·SURATHA CHARITAM
OF
PT. KSHEMDHARI SINHA
( Published with the financial assistance from the
Ministry of Education, Govt. of India )
Edited by
Pt.?(Dr.) Tejnath Jha Vidya-Varidhi ( Ph. D.)
Published by
Prof. Baddhidhari Sinha
AND
Dr. Jnydhari Sinha, M. A. (Double), Ph. D.
Sons of the Author
MADHUBANI
1967

·Copy right reserved. Cost Rs...........

·भूमिका अयि विद्याचणा विचक्षणाः । श्रीमता पुरस्तादुपस्थापयन्निदमभिनव "सुरथचरितम" महाकाव्यममन्दमानन्द- मनुपिन्दे । नाविदितचरमिदं यदुपासनाप्रसादादधिभारत मिथिलाञ्चलेषु सहस्रशः सिद्धाः पुरुषा गीर्वाणवाणीवरभाजनानि । मिथिलाराज्योपार्जकस्य महामहोपाध्याय- मद्देशठक्कुरस्य फुलमित्थमेव चिराद् विश्रुतम् । कुजस्यास्य कतिपये शास्त्रतत्त्वविदो महापुरुषाः स्वासयावदानेन संस्कृतवाड मयकोश समवीवृधन्नित्यपि प्रथिवमेव । वर्तमानेऽपि शताब्दे फुलमिद सद्गुणेनानेन न विरहितमित्यस्य देदीप्यमानं निदर्शनं महाकाव्यस्यास्य प्रणेता तत्र भवान् "श्रीकरसाहेबा"परनामधेयो दिवंगतः पण्डित तेमधारिसिंहशर्मा। सत्यमभिहितम्- सेपा गद्यानि पद्यानि च मुखकुहरादुल्लसन्त्येर पाचः स्वच्छन्द ध्धान्तधाराधररुचिरुचिरेसर्वसिद्धिं गतानाम् ।। -फपूरस्तोत्रम् । अपि च, तेपा वस्त्रारविन्दे विहरति मधुरा गद्यपद्यारलीगी- मतिश्चन्द्राघचूदे सकलभयहरे सिद्धिमाजा नराणाम् ।। -श्रीकण्ठस्तोत्रम्। महामहोपाध्यायमहेशठक्कुरस्य पुमपत्यक्रमणकादशोऽसो कयिः दरमहा- मण्डलान्तर्गत-मधुवनी-भूपतेः थाइपंघारिसिंहस्य द्वितीयस्तनूजो दरमता मण्डलान्त- गंतोचान (जान) वासि-तान्त्रिकप्रवरस्य पण्डित-पदरीनाथ (मा) शमणो दौहित्रः १९५० विक्रमान्दे फाल्गुन-कृष्ण-दशम्या अनि लेभे शिवसायुज्यमाप प २०१८ यिममाम्दे पैत्रशुक्लप्रयोदश्याम् । याल्य एव पितृवियुकस्यास्य शिवादी विख्यात- ·४] नाम्नः पितृव्यावरणस्य वायूनत्रधारिसिंहस्य (दरभगोस्थ-चन्द्रपारि-मिथिला-महाविद्या. लयसंस्थापकस्य बाधूत्रीचन्द्रघारिसिहस्य पितु ) अमिमावकत्वे संजाते । मधुवनीस्थ- वाट्सनोचानविद्यालयादुत्तीर्णप्रवेशिकापरीक्षोऽसौ विश्वविद्यालयीयोच्चशिक्षायै प्रयाग प्रेषितः । धर्मप्राणराजकुलोद्भोऽसौ यद्यपि १६७४ विस्माब्दे पाटलिपुत्र विश्वविद्यालयात् स्नातक (बी० ए०) परीक्षामुत्तीर्णवान् किन्तु तीर्थराजवास- त्रिवेणीतटीयाध्ययनोपासनात प्रभावैदर्शनस्य सस्कृतसाहित्यस्य च विश्रुतो विद्वान् बभूव । म० म० डा० सर गङ्गानाथमाशमणोऽन्नेगासिनया सुरभारतीसेवासोख्य- समस्त स्वीयं जीवनमनेनोपास्तावध्ययनमननयोश्न समर्पितम् । दर्शनाना विशेषत शाक्तदर्शनरयाधिमिथिलमय विशेषज्ञोऽभिधीयो स्म । मुतरा प्रतिष्ठिता संस्था वेदान्तविनोदेत्याधु पाधिभिरम विभूषयाञ्च । मनमत, आस्तिक पारेवारीयकिशोरकुमारस्यास्य लेखनी तीर्थराजस्य पापनतेत्रे १९६७ विक्रमाब्दे वाग्देवतोपारतो समर्पिता २०१८ विक्रमाब्द यावत् तल्लीना सती ब्रह्ममादरें निनाय। अमुष्य रचना, भवानीशतनामस्तोत्रम् या सारस्वतोपासना, ब्रह्म विष्णु-महेशाना शक्तिमेका विलक्षणाम् । मायामात्रेण समिना वन्देऽह परदेवताम् ।। इति मङ्गलाचरणेन समारब्धा, जीवनात यावत्तस्या निर्वाह समाचरन्नसो महाका यस्यास्य 'जीवन्मुक्ति प्रारणप्रणयनेन ता मम्पूण तामनेपोत् । विनीततमोऽसौ कवि स्वजीवनममये कविरूपेण स्वख्याति नान्वमोदत । स्वान्त सुखायवारय चाणोपिने छन्दोबद्धतामीयतु । बढ्योऽयरचना पुत्रादिपरिवारैप्पाला व्यक्तिगतमञ्जूषामेवालञ्चनु । दिवं गतेऽसुस्मिन् स्मृतिरक्षणततराभ्या विद्वद्भ्या पुत्राभ्या प्राध्यापकराभ्या श्रीवुद्धिधारिसिहशर्मश्रीजयवारिसिंहशमभ्यामन्विघ्या- विष्य समुधृता. कवेरमुष्य सामने निम्नलिखिता दार्शनिकमावसबलिता उद्यमम्यो रचना विद्योतन्ते, यास्यप्टाविंशतिशताधिकानि पद्यानि सन्ति ।

·आमुखम् भातवपस्योत्तरस्मिन् मागे देवतानां निलयः, ऋषीणामावासस्तपस्विना निवासः पुण्यात्मनां तीर्थभूमिहिमालयो नाम नगाधिराजः स्वोचशृद्तः सालजीवानां निरीक्षणे सततं जागरूकस्तिष्ठति । तत्प्रान्तयत्तिनो देशाः पुण्यतमाः मर्यन्ते । शतपथ- ब्राह्मणानुसारेण हिमालयनो दक्षिणभागवत्तिनो देशाः पूर्व जलमग्ना आसन् । अत- स्तत्प्रदेशमापाससह सम्पादयितुमग्निः प्रेरितः । अग्निस्तं प्रदेशमागत्य भूमिं परिशोप्य यज्ञभूमिरूपेण तं परिवर्चयामास । इयमेष भूमिः पवित्रतमा यज्ञपूता च सती मिथिला. राजवंशानां शापने 'मिथिला' -नाम्ना प्रसिद्धा मंजाता। अद्यापि सा पुण्यतमा भूमिमिथिलेति गीयते। भत्रैव राजर्ष यो जन कादयः स्वतपस्याघलेन भारतीयाध्या- मिज्ञानविज्ञानस्य तेज प्रज्वालयामासुः। प्रायो बैदिकका नत एवात्र भगवत्याः मरस्वत्याः सेवा ज्ञानार्जने संलग्ना यभूवु । अगणिना ज्ञानिन भूपयो मुनयो विद्वांमश्च क्रमशो जन्म लब्ध्वेमा भूमि पूनतमा कृतवन्तः । ज्ञानज्योतिरत्र वैदिकालतः प्रदीप्ता । परन्तु, न जातु कश्चित् क्षणमपि तिष्ठत्यकर्मदिति प्रकृतिनियमः। श्रत उदय- नाचार्येणाप्युच्चोंपिनम्- 'जन्मसंस्कार विद्यादेः पाध्यायकर्मणोर्हासदर्शनतो हासः मम्प्रदायममीयताम् ।" हामो वृद्धिश्च सृष्टिप्रनयवत् प्रकृतिनियम एव । तथापि परम्परा- गतज्ञानविज्ञानचर्चा, शानिनां समादरः, सम्मेलनञ्च विद्यास्वचला भक्तिदेयतासु श्रद्धा मवदेव मिथिनायामासीत् । अद्यापि नैय तिष्ठतीति कयितुं न शक्यने । घनिका अपि श्रद्धाघन्तापरिचना ज्ञानिनो जिज्ञासयो बभूवुः । तेषां सम्पत्तिः परोपकाराये- पासीत् । ममये-ममये विदुषां सम्मेलने तत्वविचारो धनिकानां राजप्रासादे प्रयते स्म । मर्वेषां राशा महाराजानां घनकानामपि मिथिनायामादर्शभूतो महाराजो जनक एवामीद् गत्य कर्मनैष्ठिकवं मपत्र प्रमिदमेव । यथा लोकसभामु याज्ञवल्क्यादय मृत्यस्तारिखनो शानिनी धर्मविशेषचर्चा कुर्वन्ति स्म तत्त्वविचारे संलग्नाचामयन् तथैव मिथिलायां गिरिधरेन्द्रपु पिपला विद्वासी धर्मनिर्णये तत्त्वनिर्णय च सदय निरता यभूयुः । पपैय जिज्ञासापरम्परा तर मिथिलायां प्रयचते स्म ।

·२] तरयामेव परम्परायां दरभङ्गाराजधान्यां ये केचन राजानः पूर्व पश्चादपि महेशठक्कुरादयो बभूवुः, तत्संपर्कान् मधुवन्यादिकेन्द्रेष्यपि ये तत्वजिज्ञासव आसन, ते सर्वेऽपि विदुषां माहाय्येन ज्ञानविज्ञानचर्चा कारयन्ति स्म । इत्थं प्रवर्तितायां परम्प- रायां मधुवनीनगर एकः प्रसिद्धः केन्द्रः संजातः । तत्र खलु महान्तस्तपस्विनो दरभङ्गा- राजवंशीयाः संलमा भासन् । 'राजा प्रजारजनादि' ति नियमानुसारेण स्वसेवकानां प्रजावर्गाणां कल्याणाय ते कदापि नालस्यमावहन्ति स्म । पूर्वकालीनशासकवदेवासन् । तत्रको महान् तपस्वी हपंधारिसिंहः स्वजन्मना मिथिला भूपितवान् । तस्य वशे वेदान्तविनोदः क्षेमघारिसिंहो राजकार्यनिपुणोऽपि विद्याभ्यासी काव्यरसिकस्तस्व- जिज्ञासुश्च समजायत । तेन न केवलं स्वकुलपरम्परानुसारेण तपश्चर्या कृताऽपि तु विशिष्टपण्डितेभ्यः सुदुस्तरमपि शास्त्रज्ञानमुपलब्धम् । तेन बहून्याध्यामिकस्तोत्राणि विरचितानि । तस्य शेष-वैष्णव-शाक्तपरम्पराया सुदूरा दृष्टिरप्यासीत् । तेन 'सुरथचरित' नाम महाकाव्यमपि रचितम्। महाकाव्येऽस्मिन् महाकाव्यस्य सवोणि लक्षणानि सन्त्येव । सहैव काव्यगुणानां सन्निवेशोऽपि स्थाने स्थाने दृश्यते । इयमेवास्य महती अस्मिन्नुपासके कीदृशी देवताभक्तिराध्यात्मिकचिन्तनं काव्यरसास्वादन काव्यनिर्माणकौशलश्चासीदिनि तु महाकाव्यावलोकनेनैव सर्वे अनायासेन ज्ञातु शक्नु- वन्ति । अयश्च परम्परारक्षकः प्रजापालने सदैव निरतः । अस्य पुत्रद्वयं श्रीबुद्धिधारिसिंहः श्रीजयधारिसिंहश्च । इमावप्युमो विद्वासौ कर्मनिष्ठी परम्परा निर्वाहको च स्तः । उमापीमो ममाशीर्वादमाजी। मनसा वाचा कर्मणा ज्ञानविज्ञानसेवामा मिथिला- परम्परारक्षणे च संलमो भवेतामित्येव मे आशीर्वचनम् । कृतिः। श्रीउमेशमिधः ८-६-१९६७ (महामहोपाध्याय डाक्टर श्रीउमेशमिश्र. भूतपूर्वनिर्देशको मिथिला-संस्कृत-विद्या- पीठस्य, भूतपूर्वोपकुलपतिश्च कामेश्वरसिंह दरभङ्गासस्कृतविश्वविद्यालयस्प) ·[७ स्वादन्ते समाधिजीवन्मुक्तिवर्णनाचात्राङ्गी रसः शान्तः। किन्तु वर्णन-वैशद्यक्रमेण शृङ्गारस्यापि प्राशस्त्यमस्त्येव । भद्गरूपेण यथास्थलं हास्य-करुण-रौद्र वीर-भयानक- चीभत्साद्भुतरसा अपि वर्णिताः। उदाहरणान्यधरतादास्यन्ते। मुख-प्रतिमुख-गर्भ-विमर्श- निर्वहणाख्या पश्चापि नाट्यसन्धयो यथावसरं निवेशिता एव । लक्षणसूत्रधटकेतिहास- पदं पुराणस्याप्युपलक्षणम् । मार्कण्डेयपुराणे एकाशीतितमाध्यायादारभ्य त्रिनवतित- माध्यायपर्यन्तं देवीमाहात्म्यमुपवर्णितमस्ति । इदमेव त्रयोदशाध्यायात्मकं देवीमाहात्म्य दुर्गासप्तशतीत्युच्यते । सप्तशत्या अस्याः प्रथमाध्यायस्य चतुरधिकशतमन्त्रेषु त्रयोदशा- ध्यायस्यकोनत्रिंशन्मन्त्रेषु च संकलनया त्रयोविंशत्यधिकशतमन्त्रेषु वर्णित कथामार्ग सरसकल्पनया पल्लवयित्वाऽष्टादशसर्गेपु सप्तदशाधिकाष्टशतश्लोकेपु गुम्फितवानस्ति कविरधिप्रस्तुतकाव्यम् । नीतिप्रसंगेनार्थे, उपासनया धर्मे, सुरथस्य समाधेश्च भोगवर्णनेन कामे, सुरथस्वराज्यप्रत्यावृत्या समाधिमोक्षप्राप्त्या चोपासनारूपधर्मात्र मुख्य प्रयोजन- मिति दर्शितम् । श्रादावाद्याया महाशक्त्तनमरिक्रया प्रत्यक्षव। सलनिन्दा-सद्गुण- कीर्तनं च यत्र तत्र वर्तत एव । नातिवल्या नातिदीर्घा अष्टादश सर्गा सन्त्यन्न । ते च सर्गा एकवृत्तमया भवसानेऽन्यवृत्तकाश्च सन्त्येव । केचन तेषु नानावृत्तमयाश्च । सन्ध्या- सूर्येन्दुरजन्यादीनामपि वर्णनं यथायोगं निबद्धमेव। निदर्शनान्यप्येषां केषांचिदने दास्यन्ते । नायकस्य सुरथस्य नाम्नाऽस्य महाकाव्यस्य नामकरणं सुरथचरितमिति । सगोपादेयकथया सर्गनामानि सन्तीति सर्गान्तपुच्छिकया स्पष्टमेव । । महाकाव्यस्यास्य संक्षिप्ता कथा:- महाकाव्यमिदं महाशक्तर्नमस्क्रियाभिः समारब्धम् । प्रथम देवीमाहात्म्यवर्णनं ततः कविवंशपरिचयस्ततः कवेविनयोक्तयस्ततश्व मुख्या कथा । सा पेत्यम्-कस्या- चित् कोलापुरनगर्या द्वितीग्रस्य मनोः स्यारोचिपस्य कुले चैत्रकुलप्रदीपः कश्चित् सुरथो नाम राजा बभूषा सच सर्वथा धीरोदात्तादिगुणमण्डितः स्वमहिप्या मनोरमया सह सुखमयं जीवनं यापयति स्म। दुर्दैववशात् कदाचिच्छक्त्युपासनालब्धपरा- क्रमेण केनापि वलिनाम्ना शत्रुणा पराक्रान्तः स परमं दैन्यमयाप । राजलक्ष्म्या विरहितः स गृहलक्ष्म्याऽप्युपेक्षितो यभूष। सत्येवं स निदाद पनमेव शिश्रिये । संयोगवशात्तस्मिन्नेव समये तस्मिन्नेव च नगरे कश्चित समाधिनामा ·5] वैश्योऽपि वसति स्म। सोऽपि पुत्रादिभिः परिलिश्यमानो वनं भेजे । चनेषु पर्यट- तोस्तयोः सहसा समागमो जातः। तावुद्विग्नो मनसः शान्त्यर्थ मुनेर्मेधसः शरणं ययतुः। मुनिश्च मायाया माहात्म्यमुपवर्णयन तामाराधयितुं तायुपदिदेश । उपासनया च जगदम्बायाः सुरथः स्वराज्यं लेभे वैश्यश्च समाधिर्जीवन्मुक्तपदवीम् । आंग्लभाषानूदितदुर्गासप्तशतीभूमिकायां पन्थकर्ताऽपि लिखितम् तद्यथा At present, I would only beg to impress upon the reader, the force that is produced in a nian through the momentum imparted by the Aradbapa meditation, worsbip or mere devon tion to the Doree. For, it is Bhakti or soi vice that brought about the omancipation of Vaishya Samadhi and the enviable glory of King Surath. il'c fiud how the kiog, who could not wear his mind off fruin the attachment tuwards tho appertonances of his kingdoni, had to glory, of course that glory ras far abore the teinporal figments; while Vaishya Samadhi, whose mind was desperately detached from his son and wife in course of but three years, gained per fectls renunciatire tendency and realised how useless it was to hanker after exaltation (anych). Consequedtly he 18 fully prepared for that final Liberation that can only be acquired by rennnciation and begs of the Mahamaya the tendency that led him to quit off all attachements towards anything genitive of the self. Pray for bat Dow So much for the abstract glory of the Premordial Mother (the root cau- Mula Prakriti . Let us now synopsise the main stary of the Durgy. We have seen how King Surath and Vaishya Samadhi got their desire attajaed. To be short King Sarath was repeatedly attacked by bis enemies who at last reduced bim to a very sad plight and the unfortunate ruler now divested of all his appertenances vas sore in heart and found at ad risible to leave the little he had, On plea of kanting he rode off to a deep forest. By chance à Vaishya

·।
प्रकाशिताः
(१) श्रीरसुतिमाला-भारतीयदर्शनस्य प्रतिशाखाप्रतिपादिका शक्तिस्तुतिः ।
(२-६) शतनामपत्रिका-भवानी-कालो तारा-विष्णु-सूर्याणा शतनामस्तुतयः।
(७) सुरवचरित महाकाव्यम्-प्रस्तुतम् ।
"
"
अप्रकाशिताः
(८) कालीककागदिसहस्रनामस्तोत्रम्-शिखरिणीवृत्तौ।
(६)
-अपरम्
(१०) तारातकाय दिसहस्रनामस्तोत्रम्-
(११) सूर्यसहस्त्रनामस्तोत्रम्।
(१२) श्रोशिवस्तुतिमाला-शिवतत्यपदाशनिकमहत्यम् ।
(१३) श्रीश्यामातस्त्रमाला-शेवदर्शनप्रतिपादियाऽऽदयातत्यमाला ।
(१४) श्रीतारातत्वमाला-शेषदर्शनप्रतिपादिका द्वितीयातत्यमाला।
(१५) शान्तिमाला (ऐहिकी )-भत हरिनिर्येदवत्कवे निर्वेदभावप्रदशिका |
(१६) शान्तिमाला (दिव्या)-नवरात्रे पूज्यानां देवताना दार्शनिकी वन्दना ।
(१७) चिन्मालास्त्रोत्रम्-दुर्गासप्तशती पञ्चमाध्याये स्तुतानां विष्णुमायेत्यादित्रयो-
विंशतिशक्तीनां दशमहाविद्याराघाप्रभृतिशक्तीनां च दार्शनिक-वैज्ञानिस्-
सिद्धान्तानुकूलस्य माहात्म्यत्य पष्टपधिक छन्दोनिबद्धश्चतुश्शतपयैवर्णनम् ।
(१८) विविधस्तोत्राणि-नानारन्दोभिर्नानादेवतानां स्तुतिः।
(18) अर्चनात्यातिः-पूजापद्धतिः ।
५० तेमघारिसिंहस्य प्रतिभावैदुप्ययोः परिचायिशसु कृतिषु शक्तिमाहात्म्य,
विशेषत श्रीदुर्गामाहात्म्यं प्रमुखवां भजते । प्रमाणं तत्रेताश्वततः कृतयः-
(१) आंग्लभापानूदिता दुर्गासप्तशती।
(२) शान्तिमाला-दिव्यप्रकरणम् ।
(३) निन्मालास्तोत्रम्।
(४) प्रस्तुतं च मुरथचरितं महाकाव्यम् ।

·६] सुरथचरितमिदं कवेविनायाः प्रौढ व्यापकं च स्वरूपम् । यथाविदितं म० म० मद्देशठक्कुरकुले प्रथमो महाकाव्यनिर्माता पत्तेमधारिसिंहः । महाकाव्ये कवेः स्वार- सिकी प्रवृत्तियक्तीभवति, सुतरामस्मिन् प० क्षेमघारिसिंहस्य दार्शनिकप्रझाया. काव्य- कौशलस्य प्रतिभायाश्च यो विकासः समजनि तममुख्य विन्यास एषाश्चयति दृग्गोचरताम। महाकाव्यमिदं लक्षणलक्षिवम् । लतणं हि महाकाटयस्वेत्थं सूनितं विश्वनाय- पञ्चाननेन सनबन्धो महाकाव्यं तत्रैको नायक सुरः । सद्वशः क्षत्रियो वापि धीरोदात्तगुणान्वितः ।। एकवंशभवा भूपाः कुलजा यहयोऽपि वा। शृद्धार-वीर-शान्तानामेकोऽङ्गी रस इष्यते ॥ अङ्गानि सर्वेऽपि रसा सर्वे नाटफसन्धयः । इतिहासोद्भवं वृत्तमन्यद् वा सज्जनाभयम् ।। चत्वारस्तस्य वर्गाः स्युस्तेप्येकं च फलं भवेत् । कचिनिन्दा खलादीना सतां च गुणकीर्चनम् ।। एकवृत्तिमयः पद्यरवसानेऽन्यवृश्चिकः। नातिस्वल्पा नातिदीर्घा. सर्गा अष्टाधिका इह ॥ नानावृत्तमयः कापि सर्गः कश्चन दृश्यते । सर्गान्ते भाविसर्गस्य कथायाः सूचन भवेत् ।। सन्ध्या-सूयेन्दु-रजनी-प्रदोष ध्वान्तवासरा । रणप्रयाणोपयममन्नपुनोदयादयः वर्णनीया यथायोगं साङ्गोपाङ्गा अमी इह । फवेवृत्तस्य वा नाम्ना नायकस्येतरस्य वा। नामास्य सर्गोपादेयकथया सर्गनाम तु॥ ~साहित्यदर्पणम ६।३१५---३२५ तत्रास्मिन् महाकाव्ये रमवत्पद्यकदम्बविन्यासरूप सगंबन्धः सर्वत्र दृश्यत एष। चैत्रवशीयः क्षत्रियो धीरोदात्तः सुरा नाम राजा नायकः। भक्तिपृष्ठभूमावलम्बित. ।

·सर्गाणां सारसंग्रहः सगसंख्या-सारांश:. १-मगलाचरणकमे देवीस्तुतिः कविवंश-परिचयः, विनयवाक्यानि, कोला- पुरनरेशस्य सुरथस्य गुणवर्णनम् । २-सुरथमहिप्या मनोरमाया वर्णनं वर्ष वर्णनपुरस्सरं संभोगशृङ्गार- वर्णनश्च । ३-कोलापुरवासिनः समाधिनाम्नो वैश्यस्य तदेश्वर्यचरित्रयोश्च वर्णनं हेमन्तत्तु वर्णनपुरस्सरं वैश्यदम्पत्योः संभोगशृङ्गारवणंनञ्च । ४-समाधिपुत्रस्य धनेशस्य जन्माभिजात्यसंस्कारविवाहादिवर्णनं, स्नुपायां समागतायां पत्नीपुत्रस्नुपाभिः समावेरुपेता, तजनितस्य समाधिमनस्ता- पस्य विशदं वर्णनम् । ५-शरवर्णनं, सुरथशत्रुमलिकृतदेवीस्तुतिः बलिनः शुमस्वप्नवर्णनश्च । ६-बहुभिा संगतस्य मलिनः सुरथेन सह संग्रामः, मुरथस्य पराजयः, परा- जितस्य तस्य मनोभाषः, वृद्धमन्त्रिद्वारा नगरमानीतस्य राज्यच्युतस्य तस्य प्रजामिः पत्न्या चपराभवः। named Samndhi who was in a Forse plight also happoned to be at the same place. This accursed fellow h d beon exiled by his sons who had jointly aggrandized overything bolonging to him and had taken up "all" cutting tho unlucky old follow with but showers of tears rolling down his cheek. Ios. pite of tho digasters suffered by him from his sons Vaishya's mind cannot take to detachment and be still suffers in his heart of hearts koon aaxioties for tho real of thoso very onbecoming hostile progenies of his. Sarath and Samadhi now both meet in tho forest and parceire through golf exposition cach othor's kocs. Porchanco thoy come by the hermitage of ono "Medhas" sage, & mystic bermit realising the ossooces of tho universe and its causc. On ·१०] सगसंख्या-सारांश ७---शिशिर वर्णनं, सुस्थसमाध्योदुजीवनवर्णन, तयोः परस्परालापन समाश्वासनं च। ८-दुःखिनः सुरथस्य गणेशस्तुतिपूर्वकं वनप्रस्थानम् । 6-वने मुरथकृतस्य तपसो वर्णनं पसन्तवर्णनं च। १०-आर्ती सुरथसमाधी देवान संस्तोतुमुपक्रमाते । तत्समीप एव स्याश्रमे यसन मुनिर्मेधा योगबलेन तयोरारीनादं विज्ञाय तो स्वसमीपमानाय्य देवीमाहात्म्यमुपवर्णयति । ११- जगदम्बा कथं प्रत्यक्षा भवतीति सुरथसमाधिभ्यां जिज्ञासितो मेधास्त- प्रहस्य प्रकटयन् पुनर्देवीमाहात्म्य प्रकाशयति । inquiry the king reveals his woog and hardships to the sage and also the difficulties and paradoxical circumstances of the Vaishya merchant. Both of them are not affiliated to his discipleship and Dfedhas asks them to take recourse to the devotion and meditation to and upon the Great Premordial mother, The thirteenth chapter or the last chapter ( Adhyay ) again takes us back to the main heroes, the king and Vaishya. They follow the advice of the sage and devotedly prostrate upon the feet of the Devee. After a series of sincerely devotional meditation and austerities they find the Deves before them. Three years elapse in the interval; and the book finishes with the conversation between the Depee on one sido and the two supplicants on the other. The king on his prayer for glory gets the boon of being born as a Manu direct from the solar region after ansheathing himself from the then bodya The Vaishya 23 perfectly disgusted of the worldly panorama and gets the boon of the true koosledge based on renuncia. tion, Madhubani K.D.Sinha. 20.2.42.

