। मनोहारिणः करसम्भृतशतकोटेग्मृतभुजःसन्तानमाल- भारिणः कनकाचलरुचेरुचामरराजिराजितस्य स्वय- म्भूमहिम(त ?)स्थितेः काञ्चनशोभां दधानाः सुधर्म- सभासभासदः सुमनसः । कृताचौ सहजन्या च रम्भा च मेनका परा।' इति ॥ अथवा सह एकदा जन्यानां प्राणिनां यः अयः शुभावहं कर्म तस्य यत् अालोचनं सम्यक् ज्ञानं तेन मनोहारिणः। पक्षे महज स्वाभाविकं यत् न्यायालोचनं न्यायशास्त्रागमः तेन मनोहारिणः । शतकोटिः वज्रम् । शतकोटिसङ्ख्यातं धनं. च । अमृतं सुधां मुनकौति। पक्षे अमृतं यज्ञावशिष्टं प्रयाचितधनं वा। तथा च अमृतं स्यादयाचितम् ।' भुनौति । सन्तानमालभारिणः सुरतरु- कुसुममालां दधानस्य । मालभारिणः' इति 'दृष्टकेषी-'६। ३ । ६ ५ इति इखः । पक्षे ज्ञ ज्ञातिसमूहपोषकस्य । कनकवत् अचला रुचिरस्य । पक्षे कनकाचले सुमेरौ रुचिः दप्तिरस्येति । उच्चाः ये अमराः देवाः तेषां राजिः समूहः । पक्षे उगतचामर- श्रेणौ। स्वयं श्रात्मना भुवि महिता स्थितिर्यस्य । पक्षे खयम्भुवा ब्रह्मणा विष्णुना वा महिता स्थितिः स्थानं मर्यादा वा यस्य । अथवा स्वयं श्रात्मना भूना बाहुल्येन हिता ता कुशला वा स्थितिरस्येति । काञ्चन अनिर्वचनीयां शोभां, स्वर्णशोभां च । । १ रुचामरराजितस्य' B. ' सहितस्थितेः' B.,'महितस्थितेः' A. ३ 'सुधर्मा' B.

·कविकल्पलता। २४३ । । काव्यमनोनं सुचरितं सखा प्रवरः। प्रणयिनः सुखलौना गन्धर्वाः । गुरुगंरुः। मरुन्नतितरम्भासम्भा- वितं सदानन्दनमुद्यानम् । अहो वैचित्र्यमत्र। जन- पदाः सदानयज्ञा "अनौतयः। उपचितबहुब्रोहयो- सुधर्मा नानौ देवमभा। पचे शोभनः धर्माः यत्रेति । सुमनमः पण्डिताः, देवाश्च । काव्यस्य शुक्रस्य मनो जानातीति काव्यमनोज्ञम् । पचे कायेन कवितया मनोज्ञं शोभनम् । प्रवरः श्रेष्ठः । प्रवरनामा च । प्रणयिनः, प्रणयः प्रम तद्युक्ताः । तथा च- प्रणयः प्रश्रये प्रेमिण याजाविशम्भयोरपि ।' सुखलौनाः सुखेन लौनाः। खलौनाश्च । गन्धर्वाः घोटकाः, देवयोनयश्च । -- गुरुः श्राचार्यः। । मातौ पवनामरौ। रम्भा कदली, अपारोभेदश्च । मदा सर्वदा नन्दनं नन्दननामकम्। पक्षे श्रानन्दनं श्रानन्दकरम् । विरोधे सदा नयं जानन्तौति सदानयज्ञाः ये ते कथं अनौतयः नौतिहौनाः। अथ च अविरोधे दानयज्ञाभ्यां सहिताः, ईतिहौनाश्च । १ 'काव्यज्ञमनोज्ञं चरितं' B. ३ 'अति वैचित्र्यमत्र' B. २ 'सदानन्दमुद्यानम्' B. 8 अती(नौ)तयः' B.

·१४४ कविकल्पलता। ऽविग्रहाः। ममहाधन्वानो बहधान्योदयोल्लासिनः बहुखलाः सज्जनालङ्कृताः । 'सज्जनमन्निधाना वैदूर्य- भाजः। नितान्तप्रणता उच्चतामृतः। कुलौनाः सदान- भोगाः। मन्त्रिणः सदाचाराः। मातङ्गाः स्पृहणीय- अतिष्ठिरनावृष्टिः शलभा मूषकाः खगाः । प्रत्यासन्नाश्च राजानः षडते ईतयः स्मृताः ॥ एवं परत्रापि विरोधाभासा: ज्ञेयाः। बहुब्रीहिः ममासभेदः । बहवः ब्रोहयः धान्यादयश्च । अवि- ग्रहाः विग्रहममासान्तेन होनाः । कलहहौनाश्च । महान्तः धन्वानः मरुस्थानानि येषु । पक्षे महाधानुष्काः । बहना धान्यानां उदयेन उल्लामिनः । बहुधा अन्येषां उदयेन उल्लामिनश्च । बहुखलाः बहवः खलाः यत्र । खलः क्रूरः। धान्यमनस्थानं च । सन्निधानं सान्निध्यम्, प्रशस्तधनं च । कुलौना: को पृथिव्यां लौनाः । कोलिन्यवन्तश्च । सदा नभमि गच्छन्तौति सदा नभोगाः । दानभोगाभ्यां सहिताश्च । सदाचाराः सर्वदा चाराः दूतभेदाः । प्रशस्ताचाराश्च । मातङ्गाः चण्डालाः, हस्तिनश्च । स्पृहणीयं दानं येषां ते तथा । पक्षे मनोज्ञमदजला:: १ 'धान्योदयोल्लासिताः' B. २ लब्धसन्निधाना' A. B.

·कविकल्पलता। १४५ । दानाः। 'भुजगवलया दक्षमखभुजः। भूतिभूतो रजो- रहिताः । सुकेशा निष्केशाः। परिजनः कलानिधिर्न दोषाकरः। दानं समानमसमानम् । किञ्च किञ्चन वचनमुच्यमानमधुना मधुना समानं मधुनाशनावतारः क्षणमवधारयतु मनसि धारयतु च। भुजगाः वल्लयानि कङ्कणं येषां शिवानां ते तथा । पक्षे भुज- प्राप्तवलयाः । दक्षस्य प्रजापतेः मखं यज्ञं दूषयन्ति येते तथा । पक्षे दक्षाश्च ते मखजुषश्चेति । भूतिः भस्मनि सम्पदि । रजः गुणभेदः, धूलिश्च । निष्केशाः केशरहिताः। निष्कानां धनानां ईशाः । कलानिधिः चन्द्रः, कलायुक्तश्च । दोषाकरः, दोषाणां श्राकरश्च। समानं सदृशं, मानसहितं च । असमानं असदृशं, अपरिमाण- सहितं च । अधुना ददानौम् । मधुना माध्वौकेन । मधुनाशनः, तस्येव अवतारो यस्य स तथा । अवधारयत विचारयत निश्चिनोतु इति यावत् । . २ ‘नि केशाः' B. १ भुजङ्ग वनिता दक्षम खपुषो भू' B. ३ 'दानं सदानमसमान म्' B. 10 ·कविकल्पलता। १४६ तथा चामौ चामौकराचन्लवदच लाः कलाकलाप- मण्डिताः पण्डिताः खण्डिताखिलविपक्षपक्षाः क्षाम्यन्तु नाम मामकं चापलं विचारयन्तु च मया निरुच्य- मानमुचितम नुचितं वा। यदेते सदसद्विचारचातुरौ- चतुराश्चतुरानना इव शिवप्रसादादासादितमहित- महिमानो मानोन्नता' नतान्तवासिवासनोचित- व्याख्याः। सङ्ख्यावगणनायां पाणिनीया इव गणनीयाः। चामौकराचल: मेरुः तद्वत् अक्षलाः । चापलं चाप ल्यम् । मानेन उन्नताः। अथ च श्रानताः नम्राः ये अन्तेवामिनः शिय्याः तेषां वासना अभिप्रायः तदचितव्याख्याः । सङ्ख्यावन्तः पण्डिताः तेषां गणनायां पाणिनीयाः पाणिनि- मुनिशिय्याः । १ 'मण्डिताः। खण्डिताः। खण्डिताखिल' B. २ चतुराननाश्चतुरानना इव' B. ३ 'प्रसादासादित' B. ४ महिमानोऽनन्ता नतान्तवासि' B.

·कविकल्पलता। २४७ मकलदिक्कलशस्तनौस्तनकपोलस्थलमलयज मण्डलाय- मानयशःप्रसराः। दुर्व्यपोहमोहमहान्धकारप्राग्भार- संहारभास्कराः। कलिकलषकालकूटकवलनकलाक- लितनौल कण्ठावताराः। श्रमन्दमन्दरगिरिपरि क्षुभित'- क्षौराब्धिमध्योल्लसत्कल्लोलविमलसूक्तिमुक्ताफलकला- पालङ्कृतकण्ठनालाः। अनेककलाविलासोपहसितमि- तकलकलानिधयः । निरवद्यविद्यानद्याश्रयपयोराशयः। कलशस्तनौ अङ्गना । मलयजः तन्मण्डलवत् आचरेत् । दुर्व्यपोहः दुःखेन निरसनीयः । प्रारभारः समूहः । कालकूटं विषं तस्य कवलन कला ग्रामलौला । नौलकण्ठः शिवः । सूक्तयः शोभनाः उक्तयः एव मुक्ताफलकलापः हारः । मितकल: परिमितकलाकः । कलानिधिः चन्द्रः । निरवचं अनाविलम् । १ 'क्ष्यभ्यत्क्षौराब्धि' B. २ 'मध्योल्ललत्कल्लोल' B. ३ सूक्तमुक्ताकलापा' B. ४ हलिमिति कलकलानिधयः' A.C.,'हसितामितकलानि- धयः' B.

·कविकल्पलता। १४८ संसारसारसारस्वत स्वतःप्रकाशभासमानासमानवा- ब्रह्माणों ब्राह्मणाचतुरुदधिमेखलाखेलदुच्छृङ्गल- कौर्तिनत कोकाः। सकलकलाविलासभाजनभाजः सभाजना भ्राजन्ते। इति कृतीयप्तबके राजदर्शनं नाम प्रथमं कुसुमम् । १ ॥ मारखंतः वाङ्मयः । समाना मानसहिता। वागेव ब्रह्म(भूः) वेदः। प्रमाणत्वात् । ब्राह्मणः (णा:) तत्त्व [ज्ञाः ? ] । चतुरुदधयः मेखला यस्येति प्रकला पृथ्वौत्यर्थः । उच्छृङ्खलं उद्धृतम् । सकल कलाविलासभाजनानां जनानां अपि। सभाजनभाजः पूजाभाजः । 'समाज या चनपूजनयोः ।' मभाजनाः सदस्याः । दूति हतीये प्रथमं कुसुमम् ॥ १ ॥ or खरविकाशभासमाना' B. २ 'वारब्रह्माश्चतुरुदधि' B. ३ 'विलासभाजनसभाजनसभाजनमाज इव भ्राजन्ते' B.

