·२-४ सर्ग ६-१० सर्ग २-३ सर्ग 1) MAHIS हमारे निज प्रकाशित पाव्या-ग्रन्थ ---- १ मनुस्मृतिः-अत्युत्तम परीक्षोपयोगी-सान्वय-मन्वर्थमुक्तावली टीका- प्रकाशिकाटीका-सुबोधिनी हिन्दी टीका सहित द्वितीयाध्याय) २ मनुस्मृति:-मन्वर्थमुक्तावली-संस्कृत टीका-सुबोधिनी हिन्दी टीका सहित द्वितीयाध्याय ।) ३ रघुवंशमहाकाव्य-अत्युत्तम परीक्षोपयोगी सुधानाम्नीटीका तथा मल्लिनाथी टीका सहित । मल्लिनाथकृत संजीविनी टीका अन्वय- सुधाव्याख्या-कोश-समासादि-व्याकरण-वाच्यपरिवर्तन-तात्पर्यार्थ--हिन्दी- भाषार्थ----पौराणिककथायें-टिप्पणियां--संक्षिप्तकथायें परीक्षोपयोगी प्रश्नपत्र सहित । १-५ सर्ग १॥ १॥) २-५ सग ) १-४ सर्ग १ ४ किरातार्जुनीय-अत्युत्तम परीक्षोपयोगी सुधानाम्नीटीका तथा मल्लिनाथी टीका सहित । मल्लिनाथ कृत संजीविनीटीका-अन्वय-सुधाव्याख्या-कोश- समासादि-व्याकरण-वाच्यपरिवर्तन-तात्पर्यार्थ-हिन्दीभाषार्थ-टिप्पणियां- शिक्षासंग्रह-संक्षिप्तकथा-परीक्षोपयोगी प्रश्नपत्र सहित १-३ सर्ग ) ५ किरातार्जुनीय-सान्वय-मल्लिनाथीटीका,भावार्थदीपिनीव्याख्यासहित १-३ सर्ग) ६ शिशुपालवध-अत्युत्तम परीक्षोपयोगी सुधानाम्नीटीका तथा मल्लिनाथी टीका सहित । मल्लिनाथ कृत सर्वकषाटीका-अन्वय-सुधाव्याख्या-कोश- समासादि-व्याकरण-वाच्यपरिवर्तन-तात्पर्यार्थ-हिन्दभाषार्थ-टिप्पणीयां- संक्षिप्तकथायें-परीक्षोपयोगी प्रश्नपत्र सहित । १-२ सर्ग ॥ ७ शिशुपालवध-अत्युत्तम परीक्षोपयोगी सुधानाम्नि टीका सहित । अन्वय-सुधाव्याख्या-कोश-समासादि-व्याकरण-वाच्यपरिवर्तन-तात्पर्यार्थ- हिन्दीभाषार्थ-टिप्पणियां-संक्षिप्तकथायें-परीक्षोपयोगी प्रश्नपत्र सहित १-२ सर्ग) ८ अमरकोषः । सुविस्तृत मणिप्रभा हिन्दी टीका अमरकौमुदी संस्कृत टिप्पणी शब्दसूची सहित । सम्पूर्ण । २) प्रथमकाण्ड मात्र ९ गणितकौमुदी-(अभिन्नपरिकर्मचतुष्टयम्-अभिन्न अर्थात् साधारण और मिश्र संख्याओं का संकलन, व्यकलन, गुणन और भाग उदाहरण) [जोड़-घटाव गुणा-भाग] सोदाहरण हिन्दीभाषा टीका सहित १० गुल्लर गुण विकाश-विहार प्रथम परीक्षा में निर्धारित । ११ हितोपदेशः-मित्रलाभः-अत्युत्तम परीक्षोपयोगी किरणावली टीका सहित । अन्वय-किरणावलीव्याख्या-भावार्थ-हिन्दीभाषार्थ सहित ) प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी । -

·THE
HARIDAS SANSKRIT SERIES
81
THE
PRAKRIYA PRAYOGA SUCHI
FROM BHWĀDI TO CHURĀDI
OF
SIDDHĀNTA KAUMUDI
BY
BHATTOJI DIKSHITA
Or
A PRACTICAL GUIDE TO EXERCISES IN SANSKRIT RAMMAR
BY
S'ri Nagendra Narayana Mis"ra
Alias Pandit Keśava Miśra )
Sāhityāchārya, Kāvya Tirtha, Dharma S'astri
Adhyāpaka, Saryu Pārīņa Sanskrit Vidyālaya, Benares
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DÂS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office.
BENARES.
1938

·[ All Rights Reserved by the Publishers. ]
PRINTED BY
JAYA KRISHNA DAS GUPTA,
VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY.
1938.

·* श्रीः * -* हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला *- ८१ श्रीमद्भद्योजिदीक्षित विरचिताया वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्या विविधस्थलामृताख्याटिप्पणीयुता भ्वायादिचुरादिगणान्त- प्रक्रियाप्रयोगसूची। श्रीवैदिककर्मानुष्ठाननिष्ठ स्वधर्मशरणपयाली-मिश्र-कुलभूषणगोरक्ष(ख)पुरमण्डलीय- मध्यपल्ली(मझौली)राजगुरु-पण्डित श्रीराघवेन्द्रनारायणमिनस्यात्मजेनबलिया- मण्डलान्तर्गत-मुनिछपराग्रामवास्तव्येन, काशीस्थसरयूपारीणसंस्कृत. विद्यालयाध्यापकेन, काव्यतीर्थेन,धर्मशास्त्रिणा, साहित्याचार्येण. श्रीकेशवमिश्रापरनामकेन पण्डितश्रीनागेन्द्रनारायणमिश्रशास्त्रिणा सङ्कलिता-संशोधिताच । प्रकाशक:- - जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी। १९९५ [अस्य पुनर्मुद्रणादिकाः सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकायत्ताः ]

·No text on this page.

·* श्रीमाने परमसुन्दय्य नमः * - Arleske reglen श्रीगुरुवरकरकमलार्पणम् श्रीमद्विन्ध्येश्वरीमाता राघवेन्द्रः पिता स्वयम् । तौ नुमश्च पराम्बां श्रीदेवीं परमसुन्दरीम् ॥ १॥ श्रीमत्सु, सारदाशारदासमस्तगुणशब्दार्थामृतपानप्रसक्तमुनिवरमानसहंसकुल- कमलेघु, भारतीभालब्धसागश्रुतिस्मृतिपुराणोपपुराणाद्यनेकसकलकुशलसीमसद्विद्या- चारप्रचारपरायणविद्ववराखिलवसुधारत्नभूतप्रभातमङ्गलप्रभाप्रसन्नेषु, बुधवरान. गण्यशरण्यमण्डलीसखभारतीभाभास्वरभूसुरेश्वरेषु, गुणिगणगौरवामोदपुलकितेषु, सततपरमपूज्य गुरुदेवपूतयुगलकरसरोरुहेषु, । मुल्लसतु मे प्रियकुसुमार्पणम् । यतः किल दरीदृश्यते च प्रतिवत्सरं श्रीमद्भट्टोजिदीक्षितप्रणीताया वैयाकरण- सिद्धान्तकौमुद्या भ्वाद्यादिचुरादिगणान्त (दशगणी) प्रक्रियाप्रयोगस्मृतिपुण्यपथे ·. ( २ ) भारतीभानुरागफलमिच्छूनां भविष्योन्नतिशीलानामपिच्छात्राणामनवरतं महता प्रया- सेनेतस्ततः परिभ्रमणम् । विभाव्यते च प्रकारप्रदर्शनाभावमहत्यबहानिः । यद्यप्य- हमहमिकावैमत्येनानुकरणशीला: स्वात्मगौरवं स्वयमेव परित्यजन्ति, तत्रापि 'धीस यान्तिसमुन्नतिम्' इति नियमात्तरलेशविघ्नदूरोकरणायामृताख्यया टिप्पण्या मारुतिस्तोत्रदशकेन च विभूष्य दर्शिता, आशास्महे चेयं समेषां परीक्षातत्पराणाम- वश्यमेव सर्वथा साहाय्यं करिष्यति । यद्यप्याचार्यादिप्रदर्शितपथा छात्राणां कार्य- सम्भवस्तथाप्ययं सुकरप्रकारः । विलीयन्ते च मनोरथाश्छात्रालिनिवहानां तदर्थ- मेवायं सूचीक्रमो दर्शितः। चेदेयं किञ्चिदुपकरिष्यति तदोपकृत्यतां लभेम । यद्य- प्यंत्रसाधनाभावे दोषबाहुल्यमागमिष्यति, तथापि 'गुणग्राहिणो ज्ञा भवन्ती त्यनुक्षणं स्मारं स्मारं विविच्य गुणग्रहणसक्ता एव भवन्तीतिशम् । प्रमादाद्वा तथाज्ञानाद्यदत्र स्खलनं कृतम् । आयस्तत्क्षम्यतां सर्वमुपलभ्य मदर्पणम् ॥ १॥ के-शतं स्व-कृतं दोषं विलोच्यापि सृजन्ति नो । मिश्रेऽतोऽत्र गुणो ग्राह्यः श्रीमद्भिरयमञ्जलिः ॥ २॥ श्रीमहोदय-सर्वशास्त्रालय राजगुरुभवनम् मुनिछपरा-अचलगढ़, बलिया। हरिप्रबोधिनी ( सं० १९९५) श्रीगुरुवरकृपामात्रेच्छु:- श्रीकेशवमिश्रः श्रीराममन्दिर, गायघाट-काशी।

·श्रीविन्ध्येश्वयनमः। तिङ्न्तदशगणीप्रकरणानामनुक्रमणिका । क्र.सं. नाम गणसं. पृष्ठाका: .... १ श्रीमन्मारुतिस्तोत्रदशकम् १. २ .... २ तिङ्न्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः .. ३ तिङन्तादादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः .... ४ तिल्हन्तजुहोत्यादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ७३-७७ ५ तिङन्तदिवादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ७८-८९ ६ तिङन्तस्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः .... ८९-९२ तिङ्न्ततुदादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ६ ९३-१०२ ... तिङन्तरुधादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः १०३-१०६ ९ तिड्डन्ततनादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः १०६-१०८ १० तिङन्तक्यादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः .... १०८-११४ ११ तिङन्तचुरादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः १० ११४-१३० १२ व्याकरणमध्यमादशगणीपरीक्षायायथोपलब्धप्रश्नपत्राणि .. १- शमिति। -

·No text on this page.

·* श्रीः
पण्डितप्रवर- मौलीराजगुरु-श्रीराधेवन्द्रनारायणमिश्र-विरचितं-
श्रीमन्मारुतिस्तोत्रदशकम् ।
महोत्साहं महाकायं महावीरं महाबलम् ।
स्वर्णशैलाभमनिशं मारुतिं प्रणमाम्यहम् ॥ १॥
यमञ्जनासूतमहाप्रभावं, श्रीस्वामिभक्तं रघुनाथदूतम् ।
तं तप्तरुक्माभतर्नु कपीन्द्र, नमामि वातात्मजमप्रमेयम् ॥ २॥
पराक्रमाक्रान्तदिगन्तरालो वीरो हनूमान्महतां वरिष्ठः ।
श्रीदेवदेवस्तुतवनदेहो, रुद्रावतारोऽवतु वानरेन्द्रः ॥ ३ ॥
सीताशोकापहारी रघुपतिचरणाम्भोजभक्तः प्रभावान्
द्रोणारेश्वौषधीनामपहरणकरो लक्ष्मणप्राणदाता ।
दृशानां राक्षसानां खलु निधनकरो युद्धशाली महात्मा
सोऽव्यान्मां वायुपुत्रो रघुवरकृपया भक्तकार्येषुदक्षः ॥ ४ ॥
सीदद्वानरवाहिनीं समवलोक्यान्धि समुल्लंघ्य यो।
दुर्गा दुर्गदुरासदां निशिपुरी लङ्कां विचेतुं गतः ॥
दृष्ट्वाश्यास्य विदेहजो तदुदितै रामं समाश्वासयत् ।
सोऽयं वानरपुङ्गवोऽवतु सदा विध्वंसकारी द्विषाम् ॥५॥
निष्पिण्याक्षं मेघनादं विजित्य धातुः पाशेनापि बद्धोऽप्यभीतः ।
लङ्कांदग्ध्वाभाष्य सीतां समायाद्रामं सोऽव्याद्वालिविध्वंसहेतुः॥६॥

·( २ ) श्रीरामदूतोऽतुलवीर्यशाली, नादेन संत्रस्तविषण्णराक्षसः । श्रीरामगाथाश्रवणानुरागी, पात्वञ्जनागर्भसमुद्भवः कपिः ॥७॥ दहनतप्तसुवर्णसमप्रभो, भयहरश्शरणागतपालकः । श्रवणकुण्डलदीप्तमुखाम्बुजो ह्यवतु मामरिसागरपारगः ॥ ८॥ सिद्धिप्रदोऽसि भजतामभयप्रदोऽसि, रामायणस्यफलदः पठतां कपीश । भक्ताऽवनाय रघुवंशदिवाकरण, संस्थापितोऽसि विभुना भुवि मारुते त्वम् ॥ ९ ॥ प्रसीद मान्नाथ कृतापराधं, खिन्दानमात व्यसने निमग्नम् । भीतं प्रपन्नं परिपालयाद्य, त्वं दीनबन्धुः प्रथितोऽसि लोके ॥१०॥ मारुतिस्तोत्रदशकं पुष्पाञ्जलिरिवार्पितम् । हनुमच्चरणाम्भोजे तेन प्रीणातु मारुतिः॥ ११ ॥ ROOR హాయి moons मध्यावलीनाथपत्नी देवी श्रीश्यामसुन्दरी । समर्पितमिदं स्तोत्रं प्रीत्या तत्पाणिपल्लवे ॥१॥ 0000 शम् । श्रीमझौलीराजगुरुकुमारः श्रीकेशवमिश्रः।

·2500000000000000000000000000 Ok श्रीमात्रेविन्ध्येश्वय्यनमः। यज्ज्ञानमाश्रित्य तरन्ति योगिनो गुण्यं प्रभुं तं वरदं सुरेश्वरम् । कारुण्यरूपं करुणाकरं परं श्रीराघवेन्द्रं पितरं गुरुं नुमः ॥ १॥ POOR अथ तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः %3- " सत्तार्थकस्य 'भू' धातोः भवति भवतः भवन्ति भवसि भवथः भवथ भवामि १३ भवावः भवामः स भवति तौभवतः ते भवन्ति त्वं भवसि युवां भवथः युयं भवथ अहं भवामि भावां भवाव: वयं भवामः एहिमन्येओदनंाक्ष्यसे एवमेतवामन्ये मोदनं. भोयेथे भौक्ष्यध्वे भोये भोल्यावहे भोयामहे मन्यसे मन्येथे " " " " * तेनेहन ।

·२ सिद्धान्तकौमुद्याः - Vvvww लोटः " " " भविष्यामि भविष्याव: भविष्यामः भवतु, भवतात् भवताम् भवन्तु भव, भवतात् भवतम् भवत भवानि " " भवाव भवाम मन्यध्वे * एतुभवान्मन्यतेओदनभाये- इति भुक्तः सोतिथिभिरित्यादिः प्रहासेकिम् लिटः बभूव बभूवतुः बभूवुः बभूविथ बभूवथुः बभूव बभूव बभूविव बभूविम भविता भवितारी भवितारः भवितासि भवितास्थः भवितास्थ भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः लुटः भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति भविष्यसि भविष्यथ: भविष्यथ अभवत् अभवताम् अभवन् " अभवः " . " " " " " अभवतम् अभवत अभवम् अभवाव अभवाम लिङः भवेत् भवेताम् भवेयुः भवेः भवेतम् " * यथार्थकथने मा भूत ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। ३ 5V लिङः भवेत भवेयम् भवेव भवेम आशिषिलिङ " " %3 " " भूयात् भूयास्ताम् भूयासुः भूयाः भूयास्तम् भूयास्त भूयासम् भूयास्व भूयास्म अभूत् हलाकिम् ? ऐधिषि अपृक्तस्यकिम् ? लुडः ऐधिष्ट अभूताम् अभूवन् अभूः अभूतम् अभूत अभूवम् अभूव अभूम अभविष्यत् अभविश्यताम् अभविष्यन् लुङः अभविष्यः अभविष्यतम् प्रभविष्यत अभविष्यम् अभविष्याव अभविष्याम लोटः प्रभवाणि दुस्थितिः दुर्भवानि अन्तर्धा अन्तधिः लोटः अन्तर्भवाणि लटः प्रणिभवति प्रनिभवति संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः। नित्या समासे वाक्ये तु, सा विवक्षामपेक्षते ॥ १ ॥ लटः प्रभवति पराभवति संभवति अनुभवति अभिभवति उद्भवति परिभवतीत्यादौ- " ·सिद्धान्तकौमुखाः www पधां बभूवतुः ११ " " उपसर्गेणधात्वर्थों लिटः एधांचवहे बन्लादन्यः प्रतीयते। एधांचकृमहे। प्रहाराहारसंहार लिटो भूप्रयोगे-एधांबभूव विहारपरिहारवत् ॥१॥ लिटः वृद्ध्यर्थकस्य एधधातो:- एधां *लटः एधते बभूवुः। लिटः 'अस्प्रयोगे एधामास एधेते एधामासतुः एधन्ते पधामासुः एधसे एधेथे एधिता एधध्वे पधितारौ एधे एधितारः पधावहे एधितासे एधामहे । पधितासाथे प्रत्ययेकिम् ? एधिताध्वे लिटः ववश्च एधिताहे लिटः 'कृ'प्रयोगे एधांचके एधितास्वहे पधांचकाते एधितास्महे । एधांचक्रिरे एधिष्यते स्मरन्ति हि- एधियेते स्तिपाशपानुबन्धेन निर्दिष्टयद्गणेन च । एधिष्यन्त यत्रैकाचग्रहणंचैव एधिष्यसे पञ्चैतानिनयङ्लुकि ॥ १ ॥ पधिष्येथे लिटः पधांचर एधिध्यध्वे पधांचकाथे पधिध्ये एधांचकृढ़वे एधिष्यावहे एधांचके पधिष्यामहे। कत्थन्ताःषत्रिंशदनुदात्ततः ॥३६॥ " " . " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । " " आशिषिलिङ एधिषीष्ट एधिषियास्ताम् एधिषीरन् एधिषीष्ठाः एधिषीयास्थाम् लिङा एधिषीध्वम् एधिषीय एधिषीवाह एधिषीमहि । लुङः ऐधिष्ट " लोट: एधताम् एधेताम् एधन्ताम एधस्व एधेथाम् एधध्वम् एधे एधावहै एधामहै ऐधत ऐधेताम् ऐधन्त ऐधथाः ऐधेथाम् ऐधध्वम् ऐधे ऐधावहि ऐधामहि । विधिलिङः एधेत एधेयाताम् एधेरन् एधेथाः ऐधेयाथाम् एधेध्वम् एधेय एधेवहि एधेमहि । " ऐधिषाताम् ऐधिषत ऐधिष्ठाः ऐधिषायाम् ऐधिवम् ऐधिध्वम् ऐधिषि ऐधिवहि ऐधिष्महि । ऐधिप्यत ऐधिध्येताम् ऐधिष्यन्त ऐधिम्ये ऐधिण्यावहि ऐधियामहि । उहृदन्तैोति, रु, पणु शी, स्नु, नु,क्षुश्वि, डीङ्, श्रिभिः " ·६ सिद्धान्तकौमुद्याः , वृङ, वृभ्यां च विनैकाचोऽ तुदादौ मतभेदेन जन्तेषु निहताः स्मृताः ॥ १॥ स्थितौ यौ च चुरादिषु ॥ ७ ॥ शक्ल, पच मुच , रिच, वच , तृप, द्वपी, तौ वारयितुं विच, सिच , प्रच्छि, त्यज् , श्यनानिर्देश एव च ॥ निजिर् , भजः भञ्ज, भुज, स्विद्यपद्यौ सिध्यबुध्यो भ्रस्ज, मस्जि, यज् , युज रुजू , मन्यपुष्यश्लिषः श्यना ॥ ८ ॥ रज, विजिर स्वजिसञ्ज , सृजः।२। वसिः शपा लुका यौति- अद्, क्षुद, खिद्, छिद्, तुदि,नुदः, निर्दिष्टोऽन्यनिवृत्तये ॥ पद्य, भिद्, विद्यति, विनद् । णिजिर, विजिर्, शक्लु, इति शद्, सदी, स्विद्यति, स्कन्दि, सानुबन्धा अमीतथा ॥8॥ हदी, क्रुध् , क्षुधि, बुध्यती ॥ ३ ॥ विन्दतिश्चान्द्रदौर्गादे रिष्टोभायेऽपि दृश्यते ॥ बन्धि, युधि, रुधी, राधिः व्यध, शुधः, साधि, सिध्यति, ! व्याघ्रभूत्यादयस्त्वेनं नेहपेटुरिति स्थितम् ॥ १०॥ मन्य, हन्नाप, क्षिप् , छुपि रश्चि, मस्जी, अदि, पदी, तप तिप, स्तृप्यति, दृप्यती ॥४॥ लिए, लुप्, व, शप,स्वप,सृपि, तुद्, क्षुध शुषि, पुषी, शिषिः ॥ भाष्यानुक्तानवेहोक्ता य, रभ लभ, गम् , नम् , यमो, रमिः। व्याघ्रभूत्यादि संमतेः ॥ ११ ॥ क्रुशि, देशि, दिशी, दृश्, मृश,रिश धातो: पराभिभवेच्छार्थकस्य 'स्पर्ध' रुश, लिश,विश्,स्पृशः कृषिः॥१॥ लटः स्पर्धते विष , तुष, द्विष, दुष, पिष, लिट: पस्पर्धे १ विषु, लुटः स्पर्धिता लूटः स्पर्धिष्यते शिष , शुष , श्लिष्यतयोः घसिः। वसति, दह् , दिहि, दुहो, नह लोटः स्पर्धताम् मिह , रुह , लिहू , वहिस्तथा ॥६॥ लङः अस्पर्धत अनुदात्ता हलन्तेषु विधिलिङः स्पर्धेत धातवा द्यधिकंशतम् माशिषिलिङः स्पर्धिषीष्ट ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । N mes लटः - लुङः अस्पर्धिष्ट लङः अस्पर्धिष्यत् प्रतिष्टालिप्साग्रन्थार्थकस्यच 'गाधृ धातोः लटः गाधते लिटः जगाधे लोडनार्थकस्य 'बाधृ'धातोः लिटः बांधतेः याञ्चोपतापैश्वर्याशीष्यर्थकस्य 'नाथ' नाधृ, धातो:- नाथते नाथति नाधते धारणार्थकस्य दध्' धातो:- लटः दधते लिटः देधे देधाते देधिरे अतः किम् ? लिटः दिदिवतुः तपरः किम्? लिटः ररासे एकेत्यादिकिम् ? लिटः तत्सरतुः अनादेशादेः किम् ? लिटः चकणतुः नेमिथ सेहे उत्प्लवनोद्धरणार्थकस्यच स्कुदि- धातोः- स्कुन्दते लिटः चुस्कुन्दे श्वत्याकस्याश्विदिधातोः श्विन्दते लिटः शिश्वन्दे अभिवादनस्तुत्यर्थकस्यच 'वदि'. धातोः वन्दते लिट: ववदे कल्याण, सुखार्थकस्य च 'भदि'. धातो:- लटः भन्दते लिटः बभन्दे स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगत्यर्थ. कस्यच' मदि,धातोः- मन्दते लिटः ममन्दे किश्चिञ्चलनार्थकस्य 'स्पदिग्धातोः- स्पन्दते लिटः पस्पन्दे शोकार्थकस्य क्लिदिधाता:- क्लिन्दते चैत्रम् लिटः चिक्लिन्दे प्रमोदार्थकस्य मुदधातोः लटः मोदते लटः लटः ·सिद्धान्तकौमुद्याः लटः - - दानार्थकस्य 'दद' धातो: एकाचः षोपदेशाः स्वक् , स्विद् लट: ददते स्वद्, स्वज, स्वप स्मिङः ॥१॥ लिटः दददे अव्यक्तशब्दार्थकस्य हाद' धातो:- दददाते हादते दददिरे लिटः जहादे आस्वादनार्थकस्य स्वद'स्वदं च | सुखार्थकस्याव्याक्तर्थकस्यच 'हा. धातो:- दीधातोः लटः अनुस्वदते हादते लिटः सस्वदे प्रास्वादनार्थकस्य स्वादधातो:- स्वर्दते स्वादते लिटः सस्वर्दै मानक्रीडार्थकस्यच 'ऊर्दग्धातो:- गुदरवार्थकस्य पर्द' धातोः पर्दते ऊर्दते प्रयत्नार्थकस्य'यतीग्धातोः- लिटः ऊर्दोचके यतते क्रीडार्थकस्य'कुर्द खुर्द गुर्द'धातोः लिट: 'येते लटः कूदते लिटः चुकूदें भालनार्थकस्य 'युतृ'जुतृ'धातोः- खूर्दते योतते लिटः चुखदें लिटः युयुते गूदते जोतते लिटः जुगुर्दे लिटः जुजुते गोदते याचनार्थकस्य विवे धातोः- लिटः जुगुदे लिरः विविथे क्षरणार्थकस्य षद' धातो:- विवेथे सुदते शैथिल्यार्थकस्य श्रथिधातोः लिटः सुषूदे श्रन्थते सेक्सप,सस्तृ सृज, स्तु कौटिल्यार्थस्य 'ग्रन्थि धातोः स्त्यान्यदन्त्याजन्तसादयः । अन्यते लटः लटः - लटः लटः - ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगा। 8 लटः - आति " " - श्लाघार्थकस्य 'कत्थ' धातो:- अश्च्युतत् कत्थते अश्च्योतीत् *सातत्यगमनार्थकस्य 'अत'धातोः लटः श्चातति अतति विलोडनार्थकस्य मन्थः धातो:- लिटः मन्थति आततुः लिटः ममन्थ आतुः लिङः मश्यात् लुङः आतीत् हिंसासंक्लेशनाथर्कस्यच 'कुथि आतिष्टाम् आतिषुः पुथि लुथि' 'मथि 'हिंसा' धातो:- लिङः कुन्श्यात् माभवानतीत् मन्श्यात् अतिष्टाम् अतिषुः गत्यर्थकस्य 'षिध' धातोः- संज्ञानार्थकस्य 'चिती' धातो: लटः सेधति- लटः चेतति लिटः .सिषेध लिटः चिचेत सेधिता अचेतीत् लुङ असेधीत् अचेतिष्टाम् किंच अप्रतेरितिनानुवर्तते अचेतिषुः बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युः आद्रीकरणर्थकस्य'च्युतिर' धातो:- लटः निषेधति च्योतति न्यषेधत् लिटः चुच्योत न्यषेधीत् अच्युतत् लृङः न्यषेधिष्यत् अच्योतीत् लिट: निषिषेध क्षरणार्थकस्य 'श्च्युतिर' धातो: निषिषिधतुः श्च्योतति गङ्गां विसेधति लिट: चुश्च्यात शास्त्रमाङ्गल्यार्थकस्यच'षिधू, * अथाष्टत्रिंशत्तवर्गीयान्ताः परस्मैपदिनः ॥ ३८ ॥ " लटः ·१० सिद्धान्तकौमुद्याः बेदतुः सेद्धा, " " " " R धातो:- लटः बदति लिटः सिषेद्ध लिटः बबाद सिषेधिथ लुटः बेदिथ सेधिता बबाद, लट: सेत्स्यति, बबद सेधिष्यति अबादीत् , अबदीत् लुङः असैत्सीत् व्यक्तवागर्थकस्य गदधातो:- असैद्धाम् गदति अलैन्सुः प्रणिगदति असैत्सी लिटः जगाद असैद्धम् विलेखनार्थकस्यपदधातोः- असैद्ध लिटः रराद लुङः असत्सम् अव्यक्तशब्दार्थकस्य णद'धातोः असेत्स्व णोपदेशास्त्वनर्देत्यादयः- असत्स्म लटः प्रणदति पक्ष-असेधीत् प्रणिनदति असेधिष्टामिहत्यादि गत्यर्थयाचनार्थकस्यच'अर्दधातो भक्षणार्थकस्य 'खाद्वधाता: लिटः आनद खादति लुङः आर्दीत् लिट: चखाद शब्दार्थकस्य 'नदै 'गर्द'धातो:- स्थैर्य हिंसार्थकस्यच 'खदधातो:- लटः प्रनर्दति खदति गर्दति लिटः चखाद लिटः जगर्द चखाद, चखद हिंसार्थकस्य तर्दधातोः । २२ अखादीत, तदंति अखदीत कुत्सितशब्दार्थकस्य 'कर्दः धातो:- स्थैर्थकल्यं बदधातोः- लटः कर्दति " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। ११ लटः - लटः *दन्दश कार्थकस्य 'ख' धातोः आह्वानार्थ रोचनार्थकस्य च 'कदि खर्दति क्रदि' 'क्लदिः' धातो:-- लिटः चखद लिटः चकन्द् बन्धनार्थकस्य 'अति' 'अदि धातोः चक्रन्द अन्तति लिटः आनन्त परिदेवनार्थकस्य क्लिदि' धातो: अन्दति लिट: चिक्लिन्द लिट: आनन्द शुद्ध्यर्थकस्य 'शुन्ध' धातोः परमैश्वर्यार्थकस्य 'इदि' धातोः लिटः शुशुन्ध लटः इन्दति लिङः शुध्यात् ॥ ३८॥ लिटः इन्दांचकार शेिचनार्थकस्य 'शीक' धातो:- अवयवार्थकस्य 'बदिः धातोः शीकते बन्दति लिटः शीशीके वदनैकदेशार्थकस्य 'गडि धातो:- दर्शनार्थकस्य 'लोक' धातो:- लट:-गण्डति लटः लोकते कुत्सार्थकस्य 'णिदिधाता लिटः लुलोके निन्दति संघाताकस्य 'श्लोकृ'धातो:- प्रणिन्दति श्लोकते समृद्ध्यर्थकस्य 'टुनदि' धातो: शब्दोत्साहार्थकस्यच'ट्रेक' ' नन्दति धातो:- लिङा नन्द्यात् लिटः दिद्रके आह्लादार्थकस्य 'चदि धातो: लिटः दिध्रेके लिटः चचन्द शङ्कार्थकस्य रेकृ'धातोः चेष्टार्थकस्य 'त्रदिः धातोः रेकते लिट: तत्रन्द गत्यस्य 'सेकर टेक' नकि, * दंशहिंसादिरूपायां दन्दशूकक्रियायामित्यर्थः । + अथवर्गीयान्ता अनुदातोद्विचत्वारिंशत् । + उक्तस्थलेधातृवयंपरित्यज्यषत्रिंशदनुदात्तेतः पठितः । - - -