·[११ .. सर्गसंख्या--सारांशः १२-निविण्णास्य राज्ञः फष्टेन जीवनयापन, तपस्या-कायिकी मानसीच, मानसाच्चनं, समाधेस्तपः प्रसन्नया भगवत्या वरदानम्। सर्गेऽस्मिन् पोडशोपचारविधिना मानसार्चनमतीव वैशिष्ट्यमादधाति । १३-मुरयवैश्ययोमुनिसमीपागमनम्। राज्ञे मुनेत्युपदेशः । १४-प्रोपितानायिकाया मनोरमाया विरहवर्णनं, चन्द्रोपालम्भः, स्वप्नः, करुणविप्रलम्भशृङ्गाररसस्य रम्यं वर्णनं च। १५-मनोरमयाऽनुनीतस्य वृद्धमन्त्रिणो राजान्वेषणाय वनगमनम । मार्गे रामदर्शनम् । देवीवरदानमवगत्य सैन्यायोजनम् । जगदम्मानुकम्पया बलिनः पराजयः। सुरथस्य राज्यप्राप्तिः । लक्ष्मीवर्णनम् । राज्ञः प्रशंसा । शिशिरे मनोरमासंगतिः। १६-सायं राजा मनोरमया सह राजधानीमायाति, सन्ध्यावर्णनं, मनोरमा- रूपवर्णनं, सम्भोगवर्णनं च। १७-राज्ञः प्रत्यावर्त्तनवृत्तान्ते श्रुते वैश्यपरिधारे समाधिकृते महान् शोकः समुदेति । तत्पत्नी-पुत्र-स्नुपाः दुःखममा जायन्ते । श्रुत्वेमं वृत्तान्तं राजा 'समाधिनिं प्राप्य जीवति' इति यातां वैश्यपरिवाराय प्रेपयति। ततः समाधिपुत्रो धनेशो मातरं पत्नी च समाश्वास्य वनं प्रयाति । १८-समाधिपुत्रो पनं प्राप्य पितुश्चरणयोः पतति । पुत्रप्रार्थितः समाधि- मुनीनामालया गृहमागच्छति । लजिते पत्नीस्नुपे क्षमा याचयतः । निर्लिप्त. समाधि हे वसननासक्तं जीवनं यापयितुमुपक्रमते, जीवन्मुक्का सन् पद्मपत्रमिवाम्भसेय तिष्ठति । महाकाव्यमदः फवेरन्तिमा कृतिः । भस्य प्राण्यनसमयेऽसौ मनीपी मुक्ता- विन्दुरोगप्रस्ततयाऽस्तप्रायवीतणशक्तिरासीदतो मनसा गुम्फिवान् श्लोकान् समीपस्थितैः पुत्रादिभिः संस्कृनानिःस्नावलेखयति स्म । पौर्वापर्यादिविवेचन-संशोधन-परिवर्त- नादि-निवन्धककत्यसन्दोहे चतुरिन्द्रियशैथिल्यतयाऽसमापयित्वैवासी दिवंगतः। यथा- स्थितीपलव्यमेवेदमुपस्थापयामि कवेढदार्शनिकमाषसम्भिन्न कान्यीयरसानुभूतये सविधे तत्वविदा रसज्ञानाम् ।

·यथोचमुपरिष्टादस्य विदुपो जीवनमुपासनायां दार्शनिकसिद्धान्तमनने चैव ध्य- तीतमतोऽस्य कृतिरपि पौराणपद्धत्या स्तुतिबहुला दार्शनिकसिद्धान्तसमन्वय प्रचुरा च । पुरोदीरितविषयप्रतिपत्तये महाकाव्यस्यास्य कतिपयानि विशिष्टानि पद्यानि दिङमाणे नीचीसद्धियन्ते- (क) प्रन्यारम्भे 'आदौ नमरिक्रयेति कर्त्तव्यतया स्वामिमतशैयसिद्धान्तानुकूला शक्तिस्तुति.- आद्या येयं भवानी प्रभवति भुवनव्यूहमाव-काशा माया-विक्षेपसिद्धावरणतिरता चक्रकेलिप्रसन्ना। भक्या क्रीता तथेयं नृपतिबलचायैर्दीव्यति प्रीतिसिद्धा नित्यानित्यप्रपञ्चैरविरतमिह नो वेवगांध साऽज्यात् ।। (ख ) पापड्यर्णनक्रमे शिवस्तुति - कैलाशाघ्रः प्रमुदितमनाः शङ्करो नीलकण्ठो मम्मावातहतविषरसः शम्भुरत्यन्तधीरः। पीयूपेशैरपि प सक्लः प्रार्थित. स्नापितो यो सोऽयं गौरीपतिविरतं चित्तशान्तिं करोतु ॥२॥४३ (ग) शरवर्णनक्रमे देवीस्तुति:- शरप्रभा या च विभाति लोके चित्तेऽयवा सैव कला विविका । सर्व त्वमेवेह जगप्रसादो यस्मिन् सुखं वापि परापि शान्तिः॥ निर्वाहशक्तिभुवि मे त्वमेव गाहरण्यलोकानयमूचिरेवम्। सौभाग्यभाग्योदयशक्तिरूपा सातत्यनिष्ठो हृदयप्रदीपः ॥-५।११, १२ ·[ १३ (घ) मेघो मुनेरुपदेशक्रमे दार्शनिकसिद्धान्तविवेचनम्- वेदान्ततत्त्वं विबुधैः सदैव प्रतिष्ठितः सा कथिता च शास्त्रे । सारयेषु शक्ति प्रकृतिविचित्रा चौतन्यहीना कथिता मुनीन्द्रः ।। शक्तिश्च विष्णोहरिरेव साताद् भेदो न कश्चिद्धि तयोः कदापि । पालापि वह नहि वह्निभिन्ना यथा तथैव प्रतिमाति शक्तिः ।। १०.३६,४० अभेदभावेन शिवं विभिन्न पेचित्तु नीवं शिवतत्वमशम् । वदन्ति चैतन्यमितं शरीरे भिन्नानि शास्त्राणि विभान्ति लोके ।। इयं तु तावच्छिवदर्शनाना मति क्थंचित्कथिता मया ते । पुराणवर्गेपु च 'नामरूपे' मूलं स्वरूप कथित विचित्रम् । १०१४६, ४७ रसानां वर्णनम् (१) सम्भोगशृद्गारस्य- दृढ़तमपरिरम्भैर्भावभव्योरधारा विविधविधिरतीशप्रक्रियाभिर्विचित्तम् । कथमपि हि विचिना हापमावप्रभावलयति मदनानिं मध्यराने पुनःसा ।। ३१४० (२) विप्रलम्भशृद्गारस्य- साऽ स्वभावात् प्रणिधानमारा तमेव लोकं रधिमण्डलं तम्। यास्यामि यस्मिन्निजकर्मबन्धाद् गतः पति, तपसः प्रमावात । १४१५ (३) पीरस्य- यजम्मणार सहसैव लब्धं लोकप्रसिद्ध मुरथेन मक्रया । मुनेः कृपायास्तदिहापि दृश्यं सन्येपु मध्ये निजनेजसा या ।।१५।२६ (४) करणस्य- पुरेण किं मे स्नुपया तथा या पोत्रेण किं घा मम वंशवृद्धधा। नवीनपैधव्यगतं च दुप फेनापि नय प्रतिहन्यते तत् ।।-१४ ·१४] (५)हास्यस्य- विशालनागेन सुसेन गच्छन् ग्रियां सुपत्नी मनसा स्मरश्च । सिक. पयोभिर्विकलो युयान्तो यदत्यहो यानमदो न सुष्टु ॥-२११८ (६) रोद्राय- दागगनलयं गत एष वह्निः संवद्धितो मोघनिदाघकाले । अन्तर्वहिस्तत्त्वविशेषरूपः पुनः समाधेिहदयं प्रविष्टः॥-४३८ (७) अद्भुतस्य- दत्वा वराँश्च जननी भवभावगम्या श्यामाभ्ररूपललिता लसिता कृपाभिः । प्रारब्धकिल्धिपतृणं नयनानलेन दग्ध्वा गता नयनयोविलयं तयो सा ||---१२१५४ (5) भयानकस्य- तद्रतविन्दुः पतितो हि भूमावुत्पादयन सोऽपि समानशक्तीः । अशेषसंख्यामिरथासुराणामाच्छादयत्येव भुवं विचित्राः ।।-११।१० (६) बीभत्सस्य- अष्टाभिरेषा निजधान काली, तं रक्तवीज बिल शक्तिभिः सा । स्वयं तु पोपमजिह्वयैव लिलेह विन्दून् प्रसनप्रवृत्ता ।।-११।१६ (२०) शान्तस्य- सेयं वैश्यं वणिजममलं प्रत्यहं रक्षतीशा मुक्ति चास्मै दिति परमं ज्ञानविज्ञानजाताम् । जीवन्मुक्ति मुनिवरकुलेः प्रार्थितां वा सुबोधा- मानन्दं वा गृहपतिगतं सा प्रदत्ते क्लाभिः ॥-१८४१ (११) वात्सल्यस्य- शिशुमुखमतिलील वीक्ष्य हृदभावनाभि- निजमनसि स धीरो वाष्पवेगावरुद्धः।

·[ १५ तणनिविवोधा भक्त्तिनम्रो घनेशः क्षणमिह परयुग्मं सोऽपि धत्तेऽतिबद्धम् ।।–१७१४१ ऋतूणां वर्णनम् (१) वसन्तस्य- (रकोकिलोऽयं हि रसालमञ्जी मुक्त्वा निकूजत्यतिशोगदृष्टिः । स कामदूतः प्रमदाजनानां हन्ताथवाऽयं विरहानलत्वात् ||--हा२६ (२) ग्रीष्मस्य- दावानलत्वं गत पय वह्निः संवर्धितो मोघनिदाघकाले । अन्तर्वहिस्तत्वविशेषरूपः पुनः समाघेहदयं प्रविष्टः ।।-४।३८ (३)प्रावृपः- तयोविलासः प्रविवर्द्धमानः कादम्बिनीदर्शनकौतुकेन । इन्द्रोऽपि साचियमिवास्य कुर्वन् पीयूपधारा प्रतिवर्पति रम ॥--२१५ (४) शरदः- कमलकुसुमकाशैश्चन्द्रशुभाशुभिस्तैः सितकलकलईसमर्मालतीपुष्पहासः। विविधकुसुमभारष्टान्तवल्लीप्रमाभि- नवशरदि वनश्रीय॑ज्यते पुण्यभूमी।।-५४० (५) हेमन्तस्य- तुपारसजीकृतशालं च मुक्कासुसजोफ्तमिन्द्रनीलम् । रवेः करा मृदुशीतलं तद्धेमन्तराजस्य च भूमिशैली ।-३.१६ (६) शिशिरस्य- घनेन हीनोऽपि नरश्च शोते पलालसजीकृतशय्यिकायाम। निशा नयरये सह स्वपल्या सुसं समालिहितविग्रहः सन् ।।७।२५ प्रकृति वर्णनम् (१) सन्ध्यायाः- दिव्याङ्गरागा सुरमाषजाता दोर्दण्डमाण्डकलाप्रमामिः । मृटी घ चन्द्रप्रमया प्रकामं कामायमानेय समीपमेति ॥-१६२

·सुरथचरितमहाकाव्यस्य सर्गानुक्रमणिका
१. सुरथपरिचयः।
२. प्राट्-सम्भोगः ।
३. वैश्यपरिचये हेमन्तवर्णनम् ।
४. समाधैमनस्तापः।
५. वलिनोविजयक्रमे शरद्वणनम् ।
६. सुरथपराजयः।
७. सुरथसमाधिगतशिशिरपराजयः।
८. सुरथप्रस्थानक्रमे श्रीगणेशस्तुतिः ।
६. तपोवने यसन्तवर्णनम् ।
१०. कर्मविपाकोपदेशः।
११. श्रीदेवीमाहात्म्यम् ।
१२. वरदानम्।
१३. नीतिप्रकरणम् ।
१४. राज्ञो विलापो या चन्द्रोपालम्भः ।
१५. राज्यप्राप्तिः।
१६. राजभोगः।
१७. वैश्यपरिवारनिर्वेदः।
१८. जीवन्मुक्तिप्रकरणम् ।

·१६ ] (२) सूर्यस्य- उदीयमानाऽपि रविः कलामिः स लोकमिनं प्रियमेव मित्रः। लोकोपकाराव सदैव सन्तो भवन्ति वाला अपि ते प्रभाभिः ।।-७१० - (३) चन्द्रस्य- उडुपतिरिह शुभ्रो हृयगोरेमयूसै. तपयति जलदाँतान दितु कीर्तिप्रभावात् । कचिदसितविवर्णा चेद्विभातीह हृद्यो । वियति जज्ञदमाला सैप शारद्यमावः॥ (४) रजन्या:- केचित्तपोभिश्च निशा नयन्ति केचित्सुविद्याभ्यसनप्रयासः। अन्ये धनेशाः सुरतेच मद्यैर्जाता त्रियामा भुविचैकयामा ॥-३२८ प्रदोप-ध्वान्त-वासरादीना वर्णनानि यथास्थानमायातानि, विस्तरमियाs- त्रोदाहरणानि नोपन्यस्तानि तेपा, तान्यपि पाठकाना स्वयमेव दृशमश्चयिष्यन्ति; एवमेव- ध्वनि-गुण रीत्यलकायदोनामपि निदर्शनानि । कृतिरियं न कविताभिरेवैहिकामुष्मिकसाध्यसिसाधिपोऱ्यावसायिकवेनवाss. शैशवादभ्यस्तसंस्कृतवाङ्मयस्य, किन्तु सर्वदेवापासनालीनस्यावाल्याभ्यस्दपाश्चात्य- भारतीकस्य । सुतरामस्मिन् महाकाव्ये कालिदास-माघ-मारवि-श्रीहर्षादिमहाकविकृत- महाकाव्यगतं चतुरन वैशिष्टयं दुर्लभमेव। कृतेरमुष्याः कयि कौलिकसंस्कारखशात् सहृदयसुरसरस्वतीसेवकसुधीसमुदायसाहचर्याच्च सस्कृतसाहित्यरसिकतामानर्ज। तथा- ऽप्यसौ स्वान्तः सुखाय महाकाव्यप्रणयनसाहसमकरोत्, पुरोदीरितरीत्या लक्षणति- तस्य महाकाव्यस्य गुम्फने सफलता चामोदस्मिन्नपि संस्कृतहासयुगे विशतितमस्य सृष्टा- ब्दशताब्दस्योत्तरार्द्धभागे-इति वैशिष्टयशिरोरत्नमस्येत्यलम् । सरिसव-पाहो विदुषा विधेय श्रोतेजनाथमाः दरभंगा रम्भा तृतीया २०२४ विस

·सुरथचरितमहाकाव्यस्य सर्गानुक्रमणिका
१. सुरथपरिचयः।
२. प्रावृट-सम्भोग ।
३. वैश्यपरिचये हेमन्तवर्णनम् ।
४ समाधेर्मनस्तापः।
५. वलिनोविजयक्रमे शरद्वणनम् ।
६ सुरथपराजयः।
७ सुरथसमाधिगतशिशिरपराजय ।
८ सुरथप्रस्थानक्रमे श्रीगणेशस्तुतिः।
६. तपोपने वसन्तवर्णनम् ।
१०. कर्मविपाकोपदेश ।
११. श्रीदेवीमाहात्म्यम् ।
१२. वरदानम् ।
१३. नीतिप्रकरणम् ।
१४. राज्ञो विलापो या चन्द्रोपालम्भ ।
१५. राज्यप्राप्तिः।
१६. राजभोग ।
१७. वैश्यपरिवारनिदः।
१८. जीवन्मुक्तिप्रकरणम् ।

·प्रकाशकीयम् पितृचरणेपूपरतेषु तत्सेवा तत्स्मृतिरक्षणात्मिकवावशिष्टा समक्षमावयोस्तत्र प्रयतमानावावां नितरामात्मतुष्टिमनुभवावो विलोक्य महाकाव्यमदो मुद्रितं सत् प्रकाशनाय प्रस्तुतम् । सर्वप्रथममत्र धन्यवादा) भारतीय केन्द्रियशासनस्य शिक्षा- मन्त्राणालयो यस्य द्रव्यसाहाय्यसौजन्येन जातमिदं मुद्रापितम् । अवसरेऽस्मिन् स्वर्गीयो महामहोपाध्यायो डाक्टर उमेशमिश्रोऽवतरति स्मृतिपयं, यस्य प्रोत्साहनमार्गदर्शना- भ्यामेवेदं जायते प्रकाशितं, येन चामुखलेखनेनामुष्य महत्त्वमुपवृहितम् । तस्य शान्तायात्मनेऽपि हार्दिक श्रद्धाञ्जलिं समर्पयावः। सम्पादकायास्याऽत्मीयायापि पण्डित श्रीतेजनाथ(झा)शर्मणे कृतज्ञता ज्ञापयावो येनास्मत्स्नेहानुरोधेन प्रतिकूलास्वपि परिस्थितिषु पुस्तकमद. सम्पादितमस्ति । दरभङ्गास्थराजप्रेसकम्पनी( प्राइवेट )- लिमिटेडसंस्थाऽधिकारिणः कर्मचारिणश्चापि सर्वथा साधुवादार्हा यः सपरिश्रम साधु मुद्रितमिदम् । यथाप्रस्तुतमिदं सहृदयसुधीसमक्षमुपस्थापयाव: पितृचरण- स्मृतिकुसुमं, ग्रुटीनां कृते क्षमापयावश्च । विद्वदाश्रवो श्रीवुद्धिधारिसिंहः श्रीजयघारिसिहः

·सुरथ-चरितं महाकाव्यम्
wada
.

·* श्री १०८ दुर्गादेव्यै नमः - अथ सुरथ-चरितं महाकाव्यम् प्रथमः सर्गः आद्या येयं भवानी प्रभवति भुवनव्यूहभापप्रकाशा मायाविक्षेपसिद्धापरणकृतिरता चक्रकेलिप्रसन्ना। मकथा क्रीता तथेयं नृपति वलचयैर्दीव्यति प्रीतिसिद्धा नित्यानित्यप्रपञ्चैरविरतमिह नो वेदवर्गाश्च साऽव्यात् ।।१॥ सिद्धाथमेपु प्रतिसेविता या करोति कार्य विविधं रिचित्रा। प्रकृत्यभेदाचरणा च लोके सत्कल्पनाभिस्तु वहिनिभातु ॥२॥ फतवो निमवैश्व रिभान्ति यया समया विषयाश्च तथा भुक्ने । प्रकृतिः परमा ललिता मिजया हृदि सा सततं वसतु प्रमया ॥३॥ या सत्कवीनां विभवेषु रम्या रम्या तथा राजसमृद्धिमिश्च । रम्या पुनर्या व्यमनप्रपञ्चः सेयं कलास्मान् सफलान् सदाऽव्यात् ।।४|| ·२ सुरथ-चरितम् [ सर्गः१ येयं कामगवी नित्या वेदवर्गप्रमः शुभा । भावनावाटिकायां सा चरन्ती ना सदाऽवतु ॥५॥ चिन्छक्तिप्रेरितान्तःस्थो माहेशतनयात्मजः । कोचिंजातगिरीशान्तस्तच्छ्रीश्रोकरलोलुपः ॥६॥ देवी हर्पोद्भवः कश्चित् क्षेमाद्वैतमना मुदा । देव्याः प्रसादमत्युग्रं प्रकाशयितुमिच्छति ॥७॥ (युग्मकम् ) देवीमाहात्म्यमत्युच्चैः किश्चिदिच्छति मन्दधीः । मादृक् स्वल्पप्रयोधोऽपि प्रकाशयितुमुत्तमम् ॥८॥ मोहादिभिदुराराध्या स्वाराध्या भक्तिभिस्तथा। येयं विश्वस्वरूपा, किं तस्या माहात्म्यभावना ! ॥६॥ कीदृशा मानवासाध्या सा सौभाग्यप्रयोधिका ? मानवाघमवगैश्च वोघसाध्या कथं नु सा १ ॥१०॥ अथवा मम सैवेह स्मृतिविद्या विभा परा। सन्नोदयति धुद्धिं च देवीमाहात्म्यकीत्त ने ॥१२॥ व्यापिका यदि संकीर्णा धुद्धि प्रेरयति स्वयम् । किमाश्चर्य भवेत्तस्मान्मूढ़ानां काव्यकौतुके ॥१२॥ • महामहोपाध्याय-महाराज-मिथिलेश-महेशठक्कुरकुलोत्पन्नो महाराजकुमार कोतिसिहस्य प्रपौत्री गिरिधारीसिदस्य पौत्रो हपधारिसिंहस्य पुत्रः नोकरापरनामधेयः श्रीक्षेमधारिसिंहो वेदान्तविनोदो महाकाव्यस्यास्य कवयितेति सूचितम् ।

·सर्गः १ ]
सुरथ-चरितम्
३
काचित् पिपीलिका चन्द्रं यातु जातु लघीयसी ।
पद्भ्यां वा यदि तस्यास्तु भवेद् दृक् करुणामयी ॥१३॥
बहुना किमिहोक्तेन परा विद्या च या शिवा ।
मत्तः सैवेह गृह्णाति स्सीयं माहात्म्यमुत्तमम् ॥१४॥
सुरथे दिव्यभूपे च समाधौ वैश्यपुग्वे ।
कृपां यथा कृतवती सा तथा परिलिख्यते ॥१५॥
भोगमोचौ करात्तस्याः कथं लभ्याधुपासनात् ।
चतुर्वर्गः कथं लभ्यस्तत्कृपालवतोऽथवा ॥१६॥
x
x
X
राजर्पिः सुरथो राजा चक्रवर्ती च भाग्यवान् ।
स्वारोचिपे मनौ जातो द्वितीये सत्कुलोद्भवः ॥१७॥
चैत्रवंशप्रदीपश्च प्रजाकल्पद्रुमस्तथा ।
कोलापुरसुमेरुथ लोकयात्रा सुतीर्थवान् ।।१८॥
विद्यानदी न दीनश्व कल्याणगुणवान् स्वयम् ।
पृथ्वीवधूवर थीमान् मर्यादामेखलाप्रियः ॥१६॥
नीतितोयघरः साधुः
सत्यधर्मरतो दृढः।
देशकालविभागतः कीर्तितो मुवनत्रये ॥२०॥
निग्रहानुग्रहे दतो धर्मासनपदस्थितः।
दोगानलो रिपूणां च लोलालौल्यहरो निमः ॥२१॥

·४
सुरथ-चरितम्
[सग १
मुहचकोरचन्द्रश्च नायिकावल्लभो रतः।
नायिकाधियतिः शुद्धः सज्जनानन्दवर्धनः ।।२२।।
स सुपर्णच्छपिर्धीमान् सदानन्देन मण्डितः ।
त्रिवर्गप्रोतिमान्यश्च लोकान्तःस्थो वशो समः ॥२३॥
सिद्धाश्रमविधिज्ञश्च रक्षाधर्मगुरु स्वयम् ।
ज्ञानविज्ञानतीर्थेषु स्नातको रतिरीतिमान् । २४॥
विपत्तणानलः श्रीशा श्रीकराणां सुरक्षिता ।
अज्ञातभाग्यदोपश्च प्रबलः शुभजो भवः ॥२५॥
कर्णस्पी प्रदाने च कलाना द्रुतशिक्षकः ।
यज्ञकर्मक्यिादक्षस्तत्फलानां च सिन्धुराट् ॥२६॥
क्रोधेऽग्निसहशो वीरः क्षमया पृथिवीसमः ।
तपोपलं क्वचित्तस्य देवाराधनजं तथा ।।२७।।
व्रतक्रियावल वापि क्वचित् तीर्थप्रसेवनम् ।
हठयोगमल तस्य क्वचित् त्यागवल तथा ॥२८॥
निरामयाः प्रजास्तस्य स्व-स्वधर्मपु निष्ठिताः।
दीर्घायुष्ट्वं प्रमुञ्जानाः क्लेशराज्यबहिष्कृताः ॥२६॥
कनिष्ठमरणं नैच क्वचिद् राज्येऽस्य केनचित ।
हेतुना वापि नैवासन् शोकदुःखभयादयः ॥३०॥
ध्यानेनास्या स्वान् कान्तान् साक्षात्कुर्वन्ति नायिकाः।
काममाणविभिन्नान्ता मानिन्यो रहसि स्थिताः ॥३१॥

·सर्गः १]
सुरथ-चरितम्
अस्य शक्तथा प्रमाताश्व मल्ला युद्धप्रनिन्दकाः ।
व्यसनेषु च दोपान् स सदा पश्यति नीतिमान् ॥३२॥
सर्वान् सुरान् समं पश्यन् राजते मनसा धिया ।
विधि शिवं हरि वापि देवी शक्ति रवि तथा ॥३३॥
नो द्वैतभावना तस्य चित्ते क्वापि प्रबोधजा।
संसारे वा विरक्तिः सा यस्यामद्वैतमावना ॥३४॥
अकामं कुरुते कर्म, विपाकनाशनाय वा ।
कर्मणां कृतपूर्वाणां मतिमान् मुरथः स्वयम् ॥३५॥
न कोपि गुरुरस्यासीद् यस्मात्सद्रतणं मवेत् ।
यस्माद्धृतिर्वा चिन्तायां विपत्तौ या कथञ्चन ॥३६॥
कस्मिन् वापि महत्तवे संसक्तं नापि तन्मनः।
सूक्ष्मदर्शनवृत्तिर्वा न वास्य मनसि कचित् ॥३७॥
प्रकृतिः पुरुषो वापि ब्रह्मतत्चमयापि वा ।
न किश्चिद् निश्चयोजश्च तन्मते बुद्धिजं चिमु ॥३८॥
ज्ञानमद्वैतरूपं नो तस्यासीत्कर्मवासिते।
क्रियादन्विते चित्ते मक्तिर्वा चिनयान्विता ॥३६॥
निष्कामकर्ममिस्तस्य चित्तमासीत् प्रकृजितम् ।
प्रारब्धस्य च नो शक्ति वैत्यसौ कालचोदिताम् ॥४०॥
प्रायवित्तक्रियामि, मक्तया वापि च भूभृतः ।
प्रारब्धकर्मणां नाशः स्यातथापि फचित्कचिन् ॥४१॥

·६ सुरथ-चरितम् [ सर्गः १ निष्कामकर्मणा सिद्धिः प्रारब्धावरण विना । जायते च कचिल्लोके भक्तया वापि कचिच्छुमा ॥४२।। मायां न वेत्ति विविधाकृतिभिर्विचित्राम् शक्ति शिवं नु गणपं विधिमेन सद्यः । चित्तप्रणोदनकरी नहि वापि मक्ति- वित्ते न किश्चिदपि तस्य परं न चिद्वा ॥४॥ इति श्रीक्षेमवारिसिंहशर्मरचिते सुरथचरिते महाकाव्ये सुरथपरिचयो नाम प्रथमः सर्गः॥

·द्वितीयः सर्गः तस्य प्रिया च पृथिवी सदृशी सुराज्ञी तस्मिन् मुदा रतिरते फलिते लते ते । कल्पाश्रिते कुसुमिते रमणप्रिये च कर्माणिते प्रतिदिनं सुखदेऽथ भव्ये ॥१॥ मनोरमा सा सुरथस्य पत्नी धरेव साक्षाद् रतिदा च नित्यम् । मापल्यभारं सहसैव हित्वार- सक्ता च तस्मिन् पतिभावनिष्ठा ॥२॥ कल्पाथिते ते रतिदे लते द्वे प्रचक्रतुर्माववर-प्रसादम् । समे समे रतफलप्रभावे तस्मिन्न गत्वं च सदानुजातम् ॥३॥ काजिते ते सततं च तस्य प्रिये मुभावैर्ददतुर्विलामम् । तस्मादरा तोपघराद यथैव सुपोपिते ते शुमदे तथैव ॥१॥ तपोर्विलामा प्रतिवर्द्धमानः कादम्बिनीदर्शनकौतुकेन । १. न गन्दवोति, भगरतस्यमारस्वत्वम् ।

·सुरथ-चरितम्
[ सर्गः२
इन्द्रोऽपि साचिन्यमिवास्य कुर्वन्
पीयूपधारां प्रतिवर्पति स्म ॥५॥
सदुत्तमय यथाधर्मणः
प्रदित्सुरेव स्वयमेव देयम् ।
प्रारब्धकर्माध तथैव राजे
भोग्यं परं दिसति चापि दत्ते ॥६॥
प्रतः पयोदं सुधनं च दृष्ट्वा
महान्ति मुञ्जन् स सुखानि भूपः ।
सा चापि रम्या प्रकृतिविभूत्या
मातेय पालं प्रतिमोदयन्ती ॥७॥
किमिन्द्रनीले च सुवारिरले
मुक्ताः सुपट्टाः सितपद्मबद्धाः।
समोडुवर्णाः शिवसूत्रबद्धाः
शस्यध्वजा वा प्रतिमान्ति दृशाः ॥८॥
किंवा महेशस्य कलेवरेच
विभूतियुक्त सुविभुतिदेऽपि ।
मुक्ता विमुक्ता इव मान्ति युक्ता
मोगप्रलुब्धाः शिवभक्तिनिष्ठाः ॥६॥
किं वापि कालागुरुधूमपत्रे
श्रीखण्डदण्डावलिरेव दुरे।
सुकेतकी पंक्तिरियं विविक्ता
तस्मिन् सुपुत्रे निहताऽथवा किम् ॥१०॥

·१० [ सर्ग:२ सुरथ-चरितम् कथं कथंचिज्झटिति प्रकृष्ट गत्यैव हृदयं प्रियमेति गूढम् ॥१६॥ काश्वित् सुतन्त्रीलयभावममा गायन्ति नार्यश्च पतिप्रबन्धम् । अन्याः प्रमोदं प्रवहन्ति विज्ञा- स्तदीयनामान्तरितैश्च गीतैः ॥१७॥ विशालनागेन सुखेन गच्छन् प्रिया सुपत्नी मनसा स्मरच। सिक्तः पयोमिचिंकलो युवान्तो वदत्यहो यानमदोन सुष्टु ॥१८॥ २ करं सुनागस्य च नागरूपं मत्वा मयूर कचिदेति मूर्दिन । उधूय पुच्छं नदवि प्रतिष्ठः केका विशेषां च ददाति शोभाम् ॥१६॥ काश्चित् सकामाः समदार समूढा पामाभिरामा रमणप्रलुब्धाः। रंम्या अशक्तां गृहसारिकास्ताः स्थिताः सुहम्ये सुरतानुरोधात् ॥२०॥ तहिनिभास्ता श्वसनप्रतमा- स्तरिम चतुर्ददति प्रकामम् ।

·सर्गः२]
सुरथ-चरितम्
भोक्तुं न हातुं स्वपति सुरत्न
मोग्याश्च योग्या रहसि सभाग्यात् ॥२१॥
प्रौढाः कदम्बा पनितारनानां
रम्याः सुरम्याः पयसापि नैव ।
प्रियाननालोकनलुब्धचित्ताः
स्वकीयरोमाञ्चितमावमन्याः ॥२२॥
उड्डीयमानैश्च वकः सुयुक्तं
वियद्वितानं सहसा विलोक्य ।
काश्चित्सुरम्पाः पतिभिः सहापि
कर्त्तव्यमूदाः प्रतिभान्ति दिव्याः ॥२३॥
झञ्झाप्रवातैविकलीभवन्ति
केचित्तु कार्यार्थपराः सुविज्ञाः।
कर्तुं न त्यक्तुं प्रभवन्ति वृत्ती-
भोंगानिव क्षीणवलाः प्रियाणाम् ॥२४॥
अम्मोदनादं तमसातिघोरं
श्रुत्वा च काचिद् वनिताधिगेहम् ।
ससम्भ्रमं सम्मिलदीक्षणा स्वं
पतिं समालिङ्गति चेपमाना ॥२॥
काचित्तु काम्या सुरतप्रशान्ता
पत्युः सदङ्के समदा शयाना।
रतिश्रमोद्भुत निदाघमुच्चे-
रासारपावाय पुनः स्पृहालू ॥२६॥

·[सर्ग.२
सुरथ-चरितम्
नगाङ्गनाक्षात् पतिताः सुनद्यः
समुद्रपन्यो जलसन्निपाते।
अप्राप्य सिन्धुसहसा पतन्ति
सस्वेदकामज्वरमुद्वहन्त्य ॥२७॥
घोडा द्विजानां यदि वा कदाचित
स्याते व सुप्ता विहगाँश्च दृष्ट्वा ।
उड्डीयमानान् वियति प्रबुद्धान्
क्रियापरत्वं शिथिलं च कुर्युः ॥२८॥
मेघेन चन्द्रो विकलो कृतोऽयं
तस्मादसावप्पति कृष्णवर्णः।
अतोन दातुं नहि वापि मोक्तुं
पानीयमित्यं कुलिशप्रहारी ॥२६॥
तेजोद्वयं यद् युगपद स्वकोष्ठे
संमत्रितं तद् दुरितं हि पोरम् ।
पापं तदेवाटतदानसारैः
प्रताल्पते शस्य निवर्द्धय ॥३०॥
जलं समाकृष्य जलाशयेभ्यो
मेघा विचित्रा प्रपिनन्ति पुष्टाः।
सदेव नैथामृतमम्बुकाले
प्रवयेते ते च मान्ति तुष्टाः ॥३१॥

·सर्गः २ ]
सुरथ-चरितम्
सुशोतलुन्धाश्च विशालनागा
गया पहिस्ते निजगहरेभ्यः ।
ताम्बूलभूमि सविपाः प्रयान्त-
स्ता नागवल्लीं चरितार्थयन्ति ॥३२॥
मानिष्ठिकं वापि सुपाण्डुरं खे
मेघ सुमद्रं मृदतं विलोक्य ।
कचित् सुदृष्टिं कचिदप्यदृष्टिं
कृपीवलाथापि विचारयन्ति ॥३३॥
भूमि समन्तात् प्रविलोक्य धीरा
याप्लावितां चापि सुरुतितां ताम् ।
निर्णेतुमस्यां नहि ते समर्थाः
शुमा सुवृष्टिर्यदि वाप्यवृष्टिः ॥३४॥
कचित् सितो वाप्यसितः पयोदः
फचिचधूम्रो मृदुलः सुपीतः।
मनोमवः फेलिनिदेश भूमी
यूनां विनोदं नियमातनोति ॥३॥
चाला निघद्धा गृहपिञ्जरेषु
पति युवान रहसि प्रियं स्त्रम् ।
भावोद्भवेनापि वयः प्रबन्धात्
त्पक्तुं न भोक्तुं परिशक्यते हा! ॥३६॥

·४
[ सर्गः
मुरध-चरितम्
कार्येषु दक्षा अपि भृत्यवर्गा
विलोक्य मेघाँध विविक्तवर्णान् ।
अनेकसौकर्यपृथक्कृतास्ते
पस्युनिंदेशं नहि पालयन्ति ॥३७||
विशालपक्षोजभरानवा या
स्नातुंगता पुष्करिणीतटेपु।
आसारसेकावलिमोदिता सा
धत्ते च कामोद्गतरोमराजी ॥३॥
स्नेहानुलिप्तैश्च कचैः सपुष्पैः
पुष्पासवेनापि सुपभिनीनाम् ।
ताम्बूलपूर्णाननजातगन्धै-
रुत्पद्यते कामिजने विकारः ||३||
पवित्रतामूलमिदं पयस्तत्
सन्तर्पणं जीवयां तथा तत् ।
संवद्धितं चाब्जवनं विधूय
धचे न लज्जाकणिकामथापि ॥४॥
आकृप्य नद्याश्च पयांसि मेधा
स्तान्येव वर्षन्ति नगेषु तापे ।
अचेतनानामपि कीतिरेपा
घिष्मानवाँस्ताँव कृतघ्नवान् ॥४१॥

