·All righis reached by the Aullor
Printed by
A GHANMAR LAL JAIR NYAYTIRIKA
} Sho, V Par
Manikarin Street
JAIPUR

·विषयानुक्रमः (Contents) Prelace Introduction 5 7. प्रथमोऽध्यायः- नङ्गलम् प्रन्थ-सगति जीवतत्वविवेचनम उपयोगमयत्व अमूर्तित्व ३ कत्तु त्व m C ८ ६ ६ ११ स्वदेहपरिमाणत्व भोक्तृत्व ऊद वगतिभ्वभावत्वं सिद्धत्व अजीवतत्वम पुदलद्रव्य धर्माधर्मद्रव्यसिद्धि श्राकाशद्रव्यम कालद्रव्यम् प्रास्त्रवतत्त्वम वध-तत्त्वम् १३ १४ १६

·No text on this page.

·प्राचार्य श्री विनयचन्द्र ज्ञान भण्डार, जयपुर Introduction IS Jaina Darshana or the Jaina religion was revealed to mankind, in this cycle of time, by twentyfour Tirthamkaras' or Jinas?, who lived at long intervals of time Lord Rishabha, the first Tirthamkara mentioned in Srimad Bhagavatam as an incarnation of Vishnu This incarnation took place long long before Vamana Avatara Shri Rama lived in the time of the twentieth Tasthamkara Shri Munisuvrata and Shri Krishna was a cousin of Shri Neminatha the twenty second lina Shri Parsia Natha, the 23rd Tirthamhara ned about 250 years before Lord Mahavira, the Last and the 24th Tirthamhara, who flourished in Magadha from 599 B C to 527 B C *In writing this Introduction I have drawn much matter from the articles on the different subjects relating to Jainism contributed by Prof A Chakravarti to The Jaina Gazette during the years 1921 to 1923 I A Tirthamkara is one who makes a Tirtha (sacred path) by which the mundane souls can cross the ocean of Samsara and reach the Haven of Eternal Bliss 2 A Jina 15 conquers the enemies (karmas) of his Self and attains complete freedora one who

·(8)
Mahavira was en elder
contemporary of Lord
Buddha. From the Boddhistic texts we learn that
Boddha bfrosil ves for some tirat e naked Jalos
Saint practising the rules of conduct of a jemna Ascetic
pochos lying down on the bere ground fasting and
taking food from the paloss of his hand
In course
of Ume he found it difficult to practise these rules and so
he began to adopt and prach the middle path (Madh
ytona Marga) mold way between the extreme ascetic
life of the Jalnas and the monal laxity of the other
ascetic orders. This to clearly indicated by his owo
dacnption of his conly excetka Hle e berated to his
disciple Sartputta From this we find that Jainbat
was already editing in the time of Buddle There
are references to Lord Rasbable to the Vedic hryman's
and Purants of the Hindus And so h can be pafety
uld that Junior B at kcat o old as the Veak
Religion
The teachings of Jainism can be studied under the
following heads -
.ململا
According to Junism the Universe casting
from eternity though tondergoing modifications. It has
composed of wb Drm or Substances moety
Sout, Matter Dharme (Principle of motion), Adham:
(Preciple of rest ), Space and Time Of these ste

·(9) Dravyas souls are sentient We shall consider the characteristics of soul subsequently. Matter (pldgala ) has shape and possesses touch, taste, smell and colour It is of two kinds, Skandhas (molecules ) and Paramanus ( primary atoms ). Molecule has all the physical qualines without any exception. Primary atcm is the indestruetible matenal basis of the world The primary atom is eternal, non-sounding, occupying one space-point and of corporeal form. Dharma (Principle of motion) assists the movement of moving jivas and pudgala as water helps the moving fish Adharma ( Principle of rest ) assists the resting of jivas and pudgala which are at rest in the same way as shadow helps the resting of travelers. Both Dharma and Adharma are eternal without form, without activity, non-living and coextensive with the world space How are we to believe in the existence of Dharma and Adharma, the principles of motion and rest e see around us things moving, coming to rest, again moving and so on. There must be some media to help the moving and resting of things If there were no medium of motion (Dharma) all things in the universe will be at a standstill. There will be universal cosmic paralysis. If there were no medium of rest ( Adharma ), the atoms constituting the world will be scattered and flying about in the space and instead of Cosmos there will be only chaos, ? We

·( 10 )
Hence the artstance of these ivo Djevyas (substance)
Ispostolated. Akaa of Spact h eternal povole,
forless and gives room to all the other Dravyas to
odst to it The Space which to coolenstve slih
the world to called Lokoknu ( vorld-space) and that
which is beyond is Alokokosa (non-rould space)
which bs Infinite, pure spece hala of Time from the
ordinagy potnt of view that which helps to prodowe
shmes in fubstanca and which is known from
modifications produced in abstances, while real Thorne
h eternal and as the basis of change
All these site, Sodl, Matter, Dharma, Adhamu
Space and Timc are called Dravyat. The tetro Desu
denotes that which has e permanent aubstantiality which
manifest through change of appearing and dipper
ing Upada ( uppurance ), Vyaya ( dopparner )
and throuya (permanency) Excepting Time the others
frowe robstanca are called ashkayos os they have orto
Hon or Butrupridal Rot dre he no such extension
unce it undlateral The ontvette to consultated by
the # Dravyas which are created and are at the
from enterity
Soal
brun or Atm or Soul b the centual thomem the
Jato. Sytte There are flotte ools to the Univers
and they were coating in the past, at patias por

·( 11 ) and will continue to exist in the future. They were not created at any time All the souls are equal as regards their intrinic nature Every Jiva is potentially divine but its divinity is obscured and obstructed because of its association with karmas When the Karmas are removed, the soul wil shine in all its glory and attain Godhood The following characteristics of Jiva are to be noted. It has life, consciousness upayoga (perception and knowledge), is potent, performs actions, is affected by their results, is conditioned by its own body, is incorporeal and is ordinarily found with karma 1 Jiva lives with four pranas Indriya ( 5 senses ) Bala (3 forces of body, speech and mind), Ayuh (dura tion of life, and uchvasa ( respiration ). 2 It has consciousness 1 e. the ordinary finite consciousness wich is associated with will and emoacting and enjoynig. tion VIZ 3 Upayoga is the manifestation of chetana in the act of understanding Inana and Darshana (knowledge and perception) are the two kinds of Upayoga 4. It has the capacity to assume different states of existences in the mundane world. Every Jiva is the architect of his own life.

·( 19 )
6 It is the doct of its own kermal
6 le is the enjoyes of the froits of its ovo
barang
7 It is of the ame size as the body It occuples
8 It bo facorporeal betag spiritual by nature.
9 During his orundane odstence be is always
Assodated with karies
Somnart Jlves (onundane soabs ) are of tro kinds,
Sthanın (fixed) and Trosa ( moring) Jivos living in
carth, water alr, fore and plants have the sense of touch
only Vom, oyuter, conchas etc have two seks
touch ud taste. Ants, bus, lice etc., have three ser
sa, touch, teste and mod Flies, becs mosquitoes
pontess four season, touch, taste, smell and dght. Meny
birds, antgals possess five sensor YTL tooch, taste,
woell, steht, and bearing Bot men have vel developed
conscomncns and hence they are alled the Kensed
beings with mind The labre Conception that Jivas
ate potentially divine and are found in dithercat states
of adstence bs echoed in the following Host of the
Sul Mystk.
"God shops in the minerals
Dreams lo the vegetabla
Vako to comodne helgab
To self consciocnes in mon
And to God com.domen b Mon mede
perfect,

·( 13 ) Karmas The Jaina conception of hasmas is a very import and significant contribution to Metaphysics. The y le of attachement and eversion is called Bhava ſma, while the karmic matter attracted towards the il by virtue of such state is called Dravya Karmas. e Jarnas believe that there are very subtle particles u matter called Karmic varganas in the world-space hich bind the soul whenever, it does a deed due to issions of Anger, Pride, Ceceipt and Greed. These armic particles bind one's soul whether one actually oes the deed, induces "others to do the deed or pproves of the deed done by others. These Karmas are of eight kinds 1 Jnanvaraniya which obscures the knowledge:- 2. Darshanavaraniya which obscures the perception. 3 Mohaniya infatuates the soul and interferes with its self-realisation and se f-absorption. 4 Antaraya throws obste cles to the performances of deeds such as giving c'harity, getting profit etc causes plearsure and pain 6 Nama determines the body, the state of existence elc, in wich the soul is to be born 7 Ayuh prescribes the duration of life that a soul Į has to live in a paticular state of existence Ő Vedaniya

·( 14 )
& Gotru deterotines the birth of a soul in a higher
of love social status,
These karmos consult the karmic body which is
socated with the soul throughout Its cartes of treat
malgration producing its appropriate results will it be
finally cost away and destroyed when the soul attains
perfection of Moksha
God and Moksha
When the soulbs free from all karma It becopio
pare and attedes fall divinity of Godhood He become
Parmatmu devoid of a blemishes and free from birth
and death He bo lotalte kaowledge, Infinite perces
thon, lofindte pore and instalte bllo He can not be
peceved by the sensa and Hebs sold to residen
the summit of the Holverse. The dogtuatical posetion
is strengthened by the vay in which the people talk of
God They always refer to Him, Onc ho to
above pointing to the sky He has nothing to do with
the world and He is only an Ideal for the other pros to
Aspire to. He babo abcd by the upc of Siddhes
one who has accomplished Attelmat of the soul's
perfection is the attai bent of Moksham, Thats to the
conception of God or Parenton Kccording to lalabant
Thor Jalatsom ind Shankar et la palotalog thr
uto mate Identity of ltvatni wid Paramatme, yet the

·( 15 ) Jaina ideal of Parmatma with infinite qualities will be found to differ from Sankara's ideal of Nirguna Brahman But Ramanuja is one with the Jaina system in his conception of God with infinite qualities. There is no coming back of the Paramatma ( Liberated Soul ) to the mundane world again because a Perfect Being cannot become imperfect and hence the theory of Avatar according to which God is said to be born in flesh and blood is not accepted by the Jainas Existence in Moksha or Nirvana has a beginning but no end, whereas the mundane existence of the imperfect soul has no beginning but can have an end. Moksha Marga: The Way to Liberation The way to Moksha is said to consist of Right Faith, Right Knowledge and Right Conduct. Right Faith is the undoubted faith in the nature of the seven Tattvas which are 1, Soul, 2 Non soul, 3. Asrava (the way by which karmas flow into the soul), 4. Bandha (bondage of the soul with karmas), 5 Samvara (stop ping of the inflow of the karmas), 6, Nirjara ( the destruction of karmas ) and 7. Moksha ( freedom from all karmas ). Right knowledge is the correct understanding of the nature of these Tattvas and Right Conduct is defined as living according to the rules of conduct laid down in the sacred books The rules of conduct are of two kinds, (1) those prescribed for the Jaymen and ( 2 ) those prescribed for the ascetics.

·( 16 )
Logic under the
Jaitu Logic
The Juna Darshana is preemainedtly a system based
on Loste. No stateoxent, from whatever source H
molght come, will be accepted by a weker after Truth
onless it is tested on the touchstone of Lopka. Tbe
author of this book examines Jain
following heads, Letsbera, Pramona Naya, Sapir
bhang and Niksbepe
Je between the actions deating on Saptabharat
and Nikshepa, he has introduced two sectiorts OR
Awasa ond on Coste, cuidandy to show that, as
Saptabhangi empestes the equality of all dharma,
Ahimsa anphasise the equally of all Jivas and Costa
emphaskas the equality pl all costs and the brother
hood of all mankind.
I Laksbena is defined as the differentiating chanc
terbstk of pubstance.
II Promanas Proof or rathority it is of to
kinds, Pratyaksha Pramene (direct apprehension of
reality) mod Parokstra Prumena (iodirect apprchcovon
of reality) The ftve kinds of knowledge Mau Srutor
Avadh, Manab paaya and herola Arc said to be
Pramones. Of besc Mau Jnana (koowledge obtaloed
through the perception and memory ) ond Sub
Jnana ( knowledge obtained throush books, soos plc
turos cK.) fomu Paroksto Pramana Avadhi Joana

·( 17 )
clairvoyant knowledge of things and events in distant
places and in distant times, either past or future ),
Manah-Paryaya ( telepathic knowledge which enables
one to read the minds of others ) and Kevala Jnana
(Omniscient knowledge ) form Pratyaksha Pramana
III Naya is a means of understanding reality from
a particular point of view There are seven different
Nayas
1 Naigama-Naya Any part of a series of qualities
or actions is taken to represent the whole. A man is
seen packing things and when asked, "What are you
doing ?", he replies, "I am going to Delhi". He is not
actually going then but it is the
purpose
for which he is
packing the things
2 Samgraha-Naya is the class view. The name
rose refers to the whole class of flowers known by
that name
3 Vyavahara-Naya is
to study things under the
several species constituting a genus, e. 8. studying the
six dravyas separately
4 Rujusutra-Naya is to study the nature of a thing
at the present mathematical moment eg "It is very
cold now
5 Shabda-Naya refers to the use of words having
different meanings due to differences in gender, number

·Syadvada or Spiebhang (seve noda ol
( 18 )
etc. used to Indicato one and the same objects
the words, dara ( masculine ) bharya (feminine ) and
kaletra ( neuter ) having diff rent meanings due to dif
ference in gender det to vifc
o Sarabhirador Naye refers to synonyou shkch
though Interpreted may refer to the same kdotal thire
It is the diffcratation of tems according to their roos
co the terms 'Indre Shakn' and 'Purondan (aply
ropcctively the prospeto he porufal and the
destroyer of the curs of Detoks but refer to OK and
the same person
7 Eyrobbuto Vaya refers to a pertkular action
of crpacity of thise, at the time of spanking & the
term cao (cor) means in animal to motion when
the cov b Actually going at that doxe.
Of these seven Nayas the first fou are called Arthur
Neyes o they dol h othects ofkovkdge and the
remabing three are called Subda Nayos In smooch os
they are toneemed with the terms and that maning
According to another classification the fint three cÓTE
vode Drotya Nayu (the cabeteatre spect ) and the
other four contender Paryaya Naya (tbc spect of
change or modification)
IV
predication) Bs the com of Jun Loole
Waderstood the complex mature of reality
the line
The trud

·a ( 19 ) the reality cannot be understood unless it is studied various aspects Every object can be spoken of th in the affirmative and the nagative How can z make two contradictory statements both true of i object? The answer is the nature of the object such. As a thing has several assertions and relations everal predications are necessary Is this idol made of marble or white clay ? If it is the one, it is not he other Vas Alexander Greek or a Roman ? He was a Greek and not a Roman These statements exhibit the possibility of predicating affirmation and negation of the same thing Is and is not can signiftcantly refer to the same object But the point of view is different in each case. When a subject has two predicates, no one predicate alone can monopolise the subject to itself. The aspect left out by this predicate can very well be expressed by the other predicate No predicate can be absolutely true excluding other predications about a particular subject, hence the necessity for qualified assertions about any object. These qualified or conditional assertions are primarily two, affirmation and negation 1 In some respects X 2 In some respects X is not As these two aspects are found inherent in the same thing, we can say is.

·) of q, tetona, bis ( 20 ) 3 In some respects X is and in some other it pects X is noc. In this propositon ve are feaking of q. Its twa spects phich are Inherent in and expressive of the thing As there is no pred kate which can opis best to spects conjointly, we are mable to describe the thlme Tbb fact b expressed in the fourth pode of prediation In some respects X 1 mesabable We roay qualify this proposition by arch of the first three pradicates. Then we will have the last three moda of predication which are 6 some respecto X is, thouth indescribable 6 In some ropects Xm not, though indescribabkan 7 In some sapects X is and to some other res pects X is not though indescribable In Sanskrit these sexta modes of predkation un celled Syndasu 2 Syama 3. Syedastinesti che I Syadarkaya Syudasti avikaans } 1 5 ·( 21 ) 6 Syannasti avahtavya 7 Syadastınasti avaltavya These seven modes of predication are usually illusfrated with reference to some object such as a Jar or Ghata Whether it should have an affirmative predicate or negative one depends respectively on two groups of four aspects -Svarupa (its own form), Svadravya (its own matter), Svakshetra (its own place) and Svakala (its own time), leading to affirmation and Pararupa (alien form), Paradravya (alien matter), Para kshetra (alien place) and Parakala (alien time)bringing in negation to the jar 1 Now what is its own form, Svarupa ? The word jar invariably implies certain definite attributes of a particular object designatad by the term. These essential attributes connoted by the term Jar will be its Svarupa. The attributes of any other object implied by any other term will be its Pararupa, alien to the jar If is predicated of the Jar both from its own form as well as from that of an alien thing like cloth (pata) then the jar will lose its distinctive character and become one with the cloth If on the other hand non-existence is predicated from its own form as from alien nature then there will be no Jar at all. Neither of these results stands to reason 2 What is its own matter, Svadravya ? Clay is existence ·( 23 ) its orn matter and gold to alien matter The Jar is made of day and its not made of gold 3 What is its om place of Svaksbetra ? The ground where the lar i found to its own place Svet kshetra and every other place is its Parakshetra 4 What to its own time or Svakala ? The Svakala of the Jar la the duration of the Ume in which it adats intact. Its post when it was a glass of clay and its future when it will be a heap of broken thels vote its Parakala Thus a thing I affime lait four fold self-relation form, matter place and time and in denied in its four fold alien relation Nothe Svarupe etc. are determined with reference to the four fold other relation of Paralupa etc The self-relation apart from the other relation has no meant ing The essential natart of a thing not only implies its Svarupa but differentiates it from Parurupe lo experiance ve not only perceive a thug bat percelyt it dis- Unct from other things. A far las seen not merely w a Jar bet es othlag desonat from a cloth lying by its de Vithout the disthation there can be no perception of the Jat at all. The very proces ofsdfassertion Imples differentiation from nouvelf Asti troplies seluxestio Nastl implies the excloston Athing not only ***TUS is own individuality, but also discardo anything alien ·( 23 ) to it. It is this element of discarding that everything must have in order to be real that entitles it to have the negative predicate Instead of leading to a confusion this element of differentiation is the only basis for selfassertion of a thing Asli and Nasti, assertion and exclusion, are inalienably present in the same thing Wherever there is Astr, there is Nasil and wherever there is Nasti there is Astu also The primary modes of predication are three, Syadasti, Syannasti and Syadavaktavya The other four are obtained by combining these three. Now according to the Samkhya philosphy everything is real and therefore exists According to buddhism everything is momentary and unreal Both these views are rejected by the Jainas as extremes The former is true according to the principle of Dravyarthika Naya while the latter is true according to Paryayarthika Naya Hence each is true in its own way and is not true absolutely Again reality is indescribable according to the Vedantins who emphasise the anirvachani ya aspect of reality Even this is only partially true, for otherwise even this predication, that reality is indescribable will be impossible The same seven modes of predication may be obtained in the case of the following pairs of attributes, eternal and changing, one and many, universal and ·( 24 ) particular etc. These pairs of opposites con very be predicated of reality and there may yield the other destrative modes of predication 'This practically cycry attribute by being affirmed and denied according to different aspects may bring about seven fudamental propositions true of the real sobiect V Nikshepa in the consideration of a thing four aspects, Nema, Sthapana Drovye and Blayu. None Nikshepe-Glying a name to a thing white does not pouleas the goalicies comoted by the box ug to call person Bloesene cven though he way be very veak in body and covardly at heart Sthapana Nikshepa-Representing a thing by an fones piebire or symbol Drovyo NikahepoAttributing e nange to an oblect witch does not porxen the quella connoted by the name now, bat which possessed them to the post or might posted them in the futore, co to alla retired Commander un Commander of to call the Crown prince or King Bhava Niksbepe.-Giving a thing I can conno ting the aturfoutes possued by the object at prouent Ce soldier considered as och when he b actually fighting ·( 25 ) Jainism and the other Indian Darshanas, According to Jainism Jiva is established as a real entity But the Charvakas do not accept this as they recognise no proof except Pratyaksha Pratyaksha which is based on the senses In Nyaya Philosophy the identity of a quality and the possessor of that quality is never recognised, but in the Jamna system Jnana and Darshana are not only the qualities of Jiva, but are identical with it The Jarna veiw that Jiva is formless 15 Contrary to the views held by Kumarila Bhatta and also of Charvaka who does not recognise anything that cannot be perceived by the senses. According to the Samkhya philosophy, the Purusha ( corresponding to the Jiva of the Jainas ) is always udasına inactive and is orly a passive spectator but in the Jama system the Jiva is an active agent The Samkhya system which is Nırshvara (Godless) is similar to Jainism and Buddhism in their opposition to the Vedic sacrifices The Jaina view that liva is Bhokta (enjoyer) refutes the doctrine of the Buddhist philosophy that an agent does never enjoy the fruits of Karmas The doctrine that the Jiva is co-extensive with the body it occupies, refutes the views of the Nyaya, Mimamsa and Samkhya systems. The Jaina view that the Jiva is in Samsara refutes Sadashiv, that it is Siddha refutes Bhatta and Charvaka and that it has an upward motion refutes

·( 26 )
the view of all other pbilosphere Sensor for the
Vedantin is the magifestation of a single self Brabad
and Moksha is the merging of the self in the Aboobok
and thuis losing its individuality for the late Infinite
mumber of Jivas, cach boving its own paryayas, conset
tute the Samare The una conception of Molab
xcording to which the Jive becomes pure and perfed
mod docs not lose Its Salbhora gabstantial reality
contrary to the Buddhist vdy of Nirvane as the mer
hilation of the self The atomic structure of the univer
b accepted not only ty the Jahres but also by the
Nyayo and the Vaishablka school
Jainism and Watoro Thought
Jaintana is a dytanke realtion and it will be latero
tmg to note that home of its doctrina are opilar 10
the views held by the philospobers in the west, aspect
ally those belonging to the Realisthe Schools
Thr
Jalma conception of Dravya Guna and Paryaya (out
stance quantos and modifications) la appropriately
Hodlar to Spleoza sve of pubstance, attributes and
mode Spoon was the term Hattribute with
techolaal mcantog bat in jalooctaphyutes HOKIM
qualities Hegd had a conception of reality that
to the lama conceptos of Drys, Sotto and Drary
are on ood the act * Hecel maintalaed. Thins
itself and apertoccare pot absolutely distinct,
Dirvyn ifa to incts of amenene and Sattarder

·( 27 ) lo existence or reality The French philosopher Bergson also recognised substance as a permanent thing existing throngh change Darshana and Jnana (perception and knowledge) may be said to be analogous to Kant's conception of sensibility and understanding Space and Time are real entities according to Jainism. Time helps to produce changes in substances Bergson regards Time as the instrument of creative evolution, The European mathematicians Cantor, Peano and Frege have accepted the reality of Space and Time The English Philosopher and Realist Bertrand Russell is also of the opinion that Time is a reality and not a form of experience. The Jainas say that time is urdhva-pra chaya, unilateral and in the language of mathematical philosophy Time is mono-dimentional. To sum up the modera realists admit the doctrines that Time is real and is made up of instants or moments, Space is real and is made up of points and the physical world is real and is made up of atoms Again, Hegel's asseition that affirmation and negation are identical, is similar to the predications of Asti and Nasti in Saptabhangi Jainism and Modern Science If a student of science were to read the Jaina meiaphysics he would be surprised to note that several of the modern scientific notions and discoveries were

·($)
alrady known to the Jaina philosophers who lived center
Hes before the Christian cro. The cterity of the out
veg, the bridestructibty of mutter the conception of
the amate atom and the realida of Space and Tiere
are ] fact recognised by modern science. The laten
Ida of sukshmeckendriya Jivas, cbtle one sensed
beings, corresponds to the scientific rlev af krosco
ptu organisas. The malysh of sense qualithes is as
ndogte o that of codem psychology and the division
of crtancour xbotlos boto dght rasfalo In keeping
with modern xlodfle achievement. Thart planta live
take od okolate food, breathe and are amonable to
the sense of touch are now proxed and scenofically
Qublished by the gent Indian scottist Dr Bose
Soand B not a produa of Akasa but is produced only
when moleculos sulke against opt mother this yer
held by the modern science also
The function of
Adharna Dravya contopoods to Novice & theory of
wavitation ann Nertoa, distinction between relative
ad absolute dime te ako strolor to the lana ro
Like the Jainas the European Maucotidiani eko
Accept the reality of The aod Space
Jalolop and Abimus
Alias 6 be come rooc of latrue Ethics. Ablattal
Athcnepation of Hinosa. What & Hima Simed
Upuram
seys FAUTENTICITIUU fas

·a ( 29 ) Hurting any of the vitalities of a living being through the passions of anger, pride, deceipt and greed is himsa or injury. When we harbour an evil thought aginst any living being, we first commit himsa ta ouselves When we speak a harsh word or do cruel deed we do injury to others and to ourselves also The greatest help that we can easily do to other lives is not to hurt them or kill them, sice no living being desires pain or death. All the living be.ngs are intrinsically equal and are sacred in as much as every one of them however minute it might be is potentially divine In this connection an incident in the life of Gibbon, the greatest historian of "The Rise and Fall of the Roman Empire”' is worth noting here One of buis friends took him one day to see St Paul's Cathedral The friend showed Gibbon every portion of the building, its beauty and grandeur Gibbon was greatly pleased to see the wonderful architecture While coming down from the building they both sat for a while on a step to take rest The friend asked Gibbon, "How do vou like this temple of God ? Is it not magnificent ?' The great historian replied, “Magnificent indeed but in no way more magnificent than this temple of God (pointing to an ant that was crawling on the step near their feet) in which He lves, breathes and moves". All the great men of the world, and all the great religion uphold the divinity of Soul. When this divinity is

·(30)
developed in a soul it gains a mysterious spiritual power
which arukes the surroundings calm and percele
Evan wild andovals forget their cruel mature and be done
before him as ume mimals. The lives of Saint Francis
of Assisi and of Abddla Hala of Bagdad give
very Interesting information as to hov animals and
birds, both wild as well as mild, responded to their
calls and obeyed them. The saintsaddresxd the animals
and birds as "Brothers and Sater" and muted them
with love
Man has go noht to cut short the life of cter
tare and that retard Its spiritool progress Every soul
i bom according to its own karma and it must be
allowed to work out Its own salvation
If possible
vt can help other living beings but in no way hinder
theo Mao ls under the Impression that he is the lord
of the creation and hence docy por boditate to destroy
ufe bidiolntralety Himst is genely complied for
the following porposes. 1 For the wake of food.
2. For sport or fun. 8 For fashion, 4 For propitiating
daites
1. Kuing for the ake of food the straore of
the body of noo, his teeth od bis dipatre organs
clearly show that man b frugivoron apinal and mot
e caratvorom one Even from the poht of thew of
health, vigour, songh and power of codoroke the

·( 31 ) vegetarian diet is considered to be far superior to meat diet. So killing for the sake of food is unnecessary and unwarranted 2 Klling for sport or fun. Some pecple take delight in shooting not only wild animals but also harmless and innocent animals and birds If the hunters imagine themselves to be in the place of the hunted ones and reflect seriously on what they are doing they will come to know the miserable condition of the innocent victims There are several instances of people who, on seeing the agony of the animals they had shot had to shed tears and swear not to hurt any more any living being nor to taste flesh diet The lives of the Duchess of Hamilton of Er gland and of Thoreau of America may be read for further elucidation on the point 3 Killing for the sake of fashion Nowadays 11 has become a common thing to see in almost every town people using purses made of cat's skin, shoes and belts made of cobra skins, fountain pen holders made of lizard skins and ladies adorning themselves with feathers and seal-skins Is this really a mark of civilisalion ? The aboriginal tribes living in jungles also take delight in wearing shins and feathers Why call them as barbarians and ourselves as civilised people 4. Killing in order to propitiate deities. There is a belief among certain people that some gods and god desses are fond of sacrifices of animals such as goats,

·( 32 )
kultalors, piss, lowls cic. Thos beinet is due to ter
honoured superstition and Icar This kind of wachtice
to generally offered by low dos propk They are
tempted to offer the lactUKE IA the hope that ne
calamity might occur in the fature that a theksoffering
should be given in retorn for peiding a son or LOT
fortune, and that any of their neat and dar relations
soffering from cpidemies like chokera, small pot ok
may be cored. Fortune or selsfortune, children or no
children, alamity or no calamity are entirely doc to
of som kommer. Dbcasos art enordly due to about
thy surroundings unclean habits, areas and onlygter
nie ray of living of the people. There B no meaning
in attrbutas there to gods and goddess and LAT
mnocent and helpless animals and birds.
Vc also commit hhoza 1 Intantonally 2. In dotas
our house hold duva 3 In carrying on our profondon
and 4 fa fighting our cricult. The layman or the bosse
holder is prohibited from dotng any 'Hip with
dcuberate i tention The other three unds of 'Hora
most be us has a possible. The escctkes should abatan
from all kinds of Hun
les wold that the Jalnu have canled the dactie
of Abfuse to tu legral conclosion and hence it is not
porable to practise it. This is only mirconception
Nothing is difficolt for 1 mon if he has only
the to do it Mahatma Gandhi, the greetot pete

·( 33 ) sonality of this age is the most prominent proof of the possibility of practising Ahimsa as taught by Jainism and that too with ronderful success some reason In order to make the practice of Alimsa casy the Jaina Scriptures enjoin that the follower of Ahimsa should have control of speech, control of mind, care fulness in walkınę, care in lifting up and laying down things and should thc roughly examine his food and drink bcfore taking them Also he should avoid tying up, beating, mutilating or overloading animals or human teings and witholding food or drink from them dae to anger or carelessness. Buddhism also preaches Ahimsa but its followers have taken to flesh eating for or other Unlike the Buddhists, the Jainas hold an uncompromising attitude. No Jana allowed to take flesh or commit himsa for any reason Some people argue that the killing of animals and birds is necessary in order to check their increase in number so that they may not be a menace to us. This is only a fanciful excuse Ve need not worry ourselves regarding the increase of animals and birds. There is what is called the Balance of Nature working always. Every man is expected to live as harn. Jessly as possible helping those around him according to his means and power, and be a friend of all and enemy of none.

