·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·त त्त्व चि न्ता म गो
-
RISHNA MISSION INS OF
* CALCUTTAJU011
अनुमानखण्डः।
धीमगङ्गेयोपाध्यायविरचितः।
वि, ए उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
कलिकाताराजधान्यां
नूतनसंस्कृत वो मुनि
LIBRARY
संस्थतः।
RAM

·RMIC LIGRARY VACC N 96257 CI- . 80547 JAK aony Chackad ·तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डः । प्रत्यक्षोपजीवकत्वात् प्रत्यक्षानन्तरं बहुवादिसम्मत- (दुपमानात् प्रागनुमानं निरूप्यते । तत्र व्याप्तिविशिष्टपञ्चधर्माताज्ञानअन्यं ज्ञानममिति- करणमनुमानं तच्च लिङ्गपरामर्थो न तु परास्ष्यमाणं गामिति वक्ष्यते। अथानुमानं न प्रमाणं योग्योपाधीना योग्यानुपलब्ध्या- विनिश्चयेऽप्ययोग्योपाधिशङ्कया व्यभिचारसंशयात् शत- सहचरितयोसुपि व्यभिचारोपलब्धेश्च लोके धर धूमादि- नानन्तरं वङ्गादिव्यवहारश्च सम्भावनामावात् संवा- च प्रामाण्याभिमानादिति नाप्रत्यचं प्रमाणमिति मप्रमाणसाधाणाप्रामाण्यसाधने दृष्टसाधर्म्यस्यानुमा- बात् एतद्वाक्यस्य सन्दिग्धविपर्यस्तान्यतरं प्रत्यर्थवत्त्वात् च परकीययोरप्रत्यक्षवात् अनुमानमप्रमाणमिति यस्थ प्रामाण्याप्रामाण्ययोाघाताच्च। अपिचानुमा- मामाण्ये प्रत्यक्षस्थाप्यप्रमाणत्वापत्तेः प्रामाण्यस्यानुमे

·सावचिन्तामणी
यत्वात् खतच प्रामाण्यग्रहे तत्संशयानुपपत्तेः। व्या
ग्रहोपायच वच्यते।
नवसमितिहेतव्याप्तिनाने का व्याप्तिः न तावदव
भिचरितत्वं तड्वि न साध्याभाववत्तित्वम् साध्यवभिन
साध्याभाववदत्तित्वं साध्यवत्प्रतियोगिकान्योऽन्याभावास
मानाधिकरण्यं सकलसाध्याभाववनिष्ठाभावप्रतियोगि
साध्यवदन्यात्तित्वं वा केवलान्य यिन्यभावात् । नापि स
थासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं साध्यवैयधिकरण्यान
धिकरणत्वं वा तदुभयमपि साध्यानधिकरणानधिकरणर
तञ्च तत्र यत्किश्चिमाध्यानधिकरणाधिकरणे धमे चासि
छम् ।
मथेदं वाच्यं शेयत्वादित्यत्र समवायितया वाच्यत्या
भावोघटएव प्रसिद्धः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिता
काभावस्य केवलान्वयित्वात् । नचैवं घटएव व्यभिचार
साध्यतावच्छेदकावछिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्तित्वं ।
व्यभिचारः न च वाच्यत्वाभावसाहशोषटइति चेत
तादृशसाध्याभावसामानाधिकरण्याभावोव्याप्तिः। तथाचा
प्रसिद्धि प्रतियोग्यत्ति धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदको
तविशिष्टचानस्वाभावधीहेतुत्वात् अन्यथा निर्विकल्याद
घटोनासोति प्रतीत्यापत्तः गवि शशशृङ्ग नास्तीतिप्रती
तेरप्रसिहः शशङ्ग नास्तीति च शथे शृङ्गाभावइत्यर्थ
अथ साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वे सति मागि

·अनुमानखण्डः। प्तिकरणत्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनि साध्यासामानाधिकरवं नरधिकरणे पाकाशादौ प्रसिद्धमिति चेक साध्यासामा- ध्यत्राधिकरण्यं हिन साध्यानधिकरणाधिकरणत्वं साध्या- वधिकरणानधिकरणत्वं वा केवलान्वयिनि यत्किश्चित्मा- मायाधिकरणानधिकरणे धूमे चाव्याप्तेः। नापि खसमाना- धिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरवं प- पार्वतीयवहानसीयधूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति- नयोगित्वात् द्रव्यत्वादेरल्याप्यत्यव्याप्यतापतेच। त्य तियोगिविरोधित्वं व्याप्यक्तित्वं वा प्रभावविशेषणं देयं सभयोगादौ साधे सत्त्वादेरनैकान्तिकवाभावप्रसङ्गात् । न हि प्रतियोगिविरोधी संयोगादेरपरोऽत्यन्ताभावोऽति मधिकरणभेदेनाभावभेदाभावात् । नापि साधनवविठा- योऽन्याभावाप्रतियोगिसाध्यवकत्वं व्याप्तिः मूले इचः कपि- योगवावस्थबाधितप्रतीते: तदन्योऽन्याभावस्थापि तब स वात् । नवं भेदाभेदः अवच्छेदकभेदेन तत् सत्वाभ्युप- मात् साधनविष्ठान्योऽन्याभावाप्रतियोगिसाध्यपद्यस्येति यर्थः व्यायव्यापकभावानिरूपणात् साध्यसाधनयो.. निरूप्यत्वात् वह्निमत्पर्वतस्य धूमवन्महाननिष्ठान्यो- न्याभावप्रतियोगित्वाञ्च विशेषाभावकूटादेवाभावव्यवहा- पपत्ती सामान्याभावे मानाभावात् । नापि साधनसमा- धिकरण यावधर्मनिरूपितवैयधिकरण्यामधिकरणमा- नाधिकरण्यं साधनसमानाधिकरणस्य प्रमेयत्वाय- ·४ तत्वचिन्तामणौ धिकरण्याप्रसिद्धेः महानसादौ समपायितया वतिवनि- मतोरत्यन्तान्योऽन्याभावयो: सत्त्वात् धूमादावयुक्तलक्षणा- भावाच । अथानौपाधिकः सम्बन्धोव्याप्तिः उपाधिश्च साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकः व्यापकत्वन्तु तब- निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्यभिचारे चावश्यमुपाधि: प्रतियोगित्वं न विरोधित्वं सहानवस्थाननियमलक्षणं गोत्वाश्वत्वयोरतथात्वात् अन्योऽन्याभावप्रतियोगिन्यसत्त्वाच्च किन्तु यथाधिकरणाभावयोः स्वरूपविशेष: सम्बन्धः तथा प्रतियोगित्वमनुयोगित्वमपि अभावविरहात्मत्वं वेति चेत् यत्किञ्चित्माध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मनिषेधो न धमादौ प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मश्च सिद्ध्यसिड्विभ्यां न निघडु शक्यः यावत्माध्यव्यापके प्रमेयत्वादौ साधनाव्या- पकत्व यावत्माधनाव्यापके च घटत्वादौ साध्यव्यापकत्व निषिध्यतइति चेन्न व्यधिकरणत्वात् यावत्माधनाव्यापक- मव्यापकं यत्माध्यस्य यावत्माध्यव्यापकं व्यापकं वा यस्य तत्त्वं तदिति चेन्न सोपाधेरपि तथात्वात् तथाहि साध- नस्य बङ्करव्यापकं यावदान्धनन्तत् प्रत्येकमव्यापकं सा- ध्यमस्य हितीये साध्यधूमस्य व्यापकमान्धनं तद्यापक महामसीयवनेः। नापि साध्यं यावद्यभिचारि तदव्यभि- चारित्वमनौपाधिकत्वं साध्याव्यभिचारित्वस्यैव गमकत्व- सम्भवात् तच्च दूषितम् । नापि कात्तान सम्बन्धोव्याप्तिः एकव्यक्तिके तदभावात् नानाव्यक्तिकेपि सकलधमसब- ·अनुमानखण्डः। न्धस्य प्रत्येकवद्भावभावात् अतएव न कायन साध्येन सम्बन्धोव्याप्तिः विषमव्याप्ते तदभावाच। नच यावत् साधनाश्रयाश्रितसाध्यसम्बन्धः साधनाश्रये महानसादौ सकले प्रत्येक व राश्रितत्वाभावात्। नापि साधनस- मानाधिकरणयावधर्मसमानाधिकरणसाध्यसामानाधिक- रण्यं यावद्धर्मसामानाधिकरण्यं हि यावत्तवर्माधिकरणा- धिकरणत्वं तच्चाप्रसिद्ध साधनसमानाधिकरण सकलमहा- नसत्वाद्यधिकरणाप्रतीतः। नापि स्वाभाविकः सम्बन्धो व्याप्तिः स्वभावजन्यत्वे तदाश्रितत्वादौ वा व्यायतिव्याप्तः। नाप्यविनाभावः केवलान्वयिन्यभावात्। अथ सम्बन्धमावं व्याप्तिः व्यभिचारिसम्बन्धस्यापि केनचित् सहव्याप्तित्वात् धमादिव्याप्तिस्तु विशिष्यैव निर्बक्तव्येति तव लिङ्गपराम- विषयव्याप्तिस्वरूपनिरूपणप्रस्तावे लक्षणाभिधानस्वार्था- न्तरत्वात्। नच सम्बन्धमानं तथा तबोधादमित्यनु- । नापि व्याप्तिपदप्रतिनिमित्तमिदं सबन्धज्ञाने ऽपि व्याप्तिपदाप्रयोगात्। केवलान्वयिनि केवलान्याय- धर्मसम्बन्धो व्यतिरेकिणि साध्यवदन्यात्तिवं व्याप्तिः योरनुमितिविशेषजनकत्वं अनुमितिमावे पक्षधर्मतैव प्रयोजिका। नचातिप्रसङ्गः विशेषसामग्रीसहिताया एवं सामान्यसामग्याः कार्यजनकत्वनियमादिति केचित् तदपि न साध्यवदन्यावृत्तित्वस्य धूमेऽसत्त्वात् वह्निमत्यळताव्य- स्मिन् धमसत्त्वात् । नच सकलमाध्यवदयारत्तित्वं पति- त्पत्तेः ·है नवचिन्तामणौ . मतां प्रत्येक तथात्वात् सर्वत्र लक्षणे साध्यत्वसाधनत्य- तदभिमतत्वानां व्याप्तिनिरूप्यत्वेनात्माश्रयः साध्यत्वं हि न सिष्विकर्मत्वं सिषाधयिपाविषयत्वं वा महानसौववङ्गौ सदभावात् । नच सामान्यतो व्यायवगमोऽस्त्येव परस्य कथमन्यथा दूषणे नासाधकता साधयेदिति वाच्यं स्वार्था- नुमानोपयोगिव्याप्तिखरूपनिरूपणं विना कथायामप्रवे- शादिति । पत्रोच्यते। प्रतियोग्यसमानाधिकरणयत्ममानाधि- करणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्तिः अन्यनिष्ठवड्रे- धूमवत्पूर्वतत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽपि नत्प्रतियो गता न वशित्व नावच्छिद्यते धूमति वङ्गिर्नास्तीत्यप्रतीते: सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः पृथगेव अन्यथा स- कलमसिहरूपाभावे प्रसिद्धरूपवदन्यत्रे चावगते पायौ रूपं न वा वायूरूपवान्नवेति संशयो न स्थात् विशेषाभावकूटस्थ निश्चितत्वात्। यहा प्रतियोगिबधिकरणखसमानाधिकरणात्यन्तामा- पाप्रतियोगिना सामानाधिकरखं यत्समानाधिकरणान्यो- ऽन्याभावप्रतियोगि यहव भवति तेन समंतख सामानाधि- करस्यं वा स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावाप्रतियोगियह कावं वा। अन्यष्टत्तिवहितहतोरन्यन्तिधमवविष्ठात्यन्ता- भावान्योऽन्याभावप्रतियोगित्वात् व्यधिकरणवधिमयोन- ·अनुमानखगडः । नाजायमानस्य व्याप्तिः किन्तु तत्तद्रमस्य समानाधिकरणतत्तदनिना। नचैवं धममात्रे न व्याप्तिरिति वाच्यं सर्वधमव्यक्तस्तथात्वेन धममात्रस्य व्याप्यत्वात् धूमसम्बन्धिवनितद्याप्यएव युग- पदुत्पन्नविनष्टयोच्च व्याप्तिरेव कर्माणि च संयोगाभावः प्रतियोग्यसमानाधिकरणः । यद्वा प्रतियोगिवैयधिकरण्या- वच्छेदकावच्छिन्नत्वमत्यन्ताभावविशेषणं कर्माणि च संयो- गाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव । नचान्योऽन्याभावस्याव्याप्यत्तित्वम् अभेदस्थाबाधितप्रत्य- भिज्ञानात् । व्याप्यव्यापकभावाज्ञानेऽपि वस्तुसतस्तथात्व- सम्बन्धत्वेनैव व भातस्य पश्चर्थत्वं नचैवमननु- गमो दोषाय कस्य का व्याप्तिरित्यननुगतस्यैव लच्यत्वात् । अथ धूमवति पनिङ्गदौ नस: धूमवान् वह्निमहुदौ न भवतीति प्रतीतेासज्यत्तिप्रतियोगिकौ वशिवनिमतो- रत्यन्तान्योऽन्याभावौ धमवति विद्यते इति कथमेते लक्षणे इतिचेन्न तादृथाभावानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा तत्र तदुभयं प्रतियोगि न वङ्गिवतिमन्तौ । अथवानौपाधिकत्वं व्याप्तिः तच्च यावत्खसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नं यत् तत्पतियोगिकात्यन्ताभावसमा नाधिकरणं यत् तेन समं सामानाधिकरण्यम् । नोवं सोपाधिः तत्र साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गिन पाइँन्धनवत्वादेरुपार्योऽत्यन्ताभावस्तेन समं सा- ध्यस्य धूमादेः सामानाधिकरण्याभावात् उपाधे माध्यव्या- ·तत्त्वचिन्तामणी पकत्वात् एतदेव यावत्खव्यभिचारिव्यभिचारिसाध्यसामा नाधिकरण्वमनौपाधिकत्वं गीयते । यहा यावद्यममानाधि- करणात्यन्ताभावाप्रतियोगिप्रतियोगिकात्यन्ताभावासामा- नाधिकरण्यं यस्य तस्य तदेवानौपाधिकत्वं सोपाधौ तु सा- ध्वन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिनसपाधेर्यो ऽत्यन्ताभावस्तेन समं हेतोः सामानाधिकरण्यम् उपाधे: साधनाव्यापक- त्वात् । यद्दा यत्सम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्वं यस्य तस्य सा व्याप्तिः। तथाहि धूमस्य वङ्गिसम्बन्धित्वे धूमत्वमवच्छेदक धूममावस्य वङ्गिसम्बन्धित्वात् वजेस्तु धूमसम्बन्धेन वड़ित्व- मनच्छेदकं धमासम्बन्धिनि गतत्वात् नातिप्रसक्तमवच्छेदक संयोगादौ तथात्वादर्शनात् किन्तु वद्भावान्धनप्रभवव- द्वित्वं धूमसम्बन्धितावच्छेदकं तादृशञ्च व्याप्यमेव । अथवा यत्मामानाधिकरण्यावच्छेदकावच्छित्वं यस्य स्वरूपं तत्तस्य व्याप्यं वह्निसामानाधिकरण्यं हि धूमे धूमत्वेनावच्छिद्यते सोपाधौ बूपाधिना। अतएव साधनतावच्छेदकभिवेन येन साधनताभिमते साध्यसखन्धोऽवच्छिद्यते स एव तत्र साधने विशेषणमुपाधिरिति वदन्ति । अतएव च साधना- व्यापकत्वे सति साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्व लक्षणं ध्रुवं व्यभिचारिणि साधने एकत्र साध्यतदभावयोर्विरोधेनाव- छेदकभेदं विना तदुभयसम्बन्धाभावादवश्य साध्यसम्बन्धि तावच्छेदकमस्ति तदेव च साधनावच्छिवसाध्यव्यापक साधनाव्यापकं तत्रोपाधिः अतएव व्यभिचारे चावश्यमुपा- ·अनुमानखण्डः। ६ धिरिति सङ्गच्छते अन्यथा व्यभिचारादेव तत्रागमकत्वेन व्यभिचारित्वेन न तदनुमानमप्रयोजकत्वात् अतएव च तस्य साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपलक्षणा व्याप्तिः साधनताभि- मते च कास्तीति स्फटिके जवाकुसमयदुपाधिरसावुच्यते लक्षणन्तु साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वं सति साधना व्यापकत्वं विषमव्याप्तस्तु नोपाधिपदवाच्या प्रतिनिमित्ता- भावात् दूधकता च तस्य व्यभिचारोबायकतया नच व्यभि- चारोन्नायकत्वमेवोपाधित्वं अप्रयोजकसाध्यव्यापकव्यभि- चारिणोरप्युपाधित्वापत्तेरिति । सेयं व्याप्तिर्न भूयोदर्शनगम्या दर्शनानां प्रत्येकमहे- तुत्वात् आशुविनाशिनां क्रमिकाणां मेलकाभावात् नच तावद्दर्शनजन्यसंस्कारा इन्द्रियसहकता व्याप्तिधीहेतवः प्रत्यभिज्ञायामिन्द्रियस्य तथात्वकल्पनादितिवाच्य समान- विषये स्परणे प्रत्यभिज्ञाने च संस्कारोहेतुरतः कथं संस्था रेण व्याप्तिज्ञानं जन्येत अन्यथातिप्रसङ्गः। किञ्च सम्बम्म भूयो दर्शनं भूयःसु स्थानेषु दर्शनं भयसां वा दर्शनं भूयासि वा दर्शनानि न तथा एकत्र रूपरसयोव्यत्वघटत्वयोश्च व्याप्तिग्रहात् एकत्रैव धारावाहिके तड्वीप्रसङ्गात् भूयस्तस्य त्रिचतरादित्वेनाननुगमाच्च। अपि च पार्थिवत्वलौहले- ख्यत्वादौ शतशो दर्शनेऽपि व्याप्त्यग्रहात् तर्कसहकृतं तथेति चेत्तहि सहचारदर्शनष्यभिचारादर्शनसहकृतः स एप व्याप्तिग्राहकोऽस्तु पावश्यकत्वात् किं भूयोदर्शनेन नच तेन ·तवचिन्तामणी विना तर्कएव नावतरति प्रथमदर्शने व्युत्ववास्य सर्कसम्म मात् नचैवमेवास्तु तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेनानवस्थानात् मातमात्रस्य प्रतिनिप्तिहेवनुमितिमनकव्याप्तिवानं तर्क विनवातोनानवस्येति चेताह व्यभिचारात् मोऽपि नव्याप्तिग्रहे हेतुः नचैतबुखाववान्तरनातिरसि सामान्य- प्रत्यासत्या सर्वोपसंहारादविनाभावग्रहः सामान्यरूपता च सलाहनगम्येतिभूयोदर्शनापेक्षेति चेन सामान्यस्थ हि प्रत्याशिव लाघवात् नतु सामान्यतया जातस्य तदन- भ्युपगमाञ्च । नच काकतालीयत्वादिशकाव्युदामार्थं हिती- यादिदर्शनापेक्षेति वाच्यं द्वितीयादिदर्शनेऽपि यशासादव- स्यात् । नत्वनौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तित्राने हेतुः तहे- थकालतत्रावस्थितघटादीनामुपाधित्वशानिरासः कस्ख- चित् साधनव्यापकत्वज्ञानेनः कस्यचित् साध्याव्यापकत्व- जानेन स्यात् तच भूयोदर्शनं विना नावतरतौति चेन अयोग्योपाधिष्यतिरेकसानुमानाधौनचानवेनानवस्थापा- तात् । पथ साध्यसाधनसहचरितधर्मान्तराणामुपा- धित्वसंशये न व्याप्तिग्रहः पतसेषामनुपाधित्वज्ञानं भूयो दर्शनाधीमसाध्यायापकत्वज्ञाने सतीत्येतदयं भूयोदर्शना- पेक्षा अतएव यावता दर्शनेन तविषयतावड्योदर्शनं हेतुरिति न वारसंख्यानियमो नं वाननुगमः यद्यपि चान्यस्य साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वसंशयो नान्यव्या- प्तिग्रहप्रतिबन्धकस्तथापि तदाहितयभिचारसंशयः प्रति- ·अनुमानखगए। बन्धकइति सहिधूननमावश्यकमिति चेव अयोग्योपाधि संशयाधीनव्यभिचारसंशयस्य तथाप्यनुच्छेदात् स च न भूयोदर्शनाचाप्यनुमानादित्युक्तम् । अपि च भूयोदर्शना- हितसंस्कारो न वहिरिन्द्रियसहकारी तद्यापारं विनापि च सहचारादिनानवतो व्याप्तिग्रहात् नापि मनस इन्द्रि- यादिवभूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्य तज्जन्यस्मरणस्य वा प्रमा- णान्तरत्वापत्तेः तस्मात् परिशेषेण समाहर्शनगम्या सा तथा युपाध्यभावो व्याप्तिः प्रभावश्च केवलाधिकरणं तत्काल- सम्बन्धो वा स्वप्रकाशरूपं तज्ज्ञानं वा तच्च प्रथमदर्शनेनाव- गतमेव चक्षुरादिना न चाधिकसदभावोऽसि न च प्रति- योगिज्ञानमधिकरणादिनानजनकं येनोपाधिनानं विना तन्नस्यात् एवमुपाध्यभावे पाते किञ्चिन्न ज्ञातुमवशिष्यते उपाध्यभावव्यवहारस्तु तहि यमपेक्षते दीर्घत्वादिव्यवहार- इवावधिज्ञानं नचैवं रासभसम्बन्धतुल्यवधूिमसम्बन्धबा- नादेवानमितिः स्यादिति वाच्यम् उपाधिस्मरणे सत्थुपाधि- तद्याप्येतरसकलतदुपलम्भकसमवधाने चोपाध्यनुपलम्भस- हितस्य केवलाधिकरणानस्थानुमितिहेतुत्वात् व्यवहा- रहेतुत्वाच्च । नन्वेवं प्रथमदर्शनेन व्याप्तिनिश्चयाविशेषद- शने सति रासभादिसंशयवत् तत्संथयो न स्वादिति चेत् व्याप्तिज्ञानानन्तरं किं विद्यमान एवोपाधिर्मयोपाधित्वेन न सात इतिशतया महौतव्याप्तावपि संशयः पतसल भूयोदर्शनेनोपाधिनिरासहारा व्यायभावशङ्कापनीयते ।

·१५ तत्वचिन्तामणौ यहा ज्ञानप्रामाण्यसंशयाद्याप्तिसंशयः यथा घटज्ञानसा- मम्यां सत्यां घटनाने सति तत् प्रामाण्यसंशयाहितस्तत् सं- शयो न त्वग्रिमसंथयानुरोधेन तत्र घटज्ञानमेव न रत्त- मिति कल्प्यते तथेहाप्युपाध्यभावस्य व्याप्तित्वात् तस्य च केवलाधिकरणरूपस्य प्रथमदर्शनेऽपि निश्चितत्वात् व्याप्ति- ग्राहकान्तरस्याभावाच्च परिषेण समदर्शनस्य व्याप्तिग्रा- हकत्वात् तनिश्चये प्रामाण्यसंशयादेव तत् संशयः । नचैवं रासभेऽपि प्रथमं व्याप्तिपरिच्छेदः स्यादिति वाच्य तत्र व्याप्तेरभावात् प्रत्यक्षजाने विषयस्य हेतुत्वात् क्वचिदसंस- र्गाग्रहात् तथाव्यवहारो दोषमाहात्म्यात् नचानापि तथा- रोपे सति निमित्तानुसरणं नतु निमित्तमस्तोत्यारोप इत्य- भ्युपगमात् । केचित्तु साधनवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगि- साध्यसामानाधिकरण्यं साधनवनिष्ठान्योऽन्याभावाप्रतियो- गिसाध्यवकत्वं वा व्याप्तिस्तदुभयमपि योग्यं प्रत्यक्षेण वति- धमसम्बन्धानुभवेन प्रथममवगतमेव । महानसे योऽत्य- साभावोऽन्योऽन्याभावोवावगतसस्य प्रतियोगी न वह्नि- नं वा वह्निमानित्यनुभवात् रासभे तथावगमेऽप्यग्रे स बाध्यतइति तन्त्र एवं हि तइङ्गितहमयोरेव व्याप्तिः स्यात् नतु धमत्ववङ्गित्वावच्छेदेन नच तदनुमानोपयोगिङ्गित्वं वनिमत्वं वा न प्रतियोगितावच्छेदकमिति प्रथमतो ज्ञातुमशक्यमेवेतिमैवं प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाव्यापकोवा साधनत्वाभिमतेन समं प्रकृतसाध्यसम्बन्धितावच्छेदक , ·अनुमानखण्डः । विशेषणं वोपाधि: उभयथापि तदभावो न व्याप्तिः सिद्य- सिट्विभ्यां तनिषेधानुपपत्तेः किन्तु यावत्खव्यभिचारिय- भिचारि साध्यसामानाधिकरण्यमनौपाधिकत्व तस्य च प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वात् । किञ्च न वस्तुगत्या व्याप्तीनं हेतु किन्तु व्याप्तित्वेन तच्च उपाध्यभावत्वं नच उपाधेरजाने सद- भावत्वेन ज्ञानं सम्भवति विशेषणज्ञानसाध्यवाडिशिष्टज्ञानस्य नच नियमतः प्रथममुपाधिधौरसि। यच्चोक्तं प्रतियोगिज्ञानं व्यवहारहेतुः नाभावज्ञानइत्यस्तु तावदेवं तथापि तदभावो मा व्यवहारि उपाध्यभावज्ञानाधीनानुमितिः स्यादेव उपाधिज्ञानं विनापि नचैवं । वस्तुतस्तु विशेषादर्शने सह- चारादिसाधारणधर्मदर्शनाद्यभिचारसंशयात् प्रथमदर्श- नेन न व्याप्तिनिश्चयः । अथ व्यभिचारसंशयो नाव्यभिचा- रनिश्चयप्रतिबन्धकः ग्राह्यसंशयस्य निश्चयाप्रतिबन्धकत्वात् अन्यथा संशयोत्तरं कापि निश्चयो न स्यादिति चेन्न व्यभि- चारसंशयः प्रतिबन्धक इति ब्रूमः किन्तु विशेषादर्शने सति सहचारादिसाधारणधर्मदर्शनात् संशयः स्यात् नतु संश्य- यसामग्रीतोनिश्चय इति । किञ्च यट्वीसामग्री यत्र प्रतिब- न्धिका विशेषादर्शने तत्र तवीरपौति व्यभिचारसंशयोऽपि प्रतिबन्धकः एवं भूयोदर्शनमपि संशायकं तस्वमवस्खाग्रस्त- एवेति कथं व्याप्तिग्रहः। अलोच्यते व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतं सहचारदर्शन व्याप्तियारक मानं निश्चयः शङ्का च सा च कचिदुपाधि- ·१४ सत्यचिन्तामणी सन्देहात् क्वचिहिशेषादर्शनसहितसाधारणधर्मदर्शनात् तहिरहश्च कचिहिपक्षबाधकतर्कात् कचित् स्वत: सिद्धएव तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेनानवस्येति चेत् न यावदाश तर्कानुसरणात् यत्र च व्याघातेन शङ्खव नावतरति तत्र तकं विनैव व्याप्तिग्रहः तथाहि धमो यदि वङ्गासमव- हिताजन्यत्वे सति वह्निसमवहिताजन्यः स्थानोत्पन्न: स्थादित्यत्र किं धमोऽवतेरेव भविष्यति क्वचिद्दति वि- नापि भविष्यति अहेतुकएव वोत्पत्स्यत इति शङ्का स्यात् सम्वत्र स्वक्रियाव्याघात: स्यात् यदि हि ग्रहीताम्बय- व्यतिरेकं हेतुं विना कार्यात्पत्तिं शङ्केत तदा खयमेव धमार्थ वक्त टायथं भोजनस्य परप्रतिपयर्थ शब्दस्य चोपादानं नियमतः कथं कुर्यात् तेन विनापि तत्सम्भवात् तस्मात्तत्तदुपादानमेव तादृशशङ्का प्रतिबन्धकं शङ्कायां न नियतोपादानं नियतोपादाने च न शङ्का तदिदमुक्त सदव त्याशझ्यते यस्मिन्नाशयमाने स्वक्रियाव्याषातो न भवतीति नहि सम्भवति स्वयं वनादिकं धूमादिकार्थार्थ नियमत उपादत्ते तत् कारणं तन्नेत्याशक्यते चेति एतेन व्याघातो विरोधः सच सहानवस्थाननियमइति तत्वाप्य- नवस्थेति निरस्त स्वक्रियायाएवशङ्काप्रतिबन्धकत्वात् मत- एव व्यापातो यदि शङ्कास्ति न चेच्छा ततस्तराम् । व्या- घाताधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुततिखण्डनकारम- तमप्यपातम्। नहि व्याघातः यज्ञाश्रितः किन्तु खक्रियेव ·अनुमानखण्डः। १५ शङ्काप्रतिबन्धिकेति न वा विशेषदर्शनात् क्वचित् गङ्गा- निवृत्तिरेवं स्यात् न चैतादृशतर्कावतारो भयोदर्शनं विनेति भूयोदर्शनादरः नतु स स्वतएव प्रयोजकः अतएव न तदा हित संस्कारो न मानान्तरं तकस्याप्रमात्वात् तच्च प्रत्य- क्षव्याप्तिज्ञाने हेतुः तदभावेऽपि शब्दानुमानाभ्यां तद्- ग्रहात्। ननु सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनवद्यभिचार- शङ्काविरहानुकूलतर्कयो नं व्यभिचारिसाधारणमिति न ततोऽपि व्याप्तिनिश्चय इति चेन्न स्वरूपसतोरेव तयो- ाप्तिग्राहकत्वात् सत्तांद्याप्तिप्रमा तदाभासात्तदप्रमा विशेषदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुषज्ञानमिव । अपरे तु यत्र तर्के व्याप्यनुभवोमूलं तत्र तर्कान्तरापेक्षा यत्र तु व्याप्तिस्मरणं हेतुः तत्र न तर्कान्तरापेक्षेति नानवस्था अस्ति च जातमात्राणामिष्टानिष्टसाधनतानुमितिहेतु- व्याप्तिस्मरणं तदानौं व्याप्त्यनुभावकाभावात् तन्मूलानु- भवमूलाचाग्रेऽपि व्याप्तिस्मरणपरम्परेति । यत्त्वनादि- सिद्धकार्यकारणभावविरोधादिमूलाः केचित्ता इति तन्त्र तत्र प्रमाणानुयोगेऽनुमानएव पर्यवसानात् । नच व्याप्ति- ग्रहान्यथानुपपत्त्यैव तर्कस्थानादिसिद्धव्याप्तिकत्वज्ञानमिति वाच्यम् अनुपपत्तेरप्यनुमानत्वात्। अन्ये तु विपक्षबाधक तर्कादनौपाधिकत्वग्रहएव तदधीनो व्याप्तिग्रह इति तदपि न तर्कस्याप्रमाणत्वात्। व्यभिचारादिशानिरासद्वारा प्रत्यक्षादिसहकारी स इति चेन्न अनवस्थाभयेन तर्क ·१६ तत्वचिन्तामणौ विना व्याघातात् यत्र शङ्कापिरहस्तत्र व्याप्तिग्रहे तर्कस्य व्यभिचारात् । यत्तु योग्यानामुपाधीनां योग्यानुपलब्ध्या भावग्रहः अयोग्यानान्तु साध्याव्यापकत्वसाधनव्यापकत्व- साधनादभावग्रह इत्यनौयाधिकत्वं सुग्रहमिति तत्तुच्छम् अनुमानेन तत्साधने नवस्थानात् प्रमाणान्तरस्थाभावात् । ये चानुकूलतकं विनैव सहचारादिदर्शनमात्रेण व्याप्ति- ग्रहं वदन्ति तेषां पक्षतरत्वस्य साध्यव्यापकत्वग्रहेनुमान- मात्रमुच्छिद्यत अनुमानमात्रोच्छेदकत्वादेव पक्षेतरोना- पाधिरिति चेत् भ्रान्तोऽसि नहि वयमुपाधित्वेन तस्य दोषत्वमाचच्महे साध्ययापकत्वेन तद्यतिरेकात् पक्षे साध्यव्यावर्तकतया व्यापकव्यतिरेके व्याप्यव्यतिरेकस्य वज्जलेपाच्च अपि च करवनिसंयोगः शक्त्यतिरिक्तातीन्द्रिय- धर्मसमवायी जनकत्वादित्यवाप्रयोजकत्वान्न साधकं तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वे किमप्रयोजकं नाम तस्माद्विपक्षबाधक- तर्काभावान्न तत्र व्याप्तिग्रहत्यप्रयोजकत्वमिति । उक्तव्याप्तिप्रकारेवन्योऽन्याभावग:व व्याप्तिरनुमिति- हेतुर्लाघवात् अतोनानमुगमः। अनौपाधिकत्वं तल्लक्षणं नवमुपाधिरसिधुपजीव्यत्वेन व्यभिचारवत् हेत्वाभासा- न्तरं स्यात् नतु व्याप्त्यभावत्वेनासिद्धिरिति चेत् तज्ज्ञान- मुपजीव्यमपि न स्वतोदूषकं नान्यस्य साध्यव्यापकत्वसाध- नाव्यापकत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्यत्वज्ञान प्रतिबन्धकम- तिप्रसक्त: व्यभिचारामानस्य तहेतुत्वात् तद्दीस्तथा 'नचा- ·अनुमानखण्डः। १७ नौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञाने हेतुरित्यकम् । तथाच व्यभि- चारज्ञानद्वारा सदूषकः एवञ्च परमुखनिरीक्षकतयासिद्ध- साधनवन्न पृथक् नचैवमव्यभिचारस्य व्याप्तित्वे व्यभिचार- सदभावत्वेनासिद्धिः स्यादिति वाच्यम्। साध्याभाववद्- वृत्तित्वं हि व्यभिचारः सदभावश्च नाव्यभिचारः केवला- म्वयिन्यभावात्। किन्तु खसमानाधिकरणात्यन्ताभावा- प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं न चानयोः परस्परविरहत्व- मिति । व्याप्तिग्रहश्च सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्या सकलधमादि- विषयकः कथमन्यथा पर्वतीयधूमे व्यायग्रहे तस्मादनुमिति: सा चेन्द्रियसम्बद्दविशेषणतातिरिक्तैव वा तहिशेष्यकप्रत्यचे तदिन्द्रियसन्निकर्षस्य हेतुत्वेनानागतादौ संयोगादेरभा- वादिति वदन्ति तदपरे न मन्यन्ते तथाहि धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्तिः सन्निकृष्टधूमविषये धूमत्वेन प्रत्यक्षेण ज्ञायते ततः स्मृता सा टतीयलिङ्गपरामर्थे पक्षनिष्ठधमत्तितया ज्ञा- यते ततोऽनुमितिः तदनभ्युपगमेऽपि सन्निकृष्टधमविषये धूमत्व न धूमावशिव्याप्यइत्यनुभवस्तथैव व्याप्तिस्मरणं ततो धूमवानयमिति व्याप्तिस्मृतिप्रकारेण धूमत्वेन पक्षति- धूमज्ञानादनुमितिः व्याप्त्यनुभवतत्स्मरणपक्षधर्मताज्ञाना- नामेकप्रकारकत्वेनानुमितिहेतुत्वात्। गवादिपदेष्वपि शक्त्यनुभवतत्स्मरणवाक्यानुभवानामेकमकारकत्वन है- तहेतुमगाव इत्यपूर्वे बच्यते तत्र योग्यतादिबलादपूर्व- ·नवचिन्तामणौ व्यक्तिलाभोऽनुमाने तु पक्षधर्मताबलात् धूमावहिव्याप्य- इत्यनुभवो नतु सर्बोधमा वडिव्याप्यइति येन सर्वभानार्थ तत्खीकारः। पथ यह्निमानयमित्यनुमितिर्विशेषणज्ञानसाध्यावि- शिष्टज्ञानत्वादिति पर्वतीयवङ्गिभानार्थं तत्कल्पने धूमेऽपि तथा कचिदृधमस्थापि व्यापकत्वादिति चेन विशिष्टवैशिष्ट- जाने विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यावश्यकत्वेन हेतु- वात् तच्च वृत्तमेव नतु विशेषणज्ञानमपि तथा गौरवात् गौरयमिति विशिष्टज्ञाने युगपविशेष्ये विशेषणे सनिकर्ष एव कारणं नतु निर्विकल्पकं मानाभावात् विशिष्टज्ञान- त्वमेव मानमिति चेक दृष्टान्नाभावात् दण्डौ पुरुष इत्यत्र विशेषणधीजन्यत्वानभ्युपगमात् विशिष्टवैशिष्टज्ञानत्वात् अपि च प्रमेयत्वेन व्याप्ति परिच्छिन्दन् सर्वचः स्यात् तथा च परकीयज्ञानविषये घटत्वं नवेति संशयो न स्यात प्रमेयत्वेन तदन्यतरनिश्चयात् । प्रमेयत्वेन घटं जाना- त्येव घटत्व तस्य न जानाति इति चेन्न तत् किं घटत्व न प्रमेयं येन तन्न जानीयात् सकलघटत्तिधर्मस प्रमेयत्वेन तदशामासम्भवात्। उच्चते यदि सामान्यलक्षणा नास्ति तदानुकूलतर्का- दिकं विना धूमादौ अभिचारसंशया न खात् प्रसिधूमे बङ्गिसम्बन्धावगमात् कालान्तरीयदेशान्तरीयधमस्य मा- नाभावेनाचानात् सामान्येन त सकसपूमोपखितौ धमा- ·अनुमानखण्डः । न्तरे विशेषादर्शनेन संशया युज्यते। यत्त पाकादौ चि- कोर्षा सुखादौ इच्छा न स्यात् सिद्धे इच्छाविरहात् प्रसिद्धस्याज्ञानात् तस्यात् सुखत्वादिना जातेषु सर्वेषु सिद्धं विहायासिद्धे इच्छा भवतीत्यभ्युपेयं तन्त्र प्रसिद्ध- स्थाजाने पि सिद्धगोचरज्ञानादेव पूच्छाप्रत्तिखाभाष्याद- सिझे तयोरुत्पत्तेः न चातिप्रसङ्गः समानप्रकारकत्वेन ज्ञानेच्छाकृतीनां कार्यकारणभावात् नतु समानविषयत्वे- नापि कचिदप्यकल्पनात् समानविषयकत्वे सत्यपि समान प्रकारकज्ञानाभावेनेच्छाकृत्योरभावात् तस्यावश्यकत्वेन गौरवाच्चेति परसिद्वान्तात् । नच सर्वज्ञत्वे संशया न स्थादिति दोषः घटः स इति घटत्वप्रकारकं हि ज्ञानं संश- यविरोधि तच्च न वृत्तं खसामग्रीविरहात् अतो घटत्वादि सकलविशेषत्रानेऽपि स घटो न वेति मंशयति । उपाधिज्ञानाद्यभिचारज्ञाने सति न व्याप्तिनिश्चय- इत्यपाधिनिरूप्यते । तत्रोपाधि: साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साधनत्वा- भिमतान्यापक: मनौपाधिकत्वज्ञानञ्च न व्याप्तित्राने हेतु- रतो व्यापकत्वादिज्ञानेनान्योन्याश्रयः। यहा ब्यापकत्वं तहनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तत्प्रतियोगित्वचाव्याप- कत्वं प्रतियोगित्वञ्च तदधिकरणानधिकरणत्वमिति वदन्ति तम साधनपक्षधविच्छिन्नमाध्यध्यापकोपाध्यव्याप्तः नच तयोरनुपाधित्वं दूषकतावीजसाम्यात् मिवातनवत्वेन ·सत्यचिन्तामणौ श्यामत्वसाधने शाकपाकजत्वस्य प्रत्यक्षपर्थात्रयत्वेन वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भतरूपवत्त्वस्य च शास्त्र प्रयोजकत्वेनो- पाधित्वखोकाराचेति पक्षेतरतिव्याप्तिश्च नच व्यतिरेके पर्वतेतरान्यत्वादित्यत्र इतरान्यत्वस्यासिद्धिवारणार्थ पर्वत- पदं विशेषणमिति व्यतिरेके व्यर्थविशेशणत्वान्न स उपाधिः बाधोनीतस्याप्यनुपाधितापत्तेः न चेष्टापत्तिः इतरान्यत्व- स्थाप्रसिद्ध्या विशेषणं विना व्याप्यग्रहेण तत्सार्थकत्वात् । वस्तुगत्या साध्यव्यापकः पक्षेतर उपाधिरिति चेत् अस्तु तथा तथापि पक्षातिरिक्ते साध्यव्यापकताग्रहादुपाधेर्दूष- कत्वं तच्च तत्राप्यस्ति अन्यथा पक्षे साध्यसन्देहादनुपाधित्वे उपाधिमात्रमुच्छिद्येत विपक्षाव्यावत्तकविशेषणपून्यत्वं वि- शेषणं तेन बाधोन्नतिपक्षेतरस्य परिग्रहः तत्र पक्षस्यैव विपक्षत्वात् नतु पर्वतेतरत्वादेरिति चेन्न नहि वस्तु- विपक्षव्यावर्तकविशेषणपून्यं सर्वत्र प्रमेयत्वादेः सत्त्वा- तत्रोपातेति विशेषणे सिद्ध्यसिडिव्याघातः तथापि च साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वे तव स्त इति तद्यारत्त्या पक्षे साध्यव्यात्तिरतो हेतोय॑भिचार एव व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति पक्षतरएव तत्रोपाधिः स्यात् ताव- मावस्यैव दूषकत्वाच्च व्यर्थं विशेषणम् । अतएवानुमान- मात्रोच्छेदकतया जातित्वान्न पक्षतरउपाधिरित्यपालं दूषणसमर्थत्वेन जातित्वाभावात् एतेन पक्षतरव्यावत्यर्थ प्रकारान्तरमपि निरसम् उपाधित्वाभावेऽपि दूषणसमर्थ- ·अनुमानखराडः। वात् । अथोपाधिः खव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षोत्यापकतया दूषणं पक्षतरत्वयतिरेकश्च न साध्याभावसाधकोऽसाधारण- त्वात् नतु व्यभिचारोन्नायकतया दूषणं यथाहि साध्यव्याप- कोपाध्यथाप्यतया हेतोः साध्याव्याप्यत्वं तथा साध्यव्याप्य- हेत्वव्यापकतयोपाधेन साध्यव्यापकत्वमपि सिध्येत् व्याप्ति- ग्राहकस्योभयत्रापि साम्येन विनिगमकविरहात् तस्माद्यथा साध्यव्याप्य न हेतुना साध्यं साधनीयं तथा साध्यव्यापको- पाधियारत्त्या साध्याभावोऽपि साधनीयो व्याप्तिग्रहतौल्या- दिति दूषकताबीज सोऽयं सत्प्रतिपक्ष एवेति मैवं एवं हि सत्प्रतिपक्षउपाध्युद्भावनं न स्यात् सत्प्रतिपक्षान्तरवत् किञ्चैवं बाधोन्नौतोऽपि पक्षेतरो नोपाधिः स्यात् व्यति- रेके साधारण्यात् । ननु बाधे नोपाधिनियमः धूमेन दे वनिसाधने तदभावात् नतु हेतुमति पक्षे बाधे पक्षेतरो- पाधिनियमः प्रत्यक्षे वगौ कृतकत्वेनानुष्णत्वे साध्येऽतेज- स्वादेरुपाधित्वसम्भवादिति चेत् न तेजोमात्र पक्षवे- तेजस्वं विनान्यस्य उपाधेरभावात् किश्च पर्वतावयवत्त्य- न्यत्वं पर्वतेतरद्रव्यत्वं इदपर्वतसंयोगानाधारत्वं ह्रदपर्वता- न्यत्वादिकमुपाधि: स्यादेवव्यतिरेके साधारण्याभावात् व्य- तिरेकिणा सत्प्रतिपक्षसम्भवाच्च न चासाधारण्य तस्यापि सत्प्रतिपक्षोत्यापकतया दोषत्वात् तस्मादुभयोरपि व्याप्ति- ग्राहकसाम्ये विरोधान्न व्याप्तिनिश्चयः किन्तूभयत्र व्यभि- चारसंशयः तथाच व्यभिचारसंशयाधायकत्वेनोपाधेर्दूषकत्वं ·११ तत्त्वचिन्तामणौ सच्च पक्षतरेप्यस्ति तदुक्तमुपाधेरेव व्यभिचारशङ्कति । भवतु , वोक्तन्यायेन सकलानुमानभङ्गभिया पक्षेतरोऽनुपाधिः तथापि लक्षणमतिव्यापकम् । नापि साध्यसमव्याप्तत्वे सति साधनायापकत्वमुपाधित्वं दूषकतावीजस्य व्यभि- चारोन्नयनस्य सत्प्रतिपक्षस्य वा साम्येन विषमव्याप्तस्या- प्युपाधित्वात् तथा दूषकतायां साध्यव्याप्यत्वस्याप्रयोजक- त्वाच्च । अथ साध्यप्रयोजकोधर्मा उपाधिः प्रयोजकत्वञ्च न न्यूनाधिकदेशरत्तेः तस्मिन् सत्यभवतस्तेन विनापि भवत स्तदप्रयोजकत्वात् अन्यथा पक्षेतरस्याप्युपाधित्वप्रसङ्ग इति चेत् न दूषणौपयिक हि प्रयोजकत्वमिह विवक्षितं तच्च साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमेवेति तदेव प्रयोजकं नत्वधिकं व्यर्थत्वात्। अथोपाधिः स उच्यते यहर्मोऽन्यत्र प्रतिविम्बते यथा जवाकुसुमं स्फटिकलौहित्य उपाधिः तथा चोपाधित्तिव्याप्यत्व हेतुत्वाभिमते चकास्ति तेनासावुपाधिः नच व्याप्यत्वमात्रेण दूषकत्वमिति साध्य- व्यापकतापौष्यते तथाच समव्याप्त एवोपाधिरिति चेत् तत् किं विषमव्याप्तस्य दूषकतावीजाभावान्नोपाधिशब्दवाच्यत्व तथात्वेऽप्यपाधिपदप्रतिनिमित्ताभावाहा नाद्यः तस्यापि व्यभिचाराद्युन्नायकत्वात् नापरः नहि लोके समव्याप्तएवा- न्यत्र स्वधर्मप्रतिविम्बजनकएवोपाधिपदप्रयोगः लाभाद्युपा- धिना कृतमित्यादौ लाभादावुपाधिपदप्रयोगात्। किञ्च न शास्त्रे लौकिकव्यवहारार्थमुपाधिव्युत्पादनं किन्त्वनुमान- ·अमुमानखण्डः । दूषणार्थं तच्च साध्यव्यापकत्व सति साधनाव्यापकत्वमात्र- मिति शास्त्र तत्रैवोपाधिपदप्रयोगः । अन्ये तु यदभावोव्य- भिचारविरोधी स उपाधिः नच विषमव्याप्तस्याभावोव्यभि- चारं विरुणद्धि तस्याभावेऽपि व्यभिचारात् अस्ति ह्यनि- त्यत्वव्यापकं प्रमेयत्वं तद्याप्यञ्च गुणत्वं न चानित्यत्वगुणत्व- योाप्तिरस्ति समव्याप्तिकस्य च व्यतिरेक स्तथा नहि सा- ध्यव्यापकव्याप्योभतस्य व्याप्यं यत्तत् साध्यं व्यभिचरतिव्यभि चारे चान्ततः साध्यमेवोपाधिः अभेदेऽपि व्याप्यव्यापकत्वात् साधनाव्यापकत्वादिति खोचकुस्तन्न तवापि व्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्वं तन्त्रमावश्यकत्वाल्लाघवाचन साध्य- व्यापकव्याप्यत्वमपि भवतैव व्यभिचारस्य दर्शितत्वात् नच साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमेवानौपाधिकत्वं साध्यव्याप्यमित्यत्रापि ह्यनौपाधिकत्वं तदेव वाच्य तथा चानवस्थेति अनौपाधि- कत्वे च व्याप्तिलक्षणे यावदिति पदं साध्यव्यापके विशेषणं दत्तमेव किञ्च यस्मिन् सत्यनुमितिनं भवति तदैव तत्र दूषणं नतु यद्यतिरेके भवत्येवेत्येतदूगर्भ विरुवत्वादेरप्य- दोषत्वापत : नापि पक्षधविच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वं साधनावच्छिन्न साध्यव्यापकोपा- ध्यव्यापनात् । शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यनाथावणत्वस्यो- पाधित्वापत्तेश्च शब्दधर्मगुणत्वावच्छिन्नाभिधेयत्वं यत्न रूपादौ तवाश्रावणव व्यापकं पक्षे प्रमेयत्वस्य साधनसा- व्यापकं हि तत्। भान्धमवत्त्वादावपाधौ पञ्चनियत ·तत्वचिन्तामणी तादृशधाभावाच्च। अथ साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं सति साधनाव्यापक उपाधिः तेन ध्वंसस्य जन्यत्वेन ध्वंस- प्रतियोगित्वे साध्ये साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं भावत्वम्- पाधिः श्यामत्वे शाकपाकजत्वमुपाधिरिति तन्न पक्षधर्मा- वच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्यापनात् जलं प्रमेयं रसवक्त्वा- दित्यत्र रसवत्त्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकष्टथिवीत्वस्योपाधित्व- प्रसङ्गात् सोपाधित्वादसाधकमित्यत्र साधनावच्छिन्नसाध्य- व्यापकव्यभिचारित्वे साधनावच्छिन्नेत्यस्य व्यर्थत्वप्रसङ्गाच्च । किञ्च पक्षहयेऽपि विशिष्टसाध्यव्याभिचारं विशिष्टसाध्यव्यति- रेकं वा प्रसाध्य पश्चात केवलसाध्यव्यभिचारः केवलसाध्य- व्यतिरेको वा साधनौयस्तथा चार्थान्तरं केवलसाध्ये हि विवादो नतु विशिष्टे । अथ प्रकृतसाध्यव्य भिचारसियर्थ विशिष्टसाध्यव्यभिचारः साध्यति चेन अप्राप्तकालत्वात् प्रथम साध्यव्यभिचारएवोद्भाव्यसबासिहावुपाधिरिति चेत् तईि प्रकृतानुमाने नोपाधि षणं स्यात् किञ्च साध्यव्यभिचारहेतुत्वेन पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकव्यभि- चारएवोपन्यसनीयोनोपाधिः। स्थादेतत्पर्यवसितसाध्य- व्यापकत्वे सति साधनाव्यापकउपाधिः पर्यसितं साध्यं पक्षधर्मताबललभ्यं यथा शब्दोऽनित्यत्वातिरिक्तशब्दधर्मा- तिरिक्तधर्मवान् मेयत्वादित्यत्र पर्यवसितं यत्माध्यम् अनित्यत्वं तस्य व्यापकं सतकत्वमुपाधिः यदि च तथैव कृतकत्वमपि शब्द साध्यते तदा पनित्यवमुपाधिः ·अनुमानखण्डः । २५ तदुक्तं वाद्युक्तसाध्यनियमच्युतोऽपि कथकैरुपाधिरुसाव्यः पर्यवसितं नियमयन् दूषकतावीजसाम्बाज्यादिति । पनेन पक्षधर्मसाधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिः संग्टयते ताइश साध्यस्य पर्यावसितत्वादिति तन एवं हि घणुकस्य साव- यवत्वे सिद्दे घणुकमनित्यद्रव्यासमवेतं जन्यमहत्त्वानधिक- रणद्रव्यत्वादित्यत्र निस्पर्शद्रव्यसमवेतत्वमुपाधिः स्यात् भवति हि नित्यद्रव्यसमवेतत्वं पर्यवसितं साध्यं तस्य व्या- पकं साधनाव्यापकञ्च किञ्च पक्षधर्माताबललभ्यसाध्यसिडौ निष्फल उपाधिः तदसिद्धौ च कस्य व्यापकः नहि सोपाधौ पक्षधर्माताबलात् साध्यं सिध्यति यस्य व्यापकउपाधिः स्यादिति। अत्रोच्यते यद्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्य- व्यभिचारित्वं स उपाधिः लक्षणन्तु पर्यवसितसाध्यव्याप- कत्वे सति साधनाव्यापकत्वं यहविच्छेदेन साध्यं प्रसिद्ध तदवच्छिन्न पर्थसितं साध्य स च धर्मः क्वचित् साधनमेव कचिद्व्यत्वादि कचिन्महानसत्वादि तथापि समव्याप्तस्य विषमव्याप्तस्य वा साध्यव्यापकस्य व्यभिचारेण साधनस्य साध्ययभिचारः स्फुटएष व्यापकव्यभिचारिणस्तद्यायव्य- भिचारनियमात् साधनावच्छिन्नपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्य- व्यापकयोयभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमेव यथा धंसस्यानित्यत्वे साध्य भावत्वस्य वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपवत्त्वस्य च विशेषणाव्यभिचारिणि साधने विशिष्टयभिचारस्य विशेषव्यभिचारित्वनियमात् अतएव ·२६ तत्वचिन्तामणी नार्थान्तरं विशेषणाव्यभिचारित्वेन ज्ञाते साधने विशिष्ट- व्यभिचारः सिध्यन् विशेष्यसाध्ययभिचारमादायव सिध्य- ति पक्षधर्माताबलात् अन्यथा प्रतीतेरपर्यवसानात् न च पक्षधर्माताबलात् प्रकृतसिहावर्थान्तरम् । यद्दा प्रत्यक्ष- स्पर्शाश्रयत्वं प्रत्यक्षत्वव्यभिचारि द्रव्यत्वाव्यभिचारित्वे सति द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकव्यभिचारित्वान्महत्त्ववत् तथा मित्रा- तनयत्वं श्यामत्वयभिचारि मित्रातनयत्वाव्यभिचारित्वे मति श्याममिवातनयत्वव्यापकव्यभिचारित्वात् अघटत्ववत् अव्यभिचारश्च तत्मामानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तच्चाभेदेऽपि। यहा य: साधनव्यभिचारी साध्यव्यभि- चारोन्नायकः स उपाधिः तत्त्वञ्च साक्षात् परम्परया वेति नार्थान्तरम् । किञ्च अर्थान्तरस्य पुरुषदोषत्वादाभासा- न्तरस्य तवाभावादुपाधिरेव भावत्वादिकं दोषः नचैवं शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यनाश्रावण त्वं जलं प्रमेयं रस- वत्त्वाहित्यत्र टथिवीत्वमुपाधि: स्यात् केवलान्वयित्वसाधक- प्रमाणेन तत्र साध्यसिद्धरुपाधेविशिष्टाव्यापकत्वात् न च पक्षतरे खव्याघातकत्वेनानुपाधावतिव्याप्तिः तत्रामुकूल- तर्काभावेन साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् सहचारदर्शनादेखन विना संशायकत्वादित्युक्तं बाधोन्नौते चानुकूलतर्कोऽस्त्ये- वेति एवं पर्वतावयवत्यन्यत्वादेरपि नोपाधित्व पक्षमाल व्यावर्तकविशेषणवत्त्वात् अतएव धूमे आन्धनप्रभवति- मत्त्वं द्रव्यवहिरिन्द्रियप्रत्यच्चत्वे उद्भूतरूपवत्त्वं मित्रातम ·अनुमानखगडः । २७ यथामत्व शाकपाकजव जन्यानित्यत्व भावत्वमुपाधि: तदुत्कर्षेण साध्योत्कर्षात् अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकतो वैद्यकात् कारणतावगमेन घटोन्मज्जनप्रसङ्गेन साध्यव्या- पकतानिश्चयात् तत् किं कार्यकारणयोरेव व्याप्तिः तथा च बहुधा व्याकुलीस्यादिति चेन्न तदुपजीव्यान्येषामप्यनुकूल- तर्केण व्याप्तिग्रहात् यत्र साध्योपाध्योर्हेतुमाध्ययोर्वा व्याप्ति- ग्राहकसाम्यान्नैकत्र व्याप्तिनिश्चयस्तत्र मन्दिग्धोपाधित्व व्यभिचारसंशयोपधायकत्वात् यदा च तादृश्येकवानुकूल- तर्कावतारस्तदा हेतुत्वमुपाधित्व वा निश्चितं पक्षतरस्य खव्याघातकत्वेन न हेतुव्यभिचारसंशायकत्वमतो न सन्दि- ग्धोपाधिरपि सः। यत्तु पक्षेतरस्य यथा साध्यव्यापकत्वं तथा साध्याभावव्यापकत्वमपि ग्राहकसाम्यात् तथा चोभ- यव्यापकनिरत्त्या माध्यतदभावाभ्यां पक्षे निवर्तितव्यम् न चै । तथा च पक्षतरः साध्यव्यापकतासंशयेन सन्दिग्धः कथं परं दूषयेदिति तन्न तथापि हि साध्यव्यापकता पक्ष- मालख्य हेतुव्यभिचारसंशयाधायकत्वेन दूषणं स्थादेव । ननु यत्रोपाधिस्तत्रानुकूलतर्कोयदि नास्ति तदा तदभावे- नैव व्याप्तेरग्रहः अथास्ति तदा साध्यव्यायाध्यापकत्वेनो- पाधिः साध्याव्यापकवनिश्चयान्नोपाधिरित्युभयथापि नो- पाधिर्दूषणं न च व्याप्त्यभावव्याप्यमुभयमतउपाधिरपि तद- भावोन्नयनेन दोषति वाच्यं उपाधेरात्मलाभार्थमनुकूल- तर्काभावोपजीवकत्वेन तस्यैव दोषत्वादिति चेन्न सोपा- ·तस्यचिन्तामणी धावेकत्र साध्यतदभावसम्बन्धस्य विरुङ्गत्वादवच्छेदभेदेन तदुभयसम्बन्धो वाच्यः तथाच साधने साध्यसम्बन्धिताव- च्छेदकरूपमनुकूलतर्कभावोपजीवनमन्तरणोपाधिरावश्यक- स्तथानुकूलतर्काभावोऽप्यावश्यकति उभयोरपि विनिगम- काभावादृषकत्वम् । अन्ये तु यद्यारत्त्या यस्य साधनस्य साध्य निवर्तते न धर्मासत्र हेतावुपाधिः सच धर्मोयस्या- भावात् पक्ष साध्यसाधनसम्बन्धाभावः यथा आन्धनवत्त्वं व्यावर्तते हि तद्यारत्या धमवत्त्वमयोगोलके अतएव तत्र साध्यसाधनसम्बन्धाभाव: पक्षे एवं भावत्वव्यारत्त्या से जन्यत्वानित्यत्वयोः सम्बन्धोनिवर्तमानः पक्षधभताबला- दनित्यत्वाभावमादाय सिध्यति तथा वायावद्भूतरूपवत्त्वं निवर्तमान वहिव्यत्वे सति प्रत्यक्षत्व निवर्तयत् प्रत्य- क्षत्वाभावमादाय सिध्यति तथा चोभयत्रापि पक्षे साध्या- भावसिया साध्यसाधनसम्बन्धाभावोऽस्तीति अतएव बाधा- नुनौतपक्षेतरस्थानुपाधित्व स्वप्याघातकत्वेन तद्यतिरेकस्य साध्याव्यावर्तकत्वादिति। यत्तूपाधिमात्रस्य लक्षणं व्यति- रेकिधर्मत्वं पतरोऽपि कचिदुपाधिः तत्तदुपाधेस्तु तत्तत्- साध्यव्यापकत्वे सति तत्तत्माधनाव्यापकत्वं नच धमवङ्गि- सम्बन्लोपाधिः पक्षेतरत्वं स्वादिति वाच्यम् पापाद्या- प्रसिद्धेरिति तन्न अनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छ- दकमुपाधित्वमिह निरूप्यं तच्च न व्यतिरेकित्वमतिप्रसङ्गात् विशेषलक्षणे बङ्गिवूमसम्बनो पक्षतरत्वस्योपाधित्वास- ·अनुमानखण्ड: । गाच्च। केचित्तु साधनव्यापकोऽप्युपाधि: कचिद्यत्र पक्षा- त्तिहेतुः यथा करका दृथिवी कठिनसंयोगात् इत्यवानु- षणाशीतस्पर्शवत्त्वं नच तत्र स्वरूपासिटिवरेव दोषः सर्व- त्रोपाधेर्दूषणान्तरसङ्करादित्याहुः । साध्यश्च नोपाधिः व्यभिचारसाधने साध्या विशिष्टत्वात् अनुमितिमालोच्छेद- प्रसङ्गाच्च। स चायं द्विविधः निश्चितः सन्दिग्धश्च माध्य- व्यापकत्वेन साधनाव्यापकत्वेन च निश्चितोव्यभिचारनि- श्याधायकत्वेन निश्चितोपाधिः यथा वनिमत्वेन धम धूमवत्त्वे साध्ये आन्धनप्रभववनिमत्त्वं यत्र साधनाव्यापकत्वस- न्देहः साध्यव्यापकत्वमंशयोवा तदुभयसन्देहो वा तत्र हेतु- व्यभिचारसंशायकत्वेन सन्दिग्धोपाधिः यथा मिवातनय- त्वेन श्यामत्व साध्ये शाकाद्याहारपरिणतिजत्व न च तेनैव हेतुना शाकपाकजत्वमपि साध्यं तत्र श्यामत्वस्यो- पाधित्वादुभयस्थापि साधने अर्थान्तरं श्यामत्वमा विवा- दो नभयत्र नचैवं धमाहवयनुमानेऽपि वनिसामग्रुग्पा धिः स्यात् तत्र वङ्गिनेव तत्सामग्यापि समं धूमस्थानौषा- धिकत्वनिश्चयात् अत्र तु मित्रातनयत्वव्याप्यश्यामसा- मग्या स्थातव्यमित्यत्र कार्यकारणभावादीनां व्याप्तिग्राह- काणामभावात् अतएव साध्यसामग्या सह हेतोरपि यत्व व्याप्तिग्राहकमस्ति तत्र सामग्री नोषाधिः यत्र तु सम्बास्ति तत्र साप्युषाधिरित्यभिसन्धाय सामग्री च कचि: नोपाधिनतु सर्वत्र इत्युक्तं यथा तुल्ययोगक्षेमयोरुपाधे- ·নগবিলাসী ापकतासन्देहे ईश्वरानुमाने शरीरजन्यत्वाणुत्वादिः यथा च थाकपाकजस्वस्य साध्यव्यापकतासन्देहे मित्रातन- यत्वे। यत्तु उपाधिसन्देहो नोपाधिन या हेत्वाभासान्त- रमिति तदुभावने निरनुयोज्यानुयोगइति तन्त्र सन्दिग्धा नेकान्तिकबद्यभिचारसंथयाधायकत्वेन दूषणत्वादुपारिव व्यभिचारनिश्चयाधायकतया। 96253 इदानीमुपाघेर्दूषकताबीज निरूप्यते। नाप्यस्य व्यतिरेकद्वारा सत्यतिपक्षत्वेन दूषकत्वं तदा हि सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षान्तरवदुपाधेरुद्भावनं न स्यात् न च प्रतिपक्षबाहुल्ये नाधिकबलार्थमुद्भावनं शतमप्यन्वानां न पश्यतीति न्यायात् एकेनापि बहूनां प्रतिबन्धाच्च व्याप्ति- पक्षधर्मातेति बलं तच्च तुल्यमेव नतु भूयस्वमपि एकस्मादनु- मितिदर्शनात् सन्दिग्धोपाधेरदूषकतापाताच्च तयतिरेकस्य पक्षे सन्दिग्धत्वात्। अपि चैवं बाधोन्नौतपक्षतरस्योपा- धित्वं न स्यात् व्यतिरेके साधारण्यात् पक्षधर्मश्चोपाधिन स्थात् यधा घटोऽनित्यो द्रव्यत्वादित्यत्र कार्यात्वं अन्धकारो द्रव्यं स्वातन्त्र्येण प्रतीयमानत्वादित्यनाश्रावणत्वं तद्यति- रेकस्य पञ्चायत्तित्वात् न च नायमुपाधि: तलक्षणसत्त्वात् अन्यथा दूषकत्वसम्भवाच्च । किञ्च साध्यव्यापकव्याप्यत्वेनो- पाधे साध्याव्यापकत्वे तद्यतिरेकेण कथं सत्प्रतिपक्ष ना- व्यापकव्यतिरेकादव्याप्यव्यतिरेकः नापि व्याप्तिविरहरूप- तया पसिद्वत्वेनानौपाधिकत्वस्य व्याप्तित्वनिरासात् ।

·अनुमानखः । माप्यनौपाधित्वज्ञानस्य व्याप्तिधौहतत्वस्य तत्त्वेन व्याप्ति- जानकारणविघटकतया व्याप्यत्वासिहावन्तर्भावः । नय- न्यस्य साध्ययापकत्वसाधनाव्यापकत्वज्ञानमन्यव्याप्तिज्ञानं प्रति प्रतिबन्धकमित्युक्तम् । न च साध्यव्यापकत्वसाध्यव्याप्य- त्वज्ञाने विद्यमाने साधनस्य साध्यव्यापकज्ञानं नोत्पत्तुमई- तौति वाच्यं नहि साध्यव्यापकव्याप्यत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञान- कारणं येन तत्प्रतिबन्धकं स्यात् किन्तु साध्यव्यापकव्यभि- चारित्वेन साध्यव्यभिचारित्वज्ञानद्वारा नापि व्यभिचारो- नायकत्वेन यथाहि साध्यव्यापकव्यभिचारितया साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमनुमेयं तथा साध्यव्याप्यव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारित्वमुपाधेरप्यनुमेयं व्याप्तिग्राहकसाम्यात् नापि साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहोबायकतया साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनोपाधेरेव साध्याव्यापकत्वसाधनात् तस्मादुपाधिहेत्वाभासान्तरमिति । उच्यते आर्दैन्धनवत्वादेतर्कादिना साध्यव्यापकत्व- साधने व्यापकत्वे निश्चिते दूषकतावीजचिन्तनं यदि हि साध्यसाधनसहचारदर्शनेनोपाधौ साध्यव्यापकतानिश्चयएव नास्ति तदोपाधित्वनिश्चयाभावात्. दूषकतैव नास्तीति क वहिर्भावान्तर्भावचिन्ता। किञ्च सत्प्रतिपक्षतया व्याप्य- वासिहतया स्वातन्त्रण वा यदि दोषत्वं सर्वथा साध्यव्याप- कतानिश्चयोवाच्यः तेन विना तेषामभावात्। तस्मादुपा- धिनिश्चयाद्यभिचारनिश्चयः तत्संथयात्तत्संशयति व्यभि- ·तत्वचिन्तामणी . चारज्ञानद्वारा साध्ययापकाव्याप्यत्वेन याप्तिविरहोबा- यकतया वोपाधेर्दूषकत्वम् ।' यहा साध्यव्यापकाभाववद् त्तितया साध्यव्यभिचारित्वमुन्नेयं न च साधनाभाववद्- वृत्तित्वमुपाधिरिति वाच्यम् उपाधिमानोच्छेदप्रसङ्गात् सत्प्रतिपक्षे पूर्व साधनव्यतिरेकवत् अत्तिगगनादौ साध्या- व्यापकत्वात् संयोगादौ हेतौ साधनव्यापकत्वाच्च । अथोपाध्याभासाः। असाधारणविपर्ययो यथान्वय- व्यतिरेकिणि साध्ये बाधोनीतान्यपक्षतरत्वम् । अप्रसिद्ध- साध्यविपर्ययो यथा केवलान्वयिनि साध्ये पक्षतरत्वादिः । बाधितसाध्यकविपर्ययो यथा वङ्गिरुष्णस्तेजस्वादित्यनाकृत- कत्वम् । पक्षाविपर्ययो यथा क्षित्यादिकं सकटकं कार्यत्वा- दित्यवाणुव्यतिरिक्तत्वम् अत्राणुव्यतिरेकव्यतिरेकस्य क्षि- त्यादेरेक देशरत्त्या भागासिकः। पूर्वसाधनव्यतिरेकोयथा शर्करारसोऽनित्योऽनित्यत्तिगुणत्वात् रसोनित्यो रसने- न्द्रियजन्यनिर्विकल्पकविषयत्वात् रसत्ववदित्यादौ पूर्वसाध- मतायाः प्रयोगानुरोधित्वेनाव्यवस्थितत्वात् कदाचिन्नित्य- त्बसाधनव्यरिरेकस्योपाधित्वं कदाचिदनित्यत्वसाधनव्यति- रेकित्वस्येति वस्तुव्यवस्था न स्यात् उपाधेनित्यदोषत्वाच्च । नहि योन सोपाधिसम्बई तत्तेनानुपाधित्वसम्बई सम्मति नतु सत्प्रतिपक्षोच्छेदः पूर्बसाधनव्यतिरेकस्यानुपाधित्वे वीजं स्थापनाया यत्राभासत्वं तत्र पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य साध्याव्यापकत्वेनानुपाधित्वात् न च पूर्वहेतोस्ततएवासाध- ·अनुमानखगः । कत्वात् सत्यतिपक्षवैयर्थ तवेति बाच्यम् अग्टह्यमाणविशेष- दशायां सत्प्रतिपक्षसम्भवात् । पूर्वसाधनव्यायव्यतिरेको यथा अकर्टकत्वानुमाने नित्यत्वादिः। पक्षविपक्षान्यतरान्यो यथा प्रसिद्धानुमाने पर्वतजलदान्यतरान्यत्वम् । पक्षतर- साध्याभावो यथाव पर्वतेतराग्निमत्त्व नचाव व्यर्थविशे- पणत्वं दूषणं सत्त्वेप्युपाधेराभासत्वात् । तत्तुल्यश्च यथा- वैव पर्वतेतरेन्धनवत्त्वम् । एवं पङ्गिसामन्यादिकम्त्यम् । व्यात्यनन्तरं पक्षधर्माता निरूप्यते । तत्र न तावत् सन्दिग्धसाध्यधर्मान्वं पक्षत्वम् सन्देहो हिन विशेषणं परामर्शपर्व लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्मरणादिना तस्य नाशात् नोपलक्षणम् अव्यावर्तकतापत्तेः नापि साधकबाधकप्रमाणाभाव: उभयाभावस्य प्रत्येकसत्त्वेऽपि सत्त्वात् नाप्यभावदयं तथा बाधकप्रमाणाभावस्य व्यर्थत्वात् दादेः पक्षत्वेऽपि बाधहेत्वसिड्यादेरावश्यकत्वेनानुमि- त्यनुत्पादात् नापि साधकप्रमाणाभावः श्रोतव्योमन्तव्य इति श्रुत्या समानविषयकश्रवणान्तरं मननबोधनात् प्रत्य- क्षदृष्टेऽप्यनुमानदर्शनात् एकलिङ्गावगतेऽपि लिङ्गान्तरेण तदनुमानाच्च मन्तव्यञ्चोपपत्तिभिरिति स्मरणात् । सिषाधयिषितसाध्यधर्मा धर्मों पक्षः तथाहि मुमुक्षोः शब्दादात्मावगमेऽपि मननस्य मोक्षोपायत्वेन सिद्धिविशे- षानुमितीच्छयात्मानुमानम् अतएव प्रत्यक्षपरिकलितम- प्यर्थमनुमानेन बुभत्सन्ते तर्करसिकाः नहि करिणि दृष्टे अथ ·तत्वचिन्तामणी चौत्वारेण तमनुमिमतेऽनुमातार इति वाचस्पतिवचन योरविरोधः अनुमित्मातहिरहाभ्यां तदुपपत्तेरिति चेन सन्देहवत्परामर्शपर्व सिषाधयिषाया अप्यभावात् योग्यता- याचानिरूपणात् सिषाधयिषाविरहेऽपि घनगजितेन मेघानुमानात् स्वकारणाधीनटतीयलिङ्गपरामर्शबलेनान- पेक्षितानुमानदर्शनाचेति । उच्यते सिषाधयिषाविरहसह- कृतसाधकप्रमाणाभावो यत्रास्ति स पक्षः तेन सिषाधयि- षाविरहसहरुतं साधकप्रमाणं यत्रास्ति म न पक्षः यत्र साधकप्रमाणे सत्यसति वा सिषाधयिषा यत्र वोभयाभाव- स्तत्र विशिष्टाभावात् पक्षत्वं यद्यपि पक्षत्वस्य केवलान्वयि- त्वात् नास्य भेदकत्वं तथापि पक्षपदप्रतिनिमित्तमुक्तम् । पक्षधर्मस्य व्याप्तिविशिष्टज्ञानमनुमितिहेतुः। ननु व्याप्यत्वावच्छेदकप्रकारेण व्याप्तिस्मरणं पक्षधर्माताज्ञानं तथा लाघवात् परामर्श हेतुत्वेनावश्यकत्वाच्च एवञ्च धमो वङ्गिव्याप्यो धूमवांश्चायमिति ज्ञानदयादेवानुमितिरस्तु । न चानुमिति प्रति व्याप्यत्वज्ञानमेव हेतुर्लाघवात् उप जीव्यत्वाच्चेति वाच्यं तस्यानुमितेः पूर्वमसिद्धौ युगपदुप- स्थित्यभावात् । अथ यथा तत्ताविशिष्टस्मरणे सतीन्द्रिय- सन्निकृष्टे स एवायमित्यभेदप्रत्ययो भवति तथेन्द्रियसन्नि- कृष्टे धूमे वकिव्याप्यधूमस्मरणे धमत्वासाधारणधर्मदर्शना- द्याप्योऽयमित्यभेदप्रत्ययः स्यात् सामग्यास्त्तत्वादिति स एवानुमितिहेतुरिति चेत् न प्रत्यक्षसामग्रीतोऽनुमिति- ·अनुमानखगडः । सामग्या बलवत्त्वात् अनुमितिरेवोत्पद्यते न तु याप्या- भेदप्रत्ययः अन्यथा तवापि परामर्शानन्तरं परामर्शान्तरम् तदनुव्यवसायो वा भवेन्नत्वनुमितिः । अथ धमोवङ्गि- व्याप्यति स्मरत: पर्वतीयधुमेन्द्रियसन्निकर्षे प्रथमत एव व्याप्तिधमत्वयोर्वैशिष्य यत्र भासते विशेषणज्ञानस्य पूर्व हत्तत्वात् तत्र यत्र चाप्तवाक्याइदिव्याप्यवानयमिति ज्ञानं तत्रोभयत्रापि लाघवात् पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञानस्य हेतुत्व- कल्पनादन्यत्रापि तथेति चेत् न इन्द्रियासन्निकृष्टेऽतीन्द्रिये च लिङ्ग प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानसामग्रीविरहात्त न विनानुमि- त्यनुत्पादापत्त:। अस्मदुक्तसामग्याश्च तत्रापि मत्त्वात् न चानुमानात् तत्र परामर्शोऽनवस्थानात् अथ यथा स देवदत्तो गौरो न वा परमाणरूपाधिकरणं न वेति संशयो वहिरस्वतन्त्रेणापि मनसा कोटिस्मरणविशेषादर्शनादि- सहकारिवशाजन्यते यथा वा निद्रासहकारेण वाह्यखना- नुभवः तथेहापि ज्ञानान्तरोपनीतविशेष्ये व्याप्तिस्मरणसह- कृतेन मनसा परामर्शो जन्यते तदनन्तरमनुमितिदर्शना- दिति चेत् न व्याप्तिस्मरणादेः प्रमाणान्तरतापत्त : तदेव हि प्रमाणान्तरं यदसाधारणं सहकारि समासाद्य मनो- वहिर्गोचरां प्रमां जनयति यथेन्द्रियादि संशयस्खनौ त न प्रमे इति न निद्रादेः प्रमाणान्तरत्वम् । नच तवापि कथं स धूमो वह्निव्याप्य इति व्यवहारः तदानौं तद्याप्यत्वा- अभावकाभावादिति वाच्य तत्र स्मृतधूमे धमत्वेन पति- ·३६ तत्त्वचिन्तामणी व्याप्यवानुमानात् न च तन्मते धूमत्वेन व्यायनुभव: सम्भवति अतएव योवशिव्याप्यवान् सोऽवश्य वह्निमान् इति व्याप्तिज्ञानवतोऽनुमिति न्यथा। अथ पर्वतीय- धूमे धमत्वेन जाते वङ्गिव्याप्योऽयं न वेति संशयेऽप्य- नुमिति: स्यादिति चेन्न धूमो वह्निव्याप्यइति स्मरणे विद्यमाने धमत्वज्ञानस्य विशेषदर्शनत्वेन संशयाभावात् अन्यथा परामर्शोऽपि कुतो न स्यात् संशयेन प्रति- बन्धादिति चेत्तुल्यं न च सामान्यनिश्चयस्य सामान्य- संशयनिवर्तकत्वाद्धूमसामान्ये एव संशयो माभूत् विशे- घसंशयश्च विशेषनिश्चयनिवर्तनीय इति धूमविशेषे संश- यनिरासार्थ पृथग्व्याप्तिनिश्चयो वाच्य इति वाच्यं यत्र हि यद्यावर्तकधर्मदर्शनं तत्र न तत्संशयः तच्च सामान्य विशेषे वेति । वस्तुतस्तु धूमत्वपुरस्कारेण व्याप्तिस्मरणे पक्षधर्मताज्ञाने चानुमितिभवत्येव । ननु भावोऽभावो- वा उभयथापि प्रमेयमित्यत्र भावत्वाभावत्वयोर्याप्यत्वाव- छेदकयोरग्रहादनुमानं न स्यात् तदन्यान्यत्वरूपस्यान्य- तरत्वस्य लिङ्गत्वाभावादिति चेत् न भावत्वाभावत्वान्यान्य- धर्मवत्त्वस्य तत्र लिङ्गत्वात् एवं धमालोकान्यतरत्वमपि लिङ्गम् । अथ यद्यतिरेकनानं यदुत्पत्तिप्रतिबन्धकं तत्त- निश्चयसाध्य यथा च पक्षधर्मस्व व्याप्यभेदचानमनुमिति- प्रतिबन्धकम् अतो व्याप्याभेदज्ञानं तवेतः सिध्यतीति चेन्न धमत्वपुरस्कारेण व्याप्तिस्मरणे पक्षधर्मतानाने च सति ·अनुमानखण्डः । ३७ विशेषदर्शनान धमे व्याप्यभेदज्ञानं किन्तु अनुमितेरेवो- त्पत्तिः तत्मामग्रीसत्त्वात् अतो व्याप्यभेदज्ञानं नानुमिति- प्रतिबन्धकं येन व्याप्याभेदज्ञानं तड्वेतः स्यात न च धमत्व- प्रकारेण व्याप्तिस्मरणपक्षधर्मताग्रहे इयं धूमष्यक्तिवेति- व्याप्या नेति भाग्यतोऽनुमित्यापत्तिरतोविशिष्टज्ञानं हेतुरिति वाच्य धमत्वस्य विशेषस्य दर्शनेन तादृशनमा- नुत्यत्तः तवानुमितिसद्भावादेव अन्यथा निश्चयसामग्यां सत्यां भ्रमानन्तरं परामर्शएव कुतो न भवति अस्तु वा व्याप्यतया पक्षधर्मतया चावगतस्य भेदाग्रहएवानुमिति- हेतुः परामर्शहेतुतया तस्यावश्यकत्वात् अतएवासबि- कृष्टधमज्ञानादप्यनुमितिः। न चैवं गौरवं तदा विशिष्ट- ज्ञानानुपस्थितेः। न च जनकज्ञानाविरोधिनोज्ञानस्या- प्रतिबन्धकत्वात् भेदग्रहो न प्रतिबन्धक इति वाच्यम् अभेद- ज्ञानस्याजनकत्वात् त्वयापि लिङ्गपरामर्श तादृशस्य प्रति- बन्धकत्वस्वीकाराच्च। अथ गोत्वं मधुरत्वावान्तरजाति- र्वा लिङ्ग न स्यात् तद्गतधन्तिरस्थाभावात् अतएव तस्य विलक्षणत्वात् इति चेन्न व्यक्तरेव तत्र प्रकारत्वात् नहि गौर्गोत्वमिति ज्ञानयोरविशेषः भन्यथा गोत्वमिति- ज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वापत्त्या व्याप्यत्वग्रहे परामर्थे चानु. पयोगात् गवतरावृत्तित्वे सति सकलगोत्तित्वं गोत्वत्व- मित्यनुभवाच्च न चैवमनवस्था तदितरात्तित्वे सति तद्- वृत्तित्वस्थानुभवेनापलापासम्भवात् ।