·[ सर्गः२ सुरथ-चरितम् १५ नागा विशाला विवृताननत्वा- ज्जलानि वातं च समं पिबन्ति । विपस्य नाशो नहि तेन जातः सुपोपणेनापि दास्तु दुष्टाः ॥४२॥ कैलाशानः प्रमुदितमनाः शङ्करो नीलकण्ठो माझावातहतविपरस: शम्मुरत्यन्तधीरः। पीयूपेशैरपि च सफलैः प्राधितः स्नापितो यो सोऽयं गौरीपतिरविरतं चित्तशान्तिं करोतु ॥४३॥ इति श्रीमघारिसिंहशर्मरचिते सुरथचरिते प्राट्सम्भोगो नाम द्वितीयः सर्गः ।

·१४
[ सर्गः३
सुरथ-चरितम्
कार्येषु दक्षा अपि भृत्यवर्गा
विलोक्य मेघाँश्च विविक्तवर्णान् ।
अनेकसौकर्यपृथक्कृतास्ते
पत्यूनिदेशं नहि पालयन्ति ॥३७||
विशालपोजभरानता या
स्नातु' गता पुष्करिणीतटेषु ।
आसारसेकाबलिमोदिता सा
पत्ते च कामोद्गतरोमराजीः ॥३८॥
स्नेहानुलिप्तैश्च कचैः सपुष्पैः
पुष्पासवेनापि सुपमिनीनाम् ।
ताम्बूलपूर्णाननजातगन्धै-
रुत्पद्यते कामिजने विकारः ॥३६॥
पवित्रतामूलमिदं पयस्तत्
सन्तर्पणं जीववतां तथा तत् ।
संवद्धितं चाजरनं विधूप
धत्ते न लज्जाकणिकामथापि ॥४०॥
आकृप्य नद्याश्च पांसि मेघा
स्वान्येव वर्षन्ति नगेषु तापे।
अचेतनानामपि कीचिरेपा
घिमानवाँस्ताँश्च कृतघ्नवान् ॥४१॥

·[सर्गः २ सुरथ-चरितम् १५ नागा विशाला विवृताननत्वा- ज्जलानि वातं च समं पिरन्ति । विपस्य नाशो नहि तेन जाता सुपोपणेनापि दृढ़ास्तु दुष्टाः ॥४२॥ कैलाशानः प्रमुदितमनाः शङ्करो नीलकण्ठो मन्मावातहतविपरसः शम्मुरत्यन्तधीर पीयूपेशैरपि च सकलैः प्रार्थितः स्नापितो यो सोऽयं गौरीपतिरविरतं चित्तशान्ति करोतु ॥४३॥ इति श्रीक्षेमघारिसिंहशर्मरचिते सुरथचरिते प्रावृट्सम्भोगो नाम द्वितीयः सर्गः।

·तृतीयः सर्गः काले च तस्मिन्नगरे स वैश्यः समाधिनामा मुदितोऽर्थनाथः । आसीत् सुधर्माचरणेन शुद्धः श्रियः प्रियः पुत्र इव प्रभावात् ॥१॥ प्रिया च तस्य नियमावहृद्या स्वकीयकर्त्तव्य परायणपि। पतिव्रता रूपलतो गुणाव्या श्रिया प्रदत्तेव विभाति रम्या ॥२॥ धम्मो न तस्य प्रतिवाघते तं कामानायां विभवप्रतिष्ठः। त्रिवर्गनिष्ठश्च मुदा सदैव कर्त्तव्यमावं मनसा निभर्ति ॥३॥ अहर्निशं स प्रतनोति वृत्ति हदां स्वकीयां मनसा प्रपन्नः। लक्ष्मी सदैवाचरिते प्रमोद यौजितेव क्रयमावनिष्ठा ॥४॥ लक्ष्मीच पत्नी सहधर्मनिष्ठा श्रियं सदैव प्रतनोति हयां द्रव्येशमावं च शुभं दधानं भावप्रबोधं कुरुतेश्ययुग्मम् ।।

·सर्ग३]
सुरथ-चरितम्
अन्तर्वहिमोंदमितो दधानः
श्रिया प्रपूर्णा विभवैस्तथैव ।
तवं यथैवं प्रतिभाति लोके
ब्रह्म व हृदय यदि वाप्यदृश्यम् ॥६॥
मायाविभिन्नं जगतीह सर्व
गुणत्रयं ब्रह्मगतं
पथैव ।
श्रिया विभिन्नं भुवने तथैव
धनाश्रितं भोगगतं परं वा ॥७॥
मायेव साचात् प्रतनोति भोगं
पणं क्षणं तनवतां दधाना ।
सत्वं तमो वा रज एव तस्यां
विभाति भिन्नं सकलं तथा वा ॥८॥
विभिन्न वर्णेच यथैव माया
गुणस्वरूपैः प्रतियाति जीपम् ।
तथैव लक्ष्मीनिज साधनेन
मोक्तारमीशं प्रतियाति लोके ॥४॥
त्यक्त्वा च लील्यं सहसैर लक्ष्मी-
बमार नित्यं वाणिजं समाधिम् ।
आराध्यमानाय प्रतीक्षमाणा
प्रारम्घमेव प्रतिकर्मजातम् ॥१०॥

·१८
मुरथ-चरितम्
सर्ग३]
लौन्यं विहायव मुदं तु लोला
समाधिपत्न्यां प्रतनोति शुद्धाम् ।
अतो न काश्चिन्निशि वारपध्वः
प्रयान्ति गेहे रतिदा विवेशाः ॥१२॥
लौन्यं श्रियस्तद् विगतं तु तासु
विविक्तमावासु समाधि गेहात् ।
अतः स्थिरत्वं च समाधिपल्या
स्थितं तथा केशवधर्मपत्न्याम् ।।१२।।
तत्पुत्रजन्मावधिरेव धर्म-
स्तपोर्द्वयोः सञ्जतयोः समासीत् ॥
अतो न तस्मान्मनसः प्रमाद:
कदाचिदेव प्रतिपन्नभावः ॥१३॥
अतः शरत्पोषित एव हयो
हेमन्तराजः
श्रियमातनोति ।
शस्यप्रवृद्धया फलितप्रभावा
नितान्तमोदान्तरितस्पभाषः ॥१४॥
शरत्प्रभाजातक एव यो
हेमन्तराजश्व तथा प्रपनः ।।
भूयोऽपि लोके च यथा समाधिः
समेति मोदं न ममाधिमुच्चैः ॥१५॥

·सां३]
सुरथ-चरितम्
१६
तुपारसज्जीकृतशाद्वलं च
मुक्तासुमज्जीकृतमिन्द्रनीलम् ।
रवेः करादृदु तैनसन्तद्
हेमन्तराज्यस्य च भूमिशैली ॥१६॥
तुपारलीलाललितैः सुपत्रे-
रक्तांशुभिन्नै रुचिरैलतानाम् ।
ऋतुस्वरूपः प्रथितः प्रभाते
कचित् पतद्भिर्मुदितैः पतद्भिः ॥१७||
कृपीपलानां विकलीकृतानां
ग्वारिधारापतितेव भूमौ ।
तुपारधारा प्रतिभाति शस्ये
कचिद्विहीने च फलेन देवात् ।।१।।
कचित्सदानन्दमवैव
भव्या
धारा शुमेयं तु कपीरलानाम् ।
शस्यप्रमावेण समृद्धिगर्मा
तुपारपातैर्मुदितं च शस्यम् ॥१६॥
विभावरीयं समदा विमाति
रखेः प्रतापः प्रियमातनोति ।
रविः, शशी नो, प्रतिमाति सेव्यो
गापन्ति नीदेषु विहङ्गरामाः ॥२०॥

·सर्ग३]
• सुरय-चरितम् .
लतामताने समदा विहङ्गा
गापन्तिपुष्टा लघुभिः कस्ते ।
मुनेरिवेत्थं विहगस्य चर्या
शुद्धा स्वपन्यां रतिमावहन्ती ॥२१॥
न चन्द्रकान्तमणिभिः कुचान्तः
कुर्वन्त्यलं.ता मुदिताभिरामा।
कुन्देन्दुतुल्यस्फटिकैच हारै-
र्न वा पुवानो हृदयं विशालम् ॥२२॥
ऊपामिरष्यामिरपूर्वमय
स्वीयं समाच्छाद्य प्रियानपि स्वान् ।
शीताभिभूता निशि कोमलाशयः
शोधमोति समर्थयन्ति ॥२३॥
ताम्बूलपूर्णाननरुपसुच्चैः
पश्यन्ति रम्याः शुमदर्पये
रामा हि कामाकरिता प्रदोपे
भृङ्गारवेश रमणप्रलुब्धाः ॥२४॥
वातविमिन्ना प्रकृतिविचित्रा
विमाति लोकेषु विचित्ररूपैः।
पणं च रौद्रा तणमेव शोता
वियत्ममैव विविधस्वरूपा ॥२॥

·सः ३]
सुरथ चरितम्
रक्ताङ्गरागा च कुमुद्वतीयं
चन्द्रप्रियेयं न च चन्द्रवर्णा ।
शीता च शीतप्रभया प्रफुल्ला
निशानुरागा निशया विमाति ॥२६॥
निदाघतापात् विपरीततापो
रवेर्यतोऽयं हिममोतमित्रम् ।
कालप्रमावातु स एव मित्रो
मित्रं वभूव स्पृशतोऽपि हृदयः ॥२७॥
केचित्तपोभिश्व निशां नयन्ति
केचित्सुविद्याम्पसनप्रयासैः
भन्ये धनेशाः सुरतैश्च मय-
र्जाता त्रियामा मुरि चैकयामा ॥२८॥
नोहार वातावरणप्रमा
न्तिप्रचारैश्च तमोरिवान।
निशा व्यतीता च विचित्रमावा
विमात्यमिन्नेव विलेपहेतोः ॥२६॥
घनो घनो नेह विभाति लोके
चन्द्रायते खे च रविस्तथापि ।
तत्रापि दीप्तश्च पुनर्वितृप्तो
विचित्रतेजः समुपस्थिठंहा!॥३०॥

·सुरथ-चरितम [ सः३ प्रातद्विजानां विविधार्चनानि शीतेन सङ्कोचमितानि लोके । शरीर यात्रा विविधाश्रया हि सम्पद्यते साऽपि कथं कथञ्चित् ॥३१॥ सदूर्वलोकात् पुनरागता ये ते जीवपुञ्जा विगताश्च शालिम् । भन्नेन साधं च पुनः ततस्ते गर्म प्रयान्ति प्रतिकर्महेतोः ॥३२॥ तच्चेतनानां तु विलोपभावा- दुज्झन्ति शस्यानि हरिप्रभाश्च । सुपक्वशस्ये च हतप्रमे ते नयन्ति जीवाः समयं स्वकीयम् ॥३३॥ भत्रैव चके वमतीह जीवः सदन्नपुजे निजमोगवश्यः । अत्ता तथान्नं सममेव युग्मं दृश्यं विभिन्न मुवि भावनिष्ठम् ॥३४॥ तुपारपातेन सहैव जीवा पतन्ति शस्येषु च तत्ववत्सु। भोगेन सार्द्ध च परोपकार चिकीर्पवस्ते निजपातनेन ॥३५॥ १. पूर्वजन्माश्रितोऽता।

·[ सर्गः ३ सुरथ-चरितम् २३ लिमेर देश सिल धिकोऽसो यच्छोतभावः समुपस्थितो हा!। हेमन्तराज्यस्य तु सैव शैली मल्लक्षणा सा कथिता तु तज्ज्ञैः ॥३६॥ हेमन्त एवेह मधोश्वमूपो मध्ये यतोऽयं प्रतिभाति चापः ईति प्रणाशे बहुशो निशायां तुपारपातः शरवृष्टिपातः ॥३७॥ अमिसरति निकेतं कामकान्तस्य हृदयं सुललितमृदुपट्टरजमाच्छादयन्ती । विकसितमुखरागं भावमानं वहन्ती मधुरमधुसुगन्धेराननेनैव रम्या ॥३८॥ अतिशयरतिलीलारोतिरम्या निशादी मृगमदललिता कामकान्तं प्रियेशम् । वशयति मृगनेत्रा कामकेलिप्रवीणा नवनिधुनिलोलावृत्तिरम्पन्नचारैः ॥३६॥ दृढ़तमपरिरम्भपर्भाव्यरधीरा विविधरिधिरतीशप्रक्रियाभिषिक्तम् । १. पृशिरसंझान्तिः। २. धनु: मंकान्ति.

·२४ सुरथ- चरितम् : [ सर्गः ३ कथमपि हि विचित्रा हावमावप्रभाव- वलयति मदनामि मध्यरात्रे पुनः सा ॥४०॥ इति श्रीक्षेमधारिसिंहशर्मररिते सुरथचरिते महाकाव्ये वैश्यपरिचये हेमन्तवर्णन नाम सृतीयः सर्गः ।।

·चतुर्थः सर्गः समापेश्च पत्न्या सुगर्भस्य चिई समस्तं यथावत् विमाति प्रफुल्लम् । स कर्माणि धर्मप्रियश्चापि नित्य करोतीह शास्त्रप्रतिष्ठानि यावत् ॥१॥ "तदीयश्च पुत्रो धनेशः प्रजातः शमायुधिरं चापि तस्येह रम्यम् । भविष्यद्वचस्तदन्ति प्रपन्नाः शुमं दिव्यदृष्टिं च तेजो दधानाः ॥२॥ स्ववंशप्रदीपश्च केतुः प्रतापात् करिष्यत्पसौ स्वीयचित्तेन कार्यम् । पितुर्नापि मातुः स चित्तानुयायी भविष्यनवासी च लोकानुरागी ॥३॥ स्ववंशानुरोधेन नामापि तस्य प्रजातं यथावच्च शास्त्राद् धनेश। धनेशः पिता चापि द्रव्यप्रफुल्लो गुणेनैव, नाना समाधिस्तु तावत् ॥४॥ स "जीवस्य तवं परं स्वार्थरूपं" सदा लोकयात्रासु पालो प्रवीति ।

·सर्गः ४] सुरथ-चरितम् करोतीह कार्याणि चित्तप्रसादान- न देवः प्रमाणं न वा कोपि चान्यः ॥५॥ फ्रमेणापि सोऽयं पितु निदेशं सुयुक्त्यैव पुष्टं करोतीह शिष्टम् । न रूढिय चित्ते कदापि प्रसन्ने प्रभाति प्रपन्नं तु लोकोपचारे ॥६॥ स चूडाक्रियामिः प्रभाभिः प्रसाद दधानो विशेष च रम्यो वचोभिः । ब्रुवाणोऽपि लोकप्रदुष्टं वचोऽयं प्रियो लोकहद्यः श्रियैव प्रदत्तः ॥७॥ सुभूषाभिरुनच रम्यो विभूत्या श्रियाऽलकृतोऽयं हि तद्दत्त एव । न पाल्यात्तु चेतस्तदीयं कदाचिद् विभातीह दुष्टं यथा तक्रियाभिः ॥८॥ धनेशश्च मौजीक्रियाभिविशेपः प्रसन्नः प्रियः प्रीतिदो भावरम्यः । प्रजातः स्वतेजोभिरुग्रस्त्रयोमिः स संलालितो वापि धोमिर्यथैव ॥६॥ धनेशः श्रियो भाव एव प्रमाति भविष्यत्प्रभा तस्य निष्ठा च तस्मिन् । न सम्बद्धथते तस्य भाग्यप्रभावो भविष्यद् ययाऽसौ च कालक्रमेण ॥१०॥ ।

·धर्ग. ४]
मुरथ-चरितम्
२०
ध्वनि यथा वाक्यपुळे विभाति
सदार्थान्तरं वापि शन्देपु निष्ठम् ।
तथा तत्स्वभावं न लोकः समस्तं
स जानात्यभद्रं वनाग्निस्वरूपम् ॥११॥
प्रकृत्या यथा चन्द्रकान्ते च चान्द्रं
मणौ वापि सौरे रस्तेज एव ।
अवस्थान्तरार्थ च तत्वं दधाना
धनेशे तथैव प्रमा पितृदुष्टा ॥१२॥
सुकालेन योग्यां सुपत्नी सुरूपा
स लेमे विवाहप्रवाहेण तन्वीम् ।
स्वकर्माजितायां च तस्यां प्रमोद
स मुक्त प्रकामं रतीशप्रभामिः ॥१३॥
समाघेस्तु कर्माणि पूर्वार्जितानि
चयं यान्ति कालप्रमिन्नानि लोके ।
यथा कृष्णचन्द्रस्य तत्वं विलीनं
क्रमात् सौरविम्ये च कालेन खिन्नम् ॥१४॥
यया मेघमालामु लीनय चन्द्रो
विखिन्नोऽपि पतेपु कृष्णेषु दृश्यः ।
समाधेः प्रमावस्तया शक्तिहीन:
क्रमेणैव पवा विमिनो विमाति ॥१२॥

·२६
सुरथ-चरितम्
[ सर्गः
सुपती व तस्य प्रियेयं सुलीना
विभीता स्नुपायाः सदा याति तस्याम् ।
'वत' चापि तस्या न कार्य करोति
वापि तेजो यथा तोपदेषु ॥१६॥
सदा चावधि-कर्मजो भाग्यनिष्ठो
न नाशश्च तस्येह केनापि भाव्यः ।
तदन्ते फलं तत्र मिन्नं हि दृश्य
प्रियं वाप्रियं वापि माग्येन सर्वम् ॥१७॥
स पूर्णोऽपि चन्द्रो हि सर्वप्रभावात्
तमोभिः कचिद् अस्पते दैववश्यः।
न च धीयतत्व कदाचितु लोके
स्यतो वावधिः स्याच्च तस्यापि पर्वः ॥१८॥
अवो वैश्यपत्नी प्रियं स्वामिनं स्वं
विहायैव वध्वा नियुक्ता हि पुत्रे ।
तयोर्वापि भक्तिर्न तस्मिन् समाधौ
"निकन्तन्ति माग्यानि कर्माणि लोके" ॥१६॥
पथा वापि नीहारपुञ्जाभिभूतं
सदाकाशवरवं तमोग्रस्तमेव।।
तथैव प्रभूत विमातीह लोके
सुदन्तापुरे क्षीणतजा प्रपन्नम् ॥॥२०॥

·सर्ग: सुरथ-परितम् २६ चिनिन्दत्पसौ पूर्वनन्माजितं स्वं समाधिस्त्वतो भाग्यमेवेह नित्यम् । पचोमिः क्रियामिश्च मोहेन खिनः स घचे न घेयं कदाचिद् विवश्यः ॥२१॥ न येषां हि पुद्धिर्न वा चिचवृत्ति- विशुद्धा क्रिया चापि बोषप्रधाना। धिगस्मान् निमगाँव मोहेपु खिमान् वदारामिभूतान् प्रियार्थेषु लीनान् ॥२२॥ विरक्षामपि प्रायशो जातकम्यो निलेम्यः सुखं जायते वा प्रियाभ्यः । न वा दम्पती तौ च दुःखामिभूती मुनीनां सुवृत्यैव सन्तक्षणी तौ ॥२३॥ पराभूतचित्ताय धन्या चयं ते समुत्पादिता यैश्च पुत्राः स्वकामान् । क कामेपु धर्मः कवा तेषु शान्तिः फलं कामनातं न पुत्रं सुरतम् ॥२४॥ न वा येन शान्तिः स्वचिचे कदाचि सुखं वापि लोके च बुद्धिः स्थिरा था । कयं तेन भाव्यं परं वय पारे कार्य पापि मुक्तिः परा शान्तिरूपा १ ||२||

·२०
सुरथ-चरितम्
[ सर्गः४
न बध्नाति चित्रं मदीयं कथंचित्
प्रशान्ति मतिर्वा धृतिं वापि शुद्धाम् ।
मदीयः सुतः सा च भार्या मदीया
मवेतां ममैवेह भक्तौ विशिष्टौ ॥२६॥
धरायां च सत्यं गृहे वापि सर्व
न मिथ्यास्ति लोके गृहे वा गृहं था।
मदोयेन भाग्यन मिथ्यास्वरूप
विधचे सुतोवापि भार्या मदीया ॥२७॥
स हेतुस्तु को वा न भातीह किश्चिद्
यतोऽदय सर्व स्वरूपेण भिन्नम् ।
विभाति प्रपञ्चः शिवस्यात्र लोके
प्रपञ्चः प्रपञ्चो विशेपेण दृश्यः ॥२८॥
प्रपञ्चो ध्रुवं दैवकृत्यं हि सर्व
पृथिव्यां तथा वापि चित्ते मदीये।
यतः सापि भोग्या प्रिया में विशिष्टा
स्नुपायाश्च वश्या प्रकृत्या गता हा! ॥२६॥
स पुत्रोऽथवा मे न में भाति लोके
कथं देवकृत्येन सर्व पृथैव ।
निजात्मैव पुत्रसरूपेण दृश्य:
फवं लोकगाथान मिद्धा यथावत् १ ॥३०॥

·४]
सुश्य-चरितम्
नवा मे विशेपेण चेतः सुवश्यं
मदीये कुपुत्रेयवा केवलं तत् ।
विवश्यं निभातीह पुत्रस्वरूपं
फविद्वापि भार्या स्वरूपेण वाह्या ॥३१॥
मया चाल्यभावेऽयवा दायभागो
विभक्तोऽतिमुक्ता प्रपञ्चप्रियेण ।
ध्रुवं तस्य तचं च मत्तः प्रजाते
वाले स्थितं मां निबध्नाति दैवात् ॥३२॥
विलासः प्रियो मे च यस्याः प्रजातो
मयात्रैव तस्या विपल्लभ्यते हा!
स को पानपिनैव तद्बोधगम्यं
सुतोऽयं च को वेति पुद्धया न योद्धधम् ॥३३॥
स मातुः प्रियोऽयं प्रमत्तात् प्रमचो
जिघृक्षुः सुवो मे च सर्वस्वमेव ।
प्रमतः कथं या स पालो मदीयः?
प्रकृत्यैव तस्येह सर्व मदीयम् ॥३४॥
महं चैव म्हो ध्रुवं भावनामिः
क्रियाभिय वा पास्पदैर्लोकबोधे ।
हतं वेन यन्मे हरिप्यत्यमौ यत्
दस्पैच सरं प्रमत्या यतोऽदः ॥३॥

·सुरय-चरितम् सग४ मुवृत्तिः कुवृत्तिस्तु याऽसौ सुतेन समालिङ्गिता नापिः सेयं मदीया । न सम्पन्मदीया मदीया विपत्सा मदीया व कान्ता तु तस्यैव माता ॥३६॥ स दिक्कालजातः पचिक्षेप सद्यः समिद्धस्तु सोऽयं स्वपुत्रेण काले । स्वकर्माज्यहन्यः प्रकृष्टं ज्वलन् स स्नुपाभाववातैः सवाहुल्यमेति ॥३७॥ दावानलत्वं गत एस वद्धिः संवद्धितो मोहनिदाघकाले । अन्तर्वहिस्तश्वविशेषरूप पुनः समाघेहदयं प्रविष्टः ॥३८॥ पत्नी तदीया हृदयस्वरूपा सुतश्चाशक्तिप्रभवः स्वचित्रात् । यः कृष्णवर्मा तु तयोः प्रजातो यायाव कथं स प्रशमं नु चित्ते ॥३६॥ इति श्रीक्षेमधारिसिंहरामरचिते सुरथचरित महाकाव्ये समाधेर्मनस्तापवर्णन नाम चतुर्थ सर्ग ॥ १ पचिअमि।

·पञ्चमः सर्गः पली स नाम्ना सुरथस्य शत्रुः नित्यं शरद्भावगतः प्रपन्नः । संसारचक्रस्य विराजराज्ञों भक्ताय नित्यं फलमर्पयन्तीम् ॥१॥ निश्वेशवन्या भरभावमव्यां दौर्भाग्यदापानलनाशकीम् । अशेषसीमाग्यनिकेतनां तां शरत्प्रमाभिनितरां बलन्तीम् ॥२॥ (युग्मकम् ) वाग्भिः सशुभ्रां भवकार्यरूप स्तौति प्रपन्नः शरदप्रलेखाम् । नितान्तकारुण्यलसत्प्रमा श्रियं सदाराधनलीनचेताः ॥३॥ गुणत्रयेण प्रतिभामि मात- मिन्ना कलाभिविविधस्वरूपा। कीचिर्यशो या सकलं तवैव त्वमेव दृश्या मुग्ने समन्तात् ॥४॥ १ प्रपत्र-शरणापन्न । पिराज = सौन्दर्यम्।

·३२ सग४ सुस्य-चरितम् सुवृत्तिः कुवृत्तिस्तु याऽसौ सुतेनः समालिङ्गिता नापि, सेयं मदीया। न सम्पन्मदीया मदीया विपत्सा मदीया च कान्ता तु तस्यैव माता ॥३६॥ स दिक्कालजातः पचिशेष सद्यः समिद्धस्तु ,सोऽयं स्वपुत्रेय, काले। स्वकर्माज्यव्यैः प्रकृष्टं ज्वलन्स स्नुपाभाववातैः सबाहुल्यमेति ॥३७॥ दावानलत्वं गत एप वहिः संवर्धितो मोहनिदाघकाले । अन्तर्बहिस्तावविशेषरूप पुनः समाघेर्हदयं प्रविष्टः ॥३॥ पत्नी तदीया हृदयस्वरूपा सुतथा शक्तिप्रभवा स्वचित्रात् । यः कृष्णवा तु तयोः प्रजातो यायावाकथं स प्रशमं नु चिने (३६॥ इति श्रीक्षेमधारितिहरामरचिते सुरथचरित महाकाव्ये समाधेर्मनस्तापवर्णन नाम चतुर्थः सर्गः।। १. पचिअमिः।

·सर्ग ५) सुरथ-चरितम् ३५ पुनः पुनर्लाभकलापि साक्षा- द्धया जगत्यां त्वमिहासि चिचे ॥६॥ इन्द्रोऽपि साक्षात् सुरराज्यहीन- स्त्वामेव काले प्रथितः प्रपनः । तवैव दृभिः सुरराज एप स्वाराज्यदेवः परिपोपितः सन् ॥१०॥ शरत्प्रभा या च विभाति लोके चित्रेयवा सैव कला विविक्ता । सर्व त्वमेवेह जगत्प्रसादो यस्मिन् सुखं वापि परापि शान्तिः ॥११॥ निर्वाहशक्तिर्मुवि मे त्वमेव गार्हस्थ्यलोकाश्रयमूत्तिरेवम् । सौभाग्यभाग्योदयशक्तिरूपा सातत्यनिष्ठो हृदयप्रदीपः ॥१२॥ हरीतिमेयं कविमिः सुगीता पयोदशोभानयनप्रसादः। सुरेन्द्रराज्ये च सदैव रम्या लोकेश्वरेभ्यः प्रममावरम्या ||१३|| १. सुद्रनादि । २. श्लेप । ३. भानन्दस्य सन्ततीना या सावत्यम् ।

·३४ सुरथ-चरितम् सः५] घृत्तिस्वरूपापि सुत्तिदा त्वं वृत्त्यैव लभ्या जनशक्तिभव्या। त्वं चक्रवत्तिप्रमुभावरम्या चक्रेण सेव्या भवचक्रलभ्या ॥५॥ 3 शरत्नभाभिध विशिष्टरूपा वं लोकयात्रासु च लोकसङ्गे। प्रसादरूपेण च विश्वरक्षा तनोषि मातर्जगदेकतचम् ॥६॥ त्वय्येव भिक्षुत्वमथोनृपत्वं स्थितं सदैव प्रथितं च लोके । ज्येष्ठा स्वभावाद् मुवि भासि लक्ष्मि ! स्वयं कनिष्ठेव सुपूजितासि ॥७॥ धीस्त्वं जनानां विभबैकदात्री श्रिया ज्वलन्ती द्रविणेषु दृश्या। त्यागस्वरूपा यशासा विभासि लामस्वरूपा महसा तु रम्या । त्यागेन भव्या त्वमिहासि मात- स्तथापि लोकेषु सदैव पूज्या । १. वृत्तिः =अन्तः। २. वृत्ति. सीविका। ३. चम्पदे श्लेपः। ४. ज्येष्ठा- मलक्ष्मीः दरिदा। ५. कनिधार लक्ष्मीः । 12

·सर्गः५]
सुरथ-चरितम्
सफ> एता जलकेलिनिष्ठा
वापीपु पुष्टाः समदाः समन्तात् ।
सिताएडजाथापि तटान्तमागे
शरत्नमानूतनजातकास्ते ।।१।।
जलागमे यः प्रथितः पयोदः
कृपीवलैनित्यमुपासितश्च ।
स एव मात्राभिरितस्ततो हा
संयाच्यते निम्नधरातलेषु ॥२०॥
घनो घनोऽयं क्वचिदेव दृश्यः
सौदामिनीनां निरहात्तिभावात् ।
हंसप्रघानं च सरो विभाति
वकः कचित् साम्यमुपैति दरात् ॥२१॥
विलासिनीनां सुभगे ललाटे
पन्धूकपुष्पं च कचिद् विभाति ।
सौभाग्यमेगात्र परं निधाय
पतत्यहो रागपरं कुभूमौ ॥२२॥
शारयलक्ष्मीः कलहंसमान्ये
बन्धकपुष्पे द्विजराजविम्बे ।
विमाति हया च वकान् विहाय
कदम्बगुच्छं जलदं कचिच्च ॥२३॥

·३
[ सर्गः
सुरथ-चरितम्
स्तुत्वैवमम्बां स वली सुइद्भिः
सम्मव्य यातव्यविधौ मुमोद ।
सप्तश्च खेदामिहतो निशायां
स्वप्नान ददर्श प्रियभावनिष्ठान् ॥१४॥
शुमान् प्रियाँस्ताँच सुरप्रधानान
काम्यार्चनायाः शकुनस्वरूपान् ।
वली च शत्रोः पतनं भविष्यद्
दृष्ट्वैव चित्तेन गतः शुभाशाम् ॥१५॥
द्रष्टुं स्वमित्राणि पली प्रतस्थे
सदानुकूलानि मनः प्रसादात् ।
शरत्सुहासाननुभूयमानः
पाथेय कल्पान् पथि भाग्यशाली ॥१६॥
शारयशोमां मदिरामिगयं
पपौ दृशैवं निजवृत्तिशक्त्यै ।
युद्धेषु वृत्तः स मदाय तावद्
यथा स्मृतीनां नियमो मृधाय ॥१७॥
शेफालिकानां पतनाद् धरायां
कचित्तु पालिकेलिहेतोः।
रम्भावनानां पुनरङकुरत्वाद
सद्यो विभातीह शरसुजाता ॥२८॥

·सर्गः५]
३७
सुरथ-चरितम्
सफर्य एता जलकेलिनिष्ठा
वापोपु पुष्टाः समदाः समन्तात् ।
सिताएडजाश्चापि तटान्तभागे
शरत्प्रभानूतनजातकास्ते ॥१६॥
जलागमे यः प्रथितः पयोदः
कृषीवलैनित्यमुपासितश्च ।
स एव मात्राभिरितस्ततो हा
संयाच्यते निम्नधरातलेषु ॥२०॥
घनो घनोऽयं कचिदेव दृश्यः
सौदामिनीनां विरहाभिावात् ।
हंसप्रधानं च सरो विभाति
वकः कचित् साम्यमुपैति दूरात् ।।२१।।
विलासिनीनां सुभगे ललाटे
पन्धूकपुष्पं च कचिद् विभाति ।
सौभाग्यमेवात्र परं निधाय
पतत्यही रागपरं कुभूमौ ॥२२॥
शारद्यलक्ष्मी कलहंसमान्ये
बन्धकपुष्पे द्विजराजविम्वे ।
विमावि हृया च वकान् विहाय
कदम्बगुच्छं जलदं कचिच्च ॥२३॥