·(34)
Jainism and tho Casto Systom
The coste syster based on birth is pecuha to ladha
It b a pouttre hindrance to the progress of the loro
tackety Hinduism recogabras fou utas based on birth
ronnely Brahmin (priest ), Kshatlyn ( verior), Vio
Hrya ( merchant) and Shodm ( servant ) Julaboo doo
not recognise try of those costes es baxd on birth. In
Jalaa books these words are tired only to show the
professions which these people folov. All otan ere equal
by birth They differ only on regards the evocation
they folos A chandals or Haffen If he ha follor
a of Ahima nod hw right forth to the doctrina of
Jako for sporlax to a deva who has no falth
Every person ha et liberty to follow any profesion k
The or be fit to take up provided It is free from Won
It is so opgeradoo to say that Mahatroa Gandh bu
even death blow to the cate syster in ladies by
racing op the conndouses of the deprexped people,
by appealing to the colightened sxembers of the society
and by actually living in the midst of Harians and
working for thet vdfore and melioration. According
to Jabobo a Storyakdrisht or right beltheva should be
free from the pride of amste.
ls Jainism a Natila Syuter ?
Jantson Buddham and Charvaka Systems are gold
to be rop-Vedre fystans, # they do ot kept the

·( 35 ) misnomer authority of the Vedas For that reason they are also dubbed as nastika schools of thought. This is only a According to an accepted definition, a Nastika system is one which does not believe in Atma, Moksha and Moksha-Marga. If this criterion is adopted then the Charvaka alone will come under this classification One who studies Jainism and the other Indian system will see an important underlying common ground between these systems. It can be said that the creation theory, as known to the Semitfc religions, is not accepted by any of the Indian systems of philosophy Kapila the propounder of the Samkhya system openly ridicules the creation theory and contends that it is quite impossible and untenable as a metaphysical doctrine Patanjali (Loga) speaks of an Ishwara who is not a creator but who is only a moral Ideal for the other purushas Vadantism does not recoginse the doctrine of creation Sankara completely throw's overboard the Vedic account of creation as purely a vyavaharic fiction Mimamsa similarly rejects the doctrine and does not recognise any creator or the possibility of creation The strongest and the most logical condemnation of the creation theory is found in the Mimansa system which is perhaps the most orthodox of the Hindu Darshanas in as much as it emphasises the authonty of the Vedas to be supreme. The Vedas according to them is eternal and apua- ·( 56 ) rushepa The only Vedle Darshands which prias facle oppear to recognise the deame of creados e the Nyayo and the Vaisbasbika schools. Even er.co rding to them the alumate principles of souls and stoms me considered to be acmal and oncreated The work of the Creator is merely to build up the bodies for the Avus or roub According to the merits or dement. The Jalna vrer dort not amount to anything more than what is already contained in the Vedk Darsbara If Jaina Darshana is condetened as pasuka for the Hoople reason of rejecdog the doctrine of creation that the title rould be applicable to overy Hinda Verde Darshana with equal jusufication Jalalım ** . solation to some modoru probleos Social inequality and economic distress are the two great problemus that agitare the minds of oor laders nor Social equality based status and cconomic distres, dor to insufficiency of food, clothing shelter and funda to moet other dow atte fonctions are the reason for the marantat and rebellion. Can the preciple of Jalbo offer any solodon to solve the difficoltos ? Ya. It has enjoined to follovas to parctise the follorlag twelve ytubes or on birto or thaocial VOV 1 Ahim-Abstinence from injury Satyr-Trochfobress 2 .

·a VOW not to ( 37 ) 3 Asteya-Abstinence from stealing 4. Brahmacharya-Chastity Parigraha parimana-Limiling the possession. 6 Digvrata-Takıng a life-long yow to limit worldly activity upto certain boundaries in all the ten directions 7. Deshavrata-Taking a vow to limit worldly activity for a shorter period of time. 8 Anarthadanda vrata-Tahing a commit sins like speaking ill of others, preaching of sinful decds, giving objects of offence reading or heaing bad book 9 Samayika-Contemplating on the self at fixed hours every day 10 Proshadhopavasa-Fasting on four days month, on the 8th and the 14th of the bright half and the dark half of 11 Bhoga Upabhoga-parimana Limiting the use of things which can be enjoyed only once like food, druk etc, and of things which can be enjoyed agam and again such as dress, cushion, umbrella etc 12 Atithi-samvibhaga Taking a vow to feed an ascetic, a righteous house-bolder or an afflicted, poor and hungry person before taking his food every month

·( 98 )
of these trelve yoys re shall stody the numbers
1,6,6, and 7 which are relevant for our purpose
Ahrase. This be based on the fact that aires
erc sacred and all have a right to live and parco
the path of evolution All Dren are cqual to whichova
country, race, colour or creed they might belong
There an be do social Inequalny and no folaldry or
superiority complo amoog them. Through Abimosa
Mabatera Gaodd has not only gained political freedom
for the country but be has gone a great way to get
the sodal brequality removed
Patoraha parlmmu Janism trochas that every
man should have a lot for his possessoas. As
necasery corollary It follows that he should the Lot
for the acqabidon of his sealth. Afer reaching that
limit be abould retire and give room for othen to cart
For omple if a laryo retres from his proflosloo after
acquiring the walth which te has foued for Hosch be
od be creado cources to his foolon to take his place
Stollazły the bosloos people ako should
do. If people Imderstand the stocmace of this YOT
and follow it closely the ancoral dittbulon of rakh
can be gradually removed. According to the faina
EthicsIt is and that too much of wordly activity and
too much of Atuchosent for vorldly digs willende
ou to hell
and are

·(39) person who Digviata and Deshavrata Limiting one's activities in all directions for the whole life time and limiting one's activities within certain boundaries for a limited time. These are not merely religious vows They are of much economical importance A practises these vows has to depend upon things of his own place or village or limited area He cannot send for things from outside, nor send out things from his place. He has to depend upon his own people in a village if the majority of the people begin to practise this vov the village, out of necessity, has to become a self supportirg unit and the people would feel self-contented and self sufficient Tle advice of Mahatma Gandhr to boycot foreign goods was perhaps based upon this vow, fully conversant of Jaina vows, as he was. This is not a difficult vow to practise Even to day we find in South India some village where the Jainas depend entirely on their own village products and manufactured things It is further enjoined that the gift of food, ot medicine, of learning, and of protection should be given to the deserving and to the needy If these vows are strictly followed on a wide scale without any transgressions, social inequality and economic distress will soon vanish and all people will have enough food, clothing, shelter and comfort. JAINAM JAYATU SHASANAMS

·No text on this page.

·जैनदर्शनसारः धमोऽध्यायः 11 मङ्गलम् ।। श्रीमतें सन्मतिं मिद्ध' नत्वा मद्गतिदायकम् । जैनदर्शनसारख्यं निवधमभिदध्महे ।। ग्रन्थ-संगतिः श्रात्मनः परमहितप्रतिपादने जनदर्शनस्य प्रयोजनं । नभ्य परमहित तु मोक्ष । स एव परमपुरुषार्थ । मोक्षस्तु श्रात्यंतिकार्ड च्यावाधसुखस्वरूप' 1 स तु न केवलाजज्ञानान्नापि. ज्ञाननिरपेक्षा- चारित्रान्नापि एतद्वयानपेक्षा दर्शनादपि तु ममुदितैरेभि त्रिभि सम्यक्त्वविशिष्ट मान्यते । तथाचोक्त तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे "सम्यग्दर्शनबानचारित्राणि मोक्षमार्ग १११ सम्यग्दर्शन हि अात्मेतरविवेकरूपं । श्रात्मेतरायवेकस्तु तत्त्वार्थ- श्रद्धानात् समुपलभ्यते । तत्वार्थाश्च जीवाजीवाचवबधसपरनिर्जरा- मोनाल्या सप्त । जीवश्चेतनालक्षणोऽजीवस्तद्विपरीत 1 पुण्यपा- पागमद्वाररूप प्रास्रव । श्रात्मकर्मणोरन्यान्यप्रदेशानुप्रवेशात्मको चंध प्रास्रवनिरोधलक्षण सवर. । कमैकदेशमक्षयात्मिका निर्जरा कृत्स्नकर्मविप्रसोक्षलक्षणो मोक्ष ।

·जीवतत्त्वविवचनम् जीववि प्रापिति चतुमिरिद्रियवायुयामाम् पासाम्प मारी मेबहारण, निमयम्पन तुसपतनास्मसम्ममारम, स जीप, स पवारमरावेनाप्पुप्यते । बीमाऽयमुपयोगमयोऽभूति, ,स्वरेहपरि माण, भात, पनवगतिस्त्रमागम । तस्य दो भयो समारस्यो मुकम वि ।प्पा चाक्त द्रम्पसमई "जीमो उपभोगमभो, प्रसुधि चा सदापरिमायो । मोसा मसारयो सिद्धो मो विस्ममोहगई ॥ जीवसिद्धि पाई मति, मानारानापयागपणं भवारिक मति भसूच जीवत्व भाचा कार्य प्रति, सम्मका लरथापन मांस मति स्पोममिवित मैयिक-मीमांसा संस्था प्रति पम्म मोक स्वसिसि पौड प्रति, संसारस्थत्व समाशिष मति सिम महत्वापि प्रति र प्यावि-समावस्यम माररक्षिषसम्म पर प्रति इति मतार्यो मातम्य' ।" भपुनतेपो नीवस्वमानानां प्रस्पर संपता पमन बियत- उपयोगमय-उपपागमस्व हि रानवामतभाषास्मस्य । पर्सनमानस्थमाषाविरितमीवमरणस्पामावाद । ननु माम महसम का तस्य धीवस्मभावस्पमिति नपाध्यम्। तस्प महाविधर्मलामावात् । वस्वा प्रयत्पात् । पात्मनस वनला चस्पर स्वामी समतारपारपिनामावान् । म मुक्तास्मनि ·स ज्ञानाभावाच्चेतनत्वज्ञत्वयोन व्याग्तिरिति वफव्य, मुक्तात्मनोऽ नन्तदर्शनज्ञानोपयोगमयत्वान । अमूतित्व-मृतिहि रुपादिसंस्थानपरिणाम । न च म जीयम्या- स्ति, तस्य रूपरसगन्धस्पर्शात्मकत्वाभावान । ननु चात्मन पृथिव्यादिचतुट्यात्मक त्यादरूपाद्यात्मकत्वमितिचेन्न अचेतनेभ्यश्चतन्योत्पत्त्ययोगात् । त चात्मनि थिच्यादिगुणधारणे- रणदवाप्णतालमणोऽन्वयो श्यते । यदिभूतचतुष्टयात्मकत्वमात्मन स्वीक्रियत तहि तहिनजातवालकस्य रतनादासिलापाभावप्रमग म्यात् । अभिलापरे हि प्रत्यभिन्नाने सति भवति, प्रत्यभिज्ञान च स्मरणे, स्मरण चानुभवे भवतीति पूर्वानुभव सिद्ध । मध्यदशाया त्तथैव व्याप्ते । अन्यथा पूर्वजन्मस्मृत्तिर्न म्यात् । मृताना रक्षोयक्षा- टिकुलेपु स्वयमुत्पन्नत्वेन कथयता दर्शनाच्च सनातन प्रात्मा सिद्ध. - लथा चोक्त तदहर्जन्तनेहातो रक्षोष्टर्भवस्मृतेः । भूतानन्चयनात् सिद्धः प्रकृतिज्ञः सनातनः ।। तथा च न तदानीमेव पृथिव्यादिचतुष्टयसंयोगादात्मन उत्पत्ति- युक्तिपथमस्थायिनी । फर्मवधापेक्षया व्यवहारनयमाश्रित्योपचारत- स्तस्य मूर्तिमत्वस्वीकारे तु न काचन क्षति । तथा चोक्त - वरण रस पंच गंधा दो फासा अट्ट णिच्चया जीवे । यो संति अमुत्ति तदो ववहारा सुत्ति चधादो ॥ [वर्णा रसा , पच-गधौ द्वौ, स्पर्शा श्रष्टौ, निश्चयान् जीवे । नो मन्ति अमूर्तिस्तत व्यवहारात् मूर्ती व वान् ।।

·करन-व्यपहारनपाएपमात्मा ज्ञानापरणारीना पुनम पटपटादीनां च मयनिरषयममार् रागढ पादीनामएयभागार्ग, एखनिरपपनपारख स्वकीपरावमापानो का । भास्मनो परि स्वत्वं नगीक्रियेत वदितस्प मोक्तृत्वमपि न स्यात् । नप मोक्दस्वयो परपन निरोपा, प्रम्पचा मोस्तुनु विशिपाया का म स्वात् । न पाम्पस्व कस्बमम्पस्व मोक्तस्वमम्पया स्वनारस ताम्बागमप्रसंग स्पात् , तब प्रात्मन' पद व सिमम । सहपरिमाण मापदणीप मर्मभिर्न विमुच्यते पागत् मक- मंपिपासरात्ममार एक परिप्रति माचिम्मनुप्पा, सचिव पाधिमारफ, पापिषष विपसमुस्पपते। दिसाऽसस्पस्तेमाल परिमदास्पैराभस्तरितिस्पै भैध भामो पापं पुण्यं च समुप्पम्प सोमनाशोमनारी जमत । परामगुमापा शरीरं बिम्पति वापतममात्र प्रदेशसहाररिसर्पपस्यात् मदीपयत् संबोषिप्रस- शाली मबति । पिपीलिपशरीरत्व एषास्मा परा पस्तिशीरमामोवि ददा तस्ममामो भवति । तया च नामा म्यापक। मनु मात्मा म्यापको नम्पस्वे सति प्रमूर्तस्वात् , इस्वनुमामाचस्प म्पाप सिप पति पवि चेम, भन्न परि पारिमार्थ मूवत्वं वस्मविपेपोऽम् स्तवं सामनसा म्पमिपार,मपास गवरम्पपरिमा मूर्वस्व, वत्मविपपस्वपा चेत्, पर मवि साप्पसमो ऐपचापर मनुमानमात्मा म्यापक भणुपरिमायानपिकरणरवे सविनिस्पत्पात् । वापि न समीचीन भारमन सर्वमा निस्पद्रम्पत्यामानात निस्पस्य माणमाम्यामकिपाविरोपात , तस्य चिनित्यनित्यत्मकत्वं ।

·( ५ ) द्रव्यापेक्षया हि तस्य नित्यत्व पर्यायापेक्षया चानित्यत्वम् । जैनदृष्टौ सर्वेषा पदार्थाना परिणामिनित्यतास्वीकरणात् । अणुपरिमाणा- नविकरणत्वमपि पयुदासप्रसज्यपक्षाभ्या चिंत्यमान न सौस्थ्य- माभजतीति ज्ञातव्यम् । नाप्यात्मा वटकणिकामात्रं,कमनीयपदार्थमंस्पर्शकाले प्रतिलोम- कूपमाह्नादनाकारस्य सुखस्यानुभवात् । तस्य वटकर्णिकामात्रत्वस्वी- कारे सर्वाङ्गीणरोमाश्चादिकार्योदयायोगात् । श्रालातचक्रवदाशुवृत्या क्रमेणव तत्सुखमिति नोपपत्तियुक्त । परापरान्त करणसवधस्य तत्कारणस्य परिकल्पनाया व्यवधानप्रसगात् । यदि परापरात करण- योगो न स्वीक्रियेत नहिं सुखस्य मानसप्रत्यक्षत्व न स्यात् । न च स्वदेहप्रमितिरात्मा इत्यत्रापि प्रमाणाभावात् सर्वत्र संशय इति वाच्य । तत्साधकस्यानुमानस्य सद्भावात् । तथाहि देवदत्तात्मा तद्दे ह एव तत्र सर्वत्रैव च विद्यते, तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभात् । यो यत्रैव यत्र स्वासाधारणगु- णाधारतयोपलभ्यते, स तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च विद्यते । यथा देवदत्त गृह एव तत्र सर्वत्रैव चोपलभ्यमान स्वासाधारणभासुरत्वादि- गुण प्रदीप तथा चायं तम्मात्तथेति । आत्मनोऽसाधारणगुणाश्च ज्ञानदर्शनसुखवीर्यलक्षणास्ते च सर्वाङ्गीणास्तत्रैव चोपलभ्यते । ज्ञान हि मेयबोधनात्मक, दर्शन निर्विकल्पक-सत्तालोचनात्मक, सुखमाह्नादनस्वरूप, वीर्य तु ज्ञानसुखादिधारणात्मकशक्ति- स्वरूपम् ।

·उम्प पतिसमाव- तस्मादारमा स्वरापिरप्रमाण पत्र युछिसमार नपामेरिक- मनारूपा, उम्पेंद्रिवद्रव्यमनसो पुद्गलास्मफरमेन नावात् । दिपारिपिनारोपि भाममोलस्पानाम् । मायेन्द्रिप माममनसास्त पास्ममिमत्वामावान् ।। मोक्ष-पमाऽममात्मा स्वकर्मयां स्वकीयमाणानाच वमेव तेपो फसमाधाऽपि । सहारनवात् सपोर्गावकर्मका प्रमुएले नियमनक्तस्तु प्रारममतनमा पापा स्यारम्भ प्रमोम स्पान हा सर्व म नि मत बनाम सोधप निप्पम स्पात । उपगतिस्वभावतस्तवोऽपमात्मा कमगधनपरतमा मात्र गंतु धर्म पति तय गच्छति । यदा मतो कर्मचममुखो मर्मति सदा स्वमापत अम् पमेन प्रवति । धर्मपद्धस्तु गीय स्वतर्मानुसारं बिमिना गविसमत । सत्व बीपवादित्वमा सममिव एप नीषा विविध मंसाराम मिमध। मा मिपावरामपामचारिन्मियोनिए ससरवि से संस्मरी । संसारीगीय स्परममोन रिसिपः। पत्र पिवीजन तेजोगामुमनम्पवयर स्थावराः । कम्पापोतीनिमत्री द्रियरगि रिडिमा मारिदियामपि समनत्यमनस्कमरेन सिमा जीवाना पराधीनसमाम-पतुरमार्गना-पतुएंगगुणरपान पिरपि मनेगमा मर्षति। ते प स परमागमामाचीवस्य: संसारित्वमेवोभारनपारे । यमनपा स बीमा पण एक। शिर्व-जीवोऽयं गुप्तिसमितिधर्मामुप्रेशापरीपानमचारी- ·( ७ ) र्भावितात्मा बाह्याभ्यन्तरद्विविधेन तपसा समुपात्तशक्ति श्रुत- ज्ञानाविचलपर्यायात्मकेन शुक्लध्यानाग्निना निर्दग्धकमैन्धनो यदा नमुपात्तमनुष्यशरीर परित्यज्य चरमशरीरात् किंचिन्न्यूनपरिणामो लोकाप्रस्थाने सिद्धत्वं प्राप्नोति तदा तम्याष्टकर्मविनाशादधौगुणा प्रादुर्भवति-ज्ञानावरणक्षयादनतज्ञान दर्शनावरणक्षयादनंतदर्शन, अन्तरायक्षयादनतवीये, वेदनीयक्षयादव्याबाधत्वमिंद्रियजनितसुखा- भावो वा, मोहनीयक्षयात परम सम्यक्त्व सुम्ब वा । श्रायु क्षयात्- परमसौक्ष्म्यमुत्पत्तिमरणहतिर्वा । नामक्षयात परमावगाहनममूर्त्तत्वं घा । गोत्रक्षयादगुरुलघुत्वमुभयकुलाभावोवा । अय जीव एवात्मशब्देनाऽपि प्रोच्यत इति पूर्वमुक्त | अध्यात्म- भापया एप आत्मा त्रिविधोप्यस्ति वहिरात्मा, अतरात्मा, परमात्मा वेति । शरीरादौ य श्रात्मबुद्धिं करोति स बहिरात्मा, तद्विपरीतो जातात्मेतरविवेक अतरात्मा, विमुक्तममलकलङ्कश्च परमात्मा प्रोन्यते । परमात्मा साध्य अतरात्मा च साधन,बहिरात्मा तु हेय । न चैतेषु त्रिषु अात्मसु द्रव्यादेशात कोपि भेदोऽस्ति । पर्यायार्था- देशात्त भेद स्पष्ट एव । एक एवात्मा पर्यायण त्रिरूप प्रोच्यते । यथा मनुष्यत्वापेनया सर्वे मनुष्य समाना । राजापि मनुष्यो रङ्क श्चापि मनुप्यो, न कश्चन तत्र भेदोऽस्ति । मनुष्यगणनावसरे मामान्ये- नैव सर्वपा गणना विधीयते । तथैव प्रात्मत्वसामान्येन नैते कच- नापि भेटमर्हति । मर्वेवात्मसु परमात्मत्वाभिर्भावशक्तिविद्यते । केवलं तन्छक्तिप्रकटनाय प्रयत्नोऽपेक्ष्य । नचानेश्वराख्यो भिन्न श्रात्मा । परमात्मन ग्वेश्वरत्वात । एप भेदस्तु कर्मकृत । यथा ।

·(८)
एवाधवांपनयो विशिमासित मेर। एवरपसरये
निखिममपि कांपन समानमेव । स्पास्मान अपि सो सम्मान
एव आपसरणे।
मे वास्मनो नरनारमविपर्याय मातिनादि सर्व
प मेरे पास्तविईमपति ते मूग पशिरमान पत्र । न तेपोसा
मापि मुख स्पात् । तमा पोक पूम्पपारेन महामनसा-
"परिरात्मेंद्रियदारैरात्मशानपराम्मुखः
स्फरिवरवात्मनोर-मात्मस्वेनाम्यवस्यति ।
नरदेहम्पमात्मान-मद्विान् मन्यसे नरम ।
विर्यम्म तिर्यगावं मुराम मुरं तया
नार नारपस्पन सर्य उक्तस्तमा ।
मनवानतपीशसि पवियोऽचत्तस्थितिः।"
धर्मपनपत्र एषारमा बबा गुरूपरेशादम्मास्यात् पर्सविराम
समावर निजामावि सदा मोशामिमुम्बो मपति समय परा
संसारसोस्यमापसौम्पपापम्तोवरममुमति । वन वस्म सा.
नुभूति माता मयेन् ।
म स्वामभूतिरिन् मनोनिमांस्पारमा स्पोरयमुग्गलार एस
सेवि । मताएसीमनुभूतिममुमपर्वतरामा ।
परतवस्य वामगुरूपरेशो मिमितमात्र । तव सम्ममात्मना
स्वोत्थान परिसरेण भनिवम्पम् । भग्नामानिमिरा नपि
रभिमपितं साधयेत् । निमित्ताम्मम्मपतो जयभरपापि म

·(६ ) कृतार्था भवति किं पुनरलौकिकार्थे । आत्मोत्थानं चाविद्याविनाशात् अविद्याविनाशश्च स्वकीयज्ञानमयज्योतिषा । तदेवाविद्याभिदुरं । तस्यैव पृच्छा कर्तव्या मुमुक्षुमिस्तस्यैवान्वेषणं दर्शन च । तेनैवाड यमात्माऽविद्यामय पररूपं विनाश्य विद्यामय स्वकीयरूपं प्राप्नुयात् । तथा चाहुमहर्पय अविद्याभिदुरं ज्योतिः परं ज्ञानमयं महत्, तत् प्रष्टव्यं तदेप्टव्यं तदृष्टब्यं मुमुक्षुभिः । तद्व् यात् तत्परान् पृच्छेत् तदिच्छेत् तत्परो भवेत्, येनाविद्यामय रूपं त्यक्त्वा विद्यामयं व्रजेत् । यश्चात्मविमुखोऽविद्वान् पुद्गलद्रव्यमभिनदति तदेवचात्मसात् कर्तुं प्रयतते, तत्सयोगे हर्पति तद्वियोगे च दु खीयति तदेव च स्वा- त्मोन्नतिकारणमभिमन्यते तस्य बहिरात्मन तत्कर्मनोकर्मरूप पुद्ग- लद्रव्यं न कदाचिदपि सामीप्यं मुचति । तस्य यत् किंचित् सौख्यं भवति तत् कर्माधीन, सात, दुखविमिश्रित पापवीजं च । अतो वहिरात्मत्व विहायान्तरात्मत्वलब्धौ प्रयत्नोविधेय । स एव धर्म्यशुक्लध्यानवलेनोत्तरोत्तरमात्मगुणस्थानान्यारोहति । बहिरात्मा तु प्रथमं मिथ्याष्टिगुणस्थानमेवनातिक्रमते । कर्मचेतनाकर्मफल- चेतनाविष्ट एप ज्ञानचेतनाविरहित कर्मकरणे कर्मफलभोगे चासक्त. न कदापि शान्तिमधिगच्छति । अंतरात्मा तु ज्ञानचेतनाभावि- तान्त करण. सम्यग्दृष्टि कर्दमाक्तहेमक्मलवत् निर्लेप. स्वात्मा- नंदमनुभवति ।