·कविकल्पलता। २४६ देवस्योपासनावासनाशंसनाकृष्टाः सत्वरा गत्वरा अपि वयं प्रलम्बविलम्बभाजो यदभूम भूमहेन्द्रस्तच हेतुमाकलयतु। अक्षामद्राक्षामण्डपमण्डितस्य पञ्चे- लिमफलास्वादमोदमानजानपदस्य विकसदमलकुसु- मसमूहसौरभ्यलुभ्यदलिकुलकलितललितकौडस्याक्रो- डस्य मध्ये चलदलतमालतलशिलातलकलितनिच्छद्म- पद्मासनम् । अनिश्वासनासाग्रजाग्रन्नेचिभागम् । -- देवस्य उपासना उपसेवनाऽभिप्रायेण या श्राशंसना आशी- |दस्तुतिः तया कृष्टाः। सत्वराः ससम्ममाः । गत्वराः गमनशोलाः । प्रलम्बं विलम्बः अति कालक्षेपः अक्षामः अक्षौणः । द्राक्षा मृौका लताभेदः। पचेलिम खयं पक्वम् । सौरभ्यं सुगन्धिता । लुभ्यन्तः लोभवन्तः । ललितकौडनस्य प्राक्रौडोद्यानस्य । चलदलः अश्वत्थतरुः । निच्छद्म निष्कपटम् । पद्मासनं पद्माख्यं श्रासनम् । तथा चोक्तम्- 'वामोरूपरि दक्षिणं हि चरणं संस्थाप्य वाम तथा दक्षोरूपरि तस्य बन्धनविधिं कृत्वा कराभ्यां दृढम् । तत्पृष्ठे हृदये निधाय चिबुकं नामाग्रमालोकये- देतयाधिविकारनाशनकरं पद्मासनं प्रोच्यते ॥' अनिश्वास: निश्वासहीनः । १ ‘हेतुमाकर्ण यतु' B. २ 'विकसट्सम' B. ३ 'निश्छद्मपद्मासनं । निश्वासनिःस्वनासाग्र' D.

·१५० कविकल्पलता। 'निःस्वन्दमानमदोदबिन्दपानपौनचकोरचयरचितप- 'रिचयकाषायसिचयम्। रागादि। रि! )दारिज्ञाना- सिचयम्। निखिलोपनिषन्निषसमानसम् । परमहंस- संसदवतंस्म् । 'दरतिक्रमरिताक्रमव्याधिवाध्यमान- जगदगदकारम् । निर्विकारम् । संश्लिष्टमष्टसिद्धिभिः । ॥ *निस्पन्दः निश्चल: । निस्यन्दमानः मंत्रवमयः । सम्मदोदबिन्दुः अानन्दजनितबाध्यजलबिन्दुः, तस्य पानेन पौनः दृढाङ्गः । काषायं कषायेणा रक्तम् । सिचयं वस्त्रम । रागः एव अरयः तेषां दारौ दारणशौल: ज्ञानमेव अमिचयः खड्गसमूहो यस्य तं तथा। उपनिषत् [?] इतवादिवेदकाण्डः । निषण् श्रासनम् । परमहंमाः तत्त्वज्ञानिनः तेषां संमत् गोष्ठौ तदवतंसं तन्मण्डनम् । दरतिक्रमं दुर्निरस्थं यत् दुरितं पापं तन्मध्ये श्राक्रमः आक्रान्तिः पौडा स एव व्याधिः तेन बाथमानं यत् जगत् तस्य अगदकारं वैद्यम् । अष्टसिद्धिभिः अणिमादिभिः । १ 'निस्यन्दमानसम्मदोदबिन्दु' A. २ 'चयचरितपरिचयम् ' B. ३ 'रागारिदारि' A. ४ ‘मनसम्' B. ५ 'दुरितोद्दामव्याधि' B. ६ ‘निर्विकम्म । संपिलछमिरसिद्धिभिः' B. मूलग्रन्थे निस्पन्द ' इति शब्दो न दृश्यते ।

·कविकल्पलता। १५१ अमचं मन्त्राणाम् । मित्र मैच्याः। शरणं करुणायाः । मन्दिरं मुदितायाः। सपक्षमुपेक्षायाः। क्षेत्रं क्षमायाः। कोषं सन्तोषस्य। शैलं 'शोलसलिलस्य । सत्याचं पविचि(च)तायाः। सौधं शुद्धबुद्धेः। आधारं धौर- तायाः । गुरुं गुरुलायाः। प्रासादं प्रमादस्य । निदानं चिदानन्दसम्पदः . आश्रयं श्रेयसः । तपसोऽप्युपास- नौयम् । परमस्य' शमस्यापि सम्यगनुगम्यम् । योग- स्याप्यनुयोगयोग्यम् । अपि श्रद्धेयम् । अस्पृष्टं दुष्टतया। अन[व] गूढं मूढतया। निरस्तं श्रद्धाया अमचं पात्रम् । मैत्री सौहार्दम् । मुदा मदा अनिन्दि( श्रानन्द ? )ता । उपेक्षा सर्वत्र औदास्यम् । क्षमा तितिक्षा। मन्तोषः दुःखादनुढेगः । शौलं महत्तम् । चिदानन्दमम्पदा ब्रह्मानन्दातिरेकाणाम् । १ 'शोलशालस्य' B. २ 'पात्रं पवित्रतायाः' B. ३ 'शुद्धः। आधानं' B. ४ 'सम्पदाम्' B. ५ 'परमस्य' B. पुस्तके नास्ति . ६ ‘स्फछ( अस्पृष्ट )महिएतया' B.

·१५२ कविकल्पलता। T । नास्तिकतया। वञ्चितं कुचिन्तया । दूरीकृतं दुरितैः । अगृहीतं प्रतिग्रहै। अवज्ञातमज्ञानेन । अनङ्गौ कृत- मनङ्गेन। क्षिप्तं दृप्ततया। उत्सारितं मात्सर्येण । असे वितं विषयैः। अलब्धं लुब्धतया। वर्जितमनार्ज- बेन। अशौलितं दुःशीलतया। "निर्वासितं दुर्वास- नाभिः । अकलितं कलिना । महिलामहिलाला मिव परिहरन्तम्। महामन्त्रिणां पा(प?)वनाभ्याससुघटित- नास्तिकः वेदाप्रामाण्यवादी। उत्सारितं दूरीकृतम्। विषयेण इन्द्रियसुखेन । अनाजवेन कौटिल्येन । अशौलितं असमाहितम् । दुःशौलता दुःस्वभावता दुश्चरित्रता तया। तथा च- 'शोलं स्वभावे सद्वत्ते।' इत्यमरः । महिलां श्रियम् । अहिलाला सर्प मुखोक्षिप्तक्लेदः । पा(प?)वनाभ्यामः प्राणायामः, तेन सुघटिताः सन्धयः यत्र एवंभूतं विग्रहं शरीरं यस्य । १ 'कुण्ठतया' B. ३ 'अनिषेवितं' B. ५ 'महिलाभा( ला)मिव' B. २ 'प्रतिग्रहेण' B. 8 'दुर्वासितं' B.

·कविकल्पलता। सन्धिविग्रहम् । कामनया वर्जितमपि न कामनया- वर्जितम् । निष्कोपचयमप्यनिष्कोपचयम्। प्रस्फुटमह- समप्यस्फुटमहसम् । न तापकारिणमप्यनतापकारि- णम्। गिरावनप्रियं गिरावनप्रियम्। पुरुषमपु(प)रुषम- द्राक्षम । लक्ष्मभिरभिनववैग्भवैरसमानं भासमानम् । विरोधाभाममाह । कामनयेति । कामनया वाञ्छया । अवि- रोधे न कामनये कामशास्त्रे श्रावर्जितं श्रामकम् । निष्कोपचयं निर्गतकोपचयम् । अनिष्कोपचयं न विद्यते निकस्य धनस्य उपचयः सञ्चयः यम्येति तम् । [?]स्फुटम् । अहसं हामहौनम् । नताः अपकारिण: यस्मात् तम् । न तापकारिणं न सन्ताप- कारकं च । गिरि( रा? )वाण्याम्(ण्या?)। वनप्रियं कोकिलमिव । गिरौ पर्वते । अनप्रियं नापौतिधरं च । पुरुषमपरुषं अपगतक्रोधम् । लक्ष्मभिः लक्षणैः । श्रसमानं न विद्यते समानः यस्य तम् । १ “स्फटमहसं संस्फटमहसम्' B. २ 'न तायकारिणं नतायकारिणम्' B. ३ 'पुरुषमपरुषमयरुपमहाक्षं B. 8 'लक्षिभिरभिमतैरसमानं' B ·१५४ कविकल्पलता। 'अथाभ्युत्थानवेस्तालोलायितानन्तरं बचाच निर्मिर वद्यां गद्यपद्यमयीमयमुदाजहार भारतीम् । यथा:- जन्जे मम शशिप्रभासिते भामितेशमुकटे मदानवे। दान केन्द्ररिपुपाद नर्गते निर्गर्भव भवाब्धिपारदा पारदाषदातवौचिनिचयक्षालितास्तोकलोकमले। 'कमलेशयकमण्डलुमण्डला(नाय मानपानौयधाराव- अभ्युत्थानवेला परमेश्वरोपस्थानकालः, लौलायितं प्रदक्षिणादिव्यापारः। उदाजहार उवाच । हे शशिप्रभामिते ! चन्द्र कान्तिवत् शक्क ! हे सदा नवे ! नूतने ! अथवा मद्भिः श्रा नूयते स्वयते या सा सदानवा । निर्गतेः गतिहीनस्य । पारदः रग' व इत् अवदातो विशदः । अस्तोकं अनत्यं । ले कमलं लोकाना पापम् । कमलेशयः ब्रह्मा । मण्डला( ना? )यमानं भूषावदाचरत् । अवधूता जिता नवसुधा यया मा तथा । १ ‘अथ दृक्पात वेलालौलामि( यि )तानन्तरं' B. २ 'निरवद्यगद्य' B. ३ 'कमण्डलुतायमानपानौय' B.