·३
सुरथ-चरितम्
[ सर्गः ५
कान्तामुखाब्जे शरदोगमश्री-
विभाति शारद्यकलासमेमे ।
क्षताधरत्वात् सुभगं तथापि
यथा विजेता समरे चमूपः ॥२४॥
तमोऽन्धकारः प्रतिभाति लोके
तथापि मेघाल्पतया प्रकाशः।
तारागणैरेव वियत् सुदृश्य
स्वकीयशक्त्या प्रकृतिः सुरम्पा ॥२५॥
किं मानरागः किमु कामरागः
किं रागरागः किमु सौररागः ।
स रक्तिमा यः प्रतिभाति तासां
कुमुद्धतीनां किमु गर्वरागः ॥२६॥
कुमुदती या द्विजराजकान्ता
प्रबुद्धधते शीतकरांशुभिस्तैः।
सैव प्रचण्डार्फमरीचिमाला
पश्यत्ययोग्यां नहि कामविद्धा ॥२७॥
नदीतटी मीनरवापि रम्या
शरञ्च मेधैरपि नेत्ररम्या।
तमोहता चापि निशा सुरम्या
कान्ता तथा जागरणेन रम्या ॥२८॥

·सर्गः ५
३६
सुरथ-चरितम्
या श्रीः स्वयं पुष्करिणीतटेषु
निमेपमात्रं दृशि नो शशाक ।
संवीडिता सा शरदापि रम्या
निगूढभावा नलिनीवनेषु ॥२६॥
संवायन्ती स्वपति प्रयत्नात्
सुप्तं पति सागरतोयराशौ।
भक्त्या समाराधितविष्णु पादा
गृहे गृहे सा च शुभा निभाति ॥३०॥
शरद्रविस्तीक्ष्णकलाप्रयुक्त
पूज्यः परं स प्रभया समेतः।
प्रताप एवेह सदर्चनायां
फलप्रदोऽयं प्रतिभाति हेतुः॥३१॥
शारद्यशोभां प्रभवः स्मरस्य
लब्यातिभव्यां ललितश्च धीरः।
रासे प्रवृत्तः किल कामकेलौ
कलासहस्रः स
बहुत्वमातः ॥३२॥
वालाप्रसङ्गात्स रविः प्रचण्ड-
स्तुलागतोऽयं न मृदुस्तथापि ।
तुलाप्रमाणं सहजं च सद्धि-
निगद्यते मेदविहीनमत्यम् ॥३३॥

·४०
सुरथ-चरितम्
[ सर्गः५
अतस्तुलायामपि वण्डरश्मि-
विमाति सूर्यः स्वकलामिरुनः ।
बालाप्रसङ्गाजनितः कलङ्कः
कदापि नापैति प्रसिद्धमेतत् ॥३४॥
जित्वा रणे सोऽपि रिपून बलिष्ठ:
कोतिद्य तिः खे प्रविभाति चन्द्रः।
कविर्यवान्तः कुमुदस्य भावं
धत्ते सुचन्द्रे च हरिप्रसादात् ॥३५॥
कचित्कचिद्वा प्रतिभाति चन्द्रो
मेधेन मुक्तः स्वरिपून विजित्य।
मृधे यथावापि रिपोः प्रभाषा-
दन्तर्विघातं लभते प्रवीर' ॥३६॥
छाया सुवृक्षस्य शशिप्रमामिः
शरत्नमामिः शवलीकृतैव ।
गगातरङ्गैर्यमुनाप्रवाहो
यथा तथैव प्रतिभाति भिन्ना ॥३७॥
रविः प्रचण्डस्तु शशी स भव्य-
स्तीक्ष्णो रविः से मृदुलो हिमांशुः।
चन्द्रप्रमेयं भवतीह भव्या
निशा च भव्यात्र तमच भव्यम् ॥३८॥

·सर्गः५]
सुरथ-परिवम्
विधुप्रभावेण धनप्रभावः
पराजितोऽयं हि शरत्प्रतापात् ।
प्रावृट्प्रतापाज्जलदप्रमागाः
शरत्प्रतापाच्च विधुप्रभावः ॥३६॥
कमलकुसुमकाशैश्चन्द्रशुभ्रांशुभिस्तैः
सितकलकलहंसर्मालतीपुष्पहारैः।
पिविधकुसुमभारक्लान्तरल्लोप्रभाभि-
नवशरदि वनश्रोय॑ज्यते पुण्यभूमौ ॥४०॥
उडुपतिरिह शुभ्रो हागौरमयूखैः
क्षपयति जलदास्तान् दिक्षु कोतिप्रभाशत् ।
क्वचिदसित विवर्णाचेद्विभातीह हया
पियति जलदमाला सैप शारघभावः ॥४१॥
असुरपतिवलान्तः मिहशक्तिप्रतापै-
मुंजगविपरमैस्तैः मान्तदैत्यप्रचारैः।
सुरनिषयसुशक्त्या क्रान्तमाहिप्यशक्त्या
शरदि विजयचिह्न व्यज्यते शारदीयम् ।।४।।
स्थलकमलरनीदृष्टिरम्या विभाति
नवपरिमलगन्धश्चापि वान्तामुखाजे।
निशि तममि च चन्द्रः किश्चिदेवप्रसन्न:
सपिकिरणजाले ति मध्ये कचित् ॥४३॥

·'કર सुरषचरितम् सिंग५ शरशरजनितांग्नेस्तापबाहुल्पहेतो- रुपसि किमु नु कान्ता स्नाति 'तो विखिन्ना । प्रियजनविरहानिधिते हा' तथापि युगलशमनहेतुनेंह लभ्यो यतः स्यात् ॥४४॥ नवकमलविवृद्धिः पङ्कसंसक्तिजाता तुहिननिकरपुष्टार वातसङ्गाद्विभीता। मृिदयति कृषिरागान क्षेत्रिकाणां कविता श्रमविजयविवृद्धिः पोपिका चोत्सवानाम् ॥४॥ 'हरितवसनभव्या श्रेयस कारणं सा प्रकृतिरतिमनोज्ञा तच्छरद्देयभावा । हरिरतिरमणीया मेघमुक्तातिहया सततमिह तनोतुं प्रेयसा पुञ्जमग्रंथम् ॥४६॥ हरितललितभन्या शस्यसम्पत्प्रमामि वियति विधुविभामिन्द्रिकाकेलिनिष्ठा । सहजविजयपुष्टा • शुभ्रशारयमाता कमलयनगृहान्तः प्राप्यते लोकलक्ष्मीः ॥१७॥ विकशिवजाल कीतिचण्डी प्रसन्ना कुमुदवनविभाभिचन्द्रसौहार्दपुष्टा ।

·[ सर्गः५ सुरथ-चरितम् श्रुतिमधुरसुगीत्या प्राप्तमाध्वीकभावा समुदयति च लक्ष्मी शुभ्रशारयभूमौ ॥४८॥ इति श्रीक्षेमधारिसिंहशर्मरचिते सुरर्थचरिते महाकाव्ये लिनो विजयक्रमे शरवर्णन नाम पञ्चमः सर्गः ॥

·•ig२ "मुरथचरितम् [सिंग शरशरजनितांग्नेस्तापबाहुल्यहेतो- रुपसि किमु नु कान्ता नीति 'तोये विखिन्ना । प्रियजनविरहानिधिते हा' तथापि युगलशमनहेतुर्नेह लभ्यो यतः स्यात् ॥४४॥ नवकमलविवृद्धिा पसंसक्तिजाता तुहिननिकरपुष्टाघातसङ्गाद्विभीता । मिदयति कृषिरागान् क्षेत्रिकाणां क्वचिद्वा श्रमविजयविवृद्धिः पोपिका चोत्सवानाम् ॥४५॥ "हरितवसनच्या श्रेयसां कारणं सा प्रकृतिरतिमनोज्ञा तन्छरद्देवभावा । हरिरतिरमणीया मेघमुक्तातिया संततमिह तनोतु प्रेयसां पुञ्जमप्रथम् ॥४६॥ हरितललितभन्या शस्यसम्पत्मभाभि- विपति विधुरिभामिन्द्रिकाकेलिनिष्ठा । सहजविजयपुष्टा • शुभ्रशारयमाता कमलवनगृहान्तः प्राप्यते लोकलक्ष्मीः ॥४७॥ रविकरशतजालैः कीचिचण्डी प्रसन्ना कुमुदवनविभाभिचन्द्रसौहार्दपृष्टा । 12

·सर्गः६
सुरथ-चरितम्
४५
सुरथं मनसा यान्ति शात्रवेन प्रचोदिताः ।
दृष्टयश्च यया भाग्यरहिते च शनेः कचित् ॥६॥ युग्मकम्
शात्रवं नैव मित्राणां वलिनः सुरयाय वा।
दौर्माग्यचोदितं वैरै शनेष्टियथा नरे ॥१०॥
स्वीयद्रव्याणि लोकाँश नीत्वा मित्राणि तान्यतः ।
अन्तस्तचप्रमोदं च वलिनः कारयन्ति हि ॥११॥
मुहद्भिः सहितस्तावद् वली जातिरिपून् स्वयम् ।
शस्त्रास्त्रालङ्कृतो वारः शरष्टिकरो वली ॥१२॥
वाथस्त्रं सुरथेनेह तिप्यते पनिरन्तरम् ।
वारुणास्त्रेण तत्तेन वलिनापि निहन्यते ॥१३॥
एकोऽपि वलिनो युद्धे शरः सञ्जायते बहुः ।
स पहुवं समापन्नो यिनिहन्ति रिपून् पुरः ॥१४॥
अन्तर्भावनिहीनेन सपर्या या कृता चरा ।
वस्या नो जायते शत्रौ फलं शरगतं कचित् ॥१५॥
न सपर्याशतेनापि फलं स्थायि प्रजायते ।
मावप्रियाः सुरा भक्त्या सदैव फलदायिनः ॥१६॥
कारणस्य जयश्चैव क्वचित् कार्यस्य वा पुनः ।
ववयनस्य जयश्चैव कचिद्वा वारुणस्य हि ॥१७॥
माट्समागता मेघा यथात्र विफलाः कचित् ।
तयास्त्रं विफलं माति सुरथे वलिनो मृधे ॥१८॥

·षष्ठः सर्गः
स चली सुरथे तस्मिन् बद्धवैरव भक्तिमान् ।
शारद्यफलभोगो च लेमे मित्राणि नीतिभिः ॥१॥
अर्चनं यत्कृतं तेन शारयविधिना सकृत् ।
वस्यैव फलभागं तं विजयः संप्रतीक्षते ॥२॥
पथा दृढमहारश्च कृती शत्रौ प्रजायते ।
खथा भावविशेोऽपि मित्रे सौहार्दसंयुते ॥३॥
भक्तिमारस्तथाऽऽराध्ये फलति प्रयतात्मनः ।
वस्यैव भक्तिहीनस्य सपर्या न फलप्रदा ॥४॥
कृतमं न कचिद् कर्म कृतमस्तु नस स्वयम् ।
भावेन फलदार कर्मणो नरि जायते ॥५॥
कर्मचिर्जयं सते भावेन परिपोपिठा।
सुपत्नी च यथा पत्या पोपिता सुतयः शुभा ॥६॥
गुणाः स्वयं यथा पुरे प्रायान्ति विधिचोदिताः ।
तथा मित्रेषु सौहार्द बहिचि प्रपोदितम् ॥७॥
सुहृदो बलिनवापि हावन प्रचोदिताः।
अभेदभावनाभिश्च सदा विजयकातिणः ॥८॥

·सर्गः६]
सुरथ-चरितम्
सुरथं मनसा यान्ति शात्रवेन प्रचोदिताः।
दृष्टयश्च यया भाग्यरहिते च शनेः कचित् ॥६॥ युग्मकम्
शात्रवं नैव मित्राणां पलिनः सुरथाय वा ।
दौर्माग्यचोदितं वैरं शनेदृष्टिर्यथा नरे ॥१०॥
स्वीयद्रव्याणि लोकाँश्च नीत्वा मित्राणि तान्यतः ।
अन्तस्तचप्रमोदं च वलिनः कारयन्ति हि ॥११॥
सुइद्भिः सहितस्तावद् वली जातिरिपून् स्वयम् ।
शस्त्रास्त्रालकृतो वारः शरवृष्टिकरी वली ॥१२॥
पह्मयस्त्रं सुरथेनेह तिप्यते यनिरन्तरम् ।
वारुणास्त्रेण तत्वेन बलिनापि निहन्यते ॥१३॥
एकोऽपि वलिनो युद्धे शरः सञ्जायते पहुः ।
स बहुत्वं समापनो यिनिहन्ति रिपून् पुरः ॥१४॥
अन्तर्भावविहीनेन सपर्या या कृता
वरा।
वस्या नो जायते शत्रौ फलं शरगतं कचित् ॥१५॥
न सपर्याशतेनापि फलं स्थायि प्रजायते ।
भावप्रियाः सुरा भक्त्या सदैव फलदायिनः ॥१६॥
कारणस्य जयश्चैव कचित् कार्यस्य वा पुनः ।
बहथस्त्रस्य जयश्चैव कचिद्वा वारुणस्य हि ॥१७॥
प्राइट्समागता मेघा यथात्र विफलाः कचित् ।
तथास्त्रं विफलं भाति सुरथे बलिनो मृधे ॥१८॥

·सुरप-चरितम् [ सर्ग ६ प्रोदण्डदएडे- सुरथे. चक्रवर्निनि तेन्नृपे । प्रारब्धचोदितानां च भयं कापिन जायते॥१६ मुद्रापितो यथा देच्या शरः श्वसनविक्रमः। तथैवारातिमध्ये सापतितः कार्यद्वरा ॥२०॥ सुरथस्य च मित्राणि ' तपमा संक्षयानमधे ।। भापविद्धानि चापीह 'सफलानि न तानि हिमा२१॥ केचित्तु' सुहृदो युद्धे पातिताश्च । वलक्षपात् । अन्ये च मनसो नैव प्रविशन्ति मृधे स्वयम् ॥२२॥ क्षत्रियस्य च तत्तेजः केवलं स्वयमेव हि। युद्ध प्रकुरुते भूमौ दिवि वापि समं क्वचित् ॥२३॥ युद्धोन्मत्तं धिमत्तं वा दुर्मदं चापि दुईमम् । तत्तेजो वलिनो राज्ञो युद्धे पातयतीव हि ॥२४॥ बहुभिदिनसरे युद्धे दैवप्रधानके। पराजितोऽयं सुरथस्तेजश्च पतितं समम् ।।२।। पराजिते ' च सुरथे क्षत्रिये नृपतीवरे। पृद्धामात्योपदेशाच्च स्वां पुरीमागतः स तु गा२६॥ सत्राप्यमात्यमर्गेभ्यो चिन्ता तस्य प्रजायते। हद्भावप्रेरितः । सम्यक् शमः कापि न जायते ॥२७॥ सैन्यानि । युद्धशिष्टानि हतानी भिान्ति हि । यथा चैत्रोद्भवो मेघः प्रभाते पश्चिमे कचित् ॥२८॥ -

·सर्ग ६]
सुरथ-चरितम्
- प्रजास्ताः। पीडिता दैवदुःखिता रिपुभीतितः ।
नानुयान्ति । क्रियाभिश्च दरिद्रप्रमदा यथा । ॥२६॥
शक्तिस्तु केवला "शुद्धा तदीया त्रिया नृपम् ।
अन्तःस्था न स्यजत्येपा पित्स्वपिपरा परा ॥३०॥
तयैव दिवसान् साधं यापयति च तन्नृपः ।
अन्तः शक्तिप्रमापुष्टः प्रजाभिः परितोपितः ॥३१॥
प्रजा "एर च भूपाल सुरथं रिपुपीड़ितम् ।
सान्त्वनाभिचोभिश्च तोपयन्ति सुता इव ॥३२॥
साध्वी पतित्रता शक्तिस्तदीया क्षत्रिया सती ।
समासक्ता तु जीवेशे प्रकृतिः पुरुपे यथा ॥३३॥
धन्या च भूभृतस्तस्य शक्तिः शक्तिः प्रजा प्रजा।
अशक्त्या भूभृतं या च नो जहाति हृदा नृपम् ॥३४॥
श्रद्धया रक्षिता यापत्तावत्सा सङ्गता नृपे ।
व्यतीते च कियत्काले जहाँ सापि निजं पातिम् ॥३॥
सुरास्ते पूजितास्तेन भारहीनेन दुर्जयाः।
अशक्ता नोपकुर्वन्ति कायाँच प्रमिता यथा ॥३६॥
नित्यः सच्चित्सदानन्दो न तं पश्यति पूरपः ।
यथैव सच्चिदानन्दो योगी युक्ती न किचन ॥३७॥
भाग्येनोपकृतं तस्य पुरवचं च नो यतः ।
अन्यया मोहयाहुल्यात्पतनं ध्रुवमेव हि ॥३८॥

·४ सुरथ-चरितम् [सर्गः६ अमरावापि ते धन्या येप नो वा प्रियाप्रिये। भुक्त्वा भोगाँस्तु भक्तभ्यो ये न पश्यन्ति तान् पुनः ॥३६॥ स्मृता कुलं स्वं सुरथोतिधोरो धर्मस्य सिन्धौ सततं सुमनः । सन्तोपितोऽयं बहुधैव शक्रया कथं कथं चिधृतिमेव धचे ॥४०|| स्मृतिवचनपरोऽयं क्षत्रियाणां बलिष्ठः सुरथ नृप इहासीत् क्षीणशक्तिविभिन्नः । सततमपि तथान्तः सान्त्वनाभिः प्रजाणां सुललितवचनानां तोपितः प्राप शान्तिम् ॥४१॥ इति श्रीक्षेमधारिसिंहशर्मरचिते सुरपचरिते महाकाव्ये सुरथपराजयो नाम पाठः सर्गः॥

·सप्तमः सर्गः भूचक्रवर्ती नृपराज एप विखिन्नचित्तः कुलकेतुरतम् । स्वपुण्यपुजैः सततं विहीनी धृति दधानो निजम मुंक्ते ॥१॥ प्रिया च तस्य प्रियमेव कान्तं पतिं विखिन्नं मनसानुरका । प्रासादहीनो गृहमेव तुच्छ संसेवते धर्मपरायणा सा ॥२॥ सघव कालः शिशिरः प्रजातो यस्मिन्निपएणः सुखमेव मुङ्क्ते । सौभाग्यपुष्टः परमं, तथाहि मुक्ते स्वदुःखं शुममाग्यहीनः ।।३।। स्मृत्वा स्वदुःसं विधिं च भोग्य सदम्पती माग्यहती विखिन्नी । पुनः पुनः रोदमिमी प्रपाठी रहो दयानी च पृति कपनि ॥४॥ गृह हसन्ती प्रमपा सुपुष्टा विमाति शैत्पावरपा निशापाम् ।।

·५० सुरथ-चरितम् [ सर्गः मदात्ययेनेव च शोणभावा प्रमोदयुक्ता मुदितैः सुसेज्या ॥५॥ केदारभूमी परिपाकपुष्टं कचित् धान्यं स्वतपः सुनिष्ठम् । आनन्दमत्तं नवशालिमिस्तत् परोपकाराय सतां विभूतिः ॥६॥ सदिक्षुदण्डालिकेलिरम्यं मधदरं क्षेत्रमिह प्रभाति । आपीडितोऽपोद महान् परार्य धन्यः प्रकृत्या सदयस्तयेतुः ॥७॥ उदीयमानश्च रवि कलामि- लोकोपकाराय स बालदतः। प्रासेवते पृष्टमिव प्रशान्तो न सम्मुखं क्लेशभयाय रम्पः ॥८॥ सुकचुकानद्धपयोघरानो पुष्पासवामोदितवक्त्रपयाम् । फस्तुरिकालिप्तमुखारविन्दा कामायमानां भजते प्रियेश ॥६॥ उदीयमानोऽपि रविः कलाभिः स लोकमित्रं प्रियमेव मित्रः ।

·सग.] सुरध-चरितम् लोकोपकाराश्च सदैव सन्तो मरन्ति पाला अपि ते प्रमाभिः ॥१०॥ व्यवायकेलिश्रमजाततन्द्र समीक्ष्य रामा स्वपति प्रियं तम् । संवाहयन्ती स्वकरेण गाद कामं पुनर्वैजनयत्यजस्रम् ॥११॥ स्वादूनि भोज्यानि गुरुणि कान्तो मुक्त्वा च शय्यां परिसेवते सः। कान्त पुनहॅमममानवर्णा लब्ध्वा च तस्यां सुरतिं विधत्ते ॥१२॥ न लोकयात्रामपि कर्नुमः शिष्टो विशिष्टो जनतानुरक्तः । कचिच्च वासांसि गुरूणि कश्चिद् धचे निजेष्टं च करोति कार्यम् ॥१३॥ सुशोतलं वारि मनप्रसाद पेयं च हृदयं न तुषारवर्णम् । धात्रैव चाप्यापनकारणं तत् सुनिम्मितं जीवनतत्वमेव ॥१४॥ लघुत्वमुज्नित्य परं च तूलं महत्वमुच्चः परमं विघचे।

·५२ सुरथ-चरितम् [ सर्गः ७ चीनांशुकानां महतां महत्त्वं सामान्यभावेन गतं तु तूले ॥१॥ वातस्य हृदयत्वमपैति दूर पुष्पखना चापि सुशोभनांशः। वासोविहीनेषु कलेवरेषु धचे महत्त्वं नहि रत्नमुच्चैः ॥१६॥ ऊर्णा तु वस्त्रेषु महत्त्वमुच्चै- धने महाश्रियमादधाना । नीचेषु तत्कम्बलमेव धत्ते महनमुग्रं प्रियभावयुक्तम् ॥१७॥ उपस्कताढ्यं परमं च भोज्यं मांसः स मीनः प्रियभारमेति । स्वादूनि दुग्धानि मधूनि चापि दधीनि शस्तानि पराणि लोके ॥१८॥ काले च तस्मिञ्चिशिरे समाधि- वैश्यो विशीर्णः स्वगृहे धनेन । पल्ल्या च पुत्रेण समं सुखेन त्यती धृति नो विकलो हि धत्ते ॥१६॥ श्रिया विहीनः सुरथः सदैव बहूनि दुःखानि यतश्च मुक्त।

·सर्गः ७] सुरथ-चरितम् समाधिरत्यन्तविखिन्नता धृति हि धत्तां स कथं धनेशः ॥२०॥ पल्या च पुत्रेण तथा श्रियाऽयं समुज्झितोऽर्थेन वरेण वैश्यः। धृति हि धत्तां मुवि वैश्य एप कथं नु काले शिशिरे सुशीते ॥२१॥ तुपास्वातः प्रतिवाति रात्री दिवापि शीतप्रभया प्रकामम् । स एप कार्य सुदृढं च लोके क्लिश्नाति शैत्यप्रतिबद्धमेव ॥२२॥ सुभूमिजातं परमं हि धान्यं स्विनं प्रकामं च गृहे स्वकीये । पतिप्रियायाध करेण शुद्ध गन्धं विशेष परमं विधत्ते ॥२३॥ पदोदनं माति गृहे पिशुद्धं प्रोत्या स्वपल्या सुपरिष्कृतं च । तयैव तत् प्रीति विधचे गृहिणय शोते ॥२४॥ सादात् परिवेषितं धनेन हीनोऽपि नरव शीते पलालसज्जीकृतशस्पिकायाम् ।

·सुरथ-चरितम् [सर्गः ७ निशां नयत्येव सह स्वपल्या सुखं समालिङ्गितविग्रहः सन् ॥२५॥ किं वैव विद्यासु विनोदभावैः शास्त्रप्रदिष्टविविधप्रकारैः। निशां क्वचित् केपि युधाः प्रकाम दीर्घा स्वबुद्धथैव सुखं नयन्ति ॥२६॥ निर्विरणभावश्च समाधिरेप शीतप्रधानं च सुखप्रधानम् । कालं विशेष करणेन भुञ्जन् दौर्भाग्यमेव स्मरतीह चित्ते ॥२७॥ अनेकखेदान्तरितैर्वचोमि- चिन्ता च शोकः प्रविकाशमेति । जलाभिपूणे च यथा तड़ागे प्रतिक्रिया स्याद्धि वहिःप्रवाहः ॥२८॥ निर्विएणचेताः स वणिक् समाधि- मनोविनोदाय कथं कथं चित् । कदा कदाचित् सुरथस्य गेहं प्रयाति खिन्नं मनसा विदग्धः ॥२६॥ तत्रैव काश्चित् स हि याति शान्ति राज्ञः सदुःखस्य वचोमिरेवम् ।

·सः ७] सुरथ-चरितम धृतिं च पत्ते मनसा कथंचित सतां हि सङ्गन सुखप्रकाशः ॥३०॥ समाधि-वैश्यः किल बन्धुवनः समुज्झितो याति विशेषचिन्ताम् । स चक्रवर्ती तु हृदा विखिन्नः सामान्यभावं मनसा प्रयाति ॥३१॥ समानभावं च नरैर्नृपोऽयं गतः श्रिया नो प्रतिभाति हीनः । मेधैः शरचन्द्र इव प्रसिद्धो धत्ते यतोऽयं न निजस्वरूपम् ॥३२॥ ललाटपट्टे सुरथस्य राज्ञः श्रीरेव साक्षात् प्रतिभाति चान्तः । विभूतिरूपा नृपभाग्पलचमी ऋते तु राझ्या नहि भावभन्या ॥३३॥ राज्ञी पुरा या च शचीस्वरूपा जनमुधैव प्रतिसेवितेयम् । पल्यैव साक्षाद सुरथस्य सैपा चतुः प्रपीड़ां जनयत्यजत्रम् ॥३४॥ तयैव सावानृपतीचरोज्य- मायासितः शान्तिकलाभिरुच्चैः।

·सुरथ-चरितम् [सर्गः ७ निशां नयत्येव सह स्वपल्या सुखं समालिङ्गितविग्रहः सन् ॥२॥ किं चैव विद्यासु विनोदभावैः शास्त्रप्रदिष्टविविधप्रकारैः। निशां क्वचित् केपि बुधाः प्रकामं दीर्घा स्वबुद्धथैव सुखं नयन्ति ॥२६॥ निर्विरणभावश्च समाधिरेप शीतप्रधानं च सुखप्रधानम् । कालं विशेष करणेन भुञ्जन् दौर्भाग्यमेव स्मरतीह चित्ते ॥२७॥ अनेकखेदान्तरितैर्वचोमि- चिन्ता च शोकः प्रविकाशमेति । जलाभिपूणे च यथा तड़ागे प्रतिक्रिया स्याद्धि वहिःप्रवाहः ॥२८॥ निविएणचेताः स वणिक् समाधि- मनोविनोदाय कथं कथं चित् । कदा कदाचित् सुरथस्य गेहं प्रयाति खिन्नं मनसा विदग्धः ॥२६॥ तत्रैव काश्चित् स हि पाति शान्ति राजः सदुःखस्य वचोभिरेवम् ।

·[ सर्गः ७ सुरथ-चरितम् सुललित ललनाभिनित्यमेवेह भोग्य शिशिर इह हि जातो हंसकेलिप्रसादः ॥४०॥ इति श्रीक्षेमधारिसिंहशर्मरचिते सुरथचरित महाकाव्ये शिशिरपरामवो नाम सप्तमः सर्गः।।

·सुरथ-चरितम् सर्गः ७] धृतिं सदाशामपि भाम्पनिहाः धचे समाधिन च भाति नष्टा ||३|| भविष्यदर्थस्य सुखं हि लोके प्रायेण दुःखैः प्रविकाशमेति । इतीव तचं मुवि मानवानां संदृश्यते पुण्यवतां समन्तात् ।।३६।। प्रास्तथापीह इदा विभाति भूपालपूज्यश्च पियास्पदुग्रः। अन्यत्र नो चेत् पतिदेवता सा राजी गृहे स्यात् पतिशक्तिरूपा ॥३७॥ सुरथो नृपतिनिजशक्तिरतो मनसा वचसा वपुपा यशसा। स हि भाति सदैव कलारहितो विधुरेप यथैव दिवाकलितः ॥३८॥ सुहृदो विकलो प्रभया पतितौ मुवि तौ कलया रहितौ च रहा। नलिने च यथैव नदस्य जले शिशिरप्रमया मृदिते गलिते ॥३६॥ अतिसितजलपूर्ण कुम्मवैशिष्टयशिष्टं मकरकुलनिवासः पुष्कर वोयमेतत् ।

·[ सर्गः ७ १७ सुरथ-चरितम् सुललित ललनाभिनित्यमेवेह भोग्यं शिशिर इह हि जावो हंसकेलिप्रसादः॥४०॥ इति श्रीक्षेमधारिसिंहशर्मरचिते सुरथचरिते महाकाव्ये शिशिरपरामवो नाम सप्तमः सर्गः॥

·अष्टमः सर्गः भूपाल एप बहुधा विकलो दशां तो चिचे दधात्यखिलभावभरस्वभावात् । यात्रामयं च कुरुते सहसा वनार्थ भक्त्या प्रयाति मनसा शिवसनुमादौ ॥१॥ सम्यङ्नतः स भजते शिवसनुमेवं विनान्तकं गणपति भवमङ्गलं तम् । वाग्भिः स गद्गदस्वरः पुलकाश्चिवाङ्गो भक्त्या सदैव शुभदं भवशान्तिमूलम् ॥२॥ कल्याणमूर्तिरसि नाथ ! सदैव पूज्यो नामैव ते च परमं शुभदं हि गीतम् । लोके नहीह कलिजाः प्रभवन्ति विना- स्त्वन्नामकामपरिकीर्तनभीतसत्त्वाः ॥३॥ ब्रह्माण्डराज्यपरिधीधरचक्रवर्ती शम्मुस्तवैव जनकः श्रुतिकोतितश्च । तेनासि नाथ ! सफलः प्रथमः कुमारो वृद्धिप्रदश्च सततं शिवजो हि वाला ॥४॥ विद्या सुथुद्धिजननी लयि नाय निष्ठा चुद्धिविवेक जननी च तवैव शिष्टा ।

·सर्गः ८] सुरथ-चरितम् ५६ शान्तिस्तवास्ति भगिनो जनकप्रसूता कीर्तिस्तु सा तव सुता शुभनामजाता ॥५॥ शम्भोः सुतस्त्वमसि भावमयश्च गौर्या नप्ता नगेश्वरवरस्य हिमेवरस्य । त्वं चेन्नहीह भगवन् विभवप्रदाता हा पन्धुतन्तुरिह यातु कुतो विधातुः ॥६॥ एप पद्धो सन्तानतन्तुमिह नाथ ! सदा प्ररक्ष ज्ञानं च वोघय परं भवमुक्तिहेतुम् । बुद्धि कुरुष्व मम लोकवरार्थलामे शान्ति च देहि मनसो हृदयाजजाताम् ॥७॥ मातामहस्तव नगेश्वर रत्नेश्वरो हि परमः प्रधितो गिरीशः। लदम्याः प्रियोऽसि कृतिजो गिरिजामिनात- स्तत् लं कथं न शिवजो धनदो वरिष्ठः॥८॥ पत्नी तवास्ति सकला सकलार्थसिद्धि- युद्धिद्वितीयदयिता त्वयि निष्ठावा। जाती तयोष शुभदौ तव लामलक्ष्यो कल्याणमूर्तिजनिती विभवनदी तो ॥६॥ एकापि सिद्धिरिह भाग्यचपार्यरूपा युद्धथा सहव फिमिवास्तु नहींश ! पन्या ।

·[ सर्गः ८ ६० सुरथ-चरितम् तद्विघ्ननाय इति लोकमतिप्रसिद्ध स्त्वं मे कथं न मनसा वचसा प्रपूज्यः ॥१०॥ सर्वप्रियौ तव सुतौ मुवि लाभलक्ष्यो कीp वरौ च वरदौ जगति प्रसिद्धौ । लोकोपकारनिपुणौ मवकृत्यतत्त्वौ तो लोकनाथ ! सततं प्रणमामि हृधौ ॥११॥ अन्तः स्फुरत्कमलभावभवौ च पूज्या- वाशाप्रपूचिकरणे प्रथिती बरौ तौ । सद्भक्तिपीठजनिती तव नामजाती लोकप्रियौ च सदयौ मतिमातको तौ ॥१२॥ बुद्धिस्तु सैव मतिरित्यपरासुनाम्ना सिद्धिः प्रिया च सततं भवतत्यरूपा । ते चापि लोकशरणं तरणी जगत्यां भावस्तरं च; अवि ते मनसा प्रपूज्ये ॥१३॥ पाशाङ्कुशौ च करणे स्वकरेण विद् मनं स्वकीपरदनं भवभक्तिमानम् । सुस्वादुमोदकमयो शिशुतोषकारि प्राप्ताशिषच शिरसा शरणं मम त्वम् ॥१४॥ उमा तु ते गीः परमास्ति देवी उद्भावजातोऽसि च शम्मुमनुः।