·भनयमा विष प्रमंयमी, मयमामपी, कमी पता गनुपगुएरधामपींगमुपसम्पापापारामप्योऽपि पारिमा प्रमोरपान पारस संयम पापा ममपों न मम हामी अंतरारमा प्राग्या । पृतसरामपम' स्यामानुभूनिगम पण गुणग्यानी भाप संपमापमानपामारपाय। मौ को पम्प यानन समस्यामा परगुगरपामारामारगुतस्मक पर्यत समगपरमान मेयमिनोनराम्माना मानदिविशिम मालपारिप्रमाण म्ममगुएरधानोरा पम्यम्पनन का पर रामभ्यानेन्प्रामनिवापरा नसीपमामला साम्म मुम इति। स्थामानुमबरनु यगर पापरमारिणनिएसम्पन्न भाषात् यात्मम्यषस्मानं । पंरपरमेष्ठिप अप परमपिन भाषाओं पाप्पावमापर अंतरास्मान मम । परमा'मा गिरिपो मारीरोप्रारीरमति। तपारेमविवर्षा विचमारतीपणुकापनम निशानापरपरान्पवरणमाइनी- पातरामाम्यवानुपातिकमा ममतमोचतोपरासामोप अपारामतुरंगगुणस्पानपती तीसरवरोबारेमो मारीपर मास्मा कप्पत नस्प शरीरेस सहितस्मात् । एप पोबरागुणस्थान भर्ती सरस्परमात्मे वीर्य प्रयोति माया ममामाभिचारक धर्मनु परिरति रामसुरासुरनमें मेरिवरणाम पोमवमानक मुखबीर्यान्वनयभरपमधिवास्मात् , मिनेर, पाम स्पारिश महियो माबोरसवात् परिनिनागोयल परमारप परिमाप्तानवरयस्वरूपासन इंद्रादिनिर्मितिरापपवी पूमामातीतिनिर्मतिविपक्चाम-कम नेता पाएपादीनाम- ·धीशत्वात् , आगमेशित्वाच्च । अयमपि सयोगायोगकेवलिभदेन द्विविध । अशरीरपरमात्मनस्तु पूर्वोक्ता सिद्धा एव । अजीव तत्त्वम् आत्मतत्त्वातिरिक्त यत् किंचिद् दृश्यमदृश्य चास्ति तत् सर्वमजीव- तत्त्वं प्रोच्यते । प्रामुख्येनैतद्वयमेव तत्त्वम् । अवशिष्टानि आस्रवा- दीनि पंचतत्त्वानि तु एतद्वयनिमित्तकानि । तदजीवतत्त्वं पविध । पुद्गलो धर्म अधर्म.आकाश कालश्चेति । पूर्वोक्त जीवतत्त्वमिमानि पञ्च च मिलित्वा षड्व्याणीति प्रोच्यते, गुणपर्ययवत्त्वात् मत्त्वाद्वा । सत्त्व चोत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वात । को गुण कश्वपर्याय इति चेत् , सहभाविनो गुणा क्रमभाविनश्च पर्याया । अत्रैषामजीव- द्रव्याणा सक्षेपतो विवेचन विधीयते- पुद्गलद्रव्यं-रूपरसगंधस्पर्शवत्व पुद्गलव । यत किंचित् स्पृश्यते रस्यते गध्यते दृश्यते श्रूयते वा तत्सर्वं पुद्गलात्मकमेव । नन्वस्तु स्पर्शरसगधवर्णाना पुद्गलात्मकत्व शब्दस्य तु आकाश- गुणत्वात् कथ पुद्गलत्वमितिचेन्न, शब्दो नाकाशगुण मूर्तिमत्वात् । ननु अमूर्त शब्द इतिचेन्न मूर्तिमद्ग्रहणावरोधव्याघाताभिभवादि- दर्शनात् शब्दस्य मूर्तिमत्वात् । शब्दो हि मूर्तिमता इद्रियेण गृह्यते, मूर्तिमता कुड्यादिना चाब्रियते, मूर्तिमता प्रतिकूलवाय्वादिना तस्य व्याघातो भवति, वलीयसा ध्वन्यंतरेण तस्याभिभवो श्यते इति तस्य मूर्तिमत्त्व तर्कमिद्ध ततश्च पुदगलत्व ।

·(१२)
तमेव पुरपपापास्पस्य कमणोऽपि फुगतात्मत्वमेव । त्वरेन
कर्मण
फुगलात्मकत्वमसिद्धमात्मगुणत्वावस्येवि न पहम्म, वसा
स्मगुरुत्वामावात्। भिरममिति चेत्-अमर्तेरभुम्दीपपातामालान्।
पाश्चराममूर्व विगारीनाममूर्ताना नामुमारामुपपावई प, वा
मूद कर्मामूरारमनारमुमहापपातमा खर्ने स्पात ।
नन पुण्यपापासपमाम वर्माधर्मनाम्ना मोम्पमान में भारत
गुण परेति चेम, परस्पारमगुणत्वासंभवात् । यदि वत् प्रात्मगुर
स्माचा न मापि वस्य संसारोतुत्वं भवेत् । न स्वगुण पर
परमपिट मोसुरष्ट' भुवो पा। प्ररया न कदापि तस्य मुधि
संभवत् । भवः कमल पौद्गनिकत्तमेपालीका । वष वमरवार
पपोषावादीनामपि पौवगक्षिकस्यमेद्रियप्रामस्वात् ।
पुद्गमस्य संपतो द्रो मेदो मास्कायमेयात् । प्रहरामात्र
मानिस्पादिपर्यायप्रसमसामम भरयते शम्परत इति भएप
प्रणयोरिसरमत्यादरमापर, भास्मसम्पा भास्माम्लामा स्त्र
मारेन प्रावनिपारिम्पारसम्पनात् सपा इदि संभागते ।
पपपि पशुमार पित् स्पा भापमितपसारिम्पापा
पपोग्गास्ववापि सो लिया सपित् मती पमाणपेनामीत
इदि तप्पपि सम्पास्मा मपयते । समनयोरुपचिरितिषेत्-
भयो दिमेबारेमापपते। सपास्तु पिर भेषात् रेपिस्
संपावात् , रेविषाभ्यामेवाम्मा सम्पयो मेदन सम्माप पसपा
तेन इति । पस्तुकम्पोऽवाहप पभेस पाताभ्यो पापो भवति ।
सम्पपि वर मम्पसंचातात् सौरम्पपरियामपरित्यागे स्पोम्यो

·( १३ ) त्पत्तौ चातुपो भवति । ननु पुद्गलाना वन्धोत्पत्तौ कोहेतुरिति चेत्-एतस्निग्धरूक्ष- गुणदेवतेषा बन्धो भवति । स्निग्धत्वं हि चिक्वणगुणलक्षणस्तस्य पर्याय तद्विपरीतपरिणामो हि रूक्षत्वं एप वन्धो द्व थधिक्गुणयो पुद्गलयोर्भवति, न चैतन्न्यूनाधिकयो । वन्धे च सति द्वयधिकगुण स्कन्ध स्वपारिणामिको भवति, यथा लिन्नो गुडोऽधिक्मधुररस परीताना रेण्वादीनां स्वगुणोत्पादनात् पारिणामिक इति । धर्माधर्मद्रव्यसिद्धि---धर्मद्रव्यलक्षण-जीवपुद्गलाना गतिरूपपरि- णतानामुदासीनतया गतिहेतुत्व, यथा जल मत्स्यगमने । अधर्म- द्रव्यलक्षण च तेपा तथैव स्थितिरूपपरिणताना स्थितिहेतुत्व, यथा पथि गच्छतामातपक्लान्ताना छाया । न चेमौ वर्माधर्मों तेषा गतिस्थित्यो प्रेरको अपितु स्वयं तथापरिणममानानां तेषामुदासीनौ हेतू । अतएव तुल्यबलत्वात्तयोर्गतिस्थितिप्रतिवधारेकाऽपि निरस्ता । ननु प्रमाणाभावादनुपलब्धेश्च न धर्माधर्मद्रव्यास्तित्वमितिचेन्न अनुमानतस्तयोरस्तित्वसिद्ध । तथाहि-विवादापन्ना सकलजीव- पुद्गलाश्रया समृद्गतय साधारणबाह्यनिमित्तापेक्षा युगपद्भावि- गतित्वात् , एकसर सलिलाश्रयानेकमत्स्यगतिवत् । तथा सकलजीव- पुद्गलस्थितय साधारणवाह्यनिमित्तापेक्षा युगपद्भाविस्थितित्वात् एक कुएडाश्रयानेकवदरादिस्थितिवत् । य साधारण निमित्त स धर्मोऽधर्मश्च । तान्या विना तद्गतिस्थितिकार्यस्यासंभवात् । परस्पर पदार्था गतिस्थितिपरिणामहेतव इति चेन, परस्परा- ·१५) भवप्रसग्मन् । नमु प्रमिष्यापय एम माभारनिमित्तानि पर्गत स्विस्पो इतिचम, गगनपतिपदासंगविस्थितीनाम तदसमबान । नङ नम म्ब साधारसं निमित्त वर्ष इविषत, तस्यावानिमित्त मतिप्रपात । वस्वस्थपानकननिमिचतामामनेकमगतपाय परिप्रपनानकमत्। चमाविप्राणामपि नमानिमियत्वापसः यदि का विशेषात् कामादीना मिमा ताई पादीनामपि, सर्वचा विरोपामावात् । पम्पोतममुपहरिति क्षम, अम्बा सर्व पाममुपक्षपानाम- मिनिमसंगतवो धर्माधर्माम्पास्तित्वमिरि । म प धर्माधर्मग्य न पुरपपापास्मा तव सपबामिमामलात। पुरमपापं र पोद्गमिश्रमिमे चापागतिकनिषिये प, महिलामरो मन म्पाप । नमु पर्मापर्मयो निम्पिात् जीयतामा गविपुल मोपपपत्त बिरामनामेन बलादीमा मस्यारीना गविलारामा । नेपदोपबामानिमित्त्वात् । हो विस्मितिपरिणयनों मसापान अवनतु स्वयं रक्त । पाकापा-बस्मिम् सर्व पदार्मा अमरामाप्नुति सदाच । पामर्श सपमापार परिमाणापरि पनि जोपरामापारपाचशस्य पापार विमानस्य नास्ति पनाम्म भापार वस्य साहित्यात । यपान समति धर्माशीम्यपि माविमा । अब पापीमामम्प मापार सम्बते भाचस्पाप्पम्प भाभार कम्प्मा, वा सस्मनगरपामसग दि नाप दोष, भाभरणम्पम्माधिक परिमासस्म इम्पमामाधान ·( १५ ) कुत्राकाश तिष्ठन् । सर्वतोऽनन्त हि तत् , ततो धर्मादीनामधिकर- णमाकाशमित्युच्यते । तदपि व्यवहारनयवशात । एवभूतनयापेक्षया तु सर्वाणि द्रव्याणि स्वप्रतिष्ठान्येव । अत्राधाराधेयकल्पना साध्य फल त्वेतावन्मात्रमेव यद्धर्मादीनि लोकाकाशाद् वहि. न सतीति । ननु लोके पूर्वोत्तरकालभाविनामाधाराधेयभावोदृष्ट यथा कुण्डे बदरादीना । न तथाऽऽकाश पूर्व धर्मादीनि चोत्तरकालभावीनि अतो न व्यवहारनयापेक्षयाऽपि आधाराधेयकल्पनोपपत्ति । नप दोप युगपद्भाविनामप्याधाराधेयभावदर्शनात यथा घटे रुपादय शरीर हस्ताट्य । एतनाकाश द्विविध लोकाकाशमलोकाकाश च । यत्र धर्मादीनि द्रव्याणि लोक्यते तल्लोकाकाश ततो वहि सर्वतोऽनतमलोकाकाश । अय लोकालोकविभागस्तु धर्माधर्मास्तिकायसद्भावात् ज्ञातव्यः । एतद्वयाभावे गतिस्थित्योरभावाल्लोकालोकविभागो न स्यात् । तस्मादुभयसद्भावाल्लोकालोकविभागस्थिति । एतानि चत्वारि अजीवद्रव्याणि पूर्वोक्त जीवद्रव्य च मिलित्वा पचास्तिकाया प्रोच्यते, प्रदेशबहुत्वात काया इव काया इति | धर्मा- धर्मकजीवानामसख्येयप्रदेशत्वात् , श्राकाशस्यानतप्रदेशत्वात्। पुद्गलाना च संख्येयाऽसत्ययऽनतप्रदेशत्वादिति । प्रदेश किं लक्षण इति चेत्-यावदाकाश परमाणुना (अविभागिना पुद्गलाशेन) अवष्टब्ध तावत् प्रदेश इति कथ्यते । स तु प्रदेश सर्वाणुस्थान- दानाई ।

·कालाम्पा-कासाहि बतानाजपम' 14 स्थम परिपतमानान्ने
पस्तूनां परिवर्तनाया निमित्तकारण भवति स एष आम | पराः
हि स्वयं परिणामते म प अवस्वार परिवर्वास्तु यति भक्ति
सूदासीनवमा वा भरणं मपति । एप प्रसो विविध परमानो
ध्यपहारमसम। व्यवहारप्रसोहि द्रम्पपरिवतमरूपा भयमेष
मुस्म प्रहर । एपोऽसस्पप्रमाणुरूपतेचास प्रमाणपानिविण
मस्येकमेकास्मिन् सोपप्रशमरेराऽवस्मिता संवि रमशिवम्
पररपरासंबया।
म्पबहारमनस्तु परिणामापिसवण' । व्यस्य धर्माम्वरनिति
पर्मान्तरोपबननस्पोअरिस्पन्दात्मक पर्याय परिणाम वीवस्य
कोमापि पुर्हस्प पनि धर्मापात्रानामगुस्मगुष्पादि
पनि एव । भारि रामेन क्रिया परवापरस्पे च प्रम ।
म्यवहार चाखरपा म्पबतिष्ठते तो पतमानो मनियमिति । ता
परमानन क्षम्पपदेशो मुस्म, भूतारिम्पपरेशो गौष । मामा
प्रम मूवारिम्पपरेशो मुस्था, चलम्पपरेशो गण, रिपार
प्रम्मापेषत्वात भगवस्वारचेति ।
ननु पुरंगशाणुषत् प्रसारानामपि म पस्वियमस्वमिव
प्रेम मुस्पस्मा पचारतोऽपि का प्रमाणनामस्तिपस्वाममषात् ।
एकरप पुद्गलाणोस्तु पपपि मुस्मस्पासिय मासि तथापि
मानास्पमरेसपेपयोपचारतस्तस्याऽस्वायत्वाभिपान।पुगए
साचित संभ-संपर भासीत् धागो मविप्पति पा अनायोस्तु
नवाररापिपारसमापना तपसमा भारस्वाम्मत् ।

·[ १७ ] ननु जीवादीनि पड्द्रव्याणि भवद्भि प्रोक्तानि परं नैतत् परिग- पनमविकलम् द्रव्यस्य पृथिव्यप्त जोवाय्वाकाशकालदिगात्मभेदेन नवविधत्वादिति चेन्न, पृथिव्यप्त जोवायुमनासि पुद्गलद्रव्येऽन्तर्भवति, रूपरसगन्धस्पर्शवत्त्वात् । वायुमनसो रूपादियोगाभाव इति न वाच्य । वायुस्ताव पादिमान स्पर्शवत्वाद् घटवत् । चक्षुरादि- करणग्राह्यत्वाभावाद् पाद्यभाव इति चेत् परमाण्वादिष्वपि रूपाभावः स्यात् । मनो द्विविध, द्रव्यममो भावमनश्च । तत्र भावमनो ज्ञानं तस्यात्मगुणत्वादात्मन्यन्तर्भाव । द्रव्यमनश्च रूपादियोगात् पुद्गल- द्रव्यविकार ।रूपादिवन्मन ज्ञानोपयगोगकरणत्वाच्चक्षुरिन्द्रियवत् । ननु अमूर्तेऽपि शब्दे ज्ञानोपयोगकरणत्वदर्शनाद् व्यभिचारी हेतुरिति चेन्न, तस्य पौलिकत्वात् मूर्तिमत्त्वोपपत्ते । ननु यथा परमाणूना रूपादिमत्कार्यत्वदर्शनाद्र पादिमत्व न तथा वायूना मनसा च रूपादिमत्कार्य दृश्यते इति चेन्न तेषामपि तदुपपत्त ।। सर्वेपा परमाणुना सर्वरूपादिमत्कार्यत्वप्राप्तियोग्य- त्वाभ्युपगमात् । न च केचित् पार्थिवादिजातिविशेषयुक्ता परमाणव. सन्ति । जातिसकरेणार भदर्शनात् । दिशोऽग्याकाशेऽन्तर्भावः । आदित्योदयाद्यपेक्षया आकाशप्रदेशपंक्तिपु इत इदमिति व्यव- हारोपपत्त । प्रास्रवचधसंघरनिर्जरामोदतत्त्वम् । एतानि पंचतत्त्वानि पूर्वोक्तजीवानीवतत्त्वद्वयनिमित्तकानि । ननु तत्त्वानामेतत् क्रमस्य को हेतुरितिचेत् सर्चस्य फलस्यात्मा- घीनत्वादौ जीवग्रहणम् । तदुपकारार्थत्वात्तदनंतरमजीवाभिधानं ।' तदुभयचिपयत्वाचदनवरमास्रवग्रहणम् । तत्पूर्वकत्वात् तत्पश्चाद् ,

·[ १८ ।
पंधवचनम्। स्वसंपरस्पघाभावात् वत्मत्पनीपतिपत्पर्य तदनंतर
सपरोकि। संपरे सवि निमरोपपत्तो सरमुनियरामिपानम् ।
मन्ते प्राप्यस्वाम्मोपस्पाम्ते गर्म स्वम् । पयपि बीमाणीवयो
सपामेपो पनानामम्दावा कई राम्यस्वमापि संसारमोदस्य
तुमविपत्तिमयोगनार्याय प्रथा निर्देश पावरपकः ।
वरि पुरयपापयोरपि प्रधम्मा परम्पमिति नवार्य ।
पुरणपापयोरासवर्षपमेरमावस्यात् । अत्रासवर्गपो संसारमुल्म
संपरनिर्भरयोम मोपत्थमनुस पेयम् ।
पासवत्तम्-प्रारमनो येन परिणामेनपुरयपापरूप धर्म भास
पति स परिणाम' तस्कर्मागमन पासप प्यते । पूर्णाभावासम
अपरम पासव विभवं रिपियोश्याषण प्रत्येक सम्परायि-
फेर्यापममेद् रिपि । मिम्मावाविरविप्रमाकपापयोगमा
स्वोचरमविशिष्ट परिणामा' मापासबस्वेन परिगवते व
कमपुरखानामागमनं पदम्यावस्पेन ।
मनुप्रस्पैकापसामानवभर विमिति चेत् पानपरामोपपा
वाम्बरायमासादीनि मानापरणारामापरणासपकारमानि । दुःख
शोकतापारनपपपरिपेषनारयोऽसोपस्प भूतात्नपाराम
साम्पिशोपारस सपस्म पर्मापपवारोपराममोहन पायो
दिवतीम्रपरिणाममारित्रमोहस्पहारमपरिमात नारायुप,माग
तेवग्योस्प मापारमपरिमात्मामुपायुषः, सागसपमारफमम्म
पप देवस्य मनोनयकौटिस्वमम्पमाप्रतिपाएमारापि
मामरमण, वरिपरीत रामस्य मामलमणः, परानपिरान पादप

·[ १६ ] पोडभावना तीर्थकरत्वग्य, परनिंदात्मप्रशंसादय नीचगोत्रस्य, तद्विपर्ययो विनम्रवृत्त्युत्सेकाभावश्चोच्चगोत्रस्य, दानादिविघ्न- करण चान्तरायस्यासवकारणम् । वध-तत्त्वम्-येन चेतनभावेन कर्म वध्यते स भाववध ,द्रव्यबंध- स्तु कर्मात्मप्रदेशाना परस्परानुप्रवेश | द्रव्यवंधस्य चत्वारो भेदा प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशाख्या । तत्र प्रकृतिप्रदेशबंधौ कायवाइमनसा क्रियात्मकाद् योगात् , स्थित्यनुभागौ तु कपायाद् भवत । वस्तुतस्तु- कपाय ( क्रोधादि ) एव वंधकारणं तस्यैव कर्मस्थितिकर्मफलशक्ति- हेतुत्वात् । कपायाभावे तु एकादशादिगुणस्थानेषु कर्मवधाभावात् । तत्र हि केवल योगनिमित्तक कर्मास्रवति न च तत्रात्मना सह कर्म तिष्ठति फ्ल वा किंचित् प्रददाति , अत एव स ईर्यापथ इत्युच्यते । प्रथमादिदशगुणस्थानेषु तु कपायसद्भावात् वास्तविको वध । अत एव स सापरायिक इत्युच्यते। संपराय -कपाय अथवा संपराय ससार , सपराय-पराभवो वा तत्प्रयोजन नर्म साम्परायिकम् । ननुतत्त्वार्थे मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगानां बधहेतुत्वमुक्त। द्रव्यसग्रहादिषु च तेपा भावास्रवत्वम् । वस्तुत एते भावानवा सन्ति वधहेतवो वा । अपि च कुत्रचिद् योगकपाययोरेववंचहेतुत्वं, कुत्रचित् मिथ्यात्वाविरतिकपाययोगाना, कुत्रचिच्च पूर्वोक्तपंचाना वधहेतुत्वम् । एतत् सर्व कथमितिचेदित्य : आस्रवो हि वधहेतुर्भवति । तस्य वधपूर्वपर्यायत्वादिति भावास्रवाणा मिथ्यात्वादीनाबंधहेतुत्ववचने कानुपपत्ति ? भावास्रवा हि द्रव्यवन्धनिमित्तकारणानि, भाववधस्य चोपादानकारणानि । - ·पम्पबंधोसुसंस्थानां विभिमत्व तब यम विवाविश्यमेव भरणम् । पस्प हि पवनो विशेषता मर्षति पूर्योदय प्रतिषि स्पनुमागप्रवेरास्ता । वा प्रविमरेरापोभारस योग, स्मिस्य- नुमागयोन पाय इति संक्षेपको उपमेषावश्यक पनासम् । विश्वरवस्तु गुणस्थानामापेक्षा पूर्वोक चतुष्टपं ५ का परमानि मदि । मिप्यास्थापिरतिप्रमाराना वगाव पारस्वैप मेषत्वात् । अपनत्वम्-पूर्पोळपासबनिरोप भात्मनो - परिणाम परखं मपति स मावसमर। रक्सपरम पो पर्मामधार्या निरोप । गुमिसमिविपर्मानुमेशापरीपावयचारिणि भावसंबरप मैदा पितेषां समवयाने मिप्यत्वादिमापासवाणामभाषात्।गुप्या पीना सम्पग्वर्शनापारमारथात् मिथ्यात्वादीनां प्रतिपडतमामिम् गुसस्थाने का प्रासीमा सपरो मस्तीति प्रधावप पोयम्यम्। नित्तम-पूर्वसनि म पुरसम्म यनारमपरिणामेन पया चत नुतरस भूत्वा पिशीर्यत सा मानिखरा । परा समिषार मागनिमाऽपि प्रोप्यते । पर मनाम पता विरीयते साड विपामावनिगराते धर्मपुरसानामारमनो गसमा पुरनिरा विपत । पपागामिमा पर्मनी परी रिपहा मप्रितामो विपना निमरा मति। मोधरम-सपा मगो पमोतुया प्रभमन परिक्षाम स मापमार बम सामास्मनः पम्मपन व रम्ममोपासपथम उपमुरिनिन्-पहारमन् सम्पपरामसानपारिशासन प्रयमेव मोहम्प परम्पम । निमनपात स्वपमयो मिशास्मैः ।

·- [ २१ ] यत आत्मानं विहाय न कुत्राप्यन्यस्मिन् द्रव्ये रत्नत्रय वर्तते तत तत्त्रयमय आत्मैव मोक्षस्य हेतुरनुसंधेय । ननु तत्त्वार्थश्रद्धानात् समुपलभ्यमानात्मेतरविवेकरूप सम्य- ग्दर्शन तु प्रतिपन्न , किंतु सम्यग्ज्ञानसम्यक्चारित्रयो स्वरुप तु न नितिमिति तत्स्वरूप प्रोच्यतामितिचेच्छणु- सशयविपर्ययानध्ययसायरहित साकारमात्मपरस्वरूपस्य ग्रहणं सम्यग्ज्ञानं । सम्यक्चारित्रं तु अशुभाद् विनिवृत्ति शुभे प्रवृति- व्रतममितिगुप्तिरूपा। एतच्चव्यवहारनयमानित्य, निश्चयनयात्तु सम्यग्जानिनो वाह्याभ्यतरक्रियानिरोधसमुत्पन्नात्मशुद्धिविशेष सम्यकचारित्र कथ्यते । वाह्यक्रिया हि हिंसादिपञ्चपापानि, अभ्य- न्तरक्रिया च योगकपायौ। मनोवा ककानिमित्त श्रात्मप्रदेश- परिस्पन्दो योग । कपायस्तु क्रोधमानमायालोभात्मिका आत्मनो विमावपरिणति । ननु कर्मणामात्यंतिकक्षय कथ सभवतीतिचेदित्थं-कर्मणां विपक्षस्य रत्नत्रयस्य परमप्रकर्षान् तेषामात्यंतिक क्षय स्यादिति । यस्य हि तारतम्यप्रकपस्तस्य क्यचित परमप्रकर्प सिद्धथति, यथोष्ण- स्य | तारतम्यप्रकर्पश्च कर्मणा विपक्षम्य संवरनिर्जसलक्षणस्या- सयतसम्यग्दृष्टयादिगुणस्थानेषु प्रमाणतो निश्चीयते तस्मात्परमात्मनि तस्य परम प्रकर्ष सिद्धपतीति ज्ञायते । दु खादिप्रकर्षण व्य- भिचार इति चेन्न, दु खस्य सप्तमनरकभूमौ नारकाणा परमप्रकप- सिद्ध, सर्वार्थसिद्धौ देवाना सामारिक्सुग्वपरमप्रक्पेवत् । न ·[ २ ] पक्रोममानमायामोमाना वारवम्येन म्पमिपारसमापमा । तेपा ममम्येपु मिप्यारष्टिषु प परमप्रकर्षसि । सानहानिप्रकलैया नेकान्त इति न पतव्य । वस्पापि बायोपरामिडास हीनमानतमा मरुप्ममाणस्प फेमिनि परमसिये पाकिस्प तुहानरेगानु पसम्धेर परममको पन म्पमिपारसमापनाऽपि स्यात् । ननु सिसपासि कर्माणि या पामोप पारिविजेत- जीव परवंत्रीम्ति स परवंशी हियते वा परवानि काहिबीरेन पा मिप्यापर्शनारिपरिणाम कियत इति कर्माणि । हामि प्रम्पमा परिस्पेनपा । उ म्याणि नानापरणारीम्पटौ भूसमक विमेदात्। उत्तरप्रतिमेश भरवस्वारिशयुचररावम् । तयोs प्मपिषम्युत्तरोचरप्रतिमेपाम् । एतानि च पुलपरिणामास्ममि बीवस्य पारम्यनिमित्त्वात् निगरादिवत् । । म प कोपारिमि व्यभिचार तेरी बीवपरिणामान्ये पारम्पस्वरूपत्वात् । पारव हिनीवस्य कोषापिपरिणामो म पुन पारम्पनिमित्त । न च नामगोत्रसापायुपामात्मवरूपपावित्वामाचात् परामनिमिवरया --सिसिरिति बार्य तेपामपि बीपस्वरूपसिदत्वमविपित्तात् पार वोपनिमित्तोपपचे । बा सवितामपाविषमस्वमितिप वीयम्मुषिमपणपरमाहेस्पारमीपाविलामावादिति । मावधि पुमय सम्पपरिणाम घनिषारिमापरणा मौरमिकस्पेऽपि पिचारमनोमिमत्वात् वायपरथाविरामात् । पानापन तु ते पिप्रविपि मास्पौरसिलामावात् ।