·कविकल्पलता। १५५ धूतनवसुधे। 'वसुधेश्वरभगौरथपथवर्तमानजलकल्लोल- मिलड्डिण्डौरपिण्ड विडम्बितहरमनोरमतमहासे । महासेनजननि जननिकरनरकहारिवारिपूरपूरितचि- भुवनभवने। भवनेबानलकौलकवलितबालेन्दुपालनो- चितपयःप्रदानकुशले । कुशलेखाङ्कितसमीपावने। पाव- नेन्दिन्दिरमन्दिरारविन्दसुन्दरमेदरापे। दुरापेश्वशिर- बसुधेश्वरेति। विडम्बितः मदृशौ कृतः हरस्य मनोरमः हाम: ययेति मा तथा। महासेनः कार्तिकेयः तस्य हे जननि ! मातः!। तस्य पाएमा- तुरतया गङ्गा माता । जनानां निकरः समूहः । त्रिभुवनमेव भवनम् । भवस्य शिवस्य नेत्रानलकौला नयनाग्निचाला तया कवलितः कुशानां लेखया श्रेण्या अञ्चिता पूजिता ममोपावनिः निकट- भूमिः अस्याः सा तथा पावन पवित्रम् । इन्दिन्दिरः भ्रमरः तम्य मन्दिरं श्राश्रयः यत् अरविन्दं पद्मं तेन मेदुराः स्निग्धाः श्रापः अस्याः इति । अच् ममासान्तः । ततः कर्मधारयः । दुरापं दुर्लभम् । परमगौरवः अत्यन्तादरः । १ ‘पथप्रवर्तमान' B. २ 'मनोरम हासे' B. ३ 'नेत्राम(न)लकौल' A., 'नेत्रानलकौला' B.

·२५६ कविकल्पलता। रसञ्चारसञ्जातपरमगौरवे। गौरवेशविशेषप्रभाविनि- न्दितशारदजलदे। जलदेवतावगाहनाभितसितच्छ- दनिवहभासमाने। ममानेकप्रदेशसञ्चारिहरिणवा- रब्धकेलिसङ्गरे। 'सङ्गरेचिततनिषण मुनिजनाकर्ण्य- मानमनोरमार वे। मारवेदनानभिज्ञवैखानसावचित- सारसवने। सबनेज्यमानादिपुरुषवक्षःस्थलस्थायिकौ - - । । गौरवेश: शुक्नवेशः । शारदः शरत्कालौनः । जलदेवता वरुणलोकः । मितच्छदं पद्मम् । निवहः समूहः । भासमाने शोभमाने । समः अनिम्नोन्नतः यः अनेकप्रदेश: तत्र सञ्चारौ भ्रमणशीलः । केलिसङ्गरः केलियुद्धम् । मङ्गरेचितः सङ्गवर्जितः । मनोरमः श्रारवः शब्दः । मारवेदना कामजनितपौडा तदनभिज्ञः यः वैखानसः वान- अस्थः तैः (तेन ?) अवचितं ग्टहीतं सारसवनं पद्मवनं यस्याः । । सा तथा । सवनं यज्ञः तत्र दूज्यमानः पूज्यमानः यः श्रादिपुरुषः श्रीकृष्णः । प्रभासमूहवत् मिते शुक्ने । १ ‘गौरवेघविशेष' B. ३ 'निष्पन्न( घस ? )' B. २ 'शारदविमलजलदे' B. 8 'शायि' B.

·कविकल्पलता। १५७ स्तुभप्रभासमूहसिते। हसितेश्वर शिरोवर्तिशौतद्युति- केतकौकलिके। कलिके लिभवनभवनगरदाहोद्यरधर्मा- नल प्रभवारणे। वारणेन्द्रावगाह्यमानघनरसे। नर- शेमुषौसमुदयागोचरहर मौलिमालतीमालाभ्रमकरे । मकरेश्वरपृष्ठाधिष्ठायिचरणकिसलये। सलयेन्द्रादि- इन्दारकन्दविधौयमानयज्ञे। नयज्ञेश्वरभार्गवाङ्गरस- हसितः उपहसितः सदृशौकतः इति यावत् । शौतद्युतिरेव केतकौकलि का दूति रूपकम् । कलेः कलिनानो युगस्य यत् केलिभवनं विलाममन्दिर भवः एव नगरं तस्य दाहे उद्धरः समर्थः धर्मः एव अनलः वह्निः तस्य प्रभव: उत्पत्तिस्थानं एवंभूता अरणिः दाभेदः । वारणेन्द्रः ऐरावण: । घनं निबिडं यत् रसम् । नराणां शमुषौ तस्याः समुदयः । भ्रमकर: भ्रान्तिजनकः । पचाद्यच् । मकरेश्वरः मकरश्रेष्ठः । चरणकिमलयः अधिपल्लवः । सलयः मविनाशः । वृन्दारकाः देवा: । विधौ यमानयज्ञे । नयज्ञाः नौतिविदः । भार्गवः शुक्रः । श्राङ्गिरमः वृहस्पतिः । वाङ्मनसेति अचतुर-' ५। ४ । ७७ इत्यत्र निपातितम् प्रभाव: महत्त्वम् । १ 'सेमुखौ (शेसुधौ)' B. २ 'एष्ठापितचरणकिशलये' B.

·१५८ कविकल्पलता। वाङ्मनमागोचरप्रभावे। 'प्रभावेश्मामृतरश्मिमण्डला- लावनसुरसे । सुरसेव्यमानसैकतसन्निधाने। निधा- नेश्वरशैलशिरोविहितरङ्गे। तरङ्गेरितनौरजोदरकुञ्ज- गुञ्चद्धमरे 'भ्रमरणहरणप्रवीणाम्भःसम्भारसम्भा- भावितेश्वरप्रलम्बजटाकलापे। कलापे- शलस्वर्वासिविलासिनौजनघनजघनावरुद्धमुग्धप्रवाहा- विते। प्रभावेश्म रोचिषां स्थानं यत् अमृतरश्मिमण्डलं तदाप्तावने सेचने सु शोभनः रसः जलं यस्याः सा तथा । सुरैः मव्यमा मैकतं सिकतामयः देशः तस्य सन्निधानं निकटो यस्याः निधानेश्वर शैलः कैलास: तस्य शिरसि श्टङ्गे विहितः रङ्गः खेलनं यया सा तथा । तरङ्गैः ईरितः प्रेरितः । भ्रमरेणु: भ्रान्तिज्ञानमेव रेणु: धूलिः । भावितः प्राप्तः । प्रलम्बः लम्बमानः । कलापः समूहः । कलापेशलः कलाकुशलः। स्वासौ देवः । ( अभ्रः शोभन:) त्रिविष्टपविटपौ कल्पवृक्षः । 'वेपमामितरश्मि' B. २ 'सरसे। सरसेद्यमान' B. ३ 'प्रवीणार्ण सम्भार' B.

·कविकल्पलता। १५६ । कृष्टचिविष्टपविटपिग्रसूनधवलिते। बलि तेजोहारि- हरिवामपादप्रहार भदुरब्रह्माण्डमण्डपमध्यराजतै'- कस्तम्भायमानमहाप्रवाहशोभितजगदौक्षिते। दौक्षि- तेप्सितलोकप्रदानपटतटनिविष्ट सन्तुष्ट नैष्ठिकगोष्ठोस्त'- वाविर्भावितवासवे । वासवेतसनिकुञ्जनिषसकिन्नर- मिथुनोपगौयमाने। 'यमानेकमदविनाशनोडुरतरवा- बलेः असुरराजस्थ तेजोहारौ यः हरिः । भिद्रः स्वयं दौर्यमाणः। राजतः रजतसम्बन्धी य: एकस्तम्भः तहत् श्राचरन् । जगदौषिते जगभिः वौक्षिते दृष्टे । दौक्षितानां यज्ञप्राप्नदौचाणां ईमितलोकः स्वर्गादि तस्य प्रदानं तत्र पटुः । वासव विशेषणम् । नैष्ठिकः निष्ठावान् मुनिजना दिरित्यर्थः । वासवः इन्द्रः । वासः वसतिरूपः यः वेतमनिकुञः वेत्रलताम्यहम्। उपगौय- माने स्वयमाने। यमस्य अधिकमदः गर्वः । वारिधारां धारयतौति धारिणी अम्भः । (?) ततः पचाद्यच । G १ 'राजमानैकस्तम्भसमानमहा' B. ३ 'वासवेदोवसन्निकुञ्ज' B. २ 'नैष्ठिकस्तवाविर्भूत' B. ४ ‘यमानेकपमद' B.

·१६० कविकल्पलता। । रिधाराधारे। राधारेवतीपतिसमाराधितकलिन्द- कन्यापरिरम्भणावाप्तहरिहरकायशोभे। यशोभेशप्र- काशना शितरितान्धकारविसरे। विसरेखायमान- हरशिरश्चन्द्र चुम्बनपटुचटुलचक्रवाकचक्रवालवाचाल - जलव्यतिकरोद्धृतसगरपार्थिवकुले। बकुलेन्द्रद्रुमादि- द्रुमच्छायानिषसकुरङ्गकुलकवलौक्रियमाणतौरकलमे । 'कलमेखलानिनादानुवादिराजहंसरसितोल्लसितवि'- राधारेवतोपती कृष्णबलभद्रौ। कलिन्दकन्या यमुना तस्याः परिरम्भणं आलिङ्गनम् । यशो यशः । भेशः चन्द्रः। दुरितमेव अन्धकारविसरः तमःपटलः । बिसरेखायमाण: मृणाललतेव पाचरन्। चटुल: चपलः । चक्रवाल: ममूहः । व्यतिकरः सम्पर्कः । मगरनाम्नः पार्थिवस्य राज्ञः । कुलं वंशः। इन्द्रद्रुमः वृक्षभेदः । कुरङ्गकुलं हरिणवृन्दं तेन कवलौकिय- माण: ग्रस्यमानः । कलमः धान्यभेदः । कल: अव्यक्तमधुरः । मेखला काञ्चौ तस्याः निनादानुवादौ शब्दानुकारौ। रमितं शब्दः । विपुलं महत् । पुलिनमेव जघनः यस्याः इति । 'पोषात् बिभाषा' ५। १ । १५४ दृति कप । । १ 'वारिधाराध(धा)रे' B. २ 'चक्रवाके । चक्रवाल' B. 'मेखलानुनादानुवादि' A. C. , ' मेखलानिनादानुवादि' B. 8 'रसितोझासित' B.

·कविकल्पलता। । पुलपुलिनजघनके। धनकेतकौवनपवनान्दोलितनौ- लोत्पल कुन्तले। कुन्त लेखिहानभौषणसमरार्णवसन्त- रणप्रवीणदेवव्रतनिपौतकुचकलशे। कलशेवालमञ्जरी- ग्रासलालसतिमिनिकरविराजमानप्रवाहभूषितमदन- दहनमस्ते । नमस्ते महोमौजिताहौनभोगे नभोगेयकौतें नमहिप्रसिद्धे। प्रसिद्धेऽस्तु गङ्गे मुदे तेऽम्बधारा' बुधाराधिते दत्तसन्तानभोगे॥१॥ धनं निबिडम् । नीलोत्पलान्येव कुन्तलाः । कुन्ताः एव ले लिहाना: सर्पाः । देवव्रतः भौमः । कलं शोभनं शैवालम् । तिमिः जलजन्तुभेदः । मदनदहनः शिवः । मस्तं मस्तकम् । अहौनः शेषनागः तम्य भोगः देहः । नभसि गेया कौर्तिर- स्येति । नमन्तः विप्राः सिद्धाश्च यत्र । मुदे हर्षाय ते तव अम्बुधारा अस्तु । हे बुधाराधिते ! पण्डिताराध्ये!। दत्तः सन्तानः वंशः भोगः सुखं च यया ॥ क १ 'मस्तके नमस्ते नमस्ते'। २ 'नेन्दुधारे' B.