·सर्गः सुरथ-चरितम् ज्ञानेन बुद्धया भवतः प्रभावः श्रेयः परं नाथ सदैव धत्ते ॥१॥ गजाननत्वं तव नाथ लोके सिद्धं प्रतिष्ठाकरणात्पुरस्तु । अतश्च सर्वप्रथमा प्रतिष्ठा तवैव लोके शुभदा प्रतिष्ठा ॥१६॥ चन्द्रेण सार्द्ध सहजस्य भावः सुधानिधेस्ते प्रथितः पृथिव्याम् । अतो हि भक्तस्य शरीररक्षा ख्याता सदा नाथ तय प्रसादाद ॥१७॥ सद्वंशवृद्धिस्तु तव प्रसादाद भक्तस्य तावत् सुतरां प्रसिद्धा । तवैव जन्मार्जितकीतिलब्धं सवंशसातत्यमपीश ! लोके ॥१८॥ उमैव पमा तव मावरूपा श्रीः सापि सौभाग्यमयी ध्रुवं हि । त्वनामकीत्यैव सदा सुलम्या सेयं हि भक्तस्य तब प्रसादाद ॥१६॥ फलं सुपुण्यवतजातमात्र पित्रो शुभं भक्तशुभकरं च।

·सुरथ-चरितम् [ सर्गः त्वं कृष्णभिन्नोऽप्यथ कृष्णरूपो वृद्धिप्रदो बाल इति प्रसिद्धः ॥२०॥ ग्रहो न कश्चित् प्रतिवाधते तान् ये त्या प्रसिद्धं तु सदा स्मरन्ति । रविप्रसादात्तव नाथ शक्ति- भक्तेषु नित्यं शुभदैव भूयात् ॥२१॥ प्रारब्धजाता वहवश्व विना स्तिष्ठन्तु तावचयि शम्भुजाते । संरक्षके भाग्यविधौ परात्मन् गार्हस्थ्य सम्पत्तु तव प्रजा सा ॥२२॥ तवैव शब्देन भयादकैन पिभीरवास्ते प्रतिवाधिताश्च । तद्भाववन्धः श्रुतयोः सदास्त; "न कर्णशत्रुः पुनरेतु दृप्तः" ॥२३॥ नृत्यादिकाले शिवदृक् प्रणोदिते यद्वीप शब्दो घनितं करोति । अशेपकैलाशभवेश्वरालयं स एव शब्दः शुभदो ममास्तु ॥२४॥ दिशां सदीशा बहवोऽपि सन्तु संसाररक्षार्थमिमे च दृप्ताः।

·सगः ८] सुरथ-चरितम् एकै नागाननशक्तिरेसा पर्याप्तिरूपा मम शान्तिकृत्ये ॥२५॥ तत्सनुयुग्मं मम भाग्यभावः सदैव कृत्ये चरितार्थमेतु । अन्तः स्फुरन्मे च सरोजमेतन्- नित्यं सनाथं शिवशान्तिरेतु ॥२६॥ किमेकदन्तेन ममारिपुर्ज हतं विशक्ता भवतोऽपि शक्तिः ? शिवस्य सूनोर्यदि शक्तिरेपा साशा मदीया मुवि कुत्र यातु ? ॥२७॥ तवैकदन्तेन जगद्वियुद्धा भक्तिः शिवे चापि विनीतभावः । शान्तिस्तु नित्या तव शक्तिपूज्या तेनापि सर्वप्रथमा तयार्चा ॥२८॥ गार्हस्थ्यवैशिष्टयमिदं गृहे ते संदृश्यते यो मनसः प्रमोदः । पत्नीगतः सूनुगतस्तथाखुज- स्तेनापि काव्याङ्गभवः सदर्थः ॥२६॥ विचित्रशक्तिर्भवशक्तिरूपा गौरी सती वा भवकारणं सा ।

·६४ सुरथ-चरितम् [सर्गः आधारभावश्च सदा स शम्भु- स्तयोः सुतस्त्वं भवकार्यरूपः ॥३०॥ मुहुर्मुहुर्वापि च सैव सृष्टि- ह्यशेषसंसारलेसत्प्रपश्चः। सृष्टिः परा वा भवभावमूलं तवं च सर्व भवशक्तिजातः ॥३१॥ सादिनपञ्चप्रथमावतार- स्त्वमेव युक्तच शिवावतीर्णः। अव्यक्ततत्वं तु शिवावुभौ तु बोधात्परं बोधगतौ च नित्यौ ॥३२॥ स्पन्दो य एष प्रथमं च तत्वं स शम्मुतवं विविधाकृतित्वात् । तव्यक्ततत्त्वप्रतिव्यक्तिजात- स्त्वं कार्यरूपो भवरक्षणञ्च ॥३३॥ विक्षेपशक्तिगिरिजैव नित्यं तद्भावकार्य प्रथमं त्वमेव । व्यक्तो गुहाभिन्नशिवात्मजोऽसौ बोधस्वरूपत्रिपुटोऽपि दृश्यः ॥३४॥ शक्तिस्तु नित्या जगतः प्रपञ्चे सैवेह गौरी जननी तवैव ।

·सर्गः८] सुरथ-चरितम् तद्भावजातो जगतः सुपूज्य- स्त्वं चाथरूपो भुवि सजनांशे ॥३५॥ अतश्च संक्षिप्तविभूतिसत्ता त्वदाश्रमस्था भवभाविकेयम् । सिद्धयादिनाम्ना प्रतिभाति नित्या त्वं शङ्करात्मा भवशङ्करश्च ॥३६॥ लक्ष्मीः पराबोधविवोधयुक्ता प्रोमित्य सापत्न्यमतः समेवा । भवोपकारा मवभक्तितत्वा तवैव साध्या भुवनप्रपूज्या ॥३७॥ रक्तोऽपि रागेण विनैव लोके विशिष्टभावेनयुतस्त्वमीश !" लब्धप्रतिष्ठश्च तथैव काले गजाननो बोधावियोधमूत्तिः ॥३८॥ त्ववाहनं चास्युदयप्रशस्त विभुत्वपर्याप्तिनवप्रकाशः। व्रतोद्भवं नाथ सुपुण्यतत्त्वं स्वयं च कृष्णः शिवयोगजातः ॥३६॥ १ अथेनादिसृष्टि सूच्यते ।

·ur
सुरथ-चरितम्
स]
शिवादिदेवविविधैर्वरास्ते
दत्ताभये ते त्वयि नाथ ! दत्ता।
तेनापि भक्तस्य मनोरथास्ते
पूर्णाः सदैवेह सतो भवन्ति ॥४०॥
सद्भिः सुरैर्भावपरै विमुस्त्वं
मुदाभिपिको विभवान् विपि ।
तेनापि नित्यत्वमिहास्ति युष्मद्-
भक्तप्रयोघे विमवे च तावत् ॥४१॥
गजाननत्वं भवतश्च मत्वा
निशङ्कभागो मनसा गृहीतः।
विपक्षपक्षस्य विदारणार्थ-
मेकोऽपिदन्तः सफल ध्रुवं ते ॥४२॥
तद्विप्रलम्भः प्रकृतेर्मयैव
सन्दश्यते हा प्रकृती कुरीतिः।
अशेपपक्षाः प्रतिकूलभावा
दृप्ता विमत्ता भुवि भान्ति मह्यम् ॥४३॥
गजाननत्वं यदि तेऽपि नाथ !
प्रजायते स्थूलदृशे कथंचित् ।
कौलप्रतिष्ठा ता विश्वसम्पद
विश्वेशजेनेह कथं नु रक्ष्या ॥४४॥

·सर्गः ]
मुरथ-चरितम्
६७
आश्रमीयां मनःशान्ति सदा कुरु शिवोद्भव!।
स्वास्थ्यमृद्धिं प्रतिष्ठां च ज्ञानं श्रेयश्च वर्द्धय ॥४॥
बुद्धिसिद्धी प्रिये यस्य लाभलक्ष्यौ सुतौ तथा ।
शिवयोश्चात्मजः श्रीमान् सोऽयं कल्याणदः सदा ॥४६॥
कल्याणकुम्भौ यत्कुम्भी मङ्गलास्पदकारिणौ ।
आश्रमस्थैः सुसेव्येते सिद्धिबुद्धिप्रदौ शुभौ ॥४७॥
विपक्षदलनायैव रक्षणाय सदाश्रयौ ।
कीत्तिवल्ली फलागाप्त्यै त्वदीयौ चरणौ मम ॥४८}}
सम्पदा करणौ कौँ जयध्वनिपरायणौ ।
अरिदावानलौ तौ ते द्विपद्वातनिवारणौ ॥४६।।
दुर्ग्रहाः सुरथस्यान्तः शक्तिहीनाश्च ते गताः ।
निशान्ते रवितेजोभिस्त मांसीव हतानि वा ॥५०॥
तथापि गुरुमेवायं कल्याणार्थमपेक्षते ।
भावोऽपि फलतामेति नोपदेशं विना गुरोः ॥५१॥
सूर्यकान्तमणिश्चापि रवितेजांस्यपेक्षते ।
अन्तरग्निः स तेजस्को हेतुभूतो हि तेजसः ॥५२॥
अतोऽयं सुरथो भूपः प्रतस्थे तुरगेण हि ।
अस्यासीन्मृगया व्याजः पश्यत्सु निजबन्धुषु ॥५३॥
हतान् विनाँच नो भूपो जानाति विधिनोदनात् ।
मिथ्या चिन्ता त्वतो मोहाज्जायते तस्य भूभृतः ॥५४॥

·सुरथ-चरितम् [ सर्गः प्रारब्धस्य प्रणाशेन महसैव मनोगतम् । भक्तिबीजं तदा तस्य ज्ञानेन सहितं यतः ॥५॥ उदितं; तन्मनोभावो युक्ति दर्शनहेतुजः । तथापि नहि भूपालो वेति सम्यक् किमप्यसौ ॥१६॥ निसृतं भाविमूलं तत् प्रकृतेर्वापि शक्तितः । एकैव प्रकृतिः शक्तिमादत्ते सा ददाति वा ॥७॥ पूर्वजन्मार्जितं ज्ञानं क्षणेनैवमुपस्थितम् । क्षणव्यापि न च स्थायि प्रारब्धावरणं यतः १५८॥ तत आरम्प भूपाल ईपदोधपुरस्सरम् । नित्यां गौरी स्मरत्येवं तदंशं गणनायकम् ॥५६॥ हेतुपक्षाश्रितं नैव ज्ञानं तस्य तथापि हि । नापि भवत्याश्रयं कापि लभते भक्तिपूर्वकम् ॥६०॥ इति श्रीक्षेमधारिसिदशमरचिते सुरयचरिते महाकाव्ये सुरथप्रस्थानको श्रीगणेशातुति माष्टमः सर्गः ॥

·नवमः सर्गः
श्रीगणेशप्रसादेन धैर्यास्त्रविचरिक्रियाम् ।
तस्तम्भ मतिमॉस्तावद् धिया धृतिगृहीतया ॥१॥
सुरथस्तुरगारूढो वनं प्राप्तश्च शोभनम् ।
चिन्तया सहितो भूपस्तथा दृष्टयापि चिन्तितः ॥२॥
स्तब्धां भूपो न जानाति भविष्यच्छुभयोग्यताम् ।
प्रेरितां गणपेनापि लसन्ती भक्तिमानकाम् ॥३॥
मनसश्चानुकूलं स बने स्वावसथं नृपः ।
चकार करुणापात्रं स्वयं प्रारब्धचोदितः ॥४॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र सोऽपश्यन्मधुलक्षणम् ।
मृदुभिश्व शरैविद्धो यस्मिन् ब्रह्माण्डभूपतिः ||
मधुना घूतमत्वेन सुरवृन्दफलाय च ।
अपर्णातपसा शम्सुर्वन्दीकत इवेश्वरः ॥६॥
पुत्री मुनीनामपि मक्तिभाजों
क्रियापराणाञ्च तपोषलानाम् ।
काचित्पति स्वं हृदये दधाना
ह्यपेक्षते सापि दिनावसानम् ॥७॥

·सुरथ-चरितम्
[ सर्गः
सुरात्मजेव प्रतिभाति काचित्
कामप्रविद्धा समदा सदैव ।
वश्या प्रियान्तविवशा च पत्यु-
र्ददाति हृद्य मदभावमेव ॥८॥
काचित्तु कान्ता विरहानलेन
विदग्धचित्ता प्रतिभाति खिन्ना ।
कान्तासु कामः कचिदस्त्रजालं
क्षिपत्यजस्रं सहसा प्रस्नम् ॥६॥
प्राप्तोऽपि दाह सममेव वहि-
सिंभाति कामोऽपि तदीयरूपः ।
कृशानुदग्धश्च कृशानुरूपो
लयप्रपाते प्रलयस्वरूपम् ॥१०॥
या वासना वस्य शरीरगस्य
रतिप्रधानापि पुरा शिवार्थे ।
सैवेह दग्धस्य च भाति लोके
दग्धा यतो नो रतिवासना सा ॥११॥
य आशुतोषश्च कृपाकलाभिः
• सञ्जीवयामास मनोजमग्रम् ।
तस्यैव रूपं च कदाचिदेव
ध्यातं हरेश्चेद्रतिमावनां ताम् ॥१२॥

·[ सर्ग:
सुरथ-चरितम्
तिर्यक् च कामाकलितो विभाति
मृगा मृगीषु प्रतिवद्धचित्ता।
धावन्ति वेगाद रतिभावखिना-
स्तथापि कामो न जहाति केलिम् ॥१३॥
मावः।
मधोः सुहृद् काम इति प्रसिद्धो
लोकेषु सर्वत्र गतश्च
पयोगतं वापि यथैव पायो
विभाति दृश्यं रसने न चित्ते ॥१४॥
कस्तूरिकामोदमपि स्वदेहाद
भिन्न प्रपश्यन्ति मृगीषु मोहात् ।
धावन्ति वेगाच मृगाः प्रविद्धा
व्याधपविद्धा इव वा शरेण ॥१५॥
शिवोऽपि कामस्य सदैव सेव्यः
प्रपोपयत्येन तमेर
काले।
सौभाग्यकत्ये च गिरीशपुन्या
गौरीप्रभााच्छियमावजातम् ॥१६॥
पुँस्कोकिलोऽयं रतिदूत एव
कामस्य वाऽसौ मलिनोऽपि साक्षात् ।
गुणा न रूपात् प्रभवन्ति लोके
गुणः स्वतन्त्रः सततं विभाति ॥१७॥

·७२
[ सर्गः
सुरथ-चरितम्
चूताङ्कुराणामपि वाणरूपं
मधौ विभाति प्रभयापि तस्य ।
कालेन साक्षाद्वि गुणा विभान्ति
रसोऽपि चूतस्य न वाणवृत्तिः ॥१८॥
न कोकिलोऽयं प्रतिभाति दृप्नो
वर्षासु धारासु झणत्प्रमासु ।
कालेन साक्षाद्धि गुणा विभान्ति
मधौ न भेका मधुराः कदापि ॥१६॥
हेमन्तभावः स निदाघभाव-
चित्तप्रसादं मधुना करोति ।
न सङ्करो वै सततं जघन्यो
मधौ तु शम्भोः प्रतिभाति शैली ॥२०॥
तपः प्रभावो विगतो नराणां
तपस्तु तावन्मुनिकृत्यमेव ।
तपोबलानामपि कामराज्ये
जयश्च तावत् कचिदेव मन्ये ॥२१॥
विज्ञानविद्विश्व कृशानुसेवा
सन्दर्शिता लोकहिताय चित्रा ।
हिताय तापो कयमेव सम्भवेद्
विपस्य नाशो न विपेण वा स्यात् ॥२२॥

·सर्गः ६]
सुरथ-चरितम्
मधुश्व लोकः कथितः प्रसङ्गात्
स माधवस्य प्रिय एव पाठे ।
तेनापि कामस्य महत्वमुच्चैः
कामो यतोऽयं हि वसन्तमित्रम् ॥२३॥
किं वा स कामः स्वयमेव शास्त्रे
कृष्णस्य मनुः कथितः प्रसङ्गात् ।
न पूज्यभावस्य च येन रक्षा
कृता हि लोकेऽपि शरत्प्रभायाम् ॥२४॥
कथं स वान्यवतरक्षणं हि
कुर्यात् कदाचिद् मुवने च मध्ये ।
धातुः कथं वापि शिवस्य धृष्टो
बुधैर्यतोऽयं कथितः प्रमत्तः ॥२॥ (युग्मकम् )
शिवस्तु गौरीप्रणयानुरोधात
स्वयं स तस्याः पतिभक्तिवश्यः ।
देवप्रपञ्चे किमु वा हिताय
तेषां प्रजातः किल कामकेलिः ॥२६॥
एको वसन्तः किल वाक्यरले
गतो बहुत्वं हि यतः स्वयं सः ।
इतः किमन्पद्धि मधोमहत्त्वं
यद्वाक्यरत्ने स हि कामरूपः ॥२७॥

·[सर ७४ सुरथ-चरितम् प्रवातधूता हि रसालभञ्जी सुचुम्वितेयं भ्रमरेण साक्षात् । मुहुर्मुहुर्भाति यथैव चाला- विम्बोष्टयुग्मे न च दन्तदंशैः ॥२८॥ पुस्कोकिलोऽयं हि रसालमञ्जी भुक्त्वा निजत्यतिशोणदृष्टिः । स कामदूतः प्रमदाजनानां हन्ताथवायं विरहानलत्वात् ॥२६॥ इयं हि मञ्जी क्मुि मक्षिका वो मुहुर्मुहुथुम्बनपीढ़िता सा। ध्रुवं द्विरेफैः प्रतिसङ्गितेयं सामान्यभावेन विभाति काम्या ॥३०॥ सामान्यपुष्टा प्रददाति वृत्ति प्रियानुकूलां हृदये स्मरस्य । कण्ठावसक्ते प्रणयेश्वरे वा कान्तासु काम्यासु मनोहरासु ॥३१॥ पीतावशेषो भ्रमरस्य साक्षाद् यो मञ्जरीणां रस एप सद्यः । पुँस्कोकिलैरेव निपीयते स वसन्तमद्य मदनस्य चापि ॥३२॥ १. मञ्जिका धारयः।

·सर्गः
सुस्य-चरितम्
७५
धन्योसि लोके मधुरेव सत्त्वं
स्थिते च यस्मिन् शिव एव साक्षात् ।
गौरीमुखाब्जे जगतां हिताय
व्यापारयामास विलोचनानि ॥३३॥
प्रीतिर्वसन्ते पुनरुक्तिदोषो
यतस्तु कामः स्वयमेव भूपः ।
रतिप्रसने च प्रियप्रियाणां
प्रमाणरूपो भुवने प्रसिद्धः ॥३४॥
रतीशदेवस्य च चन्द्र एष
साचिव्यमेव प्रकरोति युक्तम् ।
चन्द्रस्य तावद्दशधात्मशक्तिः
सुधाकरत्वं चिरजीवनाय ॥३५॥
कुन्दैव शुभैर्मधुभावनेयं
पुष्टा न लोके यत एप शुद्धः ।
फियापि सचाश्रय एव कश्चिद
कामो वसन्तस्य सुहृद्विभाति ।।३६||
वसन्त एष प्रतिभाति दृप्तो
योऽयं हि भूपः कथितः कवीनाम् ।
ऋतुस्वरूपेण समस्तलोके
हेमन्तराजस्तु चमूप एव ॥३७॥

·सुरख-चरितम् [ सर्गः अशोक ! कामस्य मुहद् विभाहि मित्रं यतस्त्वं हि मयोश्च सधः । त्वदीय मित्रत्वमिदं गत व विरक्तभावाश्रितनायकेभ्यः ॥३॥ गण्डपमद्य मुदुनायिकानां प्रफुल्ल एवं समिह प्रभासि । धन्यत्वगुच्चैः किमतस्त्वदीयं भवेत्कवीनां हृदये सुवृक्ष ॥३६॥ त्वं चम्पका को मुवि भासि पोतः पीतस्त्वयाऽसौ रस एव साक्षात् । विरक्तकान्तस्य यतो न पात: भृङ्गारनामापि च भावरिक्तः ॥४०॥ चूताङ्कुर ! त्वं च नगनसतो भासीह शवन्मधुभाववृद्धथै रक्ता कथं त्वं च कपायतत्त्वं त्वय्येव लोके प्रथितं वसन्ते ॥४॥ पलाश ! भासीह यतः पलाशो विरक्तचित्ताश्रपतन्तु शत्रुः। कि वापि केतोरिह रूपरङ्ग- स्त्वमेव साधादतिकामना ॥३२॥ पलाश:-मासाशी। or

·सर्गः
सुरथ-परितम
भञ्जोरजोभिर्मधुकामचित्तं
प्रकाशमेति प्रभया प्रकामम् ।
यदुर्वरं चाकुरजं विभाति
कान्तासु सौभाग्यकरं हि तत्स्यात् ॥४३॥
किंवा स्खलद्वर्चरचूर्ण एवं
कान्ताविरक्ति भुवि सूचयन्सः ।
सौभाग्यपातस्य मिषेण सद्यो
रङ्गप्रपातं जनयत्यजत्रम् ॥४४॥
मा कोकिल ! त्वं सहसैव कूज
स्फुरत्मभायां च मधीः कदापि ।
स्वरे त्वदीये प्रमदाशतानां
सौभाग्यहेतुर्निहितो मधुत्वात् ॥४॥
मधौ च रामो हरिरेव साक्षा-
ज्जातो विशुद्धो मरणाय नाथः ।
उमित्य पत्नी किल मैथिली तो
पुनश्च कृष्णत्वमवापदेवः ॥४६॥
एपः।
अतः स विष्णुः शरदः प्रभायां
कलासहस्रेण समेत
रासेश्वरत्वं गत एव साक्षाद्
गोपीजनेभ्यो मुरलीकरच ॥४७॥

·सुरथ-चरितम् [स धन्यो मधुस्त्वं किलकाममित्रम् यतः सुराणां रिपको हतास्ते । सौभाग्यभावे गिरिजाललाटे तवैव कीर्तिः कथिता पुराणैः ॥४८|| अङ्गानि चालस्यपराणि लोके मुखं हि जम्भारतमेव नित्यम् । तेप्वेव कामस्य रतिप्रभावो विभाति निद्राकुलितेषु तावत् ॥४६॥ मुनि हातोह परां च शान्ति कामापमानां प्रतियाति कान्ताम् । उमित्य चित्तेन तपो विवश्यो मधौ तु काश्चिन्मनसानुगच्छन् ।॥५०॥ घृती विशेषो हि जहाति पत्रं कामप्रविद्धश्च लतासु पद्धः। नवीनपत्रैरपि नव्यमावैः क्रमेण शान्ति च समेति सोऽपि ।।५।। प्रभाते स्नातानां नृपतिपतिकानां कुचतटे नृकाम्यानां शोमा कतरसचमत्कारलसितम् ।

·सह ] सुरथ-चरितम् ७६ वपुर्गन्धैरिटैगमदसुगन्धरतिवरं गलद्वासः कामात्कलयति मुनीनामपि मनः ॥५२॥ इति श्रीक्षेमधारिसिहशर्मरचित सुरथचरित महाकाव्ये वसन्तपर्णनं नाम नवमः सर्गः ।।

·दरामः सर्गः मधुकामगतं वनभाववरं रमणाय हितं सुरथः स नृपः। अनुभूय परं शिवमत्र नतो निज चेतसि सम्भृतवाँच वरः ॥१॥ स समाधिरपि प्रयतच वने निजभावशतैहृदये व्यथितः। दिवसाँच वहन मनसापि कृती स्मरति प्रयतश्चरणं च परम् ॥२॥ उभयोर्हदयं व्यथितं च वने गृहखेदभवैनिकभारशतैः। प्रियभक्तिलसन्मनसापि रतः स्मरतीह सुतादिगतं च सुखम् ॥३॥ मनसा वचसापि च तौ प्रणतो परमेशपदं भवपिठपदम् । अपि कस्यचिदेव गुरोः शरणं मिय एव रतौ परबोधपदम् ॥४॥ भवमाग्यकर हरिपादयुग मुवनस्य च हेतुमुमेशपदम् ।

·सर्गः १० म१ सुरथ-चरितम् प्रणमामि सदैव शुभं परमं शिवयोचिलसत्प्रणतोऽविरलम् ॥५॥ हरिमेव परं बलमेकमहं प्रणमामि शुभङ्करमीशगुरुम् । उमयासहित शुभदं परमं पुनरीशपदं च मुरारिगुरुम् ॥६॥ गरुड़ध्वजमेव नमामि हरि पुरुषोत्तमपादयुगं प्रणतः। अपि धातृपदं भवहेतुवरं प्रणमामि जगज्जनकं शरणम् ।।७।। अवलम्बनमत्र ममाचिहरं हरपादयुगं गरलेन नतम् । गणपस्य पितुर्जिलसत्परम भवहेतुपरं विभुभावभवम् ।।८।। प्रमदाकतसेदहरं च भ भवकार्यनिदानमपूर्वमिमम् । प्रियमारम सकलं प्रणयं प्रणमामि मनाशरणं परमम् ।।६।। भवकेलिचमत्कृतिभावमनं जगतां जननं जनकं च परम् ।

·सुरथ-चरितम् [ सर्गः १० शिवमेव सदैव नतः प्रणतो हरिणा सहितं शरणं सुखदम् ॥१०॥ गिरिजापतिमेव नमामि पुनः कमलापतिमेव नतो विकल। गणपं च नमामि हृदा शुभदं वचसा विभवेश्वरमेकमहो ॥११॥ नृपतेः शरणं परमं शिवज शिवदं च भवार्तिहरं मनसा । रिपुनाशकरं गणपं सशिव प्रणमामि सदैव मनोहरणम् ॥१२॥ स्तुतिभिः सहितौ विकलौ प्रणतो निजसेव्यपदं किमपीह बने । नहि कोऽपि तथापि दृढो मनसा क्वचिदेव मनागपि शक्तिपदे ॥१३॥ विकलानि वचांसि तयोः करणे पतितानि च मेधस एव मुनेः । अयमत्र मुनिर्मनसा सदयं सदृशापि च पश्यति तौ प्रणतो ॥१४॥ निजयोगवलेन तयोर्हदयं धृतिहीनमहो स च वेति गलत् ।

·सर्गः १०] मुरथ-चरितम् मुनिरेप च ती विनती प्रणतो विपयं परिपृच्छति खेदगतम् ॥१५॥ निजबोधगतं विपयं च वहिः श्रवणाय पुनः परिपृच्छति तौ । नृप एव तयोः प्रथमः प्रणतः स हि वक्ति मुनि गुरुभावरतः ॥१६॥ भवतां विदितं सकलं मम त- द्धृदयस्थितखेदकरं परमम् । नृपतिः सुरथो विकलो भुवने स हि भित्रयं प्रणतः शरणे ॥१७॥ अपरो भुवि वैश्यवसः प्रवितो विनतोऽत्र तवैव पदे पतितः । स्वमुतादिपु चापि रतो मृदितो निजबन्धुवरैकिलोऽपि हतः ॥१८॥ मुनिरेप तयोविकलां च दशां मनसा प्रणिपाप पुनर्वचनम्। शुभदं प्रतिवक्ति तपोनिहितं श्रुतिवर्गहिताय परं ललितम् ॥१६॥ नृपतिर्मुवने स्वरभावभरः सकलाँच सुरान् प्रणतो विधिना ।

·८४ सुरथ-चरितम [ सर १० नतिभिः स हदा मनसा च वरान् हृदयं तु नृपस्य न भाति दृढम् ॥२०॥ समता मनसः प्रतिभाति परा सकलापि च खेदहतैव वरा । नृपतौ च कथं नृपभावभरे त्वयि सा समता वसतु प्रथिता ॥२१॥ अत एव तवापि सुरेपु मनो नृप ! यातु च भक्तिलसत्सरलम् । प्रथमं तत एव भवद्धृदयं परमं शिवतत्त्वमनुव्रजतात् ।।२२।। समता तव सा च कथं परमा सकलेपु सुरेषु हृदैव भवेत् । परवोधमतो भवमोहहरं नृप ! धारय मुक्तिकर विरतः ॥२३॥ अमरेपु च कश्चिदपि प्रभजा सुरमेव, शुभामथवा परमाम् । प्रकृति लसिता च गुणैः सकला गिरिजां शिवसाम्यगतां ललिताम् ॥२४॥ निजमक्तिलसद्धृदयं सरलं कचिदेव निधेहि परं विमलम् ।

·[ सर्गः १० सुरथ-चरितम् अथवाप्यमरेपु समं हृदयं सगुणेषु निधेहि च शक्तिधिया ॥२५॥ इदमत्र मया त्वयि तत् कथितं जनलोकगतस्य च मार्गमिदम् । तपसां च फलैर्जनभाग्यगतं सकलं प्रतिकूलमयो विहितम् ॥२६॥ नृपभावगतं च तपोभुवि तत् कथमेव नृपेषु विशेषफलम् । प्रददातु कदाचिदपि प्रभया कठिना हि यतो नृपकृत्यकला ॥२७॥ जनभाग्यगतं प्रतिकूलफलं भुवि नाशमुपैति तपः प्रभया । अथवा परयोधहतं दुरितं समभावकृतं च सदैव हितम् ॥२८॥ श्रत एव मया त्वयि तचामिदं कथितं सकलं नरकृत्यगतम् । त्वमतः परमं गिरिजाचरणं निजभक्तिपलेन च याहि हदा ॥२६॥ श्रुत्वापि तवं कषितं नृपोऽयं वैश्योऽपि खिनः पुनरेव भक्त्या।

·८६ सुरथ-चरितम् सर्गः १०] प्रोवाच बोधाय च शान्तिकामो निविएणचेताः गुरुभावनिष्ठः ॥३०॥ तवं च कि तज्जगतां हिताय योधाय लोकस्य च शान्तिहेतोः। हरिहरो वा गणपो नु भास्वान किं वापि किश्चित् पृथगेव तेभ्यः ॥३१॥ मुनिःस मेधाः करुणाविवश्यः प्रोवाच तौ तत्त्वमिति प्रसिद्धम् । शानाय भोगाय च कामनाये लोकोपकाराय तथा यथातः ॥३२॥ विद्या स्वरूपापि च सास्त्यविद्या धात्री च लोकस्य सदैव पूल्या फलानि चत्वारि च तानि दत्ते वर्गाश्रितानि प्रतिभाविता सा ॥३३॥ श्रीरेव साक्षाद् भुवि या च लक्ष्मीः राज्यप्रदेयं हरिभावनिष्ठा। सौभाग्यपुख्लेन गृहे वसन्ती गृहस्थवगैरपि नित्यसेव्या ॥३॥ सरस्वतीयं भुवि सचनिष्ठा गोरेव वाक्येषु सदा पसन्ती ।