·[ २३ ]
कर्मणा
णा सनयन्तु जीवात् पृथा भवनमेच, नतु तपा विनाश,
सतो विनाशासंभवात् । “नेवाऽसतो जन्म सतो न नाशो,दीपस्तम
पुद्गलभावतोऽस्ति" इत्यभिधानादिति ।
नानाशास्त्राश्रयं प्राप्य, सप्ततच्चविवेचनम् ।
म्बावबोधप्रसिद्धयर्थ, सक्षेपात कृतमत्र वै ।।
॥ इति प्रथमोऽध्याय ॥

·द्वितीयोऽध्यायः
भारमनापरमपुरुषार्यसिमिश्रामस्प प्रपोजामतिपूर्व
मुष । पस्मिविभारमवरिषेकमाया। पारमेवरविषेषस्तु पर
पसमापनपनिपेमिना न कदागिपि संमति । भवः पार्श
पदोपदेतूनामेतेषां पता पिरचममाघरमका मत सर्व प्रथममा
खरणस्वरूप मसिपाचत ।
लक्षणस्वरूपम्
बस्तुष्यापतिमानरेतुमदर्ष तद्विविधमात्ममूवमनारममतप ।
पा पम्तुस्वरूपास्मात्मभूत,यपाऽनेरुप्यत्वं पात्मनवमर्ष,
पुरवस्य रूपासापरावमिस्पारिरिस्पर हिमग्न परूपं,
तपसारियो मायापति । वभव वनवमास्मानमारमेवरेभ्यः
रूपारसम पुल पासवरेप । पर पस्तुस्वरूपात्मास्यामागे
पीवाम्गचितानोतु सपनाममूत पवा परम पुरुपस्प । पशिन
माममेयुके हिरा पुस्पास्मकरपामारेपि पशिन सीवरेन्यो
म्यापमति । या चोक 'वयात्मभूतमम रोप्णपमनारममूर्व
देववचस्प र इति ।
प्मान भगदि वितु पाणबदामासते मायामास ।
तत् त्रिरिपमम्माप्तमतिम्पाममसमपि रेति । ईदम्पाप्तमित्वम्पाप्त ।
भषेपापस्य नम प्रयोगात पनामपरा पम्या । पप्पाप्त दिपक
।

·[ २५ ] देशवृत्ति । निखिलेषु लक्ष्येषु तस्य वृत्तेरभावात, यथा गो शाच- लेयत्व । शावलेयत्वं हि वर्म विशेपो न सर्वेषु गोपु वर्तते । लक्ष्य- वृत्तित्वे सत्यलक्ष्यवृत्तित्वमतिव्यात, यथागो पशुत्वं । लक्ष्यमतिक्रम्य व्याप्तमित्यतिच्याप्त, महिपादीनामपि पशुत्वात् । लक्ष्यवृत्तित्वाऽ सभक्त्विमसंभवि,यथा नरस्य विपारिणत्वं । विपाणित्वं हि नकस्मिन्नपि नरि वर्वते तस्मादसंभवित्वमस्य । इमे त्रयो लक्षणाभासभेदा । अव्याप्त्यतिव्याप्त्यसंभवास्तुनलवणाभासभेदा अपितुलक्षणदोपा , एतेषा भाववाचकत्वात्, पूर्वेपा तु विशेपणत्वात्। अयश्च केवलं शब्दभेदोऽर्थस्तु न भिद्यते। प्रमाणसामान्यस्वरूपम् प्रमाणं सम्यग्ज्ञान । तत्तु स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मक प्रमाणत्वात्। यज्ञान स्वमपूर्वमर्थञ्च निश्चयात्मकरूपेण विजानाति तद्धि प्रमाणं भवति । प्रमितिक्रिया प्रति तस्यैव फरणत्वात् । प्रकर्षेण संशयादि- व्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्त्व येनेत्ति व्युत्पत्ते । प्रमिति- क्रिया हि अज्ञाननाशात्मिका | अज्ञान तु ज्ञानमन्तरेण न विनाश- यितु शक्यते, ततस्तस्यैव तत्र करणत्वोचितत्वात् । यथाधकारनाशने प्रदीपो हेतुस्तस्य तद्विरोधित्वात् , तथाऽज्ञाननिराले ज्ञानं । तथा- चाजानरूप सन्निकर्प., जडानींद्रियाणि, अन्ये च प्रमिते परम्परा- हेतवो न प्रमाणानि, तेपा तत्साक्षाद्ध'तुत्वाभावात् । साधकविशेपस्य अतिशयवत करणत्वात् । साधकतमं करणमिति जैनेंद्रव्याकरणे प्रोक्तत्वात् । ननु चतुपा प्रमिप्पोमि, धूमेनानुमिनोमि, शब्देन विजानामि, १ ·। [ २६ ] गयोपमिनोमीस्पापी मानातिरिमानामपि प्रमिविकरणत्वं रसते, वया च तेपामपि प्रमासस्वाभ्युपगमे कोदाप' इति चम, तेपो प्रमिता मानेन ध्यपश्तित्वात्। पौपचारिप हीमे प्रयोग भर पा भन पे प्राण भायुपूतमिस्पारिमत् । परापयोहि छत्र सामा रिश न तु प्रमाणानि, 'प्रमितिकिपी प्रति तेषां सापकम- साभावाम प्रमाणत्व । ददुर प्रमाणनिणये "रामब हिप्रमागरम प्रमाण पत् प्रमितिक्रिया प्रवि सापश्वमत्सेन करणस्वम् । पपुराइयो पचेतना मते स्थाबमासनसमाः । सव कपा परापमासकरवं स्मात् । वोऽश्वसविनिवामो स्थापमासनेप्राध्यनो तेपो पराममासकलायोगा । शान तु स्वपराममासकस्वानुमवसिय । वबाप स्परापमासमसमर्ष समिकम्पकमगृहीवाह सम्पग्मान मेवामानमर्षे निवतपत् प्रमावमिति । पशु स्वासपेव निर्षिक गृहीपप्रारम्वानहप न पत्कर्षविद प्रमास मया पोऊ म्यापसूत्रपरेण माणिक्य विना--"अस्वसंविश्विगृहीवाब-पराम संशयालय प्रमाणामासा"। भारिपान विपर्ययानप्यबसाप्पो रपि प्रणम् । संशयो हि प्रमाणसिमानककोटिस्परिमफ प्रस्था, पवारा एषां पुस्पो पेवि। मस्ति च नास्तिपमा निस्पयानित्यमात्मस्थापौ। मनेमोटिसस्मिमस्वयस्मे सस्पपि प्रमाणसिखवाल संराक। तमिम पस्तुनि वनस्पयो विपम पमा राक्षित्रपां रबतमिविज्ञान, अनास्मम्मारमेसिवान बाविस्वनुमतसी धिमित्पासोचममा प्रत्ययोड नप्पासापा पमा परि गप्पवस्तृणास्पारिकानम् । ।

·( २७ ) स्वतस्त्व-परतस्त्व-वाद: , । अर्थताशलक्षणप्रमाणस्य यत् प्रामाण्यं तस्य कथमुत्पत्ति स्वतः परतो वा १ प्रामाण्योत्पत्ति परत एव विशिष्टकार्यस्य विशिष्ट- कारणप्रभवत्वात् । ज्ञान हि सामान्य सम्यड मिथ्याज्ञानयोरुभयोरपि- ज्ञानत्वात् । सम्यग्ज्ञान मिथ्याज्ञान तु तस्य विशेप । अत. ज्ञानसा- मान्यस्य यान्युत्पत्तिकारणानि नतानि एव केवल तद्विशेषस्याप्रमाणा- प्रमाणरूपयो तद्विशेपयो सम्यमिथ्याज्ञानयो भिन्नकारणप्रभव- त्वात् । ज्ञानसामान्यस्य कारणानि तु प्रत्यक्षस्येंद्रियादीनि, अनुमा- नस्य लिङ्गादि, शाब्दस्य शब्दादि । प्रमाणात्मकप्रत्यक्षस्य तु न केवल- मिन्द्रियाणि, किंतु तत्स्था नैर्मल्यादयो गुणा । तथैव प्रमाणभूतस्या- नुमानस्य न पर लिङ्ग , किंतु लिङ्गस्याविनाभाव । एवं प्रमाणात्मक- शाब्दज्ञानस्य शब्द एच केवलो नकारणमपितु प्राप्तोक्तत्वरूपो गुण । तथैव मिथ्याज्ञानरूपस्याप्रामाण्यस्य हेतवो दोषा । तथा च यथाऽ प्रामाण्य परत उत्पद्यते तथा प्रामाण्यमपि । न खलु पटसामान्य- सामग्री रक्तपटे हेतुस्तथा न जानसामान्यसामग्री प्रमाणनाने हेतु । तथा च प्रामाण्य विज्ञानकारणातिरिक्तकारणजन्यं तद्भिन्नकार्यत्वात् अप्रामाण्यवत् । अथवा ज्ञानप्रामाण्ये भिन्नकारणजन्ये भिन्नकार्य- त्वात् घटवस्त्रवत् । तत स्थित प्रामाण्य परापेक्षमेवोत्पत्तौ । क्थ तत्त्व ज्ञप्तिरितिचेत अभ्यस्तविपये स्वतोऽनभ्यस्ते तु परत । परिचितस्वग्रामतटाकजलादिरभ्यस्त । तदितरोऽनभ्यस्त । अभ्यस्तविपये प्रामाण्यनिश्चयो न परापेक्ष , न हि तत्र प्रेक्षावतां निर्णयाकाक्षण । तत्र हि जलज्ञानानन्तर म्वत एव प्रवृत्तिप्राप्ति- ·[८] प्रवीते। भनम्यस्तविषये तु प्रामारपनिमय परापथएव । चस्प हि दोषविपपात् संवारमत् मागमाराम, अपरियानि साहा, पविन्धयरानाश मामास्य निधीयते । तेपो र स्वतः प्रामारय- निअपमानपारा । पारपसर्व प्रश्पतविषय । धनुमाने तु सर्वस्मिमपि स्वस एष प्रामाण्यमम्पमिचारविनसमुस्वस्यात् । शामेप्रमाणे या म्पभिचारस्य सनात् सपरापपीच' परव प्रामापयनिमम । मस्टा सवारमम्बरेसापि प्राप्तो छस्मादेष प्रामारपनिमपः इति । दवा प्रामाण्यस्प पतिः कषि स्वाचित परवति भवाम्ममिति । प्रमाणविशेपप्रत्यचस्वरूपम् ममाणसामाम्पसस्पममिपाय परिपस्वरूपरिपनममुन्य मारम्बते। बत् मा रिषिमस्या परोपावस्थिरतानास्मः मसामरिस्तीति मातवचनात्, मारिविज्ञापोत्पत्रावाना समपिरिवि प्रत्यास्य नमस्र्य स्वानुमसिनम् । पस्मिन् ज्ञाने पानांतरस्य म्पबपान नमवि,पिरोपावाप्रविमासन चमबवितत् मत्पमिस्पर्व विविविध साम्पबहारिक पारमानिस्थानीरा- तोपिरामीपनिमम वत्साम्पहारस्पषमासमीचीनोम्सहार संम्पबहार, स प्रयोजनमस्प पत् साम्यवहारिमैमिस्कार मिस्मथा। तस्मानप्रदेशप्रापपारपा इति पसारो मेगा। विषयविपक्सिभिपातसमयानतरमाचमारणमयमा बचा पापा ·[ २६ ] शुक्लं रूपमिति ग्रहणम् । अवग्रहगृहीतेऽर्थ तद्विशेपाकांक्षणमीहा यथा शुक्ल रूपं वलाका भवेत्। विशेपनिदर्शनाद् याथात्म्यावगमनमवाय , यथा-उत्पतनिपतनपक्षविक्षेपादिभिर्वलाकैवेय न पताकेति । अवे- तस्य कालातरेऽविस्मरणकारण धारणा, यथा सैवेयं वलाका पूर्वाह्न यामहमद्राक्षमिति । एतदवग्रहादिक्षानचतुष्टयस्य निदर्शनान्तरमपीदं स्पष्टप्रतित्यय ज्ञातव्यम् यथायं पुरुष इति अवग्रह , तत पुरुप इति निश्चितेऽर्थे किमय दाक्षिणात्य उतौदीच्य इति संशये सति दाक्षिणात्येन भवि- तव्यमिति तन्निरासायेहाल्य जानं जायते । पुन मापादिविशेप- निर्ज्ञानाद् दाक्षिणात्य एवाऽयमिति अवाय , एतदेव स्मृतिजनन- समर्थ ज्ञानं धारणा प्रोच्यते यदशात् स दाक्षिणात्य इत्येवं स्मरणं जायते। । ननु पूर्वपूर्वज्ञानगृहीतविपयग्राहकत्वादेतेपा धारावाहिकवद- प्रामाण्यप्रसग इति चेन्न विषयभेदेनागृहीतग्राहकत्वात् एतदव- ग्रहादिचतुष्टयं यदेन्द्रियेण जन्यते तदेंद्रियप्रत्यक्षमित्युच्यते। यदा पुन: रनिन्द्रियेण (मनसा) तदाऽनिन्द्रियप्रत्यक्षमभिधीयते । इन्द्रियाणि स्पर्शनरसनबाणचक्षु श्रोत्राणि, अतीन्द्रियं तु मन तवयहेतुकमिद लोकसंव्यवहारे प्रत्यक्षमिति प्रसिद्धत्यात् साव्यव- हारिकप्रत्यक्षमित्युच्यते। तदुक्त "इद्रियानिन्द्रियनिमित्त देशत साव्यवहारिक'। इद चामुख्यप्रत्यक्षमुपचारसिद्धत्वात् वस्तुतस्तु परोक्षमेव, इद्रियजन्यत्वेन मतिज्ञानत्वात् ।

·[३] ननु प्रत्यपरमेनियानिन्द्रियनिमिचसमेव कार्य, पर्यावोयोपि तस्य प्राणत्वादिति पम अर्भाशोकपोशानभरपत्पानुपपरो । अर्था भाषेपिरामराचदिवानोत्परो । पासोकस्यापि नमानप्ररण, वरमसम्मतिरेमभावात् । प्राप्तोकमपि सूचीमो मानोत्पस्य- भाषात् । पदभापपि प रात्री नस्वपरानो मानोत्परो। सत्रया विश पारमाधि प्रापई। पहान साफस्पेन स्पष्ट वत्सारमार्मिक प्रस्पी तदेष मुस्परस्पमिति निगगते । मद् विविध सस पिका पावत्र पुरसम्पपर्यापिपर्य रिक। अपि विविधमरधिमान मन पपयवान । पम् ब्रम्य क्षेत्रप्रप्तमान मर्यादया-पुरस (रूपि) द्रम्पस्प धित् पर्यापन विमानावि वर बपिणाने मारपस्यात् । पत पुन परमनोगतपुरसम्पविषा दम्मन पयवान । पवच मानद्वयं स्वस्वावरणवीर्याम्वरापक्रम योपरामाद् समुत्पपसे। पूर्षोक साम्यवहारिकमस्पदमपि स्थावरणपयोपरामात् संबायते । सर्वदम्पपर्यापरिपर्य सम्म। वरप मानापरवारिपाविरर्मपतुष्टनिरपरोपड्यावापिम् व वयानमेष मोचसोमपरा, 'सबलपपयिषु वसस्प" इति सत्तास्त्रे प्ररूपयात । हरेगमपपिमनापपरपजमानत्रय पदोशपमारम माप्रमापेषस्वात्। नमु भार माम अनुपवित्रमिनिय तम्प्रतीत्व बुत्सयते वस्त्र मस्यालमुचिस नाम्पस्पति पदसत भात्ममात्रसापेषाणामिन्द्रिय निरपेषाणामप्यरधिमनः पयमफेयहानी प्रत्यास्वाविरोधात् । इम्म्ि पबम्पत्वाभावेऽपि तेपा पिशवमतिमामात्ममत्वात् मस्पनत्व । ।

·[ ३१ ] न सलु इन्द्रियजन्यत्य प्रत्यतत्वप्रजोकमपि तु विगढ प्रतिभामा- त्मकत्व । कय पुनरेतेपा प्रत्यक्षशब्दवान् यत्वमितिचेत दित इति । अथवा अश्नुते अक्षणोति व्याप्नोति वा सकलद्रव्यक्षेत्रकालभावानिति प्रक्ष श्रात्मा तन्मात्रापेक्षोत्पत्तिक प्रत्यक्षमिति । तर्हि इद्रियजन्यस्याप्रत्यक्षत्व स्यात् इति चेन्न,इद्रियजन्यज्ञानम्य वस्तुतोऽप्रत्यक्षत्वान, उपचारत एव तस्य प्रत्यक्षत्वस्वीकारादित्युक्तमेव । उपचारमृल तु तम्य देशतो विश- दत्वमिति । एतेनादोभ्य इन्द्रियेभ्य परावृत्त परोक्षमित्यपि निरस्त । अवैशद्यस्यैव परोक्षलणत्वात । नन्वतीन्द्रियप्रत्यक्षकल्पनाऽसभ- वेति चेन्न, अर्हतोऽतीन्द्रियप्रत्यक्षम्य सभवात । तस्य सर्वज्ञत्वात् । नन्वियमपि तादृश्येव कल्पना, सर्वज्ञत्वासभवादिति न वान्य, अनुमानत सर्वज्ञत्वसिद्ध । तथाहि कश्चित पुरुप सकलपदार्थ- साक्षातकारी, तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिवधप्रत्ययत्वात् । यो यद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिवधप्रत्यय म तत्साक्षात्कारि, यथाऽपगततिमिर लोचन रूपसाक्षात्कारीत्यनुमानेन सर्वज्ञत्व- सिद्ध । सर्वसामान्यसाधनानन्तर-अहन सर्वज्ञो निर्दोपत्वात् , यस्तु न सर्वजो नासौ निर्दोपो यथा रथ्यापुरुप इति केवलयतिरे- किणानुमानेनाहेत सर्वज्ञत्व साध्यते । कथ तस्य निर्दोपत्वमिति चेत् युक्तिशास्त्राविरोधिवाक्त्वादिति । तदपि तदभिमतस्य मुक्तिससार- कारणस्याऽनेकातात्मकतत्त्वस्य च प्रमाणावाधितत्वात् मुव्यवस्थितमेव। प्रमाणविशेपपरोक्षस्वरूपम् अविशदप्रतिभासं परोक्ष । तत् पचविध, स्मृति , प्रत्यभिज्ञान ·- [ २ ] वर्षानुमानमागममेति । पंपविभमप्येतत् मानाम्वरसापेपस्वेनगो स्पयते । स्मृते पूर्वानुमपापेषा, प्रस्पमिशानस्म सत्यनुमपापेमा, समस्येतस्मयापेमा। अनुमानस्य संगमस्पहायपेका । भागमा रामभयायपेशेति पंचस्वपि परोपममाणेपु हाम्ाम्बरापेक्षा । प्रस्परा न था, स्वावग्मेण वस्योस्परो। स्मृतिप्रस्पमिशानवीयो पृषप्रामाणपसमर्पनम् स्मृविप्रामापपमन-चरित्यारा प्रागनुभूवषस्तुविषया स्मृवि पवा स देवाच । प्रचित् स्पते प्रामार म स्वीकृति वन समीचीनं स्पतेरनुवाविपत्वेन गृहीवपाहिलाप्रामास्यमिति नपतष्य परिश्मिचिपिरोपसमाम् न बनुमा मस्पदा विशदापर तमा प्रविमासस्वरेष स्मवी पत्र वस्यामेरायाप्रतीते । म अवस्था विसम्पादादमामारय, चारिविज्ञापापोः। तद्गृहीत तय स्थापितनिहोपरी प्राप्तिप्रमाणावरमात्तिमापिसम्पावमवीते । पत्र त विसपारस्ता स्मृतेरामासर्व प्रस्थामासपत् । पवि स्मृते प्रामाण्य म स्वीडियेव वरिपीन निससोऽपि होपम्पन हारोषधसमीप' स्यात् । स्मृतामामारपे। अनुमानवाप्रिपि दुधमा । तब म्याप्त रेविषयीपणे दुस्पानायोग्मत् । सवोमुमानस प्रामार स्वीमि स्मृतेरवरयमेव प्रामायफमाहीयम्ममिति । प्रयभिजातपायाप्पसमर्थन-परानम्मरणकारय संसने प्रस्प- मिशान | नेत्रयिष एकलसारपसाएरयप्रवियाग्यापिमेरात् । वरपरमितिपफरवप्रस्पमिझान, पबा स पाय पसरत । तस्सारा- मिति सारश्यनस्पमिधान पथा गासो गवकः । वरिया समिति - ·[ ३३ ] वैसादृश्यप्रत्यभिज्ञान, यथा गोविलक्षणो महिष तत्प्रतियोगीति तुलनाप्रत्यभिज्ञान, यथा इदमस्माद् दूरमिति । ननु प्रत्यभिज्ञाया. प्रत्यक्षप्रमाणरूपत्वात् परोक्षरूपतयाऽत्राभि- धानमयुक्त', तया हि प्रत्यक्षं प्रत्यभिज्ञा, इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानु- विधानात् त्तदन्यप्रत्यक्षवत् , तन्न समीचीन, प्रत्यभिज्ञायामिन्द्रिया- न्वयव्यतिरेकानुविधानस्यासिद्ध । अन्यथा प्रथमव्यक्तिदर्शन- कालेऽपि अस्योत्पत्ति स्यात् । न च स्मृतिसहायमिन्द्रियं प्रत्य- भिज्ञानं जनयतीति वाच्य, प्रत्यक्षस्य स्मृतिनिरपेक्षत्वात् । तत्सा- पेक्षत्वेऽपूर्वार्थसाक्षात्कारित्वाभाच स्यात् । प्रत्यक्षं हीन्द्रियसम्बद्ध- मेवार्थ प्रकाशयति, प्रत्यभिज्ञान तु पूर्वोत्तरविवर्तवत्यैकत्वविषयम् । ननु स एवायमित्यादिप्रत्यभिज्ञान नैक ज्ञान, स इत्युल्लेखस्य स्मृतिरूपत्वात् , अयमित्युल्ल खस्य च प्रत्यक्षत्वात् । नचाभ्या व्य- तिरिक्त ज्ञानमस्ति यत् प्रत्यभिज्ञानशब्दवाच्यं भवेत्। नाप्यनयो- रेकत्व, प्रत्यक्षानुमानयोरपि तत्प्रसङ्गात् । विशदेतररूपतया तयोर्भदे स्मृतिप्रत्यक्षयोरपि भेद. म्यात् , इत्येतत् सवनयुक्तिसंगतम् । स्मृति- प्रत्यक्षोत्पन्नस्य पूर्वोत्तरविवर्तवत्यैकद्रव्यविषयस्य सङ्कलनात्मकज्ञान- स्यैकस्य प्रत्यभिज्ञानत्वेनानुभवसिद्धत्वात् । न खलु केवला स्मृतिरेव भूतवर्तमानपर्यायवर्तिद्रव्य सकलयितुं समर्था, तस्या अतीतपर्याय- मात्रविषयत्वात् । नापि प्रत्यक्ष, तस्य वर्तमानपर्यायमात्रगोचरत्वात् । कथ च प्रत्यभिज्ञानास्वीकारेऽनुमानप्रवृत्ति । पूर्वघूमसहशधूम- दर्शनादग्नेरनुमानं भवति । न च प्रत्यभिज्ञानं विना तेन सदृशोऽय धम इति प्रतिपत्तिरस्ति । ।

·। मनु एकत्वमेव प्रस्पमिता साटरमान तपमानमिदिमा वा ससि मपएयवान किमाम प्रमाणे स्यात् । पर्यनगोदरांनाहिद- संस्कारस्प गवपशिनोऽनेन समान स इति प्रविधि तथा मसिरिरशिनोऽनेन विवाणास इति माययप्रवीतिरप्यस्ति । वना प प्रस्पमिमानसपसायाम्पत्वेन पूर्वोक्षान्न सपा प्रत्पमि हास्यमेव । वस्म पफ प्रामाम्पसमर्पनम-माप्तिमाम वर्क। साम्पसपनयो गम्पगमभापमपोगको म्पमिपारगमासहिष्णुः मम्मम्मनिरोपो ध्याप्ति । स पराविनामाष स्पपि प्यते । भविनामारापरनाम्या एक्स्पा म्याप्त प्रमिती पत् सापळयम हविर काम्य प्रमाणे पूष गैष । मनेन हि साम्पसापनसम्बयामाननिचि लियते । अस्पो पारणं न पत्र पत्र मस्वत्र सामरिति । वर्षे दीमा म्पाप्ति सरायसोपसारेण विपपीमोति । पस्मिन् स्मिभिद रेगे बस्मिन् पस्मिमित् काले पावान मि म सोमियम्मा भवि परमियम्मा पा न भरतीस्पेसप सोपसंहार । प्रत्यास. समिदितवर्वमानविपकवाम म्याप्तिमनराकत्वम् । मनु पयपि प्रस्वरमा ग्यप्तिविषयीकरणे समयं न मचति वापि स्मरणमत्वमिधानसराव मस्पपिरोपस्वी बिपी सस्नुपारिवि विनाम्ना मप्रमाणेनेति च । साचरिरात समपपानेऽपि प्रस्पास्म विपग्रस्तरमात्फ्योगात् । वस्तुवस्तु स्मरस, प्रत्यमिहान, भूयोरांना प्रत्यन मिमिता पाटामे पान एमुत्साएपन्ति पदम्पाप्तिमायसमये, तऽपि स पन । ।

·-- [ ३५ ] ननु अनुमान व्याप्तिं गृहीयादिति चेन्न,प्रकृतानुमानापरानुमान- कल्पनायामन्योन्याश्रयाऽनवस्थाऽवतारात्। प्रत्यक्षपृष्टभावी विकल्पो- । व्याप्तिं गृहातीतिपतेपि तद्विकल्पस्याप्रमाणत्वे क्थं तद्गृहीतव्याप्ती समाश्वास , प्रमाणत्वे तु प्रत्यक्षानुमानातिरिक्त तर्क एवेति सिद्ध तर्कास्य पृथक्प्रमाणमिति । ननु व्याप्यारोपेण व्यापकारोपरूपस्तों मिथ्याजानमेवेतिचेन्न, तस्य मिध्यानानत्वेऽनुमानस्य न कदाचिदपि प्रामाण्य स्यादिति तर्कस्य प्रामाण्यमवश्यमेव स्वीकर्तव्यम् । अनुमानप्रामाण्यसमर्थनम्-साधनात् साध्यविनानमनुमानं। यथा पर्वतो वह्निमान् धूमादिति । साधनमन्यथानुपपत्येकलक्षणं, सा- ध्याविनामावित्वेन निश्चितो हेतुरिति प्रोक्तत्वात् । साध्यं तु इष्टा- चाधितासिद्धरूप । तथा चाविनाभायैकलक्षणसाधनज्ञानाद् यत् साध्यज्ञान भवति तदनुमान । तस्य द्वौ भेदी, स्वार्थानुमानपरार्था- नुमानविकल्पात् । स्वप्रत्तिपत्तिहेतु स्वार्थानुमानं, परप्रतिपत्तिहेतुश्च परार्थानुमानं । स्वयमेव निश्चिताद् धूमादय प्रदेशो वह्निमानितिज्ञान यदा भवति तदा तत् स्वार्थानुमान प्रोच्यते । अस्य स्वार्थानुमानस्य त्रीणि अगानि-धर्मी, साध्य, साधनञ्च । तत्र साधनं गमकत्वेनाङ्ग, साध्य गम्यत्वेन, धर्मी तु साध्यधर्माधारत्वेन । पक्षो हेतुरित्यगद्वय- मपि स्वार्थानुमानस्य । एतत्त विवक्षाया वैचिच्यात, साध्यधर्म विशिष्टस्य धर्मिण एव पनत्वात् । परोपदेशापेक्षसाधनज्ञानाद् यत् साध्यविज्ञानं भवति तत्परार्था- नुमानं । प्रतिज्ञाहेतुरूपपरोपदेशात् श्रोतुरुत्पन्न साधनज्ञानहेतुक