·सिद्धान्तकौमुद्याः
'श्रकि, श्लकि, धातो:-
'श्वकि ढोकृ' त्रोक' वष्का वस्कर
लिट: लिसेके
मस्कटि " तिकृ' तीकृ' रधिः
शङ्कार्थकस्य 'शकि' धातो: 'लधिधातोः
शङ्कते
कङ्कते
लिटः शश?
लिटः डुढौके
लक्षणार्थकस्य 'अकि धातो:-
तुबौके
अङ्कते
लटः वकते
लिटः आनके
लिटः षध्वस्के
कौटिल्यार्थकस्य 'वकि' धातो: भोजननिवृत्तार्थकस्य लधि'धाता
लटः बङ्कते
गत्याक्षेपार्थकस्य च 'अधि'
मण्डनार्थकस्य 'मकि धातो:-
'वधि' भघि धाता:-
मङ्कते
लटः अङ्कते
लटः
लौल्यार्थकस्य 'कका धातो:
लिटः आनऊ
ककते
लटः वङ्घते
लटः
मते
लिटः चकके
कैतवार्थकस्यच 'मधिधातो:-
आदानार्थकस्य 'कुक'वृक' धातोः
सामार्थ कस्यच राघू,ला,
लट:
कोकते
दा,
धातो:--
लिटः चुकुके
लटः राघते
वर्कते
लाघते
लिटः
ववृक
केचित् 'ध्राघृइत्यपि,
तृप्ति, प्रतिघातार्थकस्य 'चक' आयामार्थकस्यच 'द्रावृधातोः-
धातो:-
द्राघते
चकते
कत्थनार्थकस्य श्लाघृधातो:-
लिटः चेके
श्लाघते ॥४२॥
गत्यर्थकस्य 'ककि 'वकिः त्रकि नीचेगत्यर्शकस्य फक्क'धातो:-
-
mer
-
-
अथ परस्मैपदिनः पञ्चाशत् ॥ १० ॥

·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । . फक्वति लिटः ऊखुः लिटः पफक लटः ऊबति हसनाशकस्य 'तक' धाता: लिट: ववखतु लटः तकति लटः वसति कृच्छ्रजीवनाशकस्यतिकिधातोः लिट: मेखतुः तङ्कति वर्जनार्थकम्य 'युगिः भषणार्थकस्य 'बुक' धातोः 'जुगि वुगि' धातो:- लटः बुक्कति लटः युङ्गति . हसनार्थकस्य 'कखग्धातो: हसनार्थकस्य 'घघघाता:- प्रनिकखति लट: घघति शोषणालमर्थकस्यच 'ओखुराखु, लिटः जघाद्य लाख दाखधाखुधातोः मण्डनार्थकस्य मघिधातो:- ओखति मधति लिटः ओखांचकार आघ्राणार्थकस्य,शिविधाता:- व्यात्प्यर्थकस्य 'शाख' श्लाख लटः शिवति ॥ ५० ॥ धातोः- *दोप्यर्थकस्य'वर्चधातो:- लटः शाखति गत्यर्शकस्य'उख' उखि' वख' ल: वर्चते वखि' मख' मखि' णख' णखि सेचन,सेवनार्थकस्यवाषचाधातोः रखा रखि लख लखि इख इखि सचते ईखि' वल्ग' रगिलगिअगिवगि, लिटः सेचे मगितगिर त्वगि' श्रगि' श्लगिर लुट सचिता रिगिलिगि' धातो:-- दर्शनार्थकस्य लोधातोः- गत्यर्थकस्य 'रिख त्रखि त्रिखि लोचते 'शिखिग्धातो:-इतिकेचित् । लिटः लुलाचे लिटः उवाख ब्यक्तवागर्थकस्य 'शच, धातो:- ऊखतु: लिटः शेचे * अथ चवर्गीयान्ताः-तत्रानुदात्तेत एकविंशतिः ॥ २१ ॥ लटः , -

·सिद्धान्तकौमुद्याः
लुङः अभर्जिष्ट
गत्यर्थकस्य 'श्वच"श्वचिधाता:- लटः ऋखते
लटः নুনুন
लटः प्रार्ज
श्वञ्चते
लिटः ऋक्षाञ्चके
बन्धनार्थकस्य 'कच,धातो:-
आर्जिष्ट
कचते
लटः भर्जते
दीप्ति,बन्धनार्थकस्थच 'कचि! लिटः बभृजे
काश्चि' धातो:-
लि: चकचे.
दीप्त्यर्थस्य 'एजु' भेज' भ्राज'
चकाचे
धाता:---
कल्कनार्थकस्य, मच'मुचि धातोः | लिटः एजांचके
लिट: मेचे
गत्यर्थ, कुत्सनार्थकस्य च 'ईज,
लिटः मुमुञ्चे
धातो:--
धारणोच्छायपूजनाद्यर्थकस्य मचि लिटः ईजांचके
धातो:-
*शोकार्थकस्य च, 'शुचः धातो:-
लिटः ममश्चे
शोचति
व्यक्तीकरणार्थकस्य पचि, धात:- तारशब्दार्थकस्य 'कुचः धातो:-
पञ्चते
कौटिल्याल्पीभावार्थकस्यच
प्रासादार्थकस्य 'टुच' धाता: कुच' 'कुञ्च धातोः-
स्तोचते
कुच्यात्
लिटः तुष्टुचे
गतिस्थानार्जनोपार्जनाधर्थकस्य अपनथनार्थकस्य 'लुञ्च'धाता:-
'ऋचधातो:-
प्रजते
गत्यर्थपूजनार्थकस्य च 'अञ्चुधातोः
लिट:-आनृजे-
लिङ
अच्यात्
भानार्थकस्य 'ऋजि' भृजी'
अञ्च्यात्
धातो:-
गत्यर्थकस्य 'वञ्चु' चञ्चु' तञ्चु'
-
लिङः कुञ्च्यात्
लिङ लुच्यात्
लट
"
* अथ द्विसप्ततिप्रज्यन्ताःपरस्मैपदिनः ॥२७॥

·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। १५ " " वञ्चु' 'म्रचु' 'मलुञ्चु' 'म्रचु' अव्यक्तशब्दार्थकस्थ 'गुजि' धातोः 'म्लुचु' धातो:- गुलति वच्यात् लिङः गुज्यात् चच्यात् पूजार्थकस्य 'अर्च' धातोः लिङः तच्यात् लिटः आनर्च स्वच्यात् अव्यक्तशब्दार्थकस्य 'म्लेच्छ। लुङः अञ्चीत् धातोः अम्लुञ्चीत् लटः म्लेच्छति अनुचत लिटः मिम्लेच्छ अम्रोचीत् लक्षणार्थकस्य लच्छ लालिग्धातो अम्लुचत् लिट: ललच्छ अम्लोचीत् ललाच्छ स्तेयकरणार्थकस्य 'ग्रुचु' ग्लुचुः इच्छार्थकस्य 'वाछि' धातोः 'कुजु' खुजु, धातोः लटः वाञ्छति लिटः जुग्रोच आयामार्थकस्य 'आछि धातोः लुङः अग्रुचत् लटः आञ्छति अग्रोचीत् लिट: आञ्छ लिटः जुग्लोच आनाञ्छ लुङ: अग्लुचत् लज्जार्थकस्य 'होच्छु' धातोः अग्लोचीत् लिटः जिह्वोच्छ अकोजीत् कौटिल्यार्थकस्य हू ' धातोः अखोजीत् लटः हूईति गत्यर्थकस्य 'ग्लुञ्चु' 'षसूज' मोहार्थसमुच्छयार्थकस्य च 'मूर्छा धातोः धातोः अग्लुचत् लटः मूर्छति अग्लुञ्चीत् विस्तृत्यर्थकस्य 'स्फूर्छा' धातोः सञ्जति लटः स्फूर्छति सज्जते प्रमादार्थकस्य 'युच्छ' धातोः " " " " २ ·सिद्धान्तकौमुद्याः 9 " " लटः युच्छति लिटः चखर्ज उञ्छार्थकस्य 'उछि' धातोः गत्यर्थ, क्षेपणार्थकस्य च 'अज' लटः उञ्छति धातोः लिटः उञ्छांचकार लटः अजति विवासार्थकस्य 'उञ्छी' धातो: लिटः विवाय लटः व्युञ्छति विव्यतुः गत्यर्थकस्य 'ध्रज' 'ध्रजि' 'धृज' विव्युः 'धृजि' वृज 'ध्वजि' धाताः विवयिथ प्लटः ध्रजति विवेथ ध्रजति आजिथ धर्जति विव्यथुः धृक्षति विव्य ध्वजति क्विाय धवक्षति विवय अव्यक्तशब्दार्थकस्य 'कूक' धातोः विव्यिव लिटः चुकूज विग्यिम अर्जनार्थकस्य 'अर्ज षर्ज' जाता वेता लटः अति অভিব। लिटः आनर्ज ल्ट: वेष्यति लटः सर्जति अजिष्यति लिट: ससर्ज लोट: अजतु शब्दार्थस्य 'गर्ज' धातोः आजत् लटः गर्जति लिङः अजेत् भसनार्थकस्य तर्ज' धातो: लिङः वीयात् लट: तर्जति लुङः अवैषीत् व्यथनार्थकस्य 'कर्ज' धातोः अजीत् लिट: चकर्ज लुङः अवेष्यत् पूजनार्थकस्य च 'खर्ज' धातोः आजिष्यत् " " "

·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ।
लटः तेजति
लटः खजति
पालनार्थकस्य 'तेज' धातो: भर्जनार्थकस्य लज' लजि' धातोः
भर्त्सनार्थकस्य'लाज'लाजि' धातोः
मन्यनार्थकस्य 'खजु' धातो: युद्धार्थकस्य 'जज' जजि, धातोः
हिसार्थकस्य 'तुज'धातोः
गतिवैकल्यार्थकस्य 'खजि' धातो. लटः तोजति
लटः खजति
लिटः तुतोज
कम्पनार्थकस्य 'एज' धातोः पालनार्थकस्य तुजि'धातोः
लिट: एजांचकार
शब्दार्थकस्य गज' गजि'गृजागृजि
वज्रनि?षार्थकस्य 'टुओफुर्जा' मुज'मुजि' धातोः
धातोः
मदनार्थकस्य 'गज' धातोः
लटः स्फूर्जति
गत्यर्थकस्य 'वज वज' धातोः
लिटः पुस्फूर्ज
लुङ अवाजीत्
क्षयार्थकस्य 'ति' धातोः
*अतिक्रमार्थहिसार्थकस्य अधातो:
क्षयति
अट्टते
लिटः चिक्षाय
लिटः आन?
चिक्षियतुः
वेष्टनार्थकस्य 'वेष्ट धात
चिनियुः
लिटः विवेष्टे
चिक्षयिथ
चेष्टार्थकस्य चेष्ट' धाताः
चिक्षेथ
लुङः अचेष्टिष्ट
चिक्षियिव
संघातार्थकस्य गाष्ट लोष्ट' धातो:
चिक्षियिम
लिटः जुगोष्टे
लुलेष्टेि
लिङः क्षीयात्
चलना कस्य 'घट्ट धातोः
'लुङ अझैषीत्
लिटः जघट्टे
अव्यक्तशब्दार्थकस्य 'क्षीजाधातोः विकसनार्थकस्य स्फुटग्धातो:
लिटः चिक्षीज
लटः स्फोटते
लटः
"
"
9
लुटः क्षेता
* अथ टवर्गीयान्ताः शाड्यन्ता अनुदात्ततः षट् त्रिंशत् ॥ ३६ ॥

·सिद्धान्तकौमुद्याः लटः लिटः पुस्फुटे मुण्डते गत्यर्थकस्य अठिधातोः तोडनार्थकस्य तुड'धातो: लटः अण्ठते तुण्डते लिटः मानण्ठे धरणार्थकस्य हुडि'धातोः एकचर्यार्थकस्य 'वठि' धातो: केचित् हरणार्थकस्यधातोः लिटः बवण्ठे लटः हुण्डते शोकार्थकस्य 'मठिः 'कठि धातोः कोपार्थकस्य चडि धातोः मण्ठते लटः चण्डते कण्ठते रुजार्थकस्यसंघातार्थकस्यचडि पालनार्थकस्य 'मुठि' धातोः धातोः लटः मुण्ठते लटः शण्डते विबाधार्थकस्य 'हेठधातोः ताडनार्थकस्य तडि धातोः लिटः जिहेठे लटः तण्डते लिटः पठांचक्र गत्यर्थकस्य 'पडि, धातो: गत्यर्थानादरार्थकस्य च 'हिडि लटः पण्डते धातोः मदार्थकस्य 'कडि धातोः हिण्डते लटः कण्डते लिटः जिहिण्डे मन्यार्थकस्य 'खडि धातोः संघातार्थकस्य कुडि धातोः अनादार्थकस्य'हे' 'हो'धातोः लिटः चुकुण्डे लिटः जिहेडे विभाजनार्थकस्यविडिग्धातो: जुहाडे 'मडिग्चधातोः आताव्याथेकस्य वाड'धातोः लिट: ववण्ढे बाडते परिभाषणार्थकस्य'भडिग्धातोः विशरणार्थकस्य द्राड 'ध्राधातो: लिट: बभण्डे तटः द्राडते संघातार्थकस्यापिडि'धातो ध्राडते -लिटः पिपिण्डे श्लाघा कस्य शादृ'धातोः मार्जनार्थकस्य'मुडिग्धातोः शाडते ·तिङन्तस्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगा। १४ *गर्वार्थकस्य शौ'धातोः वेष्टनार्थकस्य 'वटधातोः लटः शौडति लिट: ववाट लिटः शुशौट ववटतुः बन्धनार्थकस्य यौट' धातोः वबटु: यौटति ववटिथ उन्मादार्थकस्य म्लेट'धातोः त्रासार्थकस्य किट खिटग्धातो: म्लेटति केटति टॅडति खेटति वर्षा,आवरणार्थकस्यच 'कटे'धातोः अनादराकस्य शिटषिट' धातोः केचित् 'चटेधातोः लटः शेटति लिटः चकाट लिटः शिशेट लुङः अकटीत लटः सेटति गत्यर्थकस्य थट"पटधातोः लिट: सिट लिटः संघातार्थकस्य 'जट झटधातोः आटतुः भृत्यर्शकस्य भटधातो: आटुः उछायार्शकस्य 'तट धातोः पपाट काङ्क्षार्थकस्य 'खट' धातोः पेटतुः नृत्यर्थकस्य 'नटधातोः पेटुः शब्द,संघातार्थकस्यापिटधातोः परिभाषणार्थकस्य रटधातोः दीप्त्यर्थकस्य हट' धातोः लिटः रराट अवयवार्थकस्यषटधातोः बाल्यार्शकस्य'लटधातोः विलोडनार्थकस्य'लुडधातोः लिटः ललाट परप्रेप्याकस्य 'चिटधातोः रुजाविशरणगत्यवसादनार्थकस्य शब्दार्थकस्याविटधातोः 'शट' धातो आक्रोशार्थकस्यविधातोः लिटः शशाट केचित् 'हिट'धातोः आट . " " अथ आटवर्गीयान्तसमाप्तः परस्मैपदिनः ॥

·२० सिद्धान्तकौमुधाः " लटः गत्यर्थकस्य इट' 'किट, 'कटी विशरणार्थकस्य 'स्फुटिर' धातो धातोः अस्फुटत् एटति अस्फोटीत् केटति केचित् 'स्फुटी' धातोः कटति स्फुण्टति अयात व्यक्तवागर्थकस्य 'पठ' धातोः लिट: इयाय लिटः पेठतुः ईयतुः लिटः पेठिथ अपठीत् इययिथ अपाठीत् इयेथ स्थौल्यार्थकस्य 'वठ' धातोः इयाय इयय लिटः ववठतु: अयांचकार ववठिथ भूषाशकस्य मडिग्धातोः मदार्थ, निवासार्थकस्य 'मठधातो वैकल्याणकस्य'कुडिधातोः कृच्छजीवनार्थकस्य 'कठ' धातो: लटः कुण्डति परिभाषणार्थकस्य 'रठ' धातोः कुण्डतः केचित् 'रठे' धातोः मर्दनार्थकस्य 'पुड' पृड, धातोः प्लुत्यर्थ, शठत्वार्थकस्यच 'हठ' अल्पीभावार्थकस्य 'चुडि धातोः धातोः खण्डनार्थकस्य मुडि धातोः बलात्कार इति केचित् मुण्डति लटः हठति केचित् 'पुडि' धातोः लिटः जहाठ पुण्डति उपघातार्थकस्य 'रुठ' "लुठ' 'उठ' येयार्थकस्यरुटि' 'लुटि' धातोः धातोः रुण्टति लटः ओठति लुण्टति केचित् 'ऊठ' धातोः केचित् 'रुठि' लुठि' धातोः ऊठति अपरे 'रुडि' लुडि' धातोः लिटः ऊठांचकार लटः लटः लटः ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। २१ लटः लट: आड हिंसार्थ, संक्लेशनार्थकस्यच पिठ' केचित् तूड़, धातोः धातोः गत्यर्थकस्य 'हुड' हूड'हो'धाता' कैतवार्थकस्यच 'शठ' धातो: लिङ हुडयात् प्रतिघातार्थकस्य 'शुठ' धातो: हूड्यात् शोठति होड्यात् स्वामिमतेच 'शुठि' धातो: अनादरार्थकस्य 'रौड़' धातोः लटः शुण्ठति उन्मादार्थकस्य 'रोड' लोड' धातो 'कुठि च धातोः उद्यमार्थकस्य 'अड' धातो: कुण्ठति अडति आलस्यार्थ, प्रतिघातार्थकस्यच लिटः 'लुठि धातोः आडतुः शोषणार्थकस्य 'शुठि' धातोः माडुः गत्यर्थकस्य 'रुठि' लुठि धातो: विलासार्थकस्य 'लड' धातो: भावकरणार्थस्थ 'चुड' धाता लटः लडति चुडुति मदार्थकस्य 'कड' धातोः लिटः चुचुड्ड कडति अभियोगार्थकस्य 'अडु' धात:७ केचित् 'कडि' धातोः अडुति कण्डति लिटः आनड्ड वदनैकदेशार्थकस्य गडि धातो: कार्कस्यार्थकस्य 'कड्डु' धातोः गण्डति लटः कडुति *'क्षरणार्थकस्य' 'तिपृ 'तेपृष्टिपू विहारार्थकस्य 'कोड' धातः 'ष्टपूट धातोः लिटः चिक्रीड तेपते लोडनार्थकस्य तुडु' धातोः लिटः तितिपे ताडति तितिपिये लिटः तुतोड तेता लटः लटः * तत्रानुदात्ततः स्तोभत्यन्ताश्चदस्त्रिंशत ॥ ३४ ।।

·२२ सिद्धान्तकौमुद्याः m " १ " तुरः तेप्स्यते पिरे लिङः तिप्लीष्ट त्रपिता तिप्सीयास्ताम् त्रता तिप्सीरन् लिङः त्रपिषीष्ट अतिप्त त्रप्सीष्ट अतिप्साताम् चलनार्थकस्य कपिः धातोः अविसत कम्पते तेपते लिटः चकम्पे लिटः तितेपे शब्दार्थकस्य 'रबि' 'लबि' 'अबि' तिष्टिपे धातोः तिष्टिपाते लिट: ररम्बे तिष्टिपिरे ललम्बे लिट: तिष्टेपे आनम्ब तिष्टपाते अवस्रसनार्थकस्यच 'लबि' धातो तिष्टेपिरे वर्णाकस्य 'क' धाता कम्पनार्थकस्यच ते धातो: अधाष्टार्थकस्य 'क्ली' धातोः दैन्यार्थकस्थच 'ग्लेपृ धातो: लिटः चिक्लीबे लटः ग्लेपते मदार्थकस्य 'क्षीबृ' धातोः कम्पनार्थकस्य 'टुवेपृ धातोः क्षीबते लटः वेपते कत्थनार्थकस्य शोभृ धातो: चकारात् 'केपृ' 'गे' ग्ले शोभते कम्पनार्थकस्य, गत्यर्थकस्य 'चीभृ' च धातोः च धातोः शब्दार्थकस्य 'रेभृ धातोः गत्यर्थकस्य 'मे' 'रेपृ: लेपृ धातो. लिटः रिरेभे लजार्थकस्य 'त्रपुष्' धातोः क्वचित् पठ्यते 'अभिरभिधातोः त्रपते लटः अम्भते लटः पे रम्भत पाते प्रतिबन्धकार्थकस्य 'टभिः 'स्कभिः " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । २३ " " " " धातोः लटः गोपायति लटः स्तम्भते लिटः गोपायांचकार उत्तम्भते गोपायांबभूव वित्तम्भते गोपायामास ष्टम्भते जुगोप लिटः दृष्टम्भे जुगुपतुः गात्रविनामाथीकस्य 'जभि जुभि' जगुपुः धातोः जुगोपिथ जम्भते जुगोप्य लिटः जजम्भे लुटः गोपायिता लुङः अजम्भिष्ट गोपिता जृम्भते गोप्ता लिटः जजम्भे लिजः गोपाय्यात् कत्थनार्थकस्य 'शल्भ' धातोः गोप्यात् लिटः शशल्भे लुङः अगोपायीत् भोजनाथकस्य 'वल्भ' धातोः अगोपीत् लिटः ववल्भे अगोप्सीत् धाष्ट्यार्थकस्य 'गल्भ धातो: सन्तापार्थकस्य 'धूप' धातोः गल्भते लटः धूपायति प्रमादार्थकस्य 'श्रम्भुधातोः लिट: धूणायांचकार लटः श्रम्भते दुधूप लटः सम्भते लुटः धूपायितासि स्तम्भार्थकस्य 'टुभुग्धातोः घूपितासि लटः स्तोभते व्यक्तवागर्थकस्य जप जल्पा धातो: विष्टोभते मानसार्थकस्य च 'जपाधातोः लिटः तुष्टुभे सान्त्वनार्थकस्य 'चप' धातोः लुङः व्यष्टोभिष्ट समवायार्थकस्य 'षपा धातोः रक्षणार्थकस्य 'गुपुग्धातोः लटः सपति " ·सिद्धान्तकौमुधाः १ " लिटः तुतम्प व्यक्तवागर्थस्य 'रपा 'लप' धातोः अर्वति मन्दगत्यथकस्य 'चुप' धातोः लिटः आनर्द लटः चोपति पर्बति लिटः चुचोप लर्बति लुटः चापिता बर्बति हिंसार्थस्य 'तुप' 'तुम्प 'त्रुम्प'तुफ' मर्बति 'तुम्फ' 'त्रुन्फ' धातोः कर्बति लट तापति खर्बति लिटः तुताप गर्बति लटः तुम्पति शर्बति सर्वति तुतुम्पतुः चर्बति लिङ तुप्यात् आच्छादनार्थकस्य 'कुविः धातो: लटः प्रस्तुम्पति गौः लर: कुम्बति प्रतोतुम्पीति अदर्शनार्थकस्य 'लुबितुबि, धाता: त्रपति लटः लुम्बति त्रुम्पति घसंयोगार्थकस्य 'चुबि, धातो: तोफति लटः चुम्बति तुम्फति हिंसाकस्य 'भु' 'षम्भु' धातो: त्रोफति सति त्रुम्पति लिटः ससर्भ गत्यर्थकस्य पर्प रफि 'अर्व'पर्वः लुटः सर्भिता 'लब 'वर्ब मर्ब कर्ब खर्ब गर्ब लटः सृम्भति 'व' धातोः बिटः ससृम्भ पर्पति लिङः सम्यात् लिटः पपर्प केचित् 'षिभु' 'षिम्भु'धातोः रफति सेभति रम्फति सिम्भति लटः लटः "

·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ।
૨૫
"
"
भाषणार्थकस्य 'शुभ' 'शुम्भ'धातो: क्रोधार्थकस्य 'भामधातो:
केचित् भासनार्थकस्य
लटः भामते
अन्येच हिंसाकस्य धातोः लिटः बभामे
*ग्रहणार्थकस्य 'घिणि 'घुणिग्धातोः सहनार्थकस्य 'क्षमूष धातोः
लटः घिण्णते
क्षमते
लिटः जिघिण्णे
लिटः चक्षमे
लटः घुण्णते
चक्षमिषे
लिटः जुधुण्णे
चक्षसे
चक्षमिध्ये
घृण्णते
लिटः जघृष्णे
चक्षमिवहे
चक्षण्वहे
भ्रमणार्थकस्य 'घुण' 'घूर्ण'धातो:
चक्षमिमहे
लटः घोणते
चक्षण्महे
लटः पूर्णते
क्षमिष्यते
व्यवहारार्थकस्य, स्तुत्यर्थकस्यच क्षस्यते
'पणग्धातोः। 'पनाचेति धातोः लिङ क्षमेत
लटः पणते
क्षमिषीष्ट
लिटः पेणे
क्षसीष्ट
लुटः पणिता
अक्षमिष्ट
पणायति
अक्षस्त
लिटः पणायांचकार
कान्त्यर्थकस्य 'कमु' धाता
पेणे
कामयते
लुटः पणायितासि
लिटः कामयाञ्चके
पणितासे
चकमे
लिङः पणाय्यात्
कामयिता
पनायति
कमिता
लिटः पनायांचकार
लटः कामयिष्यते
पेने
कमिण्यते
F
"
तत्र क्रम्यन्ता अनुदात्तेतोदश ॥ १० ॥

·२६
सिद्धान्तकौमुद्याः
इयङ अततक्षत्
'भण' 'मण' कण कण' 'भ्रण'
य
आटिटत्
"ध्वणः धातोः
गुणः कारणा
लटः জানি
वृद्धिः कारकः
रणति
दीर्घः कार्यते
वणति
अचाकमत
लिट: ववणतुः
अचकमत ॥ १०॥
घवणिथ
संज्ञायाः कार्यकालत्वा
कैश्चित् "ध्वणि धातोः
दङ्गं यत्र द्विरुच्यते ।
ध्वणति
यत्रैवदीर्घः सन्वञ्च
अपनयनार्थकस्य ओणधाताः
नानेकादिवति माधवः ॥ १ ॥
ओणति
चकास्त्यायपत्यूणे-
लिटः प्राणांचकार
त्यादौ नाङ्गं द्विरुच्यते ।
वर्गाशकस्यगत्यर्शकस्य शोधातो
कित्वस्यावयवः कश्चित्
लट: शोणति
तस्मादेकादिषदद्वयम् ॥ २॥ लिटः शुशोण
वस्तुतोऽङ्गस्यावयवो
संघातार्थकस्य श्रोण'धातोः
योभ्यास इतिवर्णनात् ।
श्रोणति
उर्णो दीर्घोऽर्थापयतौ
कश्चित् 'श्लोण, धातोः
द्वयं स्थादितिमन्महे ॥ ३ ॥
गतिप्रेरणप्रेषणाधर्थकस्य 'पैः
चकास्तौ तूभयमिदं
धातोः
नस्यात्स्थाच्च व्यवस्थया।
कश्चित् 'प्रैश्वात
विशेष्यं सन्निहितं
लिट: पिपण
लघुनीत्यङ्गमेववा ॥४॥
शब्दार्थकस्य'ध्रण' धातोः
इति व्याख्याविकल्पस्य
लटः ध्रणति
कैयटेनैव वर्णनात् ।
दंघ्रन्ति
जरग्लोपेऽपि सम्बन्ध
केचितवणधात
स्त्वगितामपिसिद्धये ॥५॥ लिटः वेणतुः
*'शब्दार्थकस्य' 'मण, 'रण' 'वण' वेणिथ
* अथ कम्यन्तास्त्रिशत्परस्मैपदिनः ॥ ३०॥

·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगा।
आङिकिम् ?
लोटः क्राम्यतु
दीप्तिकान्तिगत्यर्थकस्य 'कनि लटः आचामति
धातोः
लिट: चकान
चमति
शब्दार्थकस्य 'टनु' 'वन' धातोः विचमति
लटः स्तनति
अचमीत
वनति
केचित् 'जिमि' धातोः
संभत्त्यर्थकस्य बना 'षण' धातोः लट: जेमति
सनति
पादविक्षेपार्थकस्य 'कम्' धातोः
लिटः ससान
लट: काम्यति
सेनतुः
कामति
लिङ सायात्
लिटः चक्राम
सन्यात्
गत्याधर्थकस्य 'अमु' धात
क्रामतु
लटः अमति
लुङः अक्रमात
लिटः आम
*गत्यर्थकस्य 'अय' 'वया 'पय'
गत्यर्शकस्य द्रम'हम्म' 'मीमृ' धातोः 'मय' 'चय 'तयःणय' धातोः
द्रमति
लटः अयते
लिटः दद्राम
लिटः अयाचक्र
लुङः अद्रमीत्
लोटः अयेताम्
हम्मति
लिङः अयिषीष्ट
लिट:
जहम्म
अयिषोढवम्
मोमति
अयिषीध्वम्
लिटः मिमीम
आयिष्ट
शब्दार्थकस्य च अयं
आयिल्वम्
अदनार्थकस्य 'चमु' 'छमु' 'जमु' आयिध्वम्
लटः
प्लायते
'समु' धातोः
अथ रेवत्यन्ता अनुदात्तेतः ॥ ३७ ॥

·२० सिद्धान्तकौमुद्याः " पलायते लिटः चुक्नूये निरयते विधूननार्थकस्य 'क्ष्मायी' धातो: पुरयते लिटः चक्ष्माये निलयते बृद्ध्यर्थकस्य 'स्फायी' 'ओप्यायी दुलयते धातोः अथ कशं उदयतिविततोषरश्मि लटः स्फायते रजावितिमाघः । लिटः पस्फाये इट 'किटकटी' इत्यत्र प्रश्लिष्टस्य लट: प्यायते भविष्यति । लिटः पिप्ये लिट: ववये पिप्याते पेये पिप्यिरे मेये लुङः अप्यायि लिटः चेये अप्यायिष्ट. तेथे संतानार्थपालनार्थकस्थच'ता…' लटः प्रणयते धातोः लिट: नेये लट: तायते दानगतिरक्षणहिंसादानाद्यर्थकस्य लिटः तताये दय, धातोः लिटः दयाचक्रे अतायिष्ट गत्यर्थकस्य 'रय' धातोः चलनार्थसंवरणार्थकस्यच'शला तन्तुसन्तानार्थकस्य 'ऊयी धातोः धातो: लिट: ऊयांचके सवरणार्थ,संचरणार्थकस्य वल' विशरणार्थस्यदुर्गन्धार्थकस्यच 'वल्ल' धातोः 'पूयी' धातोः लिट: ववले लटः पूयते ववल्ले लिटः पुपूये धारणार्थकस्यच मल"मल्ल धातो: शब्दार्थकस्य, उन्दार्थकस्यच लिट: मेले 'क्नूयी' योधातोः ममल्ले लुङः अतायि "

·लटः
लिटः शुशुच्य
तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ।
२४
पारिभाषणहिंसादानाद्यर्थकस्यच
लिट: ममव्य
'भल' 'भल्लग्धातोः
ईष्टार्थकस्य धूक्ष्य ईक्ष्य ईयधातोः
लिट: बभले
गत्यर्थकस्य 'हयाधातोः
लिटः बभल्ले
लुङः अहयोत्
शब्दसंख्यानार्थकस्यच'कल धातोः अभिषवार्थकस्य शुच्यधातोः
कलते
लिट: चकले
एके'चुच्य धातोः
अव्यकशब्दार्थकस्य कल्ल' धातोः गत्यर्शकान्त्यर्थकस्यच हयग्धातोः
लटः कल्लते
लिट: जहर्य
देवनार्थकस्य'तेवृ"देवृधातोः भूषणपर्याप्तिवारणाद्यर्शकस्य अल'
लिट: तितेवे
धातोः
दिदेवे
लट: अलति
सेवनार्थकस्य'षेवृ गेग्लेवृ पे लिटः आल
'मे' 'म्लेवृ' धातोः
मामवानालीत्
लटः परिषेवते
लटः अलते
लिट सिषेवे
विशरणार्थकस्य अिफलाधातो:
लट: गेवते
लिटः फेलतुः
लिटः जिगवे
फेलुः
जिग्लेवे
मफालीत्
पिपेवे
निमेषणार्थकस्य मोल"श्मील स्मील'
लट: मेवते
'क्ष्मील' धातोः
म्लेवते
प्रतिष्टम्भार्थकस्य पीलधातोः
अनेकेऽपि शेवृ'खे केवृधातोः वर्णार्थकस्य 'नील'धातोः
प्लवगार्थकस्य रेवृधातोः लिटः निनील
(३७) समाध्यर्थकस्य शीलधातो:
*बन्धनार्थकस्य 'मव्य' धातोः
शीलति
R
११
लट: रेबते
* अथावत्यन्ताः परस्मैपदिनः ॥ ९७ ॥