·सर्गः १०] सुरथ-परितम् अस्यैव शक्त्या च जनोऽपि विद्वान् गुरुगरीयान् यशसा विभाति ॥३॥ इयं च शम्मोहिणी भवानी गणेशमातापि कुमारमाता। पष्ठीस्वरूपा शिशुपालिकेयं कुमारपत्नी च कुमारघात्री ॥३६॥ विष्णोः प्रियेयं हि सुरेन्द्र सेन्या सेन्या च दैत्येन्द्रवरैन लोके । दशाननेनापि जनाईकेन जनार्दनेनापि गृहे वसन्ती ॥३७॥ सृष्टिं विघचे परमेशशक्तिः शक्तिः शिवा या शिवभारनिष्ठा । ब्रह्माण्डरक्षा प्रकरोति सैवं लयस्वरूपापि च सैव शक्तिः ॥३८॥ वेदान्ततत्वं पिबुधैः सदैव प्रतिष्टितः सा कथिता च शास्त्रे । सांख्येषु शक्तिः प्रकृतिविचित्रा चैतन्यहीना कविता मुनीन्द्रः ।।३।। शक्तिश्च विष्णोई रिश्व साक्षाद भेदोन कधिद्धि तपोः कारि।

·सुरथ-चरितम् [ सर्ग. १० ज्वालापि वढेहि वहिभिन्ना यथा तथैर प्रतिभाति शक्तिः॥४०॥ सांख्यैस्तु सेयं कथिता विचित्रा चैतन्यहीना च जदैव साचाद । चैतन्यमानः पुरुषेषु निष्ठा जीवेषु नेयं हि मतिः सुमान्या ॥४१॥ चैतन्यमेवं पुरुषेषु सांख्यैः प्रगीयते यद्विविधेपु शुद्धम् । मतिर्न सा ते च कदापि मान्या चैतन्यभावस्तु सदैव शक्त्याम् ॥४२॥ वेदान्तशास्त्रेऽपि चिदाभयत्वं तस्मिन् सदीशे कथितं प्रकामम् । ईशस्य तस्यैव च शक्तिरेसा माया विचित्रा सदसत्स्वरूपा ॥४३॥ न लक्षणैः सा च कदापि कथ्या ज्ञेया बुधैर्वापि कथं कथञ्चित् । आधारभूतो न च शक्तिभिन्नः सदाश्रयोऽयं शिववाच्य एव ॥४४॥ वयं च तावत् प्रकृति विचित्रां चिच्छक्तिरूपां हृदि भावयामः।

·सर्गः १०] सुरथ-चरितम् अन्यानि शास्त्राणि पराणि लोके तिष्ठन्तु तावद् विवुधेषु भूभृत् ! ॥४५॥ श्रभेदभावेन शिवं विभिन्न केचित्तु जीवं शिवतत्चमंशम् । वदन्ति चैतन्यमितं शरीरे भिन्नानि शास्त्रानि विभान्ति लोके ॥४६॥ इयं तु तापच्छिवदर्शनानां मतिः कथञ्चित् कथिता मया ते । पुराणवर्गेषु च 'नामरूपे मूलं स्वरूपं कथितं विचित्रम् ॥४७॥ पुराणव, प्रथिताश्च देवा देव्योऽथवा ताः सममेव भूप।। देवं च देवीमयया कथञ्चित् तमेव तां वा मनसा प्रयाहि ॥४८॥ ध्यानेन भक्त्त्यापि सहेव माया- माराधय वं वमपोह वैश्य ! ध्रुवं च तम्माद् युवयोः सदाशा प्रपूर्णतां यास्यति नान्यया स्यात् ।।४६॥ इयं हि शिष्टेः फपिता सुरीति- पंव सिद्धि प्रतियान्ति खिन्नाः।

·सुरथ-चरितम् [ सर्गः १० 80 तत्रापि तवं सममेव रक्ष सद्ब्रह्मभावो यत एव सर्वम् ॥५०॥ शिवस्य शक्तिगिरिजा भवानी प्रगीयते सैव विचित्ररूपा । विष्णोध शक्तिः कमलैव साक्षा- लक्ष्मीस्वरूपा नृपभावसेन्या ॥५१॥ धातुश्च शक्तिर्मतिगीः स्वरूपा सरस्वतीयं कथितैव तज्ज्ञैः। एकापि शक्तिभुवि सर्वदात्री निविएणचेतास्तु प्रयाहि तां त्वम् ॥५२॥ फलिष्यति द्राग युवयोः सदाशा ध्रुवं च तस्याः करुणाकटाक्षः। तामेव शुद्धा मनसा प्रयाहि कामेशपत्नी विविधस्वरूपाम् ॥५३॥ राज्यच्युतस्त्वं नृपसिंह वीर! क्षिप्रं भजस्व प्रणिधानचेताः । विश्वेशशक्ति भवशक्तिरूपा वैश्य ! त्वमप्येवमिमा भजस्व ॥५४॥ ज्ञानी समाधे ! ध्रुवमेव लोके भविष्यसीतीह मया सदाशीः।

·सर्ग १० सुरथ-चरितम् ६१ प्रदीयते चेद् भजसे त्वमम्बा- मनन्यचित्तः शरणं प्रपन्नः ॥५५॥ वां ज्ञानिनं ते गृहवेतवस्ते यास्यन्ति सर्वे शरणं प्रपन्नाः । त्वद्भावनिष्ठा निजकत्यभीताः शक्तेः प्रसादात् करुणालयायाः ॥५६॥ वर्षत्रयेणैव समस्तकामः सम्पत्स्यते शक्तिसदनाया। तावत् प्रशान्तिः सहसैव भूयाद् वामेव चित्तस्य तथानुकूल्यम् ॥५७॥ त्वामेव तत्त्वं कथयामि राजन ! निबोध तावन्मनसा वचो मे । कथं च दुःखं भवतापि भुक्तं ध्रुवं भवन्तः किल कर्मनिष्ठाः ॥८॥ निष्कामकमेंह कृतं च पापं लोकेषु हन्ति प्रषितं यथावत् । प्रारब्धकर्मेह च हन्यते तद् भक्त्यैव बोधेन परेण वापि ॥५६॥ इष्टानि लोके सकलानि भूप! यावन्ति कर्माणि भवत्कृतानि ।

·६२ मुरथ-चरितम् [साः १० प्रारुधभागो भवतापि मुक्ता सबस्तु तामेव भजस्व शक्तिम् ॥६॥ वर्षप्रयं यद् युधयोस्तु शिष्टं तदेव नेयं च कथं-कश्चित् । तपोभिल्मरतिभक्तिनिष्ट- भवद्भिरेयेह नदीतदेषु ॥६१॥ नियमयति च विश्वं विश्वशक्तिध येयं मदयति च मदेन ब्रह्मशक्तिस्वरूपा । अवतु भवलता सावां च शक्तिप्रपन्नौ प्रकृतिरतिगुणाल्या चित्कलाभिः समन्तात् ॥६२॥ इति श्रीओमधारिसिहशर्मरचिने सुरथचरिते महाकाव्ये रमविकोपदेशो नाम दशमः सर्गः।।

·एकादशः सर्गः नृपश्च वैश्यो बहुधा प्रबोधं प्राप्यापि तस्माद्धि मुनेविशिष्टम् । विमूढता हातुमपारयन्ती पप्रच्छतुस्तौ मुनिमेव भूयः ॥१॥ यदर्शनाख्यो हि सुबोधपुञ्जः प्रकाशितोऽयं भवता विशिष्टः । ततः परं मे वद साम्प्रतं त- च्छक्तिस्तु यस्माद् भवतीह दृश्या ॥२॥ महात्म्यमेवात्र वद त्वमस्याः शक्तर्यतः स्याद्धृदये सुभक्तिः। श्रद्धा परा वा भवचकमध्ये तदीयकृत्यैरुदियादजस्रम् ॥३॥ मुनिश्च मेघाः पुनरेव देव्या माहात्म्यमेवात्र परं यथावत् । संक्षेपतस्तच्चरिताश्रितं हि वक्ति प्रसन्नः सदयोऽथ भावात् ॥४॥ श्रादौ तदेव प्रवदामि राजन् ! बली रिपुर्यत् भवतः श्रियं ताम् ।

·सुस्थ-चरितम् [ सर्गः ११ जहार देवीचरणप्रसादा- च्छारद्यसेवाफलमेव तद्धि ॥५॥ पुनश्च लक्ष्मीस्तव सेवया सा ध्रुवं समेष्यत्यरिनाशकौं। यथैव साक्षाद्रिपुभद्रकाली रामे प्रसन्ना च दशानननी ॥६॥ न रावणात् कोऽपि च साधकः स्या- देवीपदान्जस्य च भक्तभृङ्गः। स्वकीय भक्त्याश्रयणेन राम- स्तमेव साक्षात् समृधे जघान ॥७॥ विभीपणोऽसौ भुवि रामभक्रया लेमे च राज्यं सहजस्य तस्मात् । सेव्यं प्रपन्नो हि तमेव वीरः सर्व तदेतच्चरणादि देव्याः ||८|| यद्धाराष्ट्राश्च मृधे प्रवीरा निपातितास्ते नृपभावनिष्ठाः। तत्रापि कृष्णस्य कपाप्रभामि- देव्याः कटाताः सकलस्तु हेतुः ।।६।। प्रद्युम्नवालय सुरारिमुख्यं तं शम्बरं वा निजधान प्तम् ।

·सगः ११ ] सुरथ-चरितम् ६५ चीरं च देवीवरमारशक्त्या तत्रापि हेतुः पुनरेव दुर्गा ॥१०॥ युगप्रवाहेण च कल्पभेदै- र्वार्ता विचित्रा भुवि लभ्यते सा । क्रमेण वापि क्रमभावभिन्ना यथा यथेदं प्रतियाति चक्रम् ॥११॥ वलिवन्धे हरिणा यतोऽसौ जह्वेऽमृतं चापि पयोनिधिभ्यः। धृता च पृथ्वी परमापि तेन तत्रापि हेतुस्तु सदैव शक्तिः ॥१२॥ एकार्णवे यां मनसा वचोभि- नंत प्रपन्नो विधिस साक्षात् । हरेः प्रयोधाय च मोहरूपां पृथ्वीफलं वापि च यत्कृपायाः ॥१३॥ सैवेह वन्द्या भवता, त्वयापि नृपाल ! वैश्य ! प्रथिता जगत्याम् । सा मेदिनी चासुरयोरथै सुमेदसा भाति यथैर पृथ्वी ॥१४॥ यदैव लोको महिपेण सादात् प्रपीड़ितोऽयं दितिजेन तेन ।

·६६ [ सर्ग: ११ सुरथ-चरितम् तदा सुराणां सकलैव शक्ति- यक्ता जयश्रीविजयस्वरूपा ॥१५॥ सा रक्तबीजं निजघान शक्ति- मिनस्वरूपा विविधामराणाम् । प्रकृत्यभेदा विविधस्वरूपा शस्त्रास्त्रभेदैः प्रविकाशमेति ॥१६॥ तद्रक्तविन्दुः पतितो हि भूमा- चुत्पादयन्सोऽपि समानशकी। अशेपसंख्याभिरथासुरोणा- माच्छादयत्येव सुवं विचित्रः ॥१७॥ एकैव शक्तिर्महसा तु लोके गता हि भिन्नत्वमियं स्वशक्त्त्या । तस्मात् स्वशक्तिः प्रतिमाति शक्ते- रायैव शक्तिर्मुवनस्य तत्वम् ॥१८॥ अष्टाभिरेषा निजधान काली तं रक्तवीजं किल शक्तिमिः सा। सयं तु पर्णोपमजिह्वयैव लिलेह रिन्दून् ग्रसनप्रवृत्ता ॥१६॥ तत्रापि शुम्भः स हि दैत्यराजो निराश्रयः खे युयुधे च देव्या ।

·सर्गः ११] सुरथ-चरितम अन्ते तथायं निहितः कराल शक्या विचित्रः किल दैत्यकेतुः ॥२०॥ इते सुरारौ महिपे च देव्या धृन्दारकै सा प्रतिपूजिता तैः। शक्रादिभिदैत्यरले च लोके दिव्यैः सुपुष्पैरपि गन्धतचः ॥२१॥ नता तथा सा सुरतापि भक्च्या तामादिशक्ति प्रणिधानमावः । पुनश्च तस्या वरलाभमेपा चकार लोकेषु हिताय तेपाम् ॥२२॥ रामावतारेऽपि च सैव शक्ति- श्चित्रां क्रियां सा भुवि दर्शयन्ती । क्लाभिरेपा भरतस्य मात्रा सीताविवासेन सहैव राजन् ॥२३॥ सीता स्वयं सा भुवनस्य धात्री समागता रामगृहे च लक्ष्मीः। श्राद्यैव शक्तिर्मवरक्षणाय जाता पृथिव्या जनकस्य कन्या ॥२४॥ मायैव साक्षाद क्रियया भिाति लोकेषु धात्री भुवनप्रसिद्धा ·सुरथ-चरितम् सर्गः ११] कलासहस्रण सहात्र सीता प्रयोषिता वा जनकेन चित्रा ॥२॥ उच्छूनवाई दनुजेश्वरं तं सहस्रवाहुं निजघान चोगा। सीता करालाननघोररूपा पातालभूपं किल हेतिमिः सा ॥२६॥ ततोऽपि पूर्व दितिजेन तेन हतं स्वनाथं सहसा ददर्श । अजेयभूपं च मृधे शयानं पराजितं तं जनकस्य पुत्री ॥२७॥ रिभीपणादीन् सुहदो रघूषां हताँध तेनैव मृधे शयानात् । दैत्येन घोरेण च शक्तिहीनान् सद्यः सुराणां पुरतो ददर्श ॥२८॥ ततः सुरारौ निहतेऽतिघोरे धाता स्वयं तं नृपतीधरं सः। सजीवयामास रघुप्रवीर- माधासभावैविविधैचोमिः ॥२६॥ तव भक्त्या हरि-रामभूप- स्तुष्टाव साक्षाद् विधिचोदिनोऽयम् ।

·सर्गः ११ ] सुरथ-चरितम् है नाम्ना सहस्रेण च विश्ववन्यां प्रकृत्यभेदां जनकात्मजां ताम् ॥३०॥ तथापि नेयं विविधाऽपि रामाद विभिन्नरूपेण कदापि मान्या । परा च शक्ति वमेव तत्वं विभाति विना न च शक्तिमत्तः ॥३१॥ दक्षस्य पुत्री शिवभावनिष्ठा दग्धैव यही पतिनिन्दया सा। फुधोऽपि भावादथवा विशेषा- दुमेति नाम्ना नगजा सती वा ॥३२॥ कृष्णस्य माया परमैव शक्तिः काचिच्च लोके प्रथिताऽप्यश्या । दृश्या च राधा पुरगोपजाता रासेश्वरी या शरदः प्रमैव ॥३३॥ कर्पूरवर्णामथवापि मायां संबोडितां तां च वधूस्वरूपाम् । सचप्रधानां च रजाप्रधानां भजस्व काञ्चित्वमथाविभिन्नाम् ॥३४॥ १ शक्तिमत् + तस्। २ क्रुधः- प्रोधात् ।

·१०० मुरथ-चरितम् [ सर्गः ११ कि वापि काश्चित् सकलै गुणोदै- नित्यमपञ्चां सकलोकृतां वा। प्रभेदमेदैरपि मीलिता तो जयत्वमन्तर्विमा प्रकामम् ॥३५॥ तां मनलेशी श्रुतिमूलरूपा- माराधाय त्वं द्विजमात्रसेन्याम् । कचित् सवर्णां क्वचिदप्यवर्णा ध्येयां च नाम्ना मनसाऽथा ताम् ॥३६॥ तपोभिरुरथवापि यो कर्मस्वरूप प्रकृति परां ताम् । भजस्व शक्ति परमां विचित्रां स्वान्तः कला फेलिपरां च सद्यः ॥३७॥ भवरतिविजयान्तः प्रीतिमेपा दधाना भवरतिरमसेन प्रेमभावं च हृयम् । भुवनशतविघात्री लोकमान्याऽपि साक्षा- दवतु सपदि वां सा लोकयात्राप्रवृत्तौ ॥३८॥ इति श्रीक्षेमधारिसिहशर्मरचिते सुरथचरिते महाकाव्ये देवीमाहात्म्यवर्णनं नामेकादशः सर्गः॥

·द्वादशः सर्गः समाकर्ण्य वचस्तस्य मुनेस्तौ प्रणतो तदा । उपासनाकमेणैव प्रवृत्तौ तपसे हृदा ॥१॥ ग्रीष्ममार्तण्डतापेन तापितः सुरथो नहि भविष्यत्पुत्रवात्सल्या तापो नापि इतस्ततः ॥२॥ बद्धो जटाभिर्भूपोऽसौ संयतस्तपसि स्थितः । धराया मेखला चापि संगता मेखला नृपे ॥३॥ दुकूलं स नृपस्त्यक्त्वा वल्कलं कर्कशं वने । दधावाच्छादनार्थाय कि पुनर्मुकुटेन च ॥४॥ गीतिभिर्मङ्गलैरिष्टद्युयुधे योऽरुणोदये । स एवेह शिवारावैरुत्थितो निशि वाशिवैः ॥५॥ रतमाल्येन यो भूपः शोभतेस्म गृहागणे। रुद्राक्षरक्षिभिद्भिः स शोभते मुनिरूपधृक् ॥६॥ महाशियनासीनश्चक्रवर्तीति यो नृपः । दासीशतदशैरिटेष्टितो भाग्यलालितः ॥७॥ परिष्वक्तथ रायैव प्रासादे चन्द्रचुम्बिते । स एव स्थण्डिले शेते दौर्माग्यपदपोडितः ||८|| (युग्मकम्) ·१०० मुरथ-चरितम् [ सर्गः ११ किं वापि काञ्चित् सकलै गुणोधे- नित्यमपञ्चा सकलीकृतां वा। प्रमेदभेदैरपि मीलिता तो जयत्वमन्तविभवां प्रकामम् ॥३५॥ ता मङ्गलेशी श्रुतिमूलरूपा- माराघाय व विजमानसेव्याम् । कचित् सवर्णा कचिदप्यवर्णा ध्येयां च नाम्ना मनसाऽथा ताम् ॥३६॥ तपोभित्रयवापि यज्ञ कर्मस्वरूप प्रकृति परां ताम् । भजस्व शक्ति परमां विचित्र स्वान्तः कलां केलिपरां च सद्यः ॥३७॥ भररतिविजयान्तः प्रीतिमेषा दधाना भवरतिरभसेन प्रेमभावं च धम् । भुवनशतविधात्री लोकमान्पाऽपि साक्षा- दधतु सपदि बा सा लोकयात्राप्रवृत्तौ ॥३८॥ इति श्रीमघारिमिइशर्मरचिते सुरथचरित महाकाव्ये देयीमाहात्म्यवर्णन नामैकादश सग ।।

·द्वादशः सर्गः समाकर्य वचस्तस्य मुनेस्तौ प्रणतो तदा। उपासनाक्रमेणैव प्रधृत्तौ तपसे हृदा ॥१॥ ग्रीष्ममार्तण्डतापेन तापितः सुरथो नहि भविष्यत्पुत्रवात्सल्यात् तापो नापि हृतस्ततः ।।२।। बद्धो जटामि पोऽसौ संयतस्तपसि स्थितः । धराया मेखला चापि संगता मेखला नृपे ॥३॥ दुकूलं स नृपस्त्यक्त्वा वल्कलं कर्कशं वने । दधावाच्छादनार्थाय कि पुनर्मुकुटेन च १ ॥ गीतिभिमङ्गलैरिटेबुबुधे योऽरुणोदये । स एवेह शिवारावैरुत्थितो निशि वाऽशिवः ॥शा रत्नमाल्येन यो भूपः शोभतेस्म गृहागणे । रुद्राक्षरक्षिभिद्भिः स शोभते मुनिरूपधृक् ॥६॥ महाईशयनासीनश्चक्रवर्तीति यो नृपः। दासीशतदशैरिटेवेष्टितो भाग्यलालितः ॥७॥ परिष्वकश्च राश्पैव प्रामादे चन्द्रचुम्बिते । स एव स्थण्डिले शेते दौर्भाग्यपदपीडितः ॥८॥ (युग्मकम् )

·१०२
सुरथ-चरितम
[सा १२
मृगाणां शृङ्गकीटानां कण्डूत्यैव पुनः पुनः ।
उत्थापितो न मात्यन्न श्रियोमित इवेश्वरः ॥६॥
छत्रं शशिप्रभं त्यक्त्वा तस्य श्री ति मूर्द्धजा।
जटामदैव सा माति तपसां विभवक्षयात् ॥१०॥
पदत्यागभियापीन्द्रो धारामिबहुधा बने ।
नृपमाच्छादयत्येनं हेमन्ते शिशिरेपि वा ॥११॥
कि पुनः प्रापा योगे ग्रीष्मे वापि शरत्स्वपि ।
मयोनः शात्रवेनैव वातास्ते दुर्दमास्तथा ॥१२॥
कथं कथं चिद् भानुश्व तीक्ष्णदीधितिभिर्वने ।
बलं जिज्ञासमानो हि सुस्थस्य तपस्तथा ॥१३॥
समाधिश्च तपोमनो भूपसामीप्यकारणात् ।
अन्तः प्रादिकलाभिच भूपमेवानुगच्छति ॥१४॥
नदीतटी तु मातेव पश्यत्येतौ सुसंपतौ ।
पयसा चापि तौ काले सम्पोषयति वत्सला ॥१॥
उमायाश्च तपश्चर्या सुरथेऽपि प्रदृश्यते ।
श्राराध्यस्य गुणाः प्रायो जायन्ते सेवकादिषु ॥१६॥
कचित्काले सपर्यादि सबाह्याभ्यन्तरक्रमैः ।
कियते मनसा याचा भक्सिंक्रान्तचेतसा ॥१७॥

·सर्गः १२ ]
सुरथ-चरितम्
१०३
हृत्पद्ममासनं स्निग्धं सागतं वाक्यमेव तद ।
मनः पाद्य तथैवायं सचमाचमनीयकम् ॥१८॥
स्नानीयं सततं शुद्धं सहस्रारच्युतामृतम् ।
गुप्तिभावश्च वमनं भूषणं भावकल्पितम् ॥१६॥
रागास्तु भालमिन्दूरं कुङ्कुमं वामनादिकम् ।
श्रीपत्रं विल्वपत्रं च गन्धोगन्धः प्रियस्तथा ॥२०॥
धूपपात्रं च दीर्भाग्यं किल्विषं धूप एव हि ।
अन्तर्दीपश्च दीपोऽसौ सस्नेहं बुद्धिचर्तिका ॥२१॥
यावदुःखं सुनैवेद्य जीवनं च जलं परम् ।
ताम्बूलं त्रिगुणं मिश्रं कर्म पुष्पाञ्जलिस्तथा ॥२२॥
यावद्व्यं फलोपेतं दर्शनीयश्च पादयोः ।
जपः श्वासो वहन्नित्यं मनसैव समर्पणम् ॥२३॥
मंदिन सुरा मनः शुद्धिः शुद्धिस्तद्योगजा तथा ।
तर्पणं भक्तिकृत्यं च विपाकाः पशवो वलिः ॥२४॥
वृत्तिर्वति 'रह हव्य मेखला' चेतना तथा ।
हवनं संयमस्तेन क्रियते सुरथेन तत् ॥२५॥
सार्था वाचः स्तुतिस्तस्य चित्ते तत्करणे तथा ।
अनाहतध्वनिर्घण्टा हृदब्जे वाद्यते रहः ॥२६॥

·१०४
सुरथ-चरितम्
[ सर्गः १२
तेजो नीराजनं दीप्तं भक्तिविद्युत्सुवर्तिका ।
उद्वासनं मनो दाढ्यं मन्यते चार्चनक्रमे ॥२७॥
क्वचिद्रविः कचिच्चन्द्रः क्वचिद्वातोऽपि वा पचिः ।
मन्यते सुरथं भूपं पुत्र प्रीतिजातकम् ॥२८॥
समाधिरपि पुण्यात्मा कथंचिच्चानुवर्तते ।
भूपालं श्रद्धया खिन्नस्तमेव विवशो वशी ॥२६॥
एतस्मिन्नन्तरे विभ्रत्तेजः कश्चित्परो मुनिः ।
भोज्यादिभिश्च तौ वीरी जिज्ञासुस्तपसागतः ॥३०॥
अतिनौ तौ भिया तस्य तपसो नो निवारितौ ।
आदित्य तस्य सत्कारं देवीपादाञ्जपट्पदौ ॥३१॥
यताहारौ निराहारौ क्वचिद्वापि फलाशिनौ ।
निविएणो मनसा शुद्धौ दिव्यभावपरौ च तौ ॥३२॥
राजाऽसौ च कचिद्राज्यं स्मरन् देवीपदे रतः ।
सोऽपि वैश्यः कचित्पुत्रं पत्नी चा स्मरति क्षणम् ॥३३॥
क्रमेणापि तयोर्मक्तिद्धिं याति परां शुमा ।
समाधिस्तु तयोनित्यं जिहासति गृह नहि ॥३४॥
तपोः शान्तिः क्रमेणापि समीपमुपसर्पति ।
वात्सल्येन यथा माता मन्दनेन शिशु सदा ॥३॥

·मग १२ ]
मुरथ-चरितम्
विभिपस्तयोर्भक्त्या जगदम्बापावा।
प्रत्यक्षाऽभूत् तपोभिः सा यथा मेघः सुवायुना ॥३६॥
सचं किमपि प्रत्यक्ष पश्यतस्तौ विलक्षणम् |
न वाह्यचक्षुपा दृश्यं विना तत्कृपया क्वचित् ॥३७॥
न ज्ञानचक्षुषा वापि कचिदृश्यं परं च तत् ।
तदैवाङ्गैस्तु विस्पष्टं देवीरूपेण दृश्यते ॥३८॥
स्थूलपार्थिवतन्वेन सञ्जाता दामिनी यदि ।
किमाचर्यन्तु तदृश्यं यतो गौरी नगात्मजा ॥३६॥
सहस्ररपितेजोमिर्लक्षणैः सा च बुध्यते ।
चन्द्रायुतामृतेनापि निमितेष विराजते ॥४०॥
यत्पादपद्मभृङ्गास्ते त्रिदशा विवुधा अपि ।
पीयूपाच्चापि भक्तास्ते निवृत्ता मुक्तिलिप्सया ॥४१॥
प्राञ्जलि: पुरतो भूपः अपना प्रणतस्तथा ।
उवाचात्मगतं वाक्यं मिया भक्त्या च संयतः॥४२॥
अपि किं भवती मातः सैपा या सेव्यते मया।
अन्तरम्भोजसञ्जाता जननी जगतां तथा ॥४३॥
इत्याकर्य वचस्तस्य भूभृतो जननी परा।
प्रोवाच वाग्भिरिष्टाभिमेघगम्भीरया गिरा ॥४४॥

·१०६
सुरथ-चरितम्
[साः १२
अन्ताकरणतचं तद् यत्त्वया ध्यायते परम् ।
भावनाकल्पितामूर्तिर्या त्वया पूज्यते शुभा ॥४५॥
चिच्छतिर्या त्वया भूप पूज्यते विश्वकारणम् ।
विश्वशक्तिः परा सैव दृश्यते रूपधारिणी ॥४६॥
मुनेरादेशकार्यस्य कार्यमेतद् विलक्षणम् ।
दर्शनं मे त्वया तद्धि कृतं भक्तिकृतं स्वयम् ।।४७॥
ईप्सितं च वरं मचो वृणुष्वेह पृथक्-पृथक् ।
तमहं वां प्रहास्यामि भक्तिभावप्रसादजम् ॥४८||
प्रसादसूचकं वाक्यं श्रुत्वा देण्याच ती पुनः ।
ऊचतुः परमप्रीतौ भक्तिनम्रात्मकन्धरौ ॥४६॥
मात. किं कथ्यतां विश्वसाक्षिणी त्वं यतः श्रुता ।
मन प्रसाद श्रावास्या याच्यते अवरो वरः॥५०॥
नृप ! लभस्व पुना रिपुतो जयं
श्रियमपीह महः प्रियसंयुतम् ।
सपदि तज्ज्वलिताननमीप्सितं
शुभलसद् भुवि धेहि परं बलम् ॥५१॥
चिरमथात्र सुखं मनसा वरं
जगति भुङ्व गृही च गृहोद्भवम् ।
तत इनाच्च जनि लभता तथा
मनुरिदेव तथा भविताष्टमः ॥५२॥

·सुरथ-चरित महाकाव्यम्
दत्वा वरॉश्च जननी भवभावगम्या
श्यामाभ्ररूपललिता लसिता कलाभिः ।
प्रारब्धकिल्विपतृणं नयनालनेन
दग्ध्वा गता नयनयोविलयं तयो. सा॥

·सर्गः १२] १०७ सुरथ-चरितम् त्वमपि वैश्य ! वरं लभतां प्रियं निजकुलोद्भवमानभरहे । निजजनैः ससुतै. प्रतिपाजतो जगति जीवनमुक्तपदस्थितः ॥५३॥ दत्वा वरांश्च जननी भवभावगम्या श्यामानरूपललिता लसिता कृपाभि । प्रारम्धकिल्विपतर्ण नयनानलेन दग्या गता नपनयोरविपयं तयोः सा ॥५४॥ इति श्रीओमधारिसिहशर्मरचिते सुरयचरिने महाकाव्ये वरप्रदा नाम द्वादशः सर्ग ॥

·त्रयोदशः सर्गः स चक्रवर्ती सुरथः प्रतिष्ठो लब्ध्वा विचित्रं वरयुग्मकं तम् । विशम्भभावं स दधे प्रसन्न यदीप्सितं "तद्विगुणी कृतं हि" ॥१॥ देवस्य कोपाद यदि दण्डकूपे निपातनं स्यात् प्रविभीपणाय । कृपामृतानां च नदीनदानां लम्यो न वाऽसौ कथमेव योगः ॥२॥ यत्क्रोधदावानलजातकं तद् विपत्तिशुलं विनिपातितं स्यात् । तस्यैव कारुण्यमरप्रभावैः कथं न सम्पत् पुनरेव लम्या ॥३॥ वैश्योऽपि देव्याः परमं घरंत लध्वाऽशु हृदयं मनसा प्रपन्नः । श्रेयः परं स्वं सहसाऽनुमेने प्रेयः स्वरूपं भव-दुर्लमें तत् ॥४॥ सद्यः पुनस्वी मुनिमेव शुद्ध नती प्रपन्नौ वरभावभन्यौ।

·सर्गः १३] for सुरथ-चरितम् स चापि चतुः करुणाभावं क्षिपत्यजस्रं फलभावितं तत् ॥५॥ नताञ्जली तौ सदयं विशुद्धं बतो मुनि त फलितौ वचोऽदः । भवत्पदास्य करप्रमावाद प्रफुल्लितं तमलिनं च सान्द्रम् ।।६।। विकासभावं गमितं च देव्याः साध्यस्वरूपं हृदयं परं नौ। "उच्च प्रमावेण फलं दधानं गुरौ गुरुत्वेन विभाति तेजः" ॥७॥ श्रुत्वेदमुच्चैर्वचनं तयोः स सत्यं प्रियं तद प्रतिवक्ति साधुः । विश्वासकार्य तदिदं समस्तं शुद्धं प्रभावाद् युवयोर्वरो वा ॥८॥ गुणा गुरूणां ध्रुवमेव लोके फलाय तावनतशिष्यहेतोः। भवन्ति सेवाकृतिभिर्विशुद्धाः शिष्यस्य भक्त्या विनयेन वापि ॥1 वरौ युवाम्यां ध्रुवमेव लब्धी कृपाप्रमती जगदम्बिकापाः।