·कविकल्पलता। AI २ नभोगे 'खलाशौविषातङ्कवौशः कवौशस्तवेमं स्तवं व्याततान ॥ ततानन्तकौतिः कलाभाजनानां जनानां शिरोदाम देवेश्वरोपि ॥२॥ इत्यभिधाय विरराम॥ इति हतीया स्तबके गङ्गास्तुति म द्वितीयं कुसुमम् ॥ २ ॥ नभसि गच्छतौति हे नभोगे ! खलाः एव प्राशौविषाः सर्पा: तेभ्यः यः श्रातङ्कः भयं तत्र वौशः गरुडः। कौशः कवीश्वरः । याततान विस्तारयामास । तता विस्तृता अनन्ता कौर्तिरम्येति । कलाभाजनानां कला - पात्राणां शिरोदाम श्रेष्ठः इत्यर्थः । देवेश्वरः इन्द्रः। अथ च देवेश्वरनामा कविः। इति हतीये द्वितीयं कुसुमम् ॥ २ ॥ १ ‘खलाशीविषातङ्कनिशङ्कवीशः' A. C. २ 'ढतीयकथास्तबके' B.

·कविकल्पलता १६३ नमः अथ विहितस्तवस्य भूसंज्ञया पुरुहूताज्ञयेवाह ताः सविनयमुचितो पचितामेतां वाचमवोचाम ॥ 'कमलाकामुकानुकारावतरणेभ्यः श्रीचरणेभ्यः। सम्प्रति प्रसादप्रामादतः 'संसारगु(म?)रुमरीचिकावौचिका- मृषावृषापगमभाजः सुधासागरमध्यमध्यगमाम । एतर्हि बर्हिवाहनः कृतात्मसंवाहनः ज्ञानदर्पणः भ्रमंज्ञया भ्रूसूचनया। पुरुहताजया दव पाहताः इन्द्राजयेव श्राहानिताः। उचितोपचितां उचिता योग्या उपचिता प्रमेय- बहुला। उपचितोपचितेति पाठे उपचिता पूजिता । कमलाकामुकः कृष्णः तदवतारस्वरूपेभ्यः । प्रसादः प्रसन्नता तस्य प्रामादः ग्रहम् । मरुः निर्जलस्थानम् । मरीचिकावौचिका मृगहष्णा। मृषा वृथा । हषा पिपासा तस्याः अपगमः क्षयः । अगाधमध्यं अतलस्पम्भिः। अगमाम प्राप्ता:स्म। सत्सङ्गादत्यन्तसुखावाप्तौ वृद्धसम्वादमाह । वृद्धसम्वादमाह। एतीत्यादि । एतर्हि एतादृशि काले। बहिवाहनः कार्तिकेयः । कृतं श्रात्मनः संवाहनं अषा येन स तथा। ज्ञानमेवा दर्पण: अनुप्रकाश: १ 'कामुकावतरणेभ्यः' B. २ 'गुरुमरुमरीचिका' B. ३ ‘सा(सौ ?)धुसागरमगाधमध्य' B, 8 'कृतास्मसंवाहनः' B., 'कृतात्मसंवाहनाज्ञान' A. C.

·कविकल्पलता। -- कृतनिजार्पणः सद्यो याज्ञवल्क्यवाक्यमाशिश्रिये निःश्रेयसश्रेयम । अधुना धुनाना पापानि सुरधुन्य - ध्वनौनतामयासौत् । अतोऽस्माकं न भविता भविता। भगवन्भवन्मुख सुखावलोकनादुत्सारितातुच्छकच्छो- छायनिकायस्य कायस्य फलमविकलमवापाम। भवानेको 'भवानेकोपपातकवातकलभकुलनिराकुल- । यस्य । कृतं निजस्य श्रात्मनः अर्पणं अर्थात् गुरौ याज्ञवल्क्ये येन म तथा । आशिश्रिये श्राश्रितवान्। निःश्रेयमश्रिये मोक्षात्मका- नन्दसम्पदे । मत्सङ्गादत्यन्तदुःखध्वं सेन परमानन्दाधिगमो भवतीति यदा ज्ञातवान तदैव याज्ञवल्क्यादोव्यात्मवचनं ( ? ) जग्राह इत्यर्थः । विनयपुरःमरमाह । अधुनेति। धुनाना कम्पयन्तौ सुरधुनौ गङ्गा । श्रध्वनौनतां पान्थभावम् । भविता संमारित्वम् । न भविता न भविष्यति । उत्सारितः दूरीकृतः । अतुच्छः महान् । कृच्छ्रोच्छ्रायनिकायः दुःखोट्रेकसमूहः यस्य स तथा । अवापाम प्राप्ताः स्म । एकः श्रेष्ठः । भवान एकः त्वमेकः। भवस्य संसारस्य अनेक बहलम् । उपपातकं गोवधादि। ब्रात: ब्रात: समूहः । कलभः १ 'वाक्यैक्यमाशिश्रिये निःश्रेयसश्रिये' B. २ 'सुरधुनौहाध्व' B. ३ 'भविता भविता' B. ४ 'सुखावलोकनादनुकृच्छ्रातिकृच्छ्रोच्छ्रायनिकायस्य फल' B. ५ 'शतकलभकुलकवलनकठोर' B.

·कविकल्पलता। । कवलनकठोरकण्ठोरवः। भवदागमनप्रसङ्गो गङ्गा- प्रवाह इवाच प्रायेण प्रावर्त्तत। युष्मद्विजयव्याजेन राजीवजन्मा' सन्मापदेशायास्मै समाजिहौते स्म । उन्निद्रश्चन्द्रो वाऽऽगत्य धरणौसरणौरमतसारणौभिर- भिषिषेच। किंबहुना। भवादृशां दर्शनमेव दारुण- दुरितदारणम् । सम्भाषणमेव निखिलोपनिषन्निषेव- करिशावकः । निराकुलकवलन यथेष्टग्रासः । कठोरः निष्ठुराङ्गः । कण्ठौरव: मिंहः । प्रायेण बाहुल्येन। विजयव्याजेन प्रस्थानच्छलेन । राजीवजन्मा ब्रह्मा । मन्मार्गस्य मत्पथम्य । उपदेशाय प्रदर्शनाय। अम्मै प्रस्तुतदेशाय। प्रा (समा?) जिहौते स्म प्रस्थितवान् । उन्निद्रः उदितः । सरणौ पदवौ। अमृतसारणौभिः पौयष- नालिकाभिः । मारणौ धरा वा। अभिषिञ्चति । 'पिचिर् क्षरणे' इति । ददन्नत्वानुम् । उपनिषद् वेदभेदः । १ ‘प्रसङ्गाटूङ्गाप्रवाह इह प्रावत' B. २ ‘राजवन्मानसंका(मा? )ग्गेपिदेशाय देशायास्मै' (?) B. ३ 'रभिषिञ्चति' B., 'रभिषिषिञ्च' D. 8 'दारुणम्' B.

·कविकल्पलता। णम् । स्पर्श एव स्पर्शाश्मलाभः। शुश्रूषैव ब्रह्मशुश्रूषा। सन्निधानमेव' सन्निधानम्। समाराधनमेव धनम् । तदद्य निरवा दिनम्। तिथिरतिथिः श्रेयान्मुहूर्तः सम- पद्यत। मातापित्रोः पवित्रोऽन्वयः प्रतिष्ठानिष्ठामवाप। नित्यकृत्यानि कृतकृत्यानि। नित्याभ्युदयभाजो वयम्। यद्यपि कृपामृतस्पृशा दृशा भृशं कृताः कृतार्थास्तथापि वाचालता वाचालताकाण्डमकाण्डं ताण्डवयति । भगवन् ! परित्यागादकृशक्तशः कतमो देशः कृतः। स्वच्छन्दमागच्छभिरच्छधौभिः के के वाऽऽश्रमा गतश्रमा सेवा ब्रह्मशुश्रूषा तत् स्पर्शाश्म यस्य स्पर्शन म धातवः हिरण्मयतां प्रयान्ति। शुश्रूषा ब्रह्मशुश्रूषा विधातुः निषेवणम्, वेद- श्रवणेच्छा वा । सन्निधानं मान्निध्यं, प्रशस्तधनं च । अन्वयः वंशः । प्रतिष्ठा महत्त्वं तस्य निष्ठा काष्ठा । वाचालता मुखरता । वाचालताकाण्डं वाग्लतानालम् । 'टापं चापि हलन्तानां चुधा वाचा दिशा गिरा।' इति । प्रकाण्डं अकस्मात् । ताण्डवयति नर्तयति । अच्छधौभिः निर्मलज्ञानैः । विश्रमात् निवसनात् । । १ 'सन्निधानं स' B. ३ 'कृतकृत्या नित्या' B. २ 'श्रेयान्मूर्तः सुमुहूर्तः' B.

·कविकल्पलता। विश्रमादक्रियन्त। क्वचिदुल्लाघापधनता घनतामात- नोति बहुश्रेयसाम् । अत्र पवित्रचरित्रैरयं कियन्ति दिनानि यावदावसथः सनाथः क्रियते। कियन्त्य- हानि पुण्य हानिरहितैरिहातिवाहनौयानि मान- नौयैः। क्व वा यियासाऽऽयासातिशयदायिनी। भगवन्तः कियन्तः श्रीमतामन्तिके ज्ञानामृतस्नातकाः प्रति- निवसन्ति। निषिद्धविरुइजनाधिकरणं किमधिकरणं क्वचित् प्रश्ने। उल्लाघः निर्गतः गदात् । अपघनं अङ्गम् । घनतां नैविद्यम् । श्रावसथः त्रावासः । अतिवाहनौयानि प्रापणीयानि । यियामा गमनेच्छा। प्रायासातिशयदायिनी अतिशयखेद- कारिण। ज्ञानं एव अमृतं जलं तेन स्नाताः एव स्नातकाः । स्वार्थ कः । स्नातकाः त्रिसन्ध्यस्नायिनः तिनः । तथा च- 'स्नातकस्वा- तव्रतौ ।' कति कियन्तः । सन्तः माधवः । विरुद्धजनः नास्तिकलोकः । अधिकरणं अधिकारः, अधि- १ 'घनतामातनोति । अत्र' B. २ 'सनाधीक्रियते' B. ३ 'कियन्त्यहानि वा पुण्य' B. 8 'मतस्नातकाः स्नातकाः कति प्रतिवसन्ति सन्निधौ' B.