·सिद्धान्तकौमुद्याः लिट: तुतूल बन्धनार्थकस्य कीलधातोः लुङः अगालात् आवरणार्थकस्य'कूल' धातोः गत्यर्थकस्य 'षल' धातोः रुजार्थकस्यसंघोषार्थकस्यच 'शुल' लटः सलति धातोः विशरणार्थकस्य 'दल' धातोः निष्कर्षार्थकस्य 'तूल' धातोः आशुगमनार्थकस्य 'श्वल 'श्वल्ल' धाताः संघातार्थकस्य 'पृल' धातोः लिट: शश्वाल प्रतिष्ठार्थकस्य 'मूल' धातोः लुङः अश्वाल्लीत निष्पत्यर्थकस्य 'फल' धातो: लिटः शश्वल्ल लिट फेलतुः लुङः अश्वलीत् फेलु गतिप्रतिघातार्थकस्य खोलखा भावकरणार्थकस्य 'चूलधातोः धातोः विकसनार्थकस्य 'कुल्ल' धातो: लटः खोलति शैथिल्याकस्यभावकरणार्थ- खारति कस्यच 'चिल्ल' धातोः गतिचातुर्याकस्य 'धोऋ'धातो गत्यर्थकस्यच 'तिल' धातोः लटः धोरति लटः तेलति छन्नगत्यर्थकस्य 'त्सर' धातोः एके 'तिल्ल' धातोः लिटः तत्सार लटः तिल्लति लुङः अत्सारीत् चलनार्थकस्य वेलू'चेलु केल"खेल, इच्छान्मयार्थकस्य 'कमर' धातोः 'वेल' 'वल्लवाताः लिट: चक्मार 'गत्यर्शकस्य पेलु'फेल'शेल'धातो. गत्यर्थकस्य अभ्र' 'बभ्र 'भभ्रः एके 'खेल' धातोः 'चररधातोः संचलनार्थकस्य च 'स्खलधातो: 'भक्षणे' चरतिरपि लुङ अस्खालीत् लटः अभ्रति संचयनार्थकस्य 'खलधातोः लिटः आनभ्र अदनार्थकस्य 'गल' धातोः लुटः माभवानभ्रीत् लटः गलति निरसनाकस्य 'ष्ठिवु' धातो:

·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । " " " " लटः ष्ठीवति तितीव लिटः तिष्ठेव निनीव तिष्ठिवतुः निरसनार्थकस्यक्षिीवुक्षेवुधाताः तिष्ठिवुः हिंसाधकस्य 'उर्वी' 'तुर्वी 'थुर्वी टिष्ठेव 'दुर्वी' 'धुर्वी' धातोः टिष्ठिवतुः लिट: उर्वांचकार टिष्ठिवुः तुतूर्व लिङः ष्ठीव्यात् उद्यमनार्थकस्य 'गुर्वी धातोः जयार्थकस्य 'जि' धातोः लटः गूर्वति लटः जयति लिटः जुगूर्व लिट: जिगाय बन्धनार्थकस्य 'मुर्वी' धाता जिग्यतुः पूरणार्थकस्य पूर्व पर्व मर्वश्धातोः जिग्युः अदनार्थकस्य 'चर्व धातोः जिगयिथ हिलार्थकस्य 'भ' धातोः जिगेथ दार्थकस्य 'कर्वखर्व गर्वधातोः जिगाय हिंसार्थकस्य 'अर्धश पर्वधाता जिगय लिटः आनर्व जिग्यिव जिग्यिम सर्वति जेता व्याप्त्यर्थकस्य 'इवि' धातोः लिङः जीयात् लट: इन्वति लिटः इन्वांचकार प्राणधारणार्थकस्य 'जीव' धातोः | सेचनार्थकस्य 'पिाव' 'मिवि' लिटः जिजीव 'णिविधातोः स्थाल्यार्थकस्य 'पीव"मीवाताव: पिन्वति 'णीव' धातोः लिटः पिपिन्व लिटः पिपीव प्रीणनार्थकस्य'हिविः 'दिवि मिमीव 'धिवि जिविधातोः " लटः शर्वति " लुङः अजैषीत् ३ ·३२ सिद्धान्तकौमुद्याः " " " . . " आव " " लटः हिन्वति दिन्वति धिनोति धिनुतः धिन्वन्ति धिनोषि धिन्वः धिनुवः धिन्मः धिनुमः धिनामि धिनवाव धिनवाम जिन्वति गत्यर्थकस्य 'रिवः 'रवि' 'धविर धातोः रिण्वति रण्वति धन्वति अहिंसार्थ, आकरणार्थकस्यच 'कृविः धातोः कृणोति बन्धनार्थकस्य 'मव' धातोः मवति लिटः भवतुः मेवुः लुङः अमवीत् अमावीत् रक्षण 'गति' 'कान्तिः 'प्रीति' 'तृप्तिः ‘अवगम प्रवेश'श्रवण स्वाभ्यर्थ याचनक्रिया इच्छा दीप्ति अवाप्ति आलिङ्गन हिंसा दानभागवृद्धया. द्यर्थकस्य 'अव' धातोः अवति लिटः लुङः माभवानवीत् गत्यर्थशुद्ध्यर्थकस्यच धावुग्धातोः धावति धावते लिट: धाव धावे(१७) सन्दीपनक्लेशनजीवनाधर्थकस्य 'धुक्ष' 'धिक्ष'धातोः धुक्षते लिटः दुधुते लटः धिक्षते लिटः दिधिले वर्णार्थकस्य 'वृक्ष' धातोः वृक्षते लिटः ववृक्षे विद्योपादानार्थकस्य 'शिक्ष'धातो: लटः शिक्षते " लटः " * चकारात गतौ ॥ * अथोष्मान्ता आत्मनेपदिनः ॥

·तिङन्तभ्वादिगण प्रक्रियाप्रयोगाः । ३ 'हेष धातोः लट: दक्षते लटः भिक्षार्थकालाभलाभार्थकस्यच गत्यर्थकस्य 'जेष: 'गणे 'एष' 'भिक्षा धातोः 'प्रेष धातोः भिक्षते लटः जेषते अव्यक्तवागर्थकस्य 'क्लेश'धातोः नेषते दुर्गमत्या बाधनार्थकस्य च लिटः एषांचके क्लेशते. पिप्रेषे लिटः चिक्लेशे अव्यक्तशब्दार्थकस्य 'रेष' 'हेष, वृद्ध्यर्थकस्य शीघ्रार्थकस्यच'दक्ष धातोः रेषते हेषते लिटः ददने हेषते मौण्डेज्योपनयननियमव्रतादेशा. धर्थकस्य 'दोक्ष' धातोः शब्दकुत्सार्थकस्य 'काम'धातोः लिटः कामांचक्र दीक्षते दीप्त्यर्थकस्य 'भास्' धातोः लिटः दिदिक्षे बभासे दर्शनार्थकस्य 'ईक्ष' धातोः शब्दार्थकस्य 'णामृ'रामृधातो: लिटः ईक्षोचके नासते गतिहिंसादर्शनाद्यर्थकस्य 'ईष' प्रणासते धातोः कौटिल्यार्थकस्य स धातोः लिट: ईषांचके नसते व्यक्तवागर्थकस्य 'भाष' धातोः भाषते भयार्थकस्य 'भ्यस' धातोः स्नेहार्थकस्य 'वर्ष धातोः भ्यसते लिटः ववर्षे लिटः बभ्यसे अन्विच्छार्थकस्य 'गेष धातोः इच्छार्थकस्य आङ 'शसिधातोः एके 'ग्लेष' धातोः माशंसते लिटः जिगेषे आशशंसे प्रयत्नार्थकस्य 'पेष धातोः अदनार्थकस्य 'प्रसुग्लसु' धातोः लटः पेषते लिटः जग्रसे " ·सिद्धान्तकौमुद्याः - " " . " " " जग्लसे जगाहिले चेष्टार्थकस्य 'ईह' धातोः जघाक्षे लिटः ईहांचक्र जगाहिदवे वृद्धयर्थकस्य 'बहिः 'महि' धातोः जगाहिध्वे बहते जघादवे लिटः बबहे लुटः गाहिता लटः मंहते गाढा गत्यर्थकस्य 'अहि' धातोः लुटः गाहिष्यते अंहते घाक्ष्यते लिट: आनंहे लिटः गाहिषीष्ट कुत्सार्थकस्य 'गह। 'गहँ' धातोः लुङः अगाहिष्ट लिरः जगहें अगाढ जगल्हे अघाक्षाम् प्राधान्यार्थकस्य 'बह बल्ह'धातोः अधाक्षत परिभाषणहिंसाच्छादनाद्यर्थकस्य अगाढाः 'वह "वह धात अघाढ्वम् गत्यर्थकस्य 'पलोहा धातो: अघाक्षि लिटः पिप्लिो गईणार्थकस्य 'गृह' धातोः प्रयत्नार्थकस्य वेह जेह'बाह'धाताः लटः गर्हते लिट: ववाहे लिट: जगृहे निद्राक्षयार्थकस्य 'द्राह धातोः जगृहिले दापत्यर्थकस्य 'का'धातोः जघृक्ष 'लिट: चकाशे जघृदवे वितकर्थिकस्य 'ऊह' धातो: गहिता लिटः उहांचके गर्दा विलोडनार्थकस्य 'गाहू' धातोः लुटः गहिष्यते लटः गाहते घदर्यते लिटः जगाहे लिङ गहिषोष्ट " " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगा। " " " " घृक्षाष्ट आनष्ठ लुङः अगहिष्ट लुटः अक्षिता अबृक्षत ই अघृक्षाताम् लुटः अक्षिष्यति अघृक्षन्त अक्ष्यति उक्तार्थकस्यच 'ग्लह धातो: अणोतु ग्लहते अणुहि कान्तिकरणार्थकस्य 'धुषि'धातोः अक्षणवानि धुंषते आदणोत् लिटः जुघुषे अक्ष्णवम् केचित् 'घष' धातोः (५१) लिङः अणुयात् *अविशब्दनार्थकस्य 'घुषिरधातोः अदयात् घोषति माभवानक्षीत् लिटः जधोष अक्षिष्टाम् लुटः घोषिता अक्षिषुः लुङः अघुषत् माभवानाक्षात अघोषीत लुङः आष्टाम् व्याप्त्यर्थंकस्य 'अक्ष' धातोः आक्षुः अक्षणोति तनूकरणार्थकस्य तत्वाधातोः अक्ष्णुतः तक्ष्णोति अणुवन्ति तक्षति अक्षति लिटः ततक्षिथ अक्षतः ततष्ठ अक्षन्ति लुङः अतक्षीत् लिटः आनक्ष अतक्षिष्टाम् आनक्षिथ * वा 'श्रु' प्रत्ययो भवति सार्वधातुके । * अथाहत्यन्ताः परस्मैपदिनः ॥९॥ 1 श्रुप्रत्यो वा भवति। " ५.. " " " ·सिद्धान्तकौमुद्याः " " " १ अताक्षीम् वृद्धयर्थकस्य 'पूष' धातोः अताष्टाम् स्तेयार्थकस्य 'मूष' धातोः तनूकरणेकिम् ? भूषार्थकस्य 'लूष' 'रूष' धाताः वाग्भिः संतक्षति प्रसवार्थकस्य 'शुष' धातोः सेचनार्थकस्य 'उक्षा धातो: हिसार्थकस्य 'यूष जूष'च धातोः लिटः उक्षांचकार अलङ्कारार्थकस्य 'भूष' धातोः पालनार्थकस्य रक्षा धातोः भूषति चुम्बनार्थकस्य 'णिक्ष' धातोः रुजाकस्य 'ऊष' धातोः प्रणिक्षति लिट: उषांचकार गत्यर्थकस्य 'तृक्ष' 'स्तृक्ष' 'णक्ष' | उछार्थकस्य 'ईष' धातोः धातोः हिंसार्थकस्य 'कषः 'खष, 'शिष' तृक्षति 'जष' 'झष"शष' 'वष' 'मष स्तृक्षति नक्षति 'रुषः 'रिष' धातोः रोषार्थकस्य, संघातार्थकस्यच लिटः चकाष 'वन' धातोः संघातार्थकस्य 'मृक्ष' वा 'म्रक्ष' शिशेष धातोः शिशेषिथ स्वचनार्थकस्य 'तक्षा धातो: शेष्टा केचित्परिग्रहार्थकस्य 'पक्ष' धातो लुङः মিলু आदरार्थकस्य 'पर्क' धातोः लुङ: अशेक्ष्यत् लिटः सुषूर्व लिटः जेषतुः कासार्थकस्य 'काक्षि' 'वाक्षि' जझषतु: 'माक्षि' धातोः षतु: घोरवासितार्थकस्य च 'द्राक्षि' ववषतुः ध्राक्षिा चाक्षि' धातोः मेषतुः पानार्थकस्यच 'चूष' धातोः रोषिता लिटः चुचूष रोष्टा तुष्टयर्थकस्य 'तूष' धातोः लुटः रोषिष्यति चखाष " " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। लुटः रेषिता लिटः शिश्रेष रेष्टा श्रेषिता लुटः रेषिष्यति लटः श्लेषति भसनार्थकस्य 'भषा धातो: लिटः शिश्लेष भषति श्लेषिता लिटः बभाष लिटः पुप्रोष दाहार्थकस्य 'उष' धातोः पुप्लोष ओषति सेचनार्थकस्य 'पृषु' 'वृषु' 'मृषु' लिट: ओषांचकार धातोः उवाष सहनेच 'मृषु' धातोः हिंसासंक्लेशनयोश्च 'पृषु' 'वृषु' उषतुः उवाषिथ धातोः पर्षति सेचनार्थकस्य जिषु विषु' 'मिषु' लिट: पपर्ष धातोः लिङः पृष्यात् लिट: जिजेष संघर्षकार्थकस्याधृषु' धातोः विवेषिथ. अलीकार्थकस्य हृषुधातोः विवेषिव लुटः वेष्टा शब्दार्थकस्य 'तुस हस हसरस' धातोः लूटः वेक्ष्यति लिटः तुतोस अविक्षत् जहास पुष्ट्यर्थकस्य 'पुष' धातोः जलास लटः पोषति रसास लुटः पोषिता श्लेषणार्थकक्रीडनार्थकस्य च 'लस लुटः पोषिष्यति धातोः लुङः अपोषोत् अदनार्थकस्य घस्लुग्धातोः दाहार्थकस्य 'श्रिषु श्लिषु' 'प्रषु' लटः घसति घस्ता श्रेषति लुटः घत्स्यति 'प्लुषुः धातोः ·35 सिद्धान्तकौमुद्याः लोटः घसतु लिङः शस्यात् स्तुत्य कस्य शंसुधाताः लङ अघसत् लिटः शशंस लिङः घसेत् अघसत् परिकल्कनारकस्य चहधातो: परिभाषणहिंसातजनाद्य कस्य च लुङः अचहीत् 'जर्ज चर्च"झर्भ धातोः पूजाकस्य महधातोः गत्यर्थकस्यापिस पेसृ धातोः लुङः . अमहीत् लिटः पिपिसतुः त्यागार्थकस्य रह धातोः पिपेसतुः गत्यर्थकस्य रहिधातोः हसनार्थकस्य हसेधात रंहति अहसीत् लिङः रंह्यात् समाध्यर्थकस्याणिशधातो: वृद्ध्य कस्य दह दहि वृह वृहि धातोः प्रणेशति शब्दार्थकस्यरोषकृतार्थकस्य च लिटः ददह 'मिशः 'मशग्धातोः दगृहतुः गत्यर्थकस्य शवधातोः द्वंहति लटः शवति बर्हति अशवीत् बृंहति अशावीत् *शब्दार्थकस्य च 'हि' धातो: प्लुतगत्यर्थस्य शश'धातोः केचित् 'वृहिर' धातोः लिटः शशारा लड : अवृहत् शेशतुः लुङः प्रवीत् शेशुः अर्दनार्थकस्य 'तुहिर' 'दुहिर' शेशिथ 'उहिर' धातोः हिंसार्थकस्य शसुधात तोहति लिट: शशसतुः लिटः तुतोह अतुहत् शशसुः शशसिथ * वृहितं करिगर्जितम् । " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । ३६ " अताहीत् मेदते दोहति लिट: मिमिदे लिटः दुदोह लुङः अमिदत् अदुहत् अमेदिष्ट लुङः अदाहीत् स्नेहनमोचनार्थकयोश्च निविदा' ओहति धातोः लिटः उवाह केचित् मोहनाथकयोः ऊहतुः स्वेदते आहिता लिट: सिबिदे माभवानुहत् अस्विदत् औहीत् अस्वेदिष्ट पूजार्थकस्य महः धात केचित् 'जिविदा' धातोः लिटः मानह (30) लुङः अदिवदत् *दीप्त्यर्थकस्य 'द्युत' धातोः अक्ष्वेदिष्ट द्योतते दीप्त्यर्थकाभिप्रोत्यर्थकस्य च लिट: दिद्युते 'रुच' धातोः दिद्युताते लटः रोचतेसूर्यः द्यातिता रोचते हरयेभक्तिः लुङः अद्युतत् अरुचत अधातिष्ट अरोचिष्ट वार्थकस्य' श्विता' धातो: परिवर्तनार्थकस्य 'घुट' धातो घोटते लट: श्वेतते लिटः शिश्विते लिटः जुघुटे अश्वितत् अघुटत अश्वेतिष्ठ अघोटिष्ट स्नेहनार्थकस्य 'जिमिदा' धातोः प्रतिघातार्थकस्य 'रुट' 'लुट' लुठ, धातोः * अथकृपपर्यन्ता अनुदात्ततः ॥२६॥ अरुटत् लटः ·४० सिद्धान्तकौमुद्याः लुङः अवय॑त् १ G " अरोरिष्ट अवर्तिष्ट दीप्त्यर्थकस्य 'शुभ' धातोः संचयनार्थकस्य 'क्षुभ धातोः अवतिष्यत् हिंसाकस्य 'णभा 'तुभ' धातोः वृद्ध र्थकस्य 'वृधु' धातो: नभन्तामन्यकेसमे शब्दकुत्सार्थकस्य 'धु' धातो: माभूवन्नन्यकेसर्वे-इतिनिरुक्तम् प्रस्रवणार्थकस्य 'स्यन्दु' धातो. अनभत स्यन्दते अनभिष्ट लिटः सस्यन्दे अतुभव सस्यन्दिरे अतभिष्ट सस्यन्त्से अवलंसनार्थकस्य 'नसु' 'ध्वंसु' सस्यन्दिध्वे 'भंसु' धातोः सस्यन्ध्वे गत्यर्थकस्यच 'ध्वंसुः धाता: लुटः स्यन्दिता प्रस्त्रसत् स्यन्ता अत्रंसिष्ट लुटः स्यन्दिश्यते नास्त्रसत्करिणांग्रेवमिति रघुकाव्ये स्यरस्यते केचित् 'भ्रंशु' धाता लिङः स्यन्दिपोष्ट अधःपतनाथकस्य 'भ्रशु' 'भ्रंशु' स्यन्त्सीष्ट धातोः लुङ अस्यदत् विश्वासार्थकस्य 'सम्भु' धातोः अस्यन्दिष्ट अनभत् अस्यन्त अनम्भिष्ट अस्यन्त्साताम् वर्तनाशकस्य 'वृतु धातोः अस्यन्त्सत वर्तते लुङः अस्यन्त्स्यत् लिट: ववृते अस्यन्दिष्यत लूटः वस्यति वर्तिप्यते अनुष्यन्दते अनुस्यन्दते वा जलम् मवृतत् अप्राणिषु किम् ? " अस्यन्तस्यत

·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रिया प्रयोगाः ।
"
"
अनुस्यन्दते हस्ती
लटः
घटयति
अनुष्यन्देते इत्यत्रापिपक्षेषत्वंस्यात्
विघटयति
सामार्थकस्य 'कृपू' धातोः लुटः प्रविघायिता इति
कल्पते
भयार्थकसंचलनार्थकस्यच 'व्यथ'
लिटः चक्लुपे
धातोः
ब्यथते
चक्लपिषे
लिटः विव्यथे
लिटः चक्लुप्से
प्रख्यानार्थकस्य 'प्रथा धातोः
कल्प्तासि
लिट: पप्रथे
कल्तास्थ
विस्तारार्थकस्य 'प्रस' धातो:
कल्पितासे
पप्रसे
कल्लासे
मदनार्थकस्य 'मद' धातोः
लूटः कल्प्स्यति
स्खदनार्थकस्य 'स्खद' धातोः
कल्पियते
गत्यर्थदानार्थकस्यच 'क्षजिग्धातोः
कल्पस्यते
अक्षति
लिङः कल्पिषीष्ट
अक्षालि
क्लप्सीष्ट
णमुलन्तम्-क्षजंक्षञ्जम्
अक्लपत्
क्षाजंक्षासम्
अकल्पिष्ट
गत्यर्थहिंसार्थकस्यच 'दक्षा धात:
अक्लृप्त
गय॑थककृपार्थकस्यच'क्रपश्चाताः
अकल्प्स्यत्
वैक्लव्यार्थकस्य 'कदि क्रदि‘क्लदि'
अकल्पिष्यत
धातोः
अकल्पस्यत (२५) केचित् वैकल्यार्थकस्यसंभ्रमार्थ.
*चेष्टार्थकस्य 'घट' धातोः कस्य 'जित्वरा धातोः
लटः घटते
*रोगार्थकस्य 'ज्वर' धातो:
लिट: जघट
ज्वरति
लिटः जज्वार
* अथत्वरत्यन्तास्त्रयोदशानुदात्तेत:
*अथफणान्ताः परस्मैपदिनः ॥ ७४ ॥
षितश्च ॥१३॥