·साम्पपरिमाने परार्वानुमान मस्य। पपठोर बहिमाम् धूम
पश्याम्यानुपपत्ते व पूमबस्योपपरीमति वाक्यमावर तर
बामनिपार लम्यामिकम्प मोतुरनुमानमुपसायते । एवरप
पायांनुमानप्रयोगमापस्म स्वार्यानुमानबत् प्रो प्रायो, भविना
हेनुमोतिक पपने प्रतिमा, पभा पातो पहिमानिति । सामन
अपना पगापूमपस्याम्पमामुपपरिवि वौषधूमपत्तापपारिति
गा। मनपारदमपागोरलिपिम्पमा, प्रममे निपेममुखन स्पन
द्वितीय विधिमुसेनेति गोरेगमेष प्रयोगम। पूमारित्पपि
प्रयोक्सु शम्यते येति।
नेपाश्मित परार्मानुमामुम्पचारबारवीम्ति प्रतिमा
सूाहरगोपनमनिगमनाम्यान् । तप. नापरप* पूर्वोत्रम्
द्वाम्मामेवावयमाम्या प्रतिमाहेरूपाम्या पोसलान् । बीवय
माम शिप्यामिप्रायमुरोभेन पयपि अपपपिक्पमपि स्वम्
विम्त विजिगीपुकमाया मविवारूपावसायनेक पर्यापी मम्मै
रपये मरिमपि प्रोगमम् । पिबिगीपुरमा रिमारिविवारितो
स्वमवस्थापना प्रत्तेमानो पारम्पार । गुसंशिप्यासा रिशासूनो
पा रागः परहिवान पनिसम्परतं प्रचमानो पनम्मगारो
वीतरागकमा । पारस्तु विजिगीपुपपासप, स्मिरम पूर्णादायका
भिमस्प प्रयोग । पीवरागमायाधिप्पानुरापेमहोबा मोबा
पत्यारोपापा भषमा भवन्ति। 'मयोगपरिपारी सिपा
पानुरोपत 'मुखवात्। ते पाया विचार, पर्वधोबी
मानितिविमा ममायामिविरत पर पत्र भूमरवा तत्र पीपा
मानस पत्र पहिर्मावि व माऽपि भयस्ति या मास,
।

·- [ ३७ ] इति उदाहरण, धूमवांश्चायमित्युपनय , तस्माद् वहिमानिति. निगमनम् । ननु भवद्भिरुक्तमन्यथानुपपत्त्येकलक्षण साधनं, किन्तु तत त्रिरुप पचरूपं वास्तु । पक्षधर्मसपनसत्वाविपक्षव्यावृत्तयो हि हेतो त्रीणि रूपाणि । पञ्चरूपाणि तु एतत्त्रयविशिष्टावाधितविपयत्वा- सत्प्रतिपक्षत्वे । यदि हेतो त्रैरूग्य पाचरूप्यं वा लनण स्यात् का हानिरिति चेन्न, त्रैरूपये पाचरूप्ये वा हेतोर्लक्षणेऽव्याप्त्यतिव्यान्ति- दोपापत्ते । उदेष्यति शकट कृत्तिकोटयादित्यादिसद्धती रूग्य- पाचरूयाभावेऽपि गमकत्वदर्शनादच्याप्ति । गर्भस्यो मैत्रतनय श्यामो मैत्रतनयत्वादित्यादि असद्ध तो त्रैरूज्यपाचरूप्यसंभवेऽपि गमकत्वादर्शनादतिव्याप्ति । अन्यथानुपनत्व हेतोर्लक्षणं तु न कुत्रापि अतिव्याप्नोति । न च तस्य कुत्रचिदव्याप्तिर्वा अत एतदेव हेतो समीचीन लक्षण । यत्रान्यानुपपत्तिस्तत्र न त्रैरुपयस्य पाच- रूपयस्य वाऽऽवश्यकता । यत्र चैपा नास्ति तत्र निरर्थकमेतद्वय तथा चोक्तम्- अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् । नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् । इदं बौद्धानुदिश्य । नैयायिकान् प्रति तु - अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र किं तत्र पञ्चभिः । नान्थथानुपपन्नत्व यत्र किं तत्र पञ्चमिः। एप हेतु सक्षेपतोद्विविध विधिरूप प्रतिषेधरुपश्चेति । विधि- रूपोऽपिद्विविधो,विधिसाधक प्रतिपेघसाधकाचेति। तत्र प्रथमोऽनेक- विध -कश्चित्कार्यरूप यथा पर्वतो बहिमान धूमवत्वादिति । कश्चिन ·[८] परयरूपो यया टिमरिम्पति विशिम्मेपाम्पबानुपपत्त रितिः प्रीप निरोपरूपो पया को निम्त्यात । भित्यूपपरोपमा प्यति राशिोरपात् । धनुषारो पपा मगद् भरती प्रार सिफोदयात् । मिरमाचरो पया भान रूपबत् रसास्यात् । पते हि देवषो मायाग मारस्पानेमागम्पपरीम् साधयम्तीति विधि सापकविपिम्पा मोरयते । पतपबाविस्योपसम्भप इत्यप्युच्यते । नितीवस्म निपपसाधका शिष्योपडपिरिति यावत्, यमा नास्म मिध्यावास्तिक्याम्पमानुपपरोपमा वा नास्ति बस्तुनि समान अनेम्वालाम्पमामुपपरा' । प्रतिपेयरपोऽपितुधिपियो-विधिमाधमविपेपसापति। पापो यया प्रपत्र शासिनि सम्पर विपरीवामिनिपेशामापात् । द्वितीयो गवा मारस्पत्र भूमो पापनुपक्ष। ममयो प्रथमो विमानुपम्मि, निदीपस्तु भरिरूपानुपक्षाम्मिरिस्पपि निगपते । पूर्गोलोवादिता में देवमस्ते रेखामासा एव । साय रहितस्येऽपि रेपरपमाममानवात् । तर पस्वारोऽसिविणा- नगम्विकाविपरमभेदात् । परमसत्सवानिमयोऽसिम, तो मेपो प्रबम' स्वरूपासियो यथा शम परिणामी पाउम्त्वात्। रापस्य माषणत्वापाशत्वामारो निमिव इविस्वसपासियल मस्य ।हितीपः मरिग्यासिनो पमा सम्माधि मस्पाह- अमिरामात् तस्य वाप्पादिमायेन भूतसंपाते संदेहात् । साप्परिम्पाप्तो पियारा, पमा अपरिणामी रामस्वभावात् । साव हिमपरिणामषियेषित परिणामेन बाप्तमिति ।

·[ २६ ] विपक्षेऽन्यविरुद्ववृत्तिरनैकान्तिक । स द्विविधि , निश्चितवृत्ति शङ्कितवृत्तिश्च । तत्र प्रथम अनित्य शब्द. प्रमेयत्वाद् घटवत् । आकाशे नित्येऽप्यस्य निश्चयादस्य निश्चितवृत्त्यनकांतिकत्वं । द्वितीय- स्तु नास्ति सर्पज्ञो वक्तृत्वात् , सर्वज्ञत्वेन वक्तृत्वाविरोधादस्यशद्वित- वृत्त्यनैकान्तिकत्वं । ज्ञानोत्क वचनानामपकादर्शनात् । सिद्ध प्रत्यतादिबाधिते च साध्ये हेतुरकिञ्चित्कर 1 सिद्ध श्रावण शब्द शब्दत्वात् । किंचिदकरणादस्याकिंचित्करत्व । यथाs नुप्णोऽमि व्यत्वादित्यादौ किञ्चित्कर्तुमशक्यत्वादकिचित्करत्वमस्ति। मागमप्रमाणस्वरूप प्राप्तवाक्यादिनिवन्धनमर्थतानमागम । श्राप्त- स्तु यथार्थवक्ता । यो यत्राऽधश्चक स तत्राऽऽप्त । इद च व्यवहारा- पेक्षयाऽऽतलक्षण, प्रागमभापया तु प्राप्तः प्रत्यक्षप्रमितसकलार्थत्वे सति परमहितोपदेशको निरुच्यते । परमहितं तु नि श्रेयस नदुपदेश एव अर्हत प्राधान्येन प्रवृत्ते । तस्यैव केवलज्ञानप्रमितसकलार्थत्वे सति परमहितोपदेशकत्वादाप्तत्व । यद्यपि सिद्धपरमेष्ठी अपि सकल- पदार्थप्रत्यक्षदृष्टा तथापि न स प्राप्तस्तस्य परमहितोपदेशकत्वाभा- वात्, तदभावश्च शरीराद्यभावात् । ननु अर्थस्य कोऽर्थ यज्ज्ञानमागम प्रोच्यते । अर्थोडनेकात अनेके अन्ता -अनुवृत्तव्याघृत्तप्रत्ययगोचरा सामान्यविशेपादयो- धर्मा यस्य सोऽनेकात । - 1 ननु आगमस्यापौरुषेयत्वान्नित्यत्वाच्च कथमाप्तवाक्यनिवध- नत्वमितिचेन्न, श्रागमस्य सर्वथाऽपौरुपेयत्वनित्यत्वाभावात । श्रा- गमोहि द्रव्यादिसामान्यापेक्षया अनादिनिधन इष्यते, नहि केनचित् ·[ ४.] पुरुपेण कमचित माचित् चिदुस्पेषिवस । दम्पतिविरोषापेरप्प तुमादिरम्स भरतीस्माप्तवाम्पनिमनत्वमागमस्मोपितमेव भपुना प्रमाणस्वरूपसम्मानिसपमानम्वरं पतिपयनामोरपि वित् प्रस्तूयते । प्रमासस्प विपयोहि सामाम्मरियपात्मक वस्तु । न पर्व सामाम्प नापि फेवलो पिरोयो, नापि स्वास्तुि तदात्मकं पस्तु प्रमाणमाम तस्यैव वस्तुत्वसमर्पनात् । तपाचोळ- अमुचष्याचमस्पयगोचरस्थात् पूर्वोचराप्ररपरिहापाप्तिस्मिति माणपरिणामेन्यमियोपपरोमागीगौरत्याश्मिस्पयोमुचाना। स्वाम' रामम इत्यापि मन्यमय म्यापचापार । बस्तु पूफिर जाति वदानीमेष पोचरापरस्तीकविम्यास्मन्य पददेव विष्ठति। एतेन परतुनि पत्यारो पर्माः सिमा मर्वति । सामाम्प पिरोपवयं वि। एक हियामामार्म सारापरिणामास्मसरामुपगरिपु गोत्सवात् । परापरपोषम्यापिम्पमय बवासामाम्य द्विवीर्य, स्थासादिपपु सृत्तिप्रवत् । स्पेब एक पर्यायाम्पो विशेष एतस्मिन इम्ये काममा विपरिणामसप' मात्मनि पेविपापादिवत् । दिवीपोऽम्तिरगत विसरणपरिणामास्मको म्पविरेचस्पो गोमहिपादिवत् । प्रमाणफतु शिपिप । सापात्मनाममार्गनधि, परम्परयतु हानोपारानोपेका । यस प्रमाणामिन मिम पापममिमी यत्पपासाननिन्तिमपति स पन वहात्मायरो पेषवे पेदि प्रतीवि समयमानुभवसिता। अव प्रमायझयोरमेर एष। पर क्रियापरिणाममेवा मेष इति । प्रमार हिरM, वसई प्रमितिरूपा लिया इति । ॥ति शिवीयोम्याप ।

·तृतीयोध्यायः नयस्वरूपम् प्रमाण नयैरधिगम इति पदार्थाधिगमहेतुत्वेन निर्दिष्टयो प्रमाण- नययो प्रमाण व्याख्यात । साम्प्रत नयो व्याक्रियते । नयो हि प्रमाणविकल्प तस्य विकलादेशत्वात् । तथा चोक्त "सकलादेश प्रमाणाधीनो विकलादेशो नयाधीन ।" प्रमाणतो वस्तु परिगृहय परिणतिविशेषापेक्षयाऽर्थावधारण नयस्य प्रयोजन । एतदेव स्पष्टयितु शास्त्रकारस्तस्यानेकानि लक्षणानि निरुक्तानि । तथा हि-वस्तुन्यनेकान्तात्मन्यविरोधेन हेत्वर्पणात् साध्यचिशेपस्य याथात्म्यप्रापणप्रवणप्रयोगो नय । अथवा नानास्वभावेभ्यो व्यावृत्य एकस्मिन् स्वभावे वस्तु नयति प्राप्नोतीति नय । अथवा श्रुतप्रमाणविकल्पो नय । ज्ञातुरभिप्रायो घा नय । इमानि च सर्वाणि लक्षणानि एकमेवार्थ प्रतिपादयन्ति । प्रमाण हि द्रव्यपर्या- यात्मक सामान्यविशेषात्मक वा वस्तु विजानाति । नयस्य तु न तादृश सामर्थ्य । स हि वस्तु विजानन् केवल तस्य द्रव्यत्वाशं विजानीयात् पर्यायत्वांशं वा । तत्तु न सकल वस्तु, तादृशाशस्य चिकलत्वात् । सकलं तु वस्तु द्रव्यपर्यायात्मक । अत एव प्रमाणस्य सकलादेशत्वं नयस्य च विकलादेशत्व सुप्रसिद्ध। ननु स्वार्थनिश्चायकत्वान्नय. प्रमाणमिति चेन्न, तस्य स्वार्थंक-

·।
[ ४२ ॥
पशनिर्णयसपणत्वात् प्रमाणाद मिमत्वात् । ननुस्माकोशो पस्तु
भवस्तुमा यदि वस्तु वहिवत्परिपको नया प्रमाणे, परिमा
स्त परिवरिषयो नयो मिप्यामानमिति व बलम् । स्वाको
हिनमस्तु मायबस्तु, अपितु पस्तारा । यथा समुपोशो म समम्रो
नाप्यसमा अपित स्पष्देश दम्मान परिसमा बर्दियोमाशो
ऽसमुद्र स्यात् समुद्रपटुवा गा भवेत्। वस्थासमवस्तु म
समप्रमाविमानप्रति ननु नपो पदिपरतुन एकमेवधर्म शातिवाई
तस्प मिप्यावान स्मात् । वस्तुन एकपात्मस्यामापत्। पति
अनेमन्तात्मकमरवीति चेम, अनेसम्तास्मयापि बसका एक
पास्मात्यानमपि धर्मान्तरानिपेपर्ष सम्ममानमेव । सीवर
धर्मनिपम मियाज्ञान स्पादिवि न नमस्म मियायामल, वस
सापेक्त्वात् । वो मयस्य स्वार्थकोरानियत समीचीनम।
एप नयो लिपिको इम्बार्मिक पर्यायाभिषयोति । इम्पाकिस्म
यो मेवा, नैगम संमहो म्पपहारमोवि । निगम सपस्तवमपो
मैगम' महिनमोऽनमिनिए चायंसपम्पमानमाही, पण
म्पनापाहरणे म्पमिक्माणं कवित् पुरुष मित् प्रपति कि
कोवि भवाम् । स मार मोदन पचामीति, किन्तु न पौरनपर्याय
समिति, वर्ष पाप्रियते सा। मैगमोऽयमम्बोन्गुणप्रधान
भूवभेषामेरमापक, सपाऽमेवपारस्तुपामास ।समास्पबिरोपे
नकम्पमुपनीराविरोपेण समस्वमरणात् समापबा सत् उम्मै भत
प्रवादि। पिपुर सय सतापारमदानामपिरोस सप्रदो
भपति । इम्पमिस्पक' बीबागीवधरेममेवानां संमा। पट
इत्युक्त सपा पदावपमिपामविषयमवाना समर। समोर

·[ ४३ ] प्रतिपक्षव्यपेक्षो यावन्मात्रतज्जातीयपदार्थग्राहक । सर्वथा सन्मा- ऋग्राही तु तदाभास' । सग्रहगृहीतभेदको व्यवहार । यथा यत् सत् तद् द्रव्यं गुणो वा । द्रव्य तु जीवद्रव्यमजीवद्रव्यं वा । जीवाजीवा- पपि देवनारकादिर्घटादिश्चति । काल्पनिको भेदस्तदाभास । पर्यायार्थिकस्य चत्वारोभेदा -ऋजुसूत्र , शब्द ,समभिरूढ , एवं- भूतश्चति । ऋजुप्रगुणं वर्तमानं सूत्रयतीति ऋजुसूत्र । पूर्वापर- कालविपयानतिशय्य वर्तमानकालविषयानादत्तेऽय नय । अत्तीता- नागतयोविनष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभावात् । ननु वर्तमानपर्यायमात्रग्राहकत्वादस्य नयस्य लोकसव्यवहार- लोपप्रसङ्ग इतिचेदवास्य नयम्य विषयमात्रप्रदर्शनं क्रियते । लोक- संव्यवहारस्तु सर्वनयसमूहसाध्य । न चायमतीतानागतयोनिषेध प्रतिपक्षसव्यपेक्ष-वर्तमान-पर्यायमानयाहित्वादस्य । क्षणिकैकान्तस्तु तदाभास । लिङ्गसख्याकालादीना भेदाच्छब्दस्य भेदकथनं शब्दनय । दारा भार्या कलत्रमित्यत्र लिङ्गभेदात् त्रयाणा भिन्नत्व | जलमापो वर्षा ऋतु इत्यादौ संख्याभिन्नत्वाद् भिन्नत्वम् । विश्वदृश्वाऽस्य पुत्रो जनिता मावि कृत्यमासीदित्यादौ कालभिन्नत्वाद् भिन्नत्वम् । लिङ्गादिभेदं विना शब्दानामेव नानात्वैकान्तस्तदाभास । पर्यायभेदात् पदार्थनानात्वनिरूपक समभिसढनय' । शब्दभेद- श्वे दस्ति अर्थभेदेनाऽपि अवश्य भवितव्यम् । अन्यथा शब्दभेदस्य निरर्थकत्व स्यात् । इन्दनादिन्द्र', शकनाच्छक , पूरणात् पुर दर करोति ।

·इत्यादिषु शपमेदारभवोयरस्पेष। भवा नानानि सम
वीर्षकमर्ममाभिमुम्मन ला, सममित, पया गोरिस्थर्य रामो
पपपि बागापनेप्रम पर्वते वापि पाविरोपे स्क। अगवा पो
पत्र पर्वते स पत्र समेत्यामिस सममिस, सपाक्स ममानास्त
सभार भास्मनीति । पफ्स्यस्पाम्पत्र पनि स्पात् शानादीनों रूपा
दीन पायो तिमयेत् । पर्यापनानालमम्वरेणापीमारिमेरापन
सममिसामास'
झियाम्पस भेगमपसमेव मूग । पतमयापेपपा सामिक
क्रियापरिणविषय पप स राम्यो मुम्पने नाग्या परवति तदै
पेमो मामिपेचको न पूजा परब गयति तदेव गौन स्थितो न
रामिव इति । शियानिरपेरवेन लियावाचस्पनिको म.
पारस्वरामास।
पपु पूर्व पत्यारोऽयनया' बापानमात्। मम्मान प
समापेक्षा बिनाप्रहपसमाचपरता। अपरियम जय शमनपा
शम्पमानत्वात् राम्यममानव शयापेक्षपाप्ररूपस्य ।
पते मरपि नपाा पूर्वपूषमामिपा रोचमपपिपपामेति ।
बमाहि नैगमनपात् सप्रोप्रपपिपया सम्मामादित्वाचस्म । नगर
मस्त माषामावविपपत्ता परिपप । पर मैगमस्म भारे
सहम्पस्तवाऽमारपि। म्यपहार समहारपि मम्पपिपप गर मेर
प्रमेररिपपस्यात् । समाख पारिपमोऽमेदगोचरत्तात्। अनुसू
स्वतोपाम्पषिपयो पर्वमानपर्यायमाषिपयत्वात् । म्पहारस्तु
त्रिकामविपकत्वाद् बहुविषय | मुस्प्रेजिंगापिमरे सत्पपि मापभर
सीक्रियता शमनपस्तस्मारस्पषिपणा । प्रमुसूटस्तु माविषयः)

·[ ४५ ] पर्यायभेदेनाभिन्नमथै प्रतिपादयत शब्दाद् वहुविपयात् समभिरूढ सूक्ष्मविपय । स हि पर्यायभेदेन भिन्नमर्थ व्यनक्ति । क्रियाभेदेऽपि- चाभिन्नमर्थ कथयत समभिरूढान्न भूतो बहुविपय तस्य ततोऽ ल्पविपयन्वात । एते नया गुणप्रधानतया परस्परतंत्रा सम्यग्दर्शन- हेतवो भवन्ति । एतच्च सर्व नयाना प्ररूपणमागमभापया व्यवहा- रापेक्षया । अध्यात्मभापया तु मूलनयो द्वौ, निश्चयो व्यवहारश्चति । तत्र निश्चयोऽभेदविपयो, व्यवहारस्तु भेदविपय । निश्चयोऽपि विविध , शुद्धनिश्चयोऽशुद्धनिश्चयश्च । निरुपाधिकगुणगुण्यभेदविपयक शुद्ध- निश्चयो यथा केवलज्ञानादयो जीव । सोपाधिकतदभेदविपयको ऽशुद्धनिश्चयो यथा मतिज्ञानादयो जीव । व्यवहारो द्विविध सद्भू त- व्यवहारोऽसद्भू तव्यवहारश्च । तत्रैकवस्तुभेदविषय सद्भ तव्यवहार । भिन्नवस्तुविपयोऽसद्भू तव्यवहार । सद्भू तव्यवहारोऽपि द्विविध , उप- चरितानुपचरितभेदात् । तत्र सोपाधिकगुणगुणिनोर्भेदविपय उपच- रितसद्भू तव्यवहारो यथा जीवस्य मतिज्ञानादयोगुणा । निरुपाधिक- गुणगुणिनोर्भेदविषयोऽनुपचरितसद्भ तव्यव रो, यथा जीवस्य केवलज्ञानादयो गुणा । असद्भू तव्यवहारोऽपि द्विविध उपचरि- तामुपचरितभेदात् । तत्रासश्लिष्टवस्तुसवधविपय प्रथमो यथा देवदत्तस्य धनम् । सश्लिष्टवस्तुसबन्धगोचरश्च द्वितीयो यथा जीवस्य शरीरम।

·[४६ स्याद्वादनिरूपणम् बाद सिवाम्सः। स्वात्मपानोपारस्पाशा त्पादित्यय निपा पोध्नेयम्तवाको पोतको पा क्वचित् प्रयुम्पमानस्वतिरोपणवय प्रश्वार्यतस्वमषपपेन सूचप्ति प्रापशो निपवाना तत्स्थमावत्या ऐषकारारिषत् । स्पायरो हिमवनम्तस्पागात् सामगनपेठ पमाषपरमाणाम्या पस्तुन सदसरारिम्यवस्था प्रतिपारपति । यस्त दिन फेरम सत् , नापि पलमसत् अपितु सवमदात्मक प्रम पापात्म सामाम्पपिरोपाम्म नित्यानिस्पास्मसमस्ति । बस्तुना पभयास्मकरवं विस्तार सप्तमंगास्मरमतीतिसित । स्पयवा हि मनागमस्प पीर । वत्र पस्सुम्यवस्थार्या सवय स्पाप्रविश्वम्यापारस्सीपारात । परपसम्पनेनासस्वमपि सरयस्पात् । पतचिरस्कारे सम्पमध्यसत्यमिति। निरामवाश्म सम् विप्र- सम् निराक बम' । एवदुपयोगेन असमीचीमा रायमानाम्भपि समीपीनतो भवन्त । पतरमा तुनप्राविपि मस्पराम मवेत्। परापरम्पा इस्विन पुष्पपपरमस्वयषपाम् परिगरपक्स्पाम्पत्र कापना पा स्मयर स्पासापागीता पर पाबान मा मरास्नुपम्तरवस्पाम्पभापन पिरपति। न पास्पस्पातापम्पनेसम्स पारापरनामपेपस्प रेप रास्त्रकोपबागो। बाखवस्तु इम मिस खोपय म्यगदारोमि म सपया मम्पारनीयो मबत् दरपेक्त्वात् एस्मिन प पुरपे पुगपरम पितृसमुश्मानसपमागिनेस्तर पिसामहस्वपीरमातामहस्वनेणत्वम्पपस्वनिम्त्याएपोनेफे धर्मा ·[ ४७ ] विभिन्नपुरुषापेनया वर्तन्ते तादृशो व्यवहारश्चापि भवति । यद्य. यमाग्रह स्यात् य पिता स पितैव तदा तु तस्य सत्ताऽपि सदिग्धा भवेत् । एकस्मिन्नेव काले आमलकमाम्रापेक्षया सूक्ष्म, वदरापेक्षया च स्थूल प्रतीयते । रङ्को मनुष्यत्वापेक्षया राजसदृश शासकशासि- तापेक्षया च तयोर्महान् भेद इति सर्वत्रानेकान्तशासनं लोकव्यवहारे प्रतीतिसिद्धम् । तथैव शास्त्रे पदार्थाना नित्यत्वानित्यत्वादिविचारावसरे ऽस्योपयोगो भवत्येवानाहूतोऽपि । न खलु यो द्रव्यापेक्षया नित्य स पर्यायापेक्षयाऽपि नित्य स्यात् । अन्यथा सुवर्णवत् तन्निमिताभूष- रणस्यापि नित्यत्व भवेत् । तथैव य पर्यायापेक्षयाऽनित्य स न द्रव्यापेक्षयाऽपि अनित्योऽन्यथाऽभूपणवत् काश्चनस्याऽपि विनाशो भवेत । वस्तु सामान्यात्मना नोदेति, विशेपात्मना तु व्येति उदेति च । न खलु काश्चन काञ्चनत्वेनसमुत्पद्यते, आभूपणत्वेनतु समुत्प- द्यते विनश्यति च । तत एवोत्पादव्ययध्रौव्यत्रयमेकत्र युगपत् सभ- वति । घटमौलिसुवर्णार्थी जनोऽय घटनाशमौल्युत्पादसुवर्णस्थि- तिपु सहेतुकमेव शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं याति । गोरसत्वेऽपि दधि- पयसोभिन्नत्वात् पयोव्रतो दधि नात्ति, नापि दधिव्रत पयोऽत्ति । अगोरसवतस्तु द्वयमपिनात्ति, तस्मात्तत्त्वस्य त्रयात्मकत्वान्नित्यानित्या- त्मफत्वमिति । तथा चोक्त स्वामिसमन्तभद्राचार्यण- घटमौलिसुवर्णार्थी नाशोत्पादस्थितिष्वयम् , शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो याति सहेतुकम् । पयोव्रतो न दध्यत्ति न पयोत्ति दधिवतः, अगोरसवतो नोमे तस्मात्तच त्रयात्मकम् । ।