·३८ तत्त्वचिन्तामणौ अत्रोच्यते भयमालोको धमो वा उभयथापि पति- व्याप्यति ज्ञानं ततोऽनुमिति: न च धूमत्वेनालोकत्वेन वा तत्व निश्चयः। अथ तदन्यान्यत्वमेव तत्र लिङ्गं न च तद- ज्ञानदशायामनुमितिदर्शनात् न तथेति वाच्यं धूमालोका- न्यान्यत्वज्ञानं विना तवापि तत्र व्याप्यत्वानिश्चयेन तदर्थं तबोधावश्यकत्वादिति चेन्न नहि धमालोकान्यान्यत्वं धूमा- न्यान्यत्वं वा व्याप्यतावच्छेदकं गौरवात् व्यभिचारावारक- विशेषणवत्वाच्च किन्तु धमत्वादिकं तच्च तत्र सन्दिग्ध- मेव । ननु तदन्यान्यहडिव्याप्यमेव व्यभिचाराभावेन व्याप्तिविरहसाधनस्य बाधितत्वात् पुरुषस्तु तत्र नौलधूम- वत्त्वादित्यवेवाधिकेन निग्टह्यते न तु व्याप्यत्वासिडोति चेन्न तदन्यान्यङ्मालोकस्वरूपमेव तच्च व्याप्यमिति 'सत्यं न च वस्तुगत्या व्याप्यज्ञानादनुमितिः अतिप्रसङ्गात् किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानात् न च तदन्यान्यत्वं वह्नि- व्याप्यतावच्छेदकमित्युक्तम् । न चैवं तदन्यान्यत्वाति- व्याप्यत्वमपि तत्र नानुमेयं व्यर्थविशेषणत्वादिति वाच्य प्रत्यक्षं हि तदन्यान्यत्वविशेषदर्शनाद्याप्यत्वज्ञानं जनयति विशेषणज्ञानविशेषणविशेष्यसम्बन्धविशेषणविशेष्येन्द्रियस- विकर्षतदसंसर्गाग्रहविशेषदर्शनानां सम्वेन वहिव्याय- स्वप्रत्यक्षसत्वात् न चैवं न प्रत्यक्षेऽपि तदन्यान्यत्वज्ञानं सहकारीति वाच्यम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुरोरपि तस्य विशेषदर्शनत्वेन प्रत्यक्षसहकारित्वात् तस्मात्तदन्यान्यत्व- ·अनुमानखगहः। . घानं तब थाप्यतामानोपक्षीणं नतु साक्षादमितिहेतु- रिति किश्च वप्रियाप्यवानमितिशाब्दजाने व्याप्यत्वज्ञानं कारणमित्यन्यत्रापि सथा। अथ वकिव्याप्यत्वमपि वकि- व्याप्यतावच्छेदकं तथाहि वह्निनिरूपिता धमादिप्रत्येक- वृत्तिरेव व्याप्तिाप्तित्वेन सकलधमादित्तिव्यात्यवच्छे- दिका मात्रयभेदेमावच्छेदकभेदेन च व्याप्तिभेदादिति चेन्न सकलधूमादित्तिव्याप्ती मानाभावात् यत्र वशिष्थाप्यस्तत्व यगिरिति व्याप्तिबुड्डौ शाब्दव्याप्यत्वबुद्धौ च प्रत्येकत्ति- व्याप्त्याश्रयत्वस्यैव विषयत्वात् प्रत्येकत्तिव्याप्तिज्ञानं विना तबोधाभावात् । अपि च यत्र धमत्वव्यात्यो(शिष्यं प्रथम- मेव प्रत्यक्षेण युगपत्पक्षधर्मे भासते तत्र लाघवात् व्याप्य- त्वज्ञानत्वमेव कारणतावच्छेदकं न चैवमतिरिक्तविशिष्टज्ञा- नकारणत्वे गौरवं दोषाय सप्रमाणकत्वात् कारणताग्रह- दशायां फलमुखगौरवस्य सिद्ध्यसिटिभ्यामदोषत्वात् न चा- सनिकृष्टे धमे तदभावः भवन्मतानुमितिहेतव्याप्तिस्मरण- धूमत्वज्ञानसहितेन मनसा तदुत्पादात् यथा परमाणुर्निर- क्यवद्रव्यं नित्यपरिमाणवक्त्वात् माकाशवदित्यादौ प्रत्येका- मुमानोपनीतातीन्द्रियसाध्यसाधनयोराकाशत्तितया स्प- रणे व्यभिचाराचाने मनसा व्यायनुभवः। अनुमानयोः प्रत्येकतदुभयसहचाराविषयत्वेन व्यायग्राहकत्वात् न चाती- न्द्रियव्याप्यत्वमतीन्द्रियेऽनुमेयं तत्रापि व्याप्तिग्राहकाभावात् नच तदुपनयसहितस्य मनसोवहिरर्थप्रमाहेतवे उपनयस्थ ·80 तत्त्वचिन्तामणौ . प्रमाणान्तरत्वम् इन्द्रियादेः सन्त्रिकर्षवदुपनयस्य नियत- व्यापाराभावेन प्रमायामकरणत्वात सहकारिता च तद- भावेऽपि भवति वहिरिन्द्रियलिङ्गसादृश्यादिव्यापारं विना- पि चिन्तोपनौतपदार्थानां बाधकानवतारे मनसा संस- नुभवस्य सकलजनसिद्धात् कथमन्यथा कविकाव्यादिक- मिति । स्यादेतत् पक्षधर्मस्य व्याप्यताज्ञानं नेन्द्रियेण बनेरसन्निकर्षे तन्नियतसामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्या- योग्यत्वात्। न च धूमत्वेन सकलधमव्याप्यतावगमात् धूम- विशेषे संस्कारात् स्मरणाहोपनीतव्याप्याभेदग्रहः प्रत्यभि- जाने तत्ताविशिष्टस्येवेति वाच्यम् एवं हि धूमवत्त्वेन वनि- मत्त्वज्ञानात् धमवदिशेषे पर्वते संस्कारवशात् प्रत्यक्षण व्याप्तिज्ञानापेक्षेण वनिमतेंदग्रहोवनिमत्त्वसंसर्गग्रहो वास्तु किमनुमानेन टथक् वनिमत्त्वस्मरणं तत्र नास्ति किन्तु व्याप्त्यवच्छेदकतयेति चेन्न वह्निमान्न वेति संशया- नुरोधेन स्वतन्त्रवनिमत्त्वस्मरणात्। न च विशिष्टज्ञाने खतन्त्रविशेषणज्ञानत्वेन हेतुत्वं गौरवात्। अथ योयत्र विशिष्य पूर्वमवगतः स तत्व संस्कारवशाद्यथार्थप्रत्यक्षे भासते यथा तत्ताप्रत्यभिज्ञाने न च पर्वते विशिष्य पुरा वकिरवगतः यत्र चन्दने सौरभमुपलब्धं तत्र संस्कारवशा- चक्षुषा सुरभि चन्दनमिति ज्ञानमन्यथानुमितिरिति चेत् तहि पक्षधर्मधमेऽपि न पुरा विशिष्य व्याप्तिरवगतेति कथं संस्कारवशात्तद्गतव्याप्तिबोधः प्रत्यक्षेण। न च सहचार- ·अनुमानखण्डः। दर्शनजन्यसंस्कारसहितेनेन्द्रियेण व्यभिचारज्ञानाभावे सति महानसीयधूमवत्पर्वतीयधूमे व्यायवगमो वस्तु न प्रत्यक्षसामग्री सन्निकर्षाभावादिति वाचं हेतुसाध्य- साक्षात्कारं विना प्रत्यक्षेण व्याप्त्यग्रहात्। न च पर्वते वनिसाक्षात्कारः न च पक्षधर्मस्य साध्यसामानाधिकरण्य- विशेषोव्याप्तिः पक्षे माध्यग्रहं विनेत्यक्तम् । उच्यते विशे- षणज्ञानं तस्य विशेष्ये सम्बन्धस्तयोरसंसर्गाग्रहोविशेष- दशनं विशेषणविशेष्येन्द्रियसन्निकर्षो गौरयमित्यादियथा- थविशिष्टप्रत्यक्षकारणम् अस्ति चावापि व्याप्तिस्मरणं स्मृत- व्याप्तेः पक्षत्तिधूमे सत्त्वम् एकैव हि सा व्याप्तिः तयोर- संसर्गाग्रहोषमत्वविशेषदर्शनं व्याप्तिविशिष्टधूमेन्द्रिय सन्नि- कर्षश्च व्याप्तिविशिष्टज्ञानकारणं न च वतिविशिष्टज्ञान- सामग्री वरसन्निकर्षात्। कश्चित्त धमत्वे । परम्परा- सम्बन्धेन वशिव्याप्यत्वं पूर्वं ग्टहीतं तथा च संस्कारोपनीतं वशिष्याप्यत्वं परम्परासम्बन्धेन पक्षत्तिधमत्वे प्रत्यभिज्ञा- यते तदृत्तित्वेन पूर्वमनुभवात् एवञ्च धूमत्वव्याप्यत्वपरा- मर्यादेवानुमितिरिति प्राह। भवतु तावदेवं तथापि जातिरेव लिङ्ग स्यात् न तु व्यक्तिः तथा च सोपसंहा- रेण व्यक्तौ व्याप्तिग्रहार्थ सामान्यलक्षण प्रत्यासत्यपादान- मफलं स्यात् दृश्यते च परम्परासम्बन्धमान विना जाति- थाप्तिमविदुषोऽपि धूमाहङ्गानुमानं नहि व्याप्यतावच्छेद- कतया भासमानस्सावश्यं व्याप्यताग्रहः मानाभावात् ·নাভিলাষী तस्मात् पक्षधर्मे व्याप्तिविशिष्टज्ञानं तदनन्तरविशिष्टवैशिध ज्ञान पक्षे वाटतीयलिङ्गपरामर्शः। अन्ये तु खसमाना- धिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्यापकत्वं तत्मामानाधि- करण्यञ्च व्याप्यत्वं तथा च लाघवात् व्यापकताज्ञानमनुमि- तिहेतः साध्यस्य पक्षधर्मव्यापकताज्ञानञ्च परामर्शः नतु साध्ययाप्तस्य पक्षधर्मतानानं साध्यव्याप्यवत्पक्षधर्मताजानं वा गौरवात् अतएव योयोधूमवान् सोऽग्निमानित्युदा- हरणवाक्ये साध्यायोगव्यवच्छेदेन धूमव्यापकता बनेरुप- दर्यते अन्यथा वह्निमानेव धूमवानित्यन्ययोगव्यवच्छेदेनो- दाहरणशरीरं स्यात् दोषोऽपि व्यभिचारादिर्न पक्षधर्म- व्यापकं साध्यमित्येवोद्भाव्यः। अथ पर्वतत्तिधूमव्यापको बहिरितिपरामर्थो यदि तदा पर्वतीयधर्म प्रति व्यापक- तायाः पर्वतधमसामानाधिकरण्यनैयत्यात् पर्वतवतिः परा मर्थविषयएवेति किमनुमेयमिति चेत् तर्हि पवतीयधूमे नियतसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्य भानं साध्य- सामानाधिकरण्यभाननियतमिति व्याप्यत्वभानापि तुल्यम्। यदि च स्मृता व्याप्तिधूमेऽवगम्यते तदा व्यापकत्वेऽपि समानं वस्तुतस्तु व्यापकत्वं तहनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं नतु धूमसामानाधिकरण्यं व्याप्यत्वन्तु सामानाधिकरण्यविशेष- इति तवैवामितिरफला स्यात्। न चैवं परामर्शस्य चाचपत्वं न स्याधापकस्य विशेष्यस्येन्द्रियासनिकर्षादिति वाच्यम् इष्टत्वात् असनिकृष्टधूमादाविष मानसएव हि ·अनुमानखण्डः । .. ४३ सर्वत्र परामर्श: चक्षरन्वयव्यतिरेकानुविधानञ्च पक्षरत्ति- धमोपनयोपक्षीणम् । अथ जनकज्ञाने उपसजनतया भातस्य पक्षस्य पर्वतादेरनुमितौ प्राधान्येन भानं न स्यात् नहि जनकनाने उपसजनतयावगतं जन्यमाने प्राधान्येन भासते तथादर्शनात् न चानुमितेस्तथात्वमसिद्ध पर्वतोऽयं वह्निमानित्यनुमितेर्लोकसिद्धत्वादिति चेव पुरुषस्य दण्ड- দুনি লালন কী নিষ্মানসম্মাননা अन्यथा तवापि कथं पक्षविशेष्यकत्वनियमः नहि कारणी- भतज्ञाने यहिशेष्यतया भासते तत्काऱ्यांभूतेऽपि तथा इह- भूतले घटो नास्तीति ज्ञानजन्ये घटाभाववशतलमितिज्ञाने तत्र च व्यभिचारात् तस्मात् पक्षत्तिलिङ्गपरामर्थस्यायं स्वभावो यत्स्वाश्रयविशेष्यिकामनुमितिं जनयति मातथा' भूतामेवं ममापि तुल्यमिति । एवं लिङ्गपरामर्थः कारणं नतु परासश्यमाणं लिङ्गम् । अथ परामर्शमात्रं न हेतुरपि तु लिङ्गपरामर्श: तथाच लिङ्गमपि हेतुः विशिष्टकारणताग्राहकमानेन बाधक विना विशेषणस्यापि हेतुत्वग्रहात् न च लिङ्गं परामर्श- परिचायकत्वे नान्यथासिद्धं परिचये विशेषणान्तराभावेन लिङ्गमेव विशेषकं तथाचानन्यथासिद्धत्वात् तदपि हेतुः अन्यथा परिचायकतया संयोगेनान्यथासिद्धमिन्द्रियमपि कारणं न स्यात् अपि च धमवान् यतिमानिति धूम- समानकालवङ्गिविषया धमविशेषणिकानुमितिः चाय- ·४४ तत्त्वचिन्तामणौ । मानविशेषणजन्या विशेषणसमानकालतया विशेष्यवि- षयेऽशाब्दविशिष्टज्ञानत्वात् दण्डौ पुरुष इति प्रत्ययवत् अतएव ज्ञायमानविशेषणजन्यत्वेन विशेषणकालयत्तितया विशेष्यभाननैयत्यं यथा दण्डी पुरुषतिप्रत्यक्ष तेन धूम- समानकालीनवनिसिद्धिः अन्यथा तत्तधमकालयक्ति वानुमानं न स्यात् समयविशेषमन्तभाव्य व्याय- ग्रहात्। किञ्च लिङ्गकरणत्वपक्षे परामर्शएव तद्यापार परामर्शस्य तु न व्यापारान्तरमस्ति चरमकारणत्वादिति न तत् कारणम् अत्रोच्यते। अतीतानागतधूमादिज्ञानेऽप्यनुमितिदर्शनान्न लिङ्गं तब्बेतुः व्यापारपूर्ववर्तितयोरभावात् न च विद्यमानं लिङ्गान्तरमेव ततः तदा तस्यापरामर्शात् परामर्या- विषयस्य कारणताग्राहकाभावात् भाविनि पक्षे व्यक्त्यैक्य- मेव वा यत्र लिङ्ग तत्र लिङ्गान्तराभावाच्च यदि च मानमेव तत्र लिङ्ग तदा वर्तमानवङ्गानुमानोपपत्तिः अथ भाविभूतं वा घूमादि न लिङ्गं किन्तु तत्पागभाव- सञ्चसश्च वर्तमानएव तयोरपि वनिसमानदेशत्वनियमा- दिति चेन्न अतीतभाविदिनत्तितया निश्चितात् वर्तमान- तया सन्दिग्धात् धमादनुमितौ हि न प्रागभावध्वंसौ लिङ्गे तयोः सन्दिग्धत्वात् नापि धूमस्तस्यावर्तमानत्वात् किञ्च भूतभाविवर्तमानत्वाविषयात् पर्वते धूमइति ज्ञाना- वर्त- ·अनुमानखण्डः । द्यवानुमानं तत्र का गतिः सम्बत्र प्रागभावाद्यन्यतमत्व धूमाद्यत्यन्ताभावाभावत्व वा लिङ्गमिति चेत् न व्यर्थ- विशेषणत्वेन तेषामलिङ्गत्वात् अन्यतमत्वाद्यज्ञानेपि धूम- जानादनुमितिसत्त्वाच्च। अपि च न धमप्रागभावादि- लिङ्ग न वा तवीरनुमितिकारणं प्रागभावादीनां व्यर्थ- त्वात् आवश्यकधमज्ञानादेवानुमितिसम्भवाच्च । किञ्च लिङ्ग नानुमितिमात्रे हेतुः लिङ्ग विनापि धूलीपटलात् लिङ्गभ्रमेणानुमित्युत्पत्तेः नापि लिङ्ग प्रमानुमितौ परा- मर्थोऽनुमितिमात्र हेतुः तविशेषप्रमात्वाप्रमात्वाभ्यामेवा- नुमितितथात्वात् यत्सामान्ये यत्मामान्य प्रयोजक तद्वि- शेषे तविशेषस्य प्रयोजकत्वात्। अथ परामर्शस्य प्रमात्वं विद्यमानलिङ्गविषयत्वं तथाचायातं लिङ्गस्य प्रमानुमिति- हेतुत्वमिति चेन्न भाविनाभतेन वा यदाकदाचिहिद्य- मानेनापि लिङ्गेन परामर्शप्रमात्वसम्भवान्नानुमितिपूर्व- समये तत्पमात्वानुरोधेन लिङ्गस्य सत्त्व कारणत्वं वा धूमकालीनवानुमानश्च यदा यत्र धूमस्तदा तत्र वनि- रितिव्याप्तिज्ञानादेव । अथवा धमकालः पक्षतावच्छ- दकः पक्षतावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणञ्च पक्षधर्मावलात् साध्यं सिध्यतीति धमकालीनङ्गिसिद्धिः। यत्तु व्यापा- रभावान्न परामर्शः कारणमिति तथैव किन्तु व्याप्ति- ज्ञानं कारणं परामर्थोव्यापारः। न च परामर्थस्य संस्कारोव्यापार: परामर्शस्य च चरमकारणत्वेन संस्कारो- ·४६ तत्त्वचिन्तामयी त्पादनसमयेऽनुमित्युत्पादनात् नापि तर्क: व्याप्तिग्राहकस्य विषयपरिशोधकस्य वा तस्य तदजन्यत्वादिति । तच्चानुमानं विविध केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्यन्वय- व्यतिरेकिभेदात् । तत्रासहिपक्षं केवलान्वयि तथाहि केवलाम्बयिनोऽभिधेयत्वस्य न विपक्षः अभिधानेऽनभि- धाने च विपक्षत्वव्याघातात् । अथ यथा आकाशशब्दाच्छ- ब्दाश्रयत्वमनभिधेयमप्युपतिष्ठते तथाभिधेयत्वविपक्षस्थान- भिधेयत्वेऽपि पदादुपस्थिति: स्यात् एवञ्चाभिधेयत्वं कुतोऽपि व्याहत्तं धर्मत्वात् गोत्ववदिति चेन्न व्यायत्तत्वस्याव्यात्तत्वे यारत्तत्वमेव केवलान्वयिव्यारत्तत्वे यतएव व्यारत्तं व्यार- तत्वं तदेव केवलान्वयौति धर्मत्वस्यानैकान्तिकत्वात् एष- मत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वे अत्य- न्ताभावप्रतियोगित्वमेव केवलान्वयि अत्यन्ताभावप्रति योगित्वे यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्व तदेव केवलान्वयि नचात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं व्यारत्त- त्वञ्च नानेति वाच्यम् अनुगतप्रतीतिबलेन गोत्ववत्तयो सिद्धेः तत्र न तावदव्याप्यरत्त्यत्यन्ताभावः केवलान्वयी तस्य प्रतियोग्यवच्छिन्वेष्यत्यन्ताभावात् अत्यन्ताभावप्रति- योगिनश्च केवलान्वयित्वात् नाप्यायनाशजन्य गुणना थात्यन्ताभावः तस्य नाशस्य सर्वत्रात्यन्ताभावादिति बार यत्र हि प्रतियोगिप्रागभावो वर्तते तत्र न तदत्यन्ता भावो वर्तते तथाच नाशस्य प्रागभावो यत्र नाथप्रति- ·अनुमानखण्डः । योगिसमानदेशे वर्तते तत्र कथं नाशात्यन्ताभावो वर्तता तहि नाशस्य तत्र दृत्तिः स्यादिति चेन्न पूयं तत्र नाथ- प्रागभावस्यैव सत्त्वादुत्तरकाले मात्रयस्यैवाभावात् । माप्याकाशात्यन्ताभावः केवलान्वयौ तस्यापि प्रतियोगि- रूपात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् अभावात्यन्ताभावस्ख भाव- त्वात् । पथाभावात्यन्ताभावो न प्रतियोगिरूपस्तथासत्य- न्योन्याभावात्यन्ताभावः प्रतियोगिरूप इति प्रतियोगि- समानदेशोऽन्योऽन्याभावो न स्यादिति चेन्न अत्यन्ताभा- वात्यन्ताभावः प्रतियोग्यव अन्योऽन्याभावात्यन्ताभावस्तु प्रतियोगितिरसाधारणो धर्मति। उच्यते त्तिमदत्य- न्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वं आकाशात्यन्ताभावो' यद्यपि प्रतियोगिरूपात्यन्ताभावप्रतियोगी तथापि स म त्तिमानित्याकाशात्यन्ताभावएव केवलान्वयी तथाप्रमेय वाभिधेयत्वादि केवलान्वयि रत्तिमतोऽत्यन्ताभावस्थाप्रति- योगित्वात् । ननु प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्वं तच्च न केवला- न्वयि प्रमायाविषयत्वम्य चाननुगमादिति वाच्यं प्रमात्व- मेव हि परम्परासम्बन्धात् घटादौ प्रमेयत्वमनुगतं प्रमा- जातीयविषयत्वं वा तथापि केवलान्यायनि संशयाभावात् कथमनुमितिः प्रमेयत्वमत्र वर्तते न वेति संशयश्च न प्रमे- यपक्षकः किन्तु प्रमेयत्वपक्षको भिन्नविषयकः प्रमेयत्वपक्षके चासिवसाध्यस्यान्वयव्यतिरेकित्वं तथाच घटः प्रमेयो न वेति संशयो सम्यते स च नात्येव। पथ पक्षः साध्यवान ·४८ तत्वचिन्तामणौ या पक्षे माध्यमस्ति न वेति संशयौ समानविषयकावेव तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुपोविधानादिति चेन्न विशेषणवि- "शेष्यभावभेदेनार्थभेदात् मैवं य एव हि संशयः पक्षे साध्य- सिविविरोधी स एवानुमानाङ्गमावश्यकत्वात् लाघवाच्च न तु ममानविषयकत्वमपि तत्र तन्वं गौरवात् प्रमेयत्वं घट- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि न वेति संशयश्च घटः प्रमेय इति साध्यसिद्धिविरोधी भवत्येव यहा संशययोग्यतैवानु- मानाङ्ग संशयस्य तदानौं विनाशात् न च सापि साधक- बाधकप्रमाणाभाव: प्रमेयत्वाभावासिद्धौ तत्प्रमाणांसिद्धे- स्तदभावासिविरिति वाच्यं पक्षनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगि- त्वन्नानस्यैव साध्यसाधकत्वेन तदभावस्यैव योग्यतात्वात् प्रमेयत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगीति भाग्यतः संशय इत्यन्ये । नन्धकरूपविकलमिदं कथं गमकं तत्त्वे वा व्यतिरेकविक- लवत् रूपान्तरविकलमपि गमकं स्यादिति चेन्न अन्वय- व्यतिरेकव्याप्योरन्यतरनिश्चयेनानुमित्यनुभवात् युगपदुभ- यव्याप्त्युपस्थितौ विनिगमकाभावेन उभयोरपि प्रयोजकत्वे व्यतिरेकोपासना व्यतिरेवश्च विपक्षरत्तित्वशानित्ति- हारा व्यतिरेकव्याप्तावुपयुज्यते यत्र तु विपक्षाभावेन शङ्खव नोदेति । केवलव्य तिरेकी त्वसत्यपक्षो यत्र व्यतिरेकसहचारण व्याप्तिग्रहः। ननु व्यतिरेकी नानुमानं व्याप्तिपक्षधर्म- ताचानस्य तत्कारणत्वात् पत्र व्यतिरेकसहचारात् सन ·धनुमानखण्डः । ४९ व्याप्तिरन्वयस्य पक्षधर्मता न च व्याप्तपक्षधर्मत्वं साध्या- भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वसत्त्वमुभयमप्यनुमितिप्रयोजक- मिति वाच्यम् अननुगमात् नचान्यतरत्व तथा एकप्रमाण- परिशेषापत्तेः न च टणारणिर्माणन्यायेनानुमिति विशेष तहेतुत्वमिति वाच्यं व्यतिरेकिसाध्येऽनुमितित्वासिद्धेः उभ- यसिवलप्ततत्कारणस्थाभावात् न च साध्याभावव्यापका- भावप्रतियोगित्वमेवानुमितिप्रयोजकमिति वाच्यं गौरवात् केक्लान्वयिन्यभावाच्च । अथ साध्याभावव्यापकाभावप्रति योगित्वेन साध्यव्याप्यत्वमनुमेयम् एवं व्यतिरेकव्याया- न्वयव्याप्तिमनुमाय यवानुमितिः सएष व्यतिरेकीत्युच्यते तन्न अन्वयव्याप्तेर्गमकत्वे व्यतिरेकव्यायु पन्यासस्यार्थान्त- रतापत्ते: अन्वयव्याप्यनुकूलतया च तदुपग्यासे मन्वय- व्याप्तिमनुपन्यस्य तदुपन्यासस्याप्राप्तकालत्वमिति। उच्यते निरुपाधिव्य तिरेकसहचारेणान्वयष्याप्तिरेव ग्टह्यते प्रति- योग्यनुयोगिभावस्य नियामकत्वात् अन्वयव्यतिरेकवत् । नन्वेवं व्याप्तिग्रहएव पृथिवीतर भिवति भाषितं नियतसा- मानाधिकरण्यरूपत्वाद्यारिति सत्यं गन्धवत्वावच्छेदेने- तरभदस्य साध्यत्वात् अतएवाचार्यः पक्षतावच्छेदकस्य न हेतुत्वमनुमेने पृथिवीत्वमितरभेदव्याप्यमितिप्रतीतावपि सर्जा पृथियौतरभिवेऽति पृथिवीविशेष्यकबुद्धर्थतिरेकि- साध्यात्वाच। यहा व्यतिरेकण्यारेबान्वयेन गम्यगमक- भावः साध्याभावव्यापकसाधनाभावाभावेन साधनेन सा- ·५० तत्वचिन्तामणौ ध्याभावाभावस्य साध्यस्य साधनात् व्यापकाभावेन व्याप्या- भावस्थावश्यम्भावात् । अथैवं न सानुमिति: लाप्तहेतु- लिङ्गपरामर्थाभावादन्यथामनुगम इति चेन अनुमिति- मावे व्याप्तिज्ञानस्य प्रयोजकत्वात् नचैवमतिप्रसङ्गः अनु- मितिसामान्यसामग्यां सत्यामप्यनुमितिविशेषसामग्रीविर- हादनुमित्यनुत्पत्तेः विशेषसामग्रीसापेक्षायाएव सामान्य- सामग्या जनकत्वात् अन्वयिव्यतिरेकिविशेषद्वयसामग्री च नास्त्येव । ननु पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वादिति- व्यतिरेकिणि साध्यमसिव तथा च न व्यतिरेकिनिरूपणं नवा पक्षत्वं न वा लिङ्गजन्यसाध्यविशिष्टतज्ज्ञानं तेषां साध्यज्ञानजन्यत्वात् । पथ साध्यं प्रसिद्ध सदा यत्र प्रसिहं तत्र हेतोरवगमेऽन्वयित्वं अनवगमे असाधारणम् । किश्च इतरभेदो म स्वरूपं पधिकरणप्रतियोगिनोः पृथिवीजला- घोरतुमानात् प्रागेव सिद्धेः नापि वैधम्यं जलादिमिष्ठा- त्वन्ताभावप्रतियोगिमक्वं तविथिवीत्वादिकं तच्च सिद्ध- मेव न च जलादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन पृथिवीवं न मिडमिति वाच्य जलादौ पृथिवीत्वात्यन्ताभावग्रहद- शायां पृथियौवेऽपि तत्प्रतियोगित्वग्रहात् अन्योऽन्याभावस्तु भेदो यद्यपि साध्यं सम्भवति वैधय॑चानसाध्यात्वादन्योऽन्या- भावग्रहस्य तथापि जलादिप्रतियोगिकान्योऽन्याभावस्था- प्रसिरिः न च बलादिप्रत्येकान्योऽन्याभावः साधोऽसा- धारवप्रसङ्गात् । पथ पथिवी तेजोमिया नवेतिसंश ·अनुमानखण्डः । येन तेजोभिन्नत्वेऽवगते पृथिवी तेजोभिवा सती जलादि- हादयभिवा न वेति संशये तेजोभिवत्वे सति जलादि- हादशभिन्नत्वं प्रसिद्धं तदेव साध्यम् एकविशेषणविशिष्टे, विशेषणान्तरबुवेरेव विशिष्टवैशिष्यज्ञानात् एषश्च संशय- प्रसिद्ध माध्यमादाय व्यतिरेकादिनिरूपणम्। यहा दृथिवी इतरभिन्ना नवेति प्रत्येकं त्रयोदशसंघविषयाणां त्रयो- दशान्योन्याभावानां समुदायः पृथिव्यामवगतो व्यतिरेका- दिनिरूपकः नचैवं पृथिव्यामेव साध्यप्रसिद्धर्यतिरेकि- वैयष्यं साध्यनिश्चयार्थ व्यतिरेकिप्ररत्तेः न चासाधारण्यं समुदितान्योऽन्याभावानां साध्यत्वे सपक्षाभावादिति चेक साध्यनिश्चये हि साध्यव्यतिरेकनिश्चयोभवत्येव साध्यसन्देहे तद्यतिरेकसंशयस्य वचलेपत्वात् तथा च संशयरूमासाध्य- सिद्दिरिति शिष्यवन्धनम् एतेन पृथिवी जलादिभ्योभिन्नति विप्रतिपत्तिरूपयादिवाक्यादाकासादिमतोऽपूर्थाथप्रतिपा - दकत्वात् साध्यप्रसिविरिति परास्तम् वाक्यादेव दृथिव्यां साध्यसिय॑तिरेकिवैयत्।ि न च तद्बुद्धौ वादिवाक्य- अन्यत्वेनाप्रामाण्यसंशयात् निश्चयेऽपि संशयति तबिच- यार्थ व्यतिरेकीति वाच्यं तहि संशयप्रसिद्ध साध्यं तस्य च न व्यतिरेकनिश्चायकत्वमित्युक्तत्वात् खानुमाने तद- भावाचा उच्यते घटादावेवेतरसकलभेदस्य प्रत्यक्षः प्रसिद्धिः घटो न जलादिरितिप्रतीतः। नन्वयमन्योन्याभावो म ·तत्वचिन्तामणौ प्रत्यक्षः अतीन्द्रियप्रतियोगिकाभावत्वात् परमाणुसंसर्गा- भाववत् योग्यानुपलब्धेरभावग्राहकत्वात् नयनोन्मीलना- नन्तरं स्तम्भः पिशाचो न भवतीति प्रतौतेर्वाधकबलेन वायुर्वातौतिवलिङ्गग्रहोपक्षीणत्वादिति चेव योद्यनुपल- म्भोऽधिकरणे प्रतियोगिमत्त्वविरोधी सोऽभावं ग्राच्यति न तु योग्यानुपलश्चिमात्रम् अन्यथा वायौ रूपाभावप्रती- तिवत् जलपरमाणौ पृथिवीत्वाभावग्रहप्रसङ्गात् अधिक- रणे प्रतियोगिसत्त्वञ्च तर्कितं यदि हि स्तम्भः पिशाचः स्यात् स्तम्भवदुपलभ्यतेति पिशाचानुपलम्भः स्यात् न च पृथिवी- जलाभिद्यते जलात्तिधर्मवत्त्वात् तेजोवत् एवमन्येभ्योऽपि भेदसिद्धौ हादशभिन्नेतिविशेषणदत्वासमवायभेदसाधनाद- न्वयिन एव पृथिव्यां त्रयोदशभेदसिविरिति कि व्यति- रेकिणेति वाच्यं जलादिभिन्ना सती समवायभिन्नति वुद्दावपि त्रयोदशभिन्नेतिबुद्ध्यतिरेकिसाध्यत्वात् न च घटस्यापि पक्षवादंशत: सिद्धसाधनं सर्वा एथिवीतरभि- वेत्युद्देश्यप्रतीतेरभावात् पक्षतावच्छेदकनानात्वे हि तत् अतएवानित्ये वाङ्मनसे इत्यानित्या वागितिबुवेरुद्दे- श्यायाः सिद्धत्वादंशत: सिद्धसाधनम् अन्यथानुमानमात्रो- च्छेदात् पक्षस्य सिद्धस्यैव साध्यत्वात् न च घटः कथं पक्षः सायनिश्चयेन संशयसिपाधयिषयोरभावादिति वाच्य सर्वा टथिवी दूतरभिन्वा न वेति संशयस्य तत्प्रकारक- सिपाधयिषयोश्च सामान्यतो घटविषयत्वात् घटत्वेन विशष- ·अनुमानखण्डः । दर्शनं सिविर्वा अतस्तेन संशवसिषाधयिषे न सः पृथिवी- त्वेन ते भवतः एवं धूमवान् वह्निमानिति धूमत्वेन पति- निश्चयेऽपि पर्वते वह्निसंशयवत् यहा सर्वत्वेन रूपेण न पक्षता सर्ववाविप्रतिपत्तेः घटाखेकदेशे इतरभेदस्य प्रत्य- क्षसिहत्वात् तथाचैकदेशे विप्रतिपत्तौ सामान्ये इतर- भेदसाधने अर्थान्तरं किन्तु सामान्येन पृथिवीत्वेन याव- देव विप्रतिपत्तिविषयस्तावतामेव पक्षता विशेष्यानमुग- मात्। तहि पृथिवी इतरभिवा पृथिवीत्वाइटवदित्वन्ध- यिनैवेतरभेदस्य सिद्धत्वात् किं व्यतिरेकिणा घटसाधारण- पक्षत्वेऽप्यभेदानुमानवत् पक्षस्यापि दृष्टान्तत्वाविरोधात् पक्षान्यत्वं हि तवातन्त्र किन्तु साध्यवत्तया निश्चितत्वं प्रयोजकं न च टथियोत्वाग्रहे पूर्व महोतं यत्र साध्यं पश्चात् स्पर्य्यते तत्र हेतुसाध्यसामानाधिकरण्याग्रहायतिरेक्यय- तार इति वाच्य हेतोरेव पक्षतावच्छेदकत्वेन घटे पृथिवी- त्वग्रहदशायामितरभेदसामानाधिकरण्यग्रहावश्यम्भावादि- ति चेत् सत्यं अन्वयितुल्यतया व्यतिरेकिणोऽपि सामर्थ्या- दन्वयाप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेक्युपन्यासस्यापि पर्थनु- योज्यत्वात् तदुक्तमास्तां तावदयं मुहदुपदेशः केवलव्यति- रेकिलक्षणं तावनियूंढम्। अथ वा जलादीनां त्रयोद- शान्योऽन्याभावाः त्रयोदशसु प्रसिद्धाः पृथिव्यां साध्यन्ते अतएवाका व्यतिरेकिणा जलादिमिलितप्रतियोगिका- न्योऽन्याभावाप्रतीतावपि त्रयोदशान्योऽन्याभावाः साध्या- ·तत्त्वचिन्तामणौ इति नान्वयित्वासाधारण्ये। यहाजलं तेज:प्रमति हाद- शभिन्न प्रतियोगिकान्योऽग्याभाववत् द्रव्यत्वाशेजोबदित्य नुमानात्त्रयोदशभिन्नस्य सामान्यत: सिद्धौष्टथिव्यां त्रयो- दशभिन्न साध्यं न चान्वयित्वसाधारण्यं वा पक्षादन्यत्र साध्याप्रसिद्धेः वस्तुगत्या पृथिव्यामेव साध्यसिद्धिः कि व्यतिरेकिणेति चेव पृथिवी बयोदशमिन्नति व्यतिरेकिणं विना अप्रतीतेः। नन्वेवं एथिवी जलादित्रयोदशभिन्न- प्रतियोगिकान्योन्याभावयती द्रव्यत्वादिति पृथिवीभिन्न- तशिवादिसिविः स्थादिति चेव अप्रयोजकत्वात् प्रकृते चानुभूयमान जलादिवैधय॑स्य पृथिवीत्वाश्रवशब्दाश्रयत्वा- देरतिरिक्तं विनानुपपत्तेः। नन्वितरभेदो यद्यन्योन्या- भावस्तदा भावानेदो न सिहोत अभावस्थाभावान्तराभा वात् यदि च तेन समं स्वरूपभेदएक साध्यः तदाननुगमा दनुमानाप्रशक्तिः भावोऽभावो न भवतीत्यबाधितप्रतीति- बलादभावस्थापि अन्योऽन्याभावोऽस्तौति केचित् तन्न अप- सिद्धान्तात् नन्धतिप्रसनाधिकरणखरूपमालेणैवाभावप्र- तीत्युपपत्तौ चाधिकाभावमानाभावाच्च इति चेन्न इतर- भावान्योऽन्याभावस्य साध्यत्वात् म चैवमभावादविवेकता- दवस्य तेन समं स्वरूपभेदस्यान्वयिना व्यतिरेकिणा वा माध्यत्वात्। मन्ये तु पृथिवीत्वभिन्नधात्यन्ताभावएव साध्या जलवादिप्रतियोगिकासावन्तोऽत्यन्ताभाषा वा मतदसाधारणतत्तहत्यिन्ताभाषयोगो वा एते चाभावा ·अनुमानखण्ड:। जलत्वं न घटादौ घटादिजलात्यन्ताभाववदिति प्रत्यक्षादे: कचित्तत्तद्वैधादेव प्रसिद्धा इति नाप्रसिद्धिः तावता- मभावानां वैशिष्टं न प्रसिद्धमिति चेत् किमेतावता नहि तावदेशिधमत्र साध्यते किन्तु जलत्वादीनां यावन्तो- भाषा इह साध्यास्ते च तत्र तत्र प्रसिहाएव तावडशिष्य- धौस्तु फलम् अन्यथा सिद्धसाधनात् मिलितानामपि साध्यत्वेनाप्रसिद्धिः किञ्चिदेकधविच्छेदो हि बलादिवन्मे- लकार्थः सच नासिद्धः न च हेतोरसाधारण्यं तावदभाव- योगीत्यत्र सपनो भवति न तु तदेकदेशकतिपयाभाववान् साध्यतायास्तावत्यपर्याप्तः। यद्वा जलवात्यन्ताभावसेज- खात्यन्ताभावाधिकरणत्तिः अत्यन्ताभावत्वात् घटा- त्यन्ताभाववत् एवमत्यन्ताभावान्तरसामानाधिकरख्यमपि साध्यमिति काप्रसिद्धिः। किञ्चेतरे तावत् प्रसिडाएव ते च भेदप्रतियोगिनो मेयत्वादितीतरभेदोऽपि ग्रह एव । ननु थिको नेतरभेदवती गुरुत्वादियो जलपदिति चेन्न इसरभेदनिषेधो हीतराभेदः न च तेज:प्रभत्यभेदोजल इति दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात् चतुर्दशाभेदानां चैका विरो- धेनासम्भवात् चतुर्दशभेदानां चैकत्र वृत्तौ न विरोधः । यक्त साध्यप्रसिौ एथिवीतरभिवा तत्याध्याधिकरणष्टथि- व्यन्यतरत्वात्तदधिकरणवत् प्रथिव्यां तत् माध्यमन्वयिनएब मेत्यतीति तन्न अन्यतरत्वस्यालिङ्गत्वादित्युक्त्वात् लिङ्गत्वे मा जलादापि तस्विहिप्रसङ्गात् एवं तहिं पृथिवी जलं ·নবিনাশী पृथिवीत्वात् यन्त्र जलं तब एथिवी यथा तेज इति सत्पति पक्षोऽस्विति चेत् न अनलस्य घटादेः प्रत्यक्षतएव दृथिवी त्वनिश्चये व्यतिरेकव्यभिचारादस्य न्यूनत्वात् तदनवधारणे तु सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टमेव । ननु जीवच्छरीरं सात्मकं प्राणा दिमत्त्वात् इच्छादिकार्यवत्त्वाहेति व्यतिरेकिणि साध्या- प्रसिद्धौ कथं व्यतिरेकादिनिरूपणं नैरास्यञ्च घटस्य न प्रत्यक्षवेद्यं तस्य तत्रासामर्थ्यात् नानुमानगम्यं नैरास्या- प्रतीताषन्वयिनोऽभावात् सात्मकत्वप्रतीति विना व्यति- रेकिणोऽनुपपत्तिः । अथेच्छा समवायिकारणजन्या कार्य- त्वात् तच्च समवायिकारणं पृथिव्याद्यष्टद्रव्यभिन्न पृथिव्या- दित्वे बाधकसत्त्वादिति पृथिव्यादिभिन्नात्मसिद्धौ सहवं जीवच्छरौरे साध्यत इति चेत् यदि सात्मकत्वमात्मसंयोगव- त्वन्तदा घटादौ तदस्तीति ततो हेतुव्यारत्तावसाधारण्यं ज्ञानसमानाधिकरणज्ञानकारणीभूतसंयोगात्रयकार्यत्वं सा त्मकत्वं शरीरात्मसंयोगस्य जानकारणत्वात् आत्ममनसो- स्तथात्वेऽप्यकार्यत्वादिति चेत् न शरीरादन्यत्रासिद्धेः तत्र प्रसिहौ सिद्धसाधनात् इच्छाया असमवायिकारणसंयोगा- वच्छेदकत्वस्याभावो घटादौ दृष्टः तद्यतिरेकः शरीरमाध्यत इति चेव इच्छाया असमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वस्य शरीरएव प्रसिद्ध सिवसाधनात् अन्यथा असिविष्यति- रेकाद्यनिरूपणात् अप्रसिवसाध्यसंसर्गमिव माध्यमप्रसिद्ध साधयति व्यतिरेकौति चेत् न व्यतिरेकाद्यनिरूपणात् ·अनुमानखण्ड । असाधारणधर्मणाप्रतीतपदार्थानुमाने घटत्वादिनापि खे- छाकल्पितडित्याद्यनुमानप्रसङ्गइति। उच्यते इच्छाया असमवायिकारणसिद्धाविच्छात्वं संयोगासमवायिकारणक- त्ति नित्येन्द्रियग्राह्य विशेषगुणवृत्तिगुणत्वसाक्षाद्याप्यजा. तित्वात् शब्दत्ववत् सचासमवायिकारणं संयोगः किश्चिदव- छिन्त्रः संयोगत्वात् यात्मसंयोगमावस्येच्छाजनकन्वेऽति- प्रसङ्गादितीच्छासमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वं सात्म- कत्वं शरीरे माध्यते। यहा आत्मनीच्छाधारता मात्मसं- योगावच्छेद्या जन्यविभुविशेषगुणाधारतात्वात् बाय्वादिसं- योगाद्यवच्छेद्यशब्दाधारत्ववदिति सामान्यतः मिमिच्छा धारताघटकेच्छासमवायिकारणद्रव्यसंयोगवत्त्वं सात्मकत्वम् अतएव ज्ञानसमानाधिकरणज्ञानकारणीभूतसंयोगात्रय- कार्थत्वं वा सात्मकत्वं स्वशरीरे प्राणादिमत्त्वस्य चूच्छादि- मत्त्वस्य च चेष्टावयवोपचयादिव्याप्यत्वग्रहात् घटादौ चेष्टा- दिविरहेण प्राणादिमत्त्वेच्छादिमत्त्वविरहानुमानमिछा- दिविरहात् इच्छादिप्रयोजकेच्छाद्याधारताघटकेच्छाद्यसम- वायिकारणसंयोगविरहानुमान कार्याभाववति कारणा- भावनियमात् । न च सात्मकत्वं शरीरत्ति शरीरे बाध- काभावात् शरीरत्ववदित्यन्वयिनैव साध्यसिद्धेः किं व्यति- रेकिणेति वाच्य शरीरं सात्मकमिति शरीरविशेष्यकबुद्ध- व्यतिरेकिणं विनानुपपत्तेः उपायान्तरस्योपायान्तरा- दूषकवाच यहा घेटा संयोगासमवायिकारणिका संस्का- ·নলিনী राजन्यक्रियात्वादिति चेष्टाया असमवायिकारणसंयोग- सिद्धौ प्रयत्नवदात्मसंयोगएव पर्यवस्थति प्रयत्नान्वयव्यति- रेकानुविधायित्वात् एवं चेष्टाया असमवायिकारणसंयो- गाश्रयत्वे सति शरीरत्वं सात्मकत्व जीवच्छतेरे साध्य चेष्टावत्वादितिहेतुः चेष्टाविरहश्च घटादौ प्रत्यक्षसिष्ठः चेष्टा विरहात्तदसमवायिकारणसंयोगविरहोऽपि सुग्रहः । यहा जीवछरीरं तदवयवो वा आत्मभिन्नत्वे सत्यात्मविशे- षगुणकारणभोगानधिकरणात्तिमयोगवत् प्राणान्यत्वे सति जानकारणीभतप्राणसंयोगवत्वात् यन्वैवं तबैवं यथा घटः पात्मप्राणसंयोगः प्राणमन:संयोगो वा शरीरमाण- संयोगेनैवान्यथासिकौ न कारणं भोगाधारवत्त्वं भोगसम- वायिकारणातिरिकतिसकलभोगाधिकरणरत्तित्वात् प्र- मेयत्वादिदिति तार्किकनौतिः। अथेच्छाष्टद्रव्यातिरिक्त- द्रव्याश्रिता अष्टद्रव्यामाश्रितत्वे सति गुणात्वात् यन्नैवं तवैवं यथा नाश्रितमष्टद्रव्यात्रितं वेति कथं व्यतिरेकी अष्टद्रव्याति- रिक्तद्रव्यस्य तहत्तित्वस्य चाप्रतीतर्व्यतिरेकाद्यनिरूपणात् । स्थादेतत् इछाया द्रष्याश्रितत्वेऽनुमिते घथिव्यादौ बाधान- वतारदशायां विप्रतिपत्तिवाश्यादाश्रितत्वादिसाधारणधर्म- दर्शनाडा तव्यमष्टद्रव्यातिरिक्तं न वेति सन्देहेनाष्टद्रव्या- तिरिक्तद्रव्योपस्थितिः। यहा इच्छाया अष्टद्रव्यातिरिक्ता- अयोपस्थितौ पञ्चादिकायोटद्रव्यातिरिक्तद्रव्यं न वेति संशयादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्योपस्थितिः। अथ वा प्या- ·अनुमानखराहा। ५६ विता इच्छा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यरत्तिनवेति पूर्ववत् संश- यादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं प्रसिद्दमिच्छायाः साध्यते संथयासिहमपि साध्यं व्यतिरेकादिनिरूपकं साध्यज्ञान- मावस्य कारणत्वात् नचैवं संशसादेव पक्षे साध्यसिद्धेय- तिरेकिवैययं निश्चयार्थ तत्महत्तेरिति मैवं संशयेन साध्य- प्रसिद्यावपि तद्यतिरेकनिश्चयासम्भवात् साध्यव्यतिरेक- तद्याप्तिनिश्चयस्य साध्यनिश्चयसाध्यत्वात् साध्यसन्देहे तद्य- तिरेकादिसंशयावश्यम्भावात् । किञ्च संशयोपस्थितसाध्यस्य व्यतिरेकिनिरूपणं न योग्यामुपलम्भात् साध्यनिश्चयं विना योम्यानुपलम्भासम्भवात् नापि व्यापकाभावात् साध्यनिश्चयं विना तद्यापकत्वनिश्चयाभावात् म च यदीच्छा अष्टद्रव्याति रिक्तद्रव्याश्रिता न स्यादष्टानाश्रिता सती द्रव्याश्रिता न स्थात् रूपवदिति साध्यविपर्ययकोटौ प्रतिक्लतर्कसहकता भाध्यसंशयएव निश्चयकायं करोति अतएवैतादृशसंशयोप- स्थितकल्पितडित्यादिसाधनमप्यपातं तडिपर्यवे प्रतिकूल- तर्वाभावादिति वाच्य साध्यनिश्चयं विना माध्यव्यतिरेक- निश्चयतन्मूलतर्कानवतारात् अन्यथा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्य- वृत्तित्वनिरूपणे तर्कोद ये च तत् मतकृतसाध्यसंथवस्थ साध्यव्यतिरेकनिश्चायकत्वमिति। उच्यते । इच्छाश्रयद्रव्य- सिद्धौ थिष्यादाविच्छाधारता भवेत् द्रव्यं प्रथिव्याद्यष्टद्र- अभिवम् पष्टद्रव्यात्तिधर्मवत्त्वात् पृथिव्यादित्वे बाधक- सत्वाहेत्वष्टद्रव्यातिरिक्तद्रष्यसिहाविछायामष्ट्रव्यातिरि.

·६. तावचिन्तामो कद्रव्यवत्त्वमष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं वा साध्यते साध्य- प्रसिद्धिव्यत्वे इच्छाविशेष्यकाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वप्र- तीतर्व्यतिरेकिसाध्यत्वात् तथापीच्छाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्या श्रिता अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रितत्वात् अष्टद्रव्या- तिरिक्तद्रव्यत्ववदिति साध्यप्रसिद्दोव दृष्टान्तप्रसिडेरन्वयी- हेतुः स्यादिति चेव अन्वयव्याप्त्यप्रतिसन्धाने व्यतिरेकव्या- प्तिप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेकिसम्भवात् न च द्रव्यत्वादेः सपक्षात् व्यारत्तायसाधारण्यं तडि साध्यतदभावोभयसा धकत्वेन सत्प्रतिपक्षोत्यापकतया दोषावहं प्रकृते न च हेतोः साध्याभावसाधकत्व विपक्षे बाधकाभावात् साध्य- साधकत्वे तत्मत्वाच्च अतएव यावदेकनानुकूलतर्को नाव- तरति तदैव दशाविशेषेऽसाधारण्यं दोष इत्युक्तं सुवर्ण- तैमसत्वसाधकव्यतिकिणि शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादा- बपि तथा। अथाष्टद्रव्याधारत्वमाधानन्तरमिच्छादौ गुण त्वादेवाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं सियति पक्षधर्माताब- लात् प्रसिद्ध विशेषबाधे सामान्यज्ञानस्य तदितरविशेष. विषयत्वनियमात् अतएवासर्व विषयानित्यवानबाधानन्तरं क्षित्यादौ कार्यत्वेन भानजन्यत्वं सिद्यन् नित्यसर्व विषयत्वं मानस्थादायैव सिद्यतीति चेन बाधानन्तरमष्टद्रव्यातिरि- कद्रव्यविषयाप्यनुमितिद्रव्याधितत्वप्रकारिका स्यात् अनु. मितेापकतावच्छेदकमानप्रकारकत्वनियमात् नत्वष्टद्रव्या- तिरिक्तद्रव्यक्तित्वकारिका तस्य पूर्वमप्रतीतत्वेन प्रकार- ·अनुमानखण्डः । ६॥ त्वसम्भवादिति तत्कारिकानुमितिर्थतिरेकिणैव अनाद्य- नन्तद्यणुकादियावत्यक्षीकरणेऽनाद्यनन्ततावदुपादानागो- चरापरोक्षज्ञानत्वमेव नित्यसर्षविषयकत्वमेतदन्यनित्यसर्व- विषयत्वं व्यतिरेकिणएव सिद्ध्यति पक्षधर्माताबलेनापि व्यापकतावच्छेदकप्रकारेण साध्यसिद्धिर्भवति नतु साध्यगत विशेषप्रकारिका अतिप्रसङ्गात्। नन्वष्टद्रव्यानात्रितेच्छा द्रव्याश्रितेति यदि साध्यते तदाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्व- मन्तरेण प्रतिज्ञार्थएव नोपपद्यते सत्यम् एवमप्यष्टद्रव्याना- त्रितेच्छायां द्रव्याश्रितत्वं सिद्ध्यतु तस्याष्टद्रव्यातिरेक्यं कुत: सिद्ध्येत् अथ सामान्यव्यभिचारमादाय मानान्तरोप- नीतं तत्तदन्यत्वमुपजीयाटद्रव्यान्वद्रव्यत्तितवेच्छादेः परि- च्छिद्यते ज्ञानान्तरोपस्थितविशेषणविशिष्टज्ञानस्य सुरभि चन्दनमित्यादौ दर्शनादिति चेत् न मानान्तराबियमे- नामुपस्थिते: ये चेच्छाश्रये पृथिव्यादिभिन्नत्वं न जानन्ति इच्छायाश्च पृथिव्याद्यनाश्रितत्वं न जानन्ति तेषामप्यनु- मानादित्यप्याडः। अथ व्यतिरेकी नानुमानं सर्वत्र प्रमे- यत्वादिना सत्प्रतिपक्षग्रस्तत्वादिति चेत्र विपक्षबाधकेन व्यतिरेकिणो बलवत्त्वात् । अन्ये तु व्यतिरेकिण्यभाव एष साध्यः सचाप्रसिद्धएव सिद्ध्यति यस्थाभावस्य व्यापको हेत्वभावो ग्टहीतस्तस्याभावः पक्षे व्यापकाभावाभावरूपेण हेतुना सिद्ध्यति व्यापकाभाववत्तया माते व्याप्याभावना- नावश्यम्भावात् तथा हि पृथिवी दूतरेभ्यो भिद्यते पृथिवी- ·६२ तत्त्वचिन्तामणी वादित्यत्र पूतरस्य जलाापकः पृथिवीत्वाभावो यही मइति दृथिवीवाभावाभावरूपेण पृथिवीत्वेन पृथिव्या- मितराग्योऽन्याभावोऽप्रसिद्धएव सियति प्रतियोगिज्ञानस्थ दृस्तित्वात् प्रत्यक्षेण भूतले घटाभाववत् एवमन्यत्राथाप्य- वृत्तीच्छायाः खात्रयत्वे सिष्ट्व खाश्रये योऽत्यन्ताभावतः वच्छेदकं घटादि सर्वं तदवच्छेदेनेच्छानुपलम्भात् जीवच्छ- रौरन्तु न तथा तदवच्छेदेन तदाश्रये इच्छोपलम्भात् तथा छात्यन्ताभावाश्रयतावच्छेदकत्वरूपस्य नैराग्यस्य घटादौ प्राणादिमत्त्वाभावो व्यापको ग्टहीतइति जीवच्छरौरे प्राणादिमत्त्वेन इच्छात्यन्ताभावाश्रयत्वावच्छेदकत्वस्थाभावः सात्मकत्वं माध्यते एवं प्रामाण्यसाधकव्यतिरेकिण्यपि व्यधि- करणप्रकारावच्छिन्नत्वस्य व्यापकः समर्थप्रवृत्तिजनकत्वा- भावोऽप्रमायां ग्टहीतोऽतो विवादाध्यासितानुभवे समर्थ- प्रत्तिजनकत्वेन व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नत्वस्खाभावः सि- यति व्यधिकरणप्रकारानवच्छिन्नत्वमेव प्रमात्वम् । ननु साध्याप्रसिद्धौ कथं माध्यविशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानजन्यवा- हिथिष्टज्ञानस्येति चेन्न पक्षे साध्यामितिसामग्रीसत्वा- त्यक्षविशेषणकः साध्यविशेष्यकएव प्रत्ययो जायते भूतले घटोनासीत्यभावविशेष्यकप्रत्ययवत् तथापि साध्याभाव- ध्यापकाभावाभावरूपहेंतमत्तया पक्षानं व्यतिरेकिणि गमकतोपविकं न च साध्यप्रसिद्धिं विनतादृशप्रतिसन्धान सम्भवति नमस्तुगत्या यः साध्याभावराधापकाभावप्रति- ·अनुमानखडः। २३ योगिमत्तया ज्ञान बग्यतइति वार्थ व्यतिरेक्याभासानुप- पत्तरिति चेत् न योभायो यस्य भावस्थ व्यापकत्वेन सहीत: सदभावाभावेन तस्य व्याप्यस्थाभावः पठे साध्यत- इत्यनुगतानतिप्रसक्तस्य गमकतापयिकत्वात् अयश्च व्यति- रेकिप्रकार: खार्थएव परं प्रति साध्याप्रसिद्या प्रतित्राद्य- सम्भवादिति सर्व समश्नसम् । व्यतिरेक्यनुमानसिहावापत्तिर्न मानान्तरं तेनैव तदर्थसिद्धेः स्यादेतत् ज्योति:शास्त्रात्तत्कथितलिङ्गाहा देवदत्तस्य शतवर्षजीवित्वमवगतं चरमं शतवर्षजीवी ग्रह एवेति नियमे प्रत्यक्षेणावगते पञ्चायोग्यानुपलब्धा निश्चि- तो ग्टहाभावो जीवननियमग्राहकप्रमाणयोबलाबलानिक- पणाहहिःसत्त्वकल्पनं विना नियमइयविषयसंशयं जन- थिवा नौषति न वेति संशयमापाद्य जीवनसंघयापनुतये जीवनोपपादक वहिःसत्त्वं कल्पयतीति यथोक्तसामन्य- नन्तरं बहिरस्तौति प्रतीते तत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां संघव- हारा टहाभावः तदुत्पादितनियमइयविषयकसंशवो वा करणं जीवनसंथयएववाकरणे सव्यापारकत्वानियमाव प्रमाणयोर्विरोधज्ञानं तदाहितसंशयद्वारा करणमिति कश्चित् । तदा जीवित्वस्य लिङ्गविशेषणस्य सन्दिग्धत्वेना- नुमानासम्मवादपत्तिानान्तरम् । कल्पकत्वे स्थाणुपुरुषसंशयादपि तदेककोटिनिर्वाहकल्प- नापत्ति न च प्रमितसंथयः कल्पना जीवनस्य तदानौं ननु संचयन ·तत्वचिन्तामणौ - प्रमितत्वे संशयाभावप्रसङ्गात् जीवित्वनिश्चयेऽनुमानादेव वहिःसत्त्वनिश्चयाच्च कदाचित् प्रमितत्वे च प्राममितपुरु- यत्वस्थान्तरा तत्संशये कल्पना स्यात् किञ्च जीवनसंशयस्य बतेऽपि दृष्टत्वान्न व्यभिचारेण बहिःसत्त्वगमकमिति चेत् न यथोक्तसामग्रीप्रभवसंशयस्य कल्पनाङ्गत्वात् अतएव सत- जनिष्यमाणयार्टहाभावनिश्चयो न यथोक्तसंशयमापादय- तौति न बहिःसत्त्वकल्पकग्टहाभावो योग्यानुपलब्धिनि- श्चितो न संशय इति । अथ जीवननियमग्राहकप्रमाण- योर्यदि च तुल्यबलत्वमवगतं व तर्हि वहिःसत्त्वकल्पना विशेषदर्शनविरहात् कल्पने वा प्रमितजीवननिर्वाहक- बहिः सत्ववद्ग्टहनियमनिर्वाहकमरणस्थाप्युचितत्वेन तत् कल्पनापि स्यात् जीवनमरणयोः संशयाविशेषात् अथ तयोरेकं बलीयोऽपरमबलं तदैकेनापरस्य बाधएवेति न संशयः तस्माद्यत्र शतवर्षजीवित्वमवधारितं ग्टहाभावश्च निश्चितः तत्र वहिःसत्त्वकल्पनं न तु जीवनसंशये एवञ्च देवदत्तो वहिः सन् जीवित्वे सति टहनिष्ठात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वादिति व्यतिरेकिणा वहिःसत्त्वज्ञानेनार्थापत्त्या लिङ्गविशेषण जीवित्वसंशये पहिःसत्त्वकल्पना च नास्त्येव किच ग्टहाभावनिश्चयः प्रमाणहविषयसंशयं जनयित्वा जीवनसंशयमापाद्य वहिःसत्त्वं कल्पयतीति न युक्तं न हि यतएव यत्संशयः सएव तनिश्चयाय प्रभवति अतिप्रम- जात्। मैवम् । यथोक्तसामग्रीजनितसंशयवानेवं तर्क- -- ·अनुमानखण्डः। ६५ 4 यति योग्यानुपलब्धिग्टहीतो ग्टहाभावति तविश्चयः सुदृढ़ इति जीवननियमग्राहकयोरेकं बाध्यं विरुदयोरप्रमाण- त्वात् तदिह मरणं कल्पयित्वा जीवनग्राहक बाध्यता नोवा वहिःसत्वं कल्पयित्वा टहनियमग्राहक तत्र वहि:- सत्त्वकल्पने स्टहनियमग्राहकमावबाधा मरणकल्पने तु शतवर्षजीवी देवदत्तः शतवर्षजीवी ग्टहएवेति नियमहय- स्थापि बाधा स्यात् तदाइ जीवनबाधे तनियमबाधस्याव- श्वकत्वादिति । किञ्च अद्य जीवति खो जीविष्यतीत्यादि- बडतरक्षण लवमुह दिसमयोपाधिनियतं जीवनमुपल- धमितितहाधे बडतर व्याप्तिबाधः देवदत्ततदवयवग्टह- सत्त्वव्याप्तिशाल्पा तथाभावरूपमरणापेक्षया बहिःसत्त्वस्य भावस्य लघुत्वं यदि च ग्टहान्योऽन्याभावात्रयवहि:पदार्थ- त्तिसंयोगाश्रयत्वं वहिःसत्त्वमिति तदपेक्षया मरणमेव लघु तथापि मरणापेक्षया जीवनमा लध्विति तदेव- कल्पयितुमहम्। ततोऽर्थापत्तिकल्पितं जीवित्वमुपजीयानु- मानादपि वहिःसत्त्वज्ञानं भविष्यतीत्यतोव्यावर्तकसहकतो यथोक्तसामग्रीप्रभवः संशयो वहिःसत्त्वं कल्पयति । वाञ्चं तर्काणां विपर्यायापर्यवसायित्वं आभासत्वं तत्पयंव- साने तदेवानुमानमेतत्तमहायं वहिःसत्त्वमनुमापयिष्य- सौति यतोलाघवगौरवतर्काणां विपर्ययापर्यवसायिनामेत्र प्रमाणसहकारित्वमतएव प्रत्यक्षचन्दादावपि सहकारी सः न च तस्यां दशायामेव प्रमाणान्तरमसि ततोऽर्थापत्ति- ·सवचिन्तामणी सहकारित्वं सर्कस्य। मनु स्वकारणाधीनखमावविशेषात- सिटहीतयथोक्तसंचय यदि बहिःसत्वप्रमापकत्वं तदा इते टहस्थिते वा ताशसंशयाधन बहिःसत्वकल्पना सापि प्रमा स्थादिति चेव यथाहि प्रमापकस्यन्द्रियस्य दोषेण प्रमानितिरोधानादेन्द्रियकश्चमः तथा यथोक्तसंशयस्यापि दोषय प्रमाशक्तितिरोधानादग्रहरूपम्भमसम्भवात् परोक्ष- भानानां जनकनानाविभ्रमाचे यथार्थत्वनियमति चेत् सत्यं प्रशतेऽपि जीवनग्टहाभावनियमग्राहकप्रमाणयोरन्य- तराभासत्वेनाभासत्वसम्भवात् यहा दोषाभावसहसतस्य यथोक्तासंशयस्य वहिःसत्त्वप्रमापकत्वमिति। उच्यते । अनयो- रेक बाध्यं विरुवाग्राहकत्वादिति सामान्यतो दृष्टादेव तर्कसहलाताग्टहनियमग्राहकबाधे लिङ्गविशेषेण जीवित्व- निश्चयेऽनुमानाकिसत्त्वसिद्धिः नथाहि जीवनप्रमाणबाधे म्टहनियमप्रमाणोत्यापितलिङ्गन मरणानुमानात प्रमाण- बाभिमतयोहयोरपि बाधा स्यात् महनियमग्राहकबाधे च निष्परिपन्थिजीवनप्रमाणालिङ्गविशेषणजीवित्वनिश्चये बहिःसत्त्वानुमानादेकप्रमाणबाधा वेत्यादि तर्कसहकतात् सामान्यतो दृष्टादेवानयोरेकं वाध्यमिति जायमानानु- मिति: परम्परामरणापर्क विषयीकरोति नतु वहिःसत्त्व- परम्परामाधकं जीवनप्रमाणं तथा च सामान्यतोदृष्टा- देव महनियमग्राहकावे जीवनप्रमाणाखिङ्गविशेषणजी- वित्वनिमयेऽनुमानादेव बहिसावधानमिनि किमर्था- ·अनुमानखण्डः। १७ माया। मनु वहिःसत्त्वज्ञानं बिना जीवीग्टहएवेत्यस्य ब्रह्मणापि बाधितुमशक्यत्वात् प्रथमं पहिःसत्त्ववानं न तु टहनियमग्राहकबाधामन्तरं तत् येन निष्परिप- थिजीवनग्राहकाज्जीवित्वनिश्चयेऽनुमानं स्यात् न प्राथ- मिकवहिःसत्त्वज्ञाममर्थापतिं विना न च ग्टहनियमग्रा- हिणि तुल्यबले जागरूके कथमर्थापत्त्यापि पक्षिःस्वत्व- मानमिति बाथं तर्कसहकारणार्थापत्तेर्बलवत्त्वाइहि:स- विधानमुत्पाद्य सहनियमग्राहकमानबाधादिति चेन तर्क- सहकारेण सामान्यतोदृष्टस्य बलवत्वेन ग्टहमियमग्राहक- बाधसम्भवात् तस्माद्यथोक्तसंशयदशायां जीवनबाधे तनि- यमबाधस्यावश्यकत्वादिति तानन्तरमेव वहिःसत्वज्ञान- मित्यविवादं तत्र कल्पनीयप्रमाणभावे यथोक्तसंथये तर्कम्य न सहकारित्वं गौरवात् किन्तु नियमग्राहकबाधद्वारा बहिःसत्वपरम्परासाधके सामान्यतोदृष्टे लाघवात् न च सामान्यतो दृष्टावतारएवात्र नास्तीति वाच्यम् अनि - रितैकबाधप्राप्ती होकवाधानुकूलकल्पनायां विनिगमकतर्को न चैकबाधप्राप्तिः सामान्यतोदृष्टं विना। किच विरोध- भानानन्तरमेकमप्रमाणमिति यदि धौर्नासि तदा प्रामा- स्यसंशयो न स्यात् न स्याच जीवनसंशयः योरपि जीव- नमरणनिश्चायकत्वात् । अथैकमनयोरप्रमाणमिति ज्ञान जनयित्वा सामान्यतोदृष्टस्य पर्थवसितत्वातजनितनियम- हवसंशयाहितजीवनसंशयानन्तरं तर्कावतारे पहिरतीति ·तत्वचिन्तामणौ जामं जायमानं संशयस्य करणत्वं व्यवस्थापयतीति चेन्न यदेव हि विरुद्धाग्राहकत्वं तर्कविनाकृतमनिर्धारितका- प्रामाण्यानुमितिमजीजनत्तदेव तर्कसहकृतं पुनरनुसन्धी- यमानं ग्टहनियमग्राहकप्रमाणमित्यनुमिति बहिःसत्त्व- ज्ञानानुकूलां जनयति सहकारिवैचित्येणैकस्यापि विचित्र- फलजनकत्वात् न च जीवनसंशयानन्तरं तदनुसन्धान- मसिद्धं ग्टहनियमग्राहकस्य जीवनग्राहकविरुद्धार्थग्राहक- त्वानुसन्धान विना वहिःसत्वकल्पनेऽप्यबाधप्रसङ्गात् । अथ यदि पर्यवसन्नमपि प्रमाणं पुनरनुसन्धीयमानं सहकारि- विशेषात् फलान्तरजनकं तदेच्छा द्रव्याश्रिता कार्यत्वा- दिति सामान्यतोदृष्टद्रव्याश्रितत्वानुमितौ पश्चादष्टव्यत्ति- त्वबाधे व्यतिरेकिणात्मसिड्विरिति भज्येत अष्टद्रव्यत्तित्व- बाधसहकृतात् सामान्यतोदृष्टादेव पुनरनुसन्धीयमानात् तत्सिद्देरिति चेन्न अनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकप्रकारकत्व- नियमेन तत्प्रकारकबुद्धेय॑तिरेकिसाध्यत्वात् व्यतिरेकिणो- ऽप्यन्यत्र सामर्थ्यावधारणेनोपायान्तरसादोषाच्च। अपि च देवदत्तो जीवनमरणान्यतरप्रतियोगी प्राणित्वान्मह- दिति सामान्यतोदृष्टं लाघवसहकारेण जीवनप्रतियोगित्वं विषयीकरोति तथा च लिङ्गविशेषणनिश्चयादनुमानादेव बहिःसत्त्वसिद्धिः। अथ लाघवसाचिव्यात् सामान्यतो दृष्टस्यापि विशेषविषयत्वात् नियमग्राहकप्रमाणोत्यापित- लिङ्गकमरणानुमानेन जीवनग्राहकस्येवास्थापि सत्पति- ·अनुमानखण्डः । ४ पनत्वम् एकेनापि भूयसामपि प्रतिबन्धकसम्भवात् न च तर्कात्मामान्यतोदृष्टस्य बलवत्त्वं व्याप्तिपक्षधर्माते हि बलं तञ्च तुल्यमेव ज्ञातं लाघवाख्यतर्कस्य विशेषमानपर्यवसाय- कत्वेन व्याप्तिग्राहकत्वस्य तुत्यत्वादिति चेत् तहि पक्षता- बलाविशेषसिद्धिः कापि न स्यात् सर्वत्र सामान्यमुखप्र- कृप्तप्रमाणस्य विशेषपर्यवसानेऽन्यसाधर्येण सत्प्रतिपक्ष- सम्भवात् अप्रयोजकत्वान्न विपरीतसाधनमिति तुल्यं नियमग्राहकस्याप्रयोजकत्वात् जीवनग्राहकस्य तु सामा- न्यतोदृष्टस्य ज्योतिःशास्त्राद्यथार्थत्वमेव विपक्षबाधकं व्याप्ति- ग्राहकमस्ति तस्मात् सामान्यमुखप्रयत्तस्य सहकारिविशे- पाविशेषपरस्यानुमानस्य तविशेषविलक्षणग्राहकप्रमाणेन सत्प्रतिपक्षत्वम्। न च प्रमाणविरोधेनास्य तर्को न सह- कारोति वाच्यं तर्कानवतारे विशेषपरत्वाभावेनाविरोधात् तदवतारे तदधिकरणत्वादेव अन्यथा तर्कानवतारे सत्य- तिपक्षस्य तदवतारेऽपि तत्त्वं न निवर्तते किञ्चैवमर्थाप- तावपि तद्विरोधेन न सहकारी स्यात् । यदुक्तं मरण- कल्पने शतवर्षावच्छिन्नजीवी ग्टहएवेत्यस्यापि बाधति तत्र विशिष्टबाधो न विशेष्यबाधात् मरणेऽपि जीवी ग्रह- एवेत्यस्य विशेष्यस्याबाधात् किन्तु विशेषणवाधात् स च शतवर्षजीवित्वबाधएव विशेषणाभावायत्तो विशिष्टाभावो- ऽप्यस्तीति चेन्न विशेष्यवति विशिष्टाभावस्य केवलविशेष- णाभावात्मकत्वात् विशिष्टस्यातिरिक्तस्थानभ्युपगमात् । अन्ये ·७. नवचिन्तामची तु घतवर्षनीवी देवदत्तो जीबी स्टहएव मातीतिप्रमा- णेषु योरविरोऽपि टतीयमादाय विरोधज्ञानमस्ति तत्र जीवी ग्टइएवेत्यत्र प्रमाणघटितप्रमाणहयविरोधज्ञानज- निताप्रामाण्यसंशयाहितजीवनसंशयात् प्रमाणयोरविरो- धापादमप्रमाणविरोधि बहिःसत्त्वं कल्पाते यथोक्तसंशय- स्थायमेव स्वभावो यहस्तुगत्या अप्रमाणं तद्विरोधि कल्प यति विरोधघटकस्य वस्तुगत्या अप्रमाणत्वमेव विनिगम- कत्वमिति तच्छम् अप्रमाणम्यापि प्रमाणत्वेन ज्ञानात् तर्कादिभिर्विशेषदर्शनं विना यथोक्तसंशयानन्तरं बहिर- सौति चानमसिहमतोन फलबलेन तथार्थापत्तिकल्पनम् । किञ्च बते ग्टहस्थिते वहिःस्थितैतादृशसंशयादेव बहिःसत्वं ग्रहसत्त्वं मरणच कल्प्येत कस्यचित् कचिवस्तुगत्या अप्र- माणत्वात् पर्थापत्याभासवं न स्यात्। स्थादेतत् मा- भत् संशयः करणमर्थापत्तावनुपपत्तिस्तु स्थात् तथाहि जीवी देवदतो ग्टहे नास्तीति ज्ञाने सति बहिःसत्त्वं विना जीवतोग्टहासत्त्वमनुपपबमिति धानानन्तरं बहि- रस्तौति धीरति तवान्वयव्यतिरेकाभ्यामनुपपत्तित्रानं करणम् । न च देवदत्तो बहिरस्ति विद्यमानत्वे सति ग्टहासत्त्वात् घटवदित्यनुमानाविद्यमानत्वे सति यन यवा- ति तदन्यदेशे तदति यथा ग्टहएव कोणेऽसबई मध्ये तिष्ठामोतियाप्तिप्रभवानुमानाहा बहिःसत्त्वसिद्धेः किम- पित्त्येति वाच्यं हेतुसाध्ययोः सहचाराधानदशावामनु- ·अनुमानखगहः। ७१ पपत्तिज्ञानेऽपि वहिःसत्त्वज्ञानात् सामान्यतो व्याप्तिवानु- माने उपसंच मशक्येति तदन्यदेशसिष्टिवरीपत्त्यैष । ननु जीविनो ग्रहासत्त्वमनुपपवं किं देवदत्त बहिःसत्त्वं विना उत बहिःसत्वमा विना नाद्यः प्रथमं देवदत्तवहिःसत्त्वा- प्रतीतौ तेन विनेदमनुपपन्नमिति नानाभावात् प्रतीतौ वा किमर्थापत्या अर्थापत्तितएव तत्प्रतीतावन्योन्याश्रयः तदुक्तं तत्सत्त्वं तत्मिरग्रे तदसिद्धेरिति। नान्यः पन्य- दौयवहिःसत्त्वज्ञानं विनानुपपत्त्यभावात् वहिःसत्त्वमाव- सिद्धावपि देवदत्तवहिःसत्त्वासिद्देरिति चेन सामान्येन हि विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं सामान्याकारणाचेषनाम फल तथाहि जीवतो पहिःसत्वं विना महासत्वमनुपपन्न. मिति चानं यस्य रहासत्त्वमनुपपन्वं तत्र बहिःसत्वं कल्प- यति नान्यत्र देवदत्तश्च तथेति सिद्धे देवदत्ते बहिःसत्त्वं कल्प्यतइति देवदत्तवहिःसत्वं पर्यवस्यति न तु तेन रूपेण कल्पना न वा तेन विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं यथा पनि मावण्याप्तादूधमात् पर्वते वह्निसिटिवरेव पव्वतीयवङ्गिसि- विन तु पर्वतीयत्वेनैव धूमात्तत्मिदिः तेन रूपेण व्यापक- वाग्रहात् । पथोपपादकाभाववत्युपपाद्याभावनियमोऽनुप- पत्ति स्वभावमात्रमतिप्रसङ्गात् एवञ्च व्यतिरेकव्याप्तिमत उपपाद्याद्यतिरेक्यनुमानमुद्रयैव साध्यसिद्धेः किमर्यापत्त्या तथाहि देवदत्तो वहि: सन् जीवित्व सति महासत्त्वात् व तवं यथा तो टहस्थितो वा म चान्यव्यायान्यस ·७२ नवचिन्तामणी गमकत्वेऽतिप्रसङ्गः साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वस्य नियामकत्वात् न चार्थापत्तौ स्वरूपसती व्याप्तिर्लिङ्ग नानुमानइति वाच्यम् अनुपपत्तेओनं विना कल्पनानुद- यात् अर्थापत्त्याभासानवकाशाच्च । मैवम् अत्र हि व्यतिरे- कव्याप्तिरन्ययस्य पक्षधर्मत्वमिति व्याप्तिधीजन्यमपि वहि:- सत्वज्ञानं नानुमितिः तस्या व्याप्तपक्षधर्माताज्ञानजन्यता- नियमात् । न च साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वेन पक्षधर्मास्य ज्ञानमनुमितिप्रयोजकमिहाप्यस्तौति वाच्य केवलान्वयिनि तदसम्भवात् तदपेक्षया साध्यव्याप्यत्वज्ञानस्य लघुत्वाच्च। अथ व्यतिरेकसहचारावेतोरेव व्याप्तिहश्यते एवञ्चान्वयस्य व्यतिरेकस्य उभयस्य वा सहचाराद्याप्तिग्रह- वैविध्येऽनुमानवैविध्यम् अतएव धूमो दशाविशेषेऽन्वयौ व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति अस्तु तावदेवं तथाषि जीविदेवदत्ताभावो ग्टहे वर्तमानो न वहिःसत्वे अङ्ग देव- दत्तात्तित्वात् वहिःसत्वग्टहनिष्ठाभावयोय॑धिकरणत्वेन नियतसामानाधिकरण्यरूपव्याप्त्यभावाच्च। उपरि सविता भूमेरालोकवत्त्वादित्यत्र भमेरुपरि सविहितसविटकत्वेना- मुमानात् नापि ग्टहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं तत्प्रतियोगि- त्वस्य देवदत्तधर्मतया तदसन्निकर्षे प्रत्यक्षेण ज्ञातमश- क्यत्वात् पतएव विशेष्यासन्निकर्षात्तृतीयलिङ्गपरामर्शो- ऽपि न प्रत्यक्षेण। न च व्यतिरेकव्याप्तिग्रहनिष्ठाभावयो- नि सहकार्यासाद्य मनसैव सजन्यत इति वाच्यं सह- ·अनुमानखण्डः । ७३ । कारिणएव मानान्तरत्वप्रसङ्गात्। अथ व्याप्तिज्ञानान- न्तरं पर्यमाणधूमात् कथमनुमिति: उक्तन्यायेन तत्रापि लिङ्गपरामर्शाभावादिति चेत् न कथञ्चित् ‘कथं सहि वनि- ज्ञानं' पक्षधर्ममस्मृतिसहितात् धूमो वहिं विना नास्ती- त्यनुपपत्तिनानादिति ग्टहाण अतएव दृश्यमानोधूमो वति विनानुपपन्न इति यदा ज्ञायते तदापत्तिरेव यदा त्वमुपपत्तिज्ञानं विना व्याप्यत्वेन प्रतिसन्धीयते तदानुः मानं त्वयापि त्रिविधानुमानस्वीकारात् तस्माद्यतिरेक- व्याप्तिमुपजीव्य जौषिदेवदत्तग्रहाभायो वहिःसत्वं कल्प- यति । उच्यते । देवदत्तासन्निकर्षेपि तस्य ग्टहनिष्ठा- भावप्रतियोगित्वं प्रत्यक्षण ग्टह्यते तथाहि ग्टहे देवदत्त- स्याभावति प्रत्यक्षं देवदत्तं पश्चर्थश्चाभावसम्बन्ध प्रति- योगित्वलक्षणं गोचरयति सम्बन्धञानस्य सम्बन्धिदयविष- यत्वात् प्रतियोगिना सममभावस्य सम्बन्धान्तराभावात् ग्टहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वे च प्रत्यक्षोपस्थिते स्मृतव्याप्ति- वैशिष्टयमपि प्रत्यक्षण सुग्रहम् । न च देवदत्तविशेष्यक वहिःसत्वयाप्यग्टहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानं नास्तीति वाच्य पक्षवृत्तिलिङ्गपरामशमात्रस्यानुमितिजनकत्वात् म. धिकस्य गौरवपराहतत्वात्। अथ वा अनतिप्रसक्तसह- कारिवशान्मनसैव स्मृतदेवदत्तविशेष्यकस्ततोयलिङ्गपरामर्थः यथा च न सहकारि मानान्तरं तयोपपादितमधस्सात् । ननु मयूरः पर्वतेतरे न वृत्यति नृत्यति चेतिज्ञानानन्तरं ·७४ तत्त्वचिन्तामणौ पर्वते नृत्यतीति मानमसि न च व्यतिरेकिणस्तत्सम्भवति पर्वतवृष्यस्य साध्यस्याप्रतीतौ व्यतिरेकव्यात्यनिरूपणात् न च पर्वतत्याप्रसिद्धौ तेन विनानुपपत्तिप्रतिसन्धान- मपि नेति कथमपत्तिरपीति वाच्यम् अधिकरणं विना- नुपपद्यमानं नृत्यं प्रसिड्ढाधिकरणबाधसहकृतं प्रसिद्दे तर- मधिकरणं कल्पयतीति चेन्न मयरनृत्यं साधिकरणं नृत्य- वादिति सामान्यतोदृष्टं प्रसिद्धाधिकरणबाधसहरुतं प्रसि- इतरं पर्वतमधिकरणमादायानृत्यज्ञानं जनयति । यहा पव्वतेतरे न नृत्यतीतिशब्देन नृत्याभावबोधानन्तरं मयूरो- मृत्यतीतिशब्दाज्जायमानं जानं पर्वतकृत्यं गोचरयति मसिविशेषवाधसहकृतसामान्यज्ञान जनकप्रमाणस्य प्रसि- छतरं पर्वतमधिकरणविशेषमादाय ज्ञानजनकत्वनिय- मात् । अतएवानित्यज्ञानाधानन्तरंक्षित्यादौ ज्ञानजन्यत्वं सिद्धनित्यत्वमादाय सिद्ध्यतीत्याचार्याः। यद्दा मयूरनृत्यं पर्वताधिकरणकं पर्वतेतरानधिकरणत्वे सति साधिकर- णत्वात् पर्वतत्ववदित्यन्वयव्यतिरेकी अथवा यः सम्भावित- तत्तदितरात्तिः सन् तदतिरिक्तरत्तिनं भवति न तहस्ति- भवतीति सामान्येन यत्तदर्थान्तर्भावेन व्याख्या वृत्यस्य पर्व- ततित्वं सिद्यति। एवं पौनो देवदत्तो दिवा न भुते इत्यत्रापि मप्रसिद्धरात्रिभोजनसाध्यपौनत्वज्ञानं रात्रिभो- जनमादाव सिध्यति । पथ यथा प्रभोजी पौनइत्यवायो- ग्यतानानं तथा मौनो दिवा न भुइत्यत्रापि दिवाभोज- ·अनुमानखण्डः । ७५ नस्य बाधाद्योग्यताघटकरात्रिभोजनस्थाप्रतीते: तो यो- ग्यतापटकोपस्थितिं विना पन्वयमलभमानमिदं वाक्यं योग्यताघटकरात्रिभोजनोपपादक रात्रौ भङ्ग इति वाक्य कल्पयित्वा तेन सहान्वयबोधं जनयति । न चैवं लाघवादा- त्रिभोजनमेव कल्पयितुं युक्त शाब्दी ह्याकासा शब्देनैव प्रपूर्वतइतिन्यायेन शब्दोपस्थापितमादाय शब्दस्यान्वयबो- धजनकत्वात् एवञ्च अयमाणशब्दस्यान्वयबोधकत्वं योग्य- ताघटकोपस्थापकेन शब्देन विनानुपपद्यमानं तं कल्पयित्वा यवान्वयबोधं जनयति तत् श्रुतार्थापत्तिः। हारमित्यादौ पिधेहीतिशब्दकल्पनं श्रुतार्थापत्तिरेव शब्दश्च यद्यपि श्रूय- माणोबाधितस्तथाप्यभिप्रायस्थः कल्प्यते यथा गुरुमते खर्ग- कामो यजेतेत्यत्र साक्षात्माधनताबाधे परम्पराघटकस्या- नुपस्थित्या परम्परासाधनताञानविरहोयोग्यताधानभा- वात् प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति योग्यता- ज्ञानाय परम्परासाधनताघटकभपर्व लिडादिवाच्यं कल्प- यति ततः स्वर्गसाधनं यागइति ज्ञानं जायते अन्यथा अप- बपि वायं न स्यादिति । उच्यते । बाधकप्रमाणाभा- वोऽम्वविरोधिरूपविरहो वा योग्यता तो दिवा प्रभो- जने रात्रिभोजनाप्रतीतावपि भोजनसाध्यपौनत्वाहिया न भुक्तइति शब्दाडौरुत्पद्यते न प्रतीत्यनुपपत्तिः किन्तु प्रती- तानुपपत्त्या रात्रिभोजनं कल्पाते अतएवापूर्वमपि न बाच्थ- 'मिति, वक्ष्यते तस्याबापत्तिरतुमानादतिरिच्यतइति ।

·७६ বলিলামী तच्चानुमानं परार्थं न्यायसाध्यमिति न्यायस्तदवयवाच प्रतिज्ञाहेबूदाहरणोपनयनिगमनानि निरूप्यन्ते। तत्र न समस्तरूपोपपन्नलिङ्गप्रतिपादकवाक्यं न्यायः अत्रैव बा- क्येऽतिव्याप्तेः किन्वनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयो- जकशब्दज्ञानजनकवाक्य न्यायः प्रतिज्ञादिपञ्चवाक्यैरेक- वाक्यतया स्वार्थविशिष्टज्ञानं जन्यते तेन च विशिष्टवै- शिष्यावगाहिमानान्तरमुत्याप्यते तेन च चरमपरामर्श उत्पाद्यत इति न्यायजन्यशाब्दज्ञानस्य परामर्शप्रयोज- कता अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजक शाब्दज्ञा नजनकवाक्यत्वमवयवत्वम् अतएव वकिव्याप्यधमवानय- मितिवाक्ये तदवयवे च न न्यायतदवयवलक्षणातिव्याप्तिः तेन परामर्शस्य, तदवयवेन परामर्शजनकस्य जननात् । । यत्त संक्षेपतः परामर्शप्रयोजकवाक्यत्वेन विशेषाभावात् सोऽपि न्यायएवेति तन्न कथायामाकाङ्क्षाक्रमेणामिधान- मिति प्रथमं विशिष्टवैशिष्चयाकासा नास्तीति तदभिधाने निग्रहादिति वक्ष्यते अन्यथा चक्षुरादेरपि परामर्शजनक- तया न्यायत्वापत्तिः आकाङ्क्षाविरहस्तुल्यएव । अन्ये तु पश्चावयववाक्याहिजातीयमेव शाब्दज्ञानमुत्पद्यतइति तद्दी- जनकवाक्यत्वं न्यायत्वम् एवं प्रतिज्ञाद्यवयवादपि प्रत्यक विजातीयं शाइज्ञानमिति तत्तद्वौजनकशब्दत्वमेव तत्तल्ल- क्षणमिति तन ज्ञानविशेषजनकत्वं तत्तज्नानजनकत्वं वा न्याये प्रतिज्ञादौ चानतिप्रसक्तमनुगतरूपमन्तरेण दुर्निरू- ·अनुमानखण्ड । पमिति तरखीकारे तस्यैव लक्षणत्वात् अन्वया जातिस- करप्रसङ्गः । तत्र प्रतिज्ञा न साधानहेश: साध्यपदेति- व्याप्नेः किन्तहेश्यानुमितिहेतलिङ्गपरामर्थप्रयोगकवाक्या- थंचानजनकत्वे मत्युहेश्यानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकथा- ब्दमान जनकं वाक्यम् अन्यूनानतिरिक्तपदं विहाय लिङ्गा- विषयकत्व वा सानविशेषणं तेनोदाहरणादियुदासः निगमनश्च न परामर्थहेतः अबाधितासत्प्रतिपक्षत्वचाम- जनकत्वात् हेवभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकवाक्यत्वं या लिङ्गाविषयकलिङ्गिविषयकञानजनकन्यायावयववाश्यत्वं वा इतरावयवानां लिङ्गविषयकज्ञानजनकत्वात् । प्रति- ज्ञात्वं जातिः अनुगतानतिप्रसनतान्त्रिकव्यवहारादिति केचित् तत्र देवदत्तप्रभवत्वादिना जातिसकरप्रसङ्गात् प्रतिज्ञाजन्यं विजातीयं भानं व्यवहारादिति तज्जनकं वाक्यं प्रतिज्ञत्यपि न, सज्जनकत्वं जनकत्वज्ञानं वा नानुगतरूम- मन्तरेण सम्भवतीत्युक्तस्यानुसरणीयत्वात् एतेन शब्दोऽनि- त्यति लिङ्गिधीपस्वाक्यजन्यज्ञानरतिशतकवादित्यादि- वाक्यजन्यमानात्तिजातियोगिनानजनकवाक्यं प्रतिति निरसम् । ननु प्रतिक्षा न साधनाऊं विप्रतिपत्तेः पक्षप- रिग्रहे तत्र प्रमाणाकाजायां हेत्वभिधानस्य प्राथम्यादिति व विमतिपत्यग्रे समयबन्नानन्तरं शब्दानित्यावं माध- येति मध्यस्थस्य वादिनोवाकावायां शब्दानित्यव साध्य नच साध्यनि:शं विना हेवा निष्प्रतियोगिकमन्वयं ·বলিলী बोधयितुमीष्ट । नच वादिवाक्येऽनुपस्थितमपि योग्यतया अम्बेति अतिप्रसङ्गात्। नच विप्रतिपत्तित: साध्योप- स्थितिः तस्याः प्रतिवादिविप्रतिपत्त्या प्रमाणादिव्यवस्थया चान्तरितत्वात् परविप्रतिपतिं समयबन्धञ्च विमा स्थाप- नाया प्रभावात् विप्रतिपत्तिवाक्यस्य पक्षग्रहेण पर्यवसित- तया निराकासवाच्च भारत्तौ तु सैव प्रतिज्ञा। न चा- वयवान्तरात्वन्वययोग्या साध्योपस्थितिः। नाप्यवयवाः न्सरेणापात् साध्यान्वये तदभिधानं तदभिधाने च साथान्वय इत्यन्योन्याश्रयात् । तस्मात् प्रतीत्यनुपपत्त्या प्रतीतानुपपत्त्या वा नेहाक्षेपः। अन्ये तु शब्दानित्यत्वे प्रमाणं वदेति यदि मध्यस्थस्यामुयोगः तथापि प्रमाणमावे. नाकासा किन्तु विशिष्टे विशिष्टन्तु विशेषणं साध्यमनभि- धाय न शक्याभिधानं न च वस्तुतो यामाध्यं तत्र प्रमाणं वदेति मध्यस्थनियोगः बादिहवमध्ये तदसम्भवात् तस्मा- माध्याभिधानं विना न हेतोराकासा नवान्वयबोधकत्व- मिति प्रतिक्षा साधनाङ्गमिति। साध्यनिर्देशानन्तरं कुत- त्याकाङ्क्षायां साधनताव्यञकविभक्तिमल्लिङ्गवचनमेवोचित अन्यथा माकासाभिधाने निग्रहापत्ते: लोके तथैवाका शामित्तिरिति व्युत्पोरिति प्रतिज्ञानन्तरं हेतूपन्या सः हेतुत्वञ्चामितिकारणीभूतलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्द- बानजनकसाध्याविषयकथाब्दधीजनक हेतुविभक्तिमच्छब्दत्वं हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्यायावयवत्वं वा उदाहरणम्यो- ·अनुमानखण्डः। ७६ जकाकासाजनकथाब्दचानजनकन्यायावयवत्वं वा साध्या. विषयकवानजनकहेतपञ्चम्यन्तानुमितिपरशब्दत्वंवा प्रति- भावाक्यधीजन्थकारणाकाजानिवर्तकसानजनकहेतविभ- निमहाश्यत्वं वा पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदपदमितिपर- वाक्यवं वा हेतुपदेन ज्ञानलक्षणात् अन्यथा लिङ्गस्या- हेतुत्वेन हेतुविभक्त्यर्थानन्वयात् तथैवाकासानिवृत्त अनु- मितिहेतञानकारणधूमवत्वादितिशब्दजन्यज्ञानत्तिपति- शादिजन्यज्ञानात्तिजातियोगिनामजनकवाक्यत्वं हेतुत्व- मित्यन्ये जाति विना केन रूपेण ज्ञानस्थानुमितिजनकत्वं वाक्यविशेषजन्य त्वस्यापि जन्यतावच्छेदकल्पापरिचये दुर्घ- हादित्यपरे। अन्वयव्यायभिधायकाषयवाभिधानप्रयोज- कज्ञानजनकहेतृत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्यायावयवत्वमन्वयि हेतुत्वं एतदेव व्यतिरेकथ्यावभिधायकपदप्रक्षेपाचव्यति- रेकि हेतुत्वम् अन्वयव्यतिरेकोदाहरणाकाङ्क्षामयोजक- तथाभूतावयवत्वमन्वयष्यतिरेकि हेतुत्वं यहा पक्षसपक्षसतो विपक्षासतो हेतुवचनमन्वयव्यतिरेकि अत्यन्ताभावाप्रति योगिसाध्यसमानाधिकरणपक्षसपक्षस तवचनं केवला- न्वयि यहा अनुमितिकारणीभूतपरामर्शप्रयोजकशाब्द- जानकारणसाध्याविषयकथाब्दधीजनकप्रतीतान्वयसाध्यसा- धनवाचकहेतुविभक्तिमच्छब्दत्वमन्वयि हेतृत्वम् एतदेवा- प्रतीतान्वयसाध्यसाधनेतिविशेषणाबतिरेकिहेतलक्षणंक- यायां धूमाहित्येव प्रयोक्तव्यं नतु धूमवत्त्वादिति मतपोव्यर्थ ·तत्वचिन्तामणौ त्वात् । केचिन्तु सामान्यवत्त्वे सति वायकरणप्रत्यक्षवा- दित्यपार्थकं विभक्युपस्थापितहेतुत्वेन सामान्यवत्वस्व विभ- त्यन्तरावरहस्यानन्वयादिति केचित्तव सतिसप्तमीवनात् सामान्यवत्वस्व वायकरणप्रत्यक्षत्वस्य च सामानाधिकर- स्योपस्थितौ विशिष्ट हेतुत्वान्वयात् तथैव व्युत्पत्तेः नाय- मर्थोऽस्माबावगम्यते। हेतायुक्ने कथमस्य गमकवमित्याकाङ्क्षाया व्याप्तिपक्ष- धर्मतयोः प्रदर्शनमाप्तौ व्याप्तेः प्राथम्यात् तत्पदर्थनायो- दाहरणं सवामितिहेतुलिङ्गपरामर्थपरवाक्यजन्यज्ञान- जनकव्याप्यत्वाभिमतविष्ठ नियतव्यापकत्वाभिमतसम्बन्ध- बोधजनकथब्दत्वमुदाहरणत्वं सामान्यलक्षणे साध्यसाधन- सम्बन्धबोधकत्वं साध्यसाधनाभावसम्बन्धबोधकत्वञ्च विधेष- लक्षणइयम् । न्यायावयवदृष्टान्तवचनसुदाहरणमिति तु नाधान्तप्रयोगस्य सामयिकत्वेनासार्वत्रिकत्वात् योयो- धूमवान् मोऽग्निमानित्येव व्याप्तिप्रतीतेः नामि प्रकृतानु- मितितलिङ्गपरामर्शपरवाश्यनन्यज्ञानविषयव्याप्त्युपना यकं वचनं तत्, उपनयातिव्याप्तः पत उपनयाभिधान- प्रयोजकनिनासाननकवाक्यमुदाहरणम् एतदेवान्वयव्यति- रेकिव्याप्तिविषयत्वविषितं विशेषलक्षणइयमित्यन्थे पत्र र व्यभिचारवारणाय बौशामाङः याच सामानाधि- करण्या,देव व्याप्तिसत न बीमा केवलान्यायव्यभेदात्माने चौसानामपि अभिचारतादास्यामिति त अयं, वीभा च ·अनुमानखण्डः । : . यत्यदे, न तत्पदेऽपि विरुद्धरूपोपस्थितयोरपि तत्पदेन परामर्शादृबुद्धिस्थवाचकत्वादिति न व्युत्पत्तिविरोध: यथा यद्यत् पापं प्रतिजहीत्यत्र, इदश्च साध्यसाधनोभयाश्रयावि- कलामुपदर्शितान्वयं विपरीतोपदर्शितान्वयानुपदर्शितव्य- तिरेकविपरीतोपदर्शितव्यतिरेकभेदादाभासरूपमिति । उदाहरणानन्तरम्भवतु व्याप्तिस्तथापि व्याप्तं किं पक्ष वत्तेते न वेत्याकाणायां व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वप्रदर्शनायोप- नयः, तत्रानुमितिकारण टतीयलिङ्गपरामर्शजनकावयवत्व- मुपनय त्वमिति सामान्य लक्षणं साध्यव्याप्यविशिष्टपक्षबो- धकावयवत्वं साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिमत्यक्षबोध- कावयवत्वञ्च विशेषलक्षणहयम् उदाहरणान्तएव प्रयोग इति न वाच्यं टतीयलिङ्गपरामर्शस्य व्याप्तपक्षधर्मतावगा- हिनोऽवयवान्तरादलाभात् तदनभ्युपगमेऽपि पक्षधर्मताया अलाभात्, न च हेतुवचनादेव तदवगमः तस्य को हेतु- रित्याकाङ्क्षायां प्रवृत्तत्वेन हेतुखरूपोपस्थापकस्यातत्पर- त्वात् वादिवाक्यादेवाक्षेपइति चेन्न तदर्थस्यासिद्वत्वेनाना- क्षेपकत्वात् अन्यथा प्रतिज्ञामात्रादेव सर्वाक्षपेऽवयवान्त- रविलयात् । प्रतिपाद्यानां खतएव तदवगमइति चेन्न तेषां व्युत्पन्नाव्युत्पन्नतया सर्वत्र तदसम्भवात् प्रतिपादकेन खव्यापारस्य निर्वाहयितुमुचितत्वाच्च अन्यथावयवान्तरे- ऽप्येवं प्रसङ्गात् । उपनयानन्तरं निगमनं तच्चानुमितिहेतुलिङ्गपराम- ·तपय चिन्ता मिणणे प्रयोजकशाब्दज्ञानकारणव्याप्तिपक्षताधौप्रयुक्तसाध्यधीज- नकं वाक्यम्। न च व्याप्तिपक्षधर्मतायाश्चतुर्भिरेवावयवैः पर्याप्तेः किं तेनेति वाच्यम् अबाधितासत्प्रतिपक्षत्वयोर- लाभे चतुर्णामप्यपर्थवसानात्। अथाभिधानाभिधेययो- ाप्तिपक्षधर्मतावल्लिङ्गप्रतिपादनादेव पर्यवसानेनावयवा- न्तराणां निराकासत्वं विपरीतशङ्कानिवृत्तेरपि ततएव लाभात्, अन्यथा निगममेनापि तदवारणात् न हि तद्वि- शेषदर्शनमनादृत्यैव तन्निवर्तकम् । सिद्धनिर्देशतया वार- यतीति चेन्न स्वरूपमात्राभिधानात् साध्यत्वानुपस्थिती तस्मादिति हेतुविभक्त्यनन्धवप्रसङ्गाच्चेति चेन्न व्याप्तिपक्ष धर्मताज्ञानेऽपि बाधसत्प्रतिपक्षबुद्धेः साध्यज्ञानानुत्पन्तिद र्शनात् तदभावाबोधने समौहितानिर्वाहात् । बाधादिविरहस्य प्रयोजकत्वं न तु तद्बोधस्य, मानाभावाद- सिद्देश्च इति किमर्थं बाधादिविरहो बोधनीय इति चेन यदवगमे सति यत्र भवति तत्तदभावज्ञानसाध्यमिति व्याप्तेः न चांनन्वयः, तस्मादित्यन्वयबलादेव हेत्वनाकाशि- तत्वलक्षणसिद्धत्वज्ञानात् न त्वन्धयात् पूर्वम् । इह केचित् यथा तस्मादिति सर्वनाम्ना हेतोः परामर्शः पूर्वोक्ताशेष- रूपलाभाय तथा साध्यांशस्थापि तथा इति सर्वनाम्बा सिद्धस्थ लव विरोधादिवारणाय युक्तइत्याहुः तन्न तति स्वरूपे, प्रकार, माश्ये, वा पाये तथाचायमिति प्रका- न्तात् तयेति हेतुमानित्यर्थः स्यात् तथाचानन्धयः नहि अथ ·अनुमानखण्डः । ८३ हेतुमत्त्वादेव हेतुमत्त्वमित्यन्वितं न द्वितीयः सामान्येन पक्षस्थापि अन्वयव्याप्तौ प्रवेशात् तत्प्रकारान्वयस्तत्ववेत्य- मन्वयात् अतएव न टतीयोऽपि अभेदानुमाने चान्वयिनि तस्मात्तथेति साहश्याभावात् बहनाच प्रक्रमे विशेष्यान- न्वयात् वादिवाक्ये च योग्यतान्वयेऽतिप्रसङ्गात् तस्मादि- त्यत्र विभक्त्यर्थामन्वयादेव नियमः तस्मादनित्ल इत्यभि- धाने विशिष्यसिद्धतावगम्यते पूर्व साध्यतयोक्तस्य समर्थ- हेतुसम्बन्धेन पुनरुत्कीर्तनात्, अन्यथा तहेयर्थ्यात् । संश- यप्रयोजनादयस्ववयवलक्षणाभावादेव नावयवाः किन्तु न्यायाङ्गतयोपयुज्यन्तइति नाधिक्यं कण्टकोद्वारस्य च न सार्वत्रिकत्वं समयविशेषोपयोगित्वादिति । अथ हेत्वाभासातत्त्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वान्विरू- प्यन्ते। तत्रानुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थज्ञानवि- षयत्वं यद्विषयत्वेन लिङ्गमानस्थानुमितिप्रतिबन्धकत्वं शाय- मानं सदनुमितिप्रतिबन्धकं यत् तत्त्वं वा हेत्वाभासत्वं दशाविशेषे हेत्वोरेवासाधारणसत्प्रतिपक्षयोराभासत्वात् तबुवेरप्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । यद्यपि बाधसत्पति- पक्षयोः प्रत्यक्षथाब्दज्ञानप्रतिबन्धकत्वान्न लिङ्गाभासत्वं तथापि भायमानस्याभासस्थान लक्षणं यहा प्रत्यक्षादौ बाधेन न जानं प्रतिवध्यते किन्तत्मबचानेऽप्रामाण्यं त्रा- प्यते अंगुमितो बत्पत्तिरेव प्रतिवध्यते ।

·तत्त्वचिन्तामणी ते च सव्यभिचरविरुवसत्प्रतिपक्षासिंहबाधिताः पञ्च स- व्यभिचारोऽपि विविधः साधारणासाधारणानुपसंहारिभे- दात् तत्र सव्यभिचारः साध्यतदभावप्रसञ्जकइति न वितय- साधारण लक्षणम् एकस्योभयं प्रत्यसाधकत्वात् अनापादक स्वाञ्च नाप्युभयपक्षत्तित्वं उभयव्यावृत्तं वा तत्त्वम् अननु- गमात् । अध साध्यसंशयजनककोटिहयोपस्थापकपक्षधर्मता- ज्ञानविषयत्वे सति हेत्वभिमतः सः, विप्रतिपत्तिस्तु प्रत्येक न तथा. न वा पक्षरत्तिः, साधारणमन्वयेन असाधारणं व्यतिरेकेण अमुपसंहारी पक्षएवोभयसाहचर्येण कोटिह- योपस्थापकः। केवलान्वयिसाध्यकानुपसंहारी अयं घट एतत्त्वादित्यसाधारणश्च सद्धेतरेव तदज्ञानं दोषः पुरुषस्य । अतएवासाधारणप्रकरणसमयोरनित्यदोषत्वम् अन्यथा स- वेतौ बाधादिज्ञाने हेत्वाभासाधिक्यापत्तिः न च प्रमेय- बनाभेदानुमाने शब्दोऽनित्यः शब्दाकाशान्यतरत्वादित्यत्र च साधारणेऽव्याप्तिः तयोः साध्यवदत्तित्वेन विरुहत्या- दिति चेन्न एतदज्ञानेऽपि साधारण्यादिप्रत्येकस्य ज्ञानादु- द्भावनाच्च स्वपरामितिप्रतिबन्धात् उद्भावितैतन्निर्वाहा साधारणदेरवश्योद्भाव्यत्वेन तस्यैव दोषत्वाच्च । एबेन पक्षत्तित्व सत्यमुमितिविरोधिसम्बन्धाव्यात्तिरनैका- न्तिकः सपक्षविपचरत्तित्वमुभयव्यारत्तत्वमनुपसंहारित्व- शानुमितिविरोधि, तत्सम्बन्धः प्रत्येकमसि विरुद्योऽप्यनेन रूमेण सव्यभिचारएव उपाश्च न सङ्करति वक्ष्यत इति ·अनुमानखण्डः। ८५ निरसम् एतदनाने चानापि बावश्यकप्रत्येकज्ञानस्य दोष- त्वात् असाधकतानुमितौ व्यर्थविशेषणत्वाञ्च पतएव साध्याव्याप्यत्वे सति साध्याभावाव्याप्यहेत्वाभासत्वं साध्य- वन्मानस्यन्यत्वे सति साध्याभाववन्मावरत्त्यन्यत्वं वेति परासं व्यर्थविशेषणत्वात् प्रथमं हेत्वाभासत्वाचानाच्च गगनमनित्यं शब्दाश्रयत्वादित्यादिबाधविरुदसौर्णासा- धारणाव्याप्तिरिति कश्चित् नापि सपक्षविपक्षगतसर्ष- सपक्षविपक्षब्याटतान्धतरत्वं व्यर्थविशेषणत्वात् अनुप- संहार्यबाप्तेश्च । किञ्च पक्षातिरितसाध्यवत: सपक्षत्वे प्रमेयत्वेनाभेदसाधनेऽनुपसंहाव्याप्तिः पक्षातिरिक्तमा- ध्यवतोऽप्रसिद्धेः साध्यवत: सपक्षत्वे विवक्षितेऽप्रसिद्धिः त्तिमतोधर्मस्य साध्यवद्विपक्षान्यतरवृत्तित्वनियमात् । नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवन्मात्रहत्त्यन्यत्वे सति · पक्षाति- रिक्तसाध्याभाववन्यातत्तिभिन्नत्वम् पनुपसंहाव्यव्याप्तेः धूमादावतिव्याप्तेश्च तस्य पक्षे साधवति दृतः नापि पक्षरत्तित्वे विरुवान्यत्वे च सत्यनुमित्यौपयिकसम्बन्ध शून्यत्वं व्यर्थविशेषणत्वात् एतेनानुगतं सर्वमेष लक्षण प्रत्युक्त प्रत्येकमेव दूषणत्वात् उनापने वादिनिरत्तेच। उच्यते । उभयकोच्युपस्थापकतावच्छेदकरूपवत्त्वं तत्वं तब साधार- णत्वादिविरवान्यपचरत्तित्वे सत्यमितिविधिसम्बन्धा- व्यादतिर्वा तेनैव रूपेण सातस प्रतिबनवावात् परस तथैवोद्भावनाच लक्षणानुरोधेन प्रत्येकमेव होवाभास- ·तत्त्वचिन्तामणौ . त्वम् । यहा साध्यवन्मावरत्त्यन्यत्वे सति साध्याभाववन्मात्र वृत्त्यन्यत्वं तेनासाधारणस्य साध्यतदभावोपस्थापकतया दूषकत्वपक्षे नाव्याप्तिः नचैवमाधिक्ये विभागव्याधाप्तः खरूपसतानुगतरूपेण त्रयाणामेकीकृत्य महर्षिणा विभा- गकरणात् नचैवं माध्याभावज्ञापकत्वेन बाधप्रकरणसमयो- स्वदचापकतयान्येषामुपसंग्रहः कुतोन कृत इति वाच्यं खतन्वेच्छस्य नियोगपर्यनुयोगानहत्वात् । तत्र साधार- णत्वं न साध्याभाववद्गामित्व सर्वमनित्यं मेयत्वादित्यनु- पसंहार्थे भनित्या गन्धवत्त्वादित्यसाधारणे संयोगादिसा- ध्यकद्रव्यत्वे चातिव्याप्तेः अतएव न साध्यवत्तदन्यत्तित्वं नापि निश्चितसाध्यवत्तदन्यत्तित्वं साध्यवदन्यत्तित्वस्य दूषकत्वेन शेषवैयात् अतएवामुकेनायमनैकान्तिक इत्ये: वोद्भाव्यते वतएव वादिनिटत्तेश्च न तु सपक्षगतत्वमपि । अनुपसंहार्योध्यावत्यो ऽन्यथा तस्यैतविशेषत्वापत्तिरिति चेत् त्यज तर्हि तमधिकं क्लुप्तेऽन्तर्भावात्। नापि सप- क्षविपक्षगतत्व व्यर्थविशेषणत्वात्। विरुद्धोव्यावर्त्य इति चेन्न विपक्षगामित्वस्यैव दूषकत्वे तस्थाप्येतदन्तर्भावात् । अथ पक्षान्यसाध्यवसदन्यत्तित्व साधारणत्वं तेन सर्व- मनित्व मेयत्वादित्यनुपसंहार्थं नातिप्रसङ्गः न च व्यर्थ- विशेषणता घटोनित्यो घटाकायोभयरत्तिहित्वाश्रयत्वा- दित्यनुपसंहार्यस्य विस्वानकान्तिकभिन्नस्य व्यवच्छे- द्यत्वादिति चेन दूषकताप्रयोजकरूपभेदमन्तरेण भेदस्खै- ।