·४२ सिद्धान्तकौमुद्याः " " सेचनार्थकस्य 'गडिः धातो: धातोः गडति अन्ये शणगतौ लिटः जगाड हिसार्थकस्य 'श्रथ 'श्लथा 'क्रथा वेष्टनार्थकस्य 'हेड' धातोः 'क्लथ धातोः हेडति लटः काथयति लिट: जिहेड अऋथि लटः हिडयति অঙ্গাথি अहिडि णमुलन्तम्-क्रथं कथम् अहोडि क्राथंक्राथम् अनारेतु-हेडयति हिंसार्थकस्य 'वन' च धातोः परिभाषणार्थकस्यविट भटधातः वनु च तु नोक्तम् नृत्यर्थकस्य 'नट' धातोः वनति प्रतिघातार्थकस्य 'टक' धातोः प्रवनयति स्तकति दीप्त्यर्शकस्य 'ज्वल' धातोः तृप्त्यर्थकस्य 'चक' धातोः प्रज्वलयति हसनार्थकस्य 'कम्खे' धातो: चलनार्थकस्य 'ह्वल हल' धातो: लुङः अकखीत् लटः प्रवलयति शङ्कार्थकस्य 'रगे' धातोः प्रह्मलयति सङ्गार्थकस्य 'लगे धातोः आध्यानार्थकस्य 'स्मृ' धातो: संवरणार्थकस्य 'हगे' 'हगे 'बगे' | भयार्थकस्य 'दुर धातो: 'ष्टगे' धातोः विदारणार्थकस्य 'द' धातोः नोच्यते 'कगेधातोः दरयति कुटिलागत्यर्थकस्य 'अक' 'अग' दारयति धातोः दरति गत्यर्थकस्य 'कण' 'रण' धातो: नयार्थकस्य 'न' धातोः लिट: चकाण लटः नारयति पाकाकस्य 'श्रा' धातोः दानार्थकस्यच चण' 'शण' 'श्रण' लटः श्रपयति रराण ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । चालयति सूत्रम् श्रापयति विशरणार्थकस्य 'दल' धातोः मारणतोषण निशामनाघर्थकस्य लटः दलयति 'ज्ञा' धातोः संवरणार्थकस्य 'वल' धातोः लटः ज्ञापयति लटः वलयति कम्पनार्थकस्य 'चलि धातोः संचलनार्थकस्य स्खल' धातोः चलयतिशाखाम् लजार्थकस्य 'त्रपुष्प धातोः चालयति शीलम् लटः त्रपति क्षयार्थकस्य धातोः उर्जनार्थकस्य 'छदि धातोः लटः क्षपयति छदयति अवतंसनार्थकस्य 'स्वनः धातो: छादयति लटः स्वनयति छादयति स्वानयति जिह्वोन्मथनार्थकस्य 'लडि' धातोः जनी जष कनसु रोऽमन्ताश्च लटः लडयति जिह्वाम् जणातेस्तु जारयति लडयात जिह्वया ज्वल,'हल'मलानमामनुपसर्गाद्वा। लडयति शत्रुम् लटः ज्वलयति लडयति दधि ज्वालयति लाडयात पुत्रम् लटः प्रज्वलयति हर्थिकग्लेपनार्थकस्य मदीग्धातोः , कशंतहि प्रज्वालयति मदयति लटः उन्नामयति कथं संक्रामयति मादर्यात 'ग्ला' 'स्ना' 'वनु' 'वमांच शब्दार्थकस्य वन' धातोः न कमि वमि, चमाम् लटः ध्वनयति घण्टाम् कामयते ध्वानयति आमयति भोजस्तु 'दाल' 'वलि' स्खलि' चामयात 'रणि 'ध्वनि' पि, क्षपयश्च दशनार्थकस्य 'शमः धातोः पपाठ। लटः निशामयातरूपम " "" हर्षयति ·सिद्धान्तकौमुद्याः " " ल्यवन्तम्-अन्यत्र निशमम्यवधूः लिटः भेजे कथा। बभ्राजे लोट: कशं निशामयेत्यादयः भ्राश्यते चौरादिकस्य तु शास्यतिवत् भ्राशते अपरिवेषणार्थकस्य 'यम' धातोः लिटः भ्रशे आयामयति बभ्राशे द्राधयति भ्लाश्यते यमयति लिटः भ्लेशे 'स्खदिः अव-परिभ्यांच बम्लाशे (७४) अवस्खादयति *शब्दार्थकस्य 'स्यमु' 'स्वन' लटः परिस्खादयति धानाधाताः गत्यर्शकस्य 'फण' धातोः लिटः स्येमतुः लिटः फेणतुः सस्यमतुः फेणुः फेणिथ लुङ भस्यमीत् लिटः स्वेनतुः पफणतुः सस्वनतुः पफणुः सस्वनुः फणयति अस्वानीत् फाणयति अस्वनीत् दीप्त्यर्थकस्य 'गज' धातोः विश्वणति लटः राजते अवष्वणति राजति लिटः ध्वनतु: लिटः रेजतुः अवैकल्यार्थकस्यषिमष्टमधातो: रराजतुः रेजे लिटः ससाम तस्ताम रराजे दीप्त्यर्थकस्य 'ज्वल' धातोः दीप्त्यर्शकस्य 'टुभ्राज़' 'टुभ्रा' 'टुम्ला' धातोः *स्यमादयःक्षरत्यन्ताः परस्मैपदिनः॥२६॥ " " " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । अज्वालीत अपप्तत् कम्पनार्थकस्य 'चल' धातोः प्रण्यपत्तत् घातनार्थकस्य 'जल' धातो: निष्पाकार्थकस्य 'कथे। धातो: वैक्लव्यार्थकस्य 'टल ट्वल धातोः लटः कथति स्थानार्थकस्य 'स्थल' धातोः लिटः चक्काथ विलेखनार्थकस्य 'हल' धाता: अक्वथीत् गन्धार्थकस्य 'जल' धातोः गत्यर्शकस्य 'पथे' धातोः केचित् बन्धनार्थकस्य अपथीत् गत्यर्थकस्य 'पल' धातोः विलोडनार्थकस्य 'मथः धातो: पलति लिटः मेथतुः प्राणनार्थकस्य धान्यावरोधना. लुङ: अमथीत् र्थकस्य च 'बल' धातोः उद्गीरणार्शकस्य 'टुवम' धातो: लटः बलति लिटः ववाप लिटः बेलतुः ववमतुः बेलुः चलनार्थकस्य 'भ्रमु' धातोः महत्वार्थकस्य 'पुल' धातोः तटः भ्रम्यति पोलति भ्रमति संस्त्यानाकस्य बन्ध्वर्थकस्य भ्राम्यति 'कुल' धातोः लिटः भ्रमतुः लटः कालति लिटः चुकाल लुङ अभ्रमीत् संचलनार्थकस्य 'क्षर' धातो: गत्यर्थाकस्य 'शल' 'हुल' 'पत्लु' लुङः अक्षारीत् ॥२६॥ धातो: *मर्षणार्थकस्य 'षह' धातोः लिटः शशाल परिषहते जहोल लिटः सेहे पपात सहिता पेततुः पतिता * अथ द्वावनुदात्तेतौ ॥ २ ॥ "35 ·सिद्धान्तकौमुद्याः 'पद्लू' धातोः परिसोढा लिटः शशाद लङः पर्यषहद शेदतुः पर्यसहत शेदिथ क्रीडार्थकस्य 'रमु' धातोः शशत्थ लिटः रेमे शत्ता रेमिषे अशदत् रन्ता आह्वानार्थरोदनार्थकस्यच 'क्रुश' लुटः रंस्यते धातोः लिङः रसोष्ट लटः সংঘরি लुङः अरंस्त (२) क्रोष्टा *विशरणगत्यवसादनाद्यर्थकस्य लुङ: अक्रुक्षत् संपर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलेख. लटः सीदति नार्थकस्य 'कुच' धाता कोचति लिटः ससाद लिट: चुकोच सेदतुः सदिथ अवगमनार्थकस्य 'बुधः धाता: बोधात ससत्थ लुट: बोधिता लुटः सत्ता लटः बोधिष्यति लटः सत्स्यति बीजजन्मार्थ प्रादुर्भावार्थकस्यच असदत् लटः हा धातोः निषीदति न्यषीदत रोहति लिटः निषसाद लिटः रोह निषेदतुः रुरोहिथ शातनार्थकस्य 'शब्द' धातो: लुटः रोढा शीयते लूटः रोक्ष्यति अरूक्षत् * अथ कसन्ताः परस्मपदिनः ॥ ३८ ॥ गत्यर्थकस्य 'कसा धातोः " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । " अकासीत् लिटः मिमेद अकसीत (७) लिटः मिमिदे अन्यकशब्दार्थकस्य हिक्क'धातो:- मिमेथ हिक्कति सङ्गमार्थकस्य च 'मेधू'धातोः हिक्कते मेधति गत्यर्थकस्य पाचनार्थकस्य च लिटः मिमधे 'अञ्चु' धातोः कुत्सार्थसन्निकर्षार्थकस्य चणिहर সবি 'जेहा धातोः अञ्चते लिटः निनेद केचित् 'अचु' धातोः निनिदतुः केचित् अचि, धातोः निनिदे याञ्चार्थकस्य 'टुया' धातोः उन्दनार्थकस्य 'शृधु मृधु' धातोः याचति शर्धति याचते शर्धते परिभाषणार्थकस्य 'रे' धातोः शर्धिता रेटति मर्धति रेटते मर्धते याचनार्यकस्य 'चते' धातोः बोधनार्थकस्य 'बुधिए धातोः लिटः चचात बोधति बोधते अचतीत् अबुधत् लिटः चचाद अबोधीत् चेदे अबोधिष्ट लुङः अचदीत् निशामनार्थकस्य 'उबुन्दिधातो:- पर्याप्त्यर्थकस्य 'प्रो धातो: लिटः बुबुन्दे लिटः पुप्रोथ अबुन्दर पुप्रोथे अबुन्दीत् मेधार्थहिंसनार्थकस्यामिह' 'मेह' गति शान चिन्ता निशामन वादि. धातोः प्रग्रहणाद्यर्थकस्य 'वेण' धातो: " ·सिद्धान्तकौमुद्याः आस - - वेणति लिटः वेणते मासे अवदारणार्थकस्य 'खनु' धातोः আয়নাবহুলা স্ব खनति 'स्पश' धातो- खनते लटः स्पशति लिटः चख्नतुः स्पशते खायात् कास्यर्थकरय लष' धातो:- खन्यात् लष्यति मादानार्थसंवरणार्थकस्य च लषति 'ची' धातोः लिटः लेष लिटः चिचीव भक्षणार्थकस्य 'चष' धातो: चिचोवे हिसार्थकस्य 'छष' धातो:- पूजार्थनिशामनार्थकस्य च लिटः चच्छषतु: 'चाय' धातोः चच्छषे गत्यर्थकस्य व्ययः धातोः आदानार्थ संवरणार्थकस्य च लुङः अव्ययीत् 'भष' धातोः- दानार्थकस्य 'दा' धातो: अदनार्थकस्य 'भ्लक्ष भ्रक्षा धातो:- लिट: ददाश मैत्रेयस्तु 'भक्ष' धातो:- ददाशे दानार्थकस्या 'दास्' धातो:- भयार्थकस्य, गत्यर्थकस्य च मानार्थकश्य 'माह धातो:- 'भेष धातो:- संवरणार्थकस्य 'गुहू' धातो:- भेषति गृहति भेषते गूहते गत्यर्थकस्य 'भेष? भलेख धातोः लुटः गहिता गतिदीफ्यादानाद्यर्थकस्य गोढा 'असा धातोः लटः गहिष्यति असति घोक्ष्यति असते लिङः गृहेत - " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । ४४ " " . " गुह्यात लुङ अगृहीत् अघुक्षत् अगढ अघुक्षत अघुक्षाताम् अघुक्षन्त अगुह्वहि अघुक्षावहि अघुलामहि (३) *सेवार्थकस्य 'श्रि धातो:- लटः श्रयति श्रयते लिटः शिश्रियतुः लुटः श्रीयता अशिश्रियत् भरणार्थकस्य 'भृ' धातो:- लटः भरति लिट: बभार बभ्रतुः बभर्थ बभृव बभृषे भर्ती लूटः भरिष्यति लिङः भ्रियात् लिङः भृषीष्ट * अथाजन्ता उभयपदिनः ॥५॥ भृषीयास्ताम् लुङः अभार्षीत् अभाष्र्टाम् अभावुः अभृत अभृषाताम् लुङः अभरिग्यत् हरणार्थकस्य 'हृञ्' धातो:- लिटः जहर्थ जहिव जहिषे लुटः हर्ता लूटा हरिष्यति धारणार्थकस्य 'धृय धातो घरति - लुङः अधार्षीत् " अधृत प्रापणार्थकस्य 'णी' धातो:- लिटः निनयिथ निन्यिषे (५). *पानार्थकस्य 'धेट' धातोः-- धयति लिटः दधौ धतुः दधुः दधिथ दधाथ * अथाजन्ताः परस्मैपदिनः ॥५॥ " " ·५० सिद्धान्तकौमुद्याः -- " " -- " दधिव शब्दार्थसंघातार्थकस्थच'स्त्यैः दधिम 'ष्टथै धातो:-- लुटः धाता स्त्यायति लिङः धेयात् सनन्तमेतत् तिष्टयासति धेयास्ताम् ण्यन्तमेतत् अतिष्टयपत् धेयासुः खदनार्थकस्य खै धातोः-- अधव क्षयार्थकस्यले 'जै जै धातो:-- अद्यताम् क्षायति अधात् लिट: जजो मधाताम् ससौ साता अधासीत् लिङः सायात् অঘাষিস্থান असासीत् अधासिषुः शब्दार्थकस्य कै 'गैधातो:-- हर्षक्षयार्थकस्यग्लै लै' धातो:- लिङ गेयात् ग्लायति अगासीत् लिट: जग्लो पाकार्थकस्य श' श्रे' धातो:-- जग्लिथ शोषणार्थकस्य पै' 'ओवै धातो:- जग्लाथ लिङः ग्लायात् अपासीत् ग्लेयात् वेष्टनार्थकस्य'टै धातोः-- अग्लासीत् लटः स्तायति लटः म्लायति वेष्टनार्थकस्यण धातो:-- न्यकरणार्थकल्य'धे धातोः केचित् शोभार्थकस्य-- स्वप्नार्थकस्य धातोः-- स्नायति तृप्त्यर्थकस्य | धातो:- शोधनार्थकस्य देण धातो:-- चिन्तार्थकस्यध्यैः धातो:- दायति शब्दार्थकस्यारी धातो:-- " लिङः पायात् -- लटः -- लिङ दायात ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। ५१ लुङ- अदासीत् पानार्थकस्य 'पारधातो:--- पिबति लिङ पेयात् लुटः हर्ता अपाव ह्वरिष्यति गन्धोपादानार्थकस्याघ्रा' धातो:- लिङ ह्वर्यात् लटः जिघ्रति अह्वार्षीत् लिङः ब्रायात् अहाम् नेयात् शब्दार्थोपतापार्थकस्य च स्वृधातो. लुङः अघ्रासीत् लिटः सस्वरिथ अघ्रात् सस्वर्थ মাথান্বিষখালাখানা सस्वरिम धातो:-- सस्वरिम धमति लुटः स्वरिष्यति गतिनिवृत्यर्थकस्यष्ठा' धातो: लिङ स्वर्यात् लटः तिष्ठति अस्वारीत् लिट: अधितष्ठौ अस्वारिष्टाम् लुटः अधिष्ठाता अस्वार्षीत् लिङः स्यात् अस्वार्टीम् अभ्यासार्थकस्याम्ना' धातो:-- चिन्तार्थकस्य स्मृ धातो:-- लट: मनति सम्बरणार्थकस्यह' धातोः-- दानार्थकस्य 'दाण' धातो: गत्यर्थकस्य'सृ' धातो:- प्रणियच्छति लिटः ससर्थ लिङः देयात ससव अदात् लिङः स्त्रियात् कौटिल्यार्थकस्य हृ' धातोः-- असार्षीत् हरति भसाम् 'सतिः धातो:-- - लटः लिट: जहार ·६२ सिद्धान्तकौमुद्या " आरु: " लुटः अर्ता "तृटः अरिष्यति " " लटः धावति " सुषुविव गत्यर्थप्रापणार्थकस्यच 'ऋधातोः- लुटः सोता लटः ऋच्छति असावीत् लिटः आर असौषीत् आरतु: श्रवणार्थकस्य 'श्रु' धातो:- शृणोति সাথি शृणतः আনি शृणोमि लिङः अर्यात् श्ण्वः लुङ आर्षीत् श्णुवः आम् श्रमः सेचनार्थकस्य 'गृ' 'घृ धाताः गुमा गरति लिटः शुश्रोथ लिटः जगार शुश्रुव जगर्थ लोट: शृणु जग्रिव शृणवानि लिङः ग्रियात् लिङः शृणुयात् लुङ अगार्षीत् श्रूयात् हूर्च्छनार्थकस्य 'ह' धातोः- अश्रौषीत् गत्यर्थकस्य 'सु धातो: स्थार्थकस्य 'ध्रु' धातोः- लिटः सुस्रोथ ध्रुवति सुनुव गत्यर्थकस्य 'दु' 'दु' धाताः- लिटः दुदोथ असुनुवत् दुदविव प्रसवायश्वर्यार्थकस्य 'धु' धातो: दुदुविव लिटः सुषथ दुद्रोथ सुषविध " " " लिङः स्यात् " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगा। जयति शत्रून् लटः लटः गाते अदुद्रुवत् कवते अभिभवार्थकस्य 'जि' 'जि' धातो:- लिटः चुकुवे घवते अध्ययनात्पराजयते(४५) अवते १ ईषद्धसनार्थकस्य 'पिम धातोः लिटः ऊवे स्मयते लुटः ओता लिट: सिमिये लूट: ओष्यते सिम्मियिदवे लिङः ओषीष्ट सिम्मियिध्वे औष्ट अव्यक्तशब्दार्थकस्य 'गु धातो उवते गवते लिटः · जुडुवे लिटः जुगुवे लुटः ङोता गत्यर्थकस्य गाधातोः- गत्यर्थकस्य 'च्युङ 'ज्युङ्'ङ' गाते गाते एके 'क्लुङ् धातोः- गत्यर्थ रेषणार्थकस्य च 'रुङ धातोः गै अगे धातो:- लिङः गेत रुरुवे गेयाताम् 'अवध्वंसनार्थकस्य 'धृङ धातो: ... गासीष्ट धरते अगस्ति लिटः दधे शब्दार्थकस्य 'कुङ्, 'घु 'उङ् प्रणिदानार्थकस्य 'मे' धातो:- प्रणिमयते अन्येतु 'उ' 'कु'खुङ्' रक्षणार्थकस्य 'दे धातोः-- 'गुङ् 'घु' ' इत्याहुः दयते १ अथ डोङन्ता खितः ॥२३॥ लिटः दिग्ये प्लुङ् धातोः- लुटः रवितासे गेरन् 'डुङ् धातो:- - लटः ·सिद्धान्तकौमुद्याः तिजे क्षमायाम् अदित तरिता अदिथाः लिटीति किम् ? अदिषि लिटः तेरिथ गत्यर्थकस्य ' श्यैधातो: लिङः तीर्यात् श्यायते लुङः अतारिष्टाम् (२३) लिट: शिश्ये *गोपनार्थकस्य 'गुप' धातोः वृद्ध्यर्थकस्य 'प्यैङ्' धातो: निशानार्थकस्य 'तिज' धातोः प्यायते पूजार्थकस्य 'मान' धातोः लिटः पिप्ये बन्धनार्थकस्य 'बधा धातोः प्याता गुपेनिन्दायाम् पालनार्थकस्य 'त्रै धातो:- त्रायते कितेयाधिप्रतिकारेत्यादौ लिटः तत्रे मानेजिज्ञासायाम् पवनार्थकस्य 'पू' धातो: बधेश्चित्तविकारे पवते दानेरार्जवे लिटः पुपुवे शानेनिशाने पविता जगुपसते बन्धनार्थकस्य 'मृङ्' धातोः लिट: जगुप्सांच मवते तितिक्षते विहायसागत्यर्थकस्य 'डीङ्ग्धातोः मीमांसते डयते बीभत्सते लिट: डिड्ये राभस्यार्थकस्य 'रभ' धातो. लुटः डयिता आरभते प्लवनार्थतरणार्थकस्य 'तृ धातोः लिटः आरभे तरति लुटः रब्धा लिट: तेरतुः लटः . रप्स्यते तेरुः प्राप्त्यर्थकस्य 'डुलभष्' धातोः लुटः तरीता *अथाष्टावनुदासेवः ॥८॥ लटः लट: लटः ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । Marathidant NAM NUARYphotu, . " " " लभते गत्यर्थशोषणार्थकस्य 'स्कन्दिर परिवङ्गार्थकस्य 'स्वज' धातोः धातोः-- लटः . स्वजते लिटः चस्कन्दिथ परिष्वजते लिटः देभतुः लुटः स्कन्ता सस्वजे स्कन्स्यति परिषस्वजे लिङ स्कद्यात् परिषस्वज्जे अस्कदत सस्वजिषे अस्कान्सीत् सस्वनिधे अस्कान्ताम् स्वङ्का अस्कान्सु. स्वङ्ख्यते विषकन्ता स्वजेत विस्कन्ता स्वीष्ट कान्तम् विस्कन्नः प्रत्यवङ्ग लटः परिष्कन्दति पर्यप्वङ्क परिस्कन्दति पर्यस्वङ्क कान्तम् परिस्कन्नः पुरीपोत्सार्थकस्य हद धातो:- परिष्करण हदते मैथुनार्थकस्य 'यम' धातो:-- लिटः जहदे लिटः येभिथ हत्ता ययब्ध हत्स्यते हदेत यप्स्यति हत्सीष्ट सयाप्सीत अहत्त(८) प्रहत्वार्थशब्दार्थकस्य च णमा १ अव्यक्तशब्दार्थकस्य 'अिधिदा', धातो:--- धातोः लिट: नेमिय १-अथ परस्मैपदिनः ॥१६॥ ननम्थ " " लिङ ·सिद्धान्तकौमुद्याः लुटः नन्ता अतापसीत मनंसीत् निष्टपति अनंसिष्टाम् हान्यर्थकस्य 'त्यज' धातो:- गत्यर्थकस्य 'गम्ला 'सृप्ल' धातोः- लिटः तत्यजिथ गच्छति तत्यक्थ त्यक्ता लिट: जगाम लुङ अत्याक्षीत् जग्मतुः सङ्गार्थस्य 'पञ्ज' धातोः- जग्मुः सजति जगमिथ लुटः सङ्का जगन्थ प्रेक्षणार्थकस्य 'हशिर्, 'धातोः गन्ता गमिष्यति पश्यति लटः अगमत् ददर्शिथ सर्पति द्रष्टा लिटः ससर्प लूटः द्रक्ष्यति लुटः स्त्रता लिङः सा दृश्यात अदर्शत् लुटः स्त्रप्स्यति सय॑ति अद्राक्षीत् असूपत् दशनार्थकस्य 'दंश' धातोः-- उपरमार्थकस्य 'यम' धातो:-- लट: दशति यच्छति लिटः ददाशथ लिट: येमिथ ददंष्ठ ययन्थ लुटः दंष्टी लुटा यन्ता लुटः दयति लुङः भयंसीत् लिङः दश्यात् अयंसिष्टाम् भदाबीत् सन्तापार्थकस्य 'तप' धातो:-- | विलेखनार्थकस्य 'कृष' धातो:- लुटः वता क्रष्टा " - लुङ ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रिया प्रयोगाः । " " " " का लूटः क्रक्ष्यति कयति अक्राक्षीत् अक्राष्टाम् अकार्षीत् अकाम् अकार्द्धः अकृक्षत् अकृक्षताम् अकृक्षन भस्मीकरणार्थकस्य 'दहः धातो:- लिटः देहिथ ददग्ध दग्धा लुटः धक्ष्यति अधाक्षीत् अदारधाम् अधाक्षुः सेचनार्थकस्यामिह' धातो:- लिट: मिमेह मिमहिथ मेढा लुटः मेक्ष्यति अमिक्षत् निवासार्थरोगापनयनार्थकस्य च 'कितः धोतो:- चिकित्सति चिकित्सते केतयति (१६) *खण्डनार्थकस्य'दान' धातोः- तेजनार्थकस्य शानधातोः- दीदसति शीशांसति शीशांसते दानयति शानयति पाकार्थकस्य'डुपचष्' धातो:-- पचति पचते लिट: पेचिथ पपक्थ पेचे लुटः पक्ता लिङः पक्षीष्ट समवायार्थकस्य षच' धातोः- लटः सचति सचते सेवार्थकस्य भज' धातो:- लिटः बभाज लिटः भेजतुः भेजुः भेजिथ बभक्थ लुटः * इतोवहत्यन्ताः स्वरितेतः॥१५॥ लुङ ·सिद्धान्तकौमुधाः " ईजुः इजयिथ इयष्ठ ईजे यष्टा लूटः यक्ष्यति लिङ: इज्यात् लिङः यक्षीष्ट अयाक्षीत अयष्ट बीजसन्तानार्थकस्य'टुवप्' धातोः वपति केशान् लिटः उवाप लुटः भक्ष्यति भक्ष्यते अभाक्षीत् अभक्त रागार्थकस्य 'रअ' धातोः रजति रजते अरासीत् अर माक्रोशार्थकस्य शप' धातो:- लिटः शशाप शेपे लुङः मशासीत् अशप्त दोप्त्यर्थकस्य विष' धातोः- त्वेषति स्वेषते लिट: तित्विषे लुटः त्वेक्ष्यति लिङः विक्षीष्ट लुङः अत्विक्षत अस्विक्षाताम् देवपूजासङ्गतिकरणदानाधर्थक- स्य यज' धातो:- यजति यजते लिटः इयाज वप्ता लिङः उप्यात् वसीष्ट लुङ प्रण्यवाप्सीत् अवप्त प्रापणार्थकस्य'वह' धातो:- लिट: उवाह उपहिथ उवाढ " लुटः लूट: वोढा वक्ष्यति अवाक्षीत् अवोढाम् " ·तिङन्तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगा। " " " लिङः ऊयात् " " अवाक्षुः ऊवे अवाढ ववौ अवक्षाताम् ववतुः भवक्षत वतुः अवाढा वविथ अवोवम् ववाथ १ निवासार्थकस्य वल' धातो:- ववे वसति लुटः वाता लिटः उवास ऊषतु: वासीष्ट अवासीत उधलिथ संवरणार्थकस्य'वेज धातो:- उवस्थ लटर व्ययति वस्ता लिटः विव्याय लूटः वत्स्यति विव्यतुः लिङः उष्यात् विम्युः अवात्सीत् विव्ययिथ भवाताम् विव्याय तन्तुसन्तानार्थकस्य वे' धातो:- विव्ये वयति व्याती वयते लिटः उवाय लिङः वीयात् ऊयतुः व्यासीष्ट लुङः अव्यासीत् ऊवतुः अव्यास्त स्पर्धार्थकस्यशब्दार्थकस्य च 'हे' उवयिथ धातोः- ऊये लिटः जुहाव १ परस्मैपदी ॥१॥ जुहुवतुः " " " " ·सिद्धान्तकामुधार १ " लिङः उद्यात् जुहोथ लुङः अवादीत् जुहविथ गत्यर्थवृद्धयर्थकस्य च 'टुओश्विः लिटः जुहुवे धातोः- लुटः ह्वाता श्वयति लिङः ह्वयात् लिटः शुशाव हासीष्ट शुशुवते. अह्वत् शिवाय अह्वताम शिश्वियतुः अह्वन् श्वयिता अह्वत लिङः श्वयेत् अहास्त (१५) भूयात् *व्यक्तवागर्थकस्य 'वद' धातो:- लुङ अश्वत् अच्छ वदति अश्वताम् लिटः उवाद अश्वन उदतु अशिश्वियत् उवदिथ अश्वयीत् वदिता चुलुम्पति ॥ इति तिङ्ङ तभ्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगसूची । १ " " . " " अथ तिङन्तादादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । जुगुप्सार्थकस्य 'ऋति' धातो:- পালন एके कृपार्थकस्य लूट: अतिष्यति ऋतीयते आतीत लिटः ऋतीयाञ्चके भक्षणार्थकस्य 'अदधातो:-- * अथ द्वौ परस्मैपदिनौ ॥ २॥ * अथ द्वौ परस्मैपदिनी ॥२॥ लट:

·तिङन्तादादिगणप्रक्रियाप्रयोगा। अत्ति " " अत्तः अदन्ति जघोस जक्षतुः " अद्यासुः अघसत् हिंसार्थगत्यर्शकस्य च हन्धातो:- लटः प्रणिहान्त लटः हतः नन्ति प्रहमि प्रहन्मि प्रहण्वः महन्वः लिट: जघान जनतुः " जघसिथ आद आदतु: आदिथ अत्ता " " . लुटः लुटः अत्स्यति " . जघनिथ जघन्थ हन्ता हनिष्यति लुटः लोट: हन्तु " लोट: अद्धि अत्ताव अदानि आदत अत्ताम् मादन् आदः आत्तम् आत्त आदम् आद्व आन लिङ अधात् अद्याताम् अयुः अधास्ताम् " " हतात् धनन्तु जहि हनानि हनाव हनाम महन् अहताम् अनन् म्नमह "

·६२
सिद्धान्तकौमुद्याः
लटः
लिङः वध्यात
वध्यास्ताम
आर्धधातुके किम् ?
हन्यात
प्रहण्यात्
लुङः अवधीत् (३)
*अप्रतीत्यर्थकस्य द्विषः धातो:-
द्वेष्टि
द्विष्टे
द्वेष्टा
लूटः द्वक्ष्यति
"
प्रपूरणार्थकस्य 'दुह' धातो:-
दोन्धि
दुग्धः
धोक्षि
दुग्धे
धुक्षे
धुग्धवे
लोट: दोग्धु
दुग्घि
दोहानि
घुत्व
धुरध्वम्
दोहै
अधोक्
भदोहम्
अधुतत्
अधुक्षत
उपचयार्थकस्य 'दिह' धातो:-
प्रणिदेग्धि
आस्वादनार्थकस्य 'लिह धातो:
लेढि
लीढः
लिहन्ति
लेक्षि
"
"
"
-
द्वेक्ष्यते
लोटः द्वेष्टु
ব্রিানু
द्विद्धि
द्वेषाणि
द्वेषै
द्वषाव है
द्वेषामहै
मद्वेट
अद्विषुः
अद्विषन्
अद्वेषम्
लिङः द्विषीत
द्विक्षीष्ट
अद्विक्षत्
"
,
लिने
लिट्वे
लोट: लेदु
*अथ चत्वारः स्वरितेतः ॥४॥

·तिङन्तादादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । लोटः लीदि लेहानि अलेट अलिक्षत् अलिक्षताम् " अक्शासीत अक्शास्त समचक्षि(५) *गत्यर्थकम्पनार्थकस्य इराधातोः लटः ईत लिटः ईराञ्चक लोटः ईर्ताम् ईष्व ईवम् लिङः ऐरिष्ट स्तुत्यर्थकस्य ईड' धातोः- ११ अलीढ अलिक्षावहि व्यक्तवागर्थकस्य 'चक्षिङ्ः चष्टे चक्षते लिटः चख्यौ चख्ये चक्शौ चक्शे चचने ख्याता क्शाता ख्यास्यति ख्यास्यते क्शास्यति . कशास्यते अचष्ट लिङः चक्षीत ख्यायात् क्शायात् क्शेयात् लुङ अख्यत् अख्यत ईडिषे ईडिचे लोट: ईडिव ईडिध्वम् ऐड्वम् ऐश्वर्यार्थकस्य 'ईश' धातोः " " ईशिष ईशिध्वे उपवेशनार्थकस्य आसन्धातो:- लटः आस्ते लिटः आसांचके लोटः आस्व आध्वम् लुङ आशिष्ट * अथ पृच्यन्ताः अनुदात्ततः ॥ " " ७ عو ·६४ सिद्धान्तकौमुद्याः - वृते इच्छार्थकस्य'माङःशासु' धातो: वर्गाथकस्य 'पिजि धातो:- आशास्त केचित् संपर्चनार्थकस्यानेकेऽने. आशासाते कार्थस्य । तेन नमोवाकं प्रशास्महे पिते आच्छादनार्थकस्य वस' धातोः केचित् 'पृजी' धातो:- वस्ते पृते वस्से वर्जनार्थकस्य वृजीग्धातोः- धध्वे लटः वृक्त लिटः ववसे वृजाते वसिता वृक्ष गत्यर्थशासनार्थकस्यच 'कसि' धातो:- संपर्चनार्थकस्य 'पृची' धातो- लटः कंस्ते लटः कंसाते पृक्त प्राणिगर्भविमोचनार्थकस्य 'पूङ कंसते धातोः- कस्ते सूते कष्टः लिटः सुषुवे कशाते को लुटः सोता कध्ये सविता चुम्वनार्थकस्य 'णिसि' धातोः लोटः सुवै निस्ते लिङः सविषीष्ट शुद्ध्यर्थकस्य 'णिति' धातो: असवीष्ट निक्त असाष्ट निक्षे स्वप्नार्थकस्य 'शी धातोः- लुटः निखिता लटः शेते अव्यक्तशब्दार्थकस्थ शिजि' शयाते धातोः- शेरते लटः शिले शेषे - ११ " " ·तिङन्तादादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । ६५ तुवीतः " " शेध्वे लिङः रूयात् शये रुयात् शेवहे रुवीयात् लिटः शिष्ये अरावीत् लुट: शयिता अरविष्यत् अशयिष्ट (१६) गतिवृद्धिहिसाधर्थकस्य तु धातो:- *मिश्रणाामिश्रणार्थकस्यच 'यू लटः तवीति धातोः- तौति यौति युतः तुतः युवन्ति तोता लिट: युयाव लुटः तोष्यति यविता स्तुत्यर्थकस्य 'णु' धाता:- लिङः युयात् नौति यूयात् लुटः नविता अयावीत् शब्दार्थकस्य 'टुश्रु' धातोः- शब्दार्थकस्य 'क' धातो:- क्षौति रवीति रौति तेजनार्थकस्य दणु' धात रुवीतः गौति लुटः क्षणविता हलादेः किम् ? प्रस्तवार्थ कस्य इणु' धातोः- रुवन्ति स्नौति तिङः किम् ? लिटः सुष्णाव शाम्यति लुटः स्नविता सार्वधातुके किम् ? लिङः स्नूयात् आच्छादनार्थकस्य'उणुञ्' धातो:- * अथस्तौत्यन्ताः परस्मैपदिनः ॥ ऊोति लुटः क्षविता - लटः रुतः लटः लटः ·६६ सिद्धान्तकौमुद्याः लटः ऊोति ऊर्गुतः ऊर्गुवन्ति ऊर्गुते ऊर्गुवाते ऊर्णवते लिटः ऊर्गुनाव ऊर्जुनुवतुः ऊर्जुनुवुः ऊर्गुनुविथ ऊर्जुनविथ लुटः ऊर्णविता ऊर्णविता लोटः उणेतु ऊणेतु mom और्णाविष्टाम् और्णाविषुः और्णवीत् अभिगमनार्थकस्य 'धु' धातोः- धौति लोटः धाता प्रसवैश्वर्यार्थकस्य 'धु' धातो:- लोटः सोता असौषीत् शब्दार्थकस्य 'कु' धातो:- लुटः कोता स्तुत्यर्थकस्थ'घुञ्' धातोः- स्तौति स्तवीति स्तुतः स्तुवीतः स्तुते स्तुवीते अस्तावीत् अभ्यष्टौत पर्यष्टौत् पर्यस्तोत् व्यक्तवागर्थकस्य बज' धातोः- आह आहतुः आहुः लट: " " ऊर्णोतु " " ऊर्णवानि ऊर्णवे और्णोत् और्णोः लिङः ऊर्गुयात् ऊर्गुयाः ऊर्गुयात उर्णविषीष्ट उर्णविषिष्ट औणुवीत् औणुविष्टाम् और्णावीत् " " " " " आत्थ माथुः ·तिङन्तादादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। " " " ब्रवीति | लिट इयेथ ब्रूतः ऐत् बुवन्ति ऐताम् ब्रूते आयन् लिटः उवाच लिङः इयात् ऊचतुः ईयात् निरियात् उवचिथ अभीयात् उवक्थ अणः किम् ? ऊचे समेयात् वक्ता समीयात् लोटः ब्रवीतु लुङ अगत् तात् अगाताम् ब्रवाणि अगुः ब्रवै अध्ययनार्थकस्य इङधातो:- लिङः ब्रूयात् अधीते उच्यात् अधीयाते लुङ अवोचत् अधीयते अचोचत (१३) लिटः अधिजगे *गत्यर्थकस्य इण' धातो:- अधिजगाते लटः एति अधिजगिरे इतः लुटः अध्येता यन्ति लुटः मध्येष्यते लिटः इयाय लोटः अध्ययै ईयतुः अध्येत ईयुः अध्यैयाताम् इययिथ मध्ययि * अथशास्यन्ताः परस्मैपदिनः॥ अध्यैवहि " - " " ·सिद्धान्तकौमुद्याः - लिङः अधीयीत अधीयीयाताम अधीयीध्वम् अधियीय अध्यषीष्ट अध्यगोष्ट अध्यष्ट अध्यगीष्यत अध्ययत स्मरणार्थकस्य इक्' धातो:- अधियन्ति अध्यगात् ससीतयोराघवयोरधीयन्निति । गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखाद- नाद्यर्थकस्य 'वी' धातोः- वेति वीतः वियन्ति वेषि वेमि लोट: वीहि इयन्ति लिङः ईयात् ऐषीत प्रापणार्थकस्य'या' धातोः प्रणियाति यातः यान्ति अयु: अयान् लिङः यायात् यायाताम् यायास्ताम गत्यर्थगन्धनार्थकस्य वा' धातोः- दीप्यर्थंकस्य भा' धातोः- शौचार्थकस्यणा' धातोः- पाकार्थकस्य श्रा' धातोः- कुत्सागत्यर्थकस्य द्रा' धातोः- भक्षणार्थकस्य साधातो:- रक्षणार्थकस्य'पा' धातो:- लिङः पायास्ताम् अपासीत् दानार्थकस्य 'रा' धातो:- आदानार्थस्य 'ला' धातो:- लवनार्थकस्थ 'दाए' धातोः- लटः प्रणिदाति प्रनिदाति दायास्ताम् लुङ: अदासीत् :- " - अवेत अवीताम् अवियन् अव्यन् उक्कार्थकस्यपि'ई' धातो:- एति इतः ·तिङन्तादादिगणप्रक्रियाप्रयोगा। ६९ लिट विदाञ्चकार - लुटः वेदिता - प्रकथनार्थकस्य 'ख्या' धातो:- पूरणार्थकस्य 'प्रा' धातोः- मानार्थकस्य 'मा' धातो:- तनौ ममुस्तत्रनेत्यादयः उद्रं परिमातिमुष्टिना प्रणिमाति प्रनिमाति भाषणार्थकस्य वचः धातो:- लटः वक्ति वक्तः लोटः वग्धि लिङ वच्याव उच्चात् लुटः अवोचत ज्ञानार्थकस्य 'विद्' धातो:- वेद लौटः विदाङ्करोतु विदाकुरुतात् विदाङरुताम् विदाङरु विदारवागि अवेत् अवित्ताम् अविदुः अवेः अवेत् भुव्यर्थकस्य 'मस' धातो:- " आस्त स्तः सन्ति असि विदतुः " अस्मि %3D स्व: विदुः वेत्थ विदथुः विद वेद विद्व विद्म वेत्ति वित्तः लिट: विवेद विविदतुः " " लिटः बभूव लुटः भविता लोट: अस्तु स्तात् स्ताम् सन्तु "