·कविकल्पलता। सङ्ख्यावन्तः श्रोत्रियाः व्याख्यायते विख्यातख्यातिवादैः श्रीपादैः। कियत्सङ्ख्याः श्रोत्रियाः श्रोतारः। प्रशस्तसमस्त- पुस्तकसङ्घहोऽस्ति न समस्ति वा। सन्यासात्यागेव गेयचरितैरधिजगे खगेन्द्रवाहनावाहनाऽमलमतिभिः । उत सन्न्यस्य 'गुणराशिभिः प्रथमाश्रमादेव देवता- वतारैः सन्यस्तम् । अथ' पृथुलश्रमाहितीयाश्रमात् । विश्वाभयदानदक्षदक्षिणहस्तानां सन्यस्तानां काको- दरनायकोदरसुप्तदामोदरदृढाश्लेषोल्लासितरमास्यानि । करणाग्रन्थश्च । ख्यातिवादैः ख्यातिपञ्चकवादिभिः। प्रसिद्धैर्वा । श्रीपादैः कृतमच्यासैः। मङ्यावन्तः पण्डिताः । श्रोत्रियाः वेदप्लुताः । न समस्ति न सम्यक् अस्ति । गेयचरितैः प्रशंस्थचरितः। अधिजगे पठितम् । खगेन्द्रवाहनः कृष्णः। अावाहनं तत्मपर्सा । उत पक्षान्तरे। मन्यस्य सन्यासं कृत्वा । प्रथमाश्रमात् [ब्रह्मचर्यात् ?]। द्वितीयाश्रमात् गाहस्थात् । प्रभूतश्रमात् महाखेदात् । काकोदरः सर्पः तस्य नायकः शेषनागः । उदरशब्देनात्र १ 'पुण्यराशिभिः' B. २ 'अथवा एथलसमाहितौ ' B.

·कविकल्पलता। १६६ । कति चातुर्मास्यानि। सम्प्रति निःप्रतिमप्रज्ञ वज्ञात- सुरगुरवः श्रीगुरवः कस्मिन्नुपवर्त्तने वर्तन्ते । कियतो यतीश्वराणामनि जनितः प्रभात विमला वर्षमाला। अद्य वन्द्यपादाना साधुमाधुकरौ भिक्षा पीयूषकक्षा- मनचानचयगृहेषु ग्रहीष्यति, किमु कस्यापि भाग्य- भवने भवनेपथ्यभूताभिख्या भविष्यत्ये- कभिक्षा। गात्रमात्रमुपस्थितम् । रमा लक्ष्मौः, तस्याः प्रास्यं मुखम् । कति कियत्यरिमाणनि। चातुर्मास्यानि वार्षिकत्रतानि । उपवर्त्तने देशे। वर्त्तने जीवनोपाये। यतीश्वराणां मन्यासिष्ठानाम् । जनितः प्रभृति जन्मादितः । वर्षमाला वत्सर श्रेणौ। प्रतिपद्मं मधुकराः इव प्रतिग्टहं श्रोत्रियाणां यतयः यां कामयन्ते मा माधुकरौ भिक्षा । पीयूषकक्षां अमृतमादृश्यम् । अनूचानाः साङ्ग वेदाध्येतारः। भवने ग्रहे। भवने ग्टहे। भवनेपथ्यभूता जगदलङ्काररूपा। प्रभूताभिख्या प्रचुरा शोभा। शोभा। 'अभिख्या नामशोभयोः'। इत्यमरः । प्रभूता भनेतिपाठे एकभिक्षति विशेषणं भिवाचा:। एक एकवारं भिचा याचनं यस्याः मा तथेत्यर्थः । । १ 'भूताऽमिथ्या भवि' B.

·१७० कविकल्पलता। अन्यच्च, श्रीमतां वेदान्ते वेदान्तेवासिप्रसिद्धिभिरेव जनो भगवन्महिमानम् । मौमांसां निस्सोमा साम्प्रतं प्रतिपद्यामहे महेच्छानाम् । कणादानुवादा क्षपादानुवर्तिन्यो विद्याः प्रसिद्ध- बौद्यप्रयुक्त कुतर्ककर्कशशरेभ्यो न बिभ्यतीत्यभ्यहिताः प्रकाममामनन्ति । स ये त्वसङ्ख्येय यावत्सये मुख्य- भवदुपन्यासादिहित- वेदान्ले वेदान्तदर्शने। वेद जानाति । अन्तवासिनां शिव्या- णाम् । प्रसिद्धिभिः। - मौमामा जैमिनिमुनिप्रोक्त शास्त्रम् । निस्सीमां निरवधि- भूताम् । माम्प्रतं दूदानीम् । प्रतिपद्यामहे जानीमः । विहितः कणादस्य कणादमुनिप्रोक्तस्य वैशेषिकदर्शनस्य अनुवादः अनुकारः याभिः ताः तथा । न्यायममानतन्त्रं वैशेषिक- दशनमिति प्रसिद्धमेव । अक्षपादानुवर्त्तिन्यः विद्याः न्याय- शास्त्राणि । न बिभ्यति न मम्यन्ते इत्यतः कारणात्, अभ्यहिताः पूजिताः । अर्थात्तत्रैव विद्याः जनाः यथेष्ठं आमनन्ति सम्यक् श्रामन्यन्ते । माझ्ये कपिलमुनिप्रोक्ने शास्त्रे । असङ्ख्येयानां मङ्ख्यावतां १ ' श्रीमन्तो वेदान्ते वेदायन्ते वेदान्तेवासिप्रसिद्धेरेव' B. २ 'मीमांसामसौमां' B. ३ ‘सायेऽसङ्ख्येय' B.

·कविकल्पलता। १७१ तया लिख्यन्ते लेखैरपि युष्मादृशाः। आपातप्राञ्जल- पातञ्जलजलधिरचलिना कलितः कलितमोहारिभिः। गुणानां साहित्यं साहित्यमादधाति धातृतुल्यानाम् । तत्तद्रसप्रसवित्वं कवित्वं बिभर्ति कौतिमतामित्यनु- युष्माभिरनूष्माभिषङ्गः समं सविस्मयाः समगंस्महौत्यभिहिते विहितयथोचितानु- शुश्रुम। अतएव पण्डितानां, सङ्ख्यायां सम्यक् कथने गणनायां वा । मुख्यतया श्रेष्ठतया । लेखैः देवैरपि भवन्तः लिख्यन्ते । श्रापातप्राजल: अविचारतः पातञ्जलं शास्त्र षष्ठं दर्शनं तदेव जलधिः । कलितः ग्टहौतः । कलितमोहा- रिभिः । कलिजन्याज्ञानध्वंसकैः । अगमः । साहित्य सङ्घातः । साहित्य काव्यादि । तत्तत् प्रसिद्धम् । रसप्रमवित्वं रसजनकत्वम् । कवित्वं कत । बिभर्ति । अश्मा गर्वः, तस्मात् यत् अभिषङ्गः अभिभवः तद्रहितः । समगंस्महि मङ्गताः स्म । विहितयथोचितानुवादे दत्तोत्तरानु- रूपप्रत्युत्तरे। मप्रसादे प्रसन्ने । प्रसादे मन्यासिनि । तदनु १ लिख्यन्ते युष्मादृशाः' B. २ 'गुणराहित्यं च साहित्यं न दधाति' B.

·२७२ कविकल्पलता। वादे 'प्रदक्षिणाचरणप्रणामादिना सप्रसाद प्रसादे तदनु तदनुजया ततस्तौब्रमब्राजिष्म ॥ इति हतौयस्तबके भगवदौरणं नाम बतौयं कुसुमम् ॥ ३ ॥ तस्यानन्तरम् । तदनुज्ञया तस्याज्ञया । ततः तस्मात् स्थानात् । तीब्र शीघ्रम् । श्राब्राजिस्म आगताः स्म । दूति हतीये हतौयं कुसुमम् ॥ ३ ॥ १ 'प्रदक्षिणाचरणचरणप्रणामादिना संप्रसादे तदनुज्ञया' B. २ 'टतीयकथास्तबके भगवदाभाषणं नाम' B.

·कविकल्पलता। १७२ अथ दक्षिणेन क्षोणौपतिमार्ग भार्गवमिव परशु- भोल्लासितम् । अमृतसम्भारमिव कुण्डलसलक्ष्मौकम् । वशिष्ठमिव वशिश्रेष्ठम् । पराशरमिव पराशयज्ञम् । वेदव्यासमिव वेदव्यासक्तम् । शुकमिवाशुकलितपर- मार्थम् । दुर्वाससमिव दुर्वासनाशून्यम् । जमदग्नि- मिवानमदग्नितेजसम् । ३गर्गमिव भर्गभाजम् । दक्षिणेन होणौपतिमार्ग राजवमना दक्षिणभागे ब्राह्मण- मुपागम्य इदं श्रवादिषम् इत्यन्वयः। मार्ग दृति 'एनपा द्वितीया' २।३।३१ इति द्वितीया । भार्गवं परशुरामम् । परेषां शुभया उल्लासितम् । परशो: परश्वधस्य भा दौप्तिः तया उल्लासितं च । कुण्डलाभ्यां मन् लक्ष्मीः यस्य तं तथा । पक्षे कुण्डे लमन्तौ लक्ष्मौः यस्य । वशिश्रेष्ठं जितेन्द्रियश्रेष्ठम् । पराशयज्ञं परेषां अभिप्रायविदम् । वेद व्यासतं अनुरक्रम् । प्राशु शौनं कलितपरमार्थ प्राप्ततत्त्वज्ञानम् । पानमदग्नितेजसं श्रानमत् नम्रौभृतं अग्नरपि तेजः यतः तं तथा । भर्गभा शिवभक्तम् । २ 'दमदग्नितेजसम्' A. १ 'मिव(वा)शुकलित' B. ३ 'भार्गवमिव' B.