·अनुमानखण्डः । बानुपपत्तेः। साध्यवत्तित्वे सति सर्वसाध्यवदन्यत्तित्व- मित्यपि न व्यर्थविशेषणत्वात् एकव्यक्तिकसाध्ये तदभावाच्च एतेन हेत्वाभासान्तरव्यवच्छेदक लक्षणान्तरेऽपि विशेषणं व्यर्थमिति । उच्यते विपक्षत्तित्व साधारणत्वं तन्मात्रस्य दूषकत्वात् विरुदस्थापि तत्त्वाजाने विपक्षरत्तिताज्ञानद- शायां साधारणत्वम् अन्यथा तस्य हेत्वाभासान्तरतापत्तेः उपाधेरसङ्करएव । सर्वमनित्यं मेयत्वादित्यनुपसंहारी शब्दो नित्यः शब्दत्वात् भनित्या गन्धवत्त्वादित्यसाधारणच वस्तुगत्या साध्याभाववहत्तित्वेन साधारणोऽपि पक्षताद- शायाम् उड्नावयितुं न शक्यतइत्युभयोर्भेदेनोपन्यासः । सर्वपक्षविपक्षव्याहत्तोऽसाधारणः ननु सपक्षत्वन साध्यवन्मावत्वं विपक्षात्तेत्तिमतः साध्यवहत्तित्वनियमात् नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवत्त्वं शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादे- ाप्तिधौदशायामप्यसाधारणतापत्तेः न चेष्टापत्ति: बाध- प्रतिबोधौ विना व्याप्तिपक्षधर्मतया जातादमितिनि- यमादिति चेन्न सर्बनिश्चितसाध्यवहिपक्षष्यारत्तत्वस्य तत्त्वात् शब्दत्वानित्यत्वव्याप्तिग्रहे सति शब्दे साध्यनिश्चया बातिव्याप्तिः नच घटोऽयमेतत्त्वादिति सहेतावतिष्याप्तिः साध्यसन्देहदशायां तस्य हेत्वाभासत्वात् । यद्यपि भनित्या गन्धवत्त्वादित्यादिवस्तुतः साधारण: शब्दो नित्यः शब्द- त्वादितिविरुद्धः शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादिस तरेव व्याप्त्य- ज्ञानस्य पुरुषदोषत्वादित्युदाहरणाभावादसाधारणो न ·नवचिन्नामी पृथक् तथापि पक्षतादशायां माध्यतदभावानिश्चयेन तस्य दोषत्वम् अन्यथा पक्षत्वभङ्गप्रसङ्गात्। अथ सर्व सपक्ष- यात्तिरेव दोषो न विपक्षव्यात्तिरपि तस्यानुगुण- त्वात् प्रत्युत विपक्षव्यात्तत्वेन व्यतिरेकितया परसाध्य- साधकमेवोपन्यसं सात् न च संशायकतना दोषत्वं तच्चो- भयव्यारत्तत्वज्ञानादिति वाच्यं व्याप्तिग्राहक सहचारजानं सदभावहारेण सपक्षयातिमात्रस्य दोषत्वात् किञ्च शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्युक्त्वा निवृत्ते तावत्रेदमुद्भाव्यं न्यूनत्वेनैव वादिनिग्रहात् तदुद्भावने वादिनिवृत्तेश्च न च न्यूनत्वे तदुपजीव्यम् असाधारण्यव्यतिरेकेणापि तदु- नावनात् नच व्यतिरोकिप्रयोगे तदुपन्यासः व्याप्तिपक्षत- योरप्रतिक्षेपेऽकिञ्चित्करत्वात् स्वार्थामुमाने च सर्वसपक्ष- व्यात्तिरेव दोषइत्युक्तमिति। उच्यते । शब्दत्वं साध्य- वतसदभाववत निरत्तत्वेन ज्ञातमाद्यतिरेकितया का पक्षे साध्यं तदभावश्च साधयेत् भविशेषात् अन्यथा पक्ष- तिखानुपपत्तिरिति साध्यतदभावोत्यापकतया स्वार्था- तुमानेऽसाधारणोदोषः सत्प्रतिपक्ष द्वौ हेव तथा पत्र कएवेति मयोभैदः असाधारणेन व्यतिरेकिप्रयोगे परस्य सर्वसमक्षष्याक्षत्वमानमुद्भाव्यं साध्याभावोत्थापकत्वात् न विपक्षबायत्तत्वमपि प्रतिकूलत्वात् व्यर्थत्वाञ्च यहा विपक्ष- व्यावृत्ततया साध्यमिक सपशव्यारत्ततया साध्याभावमपि साधयेदिति दृष्टान्तसया प्रतिबन्धिवया च तदुद्भावनमपि ·अनुमानखण्डः । ८६ लक्षणन्तु सर्वसपक्षव्यारतवं न तु विपक्षव्यारत्तत्वमपि व्यर्थविशेषणत्वात् विरुवमप्यनेनोपाधिना साधारणमेव अन्यथैतदवगमे विरुहत्वाचाने हेत्वाभासान्तरतापत्तेः। अनुपसंहार्यों नासत्यपक्षविपक्षः सिद्यसिद्दिविरोधात नापि केवलान्वयिधर्मावच्छिवपक्षकः केवलान्वयिसाध्य- कस्य सडेतत्वात् व्यतिरेकिसाध्यकस्य तु साध्यतदभाववद्- गामित्वेन साधारणत्वात् अन्यथा संघयाहेतत्वेनानैका- न्तिकता न स्यात् सर्व क्षणिक सत्वादिति साध्याप्रसिया व्याप्यत्वासिमपार्थक वा साध्यप्रसिद्धौ तु साधारणमेव न च पक्षान्यसाध्यषत्तदन्यत्तित्व पक्षातिरिक्तसाध्याभाव- वत्तित्व वा साधारणत्वं व्यर्थविशेषणत्वात् न च विरुद्धं विशेषणस्य व्यारत्तमित्युक्तं नाप्यत्यन्ताभावप्रतियोगिसा- ध्यकत्व सति केवलान्वयिधर्मावच्छिवपक्षकत्वं सर्वमभि- धेयं मेयत्वादित्यत्र विप्रतिपत्त्या पक्षतादशायां पक्षे मा- ध्यानिश्चयेनानुपसंहारिण्यव्यापकत्वात् । अथ पक्षातिरिक्त व्याप्तिग्रहानुकूलाप्रतीतसहचारोऽनुपसंहार्थ यदि च पक्षे व्याप्तिग्रहः कथञ्चित्तदा शब्दोपदर्थितव्याप्तिकामानवद- भेदानुमानवच्च सतरेवेति चेव तत्रैव सहेतावतिव्याप्तः सर्वस्य पक्षत्व पक्षातिरिक्तापसिः असाधारणविरुदयो रसिव्याप्तेश्च दूषणतायां व्यर्थविशेषणवाञ्च न च दूषकता- नैकान्तिकत्वेन न प्रत्येकमिति वाच्यम् अर्थगत्या व्यर्थवि- शेषणत्वात् नापि विप्रतिपत्तिविषयमावतित्व केवला- ·तत्त्वचिन्तामणौ न्वयिसाध्यके अव्याप्तः सर्वस्य पक्षत्व मानार्थाभावा- दिति । उच्यते व्याप्तिग्रहानुकूलैकधस्य॑पसंहाराभावो यत्र स हेत्वभिमतोऽनुपसंहारी सचान्वयेन व्यतिरेकेण या सर्वस्य पक्षत्व दृष्टान्ताभावात् घटोऽनित्यो घटाकाशोभ- यत्तिहित्वाश्रयत्वादित्यादौ साध्यसाधनसाहचर्याज्ञाना- तस्य विरुष्कृत्वाञानदशायामनुपसंहारित्वेनेष्टत्वात् केव- लान्वयिधर्मावच्छिन्नपक्षको वा समभिधेयं प्रमेयत्वादि- सिस तौ न केवलान्धयी पक्षतावच्छेदको वा निश्चितसा- ध्यवत्तित्वात् विप्रतिपत्त्या साध्यानिश्चयदशायां पक्षत्वे तदनुपसंहार्येव व्यतिरेकिसाध्यके साध्याभाववहृत्तित्वाज्ञा- नदयायामिदं दूषणं तदवगमेऽपि साधारणसङ्करएव एवं व्याप्यत्वासिद्दे ने तदुद्भावने चायं व्यभिचारवदुपजीव्य- खाददोषः घटाकाशोभयत्तिहित्वाश्रयत्वञ्च विरुद्दमेव एते- नानुपसंहारित्वप्रतिसन्धाने यदि व्याप्तिग्रहस्तदानुमिति- रेव तदभावे व्याप्यासिविरेवेति निरस्तमुपजीव्यत्वा- दिति । विरुवो न साध्याभावव्याप्यः संयोगसाध्यके सहेताव- तिव्याप्तेः नापि साध्यवविष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगियाप्यत्व तत्त्वम् इदं द्रव्यं गुणवत्त्वादित्यादौ संयोगादिव्याप्योति- व्याप्नः किन्तु साध्यासमानाधिकरणसाध्याभावग्याप्यः सा- ध्यवदन्योऽन्याभावव्याप्योवा साध्याभावत्व साध्यविरोधित्व- मानं भावाभावसाधारणं तेनाभावे साध्येऽभावाभावस्य भा- ·धनुमानखण्डः । पत्वेपि नाव्याप्तिः अभावाभावोऽभावप्रतियोगिनिरूप्यत्वेन भावभिन्नएव वा नच भावत्वेनोपपत्तौ किमधिकेनेति वाच्यं बाधकं विना भावप्रतीतेः प्रमात्वात् अन्यथा अत्यन्ताभावा- न्योऽन्याभावयोरप्रसिद्धिः। अथ साध्यहत्वोर्बिरोधे पक्ष साध्यसत्त्वे हेत्वसिद्धिः हेतुमत्वे साध्याभावसिद्धौ बाधः । नच प्रमाणान्तरेण साध्याभावसिद्धौ बाधो न हेतुत्वेनैवेति वाच्यं विशेषणवैयर्थ्यादिति चेन्न हेतोः पक्षे साध्याभाव- बाधानुपस्थापनेऽपि प्रथमोपस्थितविरोधस्यैव उपनीप्यत्वेन दोषत्वात् ननु साध्याभावसम्बन्धो व्यभिचारएव दोषो नतु तन्नियतत्वमपि गौरवात् असाधकत्वे व्यर्थत्वाच्च नच साध्या- सहचरितस्य साध्याभावसहचरितस्य वा ममकवचम- रूपायामशक्ती विशेषोऽस्ति येनाशक्तिविशेषोबायकतया न व्यर्थविशेषणता न चानकान्तिकसामान्यलक्षणे विपक्षगा- मित्वं न विशेषणम् असाधारणांद्यव्याप्तेः साधारणन्तु सपक्षत्तित्वसहितमिति वाच्यं विपक्षमामित्वस्यैव साधा- रणत्वात् अधिकस्य व्यर्थत्वात् न च विरुद्धं व्यावत्य विपक्ष- गामित्वेनात्रैव तदन्तर्भावात्। अथानकान्तिके विपक्ष- सम्बन्धेनैव दूषकताबीजम् भासाधरणाद्यव्याप्तेः न च तवान्यदेव बीज हेत्वाभासाधिक्यापत्तेरिति चेदस्तु ताया- देवं तथापि साधारण विरुवप्रवेशो बज्वलेपएव । अन्ये तु विरुडलक्षणेन व्यर्थत्वं साधारणस्य व्यवच्छेद्यस्वात् नाप्य- माधकतानुमितौ एतस्यापि व्यायदान नीलधमादौ च ·१ नवचिन्तामणौ व्याप्तिरस्त्येवेति न स्वार्थानुमाने दोषः परस्य तु व्यर्थत्व- मधिकं न च विरुवत्वादित्यत्र शब्दाधिक्यमिति तन्न अर्थों हि लिङ्गं न च व्यभिचाराबारकविशेषणावच्छेदेनापि व्याप्तिगौरवादिति वच्यते नद्यार्थानुगत्या व्यर्थत्वेऽपि विरु- द्वत्वादित्यत्र उड्नावनाशक्यत्वम् आवश्यकतद्विवेचने तदु- दावनस्य शक्यत्वादिति हेतडयोपन्यासे चाधिकं प्रथमेन द्वितीयस्य सतकर्तव्यताया दुष्टियोजत्वात् न च नौलधमा- दित्यादौ विशिष्टकर्तव्यमन्येन कृतं धूमवत्त्वादित्यनेन कृत- मिति चेन तथानुपन्यासात् अन्यथा नौलानन्धयापत्तिः । अपरे तु साध्यानवगतसहचारः साध्याभावसहचारी विरुवः भन्यथा पृथिव्यां मेयत्वेनेतरभेदानुमानं न विराई स्थात् साध्याभावायाप्यत्वात् न च सत्ताधारणं सपक्षास- त्वात् न च साध्यसहचाराघानदयायां साधारणातिव्या- प्तिः सदा तस्यापि विरुवत्वादिति तब विपक्षगामित्वमात्र दूषकमित्युक्तत्वात् पतएवाप्यभिचरितो व्यतिरेक्यनैकान्ति- कएव नापि साध्याभावसाधकत्वं तत्पमापकत्वं या साध्या- भावसम्बन्धबुद्धिं बिना तदत्रामात् नापि माध्यबदन्यत्व- व्याप्यत्वं व्याप्यत्वविवेचने व्यर्थविषेणत्वात् नापि खव्याप- काभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं साथाभावस्य हेतव्यापकत्व- प्रतीतौ हेतुसाध्याभावसम्बन्धमानस्यावश्यकत्वात्। उच्यते। साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वं विद्वत्वं न च प्रतियोगिनो- रनवरे भासमान एव तदभावयोाप्तिग्रहः भिनग्राहक- ·अनुमानखुगडः । सामग्रीकत्वात् अन्यथा व्यतिरेकिविलयापत्तेः यहा उत्ति- मतः साध्यवदत्तित्वं साध्यवहृत्तित्वानधिकरणत्वं साध्या- समानाधिकरणधर्मत्वं साध्यवहत्तित्वानधिकरणधर्मत्व वा तवं न च व्यतिरेक्यतिव्याप्तिः तत्र साध्याप्रसिद्या तथानामविरहात् असाधारणे च सङ्करएव पनेनापि रूपेण तस्य दोषत्वात् न च साध्यवहत्तित्वे सति वृत्ति- मत्त्वज्ञानात् साध्याभाववद्गामित्वज्ञानमावश्यकं तेन विना साध्यवदत्तित्वाधानादिति वाच्यम् उपजीव्यत्वेन भिन्नत्वात् उपजीव्यत्वेऽपि साध्यवति न बर्तत इति ज्ञानं न खतोदूषकमिति चेन्न असहचारज्ञानस्य विरो- धितया व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वात् व्यभिचाराज्ञानविरो- धित्वेन व्यभिचारज्ञानवत् । ननु विरुद्धस्य स्वार्थानु- मानदोषत्वेऽपि परार्थानुमानेऽपार्थकत्वं अयोग्यताज्ञानेन निश्चितानन्वयादिति चेन अयोग्यताज्ञानस्य विरुवत्व- ज्ञानोपजीवकत्वेन तस्यैव दोषत्वात् बाधेऽप्येवं । सचायं विधिना साधने विविधः साक्षात्माध्याभावव्याप्यत्वात् साध्यध्यापकाभावव्याप्यत्वात् साध्यव्यापकविरुहोपलम्मात् तथा अधूमवानयं योग्यधूमवत्तया अनुपलभ्यमानत्वात् नि- रग्निकत्वात् जलाशयत्वात् नच सर्वत्र साध्यव्यापकविरु- होपलम् इति न वैविध्यम् एतदज्ञानेऽपि साध्याभावव- थापकाभावष्यापकाभावव्याप्यत्वेनापि त्रातस्य दोषत्वात् न च धमवानयं तदभाववक्त्वादित्यधिकं खसमानाधिकरणा- ·तत्वचिन्तामणौ त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं हि व्यापकत्वं तच्चाभेदेऽपि धूमवा- नयं धमाभाववत्तयोपलभ्यमानत्वात् तहत्तयानुपलभ्यमान- त्वादित्यनकान्तिकमेव । निषेधसाधनेऽपि विविधः प्रति- योग्युपलम्मात् साध्यव्यापकाभावोपलम्भात् साध्यव्यापक- विरुवोपलम्भात् यथा निरग्निकोऽयमग्नित्वात् धूमामाक- शून्यत्वात् धूमवत्त्वात् सर्वश्चायं विशेषणहारापि यथा क- ष्णागुरुप्रभववनिमानयं कटकासुरभिपाण्डरधूमवत्त्वात् । अयञ्च बाधाश्रयासिङ्गस्वरूपासिड्वासाधारणसंकीर्णः क- चित् । सत्प्रतिपक्षत्वं न समानबलबोधितसाध्यविपर्यायलि- इत्वं परस्परप्रतिबन्झेनोभयोरबोधकत्वात् बलञ्च न सपक्ष- सत्त्वादिव्यतिरेकिण्यभावात् नापि समानव्याप्तिपक्षधर्म- तावत्त्वं विरोधेनैकत्र तद्भङ्गनियमात् नापि व्याप्तिपक्षधर्म- तया ज्ञातत्वं विरोधि व्याप्तिपक्षधर्माताविशिष्टज्ञानयोरन्य- तरभ्रमत्वनियमेन नित्यत्वव्याप्तश्रावणत्वादिवैशिधापसि- ड्यारोपयितुमशक्यत्वात् । नच साध्यव्याप्यस्ख पक्षधर्माता पक्षधर्मस्य वा साध्यव्याप्यतारोप्येति वाच्यम् एकत्र तदुः भयाभावाविशिष्टस्याप्रसिद्ध्या तवैशिष्टयम्यारोपासम्भवात् नाप्यनिर्धारितविशेषेण बोधितसाध्यविपर्ययत्वम् उभयो रबोधकत्वात् विशेषश्च न व्याप्तिभङ्गाभङ्गरूपः एकत्र तङ्ग नियमात् । उच्यते। साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमान- बलोपस्थित्या प्रतिरूपकार्थलिङ्गत्वं तत्त्वं बलञ्च व्याप्तिपक्ष धर्माते विरोधियोधकान्यगमकतापयिकरूपसम्पत्तिमत्तय ·अनुमानखण्डः । ६५ सायमानेन प्रतिरुद्दकार्थत्वं वा तत्त्वं स्थापनाया व्याप्ति- पक्षधभत्वमुभयवादिसिद्धं वादिना तदभावानुमन्यासात् हितीवस्य तत्त्वमन्यतरासिद्धमिति प्रथमेन द्वितीयं बाधित- मिति खार्थानुमानएवायं दोष इत्येके तन एकदा निर- न्तरयो:भयोाप्तपक्षधर्मतया मातयोः प्रतिपक्षत्वात् युगपदुपस्थिते: कारणवशेन वपरसाधारणत्वात् । अथ वस्तुनोऽड्यात्मकत्वेन व्याप्तिपक्षधर्माताभङ्ग एकनावश्यक इति सएव दोषः। न च तयोविरोधभङ्गेऽप्युपपत्तेन व्या- प्यादिभङ्गनियमइति वाच्यम् अविरोधेऽप्यनुमित्य विरोध: विरोधे तु व्याप्तिभङ्गनियमादिति चेन्न प्रतिरुवत्वज्ञाना- नन्तरं व्याप्त्यादिभङ्गज्ञानमित्युपजीव्यत्वेन व्यभिचारवद- स्वापि दोषत्वात्। ननु साध्यतदभावयोरिव तद्याप्यत्वे- नावधारितयोविरोधादेकत्र न निश्चयः किन्तु संशयः निश्चये वान्यतरव्याप्तिसंशय इति व्याप्यत्वासिविरिति चेव उभयोरेकत्र निश्चयानन्तरमन्यतरव्याप्तिसंशय इत्युप- जीव्यत्वेनास्य भिन्नत्वात् दूषकतावीजं समबलविरोधि- सामग्रीप्रतिबन्धेन निर्णयाजनकत्वं म तु व्याप्तिपक्षधर्माता- विरहएव सद्देतावपि सत्प्रतिपक्षत्वात् एकत्र व्याप्तिभङ्ग ज्ञानद्वारा वास्य दूषकत्वं चक्षरादेच नानुमानेन प्रति- रोध: तदुपस्थितावपि फलदर्शनेन तस्याधिकबलत्वात् । नन्धवं वादिवाक्यमानस्य प्रतिरोधकत्वेनामुमानमावो- च्छेदः नच विरोधिवाक्यस्य न्यनबलत्वे लक्षणायोमः समा- ·तत्त्वचिन्तामणी नबलत्वे प्रतिरोधएव अधिकबलत्वे नरशिरः शौचानुमान वत्तेन बाधएवेति वाच्यम् मष्टामाणविशेषदशायां प्रति- वादिवाक्येन सर्वानुमानप्रतिरोधापनः अनुमानात् पूर्व पश्चाहा अनुमानान्तरेण तस्य न्यूनाधिकबलत्वानिरूप- णात् निरूपणे वानुमानवैयपित्तेः। मैवम् । विरोधि- वाक्यमात्रस्य समबलत्वाभावात् उक्त हि व्याप्तिपक्षधर्माते बलमिति प्रत्यक्षादेलिङ्गभावेनैवानुमानप्रतिरोध: कथायां तदुपन्यासानहत्वात् । यत्तु विरोधिव्याप्ययस्थासाधा- रणत्वात् संशयजनकत्वं दूषकतावीजमिति तन्न एकैकं हि सत्प्रतिपक्षं न तु विशिष्ट एकैकञ्च न संशायकमनुमिति- प्रामाण्यग्राहकाप्रवृत्तिषकतावीजमित्यन्ये तन्न परस्पर- प्रतिबन्धेनानुमितेरेवानुत्पत्तेः । रत्नकोषकारस्तु सत्पति- पक्षाभ्यां प्रत्येक वसाध्यानुमितिः संशयरूपा अन्यते विरु- वोभयज्ञानसामग्याः संशयजनकत्वात् संशयद्वारा अस्य दूषकत्वं नच संशयरूपा नानुमिति: बाधस्येव विरोध्यप- स्थितेरनुमितिसामग्रीविघटकत्वेनावधारणत्वात् अन्यथा बाधेऽप्यनुमित्यापत्तरिति वाच्यम् अधिकबलतया बाधेन प्रतिबन्धात् तुल्यबलादमितिः स्थादेव सामग्रीसत्त्वात् साध्याभावबोधस्य च तत्र प्रतिबन्धकत्व नतु तबोधकस्य चक्षरादेः प्रत्येकं निर्णायकत्वेनावधारितात् कथं संशय इतिचेच प्रत्येकाधि ज्ञानमुत्पद्यमानमर्थात् संशयो नतु प्रत्येकं संचयजनकत्वमिति मेने तच साध्यतदभावयोर्विरो- ·अनुमानखण्ड: । धन यथैकज्ञानस्यापरधीप्रतिबन्ध कत्व तथा साध्याभाव- व्याप्यवत्त्वस्यापि साध्यविरोधित्वात्तबुवेरपि साध्यधी- प्रतिबन्धकत्वात् विरोधिज्ञानत्वस्थ प्रतिबन्धकत्व तन्त्रत्वात् निबन्धे तु हेत्वाभासानां फलद्वारकं लक्षणमनै कान्तिका- मामन्वयाद्यतिरेकाहा कोव्युपस्थापकतया संशयः फलं विरुवस्य माध्यविपरीतज्ञानमपक्षधोऽपि विरुवोऽन्यत्र विपरीतज्ञानसमर्थएव बाधेऽन्यतोविपरीतज्ञानं न तु हेत्व- भिमतादेः नित्योघटः कार्यत्वादिति विरुद्धे बाधसङ्करेऽप्य- दोषः असिद्धे अनेकान्तिकादिचतुष्टयज्ञानान्यलिङ्गत्वज्ञानं बाधे पक्षधर्म हेतौ व्याप्तिबाधः प्रकरणसमे तु न व्याप्तिप- नधर्मतावाधः फलं नाप्य लिङ्गत्वज्ञानं व्याप्तवादिबुद्धिसत्त्वात् नापि विपरीतबुद्धिः स्वसाध्यविपरीतेनानियमात् नापि मंशयः प्रत्येक कोटिहयानुपनयात् किन्तु कथमत्र तत्त्व- निर्णयडूति जिज्ञासाफलं तथाच प्रकृतसाध्यहेत्वोः किं तत्त्वमिति जिज्ञासानिका व्याप्तिपक्षधर्मतोपस्थिति: प्रक- रणसमः नानुपस्थिते प्रतिपक्ष एकस्माज्जिज्ञासा किन्तु निर्णयएव । अथ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा सा च ज्ञानेष्टसा- धनबाज्ञानात् संशयाईति कथं तेन विना विरोधिसाधन- ज्ञानमालादिति चेन्न असति प्रतिपक्षे न जिज्ञासा सति सेत्यन्वयव्य तिरेकाभ्यां प्रकरणसमस्यापि जिज्ञासाकारण- त्वात् न चानैकान्तिकातिव्याप्तिः तत्र हि संशयहारा साध्ये जिज्ञासा पत्र त हेतुसमीचीनत्वइति। ननु परामर्शयो. ह ·६८ বিলালী रेकदानुत्पादात् कथं प्रतिरोध: कमोत्यनयोरेकदासत्वा- दिति चेन्न एकानन्तरमपरहेतुष्याप्ति पक्षधर्मताजाना- भ्यामग्रिमव्याप्तिविशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाले पूर्वपरामर्शनाशा- त् न चोभयहेतव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानानां परस्पराप्रतिब- न्यात् परामर्थोत्पाद इति वाच्यं व्यायादिज्ञानचतुष्टय- यौगपद्याभावात्। यत्तु व्याप्तिद्वयसंस्कारोबोधकहेतहय- ज्ञानयोः परस्परप्रतिबन्धात् नोभयव्याप्तिस्मृतिरिति दूष- कतावीजं तन्न व्याप्तिस्मृति विना सत्प्रतिपक्षाभावात् वादिभ्यां व्याप्युद्भावनाञ्चेति। मैवम् । हेतुइयसमूहा- लम्बनायुगपदुभयव्याप्तिस्मृतावुभयपरामर्शरूपं जानमुत्य- द्यते पतएकदा विरुद्दकार्थद्वयकारणान्नैकमपि कार्यम- त्पद्यते तादृशपरामर्थश्च स्वार्थानुमाने प्रत्यवादित: परस्य तु पाद्यपन्य स्तन्यायोत्थापित प्रमाणात्। अस्य केबलान्व- यिन्यपि सम्भवः घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्राभिधेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिजात्यन्यत्वे सति घटमात्र- वृश्यन्यधर्मत्वात् घटान्योऽन्याभाववत् पटरूपवञ्च घटनिष्ठा- त्यन्साभावोऽभिधेयत्वप्रतियोगिकः घटत्तिनित्याभावत्वात् घटनिष्ठान्योऽन्याभाववदिति विशेषादर्शनदशायां नच पाच- क्यमपि तन्त्र विरोधस्यैव दूषकत्वेऽधिकस्य व्यर्थत्वात्। पसिविस्तु न व्याप्तिपक्षधर्मताविरह: प्रत्येकमनसुग- मात् । पथ प्रत्येकाभावानुगतो व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टा- भाषोऽसिधिः यद्यपि विशिष्टस्खान्यत्वे प्रत्येकाभावाव्याप्ति- ·अनुमानखण्डः । ६४ रपसिद्धान्तश्च अनन्यत्वे प्रत्येकाभावएव स इत्यननुगम- सथामि विशेषणावछिन्नप्रतियोगिको विशेष्याभावो विधे- षणविशेष्यसम्बन्धाभावो वा विशिष्टाभावोऽनुगत इति चेन्न विशिष्टाभावाचानेऽपि व्यायादिप्रत्येकाभावनाने उड़ा- बने चानुमितिप्रतिबन्धो वादिनित्तिश्चेति तत्प्रत्येकाभा- वाव्याप्तिः अन्यथा तेषां हेत्वाभासान्तरतापत्तेः न च विशि- टाभावधीद्वारा प्रत्येकाभावोदोषो लभ्यतइति वाच्यं प्रत्ये- काभावस्य खतएव दोषत्वसम्भवात् । वस्तुतो विशिष्टाभावो दोषएव न प्रत्येकस्य समर्थत्वे तेनैवान्यथासिद्धेयर्थविशेष- णत्वाच्च प्रत्येकाभावमञात्वा न विशिष्टाभावधानमित्युप- जीव्यत्वादिशिष्टाभावानुभावनेऽपि प्रत्येकोद्धावने वादिनि- वृत्तेः अतएव व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टज्ञानविषयाभावत्वं प्रत्येकाभावानुगतमसिद्धत्वं व्यभिचारादावसिद्धत्वेऽप्युपजी- व्यत्वेन प्राथम्यात्तदुभावने वादिनिवत्तेश्च स खतएव दूषकः तत्र व्याप्स्यसिद्ध्यर्थमुपाधौ ब्रह्माविते विप्रतिपद्यतेऽपि तस्य दुहत्वात् व्यभिचारेणैव तदन्वयाच्च यदि च व्यभिचारा- दिकमज्ञात्वाप्यसिदिबुद्धिः तथाप्युपधेयसङ्करप्युपाधेरसङ्ग- रएवेति निरसं व्यर्थविशेषणत्वादेव एतेन व्याप्तिपक्षधर्म- तान्यतराभावोऽसिविरिति प्रत्युक्तम् अन्यतरत्वासानेऽपि प्रत्येकाभावस्य दोषत्वात् व्यर्थविशेषणत्वाच्च । यत्तु व्याप्ति- पक्षधर्मताप्रमितिविरह पाश्रयामिद्याद्यनुगतोऽसिद्धिः तत्म मितिसत्वे तत्वानुमित्यापत्तरिति तदपि व्यर्थविशेषण- ·१०० तत्त्वचिन्तामणौ स्वात् तदज्ञानेऽपि प्रत्येकज्ञानस्य दोषत्वाच्च निरस्त वस्तु- तस्तु प्रकृतहेतुव्याप्तिपक्षधर्मतावैशियस्य तत्प्रमितेचाप्र- सिद्ध्या तदभावो ज्ञातुमद्भावयितुञ्चाशक्यएव । यत्किञ्चिद्या- प्तिपक्षधर्मताविशिष्टप्रमितिविरहः सद्धेतसाधारणः स्वप्र मितिविरहो यत्किञ्चित् प्रमितिविरहो वा सङ्केतावपि सकलतत्ममिविरहो दुनिरूपः व्याप्त्याद्यभावादेव तद्ग्रहे सएव दोष उपजीव्यत्वात् यदि च प्रमितिविरहः स्वरूप- मन्नेव दोषः कारणाभावत्वात् तदा व्याप्त्यादिभ्रमादनुमि- तिर्न स्यात् न स्याच्च हेत्वाभासता ज्ञानगर्भतल्लक्षणा- भावात् एतेन व्याप्तिप्रमितिपक्षधर्मताप्रमितिविरहान्य- तरत्वमसि ट्विः अन्यतरत्वञ्च तदन्यान्यत्वं तेनोभयविर- हेऽपि नाव्याप्तिरिति निरस्तं व्यर्थविशेषणत्वादेव । स्यादे- तत् व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यां निश्चयोऽसिद्धिः अतएवाव्याप्तेऽप- क्षधमे च तदारोपरूपासिद्दिरित्यनुमितिः नतु व्याप्त- पक्षधर्मादपि तदनिश्चये न चैवं हेतोरप्याभासत्वं तदाभा- सस्यापि हेतुत्वं स्यात् दशाविशेषदूष्टत्वात् सेयं स्वरूपसती दूषिका कारणाभावत्वात् न च व्यायादिप्रत्येकनिश्चयाभा वएव दूषक आवश्यकत्वादिति वाच्य विशिष्टनिश्चयस्य हेतुत्वे तदभावस्य कार्यानुत्पादकत्वादिति। मैवम् । एक सव्यभिचारादेरप्यत्रैवान्तर्भावप्रसङ्गात् असिद्ध : वरूप- सतएव दोषत्वे खज्ञानार्थं व्यभिचाराद्यनुभावनात् यदि च तस्मात् सिद्धिर्नोपपद्यत इति तस्योपजीव्यत्वं तदात्रयासि- ·अनुमानखण्ड: । १०१ ड्यादिज्ञानात् सिदिर्नेति सएव पृथग्दोषः स्यात् असिवि- तिापरस्योद्भाव्यति स्वज्ञानार्थमुद्भावितासिविनिर्वाहार्थ- मात्रयासियादिज्ञानमावश्यकं कथञ्च हेतुतदाभासविवेकः सिद्धौ योरपि हेतुत्वात् असिवौ तदा भासत्वात् व्यभि- चारादेः सङ्केतौ सिदिमखण्डयतश्च हेत्वाभासत्वाभावात्। अथ सुषुप्तौ जागरेऽपि व्याप्तिपक्षधर्मतासत्त्वे तदनिश्चये. ऽनुमित्यनुत्पादो हेत्वाभासप्रयोज्य: सव्यभिचारादौ तथा- वधारणादित्यसिवित्वज्ञानादपि हेत्वाभासः न चैवं हेत्वा- भासाधिक्यं क्लप्तान्तर्भावो वा तेन रूपेण व्यास्यसियादेरेव संग्रहादिति चेन्न एवं सव्यभिचारादिरप्यसिद्धिः स्थादित्यु- तत्वात् उपजीवना दे आश्रयासियादिरपि पृथक् स्यात् सुषुत्यादाक्नुमित्यभावः कारणाभावात् कार्यानुत्पादो हि न प्रतिबन्धकमात्रात् किन्तु कारणाभावाप असत्यपि प्रतिबन्न के वङ्गाभावेन दाहानुत्पत्ते: अथानुमित्यनुत्पादो हेत्वाभासप्रयुक्तएवेति चेत् ता नुमितौ मनोयोगादिरपि न हेतुः हेत्वाभासादेरनुमित्यनुत्पादे तद्यतिरेकेणानुमि- त्यनुत्पादाभावात् सिद्धेरेव तहेतुत्वे चरमकारणमेव हेतुः स्यात् अन्ये तु गमकतौयिकप्रतिद्वन्दिव्याप्तिपक्षध- मताविरहतवियतयोरन्यतरत्वं हेत्वाभासत्वं तत्राधिकस- मानबलौ बाधप्रतिबोधौ प्रतिहन्दिनौ व्याप्तिपक्षधर्मता- विरहवासिद्धिः तन्नियतौ च सव्यभिचारविरुद्धौ नचान- योरप्यसिद्वान्तर्भावः व्याप्तिविरहनियतत्वेन ज्ञातयो:

·pos सत्यचिन्तामणौ खातन्त्र्येणैव दूषकत्वात् बमे विशेषदर्शनस्यैवेति तन्न पत्रापि व्याप्तिपक्षधर्मताविरह एवासिद्धिः पर्यवस्थति तत्र चोक्तमेवान्यतरत्वञ्च न लक्षणं व्यर्थविशेषण- त्वात् हेत्वाभासान्तरवरिष्कृतस्य व्याप्तिपक्षधर्मातानिश्चय विरोधिनो रूपस्य विवक्षितत्वात् तवायासियादिक- मेवेति। उच्यते मात्रयासिद्धिः स्वरूपासिद्धिः व्याप्यत्वा- सिदिः प्रत्येकमेव दोषः प्रत्येकस्य सानादुद्भावनाच्चानुमिति- प्रतिबन्धात् नत विशिष्टाभावः परामर्शविषयाभावो वा व्ययविशेषणत्वात् तस्य जानमुद्भावनं विनाप्यनुमितिप्रति- बन्धात् अनुभवसिद्दे हिलक्षणं नतु लक्षणानुरोधेनानु- भवकल्पना परामर्थविषयाभावत्वेनानुगतेन त्रयाणाम- सिङ्गत्वेन संग्रहो महर्षिणा कृत इति न विभागविरोधो हेत्वाभासाधिक्यं वा अतएव ये व्याप्तिविरहपक्षधर्मता- विरहरूपास्तेऽसिविभेदमध्यमध्यासते तदन्ये च यथायथं यभिचारादय इति सिद्धान्तप्रवादोऽपि न चैवं साक्षात्पति- बन्धकत्वेन बाधप्रतिबोधयोाप्तिविरहलिङ्गत्वेन मयभि- चारविरुवयोरपि संग्रहे विभागव्याघातः खतन्वाभिप्रायस्य निधेडुमशक्यत्वात् अन्यथा शास्ने परिभाषोच्छदापत्तेः स- यभिचारादेरप्येवं रूपमत्त्वेऽप्युपजीव्यत्वेन पृथक्त्वम् उप- धेयसहरीप्यमाघेरसकरात्। नन्वाश्रयाप्रसिद्या कथमा- श्रयासिविरमाव्या न च शशीयतया गवि हानिषेधवत् व्योमकमतमिति वाच्यं यशहङ्गनिषेधो न गवौत्युक्त्वा- ·अनुमानखण्डः । १०३ दिति चेत् व्योमकमसमिति निश्चितानन्वयत्वेनापार्थकम् पायविशेषणासिया चात्रयासिरिसको। व्याप्ति- विरहच व्यर्थविशेषणादौ तदुक्तमेकामसिद्धिं दुष्परिहरतो द्वितीयापत्तिरिति उपाधिस्तु न व्याप्तिविरह पतिव्याप- कधूमाव्यापकधर्मस्याप्रसिद्या धूमे तडिरहासिझेः किन्तु यावत्खव्यभिचारिष्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यमनौ- पाधिकत्वं व्याप्तिः माध्यव्यापकसाधनाध्यापकधर्मान्तरं न तहिरहः पपि तु तनियमत: न चैवमुपजीव्यन्वेन उपाधि- हेत्वाभासान्तरम् उपजीव्यत्वेऽपि खतोदूषकत्वेन तदर्थं पर- मुखवीक्षकत्वात् नहि साध्याध्यापकत्वमनुमितिविरोधि किन्तु व्यभिचारोबयनेन खव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षतया वा तदाह उपाधाववयं व्यभिचार उपाधेरेष व्यभिचार- शङ्कति प्रयोजकान्यथासिकौ सोपाधी नासिकौ प्रति- कूलतर्कानुकूलतर्काभावावुपजीव्यत्वे सति खतोदूषकावपि न हेत्वाभासौ स्वरूपसतोरेव प्रतिबन्धकवादित्युक्तम् । बाधो न साध्याभाववत्यक्षकत्वं पचहत्यभावप्रतियोगि- साध्यकत्वं वा पचे साध्याभावधानमात्रस्य प्रमात्वज्ञानं विना पधिकबलत्वाञानेन बाधाभावादिति वक्ष्यते पतएष साध्याभाववत्यक्षत्तित्वमपि न असिविसङ्कीर्णवाधाव्याप्तेश्च किन्तु साध्याभाववत्वप्रमाविषयपक्षकत्वं प्रमितमाध्याभाव- वत्पचकत्वं पचनिष्ठप्रमाविषयत्वप्रकाराभावप्रतियोगिसाथ- कात्वं वेति विवक्षितविवेकेन साध्याभावप्रमैव दोषः साच ·१०४ तत्त्वचिन्तामणी प्रमात्वेन जाता न स्वरूपसती हेत्वाभासत्वात् प्रमात्वज्ञानं विना अधिकबलत्वाभावेनादोषत्वात् अप्रमायामपि प्रमा- त्वज्ञानेऽनुमितिप्रतिबन्धाच्च। अथ साध्याभाववति पक्ष हेतोः सत्त्वज्ञाने व्यभिचारः तदज्ञानेऽसिविः संशययोग्य- वाभावेन पक्षत्वाभावादाश्रयासिट्विश्च न च पक्षभिन्ने व्यभि चारो दोषः व्यर्थविशेषणत्वात् सर्वोपसंहारप्रवृत्तव्याप्तेः साध्याभाववति साधनमित्यवगमादेव भङ्गात् न चैवं सन्दि- ग्धसाध्यदृष्टान्ते सन्दिग्धानकान्तिकवत्पक्षे व्यभिचार- संशयादनुमानमात्रोच्छेद दूति पक्षे साध्यसंशयोऽनुमानाङ्ग मिति व्याप्तस्य पक्षधर्मताज्ञानादनुमित्युत्पादेन संशय- निवृत्तः अन्यथा विशेषदर्शनस्य संशविरोधिता भज्येत न च पक्षे साध्याभावं प्रतीत्य व्यभिचारज्ञानमित्युपजीव्य- त्वाबाधः पृथक् पक्षे साध्याभावप्रतीतिरेव हि साध्याभाव- हेत्वोः सम्बन्धोल्लेखनीत्येकवित्तिवेद्यत्वेन नोपजीव्यत्वम् अन्यथा बाधदशायां पक्षे हेतोरज्ञानादसिद्विरेव न चोड़ा- वितव्यभिचारनिर्वाहाय बाधोद्भावनमावश्यकमित्यपजीव्यत्वं व्यभिचारोगावने परं कथन्ता नावश्यकत्वात् तत्त्वे वा तनिर्वाह्यमेव दूषणं तृप्तत्वात् वगिरुष्णः कृतक इत्युद्भा- वनाङ्गिरुष्ण इत्युझावने लायमितिबाधः पृथगिति कश्चित् तन्न पक्षे साध्याभावप्रमा स्वार्थानुमाने यदि न दोषः तदा परं प्रत्यपि न स्यादविशेषादिति तदुद्भावनस्य दूरनिरसत्वात् । अथोपनीतकाञ्चनमयत्वविशिष्टवानु- ·अनुमानखण्डः । १०५ मितेः सल्लिङ्गजन्यायाः आभासत्वं हेत्वाभासाधीनं न चा- नुमितेः पूर्वं तत्र व्यभिचारज्ञानं विशिष्टस्याप्रसिद्ध्या तद- भावस्याज्ञानात् अतएव पक्षासिडिरपि न यतः काञ्चन- मयवाभावरूपाहाधादनुमानाआसवं व्यधिकरण प्रका- रावच्छिन्न प्रतियोगिकश्चाभाव इति चेन्न वस्तुतो व्यभि- चारस्थापि तत्र सत्त्वात् ज्ञानञ्च तस्य बाधस्यैवानुमित्यन- न्तरमेव किञ्च वह्नौ काञ्चनमयत्वस्थानुमितावेव भाने काञ्चनमयवङ्गिमानित्यनुमितिर्न स्थात् विशिष्टस्य पज़म- ज्ञानाही काञ्चनमयत्वांशेऽनुमितेराभासत्वं वनौ लिङ्ग- स्यासिद्धेः व्यभिचाराच्च न चानुमितेविषयाभावाधीनमप्र- मात्वं किन्तु हेत्वाभासाधीनं यस्य हि ज्ञानमनुमितिप्रति- बन्धकं स हेत्वाभासः न च साध्याभावो ज्ञातः प्रतिबन्धक इति न स हेत्वाभासः । वस्तुतस्तु उपनीतस्यानुमितौ भाने भानाभावः प्रत्यभिज्ञादौ च प्रतीतिबलेनैव तत्कल्प- नम् अन्यथा पूर्वोपस्थितसकलपदार्थभाने यथार्थानुमि- त्युच्छेदः। अपि चैवं परार्यानुमानेप्युपनीतभाने बाधि- तोऽर्थ उपनौतोऽयं मम भात इत्य भावनादेव विजयेत वादी उद्देश्यानुमितेर प्रतिबन्न तत्र बाधो दोष इति चेत् तुल्यं स्वार्थानुमानापि अतएव यत्र सामान्यतो दृष्टा- नुमानमेवेतरबाधसहायं विशेषानुमापकं तत्र बाधकाना- माभासत्वे तत्प्रयुक्त सामान्यतो दृष्टस्याप्याभासत्वमिति बाध- स्थासाकर्थ्यात् । न च यदि विशेषविप्रतिपत्तौ सामान्यस्य ·१०६ तत्त्वचिन्तामणै प्रतिज्ञा तदा अर्थान्तरं सामान्यविप्रतिपत्तौ त नेतरत्र बाधकापेक्षेति वाच्यं स्वार्थानुमानएवैवं बाधामकरस्योता- वादित्यपासम् अनुमित्यप्रतिबन्धेन तत्र बाधस्थादोषत्वात् ननु पक्षे साध्याभावग्रहवत्याध्याभावव्याप्यग्रहोऽपि दूषको- विरोधित्वाविशेषात् तथाच साध्याभावसम्बन्धी व्यभिचारः साध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्यं बाधः साध्याभावष्या- प्यश्च वशित्वादिकमेवेति चेत् न पक्षे हि साध्याभावे शाय- माने जाते वा यदि साध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्य- बुद्धिस्तदा व्यभिचारएव । अथ पक्षे साध्याभावबुद्धिं विनष मातहि हेतुसाध्याभावव्याप्ययोरग्टह्यमाणविशेषयोः सत्य- तिपक्षत्वम् । अथ तुल्यवलेन सत्प्रतिपक्षोऽधिककलेन बाध इति चेन गमकतापयिकरूपसाकल्यं हि बलं तच्च योति- मिति कथं न सत्प्रतिपक्षत्वं गमकतावहिर्भूतञ्च न बलम् । अथ साध्याभावव्याप्यबुद्धरनन्यथासित्वं बलं तदा ततः साधनवति पक्षे साध्याभावानुमितावनैकान्तिकत्वमेव पक्ष साध्याभावग्रहवदिति यदुक्तं तदप्यसिद्धं तस्य दोषत्वानभ्युप- गमात् अन्यया हेत्वाभासान्तरतापत्तिः । अथ हेतुतः माध्यसिदिसम्भावनायां व्यभिचारासिद्धिः बाधेन हेतो रसाधकत्वे सिद्दे व्यभिचारसिद्धिरित्युपजीव्यत्वाबाधः पृथक् पन्यथा हेतोरसाधकरवे सिद्धेः साध्यसिष्ट्विसम्भावना- विरहाधभिचारबुद्धिः तस्याश्च सत्यां इतोरसाधक- स्वीरित्यन्योऽन्याश्रय इति चेन्न माध्यसिधुन्मुखहेत- ·अनुमानखण्डः । १०७ जानस्य प्रमितसाध्याभावसहचरितहेतुविषयत्वेन व्यभि- चारजानतया दूषकत्वात् तथापि व्यभिचारे साध्याभाव- प्रमा तन्वं तां विना सदभावादिति सैव दोष इति चेत् सत्यं किन्तु साध्याभावप्रमाव्यभिचारधानत्वेन दूषिका लप्तत्वात् न स्वतन्त्रा अतएव पक्षे साध्याभावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धत्व नतु साध्याभावसमानाधिकरणसाधनज्ञानव- नेति प्रत्युक्तं तस्य लघुत्व ऽप्यक्लप्तत्वात् । अप्रत्यक्षादौ प्रमामात्र प्रति सातन्त्र्येण बाधो दोषत्वेन जप्त इत्यनु- मितावपि स एव दोष इति चेन्न अन्यत्र तथा दूषकत्वा- कल्पनात् । उच्यते । पक्षे साध्याभावनिश्चयः साध्याभाव- भानप्रमास्वनिश्चयात् ज्ञानमात्रादर्थनिश्चये प्रामाण्यग्रह- वैयर्थं चमत्वेन सातादर्थनिश्चयप्रसङ्गच तथा चोपजीव्य- त्वेनाधिकबलत्वेनवा पक्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमात्वनिमये सव्यभिचारो नान्यथा उभयथापि साध्याभावनिश्चयाधौनव्य भिचारज्ञानात् पूर्वं ज्ञातं साध्याभावज्ञानप्रमात्वमेव दोष उपजीव्यतवात् । यदि च पक्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमातव- निश्चयो नानुमितिविरोधी तदा व्याप्तिपक्षधर्मतया हेत- धानं विशेषदर्शनत्वेन पक्षे साध्याभावनानं परिभूय साध्यं साधयेदेव पर्वते धूमपूव व िन च साध्याभाव बुष्टिरेवा- रह्यमाणविशेषा सत्प्रतिपक्षवत् प्रतिबन्धकेति वाच्यं रजते লত অলিনি আননি যিমান অনলয় যুদ্ধ पौतवनाने शुद्धावस्य चानुमानात् वादिवाक्येन पचे साध्या ·सत्वचिन्तामणौ साध्या- त्वेन भावनानादनुमानोच्छेदप्रसङ्गाच्च। अथ पक्षे साध्याभाव- प्रमैव साध्याभावहेतुविधया व्यभिचारज्ञानत्वेन दोषो तु तस्याः प्रमानत्वज्ञानमपीति चेत् तहि प्रमायाः अ. प्रमात्वज्ञाने भ्रान्तानुमितिन स्थात् न स्थाच्च पक्षे भावज्ञानप्रभात्वन्धमादनुमितिप्रतिबन्धः। ननपजीव्यत्वे- ऽप्यत्र साध्याभावप्रमेति ज्ञानं न स्वतोदूषकं क्लप्तत्वात् पक्ष साध्याभावनिश्चयं कुर्बत् व्यभिचारज्ञानद्दारेति चेन्न अत्र साध्याभावप्रमेति ज्ञानावियमतः साध्यज्ञानानुदयात् तस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् शब्दादौ तथा दर्शनात् साध्याभाव प्रमा- विषयत्तित्वस्य हेतुरत्तित्वादसाधक साध्याभावप्रमाया हेत्वाभासत्वं साधारण्येऽपि ज्ञायमानं सत् यदनुमितिं प्रति- बध्नाति तस्यैव हेत्वाभासत्वं न च साध्याभावप्रमा नेति नि- यदशायां पक्षे साध्याभावहेतुज्ञानाद्यभिचारडूति वाच्य प्रमात्वज्ञामस्य साध्याभावनिश्चयहेतुत्वेन तद्दशायां तद- भावात् । पक्षधर्माताबलेन प्रसिद्धं बाधान्द्र सिध्यतीति बाध: पृथक् । प्रसिद्धाभावति पक्षे व्यभिचारान्न तत्सिविरिति घेत् तासत्प्रसिहाभाववति सपक्षे व्यभिचारात् तमपि न साधयेत् तदज्ञानात्तत्साधनेऽनुमितिरप्रमा स्यात् । अय पक्षटत्तेरन्यएव धूमादिः सपक्षे तईि गोत्वष्टथिवीत्व द्रव्य- वादेरप्रसिद्धसास्नानुमानं न स्ात् सानादिप्रत्येकव्यभि- चारात् यदि च साध्यत्वावच्छेदकसानात्वादिसामान्याव- किनप्रतियोगिका भाववति न गोत्वादिकमिति न व्यभिर ·अनुमानखण्डः। १०४ चारः ताई धूमेऽप्येवं व्यभिचाराभावात् साध्यतावच्छेदकेन प्रकारेणाप्रसिड्वमिव प्रसिद्धमपि साध्यं धमगोत्वादिकं साध- येत् यदि बाधोदोषति वयम्। साध्याभाववन्धावसह- चारोन व्यभिचारः साध्यप्रागभावध्वंसवहत्तित्वेन व्यभिचा- रितया प्रथिवीत्वादिना गन्मादेः द्रव्यत्वादिना गुणस्थानु- मानभङ्गप्रसङ्गात् किन्तु साध्यात्यन्ताभाववदगामित्वम् एवञ्च स प्रागभावप्रध्वंसावच्छिन्नतदारये तत्पतियोगिसा- धने पक्षे व्यभिचारोनेति बाधोदूषणम् अथावच्छेद्ये सिद्ध- साधनम् अवच्छेदके हेत्वसिद्धिः विशिष्टञ्च नान्यदिति चेत् सहि प्रागभावप्रध्वंसप्रतियोगिनोरेकत्तित्वेनैकसमयतापि स्यात् । अथ यत्समयावच्छेदेन तत्र प्रागभावः प्रध्वंसोवा न तत्समयावच्छेदेन प्रतियोगीति चेत् तईि तदवच्छेदेन प्रतियोगिसाधने न सिंद्धसाधनं किन्तु बाधएव अन्यथा- भावात्यन्ताभावयोरप्यव्याप्यत्तित्वभङ्गः एकत्तित्वात् भव- छेदकभेदेन त्तिरिहापि तत्र देशभेदोऽवच्छेदकोऽत्र तु समयभेदति । असिझेरपि बाध एवोपजीव्यः न चैवमुपजी- व्यत्वाहाधवत् सिद्धसाधनमपि पृथक् उपजीव्यत्वेऽपि खतोऽ- दूषकत्वात् नहि साध्यज्ञानं तद्बुद्धिविरोधि धारावाहिक- ज्ञानोदयात नाप्यनुमितिविरोधि अनुमित्वया प्रत्यक्ष- सिद्धेऽप्यनुमानदर्शनात् तदुक्तं प्रत्यक्षदृष्टमप्यनुमानेम बुभु- बन्ते सर्करसिका इति श्रवणानन्तरं मननदर्शनाच्च तस्मात् सिष्ठिमात्वार्थिनः सिद्धौ न तदिश सिद्धिविधेषाधिनः ·तत्त्वचिन्तामणी सास्तीति तखानुमितिरेव एवञ्च सिषाधयिषितपक्षविघट नहारा सिद्धसाधनं दूषणं न खतः नन्वभावधीरपि न भावधीप्रतिबन्धिका नेदं रजतमिति भ्रमानन्तरं रजतनि- श्चयात् न चाभावप्रमा तथा अपीत: शतइति प्रमापयतएव पौतोऽयमिति नमदर्शनादिति चेन्त्र विरोधिज्ञानं हि प्रतिबन्धकं प्रत्यक्षत्रमस्य च प्रत्यक्षप्रमा विरोधिनी सा मजादौ नास्त्येव अनुमितौ त्वभावप्रमामात्रमेव विरोधीति कथमभावप्रमायां भावानुमितिरिति । स चायं दशविधः धर्मिग्राहकमानबाधितं घटोव्यापकः सत्त्वादिति प्रत्यक्षेण । परमाणवः सावयवा मूर्तत्वादित्यनुमानेन मेरुः पाषाण- ; मयः पर्वतत्वादिति सुवर्णमयत्वबोधकागमेन साध्यप्रति- योगिग्राहकबाधितं वरिनुष्णः कृतकत्वादिति प्रत्यक्षेण शब्दोऽश्रावणो गुणात्वादित्यनुमानेन गवयत्वं गवयपदाम- प्रतिनिमित्तं जातित्वादित्युपमानेन साध्यग्राहकबाधितं नरशिरः कपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वादित्यत्रागमेन हेतुग्राह- कगधितं जलानिलावुष्णौ पृथिवीतो विपरीतस्पर्शत्वात् तेजोवदिति प्रत्यक्षेण मनोविभुज्ञानसमवायाधारत्वादित्य- नुमानेन राजसूयं ब्राह्मणकर्त्तव्यं वर्गसाधनत्वादग्निष्टोम- वदिति राजसूयकर्त्तव्यताबोधकागमेनेति । अव हेत्वाभा- सानाम् साधकतासाधकत्वेन सङ्केतमत्त्वं जात्यादीनां खासाधकतासाधारण्येन परासाधकतासाधकतया खव्या- घातकत्वादसद्धेतमत्त्वम् अथ विरुद्धत्वादिवानादेव खानु - ·अनुमानखण्डः । मितेरिव परानुमितेः प्रतिबन्धे किमसाधकतानुमानेन यहचसि वाद्युक्तदूषणावगमः स निग्टहीत इति समयबन्धेन कथाप्रयन्तौ दूषणमात्रमुद्भाव्यमन्यथार्थान्तरत्वादिति चेन इयं युद्देश्यं परानुमितिप्रतिबन्धः स्थापनाया असाधकता- साधनत्वञ्च तबाद्य दूषणमात्रज्ञानादेव द्वितीयन्तु अलि- गन्त्वज्ञापनात् प्रतिबन्धकत्ववदनेनापि रूपेण दूषकत्वस- म्भव इत्यभिमायेण वा साधकतासाधनं नन्वेवं पञ्चावयवा- पेक्षा स्यात् अन्यथा न्यूनतापत्तिरिति चेन्न दूषणस्थासाध- कताव्याप्यत्वमङ्गीकृत्य कथेति पक्षधर्माताया एवोद्भाव्यत्वात् अन्यथा अधिकतापते. नवं कृतकत्वेनानित्यत्वानुमाने व्याप्तिाभिधेया उभयसिद्धत्वादिति चेत्र कथादशास- मयविषयतया दूषणेष्वसाधकताव्यात्युपस्थितेरावश्यकत्वात् अन्यथा कथकत्वविरोधात् नन्वेवं कृतकत्वे तद्याप्तिमनङ्गी- कृत्यापि कथासम्भवात् यस्तु कथारम्भेऽसाधकत्वव्याप्तिं ना- : नौकरोति तं प्रति तभूषणत्वं प्रसाध्य पञ्चावयवप्रयोगः क- सव्य एष यत्तु दूषणे पक्षधर्मातामात्रमुद्भाव्यं तत्र यत्र वादि- नोखथा समयोऽन्यत्र तु पञ्चावयवप्रयोग एवेति तब कथा- सम्प्रदायविरोधात् । अथासाधकत्वं न पक्षे साध्यप्रत्ययाज- नकत्वं तेनापि तत्त्वेनाज्ञानदशायां पक्षे साध्यभ्रमजननात् कदाचिदजनकत्वं महेतावपि नन्तकाले साध्यविशिष्टम- क्षधर्मिज्ञानाजनकत्वं तत् न हि दूषणत्वज्ञानदशायां पक्षे नमरूपायनुमितिः साध्यविशिष्टपक्षज्ञानच हेतवेन ·११२ तत्त्वचिन्तामणौ ज्ञानदशायां प्रसिवमिति चेन्न सहेतावसत्प्रतिपक्षदशाया- मपि पूर्वकाले साध्यविशिष्टपक्षज्ञानाजनकत्वमस्तीत्यसाध- कताप्रसङ्गात् । अथ पक्षे साध्यभ्रमजनकत्वं तत् बाध- विरुवयोरपि तत्वाञानदयायां भ्रमजनकत्वादिति चेत्र मवेतौ सत्प्रतिपक्षेऽसाधारणे च तत्त्वेन ज्ञानदशायां साध्यन्नमजनकत्वात् अज्ञाने साध्यप्रमाजनकत्वात् नापि व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरराहित्यं सत्प्रतिपक्षासाधारणसङ्के- तोरभावात् दशाविशेषे तस्य तदोषत्वात् साध्यप्रसिद्धौ प्रकृतसाध्यष्यात्यप्रसिद्धेश्च नाप्यनैकान्तिकाद्यन्यतमत्वं यत्कि- श्चिदनैकान्तिकत्वस्यातिव्याप्तेः प्रकृतसाध्यानकान्तिकत्वस्था- प्रसिद्धत्वेन केवशान्वयिसाधने प्रसिद्धेः सङ्गत: सिद्धसा- धमात् साध्याविशेषञ्च । यत्तु एतत्कालीनएतस्मक्षीयत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगितामाध्यप्रमाकरणत्वाभावः तत्तकाले तत्तत्पक्षविषयसाध्यवाभिमतानित्यवादिधमजनकत्वाभावो वाऽसाधकत्वं न च प्रतियोग्यप्रसिद्धिः एतत्कालौनेतत्यक्षी यत्वतत्तत्कालतत्तत्पक्षविषयत्वयोळधिकरणयोरेव प्रतियो- गितावच्छेदकत्वादिति तन्न तहेतोः सत्प्रतिपक्षाज्ञानद- थायामपि तादृशप्रमायामकरणभावेनासाध्यतापत्तः । मामि हतीयलिङ्गपरामर्थस्य प्रमात्वं तत् विरुवाही परा- मर्थाभावात् सहेतौ सत्प्रतिपक्षेसाधारणे च तत्पमात्वाञ्च माध्यमितिहेतुभताभावप्रतियोगिज्ञानविषयत्वं सहेता- पपि कदाचित् व्यभिचारिखसमतिपक्षवधानस्यामिति ·अनुमानखण्डः । दसिद्धेः। प्रतिबन्धकत्वात्। प्रथामितिप्रतिबन्धकामाविषयत्वम साधकास्वं सहेतौ व्यभिचारादिभ्रमः प्रतिबन्धकः अनुमिति प्रतिबन्धकत्वञ्च व्यभिचारादिप्रमायास्तृतीयलिङ्गपरामर्थ- विघटनहारा तुल्यबलतया विषयतया चेति चेन्न सत्पति- पक्षयोर्विरुद्धयोास्तवतुल्यबलत्वाभावेन तवमस्य प्रति- बन्धकत्वात् न च तुल्यबलतया जायमानेन बोधितसाध्य- विपर्ययकत्वज्ञान प्रतिबन्धकं तच्च प्रमैवेति वाच्य तुल्य- बलताज्ञानमेव प्रतिबन्धकं न तु ज्ञायमानत्वज्ञानं गौरवा- न च सत्प्रतिपक्षेऽन्यतराङ्गवैकल्यप्रमैव प्रति- अधिकेति वाच्यं अन्यतरत्वं तदतहन्ति न च तदतहत्तिसा- मानाधिकरण्येन ज्ञायमानस्य दोषत्वं धर्ममात्रस्य व्यभि- चारजानादनुमित्युच्छेदापत्तेः अन्यतराङ्गवैकल्यज्ञानोप- जीव्यस्य तुल्यबलत्वज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वाच्च अन्यथा व्याप्यत्वासिड्यन्त वापत्तेः। अथानकान्तिकादिज्ञानस्य तत्तदनुमितिप्रतिबन्धकत्वमसाधकत्वं तथाहौदमनैकान्ति- कादिज्ञानमेतत्कालीनैतत्माध्यवत्तयैव तत्पुरुषस्यैव तत्पक्ष- कानुमितिप्रतिबन्धकम् एतदनैकान्तिकज्ञानत्वात् एतदन्य- तच्चानवदिति चेन्न एतत्माध्यवृत्तयैतत्पक्षकत्वानुमितेः कदाचिल्लिङ्गनमात् प्रसिद्धावप्येतत्कालीन एतत्पुरुषस्य तादृयामुमित्यप्रसिद्धेः नापि समीचीनसाध्यविशिष्टपक्ष- प्रत्ययाजनकत्वं बाधविश्वासिडेषु साध्यानधिकरणपत्रे सत्यसाध्यप्रतीत्यप्रसिद्धेः वह्निमति बाप्पे धूमनमात् वङ्गा- - ·११४ नवचिन्तामणी नुमितेः सत्यत्वाच्च न चान्यएव वशिसत्र भासते मानाभा. वात् तहतः प्रत्यभिज्ञानात् एकव्यक्तिके तदसम्भवाच्च न च सानुमितिलिङ्गविषयत्वेन भ्रमः अनुमितौ लिङ्गभाने मा- नाभावात् किञ्च भावाभावोभयमपि प्रमेयमिति सत्यनु- मितौ भावत्वाभावत्ववति प्रमेयत्वभाने एकत्र तयोरभावा- दसत्यानुमिति: स्यात् न चान्यतरत्वं सिद्धं तद्याप्तिमविद् षोऽप्यनुमितेर्व्यर्थविशेषणत्वाच्च। अथ साध्याव्याप्यत्वमेव सत्र तन्वं तत्र च बाधो नास्तीति चेत् तहि कूटलिङ्गाद - मिती वकिव्याप्यवत्त्वमेव तन्तं वकिव्याप्यञ्च किश्चित्तत्रा- स्त्येव । अथ कूटलिङ्गे वन्निव्याप्याभेदः प्रतीयते तथा वङ्गौ कटलिङ्गब्यापकाभेदोऽपि अन्यथा कूटस्यैव वशिव्याप्य- त्याप्रतीतेः एवञ्च कूटलिङ्गब्यापको वङ्गित्वेन भासत इति वङ्गानुमितिरसत्येति चेन्न वङ्गिय्याप्यालोके धूमारोपात् यत्रानुमितिस्तत्रासिविभेदेऽसत्यत्वाभावापत्तेः आलोक- व्यापके धूमव्यापकाभेदात् । अथ लिङ्गमनुमितिविषयो नियमतः पक्षधर्माताज्ञानविषयत्वात् व्याप्तिज्ञानविषयत्वात् नियमेनानुमितिहेतुविशेषणधीविषयत्वाच्च पर्वतवत्याध्य- वच्च किश्चैकविशेषणवत्त्वेन ज्ञाते विशेषणान्तरधीसामग्री तत्रैव विशिष्टवैशिष्यज्ञानमितिधूमविशिष्टएव वङ्गिवैशिया- नुमितिरिति । नन्वनुमितौ व्यापकत्वभानेऽनुमित्यविच्छेदः न च फलीभतधानन्यूनविषयस्यैवं परामर्शस्थानुमिति- हेतृत्व गौरवात् विषयान्तरसञ्चारात् नानुमितिरित्यपि ·अनुमानखण्डः। न परामर्शस्य चरमकारणत्वात् प्रत्यक्षादिसामग्रीतो बल वत्त्वाच्चेति चेन सिद्धसाधनेन विच्छेदात् यद्यप्येवं लिङ्ग- माने प्रमात्वेऽपि साध्यप्रमात्वात् कथं तदसाधकं तथाप्यु- नमसाधकत्वमस्त्येवेति चेत् अस्तु तावदेवं तथापि दैवा- सत्र धूमसत्त्वे कयं तदंशेऽप्यसत्यता अतएव आद्रेन्धन- प्रभवो वधूिमव्यापको नान्यः नच वङ्गित्वेन व्यापक त्वादन्योऽपि तथा तेन विनापि धमसत्त्वात् एवं वाध्ये धम- धमात् धूमव्यापको वङ्गिर्भासते सच तत्र नास्त्येवेति न सानुमिति: सत्येति निरस्त दैवाङ्मसत्त्वे सत्यत्वात् । उच्यते। खजानदशायां पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकत्वमसान धकत्वं तथाहि विरुद्धत्वादिज्ञानदशावर्तीदं पक्षे माध्यप्रत्य- याजनक विरुद्धादित्वात् पक्षविशेषणमहिना तत्तहशायो पक्षे माध्यप्रत्ययाजनकत्वं सियति बाधितेऽपि लिङ्गत्वनः मात् पक्षे साध्यप्रत्ययजनकत्वमिति न प्रतियोग्यप्रसिद्धा साध्यामसिद्धिः यहा अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदककम- वत्त्वमसाधकत्व तथाहोदानोमिदमनुमितिप्रतिबन्धकत्व ।। क्छेदकरूपवदनैकान्तिकादित्वात् ज्ञानवत् अनुमिलिप्रति- बमकतावच्छेदकञ्च रूपं ज्ञाने विषयतयानकान्तिकादित्व मेव न च साध्यविशेषः उपाधिविशेषस्यानुमेयत्वात् तोयत्वेन पिपासोपशमनसमर्थतावच्छेदकरूपपरत्वानुमानवत्। त्वनैकान्तिकबाधितविरुष्वव्याप्यत्व व्याप्यत्वासिद्धेऽनै कान न्तिकत्वं खरूपासिद्धसत्प्रतिपक्षासाधारणेषु दयाविशेषेखन ·नवचिन्तामणी मितिप्रतिबन्धकद्धानविषयत्वमसाधकत्वं न चैवमनैकान्ति- कोऽसाधक इति सह प्रयोगानुपपत्तिः तनाव्याप्यत्वस्थासा- धकशब्दार्थत्वात् असाधकताननगमेऽपि च हेत्वाभासत्वम- ननुगतमेव यस्य ज्ञानमनुमितिप्रतिबन्धकं तस्य हेत्वाभ- सत्वादिति। चौमदूगङ्गेयोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डो बाधान्तः । -

·अनुमानचिन्तामणिदीधितिः।
0--
औरघुनाथशिरोमणिभट्टाचार्यविरचिता ।
बि ए उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
संस्कृता।
कलिकाताराजधान्यां
वाल्मीकि यन्त्र मुद्रिता।
२०१८७१।

·No text on this page.

·अनुमान दीधितिः। त्री ममः सर्वभूतानि विष्टभ्य परितिष्ठते । अखण्डानन्दबोधाय पूर्णय परमात्मने ॥ अध्ययनभावनाभ्यां सारं निर्गीय निखिलतन्त्राणाम् । दीधितिमधिचिन्तामणि तनते तार्किकशिरोमणिः श्रीमान् ॥ परजुष्ट नयानिवर्तमाना मननाखाद्यरमा विशद्धबोधैः । रघुनाथकोरपेतदोषा कृतिरेषा विदुषां तनोतु मोदम् ॥ न्यायमधीते सर्व स्तनुते कुतुकानिबन्धमप्यत्र । अस्य तु किमपि रहस्य केचन विज्ञातमोगते सुधियः ॥ मान्यान् प्रणम्य विहिताञ्जलिरेष भूयो भूयोविधाय विनयं विनिवेदयामि । दूयं वचो मम परं निपुणं विभाव्य भावावबोधविहितोन दुनोति दोषः ॥ पूर्वापरयन्यैकवाक्यताप्रतिपत्तये शिव्यावधानाय च साति विमाननिरूपणं प्रतिजानीने प्रत्यक्षवित्यादि। प्रोपr: पसनः सरूपतस प्रत्यक्षमावस्यानुभि स्या पादरमियुपजीवक खेऽपि नसभा प्रत्यक्षमिति संथा - ·२ अनुमानदीधितिः। मितयस सर्वाः माहात्परम्परया वा व्यायादिप्रत्योपजीविका पुरसतसाथमुपजीवकतोत्कर्षः। यद्यपि सकलमेव प्रत्यक्षफल- मुपजीवत्यदृष्टजननी समयमकर्तव्यतादिपरिच्छेदिकामनुमितिम् ईश्वरप्रत्यकन्नु न फलं, तथापि दृष्टहारकमिह तथावमादरणी- অনিয়াবিলিলা বালিনিবনিখিল त्तिकम् अनुमिति भावयतो ऽपीश्वरज्ञामस्य तस्करणतानिया- हकपत्यासत्तिविरहेणातत्त्वात् सर्व पुनरिन्द्रिय नानुमामाधीन- जन्म मनःश्रवणयोरजन्यत्वात् दृष्टद्वारावा तथाखमादरणीय भवोत्पत्तिमदपोन्द्रियम् दृष्टद्दारकमनुमानमपेक्षत। अथोपनीय निक्षयोपजीवकं निरूप्यतइति न नियमः कचिस्कार्य निरूप्यापि कारणनिरूपणादितिचेन किश्चातो न हि सङ्गतिरनताराभि- ঘালয়, আলামিষালসবাজিৰাসলমাৰি योगार्थ: सङ्गतिः जायते च कार्ये कारणे वा शाते कारण त्वस्य कार्यत्वस्य वा जामाकि मस्य कारणं कार्य वेति जिज्ञासा प्रत. स्तयोईयोरपि मतित्व मित्थचोपजीवकताथास्तुस्यत्वेऽपि न शतिरिति मन्तयम् । लाघवाचावापमानस माति यति बड़वादीति . सुप्रसिद्धतया निरसनीयाल्पवादिविप्रतिपत्ति कलेन उप्रतिपदतथा चानुमामएव गुपिसोः प्रथम जि. मामा मात्रमाने प्रसिद्धत्वात् निरसनीयबडवारिविप्रतिपतिः कमेगातिहबाव भोलर्मिक रीतिमनुराध दिने प्रथम ·লালীখিনি। জিবি জিৰাথমিল বিদ্যা আলালদিঘলিনি আৰ। অথা আৰম্ভ নিন না অাক। মালভস্থ সন্তলিলিলিকা কমান্ধ বাগানাহুলনাৱলেজমাখিজা- বুমামলবন্ধন সিদ্ভিজনবলমিনীহাহলীল বকুনি ত্মিবি জবি বননি বহু বিষয়াদি জান্ধায়- না: স্বঘ লমূৰনিয়াবিল সন্তদ্বযুলালসালনিক যাইল অদ্ভাসিত্মঘালয়ান মুভি - সন্তলাবিলা নথির নয় ও সম্মলিখীল- লার হালনাগমিলনামালিযথালি- पेयमिति मछपः। লয় ছালাত্মাৰিমিলান ঘিী জৰ যন্ত মিমিনুন্দিনাদিয়ালঘযযুল নয়াহু আঙীয়াৰিল। অন্যধিনিমিয়লালালায়িকা- বাতিঘালাল ফালায় যাই- নাইজানালাগিলান অলিন্দু- নাজিয়া ঘিন ঘিাআলাদা লালালিয়ন দিহিত্য ময়াল লিগ্রাফিয়িলা রোমাৰা নাৰ নথিলালায় - মিয়ার লিমিলিলাবলি ·. अनुमानदीधितिः। ताहामामानाधिकरणाप्रसिधा मज्जामस्थाभावात् पयतच्या तिमिरामात् प्रवासारवाक्यायोग्यवान महावाचा जानानुदयात् विषाणे शमसम्बन्धाभावनिश्चयदशा शशविषा- एनन्यमिदं कार्मुकमिति शाबुद्धेब्रह्मणापि दुरुपपादलात् । मचाच प्रमाणप्रस्तावात्यमेव खच्या यदि च मलिङ्गपरामादपि भ्रान्तानुमितिस्सदा चरमज्ञानपदं प्रमापरमिति वाच्यम् अव्या- प्यापwधर्मयोस्त वावगाहिना परामर्षेण जनितायां वस्तुतः मा. ध्यवत्पवावगाहितया प्रमायामव्याप्तेलिङ्गोपहितलैङ्गिक भाननि- रामेमांशिकममत्वस्थाप्य योगात ईश्वरता दृशज्ञानजन्यस्वस्य वाति- प्रसन्नकखात् श्रतएव व्याप्तिविशिष्टे पक्षधम्मेता तज्ञान वेत्या- दिकमपास्तम् । व्याप्तिविशिष्टञ्च पक्षधर्माश्चेति बन्दाश्रयणावाप्ति विशिष्टत्वपक्षधर्मत्वावगाहिज्ञानजन्य त्य' लभ्यते पदार्थयोरभेदे- ऽपि पदार्थतावच्छेदकभेदेमैव प्रमाण प्रमेयेत्यादिसूत्रे अन्यत्र च इन्स्य दर्शनात पदार्थदयाभेदबोधकाच कर्मधारयानेदा- भेदोदामीनपदार्थ दयबोधजनकत्वेनैव म्हस्य भेदात विशिष्ट- पदख धर्मपरतथा वा व्याप्तिवैशिष्यपक्षध तयालीमात् । नचे- वमालोकोशिश्चाप्योधूमवान् पर्वत निझामन्येऽतिप्रमतिः एकत्र नभवावगाहित्यात स्वादिति केचित्तरप्यमन् एवमपि धूमावक्रिया प्रवचन निशान कोण सभामा ·५ . अनुमानदीधितिः। मिथसदुभयोपलेषावगाहित्वस्य च परामर्शाव्यापकत्वात् । नर तदुभयविषयत्वनियतधर्मावच्छिन्नकारणता प्रतियोगिककार्य- ताशालिवमर्थः पक्षधर्मनापदोपादानवैयर्थात् व्याप्तिविशिष्ट व्याप्तिप्रकारकं यत्पक्षधर्मताज्ञानं तच्च न्यमिति तु स्यात् । थद्यायचापीन्धनसमामाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितामवच्छे- दकवहिं त्वावच्छिन्नसमानाधिकरणेन्धमवानित्यादिपरामर्शज- न्येऽव्याप्तिरखण्डव्याप्तेर प्रसिद्धेः भ्रमानुमितेर्लक्ष्यत्वे चात्राका- शमात्मन इत्यादी सतरां तथा, तथापि तावत्पदार्थानां तथा- विधपरस्परोपरलेषावगाहित्वमा विवक्षितम् । नच व्यतिरेकिण्य- व्याप्तिः व्यभिचारधीविरोधिधीविषयत्वेनान्वयव्यतिरेकव्याप्योरनु- गमात् भवति हि धूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगि- वसिमानाधिकरणधूमत्वे वहाभावयापकीभूताभावप्रतियो. गित्वे वा गृहोते नियमोवति व्यभिचारधीप्रतिरोधः तथावि धधूमसमानाधिकरणत्वादिकन्तु न तथा रामभादो तवरेऽपि व्यभिचारयहात् व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तियहणाश्रयणादा। न च भ्रमसंशयोत्तर प्रत्यक्ष प्रति विशेषदर्शनस्य हेतुतामते तत्राति- व्याप्तिः तथाविधनियत्वेन हेतुताया विवक्षितत्वात विशेष- देवनय श्रमादिविरोधित्वेन तत्त्वमित्युक्त्वात् । श्रतएव लिग: बादिक्षणातिदेशवाक्यार्थज्ञानजन्यापमिती नातिष्याप्तिः-. चाविधवायाप्रतिमधामवेन तस्य वित्लात् । नवोपनवार्थ ·अनुमानदीधितिः। शामजन्य न्यायार्थज्ञाने तच्छन्न सतितमहामारेष वा व्या- शादिविशिष्टोपस्थितिद्वारा वनिते शाब्दबोधे ऽतिव्याप्तिः व्युत्पा- ম্মিন বল হাসানাই স্বীকাল না रेश विशेषरूपेणोपस्थापकसमिति वाच्यं तवातिरिकाय पद- जन्यत्वस्य कारणतावच्छेदकेऽनुप्रवेशानिश्चयवस्थाप्रवेशाच। नच तयापि तत्तविशिष्ट वैशिष्यज्ञान प्रति तत्तविशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वात तादृशशाब्दबोधे प्रत्यक्षे पातिव्या- शिः दोरको न वेति संशये रकदण्ड वानमितिज्ञानानुदया- दिति वाचं ज्ञानोपरमेऽपि विशिष्ट विषयोपधानेनेचादेषयोः कृतेश्च माक्षात्काराविशेषणविषयका विशिष्ट संस्कारादेव विशिष्ट स्मरणाच तविषयकगुणानां तत्र हेतुत्वे न्यून वृत्तेजीमत्वस्य तबा- प्रवेशादिच्छादितः संस्काराचानुमितेरनुदयात् संस्काराचन्य- वस्य गुरुतया ज्ञानत्वेनैव तत्र हेतुत्वान। न च परामर्शन व्यव- सायेऽति व्याप्ति: सामान्यतः प्रत्यक्षे विषयत्वेन तत्तद्विषयकप्रत्यो मावेम, कदाचित् ज्ञानादिप्रत्यक्ष ज्ञानत्वादिमा तत्र हेतुलं मत यावामेत्र तक्तदितरत्वादि विषयनिष्ठोधर्मस्तेन तविषयत्वेन कार्यकारणभावः, मैवावलोकित त्रनिर्मितनोलेतरघटतदिव- অন্ধললি লাল ফাত্মাঘাষান্মালামাল न्ययोपपनेछ। पप विशिष्ट भरणेऽतिष्याप्तिः नवोपेनमायेगा বলল খাল হিলিখালবিলা সোয় ·অনালীখিনি। wiজলাবাৰ লাবি সম্বলিনিগলপলিথিন বিথ আ নায়াবি নূন্থাৰ লাৰি ৰজালাল এলাককালবিহান, অন্যায়সঙ্গা ই জালঘৰঘৰনি অলঙ্কনাৰ নৱসৰয়াত্ব। লা- অমলল নঘল যায় জ্বল লাক্সন স্বলন - বাদামঘৰত্না বালান্ধা দম্ভ লাগলাম অমূলবিনামৰূলাঘৰমিকাৰনুসন্দি, আত্মন * তল: অজান: স্বাঃ। যৰিয় লিস্বিনা- অগিজ কঙ্কনাঘমি কাঘললাআন নষ বা নালাল বাৰৰ বীজ। খন্সি हितच तात्पर्यटोकायां प्रथमसूत्रे ऽवयवविवेचनप्रस्ताव भित्रैः मृतीनां खकार्यसंस्कारविरोधिनीनामसहभावादिति चेन्न घर- मज्ञानपदस्यानुभवपरवा त्माचात्तजन्य त्वस्थ वा विवक्षितत्वादि- এসি রূখিন। জিম্ব আবিষ্মঘহ্মালমিম্মা বাসা- লিলিয়লা নতুন স্মিাৰস্থিলিলল নক্ষ মূল কান্ধলভি, নব বন্ধনলিয়মালান নিয়ম থামাবার অন্যথা লিখলল নাফিয়জলসা ইনাল সন্ধান আলৰঘৰী: জান্ধায়গায় না কিন্তু জান্ধাযা; লন্ত লীলালাগা বিশথিল হব'গিনিশিখা। হি শানিম ·अनुमानदोधितिः । शापि बनानुमित वम्यादिव्यभिचारधीविरोधिधविषयः সন্ধাজঘক্ষ্মনাত্মাগল সামন ও লিনা সব खाणे निवेशात् श्रतएव व्याप्यवत्पक्षाधभावयहं प्रति व्याप्यवत्य- चादिज्ञानत्वेन हेतुत्वेऽपि न क्षतिः व्याप्यविषयकत्वेन वा जन्यं ज्ञा- नं विशेषणीयम् । एतेन स्मृति प्रति संस्कारद्वारा अनुभवं प्रति च माक्षाविशेषणधियोहेतुत्वस्य निर्विकल्पकात्मकस्य वा स्मरण- स्थान भवं प्रत्येव वा तस्याहे तत्वस्य नियमतः कृतिसाक्षात्कार पूर्व विषयमृतेश्च कल्पनात् व्याप्यवत्यक्षवत्त्वादिज्ञानेऽतिव्याप्ति रित्यपि परास्तम्। साध्यादेरननुगमात् एकोपादाने अन्या- नुमितो दैवाड्याप्तिविर्षायण्याच तस्यामव्याप्तिः परमवशिष्यते मापि तामज्ञानवृत्त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्त्वविवक्षया निरसनी- या एतलाभायैव चानुभवार्थकं चरमज्ञानपदम् एवंञ्चान्वय व्य- तिरेकव्याप्योः पृथक्प्रयोजकत्वेऽपि न क्षनिः पर्वतवमिव्याप्यवै- शिवावगाहिनिश्चयवावच्छिन्न कारणताप्रतियोगिककार्थताया वटि व्याप्यवत्पर्वतमिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिक व्या. श्यविषयकत्तिकार्याताया वा अवच्छेदिका ज्ञामवृत्तिः मा. मानाधिकरण्येनावकैदिका वा या जातिस्त इत्वं वा बाध्यं व्याप्ति- भानेऽवयं भासमानों यस्तादृशानुमित्यविषवस्तदविषयत्वमात्र वा चौथा कोधिरनुमितिब्बतिमादाय तड्यक्तिसमवेतानुभव। बान्यानुभवाच्यासमवेतधर्मसमाविषमिति वा वचम् अनुभव- ·अनुमानदीधितिः। वजानीकारत नातिसमवेतमरणासमवेतमवायित्वं वाध्यम् । व्याप्ति ज्ञानत्वावच्छिनकारणता प्रतियोगिफवार्य নাজাঞ্জিলা ॥ বিমিযালয়লাক্সিজানা- प्रतियोगिककार्य्यता नसमानाधिकरणानुभवलव्याप्यजातिमत्त्वं सत्यमित्यपि कश्चित् । परंतु पक्ष धर्मतेत्यत्र पक्षता विशेषणं तथाच पक्षतामह कितनामपरामर्थजन्यत्वमर्थः यथोक्ताया विशेष्याधभावरूपाया वा पक्षतायाः प्रत्यक्ष वारणाय परामर्श स्थापादानं तत्त्वेन जम कत्वमेकांवच्छेदेन तदुभयजन्गत्वच विवक्षितं तेन बाधादि- कालीमन दैवात् प्रतियोगिविषयकण परामर्शन जन्ये पर- ताथाः' प्रत्यक्षे तदुभयसमूहासम्बने वा नातिप्रसाः तह- त्यनुभववव्याप्यजातिमत्त्व विवक्षया च नाव्याप्तिरित्या त- चिन्यम् । तत्करण मिति। नच व्यायादिज्ञानजन्य ज्ञान करण সমাধন অদিনিল নাহারুলমন আদিয়াল मेव वा गमकं व्याप्तेरननुनमेऽपि अधिकस्य भागामिद्धिवारण मात्र प्रयोजनस्वादिति वाच्यम् फलोपहितस्य लक्ष्यतया बाप्ति আগানিসগলান ঘনিষ্টঘমালালা नवायलाइतिरेकच्यामिर्गक तथा वैवयंवरामवकामानि । Tyoनत्यविधनुमितिकरणय खेरूपतः प्रत्येकापणीवकाम वस्थापका ति अनुमित सानाकरणका गलेग प्रखर ·अनुमानदीधिनिः । মিনি মখলিল নংঘামি সমাজমান ছিলি तषिरसति तोव्यापिकचित् । अनुमानप्रामाण्य परीक्षितुं चार्वाक मतमुत्यापयति प्रथेति अनुमानमनमानत्वेनाभिमतं धूमादिज्ञानम्, असत् ख्यात्यपनीत मनुमानमेव वा संवादेन संवादाभिमानेन सम्भावित सामतोऽनु गताकारस परमार्थ सवलक्षणमाचमाक्षिणायणानुसेवात अध्यक्षम् लकविकल्याल्लिखितत्वाद्दा संवादः अनुमामाप्रामाणेच तन्मूलकममय निर्षयाद्यधीनप्रवृत्तिकयोः शब्दापमान: मत- रामप्रामाण्यानाप्रत्यक्षं प्रमाणमित्याह रतीत्यादि । प्रमाण माधमर्वेण प्रमाणताप्रयोजकरूपमन्यस्वेन साधमयं स्य माधमदनस्य वा, नन्वभिहितमेव साधमर्यदर्शनं सम्भावना মানি অব দ্য মা অবস্থাইহি অল- मानमिति। मनु न वयमापाततो भ्रमजनकवलक्षणमप्रामाण निरूपयामो येन भमस्य विषय बाधाधीनतथा प्रामा मला व्येतापि परनु प्रमाकरणत्वव्यतिरेक मत पाह अपि चेति । सातहति नचानुगताकारासंस्पर्शिनि परमार्थ सत्वमाथि वि समोरनसंविदितमामाये निर्विकल्पकवाने मामामा पनिदाते परतु तदुत्तरभाविनि समुशिवितासोकागुमनाबारे मशिनाएनि वाम निर्विकास समाचारसमस पिपलमानामावणाशिमामामामामाथीमारिकलाई ·अनुमानदीधितिः। मिदं मति व्याप्तिनिश्चये स्यात् सएव तु न सम्भवत्यपायाभावा दित्यताह व्यानीति। समारधानुमानप्रामाण्यपरीक्षाकारणीभूतव्याप्तियहोपायप्रति पादननिदान व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमारभते मन्वित्यादिना । मा. थाभाव बदत्तिवस्थाव्याप्यत्ति माध्यमद्वेतावव्याप्तिमाश- यार माध्यवद्भिवेति । साध्यङ्गिने यः माथाभावसदद तित्वमर्थः कादी संयोगाद्यभावस्य भिधत्वे मानाभावादाह माधवदिति। हेतोः साध्यवत्पक्ष भित्रदृष्टान्त वृत्तिवेनाव्याप्राह सकलेति माकल्यं साध्याभावयति माध्ये च बाध्य, माध्याभाव वा माध्यतावच्छेदकावछिनप्रतियोगिताको याहस्तेन विपकदेश- मिष्ठाभावप्रतियोगिनि व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिः नवा नाना- व्यतिमायकस ताक्यानि: अध्यायत्ति माध्यकव्याप्यत्तिस- देतावव्याप्त व्यभिचारिणि चाव्याप्यवृत्तावतिष्याप्त वीरणयाभा- वह प्रतियोगियधिकरणलं बोध्यं दत्वभावोऽपि प्रतियोगि- জাসিমিলিথিঙ্ক: ননিখালিল तितावरकरूपेण बोध्यं तेन प्रयत्वादी माथे विशिष्टसंतादी मायाप्तिनवा विशिष्टतावादिना तामाभावप्रतियोगिणि' समातिप्रमाः कथमिक साथ विपक्षोयात निधूम- लारिया जसाचे निहिवाश चाव्या सिप भी- ·१२ अनुमानदाधितिः। वस्य वयादेः प्रत्येकंयावदिपक्षावृत्ति बादताह माध्यवदिति । पत्रान्योन्याभावस्य माध्यवत्त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वं व्युत्पत्ति बललभ्यम् नहि भवति नीलो घटो घटादन्य इति । मापीति माध्यमसमानाधिकरणं यस्य यदधिकरणामधि करणं साध्यं तत्वम् माध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वम् माध्यमिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरण वृत्तिवमिति यावत् तदन- धिकरणवमित्यर्थः माध्यवभिन्नस्य च माध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूप- कत्वात्तद्वत्तो नातिप्रसङ्गः माध्यनिष्ठाधेयवानिरूपकाधिकर- लत्व व्यापकाभाव प्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्वमिति नि- कर्षस्तेन सत्तावान व्यत्वादित्यादौ न दोषः । साध्यवेय- धिकरण्यं माध्यवद्भिन्नाधिकरणकत्वञ्चरमाधिकरणत्वांशस्थान- तिप्रयोजनकतया तदपहाय दयमेकोक्त्या अनू द्य दूषयति तदुः भयमपीति । माध्येत्यादः माध्यं यदधिकरणामधिकरणं तत्वा- भावः माध्यस्य यदनधिकरणं तदृत्तित्वाभावश्चार्थः तत्र केवला- वयिनि माध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणाप्रमिया माना- व्यक्तिमायके च एकमाध्य व्यक्तिनिष्ठाधेयत्वा निरूपकाधिकर- पावं साधनाधिकरणव्यत्यतरस्येत्यव्याप्तिः कवियभिचारियति- গয়া জিনীয় স্ব স্বাস্থ্যঘিদ্ধ অৰি ৰা বাৰ- शिवप्रतिषामिताकोभेरो विवक्षितसादा केवावयिनि, परिव विधिमध्यवातिभेदसदा नानाधिकरणमायके ·अनुमानदीधितिः। सर्वमायाप्तिः केचित्तु माथामामानाधिकरणं हेतुतावरक- सम्बन्धेन हेत्वधिकरणे तेनैव समन्धेन माध्यवत्तिवाभावा- दधिकरणभिवत्वमर्थस्तेन धूमस्य खावयवे संयोगेन, बक्रिमात समवायेनावृत्तावपिन पतिः नाभाभावक सम्बन्धमारे तवमाने सुसमा व्यभिचारिणस्तु व्यभिचारनिरूपकाधि- करणएव तादृशि तादृशाभाववत्त्वमः सत्तायां गुणेन द्रवमय मानाधिकरयमित्यनुभवात् । न चैवं मुणकान्यत्व विशिष्टसमेड- यातिः, विशिष्टस्यातिरिकत्वात्, अतिरिकावे तु विशेषणविस- वसम्बन्धस्येव परम्परया व्याप्तत्वात् । केवलाम्वयिनि पाव्यालेर भिधानं द्वितीयलक्षणाभिप्रायेपेत्याजस्तचित्यं सत्तायां गुणे न व्यवसामानाधिकरणमिति प्रतीतिहि दयावे गणेम पृथिवीत्व- मामानाधिकरणमितिप्रतीनिवसत्तानिष्ट्रव्यवसामानाधिकार- জানত,ঘৰলৰাষনশন বানালাগিয়নাগাৰ गुणेऽवगाहते न तु सत्तायामेव द्रव्यत्तित्वाभाव सत्ता नव्य तिवाभाववती, द्रव्यतिखाभावान सत्तावृत्तिरित्यादि অনধিসনীনিমানিলার নামান্তা খান भाववोरवच्छेदकभेदेने का प्रतीत्या तदुभयोरका हिः গীৰিান্ধনীতি অসিবাভিনিসভায়নামা- माधिकरणाभावख प्रत्यवत्वासविनामिडू ना तदनावर इत्तिलेन नत्र तदनुमेयं नास्तिमिवावलोपाधिवात विध - ·ननु परिभाषिक অলালীখিনি। इदमिदानीमितिप्रतीतिनियामकविशेषणताविशेषेण हेरतायां मद्धेतावव्याप्तिः तेन सम्बन्धेनाधिकरणे काले तेन मम्बन्धेन साध्य- ववृत्तित्वस्य विरहिणाऽप्रसिद्धेः ॥ समवायितयेति वाच्यत्वं न यथा समवाय तथा वक्ष्यते घटादिसमवायितयेत्यर्थ इत्यप्याहुः प्रमेयसायके च भाव- वेनाभावानाम् अभावत्वेन भावानां, वहिवेन निर्वही, प्रवृत्तिमात्रवृत्तिगगनत्वादिन विरुद्धघटत्वपटवाभ्याच सर्वत्र प्रमेयमात्रस्थाभावः सुलभः। मेवाव्यभिचरितवं तथाहि यत्ममानाधिकरणा: मा- ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकायावन्तोऽ- प्रतियोगिसमानाधिकरणास्वत्त्वं सर्वत्र वाचवा- धभावस्य तथा त्वादयावत्त्वापादानम् अतएव भूतत्वमूर्तत्वाभ- यवानपूर्तत्वादि त्यादी हित्वावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिमामाना- धिकरऽपि भूतत्वमनोन्यवाद्यभावस्य तथा त्वान्नातिप्रसङ्गः । माधनसमानाधिकरणस्य गो वाद्यभावस्य तत्तत्माध्यव्यक्त्यभाव स्य चातथालात माध्यतावच्छेदकेत्यादि । येन सम्बन्धेन हेतुः तेनैव तदधिकरणं बाध्यं तेनात्मत्वे माध्ये समवायेन हेतोजीनस्थ विषयतयाऽधिकरणे घटादौ वर्तमानस्य माध्याभाव स्थातथाले- पिन क्षतिः। एवं दलान्तरेऽपि सम्बन्धभेदनिबन्धनो दोषः सम्बन्पैक्यविवक्षया निरसनीयः रूपादिसामान्याभावे माये भावाः ·अनुमानदीधितिः। पृथिवोबादिकं मद्धेतरेव प्रलये परमाणावुत्पत्तिकाले चाव- यविनि तत्मत्वात् । नच प्रतियोगिवत्तद्वंसप्रागभावयारत्य- ताभावविरोधित्वं, मानाभावात् । श्रतएव अन्नराम्यामे रकं रूप नास्तोति प्रत्ययः । न चैष रक्तिमध्वंसाद्यवगाहो पूज्वापरर- शिमध्वंम प्रागभाववति रकेऽपि तथाप्रत्ययप्रसङ्गात् । तत्मामामा- धिकरण्य च स्वविशिष्ट हेवधिकरणावच्छेदेन बोध तेन गोव, जन्यद्रव्यव-प्रलयावृत्तिवादिना गवादेरभावस्य गवाद्यनधि करणधर्यवच्छेदेन तदति काले महाकाले वा वृत्तावपि यदा गोत्वं तदा गौर्यत्र कालत्व तत्र जन्यद्रव्यत्वम् प्रलयावृत्ति बत्यादी नातिप्रसङ्गः हेतुमति प्रलये तत्मामानाधिकरण्याभा- वात्। वविशिष्टेतिविशेषणात् कपिसं योगाभाववान मेयत्वादि- त्यादौ संयोगाद्यात्मकस्य माध्याभावस्य सकलहेत्वधिकरणा- वृत्तित्त्वेऽपि नाव्याप्तिः । जलादिवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाद्यभावस्था- भावस्तु जलवाद्याभाव, न तु धूमाद्यभावो जलादावपि तद- भाव प्रत्य यप्रसङ्गात् । यत्समानाधिकरणानां साध्यतावच्छेदका- वनिव्यापकतावच्छेदकरूपावछिनप्रतियोगिताकानां याव- दभावानां प्रतियोगितावच्छेदकााच्छिन्नसामानाधिकरण्यं, तत्त्वं वा तत, ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वादीनामभावः सुलभएव भेषं दर्शितदिशावसेयम् श्रत पाह प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति । केचित्तु व्याप्य वृत्तेहेतुसमानाधिकरणमाध्याभावस्थ प्रति- .