·सिद्धान्तकौमुद्याः
लोट एधि
स्तात्
स्तम्
स्त
मसानि
"
असाव
"
"
-
लिट , ममार्ट
लुटः
मार्जिता
मार्ग
लोटः मृड्डि
लङः अर्माद
अमार्जम्
अमार्जीत्
अमाीत् (२३)
*अश्वविमोचनार्थकस्य 'रुदिर
धातो:-
रोदिति
रुदितः
लोटः रुदिहि
अरोदीत्
अरोदत्
अरुदिताम्
अरुदन्
अरोदीः
अरोदः
लिङः रुधात
अरुदत्
अरोदीः
शया कस्य 'निष्वप्' धातोः-
स्वपिति
स्वपितः
लिटः
सुष्वाष
सुषुपतुः
"
असाम
आसीत्
आस्ताम्
आसन्
लिङः
स्यात्
भूयात्
अभूत
लिङ निध्यात्
प्रादुःध्यात्
निषन्ति
प्रादुःषन्ति
यच्परः किम् ?
अभिस्तः
शुद्धर्थकस्य 'मृत' धातोः
माष्टि
मृष्टः
मृजन्ति
मार्जन्ति
लिटः
ममार्जतुः
ममृजतुः
ममार्जिथ
"
"
"
"
"
ममार्ज
"
*रादयः पञ्च ॥ ६ ॥

·तिङन्तादादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । ७१ " " " सुषुपुः लिटः सुष्वपिथ सुष्वपथ सुषुषुपतु सुषुषुपुः सुषुष्वाप सुस्वप्ता अस्वपीत् अस्वपत् लिङः स्वप्यात् सुप्यात् सुषुप्यात् अस्वापसीत् प्राणनार्थकस्य 'श्वस' धातो:- श्वसिति श्वसिता अश्वसीत् अश्वसत् लिङ श्वश्याताम् श्वस्यास्ताम् अश्वसीत् उक्तार्थस्यच 'अन' धातोः अनिति लिट: आन लुटः अनिता आनीत् आनत् प्राणिति भक्षार्थहसनार्थकस्यच'जक्ष' धाता:- जक्षिति जक्षित जक्षति अजक्षुः (५) निद्राक्षयार्थकस्य 'जागृ' धातोः-- जागर्ति जागृतः जाग्रति लिटः जगराञ्चकार जजागार जजागरतुः अजागः मजागृताम् अजागरुः अजादौ किम् ? जागृयुः जागर्यात् जागर्यास्ताम् जागर्यासुः अजागरीत् गुणो वृद्धिगुणा वृद्धिः प्रतिषेधाविकल्पनम् । पुनर्वृद्धिनिषेधोऽतो यण पूर्वाःप्राप्तयोनवेति ॥१॥ दुर्गत्यर्थकस्य 'दरिद्रा धातोः- लटः दरिद्राति दरिद्रितः

·सिद्धान्तकौमुद्याः
."
-
लट दरिद्रति
लोट:
शास्तु
लिटः दरिद्राञ्चकार
शिष्टात्
दरिद्रौ
शिष्टाम्
दरिद्रतुः
शासतु
ददरिद्रतिनिर्मूलमेव
शाधि
दरिद्रिता
अशात्
अदरिद्रात्
अशिष्टाम्
अशासुः
अदरिद्रिताम्
গহানি
अदरिद्रुः
अशाः
लिङः दरिद्रियात
लिङः शिष्यात्
दरिद्यात्
अदरिद्रीत्
अशिषत्
अदरिद्रासीत्
लुङ
अशासिष्यत्
दीप्त्यर्थकस्य 'चकासृ' धातोः
*दीप्त्यर्थदेवना कस्य 'दोधीङ,
चकासति
धातो:-
लिटः चकासावकार
लटः
दीधीते
लोटः यकाद्धि
दीध्याते
चकाधीत्येवभाष्यम्
दीध्ये
लिटः दीध्याञ्चके
मचकात
दीधिता
अचकाद्
दीधिप्यते
अचकासुः
वेतिनातुल्यार्थकस्य 'वेवी
अचकाः
अचकात
धातोः(२)-
अनुशिष्टयर्थकस्य 'शासु' धातोः- स्वप्नार्थकस्य 'सस्तिषसधातो:-
शास्ति
सस्ति
शिष्टः
सस्तः
शासति
* एतदादयः पञ्चधातवछान्दसाः
लिटः शशालतुः
* अथन्त्रयः परस्मैपदिनः ॥ ३ ॥

·तिङन्तजुहोत्यादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। " लोट: वष्टु " लट ससन्ति उष्टः लिटः ससास उशान्ति सेषतुः वक्षि लोट: सस्तु सधि लिटः ऊरातुः असत् लुटः वाशता असस्ताम् असः उष्टात् असत् उढि लिङः सस्यात् अवट् असासीत् औष्टाम् अलसीत् औशन् लटः सन्ति उश्याताम् सन्तः उश्यास्ताम् संसन्ति अपनयनार्थकस्य 'इनु धातो:- संस्ति इनुते लिटः जुनुवे संस्तन्ति-इत्येके लिङः नुवीत कान्त्यर्थकस्य 'वशु' धातोः- होषीष्ट वष्टि लुङ अह्नोष्ट(४) इत्यदादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ॥ २ ॥ " अथ तिङन्तजुहोत्यादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः॥३॥ *दानार्थीदानार्थकस्य हू' धाता. जुह्वति आदानार्थप्रीणनार्थकस्य च लिटः जुहवाञ्चकार जुहोति जुहाव जुहुतः लुटः होता * इतश्चत्वारः परस्मैपदिनः ॥४॥ लुटः होष्यति लटः "

·७४
सिद्धान्तकौमुद्याः
ला
"
पप्रतुः
"
"
लोटः जुहोतु
जहुतात
जुहुधि
जुहवानि
अजुहतुः
लिङ जुहूयात
हूयात्
अहौषीत्
भयार्थकस्य जिभी' धातो:-
लटः बिभेति
बिभितः
बिभीतः
बिभ्यति
लिटः बिभियाञ्चकार
बिभाय
पपरतुः
पपरुः
परिता
परीता
अपिपः
अपिपूर्ताम्
अपिपरुः
लिङः पिपूर्यात्
पुर्यात्
अपारीत्
अपारिष्ठाम्
लटः पिपति
पिप्रतः
पिप्रति
लिङः पिपृयात्
प्रियात्
लुङः अपार्षीत
तंरोदसीपिपृतमित्यादी
*धारणार्थपोषणार्थकस्यच
"
"
"
भेता
लज्जार्थकस्य'ही' धातो:-
लट: जिति
जिह्वोतः
जिहियति
लिटः जिहियाञ्चकार
जिह्वाय
पालनार्थपूरणार्थंकस्यच ''
धातो:-
लट पिपति
पिपूर्तः
पिपुरति
लिटः पपार
'डुभृज' धातो
विभर्ति
बिभृतः
बिभ्रति
बिभृध्बे
लिटः बिभारामास
* उभयपदी ॥ १ ॥

·तिङन्तजुहोत्यादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । ७५ ११ लिङः जहात् - लिट बभार * त्यागार्थकस्य मोहाक' धातो:- बअर्थ लटः जहाति बभृव जहितः लुटः बिभृहि जहीत: बिभराणि जहति अबिभः जहाहि अबिभृताम् जहिहि अबिभरुः जहीहि लिङः बिभृयात् अजहात् भ्रियात् अजहुः लुङ भृषीष्ट अभार्षीत् हेयोत अभृत लुङः अहासीत् *मानार्थशब्दार्थकस्यच 'माङ्' । *दानार्थकस्य डुदाञ्' धातोः-- धातो:- प्रणिददाति 'लटः मिमीते दत्तः मिमाते मिमते प्रण्यमास्त लिटः ददौ गत्यर्थ कस्य आहाङ् धातो:- लुटः देहि जिहीते अददात् जिहाते अदत्ताम् अददुः लिटः जहे लिङः दद्यात् हाता देयात लुट: हास्यते (२) अदात * परस्मै पदी ॥१॥ * आत्मनेपदिनौ ॥ २ ॥ * अथोभयपदिनौ द्वौ ॥३॥ - " ददति दत्ते जिहते। " ११ ·७६ सिद्धान्तकौमुद्याः " लटः धत्यः ७ धत्थ " अदाताम् अनेनेक अदुः अनेनिक्ताम् अदित अनेनिजुः धारणार्थक, पोषणार्थक, दानार्थ- लिङः नेनिज्यात् कस्य च 'डुदा धातो'-- निज्यात प्रणिधाति अनिजत् अनैक्षीत दधाति अनिक्ति पृथभावार्थकस्य विजिर धातोः- वेवेक्ति दध्वः लिट: वेविक्त धत्ते विवेजिथ धत्से व्याप्त्यार्थकस्य विस्त धातt:- धध्वे वेवेष्टि लुटः लिट: वेविष्टे धेहि अधित लुङ अविषत् *शौचार्थपोषणार्थकस्य च अविक्षत 'णिजिर धातो:- विक्षताम् लटः नेनेति अविक्षन्त (३) नेनिक्तः * क्षरणार्थदीप्त्यर्थकस्य च 'घृ, नेनिजति धातो:- जिधर्म्यग्निहविषाघृतेन लुटः लुङः नेदयति प्रसाकरणार्थकस्य हा धातो:- लोट: नेनेक्तु अयं वोअभिजिहर्तिहोमान नेनिग्धि गत्यर्थकल्यसू' धातो:- नेनिजानि इयति " नेक्ता * अथवयास्वरितेतः ॥३॥ * अथागणान्ताः परस्मौपदिनछान्दसाश्च१।

·तिङन्तजुहोत्यादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ।
-
लट
इयतः
लिटः तुतूतः
इति
तुतुरति
लिटः
आर
शब्दार्थकस्याधिल' धातो:-
आरतुः
दिधेष्टि
भारिथ
दिधिष्टः
लुटः
अर्ता
धान्यार्थकस्य धन' धातोः-
लूटः
अरिष्यति
लटः दधन्ति
लोट: इयराणि
धन्तः
ऐयः
धनति
एयताम्
जननार्थकस्य जन धातो:-
ऐयरुः
जजन्ति
लिङः इयूयोत
जजातः
अर्यात
जजति
भारत
लटः ससति
जजंसि
भर्त्सनार्थदीप्त्यर्थकस्य च 'भस'
धातोः-
लिङः जजन्यात्
बभस्ति
जजायात्
जन्यात्
बप्सति
जायात्
ज्ञानार्थकस्य विधातो:-
स्तुत्यर्थकस्य 'गा' धातो:-
लटः चिकेति
देवाजिगातिसुम्नयुः
त्वरणार्थकस्य तुरए धोतो.
जिगीतः
तुतोति
जिगति (११)
इति जुहोत्यादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः॥३॥

·सिद्धान्तकौमुद्याः धत्थः 9 लटः अदाताम् अनेनेक अदु: अनेनिक्ताम् अदित अनेनिः धारणार्थक, पोषणार्थक, दानार्थ. लिङ नेनिज्यात् कस्य च 'डुदा धातो:- निज्यात प्रणिदधाति अनिजत् अनैक्षीत दधाति अनिक्ति पृथभावार्थकस्यविजिर' धातोः- वेवेक्ति ध्वः लिटः वेविक्त धत्ते विवेजिथ धत्से व्याप्त्यार्थकस्य विष्ल' धात:- धध्वे वेवेष्टि लुट: लिट: वेविष्टे धेहि अधित लुङः अविषत् * शौचार्थपोषणार्थकस्य च अविक्षत 'णिजिर धातो:- आवक्षताम् नेनेति अविक्षन्त (३) नेनिक्तः * क्षरणार्थदीप्त्यर्थकस्य च 'घृ' नेनिजति धातो:- जिधर्म्यसिंहविषाघृतेन लुटः नेक्ष्यति प्रसाकरणार्थकस्य 'ह' धातो:- लोटः नेनेक्तु अयं वोअभिजिहर्तिहोमान नेनिग्धि गत्यर्थकस्य सुधाता:- नेनिजानि इयति - नेक्ता - * अथत्रयास्वरितेतः॥३॥ * अथागणान्ताः परस्मैपदिनछान्दसाश्च१।

·तिङन्तजुहोत्यादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ।
mame
इयतः
लिटः तुतूतः
इय॒ति
तुतुरति
लिटः आर
शब्दार्थकत्याधिल' धातो:-
आरतुः
दिधेष्टि
भारिथ
दिधिष्टः
लुटः
अर्ता
धान्यार्थकस्य धन धातो:-
लटः अरिष्यति
लटः दधन्ति
लोटः
অাবিষ্ট
धन्तः
लड: ऐयः
दधनति
एयताम्
जननार्थकस्य जन धातो:-
ऐयरुः
लिङः इयूयोत
जजन्ति
जजातः
अर्यात्
आरत
जजति
लटः ससति
जज्रसि
भर्त्सनाथदीप्त्यर्थकस्य च "भस लिटः जजान
धातो:-
जजन्यात्
बभस्ति
जजायात्
जन्यात्
बप्सति
जायातू
ज्ञानार्थकस्य वि' धातो:-
स्तुत्यर्थकस्य 'गा' धातो:-
चिकेति
देवाजिगातिसुम्नयुः
त्वरणार्थकस्य'तुर' धोतोः
जिगीत:
तुतोति
जिगति (११)
१५
GAR
"
SION
SUNDRAND
इति जुहोत्यादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ॥३॥

·सिद्धान्तकौमुद्याः चक्कास - Amruarytab ननत " " अथ तितदिवादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। क्रीडा, विजिगीषा,व्यवहार,द्युति, लिटः स्तुति, मोद, मद, स्वप्नकान्तिगः हरणार्थदीद्यर्थकस्य ' क्नधातो:- स्याद्यर्थकस्य 'दिविश्धातोः लिटः दीव्यति दारार्थकस्य 'न्युष' धाता:- दिदेव लिटः वुव्योष लुटः देविता उक्तार्थस्यच 'प्लुष' धातोः- देविष्यति गात्रविक्षेपार्थकस्य 'नृती' धातो:- लोटः दीब्यतु नृत्यति अदीव्यत् लिट लिङ दीव्येत् नतिष्यति दोव्यात् नत्यात अदेवीत् लिङः नृत्येत् अदेवीष्यत् नृत्यात तन्तुसंतानार्थकस्य षिवु' धातो:- लुङ्गः अनर्दीत् परिषीव्यहति उद्वेगार्थकस्य त्रसी धातो:- लिटः परिषिषेव त्रस्यति लिट: त्रसति लुङः न्यषेवीत् लिट: वेसतुः न्यसेवीत् तत्रसतुः गत्यर्थशोषणार्थकस्यच 'सिवु' पूतीभावार्थकस्य 'कुथ' धातोः- धातो:- हिसार्थकस्य 'पृथ' धातोः- निरसनार्थकस्यष्ठिवु' धातो- परिवेष्टनार्थकस्य 'गुध' धातोः- अदनार्थकस्य रणुसु' धातोः प्रेरणार्थकस्य 'क्षिपः धातो:- केचित्-आदानार्थादर्शनार्थकस्यच क्षिप्यति लिटः सुष्णोस नेता निरसनार्थकस्य 'पणसु' धातोः- विकसनार्थस्य 'पुष्प' धातो:- स्नस्यति पुष्प्यति S w- ·तिङन्तादवादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । ७४ RD ame - लिटः पुपुष्प झीर्यति माीभावार्थकस्य 'तिम' 'टिम' लिटः जझरतुः "टीम धाता:- अझारीत् तिम्यति प्राणिप्रसवार्थकस्य' 'धूङ धातो स्तिस्यति सूयते स्तीस्यति लिटः सुषुवे चोदनार्थलजा कस्यच 'बोड लिटः सुषुविषे धातोः- सुषुविवहे बीडयति सोता गत्यर्थकस्य 'इष' धातो:- सविता इण्यति परितापार्थकस्य दुधातोः- चक्पार्थकस्य 'पहः 'ह'धातो: दूयते सह्यति यार्थकस्य दोधातो:- सुह्यति दीयते त्रयोहान्यर्थ कस्य' जृष्' 'झूष' दिदिये धातो:- जीर्यति लिट: लुटः दास्यते जजरतु जेरतुः अदास्त जरिता अदास्याः जरीता विहायलागत्यर्थकस्य 'डी लिङः जीर्ये धातोः- डीयते जीर्यात् স लिटः . डिड्ये अजारीत् आधारार्थकस्य धी धातोः-- अजारिष्टाम् धीयते लिटः दिध्ये * झूषन्ताः परस्मैपदिनः पञ्च- विशति ॥ २५ ॥ *इतःपरमात्मनेपदिनत्रयोदशा१३॥ ६ ·सिद्धान्तकौमुद्याः FREHOREERT ALBRIESJANGALAIMRAYAnamneuANARASIYearner ध्येता हिसार्थकस्य 'मी धातोः-- मीयते श्रवणार्थकस्यारी धातो:- रीयते श्लेषणार्थकस्याली धातोः लीयते लेता तनुकरणार्थकस्य शोधाता:- श्यति श्यतः श्यन्ति १ लटः १ PRATY लेष्यते लास्यते एज्विषये किम् ? लीयते लिटः लिल्ये वृणोत्यर्थकस्य 'वृ धातो:- बीयते लिट: वित्रीये पानाथकस्य पी धातोः- पीयते मानार्थकस्य 'माङ् धातो:- मायते लिटः मम गत्य कस्य ईङ् धातोः- ईयते लिट: अयाचक्र प्रीत्यर्थकस्य 'प्रो धातो:- प्रीयते पिप्रिये হাহাঃ शाता लुटः शाश्यति মহল হানামু अशुः হাল अशासिष्टाम् छेदनार्थकस्य 'छो' धातो:- छथति সন্ধানঃ- स्थति ससौ अभिष्यति अभ्यस्यत् लिट: अभिसस अवखण्डनार्थकस्य दोधातो:-- धति लिट: ददौ लुटः মান देयात् अदात् लिट: . * अथ परस्मैपदिनचत्वारः ।।

·तिङन्तदिवादिगण प्रक्रियाप्रयोगाः । ८२ PAPustomuTRE EMAIL 5 *प्रादुर्भावार्थकस्य जनश्धातोः लिटः जुगूरे जायते हिसार्थक्याहान्यर्थकस्य 'धूरी लिटः जज्ञ 'जुरी' धातोः जज्ञाते हिसार्थस्तम्भनार्थकस्य 'शूरी' জটি धातोः जनिता दाहार्थकस्य 'चूरी' धातोः जनिष्यते ऐश्वर्यार्थ कस्य वा 'तप' धातोः अजनि तप्यते अजनिष्ट लुटः নন। दीप्त्यर्थकस्य दीपी धाता:- लुटः तपस्यते दीप्यते द्युतधामानियुतः पत्यमानः लिटः दीदीपे वरणार्थकस्य 'तु' धातोः अदीपि वृत्यते अदिपोष्ट वावृत्यते आप्यायनार्थकस्य 'पुरीश्धातो: ततोवावृत्यमाना सा रामशाला लटः पूर्यते न्यविक्षतेति। अपूरि उपतापार्थकस्य 'क्लिश' धातो. अपूरिष्ट क्लिश्यते गतित्वरणार्थहिलनार्थकस्य लुरः क्लेशिता 'तूरीग्धातो:- दोप्त्यर्थ कस्य 'का' धातोः तूर्यते काश्यते लिटः तुतुरे शब्दार्थकस्य वा धातोः हिसार्थकस्यगत्यर्थकस्य 'धूरी' वाश्यले 'गुरी' धातो:- लिटः धूर्यते *तितिक्षार्थ कस्य 'मृष' धातोः लिटः दूधूरे मृष्यति गृयेते मृष्यते * अथात्मनेपदिनः पञ्चदश ॥१५॥ * अथ पञ्च बरितेतः ।। लट: Mara वबाशे (१५) ·सिद्धान्तकांमुद्याः " लुङः लिट: लिटः ममषे लिटः पेदे ममृषे लुटः पत्ता पूतीभावार्थकस्य 'शुराच धातोः लिङ पद्येत शुज्यति पत्तीष्ट शुच्यते प्रण्यपादि लिट: शुशोच अपत्साताम् शुशुचे अपत्सत अशुचत् दैन्यार्थकस्य 'खिद' धातोः अशोचीत् खिद्यते अशोचिष्ट चिखिदे बन्धनार्थकस्य 'मह' धातोः खेत्ता नाति अखिच नाते सत्तार्थकस्य विदधातोः लिटः ननाह विद्यते नेहिथ लुटः वेत्ता नेहे अघगमनार्थकस्य 'बुध' धातोः नद्धा बुध्यते लुटः नत्स्यति लिट: बुबुधे मनात्सीत् रागार्थकस्य 'रजधातोः भोत्स्यते रज्यति सुत्सीष्ट रज्यते, अबोधि आकाशार्थकस्य 'शप' धातोः मबुद्ध शप्यति शप्यते (५) अभुत्साताम् *गत्यर्यकस्य पद धातोः सम्प्रहारार्थकस्य 'युध' धातोः युध्यते पद्यते लिटः युयुधे * अथैकादशानुदात्तेतः । ११ । योद्धा बोद्धा ५१ ” ·तिङन्तदिवादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । अलिक्षत अयुद्ध लेदयते कथं युध्यतीति लिङः लिक्षिय कामार्थकस्यानूपपदस्य 'रुध' धातोः अलिलाताम् (१२) लटः मनुरुध्यते *हिंसार्थकस्य राध' धातोः प्राणनार्थकस्य 'अण' धातोः यन्महामपराध्यति अण्यते विराध्यन्तं क्षमेत कः माणे राध्यत्योदनः अणिता कृष्णायराध्यति केचित् 'मन' धाताः लिटः शानार्थकस्य 'मन' धातो: रराधतुः मन्यते रराधिथ लिटः मेने लुटः मन्ता लूटः रात्स्यति समाध्यर्थकस्य 'युज' धातोः ताडनार्थकस्य व्यथः धातोः विध्यति लटः युज्यते योका लिटः लुटः विव्याध विसर्गार्थकत्य 'सृज' धातोः विविधतुः संसृज्यते सरसिजैररुणांशभिन्नैः विव्यद्ध लिटः ससृजिये विन्यधिथ व्यद्धा लुटः व्यत्स्यति नक्ष्यते सूक्षीष्ट विध्येत् विध्यात् अस्कृष्ट अव्यात्सीत् असृक्षाताम् अल्पीभावार्थकस्य 'लिश' धातोः पुष्ट्यर्थकस्य 'पुष' धातोः लिश्यते पुष्यति लुटः लेटा * अथागणान्तात्परस्मैपादनः । लुड ·सिद्धान्तकौमुद्याः लिट: ११ हरिद्रष्टुभक्तः জাহাজ शेकिथ शशक्थ शेके " 99 लुटः খাদ্যনি शक्ष्यते অইদ্ধি 3 लिटः पुपोष पुपोषिथ पोष्टा पोक्षयति लुङः अपुष्यत् शोषणार्थकस्य 'शुप' धातो: लुङः अशुपत् प्रोत्यर्थकस्य 'तुष' धातोः वैकृत्यार्थकस्य 'दुष' धातोः आलिङ्गनार्थकस्य श्लिष' धाता: लिष्यति लिटः शिश्लेष लुटः श्लेष्टा श्लेक्ष्यति लुङ आश्लितकन्यां देवदत्तः आलिङ्गन एवेति किम् ? समाश्लिषज्जतुकाष्ठम् अश्लेषि হিন্তনানামু अश्लिक्षन् शकिता शकिष्यति मात्रप्रक्षरणार्थकस्य "विदा धातो:-- स्विधति सिष्वेद सिध्वेदिक स्वेत्ता अस्विदत् कोधायकस्य 'क्रुध' धातो:- क्रोद्धा कोत्स्यति बुभुत्लार्थकस्य 'क्षुध' धातोः क्षोद्धा थं क्षुधित इति शौचाथकस्य 'शुध' धातोः- लटः शुष्यति लिटः शुशोध " a अश्लिष्टाः अश्लिढवम् विभाषितामर्षणार्थकस्य 'शक' धातो:- शक्यति शक्यते * इत्युभयपदी । १ ।

·तिङन्तदिवादिगणप्रक्रियाप्रयोगा! aonRIMURARIBRARAMumula JmusNIA ~~~~~ ~~ লামালা लुटः शोद्धा संराद्ध्यर्थकस्य विधु' धातोः- सिद्ध्यति नेष्टा लेत्स्यति अस्विधत हिसार्थराड्यर्थकस्य रथा धातो:- लिट: ररन्धतः য়িত্ব लटः नशिष्यति नयति नश्येत् नश्यात् अनशत् प्रणश्यति प्रनंटा लुटः प्रनयति नशिष्यति प्रीणनार्थकक्ष्य 'तृप' धातो:- हटः नाग्निस्तृप्यतिकाष्ठानाम् लुङः पितृनतापीत इतिभष्टिः लिटः বনাথ तत्रपथ ततर्थ तर्पिता ता . " D হন্দি हेश्व যখন " लुटः " लूटः रधिष्यति रत्स्थति अरघत् অয়ালা’ ‘আহা ঘানা:- नश्यति लिटः ननाश नेश तुः " " तापीत अतीत् अत्राप्सीत् अतृपत् हर्षार्थमोहनार्थकस्य च 'प' धातो: दृप्यतीत्यादि रधादित्वाविमौवेटका- वर्मर्थमनुदात्तता। नेशिथ ननंष्ठ नेशिव नेश्व नेशिम नेश्म १ " ११ ·६ सिद्धान्तकौमुद्याः RANDARIm 2 BENIMEIO na " जिघांसार्थकस्य 'दुह' धातो:- स्नाहिता लिटः दुद्रोग्ध स्नग्धा दुद्रोढ स्नोढा दुद्रोहिय स्नोहिष्यति लुटः द्रोहिता स्नोक्ष्यति दोग्धा अस्नुहद द्रोढा *प्रीत्यर्थकस्य 'णि धातो:- लुटः द्रोहिष्यति स्निाति धोक्ष्यति लिटर सिष्णेह (२१) अद्रहत् उपशमार्थकस्य 'शमु' धातो:- वैचित्यार्थकस्य 'मुह धातोः लटः प्रणिशाम्यति लेटः मुह्यति लिटः शेमतुः लिटः मुमोहिथ शेमिथ मुमोग्ध शमिता मुमोढ अशमत् मोग्धा कासार्थकस्य 'दम्' धातो:- मोढा ताम्यति मोहिता लुटः तमिता लुटः मोहिष्यति मोक्ष्यति उपशमार्थकस्य 'दमुः धातो:- समुहत् अदमत् उगिरणार्थकस्य 'डणुह' धातो:- तपसर्थखेदार्थकस्य च 'श्रमु' स्नुह्यति धोतो:- लिटः सुष्णोह श्राम्यति सुष्णोहिथ अश्रमत सुष्णोढ सुष्णोग्य सुष्णुहिव * रधादयः समासाः । पुषादक्ष सुष्णुत स्तु-आगणान्तादितिसिद्धान्तः । " - " ·तिड्डन्तदिवादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । -- Aama यस्यति चक्षमिव " अनवस्थानार्थकस्य 'भ्रमु'धाता:- | लुङः आस्यत भ्राम्यति पर्यास्यत अभ्रमत् प्रयत्नाथकस्य 'यमु' धाता:- सहनार्थकस्य सम्' धातो:- क्षास्यति यसति लिट: चक्षमिथ संयस्यति থ संयसति लिट: अनुपसर्गात्किम् ? দন্ত लटः प्रयस्यति चक्षमिम मोक्षणार्थकस्य'जसुधातो:- चक्षण्म जस्यति क्षमिता उपक्षयार्थकस्य तनु"दम'च धातो तस्यति लिट: अयमषित् लटः अतसत् अषितः क्षाम्यतेः शान्तिः- दस्यति भमुषः क्षमतेः क्षमाः। अदलत् ग्लान्यथकस्य 'क्लमु' धातो:- स्तम्भार्थकस्य वसु' धातो:- क्लाम्यति वस्यति क्लामति लिटर ववास अक्लमत् ववसतुः हर्षार्थकस्य 'मदी धातोः लिटः वेसतुः लट: माद्यति बेसुः अमदत (८) নিশাগ্রস্তুঙ্খানা:- क्षेपणार्थकस्य 'असु' धातो:- अब्युषत् अस्थति व्युसति-इत्यन्ये लिट: आस केचित् 'कुल'धातोः- लुटः असिता दाहार्थकस्य प्लुष' धातोः- * शमादयोऽष्टौगताः । ८ । अप्लुषत् Aagam an ·yama सिद्धान्तकौमुद्याः 'लुपु' धातो:- - -- प्रेरणार्थकस्य 'विस' धातो:--- रोष्टा विस्थति रोषिता अविसत् रेटा संश्लेषणार्थकस्य कुस' धातो:-क्षेपार्थकस्थ डिप' धातो:- अकुरुत् कोधार्थकस्य 'कुप धातो:- उत्लगार्थकस्य 'धुल' धातो:-- व्याकुलत्वार्थकस्य "गुप' धातो:- खण्डनार्थकस्य मुल' धातो:-- विमोहनार्थकस्य 'युपुर 'पु' परिणामार्थकस्या 'मसी' 'समी' च धातो:- युप्यति विलोडनार्थकस्य 'लुट' धातो:- रुप्यति सपवायार्थ कस्य 'उचः धातो:- लुप्यति उच्यति लोपिता उवाच गार्थिकस्य 'लुभ धातो:- मामवानुचत लुटः लोभिता अधःपतनार्थकस्य 'शशु लोब्धा 'भ्रंशु' धातो:- तटः लोमिष्यति लिटः ম लिङ लुभ्येत् लुङ হা বৃহস্বনি तुस्यात् अघ्रशत् अलुभत् वरणार्थकस्य 'वृश' धाता:- लोभतीत्यपीत्याहुः। दृश्यति संचलनार्थकस्य 'क्षुभ' धातोः-- অহাৰু क्षुभ्यति तनूकरणार्थकस्य 'कृश' धाता:- हिंसार्थकस्य ‘णभ' 'तुभ, धातोः- कृश्यति आर्दीभावार्थकस्य 'क्लिदृ' पिपासार्थकस्य 'भितृषा' धातो: धातो:-- तुष्टयर्थकस्य 'हष' धातो:- क्लिद्यात हिसार्थकस्य 'रुष 'रिष' धातो:-लिटः चिक्लोदथ होषिता चिक्लेत्थ . - mes ·तिङन्तस्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । 8 ११ " लिट: चिक्लिदिव अमेदिष्टेत्यादयः দ্বিতি स्नेहनार्थमोचनार्थकस्यच- चिक्लिदिम 'निविदा' धातोः-- নিকিত্তন্ন अवयर्थकस्य 'ऋधु' धातो:-- क्लेदिता लिटः ঝাল कलेता आर्धत स्नेहनार्थकस्य 'त्रिमिदा' धातोः अभिकांक्षार्थकस्य 'गृधु' धातो:- मेधति अगृधत् अमिदत तेननीयतेमृग्यतीत्यादिसिद्धमित्याहु इतिदिवादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ॥४॥ ११ अथस्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ॥ ५ ॥ *अभिषवार्थकस्य 'धुम' धातो:- लोटः उनु सुनोति सुनवानि सुनुतः सुनवै सुन्वन्ति सुनुयात सुन्वः सूयात सुनुवः अलावीत सुन्वहे असोष्ट सुनुवहे लाटः अभिषुणोति लिटः सुषाव अभ्यषुणोत् सुषवे लिटः अभिसुषाव सोता विलोष्यति * अभिषवा, स्नपन, पीडन, स्ना- बन्धनार्थकस्य 'षि धातो:- नं, सुरासन्धानं, च । इतोनवोमय. सिनोति पदिनः । ९। विलिनाति ११ " " ७ ·सिद्धान्तकौमुद्या सिषाय चकार " लिटः स्तरिषीष्ट लिये स्तृषीष्ट सेता জমি- निशानार्थकस्य 'शि' धातो:- अस्तृत शेती हिसार्थकस्य 'कृ' धातोः- प्रक्षेपणार्थकस्य 'डुमिञ्' धातो:- लटः कृणोति लिटः ममौ कृणते ममिथ लिटः चकर्थ चक्र लिङः क्रियात् लिङः मीयात् कृषीष्ट मासी अकार्षीत् अमासीत् अकृत अमासिष्टाम् वरणार्थकस्य 'वृन' धाता:- लिट: ववरिथ ममास्त चयनार्थकस्य 'चिण धातो:- ववव ववृवहे प्रणिचिनोति वरिता लिटः प्रणिचिकाय वरीता चिचाय लिङ वरिषीष्ट चिक्ये वृषीष्ट चिच्ये अवारीत् अवरिष्ट अचेष्ट अवरोष्ट आच्छादनार्थकस्य 'स्तृञ्' धातोः अवृत स्तृणोति कम्पनार्थकस्य 'धूज धातो:- स्तृणुते धुनोति लिङः स्तर्यात् धुनुते " ११ " अवैषीत् NEP ·तिङन्तस्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । ६१ 9 " ७ अधोष्ट (१०) अधौषीत् आप्नुवन्ति लङ अधोषयत् आप्नुवः घूनोति लुटः आप्ता धूनुते लोटः माप्नुहि लिटः दुधविथ आपत् दुधोथ शक्त्यर्शकस्य 'शक्ल धातोः- दुधुविव হালু अधावीत् संसिद्ध्यर्थकस्य 'राध साध' च अधविष्ट धातोः राधनोति *उपतापार्थकस्य 'टुदु' धातो: लिटः अपरेधतुः गत्यर्थवृद्ध्यर्थकस्यच 'हि' धातोः रेधुः प्रहिणोति रेधिथ लिट: ভিক্ষা प्रीत्यर्थकस्य ' धातोः- साधनोति पृणोति पर्ता लुङः গাৰীৰ प्रीत्यर्थपालनार्थकस्यव 'स्मृ' धातोः अलाद्धाम् (९) अन्येतु प्रीतिचलनयोरित्याहुः ध्याप्त्यर्थलंघातार्थकस्य च 'अश' स्पृणोति धाता:- लिटः पस्पार अश्नुते केचित् 'स्मृ' धातोः- ভালই स्मृणोति लुटः সাহা व्याप्त्यर्थकस्य 'माप्लु धातो:- ওয়ালান্তি लुटः अशिष्यते आप्नुतः अक्ष्यते -- लटः * अथाष्टौपरस्मैपदिनः । ८ । * अथवावनुदातेतौ । २॥