·कविकल्पलता। कश्यपमिव 'वश्य परमेन्द्रियवर्गम् । गौतममिव श्रौत- मतप्रवर्तकम् । विश्वामित्रमिव विश्वमित्रम्। अचिमिव मविप्रवरम् । क्रमिव क्रतुक्रियाको विदम् । कुत्स- मिव अकुत्मचरितम् । वत्समिव वत्सलम् । जावालि- मिव जौवालिदयालुम् । चयौपथप्रथमपान्यम् । तरु- णायमानकरुणारसनिर्यास पीयूषवर्षिभिगञ्चलैरुदञ्च- वश्वपवनेन्द्रियं स्वाधीनप्राणचक्षुरादिकम् । श्रौतमतं वेदहितं कर्म तस्य प्रवर्तकम् । मत्रिप्रवरं श्रोत्रियश्रेष्ठम् । क्रत क्रियाकोविदं यज्ञक्रियाभिज्ञम् । अकुत्म अनिन्छ चरितं चरित्रं यस्य तं तथा । वत्सलं दयानम् । त्रयौपथः वेदमार्गः । तरुणायमानः वर्द्धमानः करुणारसनिया॑सः श्रानन्दाश्रुप्रवाहः तदेव पौयूषं अमृतं तदर्षिभिः दृगञ्चलैः अपाङ्गः उदञ्चयन्तं उद्गमयन्तं चन्द्र चक्रवालं दुन्दुबिम्बम् । १ 'वश्यपवनेन्द्रियम् ' B ३ 'सत्रिवरम् ' B. २ 'शैवमतप्रवर्तकम्' B.

·कविकल्पलता। २७५ यन्तमिव चन्द्रचक्रवालम्। ईषदुन्मिषद्दशनदौधितिच्छ- लेन स्वच्छमाशयं प्रकाश यन्तम् । उपमठपठदकुण्ठ- कण्ठ वैकुण्ठभक्तविरक्तप्रव्यक्तोक्तसतसमक्तचेतसमूईरेत- समजिद्मं 'ब्रह्मनिष्ठं ब्राह्मणं सम्यगुपागम्य एतद- वादिष्म॥ श्रीमन्नमस्कमहे महेशमहसामचभवतां भवतां विहिततीर्थसार्थसञ्चरणौ चरणौ। भवांश्चर चतुरान- नोप्यनष्टश्रुतिः। पुरुषोत्तमोऽपि न मायावल्लभः । ईषत् अल्पं उन्मिषन्तो प्रभाममाना दशनदौधिति: दन्तच्छंटा तच्छलेन अच्छं शुभं श्राशयं अन्तःकरणं प्रकाशयन्तम् । उपमठं मठममौपे । अकुण्ठः अमन्दः । वैकुण्ठभक्काः वैषणवाः । विरक्ताः निर्विमाः । सूतं शोभनं उक्त स्तवादि । ऊर्द्धरेत योगिनम् । अजिस ब्रह्मनिष्ठं अद्वैतपरम् । [महेशमहसां महेशस्य महः येषां ते तथा । अत्रभवतां पूज्यानाम् । चतुराननः धाता वका च। न अष्टमङ्ख्यातकर्णः । अनवेदश्च । पुरुषोत्तमः कृष्णः, पुरुषश्रेष्ठश्च । न मायावल्लभः न लक्ष्म्याः प्रियः । न कपटप्रियश्च । १ 'मजिब्रह्मनिलं, टीकाकारसम्मतः पाठः । २ 'मुपगम्येदमवादिष्म' B. ३ 'भवांश्चतुराननो' B.

·कविकल्पलता। १७६ । गिरिशोऽपि नास्थिरचितशोभः। ततो न कस्य नमस्यः। भवतः कलानिधेरनुपाधिरियं चातुरी, यच्च तुरचन्द्र- कान्तानना युरोचितं वचनपीयूषं वर्षतौति निर- वद्यालापपद्यामनुसरामः। सातिरेकविवेकः वेषो विषा परिषदि न गण्यसे पुण्यशेमुषौकः। गिरीशः शिवः, गिरः वाण्याः ईशश्च । 'गिरिशो गौरिशो वापि गिरीशश्च प्रकीर्तितः ।' इति शब्दमहार्मवः । नास्थिरचित शोभः न अस्या कौकसेन रचितशोभः । अस्थिरा चिता शोभा यस्येति च । भवतः तव । कलानिधेः चतुःषष्टिकलानिवासस्य, अथ चन्द्रस्य । अनुपाधिः नैसर्गिको । चातुरौ चतुरता । दयं हि, चतरः दक्षः, यच्चा तुरौ कौं । चन्द्रकान्ताननवोचितं चन्द्रवत् कान्तं यत् श्राननं तस्मात् सवणं निःमरणं तदुचितम् । अथ च चन्द्रकान्तः मणिभेदः तदाननस्रवोचितम् । वचनपीयूषं वागमृतं वर्षति । बालापपद्यां वाक्पदवीम् । मातिरेक: मातिशयः । परिषदि गोष्ठ्याम् । २ 'ननाऽतिसुरोचितं' B. १ 'गिरीशोऽपि' B. ३ 'सेमुखौकः' B.

·कविकल्पलता। १७७ 'आसौद्याम्मदीया दिदृक्षा प्रेक्षावन्तं भगवन्तं प्रति सम्प्रति सा पूर्णा । न किमप्यपेक्ष्यमपेक्षते यदन- वद्यविद्या विद्युयोतोयोतितमेदिनीमण्डलानामवि- कला कलां कलयामः कुशलतां कुशलतां दधतां श्रीमताम् । तथापि मुदा सदाचारस्वच्छा पृच्छासौ विधीयते "भव्यमव्यवहितमव्याहतचित्तानाम् । कच्चि- दाचार चातुरौतुलितविरल पुरुषरत्नानामियमेव नगरी गरीयसी, सदावदातभगवदवस्थानात् । उत कुतो- ऽप्यागतं वतंसभूतैर्भूतलस्य । कियन्तः श्रीमतामि- श्रादीया (?) अस्मदीया श्राद्या (?) । दिदृक्षा दर्शनेच्छा । प्रति लचौकृत्य । पूर्णापूर्णा अतिशयेन पूर्णा । विद्या एव विद्युतः तस्याः उद्योतः प्रकाशः । अविकलां अप्रतिहताम् । कुशलतां दर्भलताम् । पृच्छा प्रश्नः । भव्यं कुशलम । अव्यवहितं व्यवधानशून्यम् । कञ्चित् प्रश्ने । चिरत्नं पुरातनम् । पुरुषरत्नं पुरुषश्रेष्ठम् । वतंसभूतैः भूषणरूपैः । १ 'अद्य यावन्मदीया दिदृक्षा' B. २ 'भवन्तं' B. ३ ‘सम्प्रति पूर्णा पूर्णालायकम पेक्षते । यद्यप्यनवद्य' B. मविकलं कलयामः कुशलतां दय(ध)तां' B. ५ 'मव्यवहितचित्तानां B. ६ 'चिरत्न' D. भवदवस्थाना B. 12

·१७८
कविकल्पलता।
।
हाग्रहारा धराग्रहाराः शालिशालिनः। कश्चिद्दि-
पश्चिद्यजमानो भवन्म नोचितो वर्तते कीर्तिमताम् ।
प्रतिग्रह' प्रति ग्रहं जहति महति यत्ने महितमहि-
मानः। गृह एव निगृहौतेन्द्रियग्रामैरव्यग्रमवस्थौयते।
किं वा वापि कदापि गम्यतेऽनवगम्यतेजोभिः ।
कस्मिन्नप्यवसरे नरेश्वरावासं प्रति सम्प्रति याचा
क्रियते न्यक्रियते वा तत्सम्बन्धः। कति प्रतिदिनं
स्नानानि 'सम्भवन्ति शुभवन्ति। माध्यन्दिनं कर्म निर्ममे
पग्रहाराः क्षत्राणि । धराग्रहाराः पृथ्व्या: श्रेष्ठहाररूपाः
शालिशालिनः कलमादियुक्ताः ।
प्रतियहं दानम् । प्रति लक्षीकृत्य । ग्रहं ग्रहणामक्तिम् ।
जहति त्यजन्ति । महितमहिमानः पूजितप्रभावाः ।
निग्टहीतेन्द्रियग्रामैः जितेन्द्रियचयः ।
न्यक्कियते दूरीक्रियते । तत्सम्बन्धः नरेश्वरावासयात्रासम्बन्धः ।
शुभवन्ति शुभयुक्तानि ।
१ 'धनाग्रहाराः' B.
३ 'गम्यतेऽगम्य' B.
५ भवन्ति' B.
२ 'प्रतिग्रहं प्रतिदहं जहति यत्नेन ' B.
8 प्रति यात्रा' B.

·कविकल्पलता! १०६ निर्ममेहितैः। भोजनमजनि रजनि जानि] करनिकर'- निभशुभयशसाम्। उत' विचक्षणानां क्षणादुपरि परिस्थितिर्भवित्री भोजनस्य । कस्मिन् वादिगिरि- विदारणदारुणकुलिशास्त्रे शास्त्रे मेदुरः स्फुरत्यादरो दरोन्निद्रतामरसोदरसोदरनेत्राणाम्। कापि व्याक्रि - यते व्याख्या। उत न व्याक्रियते किमपि । 'प्रत्यह- महं यथा भवदवलेोकनादामोदमासादयामो दया- मोदितमनोभिः सुमनोभिस्तथा विधेयम् । इत्य- निर्ममे कृतम् । निर्ममे हितैः निर्ममत्वचेष्टितैः । रजनिचरः चन्द्रः । भवित्री भविष्यति । कुलिशास्त्रे वज्ररूपास्त्रे । मेदुरः स्नेहनिबद्धः । दरोन्निद्र ईषद्विकसितं तामरसं पद्मं तस्य उदरपत्र अन्तःस्थपत्रौ तस्याः मोदरं सदृशं नेत्रं येषां तेषां तथा । व्याक्रियते वितन्यते । महं उत्सवम् । श्रासादयामः प्राप्नुमः । दयामोदितमनोभिः कृपादयः । सुमनोभिः पण्डितैः । विधेयं करणीयम् । १ 'रजनिजानिनिभशुभयासाम्' B. २ 'उत रुचितक्षणादुपरि' B. ३ 'कस्मिन् कस्मिन् वादिगिरिविदारगादारणि शास्त्रे' B. ४ 'क्वापि न व्याक्रियते व्याख्या' B. ५ 'प्रत्यहमिह' B. ६ ‘दवलोकनामासादयामो' B.

·१८० कविकल्पलता। स्माकमाकण्यं कर्णरसायनं वचनं तैरपि कपिल- मुनिकल्यैरनल्पजल धरध्वनिमधुरगम्भौरतारभारती'- प्रतिशब्दमुखरितमन्दि(न्द ! )रोदरमिदमुदौरयामासे । सुचिरमपरिचयवशादसाम्प्रतं साम्प्रत पौर्वापर्यविपर्य- 'योद्यदकस्मादस्माभिरधीयते। तच पवित्रगुणगणै- र्दूषणगणग्रहणपहिलैर्न भाव्यं भावव्यजितमहित- महिमभिर्महाशयः। नयनयोरमितममृतद्रवं सवन्तः के भवन्तः। अभिवादये 'दयेन्दिरामन्दिरायमानहृदया- कर्णरसायनं श्रोत्राप्यायनम् । मन्दिरोदरं इति क्रिया- विशेषणम् । घदौरयामासे उक्तम् । श्रमाम्प्रतं अयोग्यम् । भावव्यञ्चितमहितमहिमभिः स्वप्रकाशनैव व्यक्तीकृतपूजित- महत्त्वैरित्यर्थः । अमित अपरिमितम् । अभिवादये नमस्करोमि । दयेन्दिरा दया एव इन्दिरा लक्ष्मौः । अनूभायितान् अगवितान् । १ 'रसायनं तैरपि ' B. ३ 'गम्भौरभारती' B. ५ “यत्किञ्चिदकस्मा' B. ७ 'भाव्यं जितमहिमभि' B. २ रनल्पजलजलधर B. 8 'दसाम्प्रतं पौर्वापर्य' B. ६ 'टूषणग्रहणाग्रहिलैर्भाव्यम्' B. ८ 'दयेन्दिरासनायमानहृ' B.