·अनुमानदीधितिः । योगिताया अनवच्छेदकं हेतुसमानाधिकरणस्य व्याप्य- हत्तः प्रतियोगियधिकरणस्य वा प्रभावस्य प्रतियोगि- ताथा: सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकं यत्माध्यतावच्छेदकं तद- वच्छिवसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः एवञ्च व्याप्तेरव्यभिचारिस म्बन्धरूपतापि सङ्गच्छते हेता माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्या- भाववदत्तित्वस्येव माध्यतावच्छेदके हेतुमनिष्ठमाध्याभावप्रति- गेगितावच्छेदकत्वस्यापि व्यभिचारतात अवच्छेदकत्वञ्चह तत्- पर्याप्यधिकरण त्वं, तेन विशिष्टवाभावस्य हुदत्ववहिवाभ यावच्छिन्नाभावस्य च प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि वशित्वस्य न चतिः । सत्ववति गुणादी संयोगाद्यभावोऽपि व्याप्यत्तिर्वक्ष्य- माणं वा प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वमेव तदवच्छेद- कत्वमिहायि बोध्यम् । भवति च गुणत्वगुणात्तित्व द्रव्यमात्रसम वेतवाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकव्याप्य वृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छ दक गुणवाद्य नतिरिकवृत्त्येव संयोगत्वमित्याहुः। साध्यता- वच्छेदकावच्छिन्नमाध्यमामानाधिकरण्यावच्छेदकखसमाना- धिकरणमाधाभावत्वकत्वं यत्ममानाधिकरणमाथाभावप्र- मायां साध्यवत्ताज्ञान प्रतिबन्धकत्वं नास्ति तत्वं वा व्याप्तिरिति तुन युक्त सर्वत्र माध्याभावपदवैयर्यात् । यत्तु साध्याभाववति यह तो प्रचतानुमितिविरोधित्वं नाति तत्त्वं व्याप्तिरिति तन्त्र अनुमित्यविरोधित्वज्ञानस्थानुमितिजनकत्वे साध्याभाववद्- ·अनुमानदीधितिः। १० तित्वज्ञानस्यानुमित्यविरोधितया व्यभिचारिणतिप्रसङ्गात् । केचित्तु यावन्तः माथाभावाः प्रत्येकं तत्तत्मजातीया ये तत्त- दधिकरण वृत्तिवाभावास्तव त्वं तत्वम् माजाव्यञ्च समाना লালম্বিন্ধঘোন্নিসনিয়াসিনারূলালন, বাঘ- भावश्च पूरीनहितोयरोत्या प्रत्येतव्यो व्याप्यवृत्तिश्च, प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरतो पान तत्तत्मा यक रव्याप्य वृत्तेवा माध्यस्थाभाववति वृत्तावपि हतो नाव्याप्तिः। तदहत्तित्वामावश्च तत्तत्साध्याभाववत्ति त्वत्वव्यापकव्या मज्य वृत्तिधानव छिनप्रतियोगिताको बोधः तेन साध्याभाववढ्यानिविशेष रत्तित्वस्य पार्थिवत्वादिविशेषि तस्य दिलाद्यच्छिन्नस्य वा साध्याभावव हृत्तित्व स्वाभावमा दाय नातिप्रसङ्गः। पत्र च हेततावच्छेदकसम्बन्धन साध्याभावव हत्तित्वं बाध्य, तेन वहामावति खावयवे धूमस्य वृत्तावपि न दोषः । इत्यञ्च साध्याभावोऽपि हे तता- वछेदकसम्बन्धन कस्यचिद धिकरणे वर्तमानो ग्राह्यः तेन जातिमान सत्त्वादित्यादी हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन साध्याभाववत्तित्वस्या प्रसिद्धवावपि न क्षतिः । यदा यावन्त- सामाः साध्याभावाः प्रत्येकं तेषां सजातीयस्य व्यापकी- भूतस्य व्याप्य वृत्तेरभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन धर्माण चपावच्छिन्न प्रति तट्रपवत्वं MISSION INSTI ·१८. अनुमानदीधितिः । तवमसाधनस्य तादृशाभावप्रतियोगित्वं, तदवच्छेदकत्वं वा माधमतावच्छ दकस्यति तु न वक्रव्यम् ट्रव्यं सत्त्वादित्यादी मत्त्वादेर्गुणकमान्यत्वविशिष्ट मत्तात्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताक ता- दृशामावप्रतियोगित्वादतिव्याप्तेः । ज्ञेयं प्रमेयादित्यादी प्रमे यत्वादेस्तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादयानेच प्रमेयत्वव्यधिक- रणप्रतियोगित्वस्याप्रमिद्धेः। यदा यावन्त स्तादृशाः साध्याभावा: प्रत्येकं तत्प्रयोगितावच्छेदकेन धर्मेण यद्दपावच्छिन्न प्रति व्यापकत्वमवच्छिद्यते तट्रपवत्त्वं वा तत्त्वमित्याहुः। परे तू त्तिमहत्तयो यावन्तः साध्याभाववत्तित्वाभावास्तहत्त्वं व्याप्तिः येन सम्बन्धेन हेतुता तेनैव वृत्तिमत्त्वमपिबोध्यम् । तेन व्यधिकर- णधर्मावच्छिन्नवहभाववति संयोगेन या वृत्तिस्तदभावस्य जा त्यादी वर्तमानस्य धमादावसत्त्वेऽपि न क्षतिः । माध्याभावश्च पू वोध्यातद दृत्तित्वाभावोऽपि स्खयापकतत्तत्माध्याभाववत्ति त्वखव्यापकप्रतियोगिताकः । तत्तत्माथाभाववद् वत्तित्वत्वाति रिक्रन समानाधिकरणेन साध्याभावव हत्तित्ववृत्तिना वा धर्मेणानवच्छिन्न प्रतियोगिताको बोध्यः तेनालोकावृत्ति वेन रूपेण यो वहिसामान्याभाववहत्तित्वस्य, यश्चेन्धनत्वा- द्यवच्छिनवाभावाधिकरणीभूतमहानमत्तित्वादेरमावस्त- स्य धूमादा खनिष्ठ माथाभाववहतित्वविरहस्य च हेत्वन्तर- वृत्तस्वमित्रमत्वेऽपि न पतिरित्याहुः । अन्ये तु वृत्तिमह- ·१८. अनुमानदीधितिः। लयो यावन्न: साध्याभावसमुदायाधिकरण वृत्तित्वाभावा स्तदव तात्तित्वाभावश्च खव्यापकताप्रतिववव्या- पकप्रतियोगिताको बोध्यः प्रयोजनञ्चनप्रायम् माथाभावा- धिकरण शत्तिवत्वयापक प्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणी- वच्छिन्नस्यैवाभावस्य वृत्तिमदत्तिवाड्यभिचारिण्य तिव्या- निरतः समदायेति । माधाभावश्च माध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन बोधः, तेन समवायेन वह साध्यत्वे, धूमे संयोगेन च तथाले, वहावयवे पर्वतवहावयवमयोगे च पर्वतस वकावयवस्य च सम्बन्धदयावच्छिन्नवहामावदयानधिकरण- वेऽपि नातिव्याप्तिः। तथा स्वव्यापकोभूतमाध्यतावच्छेदकव्यायक- प्रतियोगिताकोऽपि बोध्यः तेन यत्र पृथिवीवाभावादी माध्ये तत्तदिपक्षावृत्तिवाद्यवछिनप्रतियोगिताकाभाव- कूटाधिकरणमप्रसिद्धम तत्र मद्धेती पृथिवीत्वाद। साध्ये जातिवाद्यवच्छिन्नाभाववति सामान्यादाववर्तमाने द्रव्य- बप्रकारकप्रमाविषयत्वाद। च नाव्याप्तिर व्यानिवा, नाप्यभाव- वादिना प्रभावादी साध्ये तत्तत्माध्याभावकूटाधिकरणाप्रमि- ड्या अव्याप्तिरित्या इस्तव इयत्व पृथिवीवोभयवान व्यत्वादि- त्यारी तदुभयान्यतरत्वावच्छिन्नाभाववति द्रव्यत्वादेरखने रतिव्याप्तेः, अपिचं दं पृथि यन्यद्रव्यत्ववन व्यत्वादित्यादी दव्यत्व लावच्छिन्नाभावकूटाधिकरणगुणाद्यवृत्तित्वस्य द्रव्यले ·अनुमानदीधितिः। मत्त्वादतिव्याप्नेः, ट्रव्यत्व त्वाद्यवच्छित्रप्रतियोगितायाःधि- व्यन्यत्वविशिष्ट व्यत्व व समव्याप्तत्वात्। किञ्च रूपाभावमाध्यक सखेती मायाभावसमुदायनिविष्ट सकल रूपव्यक्त्यधिकरणाप्र- मिद्धेः । यावतामभावानामैकाधिकरण्यं तावतां समुदाय विवक्षि- तेऽपि ददं पृथिवावृत्तिगुण सन्यं सत्तान्यपृथिवीमम समवेतन्य वा वायत्वात् रूपवदन्यत्वावे त्यादावतिव्याप्तिः तत्र तानसाध्या- भावस्तोमस्य नियमतो रूपादिघटितत्वेन तदति सद्धेतो रवृत्तेः। वस्तुतीनिखिलानामेव रूपाणां तादृशाभावसह- सपमानाधिकरणवात्ममानाधिकरणयावदभावाधिकरणाप्रमि- द्धिदुवारैव! वित्र हेतुतातचछेद कसम्बन्धेन या साध्या- भाववति वृत्तिस्तदभावो वक्त यः अन्यथा धूमादावव्याप्तिः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन माध्याभाववति कालाश वृत्ति- मन्मात्रस्यैव वृत्तेयं भिचारिस्थतिप्रसङ्गो वा, तथा च सत्तादि. मायके सयोगेन ममवायेन वा हेतावयाप्तिः। साधाभाववति तेन सम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धः, साधनसमानाधिकरणलेन साथा- भावा विशेषणीया इति चेदिशेव्यन्ना नथापि भूनत्वमुर्तत्वा धोरन्यतरत्वेनाभावे साये स्पर्श वद न्यत्वादावनिव्याप्तिः, तादृश- साध्याभावममुदायवति पृथियादा तस्यावृत्तेः। किञ्च महा- कालान्यत्वादिसायके व्यभिचारिणि कालिक विशेषणतावि- भेषेण हेतावतिव्याप्तिः तादृशमाध्याभावसमुदायवति महा- ·अनुमानदीधितिः। २१ काले तेन सम्बन्धेन वृत्तिमन्मात्रस्यैव वृत्तेः । एतेन माथसाव- केदकावछिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावछिनप्रतियोगिताक व्याप्यत्तिखसमानाधिकरणयावदभावाधिकरण दृत्तित्वाभावा यावन्तो वृत्तिमहत्तयस्तदत्त्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनः संयोगाद्य- भावस्थाभावाः संयोगादयो न व्याप्य वृत्तयः एवं साध्यस्थ गुणमामान्यस्याभावो द्रव्यत्वाधिकरणे उत्पत्तिकासावच्छ देन वर्तमानोऽपि नव्याप्य त्तिः उकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकाः क्वचिद प्रमियादिसम्पादकाः पुनरभावा न हेतुसमानाधि- करणाः उकसमुदायाधिकरण वृत्तित्वतदभाववृत्तिमत्त्वानि पू- बाकरीत्या प्रत्येतव्यानीत्यादिकमपास्तम्। तद्विषिष्टेति । विशेषणतावच्छेदकविशिष्टज्ञानस्य विशिटशिय प्रत्यय हेतुत्वात, प्रभाव प्रत्ययो हि घटत्वादिविप्रष्टस्य घटादे प्रतियोगित्वमवगाहमानो विशेषणस्यापि घट खादेस्तदवच्छ- दकत्वमगाहते न वात कोण घटो नास्तीत्येव प्रतोत: तदिहाभावप्रत्ययो यदि व्यधिकरणधर्मेण विशिष्ट प्रतियो- गिनं नावगाहते नावगाहतएव तदा तस्यापि प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वम् अथावगाहते तहि भ्रमएव भव ततो- ऽर्थसिद्धिरिति भावः। यदि पुनरानुभविको लोकानां खर- सवाही घटत्वेन पटो मास्तीत्यादिप्रत्ययो न तदा तादृशाभाव- निवारणं गोवाणगुरूणामपि शक्यमिति मन्तव्यम् ।

·२२ স্বামীঘিনিঃ। साध्येति माध्यस्थासामानाधिकरण्यं येषु तेषामधिकरण त्वं तदभावव त्वमिति यावत् तस्मिन् मति माधिकरण त्वं सदवच्छि- बाधिकरणताकत्वम् मति सप्तम्यावच्छेदकत्व लाभात तहा- न्यूमत्तित्वम् एवञ्च साध्यवद वृत्तिसकलपदार्थाभाववत्त्वं यद- धिकरणताया अन्यून वृत्ति तत्त्वमिति तु फलितार्थः। यथा मनिवेशे अधिकरण त्वस्य न वैयर्थ म हेततावच्छेदकसम्बन्ध- साभाव वा तत्। येन येन सम्बन्धेन यो यः माधवद वृत्ति स्तेन तेन सम्बन्धेन तत्तदभावो बोधः एतेन साध्यवदत्तित्वं यदि माध्यतावच्छ दकसम्बन्धेन विवक्षितं तदा समवायेन माध्यतायां माध्यवदसमवेतस्य मावचिकत्वात्मकलतच्छन्याप्र- मिद्धिः। श्रथ तदभावापि तेनैव सम्बन्धन वाच्यस्तदा जाति- मान प्रमेयत्वादित्यादावतियाप्तिः जातिमदसमवेतानां समवा- येनाभावस्य केवलान्ययित्वात श्रतएव न संयोगेन,समवायन वादं न जातिमज्जातिवादित्यादी माध्यवत्समवेताद्यप्रसिद्धेश नापि साधननावच्छेदकसम्बन्धेन इदम्एतद्रूपभिन्नं गुणत्वादित्यादावति व्याप्तेः । नापि विषयतया, घटभिन्न मेयत्वादित्य चाप्यतिव्याप्नेः मविषयमात्रस्यैव घटभिवविषयत्वात् । घटनिर्विकल्पकेऽपि घट. त्वादिभानात् । नापि सम्बन्धमात्रेण, द्रव्यं सत्त्वादित्यादावति व्याप्तेः वृत्तिमन्मात्रस्यैव खरूपसम्बन्धेन महाकाले वृत्तरत. तेरभावस्य च केवलायित्वादिति प्रत्युक्रम् । विशेषणताविशेषण ·अनुमानदीधितिः। वा माध्यवद वृत्तित्वं वक्तव्यम् सर्वत्रैव तत्तयतित्वे तत्तद- न्यानात्वे तत्प्रकारकप्रमाविषयत्वे वा तस्सुलभम् तेनैव सम्बन्धेन तदवच्छिन्नसामान्याभावा वाच्य इति। केचित्तु नव्यत्यासे- नासायानि माध्यविरोधीनि साध्यासमानाधिकरणानीति यावत् तानि मामानाधिकरण्यानधिकरणानि यस्य तत्वम् साधसामानाधिकरण्याभावयापकाभावप्रतियोगिमामानाधि- करण्यमामान्यकत्वमितिफलितार्थः । अत्र च माध्यमामाना- धिकरवं माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन माध्यवति हेततावच्छेदक सम्बन्धेन वृत्तिः। परञ्च सामानाधिकरण्यं हेतुतावच्छ दक- सम्बन्धन हेतुमति तेनैव वृत्तिः तेन समवायेन पृथिवीवादः माधतायां व्यभिचारिणि कालिकसम्बन्धेन हेतो द्रव्यत्वादेश्च मम वायेन माध्यतायां समवायेन हेती सत्त्वगुणवादी नातिप्रसङ्गः । न वा संयोगेन वहादौ साथ समवायेन नया प्यस्य रूपविशे- षादेः कालिकसम्बन्धेनाधिकरणे काले स्पन्दे च कालपरिमाण स्पन्दवादेः समवायेन तद धिकरणे घटादेः मंयोगेन वृत्तावपि चाप्रसङ्गः, सम्बन्धविशेषेण व्याप्यत्वलाभाय माधिकरणवमित्या. इस्तचिन्धम् । यथाश्रुत यथासम्भवं विकल्य दूषयति नेत्यादि नन्य प्रतियोगिपदेन प्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नं वक्तव्यमत आह द्रव्यत्वादेरिति प्रतियोगिविरोधिलं प्रतियोगितदधि- करणात्तिवं व्याप्य वृत्तिलं खसमानाधिकरणात्यन्ताभा.

·२४ अनुमानदोधितिः। वाप्रतियोगित्वम् । अधिकरणेति तथा सत्यभावएव न सिंधदिति भावः । स योगाद्ययन्ताभावस्य द्रव्ये प्रतियोगिमामा- नाधिकरण्यम् व्याप्य वृत्तिवच प्रतियोग्यधिकरणीभूतद्रव्य त्तिलं खाधिकरणीभूतव्यनिष्ठा त्य नाभावप्रतियोगित्वं गुणे च प्रतियोग्य मामानाधिकरण्यं, व्याप्यत्तित्वच प्रतियोग्यन- धिकरणीभूतगुणवृत्तित्वं खाधिकरणीभूतगुणनिष्ठात्यन्नाभावा- प्रतियोगित्वम एतानि च न भेदकान्यविरोधात् मामान्यत- खावाप्पत्ती प्रतियोगिममानाधिकरणे च न तथात्वयतिरेक इति भावः । ननु माध्यवान् यस्यति माध्यवति सम्बन्धोऽन्वेष्टव्यः म चाधिकरणत्वं साधमाधनयोरपि मामानाधिकरणमवेत्यतो दूषणान्तरमाह माध्येति। माध्यत्वसाधनवे व्याप्तिप्रतियोगित्वा- नुयोगित्वे यत्तदन्यामेव बाप्तिर्विक्रव्येत्यत आह वक्रिम- दिति। ननु यसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगिताव- छेदकं वद्रूपावच्छिन्नं न भवति तद्रूपावच्छित्रेन समं तस्य सामानाधिकरण व्याप्तिरित्यर्थः। नच धूमसमानाधिकरणा- न्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदको वहिलावच्छिन्नो वहि:धूम- न वहिमावत्य प्रतीतरत आह. विशेषेति। यएव प्रत्येक वझिमझेदाः धूमसमानाधिकरणास्तएव चैकाधिकरणवृत्ति- त्वावछिन्ना वझिमसामान्यभेदबुद्धि बनयन्ति तत्प्रतियोगि- तावच्छेदको वकिलावच्छितो वहिरिति भवत्यव्याप्तिः । माध- ·अनुमान्दीधितिः। २५ नेति वैयधिकरण्यं सदनधिकरण वृत्तित्व तम केवलान्चयिनः साधनस्याप्रमिद्धम् अतिप्रसञ्जकज पृष्टिगी द्रव्यलादित्यादी श्रतः समानाधिकरणोपादानं धूमादेरपि न वङ्गादिसमाना धिकरणद्रव्यत्वाद्यनधिकरणवृत्तित्वमतीयावदिति। यद्यपि पृथिवीत्वादिसमानाधिकरणघटलपटत्वाद्यनधिकरणवृत्तित्व द्रव्यत्वादेस्तदनधिकरणमालत्तित्वञ्च निखिलघटपटादि- रूपाणां तथापि तादृशधम्मानधिकरणमात्रवृत्तित्वानवच्छे- दकसाध्यतावच्छेदकवत्त्व बोध्य नहि पृथिवीत्वसमानाधि- करणस्तादृशः कश्चिदेको धर्मो बदनधिकरणमावत्तिताव- च्छेदकं रूपत्वादि धूमलादिकन्नु तवयादिसमानाधिकरणा- योगोलकत्वाद्यनधिकरणमात्रवृत्तितावच्छेदकं तदवच्छेदक- त्वञ्च तदनतिरिक्त हत्तित्वं तच्च तच्छ न्यधर्मावत्तित्वं तेन मेय त्वसमानाधिकरणगुणत्वाद्यनधिकरणमानवृत्तितानधिकरण- गगनादिवृत्तित्वेऽपि द्रव्यत्वस्य द्रव्यसाध्यकमेयत्वेनातिप्रसङ्गः वस्तुतस्तु तादृशधम्माधिकरणमात्रवृत्तिस्वावच्छिन्नाधिक- रणताकत्व तदवच्छ दकत्व वाच्य तेन मत्ताद्रव्यत्वोभय- वान् गुणान्यत्वविशिष्टसत्तावान् वा जातिमत्त्वादित्यादी नातिप्रसङ्गः सत्ताया गुणत्वाभाववन्मात्रवृत्तित्वविरहेऽपि उभयत्वाद्यवच्छिन्नाधिकरणतायाः गुणत्वाभाववन्मात्रत्ति- त्वात् प्रमेयत्वादेरिति । ननु व्यतिरेकित्वेन धर्मोविशेषणीयः . ३ ·अनुमानदीधितिः । वस्तुतस्तु यावत्पदं तादृशस्य कस्यापि न वैयधिकरणाव- च्छेदकमेतावन्मात्रस्फोरणाय तथा च साधनसमाधिना- करणधम्म निरूपितवैयधिकरण्यावच्छ दकं यद्यत्तभित्र धम्मवता यावत्तादृशावच्छदकत्वशून्यधम्मवता मामानाधिकरण्यमिति पर्यवसितं श्रतोदोषान्तरमाह महा नमादाविति तथा च तदनधिकरण व तदभावाधिकरणत्व तहद्भिवत्व वा यमपि दुष्टमित्यर्थः एतन तदधिकरणा वृत्तित्वमत्र वैयधिकरण्यमिति निरस्त ममवायितया महा- नमत्तित्व वह्नौ नास्तीति प्रतीतर्वयादेरपि तादृभवैयधि- करण्याधिकरणत्वात्सम्बन्धविशेषेण वैयधिकरण्यविवक्षायान्तु नोकदोष इति ध्येयम् । उपाधिपदम्य साध्यसमव्याप्तवचन- तया आत्माश्रयप्रसङ्गादाह साध्यव्यापकेति । व्यापकत्व व्याप्तिनिरूपकत्वमात्माश्रयादिग्रस्तमत श्राह तदनिष्ठति । यवोपाधिरव्याप्यत्तिर्नानाव्यतिको वा तत्रापि व्याप्यत्ति- रखण्डश्चान्ततस्तदभिनत्वप्रकारक प्रमाविषयत्वाभावादिरे- वास्ति यदि च तस्यापि विशेषणान्तरविशिष्टस्य द्वित्वाद्यव- च्छिद्रस्य वा तत्राभावसम्भवस्तदा साध्यसमानाधिकरणात्य न्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकौभूतसाधनसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवत्त्व दलद्दयार्थो बोध्यः । अनवस्थाविरसितुमाह प्रतियोगित्वमिति । सहेति। एक- ·अनुमानदीधितिः। २० । देशकालावच्छे देनेति पूरणीयं तेन नाव्याप्य वृत्तेरभावस्थ प्रागभावादेश प्रतियोगितायामव्याप्तिः। अन्योन्यति अत्र समवायादिसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववति महा- नसादौ मंयोगादिना वद्यादेवृत्तेन सम्बन्धनाभावः तद्दति तेनावृत्तिर्वक्तव्या इथ्यञ्च तेन सम्बन्धनासम्बद्धत्वोक्ती नायं दोषः अन्योन्याभावस्य तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकतया तहति तेन सम्बन्धन प्रतियोगिनोऽसम्बद्ध- त्वात् परन्तु समवायेन सत्ताया अभावस्य प्रतियोगिता- यामव्याप्ति: तहति समवायेन वृत्तेरसिद्धेः तादृशस्वसम्ब- धाधिकरणबत्तित कत्वाभिधाने च व्यधिकरणसम्बन्धावच्छि- नाभावप्रतियोगितायामव्याप्तिः सिद्धान्तलक्षणवक्ष्यमाण- रीत्या च खगडश: प्रसिद्ध्या तत्परिहारोऽपोति ध्ये यम ! अभावविरहात्मत्वमिति न चान्योन्याभावप्रतियोगितावाव- च्छे दकयोरप्रसक्त्यतिप्रसक्ती प्रकृतोपयोगिप्रतियोगितामा- त्रस्य लक्ष्यत्वे तु लक्ष मेऽत्यन्ताभावपदवेयर्थ सर्वत्र नित्यस्य नित्यसाधारणरूपावच्छिन्नस्य वा उपाधिता सम्भवात् इत- रथा तु भेदप्रतियोगितावारणथ संसर्गाभावपरतया तस्य सार्थकत्वादिति वाच्यम् विरहपदस्य तज्ज्ञानप्रतिबन्धकज्ञा- नविषयार्थकत्वात् प्रतिबध्नाति हि तादात्म्येन प्रतियोगिज्ञान- मन्योन्याभावबुद्धि प्रतिबन्धकत्वञ्चात्र ककालावच्छेदेन एक- ·२८ अनुमानदीधितिः। तावर्तमानत्वम् अभावपदस स्वाभावपरत्वात् वस्तुतस्त्वे - कासम्बन्धावच्छिन्नायास्तवमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया अनवच्छ दकमपि भवत्येव सम्बन्धान्तरावच्छिन्नायाः तम्या अवच्छ दकम् अतो यत्म बन्धावच्छिन्द्रायाः साध्यसमानाधि- करणाभावप्रतियोगिताया अनवच्छेदक तत्सम्बन्धाव- च्छिन्नाया एव साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया अवच्छे दकं तद्याच्यम् तथा च संसर्गाभावत्वमनुपादेयमेव वाशब्दोऽत्रावरमसूच नाय स च व्यधिकरणसम्बन्धन सर्वस्य प्रतियोगिनस्तादृशभ्रमे मानाभावात् स्वाभावसम्बन्धित्वस्य खाभावज्ञानविषयत्वस्य वा लघोः सर्वत्र सम्भवित्वात् स्वाभा- वेत्यादौ षष्ठपथप्रतियोगितायाः प्रवेशात् तत्र स्वरूपसम्ब- न्धस्य शरणीकरणीयतया तस्यैवावश्यकत्वेन तथात्वौचित्याच्च श्रभावत्वप्रतिबन्धकत्वयोः प्रतियोगिताघटितत्वात् तथाविध- व्यवहारगोचरस्यापि विना प्रतियोगितां निर्वतमशक्यत्वाच्च । यत्साध्यस्य यत्समानाधिकरण साध्य स्य । तथाहीत्यादि यत्स- मानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकं यावत् साध्य- समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकम् साध्य- समानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छ दकं यावत् यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छ दकं तत्त्व मित्यर्थे तु नोकदोष इति ध्येयम् । प्रतियोगितयोर कस- ·अनुमानदीधितिः । २८ बन्धावच्छिन्नत्वं विशेषगताविशेषावच्छिन्नत्वं वा वक्तव्यम् तेन प्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव यत्किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्न- माध्यममानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छे दकत्व ऽपि एकसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यसमानाधिकरणात्यन्ताआवप्रतियो- गितानवच्छ दकस्य सम्बधान्त रावच्छिन्न साधनसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छ दंकालेऽपि च न तिः । व्यभिचारिणि तु यत्राधिकरणी व्यभिचारी विशेषणतावि- शेषावच्छिन्नतनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छ दक साध्यवत्व- प्रकारक प्रमाविषयवत्वम् विशेष यताविशेषावच्छिन्नमा ध्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकमिति नाति प्रसङ्गः । वस्तुतो हेतुसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगि- तावच्छ दकं यावद्यदमावछिन्नसमानाधिकरणान्योन्याभाव प्रतियोगितावच्छेदकं तम्मावच्छिमसामानाधिकरण्यम् माध्यसमानाधिकरणान्योन्याभाव-प्रतियोगितानवच्छेदकम यावत्व समानाधि-करण योन्याभाव-प्रतियोगिता नवच्छेदक तत्वं वा व्याप्तिरिति ध्येयम् । साध्यमिति यावतां तेषा. मित्यर्थः । दूषितं केवलान्वयिन्यव्याप्त्या सा च यथोक्त लक्ष- गोऽपि गौरवं परमतिरिच्यत इति कास्नध साधनस्य साध्यस्य साध्याश्रयस्य साध्यसमानाधिकरणस्य साधनाश्रयस्य साधन- समानाधिकरणस्य वा प्राधे कृत्स्नसाधनसामानाधिकरखं ·३० अनुमानदीधितिः । साध्ये कृत्स्नेषु साधनेषु साध्यसामानाधिकरण्य वार्थः प्रथमे एकेति नानेति च व्याप्तेश्चाहे तुवृत्तितम् पृथिवी पृथिवीत- व्यापकजातरित्यादावतिव्याप्तिश्च अतएव नेतरः। अर्थाभि- धानपूर्वकं द्वितीयं निरस्थति श्रतएवेति अतएव एकव्यक्ति- साध्यकाव्याप्तेरेव विषमव्याप्त समव्याप्तेऽपि च मंख्यापरि- माणादावकत्र साधने सकलसाध्यसम्बन्धस्याभावात् भावास शब्दवान् द्रव्यतादित्यादौ । हतीये साध्याश्रययावदृत्तित चतुर्थ साध्यसमानाधिकरणयावत्मामानाधिकरण्यमर्थः तव च यथासम्भवमेकमात्रवृत्तिसाध्यक वादी साधे धमादाव- व्याप्तिरतिव्याप्तिश्च मत्त्वादी। अर्थपरिष्कारपूर्वकं पञ्चम निरस्यति न चेति। एकमात्रवृत्तिसाधने चाव्याप्तिश्च तथैव षष्ठं निरस्थति नापौति तादृशानां सर्वेषां महानसत्वादीना प्रत्येकनिरूपितान्यपि सामानाधिकरण्यानि न कुत्रापि वगी। अथ यहम्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यते न साधन- सामानाधिकरण्यव्यापकत तम्मावलौढ़सामानाधिकरण्यं विवक्षितमिति चेत् दूतोऽपि लघुतया साधनव्यापकताव- च्छे दकरूपावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिरिति सिद्धा- न्तयिष्यते । अविनेति। साध्यं विना साध्याभाववति यो भावीकृत्तिस्तद्विरहः माध्यं विना श्रभाव: साध्याभावव्यापको- भूताभावप्रतियोगितमिति वा। अथेति सम्बन्धः सामा ·अनुमानदीधितिः । ३१ द नाधिकरण्यं व्यभिचारिसम्बन्धस्य केनचित्किञिद्रूपावच्छि- नेन धूमादेरपि द्रव्यतादिना वहिव्यापकतात् । तद्वाधा- दिति न च व्यभिचाराग्रहमहकृतस्तबोधस्तथा व्यभिचार- तद्यतिरेकयोः अनुपस्थितावपि समानाधिकरण धर्मवत्ता- ज्ञानमात्रादमित्यनुत्पादस्य सर्वानुभवसिद्धतात् हेतुसरे तत्रैव च रूपान्तरेण व्यभिचारग्रहे हेतुतावच्छेदकाग्रहेऽप्य- नुमित्युत्यादाच्च विवदन्ते च सामानाधिकरण्यज्ञानस्थैव हेतु तायां व्यभिचार ज्ञानाभावकारण तुमपेक्ष्य कारणीभूतमामा- नाधिकरण्यज्ञान लाघवेनाभिचारस्य विषयतयावच्छे कतमुचितम् न च व्यभिचारसंशये नुमित्यनुत्पादादव्यभि- चारनिश्चयतन कारणतो तो गौरवम् व्यभिचारज्ञानस्य हि भ्रमनिश्चयदशायामिवाविरोधितया भ्रमत नानिश्चीयमा- नस्य विरोधित्व पाच्यम् अव्यभिचारनियस्य च भमत्वश- कायामप्यनुमित्यजनकतया भ्रमत्वेनाग्रहमाणस्यैव हेतुत्व- मिति तवैव गौरवात् नानाविधव्यभिचारज्ञानाभावानां नियतपूर्ववर्तित्व न लप्तानामपि हेतुत्वमपेक्ष्य वक्ष्यमाणं क- विधाव्यभिचारज्ञानस्यैव हेतुत्व युक्तमित्यम्याहुः। सामाना- धिकरण्यविशिष्टपक्षधम्मत्व तु पक्षे साध्यग्रहं विना दुर्ग्रह- मिति केवलान्ववित्तस्याग्रह सामानाधिकरण्यमात्रग्रहादतु- मित्यनुत्पत्ते स्तगहोऽपि वायः तच्च वृत्तिमदत्यन्ताभावा- ·३२ अनुमानदीधितिः ! प्रतियोगित्वादिकमन्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छ दकत्व वा तथा च सर्वसाधारण्याय लाघवात्साधनवतस्तहत्तित्वस्य वा वृत्तरन्योन्याभावस्य वा विशेषणत्वमुचितमिति सिद्धान्तर- हस्य शेषं केवलावयिखण्डने वक्ष्यामः । प्रतियोग्यसमानाधिकरणी ति प्रतियोग्यसमानाधिकरण यपविशिष्टसमानाधिकरणात्यन्तभावप्रतियोगितानवच्छेदकी यो धस्तद्धमावच्छिन्नेन येन केनापि समं सामा- नाधिकरण्यं तद्पविभिष्टस्य तधर्मावच्छिन्नयावन्निरूपिता व्याप्तिरित्यर्थ: दण्यादी साध्ये परमारासम्बई दण्डत्वा दिकमेव साध्यतावच्छेदकमतो नान्याप्तिः इत्थञ्च इद ट्रव्यं गुएकान्यत्वे सति सत्वादित्यादौ मत्त्वाद्यधि- करणगुणादि निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽपि द्रव्यत्वादेः नाव्याप्तिः साधनस्य विशिष्टसत्त्वादेगुणादाववृत्तेः सामाना- धिकरण्य व्यक्तीनां भेदेऽपि निरूपकतावच्छे दकस्याधिकरण- तावच्छेदकस्य चैत्याद्वाप्तेरैक्य वस्तुतस्तु धूमत्वादिविशिष्ट- व्यापकवहिसामानाधिकरण्यस्य रासभादि साधारणत्वा- झूमत्वादिमति तादृशसामानाधिकरण्यं तदति धूमत्वा- दिकं वा व्याप्तिः आद्या भिन्ना द्वितीया त्वभित्रैवेति ध्ये यम् । अयं कपि संयोगि एतदृत्तवादित्यादिसंग्रहाया- समानाधिकरणान्तम् । यत्तु इदं संयोगि द्रव्यत्वादित्यवा- ·अनुमानदीधितिः। ३ व्याप्तिवारणाय तत् संयोगस्य शाखाद्यवच्छे देनवृत्त क्षत्वा- वच्छ देन तत्मामान्याभाववृत्तावविरोधात् तत्र चातीन्द्रियस्य संयोगस्य सत्त्वात्परित: प्रतियोग्य पलन्धर्दोषाहा वृक्षन मंयोग इत्यादि नाध्यक्षमिति तन्न द्रव्ये संयोगसामान्याभावे मानाभावात् न च यो यदीययावविशेषाभाववान् म तत्मा मान्याभाववानिति व्याप्तेर्यावत्संयोगाभावा एव मानं यत्तद र्थयोरननुगमात् एकावच्छे देन यावद्दिशेषाभाववत्त्वस्योपा- धित्वान्न एतेन अयं मयोगसामान्याभाववान संयोगयावदिश पाभाववत्त्वादिति निरस्त व्यर्थविशेषणत्वादप्रयोजकत्वान्निगं गात्वादेरुपाधित्वाच्च । न च प्रतियोग्यनवच्छ दकतयैव वृक्षला देरभावावच्छ दकत्वं गुणधनवच्छे दकप्रमेयत्वादेस्तदभावा वच्छ दकत्वप्रसङ्गात् यथा च घटपूर्वपर्त्तित्वस्य प्रतिदगड वह्निमामानाधिकरण्यम्य वा प्रतिधूमं भिन्नत्वेऽपि दण्डत्वं धूमत्वं वा तत्मामान्यस्थावच्छे दकं तथैव संयोगसामान्य स्थावच्छेदक द्रव्यत्वादिकमित्यस्यापि सुवचत्वाचे ति मम्प- दायविदः। नवोनास्तत्पत्तिकालावच्छेदेन चटादो गुणस्य प्रलयावच्छ देन गगनादौ संयोगस्य सामान्याभावो वर्तत तथा धूमवत्यपि विरही दहनस्य इह पर्वते नितम्ब हुताशनी न शिखरे इति प्रतीते: मंयोगेन द्रव्यस्याप्यव्याप्य वृत्तित्वात् वृत्तेरव्याप्यत्तित्व वृत्तिमतीव्याप्यत्तित्वस्या- ·३४ अनुमानदीधितिः । त्यन्तमसम्भावितत्वाच एवं प्रतियोगिमतोरपि कालदेशयो। थकालभेदावच्छेदेन तदभावः तथा च तत्तत्माध्यकाव्याप्तिवा- रणाय तत् नोपादेयञ्च सर्वथैव व्याप्यवृत्तिसाध्य के साध्यसा- धनभेदेन याप्तिभेदादिति वदन्ति । प्रतियोग्यसामानाधि- करण्यच्च प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासामानाधिकरण्य तेन अयं गुणकम्माण्यत्वविशिष्ट सत्तावान् जातः भृतत्वमूर्त त्वोभयवान् मूर्तत्वादित्यादी नातिव्याप्तिः । न चोभयत्वमक विशिष्टापरत्वं विशिष्टच केवलादन्यदिति तदभावो मनसि सहजत एव प्रतियोगिव्यधिकरण इति वाच्यम् उभयत्वं हि न विशिष्टत्वादनतिरिक्तन वा तदवच्छिन्नाभावस्तदव- च्छिन्नाभावात् वैशिष्ट्यविरहेऽपि घटत्वपटत्वयोरुभयत्वस्योभ- यत्वेन तदभावस्य च प्रत्यक्षसिद्धत्वात् न च तत्र व्याप्तिरेवो भयत्वाधिकरणस्य मूतत्वस्य मनसि सत्त्वादिति वाच्य तथात्वेष्णुभयत्वेन रूपेण तवासत्त्वात् नात्रीभयमिति प्रतोते रित्वात् । अत्यन्तपदञ्चायन्ताभावव निरूपक प्रतियोग्यमामानाधिकरणस्य अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रति- योगितायाश्च लाभाय अन्यथा सर्वस्यैवाभावस्य स्खसमाना- धिकरणाभावान्तरभिन्नत्वात्तद्भदस्य स्वस्वरूपानतिरिक्ततया प्रतियो ग्यसामानाधिकरण्यस्यैव दुल्ल भत्वापत्तेः सर्वेषामेवा- भावानां हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियो- ·अनुमानदोधितिः। ३५ ग्यसमानाधिकरणाभावान्तरात्मकस्य स्वमेदस्य प्रतियोमि- त्वादभावनाध्यकाव्याप्त थेति सम्प्रदायविदः। अथ यदा गोत्वं तदा गौरित्यत्रातियाप्तिः प्रलयस्य गोध्वसवत्त्व न गवात्यन्ताभावानधिकरणत्वात् संसर्गाभावमात्रोक्तावपि यदा स्पन्द स्तदा झण कं यदा अदृष्टं तदा जन्य ज्ञानं दुःख वा यदा तस्यादृष्ट तदा तदीयं ज्ञानमित्यादावति. व्याप्तिः हाण कत्वादे कादिशन्यखण्डप्रलयादिनिष्ठध्वंस प्रागभाव प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् न हि तयोः सामा- वाभावत्ववादिमतेऽपि एकविशेषप्रागभावविशेषान्तरध्वंस- वत्यपि समये सामान्यवच्छिन्नध्वंसप्रागभावयोः सम्भव इति चन्न प्रतियोगिमत इव ध्वंसादिमतोऽपि कालस्यात्यन्ता- भाववत्त्वेऽविरोधात् अन्यथा अत्यन्ताभावस्य कालमावात्ति- त्वप्रसङ्गात् । इयांमु विशेषो यदेकस्य देशभेदावच्छिन्न तथालमपरस्य तु स्वरूपावच्छिन्नमिति देशे कालस्येव कालेऽपि देशस्यावच्छेदकत्वात् तच्छ न्ये च काले तदभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वात्। न च संसर्गाभावविशेषोऽत्यन्ता- भावः मंसर्गाभावत्वञ्च संसर्गारोपजन्यप्रतौतिविषयाभावत्वरूपं जन्यताघटकनियमघटितमिति वाच्यम् तद्वदन्या इत्तिवरूप- नियमस्य तत्र घटकत्वात् एवं नियमान्तरस्थात्र प्रवेशेऽपि न क्षतिरित्याहुः । वक्ष्यते च नियमाघटितमेव संसर्गा- ·अनुमानदीधितिः। भावादिलक्षणम् अनुपदमेव च विवेचयिष्यत संसर्गाभाव- त्वप्रवेश प्रयोजनविरहोऽव्याप्तिश्च । अथ ज्ञानवान् द्रव्यत्वात् विशेषगुणवान् मनोऽन्यद्रव्यत्वात् जातिमान् भावत्वादित्यादी समायेन ज्ञानादेः साध्यतायालतिव्याप्तिः साध्यशून्याना- मपि हेतुमतां विषयत्वविशेषणत्वै कार्थसमवायी साध्यवत्त्वा- दिति चेन्मेवम् प्रतियोगितावच्छे दकसम्बन्धन प्रतियोगिनी यदधिकरणं सम्बन्धि वा तदृत्तित्वाभावस्योतत्वात् भवति चैव मन्योन्याभावोऽपि प्रतियोग्यसमानाधिकरण: तदिशिष्टस्य च हेत्वधिकरजत्तित्व वाच्यं तेन नाव्याप्यत्तिसाध्यका- मंग्रहः तद तिभिन्नत्वन्तु नार्थः अव्याप्यवृत्तिसाध्यकव्यभि- चारिण्यतिप्रसङ्गात् । अत्र सामानाधिकरण्यवतो न तदभा. ववत्त्व प्रतौतेरन्यथैवोपपादितत्वादित्यस्वरमात् प्रतियोगि- वैयधिकरण्येत्यादिविशेषणं वक्ष्यति तच्च हेत्वधिकरण बोध्य प्रतियोग्यनधिकरणीभूतहेत्वधिकरणवृत्त्यभावेति पुनरभावा- न्तार्थनिष्कर्षः । ननु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचित्तत्मामान्यस्य प्रतियोगितावच्छ दकयत्किञ्चिदवच्छि- वस्य वा अनधिकरणमुक्तम् आद्य अव्याप्यत्तिसाध्यका- व्याप्तिः एकप्रतियोग्यधिकरणस्यापि तहातान्तरानधिकर- णत्वात् द्वितीये संयोगसामान्याभाववान् द्रव्यत्वाभाववान् वा सत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिः साध्याभाववती द्रव्यस्य तत्प्रतियो- ट ·अनुमानदौधितिः। ३० गिसंयोगविशेषाभाववत्वात् नित्यत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वाभावा- त्मकतत्प्रतियोगिनोऽधिकरणत्वाच्च स्वाभावाभावात्मकस्य वि- शिष्ट स्थापि द्रव्यत्वस्य ट्रव्यत्वानतिरेकात् हतीये कपिसंयो- गाभाववान् आत्मत्वादित्यादावचाप्तिः साध्याभावानां कपि- संयोगानां गुणानामधिकरणम्यात्मनस्तत्प्रतियोगितावच्छ - दकगुणसामान्याभावतावच्छिन्नानधिकरणत्वात् मेवम् यादृ- शप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वं हेतुमतः तद- नवच्छे दकत्वस्योकत्वात् । अत्र च ग्राहासामानाधिकरण्ये हतार्यादृशः सम्बन्धः प्रविष्टस्तेन सम्बन्धेन यो हेतुमान् तत्र वर्तमानत्वमभावस्य साध्यस्य च यादृशः सम्बन्धः प्रविएस्तत्- सम्बन्धावच्छिन्नायाश्च प्रतियोगिताया अनवच्छेदकत्वं बोध्यं तेन धूमसमवायिनिष्ठाभावस्य संयोगावच्छिन्नप्रतियोगिताया धूमसंयोगिनिष्ठाभावस्य च समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वेऽपि वशित्वस्य न इतिः। यहा साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वं हेतुमतो वक्तव्यम् तथा च सम्बन्धभेदेन प्रतियोगिता न विशेषणोया एवं स्थित मामानाधिकरण्यादौ सम्बन्धित्व निवेशनोयं नत्वधिकर पत्वं तथा च धम्मिणोऽपि व्याप्यत्वं व्यापकत्वञ्च निर्वहति तथा हि तादात्म्य न सम्बन्धेन धूमवतः सम्बन्धिनि महानसे वर्तमानो योऽन्योन्याभावस्तस्य तादात्मासम्बन्धावच्छिन्ना ४ ·३८ अनुमानदौधितिः। या प्रतियोगिता तदनवच्छ दकवतिमत्त्वावच्छिन्नस्य वह्नि- मतस्तादात्म्येन सम्बन्धिनि महानसे धूमवतस्तादाम्ये न सम्बन्धित्वम् एवं धर्मिणोधमव्याप्यत्वव्यापकत्वे बोध्य अत- एव जलादीनां पृथिवीत्वाभावन्याप्यत्वं तत्र तत्रोक्तं सङ्ग- छते। यथाच यादृशेन सम्बन्धेन हेताप्यता ग्रहीता तादृशेन सम्बन्धन तस्य पक्षविशिष्टत्वज्ञाने यादृशेन सम्ब. बन च साध्यस्थ व्यापकत्वमवगतं तादृशेनैव साध्यपक्षयो- विशिष्टानुमितिः तेन न धूमावयवे संयोगेन न वा समवायेन पर्वते वनिधीः तथैवावगतव्यापकताघटकसम्बन्धन व्यापक- स्याभावग्रहे गृहीतव्याप्यताघटकसम्बन्ध न व्याप्यस्याभावः सिध्यतीति कथमन्यथा समवायेन वहिविरहिणि महानसे मंयोगेन संयोगेन वा वह्निविरहिणि स्वावयवे धूमः समवायेन निवर्तते निवर्तते च संयोगेन वहिविरहिणि खावयवे संयोगनेति नियम उपपद्यते तथा च तादात्म्यसम्बन्धेन जला- दीनां व्याप्यत्वग्रहाद्यापकनिवृत्त्या तादात्म्य नैव तेषामभावः सिध्यति स एव चान्योन्याभावः। इत्यमेव च तादात्याद्- वृक्षशिंशपयोाप्तिनिश्चय इति सङ्गच्छते अतएव गोत्वत्वाद्य- ग्रहदशायां यत सानादिः सा गौरिति तादाम्ये न गोर्ध्या- पकत्वग्रह मानादिना तादात्म्ये म गौ: तादात्म्येन गोयंति- रेकाञ्च सानादिव्यतिरेक: सिध्यति एवञ्च संयोगेन गग .

·अनुमानदीधितिः । ३८ नादेरपि द्रव्यत्वव्याप्यत्वं वृत्त्यनियामकसंयोगमात्रस्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धरूपत्वे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वाभिधान वा पृथिवीत्यादिव्यापकत्वमपि सदभाववतोऽपि पृथिव्यादेः संयोगेन तत्सम्बन्धित्वात् सिडिरपि तस्य तथैव न तु वृत्तिनियामकसम्बन्धेन तेना- सम्बन्धित्यादव्यापकत्वाच्च व्यक्तीभविष्यति चैतदुपरिष्टात् । नन्वष्टद्रव्यातिरिक्तष्ट्रव्यात्मककालमात्रवृत्तिधम्मस्य विशेषा- ताविशेषेणाव्याप्यत्ति किमपि व्यापकं न स्यात् स्वावच्छ - दकसम्बन्धन प्रतियोगिमोऽसम्बन्धिनि काले वर्तमानस्या. भावस्य प्रतियोगितायां तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य तेन सम्ब- बेन यत्प्रतियोगिसम्बन्धितदन्यत्वस्य च कालेऽसम्भवात् । न च तादृशसम्बन्धन हवधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यत्यत्ति- प्रतियोगितावच्छेदक विशिष्ट प्रतियोगिसामान्यकत्वमेव व- तव्यं तथा चावत्तिगगनाद्यभावहारिकैव तस्मिदिः सत्ताधधि- करणकम्मादौ समवायेन ज्ञानसामान्यस्य संयोगसामान्यस्य चावृत्त तिप्रसङ्गः भूतत्वमूर्त बोभयत्वविशिष्टगुणका- न्यत्व विशिष्टमत्ताबविशिष्टसत्तादिकन्तु न मनोगुणदिवृत्ति संयोगसामान्यन्तु न किञ्चिव्यावृत्तौति वाय विशिष्टस्या- नतिरिक्तत्वात् समवायेन जातेः साध्यत्वे मेयत्वादापतिव्याप्तिः जातिमनिष्ठतादृशभावप्रतियोगिताया जातित्वेनानवच्छ - - ·४० अनुमानदीधितिः। धूमसंयोगे दात् जातिशून्ये च तादृशसम्बन्धे न वृत्त प्रसिद्धेः संयो- गादिमाध्यकगुणकम्मान्यत्वादी चातियाप्तिः अद्रव्ये हेतु- मति तादृशसम्बन्धन वृत्त प्रसिद्धेः द्रव्ये च संयोगादेरपि वृत्त: मैवम् साध्यतावच्छे दकसम्बन्धसामान्थे निरुक्तप्रति- योगिप्रतियोगिकत्वहेत्वधिकरणीभूत यत्किञ्चिद्यत्यनुयोगि- कतुसामान्योभयाभावस्य विवक्षिततात् । वनाधिकरणायोगोलकानुयोगितस्य चैत्रान्यतविभिष्टैतद्दण्ड मंयोगे एतद्दण्डाधिकरणचैत्रानुयोगिकत्वस्य गुणकम्मान्यत्व- विशिष्ट सत्तासमवाये च जात्यधिकरणगुणानुयोगि कत्वस्य विरहान्नातिप्रसङ्गः स्वरूपसम्बन्धन गगनादेत्तिमत्त्वे तु निरुक्तप्रतियोग्यनधिकरणहेतुमविष्ठाभाव प्रतियोगितासा- मान्ये यत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वयद्धम्मावच्छिन्नतोभयाभावस्तेम सम्बन्धेन तम्माच्छित्रस्य व्यापकत बोध्यम् । समवाय- सम्बन्धन मेयसामान्याभावस्य सामान्यादौ सत्त्वान्म य- तादेरप्यभावप्रतियोगितावच्छे दकत सुलभम् अतएव सम- वायस्थकते न द्रव्यतादिप्रतियोगिकतुगुणाद्यनुयोगितोभय- सत्त्वेऽपि द्रव्य जातरित्यादी वह्निधूमोभयवान् वढेरित्यादी संयोगस्य हितावच्छिन्नप्रतियोगिकतृविरहेऽपि च नाति- व्याप्तिरित्यपि वदन्ति। प्रतियोगितादिश्च स्वरूपसम्बन्ध- विशेषो न सम्बन्धन निविष्टः सामानाधिकरण्येऽपि स- ·अनुमानदौधितिः । ४१ म्बन्धः संयोगतादिनैव निविशर्त दर्शितञ्च नियमाघटितमपि सम्बन्धतम् । अभावतुज्ञेदमिह नास्तौदमिदं न भवतीति प्रतीतिनियामकोभावाभावमाधारणः स्वरूपसम्बन्धविशेषः अती नाभावसाध्यकव्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गः तदपि वा नोपा- देयं प्रयोजनविरहात् विषयतातत्त्वादिवत् प्रतियोगित्वा- धिकरणत्वतत्त्वसम्बन्धत्वादयोऽप्यतिरिक्ता एव पदार्था इत्येक देशिनः । नववच्छेदल मिह न स्वरूपसम्बन्धविशेषः सन्भवति च लघौ धम्म गुरौ तदभावात् प्रमेयधूमन्वकम्वग्रोवादिमत्त्वघा- णग्राह्यगुणत्वादेरतथा त्वेन तेन रूपेण साध्यतायां व्यभिचारि- ण्यतिप्रसङ्गात् नाप्यतिरिक्तवृत्तित्वं प्रतियोगितायाः स्वरू- पसम्बन्धात्मिकायाः प्रतिव्यक्तिभिन्नत्व न धमत्वादेरपि तद- तिरिक्तवृत्तिलात् । न च तथाविधयत्किञ्जिदेकाभावप्रतियो- गितासामान्यशून्यात्तित्व तत् अतएवातिरिक्तसामान्याभा- वस्थाभावे धूमत्वादेरप्यनवच्छेदकत्वापातादये तत्साधनमपि साधु सङ्गच्छत इति वाच्य वह्निघटतत्तिदित्वतार्णातार्ण दह- नवृत्तिद्वित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगितानति-- रिक्तवृत्तिवक्रित्वादावतिप्रसङ्गात् एतेनान्यूनवृत्तित्वविषित- मपि परास्तम् अतएव नानाप्रतियोगिहत्त्येकप्रतियोगिताङ्गी. कारेऽपि न निस्तारः लघुरूपसमनियतगुरुरूपेण साथताको ·४२ अनुमानदीधितिः । सद्धेताषव्याप्तिः तादृशतदवच्छिन्नत्वाप्रसिद्धेरिति चेन्न प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवत्तित्वस्य विवक्षितत्वात्। वसमानहत्तिकञ्चावच्छेदकं ग्राह्य तत्त्वञ्च स्वपर्याप्ताधि- करणपयाप्तित्तिकत्वं यावत्वादिकन्तु न तथा पर्याप्तिशाय- मेकोघट इमो दावितिप्रतीतिसाक्षिक: स्वरूपसम्बन्धविशेष एव त्रित्वादिकमपि न हित्वादिसमानत्तिकमिति हित्वा- दिना साध्यतायां नाव्याप्तिः घटकञ्चावच्छेदकत्व स्वरूप- सम्बन्धविशेष एवञ्च यद्धम्मावच्छिन्नेत्यत्र यद्धन्यूिनवृत्ति- धर्मावच्छिन्नेति वक्तव्य तेनोक्ता व्याप्तिनिरासः । वस्तुतस्तु तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्य--- कत्व स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्वं वा तदनतिरिक्तवृत्तित्वं वक्तव्यम् अतएव सत्तावान् जातेरि- त्यादी जातिमन्त्रिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकगुणान्यत्ववि- शिष्टसत्तात्वतुल्यवत्तिकत्वेऽपि सत्तात्वस्य न क्षति: एवं स्ववि- शिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छे द्यत्यं बी- ध्यतादृशप्रतियोगिताच विशिष्योपादेयाः मातोगुरोरवच्छेद- कत्वं विना दुर्वचत्वं प्रतियोगित्वं सम्बन्धित्वञ्च साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धन बोध्यमतो न सम्बन्धभेदमादाय दोषः । कालिकविशेषणताविशेषेण च साध्यतायां सादृशप्रतियो- गितावच्छेदकत्वमनित्यतत्तद्दाक्तित्वे प्रसिद्धम् अभावश्च ·अनुमानदीधितिः। ४३ प्रतियोगिव्यधिकरणो बोध्यः । न च मौलमिदमीयञ्च प्रतियोगिवैयधिकरण्यमनुपादेयं संयोगत्वाद्यवच्छिन्नाभाव- वति संयोगत्वादिविशिष्टस्य वृत्तेर्गुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगि तावच्छे दकद्रव्यत्वत्वद्रव्यमात्रसमवेतत्वाद्यवच्छिन्नाभाववति-- चाहत्तेरव्यास्यतिरव्याप्तयोरनवकाशादिति वाच्य धूमवान् वह्ररित्यादावतिव्याप्तेः नद्युत्पत्तिकालावच्छ देनापि महा- नसादौ किञ्चित् संयोगन वर्तते येन वह्निमदयोगो लकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छ दकायोगोलकात्तिद्र. व्यत्वाद्यवच्छिन्नाभावववत्तित्वं धमत्वविशिष्टस्य सम्भाव्येत । प्रतियोगितयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विशेषणताविशेषा. वच्छिन्नत्वस्य वा विवक्षण पुमरनुपादेयमेव प्रतियोगिवे- यधिकरण्ययम् यत्राधिकरण व्यभिचारस्तदन्यत्वस्वतदन्यत्व- प्रकारकप्रमाविषयत्वत्वसाध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वादीनां साध्यतावच्छे दकविशिष्टसाध्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वाद्धेततावच्छेदकविशिष्टहेतुमनिष्ठाभावप्रतियो- मितावच्छेदकत्वाच्चातिव्याप्तेरनवकाशात् तथा च विशेष- णताविशेषावच्छिन्न यधर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियो. गितानवच्छेदकारच्छे द्यत्वं तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाधनसमाना- धिकरणास्वन्ताभावप्रतियोगिता सामान्ये नास्ति साधने सर्मविशिष्टसामानाधिकरणम व्याप्तिरिति पर्यावसितोऽर्थ:

·४४ अनुमानदौधितिः । यत्र सहेतुविशेषे साध्यतावच्छे दकं न प्रतियोगितावच्छेदक तत्रै वेयं रीतिरुपादेयेत्यपि वदन्ति । गौरवप्रतिसन्धान दशायामपि कम्बुग्रीवादिमान् नास्तीतिप्रतीतिबलात् गुरु- रपि धर्मोऽवच्छे दकः प्रतियोगितायाः। नचास्यास्तत्प्रतियो. गिकाभावमात्रमवलम्बनं तथाविधयत्किञ्चिद्दातिसत्त्व एव तादृशप्रतीतेरनुदयात् अतएवैकघटवति भूतले कम्बुग्रीवादि- मान् नास्तीतिशब्दो न प्रमाणं प्रमाणञ्च घटसामान्यशून्ये न चेदेवं लघुरूपसमनियतानां गुरूणामव्याप्यतापत्तिः गुणादिगुणकर्मान्यत्वविशिष्टमत्तादिसमानाधिकरणाभावप्र-- तियोगितावच्छ दकत्वनिष्ठायाः प्रतियोगिताया लाघवेन द्रव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेनैवावच्छेदात् त त्तदवच्छेदकत्वे व्यक्तीनाञ्च प्रातिस्विकरूपेणाभावानां युगमह- स्रेणापि ज्ञातुमशक्यत्वात् एवं द्रव्यत्वत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वादे- रव्याप्यत्वप्रसङ्गोऽप्यनुसन्धेय: उपदर्शितप्रकाराणामपि स्व- त्वादिघटितत्वेन दुर्जेयत्वात् अतएव घ्राणग्राहा गुणत्वादिना साध्यतायां व्यत्वादेर्व्यभिचारित्वं माधुसङ्गच्छत इत्यपि केचिदिति कृतं पल्लवितेन । मनु यएव मिलिता वहाभावा जलहदादौ वहिर्ना स्तौतिधियं जनयन्ति तएव प्रत्येक धमति महानसादी वर्तन्ते तत्र च तेषां स्वस्वावच्छेदकतत्तइहित्वावच्छिन्न- ·अनुमानदीधितिः । ४५ वैयधिकरण्यनिरूपिकायाः प्रतियोगितास्तदवच्छे दकमेव वन्नित्वमतोऽव्याप्तिः नचैव वहित्वावच्छिन्नस्य तहत्तित्वान्न तथात्वं तथा सति हुदवृत्तिधमाभावप्रतियोगितावच्छे - दकहात्तित्वावच्छिन्नस्य वहिमदयोगोलकत्तित्वादति- व्याप्तः। अथानुगतं रूपं तत्तदभावप्रतियोगितानां नावच्छेदकम् अनवच्छेदकमेव ता भावप्रतियोगितायाः प्रभावान्तरे मानाभावात् । तथा च तद्रपावच्छिन्नसाध्यक व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरत आह सामान्येति। संशयान्यथा- नुपपत्तिं प्रमाणयति अन्यथेति । वायाविति । यद्यप्ययं संशयो न वायुविशेष्यकः तस्य विशेषणत्वेनोल्लेखात् न वा रूपविशेष्यकः तथा सति रूपतदभावयोर्विरोधिनीरकोटि- तायां प्रकृतानुपयोगप्रसङ्गात् तथापि वायरुपवान् तद- भाववान् वेति रूपतदभावकोटिकमंशये तात्पर्ययम् अन्यस्तु रूपवचदन्योन्याभाषकोटिक इति नाभेद इति सम्प्र- दायविदः । विरुद्धयोरेकम्मिममर्गावगाहिज्ञानमेव सं. शयो न तु तदुभयप्रकारतापि नियता तथा च रूपतदभाव- विशेष्यकोवायुविशेषणकोऽसाविति तु नव्याः । वायुवत्ति- त्वतदभावकोटिको रूपम्मिक एवायं संशयः अधिकरण तत्तदभावान्यतरनिश्चयस्यापि तत्राधिकरणवृत्तित्वसंशयविरो- धित्वात् अन्यथा भूतले घटतदभावान्यतरनिर्मायेऽपि घटी ·अनुमानदौधितिः । न प्रथम भूतलवृत्तिनवेति संशयप्रसङ्गादित्यपरे। अथैतावन्त्ये व रूपाणीत्यनिस यात् यावद्र पाभावानिलये संशयो न विरुध्यत इति चेत् याबद्र पाभावानिमय इत्यस्य यावन्तो रूपाभाव- स्वेषां यावत्वेन रूपेण तेषां यावन्ति रूपाणि तावदमावानां यावद्रूपत्वेन तदभावानां वा अनिल य इत्यर्थः । टतीयो तथानिीतत्वात् नेतरौ प्रतियोगितदभावयोर्या वत्त्वानुल्ले खेऽपि योग्यानुपलब्धया भूतले घटो नाखौति निश्चयमात्रादेव घटतदभावसंशयोच्छेददर्शनेन तस्याकिञ्चि- करत्वात् । न चातिरिक्तसम्भावनाविरहसहकृत एवा- भावनिश्चयस्तत्प्रतिबन्धकः सम्भावना च रूपं पार्थिवा- दित्रितयभिन्न न वेत्याकारा निवर्त्तते यं रूप- त्वावच्छेदेनेतत्त्रितयभिन्नत्वाभावनिश्चयादेवेति वाच्यम् गौर- वात् विनापि अतिरिकसम्भावनां विशेषाभावनिश्चये सामा- न्यसंशयदर्शनाच। अथाभावस्य सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वनिश्चय एव तादृशसंभयविरोधी अन्यथा तवाप्यतिप्रस- ङ्गात् स च न प्रकते अभावस्य च यावहिशेषाभावाधिकरण. वृत्तित्वेन विशिष्टस्य तदवच्छ देन वा सामान्यावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वं सम्भवति चेदं तादृशाभावप्रतियोगिताया अतिरिक्तत्वात् तेन नैकविशेषवतो विशेषान्तराभाववत्वेन सामान्धाभाववत्त्वप्रसङ्गः । न च प्रतियोगितावच्छेदकभेद ·अनुमानदीधितिः। ७ स्थाभावभेदनियामकतया भेदसिद्धिः प्रतियोगिभेदस्य तत्वे एकघटप्रतियोगिकस्य प्रागभावादि चतुष्कस्याभेदप्रसङ्गात् अवच्छेदकन्तु भिद्यत एव तत्र क्वचितादाम्यस्य क्वचित्ससर्गस्य क्वचित्पूर्वापरकालीनतघटत्वादेश्य तथात्वादिति वाच्यं संसर्ग- प्रतियोगिविशेषणसाधारणस्यैकस्यावदच्छे दकत्वस्य दुर्वचत्वात् पूर्वापरकालीनत्वादेवं सादिप्रतियोगितावच्छे दकत्वे मा- नाभावाच्च । किञ्च अवच्छे दकभेदस्याभावभेदनियामकत्वम् न तजनकत्व अत्यन्ताभावादिस्वरूपस्य तस्याजन्यत्वात् नापि तद्याप्यत्वमपि वैयधिकरण्यात् अतएव न तद्यापकत्वमपि अभेदेऽप्यविरोधाच न च तदितरधम्मावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्व तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकान्यत्वस्व व्याप्य मानाभावात् अतएव च समनियतसुखदुःखादितत्तत्सख्यापरिमाणव्य- त्यादि नानाधम्मावच्छिन्नोऽप्यभिन्न एवाभावः भेदसिद्धिस्तु भाववदभावस्यापि विरुदधम्माध्यामादेव अतएव गगनादीना- महत्तीनां समनियतानां वा धर्माणामेक एवात्यन्ताभावः युगपदुत्पन्नविनष्टानां समानादेशानामसति बाधके एक एव ध्वंसः प्रागभावो वेति । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रप्ति- योगिताकोऽपि चेदभावः प्रामाणिकस्तदा तस्यैकस्यैव प्रतियोगिता सर्वेरेव व्यधिकरणैर्धमः सर्वैश्च समाना. समानाधिकरणैः सम्बन्धेरवच्छिद्यन्ताम् श्राकाशाभाव एव ·अनुमा नदीधितिः। वा तथास्तामिति मैवम् एवं हि तत्तद्दे शकालाद्यवच्छिन्ना- नवच्छिन्नतत्तदधिकरणतत्तित्वेन विशिष्टस्य तचदवच्छेदेन वा एकस्यैवाभावस्य घटपटगोत्वाखत्वादिप्रतियोगिताकत्व- सम्भवेन तत्तछेदोऽपि विलुप्येत। तत्तत्प्रतियोगिकत्वं तत्त- स्वभावो न च सत्राधिकरणवृत्तित्वस्यान्तर्भावोऽवच्छेदकत्व- ञ्चेति समानम् । श्रतएव सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं व्यासज्यवृत्तीत्यपि प्रयुक्तम् अव्यासज्यवृत्तेस्तत्वभावस्य तत्त्वानुपपत्तेरतिरिक्तकल्पने च किमपराधमतिरिक्ताभावेन । किञ्च व्यधिकरणयोर्घटपटयीईित्वप्रतीतिवयधिकरणानामपि विशेषाभावानां युगपदिन्द्रियसनिकर्षे सामान्यावच्छिन्नप्र. तियोगिताकत्वप्रत्ययोऽपि स्यात् अपि च रूपान्तरेण सम्बन्ध- विधया वा व्यासज्यवृत्तिधर्मस्य ज्ञानेन यावदाश्रयमन्निकर्षा- पेक्षामानाभावात् एवञ्च एकाभावसन्त्रिकर्षेऽपि सामान्यभाव- बुद्धिप्रसङ्गः यादृशे च तस्य ज्ञाने यावदाश्रयाणां सन्निकर्षो ऽपेक्ष्यते तत्र तेषा तऽदस्य च ज्ञानमपि तदक्षाने तदभेद- जाने च तदग्रहात् श्राश्रयभेदभमेण तद्भमदर्शनाच न पात्र यावविशेषाभावानां प्रथममुपस्थितिः सम्भवति तत्प्रति- योगिनां विशेषतोऽनुपस्थितेरिति दिक् । केचित्तु अनन्त- विशेषाभावानां सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य तद्या- सज्यत्तित्वस्य च कल्पनामपेक्ष्य लाघवात् सामान्यावच्छिन्न- ·अनुमानदीधितिः। ४८ प्रतियोगिताकत्वेनैक एवाभावः कल्पाते कल्पनीयशरीरस्यो- भयत्र तुल्यत्वेऽपि एतदपेक्ष्य तस्य गुरुत्वात् विनिगमना- भावेऽपि च सामान्याभाकसिद्धिरप्रत्यूहैव धम्मकल्पनातो धर्मिकल्पनाया गुरुत्वं कल्पनौयाने कत्यप्रयुक्तम् । न चाति. रिताभावस्य तत्र च सामान्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व- स्यानन्तवावाद्यधिकरणवृत्तित्वस्य च कल्पनामपेक्ष्य लता- नन्तबावाद्यधिकरणबत्तित्वानां यावद्विशेषाभावानामेव सा- मान्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्य तद्यासज्यत्तित्वस्य च कल्पनैव लघीयमीति वाच्यम् एवं सत्यभावमानासिद्धि- प्रसङ्गादित्याहुः। यह त्यादि । अधात्र नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यकैकव्यक्ति- पृथिवौत्वादावव्याप्तिः न च तत्र रूपवत्त्वादिकमेव साध्य तच्च परम्परासम्बन्धेन रूपत्वादिकमेव तेन च सम्बन्धन न तल्भावः पृथिव्यादाविति वाच्य रूपादेरसाध्यतापत्तेः द्रव्यान्यत्वादिविशिष्टसत्वाद्यभावस्य द्रव्यादित्तित्वात् सत्त्वा- दिसायकद्रव्यत्वादावव्याप्तेश्च अन्यथा विशिष्टतया सत्तादेः साध्यत्वे व्यभिचारिणि जातिमत्त्वादावतिप्रसङ्गात्। व्युत्पा- दयिष्यते च विशिष्टाभावस्य विशेषप्रतियोगिक हित्वाद्यव- च्छिन्नसाध्याभावस्य तत्र सत्वाच । अथाप्रतियोगित्वं प्रतियोगित्वाभावः स च येन रूपेण तद्रूषावच्छिन्नव्याम्यत्वं हती अस्ति चायं रूपादौ रूपवादिना न पृथिव्यादिनिष्ठा- ५ ·अनुमानदीधितिः । भावप्रतियोगित्वमिति प्रत्ययादिति चेन्न तादृशप्रतीत्यादि रूपत्वादी प्रतियोगिताया श्रवच्छ दकत्वाभावी ग्रह्यते न तु तदभावावच्छेकदत्वं सर्वत्रैव रूपे.पृथिवीनिष्टाभावप्रतियोगित्वं न तु कुवापि रूपे तदभाव इत्यबाधितप्रत्ययात् अन्यथा यो यो धर्मो यस्य यस्य नावच्छे दकः तत्तदवच्छे देन तत्तदभावोऽयुक्तरीत्या सियेत्। प्रमेयधूमत्वेन न वह्नि मनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमिति प्रत्ययात्तदवच्छ देन तादृश- प्रतियोगित्वाभावस्थापि सुवचत्वात् । अथ प्रमेयधूमत्वं न गौरवेण सामानाधिकरण्यप्रतियोगितावच्छेदक विवक्षित- चात्र तथेति चेत् असमानाधिकरणधूमकव्यक्ति हत्तितया वतित्वमपि न तदवच्छेदकं कम्बुग्रीवादिमाचादिना च घटादरसाध्यतापत्तिरिति बहुव्याकोपश्च । अतएव प्रमेय धमत्वं गौरवण प्रतियोगिताया इव तच्छ न्यताया अपि नावच्छेदकमित्युक्तावपि न निस्तारः। अत्र वदन्ति अप्र- तियोगित्वं प्रतियोगितानवच्छे दकधम्मवत्वं न चैवं पूर्वस्मा- दभेदः तत्र साध्यजातीयसमानाधिकरणसाधनजातीयत्वस्य अब च साध्यसाधनयोः सामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे तात्प. या॑त् घटकयोस्तादृशप्रतियोगितावच्छेदकतत्त्वान्योऽन्धाभावा- त्यन्ताभावयोर्भेदेन भेद इत्यपि कश्चित् । अत्यन्ताभावगर्भवत्मामान्यविशेषभेदेनान्योऽन्याभावगर्भ- मपि व्याप्तियमाह यसमानाधिकरणेत्यादिलक्षणइयेन ·अनुमानदौधितिः । ५१ प्रथम एकस्य साध्याधिकरणांशस्याधिक्यात् हितोयलक्षणम् अत्र बद्यपि नानाव्यक्तिसाध्यकस्थले तत्तत्साध्यवतस्तत्तत्मा- ध्यवत्त्वस्थ च साधनसमानाधिकरमान्योऽन्याभावप्रतियोगित्वा- क्तदवच्छ दकत्वाञ्चाव्याप्तिः तथापि यदपावच्छिन्नवत्व तादृशान्योऽन्याभावप्रतियोगितानवच्छ दकं तद्रूपावच्छिन्न- सामानाधिकरण्यमित्यत्र तात्पर्ययम् वयादी तासंयोगादौ तहदादी बा साथे सर्वत्र साक्षात्परम्परया वा अनुगमकं वहिवादिकमेव साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नवत्त्वस्य च न तादृशान्योऽन्याभाक्प्रतियोगिनावच्छेदकावमिति यत् यद्रू- पावच्छिन्नं यादृशरूपावच्छिन्नमनवच्छेदकमिति वा यथा- यथं वक्तव्य शब्देक्यस्यानुपादेयत्वात्। अन्धेत्यादि। यद्य- प्यु लरीत्या सर्वत्र तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वपर्यन्तान- धावनस्वावश्यकत्वेनाकिञ्चित्करमेव तादृशाभावप्रतियोगित्वं तथापि विशिष्टसामानाधिकरण्यरूपाया व्याप्तळधिकरणा- सम्भवित्वमात्रे तात्ययं व्याप्तिरेवेत्यस्य कालिकोत्यादि अन्योऽन्याभावगर्भलक्षणम्बाव्याप्यत्तिसाध्यकसद्धेतावव्याप्तिं- निरस्यति न चेति। अभेस्थेति। तथा च मूले महोरहो विहङ्गमसंयोगी नैनि प्रतीतैरनुभूयमानविशिष्टभेदोल्लेखिन्या अपि शिखी विनष्ट इति प्रतीतिवविशेषणाभावविषयता मात्र कल्पात बाधकबलात् यत्र च विशिष्टभेदेन बाधक तत्र तथाप्रतीति बलात्तत्सिद्धिरप्रत्यूहैवेति नातिप्रसङ्गः ।