·[ ४८
सप्तभगीविवेचनम्
प्रमाणनयोधिगम इस्पनेन रिपियोऽपिगम प्रतिपादिवः प्रमा
पारमको नयारमफरोति । सामन्यन ववाधिगम प्रमाणात्मक
रावस्तत्त्वाभिगमो नयास्मक । मय शिविपोपमासममा पचवेत
विपिप्रतिपक्षमापाग्यात् । इयमेव च ममाण-सममंगी नपसममंगीति
म्पपहियते। समाना भाला बाया-समाचार सम्-
ससमगीति कर मानि पापानि स्पारस्पेष पट', स्पामा
स्स्पेवपट स्यादस्ति नाविप पट ,स्पारनकम्मापण पट, स्यादस्ति
पापकम्पम,स्यामास्ति चापकायमस्यापस्ति नास्ति चापहम्याम
श्मे समापि मंगा एस्मिन बत्तुनि भविरोधेन विनिमतिपेप
प्रपनमा प्रभवशावतारयितु शाम्पते । दमा बारपसारमा
प्रभवशास्त्र वस्तुनि पिरोघम विधिप्रविपेपासना समगी।"
ननु सम्पन्न स्माविमा मितिचत्, सिमासाना सानिध
त्वात् । मनु स्वाससमैव मिासेविचत् सप्तपा सरायानामुत्परो
संशय सप्तविभवं तु बतिपयीमवपर्मायो समरिपत्वात् । वार
शपाम स्विस्सत्वं चिरसव, मापितोमन, भषकम्पत्य
कचिरसस्वविशिष्माकम्प पिएसस्वविशियपतम्मलमा
पितामयपिरिम्पकम्पस्वम् हि सप्तका पर्व र पशिवपधिपाप
सप्तरसंवा । या चोक
"मा समारयः सप्त, सशयाः सप्त उद्भवा ।
निधासा सप्त, सप्त म्युः प्ररना समोचराफ्पपि ।"
-

·[ ४६ ] अत्र घट स्यादस्त्येव वा नवेति फयेचित्सत्त्वतदभावकोटिक प्रथमः संशय । - ननु कथचित्सत्त्वस्याभाव कथंचिदसत्त्वं,तस्यनसंशयविपयत्व- संभवः कथचित्सत्त्वेन सह तस्य विरोधाभावात्, तथा च कथं प्रथमः सशय इति चेत्-दर्शितसंशये कथश्चिदस्तित्व-सर्वथाऽस्तित्वयोरेव कोटिता । तयोश्च परस्पर विरोधानोक्तानुपपत्तिः । एच द्विवीयादि- संशयप्रकारा अपि जादव्यर । ननु धर्माणां सप्तचिधत्वसिद्धयभावे नैतत् सर्चमुपपन्न भवति । तत्सप्तविधत्वसिद्धिश्च न संभवेत् । प्रथमद्वितीयधर्मवत् प्रथमतृतीया- दिधर्माणां क्रमाक्रमार्पितानां धर्मान्तरत्वसिद्ध सप्तविधधर्मनियमा- भावात् , इति चेन्न, क्रमाक्रमार्पितयो प्रथमतृतीयधर्मयोधर्मान्तर- त्वेनाप्रतीत्ते । स्यादस्ति घट इत्यादी घटत्वावच्छिन्नसत्त्वद्वयस्या- संभवात् । मृएमयत्वाचवच्छिन्नसत्त्वान्तरस्य संभवेऽपि दारुमय- त्वाचवच्छिन्नस्यापरस्यासत्त्वस्यापि सभवादपरधर्मसप्तकसिद्ध. सप्त- मग्यन्तरस्यैव सभवात् । एतेन द्वितीयतृतीयधर्मयो क्रमाक्रमा- पितयोधर्मान्वरत्वमपि निरस्तम् । एकरूपाचच्छिन्ननास्तित्वद्वया- सभवात्। नन्वेव प्रथमचतुर्थयोद्वितीयचतुर्थयोस्तृतीयचतुर्थयोश्च सहितयो कथ धर्मान्तरत्वम् । अवक्तव्यत्व हि सहार्पितास्तित्वनास्तित्वोभयं, तथा च यथा क्रमार्पितास्तित्वनास्तित्वोभयस्मिन्नस्तित्वस्य योजन न संभववि अस्तित्वद्वयाभावात्, तथा सहार्पितोभयस्मिन्नपीति चेन्न ।

·स्वा प्रवकळमत्व सहापितोमपमेव नसिम्तु सदापितयोरस्तित्वनास्ति स्पयो सर्वथा यह मशक्यत्वहर्ष धर्मान्तरमेव । तथा च सरवादिना महिवमयकम्पत्पादिक धर्मान्तर प्रदीविमिव । नमु-प्रवक्तव्यत्व यदि धर्माम्वरं तहि यतम्यस्थमपि धर्मान्तर स्वात् वमाबाटमस्य पहम्मत्वयमस्य समान तेन साहाष्टमंगी स्यान सप्तमंगीविरम- सामाम्पेन पकव्यवस्पातिरिकस्यामापात्। सवारिहपेस बक म्यत्वं सुप्रथमर्मगारावेषाम्पमूतम् । यरि पळम्पर्य नाम समाप्ति रितो मर्म सीवि वा बकम्यत्वावलमत्वाम्प पिपिप्रवि पेपकरुपमाविषयाम्पो सत्तामात्वाभ्यामिष समममम्वरमेष प्रामो नीति म सत्त्वाऽसत्तापि-सरियपमम्मापासप्रसा। नग्येनमपिम्सम्याम्पवयोरेऽपि म्यूनसम्पाम्पत्रमेए-कर्म सिवपत् सवाभत्तयोमपामापात् । यत् स्वरूपेश सत्वं हरेक पररूपेण सत्ववपाप न मधमारतीमर्मगौ पदत वसस्तवीपारि मंगामापात् इस सप्तमगीदिपोत्- भोप्यते सस्पायपश्विमसव परस्पादिममसस्वमि- स्पयोरमेराचयापसिद्ध, सम्पमा स्वरूपेणेच पररूपेणापि सस्वप्रसंगात् । परस्पेन स्वम्पेयास्मसत्तासगात् । एषमेरे परमंगेप्यापि मिमत्वं सावप्प। महिसास्वमेव बस्तुन स्वरूप वरूपा रिमि सत्त्वस्व पररूपादिमिरसत्वरयापि प्रविपरो । नापसात्वमेष, स्वरूपारिमि सस्सस्पापि प्रवीदिसियत्वात् । नापि बदुमयमेष, ·[ ५१ ] तदुभयविलक्षणस्यापि जात्यन्तरस्य वस्तुनोऽनुभूयमानत्वात् । यथा दधिगुडचातुर्जातकादिव्योद्भवं पानक केवलं दधिगुडाद्यपेक्षया जात्यन्तरत्वेन पानकमिदं सुस्वादु सुरभीति प्रतीयते। तथा च विविक्त- स्वभावाना सप्तधर्माणा तद्विषयसंशयजिज्ञासादिक्रमेण सप्तोत्तर- रूपा सप्तमगी सिद्धति । इयं च सप्तभगी द्विविधा, प्रमाणसप्तभगी नयमप्तभगी चेति । किं-पुन प्रमाणवाक्यं किंवा नयवाक्यमिति चेत् एकधर्मवोधनमुखेन तदात्मकानेकाशेपधर्मात्मकवस्तुविषयक- चोधजनकवाक्यत्व सकलादेशत्व । तदुक्त-"एकगुणमुखेनाशेपवस्तु- रूपसग्रहात् सफलादेश " अस्यायमर्थ. यदाऽभिन्न वस्तु एकगुणरूपेणोन्यते गुणिनागुण- रूपमन्तरेण विशेषप्रतिपत्तेरसभवात् तदा सकलादेश ।' एकोहि जीवोऽस्तित्वादिपवेकस्य गुणस्यरूपेण अभेदवृत्या अभेदोपचारेण वा निरश समस्तो वक्त मिष्यते । विभागनिमित्तस्य तत्प्रतियोगिनो गुणान्तरस्याविवक्षितत्वात । कथमभेदवृत्ति , कथं चाभेदोपचारश्च इति चेत्-द्रव्यार्थत्वेनाश्रयणेतदव्यतिरेकादभेदवृत्ति । पर्यायार्थत्वेना- श्रयणे परस्परव्यतिकरेऽयेकत्वारोपाभेदोपचार इति । अभेदवृत्त्यभेदोपचारयोरनाश्रयणे एकधर्मात्मकवस्तुविपयवोध- जनकवाक्यं विकलादेश । । तत्र स्वरूपादिभिरस्तित्ववन्नास्तिस्वमपि स्यादित्यनिष्टार्थनिवृत्त्यर्थ स्यादस्त्येवेति एवकार कर्तव्य । तेन स्वरूपादिभिरस्तित्वमेव न

·[ २ ]
नास्वित्वमित्यापाते। सवानिमिषा भयोगम्याप्रमोपमा
मम्ययोगम्परप्रकोप, मत्पम्तायोगम्पसपोरसोपवित्र
विरोफ्णसवैषधरोयोगम्पपगायकोषमा राम पार पर।
विणेप्पसनदेवधरोन्पयोगम्पपरोपको-पका पाय एष पनु
पेरा। प्रियासमवेयरोस्पतायागम्परपोषको पानी
सरोज मबस्पेव । स्वारस्येव पट इत्यादी पप बिगासवधर
समापि नास्वन्तापोगम्पपप्पर, मनिरापरो! स्मिचिपटेड
स्वित्वस्यामापेऽपि वाटरामयोगसममाता मतोत्र किरासन
वरपेपि प्रयोगम्परप्राव । तानमय एमास्यबेस्यारी
बियास्पसस्पेपि वारोषधरस्वीपरात् ।
स्पाप्टमस्य पानेसम्तविधिविचारादिपने पविण्मामेष
सिवायरचनेचन्तार्यो एमते । अनेचम्तव मामानेकपास्म
पर्व। न सप्टम्मेवानेचम्मस्प मोबनेसवारिपचमन
पंचमितिवारस्पायमेन समग्रम्पकोग्नेसम्बोपनेप
पिरोपहपेण मापनामस्त्पामिरामायोगात् ।
पर स्वाम्पसमभारस्ति पराम्पसमापनास्वी
स्वसको इतिचेत्, पटोपावेनास्तिपरत्वेन स्ति। सम्परपे
नास्ति सुपपरम्परपेन नास्ति। सपेशस्ति परप्रहास्ति।
स्त्रमावस्ति परचमामास्तीति ।
मनु प्रमेयस्पकिंस पापररूपमिति पत्-प्रमेयस्प प्रमेयमा
रिक स्वरूप पलादिक पररूपम् । प्रमेयं प्रमेयपेन्प्रस्ति परस्पारिन्य
नास्ति । तर जीवाशिम्पायर्या परणां एय माम्पमपेयस्तित्व

·[ ५३ 1 तत्प्रतिपक्ष तदभावमशुद्धद्रव्यमपेक्ष्य नास्तित्वञ्चोपपद्यते । महासत्त्व. रूपस्य शुद्धद्रव्यस्य सकलद्रव्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षया सत्त्वस्य विकल- द्रव्याद्यपेक्षयाऽसत्त्वस्य च व्यवस्थिते । एवमेव सकल क्षेत्रकाल- व्यापिन आकाशस्य सकलकाल लक्षेत्राद्यपेक्षया सत्त्वं यत्किञ्चित क्षेत्रकालाद्यपेक्षयाऽसत्त्व च ज्ञातव्यम् । ननु-अस्तित्वमेव वस्तुन स्वरूप न पुनर्नास्तित्वं तस्य पररूपा- श्रयत्वात्। यदि पररूपाश्रितमपि नास्तित्व वस्तुन स्वरूप तदा पटगत- रूपादिकपि घटस्य स्वरूप भवेत् इति चेन्न, उभयस्याऽपि स्वरूप- त्वे प्रमाणसद्भावात् । घटस्य स्वरूपाद्यपेक्षयाऽस्तित्व, पररूपाद्य- पेक्षया च नास्तित्व । प्रत्यक्षेणैवानुभूयते । अनुमानसिद्ध चैतत्- अस्तित्व स्वभावेन नास्तित्वेनाविनाभूत विशेषणत्वात् ,साधर्म्यवत्। अविनाभूतत्वं च नियमेनकाधिकरणवृत्तित्व । घटोऽभिधेय प्रमेय- त्वादित्यादिसाधय॑हेतावपि वैधय॑मस्त्येव, अभिधेयत्वाभावाधि- करणे गगनकुसुमादौ प्रवृत्तिमत्त्वेन निश्चितत्वं प्रमेयत्वस्य वर्तत्त- इति तादृशहेतोर्वेधर्म्यमततमिति। एव नास्तित्व स्वभावेनास्तित्वेना- विनाभूत विशेषणत्वात, वैधर्म्यवदित्यनुमानेनाऽपि तयोरविना- भावसिद्धि । ननु पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वादित्यादिकेवलव्यतिरेकि- हेतौ वैधयं साधर्म्ययण विनाऽपि दृश्यते इति प्रोक्वानुमाने न दृष्टान्त. सगतिरिति चेन्न, केवलव्यतिरेकिहेतावपि साधर्म्यस्य घटादावेव सभवात् । पक्षभिन्न एव साधये न पक्ष इति नियमाभावात् । इतिभङ्गद्वयम्।

·[४] पट स्पादस्ति नास्ति पेवि तृतीया, कमापिक्स्पपरस्पायपेषग स्विनास्स्यास्मको पट इति । सदापिवस्वपररूपापिविषधार्या स्या गाच्या पट, साप मशक्यत्पारिदिचतुर्थमा पस्त यं सहा- पिचो प्यपर्यापी चामिस्प स्पारदिपायलम्य एप पट विषम मजा म्परत पाय समस्वी प्रध्यपर्यापी पाभिस्य स्पाभास्ति पाम कम्प पर पट इति पप्ठो मङ्गलः । पर्व म्यस्वी कमापितो समस्त्री सहापियो सम्पपर्यायावामिस्प स्पास्ति नास्ति पारहरप एव पट इति सममो भा। पत्र प्रम्पमेष दरी भवा स्पादस्तीविमा एक एपेति सस्पिमर्द न पुक पर्यायस्माऽप प्रतीतिसिदत्वात्। वा पर्याय एव वरव भवः स्वामारदीविमा एकपति सौगवमवमपि म पुहिक द्रम्म स्थापि प्रतीसिसिमत्वात्। पषमवतम्यमेव पस्तुतत्त्वमित्यपहम्मे म्वोपि स्वामीनतिमिविवत् स्वाचनमामिव । एबमम्मेपा मवेशाम्ताना प्रवीक्षिणाधिवस्वारनेचम्बार पर भेयाम् । ननु प-अनेकारपि पिपिप्रतिपेपरूपा सममगी प्रपवते न पार प्रथमपधेनेसम्तस्प निषेपम्पनामफाम्प स्पादित वस्त. बोकोपानुफा मनवस्था छ । तारीप्रम्बस्मात्यपरानेसम्तमप मपा दिपिप्रतिपेपको मिबाप्पत्वात् । मरि स न रहते ak निधि परतु सप्तमीसमासम्समिति सिदाम्तम्यपाव इति , प्रमापनपरिकामेपाचप्रापि तमारो । तपाहि-पचम्मोहि पिपा सम्पगेनतोमिकसम्ववि। प्रनम्तोपिपिप सम्प गनेाग्यो मिम्मानेकाम्बम ति। पत्र सम्पगेयम्तरवारप्रमाण ·. [ ५५ ] विपयीभूतानेकवर्मात्मकवस्तुनिष्ठकधर्मगोचरो धर्मान्तरानिषेधक । मिध्यकान्तस्त्वेकधर्ममात्रावधारणेनान्याशेषधनिराकरणपर एवमेकत्र वन्तुन्यस्तित्वनास्तित्वादिनानाधर्मनिस्पणप्रवण प्रत्यक्षा- नुमानागमाविरुद्ध सम्यगनेकान्त । प्रत्यक्षादिविरुद्धानेकधर्मपरि- कल्पन मिथ्यानेकान्त । तत्र सम्यगेकान्तो नय , मिथ्र्यकान्तो नया- भास. । सम्यगनेकान्त प्रमाण, मिथ्यानेकान्तश्च प्रमाणाभास इति कथ्यते । तथा च सम्बगेकान्तसम्यगनेकान्तावाश्रित्य प्रमाणनयविवक्षा- भेदात् स्यादेकान्त , स्यादनेकान्त, इत्यादिसप्तमगा करणीया । इय च सातभगी नित्यत्वानित्यत्वैकत्वानेकत्वादि वर्मप्वपि निरूप- णीया । यथा स्यान्नित्यो घट स्यादनित्यो घट इतिमूलभगद्वयं । घटम्य द्रव्यरूपेण नित्यत्वात् पर्यायरूपेणचानित्यत्वात् । तथैव स्यादेको घट स्यादनेको घट इतिमूलभगद्वय । मृद्र्व्यरूपेण घट- स्यकत्व स्थासकोशकुसूलादिपर्यायपु तस्यैकत्वात । पर्यायरूपेणानेको घट रूपरसाधनेकपर्यायात्मकत्वाद् घटस्य । नन्वयमनेकान्तवादश्छलमात्रमेव, तदेवास्ति तदेवनास्ति तदेव- नित्य तदेवानित्यमिति प्ररूपणरूपत्वादस्येति वेन्न-छललक्षणाभावात् । अभिप्रायान्तरेण प्रयुक्तस्य शब्दस्यार्थान्तर परिकल्प्य दूपणामिधान छलमिति छलसामान्यलक्षण | यथा नवकम्बलोऽय देवदत्त इति- वाक्यस्य नूतनाभिप्रायेण प्रयुक्तस्यार्थान्तरमाशक्य कश्चिद् दूपयति, नास्य नव कम्बला सन्ति दरिद्रन्वात् । द्विकम्बलवत्वमपि न सभा- व्यतेऽस्य कुतो नवेति । अनेकान्तवादे तु तादृशलक्षणस्य प्रसग एव नास्ति।

·प्रय मेरावर ममातमार, परिमन मानुमिनिम्यानामस्ति- स्पनास्तित्वारिपर्माणाममममाम् । पपा माणुष पुष्पा पेस्पापरक शान संशपः परमिनियमपागुत्ततामाषप्रमरामस्वान् नवा पमपि, इति पा-पिगपातापापमपमरापो दिसामा- म्पनरपवार विरायमरपार विपस्मतम गायते । अनेकाम्दबारे मुगिरायोपत्तप्पिरमविदवा पर । सहपपरस्पारिमिराणा प्रारमय मुपसभाना सम्माविरोपापसम्परननम्नपारोनसंशपमरमिति। मनु-भनेत्रातार विरामारयोगापा समरम्ति । वारि लाग्रा विधिप्रतिपपपपोरस्तित्वनास्तिस्पमपोन समामामा भाषया परस्पर पिरोपारिवि निरोपोप । अस्तित्वस्यापिकरण- मम्पमास्तित्वस्पाधिकरणमापरिस्तित्वनास्विस्तपारयधिरपणम्- तस्पदिमिमाधिमणपतिस्वारितिरितीयारोफापेम रूपसास्तिस्य यम र सपेस नास्विल तारारूपगारपि प्रत्येप्रमस्तित्तनास्विस्था स्माल पकाय, तर सरपपररूपाम्या तयोरपि मरयमस्तिावना स्वित्वात्मपर्व स्परपपरसपाम्यामिस्पनबरा। अप्रामाणिप्रमा पदापपरिकल्पनापि मास्पमारोनबस्पति प्राप्यते । पेन रूपय सस्प तेनरपेयासपस्पपिमसायम रूपेण पासत तेन स्पेस सत्यस्वापि ममकिरिति सर । सर्वपी पुगफरमाप्ति सम स्प मिपानात् । पन स्पेण मत्व वेन रूपेशामत्वमेव स्पाम तु मत्त, पन सपेमसत्ततम सत्वमेव स्यामत्वसत्वमिदिम्पविर, मत्सर विषयगमन म्पतिकर इति धनात् । सस्वासत्तास्मफरपेपरतुन' मित्वमविनियमराकोसशय तिमामिप्यतामविपति। व सत्तासरपास्मना पस्तुमोऽभाष इति ।

·[ ५७ ] अत्रोच्यते--विरोधो ह्यनुपलभसाध्य । वस्तुनि स्वपररूपाध- पेक्षया कथञ्चित्प्रतीयमानयो सत्त्वासत्वयो को विरोध । न हि स्वरूपादिना वस्तुन सत्त्वे तदैव पररूपादिभिरसत्त्वस्यानुपलभोऽस्ति, द्वयोनिधिमुपलभात् । विरोधो हि त्रिधा व्यवतिष्ठते-एको बध्यघातकभावलक्षणो यथा अहिनकुलयोर्जलानलयो । द्वितीय सहानवस्थानरूपो यथा एक- म्मिन्नाम्रफले श्यामतापीततयो । अनयो सहावस्थानासभवात् । तृतीय प्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावात्ना यथा सति मणिरूपप्रतिबन्धके बहिना दाहो न जायते इति मणिदाहयो प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावा- ख्यो विरोध । त्रिविधोऽप्येष विरोधोऽस्तित्वनास्तित्वयोवस्तुनि सर्वदानुभूयमानयोन प्रतीतिगोचरो भवति । एतेन वैयधिकरण्यमपि निरस्त सत्त्वासत्त्वयोरेकाधिकरणतया प्रतीतिसिद्धत्वात् । अनवस्थादोषोऽपि नानेकान्तवादिना संभवति । अनन्तधर्मात्मकवस्तुन स्वयं प्रमाणप्रतिपन्नत्वेनाभ्युपगमात् नाप्रा- माणिकपदार्थपरम्परापरिकल्पनारूपमनवस्थानम् । एतेन सकरव्य- तिकरावपि प्रत्युक्तौ, प्रतीतिसिद्ध वस्तुनि कस्यापि दोषस्याभावात् । दोषा हि प्रतीत्यसिद्धपदार्थगोचरा भवन्ति । प्रतीतिसिद्ध संशयाऽ प्रतिपत्यभावानामप्यवकाशो नास्तीति पूर्वोक्ताष्टदोषसंभावनालेशो ऽपि न विद्यते। इमामनेकान्तप्रक्रिया प्रचादिनोऽपि स्वीकुर्वन्त्येव । यद्यपि कण्ठतस्तरस्या विरोध कृत कित्वेकानेकात्मकतत्त्वस्वीकारादस्या. सर्वत्रानुसरणं तैरपि कृतम् । तथाहि.-

·E८ ]
साम्पास्वापत् सत्वरमस्वममा साम्पापस्था प्रतिरिति कर
पम्ति । तेषां मत प्रसापतापपयोक्तामधारणासादनारिमिमस्वमा
पानामनेकास्मनामेकप्रपानात्मकल्पस्वीपरेशननेभस्मस्परसन
स्वीकारात् । समुदायसमरासिनोरभरात समुराविनी गुमनामने
समुदायस्य रेकस्य भवाम्मुपगमात् ।
पौग्नस्तु (नयामियरोपिको) ब्रम्पस्वारिक सामापनिरोपा
मिम्मङ्गीर्यन्ति । इम्म उम्पमिस्पमुगवपुद्धिपिपस्त्वात् सामाम्य,
गुयो न प्रर्म कर्म न इममिति म्माधिसिपिपरमाधिप ।
वर्षकमेव इम्म गावि सत्ता पेयापरा, पित्वायपेपमा पपा,
श्स्यमय परापरास्मसमभ्युपगम् । एवं सामाश्वियात्मक
त्वमेस्स स्वीयम् । तर गुगल सर्मत सामाम्पविशेष इति ।
सौगता भपि मेवामानमेमनेडामर प्रविपारयन्ति । पाप
परिमारन मेषादयान नेप्रतिमासात्मकमेप चित्रमानव
निरोपात् ।नीलपीतादिन्यमानमान हिषिमान न स्पेनमामा
नापि भेषमानममेकमेष मेषमानमिमिस्पनुभवविरोपान ।
इमानि मेचम्मानानीरपनुमपप्रसगारमा जानसमई
विमान सौगवादीनाममीपमेव ।
मीमांसघ मपि प्रमानमितिप्रमेणधरम सार्न परमई
मानामीरममुमवात् सीलम्वीस्पर स्पा ममाम्मरेपने प्रतिमहिना
मुमसिदा पवत परवि सामनेधनरासन अति ।
अहिंसातत्त्वम्
स्पानिपणानगरमपना अनाचारामाधारमनाया at

·[ ५६ ] साया विवेचनं क्रियते । हिमाया प्रभावरूपाह्यहिंसा । अतो हिंसा- स्वरूपज्ञानमन्तरेणाहिंसाया जान न स्यात् । भावज्ञान विनाऽभाव- घानामभवादिति तायद् हिंसाया स्वरूप कथयितुमुपक्रमे । प्रमत्तयोगहेतुकप्राणव्यपरोपणलक्षणा हिमा। प्रमत्तयोगो हि कपायसम्बन्ध । प्राणाश्च द्रव्यभावभेदेन द्विविधा द्रव्यप्राणा पञ्चन्द्रियाणि, मनोवाक्काययलानि, श्वासोच्छ्वासआयुश्चति दश । तत्रैकेन्द्रियस्य चत्वारो, द्वीन्द्रियस्य पट , त्रीन्द्रियस्य सप्त, चतु- रिन्द्रियम्याष्टो, निर्मनस्क्रपश्चन्द्रियस्य नव, समनम्कपञ्चन्द्रियस्य दश द्रव्यप्राणा भवन्ति । भावप्राणास्तु चैतन्यात्मका । एतेपा यथा संभव व्यपरोपणकरण हिंसा । प्राणव्यपरोण हि प्राणवियोग । प्रमत्तयोगहेतुकत्वे सति प्राणवियोगत्व हिंसाया लक्षण । अन्यतराभावे हिंमाभावनापनार्थमुभयमुपादीयते । प्रमत्तयोगाभावे केवलस्य प्राणवियोगस्य हिंसात्वाभावात् । ननु नैतत् समीचीनं, प्राणव्यपरोपणाभावेऽपि प्रमचयोग- मात्रादेव तत्र हिंसाया प्रोक्तवान् । नैप टोपस्तत्रापि भावलक्षणस्य प्राणव्यपरोपणस्य सद्भावात् । सकपायो ह्यान्मा पूर्व स्वयमेवात्मनाऽऽन्मानं हिनम्ति । पश्चादन्येपा चधो भवेद् मा वा भवेत् । ननु जले स्थले चारशे जन्तुसद्दावादयं लोक सर्वत्र जन्तु- मालाकुल । तन्त्र चरन माधु कथमहिंसक स्यात् । सर्वत्र जीव- व्यपरोपणमंभवादिति चेन्न-यात्मत्वपरायणम्य साबो कपाय- चोगाभावादहिसरत्वमेव । -- .