·६२
सिद्धान्तकौमुद्याः
Busum
१५
आष्ट
uour
लटः
raa
१6
-
अश्नुवीत
लिट: देभिथ
अक्षीष्ट
अशिषीष्ट
ददम्भिथ
কামিং
लिङः भ्यात्
आक्षाताम्
वृद्धयर्थकस्य 'ऋधु' धातोः
आस्कन्दनार्थकस्य 'ष्टिय धात:- प्रीणनार्थकस्य 'तृप' धातो:--
स्तिध्नुते
तृप्नोति
तिष्टिये
व्याप्त्यर्थकस्य 'अहः धाता:-
स्तेषिता (२)
अह्नोति
‘
নিনি’ বয়ঃ- মালাখালা স্ক
तिक्नोति
'ध' धातो:--
तिग्नोति
धनोति
हिसार्थकस्य 'पद्य' धातो: भक्षणार्थकस्य 'चमु' धातो:--
सध्नाति
चस्नोति
प्रागल्भ्यार्थकस्पच 'मिषा सिंहार्थकस्य 'पर' 'लि' 'चिरि
धातो:-
"जिरि' 'दाश' 'दृ' धातो:-
धृष्णोति
लटः रिणाति
लिट: धर्ष
क्षिणोति
धर्षिता
केचित भाषार्थकस्य
दम्भनार्थकस्य 'दम्भु धातो:-
লনাঃহানাব্বিানি
दम्नाति
केचित् 'ऋक्षी' धातो:-
लिट:
ऋक्षिणोति
देभतुः
चिरिणोलि
जिरिणति
दाश्नोति
*अथागणान्तात्परस्सैपदिनः पञ्चदशा१६
वृणोति
इति स्वादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ॥ ५ ॥

·तिङ्डन्ततुदादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः। ६३ " " ७ AS " अथतुदादिगण प्रक्रियाप्रयोगाः ॥ ६ ॥ *स्थथनार्थकस्य 'तुद' धातो:-- लिटः মুশখি तुदति बभई तुदते অনুভ लिटः तुतोद बभ्रज्जे तुतादिथ भ्रष्टा तुतुदे भी लुटः तोता भ्रक्ष्यति अतौत्सोत् भक्ष्यति भतुत्त लिङः भृज्यात् प्रेरणार्थकस्य 'णुद' धात मृज्यास्ताम् नुदति भीष्ट नुदते भ्रक्षीष्ट लिटः नुनाद শুনানি नुनुदे প্রার্থী लुटः नोत्ता अभई अतिसर्जनार्थकस्य दिश' धाता अभ्रष्ट लुटः देष्टा प्रेरणार्थकस्य क्षिप' धातो:- लिङ दिक्षीष्ट क्षिपति अदिक्षत् क्षिपते अदिक्षत क्षेता पाकार्थकस्य 'भ्रस्ज' घात अप्लीत् মূৰি अक्षित विलेषनार्थकल्य 'कृष' धाते:- लिटः बमर्ज कृषति बभर्जतुः कृषते * अथ घट् स्वरितेतः । ६ । कटा . ऋजते ॥

·सिद्धान्तकौमुद्याः " लुटः काष्टी लिट: लज्जते कृतीष्ट ललज्जे স্মার্থী * छेदनार्थकस्य मोवश्चू धातो:-- अकाीत् वृश्चति अकृतत् लिट: ववव अकृष्ट वनश्चतुः अकृक्षताम् वनश्चिथ वत्र अकृक्षत् त्रष्टा अकृक्षत वश्विष्यति अकृक्षताम् वक्ष्यति अकृक्षन्त (६) अगत्यर्थकस्य 'ऋषी धातो:- वृश्च्यात् ऋषति अवश्चीत् लिटः आनर्ष अवाक्षीत् व्याजीकरणार्थकस्य व्यच धातो: प्रीत्यर्थ लेवनार्थकस्थच 'जुषी' विचति धाता:- जुषते लिटः विव्याच भयार्थचलनार्थकस्यच विविचतुः ओविजी'धातो:-- लुटः व्यचिता उद्विजते लूटः व्यचिष्यति लुटः उद्विजिता लिङ विच्यात् उद्विजिष्यते लुङ अव्याचीत् वोडार्थकस्य 'ओलजी' अव्यचीत् 'ओलस्जी'धातो: उञ्छार्थकस्य उछि धातो:- लटः उञ्छति * अथ परस्मैपदी । १ । विवासार्थकस्य, 'उच्छी धातो:- * अथात्मनेपदिनश्चत्वारः । ४ । * अथ परस्मैपदिनः । १०४ ।

·तिङन्तातुदादिगणप्रक्रिया प्रयोगाः । ५ मिमिच्छ ROSS उच्छति तृप्त्यर्थकस्य 'तृपः 'तुम्फ' धातो:- गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावा- तृपति र्थकस्य 'ऋच्छ' धातोः ततर्प लिटः मानच्छ लुटः तर्पिता लिटः आनछंतुः लुङ अतीत् लुटः ऋच्छिता तृस्फति उत्क्लेशार्थकस्य 'मिच्छु धातोः- तृम्फन्ति लिटः ततृस्फ अमीच्छीत् तृपयात् परिभाषणार्थभर्त्सनार्थकस्य हिसार्थकस्य 'तुप 'तुम्प' 'तुफर च 'जर्ज 'चार्ज सर्ज' धातो:-- 'तुस्फ' धातो:- 'संवरणार्थकस्य स्वच' धातो:- तुपति लिटः तुम्पति 'स्तुत्यर्थकस्या 'ऋच' धातोः- तुति लिटः तुम्फति 'आर्जवार्थकस्या 'उब्ज' धातो:- उत्क्लेशार्थकस्य 'हप 'डम्फ' 'उत्लगार्थकस्यः 'उज्झा धातोः- धातो:- 'विमोहनार्थकस्य 'लुम' धातो:- हपति लुभति दृस्फति लोभिता हिवार्थ सक' 'ऋम्फ' धातो:- বৗমা ऋफति लुटः लोभिष्यति लिटः आनर्फ कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानाद्यर्थ लटः कस्य 'रिफ' धातो:- लिटः ऋम्फाञ्चकार रिफति ग्रन्थार्थकस्य 'गुफ' 'गुम्फ' धातो:- लिटः रिरेफ गुफति केचित् 'रिह' धातोः- गुस्फति शिशुनविप्रामतिभीरिहन्ति जुगोफ मानर्च - लटः ऋम्फति RAMA - ६ ·सिद्धान्तकौमुद्याः D AD लिट जुगुस्फ पृडति पूरणार्थकस्य उम उम्भ धातो:- प्रीण नार्थकस्य 'पृणधातो:- उमति पृणति लिटः उवोभ लिटः पपर्ण उम्भति 'वृण' च धातो:-- लिट: उस्मांचकार वृणति शोभार्थकस्य 'शुभ शुम्भ' हिंसार्थकस्य 'मृग' धातोः धातो:- कौटिल्यार्थकस्य 'तुण' धातो:- शुभति लिटः तुतोण शुम्भति कर्मशुभार्थकस्य 'पुण' धातो:- ग्रन्थार्थकस्य 'इभी' धातोः पुणति हभति प्रतिज्ञानार्थकस्य 'गुण' धातो:- हिसार्थनन्थनार्थकस्य च "वृती। शब्दार्थोपकरणार्थकस्य 'कुण धातो:- धातोः चर्तिता गत्यर्थकस्य 'शुन' धातो:- चतिष्यति हिंसागतिकौटिल्याद्यर्थकस्य 'दुणः चत्स्यति धातो:- अचीत् भ्रमणार्थकस्य धुण' 'घूर्ण' धातो:- विधानार्थकस्य 'विध धातो: ऐश्वर्थार्थदीप्त्यर्थकस्य 'पुर, विधति धातो:- वेधिता सुरति गय॑थकस्य 'जुड' धाता:- लिटः सुषोर जुडति लिङः सूर्यात् जुनन्तिमरुतः शब्दार्थकस्य 'कुर धातो:- सुखनार्थकस्य 'मृड धातोः- कुरति मृडति लिङ कुर्यात् मर्डिता छेदनार्थकस्य 'खुर' धातोः 'पृड' च धातोः संवेष्टनार्थकस्य 'मुर' धाता:- - HD ·तिङन्ततुदादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । apnNATIHIROIDNIGAMEIPE REMAINING " Ke ततह १७ विलेखनार्थकस्य 'क्षुर' धातोः- वैत्यार्थ क्रीडनार्थकस्यच 'किल' भीमार्थशब्दार्थकस्यच 'धुर' धातो:--- धातो:- स्नेहार्थकस्य 'तिल धातो:-- अग्रगमनार्थकस्य 'पुर' धातो: वसार्थकस्य चिल' धातोः-- उधमनार्थकस्य 'वृह धातो: विलसनार्थकस्य 'चल' धातो:-- हिसार्थकस्य 'तृहू' 'स्तृह तुंह स्वप्नार्थक्षेपणार्थकस्य च 'इल धातोः धातो:--- तृहति संवरणार्थकस्य 'विल धातोः-- लिट भेदनार्थकस्य विल' धातो:-- स्तृहति गहनार्थकस्य "णिल' धातो:-- लिट: तस्तह भावकरणार्थकस्य 'हिल' धातो:- लुटः तहिता उच्छार्थकस्य शिल' पिल तर्दा धातो:--- स्तहिता श्लेषणार्थकस्य 'मिल' धात:-- स्ता अक्षरविन्यासार्थकस्य अतुंहीत् धातो:- अता त् लिट: लिलेख अतार्दाम् कौटिल्यार्थकस्य 'कुट धातोः-- इच्छार्थकस्य 'इष' धातो:- लिटः चुकुटिथ इच्छति चुकोट एषिता चुकुट कुटिता एषिष्पति संश्लेषणार्थकस्य 'पुट' धातो:-- लिङः इण्यात् सङ्कोचनार्थकस्य 'कुच' धातो:-- ऐषीत् शब्दार्थकस्य 'गुज' धातोः-- स्पर्धार्थकस्य 'मिषः धातो: रक्षार्थकस्य 'गुड' धातो:-- मिषति क्षेपार्थकस्य 'डिप' धातोः-- मोषिता छेदनार्थकस्य 'छुर' धातोः-- mamta TRAN -- ·SE सिद्धान्तकौमुद्याः Ree पस्फार छुर्यात् थुडति विकसनार्थकस्य 'स्फुट' धातो:-लिटः तुथोड स्फटति लिटः तुस्थोड़ लिटः पुष्फोट केचित् 'खुड' 'छुड' धातो:- आक्षेपार्थमर्दनार्थकस्य च 'मुट' संचलनार्थकस्य 'स्फुर' 'फुल' धातो:--- धातो:- छेदनार्थकस्य त्रुट' धातो:-. केचित् स्फुरणार्थकस्य 'स्फुर' त्रुट्यति धातो:- त्रुटति संचलनार्थकस्यच 'स्फुल' धातोः- तुत्रोट निष्फुरति त्रुटिता निःस्फुरति कलहकर्मार्थकस्य 'तुट' धातो:- *केचित् 'स्फर धातो:- तुटति लिट: लिटः तुतोट संवरणार्थकस्य 'स्फुड' 'चुड' तुटिता 'ब्रुड' धातोः- छेदनार्थकस्य चुट' 'छुट' धातो:- केचित निमजनार्थकस्य 'क्रुड' बन्धनार्थकस्य 'जुड' धातो: 'ड' धोतो:- (१०७) मदार्थकस्य 'कड' धाता:- उद्यमनार्थकस्य 'गुरी' धाता:- संश्लेषणार्थकस्य 'लुट' धातो:- गुरते चनत्वार्थकस्य 'कृड धातोः- जुगुरे लिटः चकर्ड गरिता (१) कृडिता स्तवनार्थकस्य 'णु' धातो:- बाल्यार्थकस्य 'कुड' धातोः- नुवति उत्सर्गार्थकस्य 'पुड' धातो:- अनुवीत् प्रतिघातार्थकस्य 'धुट' धाता:- ताडनार्थकस्य 'तुड' धातोः * इतिपरस्मैपदिनःसप्तोत्तरशतम् ।१०७। संवरणार्थकस्य 'थुङ 'स्थुड' | अथात्मनेपदी । १। धातो:- * इतश्चत्वारः परस्मैपदिनः । ४ । LEO m mas ·तिङन्त तुदादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । ह९ mama विधूननार्थकस्य 'धू' धातो: लिटः व्यापप्राते लटः धुवति लटः व्यापरिष्यते पुरीषोत्सर्गार्थकस्य 'गु' धातो:- व्यापृत लिटः जुगुविथ व्यापाताम् लिटः प्राणत्यागार्थकस्य 'मृ धातो: गुता म्रियते गुण्यति ममार अगुषीत् ममर्थ अगुताम् मनिव अगुषु मासि गत्यर्थस्थैर्यार्थकस्यच 'ध्रुः धातो:- लटः मरिष्यति केचित् 'ध्रुव' धातो:- लिङः मृषीष्ट ध्रुवति अमृत (२) लिटः दुध्रुविथ गत्यर्थकस्य 'रि' विधाता लुटः ध्रुविता रियति ध्रुविष्यति বিবি लिङ ध्रव्यात् अध्रुवीत् पेता अध्रुविष्टाम् धारणार्थकस्य,धिः धातोः *शब्दार्थकस्य 'कुङ् धातो: निवासार्थगत्यर्थकस्यच 'क्षि' कुविता धातः अकुविष्ट प्रेरणार्थकस्यय 'धू' धातोः- कुता सुवति अकुत सविता व्यायामार्थकस्य 'पृङ् धातोः विक्षेपार्थकस्य 'कृ' धातोः- व्याप्रियते किरति व्याप किरतः * इतोद्वावात्मनेपदिनौ । २ । * अथ परस्मैपदिनः सप्त । ७ । रेता ·१०० सिद्धान्तकौमुद्याः लिटः " आषीष्ट आहत भाडपाताम् अवस्थानार्थकस्य 'ड' धातो:- ध्रियते (२) *ज्ञीप्सार्थकस्य 'प्रच्छ धातोः- पृच्छति लिटः पप्रच्छतुः पप्रच्छिथ पप्रष्ट प्रष्टा लूटः प्रक्ष्यति अप्राक्षीत् विसर्थकस्य सृजा धातो:-- लिटः सत्सर्जिथ - करिता करीता कीर्यात् भकारीत् उपस्किरात उपास्किरत् लिटः उपचस्कार उपस्किरति মলিন निगरणार्थकस्य 'गृ धातोः- गिरति गिलति लिटः जगार जगाल जगरिथ जगलिथ गरिता गलिता (७) *आदरार्थकस्य 'दृ धातो:- आद्रियते माद्रियेते लिटः आदतें आदद्रिषे आदर्ता लुटः आदरिष्यते * इतोद्वावात्मनेपदिनों । " -- स्टा लूटः नदयति सृजेत सृज्यात् অসমাপ্পী शुद्धयर्थकस्य 'टुमस्जा' धातो:- मज्जति लिट: ममज्ज দললিথ * मथ पास्मैपदिनः षोडश ।१६।

·तिङन्ततुदादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । १०१ १७ अरौताम् - मका अस्पृक्षत् मङ्कयति गत्यर्थकस्य 'विच्छ' धातोः- अमाक्षीद विच्छायति अमाङ्कनम् लिटः विच्छायाञ्चकार अमानुः विविच्छ भङ्गार्थकस्य 'रुजो धातो:- प्रवेशनार्थकस्य 'विश' धातो:- रोको विशति लूटः रोक्ष्यति लुटः वेष्टा अरौक्षीत् आमर्शनार्थकस्य 'मृश' धातो:- लुङ अमाझीत् कौटिल्यार्थकस्य भुजो' धातो:- अमृक्षत् स्पर्थिकस्य 'छुप' धातो: प्रेरणार्थकस्य 'गुद' धातो- छोता विशरणगत्यवसादनार्थकस्य अच्छोप्सीत् धातो:- हिसार्थकस्य हश' 'रिश धातोः लटः सीदति राष्टा सीदति लुटः रोक्ष्यति सीदन्ति रेटा शातनार्थकस्य 'शद्लू' धातोः-१६ रेक्ष्यति *सङ्गमार्थकस्य मिल' धातोः. गत्यर्थकस्य 'लिश' धातो: संश्लेषणार्थकस्यापि धातो:- अलिक्षत् मिलति संस्पर्शनार्थकस्य 'स्पृश' धातो:- मिलते प्रष्टा लिटः मिमेल स्प्रष्टा मिमिले लुटः प्रक्ष्यति मोक्षणार्थकस्य 'मुच्ल' धातोः- स्प्रय॑ति लटः मुञ्चति अस्माक्षीत मुञ्चते अस्पाक्षीत् * अथ षट्स्वरितेत । ६ ।

·१०२ सिद्धान्तकौमुद्याः meerammar maruwauuN m मोक्ता अलिप्त लिङ मुच्यात् क्षरणार्थकस्य 'पिच' धातो:- मुक्षीष्ट लट: सिञ्चति अमुचत् सिञ्चते अमुक्त असिचत् अमुक्षाताम् असिचत असिक्त छेदनार्थकस्य 'लुप्ल' धातो:- अभिषिञ्चति तटः लुम्पति लुम्पते अभ्यषिञ्चत् लिट: अभिषिषेच (६) अलुपत् *छेदनार्थकस्य 'कृती धाता:- अलुत कृन्तति लाभार्थकस्य 'षिद्लु धातो:- लिट: विन्दति कार्तिता विन्दते लुटः कतियात लिट: विवेद कस्यति विविदे अकर्तीत लुटः वेदिता परिघातार्थकस्य 'खिद' धातो:- वेत्ता खिन्दति परिवेत्ता लिटः चिखेद उपदेहार्थकस्य 'लिप' धातोः खेत्ता लिम्पति अवयवार्थकस्य पिश' धातो:- लिम्पते पिंशति लुटः लेता पेशिता अलिपत् लोट: त्वष्टारूपाणि पिंशतु । अलिपत * अथ त्रयः परस्मैपदिनः । ३ । इति तुदादिगणप्रक्रिया प्रयोगाः ॥ ६ ॥ ७ " लुङः ·तिङन्तरुधादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । रुन्धः " , " . अथ रुधादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ॥ ७ ॥ *आवरणार्थकस्य रुधिर' धातो:- लुटः भेत्स्यति रुणद्धि अभिनत् मभिनः रुन्धति मभिनदम् अभिन्त रोद्धा अभिदत् लुटः रोख्याति अौत्सीत् रोत्स्यते अभित्त लोटः रुणझुं द्वैधीकरणार्थकस्य 'छिदिए धातो. रुन्ध्यात् अच्छिदद लोट: रुन्धि अक्छैत् খালি अच्छित्त रुणधे विरेचनार्थकस्य 'रिचिर' धातोः अरुणत् रिणक्ति अरुन्धाम् रिङ्ग স্বৰু रिरेच अरुणः रिरिचे अरुणधम् रेक्ता स.रुधत् সৰি अरौत्सीत अरिचत् अरैनीत् विदारणार्थकस्य 'भिदिर' धातो:- अरिक्त भिनत्ति पृथग्भावार्थकस्य 'विचिधातो:- भिन्ते विनक्ति भेत्ता वित * अथ नवस्वरितेत इरितश्च । ९ ।। संपेषणार्थकस्य 'क्षुदिर' धातो:- १७ क " ·१०४ सिद्धान्तकौमुद्याः खेत्ता " " क्षणत्ति इन्धे क्षुन्ते इन्से लुटः क्षोत्ता इन्धिता अक्षुदत लीट: अक्षौत्सीत् ऐन्ध अक्षुच ऐन्धाः योगार्थकस्य 'युजिर् धातो:- दैन्यार्थकस्य 'खिद' धातो:-- योक्ता खिन्ते दाप्त्यर्थदेवनार्थकस्य च 'उच्छृदिर' धातो:-- विचारणार्थकस्य 'विद' धातो:- छृणत्ति विन्ते छन्ते वेत्ता लिटः *विशेषणार्थकस्य 'शिब्लधातो:- छच्छृदिषे लटः शिनष्टि लिटः बच्छुत्ले शिष्टः लुटः छर्दिता যিনি छर्दिष्यति হিমৗখি छत्यति अच्छदत् लुटः शेक्ष्यति অঙ্গুলি लोट: अछर्दिष्ट शिढि हिंसानादरार्थकस्य च शिढि ঘিাতি 'उतृदिर धातो:-- तृगत्ति अशिनट *वेष्टनार्थकस्य 'कृती' धातो:- अशिषत् कृणत्ति संचूर्णनार्थस्य 'पिल्लू' धातो:- दीप्त्यर्थकस्य जिहन्धी धातोः- पिनष्टि * अय परस्मैपदी। १। आमदनार्थकस्य भो' धातो | अथ त्रय आत्मनेपदिनः । ३ । * अथ परस्मैपदिनोद्वादश ।१२। " ·तिङन्तरुधादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ! १०५ 'अजू' धातो:- भनक्ति औनत् लिटः वभजिय औनदम् बमकथ व्यक्तित्रशंकान्तिगत्यर्थकस्य सुटः भङ्गा पालनार्थाभ्यवहारार्थकस्य 'भुज' लटः अनक्ति धातो:-- भुनक्ति अजन्ति भोक्ता लिटः आनख लुटः भोक्ष्यति आनजिथ अभुनक आनय हिसार्थकस्य 'तूह 'हिसि धातो:- लुटः अङ्का तृणेदि अजिता तृण्ड: लोटः अङिघ लिटः ततह अनजानि तहिता मानक अतृणेट आञ्जीत् हिनस्ति लोचनार्थकस्य 'तञ्चू' धातो:- लिट: जिहिन्स तङ्का हिंसिता ননি क्लेदनार्थकल्या 'उन्दी धातो: भयार्थचलनार्थकस्यच 'ओविजी लटः उनति धाता:-- विनक्ति उन्दति वितः लिटः उन्दांचकार लिटः विविजिय औनत् विजिता अविनक औन्दन अविजीत् औनः वर्जनार्थकस्य वृजी' धातो:-- gamayan 9 औन्ताम् 99 ·१०६ सिद्धान्तकौमुद्याः starma ~ लटः वृणक्ति पुणक्ति लुटः लिटः संपर्कार्थकस्य 'पृची' धातो:-- इति रुधादिगण प्रक्रिया प्रयोगाः ॥ ७ ॥ पपर्च (१२) " " ५ अथ तनादिगणप्रक्रिया प्रयोगाः॥ ८ ॥ *विस्तारार्थकस्य 'तनु' धातो:-- लिङ सन्यात् लटः तनोति असात् असनिष्ट तनुवः असाथाः तनुते असनिष्ठाः लिट: ततान हिसार्थकस्य 'क्षणु' धातो लटः क्षणोति लोटः क्षणुते अतनीत् अक्षणीत् आतानीत् अक्षत यूयमतनिष्ट अक्षणिष्ट अतानिष्ट থা: अतत अक्षणिष्ठा अतनिष्ट 'क्षिणु' च धातोः-- अतथा: लटः क्षिणोति अतनिष्ठाः क्षेणोति दानार्थकस्य 'षणु' धातोः लुटः क्षेणितालि सनोति क्षेणितासे सनुते अक्षणीत् लिङ सायात अक्षित * अथ ससस्वरितेतः । ७ । अक्षेणिष्ट .