·५२ अनुमानदीधितिः । अत्र वदन्ति । श्रभेदस्य भेदाभावस्य ज्ञानं न बाधक भेदवत्तत् प्रतियोगितावच्छे दकस्य संयोगात्मनस्तदभाव- स्वाव्याप्यत्तित्वेन तदुपपत्तेः यथा हि प्रतियोमितावच्छेद- कावच्छिन्नप्रतियोगिाने तदत्यन्ताभावम्वाग्रहादभावव्यव- हाराश्च स एव तदनाव इति कल्पाते तथाप्रतियोगिता- वच्छेदकधभग्रह तहदन्योऽन्याभावस्याग्रहादभावव्यवहाराच्च स एव तस्याभाव इति निश्चीयते आधिकोऽपि चायाप्य वृत्तित्वात् अतएव न मूलावच्छ देन कपिसंयोगिभेदाभाव- ज्ञानं तथा असम्भवादसिद्धेश्च नापि कपिसंयोगिभेदस्य वृक्षाहत्तित्वज्ञानमसिद्धेः तहत्तित्वस्यैव ग्रहात् नापि कपि- संयोगिभिन्नभेदज्ञानं कपिसंबोगिभेदवत्त दस्याप्यव्याप्यत्र- त्तित्वेनाविरोधात् नापि मूलावच्छे देन तज्ज्ञानमसिद्धेः तहम्मवभिन्नभेदस्य तद्धम्ममात्रपर्यवसिततया कपिसंयोगि- भिन्नभेदात्मन: कपिसंयोगस्य मूलत्तिले विरोधाच न हि घटभिन्नभेदी घटत्वादतिरिच्यते आवश्यकक्ल प्तघटत्वे- नैवोपपत्ता अतिरिक्त कल्पनायां मानाभावात् अन्यथा सर्व- वाभावस्याभावोऽतिरिक्त एव कल्पात श्रतएवात्यन्ताभाव- प्रतियोगिनोरन्योऽन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकयोः मामा- न्यत एव कप्तो विरोधः तत्र कपिसंयोगवत्यपि वृक्षे मूले न कपिसंयोग इति प्रतीतेरन्यथानुपपत्त्या तावदाद्ययोः स सङ्कोच्चता न ह्यषा प्रतीतिः कपिमंयोगिभेदविषयत्वेनोप- ·अनुमानदीधितिः । ५३ पादयितुं शक्या नियमतः संयोगवत्त्व न प्रतियोगिनोऽनुप- स्थिने: प्रतियोगिकोटौ तदनुलेखाच्च मूले न कपिसंयोगीति प्रतीतेस्तु शिखी विनष्ट इति वद्भासमानविशेषणस्याभाव- मात्रविषयत्वेनोपपन्नत्यान्नान्तिमयोरपोति परास्तम् । अन्यो- ऽन्याभावान्तरस्य प्रतियोगितावच्छेदकान्तरसमानाधिकरण- तया स्वस्वप्रतियोगितावच्छ दकासामानाधिकरण्यपर्यवसा- यिनो विरोधस्य स्वत्त्वघटितवन विशेष एव विश्रामात् अत्यन्ताभावप्रतियोगिनोरिवान्धीजन्याभावप्रतियोगितावच्छे- दकयोरबाधितसामानाधिकरणामुभवेन प्रतिविरुद्धतया तथाविधविरोधकल्पनाया अनक्काशाच्च। किञ्च शिखी विनष्ट इति प्रतोतविशिष्टध्वं मोल्लेखिन्या विशेष्ये तबाधा- दास्तां विशेषणध्वं मविषयता न मंयोगोन्ति प्रतीतविशिष्ट- भेदमवगाहमानायाः कथं विशेषणसंसर्गाभावविषयत्वनी- फ्पत्तिः न खल्नु सहस्रेणापि बाधकैरिदं रजतमिति स्तोते रङ्गत्वावलम्बनं व्यपरथापयितुं शक्यते न च विशेषणभेद एव तस्या विषयः अग्रेऽपि न कपिमयोगीति प्रतीत्यापत्तेः युज्यते चान्योऽन्याभावोऽव्याप्यवृत्तिः कथमन्यथा पक्कनार- शायां घटादावयं न श्यामो दण्डालिविभाशसमये चैत्रादी नायं तद्दण्डबानित्यादयो व्यवहाराः न च तत्र विशेषण- संसर्गाभाव एव प्रतीयत अनुयोगिनि सप्तमौं विना तदनु- पत्तेः न खल भूतल न घट इत्यादीनि वाक्यानि कदाचि- ·अनुमानदीधितिः । दपि घटसंसर्गाभावं बोधयन्ति तथात्वे वा घटो न घट इत्यादेरपि प्रसङ्गात् अपि च विशिष्टवाचकदण्ड्यादि- पदेभ्योधर्युपमजनतयोपस्थितस्य दण्डादेः कथं प्रति- योगित्वेनाभावेऽन्वयः इतरविशेषणत्वेनोपस्थितस्य निराका- इतयान्यत्र विशेषणत्वेनान्वयायोगात् न चात्र विशिष्टोप- स्थापकं पदं विशेषणमानपरं तथापि चैत्री न दण्डो घटो न श्यामं रूपमित्यादावपि दण्डादिसंसर्गाभावप्रतीत्यापत्तेर्द- रित्वात् एतेन नञोऽभाववल्लाक्षणिकतया विनैव सप्तमी- मन्वयबोधसमर्थनं प्रत्युक्तम् एवञ्च चैत्रो न पचतीत्यादी आख्याताच्छक्त्या लक्षणयावीपस्थितस्य कर्तु रैव भेदोभासत इत्वस्तु वस्तुतो न पचति चैत्रो नेदं मैत्रस्येत्यादी विभतार्थस्य कृतिसम्बन्धादेरभावान्वयबोधे नजा सप्तमी नापेक्ष्यते अपे- क्ष्यते च प्रातिपदिकार्थम्येति निपुणतरमुपपादयिष्यामः । नञो वैधम्मापरतया न श्याम इत्यादेः श्यामादिविधर्म व्यर्थः वैधमर्यच रक्तवादिकमेव यदाहुराचायाः श्यामाद्रको विधर्मा न तु पृथगित्यपि वदन्तीति कृतं पल्लवितेन । सम्बन्धत्वेनेति निरूपिततत्त्वमेतन् । कस्थेति इत्थञ्चा- ननुगताया अपि व्याप्त निं यथानुमिति हेतुस्तथा वक्ष्यते । एते अन्योऽन्याभावात्यन्ताभावगहें। तादृशेति । ननु किं द्वित्वादिकं प्रतियोगितावच्छेदकमेव न भवति किं वा भव- त्येव परन्तु क्ल,प्तानामेव स्वसमानाधिकरण तत्सम्भावच्छिन्न ·अनुमानदीधितिः । प्रतियोगिताकानामभावानां लाघवादित्यभिप्रायः नाद्यः एकैकाभावप्रतीतितो हौ न स्त इति प्रतीतविलक्ष शब्दादिना हौ न स्त इति निश्चयेऽप्येकैकाभावसंशयाच विष- यानगम विना अनुगताकारप्रत्ययायोगात् । न चाभावस्य दिवाधिकरणप्रतियोगिकत्वमात्र दिलसमानाधिकरणध- विच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं वा वयं नास्तीति प्रतीविषयः तादृशदित्वाधिकरण व्यक्तिविशेषविरहिमि बथाविधो भय- शालिनि तादृशौ हौ न स्तं इत्यप्रत्ययात् द्वित्व सामानाधि- करण्याभानऽपि प्रतीतेरनुगताकारत्वास अतएव न तादृश प्रतीर्घटत्वपटत्वाद्यन्यतरावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावविषय त्वम् अन्यतरत्वानुल्लेखेऽपि घटपटी न स्त इत्यनुगतप्रत्ययाच न च परम्परासम्बन्धेन तादृशदिवसामान्याभावएव द्वौ न म्त इति प्रतीतेविषबः द्वित्वाधिकरणयोरेव प्रतियोगित्वोले- खात् दित्वादेर्घटादित्तित्वानुपस्थितावपि अन्ततः शब्द नापि घटपटौ न स्न इत्यादिप्रत्ययाञ्च अतएवैकैकविशिष्टा- पराभावोऽपि न तदालम्बनं विरुद्धयोरपि जलव पृथिवी त्वयोहि त्वेनाभावप्रत्यय इत्युक्तत्वाञ्च । नान्त्यः तथाकेषि साध्यतहतोस्तादृशाभाव-प्रतियोगित्वानपायात् अन्तरेणा- भावान्तरमेकैकघटवति जायमानाया यत्किञ्चिघटदयवति धानुत्पद्यमानाया घटौ न त इति प्रतीतरुपपादयिमशक्य- वादित्यत वाह अभ्युपगमेदेति। उभयत्वमेव प्रतियोगि- ·अनुमानदीधितिः । तावच्छेदकं न तु साध्यतावच्छेदकं साध्यवत्त्व वेत्यर्थः अश्रूय- माणावच्छेदकत्वांशेऽपि लक्षणे तथैव विवक्षितमिति भावः । तञ्चति स्वं साधनत्वाभिमतं तथा च साधनसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदका यावन्ती धर्मा यद्धमाव- च्छिन्न-समानाधि-करणात्यन्ताभाव-प्रतियोगितावच्छेदकाः तधर्मावलोढ़मामानाधिकरण्यमित्यर्थः एतेन सर्वत्र तादृशे- विद्भिरवच्छिन्नस्य तादृशावच्छिन्नयावत्प्रतियोगिकस्य चाति- प्रसञ्जकात् यावत्त्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकादतिरिक्त स्या- भावस्थाप्रसिद्धिः तादृशाबच्छिन्नप्रतियोगिताकानां यावद- भावानामधिकरणस्य प्रायशस्तथा रूपादि साध्यकपृथिवीत्वा- दावव्याप्तिश्च क्वापि रूपादिव्यतौ तादृशयाबदभावसामाना- धिकरण्यासम्भवादिति प्रत्युक्तम् । सर्वत्र सोपाधावेकव्यक्तिकस्य सम्भवतोऽप्यपाधई म्मान्तरविशिष्टत्वादिना अभावो भक्त्येव साध्यसमानाधिकरण इत्यवच्छेदकानुसरणम् । साधनसमाना- धिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छ दकावच्छिन्न प्रतियोगि- ताका यावन्तोऽभावा यम्मावच्छिनसमानाधिकरणास्त- धर्मावलोढ़मामानाधिकरण्यमित्यर्थः । अभावश्चात्र भावभिन्त्री ग्राहस्तेन इदं जलं स्नेहवत्त्वादित्यादौ स्नेहवत्त्वसमानाधिकर- णात्यन्ताभाव-प्रतियोगितावच्छेदकरूपसामान्या-भावबाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावानां सकलरूपाणां जलत्वसामा- माधिकरणविरहेऽपि नाव्याप्तिः। घटध्वंसोध्वंसत्वादित्यादौ ·अनुमानदीधितिः । च घटध्वंसत्वादेस्तत् प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादेर्वा भावाभाव. वृत्तिरतिरितोऽभावस्तादृशो न घटध्वंमत्वादिममानाधिकरण इति नातिव्याप्तिरित्यपि वदन्ति । यावदिति खं व्यभिचारि येषां तेषां यावतां व्यभिचारिणा साध्येन सामानाधिकरण्य- मित्यर्थः । यावदिति यत्पदं साध्यवाभिमतपरं सोपाधि- वारणय यावदिति बुप्तसप्तमौकस्य हितोगत्यन्ताभावस्य विशेषणम् । तथा च माध्यव्यापकतावच्छ दकावच्छिन्नप्रति- योगिताकात्यन्ताभावत्वव्यापकस्वसामानाधिकरण्यसामान्या. भावकत्वमर्थः । केवलान्वयिस्थले त्वाकाशादिरेव तथाविधोऽ- भावः प्रसिद्ध इति सम्प्रदायः । केचित्तु तादृशयावदभाव शून्यत्व यरधिकरणताया व्यापकं तत्त्वमर्थः । न च तादृश- प्रतियोगितामवच्छ दकवन्तमेव यावत्वेन विशिष्य यावना- दृशाश्रयत्वं यदधिकरणताथा व्यापकं तत्त्वमित्यर्थमाभादेव सामञ्जस्य भावद्वयोपादानमनतिप्रयोजनकमिति वाचं या- वतां तादृशामिन्धनादौनामैकाधिकरण्यस्थाप्रसिद्ध : नचाव- छदकांशमपहायाप्रतियोग्वन यावत्वेन विशिष्यतां साध्य व्यापकस्यापि रुपान्तरेण साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वस्योपदर्शितत्वादित्याहुः । माध्यसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छ दके यावति यत्मामानाधिकर. णात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छ दकत्वं नास्ति तत्त्वमर्थ इति तु नव्याः । अवच्छिन्न सामानाधिकरण्यं सामानाधिकर- ·५८ अनुमानदीधितिः । ण्यावच्छेदकरूपं वा व्याप्तिः दन्यच धूमावद्रव्यवत्वादेयाप्य- तावच्छेदकत्वं दण्डत्वादेनियतपूर्ववर्तितावच्छ दकधम्मात्मक- कारणतावच्छे दकत्ववभेदेऽप्य पहितानुपहितभेदादा समर्थ- नोखं तवाद्यमभिप्रत्याह यत्सम्बन्धितेति सा सम्बन्धिता सामानाधिकरण्यरुषा जनकत्वादिध्याहत्ता अत्र च विशिष्ट- सत्तावाद्यवछिन्त्रगुणादिसामानाधिकरण्याधिकरण सत्त्वादेः कम्मादौ परामर्शाग पाचनमित्यापत्ते: साध्यमामानाधि- करण्यविशिष्टहेतुमत्तापरामस्तु पक्षे साध्यनिलयात् प्राग- सम्भवीत्यनुशये न द्वितीयम् अयमालोको धूमोवेत्यादौ विशिष्य- सन्देहेऽपि सामान्यतोऽवच्छ एकरूपवत्त्वनिर्णयः सम्भवत्येवेति हरयम् । अत्रावच्छ दकत्वं नान्यूनवृत्तित्वम् अन्यनानतिरिक्त- वृत्तित्वं वा वयादौ साध्ये मेयत्वादावतिप्रसङ्गात् धूमत्वादाव- प्रमशाच किन्यनतिरिक्ताहात्तित्वं तश्च यद्यपि न तदभाववदव- त्तित्वं गुणवान् सत्त्वादित्यत्र सत्तात्वेऽतिप्रसङ्गात् न च कम्मादित्तित्वावच्छ देन गुण सामानाधिकरण्याभाववत्यां सत्तायां वत्त मानत्वान तथा तथा सनि विभिष्टसत्तात्वं प्रागुपदर्शितदिशा च धूम त्वादाबव्याप्तिप्रसङ्गात् तथापि अतिरिक्त यद्धर्मविशिष्टहत्वधिकरणवृत्तित्व न वर्तते तत्त्व साध्यासमानाधिकरणात्तित्वविशिष्टाधिकरणहत्तित्वसामान्य. कत्व स्वविशिष्टाधिकरणात्ति-यावत्साध्या-समानाधिकरण- कमिति तु फलितार्थः। सत्तात्वविशिष्ट सत्ताधिकरण- ·अनुमानदीधिति। ५८ कर्मादिवृत्तित्वस्य साध्यासमानाधिकरण कर्मत्वादी सत्त्वा- नातिप्रमङ्गः कर्नाद्यन्यत्वविशिष्टमत्ताश्रयश्च न कर्मादिरिति नाप्रसङ्गः एवञ्च मेयत्वादेरपि केवलान्चविसामानाधिकर- ण्यावच्छेदकत्वोपपत्तिः। यत्त वृत्तिमत्त्वादिकमेव तन्त्र व्याप्तिस्तद्ग्रहस्त मेयत्वादिनेति तन्न व्याप्तिविरहित्तितया गृह्यमापिन रूपेण व्याप्तिग्रहासम्भवात् अन्यथा अतिप्रम- ङ्गात् माध्यतावच्छ दकसम्बन्ध न साध्याधिकरण येन येन सम्बन्ध नावर्त्तमानत्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकर- ऽपि तेन तेन तथात्वं बोध्यम् । नीलधुमत्वादेवारणीयत्व नु स्वसमानाधिकरणतादृनधर्मान्तराघटितवेन विशेषणीयं मामानाधिकरण्योपादानाद्धमप्रागभावत्वादिसंग्रहः तदः घटितत्वञ्च सदविषयकप्रतीतिविषयत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेष एबावच्छेदकत्वम् अतएव न ह्यतिप्रमतमवच्छ दकमित्या. दिकमपि सङ्गच्छते अन्यथातिप्रसक्त अनतिप्रसत्तात्वस्याप्र- सक्तत्वेन तन्निराकरणयोगात् विरुद्धयोर्भावाभाववोरधि- करण एकस्यैकन सम्बन्धेन वृत्तिविरुध्यत अतस्तत्रावच्छ- दकभेदापेक्षा अतएव व्यभिचारिणि साध्यतदभावसामा- नाधिकरण्ययोर्विरुद्धयोरुपपादनायोपाधितदभावावच्छेदका- वनुमन्यन्ते न्यायाचायाः । सत्तास्वन्तु गुणद्यभावस्य व गुण स्थापि न सामानाधिकरण्यावच्छेदकं विरोधात् । अव्याप्य- वृत्तेष कपिसंयोगादेरधिकरण वृक्षादौ तदभावस्य संयोगन ·अनुमानदीधितिः। च वरधिकरण महानमादौ समवायावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकतदभावस्व सत्त्वे नाविरुद्धत्वात्। वहिति च संयोगेन वर्तमानस्य धूमादेवगाभाववति सावयवे संयोगनावत - मानत्वास तवृक्षत्वत्वधूमत्वादेर्न साध्यसामानाधिकरण्यव- च्छेदकत्वविरोधः व्यभिचारधोरप्ये तद्व्याप्तिबुद्धौ विरोधि- न्येव तम्मविशिष्टस्य माध्यानधिकरणवृत्तित्वग्रहे तदवच्छे - देन साध्याधिकरणवत्तित्वग्रहायोगात् श्रम वा एतन्मते हेतुवृत्तिधर्मस्य साध्यसामानाधिकरण्यानवच्छेदकत्वमेव व्यभिचारः तद्धीरेव साक्षादिरोधिनी व्यभिचारान्तरधीस्तु परम्परयेति नौलधूमत्वादिकन्तु गौरवान्बावच्छ दकम् एवञ्च लघु घटत्वादिकमेव सामानाधिकरण्यावच्छ दकं व्याप्तिः न तु तत्सहचरितकम्बग्रीवादिमत्त्वादिकं तेन गुरुणपि रूपेण व्याप्तिग्रह कथायां तोरुपन्यासे वानयोगः प्रकारान्तर- व्याप्तिवादिनामपि समानः । एवं द्रव्यं रूपात् रसादि- त्यादौ सकलगुणसाधारणस्य गुणवस्य द्रव्यत्वादिसाधा- रणस्य गुणासमवेतत्वे सति द्रव्यसमबेतत्वस्य वैकस्तावच्छ- दकत्व सम्भवे बहमा रूपत्वादीनां न तत्त्व विरुद्धधर्मया- धिकरणयोश्च एकस्यैकेन सम्बन्धन वृत्तौ काथं विरोधः कथं वा द्रव्यत्वादी साध्ये हेतुत्वे म विशिष्टरूपादेः प्रयोगः तथा परामर्यादातुमितिरिति बिभावनीयम् । श्रपरे तु यम- विशिष्ट हेत्वधिकरपव साध्याधिकरणताया अवच्छ दकं ·अनुमानदोधितिः। मधम्मो व्याप्तिः ग्रन्थस्तु धूमस्य स्य धूमवतः धूमत्वं धूमवत्त्व वह्नस्तु वहिमतस्वित्यादिप्रकारेण व्याख्य यः अत्र चाव- च्छे दकत्वं न स्वरूपसम्बन्धविशेषः विरुददिकालावच्छिन्न- त्तिकस्य न्यूनदेशकालवृत्तिकादेश्चाधिकरणतायां तदसम्भ- वात्तुल्यवृत्तिकधर्मयाधिकरण त्वयोमिथोऽवच्छे द्यावच्छेदक- भावस्य च नियन्तुमशक्यत्वादाप्यन्य नहत्तिकत्वं न्य नत्ति कधमादेरव्याप्यतापत्तेः किन्त्वतिरिक्तवृत्तिल स्वान्य न- वृत्तितत्कवनिति यावत् अतो न केवलान्चयिन्यव्याप्ति: अत्र च यदन्यूनत्ति साध्य तत्व ग्वव्यापकसाथसम्बन्धित्व पर्यव- सन्नमपच्य गौरवं परमवशिष्यत तय ग्रन्थकारएवाग्रे विव- चविष्यत इत्याहुः। उपाधिनति विशेषणतामापनेनोपाध्यनुप्रवेशनति या- वत् वहावाईन्धनप्रभववङ्गित्वेन राममा धनादी च तथा विधवह्निविशिष्टत्वेन धमसम्बन्धेऽवच्छिद्यमान तथाविध- वन्हेरप्यनुप्रवेशात् रासभत्वादिकन्तु निविशते नवेत्य न्य- देतत् । अत्र चेदं ने हवत् निःस्नेह वा स्पर्शदिल्यत्र विना- प्युपाधिप्रवेशं शीतत्वेन शोतान्यत्वेन वा साध्यासमानाधि- करणतया साधनव्यापकतया वा स्तयमनुपाधिना केवलन विशेषणीभूय वा शौतान्यस्पर्शत्वेन चोपाधिना स्वत एव स्पर्गे साध्यसम्बन्धोऽवच्छिद्यत इत्यपाधिमैवेति नियमे न तात्पर्य परन्तु शुद्धस्य साधनतावच्छेदकस्यानवच्छंदकता aur ·६२ ६ अनुमानदीधितिः । मात्रे यत एव सोपाधी साधनताचच्छेदकातिरिक्त निबत. मवच्छ दकम् अतएव तविशेषस्तत्रोपाधिरिति वदन्ती- त्याह अतएवेत्यादि अनावच्छेदकत्व मानानाधिकरण्येन तत्त्वञ्चान्य नवृत्तित्व व्यापकत्वमिति यावत् तच्चाधिकरगा- नर्भावेन तेन माध्यविशिष्टसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नमा- धनवत्त्वव्यापकाधिकरणताकत्व पर्यवस्थति निकत विशिष्ट- साधनव्यापकत्वमिति तु निष्कर्षः । इत्थञ्च सत्ताद्य कव्यक्ति- कहतुनिष्ठद्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्य व्यापकसामानाधि करण्यप्रतियोगिनि घटत्यादी नातिप्रसङ्गः न वा द्रव्य जन्यत्वे सति सत्त्वादित्यादी द्रव्यत्वविशिष्ट सत्ताद्यव्यापके स्पर्शवत्त्वादावप्रसङ्गः निःस्नेहं स्पर्शात् द्रव्य सत्त्वादित्यारी योतस्पर्शान्यत्वरूपान्यत्वादेर्वारणाय तत्रेत्यादि। तत्र सा- ध्यविशिष्ट साधने विशेषणं साध्याभावविशिष्टात्माधना- सामानाधिकरथेन व्यावतकं साध्याभावविशिष्टनिरुत- साधनवदवृत्तीति यावत् एवञ्च द्रव्य सत्त्वादित्यत्र सत्ताया अभेदेऽपि गुणकर्मान्यत्वेनाव्याप्तिः नापि द्रव्य कमान्यत्वे मति सत्त्वादित्यत्र गुणन्यत्वादी इत्थञ्च साधनतावच्छेदक स्थानवच्छे दकत्वद्योतनाय परं तद्भिनत्वमुक्तं न बु विवक्षित- मेव तत् कैथर्थ्यात् इदं दधि जन्य वा दध इत्यादौ दधि- त्वाद्यव्याप्तेश्च। यहा प्रकृतसाधनतावच्छेदकानवच्छे द्यप्र- कृतसाधननिष्ठसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्व पू वंदलाथैः श्र- ·अनुमानदीधितिः। ६३ नवच्छ दकस्वञ्च तस्य माध्याभावविशिष्टसाधनवृत्तितया सद्दि- मिष्टसाधनस्य साध्याभाववत्तित्वेन साध्याभाववतस्तदि- शिष्टसाधनवत्त्वे नेति यावत् एलन धूमवान् मेयवत इत्यादी मेयानवच्छेद्य साध्यसम्बन्धप्रसिद्धिः गुणवद्गुणकर्मान्यत्वे संति जातिमत्त्वादित्यादी जातित्वघटकनित्यत्वादेवयर्थन विशिष्टस्यानवच्छ दकतया गुणकर्मान्यत्वादेरुपाधितापनि श्चेति निरस्तम् अवच्छ दकत्वञ्च सामानाधिकरण्ये न तथा च माध्यविशिष्टस्य . साध्यसम्बन्धितानवच्छेदकसाधनताव छदकावच्छिन्नमाधनस्य व्यापकत्वमर्थः पर्यवस्थति उप- दर्शितशीसस्पर्शान्यत्वादिवारणाथ तत्र त्यादि तत्र साधनता वच्छ दकविशिष्ट साधने विशेष मां माध्यशून्याद्यावृत्त्योप- यिकं यत्मामानाधिकरण्यविशिष्ट प्रकृतमाधनवत्त्व माधा भाववति न वर्तत इति यावत् माध्यामावविशिष्ट प्रकृतमा धनाधिकरणसामान्यात् साध्यविशिष्ट प्रकृतसाधनाधिकरण- सामान्यस्य व्यावर्त्तकमिति समुदयार्थनिष्कर्ष इत्याहुः । केचित्त विशेषणं मामानाधिकरण्य तथा च मामानाधि- करण्यप्रत्यासत्या येनावच्छिद्यते अवच्छेदकीभूतसामाना धिकरण्यप्रतियोगीति यावत् अवच्छेदकत्वञ्चेदमन्य नानति रिक्तहत्तित्वं गुरोरप्प पाधिसामानाधिकरण्यस्थाक्षतमेव य- द्यपि प्रत्यक्ष उद्भूतरूपवत्त्वादिस्यत्र महान् अनित्यद्रव्य- वादित्यत्व महत्त्वस्यानित्य द्रव्यममवेत्तत्वस्य च वक्ष्यमाण लक्ष- ·६४ अनमानदीधितिः । णाकान्तस्योपाधेः सामानाधिकरण्यं साध्यसामानाधिकर- ण्यन्य नातिरिक्तवृत्ति तथापि हेतुनिष्ठसाध्यसामानाधिकर ण्यस्य हेतुनिष्ठं यत् मामानाधिकरण्यमन्यूनानतिरिक्तवृत्ति- तत्त्व विवक्षितं सत्त्वनिष्ठद्र यत्वसामानाधिकरण्यस्य च तबि- छकर्मान्यत्वसामानाधिकरण्यमतिरिक्तवृत्ति गुण तदभावा वच्छेदकावच्छिन्नवृत्तिकत्वात् पृथिवौत्वादिसामानाधिक रण्यन्तु न्यूनवृत्ति जलादी तदवच्छेदकावच्छिन्नवृत्त्यभाव- प्रतियोगित्वात् साध्ययापकानां सद्धेतावुपाधित्ववारणाय साधनतावच्छेदकभिन्नेनेति तदनवच्छेद्यार्थकमित्याहुः । ननु सर्वत्र सोपाधौ सर्वेणोपाधिना साध्यमम्बन्धोऽवच्छिद्यत इति न नियमः अयं प्रत्यक्षो मूर्तत्वादित्यादावुभूतरूपवत्वादेः तदसम्भवादित्यत आह अतएव च तसे ति यत एवोद्भूत रूपवत्त्वादेन तथात्वसम्भवः अतएव तत तादृशनियमवादि मते दूदं लक्षणमिति साधनाव्यापकत्वमिह साध्याभाव- विशिष्टसाधनव्यापकोभूताभावप्रतियोगित्वं तादृशसाधना- सामानाधिकरण्यमिह पर्यवसितं तेनोपदर्शितोद्भूतरूप वत्त्वव्युदासः। अथ प्रत्यक्षो द्र यत्वादित्यादी घटत्वादा- वतिव्याप्तिः साध्यव्यापकत्वेन विशेषणे च म श्यामो मित्रा तनयत्वादित्यादौ शाकपाकजलादावव्याप्तिरत उक्त सा- धनावच्छिन त्यादि साध्याभावसम्बन्धिनि विरुद्धस्य साध्य- सम्बन्धस्यावच्छेदभेदं विनानुपपद्यमानस्यावच्छ दकीभूयो ·अनुमानदौर्शितः। पपादनमुपाधिफलं तदसमर्थानाञ्चोपदर्शितोदभूतरूपवत्त्वा- दीनां नोपाधिभावः सम्भवतीत्याह व्यभिचारिणीति व्यभि- चारः सपक्षविपक्षवत्तित्वम् अथ विपक्षगामित्वरूपव्यभि- चारोनयनमेवोपाधिफन्नं तच्चोदभूतरूपादीनामप्यस्तीमत आह अतएवेति यतएव साध्यसम्बन्धितावच्छ दकं रूपं व्याप्तिः सोपाधी तु स्वाभाविकं हेतुतांवच्छ दकं न साध्य सम्बन्धितावच्छेदकम् यतएव स्वसमीपवति नि स्वसमा- नाधिकरण व्यभिचारिणि हतौ स्वनिष्ठमाध्यसम्बन्धिताव- च्छेदकरूपलक्षण व्याप्तिसंक्रामकतया माध्यव्याप्यस्यैवोपा- धित्वमाचार्येरनुमन्यत इत्याह अतएवेति साध्यन्यून वृत्ता- वुपाधिव्यवहारं दूषणोपयिकरूपस्थावश्यं वाच्यतयोपाधि- पदस्य योगदित्यव्यवस्थापनेन निगकुरुत लक्षणन्विति लचणं दूषणापयिक रूपम्। साध्वेति अत्र माध्यव्याप कमात्र विवक्षितं तावतैव साधनवृत्तितातिरेकेण साध्य - व्यतिरेकानुमानसम्भवात् साधनवति व्यापकमिवृत्त्या माध्य- साधनसम्बन्धनिवृत्तिसिद्धाबर्थात्माध्यनिवृत्तिः सिद्धतीति प्रकारान्तरप्रदर्शनाय परं तथाविधीक्तिः। रूढा न्यून वृत्तावुपाधित्वव्यवहारं निरस्य बागनाधिकहत्ती तन्निर स्थति विषमति प्रवृत्तिनिमित्तं यौगिक व्यभिचारोन्नाय- कत्वमेवेत्येवकारेण योगार्थानादरं सूचयति उपाधित्वम् उपाधिपदप्रतिनिमित्तम् उपाधिता उपाधिपदवाच्यता ·६६ अनुमानदीधितिः । योगादरे तु लाघवात्साध्यव्यापकतामात्रे रूढ़िरिति भावः। व्याप्तिखरूपं निरूप्य परमतनिराकरणपूर्वक स्वमतेन तद्होपायमभिधातु प्रथमं प्राभाकरमतमुपदर्शयति सेय- मित्यादिना दर्शनाना प्रत्ये कं वा हेतुत्वं मिलितानां वा मिलनमपि स्वरूपतो व्यापारती वा आद्य दर्शनानामिति हितोये श्राविति क्रमिकाणामपि स्थिराणामस्थिराणामपि सहोत्यन्नानां मिलनमस्तीत्यु भयमुपात्तम् । टतीयमाशय निराकुरुते न चेति व्यापकमाध्यसामानाधिकरण्यात्मिकायां व्याप्तौ साध्यसामानाधिकरण्यांशस्य प्रथममेव ग्रहोतत्वाद ग्टहीतव्यापकत्वांशग्रहे सहचारदर्शनजन्यसंस्काराणां हेतुत्व बायं तच्च न सम्भवति भिन्नविषयकत्वादित्याह ममानैति भ्रमस्वग्रहीतभेदं ज्ञानयं नतु वैशिट्यावगाहोति भाव: न व्याप्तिग्राहकं व्यभिचारदर्शनं व्यापारतबा सहकारौति व्यभिचारादर्शनसहचारदर्शनसहलतस्तक एव व्याप्तिग्राहकः भूयो दर्शनन्तु कचित्तप्रवृत्तावुपयुज्यत इति लतम् । नैयायिकमतमाशक्य निराचरे नचैवमिति । जातमात्रस्येति तथाच तन्मलको व्यास्यन्तरग्राहकतर्काव तार इति भावः। तहीति न च व्याप्तिप्रत्यक्ष प्रति तर्की हेतुस्तत्तु स्मरणमिति न व्यभिचारावकाशः विनानुभवं स्मर- णस्यायोगात् न च जन्मान्तरोणः स जन्मान्तरेऽपि पर्यनु- न तथा ·अनुमानदीधितिः । योगतादवस्थात् अनादित्वेन च परिहारः परतो विचारयि- व्यते । न चेति मानाभावात् तर्कस्य च हेतुत्वासिद्धेः यदि चाग्टहीतस्याग्रहीतपुरोवर्ति संसर्गस्य वा प्रत्यासत्तित्वाति प्रसङ्गस्तदा पुरोवर्ति नि तद्गही मृग्यता नतु सामान्यत्वेन- त्याह नत्विति माध्यव्यापकत्वं साध्यसमानाधिकरणाभावप्र तियोगित्वं तदहश्च साध्याधिकरणकव्यक्तित्तितया यद्यमा- णस्य तादृशव्यक्त्यन्तरग्रहं विना न सम्भवति इति भूया दर्शनापेक्षा तदाहितः संस्कारोवहिरिन्द्रियमावस्य मह कारोमनसोऽपि वा श्राद्य तद्यापार विति हितोये नापोति परिशेषात्माध्यसाधनसम्बन्धग्राहकातिरिक्तानपेक्ष- ग्रहकत्वात् उपाध्यभावग्राहकस्यापेक्षणीयत्वादसिद्धिं निर- स्थति तथाहोति। उपाधिस्मरण इत्यादि नन्वेदमसन्नि- कष्टादि हेतुकानुमितिन स्यात् उपाधियोग्यानुपलम्भविर- हादत आह तद्यवहारेति तथाच तद्यवहारस्य हेतुरेवानु- मिति हेतु: तच्चोपाध्यभावत्वेन ज्ञानम् उपाधिस्मरण इत्यादि तु तत्कारणप्रदर्शनपरम् अभावत्वच्चेदमिह नास्तीति प्रतीति साक्षिकः स्वरूपविशेषोऽतिरिक्त पदार्थोवेत्यन्यदेतत्। एव जोपाध्यभावत्वेन ज्ञानेऽधिकापेक्षां न वारयाम इति भावः । व्याप्तिस्वरूपे संशयाभाव आपद्यते निरुपाधिसम्बन्धरूप ध्याप्तित्वेन वा आद्य इष्टापत्तिः द्वितीयमपि किमुपाधि- मरणादिकं विना बत्समवधाने मति वा सम्बन्धग्रहे आद्य ·अनुमानदीधितिः । किं विद्यमान इति तथाच तदग्रहमात्र नतु तदभावत्वेनापि ग्रह इति ममानप्रकारक निश्चयाभावात्तत् मंशयोनानुपपन्न इति भावः हितोये ज्ञानप्रमाण्येति प्रथमेति सत्युपाधिम्मर गादावित्यादिः । नचापौति सर्वत्र रासभादावित्वर्थः अवरत इति स्वरूपकथनमा महानस इति अम्मिवि- वादिः । महति वायो योग्यायोग्योझ तरूपसामान्यत- हतोरिव योग्य वह्नौ सादृशप्रतियोगित्वसामान्यतहतोरण्य- त्यन्तान्योऽन्याभावयोर्योग्यत्वादितिभावः । न प्रतियोगिताव च्छेदकमिति न धमसामान्यसमानाधिकरणतादृशाभाव- प्रतियोगितासामान्यावच्छेदकमित्यर्थः । अथ साधनाव्यापक व्याप्यत्वाभावः साध्येऽधिकरणस्वरूपमेव एवं साधननिष्ठ- साध्यसम्बन्धे साधनतावच्छेदकातिरिक्तावच्छे द्यत्वाभावीऽपी- त्यनुशयानो येन रूपेण ज्ञाता व्याप्तिरनुमित्यङ्गं तद्रूपविशिष्टा न सक्तदर्शनगम्या सामानाधिकरण्यमात्रस्य च तथाभावं न कारयाम इत्याशयेनाह किचति । विशेषणज्ञानसाध्यत्वात् तत्सामग्रीसाध्यत्वादान चेति उपलक्षणमेतत् उपाधरयोग्य- स्यापि सम्भवात् उपाधिसामान्यतहतोमूतत्वादिसामान्य- तहतोग्विात्यन्तान्योऽन्याभावयोरयोग्यतया प्रत्यक्षेप ग्रही तुमवाक्यत्वात् न च योग्योपाधिव्यतिरेकग्रह एवानुमानाङ्गम् अयोग्योपाधिग्रहऽप्यनुमितिप्रसङ्गात्। यथाश्रुतं दूषयति योतमित्यादिना व्यभिचारेत्यादि अत्र प्रत्यक्षे ग्राह्य संशय ·अनुमानदीधितिः। ६८ स्थापि प्रतिबन्धकत्वमादृत्य व्यभिचारशदायास्तथात्वाभिधा- नम् अन्यथा पुनरसाधारणतत्तत्कारणमलकरूपा सामग्री प्रतिबन्धिका बोध्या विवेचितञ्चेदं प्रत्यक्षमणिदोधितो वक्ष्यत चाधिकमुपरिष्टात् । अत्र च यद्यपि साधनगोचरसाध्या भाववहत्तित्वग्रहाभावो हेतुरिति न युक्त केबलावर्यािन ग्राह्याप्रसिद्ध्या ग्रहापसिद्धेः खण्डश: प्रसिया क्वचित्ताश भ्रमसम्भवेऽपि सर्वत्र तथाभ्रमे मानाभावात् अतएव माध्यतावच्छे दकगोचरसाधनवनिष्ठाभाव-प्रतियोगितावच्छ दकत्वग्रहोऽपि प्रत्युक्तः सकलसाध्यतावच्छेदके तादृशग्रहे मानाभावात् तथापि माध्यतावच्छ दके तत्पुरुषोयतादृशा- वच्छे दकत्वग्रहस्य विषयतयाभावः तविषयत्वाभावो वा तत्पुरुषोयत्याप्तिग्रह हेतु: वस्तुती व्याप्तः माध्यसाधनभेद भिन्नतया विशिष्य व कार्यकारणभावः तथाच यत्र साधनं साध्याभाववह त्ति साध्यतावच्छ दवं माधनन्विष्टाभाव प्रतियोगितावच्छेदकमकविधमनेकविध वा व्यभिचारज्ञान प्रसिद्ध तत्र यथायथं तदभावः पुरुषनिष्ठी व्याप्तिग्रहहेतुः श्रतएवैकविधव्यभिचारज्ञानविरहऽन्यविधव्यभिचारग्रहाद्या- प्तिधी विधोधः । एवञ्च कचिद्यभिचारज्ञानस्याप्रसिद्ध्या तदभावस्थाहतुत्वेऽपि न क्षतिः । प्रसिद्धायाः साधनवनिष्ठा भावप्रतितोगितावच्छे दकत्वादिबुद्धेः ममानविषयतया त- दभावबोधविरीधित्वानुरोधेन तु तथात्वकल्पनं न वयं ·20 अनुमानदौधितिः । वारयामः यदि तत्तत्प्रकारादिनिवेशेन विशेष न पर्यवस्थे- दिति दिक् व्याप्तिश्च धूमादिव्यापकवह्निसमानाधिकरण- वृत्तिधूमत्वादिकं तादृम सामानाधिकरण्यमात्रस्य रासभादि साधारण्यात् अत्र च व्यापकत्वांशग्रह व्यभिचाराग्रहः समाना- धिकरणस्तित्वांशग्रहे च तविशेषणतया सामानाधिकरण्यस्य ग्रहो हेतुरिति वक्तव्यम् । माध्यसम्बन्धितावच्छे दकरूपवत्त्वल- क्षणव्याप्तिग्रहे विशेषणतया सम्बन्धस्य ग्रहो हेतुरित्यपि के. चित् । यत्तु विरुद्धे सहचारभमेण व्यापकत्व भ्रमात्सामान्यन एव सहचारज्ञानं हेतुरिति तन्त्र असिद्धत्वात् विरुद्धेऽपि व्यापकत्वसामानाधिकरण्ययोग कसामग्रोक्रमयोगपद्याधीन ग्रहणक्रमयोगपद्य न तु मिथः कार्यकारणभाव इति । इदं पुनरवधेयं यथा विद्यमानमपि वह्नित्व व्यवहितविप्र- कृष्टरासभादिदेशनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व न ए- झते अभावदेशविप्रकर्षादिना ग्राहकाभावाब तथा धम- वनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सत्त्वेऽप्यग्रहसम्भवात् । नानुपलब्धः प्रतियोगिसत्त्वविरोधित्वादिलक्षणा योग्य तेति न तत्सामान्याभावी लौकिकप्रत्यक्षगम्यः परन्तु कथञ्चिहिरोध- स्फुरणादिवभाडू मत्वादौ गृहोतोधूमवनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वाभावो वहिवादावुपनयमर्यादया ग्राह्यति अतएवानुमानादिना व्यभिचारग्रहऽपि न व्याप्तिधौः निर्णया मनि साधारण वा दोषविशेषाजन्योपनीतभाने संशयादि- ·अनुमानदीधितिः। ७१ साधारणस्य निश्चयात्मनो वा विपरीतज्ञानमात्रम्यैव प्रति- बन्धकत्वात् तत्तड़ मादी देशान्तरकृत्तिवसम्भावनाविरहादि वशात् रह्यमाणो बढ़ाद्यभाववत्तित्वाभावो धूमत्वाद्यव च्छ देर रात लाघवादित्यपि वदन्ति। हुताशनरामभादि पदार्थसार्थस्यान्व यव्यतिरेक्योरन्वयव्यतिरेको धूमस्योप लभमानोऽवश्यमेतेषामन्यतमं कारणं धूमस्येत्यवधार्थ म. न्दिग्धे किमतानि सर्वाण्येव कारणानि किंवा कानिचित्तथा कानिचिच्च नेति अत्र च यस्य व्यतिरेकेपि इतरेभ्यस्तथा- विधेभ्यो धूमोत्पत्तिमुपलभते तस्याहेतुत्वमेवावधारयति यथा रामभादेर्यस्य व्यतिरे के तादृशापरसकलान्वयेऽपि धूमा नुत्पत्ति पश्यति तस्य कारणत्वमेव निश्चिनुते यथा वह: बत्र चाकारणत्वसन्द हो विरोधितामासादयन्निवर्त्तते येन तकण तमाह धूम इत्यादि । अनुसन्धे यश्चावश्य कार्यकारण- भावग्रहः तदधीनत्वाद्याप्तिबुद्धेः सामानाधिकरस्येनान्वय- व्यतिरेकग्रहात् जायमानस्य तथैवहेतुहेतुमगावं गृहून. स्तस्यैव वा व्याप्तिपरिच्छेदकत्वात् विपर्यये तत्कोटिमात्र- पर्यवशायिनश्च तर्कस्य तदभावकोटिकशङ्कानिवर्तकत्वम् अन्यथा धमो यदि वह्नितच्छ न्यजन्यान्यतरो न स्यात् जन्योन खादित्यादेरपि तथात्वापत्तेः तथा पर्यवसायिता च कचि- विशेषतो व्याख्या सामान्य तोऽपि क्वचित्पक्षधर्मताबलात् तत् सम्पत्तये चात्र वाहासमवहिताजन्यलेक विवेक विध ·७२ अनुमानदीधितिः। पणवत्व नोपस्थितेविशिष्टाभावबुद्धेविशे व्याभावमात्रावलहित त्वात् तथापस्थितिविधि चावहेरित्यादि शङ्कायमग्रे निर- सनीयम्। वस्तुती वाजन्यमपि वह्निसमवहितजन्य वह्ना- समवहिताजन्यच सम्भवतीति वह्निजन्यत्वपर्यवमितं वहि- समवहितजन्यत्वं वाय लथा च घटादो व्यभिचारबारणाय आपाद्यकोटिप्रतियोगिविशेषणार्थक मत्यन्तम् अजन्ये जन्ये च नान्तरीयके व्यभिचारवार गाय जन्य इति तदर्थस्तु वहा समवधानकालीन वहितममवधानतरयावत्कारण जन्यत्व तथाविधयावत्कारणकात्वमिति यावत् तथाच वहासमव- हिताजन्यत्वे सति वयसम्वधानकालोनवतितत्समवधाने तरयावत्कारणको न स्यादिति पर्यवसितोऽर्थः। यत्तु नान्तरोयवद्धिके व्यभिचारवार गाय आपादककोटावेव विशेषणं सत्यन्तार्थः स च वाघटितसामग्य जम्यत्वमिति सन प्राक् तदमिडेः। श्राद्या यो शङ्का इष्टापत्तिपयंव सायिनो टतीया पुनरापाटकाद्यप्रसिद्धपर्यवसायिनी अवहेः वहिशून्यात् तदुपादानमिति करणयुत्पत्त्या तदीय- कार्यप्रयोजकताज्ञानपरम् तादृशान्वयव्यतिरेकानुविधान बोधपरं वा अग्रेतनमपि स्वक्रियापदं तत्परमेव क- त्यादः शङ्का प्रतिबन्धकवे मानाभावात् कारणताग्रहोत्तर- कालीनत्वाच्च । यद्यपि चेतावता यद्यपि वैतावता धूमवावच्छिन्न प्रति वर्जनकत्वं नायाति तणारणिमणिन्यायेन वैकल्पिककार.

·अनुमानदोधितिः । ७३ एतायामपि तथात्वसम्भवात् तथापि विशेषाणां कार्यकारण- भावग्रहस्तण तबिरोधशङ्कायामपनीतायां जायमानः मामान्यभिचारानिमयानुगतागुरुविशेषरूपान्तरानुपस्थि- तिलाघवप्रतिमन्धानादिवशात्सामान्यत एव तं परिच्छित्ति प्रामाणिकी च तथैवान्वयव्यतिरेको फलबलेन लाघवज्ञाना- दिशून्याया एव सामान्यव्यभिचारशङ्कायाः प्रतिबन्धकत्वं कल्पात । 'अपरे तु धूमत्वावच्छिन्नस्य वनाजन्यत्वन जन्यत्वविशिष्टस्य यथाश्रुतवहासमवहिताजन्यत्वस्थ व्यति- रेक एवापादनीयः तच्चीत न्यायेन तादृशहियुक्तकारण- कलापजन्यत्वग्रहण तद्यतिरेकजन्यत्वशानिरासात् वह्नि- विरहऽपि निरतिशयस्यैव तादृशसमूहस्य धूमजनकत्व सन्दे- हस्य च तयाविधात् धूमानुत्पाददर्शनेनैवायोगात् तादृश- स्य व क्वचिति क्वचिञ्चेतरदासाद्य जनकत्व सम्भावनायाश्च क्वचिद्धमानुत्पादप्रयोजकत्वेनावभूतस्य वहिविरहस्यैव तथा विधसमूहत्वे धूमानुत्पत्तिमामान्य प्रतिलाघवात्ययोजक- त्वनिमयेनापन यान्मनसैव सुग्रहं वड़े हिसमवहितस्योपा. दानम् अत्र च नियमव्यवच्छेद्यस्य वहासमवहितानुपादा- नस्य प्रयोजक तदजन्यत्व ज्ञान परम्परया वहिममवहिती- पादानस्य वा प्रयोजके तत्र तात्पर्यम् । यत्वन्वयव्यतिरे- कानुविधायित्वज्ञानमेव विशेषदर्शनतया शङ्काप्रतिबन्धक तदेव तर्कघटकं दिदमुक्त यदि सहीतान्वयव्यतिरेक हेतु- मितोति तब यादृच्छिकस्य तदनुविधानस्य व्यभिचारित्वा- ·७४ अनुमानदौधितिः। नियतस्य चोक्ताभेदसम्पादकत्वादिति वदन्ति सञ्चिन्त्यम् । केचित्तु कार्यकारणभावग्रहानन्तरं व्याप्तिग्रहाय व्यधिक रहस्य जनकत्वशङ्का निरासार्थमयं तकः तथा च धूमो यदि सामानाधिकरण्यातिरिक्तप्रत्यासत्त्या वाजन्यत्वे सति सा मानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या वहिजन्यो न स्यात् वह्निजन्यो न स्थात्। अप्रत्यासत्रस्थाजनकलात् तादृशाजन्यत्वञ्च प्रत्या सत्त्यन्तरशालिवकिसत्वेऽपि धूमानुत्पादादिना ग्राह्यमिति इदमेव च वाचोभङ्गया परे परिष्कुर्वन्ति धूमो यदि वहान धिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वे सति वयधिकरणदेशोत्पत्तिको न स्यात् जन्योन स्यात् तादृशानुत्पत्तिकत्वग्रहश्च धूमानुत्पत्तिं प्रति वहिसम्बन्धाभावस्य प्रयोजकत्वे ग्राह्ये उपस्थितत्वालाच वाच सादृशसम्बन्धाभावस्येव तथात्वावधारणादिति तच्चि- न्यम् । मिश्रास्तु परं प्रति व्याप्तिग्रहीपाचे प्रदर्श्यमान व्यभिचारशङ्गानिरासहेतुत्वेनोपदर्शित तर्के मूलशैथिल्या- दिशगोद्भावकं तं प्रति व्याघातोऽयमुपदर्यते मैवं शशिष्ठाः तथा सति तत्तत्काार्थितया तत्र तत्र कारण तवैव प्र- वृत्तयो व्याहन्ये रन् यदाह न हि सम्भवति स्वयं वकादिक मितीति प्राहुः । तन्चेति तत् व्यभिचारादर्शनं व्यभिचार ज्ञानसामान्याभावः योग्यमादिसन्द हेऽपि शब्दादिना अर्थ- निश्चयात् तत्तकैखरूपमिति केचित् । ननु वस्तुतो व्याप्ति- सत्त्वे तर्कामासात् प्रमाभ्रमयोरुत्पादानुत्पादाभ्यां व्यभि- चार इत्यत आह विशेषदर्शमेति। - तथा च यथा लखा ·अनुमानदौधितिः । ०५ बोध्यतदभावतविषयत्वे सत्यत्वासत्यत्वे तथा तकस्यापति अत्र च सत्यत्वादिसम्पादके धर्मिणो बोध्यादिमत्त्वे बोध्या- दिमद्धर्मिसत्रिकर्षे वा तात्पर्य लाघवात् तर्कस्य व्यभि- चारेणहेतुतायाः स्वयमेव दर्शितत्वाच्च अथ विपरीतक्षा- नोत्तरप्रत्यक्षे तत्रिवर्तकत्वेन विशेषदर्शनस्य हेतुत्व' तच तकन्यापीति चेत् अस्तु तावदापाततस्तथा तथाप्यन्वत्र क्ल सप्रामाण्यादिप्रयोजकादेव तत्र प्रामाण्याद्य पपत्तो न तस्थापि विशेषतः कारणत्वं गौरवात् । उक्तञ्च विशेषण- ज्ञानस्य विशिष्टज्ञानकारणत्वमते सवत्र विशेष्य सम्बन्धाम म्बन्धविशेषणज्ञानमेव प्रमाभ्रमप्रयोजकमिति वदन्ति तव प्रमापति इदमनादिसिद्धत्वज्ञानस्य प्रयोजकत्वमभिप्रं त्य परार्थाभिप्रायेण वा अनुमानत्वात् व्याप्तिग्रहाधीनप्रवृत्ति- कत्वात् । व्यभिचारशङ्केति हारेण दारिणो नान्यथा सिद्धि रिति भावः । अनुमानमात्र इति अनिश्चितमाध्यपक्षके सर्वत्र सम्भवित्वात् पने साध्यनिर्म येऽनुमानवैयर्थात् उपाधित्वेन स्वव्यभिचारेण व्यभिचारोन्नायकत्व नानुमानमात्रीच्छेदक- ताज्ञानमेव साध्यव्यापकताबुद्धिं विरुण्यादित्याशयाह अपि चेति। करवहोति । परमत न इदं स्वमते तु वाय्यादी स्पर्शा दिना रूपादिसाधने शक्त्यतिरिक्त विशेषणाप्रक्षेपेण वा तहो- ध्यम् । उक्ताव्याप्तीति प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादिविशेषण- विरहेण लाघवात् । अथ संयोगाभावस्येव संयोगवने दस्थापि हेतुमामानाधिकरण्यग्रहेऽप्यनुमिति दर्शनात्तत्रापि तदवण्य ·अनुमानदौधितिः । मिवेशनीयमिति व लाघवम् । नववं प्रतियोग्यसामानाधि- करण्याद्यनुपस्थिती हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितान- वच्छेदकत्वग्रहेऽप्यनुमितिन स्यात् न च प्रतितोगिसमानाधि- करणत्व नाज्ञायमाना यावन्तो हेतुसमानाधिकरणा अभा- वास्तत्प्रतियोगितावच्छे दकत्वाभावग्रहो हेतुरिति वाथं तादृ- माभावग्रहो हि न हेतुममानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छ दकत्वत्वेन रूपेण प्रतियोगिसमानाधिकरणतादृशा- भावप्रतियोगितावच्छदकत्वग्रहे तदसम्भवात् नापि प्राति- खिकरूपेण जम्मसहस्रेणाप्यसम्भवात् नापि रूपान्तरेण वनि- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य धूमसामानाधिकरण्यभ- मेऽपि वङ्गित्वानवच्छिनप्रतियोगिताकधूमसमानाधिकरण- निखिलाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं वह्नित्वमिति ज्ञानादपि अनुमितिप्रसङ्गात् न च हेतुसमानाधिकरणत्वेन सायमाना इति वाच्य वङ्गित्वे धूमाधिकरणरासभाद्यभावप्रतियोगिता- वच्छे दकत्वभमेऽप्युक्ररूपेण तथाग्रहसम्भवात् धूमाधिकरणा- सरानुपस्थितौ वह्निवे रासभत्वादी च तादृशप्रमोत्पादेऽपि रामभादेरिव वझेरप्यननुमानाच। एवं पतित्वावच्छेदेन शुक्लत्वाभावभ्रमदशायां शुक्ल प्रतियोगिका वहीतरप्रतियो गिताकाश्च ये धमसमानाधिकरणभावास्तत् प्रतियोगिता नवच्छ दकं वशित्वमिति ग्रहेपि। मैवं प्रतियोग्यसमाना- धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रह विरोधियइविषयत्वेन तेषां नाशावच्छ दकत्वग्रहविरोधित्वेन ·अनुमानदीधितिः । तह दौमां वानुगमात् विरुणद्धि च सामान्याभावबोधोऽपि सामान्यघटितविशेषवत्ताबुद्धि सत्यां हि घटो नास्तीति बुद्धो जात्वपि नौलो घटोऽस्तौति बोधानुदयात् तत्कस्य हेतोस्तद्विशिष्ट प्रतियोगिमत्ताबुद्धि प्रति तदवच्छिनप्रति- योगिताकाभावबद्ध विरोधित्वात् अवगाहते च नौलघटवत्ता बुद्धिरपि घटत्वविशिष्टतदत्तां अतएवावच्छेदकतत्त्वयोरन्यो- ऽन्धात्यन्ताभावयोरुपसंग्रहः हेत्वाभासे च वक्ष्यमाणरीति- रिहाप्यनुसन्धया यदि च माध्यतावच्छ दकस्याभावप्रतियो- गितानवच्छेदकत्वादिग्रहान्नानुमितिस्तदा तादृशावच्छेदक त्वग्रहाविरोधित्वेन विशेषणीयम् अन्योऽन्याभावस्याव्याप्यत- चितापचे तु सुतरां विशेषणदानमिति सत्यं तथाप्यन्योऽन्या भावे प्रतियोग्यवत्तित्वस्यैव विशेषणत्वं न वा प्रतियोगिताव- च्छेदकसम्बन्धभेदानुधावनमतो लाघवमिति यथाश्रुतग्रन्थान- रोधिनः । अपरे त्वन्योऽन्यात्यन्ताभावगर्भव्याप्स्योरेकतग- ग्रहेऽप्यन्यतरज्ञानानुमितरानुभविकत्वात्तदुभयज्ञानमेव हेत: इन्द्रियसंयोगादिवच्च विशिव्यैव कार्यकारणभावान व्यभि चारः। यत्तु यद्पावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनोपस्थितोऽभावी धर्मिणिग्टह्यमाण: साध्यवत्ताबुद्धि विरुणद्धि तद्रूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावमामानाधिकरण्यावगाहिनो ग्रहस्य वि- रोधित्वेन व्याप्तिबुद्धयोऽनुगमनीयाः प्रतिबध्नीतश्च माध्यतइ- दत्यन्तान्योऽन्वाभावग्रही साध्यवत्ताबुद्धि केवलान्वयिस्थले च भ्रमरूपस्यैव तह हस्य कथञ्चित् प्रसिद्धिरिति तचिन्त्यम् ·अनुमानदौधितिः । बाध्यतावच्छेदके साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वावगाही साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्य- यत्त्वे च साधनसमानाधिकरणान्योऽन्याभावप्रतियोगिवाव- च्छेदकत्वावगाही यो ग्रहस्तविरोधित्व साध्याभाववह त्तित्व- माध्यवदन्यत्तित्वोभयावगाहिग्रहविरोधित्वादिकं बानुगमकं वाचं प्रसिद्धिः पूर्ववत् अधिकं हेत्वाभासे वक्ष्यमाणरीत्या बोध्य ग्रन्थस्तपलक्षणपरोनोपाधिकत्वमावत्यवच्छे दाय वह क्ष्यति अनोपाधिकत्वन्तु तलक्षणनितीति वदन्ति। व्यभि. चाराजानस्य व्याप्तिधीहेतुत्वात् व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकग्रह विषयत्वेन व्यभिचारस्याभासत्वम् सोपाधित्वज्ञानन्तु न माक्षाद्याप्तिधौविरोधि विरीध्यविषयत्वात् किन्तु व्यभिचार धौदारा वक्ष्यते चानुमितेस्तत्कारणज्ञानस्य साक्षादिरोधिन एवाभासत्वं निरुपाधित्वस्य ज्ञानन्तु न व्याप्तिधौहेतुः मानाभावात् तथात्वे युपाधेराभासत्वायोगाचति । इदं पुनरिहावधेयम् यदन्योऽन्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्व प्रतियोग्यवृत्तित्वविशेषिततहटितलक्षणस्य संयोगादिसाध्य कव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः संयोगान्योऽन्याभावस्य केवला. वयित्वात्। अथ व्याप्यवृत्तिसाध्य के स्वव्यापकसाध्यसामा- नाधिकरण्यमेव व्याप्तिः अव्याप्यत्तिसंयोगादिसाध्य के तु खव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छित्रप्रतियोगिताकात्यन्ताभावेन तादृशरूपविशिष्टावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योऽन्याभावेन वा सममसामानाधिकरयमिति चेत् स्मृतिसंस्कारजन्यज्ञान- ·अनुमानदौधितिः । ७८ । विषयत्वादिकेवलाम्बयिसाध्यकेषु का गतिः। अथ स्वाधि करण यत्किञ्चिद्यक्तिवृत्तिधम्मानवच्छिन्त्रप्रतियोगिताकान्यो- ऽन्याभावप्रतियोगितानवच्छे दकसाध्यवत्त्वकत्व यम्मविशि- ष्टयत्किञ्चिदधिकरणवृत्तिधम्मानच्छित्रप्रतियोगिताकान्योऽ- न्याभावप्रतियोगितानवच्छे दकमाध्यवत्त्वकत्वे मति तहम्म. विभिष्टत्व वा सेति चेत् अत्र किं यथा कर्यासत्सम्बन्ध न तदधिकरणत्तित्व विवक्षितं माध्यतावच्छ दकसम्बन्ध न वा आद्य गुण: स्पन्दत्वादित्यवातिव्याप्तिः गुणत्वस्य स्वरूपसम्ब. खन स्पन्दवृत्तितया तत्त्वस्य स्पन्दनिष्ठतादृशान्योऽन्याभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात्। द्वितीये ममवायेन जात: साध्यत्वे मेयत्वादावतिव्याप्तिः जातिमन्मे यक्तिनिष्ठतादृशा- न्योऽन्याभावप्रतियोगिताया जातिमत्त्व नाववच्छ दाहाति शून्यमेयव्यक्ती समवायेन वन्तमानस्थाप्रसिद्धत्वात्। एतन ग्रहो व्याख्यातः । एवं तथात्वेऽन्यन्नामावगर्भपि दुर्वचं तथाहि प्रतियोग्यनधिकरणौभृतहत्यधिकरणांनष्ठावन्नाभा- वेत्यादिगर्भमव्यापकमेव संयोगादिसाध्यकद्रव्यत्वादी स्वाधि- करणोभूतयत्किञ्चिद्यत्यत्ति प्रतियोगिकात्यन्ताभावप्रति- योगितानवच्छेदकसायतावच्छेदकावच्छिन्न समानाधिकरण हेतुत्वमित्यत्रापि पूर्ववत् गुणः स्पन्दत्वात् जातिमान्मेयत्वा- दित्यत्रादिव्याप्तिः एवं खप्रतियोगिनिष्ठाधियत्वानिरूपकह- त्वधिकरणहत्त्वत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यताव-- च्छेदकावच्छिन्न समानाधिकरणहेतुत्वमित्यतापि उत्पत्ति- ·८. अनुमानदौधितिः । कालावच्छेदेन जन्यानां द्रव्याणामजन्यानाञ्च प्रलयाव- च्छ देन वा भयोगनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वोपगमे संयोगमाध्य- कद्रव्यत्वे कालपरिमाणे च हेतावव्याप्तिः कृतं पल्लवितेन । अत्र वदन्ति साध्यसमानाधिकरण तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभाव- प्रतियोगितानवच्छ दकत्वव्यापक स्वममानाधिकरण तत्सम्ब- यावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छ दकत्वकत्वं बसमाना- धिकरण तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छे दकत्व व्यापकसाध्यसमानाधिकरण तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियो- गितावच्छे दकत्वकत्वं वा स्वसमानाधिकरणाः सर्वे यम्माव च्छिन्नसमानाधिकरणास्तद्धम्मावलौढ़सामानाधिकरण्यं सा- ध्यसामानाधिकरण्याभावयापकतावच्छेदकखसमानाधिकर- ण्यसामान्याभावत्वकत्वं वा व्याप्तिः । अत्र च साध्यतावच्छे- दकसम्बन्धेन माध्याधिकरणं हेतुतावच्छे दकसम्बन्धेन हेत्व- धिकरणं तहत्तिइयञ्च एकेन सम्बन्धेन विशेषण ताविशेषण वा बोध्यमिति। प्रसङ्गात् सामान्यलक्षणं व्यवस्थापयितुमाह व्याप्तिग्रह श्शेति। केचित्तु समानाधिकरणयोरेव व्याप्तिरिति पक्ष पर्वतीयधूमे वहिव्याप्तिविशिष्टधीन पर्वतीयवगिव्याप्तिग्रह विना स च न सामान्यलक्षणं विनेति कथितव्याप्तिविशिष्टे- त्यादिलक्षणोपोहातोऽप्योत्याहुः । अत्र च सामान्य लक्षणं स्वरूपं यस्या इत्यर्थं सामान्यमेव प्रत्यासत्तिः सामान्य लक्षणं निरूपक यस्या इत्यर्थे तु तज्ज्ञानम् । तपाद्यमा ·अनुमानदौधितिः । १ धमत्वन माचेन्द्रियेति इन्द्रियेण सम्बद्ध धूमादि तस्य विशेषणं तविशेष्यकज्ञामप्रकारी धूमत्वादिरित्यर्थः। विशेषणतेत्यत्र भावार्थो न विवक्षितः तत्र विशेषणत्वं यन्या दूति बहु बौहिर्वा सम्बद्धपदम्यैव वा परम्परासम्बन्धस्तत्सम्बन्धविशेष्यक- ज्ञानप्रकारोऽर्थः तथाच सैव विशेषणतत्यर्थः अत्र च वहि- रिन्द्रियस्य लौकिक: सम्बन्धी ज्ञानस्य तदिन्ट्रियजन्यत्वच्च नियामकम् एवञ्चाणत्वेन यत्किञ्चिदणपस्थितावपि सकला णुगोचरो मानसो बोध इति वदन्ति एतेन धुलोपटले धूमधमे तत्र च वन्हियाप्तिग्रहे तत्रासता धूमेषु व्याप्त्यगृहाडू मदर्शनादानमितिर्न स्यात् हेत्वभा- वेन परामर्शानुत्पादात् किञ्च धम्मिणि दोषवशान्नयनेना. ग्टद्यमाणेन स्मरणप्रकारोभवता सामान्येन ग्यमाणेन वा लौकिकसन्निकर्षविगमेऽपि चाक्षषज्ञानापत्तिरिति प. रास्तम्। सामान्यच्च सखण्डाखण्डभेदेन द्वधा मखण्डे चाखण्डमेव परम्परया सम्बई प्रत्यामत्तिः येन सम्बन्धन चेन्द्रियसम्बई सामान्य ज्ञायते तेन मम्बन्ध नाधिकर- णना प्रत्यासत्तिरिति। ननु यत्र नानाधिकरणप्रत्यामन्त्र एकव्यक्तिघटादिस्तत्प्रागभावादिर्वा नित्यः प्रत्यासत्तिस्तत्र तदभावदयायां तया प्रत्यासत्या तज्ज्ञानानुदयप्रसङ्ग इति चेत्र सवापि तत्ततिहारा प्रत्यासन्नस्य घटत्वादेरेव प्रत्या- सत्तित्वात् एतदखरमेनैव वा द्वितीयं पक्षमाह अतिरिक्त वेति अतिरिक्ता इन्द्रियसम्बद्धे तादृशमामान्यज्ञानामिका प्रती ·८२ अनुमानदौधितिः । ताद्यनुरोधात्सामान्य ज्ञानं प्रन्यासत्तिः अपेक्षणीयञ्च तदि- न्ट्रियकरणकत धम्मवत्त्वबोधसामानान्तरम् अतएवाग्धतमसे सौदामिनीसम्पातजनितेऽपि द्रव्यप्रत्यक्षे चरमं न चाक्षुषो निखिलद्रव्यसाक्षात्कारसन्तान इति तु नव्याः । इयञ्च धर्म- विषयकं ज्ञानं धम्मिणां प्रत्यासत्तिरितरा तु यविषयक ज्ञानं तस्य अतएव सुरभिचन्दनमित्यादौ सौरभत्वादेरपि भानमिति । ततः स्मृता सेति धूमसमानाधिकरणात्यन्ता- भावाप्रतियोगिवहिममानाधिकरणकृत्तिधमत्वं पहिमदन्या वृत्तित्वं वहिसम्बन्धितावच्छ दकरूपवत्त्वं वा व्याप्तिः एकैव च मा सर्वधूमसाधारणीति भाव: । व्याप्तिनानात्वे तु पर्व तोयवरसत्रिकर्षे तत्मामानाधिकरण्यग्रहायोगः अन्वदीय- वह्निसामानाधिकरण्यस्य तत्र भानाङ्गीकारे भमत्वापत्ति- रिति द्रष्टव्यम् । गवादिपदेवपीति शक्त्यनुभवशक्यस्मरण हेतु हेतुमान् वाक्यार्थबोधः । नचैवं जातिशक्तिवादविरोधः जाती व्यक्तौ च शक्तिः परन्तु जातिविषयत्वेनैव ज्ञात्वा शक्ति- व्यं कि स्मारयति अनुभावयति चेति तदर्थादिति वक्ष्यमा- णत्वात्। अतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणपश्चादिलिङादिपदा भिप्रायेण पररोत्या वेत्यपि कश्चित् । विशेषणज्ञानसाध्येति न च पक्षतावच्छेदकज्ञानजन्यतया सिद्धसाधनं यद्यहिशिष्ट- ज्ञानं तत्तद्धीसाध्यमिति सामान्यव्यायादरात् अभावत्व प्रतियोगित्वयोरप्यनुपस्थितयोरप्रकारस्वात्। वझिविशिष्ट- ज्ञानवे न तहडिविशिष्टज्ञानत्वेन वा तज्ज्ञानजन्यत्वसाध- ·अनुमानदीधितिः। ६३ कारणत्वापत्त्या नाहा विशिष्ट वैशिष्ट्ये त्याद्यभ्य पगमवादः वस्तुतो विशेषण- तावच्छ दकादीनां युगपदिन्द्रिय सन्निकपीत्तादृशप्रत्यक्षम् अनुमित्यादेस्तु ताद्रये ण व्याप्यादिग्रहात् अतएवानेकव्य क्रिकद्रव्यादिविशेषणतावच्छ दककानुमित्या तद्भानार्थ न सामान्यलक्षणादरः । अस्तु वा दण्डोत्यादि प्रत्यक्ष दण्ड बादिना दण्डसंयोगवानित्यादी च दगडसंयोगत्वादिना यत् किञ्चिक्रिज्ञानं कारणम् । दृष्टान्ताभावादिति विशेषण ज्ञानत्वेन हेतुत्वस्य विशे व्यज्ञानादेरपि मानाभावेन च निरस्तत्वादिति एतेनास्तु विशेष्यज्ञानमपि कारणं जन्यतां निर्विकल्पमपि मामान्यलक्षणया सर्वसत्वा. पत्त्या तस्थास्त दजनकत्वे तु तत एव बाधकान्न तत्कारणमिति निरस्तम् । प्रसिद्धधम इत्यादि धम्मज्ञानस्य संशय हेतुल्ला नङ्गीकारोपि संशय एव धर्मिभानार्थ मा बोकार्यो धर्मि- तावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वाभ्युपगमेत्वविवा दात् तद्धर्मप्रकारकज्ञानस्य तद्धर्माश्रयप्रत्यासत्तित्वीपग- मात्। अत्र वदन्ति प्रसिद्धधूमे धूमलेन व्याप्तिसानं एत- झुमत्वेन वा श्राद्य संशयोऽसिद्धः हितोये धूमत्वावच्छे देन याप्तिग्रहस्यैव तहिरोधितया संययोनानुपपन्नः कथमन्यथा पृथिव्यादिरूपे वायुत्वाभावव्याप्यतानिणं येऽपि रूपं वायुत्वा- भावव्यभिचारि नवेत्यादिसंशयः नचातिरिक्तसम्भावनया तथा विशेषतचोपस्थितानामतिरिक्तानां विशेषदर्शनाकान्त- तवा अतिरिक्तान्तरोपस्थितये अवश्य सा खोकरणीयेति ·८४ अनुमानदौर्शितः। वायं यतो रूपेषु नातिरिक्तत्वसम्भावना तेषु विशेषदर्भनात् नाप्यतिनिती कपत्वमम्भावना रूपान्यवरूपं द्रव्यादयो- रसादयश न रूपं प्रसिद्धरूपभिन्न यमुपभिन्न द्रव्यं रसादि वा तत्म न कपं रूपत्वाभाषववेत्यादिविशेषदर्शनेन तस्या अध्ययोगात् तदानीचोकसंशयस्य मर्वजनानुभवसिद्धत्वात् अतिरिक्तमम्भावनाया गौरवेणाप्रयोजकत्वाच तस्मात्तव धूमे रूपे वा धूमन्वेन रूपत्वाद्यवच्छेदेन व्याप्त रग्रहाद् व्यभिचारमंशयो नायक्तः । यत्त सामान्याभावभानार्थ सा स्वीकार्या तां विना मकल तत्प्रतियोगिज्ञानासम्भवादिति तब नहाभावस्य ज्ञानमात्रे लौकिक प्रत्यक्ष वा प्रतियोगि- जानं कारणं तब सामान्यलक्षण या दूदनवादिना च भाने व्यभिचारान्नानाभावाच श्रतएवेदन्वादिनोपस्थिते तमसि भावत्वाभावत्वसंशयः तेजोऽभावत्वेनोपस्थिततदयोगात् प्र- तियोगिविशेषिततज्ज्ञानन्तु विशिष्टवैशिध्यबोधमर्यादां नातिशते सकलप्रतियोगिविषयत्वन्तु तस्या सिद्ध प्रति. योगिज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि प्रतियोगितावच्छ दकविशिष्ट यत्- किञ्चित् प्रतियोगिज्ञानादेव तत्सम्भवात् यावप्रतियोगि- ज्ञानत्वेन गौरवेणा हेतुत्वात् न च तदभावबुद्धी तज्ज्ञान- हेतुत्वात् यावत् प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वमर्थायातं मामा- भावात् ध्वंसग्रागभावात्यन्ताभावाय प्रतियोग्यादित्रितय- प्रतियोगिकाः हयागृहेऽप्ये कगहादेव सद्यन्न इत्यभ्य प. गमाच अन्धकारसु तेजी विशेषसामान्याभावो नाभावपम- ·अनुमानदौधितिः । ८५ दाय: यावत्तदभावानामकतासम्भवात् अननुगमाहौरवा- तेजोविशेषत्वादिज्ञानस्य तेजःसामग्याश्च विरहेऽपि तेजी विशेषात्यन्ताभावप्रागभावानां प्रत्यक्षानभ्य पगमाच्च प्राग- भावप्रत्ययोऽपि च प्रतियोगिहत्तिघटत्वादिप्रकारकज्ञान- माध्यो न प्रतियोगिज्ञानमपेक्षत। अथ घटी भविष्यतीति प्रत्यक्ष प्रतियोगिविशेषितं प्रागभावमवगाहते न च प्राची नाम्तत्प्रतियोगिनस्तत्प्रतियोगित्वावगाहने च भ्रमत्व नचा. नागते घटे प्रत्यासत्त्यन्तरमस्ति श्रतः सामान्य प्रत्यासत्त्या घटवे नानुभूतं स्मृतञ्च तं तदालम्बते। न च चरमकारण- रूपसामगोव्यङ्ग्यः प्रागभावो वाच्यः अन्यदा तदप्रत्ययात्तस्याः स्वरूपसत्याः स्वरूपेण वा ज्ञातायाम्त थात्वेऽतिप्रसङ्गात् व्याप्यत्वेन ए होतायास्तथात्व वाच्य तथा च तद्धे तुका प्रागभावस्थानुमितिरेव तावत्कालं प्रागभावस्थामत्त्वेन प्रत्य- क्षायोगाचेति वाच्यं यादृगकारणकलापानन्तरं कार्योत्यादी दृष्टस्तबुडेरेव व्यजकत्वाभ्युपगमात् अनुयोगिताविशे- षादिरूपप्रागभावत्वादेः क्वचिदप्रतीतो ताद्रप्यगानुमाना सम्भवाञ्चेति चेत् भविष्यत्त्व हि न वर्तमानप्रामभावप्रति- योगित्व श्वोभाविन्यद्य भविष्यतीति प्रत्ययप्रसङ्गात् किन्त त्पत्स्यते भविष्यतीत्यादेः समानार्थकत्वादर्तमानप्रागभाव. प्रतियोग्युत्पत्तिकत्वं वर्तमानकालोत्तरकालोत्पत्तिकत्व वा तव मचेदमध्यक्षम् उत्पत्तेरतीन्द्रियत्वात् इहाद्य घटी भविष्यतीत्यादौ च तादृशोत्पत्तेर्देशविशेषः कालविशेष- ·८६ अनुमानदीधितिः । । साधिकरण त्वेन प्रतीयते न तु प्रागभावस्योत्पत्तिमतो वा प्रतएव कपालनाशजन्यघटनाशस्य घटाद्यात्मकतत्प्रागभाव- वत्यपि तत्र कपाले नेह घटध्वंसी भविष्यतीति बुद्धिः न वा भवने श्वः समुत्पद्य प्राङ्गण परयो गमिष्यति मैत्रे प्राङ्गण परश्वो भविष्यतीति धीः । अत्र च धातुनोत्पत्ति: प्रत्याय्यते प्रत्ययेन च धात्वर्थनिष्ठं तादृशप्रतियोगित्वं तादृशकालीनत्वं वा नश्यति नश्यति नष्ट इत्यादी च प्रत्ययेन यथायथमना- गता वर्तमानातीता चीत्पत्तिः तस्यामेव च कालविशेषा- दिविशेषणत्वेनान्वेति एतन श्वोभाविनाशके परश्वो नङ्ग्य तौति नष्टे च नश्यतीति च व्यवहारः स्यात् न स्थाच नाशस्य विद्यमानत्वानष्ट इत्यादिव्यवहारः। न च तनातीतकाल सम्बन्धित्वं वर्तमानत्वं वा निष्ठाटेरर्थः चिरविनष्टेऽपि पूर्व धुनष्टोऽधना वेतिव्यवहारप्रसङ्गादिति परास्तम् । कतरि विहितेनाख्यातेन लता वा यथायधमाश्रयत्वप्रतियोगिल लक्षणं कर्तत्व आश्रयप्रतियोगिरूपश्च कर्ताभिधीयते । कार्यानुत्पाददशायाञ्चाभावधीः सामयिकात्यन्ताभावमव- माहते न च प्रतियोगिसमवायिनि समयावच्छेदेनात्यन्ता- भाववृत्ती मानाभावः भाविनि नष्टे वा घटे इह कपाले घटो नास्तीति प्रत्ययात् नह्ययं घटप्रतियोगिकमभावमात्र- मवगाइते यत्किञ्चिहटवत्यपि तादृशप्रत्ययप्रसङ्गात् परन्तु घटत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकं न च ध्वंसप्रागभावो तथा सम्भ- वतो वा न तत्र कपाले तत: पूर्व परतश्च बहनां घटानां ·अनुमानदीधितिः। नष्टत्वादुत्पत्स्यमानत्वाच्च। अथैवं कपालादौ कथं घटध्वंसा- दिशून्यताब डिः अत्यन्ताभावस्य ध्वंसाद्यविरोधित्वादिति चेत् तचदधिकरणस्वरूपादतिरिकादेवानुगतादभावाद्वा इहे- दानौं घटप्रागभाव इति च प्रत्ययो न लोकानाम् अथैवं जातो घट इत्यादिवटुत्पन्नो घटध्वंस इत्यादिविलक्षणप्रत्यय- बलेन नाशोऽनिरिच्यतां नतु प्रागभावः पूर्वत्वतत्पूर्वत्वादि- व्यवहारश्वातीत कालत्तित्वतदुत्पत्तिकालीनध्वंस-प्रतियोगि- कालवृत्तित्वादिविषयक एवास्तु दुःखात्यन्ताभावस्थ स्वस्मि- वृत्तरकालानुवृत्ति दुःखमाधनध्वंसं वा समुद्दिश्य क्रिया- विशेष प्रवृत्तिरस्तु मानान्तरसिद्धं हि प्रयोजनमुद्दिश्य पुमांमः प्रवर्तन्ते मतु प्रवृत्त्यैव तसिद्धिः उत्पन्नस्य पुनरुत्पा- दप्रसङ्गश्च लाघवा कार्यादेः प्रतिबन्धकवेनापि निरसनीयः तदुत्पत्तिश्च महाप्रलयमनङ्गीकुर्वतां मते स्वाधिकरणसमय- ध्वंसानधिकरणममयसम्बन्धः तदुक्तम् अध्वस्त क्षण योगस्य क्षणयोगो जनिम्मतेति क्षण: समयः तदङ्गीकारे तु क्वचिदपि यदीयसमयसम्बन्धे यत्सम यत्तिध्वसप्रतियोगित्वं नास्ति तस्व तत्समयमम्बन्धः तदधिकरणक्षणात्तित्वव्याप्यवहात्ति- ध्वंसप्रतियोगिताकसमयवृत्तित्वं वा क्षणत्वञ्च स्ववृत्तिध्वम- प्रतियोग्यनाधारत्वं स्वत्तिध्वमप्रतियोगिप्रतियोगिकयाव- इंसविशिष्टसमय त्वं स्ववत्तियावसविशिष्टममयत्वं खत्तिया- वदभावविशिष्टसमयत्वं स्वखपूर्ववर्तियावत्पदार्थविशिष्टसम- यत्वं वा स्वपूर्वत्वञ्च स्वाधिकरणयावत्कालवृत्तिध्वसप्रति- ·अनुमानदीधितिः । योगित्वं जन्यमावस्यैव कालोपाधित्वाददोषः यो यत्काल- वृत्तिध्वंसप्रतियोग्यवृत्तिस्तस्य तद् वृत्तित्वमुत्पत्तिरित्यपि केचिदिति चेन् नैवमपचीयते किञ्चिदस्माकमित्येकदेशिनो वर्णयन्ति । अथ पटस्य खानधिकरणेषु तन्तुषत्पत्तिवारमाय सहस्रादीनां तत्तत्तन्तुत्वेन तत्तत्पटजनकत्व वाय तथा च लाघवादेक एव प्रागभावः कल्पाते सच स्वाश्रय एव प्रति- योगिजनक इति नातिप्रसङ्गः इत्यञ्चानिकत्र प्रागभावसिद्धौ प्रागभावत्वेन प्रतियोगिजनकत्वाद्वितन्तुकेऽपि तसिद्धिरिति चेत् त्रिचतुरेवेव तन्तुषु उत्पन्नेषु संयुक्ततेषु च तत्पटोत्पति- प्रसङ्गः तावत्तन्तुवृत्तेः पटस्य कतिपयविरहे कथमुत्यत्तिरिति चेन्न कार्यानुत्पादस्य विना कारणविरहममभ्युपगमात् सामग्रीसत्त्व ऽग्रिमक्षण कार्य सत्त्वस्यावश्यकत्वाच तत्पट- प्रागभावाश्रययावत्तन्तुत्वेन तत्पटजनकत्वमिति चेत् अव- च्छेदककोटी प्रागभावस्य प्रवेशाप्रवेशयोः कारणत्व प्रमाणा- भावः परस्परामंयुक्नेषु कतिपयतन्तुषु तत्पटो जायेत न च तत्पटप्रागभावव्याप्ययावत्मयोगानामपि जनकत्व कतिपय- तन्तुसंयोगेषतोतेषु अनागतेषु वा तत्पटानुत्पत्तिप्रसङ्गात् तत्पटप्रागभावमपेक्ष्य स एव पटो लघीयान् यावत्वानिरु- केथ । एतेन त्रित्वाद्युत्पत्तिाख्यातेति। परे पुनरिहेदानी घटध्वंस इतिवदिहेदानौं घट प्रागभाव इति साधारणमेव लोकानां प्रत्यक्ष कल्पयन्तस्तदलेम प्रागभावं सामान्य लक्ष- णाञ्च व्यवस्थापयन्तो वर्णयन्ति। अव्याप्यवतः कार्यस्य ·अनुमानदीधितिः। ८८ हितीयक्षणे धारावाहिकस्थले च प्राथमिकनिर्विकल्पकस्य चतुर्थक्षण उत्पत्तिवारणाय एकावच्छेदादिना कार्याभाव- स्योत्तरजानाभावस्य च कारणत्वं वाय तथा च लाघवात् प्रागभावस्य तत्त्वं कल्पाते स्वभावाधीनत्वाच्च तत्प्रादेशिक- त्वात्प्रदेशनियमः मंयोगादीनामिति । अन्ये तु मर्वत्र तत्त- संख्याविशेषाणं विशिष्य हेतुत्वोपगमेनैव तत्तद्रव्योत्पाद नियमसम्भवेऽपि युगपदुत्पन्नेषु नित्येषु च त्रित्वाद्युत्पत्तिनि- यामकत्वेन प्रागभावः कल्पात इत्याहुः । यत्त ज्ञानेच्छा कृतीनां कार्यकारणभावग्रहो न तदुपस्थितिं विनेति न चेच्छातिकाले ज्ञानेच्छासाक्षात्कारौ योग्यविशेषगुणयोग- पद्यस्यात्मनि निषेधात् प्रती ज्ञानाद्यन्तरमाक्षात्कार एत ज्ञानत्वादिनच्छाजनक जानादिकं गृहातौल्यभ्य पेयमिति तन्न पौर्वापापरिचये धर्मि स्वरूपग्रहऽपि कारणत्वग्रहा सम्भवात् इच्छाकृत्यनुत्पादस्थले जानेच्छयोः माक्षात्काराज् ज्ञानच्छामामान्यव्यतिरेकनियतच्छाकृतिव्यतिरेकग्रह मनसा कार्यकारणभावग्रहस्थावश्याभ्युपेयत्वात् कृत्यनुत्पादस्यले ज्ञानेच्छयो: कृत्यनन्तरमिच्छाकृत्योः समूहालम्बन साक्षा कारस्य स्मरणन च ज्ञानानुमानस्य च सम्भवात् विंशत्य- ङ्गल्यवच्छेदेन युगपदिशतिप्रयत्नोत्पादवदिच्छाकृतिकाले ज्ञानोत्पादस्याविरोधाच गोवे च गोनिष्ठात्यन्ताभावाप्रति योगित्वेन समवेतत्वेन च विशेषितमविशषितं वा गवैतरा- समवैवस्व व्याप्यतावच्छेदकं नतु सकलगोहत्तित्वविश- ·अनुमानदीधितिः । वितं सामान्यलक्षणयापि रहो तुमशक्यत्वात् । मतु समान- विषयकवे नापीति स्यादेतत्समानप्रकारतामात्रस्य प्रयो- जकले क्वचिदेय रजतत्वप्रकारिकेच्छा कचिन्नति नियमो न स्थात् तादृशप्रकाराश्रय एव तदुत्पादोपगमे कथमरजत रजतत्वप्रकारिकेच्छा अनुपस्थिते चासंसर्गाग्रहोऽपि न नि- यामकः वस्तुतोऽसंसर्गाग्रहमपेक्ष्य लघीयमस्तहिषयतामात्र- म्यैव नियामकत्वमुचितम् सामान्यतय तदिच्छायां व्यव- स्थितहेतुभावस्य तद्विषयकज्ञानस्य तत्प्रकारकत्वमवच्छे दकं कल्पाते लाघवात् । अस्तु वा समानप्रकारकत्वेन व्यवस्थिते कार्यकारणभावेतिप्रसङ्गभङ्गाय सामानाधिकरण्यमिव स- मानविषयत्वमपि प्रत्यासत्तिः। असंसर्गाग्रहादेः कारण- तामपेक्ष्य समानविषयवस्थावच्छे दककोटिनिवेशोऽपि लघो- यान् कारणयथार्थत्वायथार्थत्वाधीनस्तु कार्यस्य तथाविधी विशेषः एतेन रजतत्वप्रकारकेच्छायां तत्प्रकारकं ज्ञानं संवादिन्यां तस्यां दोषाभावसहितं विसंवादिन्यास्तपस्थिता रजतगतभेदा ग्रहसहितं हेतुरिति परास्तम् त्वदिशापि च संवादिन्यामुपस्थितरजतभेदाग्रस्येव हेतुत्वौचित्यात् दोषाण रजतभेदग्रहप्रतिबन्धकानामभावमपेक्ष्य लघुत्वात् । अनाहुः सिद्ध एव सुखे सुखत्वेन रूपेणेच्छालाघवात् तत्प्रकारकै- छायां तत्प्रकारावच्छ देन सिद्धत्वज्ञानमेव हि विरोधि न च तत्परते तसत्त्वे इच्छोत्पत्त स्त्वयाप्यनङ्गीकारात् कथ- मन्यथा चिरप्रोषितस्थाज्ञातवान्तामरणस्य तत्कान्तावलो- ·* ? अनुमानदीधितिः। कलादाविच्छा जातावलोकनादीनां सिद्धत्वज्ञानात् अति- रिकस्य चासत्वादित्यादिबहुतरमूहनीयम् । अथ सिद्धत्व- निश्चयाभावापेक्षया लाघवादसिद्धत्वज्ञानमेव हेतुः । न च सिद्धत्वेन ज्ञाते तमम्भवतीत्यसिद्धत्वज्ञानार्थ सामान्यलक्ष- गीति चेन्न विशेषरूपावच्छ देन सिद्धत्वेन ज्ञात एव सामा- न्यरूपेणासिद्धत्वग्रहसम्भवात्तदेकं ज्ञानं ज्ञानदयं वेत्य न्य- देतत् सामान्यलक्षणासहस्रेणाप्यसिद्धत्वस्य ज्ञातुमभक्यत्वाच । वस्तुतस्तु सामान्यलक्षणां विनाप्ययं कालः सुखप्रागभाववान् सुखोत्यादकालीनध्वंसप्रतियोगी वा कालत्वादेतादृशकाल- वाहेत्यनुमानादसिद्धसुखस्य तदसिद्धत्वस्य च ज्ञानं सुलभमेव निपुणतरमुपपादयिष्यते चेदं शब्दमणिदोधिताविति कृतं पल्लवितेन। घटः स इत्यादि संशयसमानाकारी हि नि- वयस्तहिरोधी घटो न वेति संशयः कोटितावच्छेदके घटत्वांशे निष्पकारकश्च न च प्रमेयवानिति प्रत्ययस्तथा अतएव जातिमानिति निश्चयेऽपि घटी न वेति संशयः घटत्व- वाविश्चयस्तु घटेतरावृत्तित्वविशिष्टमवगाहमानो घटान्यतास- न्देह विरुणदि पुरुषात्तिवककोटरादिनिश्चय व पुरुषत्व- संशयम् । स्वसामग्रोविरहादिति घट इति निखयं प्रति- घटत्वांशे निर्विकल्पकं ज्ञानं कारणं जातिलादिमा •घटत्व- जानऽपि तदनुदयात् सामान्यलक्षणायाश्च सामान्यप्रकारक- ज्ञानजनकत्वनियमात् विशिष्टज्ञानसामग्रीसत्वात् । प्रसङ्गादुपाधि निरूपयिनुमाह उपाधीति सोपाधी ·८२ अनुमानदौधितिः। प्राह माध्यत्वसाधनवे न सम्भवतः अतोऽभिमते इति यो नद्या- पकत्वे सति यदव्यापकः स तत्रोपाधिरिति निर्गनितोऽर्थः व्यापकत्वाव्यापकत्वे एकरूपेण विवक्षिते नवपाधिः साध्य व्यापकत्वं साध्यानिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वं सा च यावदपाधि- व्यापकव्यापकत्वरूपानौकाधिकत्वज्ञानादेव ग्राद्या उपाधि- व्यापकयावदर्थान्तर्गतस्य चोपाधे: साध्यव्यापकत्व ग्रहण माध्यनिष्ठ व्याप्तिग्रहादित्यन्योऽन्याश्रय इत्यत अनौपाधिकवेति व्यापकत्वं व्याप्तिनिरूपकत्वं साचा- नौपाधिक त्वग्रहाद्ग्रहीतव्या तत्प्रविश्व्यापिज्ञानमपि अ- नौपाधिकत्वान्तरग्रहादित्यनवस्वत्यत आह अनोपाधिकवेति अन्योऽन्याश्रयपदमनवस्थापमिति सम्प्रदायः। अव्याप्यत त्तिनां व्यापकत्वमएपादयितुमाह प्रतियोगित्वञ्चति तदधिक रणानधिकरणत्वन्तदधिकरणधिकरणत्वविरोधि यत् प्रतियो गित्वं प्रतियोगियधिकरणाभावप्रतियोगित्वं तदिह ग्रहीतव्यम् प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेनाभावो विशेषणीय इति फलितोऽर्थः । साधनेति अनयोरस करोऽग्रे दर्शयिष्यते । অৱননি पक्ष इतरी यस्मादिति बहुब्रीहिः भावप्रधानश्च निर्देशः । पक्षमितरयति व्यावर्त्तयतीति व्युत्पत्त्या तदत्तिधर्मवचन इत्यपि कश्चित् । तादाम्येन धर्मिण एव व्यापकत्वमिति तु परमात्यः श्रतएवाग्रे पर्वतेतरान्चत्वादिति साधु मङ्गच्छते इतरथा तु व्यापकाभावस्येव व्यापकवदन्योऽन्याभावस्थापि गमकत्वमाश्रित्य सङ्गमनीयम् । व्यतिरेक इति यद्यपि ·अनुमानदीधितिः। ८३ व्यापकाभावमुद्रया गमकत्वे तथावैयर्थं न दोषाय तथापि वास्तववेयर्थ शून्यत्वमेय विशेषण देयमिति भावः । यत्तु ययाव्यतिरेकयाप्तिस्तयोरेव व्याप्यवत्तियतिरेकिणोरन्वय- व्याप्तिरिति नियमः इह तु व्यर्थविशेषणतया व्यतिरेके व्याप्त्य भावादन्वयेऽपि न तथा अतः साध्याव्यापकत्वान्नायमुपाधि- रिति भाव इति तन्त्र अहेतुकत्वशरीराहतुकत्व योर्बभिचारात् एवमपि संयोगादौ केवलान्वयिनि च माध्य पोतराति- व्याप्तितादवस्थयाच्च । वस्तुगत्येति तथा च पक्षे साध्यवति तदितरत्व साध्याव्यापकं तद्रहित च बाधोन्नीतत्वादुपाधि- रेवति भावः। यहिषयतया ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्व नदेव प्रकृते उपाधित्व वाच्य नान्यदनुपयुतात्वात् तच्चे दुक्त रूपं तदा तहत्तया पक्षेतरस्यापि ग्रहादनुमितिमात्रोच्छ द इत्यभिप्रायवानाह अस्त्विति। उपाधिमावमिति सत्पति- पक्षोन्नायकतया दृषकत्वमिति मते इतरथा तु पक्षातर- च्छे दो बोध्यः । विपनेति विपक्ष यावर्त कधन्मान्तरविशि- ष्टरपक्षतरत्ववारणाय निषेधद्वयगर्भता विपक्षाव्यावर्तकविशेष गानवच्छि वसाध्य व्यापकत्वमाधना चापकावशालित्वं तहि- वक्षितमित्याशङ्य पक्षेतरत्व थोपाधित्वमनङ्गोकुर्वतस्तव मत नातिव्याप्तिरभिहिता वस्तुतो दूषकताप्रयोजकरूपवतस्तस्या- नुपाधि वाभ्युपगमम्तहारणाय च विशेषणोपादानं इयमपि न युतमित्यभिप्रायवानाह तथापीति तावन्मात्रस्य साध्य- व्यतिरेकोवयनक्षमसाध्य व्यापकतामातस्य दूषकन्व घोषो- ।

·अनुमानदौधितिः। । नवनोपयोगित्वात् । जातित्वादिति। तदुत्तरस्येत्यादि । उपाधित्वाभावेऽपौति उपाधित्वानङ्गीकारेऽपोत्यर्थः। दूष- कतावीजसत्त्वे तस्योपाधित्वदूषकतावोजञ्च न व्यभिचारादे रुनायकत्वम् अपि तु सत्प्रतिपक्षस्य तच नास्तीत्यतो न म उपाधिरिति शङ्कते अथेति व्यभिचारोबायकतया व्यभि- चाराघु नायकतया अव्याप्य नया अध्याप्यत्वादिना अभ्या- प्य वमन्या व्यत्वादि। सत्प्रतिपक्षान्तरवदिति व्याप्तिपक्ष- धर्मतारूपबलसत्त्व नैकेनापि बहूनां प्रतिरोधमम्भवास बहुत्वस्थाबलत्वात् यक्ष प्रमाणतत्त्वबोधादी बहुत्वमपि बलमुक्त तन सत्प्रतिपक्षतायां किन्त्वकत्राङ्गभङ्गप्रसङ्गे बहुष त कल्पनागौरव मेकत्र च लाघवमिति तर्कोत्थ पकतयेति नोपाधः सत्पतिपक्षोत्थापकतया तत्र दूषणत्वसम्भव इति भावः एवं सत्प्रतिपक्षोबायकतया दूषकत्वे बाधस्यानिश्चयेऽ- साधारण्यानिश्चये च वैयर्थात् माभूत् सोऽयु पाधिरित्यभि प्रायेण शकते नन्विति । हेतुमतीति नचासङ्कीर्ण बाधस्थले व्यभिचारः प्रतियोगिव्यधिकरणसाध्याभावस्यैव प्रकृते बाध- त्वात् तदनभ्युपगमाहा। अतेजस्व विनति तत्समशील विना शुद्धसाध्यव्यापकस्योपाधरभावादित्यर्थः तेन भाम्बर रूपशून्यत्वादेरूपवतावच्छिन्नसाध्यव्यापकगुरुत्वादेश्च सत्त्व ऽप्यदोषः नचैतद्यतिरेकोनासाधारण: पक्षे साध्यस्यासिद्धी सपनाभावात् सिद्धौ तु तत्रैव सपने वर्तमानत्वादिति वाच्य पक्षमातहत्तिरसाधारण इत्यभिप्रायात् जलादावुणत्वभ्रम- ·अनुमानदौधिति। . दशायां तथात्वमित्यपरे। ग्रोमोमणि तेजस्वाग्रहदशाया- मप्रतीतसाध्यतदभावसहचाररूपत्वमसाधारण्यमित्यन्ये । अ- साधारण हि साध्यसहचारग्रहप्रतिबन्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धः व्यतिरेकव्यात्यादरे तु साध्यतदभावयोई योरपि तदवि- शेषात् सत्प्रतिपक्षो दूषकताबीजम् । नचेहाद्योव्यतिरे- कित्वात् न द्वितीयः मत्प्रतिपक्षे तदनवकाशात् अतः पतरोऽपि सत्प्रतिपक्षोन्नायकतयोपाधिरेवेत्याह व्यतिरेकिणत्यादिना। नन्वेवं प्रागुक्तरीत्या व्यभिचाग- द्यु नायकत्वस्य सत्प्रतिपक्षेऽनुभावनौयत्वापत्त्या च सत्- प्रतिपक्षोन्नायकत्वस्य दूषकतायामवौजत्वे उपाधिर्दूषण- मेव न स्यात् वौजाभावात् अत आइ तस्मादिति। तदुक्त- मुपाधेळ भिचारशकैवेति भवतु वा पक्षेतरी नोपाधिः उपादीयताञ्च तद्यावृत्तये विपक्षाव्यावर्तकेत्यादिकं विशे षणं तथापि लक्षणमति व्यापकमेव अणवो जन्याणवी वा सकर्ट काः कार्यत्वादित्यादावनण त्वादौ। ननु व्यभि- चाराध बायकतामात्रेणोपाधित्व व्यापकव्यभिचारित्वादा- पतिप्रसङ्ग इत्यत आह तथेति तथा तेन रूपेण स्वव्यभि- चारेण स्वव्यतिरेकेण वा दूषकतायां व्यभिचारस्य सत्- प्रतिपक्षस्य बाबायकतायामतिप्रसञ्जभचिकायर्या माध्य- व्याप्यत्वस्य व्यर्थत्वात् साधनाव्यापकधर्मास्योपाधित्व साध्या- वयव्यतिरेकोचायकान्वयव्यतिरेकशालिवरूपं माध्यप्र- योजकत्व' नियामकम् अन्यधातिप्रसङ्गादित्याशझते अथेति ·. यदभाव इति अनुमानदीधितिः। अभवतोऽसतः भवतः सतः । व्यर्थत्वादिति नचैवं पचेतर- त्वऽतिप्रसङ्गः तचापि पक्षतरसाध्यवत्त्वादावतिप्रसङ्गात् । विषमव्याप्तस्यानुपाधित्व योगाभावं नियामकमाशङ्कते न- विति उप समोपर्तिनि आदधाति स्वीयं धर्ममित्यपाधिः यहम्मबोधकशब्दसमभिव्याहारेण चोपाधिपदं प्रयुज्यते तद्ध- ममंक्रामकत्व तबोधयति यथा स्फटिकलौहित्ये जवा- कुसुममुपाधिरित्यत्र लोहित्यसंक्रामकत्व प्रयुज्यते च शास्त्रे व्याप्यत्वबोधकशब्दसमभिव्याहारेण तत् यथात्र साधने असा. वुपाधिरित्यतो व्याप्तिमंक्रामकत्वलाभः । अस्ति ताबदिह हेतावुपाधिर्नेह हेतावुपाधिरिति प्रतीति- यवहारश्च तावालम्वा चेदं लक्षणवाक्यं तत्र यदि साधने उपाधिव्यभिचाराव्यभिचारी तदव्याप्यत्वव्याप्यत्वे वा यदि वा तेन सम्बन्धेन तहत्यकृत्ती एव तदालम्बनमुभयथापि नेह क्षतिः यदभावशब्देनापि तथैव वशक्यत्वात् तदभावस्य च व्यभिचारविरोधित्व तत्सत्त्वेऽवश्यं व्यभिचार विरहस्तहिर. हिणि धर्मे चावश्य व्यभिचारकत्वं तत्सत्त्वेऽवश्य व्यभिचार विरहः व्यभिचारविरहिणि धर्म चावश्य तत्सत्त्वमिति वाई दृशव विरोधी न विषमव्यापकाभावस्य तत्मत्त्वेऽपि व्यापकएव व्यभिचारसत्वात् नापि विषमव्याप्याभावस्य साध्यएव सहिर हेऽपि व्यभिचाराभावात् तादृशधर्मस्य चोक्तसम्बन्धेनोक्ततत्म- म्बन्धस्य वा यत्र हत्तिस्तवायमपाधिः स एव च सोपाधिः तएव तदभावलक्षणमनौपाधिकत्व व्याप्तिरिति गीयते विरो- ·अनुमानदीधितिः। धघटकद लढये च एकैकस्य व्याप्तिशरोरघटकता दूषकता वा न स्यादित्युभयोपादानमिति सर्व सुस्थम् । यदि च समव्याप्ताकाशीभयमात्रवृत्तिधर्मणाकाशस्योपाधित्वं वारणीयं तदा यत्पदं वृत्तिमत्यरं बोध्यम् अत्र च व्यभिचारस्थ घट- कत्वेऽग्रे प्रमेयत्वपदं व्यतिरेकिधीपलक्षकम् । अथैतादृशो पाध्यभावस्य व्यापिलक्षगत्वं यत्र व्यभिचारिणि नैतत्सम्भव म्तवातिव्याप्तिः तम्यात्यन्तमसत्त्वेनाभावानिरूपणे तु तत्रत्य- सद्धेतावव्याप्तिरत आह व्यभिचारे चेति यम्य यद्यभिचा- रम्य यदव्याप्यत्वम्य वा अभाव: माध्यव्यापके व्यभिचारवि रोधी म साधनाव्यापक उपाधिरित्यपि वदन्ति । यद्यभि- चारित्वाभावः साधने माध्यव्यभिचाराभावापादकः स साध्य- व्यापक उपाधिरित्यपि केचित् । न तु यद्यतिरेक इति यद्यतिरेकेऽनुमितिप्रयोजक रूपं व्यास्याद्यन्यतमं भवत्येव यथा असिद्धिव्यतिरेके सिद्धिरित्यर्थः। विरुद्धत्वादेरिति विपक्षमात्रगामित्वमपक्षविपक्षगामित्व लक्षणविरोध-व्यभिचा- रबोरेकैकविरहेऽपि व्याप्त रनियमादित्यर्थः यत्र पक्षे हेतु- मति च साध्य हेतुच पक्षावृत्तिस्तत्रैकः पक्षावृत्तिहेत- समानाधिकरण: अपरश्च पक्षनिष्ठः साध्यवति हेत्वसमा- नाधिकरणः हेत्वसमानाधिकरण एव वा उपाधिस्तत्र साधन- पक्षधम्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकयोरसङ्गरो बोध्यः यथा घट- प्रत्यक्षो नित्यद्रव्यत्वा विभुत्वाईत्यादी साधनावच्छिन्न- साध्यव्यापकमात्मत्व पक्षधर्मावच्छिन्न साध्यव्यापकमुद्भूत- ट ·६८ । अनुमानदीधितिः । रूपवत्त्वं प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वं वा मिथोऽसौसमुपाधिः । श्रा- वमवेति । घटो मेयो द्रव्यत्वादित्यादौ गन्धवत्त्वाद्यवच्छिन्न- साधव्यापकपृथिवीत्वादावतिव्याप्तिद्रष्टव्या। नवानेन रूपेण ज्ञातस्य दूषकत्वमित्याह आन्बनेति। पक्षधम्मति विरुद्ध- स्थलीयोपाध्यव्याप्तिरपि द्रष्टव्या। साधनावच्छिन्ने ति खाव- च्छिन्न त्यर्थात्माधनवतीति विशेषणादा न व्यभिचारः। ननु शुद्ध साध्याव्यापकस्थल एवासिद्धिशङ्कानिरासायावच्छेदकां शोऽपि निवेश नीयोऽखण्डाभावस्य घटकतया द न वैयर्थ येन रूपणोपाधिता विशेषणवति तद्र्पावच्छिन्न व्यभिचार- म्यैव वा हेतुत्व शुद्धसाध्यव्यापकस्थले तु साध्यव्यापकव्यभि- चारी व्यापकतावच्छेदका धनत्वाद्यवच्छिन्मव्यभिचारी वा हेतुरूपन्यसनीयः प्रायशस्तद्धर्मवप्ति तामविशिष्टमाध्य व्यापकव्यभिचारित्वस्य हेतु त्वेऽपि न वैयर्थ अखण्डाभाव- स्वातिरिक्तत्वात् वस्तुतस्तपाधिना असाधकलासाधनेऽपि न क्षतिः उद्भावितयावदोषैरेव तत्साधनीयमिति नियमाभावात् तब्रोतव्यभिचारेण तत्साधनसम्भवात् । सन्दिग्धोपाधिसम- शोलः सन्दिग्धो अभिचार इत्यत आह किञ्चेति । केवलेति तथा च केवलस्यैव साध्यस्य व्यभिचारी यतिरेको वा जिज्ञा- सितो विरोधित्वात् न तु विशिष्टस्याविरोधित्वादिति भावः उद्भाव्यो विशेषणाव्यभिचारित्वं सति विशिष्टसाध्यव्यभिचा- रेण साधनोय: तब विशिष्टसाध्यव्यभिचारेऽसिद्धावुनावि- तायां तत्सिद्धये उपाधिरुद्भाव्य इति । तौ ति प्रकृतानु.

·अनुमानदीधितिः। ** मिति विरोधिशुद्धमाध्यव्यभिचारा साधकत्वादिति भावः । अथ वक्ष्यमाणरोत्यावच्छिन्नमाध्ययापके नाप्युपाधिना आह- त्य व साध्य व्यभिचारः साचनीय इत्यत आह किञ्चति पक्ष- थर्मावच्छिन्न त्यादिकमुपाधिमाघव्यभिचारोपलक्षकं न प्राधा- न्ये नोपाधिक्यादिविरहेणाहेतुत्वात् । पर्यवसितेति अत्र लक्ष्यतानियामकं दूषकतायोजं मत्प्रतिपक्षोन्नायकत्व व्यभि- चारोबावकत्वस्य तत्त्वे साध्यवत्यक्षातत्तो व्यभिचारोन्नायक- ऽव्याप्तः वक्ष्यमाण क्लतकत्वीपाधेरदूषकत्वापत्तेथ न हि तद्य- भिचारेण हेतौ शुद्ध माध्यव्यभिचारः शक्योन्नयनी बाधानव- तारदशावां तादृशव्यभिचाराप्रमिहेः न च पर्यवमितसाध्य - व्यभिचारः साध्यव्याप्यताबोधविरोधोति नचैवमपि कथं तान सतावुपाधिसम्भवी मीमांसकमत न तदभिधानात् शब्द शब्दयोर्भावप्रधानत्वाहा पक्षतावच्छेदकाटेरुपाधितावारणाय पक्षावृत्तिवे मतोति विशेषणीयम् । यदि चेति एतच स्वतन्त्र शतकत्वसाधनदशायां बोध्यम् अनित्यत्वसाधनोपयोगितया तु कतकत्वमाधने योरपि सन्दिग्धव ने कतरव्यतिरकस्यान्य- तरनिरेकासाधकत्वात् । एवं होत्यादि असमवेतत्वेन द्रव्यासमवेतत्व न वा अर्थान्तरवारणाय सावयवत्व इति माथे द्रव्यपदं नित्यद्रव्यत्तितायाः स्फटतरसिद्ध्यर्थं द्रव्य- समवेतऽनित्यद्र यासमवेतत्वस्य नित्यद्रव्यसमवेतत्वमादाय पर्यवसानात् हेतौ च जन्यपदं परमाणनित्यत्वासिद्धिदशा- यामाकाशादौ व्याप्तिग्रहाय विशिष्टाभावस्यातिरिक्रत्वान ·अनुमानदीधितिः । वेयर्थ नित्यमहत्त्वव्यावृत्तानित्ययावन्महत्त्ववत्तिजातिपरि- चयाय तदिति तु न तादृशजातो मानाभानात् वैभवा पेक्षिकापकर्षव्यवहारस्याननुगतजातिभिरेव मम्भवात् तुल्य न्यायतया व्यसरेणुमहत्त्वापेक्षिकोत्कर्षणेकजात्या मकर प्रस गाच्च। निःस्पर्शति साध्योपाध्योाप्तिदायंप्रदर्शनाय द्रव्य- पदं गमकता तु तेन विनापि पर्यवसितसाध्यसमव्याप्त ण्वी- पाधिरिति मतेनेदमित्यपि कथित् । ननु भवतां शुद्धसाध्य व्यापकस्पर्शवदसमवेतत्वं कथं नोपाधिः अनवस्थाभिया कस्य चिनिरवयवस्थ स्पर्शवतः सिद्धी तत्समवेतद्रव्ये साध्याव्याप- कत्वादिति चेत् तुल्यं ममापीत्वत आह किञ्चेति सोपाधी मोपाधितया निश्चिते । ननु लभ्यत्वं लाभयोग्यत्वं पक्षे यादृश साध्य सेद्धमईति तद्यापकत्वे सति पक्षावृत्तित्वं पक्षे माध्य मिद्धिविरोधिव्यापकताशालित्वमिति यावत् म्वव्यतिरेकेण पक्षे माध्यसिद्धिविरोध्युन्नायकत्वमिति तु निर्गलितोऽर्थः । भवति च शब्दधर्मातिरिक्तधम्मरहित शब्दे नित्यत्वाभावसिद्धिर्ययोक्त- माध्यसिद्धिविरोधिनी तथा साधनादिमति साधनाद्यवच्छि नसाध्याभाव सिद्धिरपि। वस्तुतस्तु पक्षधम्मावच्छिन्नसाध्य व्यापकत्वे सति पक्षावृत्तित्वमेवोपाधित्व सिध्यति च विशेष णवति विशिष्टसाध्यव्यापकव्यतिरेकेण शुद्धसाध्यव्यतिरेकः तादृशश्च साधनव्यापकः संग्राह्यो व्यभिचारोबायक इव पक्षवत्तिरितरेषाम् अपरेषां सत्प्रतिपक्षोन्नयनक्षमस्य साध नव्यापकस्येवास्माकमपि व्यभिचारोबायकस्य पक्षवत्तेरसंग्रही ·अनुमानदीधितिः। १०१ न दोषाय परेषां साधनभेदादिवास्माकमपि पक्षभेदादुपाधि- भेद इति चेदन वक्ष्यते ग्रन्थकतैव। लक्ष्यतावच्छेदकमाह यद्यभिचारित्वेनेत्यादि उन्नीयत इति शेष: उन्नायकत्व तद्योग्यता मा च व्याप्तिपक्षधम्मतेति तथाच यद्यभिचारी य इविच्छिन्नाभावाधिकरणीभूत यत्किञ्चिदधिकरणवृत्तित्व माध्यभिचारव्याप्य साधनहात्ति च तद्धम्मावच्छिन्न तत्रोपाधिरित्यर्थः तेनाः धनाभाववह त्तित्वेन वह्नीं धम यभिचारमाधनेऽप्याट्रॅन्धनं ट्रयत्वादिना न तत्रोपाधि नर पावछिन्नाभाववह त्तित्वस्य वावृत्तित्वात् शङ्खमाध्य- आपके तदभाववन्मान वृत्तिव साध्य व्यभिचारणाप्यम् अद च्छिन्नसाध्ययापक वरच्छेदकाधिकरणीभूततदभावाधि करण इत्तित्वमित्युभयत्रापि सङ्गतिः। ट्रव्यत्वेन रूपवत्त्वं न साध्ये सताद्र यत्वजलत्वमावविशेव्यिका या धोस्तविशेष्यत्व जनसमवेतनि यखे वा सति पुथिवोत्ववह त्तित्वादित्यादिना प्रकारेण व्यभिचारोन्नयन समर्थोऽपि पृथिवीत्वाभावादिनों पाधिः । न हि पृथिवीत्वात्मक तदभावाधिकरणं तादृश किञ्चिदस्ति यह त्तित्वसामान्यं साध्यभिचार याप्यम् पृथि वौत्वादावव व्यभिचारात् न च व्यभिचारोनायकतामात्रेण प्रकतोपाधितानिर्वाहः अपि तु कथकानां तान्त्रिकाणाच तथाविधव्यवहारविषयत्वेन तदवच्छेदकञ्च यथोक्तं रूपं व्याप्य- त्वासिद्ध्य नायकत्वादिकं सम्भवदपि न तथा गौरवात् अत एवेदं जलमाकाशादित्यत्र स्वाव्याप्यत्वेन जलत्वाव्याप्यत्वोन्ना .

·१०२ अनुमानदीधितिः। यकस्यापि द्रव्यत्वादेरमंग्रहो न दोषाय अथैवं स्वव्यभिचारण व्यभिचारोनायकत्वमेव तथास्तु लाघवात् तच्चीतोपाधाव- ध्यस्तोति चेदेवं तर्हि साध्याभाव साधनोभयाधिकरण- हत्त्वभावप्रतियोगित्वमेव तथास्त्वतिलाघवात् अस्तु च सहार्थ हतीयाश्रयणनास्यापि स एव फलितोऽर्थः एतद् - मात्र ज्ञाने तेषां नोपाधिव्यवहार इति चेतलं त्वदुक्केऽपि अतएव शुद्धसाध्याव्यापकस्थले साध्ये व्याप्यतावचंदकं नियम- तम्तादृशं धर्ममनुसरन्ति त वहति माध्ययभिचारनियमी भवत्युपाधिव्यभिचारस्य वतन्तु बदभावेन यदन्यत्वे न वा साधनवति माध्याभाव उन्नीयते स उपाधिाघवात् अतण्व जलत्वत जस्त्वयोर्न तदुभयापै न क्वचिदप्युपाधिलम् बद्यभिचा रित्व नेत्यस्यापि स एवार्थः तथाहि यद्यभिचारिटेन हेतु महत्तित्वविधया माधनस्थ पक्षतावच्छेदकोभूतस्य साध्याभाव रूपसाध्यवत्पत्तित्व सिध्यतीति अत्र च साध्यसमानाधिक रणत्वेनावच्छिन्नी धर्मों साध्यासमानाधिकरणान्यनादि व्यक्त रा धनत्वादिनीपाधित्वे पुनरवच्छ दकधम्म एव माध्य- समानाधिकरणवृत्तित्व न विशेषणोय: तन जलदत्वाभावा. धिकरणायोगोलकवृत्तित्वस्य धूमव्यभिचारव्याप्यस्य वहिवृत्ति त्वेऽपि जलदत्वादी नातिप्रसङ्गः न वा द्रव्यत्वेन तेजस्व- साधने शौतस्पर्शजलवाद्यात्मकास्वाभावेन तहह त्तित्वेन वा द्रव्ये द्रव्यत्वे वा माध्याभावस्थ व्यभिचारस्य वा साधके स्पर्श- भावजात्यभावादी द्रवत्वादिना तु कम्बग्रीवादिमत्त्वादी ·अनुमानदोधितिः। माध्ये स्वव्यभिचारण म्वाभावेन वा हेतो तदति वा व्यभिचारस्य माध्याभावस्य वा माधकं घटत्वादि व्यभिचारि- त्वमुपाधिरेव चटत्वादेस्तदभावस्य वा गमकत्वेऽपि धमप्राम- भाववदवैयर्थ न चाभावम्यानपाधितापत्तिः प्रतियोगिनमत- हत्तित्वस्यैव वा हेतुत्वादिति वाचम् तशापाई शऽपि बनती यस्तदभावस्त म्य तह तित्वस्य च हेतुत्वानणयात् तदभावा- भाववह तित्व नोपस्थितावपि तनावशानुपस्थितीभिचार माधने न वेयर्थ्यमियपि वदन्ति । लामाह पबमित- त्यादि। पर्यवसितपदार्थमाह बद्धति रामवतोरायः नन्वेवं सई तो सघत्त कर्दशक्तिपतिएपश्य बद्धमा- वच्छ देन साधन्वति मान प्रमितहाजिनमाध- व्यापकत्वं साध्यसाएनसम्बन्धव्यापकत्वमिति चावत विकमात्र चीपाधिविरपि न तिः लच्यताबदके च माधममा नाधिकरण त्वन साधनं ताशवृत्तित्वेन वा माधनतावचा दवं विशेषणीवन साधनव्यापकोभूतधर्मावचिनसाध्ययापकत्व वा विवक्षितं विमऽपि साधनव्यापक रान्ततोऽन्यतरत्वादि. नावच्छिन्नस्य माध्यस्य व्यापकत्वमस्त्येवोपाधोनां प्रमेयत्वादिना च वाय्यादी प्रत्यक्षत्वे साये उन तरूपवत्त्वादिकं नोपाधिः लच्यतावच्छेदकवाक्यस्य प्रयोजकत्ववाचि तोयावलाद्य- द्यभिचारस्थ ले साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वनियम इत्यर्थे पर्यवसानात् मैवम् जनकत्वेन वह्नी कायानुकूलत्याद्यात्मक- शक्तिसाधने बहिरिन्ट्रियाप्रत्यक्षत्वस्योपाधग्रन्थकृतेवोभावयि.