·। , [ ६० किन निविपा प्रासिन', सूक्ष्माः स्पूनामापे सूरमारते विश्व पिसुमारा' भरपत्वारोप । सेतु परस्पर संपऽपि न पीस मवाप्नुवन्ति। ववस्तपा संपर्वपिन परत प्राणम्पपरोपससमावना । हेपा स्वायुपा पपात् स्वयमेम मरणात् । 4 स्मास्ते संपवापर ऐन पोगिना विषयितु शसस्ते विनापि संमवारममो हिंसा संभवेत् । तस्यात्मपरिमवी हिंसाप्रपस्वमामात् सा स्यात् । पुरप्पापभरणं दिमावस्वमाचोड - मावो हि पुस्पाप मन एमा पापस्य पाशुम इति । अम्मम-विष्यग्नीवबिसे लोके, म परन् कोऽप्पमोचयत ! मारेकसामनी पन्ध-मौधौ पेमामपिप्पलाम् ।" भव पर रुपिया निवामो हिमां कुपोपि रुपमप्रसारा पवटे मस्स्पादीन ग्रहीतु सभिपएको पीबरो बास मस्स्वागमना मावाचाननम्नमपि एवं पाप मोको मागमे स्वसिासकम्प स्वात्तस्म । रुपास्तु न वारा स दिन हपिकायमेव करोति । म बीवाईमासापस्वस्थ, मत एव सबाराति भगवान् माहि नो रहस्पपि । तया पोक भारमे पि सदा रिमा सुपी सकिपिडी त्यजेत् । प्नतोऽपि कर्मकादुप्प पापोऽनमपि पीचर ।। दवा प्राणम्पपरोल व रिसा भपति परवागादिकपाम- प्रेरि मधेन् । रागापायरय माप तु माणम्पपरापण सस्पपि न दिसा ·तु [ ६१ ] भवति, ततो भावहिमव मुख्यतो हिंसा प्रोच्यते । रागाद्यावेशे मति जीवो म्रियता मा वा म्रियता, हिंसाऽवश्यमेव भवति । यदि कपायोऽस्ति निश्चित हिंसा। श्रात्मन सूक्ष्माऽपि हिंसा पर वस्तु- निवधना न भवति । अत एव कश्चन हिंसामकृत्वाऽपि हिंसाफ्ल- भाग्भवति तादृशपरिणामसद्भावात् । अपरो हिंसा कृत्वाऽपि हिमा- फलभाजन न स्यात् , कपायरूपपरिणामाभावात् । एकस्याऽल्पा- हिंसा परिपाकेनल्प फल ददाति तीव्रकपायत्वात् । अन्यस्य महा- हिंमाऽपि परिपाके स्वल्पफला भवति मन्दकपायत्वात्। मैव हिंसक- स्य तीव्रफल दिशति अपरस्य च मन्द । सहकारिणोरपि मनुष्ययो रेकैव हिंमा फलकाले वैचित्र्यमादधाति । कदाचिद्धिसामेक क्रोति तम्या फलभाजस्तु बहवो भवन्ति । कदाचिद् बहवो हिंसा विदधति, हिंसाफलभाक्त्वेक एव भवतीत्याद्यनेकानि वैचित्र्याणि हिंसाविपये प्रपश्यता जनेन हिंस्यहिमकहिमाहिंसाफलानि तत्त्वेनावबुध्याव- श्यमेव हिंसा त्याज्या । तथा चोक्त हिंस्यहिंसकहिंसातत्फलान्यालोच्य तत्वतः । हिंमां तथोझेन यथा, प्रतिज्ञाभङ्गमाप्नुयात् ।।१।। प्रमत्तो हिंसको, हिंस्या-द्रव्यभावस्वभावकाः । प्राणास्तद्विच्छिदा हिंसा, तत्फलं पापमञ्चयः ॥२॥ मत्रौपधिदेवतायनातिथिभोजनाद्यर्थ कृताऽपि हिंसा हिंसव तत्फलमपि तीव्रपापमञ्चय एव । तथापि हिंमा पाप विजानन्तोऽपि केचिद् प्रतिपादयन्ति यद् वर्माद्यर्थ हिमाया न कश्चिद् दोषो विद्यते।

·[ ६० ]
भपरे पम्ति-धर्मो वि देवताभ्या समुस्पयते, मतो रेश्वार्य
विदिवा हिसा न पापाय।
मम्मे परिप्पाहरम्ति-पूम्पनिमिवोबादीनो पाटो न
दोपाय प्रतोतिथ्य सत्वसमपनमवायमेव विधेयम् ।
मपरे । बम्पम्ति-बहुससपाधयमुत्पमाराहायरेक्सरसपा
वोत्म भोगने परमिति महासावस्यैषस्य हिमने मुहिसावम ।
ऐपिकर मम्पम्ते-पकस्मैप हिलगीवस्य बिनारोन पा रखा
भवति, प्रयो मिजीवानो रिसनमवायमेष सम्पमीति अपना
पाखीपपाविनोभी निखा जीवन्तो गुरूमा समुपाजयन्ति त
पोनुकम्पप तदुपरीति पम्ति ।
रेचिस्- धीचा मासिनः मन्ति सेपी पप एप वपुरम
मुहिरिवि अपना जीवानो मुखमाप्तिदुर्वमवि मुमिनो वा मुग
परोपात् मुमिन ए विएम्तीति समाचवे ।
ऐचित्-समापिस्थिवस्य गुरोः सुपर्मामिमापिसा शिम्बरण
शिरस करनि म पर प्रमापाप्नोतीस्परपमेव दरिद समीप
मिस्त।
पेचित्-पपा पषिनारो परे स्विनामटासीय मामिपिर्व
पेश गणित तपशीरपिमा तसिपस पात्मा तो निमरप पणा
पाग्य स्थानं गपवीति ममनानने नमम रोप प्रति पनमपिपा
सिवा ग्गरपरिका मापात ।

·[ ६३ ] केचित्-यदि कश्चन बुमुक्षया मरणासन्नो भोजनार्थमायातहि तद्रक्षणवुद्धया स्वशरीरमासदानमपि धर्माय जायत इति निगदन्ति । इमे च सर्वेऽहिंसाभासा एव नत्वहिंसा । एतेपा स्वतो हिंसारूप- त्वादननुकूलत्वाच्च । न च कदाप्यहिंसा हिंसाजन्या सभवेत्। यम्मै- कस्मैचित्प्रयोजनाय येनकेनाऽपि प्रकारेण कृत जीवहनन हिंसैव । हिंसा द्विविधा, साकल्पिकी असाकल्पिकी च । मनसा वाचा कर्मणा कृतकारितानुमोदनैश्च सकल्पाद् या हिंसा क्रियते सा साकल्पिकी । हिंसास कल्पजन्यत्वात् । हिमासकल्पाभावेऽपिया गृहि- णोऽनिवार्य्या हिंसा भगति साऽसाकल्पिकी । सा च त्रिविधा-श्रारं. भजन्या, उद्योगजन्या, विरोधजन्या चेति । पञ्चसूनासु गृहनिर्माणा- दिपु च या गृहस्थस्याऽनिवाऱ्या हिंसा सा अभजन्या । जीविको. पायस्वरूपन्यायानुकूलाऽहिंसकोद्योगजन्या द्वितीया । इतराक्रमणे स्वस्वकीयरक्षार्थ यानिवा-हिंसा जायतेसा विरोधजन्या। आसु चत- सूपु हिंसासु गृही केवला साकल्पिकी हिंसा प्रत्याख्याति । अपरान्ति- स्रस्तु तज्जीवनोपयोगित्वान्न हातु शक्यन्ते गृहावस्थापर्यन्तम् । इमे चत्वारो हिंसाया भेदा गृहस्थापेक्षया। मुनिजीवने ताहश- भेदासभवात् । यस्याऽऽत्मान विहाय न किमपि स्व स्वकीय वा विद्यते स किमर्थमारभमुद्योग विरोध वा कुर्यादिति स सर्वहिंसाविनि- वृत्त सर्वसहश्च । काश्चनाश्मशत्रुमित्रनिन्दाप्रशसादिसमवृत्ति साधु पूर्णतोऽहिंसको भूत्वा चलति, भापते, आहरति, पुस्तकादि आदत्ते निक्षिपति च, उत्सृजति मलमूत्रादीन , शेते, निपीदति सहते वा परकृतक्लेशादि । , .

·-
[४]
गृहस्पस्त परिस्यवसासंकाप मारमायागारिपु हिसामपरि
स्वरमपि न फाप्यतेपु ष्यों हिंसां करोति । परतुवो रिसाय
अपहेतुत्वाव । स एस्पारंभपरिमो सम्पुणे निवाा दिसामवरय-
मेष निवारपति । बद्धार मपरिगृहांस्तु नादरा गृहमेथी। वारसा
हिंसाया मैपुस्यात् । पवाररास्सिा-प्रमावरूपाऽभरिसाउचरणा।
न पसासंघमित विग्रिनुमानमाचारो वा मर्माय। ना
पारस्पेयमेव विशेषता यवत्राम्पापि हिंसामात्रा म विपमा स्मा
अपमरूपत्वात । भर्मस्पाईसाहपणत्वात् । तमा चोकस्सिा
प्रशंसायाम-
श्रूयत सर्पशास्त्रेषु सर्वेषु समयेपु ष ।
महिसासपमो धर्म अधर्मस्त विपर्यय ॥१॥
मरिसब जगन्माताऽहिंसैपानंदपति ।
मरिसेप गति साध्वी भीररिसर शापती ॥२॥
मरिसेप शिर्ष स्ते दचे च त्रिदिवभिपम् ।
पहिंसैप कि कुर्माद व्यसनानि निरस्पति ॥३॥
परमाणो पर नाम्प न मा गगनास्परम् ।
पाविधिषमा धर्मो नाहिंसासपमा परम् ॥२॥
सप भुवपमशानप्पानदानादिकर्मयाम् ।
सत्पशीसमतादीनामहिंसा बननी मता ॥५॥
महिसाऽपि यस्सोरम्प पायमधमा शिवम् ।
दत्तदाहिना नाप तप भुवयमोत्र ॥६॥

·( ६५ ) जन्मोग्रभयभीतानामहिसैवोपधिः परा । तथाऽमरपुरी गन्तु पाथेयं पथि पुष्कलम् ।।७।। किन्त्वहिंसव भूताना मातेव हितकारिणी । तथा रसयितु कान्ता विनेतुच सरस्वती ॥८॥ कि न तप्त तपस्तेन किं न दत्त महात्मना । वितीर्णमभयं येन प्रीतिमालम्ब्य देहिनां ॥६॥ यथा यथा हृदि स्थैयं करोति करुणा नृणाम् । तथा तथा विवेकश्रीः परां प्रीतिं प्रकाशते ॥१०॥ यत्किंचित् संसारे शरीरिणां दुःखशोकभयबीजम् । दौर्भाग्यादिसमस्तं तद्धिसासंभवं ज्ञेयम् ॥११॥ शान्त्यर्थं देवपूजार्थ यज्ञार्थमथवा नृभिः । कृतः प्राणभृतां घातः पातयत्यविलम्बितम् ॥१२॥ हिंसैप दुर्गार हिंसैव दुरितार्णवः । हिंसैव नरको घोरो हिंसैव गहनं तमः ॥१३॥ सौख्यार्थे दुःखसंतान मंगलार्थेऽप्यमंगलम् । जीरितार्थे नवं मृत्यु कृता हिंसा प्रयच्छति ॥१४॥ अन्यच्च- एसा सा भगवई अहिसा जा सा भीयाण पिव सरणं । पक्खीणं पिव गगणं, तिसीयाणं पिच सलिल, खुदियाण पिव असणं समुद्दमझेव पोयवहणं, चउप्पयाणं व आसमपयं, दुट्टियाणं च प्रोसदिवलं ·परषिमज्मेवसत्वगमणं एसा मिसिइरिगा महिसा। अम्पाय--अहिंसा भूताना अगवि विदितं प्रम परमम् । पस्तुकोजीसा भगपती। मनग ममुप्पस्प सा भापको विनरयावीवीपम समुपास्य निस्पमास्महितेमुमिरिति । जातितत्त्वमींमासा मुकम्पबहिवारणस्य रस्नत्रयस्मादिम सम्बग्वरान बास्पाप- पराभावे न भवतीति भातिविपये चित्रिम प्रस्तूयते । खातिई सररापरियामात्मिसा। अम्ममिचारिसा सारस्पे नकीस्वास्मियाचस्मा' । पतसरापेच्या कमसिनाम्य मुसारेण तु पर बावप पोम्म्यिापारमा । मनुष्यत्वपरास्वमसु दमो वा मबस्तु गावयः। किन्तु प्रामणपत्रिपारिवातिभेद मापन माचारमात्रमरेम सपा । वस्तुप्पा तुम प्रपिापीयाभ्या मा निमवा वात्तिकी बाविरस्ति । प्रामणात्रियरफ्यहासा चतुमिपि सत्ता एमानुपी गावियपारेस व भरपसमा समूदा । सपा चोक्म- मनुप्मनाविरेकर-माविनामोदयोगा। अपिमेदादिवाइ मेदान-पातुर्विम्पमिहारनुत ।। मामबा प्रवसनम्व-पत्रिया शसपारवाद । पगियोपार्जनान्न्याप्यात् शहा न्पपत्तिसंभपात् ।। पाविरेपा गुण सम्पफ्ते, गुणसैम पिपते। चाविदि गुपेन कमणाबा मबति न तुसम्मना । समा पोष पारित-

·[ ६७ ]
ब्रामण्यं गुणयोगेन न तु तद्योनिसंभवात् ।
चातुर्वण्य तथाऽन्यच्च चाण्डालादिविशेपणम् ।।
सर्वमाचारभेदेन प्रसिद्धि भुवने गतम् ।
व्रतस्थमपि चाण्डालं तं देवा ब्राह्मण विदुः ।।
उत्तराध्ययने चोक्त-कम्मुणा वभयो होइ-कम्मुणा होइ खत्तिो।
वइसो कम्मुणा होइ, सुदो होइ कम्मुणा ।
चरागचरिते च-
क्रियाविशेषाद् व्यवहारमात्राद्-दयाभिरक्षाकृपिशिल्पभेदात् ।
शिष्टाश्च वर्णाश्चतुरो वदन्ति न चान्यथावर्णचतुष्टयं स्यात् ।
न च जातिमात्रतः कदाचिद् धर्मो लभ्यते । नीचत्वोच्चत्वप्रयो-
जकत्व तु गुणाभावगुणयोरेव । तथा चोक्तममितगतिनाचार्यण-
न जातिमात्रतो धर्मो लभ्यते देहधारिभिः
सत्यशौचतपः शील-ध्यानस्वाध्यायवर्जितैः ॥ १ ॥
आचारमात्रभेदेन जातीनां भेदकल्पनम् ।
न जाति मणीयाऽस्ति नियता क्वापि ताचिकी ॥२॥
ब्राह्मणक्षत्रियादीनां-चतुर्णामपि तत्त्वतः ।
एकैव मानुपी जाति-राचारेण विभज्यते ॥३॥
संयमो नियमः शीलं तपो दानं दमो दया ।
विद्यन्ते ताचिका यस्यां सा जातिमहती सताम् ।।४।।
गुणैः सम्पहाते जाति-गुणध्वंसैत्रिपद्यते ।
यतस्ततो बुधैः कार्यों गुणेष्वेवादरः परः ॥ ५ ॥

·। मातिमात्रमदः कामों न नीयत्वप्रयोगफ । उपस्वदायफ, सहि कार्य शीलसमादरा ॥६॥ मामयस्वादयो भेरा पोपाधियान मे निस्पा देवी स्प निखोपस्वीयरात् । नियारिमोपात्रालारेम प्रसस्य जाति खोप स्वयमेषाम्मुपगता भाविवापिमि' । शामासपर्का-पत्रय सह माफ्याट । श जन्मनि शुदत, मृत या पामिनायते ॥ इत्यभिधानात् न प प्रामणत्पादयो बातय पहारिप्रमाण प्रती रम्ते । न बरामुररिपु सारश्यपगगालबद् दयपचाप भामणत्वचातिरम्पापा प्रत्यावर प्रतीवा समुपममते । सम्पमा फिम प्रयोऽम्पो पेवि सरायो न मयेन् , दमा मिरासाय गोत्रयुपदेशो म्यर्थ. 1 महि गौर मनुम्यो पेट निभयो गोत्राथप रेशमपेषत। पापनाविलापमिमानस्विति ममुप्पे न वामर पापा। पर्माचरणे सपा स्वतंत्रत्वात् । न प माविषम यो प्रनामिनामाचा नियत धर्मोपास्मस्वरूप शरीरे कम्पिवाया नात्यास्तत्रापयोग गातिषावावस्पेन ममुम्पत्प पनि भवति । मुहिमानधमपि मावि मपेषते। भद एष ताप्ती फापरिबरो पोग्गी वास्यावीवो पर्णातीवर भवति। जास्पायनियमावेशपरित्पननमम्सरेय नमोऽपि विमुको मपतीवि बास्मामहो दे। ॥ इति वीपोऽमाय ॥

·- चतुथोऽध्याय निक्षेपस्वरूपविवेचनम् अर्थाना शब्देपु शब्दाना चायवारोपो निक्षेप प्रोच्यते । आरोपोनिक्षेपो न्यासो विन्यास इत्यादयो हि शन्ना पर्यायवाचिनः। प्रायोहि औपचारिकमम्वन्धरूपो निक्षेप । निक्षेपो हि शब्देपु. गदानां या क्रियते । अतस्तावच्छन्दप्रकारा' प्रोच्यन्ते- नामाख्यातोपसर्गनिपातभेदाच्चतुर्विधा शब्दा प्रोत] । घटः इत्यादय शब्दा नामशटना । गच्छतीत्यादय आख्यातशब्दा (क्रियाशब्दा ) प्रादयश्चोपसर्गशब्दा एवमादयश्च निपाता 12 एतेषु चतुर्विधेपु शब्देषु निक्षेपक्रियया केवलं नामशब्दाना प्रस्तारो भवति । अन्येषां शब्दाना पदार्थाऽवा चक्त्वान्न तन्त्र निक्षेपस्य विधान संभवेत् । तथा चोक्त-निक्षेपविधिना नामशब्दार्थ. प्रन्तीर्यते। नामशब्दानो न्यूनन्यूना' चत्वारोऽर्था अवश्यमेव भवन्तीति निक्षेपविधिना ज्ञायते । कोशात्रोपामितरेऽर्था भघन्तु मा या कर कैचिजातिशब्द क्रियाशब्दगुणशब्दयहच्याशन्दभेदेम शब्दाना चातुर्विध्यं प्रतिपादयन्ति । प्रपरे चैतेषु द्रव्यशब्दसमावेशेन पञ्चविधत्वमपि शब्दाना व्याहरन्ति । वैशेपिकास्नु एतेषु सम्बन्धिशब्दानभावशब्दाश्च समा- वेश्य सप्तविधत्व ममर्थ यन्ति शब्दाना । केचिद् विद्वास. प्रकृतिप्रत्यय- निपातोपमर्गभेदेनाऽपि चतुष्टयन्व ववरित ।

·[.]
मवात, पिम्सु चत्वारोऽस्तुि भवम्वेष | अमरतुपापमपातु परत
वार्थ प ग्यास निऐप' पनवान्। पपा-रामा तु मम एपे
पवव इस्पत्र राम्यानं बरसे परते न तु स्वयं रागा। रामोहर
पतनाऽसमवादिति राघवानसपोर्थोऽत्र प्रस्तुतः । स्वयं राजपा
मस्तु भमस्तुवः । सब प्रस्तुताभस्वीकरणाऽमरतापनिराकरवा
निक्षेपस्यावश्यकता।
पप निक्षेपमतुर्णिमा, नामस्मापनाइष्यमावपिकापारिति । पत्र
सोकसम्पबहारा पस्तुन' नामकरण मानिक्षेप । भस्मिम् दि
म बाविद्रष्पगुणमिनायो मोसमय पर्व पर रभिप्रायः
प्रास । महापीराइपोमम्पा होमसम्यवहारा निषिप्ता नबसु
पीरत्वगुणमपाना ।
नमु परि मीरवारिगुप्पापेषां स्पचिम्मापीर प्रति माम
कियेव वाईस मामनिक्षेप स्वर् मा नयेति पत-स मावनिक्षेप
स्पान तु मामनिऐप'। माहागीरो महा-पीरोप्रवीत्पत्र प्रथम नाम
नामनिरूपापपा, शिवीर्य तु मापनि पापेकया।
स्पषिद् पस्तुनोम्पमस्तुनि प्रतिष्ठा वा सोऽयमित्येष
ग्यास स्थापनाम्पास मोम्पते । तदवाबनामव स्थापना रिषिपा।
प्रथमा मूर्विचित्ररी परा चावायो। मूर्णिमति मूविरहिते या वस्तुनि
सोऽय रामेति स्थापनारामा प्रोपत।
मनु नाममिपेऽपि नामम्यासस्वर स्थापनामिपेऽपि स
पवेति कोऽनयोमर इदि पेतुप्यते-

·[ ७१ । नामनिक्षेपे हि नादरानुग्रहाकाक्षा, स्थापनानिक्षेपे तु मा भवे- देव । न सलु महावीरनामवत पुरुषस्य महावीरवदादराटि क्रियते । महावीरप्रतिमायास्तु महावीरवत स्तुतिभक्तिपूजोपासनादि क्रियत एव। न च केचिन्मूर्तावपि आदरानादरौ न कुर्वन्तीतिवाच्यम् । ये मूर्त्यादिपु स्थापनां न कुर्वन्ति तेषा तत्रादरानादरादिसंभावनैव न विद्यते । ये तु स्थापनारोप कुर्वन्ति तत्र तेपामादरानादरादिर्भवत्येष । ननु केचिन्नामधेयेऽप्यादखुद्धिं कुर्वन्तीति कथमुच्यते स्थापना- यामेवादरानारादिबुद्धिर्भवतीति चेन्न । तहेवनामके ह्यर्थे जना प्रतिभक्तिवशाच्चत् ताशी भक्ति कुर्वन्ति तहि स स्थापनानिक्षेप एव न तु नामनिक्षेप । अथ नामवतोऽयस्य विद्वद्भि स्थापना क्रियते । नाम्लो व्यव- हारस्तु चतुभिन्यासैर्भवति । अतोऽत्र कीहङ्नामवतोऽर्थस्य स्थापना विधीयते इतिचेदुच्यते- चतुर्विघेवपि नामसु स्थापना कतु शक्यते । महावीरादिपूज्याना या मूर्त्यादौ स्थापना क्रियते सा नामनिक्षेनिक्षिप्तनामधेयवता- मस्ति । या च महावीरादिप्रतिमाचित्रे महावीरादे स्थापना क्रियते सा स्थापनानिक्षेपनिक्षिप्तनामवतामस्ति । द्रव्यनिक्षेपतो युवराजो ऽपि राना प्रोच्यते । अतो युवराजस्य मूर्त्यादौ राजाख्या स्थापना द्रव्यनिक्षेपनिक्षिप्तनाम्न स्थापना ज्ञातव्या । भावनिक्षिप्तराजस्य या स्थापना सा भावनिक्षेपनिक्षिप्तनामवत स्थापना प्रोच्यते। - ·[ ..] पण स्थापन्य निम्पाऽपि भवति अनित्यापि प । नमीमादि दीपस्थितनिस्वारीनो स्थापना मित्या। भनित्यधिशरीमा चानिस्यति । भनागवपर्यापपिशिष्ठ प्रम्य हि इम्पनिरूप इस्पुष्पते । एप तिपिपामागमदम्यनिक्षेपो नोमागमाम्पमिलेपरवि। वरिपक्क मारवावाऽमुपयुद्ध मारमा प्रभम । पपा रामशानविशिरोऽनुप युको मनुम भागमद्रम्पयना | भत्रतिनिषिणि पाने विपपस्म सेयपदायस्योपचारोरिधीयते। विपविपरिभाषसम्पम्म राबहान मेव राणा प्रोच्यते । रागातु मम रपेक्ष इस्वत्र रायमानस्याय पर्तमसंभयो न तु राक्षः । वस्प पत्र मवनासमपादिवि पूषमुक्त । ननु परिमाने शेयोपचारस्वदा पाने निषेप भवितम्पम शामुनिक्षेपत्त व्यमिति चेम, पपपि ने शेयोपचारेण काम तपस्त मोम्मते वापि चहान शासमवमिति माता मेवाग मनिपोम्मपहियते। द्वितीयो नो भागमद्रम्पनिदेपमिविषमापारीरं, माणिवा म्पतिरिक्त चेति । तत्र प्रयमेन रामातु समीर बाध्यते । सावकारयोरेकोबारसम्पम्पत्वात् पातु निकामगोचरसार मस्प पिपया। पर्यस्पोपाराम भाषि मामागमद्रम्प भनेन सुपरान एक रागा प्रतिपाचते। उस्प माषिराजत्यत् रामपारानपारसत्वाषाभत्र पापानोपारेपमावस्प प्रयोगस्यामिति । पायस्य निमित्त प्ररणानि कि वरम्पविरहमीभागमत्रम्प- ·. [ ७३ 1 निक्षप । यथा राजदेहादयो राजेति । अनेन हि न केवल राज- शरीरमपि तु राजमाता राजपिता तस्यान्यान्यपरिकरादीन्यपि राजा प्रोक्तु शक्यते । अत्र हि इदमवधेय यच्छुद्धपदार्थाना तद्- व्यतिरिक्तनिक्षेपो न भवति यथा मुक्तात्मनामिति । एवमेव नित्य- पदार्थेषु नोआगमद्रव्यनिक्षेपस्य भाविनामा भेदो न घटते । तेषा- मुपादेयत्वाभावान्न च तत्रोपादनस्यावश्यकता । ननु स्थापनानिक्षेपाद् द्रव्यनिक्षेपस्य को भेद इति चेदयं भेद- स्थापना हि भिन्नयोर्भवति । द्रव्यनिक्षेपश्चाभिन्नयोरिति । ननु भवतामिय युक्तिर्न समीचीना यव्यनिक्षेपोऽभिन्नयोरेव भव- तीति । यथा देव-देवप्रतिमयोभिन्नत्व तथा राजराजशरीरयोपि भिन्नत्वमिति चेन- ज्ञानज्ञेयादिसम्बन्धभिन्नयोरपिवस्तुनोरभिन्नत्वोपचारेणाभिन्नत्व- स्यातयो व्यनिक्षेपो भवति । नचेदृशीस्थापना, स्थापनायामभिन्न- त्वं निक्षेपत क्रियते। द्रव्यनिक्षेपे त्वभिन्नत्वमुपचारत पूर्वमेवास्ति । पूर्वत्राभिन्नता कार्यमुत्तरत्र तु सा कारणमित्यनयोर्भेद । वर्तमानपर्यायसयुक्त द्रव्यं भावनिक्षेप'। स पूर्ववद् द्विविध', श्रागमभावनिक्षेपो नोआगमभावनिक्षेपश्चति । तत्र तत्प्राभृतज्ञायी सोपयोग आत्मा प्रथमोयथा राजज्ञानेन संयुक्त सोपयोगो मनुष्यो भावागमराजा । द्वितीयस्तु तत्पर्यायात्मकं वस्तु, यथा वर्तमाने राज्यं कुर्वन् राजा निगद्यते । ननु नामनिक्षेपभावनिक्षेपयो को भेद इति चेदुच्यते-नाम- - ·निषेपम्पतिषापावं मति मावनिप्पै तु मागापा गति बाचकर्म था। मावमिपे सायप्रारीरप्रमुखमा भवारम्पनि मबम्वीति अम्पनिमारयस्य भवोऽस्ति । अस्प पर वर्तमानपयपि सम्पोस्ति। भय नमनिऐपयो'सम्मानपते-नयोति शान्यस्मका निक्षेपस्तुशेयरमा मत पतयोपियविपिमानसम्बन्धोऽस्ति । निमोहिवाम्याचप्सम्बन्मस्थपनामाः किस नयस्य विषयो ममस्तु वस्व विषयी। प्रापास्त्रयो मिपा उम्पपिएमविषया । पन्सिमा पर्यापार्मिकनयगोचर। पामापवस्वामिभऽपि ममुप्ये नाम्नोपिणेवपरांनाएपरिपते इति माममिरेपो अम्मायक विषयः । व पीपरप्रविमापौसमपि स्थापमाया राना एमपित्वमिति स्याफ्मामिपस्माऽपि इम्माधिरिपक्व मुहिसंग तम् । मापनिपेत मारणमामि रपव इति तस्म बर्षामा विष्ममेकर्ष संगतमेदि। बैनदर्शनसारेऽस्मिन् प्रमाणनयसपण- निपा पर्थिवाः सम्म समासावचसप्तम् । प्रस्पी रुपो मेऽस्ति म किचनापि, पदस्ति मिनिस्साच पद परेमा । मया 51 रहसंग्रहोम पुरातनपा स्वीनाम् ॥