·११० सुरथ-चरितम् [ सर्गः १३ अतः परं तच्छुमनोतितचं सद्यः प्रयत्नेन हृदास्ति धार्यम् ॥१०॥ नीतिस्तु राजा जननीव भाव- रिटा पयोभिः कुरुते प्रपोपम् । कल्याणतत्वैर्हदयप्रमावै- रपीह लोकान् सकलान् प्रशास्ति ॥११॥ नीतेश्च तच हि रहस्यभावो भाव्यः सदैवं भवतो गुणाढ्यः । स्वकीयलाभो रिपुपीडनं वा श्रेयः प्रधानं सततं हिताय ॥१२॥ प्रेयाप्रधाना नहि सद्य एवं क्रिया च कार्या क्वचिदेव लोके । हिताहितानां शुभभावनाभि- विचारणीयं सकलं च कृत्यम् ॥१३॥ यथैव गर्भो मृदुरभव परोक्षमावेन सदैव रत्यः । विशेषमन्त्रोऽपि च तावदेव तथैव गोप्यो न फलं च यावत् ॥१४॥ सत्यं न वाच्यं मधुभावभिन्न न च प्रियं सत्यगताद् विभिन्नम् ।

·सर्गः १३ ] सुरथ-चरितम् अतो युगस्यापि समन्वयत्वात् सदैव वाच्यं मितमेव वाक्यम् ॥१५॥ रिपोः शरणामभिघातभावो यथैव सद्यो भवतीह राज्ञा । तथैव वाक्यं प्रियभावभिन्न लोकस्य सह्यं शुभरक्षणाय ॥१६॥ प्रामेषु कालेषु यथैव भूपै- राच्छादनीया रिपवोऽभिधातैः। तथैव काले स्वहिताय ताव- लब्धाभिघातस्य निकृन्तनं स्यात् ॥१७॥ मित्रत्वमेवं क्वचिदेव धार्य हृदयं हितं वा हितलक्षणं वा। पन्धुप्रधानं च हितप्रधान कचित् कचिद् वा भवतीह मित्रम् ॥१८॥ चरित्रमावेन तथापि वश्या नराः प्रकामं जगतोह रदया। प्रायेण शिष्टा हितभावपुष्टा भवन्ति लोके मधुभाववश्याः ॥१६॥ आयुः स्वकीयं प्रविभज्य विद्वान कामाय वार्थाय च पुण्यकृत्यै ।

·११२ सुरथ-चरितम् [ सर्गः १३ क्रमेण दद्यात् स्वहिताय धीमा- श्चछेपं तु कालं गमयन् स्वबुद्धया ॥२०॥ अर्थस्य रक्षा प्रतिकुर्वतश्च राज्ञः स्वधर्मस्य च रक्षणं स्यात् । पणिग्जनस्यापि च कृत्यमेवं कर्तव्यमावे जगतीह सिद्धम् ॥२१॥ तथापि सर्वत्र जगद्वितेशी विश्वेश्वरी तां सततं स्मरेयुः। नृपाः प्रबुद्धा अपि चुद्धिमन्तो जना यतोऽतः सफलः प्रपञ्चः ॥२२॥ सदर्थचिन्तां पदभावनांच करोति भूपो निशि चेष्टकामम् । कविर्यथाऽसौ निजभावभन्या मतो भवे तौ प्रथितौ प्रशान्तौ ॥२३॥ जयन्ति भूयाः सुधियारियुञ्जान् दुराग्रहेणापि न मित्रवर्गान् । अठो धिपा ते सुधियो भजन्ते सुखानि दुःखानि च कालवश्याः ॥२४॥ न निर्णयं ते निलरागमार्गः कुर्युः कदापि प्रथिता अपीशाः।

·सगः १३ ] सुरप-चरितम् ११३ पिशुद्धभावेन सदैव भूपा युर्पथार्थ स्वरभावनिष्ठाः ॥२॥ सत्यप्रकाशः सुरभावकार्य- मसत्यभावोऽसुरतचजातः। अतो नृपाणामुभयं च तत्त्वं सुरासुराणां हि यथाक्रमेण ॥२६॥ अमात्यवर्गपु सदैव कार्य चिपेयुरीशाय यशः प्रचाः। गष्ट्रप्रनाम्यो निजमन्त्रिणस्ते भूपा लमेरन् बहुधैव शिष्टाः ॥२७॥ स्त्रचेतनां तां निजमन्त्रिवर्ग क्षिपेयुरीशा नृपकार्यदक्षे। यतः प्रजा वा प्रकृतिय साक्षात् स्वयं त्वशक्तः समयेपु तिष्टे ॥२८॥ रहस्यभावं तु सदैव रक्षेद् यापन मन्त्री नृपमावतत्त्वम् । जिज्ञासमानो नृपमेव पृच्छेद तथानुकूल्यं नहि धारयेद्वा ॥२६॥ कालेन नित्यं प्रतिचोदितोऽसौ मोहं न पत्तां हि गृहे गृहस्थः ।

·१४ सुरथ-चरितम् [सग १३ कालस्य वश्यः स गृही सदैव मेघो यथा वा प्रतियाति वातैः ॥३०॥ स्ववन्धुवर्गस्य सदेव भावः सदा सुभान्यो गृहमेधिना वा । गुणास्तथा तेषु न दोषभागा विश्रम्भमावाय भवन्ति हेतुः ॥३१॥ बालेषु बालासु च वृद्धवर्गे विशेषमाधुर्य्यमथोऽतिरुग्णे। वाक्ये च नित्यं करणीयमेव यतो न तेषां सहनं कदापि ॥३२॥ द्रव्यस्य मूल्यं नहि शुद्धमेव जीवोपकाराय सदैव मूल्यम् । अन्नादिभोग्येन समस्तमूल्यं निर्णीयते कालवशप्रयातम् ॥३३॥ रसायनानामिव भोगतत्वं भूपस्य राज्यस्य गृहस्य वापि । शनैः शनैरेव रिमाति लोके "व्यक्तानि भोग्यानि सदैव काले" ॥३४॥ न सन्धिपद्धस्य न दिव्यभाव- द्धस्य तापच्छपथैन वापि।

·सर्गः १३] सुस्थ-चरितम् विधासभावो हि नृपेण कार्यः स्वार्थेन पद्धं हि जगत् सदैव ॥३॥ अनित्यमावो न विचारणीयो ज्ञानप्रदीपेन भवप्रपञ्चे। परिस्थिति ति यथैव लोके जनेन तत्त्वं च तथैव धार्यम् ॥३६॥ विश्वासपीठः सुरतैव मान्या गुरुय मान्यो सुहृदोऽपि मान्याः । तेम्वेव भक्त्या प्रणयेन पापि कार्याणि सर्वत्र भवन्ति लोके ॥३७॥ क राजनीतिर्गहना दुरापा वयं क वृत्या सरला विशुद्धाः । तौर शक्त्या प्रतिचोदिता वा वर्य च साताद् विषयं वदामः ॥३८॥ प्रियानुरोधं नहि धारयन्ति हितं वन्तो नियमेन सन्तः। युष्मद्धितार्थ तु तथापि नीति ध्रुवाणमेवं सहसा सहस्व ॥३६॥ इह जगति न कामालम्पटानीन्द्रियाणि विपयरतिवरस्त्रीभाववश्यानि वा स्युः ।

·सुरथ-चरितम् [ सर्गः १३ अनिशमपि तथान्तः शक्तिमान् व्यापूतः स्या- निजकृतिषु विवश्यः सद्धिया कार्यपट्टे ॥४०॥ विजयरविरुदारो नित्यमेवेह युष्मान विविधशुभमयूपैः सौम्यभावस्तथाऽव्यात् । सुखनिकरकरश्रीः सा च शारधभावा पुनरपि ललिता रेतु युष्मान् कलाभिः ॥४१॥ इति श्रीक्षेमधारीसिंहशर्मरचिते महाकाव्ये नीतिप्रकरणो नाम त्रयोदशः सर्गः। coo occ ·चतुर्दशः सर्गः सा विपलब्धा सुरथस्य पत्नी राज्ञी च कालेन वियुक्तकान्ता । मुहुर्मुहुर्भावमरेण मोहाद् भूपं स्वकान्तं सततं स्मरन्ती ॥१॥ स्वकीयकान्तं न विवेद भूपं वरप्रसादान् मनसापि तुष्टम् । अतश्च चन्द्रं कुसुमायुधं सा रहस्युपालब्धवती विखिन्ना ॥२॥ दिने दिने त्वं विविध स्वरूप धत्से न चैकेन कदापि धृष्टः। रूपेण भासि प्रमया मनोजो यतो वधूनां रिपुभावदर्शी ॥३॥ आशंससे कि मनसा प्रकामं त्वदीयविम्बे प्रमिवापि काचित् । इयं च मृद्वी प्रतियास्यतीति मुग्धा विरक्ता नमसि प्रभावैः ॥४॥ साहं स्वभावात् प्रणिधानमावा तमेव लोकं रविमण्डलं तम् ।

·१९५ सुरथ-परितम् [ सर्गः १४ यास्यामि पस्मिन्निजकर्मबन्धाद् गतः पतिमें तपसः प्रभावात् ॥५॥ क्षत्रो न कश्चिद् विधुलोकयात्री कान्ता न वा तस्य कदापि काम्या । प्रयाति पीयूपमयं च देवं यतो न वीरप्रसवा हि चान्द्री ॥६॥ स आशुतोपो ध्रुवमेव शम्- विधुं यतोऽसौ शिरसैव धत्ते। रामामिहन्तारमपि प्रसादाद् भक्त्या तथा वा प्रणयेन वापि ॥७॥ मुहर्मुहुासगतोऽपि तस्य राहोर्न नाशं फिल प्राप एपः। किंवा व्यलीकं मम तस्य वा स्याद् वियुक्तभावाच वयं विशेपाः ॥८॥ अमेव माता मम चन्द्रहन्त्री भूयात्तथा सा पुनरेव लोके। कदापि चन्द्रो नहि मावरूपः समेतु सद्यो रविलम्पटोऽसौ ॥६॥ किं चन्द्रकान्तोऽपि मणिपिचित्रः स्याधत्र कारुपयरसप्रधानाः।

·सर्गः १४ ] सुरथ-चरितम १६ भावाश्च चन्द्रस्य भवन्ति दृश्या हृयास्तथा वा भुविभावभव्याः ॥१०॥ श्रियः कथं वा सहजः स चन्द्रः प्रतिक्षणं यः परिवर्चमानः । कि वा स्वयं श्रीः सकलैव लोला धत्ते च शोभाकलिकां कथञ्चित् ॥११॥ पयोनिधिन! जनिहेतुरत्र क्षुद्रत्वमुच्चैश्च यतो विभाति । रत्नानि तावत् सहजानि तस्मा- दुत्पादितानि प्रथितानि लोके ॥१२॥ रत्नानि वा वानि जड़ानि लोके दृश्यानि भन्यानि न भावयन्ति । विना मणिं तं किल चन्द्रकान्तं यस्मिन् गुणा वा प्रतिभान्ति चन्द्रात् ।।१३।। प्रक्षीयमाणोऽपि स गोलितोऽपि तमोमिरुप्रैर्बहुधा विलीनः। तथापि नव्यः समुदेखि लोके पोयूपराशिर्यत एप साक्षात् ॥१४॥ स्वामेव पश्यन् मकरालयोऽपि तरङ्गहस्तैरुपगूहतोत्र ।

·१२० सुरथ-चरितम् सर्गः १४ ] प्रफुल्लितश्चोत्तरली स सिन्धुः पुत्राद् विशेपो नहि कश्चिदन्यः ॥१५॥ दशाश्व एप ग्रहनेमिरेस मृगाङ्क एप त्वमसीह चन्द्रः । पीयूपनाथो द्विजराज एप शशी सुधांशुः स विधुस्तथापि ॥१६॥ स पुष्पधन्वा रतिकामुकोऽसौ त्वामेर लब्ध्वा विरलं च पूर्णम् । मनोविकारं कुरुते प्रकामं नापेक्षते बुद्धिमयं च शक्तिम् ॥१७॥ दग्धोऽपि कामः पुनरेव शम्मुं वबन्ध मागिरिजामुखान्जे । गुणैस्तथा लोकहितैः प्रकाम "भस्मावशेषः कथमेवमुष्णः" ॥१८॥ कृष्णप्रजातः किल कृष्णभाव- स्त्वं भासि लोके स हि शम्बरारिः। राशेश्वरं वापि न योगिगज जही कदाचिद् पितरं गुणेशम् ॥१६॥ कस्त्वं मनोजः स रतीश एप यमेव दग्धं प्रसमोश्य रामा ।

·सर्गः १४ ] सुरथ-चरितम सातादतिः सापि रुरोद वाप्पै- स्तथापि शम्भुस्तु रतीशबद्धः ॥२०॥ अधैरनेको प्रतिभाति चित्रः कामः स्वयं वा बहुभावरूपः। त्वमेव सोऽयं ललनानिहन्ता धत्से न लज्जा कणिकामथापि ॥२१॥ एक: स चन्द्रो रतिकाममित्रं स्वयं च कामेन तथापि बद्धः। स पातकी वापि विशेषपापी गुरोमहवं नहि वेत्ति मूहः ॥२२॥ एक: स चन्द्रश्य रतिः सकामा वसन्तराजः किल कश्चिदन्यः । समेत्य स मुवि पातकैस्ते मुजन्तु राज्यं कलिमाक्वन्तः ॥२३॥ विशेपभोगैः सततं सुखाप्ता येयं पुरा राजकुलेपु सेन्या। थियोज्मिता सा पराजपत्नी विलीयते कामवशा विवश्या ॥२४॥ न चेन्दिरापोह भवाय लोके फीता प्रकष्टाखिलचिन्तया सा ।

·[ सर्गः १४ १२२ सुरथ-चरितम् क्षये यतः स्यादखिलैव चिन्ता मध्ये च मोहाक्रमणं ध्रुवं तत् ॥२५॥ श्रीरेव माक्षात् प्रथितस्य राज्ञः कोतिर्यशो वा हृदयप्रशान्तिः। राज्ञः किरीटो बहुरनवान् वा मुनेः कृशानुः सफलः सदैव ॥२६॥ स्नुपापि भूपस्य च भूपकन्या सुखोचिता या सदयं गुरूणाम् । स्निग्धा प्रवन्धेन सुलालिता सा विपद्यते मोहवशेन मृद्वी ॥२७॥ पतिव्रता वा नृपमावभव्या सुखोचिता वा व्यसनस्थिता वा । सदैव कालस्य वशा ध्रुवं सा प्राग्व्धदासः किल जीवमात्रम् ॥२८॥ शिक्षा मदीया क गता प्रभावा विद्या वरा वा भवबोधकी । सर्वैव बन्ध्या मम, वापि बन्ध्या सद्योऽहमेषा व्यसनप्रिया सा ॥२६॥ - इतीवमात्रं बहुधा विचिन्त्य प्रिया नृपेशस्य च धर्मना ।

·सर्गः १४ सुस्थ-चरितम् सुप्वाप भूमौ हृदये नृपेशं विचिन्तयन्ती व्यसनानि चापि ॥३०॥ सद्यः प्रसुप्तापि ददर्श साधाव- नृपान् वहून् सा बहुभाग्यनिष्ठान् । न यत्र हेतुः कफवातपिः संदृश्यतेस्म क्वचिदेव तस्याम् ॥३१॥ पीतस्रजस्ते शिखरे दधाना नताश्च भूपाः सुरथं नृपेशम् । उच्चैः स्थितं तं विनयेन चापि स्तुवन्ति भद्रं वरमावश्याः ॥३२॥ गजेन्द्रमेव च पुनर्ददर्श तत्रस्थितं चापि वरूथमुच्चैः। तत्रापि भूपं च वरासनस्थं हेमध्वजैथापि सुसज्जिते सा ॥३३॥ पयोनिधिस्थं च ददर्श नांग श्वेतं तयोच्चैर्नृपसेव्यमानम् । तत्रापि दोर्दण्डकलाभिरुनः दृष्टः स्थितोऽयं सुरयः प्रतापी ॥३४॥ उच्चः प्रफुल्नं सुरता कलाभिः स्वकान्तसम्बद्धमुदारहश्यं ।

·१२४ [सर्गः १४ सुरथ-धरितम् दृष्ट्वैव सद्यः पुनरेव मोहाद पपात भूमौ पतिभावनिष्टा ॥३५॥ अवोति सद्यः पुनरेव मोहा- द्विचिन्तयन्ती निजकान्तमेव । अहो क एते सुरभावजाता नृपाथ कान्तो मम कि स भद्रः ॥३६॥ वने वने मे सुरथः प्रवीरो धर्मस्थितो वा विचरन् महात्मा । ध्रुवं स हिंस्र पशुभिर्निपातितः प्रौदैश्च भुक्तः, किमिदं च दृश्यम् ? ॥३७॥ किं वापि वृद्धाः सततं प्रसन्न स्वप्नं प्रशंसन्ति हितं ब्रुवन्तः। एतादृशं मङ्गलमूलरूपं शास्त्रेण भद्रं कथितं च लोकैः ॥३८॥ इत्यमियं सुरथस्य च पती स्वमममुं प्रतिरक्षति चिचे। भाववरैर्मुहुरेव च राज्ञी शक्तिकला प्रणता किल मोहात् ॥३६॥ इति श्रीक्षेमधारिसिहरामरचिते सुरश्चरिते महाकाव्ये राज्याविर हायस्यावर्णनं नाम चतुर्दशः सर्गः।।

·पञ्चदशः सर्गः माहेश्वरी सा सुरथस्य पली स्वप्नं शुभं तं निशि चैव दृष्ट्वा । मनः प्रसादं परिचिन्तयन्ती साफल्यभावेषु परेषु मना ॥१॥ सशोकचिन्ताजलधौ निममा राशी च भूपेश्वरमेव नाथम् । विचिन्तयन्ती परिधानभावं धत्ते यथा योगकलां स योगी ।।२।। कियान् स कालो गत एव तस्या- स्ततश्च साऽमात्यवरं प्रवृद्धम् । स्वप्नं वमापे शिवभावपूर्ण जिज्ञासमाना च दतः प्रसादम् ॥३॥ अमात्यवृद्धोऽपि सहद्भिरिष्टै- जिज्ञासमानः स्वपति प्रतिष्ठम् । सद्यः प्रतस्ये स तपोपनाय "कल्याणमाः किल कालबद्धः" ॥४॥ गन्छन् बनायं स ददर्श मध्ये पथक्रमे तं नृपराजसिंहम् ।

·[सर्गः १५ सुरथ-चरितम् शायोद्धृतं वा मणिरतमुग्न क्षीणं प्रभाभिर्वलितं च भावैः ॥५॥ प्रभाभिरुग्राभिरयं न बाह्य सन्दश्यते तैजसभावनिष्ठः। अन्तस्तथादित्यमणिप्रभा सा निष्ठा प्रतिष्ठा जननीव तस्य ॥६॥ लब्धप्रसादः स च भूपनाथः सद्यो वभाषे स्वतपःप्रसादम् । देव्या वचोगर्भगतः वराख्यं वर्पत्रयान्ते निजभक्तिलभ्यम् ॥७॥ ततः प्रभृत्येव तयोः प्रवृत्ति- गंता जयार्थ रिघुनाशिका च । प्रवन्धकूटं च विचारयन्ता- बुमी वसन्तौ नृपोहरत्ने ॥८॥ प्रतीयमाणोऽपि विधुः स कृष्णे पक्षे च ताभ्यां वियति प्रतिष्ठः । दृष्टो यथावद् भवचक्रमध्ये प्रारब्धभोगेषु निमन एव ॥६॥ भावप्रबद्धः स च मन्त्रिवृद्धः पश्यन् विचन्द्रं च विलीयमानम् ।

·सगः १५ ] सुरथ-चरितम् १२७ सद्यो वांसि प्रतिवक्ति धीरो चोरो यथा तन्मनसा प्रमाति ॥१०॥ पयोनिघेस्त्वं सुतराज एप चन्द्रस्वरूपादुपमाधिराजः। शम्भोः शिरस्थं च मणीन्द्ररत्न क्षीणो विरूपः कथमत्र कृपणे ॥१२॥ किंक्षीयमाणो द्विजराज ! भासि वियत्प्रभाभिषिविधाकृतिस्त्वम् । ज्योत्स्ना तु काचित् प्रतिमा विपत्ता क्लिश्नासि चक्षुश्च तब म्वरूपम् ॥१२॥ श्रमाप्रमा वं झटिति प्रपोहि मा मिन्धुवंशं विकलीकुरुपा अघं निजं कि प्रतिघोषयन् हा! दशाप्रकाशं कुरुपे मिपेण ।१३॥ नक्षत्ररूपं च निधो! चित्तां वैशिष्टपमा नहि धारप त्वम् । सुद्रस्वरूपेण विमाहि नाथ! चन्द्र । त्वमुच्चरपर रहे ॥१४॥ ध्रुवं स पहस्तव नाय ! लोके शुक्लो विशुद्धय मपिप्यतीति ।

·[ सर्गः १५ १२६ सुरथ-चरितम् शाणोद्धृतं वा मणिरत्नमुन क्षीणं प्रभाभिर्वलितं च भावैः ॥५॥ प्रभामिरुनाभिरयं न वाचं सन्दृश्यते तैजसभावनिष्ठः । अन्तस्तथादित्यमणिप्रभा सा निष्ठा प्रतिष्ठा जननीव तस्य ॥६॥ लब्धप्रसादः स च भूपनाथः सद्यो बभाषे स्वतपः प्रसादम् । देव्या वचोगर्भगतः वराख्यं वर्षत्रयान्ते निजभक्तिलभ्यम् ॥७|| ततः प्रभृत्येव तयोः प्रवृत्ति- र्गता जयार्थ रिपुनाशिका च। प्रवन्धकूटं च विचारयन्ता- वुमौ वसन्तौ नृपगेहरत्ने ॥८॥ प्रक्षीयमाणोऽपि विधुः स कपणे पक्षे च ताभ्यां वियति प्रतिष्ठः । दृष्टो यथावद् भवचक्रमध्ये प्रारब्धमोगेपु निमग्न एव ॥६॥ भावप्रवद्धः स च मन्त्रिवृद्धः पश्यन् विचन्द्रं च विलीयमानम् ।

·सर्गः १५] सुरथ-चरितम् १२७ सद्यो वांसि प्रतिवक्ति धीरो वोरो यथा तन्मनसा प्रभाति ॥१०॥ पयोनिधेस्त्वं सुतराज एप चन्द्रस्वरूपादुपमाधिराजः। शम्भो शिरस्थं च मणीन्द्ररत्नं क्षीणो विरूपः कथमत्र कृपणे ॥११॥ किं तीयमाणो द्विजराज ! भासि वियत्प्रभाभिरिविधाकृतिस्त्वम् । ज्योत्स्ना तु काचित् प्रतिमा सिधा क्लिश्नासि चक्षुश्च तर म्वरूपम् ।।१२।। अमाप्रमा २ झटिति प्रयाहि मा सिन्धुवंशं विकलीकुरुप्प । अघं निजं किं प्रतिघोपपन् हा! दशाप्रकाशं कुरुपे मिपेण । १३॥ नक्षत्ररूपं च निघो! विधनां वैशिष्ट्यभावं नहि धारय तम् । तुद्रस्वरूपेण विभाहि नाथ ! चन्द्र ! त्वमुच्चरयौव रक्ष ॥१४॥ ध्रुवं स पक्षस्तव नाथ! लोक शुक्लो विशुद्धय मरिम्पतीति ।

·१२८ सुरथ-चरितम् [ साः १५ मा याहि चिन्तां प्रकृति प्रपन्न- वाशागुणैः स्वं हृदयं तु रक्ष ॥१५॥ यत्नेन यूयं किमिमं विखिन्न चिकीर्षथ प्रत्यहमेव नीचाः। अमागतोऽपि ध्रुवमेव काले सम्पूर्णतामेष्यति भृप एपः ॥१६॥ सधः स भूपेश्वररत्नमेव प्रोत्फुल्लभावं मनसा दधानः। प्रतिज्ञयाऽसौ च नबन्ध भावे- रात्मानमेव प्रभया प्रतापी ॥१७|| न कामभोगं कचिदेव धीरः पत्न्या कयाचिद् भुवि कान्तया वा अहं करिष्ये मम यावदेत- द्राज्यं जितं नो मम वश्यमेव ॥१८॥ देवीप्रमावैर्भटितीह मन्त्री वृद्धः स सद्योऽपरमन्त्रिद्धान् । सद्भावबन्धैः कलया बबन्ध शिष्टान्तधान्यान् सुहृदश्च यूनः ॥१६॥ कोपो वलं वापि धनानि तेभ्यः प्रीत्येव लब्धानि वरप्रसादात् ।

·सर्ग: १५ ] १२९ सुरथ-चरितम् स बन्धुवर्गादपि भूपराजो साहाय्यमुन परमं च लेभे ॥२०॥ कियद्भिरेयं स्वहिताय भूपः सुहृद्भिस्यौः प्रतिसेवितथ। मृधाय सज्जीकृतसैन्यपक्षः सद्यः प्रतस्थे स्ववरं स्मरन् सः ॥२१॥ सद्यो बली तदिपुरेख सैन्यै- राक्रान्तशक्तिः पतिता क्षणेन । पुनश्च मित्रैरपि सैन्यशक्त्या स्वयं स युद्धोधत एव शीघ्रम् ॥२२॥ ततव जातं किल संकुलं तद् शुद्धं च सैन्यैः परमं द्वितीयम् । लोकप्रशक्तियुयुधे परे शक्तेश्च शक्या लघुसंख्ययापि ॥२३॥ रहस्पभावेन मुनीन्द्रदचा शिक्षा प पैपा बहुशक्तिक: । तयैव चक्रधर एप वीरो युद्धप्रमचः सहसैर दृष्टः ॥२४॥ प्रवाणि शखाणि पराणि लोके दृष्टानि सर्वाणि मृधे प्रभाभिः।

·सुरय-चरितम [ सग १५ परस्परं युद्धपराणि साचाद यथा शरीराणि च वा रिपूणाम् ॥२५॥ यज्जृम्भकास्त्र सहसैव लब्धं लोकप्रसिद्धं सुरथेन भक्त्या । मुनेः कृपायास्तविहापि रश्यं सैन्येषु मध्ये निजतेजसा वा ॥२६॥ सुप्लेषु सैन्येषु न तावदेष नृपः कदाचिद् युयुधे स्वशक्त्या । लब्धप्रसादः सुरथा प्रभावा- नुत्थापितैर्वा युयुधे पुनः सः ॥२७॥ सा लोकशक्तिः किल मन्त्रशक्रया पराजिता शक्तिवरप्रशक्क्या। उपस्थिता सूचमकलाभिषा शकिर्यया वापि धेऽपि सुप्तः ॥२८॥ दिनः कियद्भिः सुरथा प्रतिष्ठो लेमे जयं राज्यगतं हितं च । ततश्च शिष्टा रिपवोऽपि वीरा नताः शरण्यं नृपराजसिंहम् ॥२६॥ धीर प्रतस्थे शिविराय वीरः क्लान्तः श्रमेणापि बलेन शत्रोः।

·सर्गः१५] सुरथ-चरितम् १३१ राज्ञी प्रियां चापि पुनः स लेमे श्रियं च नव्यामपि कीफूिल्लाम् ॥३०॥ स राजधानी प्रविवेश राश्या सहेव सर्वैरपि मन्त्रिधर्गः। नृपो निपएको शुशुमे स शुभे सिंहासने रत्नविभूषिते च ॥३१॥ बिभिर्गुणैर्वा पुरुषो ययाऽयं भाति प्रकृत्या सहितो निपपयः । समन्त्रिवृद्धव तथैव भूपो विराजते वा रमयेव राया ॥३२॥ शुभे दिने ते च तथा प्रपन्ना- स्तमेव भूपाः सुरथं प्रशान्तम् । मनाङ् न खेदः किल तत्र लम्यो नृपेषु कर्तव्यपरायणेषु ॥३३॥ सुतास्तथा ते पलिनश्च राव: स्वयं प्रपना पितरि प्रणछे। तमेव भूपं जपशीलवन्तं "कालेन पद्धं फिल जीवमात्रम्" ॥३४॥ पमापि सपो नृपराजसिंह सनालनैस्तं प्रियभाववति

·१३२
सुरथ-चरितम्
सर्गः १५]
प्रमोदयामास च मोदशीला
विरक्तभावाकलितं प्रतिष्ठम् ॥३५॥
प्रजाः प्रजाः स्वा इव भूपराजा
प्रिया स यत्नेन तथा शशास ।
नृपे यथा ता प्रणयेन भूयो
बद्धा नवान्यं भुवि मेनिरेऽस्मिन् ॥३६॥
प्रेम्णा च नित्यं विनयेन शुद्धो
नीत्या प्रकामं नृपराजसिंहा।
प्रजागुणैस्ताः स पबन्ध भूभृ-
च्छ्रियः कलाभिर्लसितोऽपि युद्धषा ॥३७॥
प्रारब्धशाणोत्कपणेन शुद्धो
नृपाधिराजास नहौ व दोपान् ।
विच्छेद तीक्ष्णश्च विपतृणानि
स्वसिस्वरूपा शिवमावहन् वा ॥३॥
दावानलो हि विपदा सद्भक्तिदीपशिखः स भूपाल।
वंशं स्वकीयमुच्चैदीपयति विविधप्रकारेण ॥३६॥
विधिनानेन नृपेशः प्रतिज्ञा स्वीयां पूरयित्वासौ ।
परिष्वजति स कामेन पनी भियमिव सदोज्ज्वलिताम् ॥४०॥

·सुरथ-चरितम् १३३ श्रीश्च राज्ञी सममेव तं विनोदयामास मावैः । धरा च सा प्राणेशं रविरमसविभावसुमफलैः ॥४१॥ इति श्रीक्षेमधारीसिंहशर्मरचिते सुरथचरित महाकाव्य राज्यप्राति म पश्चदशः सर्गः। coco000 ·पोडशः सर्गः ततश्व सन्ध्या दिवसस्य पली समागता प्रीवियुता नृपेशम् । सदैव रास्या पतिमावनिष्ठा कृताभिसारा रमणप्रलुब्धा ।।१।। दिव्याङ्गरागा सुरभावजाता दोर्दण्डमार्तण्डकलाप्रमामिः। मृद्वी च चन्द्रप्रमया प्रकामं कामापमानेव समीपमेति ॥२॥ रसेवरोऽसौ सुरथप्रवीरो भावैरनेकैः परिपश्यतीमाम् । पासि भिन्नानि रवि च सन्ध्या अते प्रसिद्धो विविधप्रकारः ॥३॥ सन्ध्यानुरक्तो हि परत्र यासि तयैव सार्द्ध विधिचोदितस्त्वम् । रखे। रमस्व प्रमया समेतो देशे विखिने च निशां नयापि ॥४॥ लोकान्तरं त्वं च रखे। प्रयासि सन्ध्याप्रसङ्गाद पठितम सिन्धौ ।

·सर्गः १६] सुरव-चरितम् १३५ स्पृष्टः पुनस्त्वं च तयान्यलोके तामेव हित्वा प्रवरो विभासि ॥५॥ लब्बा स्वशक्तिं च रवेः प्रतापात् तारागणैस्त्वं ललितो स्मस्व । महत्प्रतापाच महत्प्रतापो सञ्जायते कालवशेन रम्यः ॥६॥ एकैव सन्ध्या प्रतिभासि लोके सेयं व कस्येह लता सुरम्या। तेजोद्वयं या रमणप्रलुब्धं स्वकीयकामानितमेव भुङ्क्ते ॥७॥ धन्यासि सन्ध्ये ! समयप्रभावात् तेजोद्वयेनापि समं सुभोग्या । रवेक तीवत्वमिह प्रमामिः कमार्दवं तच्च विधोः सुरम्यम् ॥८॥ रवेः स्वशक्तिस्त्वमसीह सन्थ्ये । शास्त्र प्रदिष्टा दि तथैव रम्ये। कालं च कश्चिद् रिधिचोदितेन तेनैव साई ललिते ! रमस्व ॥६॥ किंवा रवे ! ते ललिता स्वशक्तिः सन्ध्या यपेयं प्रतिमाति लोके ।