·१०४ अनुमानदीधितिः। व्यमाणत्वात् तस्य च गुरुत्वात्मकसाथस्य साधनस्य चाधि- करण घटादाववृत्तेरुक्तरूपाभावात् एवं विधबहुलग्रन्य विरी धात् दूषकतावीजस्य तत्रापि सम्भवाच्च । अत्राहुः यइम्माव च्छिवसाध्ययापकत्वं तद्धम्मावच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वम् अवच्छेदकत्वञ्च सामानाधिकरण्ये न न च तहटोत्पत्ति- कालोनत्वसामानाधिकरण्यविशिष्टरूपवति तहटेवर्तमानमपि तहटान्यत्वं तद्यापकं येन पृथिवोत्वेन रूपे माध्ये तहटोत्पत्ति कालावच्छिन्नरूपयापकतयोपाधिः स्यात् स्वानधिकरणीभूत साधनाधिकरणत्तिधम्मावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वं वा । यद्यपि शुद्धसाध्यव्यापकस्थ लेऽवच्छिन्नसाध्यत्वेन न व्याप्यता तथापि तद्धम्माधिकरणीभूतसाध्याधिकरण निष्ठान्योऽन्याभावप्रतियी गितानवच्छ दकत्वादिरूपं तयापकत्वमक्षतमेव गुणत्वा दिना प्रत्यक्षत्व साधे उद्धृतरूपवत्त्वं घणकजन्यत्वाद्यव- च्छिन्नसाध्य व्यापकं भवत्येवोपाधिः। एवञ्च यत्र व स्वान धिकरण साधनस्य साध्यव्यभिचारी यत्र च स्वाधिकरण साध्यं तदुभयमात्रवृत्तिों धर्मी स्त इति तद्यभिचारेण साधन साध्यव्यभिचारः साधनवति वा तहमवत्त्वे सति तदभाव वत्वेन साथाभावः साधनोयः माध्यासमानाधिकरण स्थ साध्यव्यापकाभावस्य वाधिकरणं यत्साधनवत्तनिष्ठप्रति- योगितावच्छ दकावच्छिन्न-प्रतियोगि-व्यधि-करणात्यन्ताभाव प्रतियोगितावच्छेदक-साध्यसमानाधि-करण-वृत्तिधर्मवत्त्वम् पाधित्वम् एवञ्च साथसमानाधिकरणत्वेनैव साध्यवदत्ति ·अनुमानदीधितिः। २०५ अव वारणसम्भवे पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वाभिधानन्त, व्यापका भावेन व्याप्याभावस्यावश्यम्भावप्रदर्शनार्थ तत्माध्यकतत् माधनकसकलीपाधिमाधारणजेदं साध्यव्यापकट माधना- व्यापकत्वावच्छेदकरूपानतिरिक्तवृत्तिमाध्यसमानाधिकरण. यत्किञ्चिद्धमा व्यापकतावच्छ दकरूपवत्त्वमपाधित्वम् च्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधी चान्ततः साध्योपाधिशून्या माधन वतो या व्यक्तिम्तवृत्तित्वमेव तादृशं रूपमित्यपि वदन्ति । रूपादिमाध्यकद्रव्यत्वादिहेतौ पृथिवोत्वाभावादरूपाधिता पो तु म्वविशिष्टमाध्यानधिकरणीभूतमाधनाधिकरणवृत्ति धम्मावछिन्नमाध्य व्यापकत्व सति साधनाव्यापकत्वम् अत्र च पूर्वदलप्रविष्टा या माधनव्यक्तिस्तदव्यापकत्व बोध्य तन रूपा दिना गुरुत्वादी साध्ये पृधिवीवाभावादी नातिप्रसङ्गः विवेचयिष्यते चेदमुपरिष्टात्। साध्याममानाधिकरणधम्मस्य साध्यव्यापकाभावस्य वा ममानाधिकरणं यत् साधनं तद वनिष्ठ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न-प्रतियोगिव्यधिकरणा त्यन्ताभाव प्रतियोगितावच्छ दक-माध्यममानाधिकरण-वृत्ति धम्मवत्वं वा एवञ्चावगत साधनवति माधने वा साध्यासमा नाधिकरणधर्मादिना तत्मामानाधिकरण्यन वा साध्या- भावो व्यभिचारी वा शक्य ते ज्ञातुमिति तु ध्येयम् उपाधि शरीरभानस्य साधननिष्ठमाध्यव्यभिचारादिविषयत्वसहि- षण तायान्तु माध्यव्यभिचारित्वेन साध्याव्याप्यत्वेन वा साधनं विशेषणोयम मिश्रास्तु यहाभिचारित्वेनेत्याद्य व लक्ष गं ·अनुमानदौधितिः । पर्यवसितेत्यादिकन्तु व्यभिचारोबायकताप्रयोजकरूप प्रदर्शनं तत्र पूर्व प्र तोकं व्याप्तेहि तीयञ्च पक्षधमतायाः प्रदर्शनार्थ एवञ्चायमेतत्माधननिष्ठमाध्ययभिचारोबायकव्यभिचारप्रति- योगोवर्थ के अयमत्र हतावुपाधिरित्य तो कथमस्य व्यभि- चारोबायकत्रमित्याकाक्षायां व्यभिचारोन्नयनपि साधु मङ्गच्छत इत्याहुः । नबोनास्तु संयोगवादन्यत्वेन द्रव्यत्वाभाव- स्येव संयोगाभावम्बाभावेन मयोगेन ट्रव्य वाभावाभावय्य द्रव्यात्वस्य साधनसम्भवादेकशेषम्य दुष्करत्वात्तस्याप्य पाधित्व लक्षणन्तु साधनवति माध्याभावीन्नायकव्यतिरेकप्रतियो- गितावच्छेदकरूपवत्व प्रतियोगित्वञ्च तदभावत्वं व्यत्यादि तञ्च प्रतियोगितावच्छे दकस्य वान्योऽन्याभावाभावत्व शेषं पूर्ववदिति विशेषणाव्यभिचारित्वे नेत्यादि मामान्यतो दृष्ट- मैवैकविशेषबाधे भावयति विशेषान्तरप्रकारिकामनुमिति नचातिरिचत विशिष्टाभावी विशेषणविशव्याभावाभ्यामिति मतेनेदम् । स्वमते नाह यह ति। प्रत्यक्ष स्पर्शाश्रय चमि- न्यादि प्रत्यक्ष संख्यापरिमाणवत्त्वाद्य पाध्य भिप्राये ग यथा श्रुतमेव साधु श्रात्मक वादरपि प्रत्यक्षत्वाङ्गोकारात् उड़त रूपादिपरत्वे च साध्ये हेतौ च प्रत्यक्षपद वहिरिन्द्रियप्र- त्यक्षपरं द्रव्यपदे वा बहियपरे महत्त्वपदञ्च जन्यमहत्त्व पर मिति व्यापकव्यभिचारित्वञ्च व्यापकतावच्छ दकरूपाव- च्छिवाभाववहत्तित्वम् न च द्रव्यपदवैयर्थ विशिष्टाभाव स्यातिरितात्वात् द्रव्य वा व्यभिचारित्वे सति उद्भत- ·अनुमानदीधितिः। रूपादियभिचार एव हेतुः व्यापकत्वापन्यासमस्तु तर्कप्रदर्श- नायेति तत्त्व द्रव्यत्वाव्य भिचारो द्रव्यत्वाभाववदत्ति- त्वम् । मित्रातनवत्वमिति अनुमानमिदमुपाधे: प्रमाणान्त- रेण साधनाव्यापकतानिर्म यदशायाम् । ननु तदव्यभि- चारित्व तदत्यन्ताभावववृत्तित्व तथा च साधनवि- कलोऽयं साध्यवान् दृष्टान्त इत्यत आह अव्यभिचार- शेति। नन्वेवं विशेष्यवैयर्थ्य धूमप्रागभाववद्धम्भिभेदादवै- यर्थ मिति चेत्तथापि मित्रातनयत्वव्यापकत्वविशषितं त्ति- मत्त्वमेव गमकमिति चेन्न यत्किञ्चित्तदधिकरणनिष्ठात्य- न्ताभावाप्रतियोगित्वस्य फलतः मामानाधिकरण्यपर्यवसित स्योकत्वात् तथाचायमथः मित्रातनयत्वाधिकरण यद्यक्ति- निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्व तत्र शाकपाकजत्वव्यभिचारि- त्वात् मित्रातनये शाकपाकजव्यभिचारित्वादिति यावत् तन ग्यामत्वादौ न व्यभिचारः । अव्यभिचारशेति तथाच बहुव्रीहिः यद्यद्धर्माव्यभिचारित्वे सति तद्धर्मावच्छिन्न यत्माध्यव्यापकव्यभिचारि तत्तत्साध्यव्यभिचारोति मामा- न्यव्याप्त रघटत्व दृष्टान्त इत्ययाहुः । मेयत्वादावपि विशेषणति विशिष्टमाध्वव्यापकोपाधिव्यभिचारेण शुद्ध- साथ व्यभिचार: साधनौयः । एवं विशिष्टसाध्यव्यापकस्याषि साक्षात्शुद्धसाध्यव्यभिचारोबायकतयोपाधित्व समर्थसा- क्षात्परम्परासाधारणतन्नायकतामात्रेण तथात्व व्यव- स्थापयति यइत्यादिना। पूर्ववदिरुद्धवारणय अत्र ·१०८ अनुमानदीधितिः। माध्यसमानाधिकरणति बोध्य व्यभिचारीबायकत्वञ्च यत्र क्वचित् एवत्र पृथिवीत्वादिना गुरुत्वादी साध्य द्रव्यवादी व्यभिचागेनायकम्य रूपवत्त्वादेर्वारणाय साधनव्यभिचारीति बहुव्रीहिः। नवमपि गुरुत्वादिसाध्य के रसवत्त्वादिहती द्रव्यत्वं गुरुत्वादिव्यभिचारि जलभिन्ने पृथिवीत्वादिव्यभि- चारित्वादिति व्यभिचारोबायर्क पृथिवीत्वादावतिप्रमङ्गः माधननिष्ठ यद्यभिचारित्व माध्यव्यभिचारोबायकं तत्त्व- स्यक्तित्वात उक्तिवैचित्र्याच्च पूर्वस्माद्भेदः। केचित्तु व्यभि- चारोबायकवमिह तद्याप्यकोटिप्रविष्टतामात्रण इत्यञ्च जलवेन करकावे माध्ये जलत्वं करकात्वव्यभिचारि स्नेहव्यापकत्वात् घटेन वा घटत्वे मार्थ घटी घटत्व व्यभि- चारी जन्यट्रयत्वादिति व्यभिचारोन्नयनसमर्थस्य स्नेहस्य द्रव्यत्वस्य च वारणाय साधनव्यभिचारोति अयं घटः सत्त्वा दित्यादी सत्त्वं घटत्वव्यभिचारि शब्दादिवत्तित्वादिति यभिचारोन्नायकस्य शब्दादेारणाय साध्यसमानाधिकरण- त्यपि वक्तव्यम् एवञ्च रूपेण गुरुत्वादी साध्ये रूपं गुरुत्वादि व्यभिचारि जलभिन्ने पृथिवीत्वाभाववहत्तित्वादिति व्यभि चारोन्नायकस्य गुरुत्वव्यभिचारितैजसरूपनिष्ठव्यभिचाराप्रति योगिनः पृथिवीत्वाभावस्य वारणाय यत्राधिकरण साधना व्यापकत्वंतत्र व्यभिचारोबायकत्व वक्तव्यं यथा कथञ्चित्व वाभिचारेण वाभिचारोन्नायकमावस्य तु लक्ष्यत्वे यत्साधन- वाक्त्यवधापकत्व तद्यक्ती वाभिचारोबायकं वाचमित्याहुः ।

·अनुमामदीधितिः । १०६ नवस्तु पारिभाषिकमुपाधित्वं तथापि साक्षाद्यभिचारानुवा- यकतया दोषत्वाभावेन तदुद्भावने अर्थान्तरं स्यादेवेत्यत आह किञ्चति अभासान्तरस्य तदानों ज्ञायमानस्य तथाच तस्यावश्याभ्य पेयदोषभावत्वे तदुद्भावने नार्थान्तरमिति भावः। अत्र वदन्ति साध्योपन्यासानन्तरं तत्साधकस्येव माधनोपन्यासानन्तरं तद्दोषस्य व्यभिचारादेराकाशितत्वात् तमनुभाव्य साक्षात्तसाधकस्य शुद्धशाध्ययाएकरसोपाधेिरुङ्गा- वन एवाप्राप्तकालत्वं कैव कथा परम्परया तसाधकस्याव- च्छिन्नसाध्ययापकस्य अन्यथा तसापकपरम्पराया अपि.. थममपन्यासे तथात्वं न स्यात् न च निग्रहणानत्वेन विशेषः प्रतिज्ञाहान्यादितो हेत्वाभासाच्च बहिर्भूतस्य तथात्वायो- गात् न च विभाजकसूत्रस्थले हेत्वाभाषाश्चेति चकारेणानु- तसमुच्चयपरेण साक्षात्परम्परचा वानुमिति दोषानायकस्य संग्रहः तथा सति व्यभिचारन्येवाश्रयाशिड्यादरष्यन्नायकस्य तदुभयोनायकपरम्परायाश्च तथात्दापातात् नचाप्राप्तकाल- तामामादयपि प्रथमभुपायुपन्यासः कथकमम्प्रदायानु- रोधादेव कर्त्तव्यः तादृशसम्प्रदायमननुरुन्धानस्य तदुद्रावक पराभवतः शपथनिवारणयतापत्तेः तस्मात्प्रथमं शुद्धसाध्य व्यभिचार एवोद्भाव्यस्तत्र कथन्तायां तद्धेतुत्वेन शुध्यसाध्य व्यापकोपाधिव्यभिचारः विशेषणाव्यभिचारित्वे सति विशिष्ट- साध्ययापकस्योपाधवि शिष्टसाध्यस्य वा व्यभिचारः तत्र च विशेष्ये विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचार इति वक्ष्यते १० ·११० अनुमामदौधितिः । च व्यभिचारादेरिव तद्याम्यवत्वादेरपि ज्ञानं व्याप्त्यादि- ग्रहप्रतिबन्धक तथाच साध्यव्यभिचारव्याप्योपाधिव्यभिचार- वानयमिति वोद्भावनीयमिति साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् उपाधित्वोपयिकतदनिश्चयात् अनुकूलतर्कादिना तादृश- व्यापकत्वनिश्चये तु बाधोनौतवङ्गवत्येव निश्चितीपाधिः । न च स्वव्याघातकत्वोनायक मुपाधिः तद्धि न सर्वानुमान- साधारण्य अनुकूलतर्कादिनिश्चितव्याप्तिके हतौ तदभावात् नापि तद्यभिचारेण व्यभिचारानुमानेऽपि पक्षेतगन्तरस्थो पाधित्वसम्भवः अनुकूलतर्कादिना तस्य साध्यव्यापकत्वनिश्चये यापकव्यभिचारिणि व्यायव्यभिचारावश्यम्भावन तदयोगात अतएव पक्षेतरस्योपाधित्वे सर्वत्रैव तादृशोपाधिसम्भवनानुमा नमात्रविलोपे व्यभिचारानुमापकत्व गर्भस्योपाधित्वस्थाच्या चात् इति परास्तम् कथकसम्प्रदायानुरोधात् बाधानुन्नीतः पतरोनोपाधित्वन कथायामुडाव्य इति तु वदन्ति । पक्षमात्र ति। यद्यपि पर्वतावयवरूपादेरपि व्यावत के नत्तथापि तस्य व्यावृत्तिर्नोपाधितायामुपयुज्यते अपि तु पक्षस्यैवेति तन्मात्रव्यापर्तकत्वमुक्तम् इदञ्चानुपाधितायां न बोज परिभाषामाचत्वात् किन्त्वनुकूलतकाभावेन तादृश माध्यव्यापकत्वानिश्चय इति द्रष्टव्यम् अतएव व्यापकता ग्राहकप्रमाणसम्भवादेव। पार्दैन्धनेति। अथात्र खत- लान्वयव्यतिरेकाभ्यामा धनत्वादिनैव कारण त्वं न पुमरा दॆश्वमप्रभववक्तित्वेनेति चेत्किञ्चातः न हि कारणतावच्छेद ·अनुमानदौधितिः। ८ कमेव व्यापकतावच्छे दकं तादृशाभावप्रतियोगितानवच्छेद कस्यैव तत्त्वात् तदवच्छिन्त्रप्रतियोगिताकाभावस्य चातिरि- ततया तदत्तित्व न साध्यव्यभिचारसाधने वैयर्थाभावात् सत्यपि चा:धने तत्म युक्ते च बह्नी दाहप्रतिबन्धकसत्त्वे धमानुत्पादात् क्लप्ततत्कारणभावस्य वर्विशेषरूपेण कार- णत्व कल्पनयेवोपपत्तावलप्ततत्कारणभावानां दाहप्रतिबन्धक- भावानां तत्कारणत्वकल्पनानौचित्यात् एकस्यामा : नव्यक्ती प्रतिबद्धवायां तत्रैव व्यत्तान्तरामोत्यादात्तत्तदिन्धानन्यधम प्रति तत्तदभावानां कारणत्वस्य वाच्यत्वेऽतिमारवाच महति चाट्रॅन्धने तत्प्रभवे चाणेयसि वही महति वहा तरे विद्यमानेऽप्यान्धनप्रभवमहावहरनुत्पाददशायां प्रक धूमानुत्पादादा धनप्रभववहित्वेन कारण त्वमित्यपि 3 दन्ति। तदुत्कर्षेणेति आन्धनप्रभवह्निसामान्य विना धूमसामान्यस्य प्रकष्टतादृशवहिं विना प्रकष्टधूमस्यानुत्पाद नियमादान्धनप्रभववह रेव धमीपधायकत्वं तत्रा न्धनप्र. भववाहित्वं कारणतावच्छेदकमर्थवशसम्पन्न नान्तरीयकर्मय वास्त फलती न कश्चि हिशेष इति भावः । अनन्यति तादृशान्वयव्यतिरेकाभ्यामुतरूपस्य तहतो द्रव्यस्यैव वा कारणत्वम् उभयथापि यापकत्वमुद्भतरूपत्वेन तत्त्व पुनरुप- वर्णितमेव । घटोन्मज्जनेति ध्वंसप्रागभावानधिकरणकालस्य प्रतियोग्यधिकरणत्वनियमात् न च प्रागभावस्य ध्वंसप्रति बोगिध्वंस इव तवं सोऽपि प्रतियोगिनो ध्वंस इति वाच्यम् ·अनुमानदीधितिः। अप्रामाणिकध्वसतत्कारणधाराकल्पनातो ध्वंसानन्तत्व कल्पनाया एवोचितत्वादिति भावः। कार्यकारणयोरेव कार्यकारणभावग्राहकप्रमाणकोडोक्तयोरेव। पक्षेतरस्ये- त्यादि ननु सन्दिग्धोपाध्यन्तरवत्यक्षतरोऽपि व्यभिचारशङ्गा- मादधानः केन वारणीयः स्वव्याघातकत्वञ्च निराकृतमेव अथात्र कश्चिदुपाधिभविष्यतीति शङ्का शङ्कापिशाचोत्वात् यथा न यभिचारशकाधायिका तथा पचेतरस्योपाधित्वा- झापि तदाहितापि व्यभिचारशका पक्ष व्यभिचारशङ्ग्रेव न प्रतिबन्धिका अन्यथा निरुयाधिकसहचारभङ्गप्रसङ्गमात्रबल- प्रवृत्तानामनुमानानां विलयप्रसङ्गादिति चेन्न मन्दिग्धी- पाध्यन्तरसाधारणव्यभिचारशकाधानप्रयोजकरूपवता पक्षेत- रेण तदाधाने प्रयोजनक्षतेः प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् व्यभि. चारजानवेन च प्रतिबन्धकतायां कारणविशेषजन्यत्वाजन्य त्वादिकं न निविशते गौरवात् मानाभावाच कथमन्यथा करवतिसंयोगः सर्वः संयोगो वा प्रत्यक्षसंयोगधम्मातिरि- धर्मसमवायो समवायित्वादित्यादितो न शक्तयादिसिद्धि: निरुपाधित्वेऽपि अप्रयोजकत्वादिति चेत्र निरुपाधित्वम्यैव प्रयोजकत्वात् तथापि चाप्रयोजकत्वे निरुपाधित्वाभि मतानामितरेषामपि तथात्वात् अत्र च कुत्र पक्षातिरिक्त व्यभिचारगङ्गा कञ्चायं व्यामोहो यद्याप्तिग्राहकदृढ़तर प्रमाणविरहिणां निरुपाधित्वमिति यतस्तत्र तवान्ततः पक्षसपक्षकदेशत्तिधावच्छिन्नसाध्यव्यापकानां सपक्षक- ·अनुमानदौधितिः। देशत्तिाणमुपाधिस्व सम्भाव्यते इत्यञ्च यथा नाति- प्रसङ्गस्तथा तत्र तत्र वक्ष्याम इति सत्यम् कथकसम्प्रदाया नुरोधात् कथायां सन्दिग्धोपाधित्वेन पक्षेसरीनोद्भाव्य इत्येवम्परो गन्य इत्याहुः । मोपाधावकत्र त्यादि उपलक्षण. मेतत् व्यभिचारिण्यपाधेरवश्यम्भावमात्रे तात्पर्य्यम् उप. जीव्योपजीवकभावी हि न कार्यकारणभावोऽसम्भवात् व्याप्यव्यापकभावस्वकिञ्चित्कर एव विशेषतस्तु ज्ञायमान दूषकतायाम् एकमविज्ञायाप्यन्यतरज्ञानाञ्च न जाम्यज्ञापक भावः । न चानुकूलतर्क विरहादेव व्याप्तेरग्रह कृतमुपा- धिज्ञानन विनाप्यनुकृलतर्क व्यभिचाराग्रहे व्याप्तिग्रह- सम्भवादिति भावः। यद्यात्त्येति अत्र पक्ष इति पूरणात् पक्षनिष्ठसाध्यव्यावृत्त्युन्नायकव्यावृत्तिप्रतियोगित्वमर्थः मत्ा तिपक्षोन्नायकत्वञ्चात्र दूषकतावोजं तत्र चाप्रयोजकत्वात् साधनाव्यापकत्वं नोक साधनस्य सोपाधित्वव्यत्पादनायैव कवलं यस्य साधनयति यहा साधनस्यत्यनन्तरमधिकरण इति पूरणात् साधनविष्ठसाध्यव्यावृत्त्यनायकव्यावृत्ति प्रतियोगित्वमथः तथा च यद्यभिचारित्वन त्यादेरुपर्वणि तार्थ निष्कर्ष एवायं शुद्धस्य माधनावच्छिन्नस्य च साध्यस्य व्यापकानामुपाधीनां पक्षे क्वचित् साधनवति वा साध्याभाव स्यैकमुन्नयनप्रकारमाह सचेत्यादि साधनवत्वेन ज्ञायमान पचे माध्यसाधनसम्बन्धाभावः सिध्यन् पक्षधर्माताबलात्साध्या- भावमादायैव पर्यवस्यति । ननु शुद्धसाध्याभावोन्नायक- ·२१४ अनुमानदौधितिः । त्वमत स्था धनवत्त्वादेः कथं माध्यमाधनसम्बन्धाभावोबायक- आह आ धनेति अतएवेति माथाभावसत्त्व साध्यसाधनसम्बन्धाभावस्यावश्यकत्वात्तन्नायकत्वमक्षतमिति भावः। द्रव्यत्वे इति द्रव्यत्वस्य हेतुत्वाभिप्रायेण अयञ्च प्रायशः सम्भवतीत्य भिहिती वस्ततः प्रकारभेटेऽपि न जतिः तथाच शुद्धसाध्यव्यापकोपाधिस्थले शुद्धमाध्याभावः अवच्छिन्न तद्यापकस्थले त्ववच्छ दकवत्यवचिन्नमाध्याभावीऽवच्छेदकव त्वविशेषितेन चोपाधिविरहेण शुद्धसाध्याभावः साधनोयः अतएव गगनादी स्पर्शवत्वेन प्रमेयलेन च प्रत्यक्ष व साध्ये वहिद्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्योद्भतरूपस्य तादृशमाध्या- भावीन्नयनहतुत्वमिति । पक्षे यद्यावृत्त्या चस्य साधनस्य सम्बन्धि यत्साधनविशिष्ट माध्य निवर्त्तत इत्यर्थ स्तु यथाश्रुत ग्रन्थम्वरससिद्धः तत्र दूषकतावोजं यदि सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वं तदा साधनानुप्रवेशी व्यर्थ: जल द्रव्यं गन्धवत्त्वादित्यादी पृथिवोत्वादावतिव्याप्तिश्च अथामिद्ध्यन्नायकत्वं तदा माध्यानु प्रवेशो निरर्थकः जलं गन्धवत् द्रव्यत्वादित्यादौ पृथिवीत्वा- दावति प्रसङ्गश्च अथ यथासम्भवममिद्धेः सत्प्रतिपक्षस्य चोन्नायकत्वं तदा वायुः स्नेहवान् गन्धवत्त्वादित्यादी जलत्व- पृथिवौत्वादावष्यामिः साधन विशिष्टसाध्याप्रसिद्धेः साध्यसा- धनवत्त्वप्रकारकबोधविरोधिबुद्धिकाभावोबायकत्वमर्थः विरु द्धि चैकैकाभावबुद्धिरुभयवत्ताबोधम् विरुद्धस्थले तु भ्रमा- दिरूपतथाविधबोधप्रसिद्ध्या समन्वय इत्यपि वदन्ति यक् ·अनुमानदौधितिः। १२५ साध्यावृत्तित्वे सति साधनावृत्तिर्यम्तच्छन्यत्वेन साध्यसाधने उनुगमय्य तदभावनायकत्व वाच्यमिति तत्र यत्र भिन्नभिन्न- सम्बन्धेन साध्यसाधनभावस्तत्र मवेतुके हेतुतासम्पादकेन सम्बन्धेन साध्यस्य माध्यतामम्पादक न च तीरन्यत्रापि च यथाकथञ्चि सम्बन्धेनोभव स्याभावीवायकेऽतिव्याप्तेः किञ्च ता दृशधम्मशून्यत्वेन रूपान्तरेणा वा सदभावम्योन्नायकत्वम भिमतम् नाद्यः साध्यमाधनान्यतरवति तदमम्भवात् नाल्य. भूमेन पर्वत वह्रौ साथे महानमोयवहित्वाद्यवच्छिन्नाभावी नायकमहानसत्वादावतिव्याप्त: । यच्च पनात्तित्वे मति ये माधनवदत्तयस्तच्छन्यत्वेन पक्षमाधनवन्ताविति प्रमा- विशेष्यत्वेन वा हावनुगतोलल्य तत्र माध्यव्यावर्तकत्वमर्थ- माहुः तत्र यदि मत्प्रतिपक्षव्यभिचारयोग्यतरमावीत्राय कत्व दूषकतावीजं तदा योरनगमनमफन्नम् । यथासम्भवमुभयोनायकत्व तदा अवत्तिह तुर्क मत्प्रतिपक्षी बायके व्याप्तिः यदपि च पक्षतावच्छेदक माधने च न वर्त्तते यत्तच्छ्न्यस्य पक्षतावच्छेदकमान इति प्रतीति विशेष्यस्य वाश्रये माध्यव्यावर्तकत्वमर्थमाइः तत्रापि किं येन सम्बन्धेन हेतुता तेन अथ येन पक्षतावच्छेदकं पक्ष वर्तते तेन उत येन केनचित्तादृशाधम्माश्रये साध्य यावर्नकत्व मभिमतं नाद्यः जलं वह्निमद्भूमादित्यादी जलपक्षकवनिमा- ध्यके संयोगसम्बन्धेन साधने धमादौ वनिसामग्रमादायव्याप्ते: पक्षतावच्छेदकस्य संयोगमावृत्तेः संयोगेन धूमवतश्च वकि- अत्र ·अनुमानदौधितिः । मत्त्वनियमात् न द्वितीय: घटो जातिमान् मेयत्वादित्यादी समवायित्वादाव्याप्तेः वह्निमत्यर्वतपक्षके पर्वतो वहिमाम् धूमादित्यत्र धूमावयवे वहिव्यावर्त्तके वहिसामग्रवादावति- ब्याप्तेश्च अतएव नेतरोऽपोत्यादि स्वयमूहनोयमिति कृतं पल्लविर्तन। आपाधाप्रसिद्धेः आपाद्यस्य वहिव्यापकत्व सति धूमाव्यापकत्वस्याप्रसिद्धः। अनुमितोति अस्मदुक्त व्यभिचारोनायकत्व तदुन्नयनम्वरूपयोग्यत्वं तद्याप्तिपक्ष धम्मतारूपं पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वादिकञ्चानुमितिप्रति बन्धक ज्ञानविषयतावच्छ दकमेवेति भावः। ननु सामान्य लक्षणमितरव्यावत्योपयिकं विशेषलक्षणन्तु दृषकतायामुप- युज्यत इत्यत आह विशेषेति यथाश्रुतेऽवच्छिन्नसाव्याप कोपाध्यव्याप्या यत्किञ्चिद्धम्भावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वमेव व नव्य तथाच वहिना धूमस्य धूमेन वढेर्वा साधने पक्षेतरस्य तद्रूपज्ञानादनुमितिप्रतिबन्धापत्तिरित्यर्थः व्यवहारीपयिकत्वे च तत्रोपाधिव्यवहारापत्तिः पयवसितेऽत्याद्यभिधाने चाम्म- नयप्रवेश इति भावः व्यवहारोपयिक स्वव्यभिचारेण साध्य व्यभिचारीबायकत्वं लक्षणन्तु तत्तत्साध्यसमानाधिकरणत्वे सति तत्तत्साधनायापकत्व साध्यसाधनभेदाविमेव वस्तुती व्यभिचारिण: साधनस्यैवानुप्रवेशाच नातिप्रसङ्ग न च रूपेण गुरुत्वे साध्ये पृथिवोत्वाभावादेरुपाधितापत्तिः गुरुत्व्यभि. चारि रूपव्यक्तस्तद्याप्यत्वात् तदव्याप्यरूपव्यक्तय गुरुत्वाव्यभि- चारादिति दूषणतोपयिकन्तु यथासम्भवमननुगतमेवेति मत ·अनुमानदीधितिः । ११० A मिदं परे परिष्कुर्वन्ति तन्त्र साधौय: तथा हि साध्यसाधन व्यक्ति स्वरूपगर्भ नोपाधित्वमपि तु माध्यतावच्छ दकमाधन- तावच्छेदकधर्मगर्भ तत्तगणवे न सकलगुणव्यक्तिषु मापा- धेरपि द्रव्यत्वस्य गुणत्वेन सकलगुणव्येव निरुपाधित्वान गुणत्वेन गुण साध्ये सत्तात्वेन रूपेण मोपाधेरपि सत्ताया गुणक न्यत्वविशिष्टसत्तात्वन निरुपाधित्वात् तथाच तद्र- पावच्छिन्ने साध्ये तद्र पावच्छिन्ने साधने च के उपाधि- रित्यत्र तद्र पावच्छिन्नमाध्यममानाधिकरणत्वे मति तद्र पावच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वमनुगतं लक्षणं वाच्य नतु तद्र पा- वच्छिद्रतत्तत्माधनव्यक्ताव्यापकत्वमनुगमात् तथाच गुरुत्व त्वावच्छिन्नसमानाधिकरणस्य रूपत्वावच्छिन्नाव्यापकम्य पृ- थिवीत्वाभावादेरुपाधित्वं दुर्वारं व्यभिचारित्वेन साधन विशेषणन्तपदर्शितमेवेति सङ्घ पः। उपाधिलक्षणे माधना- व्यापकत्वं न विशेषणं दूषकतायामनुपयोगात् अव्याप्ति- करत्वाचेति। सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वेनोपाधेषकतावादिना- मभिप्रायं प्रकाशयति। केचिचिति माध्यतावच्छ दकाव- च्छिवं माध्यञ्च नोपाधिः परं साध्याविशिष्ट त्वात् पक्षे साधनस्य निश्चयेऽनुमानस्य वैवात् अनिश्चये च तस्यायोगात् । मन्दिग्धोपाधित्वे नापि न सद्भावनमित्याह अनुमितौति हेतो साध्यव्यभिचारः सन्दिग्धश्चेत् कृतं म- न्दिग्धोपाधिना अमन्दिग्धश्चेत्कथं तस्य सन्दिग्धोयाधित्व- मिति तु तत्त्वम् । हेतुष्यभिचारेति थप्यसंशयस्य व्यापक- प्रत्युद्भाव्य:

·११८ अनुमानदौधितिः । मंशयहेतु वादितिभावः न च तत्र मानाभावः कोटिम्मर- पादित एव तदुपपत्ते : क्वचित्तदनुविधानस्यापि व्याप्यतद- भावयोव्यापकतदभावसाहचर्यस्य गृहीतत्व न तत्स्मरण- एवोपतौणत्वात् तदग्रह तु तत्मशयाद्यापकसंशयस्याप्यभावा- दिति वाच्य महानसे हुताशनी न जलद इति स्मरतां पर्वतादिकमपि पश्यतां धूमादिसंशयभावाभावाभ्यां हुता- शनमंशयभावाभावदर्शनात्तस्थापि तई तुत्वात् अतएवोत्कर- कोटिकायाप्यस्य संशयायापकस्याप्य त्कटकोटिक: संशयः कारणोत्कर्षेणैव कार्योत्कर्षात् समानेत्यादि सूत्रन्तूप- लक्षणपरं तत्रम्य थकारो वा अनुक्तसमुच्चयार्थ इति वदन्ति । कोटिहयसहचरितधम्मवत्तया धर्मिज्ञानं हेतु: धम्मस्य चैकत्वं ज्ञानस्य च निश्चयत्व' नोपयुज्यते गौरवात् अवगाहते च लिङ्गसन्देहो लैङ्गिकतदभावसहचरिती लिङ्गतदभावी धर्मिणि तथा च साधारणधर्म एव तस्यान्तर्भाव इति तु नया: लिङ्गतदभावयोः प्रत्ये कमेकैककोटिसाधारण्यऽपि मिलितयोरसाधारणत्व सत्पतिपक्षस्थले विरुद्धयोरिव है. वोरिति तु टीकाकारानुयायिनः । इत्यञ्च साधनाव्यापक- त्वमन्देहे साध्यव्यापकव्यभिचारसन्देहात् साध्यव्यभिचारस- न्देहो हेतौ स्फुट एव साथव्यापकत्वसन्देहे तु साधनाच्या पकव्याप्यत्वसन्देहात्माध्ये साधनाव्यापकत्वसन्द हो बोध्यः । उपाधे: साध्यव्यापकत्वसन्देहेनाहितात्साधने साध्यव्यापक- व्यभिचारसन्द हामाध्यव्यभिचारसन्द हः इत्थमेव च दल- ·अनुमानदौधितिः । १२८ हये संशयस्थले व्यभिचारसंशयस्योक्तिसम्भव इत्यपि वदन्ति । उभयेति एकांशेऽपरस्य एकविशिष्टापरमाध्यतायान्तु एकैक- स्योपाधित्वमिति तु तत्त्वम् । ईश्वरेति वस्तुत: सद्ध तावपि तत्त्वाग्रहदशायामुपाधिसन्दे हेन व्यभिचारसन्देह इति भावः। सन्दिग्धेति न चानैकान्तिकत्वसन्द हः प्रतिबन्धको नतु तज्ज्ञानमिति तदर्थ तदुद्भावनमफलमिति वाच्यम अनैकान्तिकत्वसंशयात् मम व्याप्तिग्रहो मा भूदित्यभि- प्रायेण प्राचां हेतुदोषत्वे नासाधकतासाधकतया जिज्ञासा दिद्वारा परम्परया सन्द होपयोगित्वेन च तदुद्भावनस्य साम्प्रदायिकत्वात् । उपाधित्वस्य संशये निश्चये च जायमानं यजज्ञानमन मिति विरुणद्धि तदेवास्य दृषकतावोजमित्यभिप्रायेणाह म- न्दिग्धेति तद्यतिरकस्य क्वचिद्याप्यत्वेन क्वचिच्च पक्षधर्मत्वेन सन्दिग्धत्वात् बाधोनीतति ननु बाधेऽवतीर्णे ततएव हेतोरसा- धकत्वात् कृतमुपाधिना न वासाधारण्यं पक्षस्यैव सपक्षत्वात् अनवतौणे तु नोपाधित्वं पक्षेतरान्तरवत् साध्यव्यापकताया Uवाग्रहात् अनुकूलतकादिना कथञ्चित्त हे च नासा- धारण्यं व्यतिरेकितयान्वयव्यात्यग्रहस्य सत्प्रतिपक्षरूपतया च मत्यतिपक्षान्तरस्याकिञ्चित्करत्वादित्यरुचेराह पक्षवृत्तिश्चेति पक्षे तद् इदशायां तदभावग्रहासम्भवादिति भावः । व्याप्ति- विरहरूपतां निरस्य व्याप्तिज्ञानाभावदारकता निरस्थति नापौति अनौपाधिकत्वज्ञानस्य औपाधिकत्वज्ञानाभावस्य ·१२० अनुमानदौधितिः। कारणविघटकतया कारणभावरूपतादृशज्ञानविषयतया अनौपाधिकत्वज्ञानस्य कारणत्वं नाघयव्यतिरेकसिद्धम् परन्तु सोपाधित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकताया विना कारणी- भूतज्ञानविघटनमसम्भवित्वेन कल्पनीयं सैव त्वसिद्धति दूषणतात्पर्य्याद्ययाश्रुतमेव साधीय इत्यपि वदन्ति । व्याप्य- वासिाप्यत्वाचानेऽन्तर्भावस्तद्वारा दूषकत्व भिन्नर्मि- कल परिहरनाह न चेति। नहोति विरोधिविषयकत्वा भावेन साक्षात्प्रतिबन्धकत्वासम्भवादिति भावः। साध्य- व्यायव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारित्वमित्य भयत्र व बहु- बौहिः तस्मादिलादेरदूषणं वेति शेषः दृषकतावोजचिन्तन मिति निश्चयदशामधिकृत्य यनिश्चयहारोपाधित्वनिश्चयस्य दूषकत्वं तत्संशयद्वारा तत्संशयस्यापि तवात्वमिति भावः । व्यभिचारज्ञानदारति मानसे व्यभिचारनिश्चये उपाधिज्ञानं विशेषदर्शनरूपावनोपयुज्यते व्यभिचारानुमानं पुनरग्रे व क्ष्यति । व्याप्तीति साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपविरहः साधन तावच्छेदके माध्यसम्बन्धितानवच्छेदकरूपत्वपर्यावसनः साध्य वदन्यात्तित्वविशिष्टसाध्यवह त्तित्वविरहो वोन्नेयः नतु स्व- समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिसाध्यकत्व स्वत्वस्था नुगतस्याभावेन तत्तत्साधनत्वपर्यवसाने साध्यप्रसिद्धि- मात्रेणैव कृतार्थत्वात् साध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारित्वेन हेतो माध्ययभिचारित्वं साधनाव्यापकोपाधिव्याप्यत्व न साध्ये साधनाव्यापकत्वमनुमेयमिति तु नव्याः। व्यति ·अनुमानदीधितिः। रेकिणि साधने व्याप्तिविरहस्य व्यभिचारस्य चोनयने उपाधिः साधनाभाववत्तित्वं व्यभिचारास्फुटतादशायामुपाध्यनुसर- पाद्यत्राधिकरण हेतोः साध्यव्यभिचारित्वं तदीयधर्म नाम्य साध्याव्यापकत्वग्रहः । उपाधिमात्रे ति तेनापि व्यभिचारा नुमाने तत्रापि तथाविधोपाधिमम्भवादिति भावः वस्तुतस्तु व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्याव्यभिचारित्वे व्याप्यव्यापकभाव- याधतापत्त्या हेतोः साध्यव्याप्यत्वेन साधनाभाववत्तित्वम्ब माध्ययापकत्वान्नोपाधित्वमिति तत्त्वम्। अवृत्तीति व्याप्य- वाभावमाधनाभिप्रायेण साधनाव्याप्यत्वस्योपाधिलेच नैष दोषः । साधनेति यथाश्रुताभिप्रायेण प्रतियोगियधिकर णसाधनाभाववत्तित्वस्य साधनवदन्यत्तित्वस्य चौकी तथा वामम्भवात् एवञ्च सत्प्रतिपक्षे निशितोपाधिवत्सन्दिग्धोपाधि- सद्भाव्यः । न च तत्कर्त्तव्यस्य व्यभिचारिमन्देहस्य प्रतिहतु- समाजादेव सिद्ध: किं तेनेति वाच्य परस्परप्रतिबन्धनवान- मित्यनुत्पादे तत्र व्यभिचारमन्देहस्यावश्यमुत्पत्ती माना भावात् उपाधिसन्देहाद्विशिव्यैकत्र व्यभिचारमन्द हेन तुल्य बलत्वाभावात् न चातुल्यबलेन सत्प्रतिपक्षी व्यभिचारादि शङ्काधानं वा स्वरसतः सन्दिग्धव्यभिचारादिनापि तथाव- प्रसङ्गादिति। अत्र च क्वचिदुपाधस्तुल्यबलत्वे सत्पतिपक्षी बायकतया तर्कादिमाचियादधिकबलत्वे च बाधोनायकत यापि दुषकत्वं व्याप्यादिप्रतिसन्धाने तदुवयनस्य ततोऽनु मिति प्रतिरोधस्य च दूर्बारत्वात् परन्तु सार्वत्रिकत्वं न ·१२२ अनुमानदौधितिः । तस्येति ध्येयम् । असाधारणविपर्यय इति इदं सत्पति- पक्षोबायकत्वमभिप्रेत्य । यद्यपि व्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षत्वे सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षान्तरस्यादोषत्वान्नासाधारस्य दो- षाय तथापि सत्प्रतिपक्षोन्नयनौपयिकसाध्यव्यापकत्व- ग्राहकप्रमाणाभावे तात्पर्य्यम् । तदयं निष्कर्षः यत्र यद्दीषी बायकतया दूषणत्वमुपाधस्तत्र तदुन्नायनौपयिकरूपवैकल्य मेवाभावे प्रयोजकम् एवञ्च यत्र स्थापनायां पक्षताव च्छेदकमामानाधिकरण्येन साध्यसिडिरुद्देश्या तत्र पक्षा व्यापकविपर्ययस्थाभासत्व तदिरहेण पक्षकदेशे सत्पति- पत्रेऽप्येकदेशान्तरे माध्यसिद्धेरप्रत्यूहत्वात् यत्र तु पक्षताव- च्छेदकावच्छेदेन तथा तत्र तादृशस्योपाधित्वमेव एकदेशे प्रतिपक्षस्थापि तादृशसिद्धिविरोधित्वात् माध्यविपर्यायस्या- मत्त्वमनुपाधित्वे प्रयोजकं न त्वज्ञातमज्ञातस्यापि तस्य व्याप- कव्यतिरेकेण सिद्धिसम्भवात्। अथ सिद्धसाध्यविपर्ययत्वेन चाभासत्व व्यभिचारोबायकतया दूषकत्वपक्षे विनापि साध्यप्रसिद्धि प्रत्येकपदार्थसिद्धयव घटी नाभिधेय इत्यादि प्रतिज्ञापत्ते व्यत्पादयिष्यते च तत्र प्रतिज्ञाविरहः व्यापका- भावेनाप्रसिद्धैधव व्याप्याभावस्य सिद्धाभ्युपगमात् पूर्वसाधन- यतिरेकत्वन्तु नोपाधित्वेन नाप्यनुपाधित्वेन नियतं वह्निना धूमस्य स्थापनायां प्रतिहेतावान्धनाभावे वाभावस्योपा- धिताया धूमाभावस्य चार्टेधनाभावेन स्थापनायां प्रतिहत वहावा;न्धनस्थानुपाधितायाश्च प्रसङ्गात् परन्तु पूर्वसाति

·अनुमानदीधितिः।
१२३
यतिरेकस्य प्रतिहेतावुपाधित्वे नोभावने मत्प्रतिपक्षमात्रम्-
च्छिधेत सर्वत्र व तत्सम्भवात् आभासत्वेऽपि म्यापनाका
विशेषाग्रहदशायामेव सत्प्रतिपक्षोपन्यासात् वस्तुतः माध्या-
व्यापकस्यापि पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य तदानी तत्त्वेनाग्रहा-
दुपन्याससम्भवात् अतो बलवत्तरानुकूलतर्क विना पूर्व
साधनव्यतिरेको नोपाधित्वेनोद्भाव्य इति कथकममयवशा-
देवासावुपाधित्वेन नोपन्यस्यत इति । ययाकनवेति
कादाचित्कत्ये न सकतँ कत्वस्थापनायामजन्यत्वे प्रतिहता
वित्यर्थः।
अनुमिति लक्षणेककार्यानुकूलतासङ्गत्या पक्षधम्मता
निरूपयितुमाह व्यासोति। मन्दिग्धेति । यत्र माध्यम्य
यादृशमम्बन्धावगा हनिम्म पनिवर्यो यः संशयस्तत्र म
तादृशसम्बन्धेन साध्यानु मिती पक्ष तेत्यर्थः तेन न पक्षसाध्य
विशेष्य कसंशयाननुगमो न वा सम्बन्धान्तरेण मन्द हेऽपि
निर्णीतसम्बन्धेन पक्षत्वम् न वा तमःप्रभृतिषु समवायेनाका
काशादिसाधने तई कल्यम् । मंशययोग्यतां निरस्यति
नापीति साधकबाधकमाने सिद्धिबाधी केवलान्वयिनि च
पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वधौरव सुलभीऽबाधः। ननु तथापि
पुनरनुमित्मा ततः परामर्शानन्तरं स्मरणात्मकाहा परामर्था-
दनुमोतिष्टसाधनताविषयकादमुमित्मा ततोऽनुमितिरिति
'फलबला कल्पनीयमित्यत आह सिषाधयिषेति नचानुमिति-
मिनके च्छ व पक्षता सा च कचित्खनिष्ठेव सर्वचेश्वरनिष्ठेव

·१२४ अनुमानदीधितिः । सुलभेति वाच्यं तस्यानित्यत्वेन सिद्धी सत्यामपि पक्षता प्रसङ्गात् न च तस्यास्तदानीं न तजनकत्व तद्धि न तद्योग्यता अनपायात् न च तदुपधानम् अनुमितेः पूर्व तदभावात् न च तत्सामग्रीसमवधानं कारणमात्रस्य पक्षता कुक्षिनिक्षेपप्रसङ्गाच्छेषवैयर्थात् तदानों सामग्रोविरहप्रयो- जकातिरेकप्रतियोगिनः कारणस्य वक्तव्यत्वापाताच । सि- षाधविषेति यत्रानुमित्मानमारं माध्यतयाप्यवत्त्वविशिष्ट- पक्षस्मरणम् अनुमितीष्टसाधनताविषयकतादृशस्मरणादा अनुमित्मा अनुमित्मापूर्वकालोत्पन्नविशेषणस्मरणादा अनु- मित्माकालोत्पन्नेन्द्रिय सन्निकर्षसहितात्माध्यतद्याप्यविशिष्ट पक्षप्रत्यक्ष तदनन्तरञ्चानुमितिस्तत्र पक्षतासम्पत्तये सहक- तान्तं साधकमानविशेषणम् । सिषाधयिषा च तत्माध्य- विशिष्टतत्पनविषयत्वप्रकारिका अनुमितिविषयिणीच्छा यत्किञ्चिहोचरं ज्ञानं जायतामितीच्ायामपि सिद्धिसत्त्वेऽ. नुमित्यनुत्पादात् अनुमितित्वाप्रकारिकायामपि प्रत्यक्षा यतिरिक्त पर्वते वशिज्ञानं जायतामितीच्छायां प्रत्यक्षाद्य- नन्तरमनुमित्युत्पादाच्च यादृशयादृशेच्छासत्त्वे सिद्धी सत्या मनुमितिस्तत्तदिच्छाभावसमुदायस्य विशेषणत्वादिच्छाया अननुगमेऽपि न क्षतिः धमेनानुमिनुयामितिच्छायामालोक परामर्शदसत्यामपि सिद्धौ यदि नानुमितिस्तदायमात्र लिङ्गकानुमितीच्या कामिनौजिज्ञासादिवत् पृथक् प्रति बन्धिका यदि च तत्रानुमितिस्सदा सिद्धिसत्वे तत्रानुमिते ·अनुमानदौधितिः। रिणाय तल्लिङ्गि कानुमितीच्छा तदन्यमावलिङ्ग कानुमितो. च्छातिरिक्तानुमितीच्छा वा वाच्या लिङ्गविशेषणापि च नियन्त्रितं पक्षवं तनिङ्गकानुमितो सिडिकालीना तल्लि- निकानुमितीच्छा विरहविशिष्टान्यलिङ्गकानुमितोच्छ व वा प्रतिबन्धिका साधकमानं माध्यवत्त्वनिश्चयः पाषाणमयत्वा दिना पर्वते तेजस्वादिना च वह सिडावपि पर्वतत्वेन तत्र वद्वित्वेन च तस्यानुमिते ईम्मित्वसाध्यत्वोरवच्छ दकावन- प्रवेशनीयो यदि च पर्वतत्वसामानाधिकरण्ये नैकत्र साध्य सिद्धावपि विनानुमित्मामन्यत्र तादृशानुमितिगनुभविको तदा धम्मिविशेषोऽपि निवेश्यो नान्यथा पत्ततावच्छ दकम्य मामानाधिकरण्येन साथसिद्धावपि तदवच्छ देनानुमिति दर्शनात् पक्षतावच्छेदकावच्छेदनानुमितिं प्रति तदवछ देन सिद्धस्तत्मामानाधिकरण्यमात्रेणामिति प्रति तु मिद्धि मात्रस्य विरोधित्वम् इत्थञ्च लिङ्गभेद न्यायोऽनुसरणाब: साविशव्यकसिद्धानन्तरं पक्षविशेष्यकानुमित: प्रामागि कल्वे तां प्रप्ति पक्षविर्शव्यिकव मिहिविरोधिनी एवञ्च पक्षविशय्यक सिडानन्तरमपि साध्यविशथिकानुमिति यत तुल्यन्यायात् समानाकारायाः सिद्धेः प्रतिबन्धकत्वे पर्यवसानात् तादृशा नुमिति प्रति सिद्धिमात्र विरोधिमाध्यप्रसिद्धिरेव वा अतएव प्रसिद्धसाध्यकस्थले पक्षविशेष्यिकैवानुमितिरनुभूयत इति अत्र च व्याप्तिस्मरणादिना पूर्वानुमित्मानाशे परामर्शकाले च सिदिसत्त्वेऽनुमित्मान्तरोत्पत्त्यैवानुमितिस्तथैव कारणीभूतस्य

·१२६
अनुमानदीधितिः।
विशिष्टाभावस्य सम्पत्तिरित्युपाधायाः । अन्ये तु दित्रिक्षणा
न्तरितायामप्यनुमित्मायामनुमितिदर्शनात् अनुमित्मायो-
ग्यता वाया सा च न स्वोत्पत्त्यनन्तरं स्वविषयसिद्धानु-
त्पादः अनुमित्मानन्तरमन्तरानुमिन्यनुत्पाद दिवसादि-
विलम्बेनेन्द्रियादिना निर्णीतेऽपि साध्ये लिङ्ग परामर्शदनु
मितिप्रसङ्गात् कित्वनुमित्मानन्तरं लिङ्गदर्शनादिक्रमेग
यावता कालेनोत्सर्गतः परामों जायते तावानेव काल:
फलबलेन तथा कल्पनात् अथवानुमिन्मोत्यत्यनन्तरमनमि
सानाशेऽपि मिट्टी सत्या यावत्कालमध्येऽनुमितिर्जायत
तावानव कालोऽमित्स धोपन्त क्षितः यदि च सिद्दानन्तर
तन्नाशऽपि हिलिगमध्य विनाजुमि सामनुमित्यनुत्यादोऽनु.
भवसिद्धस्तदा सियाणि तावानव समय उपलक्षणीयः
विशिष्यक्षणनियमस्वहितः करणीय इति वदन्ति ।
च यत्र साध्यनिर्म येच्छानन्तरं पूर्वोकन्यायेन साध्यतयाप्य
विशिष्ट पक्षस्य प्रत्यक्षं समरर वा यत्र वा साध्यताप्यधर्म
तादृशव्याप्यधर्मान्तरविशिष्टपक्षस्य तत्पक्षकसाध्यतचाप्यव
त्यानुमित्योरिष्टसाधनतायाकं स्मरणं ततस्तयोरनुमित्मा
साध्यतयाप्यवत्त्वानुमितिस्तत्र तदनन्तरमनुमिति
प्रसङ्गः योग्यताविवक्षण तु सुतरामेवेति तदिच्छाविषय
सिडानुपहितत्व तविशेषणं पक्षमाध्यभेदेन च पक्षताया
भेदात् पृथक् पृथर्गव कार्यकारणभावः तथाच यत्र
सिद्धानन्तरं कदाप्यनुमितिर्न जाता तत्र सिद्धाभावमा
अन्न
ततः

·- अनुमानदीधितिः। १२७ कारणं न तु तत्रेच्छानिवेशोऽपि गौरवात् प्रयोजनाभावाच्च तैन यत्पक्षकयत्माध्यकानुमितो कस्यापीच्छा न जाता तबोक्ति साधारण्यमानसम्पादनायेश्वरेच्छानिवेशनायासो नोपादेयः । यत्तु सिषाधयिषाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणा- त्पत्तिकानुमितिकभिन्ना या सिद्धिः सिषाधयिषाविरह विशिष्टायास्तस्या अभावः पक्षता अथ लतोयक्षणव्यवधायक- द्वितीयक्षण एवाव्यवहितत्वपर्यवसानाद्यनाविरलकमेण सि- डिसिषाधयिषानुमितयस्तत्र द्वितीयक्ष ण पक्षतासम्पत्तये हि तौयसिपाधयिषाविरही विशेषणमस्तु सिद्धेः प्राथमिकस्त स्वक्षणस्य किमर्थमिति चेत् यत्र क्रमेण सिषाधयिषाप्रात्य क्षिकसिद्धिपरामर्शानुमितयस्तत्र वतीयक्षण पक्ष तासम्म त्वर्थमिति तन्न यत्रानुदित्मानाशकाल प्रात्यक्षिको सिद्धिरण च परामर्शानुमितो तत्र पक्षताविरहप्रसङ्गात् अथ प्रथम- क्षणमपच्य द्वितीयस्येव द्वितीयमपेक्ष्य हतोयस्याप्यव्यवहि- तोत्तरत्व स्वध्वंसाधिकरणकालध्वमानधिकरण व मति खाधिकरणकालध्व'साधिकरणत्व वा तादृशाव्यवहितोत्तरत्व वाच्यं तथाच यत्र क्रमेण मिडिसिषाविषामितय स्तन प्रथमेण पक्षतावारणाय उत्तरक्षणस्य विशेषगा प्रथम विशिष्टान्त द्वितीयन्तु सिद्धेस्तत्र व हितोयक्षण पक्षतासम्पत्तये यदि पुनरिच्छाजनिका सामग्री प्रतिबधा- त्यनुमिति तदानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिसिडिभिम्रसिद्धाभाव मात्र पक्षतेति चेत्तादृसिद्धीनां तत्तद्यक्तित्व नाभावः ·१६ अनुमानदौधितिः। कारणं निरुक्तरूपविशिष्टत्वेन वा नाद्यः अनन्तकार्य- कारणभावप्रसङ्गात् तादृशसकलसिद्धी अनुमित्साविरहविश- पणदानस्य वैयर्थात् तत्तत्समयसम्बन्धव्यक्तीनां तत्तत्समया- वच्छिन्नतत्तन्मनोयोगादीनां वा प्रतिबन्धकत्व प्रसङ्गाच्च नान्यः सत्यपि परामर्शादी कस्याश्चि सिद्धेग्नन्तरमनुमितिः कस्या- श्चिन्नेत्वत्र नियामकाभावात् न वा कारण तावच्छेदकाव च्छिन्नसमाजाधीनकार्योत्पादादिकं कारण तावच्छेदककोटी मिविशर्त तथा सति उत्पत्तिकालावच्छिन्द्रत्वविशषिर्तन वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकस्वममानाधिकरणानुमिति कसविषयत्वेन स्वसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणी- त्पन्नसविषयत्व न स्वक्षणायवहितोत्तरक्षणानुत्पत्तिकस्वस मानाधिकरणानुमितिकभिन्नसविषयत्व न स्वसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवर्तित्वविशिष्टज्ञा नत्वादिना कारणत्व' स्यात् अव्यवहितोत्तरश्च हितीय एव क्षण इति नातिप्रसङ्गः न चादिमषु परामर्श- स्थितिक्षण यत्र विरोधिसियादिविनाशस्तत्रोत्तरक्षण- ऽनुमितिर्न स्यात् परामर्शस्थातथात्वादिति वाच्यम् अनुमिबिसामग्रा विरोधिन्या विरहेण तदानौमुत्पन्नादन- व्यवसायादेरन्ततः संस्काराद्दा तत्सम्भवात् संस्कारजन्यत्वेन स्थतित्वस्य प्रागेव निरासात् स्वाहा स्वसमानाधिकरणानु. मित्यव्यवहितपूर्वक्षणकृत्तिभिन्नत्वेन स्वसमानाधिकरणानु मित्यवव्यहितपूर्वत्वानधिकरणकृत्तित्वविशिष्टत्वेन वा खस वा किं वा ·अनुमानदीधितिः। १२८ मानाधिकरणानुमित्यत्पत्त्यनधिकरण-समया व्यवहितपूर्वक्षण- वृतित्वविशिष्टत्वेन वा प्रतिबन्धकत्वं तदव्यवहितपूर्वत्वञ्च तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वम् । न चात्र प्रथमे यत्र सिद्यात्मकपरामर्शानन्तरं सिषाधयिषाया उत्पत्तिकाले तत्पुरुषो यस्य कस्यापि धम्मस्य न विनाशोऽनन्तरं पुनरन- मिति: तत्र तदुत्पत्तिसमयेऽपि सा स्यात् तत्य वकालोनानां सर्वेषां तादृशपूर्ववर्त्तित्वेनाविरोधित्वादिति वाच्यम् अनव- रतपरिस्पन्दमानापरिमितपवनादिपरमाण चेतनमयोगसन्ता नान्तःपातिव्यतोनामविरतमेवीपरमात् फलानत्यादबले- नापि तादृशकल्पनासम्भवात् कारणान्तरकल्पने गौरवान अन्वयव्यभिचारसन्द हस्य च कारणत्वग्रहाविरोधित्वात् उण- दोयन्तां वा तत्तदात्मसमयविशेषसम्बन्धा एव तादृशपूर्ववर्ति- भिन्नाः भवेडा तत्तत्पु रुषोयानुमितिं प्रति तत्तदीयानु मित्यव्यवहितपूर्वक्षणत्वादिना तादृशक्षणवर्त्तित्वविशिष्टत्वा- दिना वा कारणत्व तथाचीपमानादेः प्रमाणान्तरत्वं भज्येत सर्वशनुमितिसामग्रीसम्भवात् विलीयेत च परामर्शत्वादिना कारणत्वं बाधकत्वादिना च प्रतिबन्धकत्वम् अनयैव रीत्या- कार्यान्तरेवपि क्ल प्तानां कारणानां प्रतिबन्धकानाचातथा- वमल तानाञ्च तथात्व प्रसज्य त अतएव न हितीयोऽपि प्र. कारः वैयर्थ्याच्च सिद्धः। मिषाधयिषाविरहविशिष्टस्य सिद्धानुमानातिरिक्तसाधकमानयोरन्यतरस्याभावः कारण मिति तु केचित्तम्ब साधकमानं हि मिद्धिम्बरूपयोग्य ·१३० अनुमानदौधितिः । तदुपहितं तत्सामग्री वा नाद्यः चक्षुरादिमत्त्वे विनान मितोच्छामनुमित्यभावप्रसङ्गात् न द्वितीय: मिद्धे : पूर्व तदुपहित चाभावेन प्रत्यक्ष सामग्रीमत्वेऽप्यनमित्यापत्तेः अन- मानातिरिक्त्यस्य वैयर्थ्याच्च न टतीयः अनुमितिसामग्रा- भावत्वेन प्रत्यक्षकारणत्वम् अनुमित्माविरहविशिष्टप्रत्यक्ष- सामग्राभावत्वेन चान मितिकारणत्वमित्यन्योऽन्याश्रयात् म्थाणत्वाभावव्याप्यदर्शनक्षणे प्रतियोग्यारोपविरहेणाभाव- प्रत्यक्षमामग्रोविरहात् पक्षतासत्त्वे स्थाणुवारीपक्षणे तद- भावानुमित्यापत्ते रित्यपि कश्चित् वस्तुतस्तु खतन्वान्वय यतिरेकशालित्वान्नियमेन प्रथममुपस्थितत्वालाघवाच्च प्रत्ये कमेव तथात्वम न्यथा बाधाटेरप्यत्र वान्तर्भावप्रसङ्गात् । चान मित्साविरहस्य प्रत्येकं विशेषणन्वे गौरवं शाब्द मिद्धी मन्यामशाब्दं ज्ञानं जायतामितीच्छायामनमितरुत्- पादात् सिदावनमितिविषयेच्छाविरहस्य प्रत्यक्षमामग्रीसत्त्वे च तादृशेच्छायामनुमित्यनुत्पादात् साधकमाने अनु मिति वादिप्रकारकेच्छाविरहस्य पृथर्गव विशेषणतायास्त्वयापि वायत्वात् स्वनिवर्त्तकप्रत्यक्षादिसामग्रीसमवहितान्यत्वादिना च तादृशेच्छयोरनुगमे तोव गौरवम् अन्यतरत्वघटकयोरन्यो- न्याभावयोमिथोविशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावश्च श्रा मनिष्ठश्व समवायेन सिद्धेरभाव: भिवभिन्नेन च सम्बन्धन तत्तदसाधारणकारणरूपायास्त सामग्रमाः मणिविशिष्टस्य वहेरिवेतरेतरविशिष्टस्य मनोयोगादेः प्रतिबन्धकत्वायोगात् ·अनुमानदीधिति। १३१ तथा च कथमनुगतरूपेण तयोरभावः कारणम् एवं सिद्धे: सिषाधयिषाविरहेण वैशिष्टामेककालावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्वं प्रत्यक्षादिकारणचक्षुः संयोगादेवन्यादृशमितिसामग्रीविशे- पाभावस्य हेतुत्वेऽपि लाघवात् सिद्ध्यभाव एव पक्षव्यबहार- निमित्तम् एतदेवाभिसन्धाय प्रवृत्तिनिमित्तमुक्तमिति वक्ष्यति फलानुपहितसिद्धीच्छाविरहविशिष्टसिवाभावाप- क्षया बाधाभावस्य लघुत्वेऽपि सिसाधनस्थलपक्षव्यवहार विरहेण तादृसिद्ध्यभावस्यावश्यकत्वं बाधाभावो न निवि- शते गौरवात् विशिष्टसिद्ध्यभावस्य चात्मनिष्ठस्यैवानुमितिहतु- त्वपि तस्य परम्परासम्बन्धादेव पर्वतादी पक्षव्यवहार इति ध्येयम् एकस्य पुसोऽनुमित्मासत्त्वेऽपि अन्यस्य तहिर- हिणः प्रत्यक्षादिसामग्रीसत्त्वेऽनुमित्य नुत्पादात् तत्पुरुषो- यानुमितिं प्रति तत्तत्पुरुषोयानुमित्माविरहकालोनतत्त- त्पुरुषोयसिद्धिसामग्रीविशेषविरहोऽनन्यगतिकत्वेन हेतुरु- पेतव्य इति वदन्ति । अथ सिद्ध्यु त्तरानुमिती सिषाधयिषा- हेतुरस्तु नचैवं मण्यादिस्थलीयदाहं प्रत्युत्तेजकस्य हेतुत्वा पत्तिः उत्तेजकानामननुगतत्वात् तावदभावविशिष्टमण्याद्य भावस्य चानुगतत्वादिति चेदिहापि दर्शितोऽननुगमः सिषा धयिषायाः सिद्ध्य तरानुमितित्वश्वानुगतानतिप्रसक्त दुर्वचं सिद्धिस्थितिकालौनां खेतरसिद्धिकालीनां वानुमितिं. प्रति हेतुत्वकल्पने च विनापि सिषाधयिषां मिधिनाशकालेऽनु- मित्युत्पादोदुर्वारः एकस्य च पुसः सिद्धिसत्त्वे ऽन्यस्य सिषा- ·अनुमानदीधितिः। धयिषाशून्यस्थानुमित्यनुत्पादप्रसङ्गः तत्तत्पुरुषोयतादृशा नुमितिं प्रति सिषाधयिषाया हेतुत्व ऽनन्तकार्यकारणभाव- प्रसङ्गः श्रपि च सिद्धौ सत्यां विनापि मिषाधयिषां सामान्य सामग्रीतोऽनुमितिसामान्योत्पत्तिप्रसङ्गात् न होदृशविशेष- सामग्री विना मामान्यसामग्रमा अनुमितिजनकत्व नास्ति न चान्यत्रापि तद्विशेषसामग्रान्तरमस्तीति तत्कल्पने चाति गौरवम् इह जायमाना सा सिद्ध्यु त्तरेव स्थात् सा च न जायते कारणभावादिति चेत् समाजनिष्ठानु मितिसामा न्यन्तु स्थादेव कार्योत्यादविरहस्य विना कारणभावमस- भवात् करणव्यापारत्वे नावश्यककारणभावस्य परामर्शस्य कारणतावच्छेदिका पक्षता न कारणमिति तु भ्रमः प्रति बन्धकान्तराभाववदन्वयव्यतिरेकशालिवेन हेतुत्वात् अ- न्यथा यथासम्भवनिमित्तकारणस्य समवायिकारणत्वाद्यव च्छेदकत्वप्रसङ्गात् अथानु मितिसाधारणसिद्ध: प्रतिबन्ध कत्वे तदभावस्य मण्याद्यभाववत् प्रतिबन्धकाभावत्वेन कार्यकालवृत्त रेव हेतुत्वात् अनुमितिकाले च तदसम्भवात मा नोत्पद्य तेति चेन्न यस्य मण्याद्यभावादेः कार्यसमकाल तयान्वयव्यतिरेकित्व तम्येव तथात्वेन हेतुत्व नतु सर्वस गौरवात् अन्यथा समवायिकारणस्य कार्यसहभूतस्यैव हेतु त्वात्. कारणमात्रस्य तथात्वप्रमको प्राभाकरा एव विजये रबिति। प्राभाकरास्तु विनाप्यनुमित्मां क्वचित् परामर्शा- नुमितिप्रवाहयाविरललमस्यानुभषिकत्वात् कालभेदकल्प ·अनुमानदीधितिः । ३ नायाञ्च मानाभावात् मानाभावाच पक्षता नानुमिति हेतुः परार्थानुमाने तु सिद्धसाधनमर्थान्तरविधया टूषण- मित्याहुः। लक्षणोपोहातेन विशिष्टज्ञानस्य कारणत्वं व्यवस्थापयति पक्षेत्यादि । व्याप्तिस्मरणिति स्मरण त्वमविवक्षितम् अव्याप कत्वात् लाधवात् । प्रथमोपस्थितत्वलाघवात्। कल्पना- लाघवमाह परामर्शति परामर्शहेतुत्यवादिनाप्यनुमित: पूर्व तादृशज्ञानमवश्य मन्तव्य तथाचातिरिक्तधर्मिण स्तत्रानन्यथासिद्धत्वनियतपूर्ववर्तित्व याच कल्पनामपेक्ष्य उ भयवादिसिनियतपूर्ववर्त्तिनोऽनन्यथासिद्धत्वमात्रकल्पनाल घोयसीति। ननु धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तेरालोकत्वेन च पक्ष धम्मताया ग्रहेऽप्यनुमितिः स्यादित्यत आह एवमिति बद्ध मावच्छ देन व्याप्तिज्ञानं तेनैव रूपेण पक्षधम्मताजानं हेतु रिति नातिप्रसङ्गः ज्ञान हयादिति हित्वमविवक्षितं लाघ- वात् अवच्छेदकलाघवात् आवश्यकत्वात् व्याप्यतावच्छ दकप्रकारकव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वे व्याप्तिज्ञानहेतुताया आव व्यकत्वात् । क्वचिदुपजीव्यत्वादिति पाठः उपजी व्यत्वञ्च व्याप्ति ज्ञानं विना यम्मावच्छे देन व्याप्तिज्ञानं तत्प्रकारकपक्षधम्म- ताज्ञानस्थासम्भवात् एवञ्च सिद्धे व्याप्तिज्ञाने हेतावतिप्रसङ्ग- भङ्गाय पक्षधम्मताविषयत्वमवच्छेदकं कल्पाते लाघवात् नतु कारणन्तरं गौरवादिति भावः। सिद्धस्य व्याप्तिज्ञानस्य न पक्ष- धम्म्रताविषयत्वमित्याशयेनाह तस्येति । यहा व्याप्यत्वज्ञान- ·१३४ अनुमानदौधितिः। मिति व्याप्यत्वमकारक पक्षधम्ताज्ञानमित्यर्थः । ननु वि. शिष्टज्ञानान्यथानुपपत्त्याज्ञानादयस्थावश्य वाच्यतया तस्यैव हेतुत्वं युक्त तदिदमुक्तमावश्यकत्वादित्यत आह उपजीव्य- लादिति विशिष्ट ज्ञानान्य थानुपपत्या तत्कल्पते विशिष्टज्ञान- म्योपजीव्यत्वादित्यर्थः । स्वसम्बेदनसिद्धमेव ज्ञानदयं आव- श्यकत्वञ्च तस्योभयवादिप्तिद्धमित्याशयेनाह तस्येति। अ. सिद्धि परिजिहोर्यु राशङ्गत अथेति अयं पक्षपत्तिः हेतु- रिति लाघवादिति शेषः । अनुमितिसामग्रमा इति स्मति- हेतुतावादिनां नव्यानां नये दूषणमिदं नतु संस्कारकारण. लावादिनां प्राचामिति । अयेत्यादि अत्र यत्र प्रथमं पक्षा- ग्रहे गृहोतधमे स्मृतव्याप्तिवैशिट्यभानमनन्तरञ्च ग्रहोते पक्षे तादृशविशिष्टधोस्त चेत्यपि द्रष्टव्यम्। प्रथमत दूति विशिष्टज्ञानात् पूर्वमनुमितिसामग्रीविरहप्रदर्शनाय। एवञ्च मिडे पूर्ववर्तिनि विशिष्टज्ञाने तस्यैव तत्त्वेन हेतुत्व गुरु धम्मयावच्छे देनान्यथासिद्धत्वकल्पनामपेक्ष्य लघ्वेकरूपा- बच्छेदेन नियमानन्यथा सिडिकल्पनाया एव न्याय्यत्वात् गृह्यमाणव्याप्यवच्छेदकताकधर्म प्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन पक्षधमंताग्रहप्रकारोभवधर्मावच्छिन्नव्याप्तिज्ञानत्वेन वैक रूपेण कारणत्वे चातिगौरवात् विनिगमनाविरहाच तवापि च नियतपूर्ववर्त्तित्वकल्पयामित्याह यत्र चेति । तेन विनति तथा च व्यभिचारात्कारणत्व बाधितमितिभावः। वती व्यभिचारं निरस्थति अस्मदुतेति । अनवस्थानादिति। न च ·अनुमानदीधितिः । १३५ धूमान्तरसन्निकर्षे तद्यक्रिवत्तिधूमत्व वहिव्याप्तिव्याप्यमिति लिङ्गविशय्यक परामर्शाद्यात्यनुमितिमम्भवः धूममात्रासन्नि- कर्षेऽपि तत्र वहानुभानात् तद्यक्तिवृत्तित्वधूमत्वत्ववैशिष्टयग्रा हकविरहाच्च असाधारणमिति शरीरादिव्युदासः आलोकादि वारणाय प्रमाणान्तरासहकारोति वाच्य तदपि प्रमाणा- न्तरं भवत्येव प्रत्यक्षादिप्रमाकरणत्वेन च विभागान्न तद्या- घात इत्यपि कश्चित् । यहा असाधारणमसमवहितं तथा च यज्जातोयप्रमायां मनोऽन्य करणेनासमवहितं मत् यहि- विषयकप्रमोत्पादकं यज्जातीयप्रमासामग्रोविरह वा यत्प्र- मोत्पादकं तत्तद्विजातोयप्रमाहतुरित्येव व्याप्ति: तनः सि- डायां विलक्षण प्रमायां विलक्षणे च तत्करणे कल्पनीये आव-! श्यकत्वादाधकाभावाच तस्यैव तथात्वं पर्यवस्य तीति । संशय- स्वप्नी च न विशिष्टानुभवरूपो येनोपन यादिवशाहिविषया- नुभवजनने क्ल प्तशक्ति केन मनसा दोषवशाद प्रमेव तदभावा- दिवशात् प्रमापि जनयितव्ये त्याशीत किन्तु धम्मिज्ञान- कोटिस्मरणादिरूपी धम्मिज्ञानं पुनरनुभवरूपं यथासम्भव- मक्षादेः स्मरणञ्च संस्कारादित्याशयेनाह संशयेति। व्या- प्यत्वानुमानादिति धूमत्वादी वयादिव्याप्तिव्याप्यत्व जा- नतो धूमत्वत्वादिना तहत्त्वनिश्चयदशायामन्यदात्वसंसर्गा- ग्रहादेवेति। अतीन्द्रियादी लिङ्गे व्याप्यत्वप्रकारकज्ञान- म्यासम्भवेयनमितेः सर्वानभवमिहतया तस्य कारणवे बाधित परिशेषाद्गुरोरपि व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे ·१३६ अनुमानदीधितिः । सिद्धे शाब्दव्याप्यवत्ताबोधस्थ लेऽपि तत्कल्पाते कारणं विना कार्योत्पत्तेरसम्भवात् तेन च विना तत्रानमितेरसिहत्वाब त स्थापि हेतुताबाधः तबातोन्ट्रियलिङ्गादौ सर्वानुभवसिद्भाया अयनमित: सर्वथैवापलापः मम तु कचित्कालविलम्बादिमात्र कल्पनमित्याशयवानाह अतएवेति तुल्यमित्यभ्य पगमवादः यत्र यदवच्छिन्ने यथाहि तदभावेन तदभावव्याप्यतया ग्रहोतेन वा विशिष्टेन तत्मशयः तथा यदवच्छ देन तद्- व्यावर्तकधम्मदर्शनं तद्विशिष्ट ऽपि अनुभवबलाद्यावर्त कर तदभावो यदवच्छ देन वा तदभावोऽवगतो यो वा तदभाव व्याप्यत्वेन गृहीतः यथा स्थाणुत्वाभावस्य पुरुषत्वावच्छ देन ग्रहे पुरुषत्वस्य स्थाणुत्वाभाव व्याप्यन गृहीतस्य करा- देर्वा इदन्त्वावच्छेदेन ग्रहे पुरुषोऽयं स्थागुन वेति न संशयः तदभावादिवच्च तहदन्योऽन्याभावादिस्तादालन संशये च तदन्योऽन्याभावादिरपि द्रष्टव्यः एवं न तड्चमोऽपि विशेष दर्शनस्य विपरीतज्ञानमात्र विरोधित्वादित्यये व्यक्तीभवि- व्यति। नन्वित्यादि इदं नीलत्वेन प्रतीयमानं भावोऽभावी क भावत्वाभावत्व योस्तत्त्वयोरित्यर्थः लिङ्गत्वाभावादप्रसिद्ध त्वेन तत्त्वासम्भवात् भावत्वाभावत्वे त्यादिकं केवलान्वय्यन- मानमतिरिक्तञ्चाभावमभ्युपेत्य केवलान्वयिन: साध्यस्य धर्ममात्रमेव व्याप्यमिति तु द्रष्टव्यम् । एवमिति लिङ्ग ज्याप्यत्वे साध्ये लिङ्गतावच्छेदकं वा वहौ। यद्यतिरेकेति यत्मशयव्यतिरेकनिथयावित्यत्र व्याख्याततत्त्वमेतत् यहा ·अनुमानदीधितिः । १३० तद्यतिरेकनिश्चये कार्यानुत्पत्तौ ततिरेकनिश्चयाभावस्य कारणतामपेक्ष्य तनिश्चयस्यैव कारणत्व युक्तं लाघवादि- त्यभिप्रायकमिदम् अतएव क्लप्तनियतपूर्वभावतया भेद ग्रहाभाव एवानुमिति हेतुरित्यभिप्रेत्यास्तु वेत्यादि वक्ष्यति । सामान्यतो विशेषदर्शनात् सामान्यतो भ्रमी न स्यात् विशेषतस्तु स्यादेवेत्यभिप्रायिकामाशङ्को निरस्थति न चेति अस्तु .वेत्यभ्युपगमवादः। नचेत्यादि अभेदज्ञानस्याहतुत्वे भेदग्रही न प्रतिबन्धको भवितुमर्हतीत्यर्थः । अभेदेति तथा- चातथाभूतस्यापि प्रतिबन्धकत्वमनायत्या वक्तव्यमिति भावः। अतथाभूतत्वस्य सन्दिग्ध त्वे व्यभिचारमाह त्वयापोति विश षणान्तरदाने चाप्रयोजकत्वमिति भावः । गोवे गोपद- शक्यतावच्छेदकत्वमविशेषितं विशषितं वा तदम्तो त्यती मधुरत्वेति मधुरत्वव्याप्यो धर्मा जातिरखण्डोपाधि तिफलता न विशेषः । गौरितिज्ञाने गोत्वप्रकारकत्व विशेषमाश- याह अन्यथेति। व्यक्तः प्रकारत्वेऽपि लिङ्गतावच्छ दकत्वा समावादाह गवतरेति गोत्वत्वस्यात्राप्रवेशानात्माश्रयः अव च यथा साधं गवेतरासमवेतत्वादिकमेवोपादेयं कालाद्री व्यभिचारवारणाय समवायेन सम्बन्धेन हेतुत्वस्यावश्यवाच्य वेनाभावादिसाधारण्यऽन्यदोषात् व्यतिरेकेऽपि रूपान्तरेण सम्बन्धान्तरेण च गोवाभावस्यापि व्यभिचारितया गवेतरा समवेतस्य तत्वेन समवायसम्बन्धनाभावस्यैव गमकत्वात् । लिङ्ग लिङ्गतावच्छे दकं तथाच न व्यभिचारः न तथा - ·२३८ अनुमानदीधितिः । - न तेन व्यभिचारवारणम्। नहीति धमान्यान्यत्वमिति दृष्टान्तार्थ न चैकधर्मस्थावच्छेदकत्वापेक्षया धर्मद्दयस्य सत्त्व एव गौरवमिति वाच्यं तादृशेकधर्मघटकानेकभेदादिघटक तया धर्मयस्यैव प्रथमोपस्थितत्व न चावच्छेदकत्वौचित्यात् अन्यथा वयादीनामपि व्याप्यतया तावदन्यतमत्त्वस्य वाव- च्छेदकत्व स्यात् । अन्वयेति विशेषदर्शनं हि विपरीतज्ञान विरोधितया प्रत्यक्ष उपयुज्यते तत्त्वच्चान्यतरत्वदर्शनस्यापि व्यावर्तकधर्मदर्शनत्वेनाक्षतम् अत्र च तदन्यान्यत्वस्याति रिक्तत्व धूमत्वत्वादेस्तदवत्तित्वात् धूमत्वादिरूपत्वेऽपि , धूमत्वत्वादेरप्रवेशाल्लिङ्ग त्वेऽपि न वैवर्थमित्यपि द्रटव्यम् एव- चान्चतरत्वस्य व्याप्य नवच्छ दकत्वे स्थित तदवच्छ देन तद्- ग्रहोपगमे तवाप्यन्यथाख्याति स्वीकारप्रसङ्गः । अस्तु वा गुरुरपि धाऽवच्छ दकस्तथापि शुद्ध थाप्तिप्रकारकन्नानस्थले व्यभिचारान्न तस्य हेतुत्वमिलाह किञ्चेति। वहोत्यादि व्याप्तेर्याप्यनवच्छे दकत्वादिति भावः । मानाभावादिति व- स्तुती विशेष याप्यवच्छिन्ना महाव्याप्तिरतिरिच्यताम् किं तन न हि वस्तुती व्याप्यवच्छे दकप्रकारकं पक्षधमताज्ञानं हेतु रतिप्रसङ्गात् परन्तु यदवच्छ देन व्यतिम्रयते तत्प्रकार कम् । न च तदानीं व्याप्यवच्छे देन व्याप्तिम् ह्यते न च तदग्रहेऽनुमितिरपलपनीया मानाभावात् कल्पात्वाविशेष लघुरूपावच्छिन्नस्यैव नियतपूर्ववर्तितायाः कल्पयितु युक्त त्वात् एतेन व्याप्तिग्रहविषयधर्मिमात्रवृत्तिधर्मप्रकारकं पक्ष HI ·अनुमानदीधितिः । १३८ धर्मताज्ञान हेतुरित्यपास्त सामान्य लक्षणानङ्गीकारे धूम त्वादेरपि तथात्वायोगात् वहिव्याप्यं सर्व प्रमेयं धृमवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमितिप्रसङ्गाच व्याप्तिसमानाधिकरण- त्वेन तादृशधर्मभानोक्ती च सा धूमव्यकिवहिव्याप्ये ति ज्ञान- सहिताटुक्त ज्ञानात्तत्प्रसङ्गो वलिव्याप्यवानिति शाब्दज्ञाना संग्रहः अतएव व्याप्यत्वभानांश प्रकारतया यस्तादृशो धर्मा भासते तत्प्रकारकं पक्षधर्मताज्ञानं हेतुः वशिव्याप्ययानि- त्यत्र च वहि थाप्यत्वमेव तथा धूमवानित्यासी च धूमत्वादिक धूमसमानाधिकरणत्यादिव्याप्ति ज्ञान तस्यापि प्रकारकत्वा. दिति परास्तम् । धमसमानाधिकरणवहिव्यायं सर्ष अमेय धमवाननं प्रमेयत्व व्याप्य सर्वमभिधं समानाधिकरण बांश्चायमित्यादि ज्ञानादप्यमुमित्यापत्तिः । न च धमत्वाद- रतिरिक्तवत्तित्वह सराव प्रतिबन्धकम्त दग्रह त्वनुमितावि यापत्तिरिति वाच्यम् एवम्बिधष्टापत्त्येव सर्वत्र प्रतीकारे विश- पणानुसरणवैयर्थ्यात् व्यभिचाराग्रहपक्षधर्मताज्ञानयोरेव हेतुत्वस्य सुवचत्वात् किञ्च पुरुषान्तरस्य तस्यैव वा काला न्तरे वर्तमानं व्याप्तिग्रहमादायातिप्रमङ्गस्य भङ्गाय स्वस- मानकालीनस्वसमानाधिकरणयाप्तिग्रहविषयर्मिमात्र हत्ति धर्मप्रकारकं पक्षधमताज्ञानं वाच्यं तथा च स्वत्वस्या ननुगतत्वात्कारणतावच्छेदकस्य तत्तद्यतिमात्र पर्यवसायित्वे मिथो व्यभिचारः तत्तत्यक्षधर्मताज्ञानत्वेनैव हेतुत्व सम्भ वेऽधिकवैयर्थ्यञ्च एतेन रह्यमाणव्ययवच्छ दकताकेत्या .