·कविकल्पलता। २८२ रविन्दान्युष्माननूष्मायितान् । सम्यगागम्यतां नितान्त- पवित्रचरित्रैः। इहोपविश्यतां दृश्यतां दधानैगुण- निधानैः। सर्वतः शर्म स्वधर्मनिर्मलमनसां सुमनसाम्। कुतः कुतकसम्पर्करहित रिहायातम्। 'गृहादिहागम्यते रम्यते शोभिः श्रीमद्भिः, उत कुतश्चिदिपश्चिहरेण्यैर- न्यतः। अचागमनेनायं ग्रामो गुणग्रामोचितः कदा विर- चितः परिचितकलाकलापैर्मधुरालापैः। किं नाम नाम निकामनिर्मलमतौनाम्। विहित विद्वज्जनजिन- निर्वासः क वासः कृतः कृतः। अयं संवसथः सनाथः कियन्ति वासराणि वासराणि करणीयः। किं किमधौतं सुधीभिः। किं किञ्चन पुस्तकमस्ति स्वस्तिमताम् । दृश्यतां मनोज्ञताम् । पार्म सुखम् । विपश्चिदरेण्यः पण्डित श्रेष्ठः । नाम सम्भावनायाम् । नाम संज्ञा च । वृजिननिर्वासः पापनिराकरणम् । सम्वसथ: वासः । १ 'खधर्मकर्म निमलमनसां' B. २ 'ग्टहादागम्यतेऽगम्यतेजोभिरुत' B. ३ 'ग्रामोपचितः' B. 8 'निर्वासोऽद्य वासः व कृतः' B. ५ किं किंच' B.

·१२ कविकल्पलता। निर्मितामितखेदच्छेदः' को वेदः कोविदैः पद्यते । का वा शाखा विशाखानुकल्पानाम् । को देशः पेशल- प्रकृतीनाम् । अदृष्याः पोष्याः कति सन्ति भवताम् । कति भार्या आर्याणाम् । बहवः पुत्राः, किं विचा एव देवकल्यानाम् । कियत्यः कन्या विश्वाधिकन्याय- भाजाम्। जनयिचौजनका जनकौतुकदायिचरिता किमासाते, वसाते वा कौतिशेषपटं निष्कपटम् । इयन्ति दिनानि यावदावयोः किमिति दर्शनजनि - जनि। अयाचितं भृशं बलं शम्बलं किञ्चनाऽस्ति शाखा वेदशाखा, काएव-कुथुमि-माध्यन्दिनादि । विशाख: कार्तिकेयः । तदनुकल्यानां तत्सदृशानाम् । दौ वा त्रयो वा इति वित्राः । जनयित्रीजनको मातापितरौ । आमाते विद्यते । वमाते परिदधाते वा । कौतिशेषः एव पटं। दर्शनजनिः दर्शनप्रसङ्गः । भृशं बल्लं महबलम्, तेजःस्वरूपम् । किञ्चन किञ्चित् । । १ 'मितकर्मच्छेदः को वेदः कोविदः पश्यते' B. २ 'भवतां शुभवताम्' B. ३ भवतः पुत्राः किं दित्रा एक एव वा देवकल्पः' B. ४ ‘जनको कौतुकदायिचरितौ किमावसथे वसाते ' B. अयाचिन भ्शं' B.

·कविकल्पलता। १३ नास्ति वा। कथं निर्वाहो हव्यवाहोपमतीव्रतेजसा बोभवतीति भवभौतिजुषां विदुषाम् । नित्यं कर्म हर्म्य एव निर्मीयते निर्मलमनोभिः । अथवा पुष्कल- पुष्करे पुष्करिणीतटे। एकवारमाहारः सारभूतः प्रभूताज्यः प्राज्यव्यञ्जनो भवति भवतां विर्वा। प्रथम सन्तर्पितनभोजनं भोजनं कियत्या वेलायां सम्पनी- पद्यते। अत्र मैनौ धाचौदिविषदां केन केन समम् । समन्ततो विशदपदकदम्बबन्धोपसंस्कृतं संस्कृतं श्रीमतां श्रुतमेव स्वच्छन्दममन्दच्छन्दः सन्दानितनितान्तकान्त- बोभवतौति पुनः पुनः भवति । वः युभाकम् । भव- भौतिजुषां संमारौति कृत्वा भयं प्राप्नुवताम् । पुष्कलपुष्करे बहलपद्मयुक्त । प्रभूताज्यः प्रचुरतः । प्राज्यव्यञ्जनः । भूरिते मनः । दिर्जा वारदयम् । नभोजन: देवजनः । सम्पनौपद्यते भृशं सम्पन्नो भवति । मैत्री मित्रता । धात्रौदिविषदां ब्राह्मणानाम् । स्रग्धरादि, रज्जुभेदश्च । मन्दानिता बद्धा । गौ: वाणी, पशुश्च । ९ पुष्करेषु पुष्करिणौजटेघु' B. २ सन्तर्पिते सन्तप्याणां भोजनं' B. ३ ‘सम्बन्धोपस्कृतं श्रीमतां' B. ४ ‘च्छन्दःसम्पदातियातिनितान्त' B.

·कविकल्पलता। १८४ - कविताकान्तारे गौश्चरति । आत्मकृतिः कृतिवरैः सापि पद्यताम्। अव्यग्रसमग्रगुणग्रामैामान्तरं गतमासीत् क्षमासौमन्तमणिभिः। अथवाऽवास्थाथि स्थायिकौर्तिभिः। कियन्ति तीर्थानि प्रज्ञाऽवज्ञात- गौर्वाणगुरुभिरभिवौक्षितानि। कियन्ति वाऽतिमाच- पवित्रया यात्रया निईम्भः सम्भावनौयानि। भवतां भक्तिः शौतकिरणाभरणे भृङ्गिणमवगणयति । किमुत कौस्तुभभूषणे विभौषणं विशेषयति । सम्प्रति प्रति- भाजुषा जिगमिषेव' लक्ष्यते 'बलवलक्षयशसाम् । श्रात्मकृतिः स्वकरणं, कवित्वादि । क्षमामोमन्तमणिभिः पृथ्व्याः भूषणरूपैः इत्यर्थः । अस्थायि स्थितम् । स्थायिकीर्तिभिः अविनष्टयशोभिः । अतिमात्रं अतिशयम् । गौतकिरणाभरणे महादेवे । भृङ्गिणं मृङ्गरीटनामानं शिवानुचरम् । अवगणयति तिरस्करोति । विभौषणं राक्षसेश्वरम् । विशेषयति जयति । सदृशयतीति धावत। बलवलक्षं बलभद्रवत् लम् । १ 'कापि' B. २ 'अद्य व्य( ? )ग्र' B. ३ 'विभूषणे' B. 'जिगमिषैव' B. ५ ‘वलक्षयशसाम्' B.

·कविकल्पलता। १५ अस्मन्मनौषितमखिलमेव सम्पूर्णमासौत्पौर्णमासौहि- मांशुमांसलकीर्तिमतां भवतामवलोकनेन, इति नि:- प्रतिममतिभिरभिहिते यथाप्रश्नं लोकोत्तरैरुत्तरैरनु- मोद्याभिवाद्य च वाद्यवेक्षणाकाझ्या निरगामि, समागामि च स्वामिसमौक्षणप्रतिक्षणविजृम्भमाण- कल्याणभररस्माभिः॥ दति रहतीयस्तबके विप्रसम्भाषणं नाम चतुर्थ कुसुमम् ॥ ४ ॥ मनौषितं मनोरथः । मांसलः महान् । यथा प्रश्न प्रश्न अनति- क्रम्य । लोकोत्तरैः लोके प्रधानैः । उत्तरैः प्रतिवचनैः । अनु- मोद्य अनु पश्चात् मोदयित्वा । अभिवाद्य नमस्कृत्य । वाद्यवेक्षणा- काश्या वादिनः अवेक्षणवाञ्छया । निरगामि निर्गतम् । समागामि सङ्गत च ॥ इति श्रीसूर्यकविराजविरचितायां बालबोधिकायां कविकल्प- लताटीकायां हतीये स्तबके चतुर्थं कुसमम् ॥ ४ ॥ १ 'भिवाद्य चेक्षणाका' B. २ 'समगामि च' A. C.. 'समागामि खा' B. ३ 'टतीये कथास्तबके ब्राह्मणभाषणं नाम चतुर्थं कुसुमं समाप्त- मिति।" B.

·१८६ कविकल्पलता। अथ क्वचित्कुवलयावलौमिलितपुण्डरीकखञ्ज (ण्ड ?) व्याजविजृम्भमाणप्रयागपरभागं तडागं साकाङ्गमौ- क्षमाणाः, कुचापि करकमलकलितजलधौतकलधौत- कलशकलविलासधरपयोधरभरावनम्रकम्रनागरोग- रौयःस्वेदच्छेदमेदखिनौर समौरसमौहितसमौपा वापौं नेत्रपाचौकुर्वन्तः, क्वापि कूपान् भूपानिव गुणिभ्यः पात्रेभ्यः पावनजीवनदायिनो निरन्तरं निरूपयन्तः, कुतश्चित्पार्वतोपतिपादपयोजपूजन शुद्धाभिजननिवास- निर्वासिताऽशेषकल्मषोपसर्ग दुर्ग नयनमार्ग नयन्तः, खण्डं समूहः । परभाग: अन्यतः शोभा कलधौतं सुवर्मम् । कम्रः कमनीयः । मेदखौ महान । ममौहित: अभिलषितः । नेत्रपात्रोकृतवन्तः पश्यन्तः इत्यर्थः । गुणिभ्यः दाक्षिण्य गौलादि- गुणवद्भ्यः, रज्जयुक्तेभ्यश्च । पानेभ्यः घटौप्रतिभ्यः, दानाहज- नेभ्यश्च । पावनं पवित्रम् । जौवनं जीविकां जलं च निरू- पदपयो पदपद्मम् । अभिजनः वंशः । निर्वासितः निराकृतः । कलुषं पापम् । उपसर्गः उपद्रवादिः । दुर्गे दुर्गम- पयन्तः । १ 'खण्डव्याजव्याजम्भमाण' B. २ 'साकाङ्ग(मोक्ष)मौक्षमाणाः' B. 'नौरसमौहित' B. ५ 'घूजनप्रयोजनशुद्धाभिजनजननिवास' B. ३ कृतवन्तः' B.