·तिङ्डन्ततनादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । १०७ -- " " , १ गत्यर्थकस्य 'ऋणु धातो:-- लिट: मेने ऋणोति *करणार्थकस्य 'डुकृञ्' धातोः योति कात अणुतः कुरुतः अणुवन्ति कुर्वन्ति आनृणे कुर्वः अर्णितासि कुर्मः अर्णात् चकर्थ आत चकृव आर्णिष्ट लुटः कर्ता आर्थाः लटः करिष्यति आर्णिष्ठाः लिङः अदनार्थकस्य 'तृणु' धातोः कुर्यात् तृणोति क्रियात् कृक्षीष्ट तोति तृणुते अकार्षीत् तर्णते अकृथाः दीप्त्यर्थकस्य 'घृणु' धातो:-- संस्करोति लिटः जधण संस्कुर्वन्ति जघृणे याचनार्थकस्य धातो- परिष्करोति वनुते पर्यष्कार्षीत् लिटः वरने पर्यस्कार्षीत वनोति तान्तम्-उपस्कृताकन्या लिटः बवान उपस्कृता ब्राह्मणा: अवबोधनार्थकस्य 'मनु' धातो:-- लटः एघोदकस्योपस्कुरुते मनुते क्रान्तम् उपस्कृतं भुङ्को * अथ द्वावनुदात्ततो । २ । * अथोभयपदी । १ । ११ १ 'वनु' " ·सिद्धान्तको धाः क्रान्तम् उपस्कृतं भूते लिडः संस्क्रियात् लिट: लचस्कार संस्कृषीट लञ्चस्करतुः প্রতি सचस्करिव समस्कृषाताम् इति तनादिगणधातु प्रक्रिया प्रयोगाः ॥८॥ " 5 a " अथ क्यादिगण प्रक्रिया प्रयोगाः ॥९॥ *द्रव्यविनिमयार्थकस्य डुकृञ्' ऋषीष्ट धातो:- अऋषीत क्रीणाति अक्रेट क्रीणीत तर्पणार्थकान्त्यर्थंकस्य च 'प्री' क्रोणन्ति धातो:-- क्रीणीते प्रीणाति क्रीणाते प्रोणीते कोणते पाकार्थकस्य श्रीज' धातो:--- लिट: चिकाय हिंसार्थकस्य 'मीञ्' धातोः चिक्रियतुः प्रमीणाति चिऋयिथा प्रमीणीतः चिक्रेथ लिटः ममौ चिक्रियिक मिम्यतु चिक्रियिषे ममिथ क्रेताः ममाथ लुटः ऋष्यति मिम्ये क्रीयात् लुटः माता * अथोमयपदिनः पञ्चदश ॥१५॥ लूटा मास्यति " " " " ·तिङन्तवयादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः ! १०६ CASHTADIURETIRATRAMDAmy BRARHARMACEUTED मीयात " " " 99 " • विष्टम्नोति मासीष्ट विष्टम्नाति अमासीत् अवष्टम्नोति अमालिष्टाम् अवष्ट नाति अमास्त लिटः अवतस्म वन्धनार्थकस्य 'षिञ् धातो:- व्यष्टभत् सिनाति व्यष्टम्भीत् सिनोति स्तुभ्नोति लिट सिषाय स्तुभ्नाति सिष्ये विष्कम्नोति सेता विष्कम्नाति आप्रवणार्थकस्य 'स्कु' धातो: स्कुस्नोति स्कुनोति स्कुम्नाति स्कुनुते स्तभान स्कुनाति स्तुभान स्कभान चुकाव चुष्कुवे स्कुभान स्कोता पक्षे स्तम्नुहोत्यादि मस्कौषीत् बन्धनार्थकस्य 'युञ् धातोः-- अस्कोष्ट (६) युनाति *धातवश्चत्वारः सौत्राः रोधनार्थाः युनीते माधवमतेऽन्यार्थकाः। लुटः योता शब्दार्थकस्य 'क्नूञ्' धातोः-- * तत्रहि स्तम्भवादयश्चत्वारः सौ. क्नूनाति त्रा रोधनार्धा इत्येके । माधवस्तु:- क्नूनीते प्रथमतृतीयौस्तम्भ्वार्थों, द्वितीयोनिष्को लुटः नविता षणार्थः, चतुर्थो धारणार्थ इत्याह । सर्वे हिसार्थकस्य 'द्रु' जातो:- च परस्मैपदिनः । ४। लटः द्रूणाति " " ·सिद्धान्तकौमुद्याः BEDUCINEarsamang swamEARNIRAHama 9 द्रुणीते लिट: पवनार्थकस्य 'पूज' धातो. वरणार्थकस्य 'वृञ्' धातोः-- पुनाति वृणति पुनीते वृणोते पविता लिटः ववार छेदनार्थकस्य 'ला' धातो:-- ववर लुनाति वारिता लुनीते आच्छादनार्थकस्य 'स्तुधातो- लिङः वर्यात् स्तृणाति वरिषीष्ट स्तृणीते चूर्षीष्ट लिटः तस्तार अवारीत् तस्तरतुः अवारिष्टाम् स्तरिता सवारीष्ट स्तरीता अवरोष्ट लिडः स्तृणीयात् अवृष्ट स्तृणीते स्तीर्वात कम्पनार्थकस्य 'धूम' धातोः-- स्तरिषीष्ट धुनाति स्तीष्ठ धुनीते अस्तारीत् लिटः दुधविथ अस्तारिष्टाम् दुधोथ अस्तारिए दुधुविव अस्तीष्टं धोता हिंसार्थकस्य 'कृ' धातोः-- धविता कृणाति अधावीत कृणीते अधवीष्ट लिटः अधोष्ट (१५) " " . -- चकार ·तिङन्तक्रयादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । " -amme हिसार्थकस्य ऋ' धातो:-- गत्यर्थकस्य 'ऋ' धातो:-- लिटः शश्रतुः পুনি शशरतुः सरांचकार হাহাৰি अरिता शश्रिव आणीत् लुटः शरिता आीताम् शरोता लिङ ईर्याद लोटः शृणीहि लुङ लिङ शीर्यात आरिष्टाम् अशारिष्टाम् शब्दार्थकस्य 'गृ धातो:- पालनार्थपरणार्थकस्य च पृ'धातोः क्योहान्याकस्य ज्या धातो:-- लिटः पप्रतुः जिनाति लिटः जिज्यो लिङ पूर्यात् जिज्यतु वरणार्थभरणार्थकस्यच 'कृ'धातोः गत्यर्थरेषणार्थकस्यच री धातो: वसनार्थभरणार्थकस्यच 'भृग्धातोः श्लेषणाकिस्य 'ली' धातो:- हिलार्थकस्य 'कृ' धातोः लिटः ललो मृणाति लिलाय लिटः विदारणार्थकस्य दुधातोः लिटर ददरतु: वरणार्थकस्य ली'धातोः ग्लिनाति वयोहान्यर्थ कस्य 'ज' धातोः-- गत्यर्थकस्य 'पली धातो:-- केचित् 'झ' धातोः वरणार्थकस्य 'बी' धातो:-- केचित् 'धृ' धातोः भयाकस्य भ्री' धातो:-- नयार्यकस्य 'न' धातोः केचित् 'भर' धातोः-- हिंसाकस्य 'कृ' धातो:-- हिसार्थकस्य 'लोष' धातोः-- * अथ बन्नात्यन्ता: परस्मैपदिनः ॥२४॥ अवबोधनार्थकस्य ज्ञा' धातो:-- . लाता --- - ·सिद्धान्तकौमुद्याः AudyERRITATEHEROEALTRAwessaneyamBRTNORITERAHEB Amarwarry DEPTTER twarenearer लिट: श्रेयतुः १७ जानाति बन्धनार्थकस्य बन्धः धातो:- बनाति জুলি श्रेथुः श्रेथिथ হাখ बवल्ध ছাগ १० लाट m बन्धा विलोडनाशकस्य 'सन्ध, धातो:- लूटः নি प्रस्थालंदर्भाकस्थ शल्य धातो:- अर्थ भेदा छन्थः धातोः अभारलीत् হাই স্কুল এন अमाद्धाम् केचित् संक्लेशार्थकस्य च अभानुः कुन्थाति *सम्भत्तयर्थकस्य 'वृ धातो:-- लिटः चुकुन्थ वृणीते केचित् 'कुथ' धातो:- लिट: वने लिटः चुकाथ ववृषे क्षोदार्थकस्मृदः धातो:--- ववृद्वे वरिता लोट मृदान সুখী उक्तार्थस्य 'मृड' च धातो:- সড়ি सुखार्थकस्यापि अवरोष्ट मृणालि रोषार्थकस्य 'शुधः धातो:- विमोचनार्थप्रतिहर्षाकस्यस गुध्नाति 'श्रन्थः धातो:-- निष्कोषार्थकस्य 'कुष' धात--- लटः খননি कुष्णाति कोषिता * अथात्मनेपदी । १। निकोषिता में इतः परस्मैपदिनः पञ्चविंशति।२६ निष्कोष्ट Haman अवृत (१) ·নিভুভলান্নিজিতামাকা २१३ m CINGARMERPENTATION इरुणाति निरकोषोत् निरकुक्षत् एषिता संचलनार्थकस्य 'क्षुभ धातो: विप्रयोगार्थकस्य 'विष धातो:- क्षुम्नाति विषणाति क्षुम्नीतः बेटा क्षोभिता स्नेड्जलेवनपुर पार्थकस्य च 'प. क्षुभाण 'पनुपः धातो:- हिलार्थकस्य 'णम 'तुभ धातो:-- लटः সুতি नम्नाति प्लुष्णाति तुझ्नाति पुष्टयर्थकस्य 'पुष' धातोः- लुटः पोषिता स्तेयार्थकस्य 'मुष धातो:- লকঅলি मोषिता तुभ्यत्ति भूत्रप्रादुर्भावार्थकस्य खच' धातो:- विवाधनार्थकस्य 'क्लिश' धातोः खवाति " - RANG 9 क्लनाति " জুলহিৰি। क्लेष्टा अकलेशीत् अक्लिक्षतः भोजनार्थकस्य अश' धातो:- लटः ভয় লাৰি लिटः उञ्छार्थकस्य 'उध्रल' धातो:- ध्रस्नाति लिट: उनसांचकार आभीक्ष्ण्यार्थकस्य इष' धातो:--- खविता लोटः खोनीहि उतार्थस्य हिट' च धातोः- हिटणाति (२५) उपादानार्थकस्य 'ग्रह' धाता:- गृह्णाति गृहीते लुटः ग्रहीता लिट: जग्रहिथ Date * अथोभयपदी। १ ·বিভাজা ENERASTOTRASTRAMERamme लिङ गृह्यात अग्रहोष्ट गृहीपोष्ट अप्रहीषाताम् अग्रहीष्टाम् अग्रहीषत (१) इति क्रयादिगणधातुप्रक्रियाप्रयोगाः ॥ ६ ॥ maa " - अथ चुरादिगणधातुप्रक्रियाप्रयोगाः ॥१०॥ -स्तेयार्थकस्य 'चुए धातो:- यन्त्रयति लटः चोरयति यन्त्रति-माधवः चोरयते परिहासार्थकस्य 'स्फुडि धातो:- लिट चोरयामास स्फुण्डयति चोरयिता स्फुण्डति लिङः चार्यात केचित् 'स्फुटि' धातो:- चोरयिषीष्ट स्फुण्टयति अचूचुरत् दर्शनार्थानार्थकस्य 'लक्ष' धातो:- अचुचूरत् अनृतभाषणार्थकस्य 'कुद्रिश्यातो:- स्मृत्यर्थकस्य 'चिति' धातोः कुन्द्रयति चिन्तयति उपसेवार्थकस्य लुड' धातो:- বিবি लाडयति स्नेहनार्थकस्य 'मिदि' धातोः चिन्त्यते मिन्दयति चिन्तति मिन्दति चिन्तेत उत्तेपणार्थकस्य 'आलडिः धातोः- लिटः ভা आलण्डयति जगणतुः ओलण्डति संकोचार्थकस्य 'यत्रि' धातो:- लणडयति * इतः परस्मैपदिनः । १६४ । लण्डति aa चिन्त्यात् लटः लटः ·तिङन्तचुरादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । ११५ NO - watta उलण्डयति सम्बयति अपवारणार्थकस्य 'जल' धाता:-लुङः अससस्वत् केचित् 'लज' धातो:- केचित् 'शम्ब' च धातोः अवगाहनार्थकस्य पीड' धातो:- लुङः হাছ पीडयति केचित् साम्ब धातो:- अपीपिडत् अदनार्थकस्य 'भक्ष' धातो:- अपिपीडत् छेदनार्थभलनार्थकस्य 'कुट्ट अवस्यन्दनार्थकस्य 'नट' धातो: धातो:- प्रयत्नार्थकस्य 'श्रन्य' धातो: केचित् पूरणार्थकस्य- प्रस्थानार्थकस्येतिकेचित्- कुट्टयति संयमनार्थकस्य 'बध' धातो: अल्पीभावार्थकस्य 'पुट्ट' 'चुट्ट' আহবান धाताः चन्द्रस्तु 'बन्ध' धातो:- अनादार्थकस्य 'अट्ट 'षु' धातो:- पूरणार्थकस्य '' धातो:- अट्टयति पारयति आहिटत् बलार्थप्राणनार्थकस्य ऊर्ज' धाता:- स्तेयार्थकस्य लुण्ठ' धातोः- परिग्रहार्थकस्य "पक्ष' धातो:- लुण्ठयति प्ररणार्थकस्य वर्ण' चूर्ण, धातो: लुण्ठति केचितवर्णनार्थकस्य 'वर्ण' धातो- असंस्कारार्थगत्यर्थकस्य च 'शठ? प्रख्यानार्थकस्य प्रथ' धाता: 'श्वठ' 'ठ' च धातो:- प्राथयति हिंसाबलादाननिकेतनाद्यर्थकस्य সথ 'तुजि' 'पिजि' धातोः- प्रक्षेपार्थकस्य 'पृथ' धातो:- तुञ्जयति अपीपृथत पिजयति अपपर्थत तुजति केचित् 'पथ धातोः- पिक्षति पाथयति केचित् 'तुज' 'पिज' धातोः- बन्धनार्थकस्य'षम्ब"सम्बाधातोः- केचित् 'लजि' 'लुजि' धातोः- stoman S - ·लिद्धान्तकौमुद्याः GEETSHATRALE HAREmerammarAVISISARJReateEMAuntestance - - गत्यर्थकस्य पिस' धातोः- कण्ड्यति पेसयति रक्षणार्थकस्य 'कुडि' धातो:- पेलात वेष्टनार्थकस्य 'शुडि धातो:- सामप्रयोगार्थ कास्य पालव'धातो:- केचित्-रक्षणार्थकस्य परिभाषणार्थकस्य 'क' बहक केचि दुतार्थ कस्य 'कुठि धातो:- धातोः अवकुण्ठयति स्नेहनार्थकस्य णिह धातो:- अवकुण्ठति केचित् 'स्फिट' धातो:- केचित् 'शुठि धातोः- मनादार्थकस्य 'स्मिट धातो:- खण्डलार्थकस्य खुद्धि' धाता:- असिसिमटत विभाजनार्थकस्य वटि धातोः अनादार्थकस्य मिङ् धातो:- केचित् वडि' धातो:- स्माथयते भूषार्थहर्षार्थकस्य च 'मडि'धातो: श्लेषणार्थकस्य 'श्लिषः धातोः कल्याणार्थकस्य 'मडिः धातो:- गत्यर्थकस्य पथि' धातो: वमनार्थकस्य 'छ' धातोः- पन्थयति आदार्थानादार्थकस्य 'पुस्त' খনি कुट्टना कस्य 'पिच्छ धातो: संचोदनार्थकस्य 'चुद' धाता:- संवरणार्थकस्य 'छदि धातो: नाशनार्थकस्य 'नक 'ध' धातो:- छन्दयति प्रनकथति व्यथनार्थकस्य 'चक' 'चुक्त' दानार्थकस्य 'श्रण' धातोः धातोः-- নিগাঅবি शौचकर्मार्थकस्य 'क्षल' धाता:- आघातार्थकस्य तड' धातो: प्रतिष्ठार्थकस्य 'वल' धाता:- खटः ताडयति उन्मानार्थकस्य 'तुल' धातोः- भेदनार्थकस्य 'खड खडि 'कडि' लटः तोलयति धातो:- अतूतुलत् खाडयति कथंतुलयति तुलना खण्डयति उत्क्षेपार्थकस्य 'दुल धातोः- 'बुस्त' धातो:- IND- " ANDAR GAOM ·तिङन्तचुरादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । १२७ RAN - 1- . १७ RANDED - महत्वार्थकस्य पुख' धातो: इच्छु जीवनार्थकस्य 'जि'धातो:- समुच्छायाकस्य 'चुल' धातो:- गत्यर्थकस्य धातो:- रोहणार्थकस्य 'मूल' धातो:- क्षेपार्थकस्य 'बिल्ल' धातो: ज्ञानार्थज्ञापनार्थस्वच शपधातो भेदनार्थकस्य विल धातो. रोपयति स्नेहनार्थकस्य तिल धाता: परिवेषणार्थ कर 'यमाव धातो:- मृत्यर्थकस्य 'चल' धातो:- यमयति चन्द्रम् रक्षणार्थकस्य पाल' धातो: परिकल्पनार्थस्य 'चहा धातो:- हिसार्थकस्य 'लुष' धातोः- चहयति मानार्थकस्य 'शुल्ब' धातो:- अचीचहत् चधातो:- अचवहत् छेदनार्थकस्य "चुट' धातो: क्षेचित् 'चए धातोः लञ्चूर्णनार्थकस्य मुट' धातो:- चपयति काशनार्थकस्य 'पडिपास' । केचित् त्यगार्थकस्य रह धानो:- धातो:- पण्डयति अररहत् এভৰি प्राणनाथकस्य 'बल' धातोः पंसयति बलयति पंसति चयनार्थकस्य 'चिञ्' धातोः- मार्गसंस्कारार्थगत्यर्थकस्य 'ब्रज' चपयति धातो:- चपयति अतिस्पर्शनार्थकस्य 'शुल्क' धातो- चयते सत्यः कस्य चिपिः धातोः সবিহুৰ चम्पयति प्रतिचयांत चस्पति चलनार्थस्य 'घट्ट धातोः सान्त्यर्थकस्य 'क्षपि' धातोः संर्थिकस्य 'मुस्त' धाते:- क्षम्पयति संघरणार्थकस्य 'ख' धातो:- क्षम्पति हिसार्थकस्य फट्ट स्फिट्ट- अरोरहत - " " ·११८ सिद्धान्तकौमुद्याः . - 'चुवि' धातोः पञ्चयति संघातार्थकस्य 'पुल' धातो: লিহালা নিজ আনীঃ-- केचित् 'पूर्ण 'पुर्ण धातो:- तेजयति अभिवर्धनार्थकस्य 'घुस' धातो:- संशब्दनार्थकस्य 'कृत' धातो:-- बन्धनार्थकस्य 'टकि धातो:---- कीर्तयति टङ्कयति अचीकृतत् टङ्कति अचिकीर्तत कान्तिकरणार्थकस्य धूस' धातो:- छेदनार्थपूरणार्थकस्यच 'वर्ध' धूलयति धातो:-- वार्थकस्य 'कीट' धातो: आच्छादनार्थकस्य 'कुबि' धातो:- सङ्कोचनार्थकस्य "पूर्ण धातो:- कुम्बयाति पूजार्थकस्य 'पूज' धातो:- केचित् 'कुभि' धातो:-- स्तवनार्थतपनार्थकस्यच 'अर्की अदर्शनार्थकस्य "लुबि' 'तुवि धातो:- धातो--- आलस्याथकस्य 'शुठ' धातो:--- केचित् अदनार्थकस्य शोषणार्थस्य शुठि धातो: व्यक्तवार्थगकस्य 'ल्हए' धातो:- शुण्यति केचित् 'कृप' धातो:- शुण्ठति छेदनार्थकस्य 'चुटि' धातो:- प्रेरणार्थकत्ये 'जुठ' धातो: प्रेरणार्थकस्य 'इल' धातो:- शब्दार्थकस्य 'गज 'मार्ज' च एलयति धातो:- लुङ ऐलिलत् गजयति म्लेच्छनार्थकस्य 'मलक्ष'धातो:- मार्जयति अव्यक्तवागर्थकस्य 'म्लेच्छ' 'मर्च' च धातोः- धातो:- मर्चयति हिसार्थकस्य 'स' 'वह' धातो:- प्रस्रवणार्थस्रोवणार्थकस्य च शब्दार्थकस्य 'गर्ज' गर्द' धातो:- धातो:- अभिकासार्थकस्य 'गर्ध धातोः- विस्तारपचनार्थकस्य पचि निकेतनार्थकस्य 'गुर्द 'पुर्वे' धातोः धातो:- -- मा ·तिङन्तचुरादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । - रक्षणार्थ मोक्षणार्थकस्यच 'जसि लटः तन्त्रयते धातो:- कुटुम्बयते जंसयति लुप्तपरिभाषणार्थकस्य मत्रिधातो संसति ग्रहणार्थसंश्लेषणार्थकस्यव स्तुत्यर्थकस्य 'ईड' धातोः 'स्पश' धातो:- हिंसार्थकस्य जम्' धातो:- तजनार्थकस्य तज: भधातो:- संघातार्थकस्य पिडि धातो:-. मर्दनार्थकस्य 'वस्त' 'गन्धः रोषार्थकस्य 'रुष' धातो:-- धातो:- केचित् 'रुठ' धातो:-- लटः वस्तयते क्षेपार्थकस्य 'डिप धातो:-- गन्धयते समुच्छायार्थकस्य 'टुप हिंसाकस्य विधक' धातो:- धातो:--(१६४) केचित् 'हिष्क धातोः- *संचेतनार्थकस्य 'चित धातो:- परिमाणार्थकस्य 'निष्क' धातोः- चेतयते ईपलार्थकस्य 'लल' धातोः- अचीचितत् सङ्कोचार्थकस्य 'कण' धातो:- दंशनार्थकस्य 'दशि' धातो-- पूरणार्थकस्य 'तूण' धातो:- दंशयते आशार्थविशङ्का कस्य च 'भ्रूण' अददंशत धातोः- दंशति श्लाधर्थकस्य 'शठ' धातो:- दर्शनार्थदंशनार्थकस्य 'दसि' पूजार्थकस्य 'यक्ष' धातोः-- 'दक्ष' धातोः- वितथिकस्य 'स्यम' धातोः- दंसयते उद्यमनार्थकस्य 'गुरए धातो:- दसति संघातार्थकस्य 'डप 'डिप' आलोचनार्थकस्य 'शम 'लक्ष' धातो:-- धातोः-- शामयते कुटुम्बधारणार्थकस्य 'तत्रि अवक्षेपणार्थकस्य 'कुत्स' धातो:- धांतो:-- छेदनार्थकस्य 'त्रुट' 'कुट' धातो:- * आकुरूमादात्मनेपदिनः । ४३! स्त्रवणार्थकस्य 'गल' धातो:-- - MO HAMITRA ·१२० सिद्धान्तकौमुधाः KURAULANCHORMERITARIANDIANILE WEReenawrature METALIA -- MP Rana १७ भामण्डनाथकल्या भल' धातो:--अध्ययनाथकस्य चर्च धातो:- মালাথাললাইন স্থা मोषणतर्थकस्य 'बुक' धातो:-- 'कुट धातो:-- ভঘদ্বিাৰা কাব্য- प्रतापनार्थकस्य 'कुट्ट धातो:-- कस्य च 'शब्द' धातो:-- प्रलम्भनार्थकस्य 'वञ्चु धातो:- प्रतिशब्दयति शक्तिबन्धनार्थकस्य 'कृष' धातोः शब्दयति অৰ निमीलनार्थकस्य 'कण' धातो:- নিষার্থত্ব ‘ল’ আত্মী- काण यति अचीकणत् হলিখ ‘কিন্তু স্থা:- मचकाण विशालार्थकस्य 'गृ धातो:-- नाशनार्थकस्य 'जभि' धातोः-- गारयते जम्भयति चेतनाख्याननिवालायर्थकस्य जम्मति 'विद' धातो:-- क्षरणार्थकस्य 'द' धातो:--- वेदयते सूदयति सत्तायां विद्यते ज्ञाने- असूषुदत वेत्ति विन्ते विचारणे । ताडनार्थकस्य 'जसु' धातो:-- विन्दते विन्दति प्राप्तौ- जासयति श्यन् लुक श्नम् शेश्विदंक्रमात्॥१॥ जसति स्तम्मार्थकस्य 'मान' धातो:-- बन्धनार्थकस्य 'पश' धातोः- मानयते पाशयति जुगुप्सार्थकस्य 'यु' धातो:-- रोगार्थकस्य 'अम' धातो:- यावयत मामयति कुत्सितस्मयनार्थकस्य 'कुस्म' आमयति धातोः-- भेदनार्थकस्य 'चट स्फुट' धातो:- कुस्मयते संघातार्थकस्य 'घट' धातो:-- *लुङ अचुकस्मत (४३) घाटयति * इत्याकुस्मीयाः । ४३ । * इतः परस्मैपदिनः । ६७ । IND ·लिङालचुरादिगण प्रक्रियाप्रयोगाः: १२२ CHOTELSEAST www , अर्जयति कम् aa-. अचति A -- मर्दनार्थकस्य "दत्रु धातोः-- अशीधर देवतीत्यधि निकारार्थो स्कारातत्य यत' प्रतियनार्थकस्य "अर्ज धातो: धातो:-- भास्वाइमात्य रक लग विशब्दनार्थकस्य बुषिर , बातोः- धातोः-- घोषयति कोचिर 'ख' मा धातो:-- घोषति विशेषगार्शल्य धातो:- अघुपन अघोषीत् अजूघुषत् चित्रीकरणाकस्य लिगि' सातत्यार्थकस्य 'माङः 'क्रन्द धातो:-- धातो:-- लिङ्गयति आनन्दयति অনান্য জন্মান্ধ वंजस्य लुइ' धातोः-- 'आङ घुचि धातो:-- लट:-मोदधाति लतून घृतेन आघोषयति धोरणार्थस्य बल धातो:-- शिल्पयोगार्थकस्य 'लस' धातो:- क्षेचित् ग्रहणाकस्थकारणा- अलङ्करणाकस्य 'तली भूष' शकस्य च धातो:-- उञ्छार्थकस्य उध्रल धातो:- अवलयति ध्रालयति अवतंसात ভঙ্গলবার भूषयति प्रलोचनार्थकोइनार्थकस्यच पूजार्थकस्य अर्ह धातो:-- नियोगार्थकस्य 'शा' चातो स्नेहस्वेच्छापहरणार्थकस्य वस' धातो:-- विश्राणनार्थकस्थ मज' धातो: संशयाशंकस्य 'चर' धातो:-- प्रमहनार्थकस्य 'धु' धातो:-- लहनाहिसनार्थकस्वच 'क' হাহাগ nanga 'सुख' धातोः Fire आज्ञापयति 'च्युस' धातो:-- ·सिद्धान्तकौमुद्याः HESARITALIA Huym. ११ 9 -ta , CHAAD - १ चावयति ज्योसयति अवकल्कना चन्तनाथकस्यच 'भुवो' धातो:-- भावयति उक्तार्थकस्य 'कृप' धातोः कल्पयति ग्रहणार्थकस्य 'प्रस' धातो:-- प्रासयति फलम् धारणार्थकस्य पुष' धातो:--- অথবা विदारणार्थकस्य 'दल' धातो. दालयति भाषार्थकस्य 'पट' 'पुट' 'लुट' 'तुजि 'मिजि? 'पिजि 'लुजि' 'भजि' 'लधि त्रसि पिसि' 'कुसि' 'दशि' 'कुशिः घट 'घटि: 'हि' 'वह 'वह' 'गुप' 'धूप' 'विच्छ' 'चीव' 'पुथ 'लोक' 'लोचू 'णद' 'कुपर 'तर्क 'वृतु' 'वृधु' धातो:-- पाटयति पोटयति लोटयति तुजयति तुति घाटयति घण्टयति अलुलोकत अलुलोचत् वर्तत वर्धयति वर्तति वर्धति अपिच--'रुट' लजि अजि' 'दलि' 'भृशि 'रुशि' 'शकि' 'नट' 'पुटि' 'जि' 'च' रिघि' 'लधि 'अहि 'रहि' 'महि' 'लडि 'तड' 'नल' धातो:-- आप्यायनार्थकस्य 'पूरी' धातोः पूरयति पूरति हिंसाकस्य 'रुज' धातो:-- आस्वादनार्थकस्य वद "स्वाद' धातो:---- असिवदत् असिस्वदत् (५७) *संयवनार्थकस्य 'युज' 'पृच' धातो:-- लटः योजयति लटः योजति अयोक्षीत् पर्चयति पर्चति पचिता अपर्चीत् * अथाकुस्मायाः। ४१ ।

·तिङन्तचुरादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । १२३ २ HAMARITAPARTMERIENTIAUReaName -- रेका लेता " पूजार्थकस्य 'अर्च धातो:-- वियोजनार्थसंपर्चनार्थकस्यच मर्षणार्थकस्य पहा धातो:-- 'रिचधातो:-- साहयति रेचयति सपवायनागः सहतिकलहेभ्यः परिभवम्-- क्षेपार्थकस्य 'ईर' धातो:-- असर्वोपयोगार्थकस्य 'शिष द्रवीकरणाकस्य 'ली' धातो:-- धातो:- কাঅৰি शेषयति लपति शेषति लुटः शेष्टा वर्जनार्थकस्य 'वृजो' धातो:-- अशिक्षत् वर्जयति दाहार्थकस्य 'तपधातो:-- वर्जति तापयति आवरणार्थकस्य 'वृञ् धातो:-- तपयति वारयति वरति तृप्त्यर्थकस्य 'तृप्' धातो:-- মুন केचित् संदीपनार्थकस्य वरिता तर्पयति वरीता तपैति वयोहान्यर्थकस्य '' धातोः- तर्पिता जारयति संदीपनार्थकस्य 'छदी धाता: जरति छर्दयति जरिता छर्दति जरीता चर्दिता उक्तार्थकस्य 'जि' धातो:--- छदिष्यति जाययति केचित्-संदीपनार्थकस्य 'प' जयति 'छप 'हप' धातोः-- जेता चर्पयति " G - ·বিজ্ঞান ArwwwRAN andanauravARomaorgHanumagainst - दर्भति a - ভূহ भयार्थकस्य 'सी' धातो:- 'आसामीत् शौचकर्मार्थकस्य 'शुन्ध' धातो दर्भिता शुन्धिता सन्दर्भार्थकस्य 'हम' धातो:-- অহনা मोक्षणार्थीहलाकस्यच 'श्रथ अशुन्धीष्टाम् धातो:-- अपवारणार्थकस्य 'छदः धातो:-- गत्यर्थकस्य 'मी धातो: অবিবাঙ্গি ‘ম’ মাঃ- माययति केचित्-परिलपणाशकाय जोषयति लुटः मता वन्धनार्थकस्या मान्य धातो:-- অখিনি तुदादो जुषतेतु- पिनाकिस्य धूम्' धातो:-- ग्रस्थति धूनयति आमर्षणार्थकस्य शीक चीक च धातो:-- धवते *हिलार्थक्षस्य 'मर्द' धातो:--- धावयति (३३) अर्दयति चति चम्पकलानिधुनोत्यशोक- अति चूतं धुजातिधुवातिस्फुटितातिमुक्तम् । अर्दते দাখুিলফিকার हिलार्थकस्य 'हिलि धातो:--- জ্বালানি ও हिंसयति तर्पणाशकस्य प्रो' धातो:-- हिंसति ম? हिनस्तीतिगतम् प्राययति पूजाकस्य 'अह' धातो:-- সম্বলি पद्यर्थाशकस्य आङः षदः धातो:- प्रयते आलादयति सन्दर्मार्थकस्य अन्य ग्रन्थधातोः आलदिति स्विरितेत् । १ । * स्वरितेत् । १। + धुप्रीणोरप्युभयनपदे । २ । धूरति लटः लटः 59 - ·तिङन्तचुरादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । १२५ m rey ame १ RAND wumangar *लम्भनार्थकस्य 'आप्लु धाता:- लुटः अवाक्षीत् अ पति पूजार्थकस्य भान' धातो आपत् শ্রানি आता मानति आपते मनिता श्रद्धार्थोपकरणाकस्यच “तुनु' स्तम्माथैकर --- धातो:-- নালন तानयति मन्यते वितानयति मनुते(४२) तनात प्राप्त्यर्थकस्य 'भू' धातोः वितनति भावयते केचित्-श्रद्धार्थोपहननाहिल्याच भवते 'चन' धातो:--- গ্লানি भवति विनिन्दनार्थाकस्य का जो सन्देशवचनार्थकल्य बातो:-- अन्वेषणार्थ कस्य मार्ग :-- शोकार्थकस्य कर्डि' धातो--- वादयति कण्ठते() वदति शौचालङ्कारार्थाकस्यच मृज वदते धातो:-- ववदधुः वदिश মাভাবি ववदे मार्जनि वद्यात् लुटः परिभाषणार्थकस्य वच' धातो:- मा वाचयति इत्याकुस्मीयाः । ४२ ॥ মুনি $ इत्यात्मनेपदी णिच्सन्नियोगेनात्मने. * अयं स्वरितदिति केचित् । १ । पदमिति केचित् । स्वरितेत्, केचिदनुदातेत् । १ । इत्यात्मनेपदीगतः। 9 ११ १५ मामिला ·सिद्धान्तकौमुधाः TERRO *तितिक्षार्थकस्य 'मृष' धातो:-- देवशब्दार्थकस्य स्तन"गदीधातो:- मर्षयति स्तनयति मति गदयति मर्षते अजगदत मृष्यति गत्यर्शकस्य वा 'पत' धातो:-- मृष्यते पतयति मर्षति पतति प्रिसहनार्थकस्य 'कृष' धातो:-- पतांचकार धर्षयति अपतीत् धर्षति (४६) पातयति वाक्यप्रबन्धार्थकस्य 'कथ धातो:- लुङ अपीपतत् कथयति अनुपागत्यर्थकस्य पषधातो:- अचकथात् पषयति ईप्साकस्य 'वर' धातोः आक्षेपार्थाकस्य स्वर धातो:-- बरयति स्वरयति वारस्तीतिगतम् प्रतियत्नार्थकस्य रच' धातो:-- संख्यानार्थकस्य 'गण' धातो:-- অথৰ বাতাবি गत्यर्शसंख्यानार्थकस्यच 'कल' শুভরা धातो:-- গভীবানু परिकल्कनार्थकस्य 'चह' धातो:- सम्यगवभाषणार्थकस्य 'शट' 'वठ' पूजार्थकस्य 'मह' धातो:-- धातोः-- महयति प्रथाकस्य 'पट''वट'धातोः महतीतिगतंपूर्वम् त्यागार्थकस्य रह' धातो:-- दौर्बल्यार्थकस्य 'सार' 'कृप' अररहत् 'श्रथः धातोः- * स्वरितेत् । १ । सारयति + इत्यादृषीयाः । ४९ । ३ । कृपयति + अथादन्ताः । ४९ । श्रथयति one ·तिङन्तचुरादिगणप्रक्रियाप्रयोगाः । १२७ maMD 9 HERE ईपलाकस्य 'स्पृहः धातो:--- मानणार्थकस्य 'गवेष धातो:- क्रोधार्थकस्य "भामः धातो: অম্ব उपसेवार्थकस्य 'वास' धातोः अवभामत् शून्यार्थाकस्य 'सूच' धातो:- आच्छादनार्थकस्य निवाल'धाता सूचयति अनिनिवासत् पृथक्कार्मार्थकस्य 'भाज' धात:-- মুহুৰ पक्ष गार्थाकस्य खेट खेडा खोट प्रीत्यर्थदर्शनार्थकस्य च 'समाज' च धातो:-- धातो:- क्षेपार्थाकस्य क्षार धातोः केचित-प्रीत्यर्थ सेवनार्थकस्य- उपलेपनार्थकस्य 'गोम' धातो:-- लटः सभाजयति अजुगोमत परिहाणार्थकस्य 'ऊन' धातो:- कोडाकस्य 'कुमार' धातो:- उनयति औननत अचुकुमारत उपधारणाकस्य 'शोल' धातो:- माभवानूननत् सान्त्वप्रयोगार्थकस्य 'साम' शब्दार्शकस्य 'धन' धातो:--- अध्यनत् धातोः-- परितापार्थकस्य 'कूट धातो:-- बसलामत केचित् परिदाहााकस्य असीषमत् आमन्त्रणाशकस्य 'सङ्केत' 'ग्राम' कालोपदेशार्थकस्य 'वेल' धातो' 'कुण' 'गुण' धातोः लटः वेलयति 'कूट' च धातो:-- केचित् 'काल' धातो:- कूटयति कालयति सङ्केतयति लपनार्थपवनार्थकस्य च पल्यूल' ग्रामयति धातोः- कुणयति सुखार्शसेवनार्थकस्य च 'वात' गुणयति धातोः-- श्रावणार्थनिमन्त्रणार्थकस्यच वातयति 'केत' धातोः-- अववातत् केतयति N HD ·१२८ सिद्धान्तकौमुधाः सूत्रपति लटः १ आमन्त्रणाकेतनार्थकस्यच कुण लटः गर्वयते () 'गुण' धातो:- *वेष्टनार्थकस्य 'सूत्र' धातो:-- संकोचनार्थकस्य 'कूण' धातो:- चौर्शिकस्य 'स्तेन धातो:-- असुसूत्रत् अतिस्तेनत (४) प्रस्त्रवणार्थकस्य 'मूत्र' धातो:-- संगत्यर्थकस्य 'पद' धातो:-- मूत्रयति पदयते मूत्रति लुङ अपपदत् पारध्यार्थकस्य रुक्ष धातो:-- ग्रहणार्थकस्य 'गृह' धाता कर्मसमाप्त्यर्थकस्य 'पारए 'तीर' गृहयते धातो:-- अन्वेषणार्थकस्य 'कृष' धातो:- अपपारस्तू मृगयते अतितोरत विस्मापनार्थकस्य 'कुह' धातो:- संसर्शिकस्य 'पुट' धातोः-- विक्रात्यर्थकस्य 'शुर' 'वीर' पुटयति धातो:--- केचित्-दर्शनार्थकस्य 'धेक' परिहणार्थकस्य 'स्थूल' धातोः- धातो:-- स्थूलयते অস্থির अतुस्थूल शैथिल्याकस्य कृत्रः धातो:-- उपयाचाकस्य अर्थ धाता:- कत्रयति अर्शयते कति आतथा केचित-कर्तः धातो:-- सन्तान क्रियाकस्य खत्र कर्तयति धातो:-- कति अससत्रत् पटुमाचष्टे पटयति अपीपटत् मनार्थकस्य 'गर्व धातो:- अपपटत लटः सनन्तम् लिलत्रयिषते * आगर्वादात्मनेपदिनः । ९। * इतः परस्मैपदिनः ।