·२४७ अनुमानदीधितिः । धुपदर्शितप्रकारइयमपि प्रत्युक्त वेदितव्य एवं यधर्माव- च्छे देन व्याप्तिज्ञानं तदर्मप्रकारकं पक्षधमताज्ञानं हेतुरि- त्यपि परास्तम् । तदर्मविश्रान्तमूर्तिकत्वेनाप्यननुगतत्वाञ्च यत्र च्छा तत्साधनताज्ञानस्येच्छाहेतुत्वेऽपि ममानमिति चेत् सत्यं प्रतिवक्ष्यते हि तत्र लघु गुरुरूपाभ्यां युगपदप- स्थितो लघु रूपावच्छेदेनैवकारणत्व कल्पातं लाघवात् नियमादेरेकतररूपावच्छेदेनाप्यतृप्तत्वात् इत्याशयवानाह अपि चेति । ननु स्वसमानाधिकरणाभावे इत्यादिव्याप्ती म्वपदार्थम्यैकम्याभावेन धूमादिकमेव विशिथ्य उपादेयं तत्र च धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकवनि त्वावच्छिन्नवसिमानाधिकरण धनवानयमिति ज्ञानादप्य- नुमितिप्रसङ्गेन तादृशवसिमानाधिकरणधमत्व व्याप्ति स्तत्प्रकारकमेव च पक्षधम्मताज्ञानमननुगतमपि हेतुरिति वक्तव्य तथा च वधर्मविशिष्ट समानाधिकरणाभावप्रतियो. गितानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदके गृह्यते तत्प्रकारक पक्षधर्मताज्ञानत्वेनैव हेतुत्वम् अयं वहिव्याप्यवान् धूमो वहिव्याप्योऽयं धूमवान् वहिधू मव्यापकोऽयं धूमवानित्यादि- सकल वित्तिव्यापकत्वात् न ढपदर्शितव्याप्तिप्रकारकज्ञानत्वे- नाव्यापकत्वात् किञ्चान्यथाख्यातिवादिभि मादिसमानाधि करणात्य न्ताभावाप्रतियोगिगगनसमानाधिकरणलमादिमा- नयमिति-ज्ञानादनुमित्यङ्गीकारादखण्ड-व्याप्तेश्चाप्रसिद्ध-तया प्रकारकत्वासम्भवात् साध्ये साधनव्यापकत्वग्राहकमधिकर ·अनुमानदौधितिः । १४१ गादौ च माध्यीयत्वाद्यवगाहि पन्ने च तादृशसाधनवत्वाव गाहि यज्ञानं तत्त्वेन कारग त्वं वाच्य तथा च लाघवा त्तादृशव्यापकत्वपक्षमत्वावगाहितयोरेव कारणावच्छेदक चमवृत्तिहत्यनरोधेन व्यापकत्वस्यापि खगड शोनिरुक्तिस्तेषां परमतिरिच्यते यथा च सामानाधिकरण्यज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि न क्षतिस्तथा वच्यते इति चेन्न ग्रामाण्व्याप्यतावचट कताकेत्यादिप्रकारहयोदूषणग्रस्तत्वात् वहात्यन्ताभावबद वृत्तिधर्मवानयमित्यादिज्ञानादप्यनुमिन्युदयाच व्यभिचार ज्ञानविरोधिज्ञानविषयत्वेनैव व्याप्तीनामनुगमात् । नन्वत्र कारण कार्यमेव प्रमाणं तच्च कार्यकारणभावग्रह सति स्यात् मएव तु न सम्भवति गौरवज्ञानेन प्रतिबधादित्यत आह कारणाताग्रहेति कारणतानिर्मयं विना तत्फलस्य धर्यन्तरनिर्मयस्थाभावेन तहटितगौरवस्यानिर्मायादित्ययः सम्भाव्यते ताबदिदं धय॑न्तरकल्पनं विना कारणत्वस्यैवा शक्य निर्वाहत्वादिति चेत् सम्भाव्यतां न तु तत्प्रतिबन्धक सामान्यतः कार्यकारणभावग्रहस्य प्रायशोविलयप्रसङ्गात् तत्र तत्र ल प्रनियतपूर्ववर्तितावच्छ दकरूपान्तरविरहणा- गत्या गौरवमग्यास्थीयते इति चेदिहापि तहिरहम्याम- कदावेदितत्वादिति कृतं पल्लवितेनेति। व्यभिचारनिम्म टेन कारणत्वग्रहासम्भवं निरस्यति न चेति। अनुमानयोरिति अनुमितैकसाध्यविशिष्टे साध्यान्तरानुमिन्या सहचारग्रहोप- गमेऽपि नियमांशग्रहासम्भवादिति भावः । नियतव्यापा ·१४२ अनुमानदौधितिः । रेति एकसम्बन्धिनानाधीनसम्बन्धान्तरस्मरणादित: क्वचि विशिष्टज्ञानोत्पत्तावपि नियतत्वेन न तम्य व्यापारत्वं यं जनयित्वैव यम्य यज्जनकत्वं तस्यैव तत्र तद्यापारत्वादि- त्यर्थः। वस्तुतस्तु तद्पनयव्यक्त्यादेस्तत्प्रमा यक्ति प्रति का रणत्वेऽपि न क्षतिः प्रमाजात्यस्यैवात्र प्रमाणान्तरनिमित्त- त्वात् न चात्रापि प्रमावैजात्यमनुपलम्भबाधितत्वात् माना- भावाच्च उपनयम्य च विशिष्ट जाने विशेषणज्ञानत्वेन प्रत्यने च सन्निकर्षविधयोपयोगितया जात्यव्यवस्थापकत्वात् अतएव पाह्यान्तरप्रत्यभिज्ञासादृश्याभावादिप्रव्य क्षाणां तत्ताप्रति- योग्यादिविषयत्वमन्यथा जातिसङ्करप्रसङ्गात् ज्ञानदय. कल्पने च स्थैर्यमात्रमुच्छिी तव्यवस्थापितञ्च विशिष्टज्ञानस्य व्यवहारहेतुत्वम् । न च प्रमाणन्तरासहकतोपनवजन्यता- वच्छे दकतया वैजात्यसिद्धिः इतरासहकृतत्वे नाजनकत्वात् असिडेश्च उपनयात्मकमन्निकर्षवशेन मनसा प्रत्यक्ष जनन- स्यैवीपगमात् । पृथगिति न चैवं धागवाहिकोच्छेदः इतर मावाविशेषणत्वेनोपस्थितरेव तन्त्रत्वात् कोटिस्मरणस्य सं- शयेन तस्य च व्याप्तिस्मरणादिना नाशात् विशेषदर्शनकाले च संशयायोगादाह न चेति । गौरवादिति न चैवमभाव- विशेषणत्वेनोपस्थितस्यापि भावस्य ग्रहापत्तिरभावग्राहक सामग्रमा बलवत्याः प्रतिबन्धात् अभावाविशेषणत्वे नीपस्थि- तिस्तन्वमित्यपि कश्चित् वस्तुतः स्वतन्त्रविशेषणज्ञानस्य वि शिष्टधीहेतुत्वेऽनुमित्यर्थेमेव त्वयापि तत्खोकरणीयं न हि ·अनुमानदीधितिः । २४३ विशिष्ट प्रत्यक्ष प्रत्येव तथात्व मानाभावात्। तर्होत्यादि वस्तुतो यत्र क्वचिदपि ग्रहोतस्य धर्मिणि साधारणधर्मदर्श- नात् स्मृतस्य संशयादिमाधारणो विशिष्टधी रियांस्तु विशेषी यत्कीटिहयसहचरितधर्मादर्शनात् कोटिद्वयस्मरण संशयोऽ- न्यथा त्वेककोटिनिश्चय इति एतन धूमत्वादिना पक्षधम व्याप्तिमनुमाय वाद्यनुमितिरिति परास्तम् धूमत्वाद्यनुप- स्थित्या धूमत्वाटेवगिव्याप्तिव्याप्यत्वाग्रह वहानमिति- प्रसङ्गाच एतन यदविच्छ देन यहत्त्व ग्रहोतम्पनयवशात् तधर्मविशिष्ट एव तद्भासत धमवत्त्वावच्छे देन च वहिमत्त्व- ग्रहाड मवानव वह्रिमानिति बुद्धिः स्यात् न तु पर्वती हिमानित्यपि पराम्तं मानाभावात् चन्दनत्वाद्यवच्छेदन गृहौतस्य सौरभादेः पुरोवर्तिनि चन्दनत्वादिदर्शनादिदं सुरभि इत्यादिबुद्धो व्यभिचाराच यदि चावच्छ दकधर्म- वैशिष्टयमपि तत्र भासत इति नियमोऽपि तत्र प्रामाणिक- स्तदा धूमवानयं पर्वतो वह्निमानित्येव धीरस्तु न हि लिङ्गो- पधानभाने बाधकमन्यत्साधकविरहात् । हेतुसाथेति सम्ब- चियनिरूप्यपदार्थप्रत्यक्ष प्रति सम्बन्धिदयप्रत्यक्षस्य हेतु तायाः संयोगादिस्थले त्वयैव क्लप्तत्वात् तदनादरेऽपि सा- ध्यघटितमूर्तिकत्र्याप्तिप्रत्यक्षस्य साध्यप्रत्यक्षमामग्री विना- सम्भवादिति भावः । विशेषणत्यादि विशेषणविशेष्यसम्बन्ध- स्तदंशे प्रमावे लौकिकत्वे वा विशेषदर्शनञ्च विपरीतज्ञान- प्रतिबन्धकतया क्वचित् क्वचित्सहचरितधर्मदर्शनत्वेन विशेषण- ·२४४ अनुमानदोधिति:। स्मारकतया विशेषणस्य च ज्ञानसत्त्वेऽप्यतिरिक्तसनिकर्ष- स्तदंशे लौकिकतायामुपयुज्यते । एकैव होति वस्तुतो व्या- प्तिभेदेऽपि न क्षति: सामान्यतो व्याप्तित्वेन ग्टहीतानां सकलव्याप्तीनां तथैव स्मरणसम्भवात् वहेरसन्निकर्षादिति । ननूपनयात्मकसन्निकणे व नयनेन निरू प्यतां हुताशनी न हि वहिरिन्द्रियेण द्रव्यसाधयतया तत्त्वस्य वा ग्रह तत्सं- योगो है तुः दण्डी पुरुषो नास्तीत्यादी व्यभिचारात् कथमन्यथा पक्षधर्म वहिमत्त्वगर्भिता व्याप्तिरेव ग्राह्यत न चाधेयतया मुख्यविशेष्ये साक्षात् द्रव्यग्रह तत्स योगो हेतुः अभेदारोप च नाधेयतया रजतादिकं प्रकार दण्डाद्यात्मकतत्तावगाहि- प्रत्यभिज्ञायाञ्च तत्तावदभेदो भासत इति न दण्डादेः साक्षा- प्रकारर्तति वाच्य मानाभावात् धूमवान् वहिमानिति सामान्यलक्षणया ग्रह व्यभिचारात् तत्तासंसर्गस्यापि प्रत्य- भिज्ञायां भानसम्भवात् प्रकृतेऽपि वझिमदभेदग्रहणैव कृतार्थ त्वाञ्च एतेन तत्ताकारानुपनीततादृशद्रव्यग्रहे स हेतुरिति निरस्तं चेत्रपदवायोऽयमित्यादिवत् दण्ड्ययमासोदयं दण्डो- त्यादिग्रहस्यानुभविकत्वात् तत्तात्वस्यातिरिकस्याभावात् त- च्छब्दप्रयोगजननाभावस्य च निमित्तान्तरविरहप्रयुक्तस्य जन्य- तानवच्छेदकत्वात् तज्जननयोग्यतायाः प्रकतेऽपोष्टत्वात् अतएव तदिन्द्रियग्राह्यविद्यमानट्रव्यस्य तेन ग्रह तत्म योगी हेतुरिति परास्तम् नयनादिनारजतादेरभावग्रहाभेदारी पादौ व्यभिचाराच अथैवं व्यवहितदण्डे पुसि न कथं ·२४५ अनुमानदीधितिः । नायनोराडीति निशय इबि चेत् कचित्तत्महचरितधम्मा- दर्शनात् तदस्मरणात् कचिच्च साधारणधम्मदर्शनादिना संशयस्यैव जननात् सति च विशेषदर्शनादाविष्ट त्वात् युक्तञ्चतत् कथमन्यथा दण्डो न वेत्यादिकः संशयः न हि नासौ तदिशिष्टबुदि: न तन्निश्य इति चेत् किं तेन उक्त हि संशयत्वं निश्चयत्वञ्च न जन्यतावच्छेदकमिति अस्तु वा तथा तथापि विशेषस्यादर्शनात् संशयस्येव तदर्शनान्निश्चय- स्यापि सम्भवात् मा भूद्दा नायनादिरयं हुताशनादिनिर्मयो मानसस्तु स्यात् तत्र तादृशनियम स्यात्यन्तं बाधितत्वादिति । उच्यते । अस्ति तावदनुमिनोमोत्यनुव्यवसायसाक्षिको ज्ञानविशेषो यत्र कारणमन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्यपरामर्श: मानसप्रत्यक्षविशेषोऽसाविति चेत् कुतोऽस्य प्रत्यक्षवमनुभव- त्वादिति चेत् किमेवमनुभवत्वमन्यत्प्रत्यक्षत्वात् स्मृत्य न्य- ज्ञानत्वमिति चेन्न अप्रयोजकत्वात् अनुमिती साक्षात्कारि- त्वग्रहप्रसङ्गाच तयञ्जकलौकिकसन्निकर्षादिजन्यत्वविरहा तथेति चेदात्मानुमिती तस्यापि सम्भवात् वह्निमनुमिनोमि न तु साक्षात्करोमोत्यबाधितमाक्षात्कारत्वाभावग्रहाच्च अ- गत्या तु सौरभं न पश्यामोत्यादावन्यथात्वकल्पनं सामान्य- लक्षणानङ्गोकर्टनये चाप्रसिद्धवद्यादिव्यक्ति कानुमिती न प्रत्यक्षत्वसम्भावनापि सत्रिकर्षासम्भवात् एतेन शाब्दादिकं व्याख्यातं व्यपस्थापयिष्यते तावदप्रसिद्धाभावसाध्यकानु. मितिन च साक्षात्कारिणी तत्रोपनयस्यासम्भवात् एवञ्च १३ ·१४६ अनुमानदीधितिः । प्रसिद्धसाध्यकानुमितेरपि न साक्षात्वं जातिसङ्करप्रसङ्गादि- त्यपि केचित् तत्र भेदत्वादिनीपस्थिते जलादिप्रतियोगित्व- ग्रह इत्यपरे। मानाभावादिति तनिष्ठावच्छेदकान्तरग्रह- मन्तरेणासम्भवाश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । उपसंहरति तस्मादिति वाशब्दोऽनास्थायाम् उभयथापि प्रकृताक्षते: वस्तुतो व्याप्यप- क्षयोव शिध्यावगाहिज्ञानत्वेन हेतुत्वं विनिगमनाविरहेणान्य- तरविशेषणविशेष्यभावस्यातन्त्रत्वात्। लाघवादिति अथाव्या- प्यवृत्तापकत्वसम्पत्तयेऽभावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य वाचं तञ्च ख प्रतियोग्यनधिकरणत्तित्वम् एवञ्चात्तिगगना- देधम्ममात्रव्यापकत्व स्यात् तादृशघटत्याद्यभावाप्रनियोगि- त्वात् तदधिकरणाप्रसिधा च तदभावस्य स्वप्रतियोग्यनधि- करणवृत्तिलासम्भवात् तथा च तद्यावृत्तये व्यापके हेतु समानाधिकरण्यं वाच्य नचैवं हेतोापकमामानाधिकरण्या- पेक्षया लाघवमिति चेदस्तु तावदेवमापाततस्तथापि वृत्ति मत्तमात्रमुपादेयम् । तचैवं हेतोः साध्यसामानाधिकरण्यस्य संशये व्यतिरेकनिञ्चये वा अनुमित्यापत्तिरिति वाच्यं संशय इष्टत्वात् व्यतिरेकनिश्चये च पक्षधम्म त्वाग्रह परामर्शविर- हात् तद्गहे च साध्यासमानाधिकरणधम्मान्तरग्रहस्येव त- स्थापि विरोधित्वात् अन्यथात्विष्टत्वात् पर्वती वकिव्याप्य- धूमवान् पाषाणमयः पाषाणमयावृत्तिश्च वहिरिति ज्ञानेन च तुल्ययोगक्षेमं पर्वतहत्तिधूमव्यापको वगिधूमवदत्तिश्शेप्ति ज्ञानम् । न च साध्याप्रतियोगिकस्वसमानाधिकरणयावदत्य- ·अनुमानदौधितिः। १४७ न्ताभावकत्वं साध्याप्रतियोगिकत्यावच्छेदकस्खसमानाधिकर गणात्यन्ताभावत्वकत्वं वा व्याप्तिः सायप्रतियोगित्वञ्च केवलान्व- यिनि साध्यस्थान्योऽन्याभाव सम्बन्धविशेषावच्छिन्नात्यन्ताभाव वा प्रसिद्धमिति वाच्य गौरवात् व्यापकत्वाद्यनन्तर्भावम यावत्त्वस्य दुर्वचत्वात् प्रमाणाभावेन स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपत्वा- सम्भवनावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वपर्यवमायित्वाच्च व्या- पकतायाञ्च प्रतियोगित्वादेः सामान्याभावस्योकत्वात् सम्ब- धादिनिष्ठमाध्यप्रतियोगित्वव्यक्तरभावस्य व्यभिचारिसाधन- समानाधिकरणयावदत्यन्ताभाववृत्तितया त्वयापि तस्यावश्यं वाच्यत्वात् साधनसमानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगितानव- च्छदकधम्मवत्त्वरूपयापकत्वज्ञानमपेक्ष्य साध्यवदन्यावृत्तित्व- ज्ञानस्य लघुत्वात् । तद्धेतुतावादिन निरस्यति अतएवत्या- दिना वीमासमभिव्याहारादिवशादुद्देश्य धर्मवहत्तेरत्यन्ता- भावस्यान्योऽन्याभावस्य वा प्रतियोगित्वाभावो विधेयधम्म तहति वा भासते नतु विधेयधर्मातहतोरत्यन्तान्योऽन्याभा- वानधिकरणत्वमुद्देश्य धर्मवति यद्यदभिधेयं तत्पमेयमित्या दावसम्भवादिति भावः । सायेति अयोगोऽभावप्रतियोगित्व तथाच साध्ये साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगित्वव्यवच्छे देने- त्यर्थः । स्यादिति न स्याञ्च केवलान्वय्यनुमानमित्यपि द्रष्ट- व्यम् । न पक्षेति एतच्च विरोधस्यातिस्फुटत्वमभिसन्धाय साध्याभाववदृत्तित्वबुद्धरपि व्यापकताधौविरोधित्वादिति वदन्ति । मानसएवेति प्रायिकत्वाभिप्रायेण तेन कचिच्छ- ·१४८ अनुमानदौधितिः । ब्दादिना क्वचिच्च साध्येन्द्रियसन्त्रिकर्षात् परामशऽपि न क्षति: पक्षसाध्यसम्बन्धस्याग्रहात् ग्रहऽप्यनुमित्माया अनु- मितिसम्भवात्। व्यभिचारादिति न च यत्र यदभयवैशि- धावगाहि ज्ञानं कारणं तत्र तदेकतरोपसजनस्यान्यतरस्य जन्यज्ञान प्राधान्येन न भानमिति वाच्य मानाभावात् अत्र चेमस्वरसवीजं पक्षधम्मसमानाधिकरणाभावप्रतियो- गिलावजाभावज्ञानं वजयादावभान्तमसम्भविताशप्रति योगित्वप्रतियोगिताकाभावावगाहि चातिप्रसक्त पक्षधम्म- धूमममानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वेन च तज्ज्ञानं न व्यापकं येन रूपेण पक्षधमंताग्रहपावच्छिन्नव्यापकता जानञ्च मौमांसकमतनिरासेनैव निरस्तमिति स्वर्गकाम यजेतत्यादावन्वयबोधं शब्दमणिदीधितौ विवेचयिष्यामः । परिचायकत्व परिचेयव्यावर्तकत्व तच नोपलक्षणतये- व्याह परिचेय इति । विशेषण तया तत्त्वे पुनराह तथा- चेति । अवच्छेदकतामात्र ण चान्यथासिद्धावाह अन्य थेति अपिचेत्यादि या यद्विशेषणसमानकालीन त्वेन तादृशी बुद्धि सा ज्ञायमानतविशेषणजन्यति। सामान्यव्याप्ती पक्षधर्म तासम्पनये धूमविशेषणिकेत्यादि तावूयस्वानुभविकत्व प्रद शनाय च धूमवानित्यादिज्ञायमानेति च तज्ज्ञानस्या जनकत्वलाभाय साध्यविशिष्टानुमितेः साध्याजन्य त्वाद्दिश षणममानकालतयेति धूमकालोनहिमान् धूमध्वंसादित्य नुमिते!: मजधन्यत्वात् विशय्येति विशेय्य विशेषणभावापर ·१४८ धूमवानयं अनुमानदीधितिः। यत्समानकालीनत्वेन धर्मान्तरवैशिष्टयावगाहीत्यर्थः तदानी धूमवान् पर्वतो धूमकालौनवधिमान् धूमध्वंसवत्यादित्यादौ च विशेषण विशेषणतापन्नस्यैव धूमस्य समानकालत्व वह्नौ भासते नतु विशेष्ये तथात्वापन्नस्य अनुभवसिद्धोधयं विशि- ष्टवैशिष्टाबु डोनां विशेषणताविशेषः विशेषणं धर्मितावच्छ- दकं विशेष्यञ्च विधेयम् तथाच विधेयतावच्छेदकावच्छिन्न यडम्मविशिष्ट तत्समानकालीनत्वेनावगाहते या अशाब्दी बुद्धिः सा तम्मजन्येति पर्यवसितोऽर्थः धूमकालौनवङ्गि- मानित्यादौ च विधेयतावच्छेदकधूमकालोनवङ्गित्वायच्छिन्नं न धूमकालीनत्वेन भासते परन्तु वङ्गित्वावच्छिन्न धूमकालौनवह्निमान् पर्वतो वह्निमानालोकादित्यादौ च न धूमवत्त्वविशिष्टे धूमकालौनवनिमत्त्व भासते किन्तु तादृश- विशिष्टपक्षतावच्छेदकवति बतिमत्त्व सम्बन्धमयादया यत्म- मानकालीनत्वमवगाहत इत्यपि वदन्ति। अथवा विशि ष्टत्व व्यावृत्तत्त्वं तच तत्समानकालीनत्वग्रहाजन्यत्व विश- षणविशेष्यपदे च धम्मदयमात्रीपदर्शके तथाकस्मिन् धर्म वधर्मसमानकालत्वग्रहाजन्या या अशाब्दी तद्धर्मसमान- कालौनत्वबुद्धिः सा ज्ञायमानतद्धर्मजन्येत्यर्थः एवं न क्वापि व्यभिचारशङ्का साध्यस्थ पक्षतावच्छेदकसमानकालीनत्वं क्वापि नानुमितिविषया मानाभावात् । नवीननये तु कालादेः पक्षतावच्छेदकत्वे तदवच्छिन्नत्वं साध्यस्थ भामत इत्यन्यदेतत् दण्डी पुरुषो गच्छतोत्यादिशाब्दधौवारणय ·१५० अनुमानदीधितिः । अशाब्देति तुल्यन्यायतयोपनोतभानवारणाय तदन्यत्वमपि वाचमित्य पि वदन्ति एतनये चातोतत्वाग्रहेऽप्यतीतादि लिङ्गज्ञानानानुमितिरिति नातोतलिङ्गकालीनत्वावगाह्य- नुमिती व्यभिचारः कालोऽत्र वर्तमानी विवक्षितः तदै- शिष्ट्यांश च प्रमाव वायं वर्तमानत्व वा तादृशधम्मविशे- षणमित्यपि कश्चित् । केचित्तु विशेषणं विशेष्यतावच्छेदकं तथाच वर्तमान विशेष्यतावच्छेदकसमानकालौनतया धम्मा न्तरवैशिष्टयावगाह्यशाब्दज्ञानत्वादित्यर्थः सतश्च पक्षतावच्छ दकस्य हेतुत्वमिष्टमेव समानकालीनत्वानुसरणन्तु ताद्रूप्य विषयत्वे प्रतिज्ञायमानविशथ्यतावच्छेदकजन्यत्वस्य प्रयोजक त्वसूचनायेत्याहुः । परामर्शएवेति न च कारणतावच्छ - दकस्य तस्य न व्यापारता परामृष्यमाणत्वेन परामर्शजनना दिति वाच्च व्यापार प्रति रूपान्तरेण हेतुत्वेऽपि फलम्पति ताप्येण हेतुतायां विरोधाभावात् लिङ्गत्वेनैवानुमिति हेतुतापरामर्श स्तु व्यापारमात्रमित्यपि केचित् । परामर्शा विषयस्येति विनिगमनाविरही विशेषण त्वौं वा तस्य हेतुल वीज नचेदमज्ञायमानेऽस्तौति भावः न च विशिष्ट स्य कार णत्व गृहत् प्रमाणं विशेषणतावच्छेदकावच्छे देनापि तत्परिच्छिनत्ति तथाचापरामृष्यमाणस्यापि लिङ्गत्वेन हेतु त्वमविरुद्धमिति वाच्यं यतो हि लिङ्गत्वं न माध्यव्याप्यत्वा दिकं तदप्रसिद्धवावपि गगनाद्यनुमानात् नाभि परामर्शवि- षयतावच्छ दकमात्र तथा सति वस्तुमाचस्य वानुमिति- ·अनुमानदौधितिः। १५१ हेतुतापत्तेः नचेदं प्रामाणिक तथान्वयव्यतिरेकादिविरहात् अन्यथेच्छाशाब्दबोधादिकं प्रतीष्टसाधनत्वाकाक्षादिकुक्षि- निक्षिप्तस्य जगतएव हेतुतापत्त: म वा वास्तवी विनिगमना- विरहीऽपि प्रमेयवादिना जातादपि लिङ्गादनुमित्यापत्त व्याप्तिपक्षधमत्वेन ज्ञानमानत्वोको च लाघवात्तादृशज्ञान वेनैव हेतुत्वात् । किञ्च कालान्तरीयतादृशज्ञानविषयादपि लिङ्गादनुमितिप्रसङ्गः कारणतावच्छ दकावलोढ़कारण सच्च म्यैव कार्योत्पत्तिनियामकत्वान्नतु तहिशिष्टमत्त्वस्य व गौरवात दूतोऽपि च प्रतिबन्धकाभावादीनां न कारणतावच्छे दकत्व परामर्शविशिष्ट सत्त्वस्य चात्र प्रयोजकत्वाभिशन लाघवादा वश्यकत्वाच्च परामर्गौव तथात्व तत्र च नातिप्रसङ्गशङ्कापि । अथैवं संयुक्त न्द्रियादीन्द्रियसंयोगाद्योः कारणतायामपौदमेव विनिगमकं स्यादिति चेत्स्यादेव यदि न स्यातामिन्ट्रियादेः स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेको स्याञ्च व्यापारेण व्यापारिगाऽव्यव. धानम् न चानुमितिमात्रे तो लिङ्गस्य न चातीन्द्रियस्यापि तम्य परामर्शो व्यापार इति । अपि च चैत्रण परामृष्य. माणालिङ्गादपरामशतोऽपि मैत्रस्यानमित्यापत्तिः तत्तत्यु रुषोवानुमिति प्रति तत्तत्पुरुषपरामय्यमाणलिङ्गत्वेन हेतुत्वे चानन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गः इच्छाकृतिसुखदुःखस्मरणवि- शिष्टज्ञानशाब्दबोधादिषु ज्ञानच्छाधम्माधर्मनिमयविशेषण- भानपदार्थ ज्ञानादीमामिवानुमिती परामर्शस्याप्य कार्थप्रत्या- सत्त्या हेतुत्वान्नातिप्रसङ्गशङ्कापोति कृतं पल्लवितेन । एका- ·९५९ अनुमानदौधितिः। न्योऽन्याभावविशिष्टापरान्योऽन्याभावादिर्वतमान एवं सर्वत्र हेतुः सम्भवतीत्यत आह यदि चेति । किन्तु तत्प्रागभाव इति तस्य च विरोधिकालावच्छेदेन व्याप्यत्वग्रहान तत्का- लोनसाध्यमिद्धिरिति भावः। अपिचेत्याद्यभ्युपगमवादः नियतसामानाधिकरण्यरूपाया व्याप्तेः प्रागभावादौ दुरप- वादत्वात् धमप्रागभावत्वादिकं नावच्छे दकमिति चेत् किचातः म चैतदपि व्याप्तेरवच्छिन्नत्वनियमात् परिशेषेण तस्यैव तथात्वात् अन्यथा धमादिवृत्तिव्याप्तीनामपि धूम- बादिकमवच्छे दकं न स्यात् । अथ स्वव्यापकसमानाधिकरणं व्याप्य व्यापकत्वञ्च तधर्मविशिष्टसमानाधिकरणाभावप्रति- योगित्वत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववत्त्वादिकं स च वि- शेषणं धर्मो व्याप्त्यवच्छेदकः न च धूमप्रागभावसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितात्वादिकं प्रतियोगितावच्छेदकं गौरवा- दपि तु धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितात्वादिकमेव लाघवात् एवञ्च न धमप्रागभावी व्याप्यो न वा तत्त्व व्या प्यवच्छेदकम् अतएव प्रमेयधमत्वादिकमपि नावच्छ दक मिति चेत् गतं तर्हि जातिसमनियतोपाधिगुणादीनां व्या- प्यत्वेन लाघवेन गोजलादिनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वादेरव- च्छेदकत्वात् नतु मास्नान हादिमन्निष्ठाभावप्रतियोगिता- त्वादेर्गौरवात् प्रस्थितञ्च गोवादिवृत्तिधर्माणामवच्छे दक- वेन प्रापतितञ्च से नीलधमत्वात्यिवच्छेदकत्वेन नौल- धूमसमानाधिकरणभावप्रतियोगित्वाद्यभावस्थातिरिक्तास्यात् ·अनुमानदौधितिः । १५३ प्रमेयधूमत्वादिना वहाद्यव्यापकत्वार्थमिव ने हत्वा दिना व्याप्यत्वार्थमपि लघुगुरुसाधारण स्यावच्छ दकत्वस्योपादान कुतस्तधुदाम इति । तथाचेति तत्र व तृप्तसामान्य कारण स्य विशेषरूपण हेतुत्वं यत्र कल्पाकारणतावच्छे दकमपेक्ष्य न गौरवम् अन्यथा विशेषकारण कलापविलयप्रमङ्गादिति भावः । धूमकालीनेत्यादि सामानाधिकरण्ये कालविशेष स्थापि सम्बन्धघटकतया प्रविष्टत्वादित्यर्थः । यदा यत्रति कालिकदैशिकव्याप्तिदयज्ञानात्कालदेशयोः साध्य सिध्य दसति बाधके लाघवादेकमेव सिध्यतीत्यपि वदन्ति। पक्ष तावच्छ दकेति पक्षतावच्छ दककालाद्यवच्छिन्नमित्यर्थः । किन्तु व्याप्तौति न च स्मरणात्मकपरामर्शस्थले तदसम्भवः तत्र व्याप्तिविशिष्टानुभवस्य संस्कारद्वारा परामर्गहतुत्वात फलाजनकव्यापारस्य फलजनकव्यापारजनकत्वे विरोधाभा वात् । न च विशिष्टपरामर्श त्वेन न कारण त्वं व्याप्तित्तानलन च न तद्विशिष्टस्मृतिहेतुत्वं न वा विशिष्टम्मतित्वेनानमिति हेतुत्वमिति वाच्यम् व्याप्तिविषयकज्ञानत्वस्मृतित्वाभ्यां वि शिष्ट विषयकतत्त्वाभ्यां वा हेतुहेतुमद्भावेऽपि व्यापारव्यापा रिभावाविरोधात् न हि द्वारहारिगोः फलजनकत्व येन रूपेण तेन रूपेण तयोमिथोहे तुहेतुमद्भावेऽपि नियमी मा नाभावात् इन्ट्रियतत्म योगपदज्ञानपदार्थोपस्थित्यादिषु प्र. त्यक्षशाब्दादिकरणब्यापारेषु व्यभिचाराच्च नचैवं धारावहन- स्थले पूर्वपूर्वेषां विशेषणज्ञानानामुत्तरोत्तरनद्वारा शिष्ट- ·૧૫૪ अनुमानदीधितिः। प्रत्यक्ष प्रति करणत्वापत्तिः यं जनयित्वैव यस्य यज्जनकत्व तस्यैव तत्र व्यापारत्वात् । यत्त तथानियमेऽपि न क्षतिवि शिष्टस्मृतरपि व्याप्तिविशिष्टज्ञानतया विशेषणव्याप्तिविषय- केण पूर्वानुभोन संस्कारेण वा जननाद्याप्तिविषयत्वेनैव करणत्वादिति तन्न जन्यत्वविशेषितेन मंशयसाधारणन व्या प्तिविशिष्टज्ञानत्वेन तन्नत्यत्वात् नित्यसाधारणेन च व्याप्ति विशिष्टवैशिष्टयावगाहिपक्षनिश्चयत्वेनानुमितिहेतुत्वात् यदि च विशिष्टव्याप्त: प्रथममनुपस्थितावपि विशेष्ये विशेषणं तत्रापि विशेष णमितिगेत्या परामर्शदनुमितिस्तदा नियत- पूर्वीपस्थितिकपदार्थोपम्यितेरेव करण व वाच्यम् । यत्तु परामर्शजनकत्वेन तत्तविशेषणज्ञानानां करणत्वमिति तन्न अन्यम्प्रति पूर्ववर्तित्व ग्रहोत्वेव तथात्वग्रहेणान्यथासिद्ध- त्वात् न च तत्र फलाननुगुणमन्यं प्रतीति वाचं गौरवात् न चैवं भ्रमिजनकत्वलक्षणं दृढ़त्वमपि दण्ड घटजनकता. वच्छे दकं न स्यादि ष्टत्वात् दण्डत्वेनैव तथात्वात् क्वचिवटा नुत्पादो भमिरूपहारविरहात् क्षुद्रचक्रभ्रमिजननममर्था- महाचक्रसमवहिताद्दण्डाहटानुत्पत्ती तत्प्रयोजकताया श्रा- वश्यकत्वात् भमिविशिष्टत्वेन च जनकत्वे चक्रादीनामपि पृथकारणत्व न स्यानस्याञ्च घटार्थितया दण्ड निष्कम्पा प्रवृत्तिः प्रथमं भ्रमेरुपधानानिमयात् अस्तु वा भ्रमिप्रयो- जकोऽवयवसंयोगविशेषादिरेव तथा प्रथमोपस्थितत्वादाव- ज्यकत्वाञ्च अन्यथा घटजनक नैव भ्रमिजनकतां किमिति ·अनुमानदीधितिः। २५५ न रोचयेः। अतएव सौवर्ण वैणवादिदण्डेष्वनुगतदण्डत्ववि- रहेपि न क्षतिः। किञ्चैवं प्रवृत्ति प्रतीष्टसाधनताशानजन. कत्वेन शब्दादीनां शाब्दबोधं प्रति च तजनकाकाक्षादिक्षा- नजनकत्व नानुमानसंस्कारतत्तहिशेषणज्ञानादीनां कार्या- न्तरं प्रति च तज्जनकतत्तत्पदार्थकारणानां तत्तत्पदार्थकार- णत्वेन हेतुत्वपमङ्गः तन्जनकत्वेन हेतुत्व तत्त्वेनैव हेतुत्व प्रथ. मोपस्थितत्वादावश्यकत्वाम्लाघवाक्षेति चेत् किमिदं प्रकते पाणिपिहितम् इदं पुनरिहावधेयं विशिष्टविषयकत्वेन कार. णत्वे केवलविशेष गादिविषयत्वेन न हेतुल तदवच्छिन्न कार्य- जनकतावच्छेदकान्तराव्यापकरू पेणैन तदवच्छिन्नं प्रति जनकत्वात् दर्शयिश्यते हि तपा-यथा सिद्धत्वमन्यथावटत्वा- द्यवच्छिन्नं प्रति कपालतमयोगादोनां जन्य त्वविशषिर्तन शद्धेन वा द्रव्यत्वगुणत्वादिना विशिष्ट वैशिष्ट्यबोधं प्रति च विशेषणतावच्छेदकविषयत्वेन हेतुत्वपसनात् अनुमितिशाब्द- बोधचिकोर्षादिकं प्रति च परामर्शकाङ्गाकृतिमाध्यत्वादि- ज्ञानविषयविशिष्टाविशिष्टतत्तत्पदार्थ विषयत्वेन हेतुत्वे अ- नन्त कार्यकारणभावप्रसङ्गाच न चाव करणान्तरासम्भावा- दगत्या परामर्शजनकज्ञानस्य तथात्वं कल्पात चिकोषों प्रत्यपि कतिसाध्यताज्ञानजनकज्ञानस्य तथात्वापत्तेः तत्र मन एव करणमिति चेत् इहापि तदेवास्तु मनोऽसाधारण- करणकज्ञानत्वेन मानसत्वापत्तिरिति चेच्चिकौर्षादिसाधा- रणतत्करणकत्वस्यैव ज्ञानत्वविशेषितस्यापि तस्या प्रयोजक- ·अनुमानदीधितिः। खात् किं तर्हि मानसत्वे प्रयोजकमिति चेत् किन्नाम प्रयोजकं कारणच न किञ्चित् कार्यञ्च त्तत्प्रत्यक्षं व्यापकञ्चे- त्प्रमेयत्वादि व्याप्यञ्च त्तत्सामग्रीजन्यत्वादि तदवच्छिन्नीत्य त्तिनियामकञ्चत्तत्सामग्री करणाभेदे कथं कार्यवैजात्यमिति चेत् सामग्रोवैलक्षण्यात् यथा मनःकरणकानामेव चिकौर्षा सुखादीनां यथावाग्निकरणकानां पाकजानां कथं तर्हि प्रमाणविभाग इति चेत् करण विशेषकक्रियावजात्य विशेषा दिति विभाव्यताम् । अपरे तु व्याप्तिज्ञानत्वेन विशिष्ट परामर्शत्वेन वा नानुमिति मात्र प्रति हेतुता साध्यादिभेदेन व्याप्नेर्भेदात् किन्तु पक्षज्ञानत्वेनाभावज्ञानत्वेन ज्ञानत्वे न वा पक्षोऽपि धम्भिमात्र पक्षताया अप्यननुगमात् तत्तपक्षताव- च्छेदकविशिष्टवयनुमितिं प्रति तत्तविशिष्टे वहिव्याप्यवत्ता परामर्शत्व न हेतुताया आवश्यकत्व वयनुमितिमात्र प्रत्यपि न तादृशपरामर्शत्व न हेतुता गौरवात् किन्तु वह्निव्याप्ति ज्ञानत्वेन लाघवात् वस्तुती वह्निज्ञानत्वेनैव तथा अतिलाघ- वात् एवं वयभावानुमिति प्रत्यपि एतनानुमित्यन्तरं व्या ख्यातमिति वदन्ति । कृतं पल्लवितेनेति । केवलान्वयीत्यादि केवलान्वयिसाध्यकादौत्यर्थः । तेषु मध्ये प्रसिद्धिपक्षम् अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यक केवलान्वयि एवमग्टहीतान्वयव्यतिरेकिसाध्यकं केवलव्यति रेकिग्रहोतान्वयव्यतिरेकिसाध्यकमन्वयव्यतिरेकि व्याप्तिबा- हकसहचाराभेदाभेदे त्ववियसहचारमात्रग्रहीतव्याप्तिकत्व तत्र ·अनुमानदीधितिः। ૧૫૭ केवलान्वयित्वं तच प्रकतव्याप्तिग्राहकाज्ञानविषयसहचारत्व- व्यापकाचयसहचारत्वकत्वं तादृशसहचारवव्यापकप्रक्त- व्याप्ति घटकसहचारत्वकत्व वा ग्टहीतव्याप्तिभेदाने दे तु प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यानुमिति-हेतु ज्ञानविषयव्याप्तित्वव्याप- कप्रकृतसाध्य व्याप्तित्वकत्व तत्त्वम् जलं निर्गन्ध पृथिवीत्व- व्यापकाभावप्रतियोगिमवादित्यादी हेतुतावच्छ दिका च व्याप्ति प्रकृतसाध्यानुमित्यौपायको तदिशिपक्षमताजा- नेऽपि व्याश्यन्तरबोधं विना निर्गन्धत्वानुमित्य नदयादिति ना- व्याप्तिः वन्यभाववान् वहियापकाभावप्रतियोगिमत्त्वादित्या- दाववधव्याप्तेरवच्छ दिका व्यतिरेकव्याप्तिन तु मैवेति नाप्र- सङ्गः अतएवेतरव्यापकाभावप्रतियोगित्व नाभावप्रतियोगित्वेन वा यलिङ्गज्ञानं न प्रकृतसाध्यानुमितिहेतुतत्केवलान्वयीत्यपि वदन्ति एवं केवलव्यतिरेकित्वादिकमपि निर्वाच्यम् । अभिधे- यत्व शब्दशक्यत्व विपक्षत्वव्याघातो विपक्षत्वासिद्धिः। ननु व्यावृत्तत्वमन्योऽन्याभावप्रतियोगितावच्छ दकत्व तच्च लघु- गुरुसाधारणं गगनादिनिष्ठान्योऽन्याभावप्रतियोगितावच्छ - दकञ्चति न व्यभिचार इत्यत आह। एवमिति । नन्वभाव- प्रतियोगित्वादिकमभावादिव्यक्तिभेदान्नानैव अनुगतव्यवहा- रस्तु कथञ्चिविशेषणतावच्छेदकधर्मानुगमादेवञ्च लक्ष्या- प्रसिद्ध्या लक्षणसम्भव इत्याशते तत्र त्यादि । यत्र होत्या- दभ्युपगमवादः वस्तुतो भूतलादिदेशे समये च तस्य वर्तमा- नत्वादाकाशाभावतुल्यत्वाच्च । अभावाभावस्येति सावधारणं १४ ·१५८ अनुमानदीधितिः । भावत्वात् यदाहुराचार्याः वाभावविरहात्मत्व वस्तुनः प्रति- योगिति प्रतियोग्य वेति प्रागभावादरत्यन्ताभावाभावरूप- वनयेऽपि न क्षतिः तत्मतेऽत्यन्ताभावस्यापि तदभावरूपतया तस्यापि प्रतियोगित्वात् । असाधारण इति प्रतियोगिता- वच्छ दक इति तु तत्त्वम् अथान्योऽन्यात्यन्ताभावसाधारण: प्रतियोगितावच्छे दकसम्बन्ध एवाभावाभावः स च कचित्ता दात्म्यं क्वचिच्च संयोगादिरिति चेत् यहत्त्वे हि ज्ञात यहत्त्व न प्रतीयते तदभाववत्त्वञ्च व्यवयिते तस्यैव तदभावात्मकत्व मुर्पयते प्रतियोगितदभाववत्वबुझाश्व मिथस्तथाबमानुभविव न च त सम्बन्धवत्वा तहिषयः सम्बन्धसम्पन्धवत्त्वाबुद्धिवर क्वचिसम्बन्धबुद्दिर्षिशेवदर्शनाय पयुज्यश न च स्वती माना भावात् अथ सम्बन्थान्तराच्छिन्नाभाववति सम्बन्धान्तरण प्रतियोगिनी वृत्तेन तदभावविरोधित्वमिति चेत् प्रतियोगि तावच्छेदक सम्बन्धस्थामावति सम्बन्धान्तरेण वृत्तेन तथावर सम्बन्धविशेषेण च विरोधिल दुलामेव अनतिप्रसताये म्वप्रतियोगितावच्छ दकसम्बन्धवेनाभावत्वकल्पने क्वानुगम सम्भावनापोति व्यधिकरणसम्बन्ध स्थापि प्रतियोगितावच्छेद कत्वात हत्यत्यन्ताभावविलयप्रसङ्गो भवतां तदभावविलोप प्रसङ्गो वेति । लक्षणम्परिष्क रुते वृत्तिमदित्यादि आकाशर तदभावाभावत्वमित्यभ्युपगममात्र भाववति तदभावासत्त प्रतीत्या हि भावस्व स्वाभावाभावत्व कल्पात न चेह तट अभावप्रतियोगित्वं स्वरूप सम्बन्ध एवेत्युक्तमधस्तात् अभा ·अनुमानदीधितिः । ૧૫૮ प्रतियोगित्वचाप्रयोजकम् एवञ्च यत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकाभावाप्रतियोगित्वं यस्य तस्य तेन सम्बन्धेन केवलान्व- यित्वमिति सूचयितुं वृत्तिमदिति अतएव ज्ञानस्य ज्ञान त्वस्य च समवायेन ज्ञानविषयत्वादेश्च व्यधिकरणसमवाया- दिना सम्बन्ध नाभावप्रतियोगिलेऽपि विषयतया परम्परा- सम्बन्धन स्वरूपसम्बन्धेन च केवलान्वयित्वं संयोगाद्यभा- वीपसंग्रहाय च प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वेनाभावो विशेषाः आकाशाभावोऽपि च यथा प्रतियोग्यसमानाधिकरणस्तथोक्त मधस्तात् वृत्तिमतस्तादृशाभावाप्रतियोगित्वमितिवार्थः व्या- प्यवत्तित्वार्थक वृत्तिमत्पदमभावविशेषणमित्यपि कश्चित् ता- दात्मेनाभिधेयस्य केवलान्वयित्वसम्पत्तये व्याप्तिवदखिलमा- लोकनीयम् । प्रमाजातीग्रेति तथाच तादृशभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकधम्मवत्त्वमर्थः इत्थञ्च प्रतियोगितावच्छे दकावच्छि- नासामानाधिकरण्यमेवाभावविशेषणं तेन द्रव्यगुणभेदयोहि - त्वादिना न केवलावयित्वम् । नचैवं विरुदयोधमयोहि त्वेन केवलान्वयित्वापत्तिः तदवच्छिन्नाधिकरणाप्रसिद्ध्या तदव- च्छिन्नाभावे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्यासम्भवादिति वाच्य तादृशधर्मावच्छिन्नस्य यत्किञ्चिदधिकरणवृत्तिताया विवक्षितत्वात् क्वचिदपि तादृशोभयवत्त्वाप्रतीतस्तस्यातथा त्वात् । सन्धिग्धसाध्यवत्त्वं पक्षत्वमित्याशयेनाशङ्कत तथापीति अस्तित्वसाध्यस्य घटवत्तित्वसाध्यस्य साध्यसिद्धिविरोधी सा. ध्वसिडिनिवत्य:- विशेषणविशेष्यभावभेदेऽपि विरोधिविषय- ·१६० अनुमानदीधितिः । तामात्रेण प्रतिबन्धकत्वमनुभवबलादास्थीयते नहीदं माध्य वदत्र वा साध्यमित्येकतरनिश्चयेऽत्र माध्यं न वा इद माध्यवन्न वेति अन्यतरः सन्देह इति । पक्षनिष्ठे त्यादि पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञान विरोधिज्ञानस्य माध्यसाधकत्वेन कथञ्चित्साध्यसिद्दानुगुणत्वेन पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञाना- भावन्य वा साध्यस्थ साधकत्वेन तदभावस्य तस्य साध्वे पक्ष. निष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य सये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि- त्वावगाहिज्ञानत्वेन साध्यविशिष्टपक्षज्ञानविरोधित्वेन वा रूपेणाभावस्य योग्यतात्वात् व्यतिरेक: विपचे हेतोरभावः व्यतिरेकव्याप्ती साध्याभावहत्वभावयोर्यो व्यतिरेको साधह तृतयोाप्तौ । अत्र वदन्ति माध्याभावववत्तित्वमेव व्याप्ति- ाघवात् प्रायशः साधनभेदेऽप्यभेदाच्च यत्सम्बन्धावच्छिन्न- साध्याभाववति हेतोरवत्तित्व ग्टह्यते तेन सम्बन्ध न साध्यसिद्धिः फलं साध्याभाववति येन सम्बन्धन हेतो. रवृत्तित्व रह्यते तेन सम्बन्धन पक्षधम्मताधी कारण मिति नातिप्रसङ्गः आकाशादेस्तथात्वेऽपि पक्षधम्मता. ज्ञानविरहान्नानुमिति: निविशतां वा तत्र साध्यसामानाधि- करण्यं वृत्तिमत्त्वं वा अथ साध्याभाववदत्तित्व तहत्तिभिन्न- त्वादिरूयं व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविषयत्वेनानुगमनीयं तब व्यापकसामानाधिकरण्यसाधारणमिति चेत् स्यादेवं यदि व्यापकताज्ञानं व्यभिचारबुद्धि विरुध्यात् नचैवं वद्य- भाववत्तिधूम इति ज्ञाने हि वहिवं खरूयेण प्रतियोगित्व ·अनुमानदीधितिः । तदवच्छेदकत्वञ्च सम्बन्धमादया सम्बन्धमयादया भासते धमममा. नाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं वशित्वमित्वत्र च वद्वित्वत्वेन वहिवे प्रतियोगितात्वविशिष्टतदवच्छदकत्वत्व- विशिष्टाभाव इति विषयविरोधविरहात् विशिष्ट स्य पति- त्वस्यावच्छ दकत्वेन प्रकारान्तरानुमरण च सुतरां मगि- मन्त्रादिन्यायेन च प्रतिबन्धकतायां मानाभावात् व्यापकता- ज्ञानादेवानमिति रति च नानुर्भावकं न वा यौक्तिकं ज्ञान त्वत्वादिना ज्ञानत्वादेर्व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहे ज्ञानादि मानित्यमितेरवोगात् अन्यथा जातित्वेनानुभवत्वव्यापक गुणत्वव्याप्नजातिवादिना वा तथात्वग्रहेपि तत्प्रसङ्गात् एतेन केवलान्वयिसाध्यक वज्ञानमेवानुमिति हेतुरियपि परास्तम् । मर्वजनानुभवसिद्धानुमिति भावे धमादिदर्शना नन्तरं जायमाने र हामाव्यतिरेकवयादिज्ञानेऽसम्भवाच्च प्रमेयत्तादेश्च घटादिवत्तित्व केवलान्वयित्वन कञ्चित्तट्- वृत्तिधर्मव्यापकत्वे न वानुमेयं न तु ज्ञेयत्वादिहतुकातदनु मितिरानुभविको एवं साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्व. मपि नानुमित्यापयिकं गौरवात् व्यभिचार ज्ञानाविरोधित्वान्न बयभावसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगी धमाभावइति ज्ञानं धमाभावाभावत्वे न तत्र वयभावसामानाधिकरणबुद्धि कदाचिदिरुन्ध्यात् न तु धूमत्वेन भिन्नप्रकारकत्वात् व्यति रेकव्याप्तिग्रहाधौना च धौर्नानुमितिस्तत्त्वेनाननुभवात् क्लप्त- कारणाभावात् सामग्रीभेदकल्पनायाश्चानुभवेकाधीनत्वात् ·अनुमानदीधितिः । किन्तु विजातीयातकरणमपि प्रमाणान्तरमापत्तिरेव क्ल प्तप्रमाणदयसमाहारसमशीलञ्च युगपदन्वयव्यतिरेकि धर्महवप्रतिसन्धानम् अथ निति विना सिद्धौच्छामपन्से- रनुत्पादात् पक्षताजन्यत्वात् साप्यनुमिति घीन पक्षता जन्यलम्वाइमितिले प्रयोजकत्वा ।। नवं पक्षता प्रत्यक्ष्य स्थापि तथा नापत्तिरिच्छासपि कालान्तरे प्रदेशान्तरे वा तस्विरहरालककालोनवादातीन्द्रिय घटितमतियोगित्वेन तस्या भलोनियादादिति चेत्र अनुमिताव पचताबाहेतु त्वस्य निनसला सामादिभेदेनानन गतत्वात् तमन्यव स्या प्रयोजकबाद प्रबोजकत्वञ्च न जनकत्वसनावात् न व्याप्य त्वं मानाभावादित्यादरमकदावदितत्वाञ्च एलेन यातिज्ञानादि- जन्यत्वमग भितित्वे प्रयोजकमित्यपि परास्तम्। साध्याभाव- व्यापकाशवप्रतियोगिधर्मत्वेन साध्ययाप्यत्वानुमानात् प्र सिडसाध्यकवानुमितिरित्याधि कंचित् । अथ वयाद्यभाव वति थमादेः समवायेन तन्तुवाद्यभावति च पटादेः संयो. गेन वर्तमानत्वात् साध्याभाववति संयोगेन समवायादिना वर्तमान त्वस्य विशिष्यैवाभावी वाच्यः तथाच जलं जातिमत् गुणवत्त्वात् गुणवञ्च घटादेरिबादि विलीयेत उगतिगुणा- भाववतोः समवेतत्वसंयोगित्ववीरप्रसिद्ध रिति चेदुपदर्श यैनमपि केवलान्वयिनः सरणिं स्वीकुरु वा स्वाधिकारणहत्ति साध्याभावादिकत्वमेव व्याप्तिं स्वत्वाननुगमस्य प्रारीव स्व- इस्तितत्वादिति एतेन नीलेतररूपवान् नौलाममवेतले ·अनुमानदौधितिः। २६३ सति गोत्यादित्यादिकं विलीयेत विश व्यस्य व्यभिचारित्वात् विशिष्टस्य चानतिरिक्त त्वादिति परास्तं साधाभावस्य वि- शिष्टहेवधिकरणावृत्तित्वात् परम्परासम्बन्धन विशेषपवि- शथ्यसम्बन्धस्यैव वा तत्र हेतुत्वादिति । व्याप्तिग्रह इति साधारमोक्ति : तव कवलान्वयिन्यभावाञ्च साध्यव्याप्यत्वं तद्- मदन्यावृत्तिवादिकपमन्ततः माध्यएव प्रमिदम् । निरुषा- धौति उपाधिज्ञानादितव्यभिचारनिरामाय पृथिवोत्वमिति पृथिवोत्वमितरभेद याप्यमित्यत्र हि पृथिवोत्वत्वविशिष्ट पुथिवीत्वे इतरभेदसामानाधिकरण भासत पृथियोतर- भिन्नत्यत्र पृथिवीत्वविशिष्टं तदवच्छेदेनतरभेद इति न सिद्धसाधनमित्यर्थः मर्वेति च पृथिवोत्वरणावच्छटकत्व फार णाय अत्र च पृथिवीत्वत्वं पृथिवीतरासमवतावमात्र न तु पृथिवोत्तित्यघटितमित्यतोऽपि नापनय व यर्थम् । वयव्याप्तिघटकतावत्पदाधीपस्थित्यादिकं बिना न तगह सम्भवस्तत्सत्त्वे च तत एव व्याप्तियहासम्झने व्यतिरेकमहचार ज्ञानस्य हेतुले मानाभावः न च व्यभिचारशङ्कानिवर्तकत्व नेवान्वय व्यतिरेकसहचारग्रहबोरुपांगित्व' तगईऽपि गातादवथात् अधिकरण विशेषे च तनिवृत्ती साध बत्त्वसाधनाभाववत्त्वयोरन्यतरग्रहदेव तत्त्वात् व्यतिरेक- व्याप्युपन्यासेऽनारादितादवस्थयाच्च । यत्त महचारमात्र लाभायैव सर्वत्रीदाहरणोपन्यास इति तन्त्र अर्थान्तराद्यापत्ते- टु रत्वात् यच्छन्दादिदैयर्थ्याञ्च व्युत्पादयिष्यते च तस्य अथा- ·२६४ ६ अनुमानदीधित्मि। व्याप्तिबोधकत्वम । नचान्वयिन इव व्यतिरेकिणोऽप्युदाहर- णात् स्वरससिद्धान यव्याप्तिधोरानुभविको ये न तदर्थमपि प्रकारान्तरमास्थ्यमत आह यद्दति । साध्याभावेति नन्वि- छादी माध्ये आत्मत्वादेर्यतिरेकित्व न स्यात् स्याञ्च संयो गादेरात्मत्वे तथा वमिति चेन्न। साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमा धनाममानाधिकरणत्व न साध्याभावस्य माधनतावच्दकाव- च्छिन्न साधनासमानाधिकरणत्वेन च साधनाभावस्य विशषि- तत्वात् मंयोगाभाव साध्ये विभागाभावः केवलान्वयो प्रतियो- गिवैयधिकरण्यावच्छिन्न च तव स तादृशो व्यतिरेक्यपि व्या प्यव्यापकभावश्च साध्याभावल्ल माधनाभावत्वाभ्यां बोध्यस्तेन न व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गः माध्याभावत्वादिकञ्च वैज्ञानिकं न तु वास्तवं तेन मेयत्वाभिधेयत्वयोर्यतिरेकव्याप्तिभ्रमादनमा नम्। व्यायकोयत्वेनाभावस्य ज्ञानाद्याप्योयत्वेनाभावस्य सिद्धिं पुनरप्रमिद्धमाध्यकसाधारणीमाह व्यापकाभावने. त्यादि अभावी अभावववनिश्चयो अवश्यम्भावश्चासति प्रति- बन्धके अत्र च यद्पावच्छिन्न प्रति व्यापकता ग्टह्यत तद्पा- वच्छिन्नीयत्व नाभावसिद्धिः फलं येन रूपेण व्यापकता ग्टद्यते तद्र पावच्छिन्नीयत्वेन व्यापकत्वविशिष्टतत्तद्र पाव च्छिन्नीयत्वेन चाभाववत्ताजानं हेतुरिति मन्तव्य व्यापक- प्रतियोगिकस्याभावस्यातिप्रसनत्वात् व्यापकत्वावच्छित्रप्रति- योगिताकस्य च सम्बन्धविशेषावच्छिन्नस्य सम्भवतोऽप्यसार्व- विकत्वात् कारणानुगमः परम्परिचिन्तनीयः एवञ्च वह्नि- ·अनुमानदीधितिः । १६५ धूमव्यापकोवद्यभावांश्चायमिति ज्ञानाद्धमव्यापकङ्ग्यभाव- वानयमिति ज्ञानाहा निर्ध मोऽयमितिधीरिति भ्रमव्यापक- तावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववानयमिति ज्ञाना- दित्यपि कश्चित् । व्याप्तिज्ञानन्येति अत्र व्याप्तिपदेनान्वय- व्यतिरेक-यापकताग्रहनियतविषयताकोऽऽभिमतः पक्षस्य पक्षतावच्छेदकस्य वा ज्ञानमनुमितिमात्र हेतुरित्यपि व- दन्ति । अन्वयौति अन्वयिनि ताट प्य ण वह्नित्वादिना व्यति- रेकिणि तु इतरप्रतियोगिकत्वेन वयभावादिनिषेधतया सिद्धिरित्यनुभवसिद्धः कार्यगतो विशेष: कारणविशेषजन्य. तावच्छेदकं अतएव तत्र तत्र सर्वत्र व्यतिरेकिणि तम्मान तथेत्येव निगमनशरीरम् अन्वयिना वयभावन धूमाभाव- सिद्धा धूमाभावत्वं प्रकारः व्यतिरेकिणि तु तत्मिद्धी प्र- त्यक्ष्य इव प्रतियोगितया धूमः प्रकार इति वदन्ति इत्यञ्च हुदो धूमाभाववान वा पर्वतो वह्निमान् नवेत्यादिजिज्ञा- सायां विप्रतिपत्ताबुद्दे श्यायाः साध्यतावच्छे दकरू पेण साध्यवत्त्वप्रतोतेरनुपयोगिनी व्यतिरेक्यदाहरणादेः कथ- मवतार इति विभावनौयम् । केचित्तु अन्वयव्याप्तिज्ञाना- नन्तरत्वादिकमेवानन्यगतिकतया जन्यतावच्छेदकमित्याहुः । अन्ततरत्वेन तादृशपरामर्शवी: कारणत्वमित्वपि कश्चित् । उचितानुपूर्वीकं प्रतिज्ञादिपञ्चकसमुदायत्व न्यायत्व प्रतिज्ञात्वादिकं पुनरुदासीनवाक्यवारकन्यायान्तर्गतत्वशू- न्यमेवोपादेयमिति नान्योऽन्याश्रयः साध्यादिविशेषनिय- ·अनुमानदीधितिः । न्विताश्च प्रतिज्ञादयो वाच्या इति न भिन्नसाध्यादिकप्र- तिज्ञा दिसमुदायेऽतिव्याप्तिः व्यास्यादेरिव माध्याद्यननुगमा- दननुगमो न्यायादेरोव्यत एव एतेन प्रतिज्ञानिगमनयो- रुदाहरणावयवान्तरयोश्च न सम्भ यैकार्थप्रतिपादकत्व प्रा- गेव तु पञ्चानामवयवानां परन्तु प्रतिज्ञाहेत्वोः कथञ्चिदुप- नयनिगमनयोरेकवाक्यताव्यवहारस्तु विशिष्ट कार्य प्रतिप- त्तिपरतामात्रेण तादृशपरामर्शप्रयोजकत्वञ्च यदि तविषय- तत्पदार्थसार्थोपस्थापकतया तदोदाहरणोपन यथोरेव तत्प- यवस्यति अथ तदानुकूलामात्रेण तदा को वहिमान् पर्वतो वहिमान् कुतो धूमवत्त्वादित्यादेरपि तथात्वमित्या दिकं समाहितम् । अवयवन्वन्तु न्यायान्तर्गतत्व सति प्रति- जाद्यन्यतमत्व प्रतिज्ञाद्यघटकले सति उभयचटकभागहया- घटितत्व वा वक्तव्यम् उभयञ्च प्रतिज्ञाहेतुर्हढ्दाहरण उदा- हरणोपनयावुपनयनिगमने इति विशिष्य वक्तव्यमिति प्रति ज्ञादिप्रतिपाद्यतत्तद्दिशिष्टार्थविषयकज्ञानपञ्चकान्यतमज्ञान- जनकवाक्यत्व तत्त्वमित्यपि केचित् । तस्य वेति तथाच ता- दृश जातौ साधकाभाव इति भावः । बाधकमप्याह अन्य- थेति न्यायजन्यज्ञाने पञ्चावयवजन्यत्वात् पञ्चदिव्यादिजन्ये दियाद्या एकैक जन्ये चैकैकाजातय इति सङ्कर इत्यर्थः तत्र तत्र भिन्नभिन्नजातिकल्पने सुतरां मानाभावादिति भावः । केचित्तु यदि चानुगतं कारणमन्तरेणापि तादृश- जातिमत्त्वसम्भवस्तदा कदाचित् प्रतिज्ञादिजन्येऽपि हेवा- ·अनुमानदौधितिः। १६० दिजन्यवृत्तित्वादिजन्ये च प्रतिज्ञादिजन्यत्तिर्जाति: स्यादिति सङ्कर इत्यर्थः एवं सर्वेषां सर्वजातीयत्वमेकजा. तोयत्वं वा स्यादित्यपि द्रष्टव्यमित्याहुः। साध्यनिर्देश: प्रतिज्ञेति सूत्रम् साध्यो विवीयधर्मविशिष्टो धर्मी तथा च पक्षतावच्छेदकपर्वतत्वादिविशिष्टे साध्यतावच्छ दकवह्नित्वा- दिविशिष्टवैशिष्टयज्ञानजनको न्यायावयव इति पर्यवमि- तोऽर्थः उदाहरणाच साध्यतावच्छ दकविशिष्टज्ञानं न पक्षतावच्छेदकविशिष्टे उपनयाच्च पक्षतावच्छे दकविशिष्ट न साध्यतावच्छे दकविशिष्टवैशिष्टयज्ञानमिति तयोव्यु दासः । कित्वित्यादि प्रछतन्यायबतिभूतवाक्यवारणाय सत्वन्त प्रक्वतन्यायावयवत्वपर्य्यवसितार्थकम् । उद्देश्ये ति प्रहाते. त्यर्थः वहिसाध्यकन्यायोपनयस्य वहियाप्यधमसाध्यकानु- मित्यन्च नानतिरिक्षाविषयक ज्ञानजनकस्य वारणाय प्रकृत- इयं तथाच यादृशमाध्यपक्षकन्यायावयत्त्व तादृशसाध्यपक्ष- कानुमित्यन्य नानतिरिक्त विषयकशाब्दज्ञानजनकत्वं पर्य- वसितार्थः। धमादालोकवान् पर्वतो वह्निमान् धूमादि- त्यादावनतिरिक्तविषयकज्ञानजनकस्य हेतोरणाय अन्य नेति निगमनवारणय अनतिरिक्त ति यद्यपि निगमने साक्षात्पक्षवाचकं पदं न श्रूयत तथापि न्यू नताभङ्गायोप- नयस्यायमादिपदस्यानुषङ्गात्तथा बोध्यम् इत्यमेव च प्रस- तामतिप्रसक्ति निगमनञ्चत्यादिना निराकरिष्यति तद- र्थश्व निगमनमन्य नानतिरिक्तविषयकज्ञानजनक मन परा- ·अनुमानदीधितिः । मशहेतुर्यन निरुक्तन्यायावयवत्वरूपं प्रतिज्ञात्व तदपि व्या नुयात् अबाधितत्वादेस्तबोधौपयिकविशिष्टहेतुसम्बन्धस्य वा बोधकतया तस्यातिरिक्तविषयकज्ञानजनकत्वादिति। यत्तु पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वादित्यातौ यन्न पृथिवीत. रेभ्यो भिद्यते न तत् पृथियोत्युदाहरणवारणाय तदिति तत्तुच्छम् तेन पृथिव्याभितरभेदस्वाविषयीकरणात् तात्पर्य भ्रमेण तादृशवोधजनकत्वस्यातिप्रसक्तत्वात् न च तावताप्यु दाहरणस्य तथात्वसम्भवो यन्नेत्यादरनन्वयात् यदि च नि- गमनेनारमादियदं निविशते वाक्य कवाक्यतयैव विशिष्ट- लाभादिति विभाव्यत तदा हेतो माध्यसामानाधिकरण्य- भाने सामान्यतः पोऽपि साध्यवत्त्वभानात् पक्षे हेतुव्या- पकसाध्यसामानाधिकरण्यविशिष्ट हेतुमत्ताबोधकस्योपनयस्य यत्र च पक्षसाध्ययोम्तादृष्येण दृष्टान्नल हेतुत्वाभ्यामपन्यास स्तादृशसिधाधयिषया च न्यायपयोगस्तत्रोदाहरणोपनययो- यंत्र वा पर्वतवाद्यवच्छेदेन साध्यसिद्धण्देश्यतायामेतत्य- वतत्वादिना दृष्टान्तस्थोपन्यासस्तनोदाहरणस्य सत्यन्तस्य चावयवाघटकन्चायान्तर्गतत्वपरतया हेत्वन्तस्यायमादिनि- गमनान्तभागस्य वारणाय तत् यद्यपि सर्वमभिधेयं प्रमेय- मित्यादावतिरिक्ताप्रसिद्धिनं च कोव्यप्रसिद्ध्या प्रमेयं न वेति विप्रतिपत्तेः संशयस्य चायोगान तादृशी प्रतिज्ञा प्रकता- नुमितिविषयतासम याप्तविषयताकत्वं प्रकृतानुमितिप्रकार तासमव्याप्तप्रकारताकत्व वा शताव्यमिति वाच्यम् सकला- ·अनुमानदीधितिः । १६८ भिधेयनिधम्मवत्सकलाभिधेयनिष्ठात्य न्ताभावाप्रतियोग्या- काशाभाववद्वा इदं द्रव्यमित्यादी विशिष्टपक्षबोधके उपनयेऽ. तिव्याप्त: तथापि प्रक्लतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयविषयत्व तदन्यूनविषयत्वं प्रकृतपञ्चम्यर्थपक्षकप्रतिज्ञादिस्थले तु पचे प्रकृत्यर्थस्य वैशिष्ट्यबोधको हेतुर्न तु प्रकृतसाध्यस्य तादृश- विषयताविलक्षणविषयताशून्यत्वं प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यसि - ड्योपयिकव्याप्स्यविषयकत्व वा तदनतिरिक्त विषयत्व पति- व्याप्यलोकवत्मधर्मा पर्वतो वहिमान् धूमादिन्धनव्याप्य- धूमवान् पर्वतो यहिमान् धूमादित्यादौ तस्याः संग्रहाय प्रकृतहतुसाध्ययोरुपादानं वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो वह्नि- मान् धूमात् सत्तादिव्याप्यद्रव्यत्ववदिदं सत्तादिमद्दव्यत्वा- दित्यादिस्तु न प्रयोगः विशिष्टपक्षोपस्थापकादेव तादृश- व्याप्तिप्रतीतावाकाङ्गाविरहेणोदाहरणानुस्थानात् अन्यथा- तिप्रसङ्गात् श्रतएव नैकदोभयव्याप्युपन्यासोऽपि यदिच मैच: पचति अयं गौरित्यादरेव प्रतिज्ञाया यथोपवर्मितविशिष्ट ज्ञानजनकत्वं तादात्म्येन गोःसाध्यत्वात् गोत्वत्वाद्यनुपस्थित्या गोत्वादेः माध्यत्वानुपपत्ते: पदार्थतावच्छेदकजाती हेत्वर्था- न्वयायोगाच वह्निमानित्यादी पुनरनुमिती पक्षे साध्यस्य वरु: संयोगात्मक: सम्बन्धी भासते यथैव वहिव्याप्यधूमवा. नित्याधुपनयग्रसङ्गमात् शाब्दभाने तु वहिमतोऽभेद एवं भेदे साध्ये भिद्यते भित्रमित्यादावपि वैलक्षण्यमिति भूक्ष्म- मोक्षते तदा यादृशपक्षसाध्यिकाः पक्षे यादृशयादृशविशिष्टार्थ- ·१०० अनुमानदीधितिः। बोधिकाः प्रतिज्ञाः सम्प्रदायप्रमिलाः तादृथानां बोधाना- मन्यतमेनाप्यनिषत्त्यस्य मंशयस्थानिवर्तको यस्तावबोधाना. मन्यतमो बोधस्तज्जनकत्वं वक्तव्यम् एवञ्च तादात्मेन गवि साथे पक्षे गवाभेदस्य संयोगेन समवायेन वा वही वगिमदभेदस्य समवायेन पाकस्य कृती पाककृतिमत्त्वस्य पाककत्र भेदस्य विशेषणतयेतरेभ्यो भेदे इतरभेदवत्त्ववत्त्व- स्खेतरान्याभेदस्येतरभेदयत्त्वस्येतरभिन्नाभेदस्य च बोधा विशिय्य वक्तव्या इति दिक तावद्दोधानिवर्त्य संशयानिवर्तक तावडोनिवत्य यावत्न शयनिवत्त कबोधजनकत्वं वाद्यमि- त्यपि कश्चित् । चैत्रः पचति घटो नेतराणीति प्रतिज्ञायां साध्ये विषयित्वानुयोगित्वयोः सम्बन्धविधयैवानुप्रवेशाद्यथा- पदर्शितसाध्यगमकतीपयिकव्याप्तिविशिष्टहे तुमत्तस्य च पत्रे उपने यत्वात् तथाचायमित्याकारः सूवच एव प्राचामुपनयः नव्यानां पुनरनन्यगतिकतया तद्याप्यहेतुमानहान् वेत्या कार: योग्यतावशाच्च तदा माध्यस्य तद्याप्यस्य वा परामर्शः। केचित्तु वहिमान्नवेति विप्रतिपत्तौ तदधीनसंशये च वडि- मत्तदन्योऽन्याभावयोस्तादात्माविशेषणलाभ्यां कोटित्वेन जिज्ञासितत्वात्तादात्मेपन वह्निमानेन साधयितुमुचितो नतु वह्निः अजिज्ञासितत्वात् तथा च तथा चायमित्याकारो वमिद्याप्यो धूमवांश्चायमित्याकारो वा उपनयो न तु वडिव्यायधूमवांश्चायमित्याकारोऽर्थान्तरत्वादिति प्राहुः । यत्र चान्तरा तादृशबोधी न जातस्तत्रापि तादृशाकासा- ·अनुमानदौधितिः। १०२ योग्यतादिशालित्वरूपं तज्जननयोग्यत्वमदतं तलाभश्च जाति विशेषोपस्थापकशाब्दवाक्यशब्दयोरुपसन्दानादेवेति । अन्यूने- त्यादि तथा चोद्देश्यानुमितिसमानविषयकलिङ्गाविषयकशा- ब्दजानजनकन्यायावयवत्वमर्थः व्यतिरेकिणि हुदो निम इ. त्यादौ निर्वहित्वहेतुके यथा इदभिन्नमित्यादि दृष्टान्तवतो हृदावृत्तिधर्मशून्यत्वादिहेतुके वोदाहरणस्य वारणाय समा- नविषयकान्तं पक्षविशेष्यकार्थकम् उपनयवारणाय लिङ्गावि- षयकेति । यद्यपि प्रकृतलिङ्गाविषयत्वं पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते पृथियोत्वात् गन्धवती तथा गन्धादित्यादावव्यापकं न चात्रीपनयासम्भवः इदमागन्धवत्त्वेन परामृष्टे हेतुभूतगन्धव- त्त्वान्वयायोगादिति वाच्यम् साध्याभावव्यापकगन्धाभावाभा वत्वे नान्वयात् अतएव व्यतिरेकिणि न च नेयं पृथिवोत्या. दिक: प्राचां प्रयोग: यदि च दण्डवान् रक्तदण्डवानित्यस्या वयोनानुपपन्नस्तविशिष्ट शुद्धतविशिष्टान्वयस्यैवाव्य त्पन्न वादित्यु पयते तदा नानुपत्तिगन्धोऽपि पक्षाविशेषणत्वेन तदविषयत्वञ्चायं वहिसामग्रीमान् वड्रेरित्यादौ पक्षाविशे- षणत्वेन साध्याविशेषणत्वेन च तदविषयत्वं दधि द्रव्य दनः प्रमेयत्वमभिधेयं प्रमेयत्वात् गोत्वाभावो न साम्रादिमान् गोत्वाभावादित्यादावव्यापकमतिव्यापकञ्चोपनयस्य तथापि पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षे यत्माध्यतावच्छेदकविशिष्ट साध्य- वैशिष्ट्यावगाहित्वं तहहिविन लिङ्गविषयत्वस्याभावो वाच्यः वस्तुतो लिङ्ग लिङ्गत्व तथाच प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छि- ·१७२ अनुमानदीधितिः । त्रस्य प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नगमकतोपविकं यद्- व्याप्तिविषयत्व तच्छन्यत्वमर्थः तच्च हेतौ साध्यव्याप्यताव- गाहित्वम् हेतुभताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने साध्या- भावव्यापकतावगाहित्वञ्च द्रव्यत्वव्याप्यसंयोगवत्तिधर्मवानयं द्रव्यत्ववान् गुणात् गुणव्याप्यरूपवानयं स्पर्शवान् रूपादि- त्यादी प्रतिज्ञासंग्रहायावच्छेदकहयोपादानम् अन्य ना नतिरिक्तपदमिति च मूलमुद्दे ग्यानुमित्यन्यू नानतिरिक्तवि षयभागपरं हेतुत्वमभिधेयं मेयत्वादित्यादौ पञ्चम्यर्थपक्षक- हेतुवारणाय पञ्चम्यन्तान्यत्वस्य हेत्वन्यत्वस्य वावश्य वाच्य त्वात् मख्यातिरिक्त सुबर्थस्य प्रातिपदिकार्थे विशेष्यत्वेनैवा- न्वयात् प्रातिपदिकार्थयो: क्रियाप्रातिपदिकार्थयोश्च भेदेन साक्षादन्वयस्यायत्पत्तर्वक्ष्यमाणत्वात् चैत्रस्येदं न मैत्रस्य मैत्रस्येदं न चैत्रस्य हयोरिदं नेदमेकस्यापोत्यादौ चैत्रादि- सम्बन्धाभावबोधस्य विना विभक्त्यर्थविशेष्यतामनुपपत्तेः चैत्री न पचतोत्यादौ तिङर्थ स्येव विनाप्यनुयोगिनि सप्तमौं सुबर्थस्याप्यभावान्धवात् हेतुविषयकज्ञानजनकत्वव्याप्याव- यवतावच्छेदकरूपशून्यत्वे सत्युदाहरणान्यन्यायावयवत्वं त- त्वम् तादृशञ्चावच्छ दकं हेतुत्वादिकमिति केचित् । हेत्व भिधानेति जिज्ञासाजनकत्वं तद्योग्यतावाक्य त्वं न्यायावय- वत्वम्। लिङ्गेत्यादि लिङ्गाविषयेति पूर्वोपदर्शितार्थकम् अभावहेतुकव्यतिरेक्युदाहरणवारणाय लिङ्गीति लिनिसाध्य तविषयकं तहदिशेयकं तेनेदं जलं निःस्नेहत्व प्रकारकप्रमा ·१७३ षयत्वञ्च अनुमानदौधितिः । विषयत्वशून्यत्वात् इदं द्रव्य जलान्यत्व प्रकारकप्रमाविषयत्व- शून्यत्वादित्यादी यन्न जलं तनिःस्नेहत्वप्रकारकप्रमाविषय इत्याद्युदाहरणे नातिप्रसङ्गः। लिङ्गाविषयेत्यस्य पूर्वोक्त व्याप्यत्वाविषयार्थकत्वे हेतुवारणाय लिङ्गीति लिङ्गिवि- प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहे तुविशिष्टहेतुत्व- विष यतावहिवन वाच्यतेन वहिमान् वह्निसामग्रीमत्त्वात् अयं हेतुरिदं वा हेतुत्वं तत्त्वेन प्रतीयमानत्वादित्यादी हतो नातिप्रसङ्गः लिङ्गविषयक जानजनकत्वानियतलिङ्गि- विषयकज्ञानजनकत्वनियतावयव विच्छ दकरूघवत्त्व तत्त्व मित्यादिकं तादृशावच्छेदक रूपान्तरापरिचये दुर्ग्रहत्वा दनुपादेयम् । अनुमितोत्यादि जनकान्त न्यायावयवार्यक निगमनवारणाय माध्याविषयेत्यादि माध्याविषयेत्यादि साध्याविषयत्वञ्च प्रकृतहेतुतावच्छ दकावच्छिन्न हेतुविशिष्ट हेतुत्वविषयताहि. भवन पूर्वोपदर्शितसाक्षात्परम्परामाधारण प्रकृतपक्षविशेषण त्वेन वा तेन पूर्वोपदर्शिततो नान्याप्तिः इदं न ढगडाजात दण्डसंयोगाजन्यद्रव्यत्वात् अयं न धमादालोकवान् आद्र वनशून्य वादित्यादी व्यतिरेकिण्य दाहरणम्य हेतुत्वपक्षक साध्यान्वितसार्थबोधकैद म्यदशालिन उपनयस्य च वारणाय हेतुविभक्रिमदिति तदर्थश्च प्रकृतसाध्यान्वयबोधनक्षमार्थाप- स्थितिजनकहेतुविभक्तिमत्त्व हेविति सम्पातायातम् । यदि च पर्वते पर्वतभिन्न वप्रकारकज्ञानस्य विशेष्यतया अभावस्य साध्यत्वं हेतुत्वञ्च सिषाधयिषया च न्यायप्रयोगस्तत्र यथा ·१७४ अनुमानदौधितिः । नादृशज्ञानाभावादुत्पन्न ज्ञानमिति दृष्टान्तशालिनि व्यति- रेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिरित्युच्यते तदावयवान्तरोपस्थितार्थी वितस्वार्थबोधकविभक्तिमत्त्व वक्तव्यम् उदाहरणान्यत्वेन वा विशेषणीयम् । केचित्तु साध्यविषयकधीजनकत्वानियतहेतु- विभक्तिमत्त्वनियतावयवतावच्छ दकरूपवत्व समुदितलक्ष- णार्थ इत्याहुस्तश्चिन्त्यम् । हेतुत्वप्रतिपादकेति विभ- त्यर्थः हेतुत्वविशेष्यकान्वयबोधजनकन्यायावयवत्वमित्यर्थः हेतुत्व प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञावारणाय विभक्त्यर्थति तस्मा- दितरेभ्यो भिद्यते इत्यादि निगमनवारणाय हेतुत्वेति विश व्येति च । घटो दण्डादगिधमादित्यादिका तु न प्रतिज्ञा तदवत्तरतदात्मनश्च तहमव्यापकत्वायोगात् सम्प्रदाय विरोधाच तेन तत्रयनिगमने नातिव्याप्तिरिति भावः । उदाहरणेति कचिजिज्ञासानुत्पादपि तयोग्यतासत्त्वा नाव्याप्तिः अनुक्तोदाहरणस्थलेऽपि तादृशयोग्यतासत्त्वाच्या याक्यवेति उदाहरणत्वञ्चह न न्यायगर्भ वैयर्थ्यात् । साध्याविषयेत्यादि अयं न दण्डाद्दण्डसंयोगाजन्यद्रव्यत्वा दित्यादी प्रतिज्ञानिगमनयोर्वारणाय साध्याविषयेत्यादि व्याख्याता कम्पनयविशेषवारणाय हेतुपञ्चम्यन्तेति । त्विति हेतुत्वबोधकार्थकं हेतुपञ्चम्योवैकल्पिकमुपादेयम् उप- नयस्य चान्तेऽनुसन्धीयमाना प्रथमैवान्तः एवं दण्डादित्यादेः स्वपरखापि दृष्टान्तस्य पञ्चम्यन्तत्वेऽन्वयायोगात् कस्यचि. यतिरेकिण उदाहरणस्य पञ्चायत भवे तु तहारणं ·अनुमानदीधितिः। १०५ पूर्ववदत्र चार्थवभागस्य हेतुपञ्चम्यन्तत्व बोध्यम् तेन निर- र्थकतसिलन्तवङ्गिप्रमात इत्यादी नाव्याप्तिः पञ्चम्यादेस्त सिलाद्यादेशवादिनां नये तु नानुपपत्तिगन्धोऽपि। कंचित्त हेतुपञ्चम्यन्तत्व हेतुत्वप्रतिपादकपदशालित्वं पूर्ववत्साध्या विषयकज्ञानजनकत्वञ्च इतरनैरपक्ष्यण प्रकृतहेतुत्वविशिष्ट- साध्यविषयकज्ञानाजनकत्व साध्य.ह न विवक्षितं वैयर्थ्या- दित्याहुः । पञ्चम्यन्तेति अनुमितिपरवाक्यत्वम् अवयवत्व हेतुत्वादी पञ्चमी लाक्षणिको वृक्षाहिभजत इत्यादौ लाघ वेनाबाधितत्वे अवधिमत्व वा शकत्वात द्रव्यनिष्टमवधित्व मिव विभागनिष्ठमवधिमत्वमपि सम्बन्धविशषः स चाति- रिक्तोऽनतिरिक्तीवेत्यन्यदेतत् तत्सम्बन्धाग्रह च व्यवहारः शक्तिभमात् वृक्षादपैति पतति इत्यादी लाघवाहिभाग शक्तिस्तज्जनकत्वञ्च क्रियायाः सम्बन्धमयादया भामत इत्यपि वदन्ति। अतो निगमेऽतिव्याप्तिरतः पञ्चम्यन्तेति तस्मादित्यत्र च तत्पदे न लक्षणा शक्ताव तादृशज्ञानोप स्थितिसम्भवात् पर्वतो वद्विमान् वह्निसामग्रोमान् वा तस्मादित्यादिकन्तु न न्यायप्रयोगः सम्प्रदायविरोधात् दति वदन्ति । यत्तु हेत्वन्वयानुरोधात् वह्निमानित्यादावपि ज्ञान- लक्षणतितन्त्रपञ्चम्याज्ञापकत्वे ज्ञाप्यत्वे वा लक्षण वैवोपपत्ती तत्र च लक्षणायां मानाभावादतएवोक्तम् आवृत्ती सेव प्रतिज्ञति अतएव व्याचक्षते यतो द्रव्यं गुणाः कर्मत्यत्र हेतुत्व यथासम्भवमुत्पादकत्व ज्ञापकत्वञ्चेति अतएव लोके ·अनुमानदौधितिः । किं वहिमदिति प्रश्न तहहं वह्निमदितित्यु त्तरिते कुत इति जिज्ञासा धूमवत्त्वादित्य त्तरञ्च नहि तत्र ज्ञान प्रश्नः येन लक्षणया ज्ञानेनोत्तरयेत् न वा परकीयभाविप्रश्नानुरोधात् अजिज्ञासिताभिधानं न वा कुत इति प्रश्ने ज्ञातमेतदित्य- ध्याहाय्यं मानाभावात् दाहो दहनात् न जलात् जलं स्पर्गवत् रूपात् न गन्धानापि शब्दादित्यादी नत्र अनुया- नुरोधात् जन्यत्वरूपं हेतुमत्व जन्यज्ञानविषयत्वरूपञ्च ज्ञा- प्यत्वमर्थः एवञ्च हेतुमत्वे शक्तावपि ज्ञाप्यत्वे लक्षणैव न च धूमादालोकवान् पर्वती वगिमान् धूमाइङ्गिमतः सम्मा पर्वतो वह्निमानित्यादी प्रतिज्ञायां पर्व तो धूमावह्निमा- नित्यादौ च तत्रत्यनिगम ने चातिव्याप्तिः प्रकृतपक्षानित स्वार्थबोधकपदोपस्थापित प्रकृतसाध्यानितस्वार्थबोधकपञ्चम्य तलाक्षणिकपदवदवयवत्वस्य विवक्षितत्वात् । यत्त अय- मात्मा ज्ञानादित्यादावव्याप्तिः शव ज्ञानोपस्थितिसम्भवन लक्षणाविरहादिति तन्न यहिषयकज्ञानस्य हेतुत्वादिक- मवगतं तस्य व्याप्त्यादिजिज्ञासायामुदाहरणादिप्रयोगः न- वेह ज्ञानविषयत्वेनोपस्थितिविना लक्षणाम् अन्यथा सुखा- देरपि व्याप्त्याद्युपदर्शनप्रसङ्गात् । केचित्त पञ्चम्यन्तला क्षणिकपदवत्त्वनियतावच्छे दकरूपवत्व तादृशपदवत्त्वयाभ- चार्यवयवतावच्छे दकशून्यावयवत्व' वा विवक्षितमित्याः । नव्यास्तु पञ्चम्याज्ञानज्ञाप्यत्व लक्षणयैवोपपत्तौ न प्रातिपदि- केऽपि लक्षणा आकाङ्क्षावैचित्र्याच्च पदार्थैकदेशेऽपि ज्ञाने ·अनुमानदौधितिः । आतिपदिकार्थो विषयत्वेनाने ति कर्ट कृतीव कृती धात्वयः यद्धमविशिष्टश्च हेतुः प्रयुज्यते श्राकाङ्क्षाबलात् तद्धम्मवि शिष्टस्यैव व्याप्यत्वमुपदये ते अन्यथा यथार्थधूमज्ञानादित्या- दिप्रयोगेऽपि धूमादेाप्यत्वोपदर्शनप्रसङ्ग इति प्रातः । इतरानितस्वार्थबोधकत्वे सति स्वौयं यदन्त्यभिन्न पदं तदर्थविशेष्यकानुयबोधजनकत्वे मति अन्त्य पदवत्त्व सति म्खीयानन्त्यपदार्थविशेष्यकान्वयबोधाजनकान्यत्वे च मति वा न्यायावयवत्वं प्रतिज्ञात्वं प्रतिमाहेलोरुपनयननिगमन- योश्वार्थों परस्परमन्विती न तदाहरणस्य केनापि विभ त्यन्त पदं तेन निगमने नातिव्याप्तिः प्रकृतपक्षान्वितस्वार्थ बोधकपदोपस्थापितार्यान्वितस्वार्थबोधकन्यायावयवत्वं हेतुत्वं निगमनवारणाय उपस्थापितान्तम् । प्रमेयत्वमभिधेयं प्रमेय त्वात् इत्यादौ प्रकृत्यर्थपक्षान्वितम्वार्थबोधकपञ्चम्यान्वितो न प्रतिज्ञार्थः अपि तु तदेकदेशार्थः इति स्वार्थ विशिष्टवैशिष्ट्य- बोधजनकन्यायावयवत्वं विशिष्टवैशिष्ट्यबोधजनकम्बार्थोपस्थि- तिजनकन्यायावयवत्वं विशिष्टबोधजनकम्वार्थविशिष्ट बोधजन- कन्यायावयवत्व वा तत्त्व एकवाक्यतया हेत्वर्थविशिष्टसा- ध्यस्य वैशिट्यं भामते न पुनरवयवान्तरार्थविशिष्टस्य कस्य चिदिति इतरान्वितस्वार्थाबोधकन्यायावयवत्वम् उदाहरण- खम् अन्वयव्याप्तिवोधकतत्व' व्यतिरेकव्याप्तिबोधकतत्वञ्च विशेषलक्षणद्वयं इतरीपस्थापितार्थविशेषणकस्वार्थबोधकन्या. यावयवत्व स्वार्थविशेष्यकेतरार्थानुयबोधजनकन्यायावयवयत्व ·१७८ अनुमानदीधितिः। वोपनयत्वम् अवयवार्थविशेश्यक स्वार्थबोधजनकन्यायावयवत्वं निगमनत्वं हेत्वर्थश्च प्रतिज्ञार्थं न विशेषणत्वेनाने ति किन्तु तदेकदेशार्थ इत्यु ताप्रायम् । एवावता प्रबन्धेन सपरिकर हेतु निरूप्य तत्प्रसङ्गात् तत्त्वनिर्स यादिरूपतत्कार्यकारित्वाच तदाभासनिरूपणं प्र- तिजानौते अथेति अनुमितौति यथाश्रुतमिदं हेतुदोषाणां लक्षणं तहत्वञ्च दुष्टहेढनां तदभिप्रायेणैव उपधेयसङ्करेऽपो- त्यादि वक्ष्यति तत्रानुमितिपदम् अनुमितिनिष्ठकार्यतानि- रूपकसम्बन्धित्वेनानुमिति तत्कारण ज्ञानपरं साध्यव्याप्यहे- तुमान पक्षः साध्यवानित्याकारानुमितिपरं वा तेनैकत्र हेतो व्यभिचारादिग्रहेऽप्यन्यस्य परामर्शदनुमित्युत्पादेन व्यभि- चाराद्यास्यादिज्ञानेनान्यया सिद्धत्वाच्च व्यभिचारादिग्रहा- भावस्थानुमित्यजनकत्वेऽपि न क्षतिरिति वदन्ति। पर्वतो निर्वनिर्धमी वढेरभिधेयत्व वा मेयत्वस्य व्यभिचारीत्यादि भमादन मितिप्रतिबन्धादाह यथार्थति ननु प्रतिबन्धक ज्ञानविषयव्यभिचारादिघटकसाध्यादेरपि प्रत्ये कं हेत्वा- भामतापसिः। अथ विशिष्टविषयज्ञानं प्रतिबन्धकं तहट- कञ्च न विशिष्टमिति चेत्तर्हि यथार्थेति व्यर्थ भ्रमविषय- विशिष्ट स्याप्रसिदत्वादित्यनुशयेनाह यदिति। केचित्त दुष्टा- नामेव हेतमामेतानि लक्षणानि तत्र टतोयमिव प्रथममपि ज्ञायमान व्यभिचारादेः प्रतिबन्धकत्वमभ्य पेत्य तदर्थश्च ताह भाभावप्रतियोगिनो ये व्यभिचारादयस्तत्प्रकारकयथार्थ- ·अनुमानदीधिति.। १०८ ज्ञानविषयत्वमग्रे च तत्वमित्यस्य तहत्वमित्यर्थः आद्यस्यैव वा दृष्टहेतुलक्षणत्वमिति प्राहुः । लिङ्गमविवक्षितं यहिष- यत्वेन यादृशविशिष्टविषयत्वेन तेनानुमितिप्रतिबन्धकपक्ष- विशेष्यकभमविषये साध्याभावादी मद्धेवादिनिष्ठ नाति- प्रसङ्गः अवच्छेदकञ्चहानतिरिक्तहत्तित्व' तेन विशिष्टस्या- सत्वेऽपि भ्रमात् प्रतिबन्धोऽपि न क्षतिः विशेषणीयञ्च तादृशविशिष्टान्तराघटितत्वेन तेन प्रमेयत्वादिविशिष्ट स- व्यभिचारादौ नातिप्रसङ्गः एवञ्च पक्षतावच्छेदकादिविरह- विशिष्टः पक्षः पक्षनिष्ठस्तदिरही वा साध्याभाववत्ति साधनं साधनवत्तिसाध्याभावी वा हेतुदोषः येन केनापि सम्बन्धेन तदांश्च प्रकृतो हेतुर्दुष्टः यादृशधम्मिणि यादृश धम्मवत्ताज्ञानं अनुमिति प्रतिबन्धकं तस्य धम्मि गास्तादृश- धर्मवत्व हेतुदोष इत्यपि कथित् । अथ पर्वतत्वे न पक्षत्वे वह्नित्वेन साध्यत्वे विशिष्टधमत्वे न च हेतुत्वे पर्वतादेः काञ्चनमयत्वविरहो हुदस्य वह्निधूमशून्यत्वं पर्वतस्य महान- सोयवधूिमविरहित्व मेयत्वस्य केवलधूमस्य वा वहिव्यभि- चारो विशिष्टस्य धूमस्य वा पर्वतीयवहिव्यभिचारो न दोषः न वा तत्सम्बन्धेन तत्र तस्य हेतो?ष्टत्वम् अतस्तद्धम्मावच्छिन्न नत्यक्षकतनम्मावच्छिन्न तत्माध्यकतद्धम्मावच्छिन्नतहेतु कानुमितिप्रतिबन्धकत्व वाच्य तथाच निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् पर्वतावृत्तिवहिमान् वा तद्यभिचारिणः पर्वता- वृत्तेर्वा धर्मादित्यादौ न कोऽपि हेत्वाभासः स्यात् तादृशा- ·१८० अनुमानदीधितिः। नुमितेरप्रसिद्धत्वादिति। अत्र वदन्ति यद्विषयनिश्चयस्य विरोधिविषयताप्रयुक्तस्तदुत्तरम् अनुमितो अनाहार्यमान- सज्ञाने वा पक्षतावच्छे दकविशिष्टपक्षे माध्यतावच्छ दकवि- शिष्टमाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्य स्य साध्य तावच्छे दकविशिष्टसा- ध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छ दकविशिष्ट हेतुमत्वाव माहित्वस्य च वयोर्व्यतिरेकस्तत्त्व हेतुदोषत्वं पक्षताव- च्छ दकौशिष्यादिकञ्च वैज्ञानिकं न तु वास्तवं ग्राह्य व्याप्तिश्चानुयतो व्यतिरेकतच वाच्या तादृशावगाहित्व प्रमिद्धिराहाय॑ज्ञान एवाभ्रोतव्यानन्यगतिकत्वात् एवञ्च वस्तुमात्रनिश्चयादनन्तरं निव हित्वाविशिष्ट वरग्रहेपि न क्षतिम्तस्य विरोध्यविषयकत्वात् एवं साध्यनिश्चयोत्तर तस्थाननुमितावपि मानसज्ञानाविरोधित्वाच तादृशि पत्रे तादृशसाध्यवैशिष्ट्यस्य तादृशसाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्ट- तादृशहेतुवैशिट्यस्य चावगाहिनी ज्ञानस्य यांवषयं ज्ञान विरोधिविषयक तत्त्व तादृश ज्ञानविरोधित्वं वा हेतुदोषत्वं ज्ञानविरोधित्वञ्च तहिषयविषयकग्रहविरोधिग्रहविषयत्वम् एवंविधैव रीतिरुत्तरत्र सर्वत्र सव्यभिचारलक्षणादावनुस- तंव्या इत्यपि केचित् । केचित्तु यादृशपक्षकयादृशसाध्यक यादृशइतौ यावन्ती दोषाः सम्भवन्ति तावदन्यान्यतमेक- माचदोषस्थले च तत्त्वमेव हेतृभासत म चातिरिक्त एवा न्यो ऽन्याभाव इति न वैयर्थ पञ्चविधभेदोक्तिस्तु तत्सम्भवस्थ- लाभिप्रायेण व्यभिचारादः साध्यादिभेदनियन्त्रिततात् ·अनुमानढोधितिः । १८१ शब्दाभेदमात्रस्य चाकिञ्चित्करत्वादिति प्राहुः। स्यादेतत्- शब्दोऽनित्यः शब्दत्वात् इत्यत्रासाधारणऽव्याप्तिः सर्वसाध्य- वद्यावृत्त स्तनासत्वात् एवं शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् इत्यस्य सत्प्रतिपक्षे नित्यत्वव्याप्याद्रव्यद्रव्यत्वादावपि पक्षस्य तदत्ता- विरहादित्याशङ्कां तयोरलक्ष्यत्वे न निराकुरुते दशाविशेष इति । हेत्वोः सद्धत्वो: असाधारण: पक्षमावत्ति: सन् प्रतिपक्षो विरोधिपगमा यस्य स तथा तयोई शाविशेषे हेतो सर्वसाध्यवद्यावृत्तत्वस्य पक्षे माध्याभावव्याप्यवत्त्वस्य च भ्रमदशायामाभासत्वात् अनुमित्यजनकत्वात्तबुद्धेईत्वादी साध्यवद्यावृत्तत्वादिबुद्ध : प्रतिबन्धकत्वं परमायाति न तु तविषयस्य दोषत्वम् असत्वात् अन्यथा बाधभमेणानुमि- त्यनुदयात् तस्यापि दोषत्वं स्यात् कोहि माध्याभावतद्- व्याप्यवत्ता भ्रमयोरनुमितिविरोधित्वे विशेषः नियुक्तिकम्तु प्रवादी न श्रद्धेयः यत्तु ज्ञानस्य यदनुमितिप्रतिबन्धकताव छेदकं तदत्त्व तत्प्रकारकप्रभाविषयत्वञ्च लक्षणार्थः तच्च विविध विषयरूपं साधारण्यादिबाधे च प्रमितसाध्याभाव- वान् पक्ष: तहिषयत्वेन ज्ञानस्थानुमितिप्रतिबन्धकत्वात् अविषयरूपञ्च विरोधिसामग्रीकालौनत्वादिकं तहत्त्वञ्च ज्ञानस्येव तद्विषयस्य हेतोरपौति तन तत्त्वहि हेतो - भेदेन बाधे तदभावात् श्रतएव नाश्रयतया वहिव्यभिचारि- द्रव्यत्वादिमतिधूमेऽतिप्रसङ्गाच्च साध्याभाववत्यक्षस्येव माध्याभाववहत्तिहतोजीनस्य प्रतिबन्धकत्वात् साधारण्यादि- ·१८२ अनुमानदीधितिः । विषयकत्वस्य ज्ञाननिष्ठस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् सत्ता- दिसाध्यके ज्ञानेऽतिप्रसङ्गाच्च यथाकथञ्चित्तहत्त्वस्य चाति- प्रसञ्जकत्वात् विरोधिसामग्रीसमवहितोऽपि च लिङ्गपरा. मर्शी न स्वसाध्यकानुमितेः प्रतिबन्धको मणिसमवहिती वहिरिव दाहस्य अथ यद्धर्मविशिष्टज्ञाने सत्यवश्यमनुमिति. प्रतिवन्धः तदेवात्र प्रतिबन्धकतावच्छेटकमुक्तं भवति च प्रति बन्धकीभूतविरोधिसामग्रीकालौनत्वादिविशिष्टे परामर्भ तथा इति चेत् न वैकालादिसाधारणकारणघटिता सामग्री कापि प्रतिबन्धिका विशेषतस्त्वत्र तत्तत्त्वे कार्योत्पादस्य दुर्वारत्वात् किन्तु विरोधिपरामर्शतथा यदि च तत्सत्त्वेऽपि तत्साध्ये बाधावतारान्नानुमितिप्रतिबन्धः प्रामाणिकस्तदा अप्रा- माण्य यहाभावस्येव तदभावस्थापि वैशिष्यन्तत्र निवेश्यतां यथा च भ्रम प्रमासाधारणविरोधिपरामर्शसत्वे नानुमिति- म्तथा तथाविधवाधादिग्रहपीत्यतिप्रसङ्गः। नचातीतादी लिङ्गे विरोधिपरामर्गकालोनत्वपि यदपि तद्विषयत्वेन ज्ञानस्य अनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तहत्त्वमेव वाचं सत्- प्रतिपक्षे च विरोधिव्याप्त्यादिकमेव तथा तहत्त्वमपि हेतो म्तजज्ञानरूपसम्बन्धेन तस्य समूहालम्बनरु पतया हेतुहय- विषयत्वादिति तदपि तुच्छ साध्याभाववत्यक्षविषयत्वेन तादृशपक्षज्ञानप्रमात्वविषयत्वेन वा ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं तस्य च साध्यवत्यपि पक्षे सम्भवादतिव्याप्ते: विशिष्ट विषय- त्वं न प्रतिबन्धकत्वं विशिष्टञ्च तत्राप्रसिद्धमिति चेतईि किं ·अनुमानदीधितिः । १८३ सर्वत्र सत्प्रतिपक्षे साध्याभावव्याप्यवान् पक्ष: प्रसिद्धः यथाकथञ्चित् सम्बन्धेन तहत्त्वञ्चातिप्रसक्तं धूमादेरपि ज्ञान- रूपेण तदाश्रयाश्रयत्वादिना वा सम्बन्धेन व्यभिचारादि मत्त्वात् यादृशसम्बन्धावगाहित्वेन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं तन तहत्त्वञ्च न सर्वत्र सत्प्रतिपक्षित हेतावस्ति च कचित् सद्ध ताविति कृतं पल्लविर्तन । यद्यपीति स्थाणुत्वाभावस्य तद्यायकरादेश निश्चये स्थाणुत्व प्रत्यक्षशाब्दयोरनुदयात् । नचैवं नरशिरःकपाल शुचि प्राण्यङ्गत्वादित्यादिनाप्यागमप्रतिरोध: स्यात् तत्रानु- कूलतर्काभावेन बलवत्तरागमविरोधेन च व्याप्तिनिश्चय स्यानुमितेश्चानुत्पत्तरिति भावः यद्दे त्याद्यभ्युच्चयमात्र प्रत्यत्तं प्रत्यानुमानिकबाधादिनिश्चयस्याप्रतिबन्धकत्वेऽपि शाब्दं प्रति प्रतिबन्धकत्वात् योग्यता ज्ञानेनान्यथासिद्धत्वात् तदभावा न तत्र हेतुरिति चेदेवमप्यु पनीतभानविशेषं प्रतितत्त्वे न हेत- तायादुर्वारत्वात् । यद्यपि लक्षणतः सामान्य प्रतीतवतो विशेषजिज्ञामानुदयात् सामान्यलक्षणानन्तरमेव विशेष विभागो युक्तस्तथापि सव्यभिचारपदस्य साधारणमात्र प्रसि- द्धतया तन्मात्रस्य लक्ष्यभावं बुध्यमानैरन्तेवामिभिरमाधा रणादिसाधारणस्य लक्षणस्यातिव्याप्तिस्तद्यावृत्तस्यैव च माधुता प्रतीयेत अतस्तद्दारणाय लक्ष्यान्तरमपि दर्शयति सव्यभिचार इति । कश्चित्त सामान्यज्ञानाधीनो विभागो न तल्लक्षणत: प्रत्ययमपेक्षतेऽतः प्रथमं विभागकरणेऽपि न दोष ·१८४ अनुमानदीधितिः । इत्याह । प्रसतिरनुमितिरापत्तिर्वा तदुपधानमव्यापकमति व्यापकञ्च तथाविधव्याप्तिभ्रमेण सद्धेतावतसद्योग्यता वाच्या सा च तादृशव्याप्यादिरूपा न च विरुद्धो भयव्याप्यत्वमे कम्य सम्भवतीत्याह एकस्येति । साध्येति कोटियोपस्थापक सत् माध्यमन्द हजनके माध्यसन्द हजनककोटियोपस्थिति- जनकमिति यावत् । श्राश्रयतया विषयितया वा नित्यत्वा- नित्यपस्थापकस्य नित्यत्वे साध्ये ज्ञानस्यानुवृत्तत्वव्यावृत्त वाभ्यां वह्नितदभावोपस्थापकस्य वह्नौ साध्ये धूमस्य वारणाय जनकान्तम् । तथोपस्थितेः साध्यसन्द हाजनकत्वात् धम्भि- तावच्छेदकपुरोवर्तित्वादिविशिष्ट धर्मितानस्य पार जनक तया तहारगाय कोटिहयोपस्थापकेति । न च तदसाधा- रणतया मंग्राह्यमवेति वाच्य तथात्वेऽपि तदुत्ती ताद शायां विशेषदर्शनात् संशयानुपधायकत्वेऽपि तज्जननयोग्य ताया अनिवृत्त:। अन्यथा यथायथं पक्षे माध्यतदभाव- निश्चयदशायां साधारणाव्याप्तिप्रसङ्गात् । प्रतिपक्षसम्बलन- दशायां हेतुमत्ताज्ञानस्य माध्यसन्देहजनकत्वपक्षे हेतु वारणाय कोटीत्यादिहेतुना साध्यस्य प्रतिहेतुना तद भावस्य उपस्थापनादुभयोपस्थापकत्वं न कस्यापीत्यपि क श्चित्। इदं द्यणुकं नित्यमणुत्वादित्यादी साधारणधर्म वत् धम्मिज्ञानस्य कोयुपस्थिति संशयञ्च प्रतिहेतुतया- तद्विषये धम्मिणि सद्धेती अतिप्रसङ्गः स्यादतः पक्षधर्मति पक्षपदं धमिमात्रपरम् । नचैवं नित्यो घटः शब्दत्वादित्यत्र ·अनुमानदोधितिः । १८५ बाधाबवता मावारण्यापत्तिरिष्टत्वात् अन्यथा बाधासिद्धी न्यतरावताग्दशायां साधारणमिंग्रहापत्त: अमिद्धिसकी त्व सव्यभिचारमध्याप्रवेश मव्यभिचारसङ्कीर्णतया अमि देवनन्तर्भावापला तम्यातिरित हेत्वाभासत्वापत्त : न च व्याप्यविरुद्धया: माधारण्य चमद शाबामतिवमङ्गः धर्मिगा वनाचिन्नवत्ताज्ञानं माध्यमं यजनकं तद्रूपावच्छिन्द्र त्वस्यो कान्लात् तत् रूपं साधारणलाटोति मिदान्ते स्फटो भविस्यति । इदं मविषयकमावति वा कानात् इत्यादी प्रामाण्याप्रामागसंशयय राहटकोभृतमाध्यतदभावविषय- फतया कोट्यपस्थितिरू घरच इनकोमतत्तानविषय ज्ञानत्ये तु नातिप्राप्तगण दापि माधागा धर्मवत्ताज्ञानस्य तन्जन्यकाव्यप- थित मंगवजनकतया तजज्ञानम्ब तादृशा मंशवाहतुवान प्रामाण्यमंश यसले तु जानवल सामाधारणधमदानान जाने प्रामाण्यम्य ज्ञानविषयताकसाधार धमदानास विषये तहत्त्वम्य सन्देहः अप्रामाण्या वायवधाविधान ममत्वज्ञानान्यविधिज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया तदप्रसारण . प्रयुक्तमित्वस्याकरे व्यतत्वात् व्याप्यवत्तामंश यस्य पुथगा पकवत्तासंशयहेतुत्वपचे ज्ञानपदं निवथप हेतुलाभिमत विशेषणन्तु येन सम्बन्धेन तदुभयसाहचर्य तन सम्बन तदत्ताज्ञानस्थ संशयादिजनकतामूचनार्थ तनात्मत्वकपा लवादिसाध्य के समवायसम्बन्धन हेती ज्ञानघटादी वि षयत्वसंयोगादिना तत्सन्देहजनके नातिप्रसङ्ग इति । वि ·अन मानढोधितिः । c प्रतिपत्ती प्रत्यकं कटिहयोग स्यापक कापावात् । स्यद्वयपदेन तहारणात् मिलितस्य तदपस्यापकत्वपि तदत्ताज्ञानं न तथा वा मिलि बा दाजनकत्व तथालेऽपि वा यन मबर्वन सहसा ज्ञानसभर काय पस्थापकं तेन सम्बन्धन विल्यमा सयभिचार त्व. मिति। अनुपसंहारी पक्षाविति संहारिनादशा । आज तदभावमहितत्वनियाभावेऽप्यतामा भाग जास्त न मम मित त्वमादायैव नतरणसमन्वा दति भावः। कचिन कायादि धर्मऽपि साधारयज्ञानात भंजयवादयान नदजान च वस्तुतः साधारवज्ञान प्यनन्द्रयान साधारण्य ज्ञानं इतर निययत्वमकिजिक गावात् तथाच पक्षा र लत्या मकतदुभयसाहचर्य सानाङ्गवति तयात्वमिति भाव इलाह. तमिन्द म् । नन कालान्धविमानपमहानि माया भावाप्रमिया तत्संशया भावादयानि: एवं यत्र स्त्रिये धम्मिणि पूर्व घटत्वं ग होतमत्तरदशायां तत्रैव दोषात् घट त्याग्रह तहटभिन्नोऽयमिति भमे च घटत्वनिश्यविषयीभव मियावृत्तत्वेन रहामागतया अमाधारण इहवे ऽपि वस्तुतस्त द्यावृत्तत्वाभावेन तत्र लक्षणायोगादित्यतस्तयोल- त्यत्वाभावेन परिहरति केवलान्वयीति । अतएवेति अतएव पुरुषदोषाधीनं तदोषत्वम् अतएव तस्यानित्यदोषत्व साह जि..व कादाचिकत्वाकुचपल; एवञ्च यत्र दोषतामयोजक