·कविकल्पलता। १८७ अपरच च भवक्षस्तटप्रतिभटहाटककपाटरचनास- नाथं गोपुरं च परिचिन्वन्तः, अन्यत्र सुपर्वपर्वत- गर्वसर्वकषानिभान् निभालयन्तः, इतरत्र जवविजित- कुरङ्गान् तुरङ्गान् रङ्गगतान् नटानिव त्यतो वौक्ष्य वौक्षणयुगलं सफलयन्तः, क्वचिवजवल्लिवेल्लनोल्ला- सितभास्वत्तुरङ्गमगमनानि भवनानि नयनमौनयो- रानायतां नयन्तः, क्वचन काञ्चनवणी कर्णान्तविभ्रा- स्थानम् । प्रतिभटः समः । हाटकं सुवर्णम् । गोपुरं पुर- द्वारम् । परिचिन्वन्तः पश्यन्तः । सुपर्बपर्वतः सुमेरुः। गर्व- सर्वकषः गर्वस्य सम्यक् उन्मूलकः । इभान् हस्तिनः। निभा- लयन्तः पश्यन्तः, भाललोचने धत्तः (यन्तः ?)। कुरङ्गाः हरिणभेदः। रङ्गः नृत्यस्थानं, युद्धं च । ध्वजवल्लो पताका तस्याः वेननं कम्पनम् । उल्लासितः उचितः । भाखान सूर्यः तस्य तुरङ्गः वाहनः । भवनानि ग्रहाणि । नयनमौनयोः नयनमत्स्ययोः । श्रानायतां जालताम् । नयन्तः प्रापयन्तः पश्यन्तः इत्यर्थः । काञ्चन काञ्चित् अनिर्वचनीयाम् इत्यर्थः। लोचनाञ्चल: अपाङ्गम् । १ 'अपरत्र या(भ)वदक्ष' B. २ 'निरौक्ष(च्य), B. ३ 'कुत्रचिवजवल्लिवेल्लल्लोलायितभाख' B. ४ ‘मौनयो(:)राजीवनौयतां' B.

·कविकल्पलता। (श्रा)न्त चारुलोचनाञ्चला 'चरणसिञ्जानमछुमचौर- नाद(न)नेदौयसा हृदयमदयमपहरन्तौं कामिनी- मक्षिलक्षौकुर्वाणाः, निर्वाणाय निर्वाणाङ्गारलाघवं द्राघयन्तः, वसुमतौसारं देवदारं समासाद्य माद्य- दन्तःकरणाः समवतिष्महि ॥ अनन्तरं निरन्तरम'- पक्रमन्निष्कामदनेकसेवकनिकायकायसम्बन्धं सनि'- बन्धं परितः परिहरन्तः सन्तमस राशिनाशि प्रचण्ड- मिञानः शब्दायमानः। मौरः नूपुरम् । नेदौयसां अन्तिक- स्थानाम् । अदयं निर्दयं यथा स्यात् । अक्षिलक्षौकुर्वाणाः पश्यन्तः । निर्वाणाय मुक्तये। निर्वाणाङ्गारलाघवं निर्वा- तानललघुत्वम् । द्राघयन्तः दौर्षी कुर्वन्तः वर्द्धयन्तः इत्यर्थः । देवद्यारं राजद्वारम् । आसाद्य प्राप्य । माद्यदन्तःकरणा: हृव्य- न्मानमाः । समवर्तिमहि अभवाम । निरन्तरं निबिडं यथा भवति । अपक्रम एकदैव । निष्का- मन्तः निर्गच्छन्तः । सेवकाः राजभृत्याः तेषां निकाय: समूहः । सनिबन्ध सयन्नं यथा स्यात् । परितः सर्वतः । सन्तमम १ 'चरणसञ्चरणसि' B. २ 'हरन्तीमक्षिलक्षौकुर्वाणाः' B. ३ 'दान्तकरणाः' B. 8 'निरन्तरपाक्रमपक्रामदनेक' B. ५ ‘निर्बन्धं' B. ६ ‘राशि नाशि प्रचण्ड' B.

·कविकल्पलता। मार्तण्डमण्डलसम्प्रकाशसंकाशं देवसकाशमनायास- मायामिष्म॥ सम्प्रति च न के प्रति प्रतिभावि- भासितवदनो वादो। वर्जिताऽजर्जरकर्णकलशौका- प्रेक्षावन्तः प्रतीक्षन्ते चास्मदप्रह्वजिह्वाशुक्तिमुक्तां वाचोयुक्तिमुक्तावलीम् । तदचिरस्य निरस्य गर्वमेः तस्य भगवतौं भारतौं कण्टपौठाधिष्ठाचौं निर्माय । सर्वतः व्यापि ध्वान्तम् । अवसमन्धेभ्यस्तमसः' (५ । ४ । ७६ ।) इत्यच समासान्तः । मार्तण्डः सूय्यः । सङ्काशं मदृशम् । देव- सका राजसान्निध्यम् । प्रायासिभ अागताः स्म । अजर्जरः अभग्नः। प्रेक्षावन्तः पण्डिताः । अप्रहा: अनम्राः । जिकैव शक्तिः मुक्ता स्फोटः ततः मुक्तां निःसृताम् । तत् तस्मात् । अचिरस्य श्रचिरेणैव । निरस्य विनाश्य । एतस्य वादिनः । निर्माय कृत्वा । निमायं निष्कपटं यथा स्यात् । उपास्य संसेव्य । द्विपास्यं गणेशम् । अध्यवस्यामि १ ‘सप्रकाशकोशसंकाशं' B. २ 'प्रति वचनकं प्रति प्रतिभाविभासितवदवादि' B. ३ 'चाप्रब' B. 8 ‘धिछायिनौं निर्मायमुपास्य' B.

·कविकल्पलता। २ निर्मायमुपास्य च दिपास्यमध्यवस्यामि पुरा पुराण- पुरुषोत्तमस्य देवस्य विचित्रां स्तोबावलौम् ॥ दूति हतौयम्तबके तडागादिवर्णनं नाम पञ्चमं कुसुमम् ॥ रचयिष्यामि। पुरा पूर्वम् । पुरा पूर्वम्। 'अध्यवस्थामि' इति पुरायोगे भविष्यति लट् । पुराणपुरुषोपमस्य हरिसदृशस्य। देवस्य राज्ञः । इति श्रीमूर्यकविराजविरचितायां बालबोधिकायां हतौये पञ्चमं कुसुमम् ॥ ५ ॥ Ja १ 'पुरुषोपमस्य' B. २ 'इति टतीये कथास्तबके' B.

·कविकल्पलता। इत्यादिवादिमान्द्याय वचांस्यच्चार्य धैर्यवान् । प्रतीक्षेत विपक्षस्य भारतौं प्रातिकूलिकौम् ॥ १ ॥ ततः सरम्भसम्भारगम्भौरारम्भनिभेराम् । विपक्षं क्षिप्रमाक्षिप्य वाचमुच्चार येदिमाम् ॥ २॥ यन्मथा मह दुर्बुद्धे ! वाग्युद्धं कर्तुमिच्छसि । तत्पङ्गुः शृङ्गमुत्तुङ्ग मेरोरारोढ़मिच्छसि ॥३॥ सुप्तसिंहसटाष्टिमष्टापदपदच्छिदाम् । व्याघ्रं शीघ्रं समाघ्रातुं शशकः सन्समोहसे ॥ ४ ॥ शुकशावः शशादस्य चञ्चु चुम्बितुमिच्छसि । सपै 'सदर्पमडिभ्यां निघ्येष्टुं दुष्ट : वाञ्छसि ॥ ५ ॥ मण्डूकश्चण्डता धत्से कुपिते(तो) नागसंसदि । श्रीखण्डखण्ड एरण्डः 'सौरभ्यं तुच्छ सेवसे ॥ ६ ॥ (१) प्रातिकूलिकौं अननुकूलाम् । (२) संरम्भः क्रोधः । क्षिप्रं शौचम् । (8) मटा: कन्धरालोमानि । अष्टापदः शरभः । (५) शशादः श्येनः । चञ्चः पक्षितण्डम् । (६) श्रीखण्डः चन्दनः। सौरभ्यं मौगन्ध्यम् । स्नुषे प्रस्त्र- वसि। रुषे क्रोधाय। 'निषेवसे' इति च पाठः । १ 'सुदर्पमं हिभ्यां' B. ३ 'कुत्सितो' B. २ 'खण्डनां B. 8 'खसौरभ्यं स्नधे रुधे' B. A.

·CHAWAN LIDE १६२ कविकल्पलता। सम्प्रहर्तुं विषाणाभ्यां शकभं वृषभेच्छसि । गिरिं पातयितुं दन्तौ दन्ताभ्यामभिवाञ्छसि ॥ ७ ॥ दुर्बहे ! स्पई से कौटः' प्रकटं कैटभारिणा । श्राखुर्विडालदशनानुत्पाटयितुमिच्छसि ॥८॥ इदं पाषाणदलनमवस्यालेख्यदर्शनम्। मृगतृष्णाम्भसि स्नानं कृष्णाहिमुखचुम्बनम् ॥ ६ ॥ तुलया तोलनं मेरोः करेण स्थगनं रवेः । खड्गधाराग्रसञ्चारः शिरसा गिरिभेदनम् ॥ १० ॥ नभसोऽङ्गलिनिर्मानमयश्चणकचर्वणम्। अङ्गारशयनस्वापो मज्जयोऽयं त्वयेष्यते ॥ ११ ॥ (6) विषाणाभ्यां टङ्गाभ्याम् । शभं ऐरावणम् । witteकेटभारिणा विष्णुमा । श्रारखः मूषिकः । (६) आलेख्यं चित्रम् । गहष्णा मरीचिका। कृष्णाहि: कालसर्पः । (१०) तुलया तुलादण्डेन । तोलनं परिमाणं उत्तोलनम् स्थगन श्राच्छादनम् । (११) मानं परिमाणम्। अयशणकः लौहकलाय: । शयनं HARTI EHA - ALLAHABAD १ 'कीट' B. * ' चणको हरिमन्थकः' इत्यमरोक्तः ‘कलायः' इति कल्यनम- युक्तम् । कलायस्तु लोकख्यात-मटरवाचकसतीनकापरपर्यायः । 'कला- यस्तु सतौनकः'। 'हरेणुरेणको' इत्यमरः ।