·तिड्डन्तचुरादिगणप्रक्रियाप्रयोगा ! १२६ 99 -- लट: HIND अश्वेनातिकामति केचित-उपसंहारार्थकस्य अश्वयति आन्धत हस्तिनातिकामति दण्डनिपातनार्थकस्य 'दण्ड हस्तयति. धातो:-- लट:-कंसवधमाचष्टेकंसंघातयति- पदार्शलक्षणाक्षस्य अङ्क कंसमजीतत अङ्ग' धातोः-- असिना हन्ति असयति लुङः সম্বন্ধ दर्शनार्थकस्य 'क' धातो:-- आसगत चित्रीकरणार्थकस्य 'चित्र' धातो:- सुखार्थदुःखाकिस्य च 'सुख चित्रयति 'दुःख' धातो:-- समाघाताकस्था अंस' धातोः-- आस्वादना नेहनार्थकस्यच विभाजनार्शकस्य 'वट' धातो:--- 'र धातो:-- प्रकाशनार्थकत्य'ला धातो: वित्तसनुवार्थस्य व्यय केचित्-वटि लजि धातो:-- धातो:-- वण्टयति अवस्यायत लजयति रूपक्रियाकल्य रूप धातो:- छैधीकरणार्थकस्य 'छेदः धातो:-- लक्षापयति अचिच्छेदत कथापयति अपवारणार्थकस्य 'छदः धातो:-- गणापयति-इत्यादि छदयति सम्पर्शिकस्य मिश्र धातो:-- प्रेरणार्थकस्य 'लाभ' धातो:-- युद्धार्थकस्य सङ्ग्राम' धातोः- नाधिचूर्णनाशकस्य व्रण' अससंग्रामत धोतो:-- श्लाघार्थकस्य 'स्तोम' धातो:-- वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनाद्यर्थ. अतुस्तोमत कस्य वर्ण' धातो-- कर्णभेदनार्थकस्य 'छिद्र' धातो:- वर्णयति सुवर्णम् केचित्-करण भेदनाांकस्य दृष्टयुपघातार्थकस्य अन्ध' धातो:- वर्णयति हरिम् वण्टापयति वर्णयति कथाम् ·सिद्धान्तकौमुद्याः हरितभावार्थकस्य 'पूर्णः धातो:--लट अवधीरयतीत्यादि প্রমত্ব रामराज्यमचीकरदितियथेत्याहुः दर्शनार्थकस्य विश्व' धातो. इस्तोनिरस्यति हस्तयते प्रेरणार्थकस्य 'क्ष' धातो:-- पादयते निवासार्थकस्य "वल' धातो:-- श्वेताश्वमाचष्टेतेनातिक्रामतिवा- आवरणार्थकस्य 'तुत्थ धातो:--- लट: श्वेतयते आन्दोलयति अश्वतरमाचष्टेऽश्वयते प्रेडोलयति तत्करोति गालाडयते विडम्पयति आह्वरयते केचिन्मतेपरस्मैपदमपि । बहुलवचनादात्मनेपदमस्तु । पुच्छादिषुधात्वर्थमेवसिद्धम् । लिद्धशब्दोमन्थान्तेमङ्गलार्थः ।। इति चुरादिगणधातुप्रक्रियाप्रयोगाः ॥१०॥ - इति श्रीमध्यपल्लीराजगुरुपण्डित श्रीराघवेन्द्रनारायण मिश्रात्मजा- चार्य पण्डितश्रीकेशवमिश्रशास्त्रि कृतवाद्यादि चुराधन्तप्रक्रियाप्रयागसूची सम्पुर्णा । प्रदर्शितं स्वरूपमत्र कौमुदीयलौकिकम् । प्रगृह्यमानमानिनः स्मृतेः सुखं वहन्त्वति ॥ १ ॥ शम्भु पितामहं श्रीमद्यज्ञनारायणाभिधम् । शश्वन्नुमोगुरुश्चैवं यत्कृपायाः फलं शुभम् ॥ २ ॥ शम्भवतु सर्वतः ।

·सिद्धान्तकौमुद्या स्वाधदाद्यन्तभागे प्रश्नाः । ३ वर्षे २ पत्रन् १ यासुटो उित्करणेन भूयादित्यत्र गुणाभावरूपस्य फलस्य सत्वेऽपि कथं 'डित्वो- के इत्यादिग्रन्थेन प्रतिपादितः दीक्षिताभिप्रायः साञ्छते, कथं वा डिवो. कि पारत्यज्य शानचः शित्वमाश्रितमित्युदाहरणपुरस्सरं लेखसौष्ठवेन व्याख्येयम् । २ अकि, चकि, ककि, ओख, उख, धातूनां लिटि, लुडि, चैकवचने सिद्धानि रूपाणि प्रदर्य प्रण्यपक्षत, परिसोढा, गोढा, भृषीष्ट, एतेषां सिद्धिप्रकार: प्रदर्श- नीयः। ... ... ३ चिण्प्रत्ययान्तक्रियायां सर्वत्र तृतीयान्तस्यैव करन्वयो दृश्यते, एवं सति 'अप्यायि तरुहस्तोऽसौ इत्यत्र 'असौ इत्यस्य 'अप्यायि' इत्यत्र कथमन्वयः सङ्गच्छते इति सूत्रस्य सत्त्वेऽपि 'वीर्य मान ददर्श त्वं इति प्रयोगः कथं सङ्ग- च्छते इति प्रतिपादनीयम्। ४ आरतुः, बीभत्सते, उथतुः, शिवाय, एतेषां सिद्धिप्रकारं ब्रूत । ५ स्तवीति, उणुनाव, अध्यगीष्ट, विदाङ्करोतु, एधि, सधि, एतानि साधनीयानि । १० ६ 'भवति' इत्यत्र तिब, नान्यनृत्ययोभदच प्रतिपाद्य उवोष्ठ, परिसहते, अपोषीत् । श्लेषिता, एतेषां साधुत्वमसाधुत्वं चेति युक्तिपूर्वक लेखनीयम् । १० । १० । १९३० १ "कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इत्यत्र प्रत्याहाराश्रयणे मानं प्रदय कृभ्वस्तीनामनु. प्रयोगो भवति, सम्पदेस्तु नेत्यत्र वाचोयुक्ति प्रदर्शनीया । २ पापदेशान्धातून तत्फलञ्च प्रदर्य 'दन्त्याजन्तसादयः इत्यस्य लौकिकविप्रह वाक्यं चोपदर्य, अचीकमत्, उणुनाव, अधुः, ईजतुः-एतेषां प्रयोगाणां साधने यथाशास्त्रं विधेयम् । ३ 'विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति', 'तज्ज्ञापयत्याचार्यः' इत्यत्र च 'मिताहस्वः' इति कल्मान्न प्रवर्तते। ४ सधि, जागांत्, प्राणिति, विश्वसेत, ईयुः, एडवम् , अश्वः, बीमत्सते, प्रणि. मयते,-एषु केवलं विशेषकाव्य लेख्यम् । १३ ६ बू-विदोर्लटि, व्येन-बेगोलिटि, प्रथमपुरुषे रूपाणि लिखित्वा 'आत्था इत्यत्रेडागमः, 'जहि' इत्यत्र हे क् च कस्मान भवत इत्युच्यताम् । ६.

·१९३१ । आनुजे । आन्छ । लस्वरिव । जुगुप्लते । जयतुः । एते विशेष कार्यप्रदर्शनेन संसाध्याः। १ गुप् गुह्-अनयोलङि प्रथमपुरुषैकवचने कति रूपाणि? तानि प्रदर्य साध. नीयानि। ३ जक्षुः । समाविष्ट । अर्जुनविय । अध्ययत । स्तात् । सुषुषुपतुः । एषां साधुत्वं साधु दर्शयत। ११ ४ जागरीत्। शाघि-अनयोः साधुत्वं निर्दिश्य, "अयं सार्वधातुकमात्र विषया इत्याशयः स्फुटं दर्शनीयः । ६ सा धातुके किं? चिकीप्यात्-अस्याः पळेशशयो वर्णनीयः । ६ . १० १ भविता, एधांचकृषे, देधे, ऊखतुः, विव्यतुः, स्वन्त्स्यति-तत्तद्विशेषकार्योप. पन्यासपुरस्लरमेतानि रूपाणि सम्यग साधयत । ३ "तस्माद्विहल' हात सूत्रे ऋकारैकदेशस्य रेफश्य हलत्वेन ग्रहणे. द्विहल ग्रहणस्थानेक हलुपलक्षणस्वे, व प्रमाणं प्रदर्शयत । ३ पोपदेश णोपदेश परिगणनवाक्ये व्याख्याय तयोः फलं साधु प्रतिपादयत । ४ गाहु, वसु, गुह् , कृष् , द्वेन्, धातूनां लुङि प्रथमपुरुषैकवचने रूपाणि विशेष- शास्त्रनिदेशपूर्वकं साध्यन्ताम् । ६ अद्, चक्षिङ्, ऊणु, ब्रूज, इङ, ध्वप् दरिद्रावात्नां लिटि प्रथमपुरुषकवचने रूपाणि विविच्य प्रसाधयत । ६ जहि, ऐड्वम् . आत्थ, अध्यौयत, विदाङ्गुरु, अजागरीत-एतेषां साधनो- पायं साधूपपादयत। १९३३ १ अवेयुः, ऐधिवम् , अचीकमत, अत्यन्तस्यत्, धिनु, तत्तविशेषकार्योपन्यास. मुखेनैतेषां सिद्धिप्रकारो लेख्यः । १० २ सावधातुके किम् ? चिकीयात्-प्रत्यये किम्? वव्रश्च, इमे फक्किके सशङ्का- माधान व्याख्येये। ३ ओष्ट, प्रणिमयते, जुगुप्सते, ईजतुः, रूपाणीमानि संसाध्य, तत्र घुप्रकृतिमाडिति पठित्वा डितो माप्रकृतेरपि ग्रहणस्येष्टत्वादित्यस्य सम्यगाशयो वर्णनीयः ४ जक्षतुः, विडिढ, ऐड्ढवम् , उणुनाव, अध्यय, सधि, विशेषसूत्रानर्देशपूवक- मेते प्रयोगाःसाधनोयाः। ९ ·( ३ ) ६ गुणो वृद्धिगुणो वृद्धिः प्रतिषेधो विकल्पनम् । पुनर्वृद्धिनिवेधोऽतो यणपूर्वाः प्रासयो नद ।। इयं कारिका सव्याख्यानमुदाहरणे सङ्गमनीया ! ६ ऋतिः सौत्रो धातुरिकारान्तस्तकारान्तो वा ? ख्याधातोरसार्वत्रिक किं मानम् ? "न विश्वसेदविश्वस्तमित्यत्र शो लुगभावो निष्टाया इडभावश्च कथम् ? एतेषां सप्रमाणसुत्तरं दातव्यन् । ६ १० , १ (क) यद्यपि ङिच्चेत्ययनपवादस्तथापीति ! (ख) डिवोज्ञायते कचिदिति: (ग) आमृप्रत्ययवदितिसूत्रे कृष्ग्रहणसामथ्यादिति । निदिष्टक कासु काचनान्यतमा सशङ्कासमाधान व्याख्येया। १ "अजन्तोऽकारवान्वा यस्तास्यनिट थलि वेडयम् ॥ ऋदन्त ईनित्यानिट क्राद्यन्यो लिटि सेड् भवेत् । इयं कारिका सप्रमाणं व्याख्यायोदाहरणे लङ्गामनीया। 9 भविता, एघांचकृष, ऊखतुः, गोपायाञ्चकार, जवृक्ष, तत्तद्विविशेषकाोपन्यास- सुखेनैतेषां सिद्धिप्रकारो लेख्यः । ४ आद्युतत्, प्रेमतुः, परिष्कण्णा, ऊबोट, विविध, रूपाणीमानि साधुलाधयत ।१० ९ अधोक् , युयात् , एवि, उड्ढि, विदाकुरुतात् , जाति, विशेषसूत्रनिदेश- पूर्वकमेते प्रयोगाः साधनीयाः। १० ६ (क) "बाहुप्रतिष्टम्भ विवृद्धमन्यु"। (ख) "उदयति विततो-रश्मिरज्जौ। (ग) "कमलवनोद्धाटनं कुर्वते ये। (घ) "विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति । एतेषु अधोरेखाडितानां सिद्धिप्रकारो विरोधप्रदर्शनपुरस्सरं वाच्यः । १ भवेयुः, एधांचक्रे, निषेधति, विवयिथ-तत्तद्विशेषकायोपन्यासमुखेनैषां सिद्धि- प्रकारो लेख्यः । २ अचीकमत, स्यन्तस्यति, जुगुप्सते, विव्याय-विशेषसूत्र निर्देशपुरस्सरमेते प्रयोगाः साधनीयाः। ३ "शिसपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गणेन च । यत्रैकान्ग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यड्लुकि ॥ इयं कारिका सप्रमाणमुदाहरणमुखेन व्याख्येया। ४ अद्विषन् , अध्यगीष्ट, सुषुषुपतुः, अजागरीत-रूपाणीमानि साधु साधयत । ५ ओप्यायी वृद्धौ, गुडू संवरणे, धेट्पाने, अणुं न आच्छादने, धातूनामेषां लुङि प्रथमपुरुषैकवचने कति रूपाणि, कथञ्च तसिद्धिः । १३ MARADural ७ ·( ४ ) ६ (क) अनुदात्तङित आत्मनेपदमिति सूत्रे धातोलस्येत्यर्थः कुतो लभ्यते, किला तत्फलम्। (ख) भुवोवुग्लुङलिटोरित्पत्रलुब्लिटोरचीति विशेषणस्य किं प्रयोजनम् । ६ ७ , १० १ अभूत् , ऐधिवम् , आन्छ, तिप्लीष्ट, अघाक्षि। सूत्रोपन्यालपुरस्सरमेतानि रूपाणि साधु साधयत। १ आष्टाम् अपठत् , खायात् , अगे, ऊवे । विशेषकार्योपन्यासमुखेनैते प्रयोगाः साधनीयाः। १० ३ (क) क्रादिनां चतुर्गा ग्रहणं नियमार्थम् । (ख) संज्ञायाः कार्यकालवादित्यादि। अनयोः काचनान्यतरा फक्किका लशङ्कासमाधान व्याख्येया। ४ ऐड्ड्वम् , सुवै, औः, अध्यौ, शाधि । एतेषां सिद्धिप्रकारा लेख्यः ५ (क) फायनिर्मोकसन्धोतिः । (ख) 'पर्यवसितं नियमयन् । (ग) रजा विश्रामयन राजाम् । (घ) 'ससीतयो राधवयोरधीयन् । (ड) 'न विश्वसेदविश्व स्तम् । एतेषु वाक्येषु विरोधप्रदर्शनपुरस्सरमधो रेखाडितपदानां सिद्धिःकर्तव्याः । १० १९३७ १ उत्तम्भते, तितिपिषे, स्यन्त्यति, नियात् , अनमीत् , इमानि रूपाणि साधयता१० ३ प्रणिमयते, ऊखतुः, धिनवाव, विव्यतुः, आनृजे, अगूढ, जघृक्षे, रेजे । एषु कानिचित्पञ्च रूपाणि सविशेषं साधनीयानि । ३ घसधातोः ख्याधातोर्वा केषु लकारेषु प्रयोगो भवतीति सप्रमाणं व्यवस्थापय । १० ४ निम्नलिखितेपु केपुचिच्चतुए वाक्येषु विरोधमुद्भाव्य तत्परिहारः करणीय:- १० (क)-'उदयति विततोवरविमरज्जो (ख)-'कमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये (ग)-'विज्ञापना मतृषु सिद्धिमेति' (घ)-'नमोवाकं प्रशास्महे? (ङ)-निशामय तदुत्पत्तिम्। (च)-'ल्फायन्निर्मोकसन्धिः । ५ जघसिय, अवधीद्, अधुश्चत् , आस्ताम् , सधि-एषु विशेषकार्याणि दर्शयत । १० १९३८ १ मवतात् , न्यषेधीत् , अनुचत् , विस्तम्मते, हंसीष्ट, एते प्रयोगाः साधु साधनीयाः। ३ अक्ष्यति, प्रविवाटयिता, भ्रमतुः, अगुह्वहि, ओषीष्ट, एतेषुसाधुत्वमन्वा .. ख्येयम् । ३ जुगुप्सांचक्र, पर्यष्वत, अयंसिष्टाम् , आध्वम् , औष्टाम् , इमानि साधु साधनीयानि ॥ १० ...

·४ ग्रुचुधातो ङि, अपेनिटि, कृपेलुटि, गातेलिङि, जाम्रो लङि लुङि च प्रथमपुरुषक- वचने रूपाणि विशेषविधिविधानपूर्वकं लेख्यानि । ६ (क) लः कर्मणि च भावे चाकमकेभ्यः। (ख) सन्वल्लधुति चपरेऽनगलोपे । (ग) अतो येयः। (घ) णेरनिटि (ङ) अस्तिसियोऽपृक्के । एषु सद्वितीयं किमपि सूत्रमेकमुपपत्त्यनुपपसिप्रदर्शनपूर्वकं व्याख्येयम् । अथवा (क) सार्वधातुके किं चिकीयात् । (ख) संज्ञायाः कार्यकालत्वादित्यादि। (ग) नान्येमितोऽहेताविति । एतासामन्यतमे फक्किके व्याख्येये। । o १ १० १० १९२६ আক্ষতাল ত্বাহাদু। ४ वर्षे१पत्रम्। लिद्धान्तकौमुद्याजुहोत्यादिगणादिनामधात्वन्तभागेप्रश्नाः । १ अविमा, अजरत् , अरुणः, अकृत, मृदान-एते कथं सिध्यन्ति ३ ओः पुयजीति सूत्रे पययोरिति वक्तव्ये वर्गप्रत्याहारजकारग्रहो लिङ्गमित्यादि फक्विकोपपादनीया। ३ अपीप्यत् , अतिष्ठिपत् विलालयति, भीषयते, रोपयति, दूषयति-पुषु विशेष. सूत्राणि कानि! ४ टिवधातो रू[धातोश्च सनि प्रत्यये लटि प्रथमपुरुषैकवचने कति रूपाणि, कीर. शानि च तानि भवन्ति । ५ अर्थवन्तमाचष्ट इति, उत्कमाचष्टेति, याचिता रमाऽऽयदिति च विद्महे णिचि लटि लडि लुङि च प्रथमपुरुषैकवचने कीडयूपाणि भवन्ति । १९३० १ बब्धः, अदास्त, जिघाय, आनई, अतृट् , असात, गृहाण, चपयति, मजूह- वत् , धिधति, पम्फुल्यते, जङ्घनीति हमानि रूपाणि सधातुनिर्देशं विशेषसू- त्राणामुपन्यासेन साध्यानि । २ अभिषेणयति, वायज्यते, कूल पिपतिपति, दोषयति, अन्धयते, औवजिजत् इमानि रूपाणि विशेषकार्योपन्यासेन साधनीयानि । ११ ३ णिच्यजादेशो न स्याद्' इति फक्किकोपपादनीया । १० । १० १ ·७ ६. १९३१ १० ब ( ६ ) ४ हिसायां प्रतेश्च, उपात्प्रतियत्न वैकृतवाक्याच्याहारेषु च, आख्यानात्कृतस्त- दाचष्टे कल्लुक प्रकृति प्रत्यापत्ति प्रकृतिवञ्च कारकमिति सूत्रवातिकानि व्या- स्यायोदाहरणानि लेख्यानि । ५ उपसर्गसमानाका पूर्वपद धातुज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक् क्रियत इत्यत्र प्रमाण फलं च प्रदर्शनीये। १ ओहाइ, ओहाक् , खव् धातूनां हो, दीङ् लोङ् धात्वोणिलि, नशेलुटि, वृज आशीलिडि प्रथमपुरुषैकवचने, अच्छ, मृडोस्तुसि च सिद्धरूपाणि प्रदर्य तेषु विशेषकार्याणि ब्रूत। रुन्धन्ति, अत्त, क्षिणोति, एषिता-एतानि शङ्कासमाधानपूर्वकं साधनीयानि । १० ३ चुरादौ पृधातौ दीर्वोच्चारणस्य फलमुक्त्वा लज्जापयति, गालोडयते, अस- यति-एषु विशेषं ब्रूत । ४ अट, वच, चर, जन धातूनां यडि, उब्ज, वा, ली धातूलाञ्चणिाच लुङि च विशेषकार्यप्रदर्शनपूर्वकमेकैक रूपं लेख्यम् । ६ 'अज्झनगमां सनि इत्यत्र 'अजादेशगमेः' इत्यर्थलामप्रकारं लिखित्वा किमः क्यचि, युवतेः क्याडि, ढिम् , अदव्यञ्चञ्चास्यदिति विग्रहे णिचि रूपेषु विशे. पकार्याणि दर्शनीयानि । १९३२ १ अधोलिखितपदानि सूत्रोपन्यासपूर्वकं साधनीयानि-अलिक्ष्यत् , प्रनयति, ऐया, जजन्ति, दुथुविव । २ सन्धन्ति, संस्क्रियात् , अबान्द्धास् , खौनाति-एते प्रयोगाः ससमन्वयं साधनीयाः। ३ पूर्णेऽन्न दीर्घनिर्देशस्य फलम्प्रदर्य प्रापयति, औननत् , अपीटत् , एते शङ्का- समाधानपूर्वकं साधनीयाः । ४ अरिरिषति, ईप्सति, अवनीवन् , शाशय्यते, चञ्चूर्ति-एते विशेषसूत्रनिदें- शपूर्वक साधनीयाः। ५ अभिषिषेणयिषति, पटपटायते, स्वमनायत, एतान संसाध्य, सपत्नीवाचरतीति विग्रहे कियन्ति रूपाणीति प्रक्रियानिदर्शनपूर्वक व्रत । १० १०. १० १० १० १ पपरुः, अभृत, जिगति, दिदीये, एतान सूत्रार्थोपन्यासपूर्वकं संसाध्य राधोऽक- मंकाद् वृद्धावेव इत्यत्रैवकारस्य भिन्नक्रमत्वे प्रमाणं फलञ्च वदत । २ ररन्धिव, स्तरिषीट, जिघाय, अष्टा, एषां सिद्धिप्रकारमभिधाय, आलिङ्गने इति सूत्रस्य विधायकत्वे को दोषः, सुस्पष्टसुच्यताम् । ७ १० ·( ७) ३ बभ्रज्ज, लिञ्चति, तृणेडि, खौनीहि एतान् विशेषकार्यप्रदर्शनपुरः सर साध. यित्वा, ऊनधातौ ज्ञापल्य सजातीयाऽपेक्षल्बे फलं प्रमाणञ्च निरूपणीयम् । १० ४ ऐयियत् , उपेनुविषति, अरिरिषति, सिल्वादयिषति, एषु विशेषकार्याणि दर्शयता ६ जघन्यते, चञ्चूतः, अजीत, ओजायते, केनायते, एषां सिद्धिं विलिख्य सपत्नीवाचरतीति विग्रहे रूपाणि वदत। १० ७ । १० १ जह्यात् , जुहुयात् , नेनिजानि, अशुः । एतान् विशेषसूत्रार्थोपन्यासपूर्वक संस्कृत्य दिवादेराकृतिगणवे फलप्रमाणे निरूपणीय। १० २ विसोष्यति, प्रहिणाति, उपस्किरति, सकुनीते । एतेषां साधुत्वं यथासुत्रमभि. धाय पूरगार्थकपृषातोदीर्घकारोच्चारणस्य फलं निरूप्यताम् । ३ चपयति, अलुलोकत , अपोथत् । एतेषां संस्कारप्रकारं प्रदश्य, असिना अव. धीदिति विग्रहे रूपञ्च साधयत । ४ जिवांसति, दुषति, तितंसति, वावश्यते, वर्वृतः, चौ। एषां साधुत्वं वदत । १० ६ अजहासीत् , सुमनायते, अजहलत् , के विधयः संस्कारका एतेषामिति सवि. चारमुच्यताम् । ६ परिपृच्छयते, वाष्पायते, अवशत् । एतान् साधपित्वा यकारान्तवकारान्तो. उभाविभ्यो बड्लु का निराकरणीयः। सूचना-एषु पञ्चैव प्रश्नाः समाधेयाः। an . १० . १० १ पिपूर्यात् , जहीहि, धत्थ, एतान् विशेषसूत्रार्थप्रदर्शनमुखेन संस्कृत्य, ओहोक-ओहाङारनुबन्धफलं प्रदर्यताम् । २ दिदीये, उद्विजिता, एतयोः साधुत्वं ससूत्रनिर्देशं प्रार्थ, मञ्ज, वन् , ऋण , धातूनां लुङि मिपि रूपाणि साध्यन्ताम् । ३ अग्रहोष्टाम् , अचिकोत्तत् , अध्यापिपत् , एतेषां संस्कारप्रकार प्रदर्य असिस्त्र- वदितिरूपं साधयता भवता स्त्रवतीति सूत्रे धात्वक्षरे परे इत्यंशे किं प्रमाण- न्तदुच्यताम्। 3 एर्षिष्यत् , जुपुक्षति, बिनजिपति, चञ्चूर यते-एतेषां साधुत्वं प्रदश्य, अव्य. वहितसनारभावे मुनित्रयान्यतमवचन प्रमाणीक्रियताम् । ६ अजवनात् , अचारीत् , सुमनायते, एतान प्रसाध्य उपसर्गसमानाकारस्य पृथक्कारे किं प्रमाणम् । १० ६ मामाति, आडिढत् , वारयति, अदददायत , कतयति एते साध्यन्ताम् । सूचना-एषु पञ्चव प्रश्नाः समाधेयाः । १० १० ·१९३७ १ हु-पृ-निज-धातूना लटि, दोडो लुटि, अख्यतेलुंडि च प्रथमपुरुङ्गकवचन. रूपाणि ससून प्रदर्य, राधतुः, इत्यौत्वाभ्यासलोपाभावौ सप्रमाणमुप. पादनोयो। २ वृणोतेराशीलिंडि, दम्भेच्छेच लिटि प्रथमपुरुङ्गकवचनरूपाणि सन्साध्य 'अतीत्' इत्यत्र 'स्पृश-मृश इत्यस्याप्रवृत्तिः समर्थ यत । ३ कूात्, विच्छायति, अरुणः, आनक, एतेषु असाधारणकार्यमुल्लिख्या पदो. भौवादिकत्वेऽपि तुदादिपाठफलम् , संस्क्रियात्' इत्यत्र गुणेटोरभावप्रकारञ्च वर्णयत। ४ व्यष्टभत् , श्वेतयते, एतयोः कार्याविशेषमात्रमभिधाय "णिच्यच आदेशो न स्याः इति फक्किका सिद्धान्तप्रदर्शनमुखेन स्वशब्दैव्याख्येया। ६ सपत्नीव द्यौरिव चाचरति, कलिंगृह्णाति, श्वानमाचष्टे, अमुमुयञ्चमाख्यत, इति विग्रहे तिपि रूपाणि प्रतिपाद्य, स्वमनायत ओढायित्वा' इत्यनयोन्थोक्त. पूर्वोत्तरपक्षौ सुस्पष्टं स्वगिरा प्रदर्शनीयौ। अथवा, 'उचिच्छिषति' इत्यन्न भूलोक्तशङ्कासमाधाने, यड लुगन्तादात्मनेपदा भावञ्च प्रतिपाद्य, धनवन्तम् , धातारचाचष्टे, इति विग्रहे णिचि तिपि रूपे १२ लेखनीये। १ बब्धः, अदास्त, अक्राक्षीत् , आष्ट-एषु ससूत्रं साशङ्कम् असाधारण कार्य प्रादश्य "स्थानषष्ठीनिर्देशाद् रोपधयोनिवृत्तिः इति पतिव्र्याख्येया। "१० २ अतृणेट् , पयंप्कार्षीत् , अबान्धाम् , खौनीहि-एतेषु कार्यविशेष सप्रमाणं विज्ञाप्य, धूधातोगणभेदेन रूपाणि दर्शनीयानि । ३ उब्जस्वप्योणिचि, मोदाप्योः सनि, चिफल्योर्यङि, लुङि तिपि रूपाण्यु ल्लिख्य 'जाग्रहिता' इत्यत्र दीर्घतदभावी माधवादिमतभेदेन वर्णनीयौ । ४आरति, मामोति, उ, पटपटायते, कनयति, नापयति, एषां साधुत्वं प्रदर्य 'औजिढत्' इत्यत्र ठूलोपे' इति दीर्घः कस्माग्नेति लेख्यम् । "१२ ५ "कथं तर्हि विस्मापयन विस्मितमात्मवृत्तौ इति अवगल्भांचक्रे इत्यत्र "भूतपूर्वादप्यनेकाच आम्" इति च पक्ति विशदं वर्णयत ! "१० अथवा अदित, अभ्यष्यत् , जिघाय, आनर्फ, औन:- एते धातुप्रत्ययप्रदर्शनपुर- स्सरसाधनीयाः। -१० Pa-

·No text on this page.