·[ सर्गः १६ सुरथ-चरितम् १३८ वचोभिरानन्दमयः प्रसन्नो विकाशभावं नयतीह शान्तः ॥२०॥ त्वमेव शम्भोः सुभगे ललाटे धृत्वा कृतीव प्रतिभासि शुद्धः । जटाकलापे हरशेखरायां तवैव विम्बः प्रतिविम्बितोऽपि ॥२१॥ कालस्य हेतुः स च नर्मभावः कालेन वायं प्रतनोति दुःखम् । सदोपधीनाममृतापिधानं सञ्जायते वा रसपोपणाय ॥२२॥ आत्मानमेव प्रथितो निलीय तैर्वारिवाहैविविधैः स चन्द्रः। वर्पत्यजस्र च जलानि लोके काले पुनः प्रतिभाति विम्बे ॥२३॥ ते पुण्यवन्तः किल चन्द्रलोके वसन्ति काले निजभोगनिष्ठाः। आनन्दमावेन सहोमरत्वं तेनापि तस्य प्रथितं सुखेन ॥२४॥ ततः प्रभृत्येव च भूपराजो मनोरमां तां प्रतिसेव्यमानाम् ।

·सर्गः १६) सुरथ-चरितम् आनन्दयत्यद्भुत केलिशक्ति- र्भावैरनेकैः परिरम्मणैश्च ॥२॥ रसप्रवृत्तः स वरप्रसादा- चन्द्रस्य विम्बादपि पोपितोऽसौ । निम्बाधरस्थः परमोऽभृतोऽयं प्रपीयते तेन नृपेण साक्षात् ॥२६॥ दृशैव माताद् वरकेशपाशो बबन्ध भूपेश्वरमुग्ररूपम् । अतश्च पाशः स्वयमेव तेन राज्ञा निबद्धो रतिकामुकेन ॥२७॥ नेत्रे प्रसन्ने नृपराजपत्न्याः सकज्जले ते परिशोभमाने । मुहुर्मुहुस्ते सुरथेन सद्यः प्रचुम्बिते चासवघूर्णितेन ॥२८॥ ताम्बूलरागः स च राजरागं जिगाय लोकोचरमारपूर्णः। राजा तु रागे यत एव पापा वमन्ति; नो ते किल धर्मपत्न्याम् ॥२६॥ मध्यस्य लोकस्य च चिट्ठमेक तिलः कपोले गुशुमे मृगात्याः।

·१४० सुरथ-चरितम् [ सर्गः १६ सुवर्णवणेषु च विग्रहेषु श्यामस्वभावोऽपि हिताय तस्य ॥३०॥ शुभाशुरत्नं न हिरण्यभूषा राज्याश्च देहे शुशुमे कथञ्चित् । यतः प्रकृत्या मधुरे स्वरूपे दोपाय भूषा किल जायते सा ॥३१॥ सिन्दूररागः शुशुभे च तस्याः सीमन्तभागे गिरिजाप्रसादात् । अन्यत्र गौराङ्गगतो न रङ्गः शोणः कदाचित् सुभगाय लोके ॥३२॥ नासागतास्ता सुभगाश्च मुक्ता धन्या विमुक्ता इव भान्ति नूनम् । कामप्रपञ्चे न हिताय ता वा मुक्ता यतो नो किल लोकदताः ॥३३॥ कायश्च तस्या गिरनावरेभ्यः स्वरप्सरोयोग्यतया विभाति । खेतोऽयं भविता च तस्याः पतिर्मनुः कालवशातु सौरः ॥३४॥ किं श्रीः किमिन्दुः स्वयमेव पना पमस्वरूपा मुकुरप्रभा था।

·सर्गः १६] १४१ सुरथ-चरितम् कि माननं वा प्रतिभाति तस्य विस्पष्टमङ्ग स्मितभावपूर्णम् ॥३५॥ तस्याः कुची श्याममुखी रतौ तौ तमः प्रभावादपि दिव्यदृष्टिम् । प्रतिभावाय रजाक्षण प्रोद्भासयन्तौ त्रिगुणान्तकौ वा ॥३६॥ कुचप्रभावाधृदयं च तस्या विशालभावं विजही प्रकृत्या। विशालभावः कुचयोः क्रमेण जातो मृगाक्ष्याः समदस्तथोच्चैः ॥३७॥ उच्चैः कुचौ तौ किल नाकराज्यं बलित्रयं तद्बुवमेव मार्गम् । सोपानभावेन परेण चेदं सदुर्ध्वदृष्टिं तनुते भवाय ॥३८॥ रोमावली वा मृदुनामिजाता निश्रेणिक त्रिदशेषराणाम् । उद्ध्वं प्रवृचा विधुचुम्बनार्य पिपीलिकानामवैव धारा ॥३६॥ ऊरू च तस्या मकरध्वजार्य दुगं प्रसिदं रतिवासहेतोः।

·[ सर्ग: १६ १४२ सुरथ-चरितम रहस्यभावाश्रितमेव लोके कन्दर्पनीत्या ध्रुवमेतदुष्णम् ॥४०॥ तत्पादयुग्मं स्थलपद्मशोभा तनोति भूमौ सिकताप्रदेशे। अधः कृतोऽसौ मुवि भाति गत्या तेनापि रागो नृपराजपत्न्याः ॥४१॥ वडिल्लता सा ललिता सुवर्णा सुवर्णवर्णा नृपराजवल्ली। नगेन्द्रपुत्र्याश्च वरप्रसादाद क्षणेन शुभ्रा परिवर्तमाना ॥४२॥ अन्नञ्चकाराभरणं न तत्र वातदीयं रतिभावनिष्ठम् । वाधाविशेषस्य च हेतुभिर्वा सुहनियाभिः परिवळ्यते तत् ॥४३॥ वयश्च तस्या नितरां प्रसिद्ध मदात्ययेनेव विभाति रक्तम् । सक्तो नृपेशो रतिभावनामि- यस्यां रतीशप्रभया प्रकामम् ॥४४॥ राज्याः शरीरं स्वत एष शुनं नापेक्षते वाभरणानि शुद्धम् ।

·सर्ग. १६ ] १४३ सुरथ-चरितम् चकासते वा निजतेजसैव महान चान्यत् सहते हि तेजः ॥४॥ सीमन्तभागे च सहालकेन सिन्दूररागः शुशुभे विशुद्धः। सौभाग्यकेतावपि कृष्णपणे हेतुर्विशेषो नहि तत्र वान्यः ॥४६॥ सिंहासने रत्नपरिष्कृते वा युक्तासने सा शुशुमे च राजा । सहैव लक्ष्म्या नहि तत्र भावः सापल्यजोऽसौ हृदये च तस्याः ॥४७॥ राजी प्रिया सा च रवेः प्रभावाद् राजस्तपोभिर्नरदेवरम्या। एफैर शक्तिः प्रतिभाति युक्ता स्थितिप्रधाना वरभावजाता ॥४८॥ विशालभावो महतां च ननं प्रजायते नो मनसो विकारः। अतः प्रभाभिवरमावनाभिः सहेव लम्या प्रतिभाति राजी ॥४६॥ या लोकमाता परिगीयते मा सैवेह लोके नृपतीश्वरी वा।

·१४४ सुरथ-चरितम् [ सर्गः १६ विभाति नूनं हि वरप्रसादा- भवेशभिन्ना क्वचिदेव राज्ञी ॥५०॥ दिवापि राजी शुशुमे परे रम्या यतः सा रवितेजसापि । श्रियः प्रभाभिर्वरमावनांभि- विप्रजातं ध्रुवमेव रूपम् ।।५१॥ इनांशेयं शुद्धा तरणिकरतेजोभिरमरा श्रिया भिन्ना राज्ञी भुवनपतिरम्या च रतिदा । लसद्वाणोतुल्या भृगुरचितशास्त्रार्थगृहिणी रति धत्ते राज्ञे विविधविधिमावैरपि मुदा ॥५२॥ मार्चण्डाश्रयतत्वभूमिरखिलाशक्तिप्रभावोज्ज्वला श्रीरेपा च जगत्प्रपञ्चरचनारक्षाभिरन्त प्रभा । भावैरन्तरितापि लोकहृदया शक्तिः स्वयं कीचिंता सा पुष्णाति नृपेवरौं च परमा वर्गश्चतुभिः शिवा ॥५३॥ इति श्रीक्षेमधारिसिंहशर्मरचिते सुरथचरिते महाकाव्ये राज्यभोगो नाम पोडशः सर्गः॥

·सप्तदशः सर्गः पत्नी समाधेर्नुपराजवृत्तं श्रुत्वा गृहे सा पतिरत्नमेवम् । जिज्ञासमाना विललाप मोहोद् रुदोद चान्तर्वहिरप्यधीरा ॥१॥ पतिर्ममान्तर्हृदयेशरत्नं गतः क्व मतो मम भाग्यदोपात् । अहं त्वनाथा विधव मोहान् निये स्मरन्ती पतिभावनिष्ठा ||२|| प्रत्यागतोऽयं किल भूपराजो ध्रुवं मृतो मे पतिरेव भूपः। यतो न लम्यो मम जीरनेशः प्रत्यक्षभावः परमप्रमाणम् ॥३॥ पुत्रेण कि मे स्नुपया तथा वा पौत्रेण वा किं मम वंशवृद्धया । नवीनवैधव्यगतं च दुःखं केनापि नैर प्रतिहन्यते तत् ॥४॥ क तत्सुख मे गृहभावरम्यं रतिः क सा मे प्रणयोऽपि वा मे ।

·१४६ सुरथ-चरितम [ स. १७ हतो ममान्तः पतिरेव साक्षाद् हिंस्रण केनापि वनस्थितेन ॥५॥ पुत्रः कवायं हृदयेशजातो न कारणं तत् क्वचिदेव लभ्यम् । यतोऽयमुच्चैः सुत एप जातः कार्येण वा किं निहितश्च हेतुः ॥६॥ अस्मासु युक्तामु सुतास्त्वनेका जनिष्यमाणा रतिकेलिसाध्याः । एका पतिनों मम भाग्यदोपात् कुत्रापि लभ्यो मम वंशहेतुः ॥७॥ स्नुपा किमेषा मम जीवनान्तं भाग्येन यस्या निहतो हि वैश्यः । स्वयं धनेशः किल यस्य पुत्रः स किं हवो मे हृदयाजमित्रः ||८|| हृदजामित्रो मम मित्रमेव संप्रस्थितो हा। त्रिदशेश्वरेभ्यः । प्रासं सुखं या विविधं च मुक्ति परां विशुद्धामथवैव बोधात् ॥ धन्याः किमेते चिरजीनिस्ते सुखेन ये वा निवसन्ति लोके ।

·सर्गः १७ ] सुरथ-चरितम् १४७ मन्ये कलत्रं सुहृदं विहाय वाञ्छन्ति ये वा चिरजीविभावम् ॥१०॥ किंवा कलत्रं पुरुषस्य किं तत् स्त्रियः कलत्रं हृदयेश एव । वैधन्यमावः किल धन्य एप यत्रैव पत्न्यो निवसन्ति लोके ॥११॥ किंवा द्वितीयः पतिरेव कार्यों विवाहरीत्या च यथायमेव । धिग भावमे नरकप्रधान पतिश्च यस्मिन् सुरतप्रधानः ॥१२॥ साहसकीयां कुलदेवतां ता- माराधनाभिर्मनसा भजामि । मनस्तु शान्ति सहसैव धत्ते सतां प्रमाणं परमं हि चित्तम् ।।१३॥ तयोश्च पुत्रः स परप्रसादा निवेदभावेन विमाति खिन्नः। आत्मानमेवं परिभर्स्यन् स श्रुत्वापि मातुर्वचनं वचोभिः ॥१४॥ कुपुत्रशीर्पध्वज एव सोऽहं पापैरनेकैविनिपातितो वा।

·१५० सुरथ-चरितम सर्गः १७] मया न चायं निकलीकृतोऽपि वृद्धो गुरुमें मनसाऽथवा वा ॥२५॥ परस्य पुत्र्यो यत एव बध्वः सदैव हेया मनसा च वाचा। परत्र दोपा निवसन्ति लोके गुणा न शुद्धाः क्वचिदेव हयाः ॥२६॥ तथापि दौर्भाग्यमिदं ममान्त- ध्रुवं व्यथाभिः प्रतिबाधते हा! श्वश्रूममेयं मम वापि नायो दोपस्य भूमिः परिगीयते सा ॥२७॥ तन्मार्गणं वा सपदीह कार्य गुरोः प्रवृद्धस्य वने च लोके । यथा तथायं परमो महात्मा प्रबन्धनीयो मनसापि साक्षात् ॥२८॥ आरोदनं घोरमिदं गृहान्त- वैक्लव्यमेतच्च तदाश्रमस्य । तथैवमाक्रान्तमिति द्वयेन गृहं यथा शक्तिरपि प्रबुद्धा ॥२६॥ अन्तःपुरेषु प्रमदाजनानां भूपेवरस्यापि च कश्चिदेषः।

·सर्गः १७ ] सुरथ-चरितय १५१ प्रेष्यस्तथा प्रेषित एव साताद् भूपेश्वरेणापि च भूपराझ्या ॥३०॥ विनीतभावः स च वक्ति साक्षाद् राज्याश्च वाचा नृपतीश्वरस्य । समाधिवेश्यो निभृतोऽस्ति लोके ज्ञानी तथान्तर्मुदितः प्रशान्तः ॥३१॥ सा वैश्यपत्नी पतिभावनिष्ठा ततश्च भावैविविधैरधीरा। आच्छादितेयं युगपत् प्रवृद्धा गृहैरनेकैरपि वा यथा सा ॥३२॥ विलापमुग्रं प्रकरोति शिष्टा भावैरनेकैरपि बाधिता सा। स प्रीतिबन्धश्च तयोर्यथैव स्युतो विशिष्टो द्विगुणीकृतो वा ॥३३॥ ज्ञानी पति सहि वर्ततेऽन्तु- मुंदा प्रशान्तो यदि वापि धीरः । तथापि किं मे प्रणयं गृहं वा स्मरिष्यति प्रीतिवशान मोहम् ॥३४॥ ज्ञानी च कोऽयं भवभावमोहान्- मुक्तथ जीवन् भवनिन्दया था।

·१५२ सुरथ-चरितम् [सग १७ प्राप्तः प्रोधः किल दैवभावात् किं वा सदान्तर्मुदितः प्रसादात् ॥३५॥ विरक्तिभावेन स वैश्यवीरो लेभे प्रबोधं यदि दैवयोगात् । अस्माकमुच्चैनहि कापि देवा- दाशा तदा नूनमिय मतिमें ॥३६॥ कर्तव्यनिष्ठो यदि वा स धीरो वरप्रसादात् परमं प्रबोधम् । लब्ध्वा सुदान्तः परमं प्रसाद धत्ते तदा नो क्षतिरप्यनिष्टा ॥३७॥ नृपस्य सवादमथान मातु- चश्व सद्यो मनसा निशम्य । पुनर्वभाषे च धनेश एव तामेव साक्षा रिधिनोदितोऽयम् ॥३८॥ अयं च तापद् युवयोस्तनूजो वने स यास्यत्यतिभक्तिनिष्ठः । प्रष्टुं समाधि पितरं प्रबुद्ध सज्ज्ञानिनं तं सुरभावनिष्ठम् ॥३६॥ वधूस्तवेयं ससुतान तापत् स्थास्यत्यतन्द्रा पदयोस्तवैव ।

·सर्गः १७ ] सुरथ-चरितम् ५३ इमां च सेव्यां गृहदेवतां तां मजस्व भक्तथा जननि । त्वमेव ॥४०॥ शिशुमुखमतिलोलं वीक्ष्य हृदभावनाभि- निजमनसि स धीरो वाष्पवेगावरुद्धः। क्षणजनितवियोधा भक्तिनम्रो धनेशः क्षणमिह करपुग्मं सोऽपि धत्तेऽतिबद्धम् ॥४॥ इत्थमयं मनसापि धनेशो भक्तिवरं सुकृती च दधानः । याति वने जनकस्य समीप भावशतस्य भरेण सहापि ॥४२॥ इति श्रीओमधारिसिंहशमरचिते सुरथचरिले महाकाव्ये धैश्यपरिवारनिदो नाम सप्तदशः सर्गः॥

·अष्टादशः सर्गः वैश्यात्मजोऽपि विमलो निजभक्तिभावाद् द्रष्टुं गतो निजगुरु जनकं विशुद्धम् । तिनं वनं मुनिजनाध्युपितं धनेशः प्राप्तो मुदा प्रथममेव तपोवनं तत् ॥१॥ तज्जन्मदश्च विमलः स समाधिवैश्यो दान्तो मुदा मुनिगृहे परखोपयुद्धः । कर्तव्यकोटिमिहलोकगतं प्रसनो देवीवरेण मनुते परमं प्रशान्तः ।।२।। पुत्रं धनेशमतिभक्तिभरं विनीत सद्यः समागतमिमं मनसैव बुध्या । वृद्धोऽपि सोऽति विनयं सुतगं तथा च हृष्टः सुवाननपरस्मृतिभावनाभिः ॥३॥ जानी च यत्नमिह कश्चिदपि प्रसन्नो मोहात् करोति निजकामवशः प्रशान्तः । भावस्तु तस्य हृदये मुदिते प्रयुद्ध सञ्जायते किल निमेपमितः सयोधः ॥४॥ तस्मिन् सुतः सविनयो मननप्रधाने काले च भक्तिलमितः प्रतिलज्जितोऽपि ।

·सर्गः १८] सुरथ-चरितम् ५५ सोऽयं पितुश्च चरणौ प्रणतो मुदेव वद्धाञ्जलि यनवारिकतावरोधः ॥५॥ तूष्णीं स्थितः स विनयान्नहि वक्ति किश्चिद् भावश्च नेत्रपयसा प्रविकाशमेति । कि वापि तज्जननतन्तुकुलं प्रसिद्ध सम्बन्धभावविधिना स्वयमेव भाति ।।६।। सोऽयं तथापि परमं वरमेव चित्ते स्मृत्वा मनो न कुरुते विकलं नवान्तः । शक्त्यैव भाति मुदितः स पिता प्रशान्तो वैकव्यवन्धनगतस्तु स एप पुत्रः ।।७।। ते स चिन्तितमना विनयेन पुत्रो भक्त्या कृताञ्जलिपरः स समाधिजातः । सत्कारणं स्वपितरं वरभावभव्यं "धृष्टो धनेश इह नौति कृतापराधः ॥८॥ अन्येऽपि ते गुरुपदा जनकोपमा तां संलेभिरे जगति भावभरप्रसादात् । तैश्चापि पुत्र इतिहेतुगता क्षमा सा दत्ता मुहुर्मुहुरियं च कथा प्रसिद्धा ॥६ सुब्धोऽतिमव्यमृदुभावरतानि तस्य श्रुत्वा वांसि च सुतस्य समाधिरेपः ।

·सुरय-चरितम् [ सर्गः १ यचन्द्रकान्तमणिभावगतो द्रवोऽयं ज्योत्स्नाकरेभ्य इह भाति स किन चित्रः ॥१०॥ ज्ञानी गृहेऽपि लसितं निजधर्ममेव धत्ते हुदापि मनसा न च तेन हानिः । सञ्जायते मुनिवरस्य वरप्रसादाद कर्तव्यमावलसिता अपि भान्ति भावाः ॥११॥ वैश्यात्मजेन पुनरेव विनीतभाव- रभ्यर्थ्यते स च पिता गमनाय गेहे | बद्धाञ्जलिः प्रणतिभाव भरः स पुत्र- स्तस्थौ क्षणं किल नतः पितरं प्रबुद्धम् ।।१२।। बुद्धोऽपि सोज्थ समयं कमपीह वैश्यो भावरयं च नितरां पुनरेव चित्ते। कर्तव्यकोटिकलितं गमनं सुबुद्धया ज्ञानेन चापि मनुते दमेव सद्यः ॥१३॥ स प्रस्थितो निजसुतेन सहैव वैश्यः सम्पूजितो मुनिवरेण वरेण चापि । क्षुद्रोऽपि सोऽतिधनलोभपरोऽतिमोहा- जोवद्-विमुक्त इति विस्मित एव मेघाः ॥१४॥ कालेन तौ च जगतां परदेवतायाः शक्तिप्रसादविभवेन गृहं गतौ नौ।

·सर्गः १८] सुरथ-चरितम् सधस्तु तान् गृहमणीन् निजचतुपाऽपि पश्यन् प्रसन्न इव भाति कलाप्रपूर्णान् ॥१॥ पुत्रश्च तस्य विनयात् स्वसुतं प्रफुल्लं पल्या सहैव स हि चोदयति प्रसन्नम् । वालोऽपि तं प्रपतिभिः प्रणतः प्रणौति बद्धाञ्जलिः करयुगेन शिशुप्रभावात् ॥१६॥ वस्य स्नुपा प्रथममेव विशुद्धिभावं सन्दर्शयत्पखिलभक्तिभरं प्रफुल्लम् ।। ब्रीड़ां जहाति च मनो गुरुपादयुग्मे धत्ते क्षणेन हृदये गुरुभक्तिभावम् ।।१७।। अन्तः स्फुरद्-विविधभावभरोऽपि वैश्यो जीवद्-विमुक्त इति वा प्रथितश्च शुद्धः। सौम्योऽपि नैव भुवने स वरप्रसादा- दासक्तिभावमिह सोऽथ कदापि धत्ते ॥१८॥. वैश्यप्रियापि सततं निजभक्तिभावं स्नेहान्वितं प्रकुरुते सपदि प्रकाशम् । ईपद्विहासपरिमिश्रितमेव गेहे वाप्याम्मसैव न च वाक्यकलामिरेषा ||१६|| पुत्रोऽपि तस्य सततं पितरं प्रबुद्धं युद्धथाऽथवापि वचसाप्यनुवर्तते सः ।

·सुरथ-चरितम् [सर्गः १८ १५८ कार्यप्रबन्धविपया अपि भावशुद्धे तस्मिन् सदैव विहिता निहिताश्च गेहे ॥२०॥ वाणिज्यकार्यमपि वा निहितं च तस्मिन् पुत्रेण तेन मनसा वचसा प्रसिद्धम् । वर्णाश्रमीयमपि यच्च गृहे समस्तं कार्य तथात्र भुवि तच्च परं सुभक्तथा ॥२१॥ वृद्धश्च वृद्ध इह वैश्यवरः स्वयं तु मायाभियानकरणे स्वगृहे प्रवृत्तः । प्रोत्साहयुत् प्रकुरुते नहि वापि कार्य वाणिज्य कथमपीह तथा मुदैव ॥२२॥ पश्चात् समस्तपरिनिष्ठितभावनामिः कर्चव्यकोटिमिह यावदपि प्रपन्नः । बुद्धोऽपि सोऽतिनिपुणः कुरुते च कर्म धत्ते न कश्चिदपि तत्र तथा प्रसादम् ॥२३॥ ज्ञानं न नष्टमपि तस्य तथा न कृत्यं देव्या वरेण लसितेन तथा मुनेर्वा । स्वाशीर्वचोभिरथ नापि कदापि वृत्तिः शैथिल्यमावमपि सा परमा विधत्ते ॥२४॥ द्रव्यप्रसङ्गमपि स प्रकरोति तावत् कर्माणि वर्णकलितानि मुदैव युद्धः।

·सुरक्ष-चरितम देवीवरेण स हि बुद्ध इति प्रसिद्ध- स्तत्वं च येन सकलं परिषुध्यते तत् ॥२५॥ कालक्रमेण भवन शिविघान्य लोका द्रष्टुं तमेव विधिना यशसा प्रसिद्धम् । प्राप्ता प्रयोजनवशादपि बोधहेतो- जीवद्विमुक्त इति वा प्रथितो यतोऽयम् ॥२६॥ ते चापि नीतिनिपुणा वणिजः सुभक्तथा द्रव्यप्रयोगकरणाय तथाऽधमपर्णाः। पश्यन्ति तं गृहमुनि निजकार्यहेतोः सोऽयं समाधिरपि तेन न भाति बद्धः ॥२७॥ वृद्धस्य तस्य वचनं मननप्रसादात् कालेन तथ्यमिह वा मुवि जायते तत् । यच्चेतसा स हि मुदा बदति स्वबुद्धया प्रेम्णाज्यवापि कृपया जनकार्यहेतोः ॥२८॥ सोऽयं क्रमेण भुवने भवति प्रतिष्ठः संसारकार्यनिपुणो भवतश्वविद्वा । लोकद्वये स हि चमत्कृत एव वृद्धः सल्लक्षणैरपि सदा जगतीह युद्धः ॥२६॥ ते चापि तं मुनिवरं प्रथितं समाधि पृच्छन्ति तत्चमिह यद् गृहमेधिनो पा ।

·१६० सुरथ-चरितम् [ सर्ग.१८ ज्ञानी स येन भवने स्वयमेन लोके सञ्जायते निजकलाभिरपि प्रसिद्धः ॥३०॥ सद्यः समाधिरपि तत्वमिदं स वक्ति कर्तव्यनिष्ठमिह याखिल योगनिष्टम् । धत्ते प्रयोधरपिदीधितिफुल्लमेव- मोपत्प्रहासकलितं सुभगं मुखाजम् ॥३१॥ संसारचकपतितः सकलोऽपि लोकः कार्याणि जोपमनिशं कुरुते प्रकाशम् । चित्तेन लक्ष्यविकलेन स वापि शान्त्या प्रोद्योजितो जगति भावशतेन वापि ॥३२॥ ज्ञानी तु कृत्यमिह सर्वमपि प्रपञ्च यावद् बुधः समनुते क्षणिकस्वरूपम् । कि वापि कालकलितं सकलं च विश्व मिथ्येतिभावमिह वा मनुते स्वबुद्धथा ॥३३।। कश्चित्तु विधमपि तन्मनुते प्रपञ्च हेयं सदैव भवपाशविमोचनाय | संन्यासधर्मनिपुणः कुरुते न कर्म सोऽयं सदा जगति निष्क्रियतां गतोऽपि ॥३४॥ अन्यश्च चक्रपतितं सकलं सुकृत्यं शान्तः करोति न च कर्मफलाय तावत् ।

·सगः १८] १६१ सुरथ-चरितम् कालेन कर्मविधिना फलतां प्रयाति वन्धो न तेन भवतीह विचित्रमेतत् ॥३॥ ज्ञानी सदैव निजकर्म करोति धीर- श्चित्तेन वापि वपुपा सततं प्रशान्तः । सोऽयं तु सर्वमपि कामयते प्रकामं कर्तव्यकोटिपतितं नहि तेन हानिः ॥३६।। जोगद्विमुक्त इह वा मुनि कोऽपि धन्यः सर्व स्वकर्म विधिना कुरुते सुबुद्धया । हानिन तेन भवति प्रथितस्य तस्य पापं न वापि भुवि सोऽथ परः प्रयुद्धः ॥३७॥ जीवद्विमुक्त इति वा भुवि कथ्यतां स ज्ञानीति वापि मुक्ने प्रथितोऽपि भूयात् । भावोऽपि तस्य विविधो गृहिणश्च लोके सञ्जायते नहि च तेन तथास्य बन्धः ॥३८॥ नातः परं मुवि कदापि नरस्तु वान्यो वृद्ध्यैव सोऽपि भवने भवति प्रतिष्ठः । वृत्तिस्तु सा पहिरथो भरतीह चोध्या नान्तः कदापि परमा मुवि युध्यते वा ॥३६॥ देवी सैपा मुवनजननी लोककल्याणनिष्ठा ज्ञानी ज्ञेयं सफलमपि वा ज्ञानमन्तः स्वरूपा।

·"सुरथ-चरित” महाकाव्यस्य निर्मातः
पं० क्षेमधारीसिह शर्मणः समाधी
श्री १०८ क्षेमनाथशिवमन्दिरम्

·श्री १०८ तेमनाथशिवमन्दिरे शिलालेखः ॥ श्री १०८ क्षेमनाथो विजयतेतराम् ।। "जयतु जयतु कश्चित् क्षेमनाथः शरण्यः शिव-शिव-पदवाच्य श्रीनित मुदीशो। जयतु जयतु काचित् शङ्करीशङ्करालिः शुभनिचयस्वरूपा शाम्भवाना सुपूज्या" ॥१॥ (श्रीशिवस्तुतिमाला) आसीन्माधव-मैथिलेन्द्रतनयः श्रीकीर्तिसिंहो नृपः तत्सूनोगिरिधारिणः सुतघरः श्रीहर्षधारी प्रभुः । तमूनुर्विदिताखिलागमविधिर्वेदान्तविद्यानिधि- देव्याराधनलब्धमुक्तिविभवः श्रीतेमघारीसुधी: IRI तान्त्रिकरहस्यपलिता. श्रीशिवस्तुतिमालादयो येन । रचिता वह्यो ग्रन्था सुरथचरित्रं महाकाव्यम् ।।३।। येनालोड़ितमाग्लशास्त्रमसिलं पौरस्त्यशास्त्र तथा छात्राश्चाप्यनुशामिताः प्रतिमयासन्तर्पितापण्डिताः। सौपाल विरचग्य तस्य जनकस्येद समाधिस्थले श्यामा बुद्धि-जयरसी शुभकरः श्रीशङ्करः स्थापितः ||४|| श्री १०८ मनायशिवस्थापनम् ( १९६६ ई.) जन्मतिथि: पालगुनाणदशमी संवत् १९५० मदन त्रयोदशी संवत् २०१८ १८६४ ई. २६-३-६१० रचयिता श्रीतेजनाय(भा)शर्मा स्मरणीयस्य जमाता निघनतिथि:

·शुद्धिपत्रम् प्रकाशनेऽस्मिन् वहयोऽशुद्धयः प्रयासनिरस्ता अव्यवस्थिता एवेति खिद्यते चेतः । फएटकानुकीर्णतावशादपि घधयोर्भमयोर्यययो रेफानुस्वारविसर्गाणां मात्राणाञ्चाशुद्धयो जाताः। समस्तपदेषु पदयोः पदानां वा पृथक्ताऽपि बहुत्र । ता एता अशुद्धीः स्वयं संशोध्य पाठकाः पठन्तु पुस्तकामदमिति प्रार्थयामः क्षमा याचयमानाः, नीचे- रुपस्थापयामश्च महाऽशुद्धीनां शुद्धिपत्रम् । कृपया प्रथम संशोध्य पठनीयम् । भूमिकायाम् पृष्ठम् पक्तिः २६ ३ १३ अशुद्धः भूमाव मुनीन्द्रः स्मरश्च मुक्ति भूम्यय मुनीन्द्रः स्मरंश्च मुक्ति मूलग्रन्थे कीटशा प्रमावा २ २३ १६ सुपुरे कीटशी प्रमीता मुपत्रे वणिज स्थिर १० २ पाणिन धिर श भयमाश्य विविध १८ १५ २३ ३३ ३३ ४१ मायमध्ये विविध कीचि कीचि कीति ·पक्तिः पृष्ठम् ४१ १८ दृष्टि पतिम त्पनो मञ्जी १६ यद्वयर ६३ १० अशुद्धा दृष्टि पातिम स्यक्ती मञ्जी यदुर्घर महात्म्य जह शयानात् गुरोप नियिएको य प्रहास्यामि नयनयोरविषय ६ माहात्म्य जह शयानान् गुणोप निविएणी ६८ १३ २ २०० १०४ १०५ १३ या प्रदास्यामि नयनयोविलय शराणा ६ १०७ ४ যাহা ३ ४ ११२ ११४ ११५ १२६ १२६ १३६ सदेव ध्रुवाण गर्भगत १६ १२ सदैव घु वाण गर्भगत तच मृतो हिंस्रण मय्येव पुण्यार्जित कार्य दव्या जामाता तद् भृतो हिंस्रण मप्य्येव पुष्याजित ३ १० १४६ १४६ कार्य २ ११ १६३ देव्या जमाता