·अनमानीधितिः ।
वस्तुती ही तबानित्य दोषत्वमपि यत्र शुरुषस्य तद्भ मो न
तत्र तदपि बसमानाटत्वे तिप्रसङ्गमाह अन्यथति के
चित। परे तु अयं चट एतत्वादित्याढावयाप्तिः । माध्य
बन्दह प्रयोजक हि तव माध्यादभावधानत्तत्व नाटकम्य
धर्मम्य तदर्भ ययावतत्व मम्भवति अमाधारण्यन्न तम्रा पक्ष
मावतितया अतन्तम्यानध्य तया तरयति अयं घट इत्यादि
बजात्तिगगनादिकमवासाधारणं यात्विभ्रमदशाया
धामाधारण्य यामपुरन चामययावत्तवत्तिमपी: न्य
पती विरोधः नियतमायतदभावधानावर मर्द
प्रयोजक तथा मति तुल्य यावत वा निषितमाध्यतावाद
त्तित्वस्यापि तथा नीलागि साध्याभावकत्वमविषय
त्ति व ग्रह दशावामतिप्रमात् न च तादृशान भविषवम्य
धर्मिणा वाम्तयं वाध्याभावादिसत्त्वमपि तवं मानाभावात
किञ्च मन्द हलनकतावदकरू पण दिवगाव कमिला
सभादा मन्नानसादिलितादशायालयाशिः उपनत
अपाधारण्योत्तोगतादशायामतिव्याप्तिः असाधारण प्रका गा
समययास्तत्वेन भासविषयानित्यदोषत्व विशेषादानमा
यामनु मिलानुत्पादप्रयोजकाव नतु वास्तवं तुदीपवम् र
न्यवानुमित्य नुत्पादप्रयोजकज्ञान विषयतामात्रेण वास्तवतु
दोषत्ये इत्याहुः। अनगतलाध्यसहचारवं मति अवगत
साध्याभावमहचारतया विकटुत्वमेव तयारिति इदशाभ्यप
गमवादेन वस्तुतो यथोपवर्मितलक्ष ग स्य न तत्राप्तिरिति

·१८८ अनुमान दीधितिः । । ध्येयम् । वद्रूपज्ञानममितिप्रतिबन्धकं तदेव विभाजकम् अन्यथा अतिप्रमङ्ग इत्यभिप्रेत्य दूषयति नेतदिति । वस्ततम् उपस्थापक वादिजानमनुमितस्त ज्जनकम्य वा न प्रतिबन्धक विरोधिविषयक वाभावात् एवमुत्तत्रापि पक्षवृत्तित्व मतोति विगधित्व विधिज्ञानविषयत्वम् अध्यातिपदम् अन्य न्तायोगव्यवच्छ दार्थक तन मंयोग मम्बन्ध न अभिचारिणि द्रव्ये ती व्यभिचाराभावदशायां नाणसङ्गः साध्यवह त्तिस्तु नासाधारण इति हृदयम् | अपक्षधम्मधूमादिवार गाय सत्यन्त पक्ष: सन्दिग्ध माध्यो धम्मो विशिष्ट हेती तत्ति त्वमहाविगधित्व च तदर्थः तयाच पक्षतावच्छ दकरुपण पनि साध्यतावच्छेदकक पेण साध्यम्ब हे तुतावच्छे दकरूपेण हेतो वा॑ यजमान तदविधित्वस्य लाभात् पक्षमाध्यसाधनाप्र. मिद्धिम्बक पामिडिबाधप्रतिरोधानां निरामोऽसिद्धिमोर्णस ग्रहः विगतोऽपि फलतः प्रतिरोधएव तदन्यवन वा विधि विशेषणीयं वक्ष्यति च मिद्धान्ते विकाव्येति हेतुमाध्यमामा नाधिकरण्यग्रहाविगेध्यर्थक सम्बन्धपदबलेन प्रकृतहेतुमम्ब धितया विरोधित्वे तात्पर्योपवर्म नेन प्रायशी बाधादिवार- णेऽपि घटत्वमनित्यं घटत्वादित्यादी प्रयत्नसाध्यमिव तत् प्रतिभाति वस्तुतस्त्वनुमितिपदं तत्कारणज्ञानपरम् श्राश्रया- सियादिवारणाय सत्यन्त तादृशपक्षकतादृश हेतुक्रग्रहा विरोध्यर्थकम् अनया च वाचोभङ्ग्या व्याप्तिग्रहविरोधित्वमेवा भिदित्सितं तेन वह्निमान् वगिमान इंदत्वादित्यादी हेतोः ·अनुमानदौधितिः । १८८ साध्यवदवृत्तित्वादेर्नासंग्रहः विवेचयिष्यत चेदमपरियात् । सपक्षेति मपातायातम् अतएवानुपदं विरुद्धोऽपीत्यादिवं व्यर्थेति विशेषणं पक्षवृत्तित्व माध्याच्याप्यत्वं इति हेत्वाभासत्वं हेतुवदाभासमानत्व वत्यर्थच वृत्तिमत्त्वम् एवञ्च माध्यतद दभावव्याप्यत्वग्रहविरोधित्तिमत्त्वग्रहाविरोधिरुपवत्त्वमर्थ: माध्यतदभाववहत्तित्व माधारण्य निशितमाध्यतदभाव- वयात्तत्वमसाधारण्यं तच्च व्याप्तियग्रहविरोधोति हृद यम् असिद्धिविशेषस्त्वत्तित्व वृत्तिमत्त्वग्रहविरोधि सा ध्यतदभाववड्याहत्तत्वमपि यदीदृशं तदा अमिडिरेव- नो चेदिदमेवासाधारण्यं बोध्य साध्याप्रमियादिवार- णाय विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधित्व वाच्यं व्यापकसा- मानाधिकरण्यमिह व्याप्यत्व तन च द्वितीयम्य भेदः रोतिस्तुल्यैव। केचित्त असाधारण्याभावकालावच्छिन्नमा ध्यतदभावव्याप्तिशून्यत्व विवक्षितं विशेषणभावात् वस्तुती व्याप्यस्य विरुदस्य वा असाधारणस्य संग्रह इत्याहुम्तच्चि- न्यम् । व्यर्थेति विरोधादेारकं साध्याभावेत्यादि व्यर्थ तस्य पार्थक्ये प्रमाणाभावादिति भावः । प्रथममित्यादि गगनमित्यादि च दूषणं यथाश्रुते नापोत्यादि सपक्षविप- तत्वावच्छिन्नव्याहत्तत्व सर्वतद्यावृत्तत्व व्यर्थति सपत्नवृत्ति- त्वविपक्षव्यावृत्तत्वयोर्दूषकतायामनुपयोगादिति पक्षातिरिक्तत्यादि व्याप्यविरुद्धयोरसाधारणयोः संग्रहाय पक्षातिरित्तापदे पक्षत्व' सन्दिग्धसाध्यकत्व धर्मत्यादिदूषणं भावः।

·अनुमानदीधितिः। यथा श्रुते नतु सप्तमौसमासात् पक्षातिरिक्त वर्तते यात्माध्य वन्मात्रवृत्ति साधनाभाववन्मात्रवृत्ति च तद्भिनव मित्यर्थे इति ध्येयम् । पक्षवृत्तीत्यादि विरोधः साध्यासामानाधिकरण्यं पक्षवत्तित्वमाध्यासामानाधिकरण्यग्रहाविरोधी योऽनुमितेरी पयिकस्य जनकज्ञानविषयस्य सम्बन्धस्य सपक्षसत्त्वादेरभाव- स्तहत्वमित्यर्थः सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वस्य चासाधारण्यस्य अ- साधारण्य निश्चये पचे साध्यसामानाधिकरण्यसन्देहान्न तस्य तज्ज्ञानविरोधित्व पक्षवृत्तौ विरुद्धभिन्न च वर्त्तते यस्ता शोऽभावस्तदत्त्वमर्थ इति केचित् । पूर्वोक्तलक्षणानां यथोक्त- रोत्या यथामतं नाव्याप्यादिसम्भावना परन्तु तज्ज्ञानस्यानु- मित्यप्रतिबन्धकतया तेषां हेत्वाभासतावच्छेदकत्वं न घटते न घटतां किन्तेन तेषां हेत्वाभासविभागमानोपयोगित्वादित्या- शयेनाहउच्यत इति । मन्द हं प्रत्येव साधारण्यादिविशिष्टध म्भव दर्मिज्ञानत्वेन हेतुता तज्जनककोटिहयोपस्थितिं प्रति तु तादृशधम्मज्ञानवमात्रेणत्यभिप्रेत्याह उभयेति । साध्यसन्द - हजनकेति प्रकृतं यथाकथञ्चित् कोटिहयोपस्थितिः स्मृत्यनु भवसाधारणीसन्दहजननौनियामकन्तु साधारण्यादिविशि ष्टधर्मवत्ताज्ञानम् अतएव धारावाही सन्देह इति मते तु धर्मितावच्छे दकविशिष्ट धर्मिणि यद्रूपविशिष्टज्ञानं साध्य- सन्द हजनक तद्रूपवत्त्वमेव वक्तव्य कोटिहयसहचरित. त्वादिना ज्ञातस्य अर्द्धवादेरुद्धत्वत्वादिना धर्मिणि ज्ञानमेव संशयजनक नतु तदानों साहचर्य ज्ञानमपेक्षत इति नये तु ·अनुमानदौधितिः। १८१ यद्रूपविशिष्टत्वे न गृहीतस्य धम्मस्य धर्मित्तिताज्ञान तथा तहत्त्वमेव वाच्यम् । तच्चेति ननु साधारण्यं न साध्यतदभाव- वद्याहत्तत्वं वृत्तिमतस्तथात्वासम्भवात् एककोटिव्याप्यस्येव एककोटिमद्यावृत्तस्यापि धम्मस्य बुद्धर्विशेषदर्शनतया संशय- विरोधित्वाच्च सत्प्रतिपक्षे च परामर्शाप्रामाण्यसंशयीत्तरमेव साध्यसन्देहात् नापि निशितमाध्यतदभाववद्यावृत्तत्व तद्धि यत्र यत्र माध्यादिमत्तानिश यस्तद्यावृत्तत्वं येन येन रूपेण यत्र यत्र तनि यस्तेन तेन तद्यावत्तत्वं वा आद्य माणि माध्यव्याप्यन्ति माध्यत्ति सर्वाणि वा अमाध्य- वन्ति प्रमेयाणीत्यादिनिश्चये मान्यत: पापि माध्यादि- निशयादतथा त्व प्रसङ्ग: हितोये तु विभिय्यरले म बनिश्चयं विनैव शब्दादिना माध्य याप्यत्व निर्णयपि तथात्वापतिः नैष दोषी चादृशव्याप्तिग्रहे मशिनासाधारण्य तद हभावन विशेषलक्षणम्य माधारण्याभावविशिष्टस्य तदग्रहस्य चाभा- वेन सामान्यलक्षणस्य विशेषणादतिव्याप्तिनिगमात् विशिष्टा- भावादेव च माधारण्ये व्याभिमदशायां नाव्याप्तिरिति चेत् एवं सत्येकेन व्याप्तो ग्रहोतायामसाधारणस्य ल कवि- दपि प्रति व्यभिचारित्वं स्यात् ादा तदपि तत्तत्पुरुष- घटितमसाधारपवत् माध्यादिव्याप्यवत्वेन रूपेण साध्या- दिमत्त्वनिश येऽव्याप्तिप्रसङ्ग (च्च न हि घटोऽनिल्यो घटाद्यावृत्तं शब्दत्वमितिवत् अनित्यत्वाप्यवतो व्यावृत्तं शब्दत्वमिति तदानीं निचय: अभिहितञ्च निश्चित साध्यतदभाववद्याव- ·अनुमानदौधितिः। त्तत्व न संशयप्रयोजकं किन्तु साध्यतदभावाभ्यां सहचरि- तत्वमिव तत्महचरिताभावप्रतियोगित्वं व्याप्यविरुद्धयोस्तु तत्त्वेन निशितयोद्दर्शने विशेषदर्शनषशादेव न संशय इति विभाव्य लक्षणान्तरमाह विरुद्धान्येति विशिष्टमायहेतु सामानाधिकरण्यग्रहाविरोध्यर्थकमर्थतो विरोधिविशेषणं तेन साध्यमाधनयोगप्रसिद्धेरहत्तित्वस्य परम्परासामानाधि- करण्यादौनाच निरास: पक्षपदन धर्मिमात्रपरं तथाच यद्यम्भिवृत्तित्वं हेतोायते तत्र तत्रैवानुमितिविरोधि यद्रयं तत्त्वमित्यर्थः माधव्यापकोभूताभावप्रतियोगित्वन्तु तथा बाधप्रतिरोधी तु धमिर्मविशेषितत्वात् न तादृशी सर्व साध्याभाववत् तद्याप्यवत्त्वेत्यादिकञ्च साध्यवत्त्वग्रहविरोधि- खन सामानाधिकरण्यग्रहविरोधिसाध्यानुमितिसामान्या- विरोधित्व वा विशेषणं तेनैवेति तेनानुमितिविरोधिना विपक्षवृत्तित्वादिना एवकारेणानुगमकं रूपं व्यवच्छेद्य तस्य हेत्वाभासतावच्छ दकत्वं निरस्थति हेत्वाभासस्य लक्षणानु- रोधेनेति तेनानुमितिविरोधित्वघटितलक्षणकरणेन असा- धारणस्य सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया दूषणत्वपले नाव्याप्तिरि- तरथा पुनरव्याप्तिरेव साध्याभावज्ञापकत्वेन साक्षात्माध्य- वत्तानुमितिविरोधित्वेन । सर्वमनित्यमित्यादि सम्प्रदाय- मनुरुध्योक्तम् अतएव तावग्रेन्तर्भाववियति नापीति निश्चि- तमाध्यवति साध्यवभिन्न च वर्त्तमानत्वमित्यर्थः । अनुप- संहार्य इति माध्यवदन्यत्तित्वांशस्य तत्रापि सत्त्वादिति ·अनुमानदीधिति.। १८३ भावः नापोति इह सपक्षत्व न निश्चयगर्भमतो नाभेदः घट इत्यादि इत्यस्य विरुद्धम्य अनुपसंहार्यस्य प्रसिदस्य च विरुद्धान्तरस्य व्यवच्छेद्यत्वादित्यर्थः अन्वयतो व्यतिरेकतश्च सहचाराग्रहदशायामोदृशं हित्वमनुपसंहारोति मतेनेदमि- त्यपि कश्चित् । विपक्षेति अत्र विपक्षत्व माध्याभाववत्तम् अनुपदमेव वस्तु गत्या साध्याभाववहत्तित्वेन साधारण इति मूलएव म्फ टतरमभिधानात् न तु निश्चयगर्भ तज्ज्ञानस्या- प्रतिबन्धकत्वात् न च वस्तुती यत्र तन्निश यस्तहत्तित्वज्ञानं प्रतिबन्धक रुपान्तरेण साध्याभाववत्तया निश्चित रूपान्त- रेण हेतुज्ञानऽप्यप्रतिबन्धात् नचकेन रूपण तत्तथा गौरवात् हेतुमाध्याभावयोः सामानाधिकरण्यास्करण नाविरोधात् साध्याभाव वहत्तिर्हे तुरित्यादि शाब्दज्ञानानामप्रतिबन्धापा- ताच यत्तु साध्याभावांशे निश्चयरूपं शेषांश संशय साधारणं साध्याभाववहत्तित्वज्ञानं प्रतिबन्धकमन्यथा पक्षएव साध्यसन्दे हेन मन्दिग्धानकान्तिकत्वापत्तेरिति यदाहुः नहि पक्षे पक्षस मेवा व्यभिचार इति तन्न व्याप्तिनिश्चये हेती व्यभिचारमंशया- योगात् तदनिश्चयदशायाम् अनुकूलतर्कास्फूर्ती सन्दिग्धानका न्तिकावस्थेष्टत्वात् हेतुसाध्याभावसामानाधिकरण्यावगाहित- यैव ज्ञानस्य व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वात् अतएव पक्षः साध्याति- रिक्तपक्षधर्मातिरिक्रधर्मवान् मेयत्वादित्यादयोऽनुकूलतर्कवि- रहिणोबाधप्रतिरोधयोरनवतारेऽपि पक्ष एव सन्दिग्धानका न्तिकतया अप्रयोजका गीयन्ते एवं वहिहानुकूलत्यादयः १० ·१८४ अनुमानदीधितिः । शक्तिसाधका अपि अन्यथा पक्षातिरिके सर्वत्र साध्यवत्ता- निस याद्याप्तिग्रहस्य दुर्वारत्वात् पक्षविपक्षान्यतरत्वादिना सर्वत्र सत्प्रतिपक्षप्रसङ्गाश्च अथ साध्यतइदत्यन्तान्योऽन्या- भावगर्भव्यभिचारयोरेकोपादानेऽन्यतरायाप्तिः साध्यवत्ता- ज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वेनाभावद्दयानुगमेऽपि हेतुमति तादृशाभाववत्त्वस्य तादृशाभाववति हेतुमत्त्वस्य तादृशा- भावे हेतुसामानाधिकरण्यस्य साध्यतहदादौ हेतुसमा नाधिकरणतादृशाभावप्रतियोगिलादेश्वासंग्रह इति चेत् अत्र वदन्ति प्रकृतसाध्यसाधनमामानाधिकरण्यग्रहाविरो- धिनो ज्ञानस्य विषयतया अन्वयव्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदक वन विभजनानासंग्रहः अविरोधिन इत्यन्तन माध्याप्रसि- यादोनां निरास: यदि पुनरत्यन्तान्योऽन्याभावयोरेकतर- गर्भव्यभिचारज्ञानस्य नान्यतरगर्भव्याप्तिग्रनविरोधित्वम इत्यादिकं विभाव्यत तदा साध्यसामानाधिकरण्यघटितत्वे नान्वयञ्याप्तयोऽनुगमनीयाः प्रातिस्विकरूपेणीपादाय वा तावद्याप्यवगाहित्वं ग्रहस्य वक्तव्य माध्याव्यभिचरितसामा- माधिकरण्यस्य व्याप्ये प्रसिद्धस्य हेती विरहोऽप्येत विशेष एव विशिष्टसाध्यसाधनबत्त्वग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विषयतया व्यापकत्वग्रहविरोधितावच्छेदकरूपत्वं वा विभाजकं शेषं पूर्ववत् । साध्य तहतोरत्यन्तान्योऽन्याभावी साध्याभावव्या- प्यादिव्यावृत्तेन साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वेनानुगमस्य तत्र हेतुमामानाधिकरण्याभावग्रहविरोधित्व साध्यवत्ताज्ञान- ·अनुमानदीधितिः । विरोधिनि तादृशाभावग्रहविरोधिहेत्वाभासतावच्छेदकरूप वत्त्व वा तथा वक्तव्य' साध्याभावव्याप्यादौ तु हेतुसामा. नाधिकरण्यादिकमविरोधित्वान्नाभासः विरोधित्वं पूर्वोक्त- दिशावसेयम् उपदर्शितविशिष्टव्याप्तिविरहो व्याप्यत्वासिद्धि- रेवेति व्याप्तिग्रहकारणसहचारग्रह महकार्यभावप्रतियो- गिग्रहविषयत्वेनानुगम इत्यपि कश्चित् । प्राचां मतेनीत्तर- यति न सर्वेत्यादि । सर्वे ति विपक्षेऽप्यन्वेति तेन साध्या भाव न्यू नवृत्तेव्यु दासः विपक्षत्वस्य निश्चयगर्भत्वात् भूर नित्या गन्धवत्त्वात् नित्यः शब्दः शब्दत्वादित्यादौ नायाप्तिः पृथिवी रूपवती रसादित्यादी जलादेनौरसत्वभमे पुन रसाधारण्यभ्रम एवेति मन्तव्यम्। तथापीति पक्षवस न्दिग्धसाध्यकत्व मतं दूषयति अधेत्यादि । व्याप्तोति तथाच म्वतो दूषणाक्षमत्वानाभाषत्वम् उपाधिवदिति भावः एक- धर्मिव्यावृत्तत्वच न सामानाधिकरण्यग्रहविरोधिधर्म्यन्तरे तत्सम्भवात् अन्यथा सतोरपि साध्यसाधनयोर्य तिरेकित्व दोषाय स्यात् प्रथायं शङ्कितुरभिप्रायः पने साध्याभावस्य संशयो निश्चयश्चानुमितिविरोधी विरोधिविषयकत्वात् तत् सामग्री च विरोधिसामग्रीत्वेन तत्रादिमस्य सामग्रीपने मव्यभिचारस्य हेतोग्रहः द्वितीयस्य तु प्रतिहेतोः पराम: अतस्त बोराभासत्वम् अतएव सव्यभिचारलक्षणे पक्षवृत्तित्व विशेषणं साध्याभाववत्तित्वमात्र पुनरमिद्धिरेवेति विरो- धान्यस्य परामर्शविरोधिनी रूपस्य तत्त्वादिति मैवं बाध- ·१८६ अनुमानदौधितिः । संशयस्य प्रतिबन्धकत्वानङ्गीकारात् साधारणधम्मवत्ताज्ञा- नस्य संशयसासग्रीवाभावात् सामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्व है- त्वाभासत्वायोगाच्च अन्यथा पक्षम्य साध्यतदभाववहत्ति प्रमेयत्वादिमत्त्व सर्वत्र हेतावाभासौभवेत् तथा कामिनी- जिज्ञासाप्रयोजकं तज्ज्ञानेष्टसाधनत्वादिकमपि। एवं वि शिष्टम्यानुभाव्यत्वं व्युत्पाद्य केवलस्यापि सपक्षव्यावृत्तत्वस्य तथात्वं व्युत्पादयति किञ्चेति वाद्युपदर्शितदृष्टान्तस्य सा- धनवैकल्यन्तु नासाधारण्यं मपक्षान्तरवृत्तित्वेऽपि तत्सम्भवात् तद्भावनन्तु तस्य निग्रहस्थानत्वात् तद्विभाजकसूत्रस्थानुक्तास मुच्चायकचकारेण तस्य समुचितत्वात् तदाहरणस्याभासता प्रदशनायैव वा श्रावश्यकश्च प्राचां दृष्टान्तप्रयोग इति भावः। माभूत् परार्थानुमाने साधारण्यं दोषः स्वार्थे तु स्थादत आह स्वार्थेति। स्वमते सिद्धान्तमुपक्रमते उच्यत इति। अर्थादिति व्यतिरेकिमुद्रया अर्थादभयं साधयेत् अर्थवशसम्पन्नमेवोभयसाधकत्वम् उभयसियनुकूलव्याप्त्यादि ग्रहादित्यर्थः व्यतिरेकितया वेति पाठे अर्थात् अर्थापत्ति विधयेति परमतेन एवञ्च पक्षधम्मतया ज्ञायमानो हेतुः सा- ध्याभातव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वज्ञानात् साथस्य सा ध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वज्ञानाच्च साध्याभावस्य मा धनायोन्मखो मिथो विरोधेन नैकमपि माधयति। न च शब्दे नित्यत्वानित्यत्वसन्देहे तदुभयव्यापकत्वं शब्दत्वाभावस्य ग्रहीतुमशक्यं व्यापकत्वाभिमतशब्दत्वाभावाभाववच्छन्दवृत्ति ·अनुमानदोधितिः। २८० तस्य नियत्वानित्यन्यो: सन्दिछमानत्वादिति वार तथात्वे पि तादृश संशवाभावदशायां तथात्वनिशये तर भयशापकोभताभावप्रतियोगिशब्दलवरस्य भन्दे प्रतिम, चातुशायात्वात् दाराश्रयमातोन्चैव प्रतोतम्य सौरभादर भावस्य पानोवपाषाणादी पथिवोलतदारसहचारे त भय चापकताग्रहे तागाभावप्रतिकाभिम चन्द ना। पगमो पुधिवील्गादो माधये सदमायाति । त्वाच्च । नन्वय मतातिएच एन व्यावाभिमादायका पकत्वेनापयोजकत्वादिव्यत आइ मतातिपक्ष इति। न . विधी देन पयभिधाने ति पार: ताजाया 57 ग्रन्थकतवाभिधानात् तदभावमा के तमापकत्वमा शतिविशेषानार्थत्वात मत्पनिक्षस निधारोमन । गाकान्ततया उभयान्तर्भाव याविरू र दिघि कमि । मवंसातेति सपक्षः माध्यवान वत्तिये सति माधाव्या पकोभूताभावप्रतियोगित्यमित्यर्थः इदा माशानुमिति विरोधि विरोधश्च माध्यामामानाधिकरणादिरूपोऽन्वय याप्तिग्रहविरोधीति न मार्यशङ्गापि माथसमानाधि. करणन्तु नासाधार, दशाविशेष तहमन्तु पुरुयदोषी व्याप्य इव साधारण्यभमः । नवीनगः पुनरेवं हायनि सामग्रोहयविरोधन हेलभावस्य माध्यतदभावव्यापक- ताग्रहविरोधोऽसाधारणस्य दूषकतावीजं तथाहि वृत्ति- मताहेतुना क्वचिदपि वर्तितव्यं तत्र चावश्य साध्य का ·अनुमानदौधितिः। तदभावयोरन्यतरेण भवितव्यं न च तत्र हेत्वभावः सम्भवति अतोऽवश्यमन्यतराव्यापकत्वं तस्य एवंविधविरोध- ध्रौव्य माध्ये न तदभावेन च हेत्वभावस्य सहचारज्ञानं नेकतरनिरूपितामपि व्यापकतां ग्राहयति मिथो विरोधात विरोधिपरामर्शयमिव माध्यतदभावो एवञ्च वृत्तिमत्त्व- विशेषितं हेतोर्यावद्विपक्षसपक्षव्यावृत्तत्वं वृत्तिमत्प्रतियोगित्व विशेषितं वा हेत्वभावम्य यावत्मपक्षविपक्षत्तित्वममाधा- रण्य मिति योजयन्ति च ग्रन्थमित्थं शन्द त्वं यदि साध्यतद भाववद्यात्तत्वेन तदुभयव्यापकोभूताभावप्रतियोगित्वेन ज्ञातं ज्ञानयोग्य स्यात् तहत् स्यादिति यावत् तदा व्यति. रेकितया तादृशव्यतिरेकप्रतियोगित्ते नार्थात् पचे तदुभयं साधयेत् तदुभवसहचरितं भवेत् व्यापकाभाववति व्याप्या भावस्यावश्यम्भवात् अतथाभावे पक्षधर्ममताया व्याप्तेानुप पत्तिर्न च तथाभाव: सन्भनति न वा पक्षवृत्तित्व बाधितम् अतः साध्यतदभावो व्यापकतया तदुभयसियनुकूलविरोधि- व्याप्तिहयग्राहकव्यतिरेकसहचारहयग्रहविषयतया धारणी दोषी व्याप्तिहयग्रहप्रतिबन्धकः । ननु यदि विरो- धिव्याप्तिदयं न रहात तदा सत्प्रतिपक्षीच्छेदः ग्रहीत- विरोधिव्याप्तिहय हेतुसमुत्थत्वात् तस्येत्यत आह सत्प्रतिपक्ष इति। तत हेतीभिन्नतयाधिकरणभेदेन तथा ग्रहः सम्भवति अन पुनरेकस्मिन् हेतौ तदुभयग्रहो विरुद्ध इत्यर्थः । दं चिन्यम् । एवं सति सपक्षादेर्यावत्त्वविशेषणं व्यर्थ असा. पत्र

·अनुमानदोधितिः।
२६८
दूषकतायामनुपयोगात्
व्यभिचाराग्रहमात्रीपक्षीणतात्
वृत्तिमत्त्वादिविशेषितस्यापि चासाधारण्यस्य ज्ञानं न व्याप्ति
ज्ञानविरोधि विरोधिविषयकताभावात् उपदर्शितविरोधस्य
तच्छगैरेऽनन्तर्भावाच्च व्यापकतयोरपि च न स्वती विरोधः
उपदमितरोत्या तदवधारण चावण्य व्यभिचार ज्ञानमेव
प्रतिबन्धकमत एव मन्यपि असाधारण्य ज्ञाने एकत्रानकृल
तर्कावतारे भवति व्याप्तिधोगिति एतेन तादृशमहचारतानं
तुल्यबल विरोधियाणिग्रहमामग्रीत न प्रतिबन्धकं तकवितारे
पुनस्तु ल्यबलतैव नाम्तोति पराम्न तन्य अभिचारशहा
निवर्तक नैवोपयोगितात सामग्रोतन प्रतिबन्धकते हता
भासवायोगाच सत्प्रतिपचे च विभिव्याप्यवत्ता निर्णयत्वन
प्रतिबन्धकत्व नतु विरोधिसामग्रोत न वाधावतारे त्वापाततः
सत्पतिपक्षितत ऽपि बाधन प्रतिहतोरयाप्यतादि सान एव
साव्यानुमित्य दयादिति कृत पाजवितेन ।
केवलान्वयीत्यादि सद्ध तुत्व साधारग त्यञ्च केजला
बयिनः साधनस्य व्यतिरेकिणस्तु भागामिहावं माधारणत्वं
विरुद्धत्वञ्च यथासम्भवं बोध्यम् । नापीति केवल्लान्वयिः
साध्यकवारणाय सत्यन्त व्यतिरेकिमाध्यकमद्ध तुवारणाय
केवलान्वयौत्यादि पक्षव माधकबाधकमानशून्यत्व केवला
वधिसाध्य केऽपि बाधकमानप्रसिद्धिक वेति न मत्यन्तवैयर्थ
मिश्शितसाध्याभाववत्तन्मात्रवृत्तित्व त्वसाधारण्य विरुद्ध इति
माधारण्याद्यग्रहदशायामसार्यमिति वा हृदयम् । अव्या
व

·अनुमानदीधितिः। २०० पकत्वादि िसद्धतुत्वञ्च व्याप्तिनिश्चयदशायामेवेति भावः । अर्थत्यादि पक्षातिरिक्त न प्रतीतो निश्चितो व्याप्रिग्रहानुकू लोऽन्वयेन व्यतिरेकेन वा सहचारो यस्य स तथा सहेतुरे वेति तयाच लक्षी पक्षातिरिक्तपदं महवारयह स्थलमावीप- दर्शकं न तु विशेषकमिति विशेषकत्वाभिप्रायेण षणदरमाह तवे वेत्यादि असाधारण सपक्ष यावृत्ते पचातादशायां भी भिषेयः शनवादिन्यादो जल्नं निरोइं शोत स्पर्शवत्वादिलादी च रूपं जलं वा दश भिन्न गुणवत्त्वार गुणकर्मातत्तिजाति- मत्वादिलादी विक चालिशा शिवियर्थः । दृषकताया- मिति सहचाराभावणेव मानं विपिन तु तनप्रत्ययांश- स्यापोति अर्थगत्योति अनैकान्तिकशब्दार्थविरेचनेन प्राति- विकरूपेणे वप्रतिबन्धकत्वावरिणरित्यया । केचित्त दुध নি अनेकान्तिकाचार्य उभयकोश्यपस्थापकवादी माध्योपस्थापकगद्यशम्यु व्यर्थ वादित्यर्थ इलाहुः । विप्रतिपत्तिः पक्षमाध्याभावप्नोतितिः माध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्व प्रतिपत्तिा आद्य केवला. वयोति साध्याभावाप्रसिद्या अव्याप्तिरित्यर्थः । सर्वस्पेति अतिव्याप्त रिति पाठे तनात्रवृत्ति त्वं तत्वव्याप्य- वृत्तिकत्वं तदितरावृत्तित्व वा आद्य केवलेति इदञ्च यथाकथञ्चिद्याप्तिग्रहदशायां हितीये सर्वस्येति प्तोत्यादि यत्र यस्य त्यर्थः तथाच हेत्वभिमतशब्दोपसन्दा- नात् तद्धे तुकप्रकृतसाध्यसिद्धौपयिकथाप्तिग्रहानुकूलीपसं- कतागाससाधकतायाम ! । उभयत्र व्या- ·अनुमानदीधितिः। २०२ हाराभावस्तस्यानुपसंहारित्वमित्यर्थलाभाातिर किणि ना तिव्याप्तिः। ननपसंहारः सहचारः तन्निश्चयो वा श्राद्य तादृशस्याभावी निखिल प्रसिद्धानुपसंहार्यव्यापकः अति व्यापकश्च रूपं द्रव्यभिन्न गुणवत्त्वाइणकम्मावृत्तिजातिमत्त्वा- दिल्यादेः द्वितीये पुनरज्ञानरूपासिद्धिपर्यवसायी कारणा- भावतया स्वरूपसन्न व दोषो न हेत्वाभास इत्यत आह केवलान्वयोति पक्ष: साधानिश्शयविरोधिनः साधावान वेत्यादेः सन्द हस्य विषयोऽवच्छ दकत्वञ्च स्वान्यनवृत्तितत्कत्व तच्च स्वरूपमतोऽप्यविरुद्ध तेन प्रातिस्विकद्रव्यत्वादिरूपेण सर्वत्र साध्यसन्देहदशायां नाव्याप्तिः एवञ्च सर्वत्र व ईत्वा दिमति साधातदभावसन्देहाद्याप्यग्रहेणाभामत्वम । परार्थ- म्थले वहिर्भावं व्युत्पादयति एवमित्यादिना असिद्धिरनिश्चयः ज्ञाने ज्ञापने खार्थस्खलेऽन्तर्भावम् एतेनेत्यादिनाशक्य निर स्थति उपजीव्यत्वादिति अत्रे दं चिन्य हेतुमति साधाभाव सन्देहो नाभासः सत्तयैव विरोधित्वात् तहिषयम्न हेतोः साध्याभावसामानाधिकरण्यं साधास्य वा हेतुमनिष्ठाभाव प्रतियोगित्व नास्त्य व केवलान्वयिसाधाके व्यतिरेकिमाधाके तु साधारण्य रूपतया सन्दिग्धानकान्तिकत्व पर्यवमितं विश्व विषयकसाधातदभावसन्द हे च कारणीभूतान्वयव्यतिरेक- सहचारग्रहविरहात् संशयसामग्रमा साधातदभाववत्वनि- श्चयप्रतिबन्धादा व्याप्यग्रहेऽज्ञानरूपासिद्धिरेव उपजीव्योऽपि च साध्याभावसन्द हादिर्नाभासः सत्तयैव विरोधादिति ·२०२ अनुमानदीधितिः । यत्त व्याप्तीति व्याप्तिग्रहानुकूल सहचारनिश्चयत्वावच्छिन्न विरोधिरूपत्वमर्थः विरोधस्तु मंगयसाधारणमन्वयमात्रसह- चारग्रह विरुणद्धि असाधारण व्यतिरेकिणि च न व्यति रेकसहचारग्रहविरोधः तादृशरूपमन्तरेण लक्षणस्यासम्भ- वितया तदेव रुपं लक्षणमाह केवलेति तादृशावच्छिन्त्रः पत्नः सन्दिग्धसाध्यकीयस्याश्रयः स तथा तथाच केवलान्वयि- धर्मावच्छिन्नमाध्यसन्दे हविषयवत्तित्वमनुपसंहारित्वं व्यति. रेक्यादी केवलान्वयी न साध्यसन्द इविषयतावच्छेदक: माध्यवत्तानिश्चयसामान्यविरोधिसंशयविषयवृत्तित्व वा तत्त्वं धम्मिविशेषनियन्त्रितस्त सन्द हो नान्यधर्मिकनिश्चयविरोधी साधामन्द इविषयताव्याप्य साधासिद्धानुकूलव्याप्तिग्रहोप यिकस ताकत्व वा तादृशो च सत्ता अन्वये हेतोर्यतिरेके च सदभावस्येति न कश्चिबिशेषः स्वरूपसत्ताशसंशय विषये च हेतुमत्ताज्ञानं हेतौ माध्यसामानाधिकरण्यं संशयसामग्री- त्वेन तनिश्चयप्रतिबन्धकं सर्वत्र संशयसामग्रमा निश्चयप्रति- बन्धकत्वकल्पनात् हेतुमति सर्वत्रसाध्याभावमन्द हे हेतौ साध्यमामानाधिकरण्याभावसंशयस्यौचित्यावर्जितत्वात् सा- ध्याभावन साध्यसामानाधिकरण्याभावोपस्थापनादिति तन्न सर्वत्र माध्यसन्द हदशानां क्वचिदपि साध्यसामाना- धिकरण्य त्याग्रहीतत्वेन तदभावस्य ग्रहौतुमशक्यत्वात् प्रति योगितावच्छ दकविशिष्ट प्रतियोगिनिश्चयस्याभावधी हेतु- ताया असकदावेदितत्वात् अस्तु वा स यथाकथञ्चित् साध्ये ·अनुमानदौधितिः। २०३ हेतुसामानाधिकरण्याभावसंशयहेतुत्वेन वा तथात्वं न तथापि मामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकतया हेत्वाभासत्वम् अन्यथा व्यभिचरिता-व्यभिचरितसमानासमानाधिकरण व्याप्याव्या- प्यपक्षधर्मापक्षधर्मादिसाधनवनि:माधनादिसाधारणद्रव्यवा- दिमत्त्वं हेतोः पक्षस्य चाभासान्तरं स्यात् तदुपदर्शितस्येव तस्यापि जानस्येतरसाचियेन तत्तविथायविरोधिमंशयसा- मग्रीत्वात् एवममियादिनिश्चायकप्रत्यक्षसामपि अपि च हेतोः साध्याभावसन्देहविषयमात्रवृत्तित्व दूषणमिति प्राप्नं तच्च व्यतिरेकिणि हेतो नियतविषयेणापि सन्देहेन सम्प- द्यते दूषकतावीजसत्त्वे चासाधारण्यादिसाधारण्यं न दोषाय न वा अत्रैव निर्भरः कर्तथी हेत्वाभासत्वानुधपत्ते रुतत्वादित्यलं पल्लवितेन । व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धलक्षणेकप्रयोजनकत्वेन साधारण्यादी नामेकं हेत्वाभासत्व साधारणन व्यापकत्वस्याव्यभिचारि- त्वस्य वा असाधारणेन सामानाधिकरण्यस्यानुपसंहारिणा- च व्यतिरेकव्याप्तेहस्य प्रतिरोधात् लक्षणन्तु विशिष्टसाध्य साधन ग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया व्याप्तिग्रहविरी- धितावच्छेदकं रूपं व्याप्तिश्चान्वयतो व्यतिरेकतश्च नानारूपा प्रातिस्विकरूपेण उपादाय तावदवगाही ग्रहो वाच्यः साध्य साधनयोरप्रसिधेरसिद्धिभेदस्य वारणायाविरोधिन इत्यन्तं साध्यसाधनभेदेन व्यभिचारभेदाद्या विशिष्ट साध्यं साधनं वाप्रसिद्धं तत्र तगहविरोधित्व नोपादेयम् एवमन्यत्रापि ·२०४ अनुमानदीधितिः। शेषं हेत्वाभासलक्षणोक्तदिशावसेयम्। व्यर्थविशेषणत्वन्तु न व्याप्तिग्रहविरोधीति वत्यते साध्यान्यभिचरितसामानाधि- करण्यविरहस्य वहिर्भावनौयत्वे पुनरन्वयव्याप्ती व्यापकत्व मव्यभिचरितत्व वा सामानाधिकरण्यञ्च विशकलितं युगप- दुपादेयं तत्र साधारणत्व वर्णितम् असाधारणत्वन्तु सपक्ष- व्यावृत्तत्व सपक्षश्च माध्यवान् तद्यावृत्तवन्तहृत्तित्वग्रह विरो- धित्वं प्रकृतसाध्यसाधनग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया तदुभयसामानाधिकरण्यग्रहविरोधितावच्छेदकमिति तु नि- ष्कर्षः । मंग्टह्यते चेत्य साध्यादेः माधनवत्तित्वादिकम् । चाक्षुषस्पर्णवान् स्पार्शनशब्दवत्त्वादित्यादौ विशेष्ययोरसामा नाधिकरण्यञ्च बाधासिद्धिभेदस्य च साध्यसाधनयोरवृत्तित्व- स्यैव तत्माकर्येऽपि न क्षतिः इदमेव च मणिकतां विरुद्धत्वम् इत्थञ्च तदीयमसाधारण त्वमेवविरुद्धत्वमिति। यत्र च धर्मिणि योधर्मो यादृशो हेत्वाभासः तद्याप्यमपि तदिशेषोऽन्तरेण प्रकरणसमन्तद्याप्यच पृथगुपदेशादविरोधाच्च अनुपसंहारि- त्वञ्च विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया व्यतिरेकव्याप्ति ग्रहविरोधितावच्छेदकरूपवत्त्वं तादृशश्च सा. धादेरत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वादिक वयभावाभावत्वेन व के धूमाभाववह त्तित्वज्ञान वयभावस्य धूमाभावव्यापकता ज्ञान कदाचिद्विरुध्यादपि नतु वहिवे नेति नातिप्रसङ्गः केवलान्वयिनि तत्सम्भवेऽपि अन्वयव्याप्त्युपादानेनानुमिति- प्रतिरोध इति दिक।

·अनुमानदीधितिः । २०५ साधाविरोधित्व साधाप्रतियोगिकत्वम् एकदेशिमतेनाह अभावत्यादि न च भावस्य स्वाभावविरहात्मकत्वरूपप्रति- योगित्वग्राहिधम्भिग्राहकमानबाधः प्रतियोगित्वस्व सम्बन्धा- न्तरत्वात् वस्याभावस्येत्यत्र षष्ठ्यर्थस्य तस्यावश्याभ्युपेयत्वात् विरहत्वञ्च नाभावत्वं बाधात् नापि तद्ग्रहप्रतिबन्धकग्रह- विषयत्वम् अविरोधात् प्रत्यक्षेण दुग्रहत्वाच न चानवस्था अभावस्य स्वाभावाभावत्वे बाधकाभावात्। भावस्य तथाले बाधकमाह बाधकं विनत्यादि अभावातीतः अभावत्वविशि- ष्टप्रतोतेः अभावत्वञ्च न भावभिन्नत्वं प्रथम दुर्ग्रहत्वात् किन्त्वयमभावो न भाव इति प्रतीतिसाक्षिक पदार्थान्तर तश्चानुपस्थितं निर्विकल्पकोपस्थितं वा प्रकारः अभाववचा- समवतत्वान्न जातिः। अन्यथेति अनतिप्रसक्त रधिकरण स्त- छम्मा अभावव्यवहारोपपत्तेरिति भावः लाघवादबाधिता- भावत्वविशिष्ट प्रत्ययबलाचातिरिक्त कामावसिद्धिमतुल्य व एते- नाभावत्वं सप्रतियोगिकत्व तहाननुगतानामप्यावश्यकानां प्रतियोगिनां कल्पाते इत्यपास्तं संयोगादिसाधारण्याच । गमकत्वभमेति व्यभिचारिण्यव्यभिचारमात्र विरुद्ध च सामानाधिकरण्यांशेऽपि भ्रम इति । अशक्ती विशेष दूति दूषकतायामविशेषेऽपि निग्रहस्थानत्वेन विशेषाभेदेनोपन्यासः अतएवानकान्तिकसामान्यलक्षण माधारणलक्षण च विरो- धवारकं विशेषणं छलजात्योनिग्रहस्थानविशेषनिरनुयोज्या- नुयोगविशेषत्ववदेतस्या नैकान्तिकविशेषसाधारणविशेषत्वेऽ- १८ ·अनुमानदौधितिः । प्यदोषोवेति पुनराकरानुसारी पन्थाः । नापोत्यादि व्याप- कत्वं व्याप्यव्यापकसामानाधिकरण्यघटितं न वा आद्य साध्याभावस्येति हितोये तु नाभासत्वमविरोधात्। साध्य - त्यादि हेत्वभावस्य साध्यवनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वज्ञान वस्तुतस्तत्प्रतियोगिकाभावस्य हेतोः साध्यसामानाधिकरण्य- ग्रहं विरुणद्धोत्यभिप्रायेण दम्। यदि च तदभावाभावत्व- नासामानाधिकरण्यग्रहेऽपि तत्त्व न सामानाधिकरण्यग्रहो न विरुध्यत इति भाव्यते तदाह यह त्यादि। वृत्तिमत इति धर्मेति च पक्षधम्मत्वाविरोधित्वप्रदर्शकं न तु विशेषक दूषकतावामनुपयोगादव्याप्तिकरत्वास वृत्तिविशेषसूचनाय वा तत तन समवायेन हेतुतायां धूमेनाव्यापि: आद्ययोः साध्यवदवृत्तित्वतदधिकरणवाभावी चरमयीश्च साध्यवर्- त्तितत्त्वाधिकरणभेदावर्याविति भेदः । ज्ञानातिप्रभक्ति निरस्यति न चेत्यादिना। तेनेत्यादि साध्याभाववहामि- त्वज्ञान विना वृत्तिमत्त्व विशिष्टसाध्यवदत्तित्वज्ञानापर्यव- सानादित्यर्थः । असहचारेति सहचारः सामानाधिकरण्य व्यभिचारेति व्यभिचारो न जायते यस्मात्तद्यभिचाराज्ञान- मव्यभिचारज्ञानं तदयमर्थः अव्यभिचरितसामानाधिकरण्य- रूपाया व्याप्त व्यभिचारांशग्रहविरोधिग्रहविषयतया यथा व्यभिचारी हेत्वाभासस्तथा सामानाधिकरण्यांशग्रहविरोधि- ग्रहविषयतया विरोधाऽपोति मचायं विरुद्धो हेतुः। साध्याभा- वेति तदभावत्वं तद्वत्ताग्रहविरोध्यभावत्वं तेन माध्यवदन्यत्व- ·अनुमानदौधितिः । २०७ व्याप्यत्वोपसंग्रहः एवमुत्तरत्रापि । साधान्यापति अव व्याप्यपदं स्वरूपपरम्। साधेत्यादि साधाव्यापकसामा- नाधिकरण्यग्रहविरोधिरूपवत्त्वादित्यर्थः तेन माधाव्यापक- वदत्तित्वाा पसंग्रहः सर्वत्र चोपलम्भपदं स्वरूपसिद्दिमात्र- फलकम् । साधाभावेति व्याप्यपदव्यत्यामेन साधाभाव- व्याप्यत्वे न साधाव्यापकाभावत्वेन चेत्यर्थः । खसमानेति तथाच साधाभावमाधाव्यापकाभावयोनिरुक्तमाधाव्यापका- भावत्वेनानुगमानाधिक्यमित्यर्थः प्रतियोग्यपलम्भात् स्वरूपतः माधावत्त्वग्रहविरोधित्वात् तेन निर्वह्निकान्यत्वादिसंग्रहः । साधाव्यापकेति अत्र व्यापकत्व भेदाभेदसाधारणं तेन साधधाभावव्याप्यत्वसंग्रहः। धूमवत्वादिति धूमाभावस्य वन्यभावव्यापकत्वग्रहदशायामस्य मधामेऽन्तर्भावो वयभाव- व्यापकवकिसामग्य भावाभावव्याप्यत्वग्रहे च चरमे। दूदं पुनरिहावधेयम् । कथितरूपाणि किं स्वरूपतो ज्ञातान्ये व सामानाधिकरण्यग्रहविरोधौनि असामानाधिकरण्यव्याप्य. वन वा नाद्यो ‘व्यापकाभावव्याप्यत्वादेस्तदसम्भवात् न हितीयः साधाभावत्वसाधाभावयाप्यत्वयोः खरूपेणे व ज्ञातयोस्तथात्वात् तथात्वेऽपि तत्त्वमविरुद्धत्वमिति चेत् हन्तै- वमसामानाधिकरण्यस्य समानाधिकरणावृत्तितत्तद्धर्माणाञ्च तथावादाधिक्यं न च एतानि धर्मिविभाजकान्य व सर्वेषा मेव साधनाभावव्याप्यते नैकविधतादिति विरोधोनायकप्रका- रवौविधेन धम्मिणोऽपि वैविध्याभिधानमितिवदन्ति ।

·२०८ अनुमानदीधितिः । अयञ्चेत्यादि बाधस्वरूपासिड्यन्यतरसङ्गरम्तु आवश्यकोऽन्य सङ्करस्तु का चित्को ज्ञानासङ्गराच्च पार्थक्यम् । एकत्र तदुभय इति व्याप्ये पक्षधर्मातायाः पक्षधर्म च व्या- प्यत्वस्यारोपः प्रत्येकमव्यापकोऽती विशिष्ट स्यारोपी वाच्यः स चैकर्मिगि विरोधियाप्यायविरहादिशिष्टस्याप्रसिद्ध्या न सम्भवती यर्थः। विरुद्धादौ साधने स्वव्यापकसामानाधि करण्यरूपव्याप्तेरप्रसिद्धे र त्यपि द्रष्टव्यम् । एकत्र भङ्गति तथाचान्यतरत्वेन तदवधारणमस्तीति भावः सत्प्रतिपक्षित व्यवहारी हि सत्यमति वा साधने नापरामृग्यमान नाप्यविद्यमानविरोधिपरामर्श श्रतएव मन् प्रतिपक्षी विरो- धिव्याप्यादिमत्त या परामृश्यमानो हेतु: विरोधिपरामर्शी वा यस्य परामृश्यमानस्य हेतोरमी मत्प्रतिपक्ष इति विग्रहमपि वर्णयन्ति अतस्तदनुसारेणैव व्यवहारोपयिक लक्षणमाह साध्य ति बाधाश्रयासिद्धिनिर्णयवारणाय सम र्थान्त न चासो न व्याप्तिपक्षधम्मतात्मकबलीपस्थितिरिति वाच्य व्याप्तिपक्षधमताविरहस्य साध्यत्वे पक्षतावच्छेदकत्व वा तत्सम्भवात् पक्षः साधयाभावव्यापवान् साधंध पक्षवृत्ति- वाभावव्याप्यवदिति पक्षस्य व्यापकभेदेन च अन्वययतिरेक- भेदेन च व्याप्नश्च भिन्नत्वादेकोपादानेऽन्य मंग्रहेण बलस्था- विवक्षितत्वाच्च माधाधीविरोधानुमितिजनकज्ञानविषयत्वेन तदुपादाय तदुपस्थित्यभिधानञ्च शिरीवेष्टनेन नासिकास्पर्श मनुधावति साधास्य साधसिद्धेविरोधिन्याः पक्षो न साध्य- ·अनुमानदौधितिः । २०८ वानित्याद्युपस्थितेः साधधविरोधौ साधावत्ताज्ञानप्रतिबन्धक- ज्ञानविषयो बाधः साधाभावादिमत्यक्षादिस्तदुपस्थिता जननयोग्यया समानया बलोपस्थित्या तथाविधव्याप्यादिबुद्ध्या प्रतिरुद्धं कार्य यम्य तादृशलिङ्गत्वमित्यर्थः विरोधिव्याप्यादि- विषयत्वलक्षणयोग्यताशालिन्या अप्युपस्थितेरप्रामाण्यगई म- त्प्रतिपक्षत्वासम्पादकत्वात् कार्यप्रतिरोधानुधावन समान- त्वचाट होताप्रामाण्यकसायमियोपयिकपरामर्श-कालोनत्वम् असति ग्रहोताप्रामाण्यके वा परामर्ग सत्प्रतिपक्षितत्वव्यव हारविरहात् । यत्तु प्रामाण्यनिण येनाधिकबलतया बाधकम्य विरोधिपगमर्शस्य वारणाय समानेति तदमद्यभिचारण प्रामाण्य गहस्याचलवत्वात् अन्यत्रा प्रामाण्यगहानकृलत्वेनैव कचित्तदुपयोगात् बलपदीयमन्दानाची तरूप लाभान्न तवैवर्य लिङ्गपदोपादानाच्च स्वीयलिङ्गतीपयिकपरामर्शलाभादात्म। देव्यु दासः विरोधिपरामर्शप्रतिकर कार्यकविशिष्टपगमवि- षयत्वन्तु फलितार्थः । अग्टहोताप्रामाण्यकत्वमम्बलितयोग्यता पादाने तु बाधीपस्थितिसमपराम कालोनसाध्यमिडि समर्थपरामर्शविषयत्व'वाच तत्त्व यदि चायं वह्नि यायवान् वन्यभावयाप्यव्याप्यवांति परामादयं वह्निमान् वयभाव व्यायवांश्च त्यनमितिः प्रामाणिकी न तु सत्यतिपक्षत्व' तदा कार्यप्रतिरोधोऽवश्यमुपादेयोऽजनितविरोधिबोधकत्व न विरोधिपरामर्शविशेषणीय: अतएवागिमलक्षणे विरोधिबोध- कान्येति फलतो ज्ञानविशेषणं एकस्याप्रामाण्यग हेणापरेणानु- ·अनुमानदीधितिः । मितिजननात् तदारणाय वा तत्प्रतिरुद्ध कार्यत्वच प्रतिरुद्ध कार्यपरामर्शविषयत्वम् । एकदेत्यादि । न च द्वितीयस्य परा- मर्शस्योत्पादनसमये पूर्वेणान मितिजननात् कथं नरन्तर्य- मिति वाच्य साधकमानादिवशेन क्षणमनुमित्यनुत्पादसम्भ- वात् । स्वपरे ति अयं भावः न खल सम्भवन्तः सर्व एव हेत्वा भासाः समुद्भाव्याः आधिक्यप्रसङ्गात् परन्तु यथाकालमेकः तथाच प्रतिपक्षोभावनेऽपि नाप्रतिषेधमात्र गण व्याप्त्याद्यभ्य । पगम इति । प्रतिरुद्धत्वे ते प्रतिरोधप्रयोजकविरोधिया- त्यादीत्यर्थः । उभयोरिति परम्पराभावव्याप्यत्व हि हेत्वो विरोधः तद है च तयोरेकत्र निर्णयो न विरुध्यत इति भावः । दूषकतेति विरोधिपरामर्शसत्त्वे नियमेन परामर्शा न्तरादनुमित्य नुत्पादः तस्यानुमितिविरोधित्व कल्पत नतु तेन ज्ञाप्यमानस्य व्याप्यादिविरहस्य सद्धेतावपि तस्या- नुमितिविरोधित्वादित्यर्थः । व्याप्यादिविरह ज्ञान हारा अस्य दृषकत्वमाह एकत्रेति वाकारोऽनास्थायां प्राथमिकावश्यका- नुमितिप्रतिरोधेनैव तथात्वात् परमुखनिरीक्षकत्वेन तहिषय- स्याभासत्वायोगाचेति । ननु विरोधि परामर्थो यदि विप- रोतनिर्मयविरोधी कथं तर्हि सति विशेषदर्शने नयना- दिजन्मा पौतत्वादिभ्रम इत्यत आह चक्षुरादेवेति चस्त्वर्थः । अथ व्याप्तिपक्षधम्मते यदि बलं कथं तर्हि प्रत्यक्षादेः प्रति- रोधकतया कथायामुपन्यास दूत्यत आह प्रत्यक्षादेरिति । अत्र हेतुमाह कथायामिति प्रत्यक्षस्य स्वरूपसत्तयैव विरो- ·अनुमानदौधितिः । २११ धकत्वात् विरोधिवाक्यमात्रस्यानमित्यविरोधित्वात् बोध्या भावव्याप्यवत्तानियेणैव शाब्दादिवोधप्रतिरोधाचति । रत्नकोषकतामयमभिप्रायः एकामिकाविरुद्धानेकप्रकारक नानाधर्मिकविरुद्धाविक इनानाप्रकारकतानत्वादिवदेकधर्मि- कविरुद्धानेकप्रकारक ज्ञानवरुपं संशयत्वं न जन्यतावच्छ दक तत्तद्धर्मिकतत्तत्प्रकारकज्ञानत्व प्रयोजकममाजप्रयोज्य त्वात् समाजस्य क्वचिद्विरोधमानस्यापि तत्प्रयोजकाधीनत्वात् नोलेतरघटत्वपटत्वाप्रकारकज्ञानत्वैकर्मिकाविरुजानकप्रका रकान्यज्ञानत्वादिवत संशयान्यज्ञानत्वादिनिश त्वमपि न जन्यतावच्छेदकं तत्त्वप्रधोजकविरहादेव तत्त्वविरहाद्युप पत्तेः एवञ्च तुल्यबलाभ्यां विरुद्धोभयसामग्रोम्यां जायमान ज्ञानमर्थात् संशयरुपं भवति अतएवाहत्यैव विप्रतिपत्तिजन्मानं संशयमामनन्ति फलबलकल्पनीयश न्यूनाधिकसमश्लभाव: सत्यामपि पोतत्व शुक्लत्वस्मृती सविधवर्तिनि शङ्ख मति दोषविशेषे पोतत्वस्यैवासति च शुक्लत्वस्थेव टूरस्थे च मिणि असति विशेषदर्शने स्मृतयोरेव कोट्योः सति च एकय्या एक नयनेन ग्रहात् अथर्वमुदु द्याभ्यां विरोधिसंस्काराभ्यां म्मरण- मपि संशयात्मकं स्यात् किं न स्याद्यदि च नानुभवबाधः येन गुरुणापि निश्चयत्वेन संस्कारजनकत्वमुपेयते भवता अथ विरोधिनो निर्म योऽनुमितिप्रतिबन्धको विरोधित्वञ्च महानवस्थायित्व साध्यभावस्येव तथाप्यस्यांपोति चेत् यदि वस्तुतो विरोधिनो निर्सयस्तथा कथं तईि पक्षतावच्छेदका- ·२१९ अनुमानदीधितिः । दस्तादृशस्य निश्चये भमानुमितिः अथ विरोधित्वेन तदा तदग्रहे नेह साध्यमित्यादिनिर्म येऽप्यनुमितिप्रसङ्गः अथ विशेषदर्शनं विरोधिबद्धिप्रतिबन्धकं कथमन्यथा तदनन्तरं न भ्रमसंशयाविति चेन्न सत्यपि शुक्लत्वादिव्याप्यदर्शने शङ्खादी दुष्टेन नयनेन पीतत्वादेरदुष्टेन च पीतत्वादिव्याप्य- वत्तानिश्चये मत्यपि शुक्लत्वाग्रहात् सति च विशेषदर्शने क्वचिदुपनोतभानानुदयाह रतः प्रमितस्य स्थाणुत्वादेः शाखादौ करादिभ्रमेणग्रहात् तत्तत्स्थ लविशेष एव तस्य प्रतिबन्ध- कत्वमिति । अत्राहु: अनुगत कार्यकारणभावानुरोधात् दोषविशेषाद्यजन्ये ज्ञाने कदाचिदनुभव या विशेषदर्शन विरोधि कल्पात न च प्रत्यक्ष एव तथा सामान्य बाधकामा- वात् बोध्याभावव्याप्यवत्तानिश्चयेन शाब्दादिधीप्रतिबन्धान अथ विशेषान्तरदर्शनविरहविशिष्टमेव तत्तथा अन्यथा कोटियविशेष दर्शने संशयो न स्यादिति चेन्न भवत्येव ताव द्यावदप्रामाण्य न रह्यते अग्टहोताप्रामाण्यस्यैव विशेषदर्श नस्य विरोधित्वादिति । विरुदस्य ति साध्याभावव्याप्यस्य त्यर्थः । बाध इति हेतौ प्रकृतेऽन्यत्र वा अपक्षधर्म च पक्षधर्म ताबाध इति शेषो वा तथाच हेतौ व्यप्तिपक्षधम्मतान्चतर भङ्ग इत्यर्थः । प्रकृतेति प्रकृतसाध्ययोर्यों हेतू तयोरित्यर्थः । संशयादिति जन्यदुःखीत्सारणरूपेष्टसाधनताज्ञानात् अन्यत्र चेष्टान्तरसाधनतांज्ञानाजज्ञानेच्छेति भेदेन विकल्पोप- न्यासः । असतीत्यादि हेतुसमीचीनत्वासमोचीनत्वसंशयजन्य- ·अनुमानदीधितिः । २१३ दुःखाभावरूपेटसाधनताज्ञानहारेण जिज्ञामोपयोगित्वादि. त्यर्थः उत्पत्तिकाले उत्पत्तिपूर्वकाले व्याप्तिपक्षमताज्ञान योरुत्पादकपानियमादभयो शक व मुकम् उत्पत्तापव वा तयोरन्वय: यत्र च व्याप्तिपक्षधर्ममतयोः समूहालम्बनं तत्र द्वितीयपरामर्शोत्यत्तिकाल एव प्रथमपरामर्शनाशः बस्य निरुक्तसत्प्रतिपक्षितत्वस्य । जात्यन्येति सत्ता कम्बग्रीवा. दिमत्त्वादावकैकस्य व्यभिचाराविशिष्टोपादानम्। घटनि छेति घटनिष्ठात्यन्ताभावत्वेन सामान्यतः पक्षत्वान्त्र बाधा- श्रयासिद्धी। नन्वाद्यस्य समवेतत्वादी हितोयस्य घटाभावादी व्यभिचार इत्यत आह विशेषादर्शनेति कम्तुतो घटो नाभि धेयः कम्ब ग्रीवादिमत्त्वादित्यादि व्यतिरेकिणा मत्प्रतिपक्षः सम्भवत्येव व्यापकाभावेनाप्रसिद्धस्यापि व्याप्याभावस्य मि- यभ्य पगमात् प्रत्ये कपदार्थप्रसिद्धी तादृशप्रतिज्ञाद्युपपत्ते विशिष्टस्य वाक्यार्थत्वात् सत्प्रतिपक्षस्तु साध्याभाषव्याप्यवान् साध्यवदन्यत्वव्याप्यवांश्च पक्षः पक्षनिष्ठी साध्याभावमाध्यव दिव्याप्यौ इत्येवमादिः प्रत्येकमेव विभाजकन्तु प्रकृतपनमा ध्यवैशिष्ट्यग्रहविरोधित्वे सति प्रक्ततपक्षसाधग्रहाविरोधिप्रक्त- तपक्षमाध्यवैशिष्ट्यग्रहविरोधिरु पोन्नायकत्व तन्नायकत्वञ्च यादृशविशिष्टविषयत्वेन परामर्गस्यानुमितिजनकत्व तत्त्व तच साध्याभावयाप्यवत्यक्षादिकम् असाधारणविरोधयो- रन्यतरस्य प्रतिपक्षविधया दोषत्वपक्षे प्रकृतसाधने प्रकृत- साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वाद्यनवगाही परामर्शो ग्रायः ·२१४ अनुमानदीधितिः । पक्षः अत्र सत्यन्तेन सत्प्रतिपक्षोन्नायकस्य अविरोध्यन्तेनाश्रया- सिद्ध्याधुन्नायकस्य विरोध्यन्तेन वहिव्याप्याभावे साध्य वह्निव्याप्यवत्पक्षात्मकस्य बाधस्य व्युदास: संग्टह्यते चानेन काञ्चनमयवह्निमानित्यादौ वट्याद्यभावव्याप्यहुदत्वादिमान् पक्ष इति। सत्प्रतिपक्षे च यथा सिद्धान्तं पञ्चावयवादि- प्रयोगमिच्छन्ति अयं हेतुः साध्यव्यभिचारवानित्यादिवदयं साध्याभावव्याप्यवानित्यादिकमुद्भावनं पुनरुचितं प्रातिभाति। वस्तुत इत्याद्यभ्य चयमात्र विशिष्टपरा- मर्शविरोधिवेन विशिष्टाभावस्य दोषताया दुर्वारत्वात् प्रत्येकाभावमज्ञात्वापि शब्दादिना शक्य ग्रहत्वात् व्यर्थविशे- षणत्वस्य चासाधकतामाधन एव सम्भाव्यत्वात् न वा तदपि तादृशाभावनिष्ठ याप्तेर्द्धन्तिरेणावच्छेत्तुमशक्यत्वात् विशे- व्यादिप्रतियोगिकत्वमात्रस्य व्यभिचारिसाधारणत्वादिति । व्यभिचारादेरिति सद्धेतो सहेतुत्वं न ज्ञायमाने तदानौं सि- धेरप्रतिबन्धेऽपि कालान्तरग्टहीतेन व्यभिचारादिना तदानी- न्तनाभासत्व सुग्रहमिति तु ध्येयम् । तेन रूपेण तत्साधारण रूपेण । वयभावेने ति वयभावस्तु न प्रतिबन्धकः कारणीभूती योऽभावस्तत्प्रतियोगिनएव तथात्वात् यदभावत्वेन कारणत्वं तदेव तथेत्यपि कश्चित् । परामर्शत्यादि। ननु परामर्श विषयाभावत्वमनाभासे आभासत्यविशेषितमपि बाधविशेष परामर्शविरोधित्वविशेषितञ्च हेतोः साध्यासामानाधिक रण्ये ति प्रमकम् अप्रसताच्च साधनाद्यभाववत्यक्षादी पक्षादे ·अनुमानदीधितिः। २१५ साधनवदन्यत्वादी साधनादेः पक्षादिवृत्त्यन्यत्वपक्षनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्वादी अतएव यस्य यधर्मवत्त्वं परामर्शविषयस्तस्य तदभाववत्त्वं तदिति शब्दमात्रानुगतं प्रत्युक्त परामर्शविरो- धित्वमात्रञ्च सव्यभिचारेऽतिप्रसक्त न च तदन्यत्वे न विशे- षणीयं नित्यो घटो द्रव्य प्रमेयो वा जलवादित्वादौ तद- प्रसिद्धः। अथ पक्षतावच्छेदकरूपेण पक्षे हेतुतावच्छे- दकरूपेण हेतोर्यविशिष्टज्ञानं साध्यतावच्छेदकवि- शिष्टसाध्यावगाहितविरोधित्व तदिति चेन्न पक्षवृत्ति- त्वविशिष्टसाध्याव्यभिचरितसामानाधिकरण्याबभावाव्याप्त: । न च विशिष्ट पक्षविशिष्टसाधनवैशिट्यविशिष्टमाध्यग्रहाविरोधि यद्याप्तिग्रहविरोधि तदन्यत्व सति परामर्शविरोधित्व तत् विशिष्टपक्षवैशिथ्योपादानादहिमान् वह्निमान् जलहुदत्वा दित्यादी व्याप्तिग्रहविरोधिन्या अपि स्वरूपासिद्ध संग्रह इति वाच्य जलदी वहिमान् काञ्चनमयवङ्गिणमान् वा धूमात् काञ्चनमयधूमाई त्यादी व्याप्तिगृहविरोधिनस्तादृश- ग्रहाविरोधिनी रूपस्याप्रसिद्धेः। उच्यते [१] साधारण्य- (1) जागदीशसम्प्रदायिकः पाठः । भवानन्दादिसम्मतस्त। साधारण्यासाधारण्यभिन्नं तज्ञानस्य विषयतापरामर्शविरी- धितावच्छ दकरूपमसिद्धिः । वन यभिचारिमेयत्ववान वहिसमा- नाधिकरणदत्ववान वा पर्वता वहिमान मेयत्वात् दत्वा इत्यादी ·अनुमानदीधितिः । कथितासाधारण्यानुपसंहारित्वभिन्न ज्ञानस्य विषयतया परामर्शविरोधितावच्छेदक रूपमसिद्धिः यत्र साधारण्या- दिकमप्रसिद्ध यत्र च वयव्यभिचारिमेयत्ववान् वह्निसमा- नाधिकरणहदत्ववान् वहाभावव्यापकोभृताभावप्रतियोगि हुदत्ववान् वा पर्वतो वह्निमान् मेयत्वात् ह्रदत्वाद त्यादी साधारण्यादिकमप्रसिद्ध तत्र तदन्यत्वं नोपादेयं शब्दानु- गमस्याकिञ्चित्करत्वात् परामर्गे च व्याप्तिय॑ तिरेकतोप्युपा- W - आश्रयासिद्धिविरहेऽपि न क्षतिः असिद्धित्रयस्यासार्वत्रिकत्वात् याश्रयासिविलक्षणम्य चासिद्धिघटितत्वान्नातिप्रसङ्गः। प्रकृतपक्षा- प्रविष्ठाभावकसाधारण्यादिभिन्नं वा वक्तव्यम् । परामा चान्वय- व्याप्तिरुपादेवा तेनान पसंहारित्वयुदासः साध्यसाधनभेदेनासिद्धि- भेदात् यत्र साधारण्यादिकमप्रसिद्ध तत्र तदन्यत्वं नोपादेयं यथा काञ्चनमयः पर्वतो दो वा बहिमान मेयो वा धूमात् मेयत्वाई- त्यादौ पर्वतान्यः पर्वता दहनान्यदहनवान धूमान्यधूमादित्याद्यसिद्धि- सम्पादनाय हेत्वाभासलक्षणोतरीतिरन सरणीया। तत्र विशिष्ट पक्षग्रहस्य विरोधिन्यसिद्धिर्विरोधिरूपं वाश्रयासिद्धिः प्रकृतपक्ष- प्रकृतहेतुग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया तदुभयविशिष्ग्रह- विरोधितावच्छे दकं स्वरूपासिद्धिः संग्टह्यते चाने नानित्य गगन रूपवत् चाक्षुषस्पाश्रयत्वादित्यादौ निस्पशादिकम् एवं प्राब्दो द्रव्यं गुणान्यत्वे सति सत्त्वात् गणान्यत्वविशिष्ठसत्त्व द्रव्यत्वव्यभिचारि- गुणवृत्तित्वादित्यादावपि नाव्याप्तिः तदुभयभिन्नासिद्धिाप्यत्वासिद्धिः पक्षादिभेदेनासिद्धिभेदात् यत्राश्रयासियादिकमप्रसिद्धं तत्र तद- न्यत्वं न वक्तव्यमिः।

·अनुमानदीधिति.। २२७ देया नातो व्यतिरकव्याप्तिविशिष्टपक्षधमत्वाभावादावयाप्तिः साधारण्याद्यनिरूपितया ज्ञानस्य विषयितया परामर्शविरी- धितावच्छेदकरूपं वा असिद्धिः अतएव द्रव्यत्वाव्यभिचारि- गुणद्रव्योभयसमवेतवान् द्रव्यत्वसमानाधिकरणगुणसमवेत कम्मासमवेतवान् वा घटो द्रव्य मत्त्वात् द्रव्यकम्मासमवेतम मवेताह त्यादौ गुणद्रव्योभयसमवेतादिनिष्ठस्य द्रव्यत्वयभि- चारित्वादेः सत्तादिनिष्ठद्रव्यत्वव्यभिचारित्वाद्यात्मकसाधार ण्यादितोऽनतिरिक्ताल्वेऽपि न क्षतिः पर्वतान्यः पर्वती दहना- न्यदहनवान् धूमान्यधूमादित्यादावसिदिसम्पादनाय हेत्वा- भासोका रीतिरनुसत्तं व्या तत्र ज्ञानस्य विषयतया विशिष्ट- पक्षग्रहविरोधितावच्छे दकं रूपमाश्रयामिद्धिः। विशिष्टपक्ष- विशिष्टसाधनग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया तदुभय- वैशियग्रहविरोधितावच्छेदकं स्वरूपासिद्धिः । संग्राह्यते चेत्थमनित्यगमनं रूपवत् चाक्षुषस्पर्शवत्त्वादित्यादी गगनादे- निस्पर्शवादिकम् । तदुभयभिन्नासिद्धिाप्यत्वासिद्धिः । पक्षा- दिभेदेनासिद्धर्भदाद्यनाश्रयासियादिकमप्रसिद्धं तत्र तद- न्यत्व न वक्तव्यमिति"। सविषयवृत्तिप्रकृतसाध्यसाधनग्रह- विरोधितानवच्छ दकप्रक्ततपक्षप्रकृतसाधनवैशिध्यग्रहविरो- धितावच्छेदकरूपश्च शून्य ज्ञानस्य विषयोऽसिद्धिाप्यत्वा- सिद्धिः माध्यपदोपादानात् पर्वतः पर्वतवृत्तिदत्ववान् इदत्वादित्यादौ साध्याप्रसिडेर्मासंग्रहः तस्याः स्वरूपासिद्धौ निवेमादनुपादेयमेव वा साध्यमित्यपि कश्चित् । साध्यत्वे १८ ·२१८ अनुमानदीधितिः । त्वप्रसिद्धिव्याप्तिविशिष्टपक्षधम्मतादि विरहादयश्चत दाः । यत्त हेतुतावच्छेदकस्य व्याप्यतानवच्छ दकत्वम् अपि याप्यत्वासिद्धिः नौलधमत्वादेश्च तथात्वं समानाधिकरणं मम्भवदवच्छेदकान्तरमपेक्ष्य गुरुत्वादिति अत्रावच्छेदकत्व यद्यनतिरिक्तहत्तित्व तदा तस्याप्यस्ति । अथ तादृशेन ममा धिकरणेन तादृशेन वा धर्मान्तरेणाघटितत्वे सति तत्त्व तब सत्यन्तस्य गौरवणानुपादेयत्वात् नापि अन्य ना नतिरिक्तवृत्तित्वम् आलोकाद्यवृत्ते—मत्वादेरप्यतथात्वापा- तात् । अथ स्वरूपसम्बन्धविशेषः तईि द्रव्य रूपादित्यादी रुप्रत्वादेरपि तथात्व न स्यात् रूपादिषु चतुर्विशती सम्भव- दवच्छ दकमेकं गुणत्वमपेक्ष्य रूपत्वादीनां चतुर्विशतेः षड़- विंशतेर्वा गुरुत्वात् एवं पशुमान् सानादिमत इत्यादी मा- नादिमत्त्वादेरपि गोत्वादिकां जातिमपेक्ष्य उपाधेगुरुत्वात् . हेतुतावच्छ दकविशिष्ट हेतुव्यापक साध्यसमानाधिकरण- तादृशहेतोः माध्याव्यभिचरितसम्बन्धितादृशहतीर्वा ज्ञान- स्यानुमितिकारणस्याविरोधिनी निरुक्तानवच्छे दकत्वस्य दो- पत्वायोगाच। परार्थस्थले तु दृष्टान्तस्य साध्यादिवैकल्यवत् हैतोर्व्यर्थविशेषणत्वमपि निग्रहस्थानविभाजकसूत्रस्थानुक्त- समुच्चयपरेण चकारेण समुचितं पृथीव निग्रहस्थानम् । अतिरिक्तविषयतावादिमतनाह पक्षेति पक्षः माध्याभाव- वानिति जाने पक्षनिष्ठविषयत्वस्य प्रकारः साध्याभाव इति लक्षणममन्वयः । विवक्षितेति हेत्वादिविषयत्वेनाप्रतिबन्धक- ·अनुमानदीधितिः। त्वादिति भावः । साध्याभावप्रमात्वग्रहे पक्षे साधाभाव वत्त्वग्रहस्यावश्यकत्वाभिप्रायेण साध्याभावस्य बाधत्ववादि मतेन वा शकते अथेति पक्ष इति व्याप्तौ निथितायां पत्त तत्समयोः माध्याभावसंशयो न दोषायेत्यर्थः । अनुमित्यु त्पादेनेति फलतोऽपि विरोधित्व प्रदर्शनाय अतएव ज्यायः स्वरूपतो विरोधित्व द्रढ़यति अन्यथेति । हेत्वाभासाधीन मिति न च हेत्वाभासस्थानुमित्याभासताप्रयोजकत्वे माध्य वति पक्षे लिङ्गाभास जन्याया अनुमितेराभासत्वापत्तिः लिङ्गोपधाने तथात्वस्येष्टत्वात् पक्षासिद्धिरित्यस्य बाधक माननिबन्ध नेत्यादिः लिङ्गस्येत्याद्यभ्युच्चयमात्र वङ्गेरपक्ष- खात् काञ्चनमयत्वस्यासाध्यत्वाच न च साध्याभाव इति अनुमितः पूर्व विशिष्ट स्याप्रसिद्ध्या तदभावस्थाज्ञानादिति भवतैवोकत्वादिति भावः । तथाचेत्यादि अधिकबलत्वेनाधि- करणरूपत्वे नापेक्षणीयोव्यभिचारनिश्चयः । श्वयेति माध्याभावी निश्चीयते येन प्रमाण्य निश्चयेन तद धौनेत्यर्थः । अत्रेदं तत्त्वम्। साध्याभाववान् माध्यवदन्या वा पक्षः पक्षात्तिसाध्यं पक्षे साध्याभावः पक्षनिष्ठमाध्या- भाववत्त्वादिकं माथादेः पक्षावृत्तित्वादिकं साध्यवत् मामा- न्यादेः पक्षान्यत्वादिकं विशिष्टसाध्ये पक्षादेविशेष्याभाव- वत्त्वादिकं यथामतं पक्षे साध्यवत्ताज्ञानस्य साक्षादिरोधि- प्रत्येकमेव बाधः तनिश्चयश्च विरोधिनिश्चयत्वेन दोषविशेषा- द्यजन्य ज्ञानमात्र एव विरोधी अतएवानन्वयनिश्चयविरही साध्याभावनि- ·२२० अनुमानदौधितिः । योग्यतेत्याचार्थाः। विभाजकन्तु प्रकृतपक्षपकतसाध्यवेशि ध्यग्रहविरोध्यनुबायकत्वे प्रकृतपक्षप्रक्कतसाध्यग्रहाविरोधिवे च सति प्रकृतपक्षप्रकृतसाध्यवैशिश्यग्रहविरोधित्व पक्षादे: साध्याममानाधिकरणधर्मवत्त्वादिकमपि बाध एव साध्या- भाववत्य क्षादिज्ञानप्रमात्वन्तु न बाधः तज्ज्ञानस्य पक्षादी साध्याभावादेरनवगाहित्वे विरोधिविषयत्वाभावात् अव- गाहित्व तु तद्विषयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् प्रमात्वनिरय- स्यान्यन प्रतिबन्धकत्वाकल्पनाच सर्वत्र निश्शयस्य हेतुत्वे प्रति- बन्धकवे च ममत्वाग्रहः संशयसाधारणज्ञानमात्रस्य तथाले तु भ्रमत्वानिश्चयः प्रयोजकोऽन्यथाकासाकृतिसाध्यत्वादि- निश्चयहेतुप्रतिहेतुपरामर्शदोनां प्रमात्वनिश्चयो योग्यता व्यभिचारज्ञानादौनाञ्च प्रमात्वज्ञानं प्रयोजको भवेत् शावादी शलवाभावभ्रमे च शुक्लत्वाद्यनुमितिनं विना तद प्रामाण्यग्रहं नहि वरूपसत्यपि बाधनिश्चये शाब्दमानसा- दिज्ञानमुत्पद्यते। अथ लाघवेन संशयमाधारणं संसृष्टत्वज्ञा- नमेव शाब्दानुमित्योः कारणम् प्रास्ताञ्च तस्यैव विरोधितया प्रकरणममोबाधव हेत्वाभासोऽसिद्धिरिव परामर्शस्य विली- यताञ्चाप्रसिद्धसाध्यकमनुमानमिति चेन्न संशयासत्त्वसमये परामर्थोत्पादे सिद्धिसिषाधयिषे विना अनुमित्यनुत्पाद- प्रसङ्गात् सति विशेषदर्शने संशयायोगादिति एतेन लाघवात् प्रमात्वेन निर्णीयमानं बाधज्ञानं विरोधौति परास्तम्।

·अनुमानदौधितिः । २२२ विपरीतमेव लाघवं स्फुटतरच तनावसाध्य तत्र हि गोत्वाद्य प्रकारक गोत्वाभावादिप्रकारकं ज्ञानं बाधनिश्चयः तथाच गोवादिमविशेष्यकगीत्वाद्यभावप्रकारकत्वज्ञाना- भावोभ्रमत्व ग्रह विरहः बाधग्रहश्च पने गोत्वाद्यप्रकारक जानं तस्य च गोत्वादिमविशेष्यकगीत्वाद्यभावप्रकारकत्वा द्यप्रकारकं गोत्वाद्यभाववदिशेष्यकगीत्वाद्यभावप्रकारकत्व प्र कारकत्तानं प्रमात्वनिश्चय इत्युक्त प्रायञ्च तत्तत्कायं प्रति प्रतिबन्धकानां कारणानाञ्च प्रमात्वेन निश्चीयमानतया तथात्वापत्तिरिति। न च मति बिशेषदर्शने विपरीतनिय- योऽकिञ्चित्करः तत्सत्त्वेऽपि विशेषदर्शनेन प्रत्यक्षोत्यादादिति वाच्य विशेषदर्शनन तन्नाशानन्तरमन प्रत्यक्षोदयात् परगपि क्वचित् प्रत्यक्ष विशेष एव विपरीतनिश्चय विशेषम्यैव तयावी पगमाच्च। नहि शान्दादिबोधऽपि विशेषादा नविशिन म विरोधी गौरवात् मानाभावान। न वा चाक्षपादित त्यने मानसादिविपरीतनिश्शयो विरोधी उपयुज्यते च कांच हिशेषदर्शनमप्रामाण्यग्राहकत्वेन बाधबद्धेः। नचैवं बाधा वतारदशायां पने हेतोरग्रहेऽज्ञानलक्षणासिद्धिः ग्रह च व्यभिचारधोरेवेति वाच्य वावग्रहपरामर्शयोर्भेदात् अभे- देपि पक्षः साध्यव्याप्य हेतुमान् माध्याभावांश इति ग्रहस्य परस्परोपरागानवगाहिनीव्यभिचाराविषयलात एकत्र व्य भिचारायभिचारयोरेकनिश्चयागोचरत्वात् पूर्णे च करण साज्ञादनुमित्यविरोधिनी व्यभिचारज्ञानादेरकिञ्चित्करत्वात्

·२२२
अनुमानदीधितिः ।
ट
उक्तश्च साध्यादेः पक्षाद्यवृत्तित्वादिकमपि बाधः न च
हेऽपि व्यभिचारबुद्धिरावश्यकी। यत्त्वनिश्चितप्रामाण्यस्य
नस्यार्थ निश्चयरूपत्वे प्रामाण्यनिश्चयवैयर्थमतिप्रसङ्गच त
पचे साध्याभावज्ञानस्य निश्चयत्वसम्पत्तयेऽपक्षणीयर
मात्वनिश्चय एव प्रतिबन्धकः प्राथमिकत्वादपजी व्या
न तु चरमभावि तदधीनं व्यभिचारज्ञानमिति तक्त
तस्य प्रतिबन्धकत्वेनालप्तत्वादग्टहीताप्रामाण्यकत्व नैव
यस्य स्व कार्यकारित्वात् अन्यथानवस्थानात् अप्रामाण्यश
निवर्तकत्वेन च कचित् प्रामाण्यग्रहोपयोगात् मंशयमा
रणस्य व्यभिचारज्ञानस्य विरोधित्वाञ्चेति यत्तपनीतका
मयत्वविशिष्टवयनुमितिविरोधी व्यधिकरणकाञ्चनमयत्व
च्छिन्नप्रतियोगिताकोवाभावी बाधः । न च विशिष्टसा
प्रमिया कथं तदिशिष्टानुमितिर्विशेष्ये विशेष गमित्या
न्यायेन तत्सम्भवात् शुइसाध्यव्याप्तिग्रहादेव चोपनयमहरू
रेणाप्रसिद्ध विशिष्टानुमितिसम्भवात् तदभावो बाधोऽस्तु ।
रूपेण व्याप्तेरनुपादानाच्च तथाव्यभिचारी न दीक
उपनौतसकलभाने चाप्रामाण्यं प्रत्यक्षेऽपि तुल्यं अनुद्दे श्या
चानुमितेरप्रामाण्यं न वादिविजयप्रयोजकमिति तन्त्र प्रत
हि विना सन्निकर्षमभानादुपनौतभानस्य प्रत्यभिज्ञादावाव
भविकत्वादुपनयोऽपि सत्रिकर्षः कल्पाते अनुमितो रु
फलासिया न सामग्य न्तरकल्पना।
धूमपरमीदुपनौतरासभानुमितिरानुभविकी
न खल वह्निव्या

·अनुमानदौधितिः । २२३ यथा पर्वते वह्निसन्देहवतो निश्चितवहिव्यभिचारकेण पभेधेयत्वादिना पर्वतादौ प्रमेयत्वादिकमनुमितोऽपि नयर्थिनी वह्निमवनिश्चयान्निष्कम्प प्रत्यापत्तेरिति । म पक्षधर्मताबलेनेत्यादि ननु विशेषतो व्याप्यग्रहान त्यासिद्धि सम्भावना सामान्यतः सिद्धौ न विशेषतो बाधी तारोधि भिन्न प्रकारकत्वात् न च समानविषयत्वमेव विरोधित्वे न्त्रि पुथिव्यादिरूपबाधग्रहेऽपि वायरूपवान्नवेति संशयात् पवानित्यनुमितेश्च न चारूपमेव रूपत्वेन शङ्गितमारोपितं । तद्विषयः तादृशश ङ्गाविरहऽपि तयोरानुभविकत्वात् दोषवशानेह श्वेतं द्रव्यमिति भ्रमेऽपि इह पौतः शङ्ख इति बत्ययाहटपटौ न स्तः दण्डी चैत्रो नास्तीति ग्रहेऽपि घटोऽम्ति नोऽस्तीत्यवगमात् मल्लिङ्गपरामर्शा बाधितविशेषभानप्रसङ्गश विशेषबाधावतारानवतारयोः समानः समाननमाधानश्च । अत्र वदन्ति व्यापकतानवच्छे दकमपि रूपं लाघवज्ञानादि सहकारिवशादनुमितो प्रकारोभवति यथा लोवनमरणा- ज्यतरप्रतियोगी प्राणित्वादित्यत्र जीवनप्रतियोगित्वम् अन्यथा जीवित्वे सति एहासत्त्वस्य हेतोरसिद्ध्या बहिःसत्तानुमाना- योगात् एवं क्षित्यादिकत्त रेकत्वमपि अन्यथा एकोऽनेको वा मित्यादिकत्तति सन्द प्रसङ्गादनुमितेश्च ताट्रप्येण लध्वर्थाविषयकत्वे तथाविधानुव्यवसायविरहात् सति लाघ- अप्रतिसन्धाने लघ्वर्थपरिच्छ दकत्वमनुमानस्येत्यपि न सियेत् इत्वच्च विशेषतो जायमानानुमिति विरुणधि बाधः प्रमिति- ·अनुमानदीधितिः । গ सल्लिङ्गपरामर्थात् कथं भ्रान्तानुमितिर्जायरीराधवच्छिन्नात्मादौ कथं यथार्थेति चेत् बाधानवतारे बाधिता कपिसंयोगाद्यनव 'पादेव तथा सामान्यतो दृष्टात्तदितरप्रमिताध्यकवक्षविशेषत्वादे सहकृतात् शिष्यमाण प्रसिद्धकारिकान मिानः पर्वतो वह्निमानित भोजनसाध्यकपीन वाहिवासन्ध्याभोजनब'कधूमादेरण्ये तत्काला मारिका एवं द्रव्यवत्तित्वसाध्यिका गुणत्वापिहवमहतीत्यभिप्राय नद्रव्यवत्तित्वबाधे प्रसिडमनोवृत्तित्वानुमिरि ईश्वरवादे न च वि वत्तित्वाभावप्रमया बाध्यत इति विशेषबाध्यस्येति शेष: शरीरर माध्ये त्यादिकमापाततः वस्तुतम्न प्रतियोग्यौराजन्यस्य न कर्टज णसम्बन्धविशेषावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्यतीराजन्यत्वस्य हेतो. व्यभिचारः स्वप्रागभावनेत्यादिकं म्परत्वेनोयम् अजन्यत्वं नोपा तदत्यन्ताभावस्यापि व्युत्पादितत्वात् अतएवाशेषणवैययं विशेष्य च्छन्ने घटे पृथिवीत्वादिना रूपादिमाधन्धनप्रभववनिरहित धं पदमादधाति एवं साध्यवत्तानवोट शेषणत्वम् उपाधि । पक्षवेपि बाधी बोध्यः । जेति। ननु म्वरू सावच्छे दकावच्छेदेन साध्यसिद्धो तदवलेदेति न भ्रमः अस प्रयोजकमन्यथा गृहीतभागासिद्धेर्घटत्वादेध्य इत्यत्र गन्धव्य द्यवच्छेदेन रूपादिसिद्धिप्रसङ्गात् न च शिख, रयितुं शक्यते त धूमादिमत्त्वमिति चेन्न अवच्छेदकत्वयोर्व स्तनो)कत्वरूपस्य गन्धव्य सामान्यस्याकिञ्चित्करत्वात् अवच्छिन्नावृत्त न्तर्गतगन्धातिरित त्त्वेिन ग्टहीताज्जायमानामनुमिति विरुणद्धिकमेव इत्यत आह रेऽपि वस्तुनोर्ज्ञानासङ्गरात् सुखाद्यनवच्छे दावानामेव सामा ·मानदीधितिः। २२५ । सुखादिसाध्यकदुःखादेवर्तमान छेदकमूलाद्यवछिन्ने कपिमयोगा- वर्तमानत्वाच अत्र चैतत्कालाव- ति शब्दादिवदेतत्कालावच्छिन्नपर्वत विच्छेदेन वह्निमत्ताबुदिरनुभवसिद्धा । वशेष्यमुपाधिः साधनव्यापकत्वादिति सहकारेणैव कत्त : कार्यजनकत्वात् जन्यत्वं तथाचाकर्टकत्वरूपमाध्यव्याप्यस्य रव्यापकतया साध्यस्याव्यापकत्वं वि- धिरित्यर्थः । यदि विशिष्टाभाव हेती वाभावरूपञ्च विशेष्यमुपाधिर्भवेत् तदा रत्वादिना निर्धू मत्वादौ साध्ये व्यर्थ- शि वह्निरहितत्वादि सम्भवेदित्याह पासिद्धिवारकत्वाहिशेष गस्य न वैयर्थ पि तु व्यभिचारवारकत्वात् रूपादिषु यञ्जकत्वस्य हेतोय॑भिचारो न शुद्धेनैव नस्य समभिव्याहारवशाच्छु इतिरित्ताव्य- यञ्ज केऽसत्त्वेन विशेषणत्वायोगादतीरूपा. ताव्यञ्जकत्वं विशेषणं तच व्यभिचारवा- । अपि चेति। यवित्यादि यावद्विशेषा- न्याभावत्वमते अपृथिवीत्वं पृथिवी सा

·ARibi.sA MISSION PRERNFORM
अनुमानदौधिप्तिः ।
भावः स च विशेषाभावसमुदायः । बसन्त
योऽन्याभावा अन्पे शरीरअन्यान्योऽन्याभा
भावस्येत्यभ्युच्चयमानं जन्यत्वस्याखण्ड स्य एक
'न्यायतया सामान्याभावस्थापि तत्तजन्यत्व
यद्यपि प्रत्येकव्याप्यत्वस्य सम्भवे बहनामन्त
म् एकैकस्यान्योऽन्याभावस्य व्यभिचारित्व
(जन्यान्योऽन्याभावसमुदायस्य व्याप्यत्वेन त
न्याभावानां न निवेशो व्यर्थत्वात् तथापि ।
चत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकावतिरिक्तविवाभा।
बहल्पभावसम्भव इत्यत्र तात्पर्य मिति ।
विदुषां निवहै रिहैकमत्या-
द्यददुष्टं निरटकि यञ्च दुष्टम् ।
मयि जल्पति कल्पनाधिनाथे
रघुनाथै मनुतां तदन्यथैव ।।
पाध्याय श्रीरघुनाथभट्टाचार्यशिरोमणि विरचिव
अनुमानमणिदीधितिः समाप्ता ।
---

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.