·JAIN DARSHANASAR NOTES. PAGE 1 LINE 4. Hrrfa Bhagawan Mahayıra. When the Tirthamkara was a child, two Charana Munis, Jayanta and Vijaya, who had philosophical doubts, paid a visit to the Lord When they saw the Divine Child, all their doubts were cleared and they called Him, Sanmati, PAGE 2 LINE, 2 E FTU Four kinds of life principles are Indriya (senses), Bala (strength), Ayu (duration of life ) and Svasochhvasa Respiration ) These four pranas become ten when the details are taken into consideration The senses are five viz touch, taste, sound, smell and sight Strength is of three kinds viz , of mind, speech and body The hve senses, the three kinds of strength, age and respiration form the ten pranas PAGE 2 LINE 16 34717th Upayoga is defined as the manifestation of consclousness through Knowledge and Perception, Inana and Darshana It is the characteristic of Atma and not of Prakriti which is by nature nonsentient PAGE 3 LINE 3 afah Formlessness Formlessness The live is formless since it has no colour, taste, smell and touch It is not the resultant or the combination of earth, water, fire and air as these are devoid of consiousness, where as a Jiva is found to be having consciousness A child on the very day of its birth, manifests its desire for drinking Its

·( 76 )
mother's milk This destes due to pratyabhions whild
urun dac to Soutre, Scoeru ba the rarbeance of
* obtect, wenu Prutyabman the recognition of
obfect by observato pedal caratulation. The above
of the spirit och o Blurb od Prachan too to atbillede
the adrtance of
And I Loortedly Accordiot to
the recital point of vier heb wthort foro beatose the
Hvekbode of colour and taste, two kinds of me and tight
kinds of tooch we not present this
Bert According to the
ordbrary potnt of view the foron throath the bondage of
PAGE 4 LINE 1 Accordion to the ordinary
potnt of the lit the door of pudgada kar Bot
Kcording to Shoddhe naturya rayu (pere realist point of
vho) th Jiv b the Rent of per feeling while ecording
to whaddha mbaya niya (pre realistic ther) bath
choke of Lepunt fcelina Ide attachment, metion etc
PAGE 4 LINE LA- Jivu la correct
th the body It occupies
PAGE O LINE SW According to the order
pont of the the live experience the route of to ou
food or bad actions Accord toe to the most point of
to the li bm the opereece of condo mate.
PAGE O LINE 10w The Im here
by is mure the tendency to ro predi But
because of its mocation has had bod It has
to oum about In Suma or worldly odstrace. The book
hondag of four kinds Pouboral Pradesh Stil und Ambte

·( 77 ) aga Prakriti Bandha refers to the nature or kinds of karma binding a soul Pradesha Bandha is the bondage of the mass of Karma Sthiti is the duration of the bondage Anubhaga refers to the intensity of the bondage whether mild, mediocre or intense When the soul is rid of all bondage, it rises up to the summit of the world Samsari Jivas are souls bound by karmas When they die and when they have to take new births they are said to have inovements in directions, excluding vidisas. They can move along the cardinal polnts and up and down These are called the Arifurat the ladder paths llvas are classified under two heads, Samsatı and Mukta, the unliberated and the liberated one Sense PAGE 6 LINE 19 9&T TAHTE Fourteen classes of jivas Samsari Jivas are divided into two classes Sthavara and Trasa Sthavara Jivas have only viz the sense of touch For example earth, water, fire, air and vegetables have one sense only They are again either gross or very subtlc (Invisible) Each of these is again divided into two classes Paryapta ( developed ) and Aparyapta (undeveloped ) Trasa jivas are of five kinds, those having two, three, four, five senses such as worm ant, bee and man respectively, and those having five senses and mind Each of those is again dn ided into two classes, Paryapta ( developed) and Aparyapta ( undeveloped ) Thus have the whole fourteen classes of Jivas or souls On चतुर्दश मार्गणाम्यान Fourteen Marganasthanas or conditions in which livas are found They are (1) Gati (2) Indriya (3) Kava (4) Yoga (s) Veda (6) Kashaya (7) Inana (8) Samyama 19) Darshana (10) Leshy a '(11) Bhavya (12) Samyaktva (13) Sanjni (14) Ahara

·( 78 )
gta-JORTH Fourteen tages of upirtual development
They are
(1) fan in the first stage perion has no belki
the true doctrines
(2) NRT Tho stage of transition. A perros
who lotrs tre belle and coord to meertabr tale doctite
paste through this stage,
(8) fira A peron to this store han trwa and babe better
Inmued my
(4) adoo 1697 A person who do this stage hens
falda for the traxe doctrina und be control over aconte
Puson but he be buble to control the rodame or
stiaht doorco of mee etc.
(s) 991
A person who is in the stage h
able to control moderate degree of pawlons and recorde
In hertog meer self-control than thote h the fourth east
(6) 1991-
A person wou al poulote control
over vef and beatro to refnuh ron jury foldhood
theft, lot and desire for vorldly poosailons.
(7) HT-RI this state the tendency to
be mouched to outer thimb thorooghly or throat. There
perfect velf cootrol and split strogth firmly nabibbed
Marekpryty (telepeche knowledge of other s otod)
appear only 1 person who lo readed this store
(8) पपूर्वकरण A A person in this stage may be

·( 79 )
either on the path of annihilatia# ar on that of pacification
of Karmas
(9) maafael Equipped
Equipped with Shukla Dhyana, #
person in this stage destroys the grosser forms of desires and
Impulses of the soul
(10) सूक्ष्ममापराय In this stage, the gross and subtle
desires may either be rooted out or suppressed
(11) 39sita $479 Due to the suppression of Karhias,
a person in this stage gets spiritual peace
(12) क्षीण कषाय In this stage all the passions are
destroyed
(13) FUIT 098 A person in this stage attains omni
scient knowledge. But he has the activities of the mind,
speech and body
(14) TT 6 In this stage yoga ( activity ) diso
appears and after that the Siddha state is achieved
PAGE 6 LINE 22 fhata Siddha hood or Godhood
f-Restraint of body, speech and find.
समिति
Carefulness.
Observance of the ten kinds of excellent virtues
HETI Twelve kinds of reflections.
af79esta Conquering the teventy-two kinds of troubles,
*f Conduct.

·( 80 )
PAGE 7 LINE I 8 Sur kinds of atama
Austerities पम्फन्तरता St Kids of brand mustrides
40 AM to purt mediation on the the nature of really
Who the dybt bunda of Karon binding a mot det
Toyed it becomes a Sidhu ponasing at the fortnite quadres,
It In Wightly less than the fal body from which it for labor
tlon and la tera! In tts curental caracter It for op to
farmott of Lola and there a stationary The chat
kinds of bas ore I JMnnnya which obscutet
horledec of . JM, 2. Opakomersiye which obocoran
the perception : the tre stitch infatuates Jiras and
o the meble to dialadtah nlpted from vor 4
y that products obstada in the way of mas action
SV dolje blch ose pate or plea for soul 6
Ramme ich determing the t of
Ha na particuk
body 7 Namo Kone ks that let daterals the shape
colour ac, of the body to which a flra is to be born,
4. Giro Keras that the brings about the birth of
Hval hist or lor sode start
PAGE » LINE. 12. a Kurd and No
kumas. Keront here dready been aplakd. Not a
defined as kooms which help th roul to experience the
ront of the hou.
PAGE 2 UNE 16. Dharma Dbyw or
Rightcon concentration and Swolle dhyma or
concentration Ristatcout Concentration to of four own
(1) A Contemplation on the teachings of dire

·( 81 ) Ashat. (2) Agrofage Contemplation on how the universal Wrong belief, knowledge and conduct of the people can be removed. (3) fagrafa au Contemplation on the fruition of the eight kinds of karmas (4) सस्थानषिचय Contemplation on the nature and constitution of the Universe. Tu sula is also of fout varieties (1) पृथक्त्ववित्तर्कवीचार Meditation of the Self, unconsciously allowing its different attributes to replace one another (2) एकत्ववित्तर्कवीचार Meditation on one aspect of the Self without changing the particular aspect (3) सूक्ष्मक्रियाप्रतिपात्ति Deep meditation of the Self in the Sayoga Kevalt Gunasthana when there is very subtlc activity of the body () qucafen fagfer Total absorption of the Soul in itself, steady and undisturbably fixed without iny motion or vibration whatsoever, in the Ayoga kevall Gunasthana PAGE TO LINE 1 असयमी un-self-controlled, संयमासयमो Partial self controlled in Self controlled LINE 11. & TH87 Five supreme beings They are Arhat, Siddha, Acharya, Upadhyaya and Sadhu An Arhat is that pure soul which has an auspicious body, has destroyed the four Ghati Karmas and has the four infinite qualities of knowledge, perception, happiness and power A Siddha is one who is bereft of the bodies produced by cight kinds of karma, is the seer and knower of Loka and Aloka, has a shape like that of a human being and stays at the summit of the universe. An Acharya is one who parctises the five Acharas kinds of conduct) and instructs his disciples to do the same An Upadhyaya is one who is always engaged in teaching the tenets of Jainism to others

·( 82 )
and who is postased of raht futh Matt Knowledge and
tleht conduct. A Sadhals one who to us eased to
Practhaloy perfect condost bared on perfect both med perleet
knowledge and dolne peenth
LINE 13 K TRH Suprcone Self with body out
474 Supreme Self choot body
LINE 15 ft Kama wkt datoz the outral
caracteristics of the lod Tirthamlara and other om
dient beings in the 19th and 14th area of piel devet
oprent (punastanes) me alcd Sasharta Praha, Tha
Promat with body in the 10th Guthne, who sbor
the path to the believing pool, to aon the ocean of birth
and desh, haled Ththekan H h also alled by the
was of Athe, Jipenda and Apta
PAGE 11 UNE . a Sklatha
UNE & TITT (metter) + (phicple of notion )
(pithcote of read) 110 (Space and TMT (Tboxc) There
fire together with Im or Soul form the six Dravyas
of wbtance. That which bo qualuha od roda alled
Rralsbatan it has the darkorbit of persbatance
through change los hutnick qualko w umy Paunty
but is nodifications sopar AVR od dlappee RL
For compte a lump of gold has the intrinsk qualities of
yolor colour mod mollability whilda dangt. Bor
the luxonon of the gold pay dapper (
ve) and the
the fora of a chan (pada) The dath dy he destroyed
frymy) and made thito 1 ap (otpada). Dury I then
with has a pormonent aubruntuality whide mantent through

·( 83 ) the changes of appcaring and disappcaring, Utpada (appcar ance) Vyaya ( disappcarance) and Dhrouvya (Pernianency) form the three fold nature of the real. LINE 13. FETET has the characteristics of colour, taste, smell and touch. LINE 16 Sound Tea is not the quality of Akasa is a kind of matter and is perceptible to the sense of hearing Because of its material nature it is obstructed by walls and cuterrupted by opposite wind PAGE 12. LINE 1 904 and 919 Kamas gre also modifications of matter LINE 10 79 (drakness), 3101 (shade) 7199 (sunlight) and SETH (moon-light) are also forms of matter as these are perceptible to the senses. LINE 12. Pudgala is of two kinds. Firzt and a molecules and atoms. An atom is defined as an indivisible particle of matter occupying one pradesha or point in space Molecules are formed by the combination of two or more atoms. PAGE 13 LINE 8, 9714ffaa Existence of dharma and adharma Dharma and Adharma are two substances forming the principles of motion and rest respectively They are eternal, formless and existing throughout the In the same way as water helps the movement of fish, Dharma helps the movement of moving Jivas and Pudgala It is not moving in itself and not imparting motion to anything, but assists the movement of Jivas and Pudgala world space ·( 84 ) Vthout Dharma drovya the movement of this and Puolala would be lomponible, As shade esbad the gaybre o travel las Adhorn asbets the staying of lives and Podgal. It does not stop the notion of law and Podpel, but osts tea in staytog a white they ac lo i Aste of rest There tvo metaphyskal pracola of motion and rom have nothing to do with punya and pape which are purely thread carica PAGE 14 LINE 16 ORE The fobstance of Space. That hikt stres pece to ul livo Podpala Dhar Adham and Kalo ad te eternal and pevalve kaled Aktor Space PAGE IS LINE 1 BOT The both Last und the seventh of th Nayt. Nrye by defined as a means of the Into the nature of culty fra particular profit of the According to the Terry the term must post destinate th particular espect or stutturde in the obtect referred to. LINE 10 Alan H of tro Hd मोकामात md WHY Lokata to that in which lin, Podria Dhon, Adharme und Kalo adrt this which beyond that Loku kuin all d Alolla. LINE 15 Th foor Mimo tohttances Dwaal Dhann Adharna und ALHA torethet e thy for the Atre of a Audaya delined crists and has neoy Pradohe ·body Dlan, Adherat ad Jivna here mumerabic pendahus Alla bas I ftonte pndah, Dadrada ho mnouble from table and Inftakt pradaha. A pradesha b that portion of Akm (space) huchi occupted by one indirile Hop of I that that ·( 85 )' PAGE 16 LINE 1. qazah The substance of Time It has the characteristics of that of continuity It is the determining cause of changes in substances It does not cause the changes but only assists the changes to be proauced Time is of two kinds 97716 4179 (absolute time) and ZEIT FIT (relative time} Vyavahara Kala is that which helps to produce changes in substances and which is known from modifications produced in substances The points of time (787TTI), like heaps of jewels, exist onc by one in each pradesha of Lokahasa These Kalanus (instauts of time) do not have the qualities associated with physical objects The time series formed by instants is mono-dimentional in the language of the Mathematicians That is why Time is denied Kas atva by the Jaina Philosophers Time which is so constituted by Instants is called परमार्थ काल PAGE 17 LINE 8 HOT ( mind ) is of two kinds द्रव्यमन and भावमन Dravya Mana is physical and maternal in character, while Bhava Mana is identical with knowledge which is the characteristic of Aima PAGE 18 LINE 9 91737TH Asrava is defined as the flowing in of the karmic particles into the soul It is of two kinds, 719167 and zona Bhavasr va refers to the virtuous or viciaus feeling of the soul Dravyassava refers to the actual karmic particles flowing into the soul PAGE 19 LINE 4, वन्धतत्त्वम् That conscious state by which Karma is bound with the soul is called 919 ·( 86 ) The Interpretation of the Pradaha of hermaux of the socl be donated as a Me! of the PAGE 20 LINE 7 fra Stoppure Influx of Kapu Into the sool. Stayan b the mtogoobtk principle of Asrun That prodiikation of couscous which in the cause of decking Anaval wdy Bhryn The Actual stopptor of the indlor of Karok pericles knoma Darya Saman LINE 15 19 Arctic The destruction of Kernos- That moditkulon of the soul by which the larple parkle doumppear fter yiddime th rosula and to the destruction of lam by perance is alled Bhavn NHO The actual dentraction of the lawmle matter to and to be Dryy Nitru. PAGE 20 UNE 19 TH That modtikation of th soal bich the case of the dextraction of ult karmu | Bten Motor. The actual partion of the loul from all la 1. Dravya Motuha Accordiog to Yyov hara Nayo the three kvel of Ruth Futh Right Knocledte md Right Condos me thic quon of Moksha. But accordbrg to Nachan Nayz, the sow itaelf poncent th three web bathe aux of MWh The thrt levels (Right Furth Right Knowledge and Right conduct ) do not de In my other suburance coptha dre joul. Therefore the soul only both coute of bothor Right Fakh de belief in th Tatra Thigh coality of the soul and when this mosen, Inana ( koowledge) betrig free for front ly brcond perlect, ·( 37 ) PAGE 21, LINE 7 #117 (Right Knowledgc) is the detailed cognition of the real nature of the soul and the nonsoul and is free from Samsaya ( doubt). Viparyaya ( perver sity) and Anadhyavasaya (indefinitencss) Samsaya consists of doubt when the mind sways between one thing and another without being able to assert the true nature of anything eg doubting whether the object seen at a distance is a or a post Viparyaya is the cognition of an object as something which is quite the contrary of its real self, e 8. thinking nacre to be silver, Anadhyavasaya 19 knowledge of something without any clear idea as to what It is really, eg, touching something without knowing what man It is PAGE 21 LINE 7 According to Vsavahara Naya Samyak Charitra consists of Vratas (Vows), Samitis ( attitu. des of carefulness) and Guptis (Restraints) and refrains from pursuing what is harmful But according to Nischaya Naya the checking of external and internal actions is Samyak Charitra. LINE 10, ate external actions such as coinmitting the five sins. Abhyantara Kriya-internal actions such as three kinds of Yoga of body, speech and mind and the four kinds of passions anger, pride, deceit and greed PAGE 24 LINE 4 लक्षण, प्रमाण, नय and निक्षेप Knowledge of the soul and the non soul is not possible except through these four LINE 8 TUTTI is that which helps us to distinguish between different things It is of two kinds ATHT-one's own inherent quality, co heat is the $ heat is the quality of fire,

·( 88 )
Consciottnen is the goalty of Atma colour, taste, med
touch etc. we the charrelatio of potter Ross the
quality which is attributed to a thing for the tree being
but which to not ito haherent characteristk, et to all.
mun harinya stick (droda ) the ittak
LINE 17 TULNI deliacd = the fallacy of attit
betting to the quality which not io or Its of
three lands 44 afisat ind Aryopta that which
Is Dox found all the objects belonging to a pedes e
I specific colour of orta mot found in the cock
Attrypta to turbote the mean of baper dos to malla
onc, c. t Con are almals. But rally antonely Indude
not only cows but boffaloa and seven other kode of
Coudrupedt. Aambhal is to peak of thing beste
mbpouble attribute to doubt man o pouch
hora
PAGE 27 LINES मम्पपाम-righthorepe.निम्पासाल
False knowledge,
PAGE 28 LINE 13. HR wedbate od thect
apprehension of reality Tenu Medlete and indirect
pprehension of reality
LINE 17 ob knowledge which to derived
broogh the five score and mind for worldly purpora.
LINE 21 A the takrorlader bort w
obiect after att browght Into cootect the room orye.
PAGE 29 LINE 1 ft to the date to loow the
pentkalen of the obiecte

·( 89 ) LINE 2, 7979 is the definite finding of the particulars. LINE 4, ETTUI is the lasting impression which results after the object with its particulars, is definitely ascertained This impression enables us to remember the object afterwards. LINE 15 As these four Avagraha etc are duc to sense perception, they are called facuz LINE 17 Mind (manas ) is called salfisa and know. ledge through Mind is प्रतीन्द्रियप्रत्यक्ष PAGE 30, LINE 6 पारमाथिकप्रत्यक्ष is that which is apprehended by Atma immediately and directly It is of two kinds 1967 Iperfect) and farmet ( imperfect) 1917 (omnis. cient knowledge ) comes under Sakala Pratyaksha, gafa (the psychic knowledge which is directly acquired by the soul without the medium of the mind or the senses ) and 77 T&' (knowledge of the ideas and thoughts of others) come under Vikala Pratyaksha, LINE 16 सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य The subject matter of Kevala Jnana is all the substances in all their modifications, Kevala Jnana or omniscience is knowledge unlimited as to space, time or object, PAGE 31, LINE 22 Paroksha Pramana is of five kinds, स्मृति, प्रत्यभिज्ञान, तर्फ, अनुमान and मागम PAGE 32, LINE 2 fa is the remembrance of an object ançę seen. Scufatin is identifying that object with what We have seen, read,or heard about, as is knowledge of حم ·( 90 ) 1 the antrenal concomittract of my two things. Inference IT a koorlede dentred from one who b trustworthy PAGE 38. LINE 1. FOR Tolacac lor one son Kl. 47-eference for others PAGE SS LINE W shad प्रमेकान्त many dded way PAGE 42 LINE 15 are of two kinds, sites and 40f-Drywa sobotnothve spect. Peryzyertha the upce of dinge o podtikation of the seven Nrya, मैपम सामाापमूल सन्दसभिमdypathetnt three Code oda Dravyarthi Neys and the recomlatorg four com nd Prylaly PAGE 44 LINE 10 According to motha dos hortion the fint lour Noyu ucalled in ho mach as they deal th obfects of koorledte pod the other three we alled K they coulded with the tao and the income LINE 16. Each of those Noyu hoa gratet extcet or denotation to the one which follon had a cocoonry Nom denota lost the the preceding at. Extol the Neyus b dependant on the one predlog ke PAGE 45 LINE 7 The Primary Nayas et tro fald Nordhry botrolind, Shadeth Nacharya und Ashoddhe Ndry, shuddle Nachry. Nomenat hik polet of view) kolde the lira as having treat to, la port Rod uncondrloped (Avt) rate Shot ·( 91 ) having afasia etc, in the alqife state is defined according to Ashuddha Nischaya Naya. Vyavahara is of two kids, सद्भूत and मसद्भूत Satbhuta implies the Intrinsic nature of a thing Asatbhuta implies the importation of allen qualities into the self Satbhuta Vyavahara is of two kinds, 345f7a and अनुपचारित. According to Upacharita Satbhuta Vyav ahara, ļtva has the qualities of Mati Inana etc. According to the Anupacharita Satbhuta Vyavahara Naya, Jiva has the characteristics of Kevala Jnana etc There are also two kinds of Asatbhuta, Upacharita and Anupacharita. Upacharita asatbhuta Vyavahara refers to the possession of an alien thing as one's own, e 8. Devadatta's wealth, Anupacharita asatbhuta Vyavahara refers to the identification of the self with some allen thing e Jiva's body PAGE 46. LINE 1. FITTE-conditional predi. tation It does not hold one sided view Substances are to be studied in all their manifold aspects. PAGE 46 LINE S, Sevenfold predication LINE 6 FTHT-one's own nature TCHTHT other's nature LINE 6 existence; प्रसत्-non substance पर्याय modification. सामान्य-general विशेष-particular Facu-eternal afaca non-eternah existence; 52 LINE 10 Syadvada is the seed of Janna Agama LINE 14 Vithout the help of Syadvada it is not possible to know the Truth ·( 90 ) Hoe omverul concouhtiace of many tro obiet Ab Laferemer. Thonorledge darted from one bob trutorthy PAGE 38 LINE 18 Asinlerace for one son set AAAlaference for other PAGE 35 UNE . Hoone Nded via apo many dded view PAGE 42, LINE 15 Care of two kinds, kafes and dafin-Dravywedanabutanthe spect. Paryszertha the trpeet of change of moddiction. Of the myth Nayas, 444 994, 13,refirmados por the first three come under Dravyarthi Noy sad the femalotoy four cook ander Deryayarthia Nrys PAGE 4 LINE 18 According to mother anchortion thee ftrut four Nayu uc alled as made as they dad th obtects of koorlede and the other three art alled the 14 they or concerned with the tand that och LINE 16 End of therr Nry Agata atas or deportion thao the one hd fullon had comer Nan darote letter to the proog one. Exch of the Naya ba domdat on the oac preceding * PAGE 45 LINE 7 LINE 7 The Primary Neyes wt tro fard Nday boftrokoda, Sludd. Nadry and Ashoddha Ndry, Shuddha Nachrya Naye (Pereraal Estic potut of view) holds the Jim u bavky kwat er, to ispere mod w.conditioned (free) strto. JM ·( 91 ) सद्भूत and मसद्भूत having a fastia etc, in the Atarfe state is defined according to Ashuddha Nischaya Naya Vyavahara is of two kids, Satbhuta implies the intrinsic nature of a thing Asatbhuta implies the importation of alien qualities into the self. Satbhuta Vyavahara is of two kinds, 345fea and 479afa According to Upacharita Satbhuta Vyavahara, Jiva has the qualities of Mati Jnana etc. According to the Anupacharita Satbhuta Vyavahara Naya, Jiva has the characteristics of Kevala Jnana etc There are also two kinds of Asatbhuta, Upacharita and Anupacharita. Upacharita asatbhuta Vyavahara refers to the possession of an aljen thing as one's own, e g. Devadatta's wealth. Anupacharita asatbhuta Vyavahara refers to the identification of the self with some allen thing e & Jiva's body PAGE 46. LINE 1. PIETE-conditional predi. cation It does not hold one sided view, Substances are to be studied in all their manifold aspects. PAGE 46 LINE S Sevenfold predication LINE 6 F7414-one's own nature. TTHTH other's nature द्रव्य LINE 6 AG-existence, HG-non-existence, substance पर्याय-modification. सामान्य-general विशेष-particular Ferra-eternal, afirea non eternal LINE 10 Syadvada rs the seed of Jama Agama LINE 14 Vithout the help of Syadvada it is not possible to know the Truth

·LINE 15
(92)
is usb blind teh This refert to
the path bild of blond toen voor wanted to kody white
elephant was like, by touching its legs, she trunk, cars, tad
md tot
PAGE 40, LINE 14, bn the most vry the blind
mon vho could not see the tre form of the clephant, et
ghiog ther own confectores, to do so derold of the
cyc of FAK CHIDO ote the trpe really netd will be giving bis
oro rotton..
'PAGE , UNE 2. tyme (Lowledge datudd from
tothoo ) Il froth Prunana and und Nayn.
LINE 3 74 7497 i Syedrade 4 com este
of the seven Neyo mentioned Hrady
LINE 7 Syadatan, theta l From soox pobut of yev
the lash)
Symharaiera gherea (From some point of ykor the four brot).
Syudant nuo ba tharth ( Frota loome point of for the
and b not)
Syndavaktryn en pha (Froen come pone of the love for os
Indarbetet
Sy dontichi multe thata from low piht of the
fr, though Indachablc.)
Syonartua makar dan (From soox potnt of kn
the par not though Indonbabk.)
Sradottard staavoktryn Hill Fron Rope potot of
Hey the barband k mot though Indrababk

·( 93 ) PAGE 58, LINE 21. The basis of Jaina Ethics is अहिंसा। PAGE 59, LINE 4 Hurting the vitalities of any being by mind, speech or body due to passions is FERTI PAGE 60, LINE 15 संकल्प-intentional : सकल्पी हिसा ( intentional Injury» to'lives) is objectionable according to Jainism For instance, in carrying on agricultural operations, though there is himsa, it is not intentional injury to lives The motive of the agriculturist is not to destroy any life but only to produce food, PAGE 62, LINE 1 Some believe that it is not a sin to commit himsa for propitiating a god or goddess, for the sake of puja or for a guest. Some others believe that to kill one life instead of many lives, to destroy that being which causes the death of others, to put an end to a life which is in a very iniserable condition, to send one to Fafe, to kill a being that his soul may be set free, to offer one's flesh and blood to a hungry beast are not objectionable But they are all fallacies of Ahimsa PAGE 63, LINE 6 Himsa is of two kinds, Caitreyait and aniuft#1 Committing himsa by mind, speech or body, or Inducing otheres to do or approving the himsa done by others is said to be सांकल्पिको हिंसा । LINE 9 प्रसांकल्पिकी isofthree kinds-मारभजन्य, उद्योगजन्य and fatiguel Himsa caused in the performance of daily household duties is called Arambhajanya Himsa resulting from the carrying on of one's own profession is named Udyogajanya,

·( 94 )
and Houn comente protecting ooedt from exte
muid to be Vhodhatunya
PAGE LINE 16. The above four forms of his
are la relation to layne In the life olagli or cut that
DC mot ponitte, A Mon regards 21 like There is no differ
ence for him between a friend and a lot or between prate and
mbok All his action me permeated with Ahma
PAGE 00, UNE s T o tot belief sbould
be free from pride dor to arte etc.
PAGE 69 LINE 8
om mpect from which
things we studied. 1
PAGE 70 LINE 7 fits of love kada TH ATTAT
PINI
THAT the mete bg of a person even though he aty
not power th quality connected by the DC Coming
pon Mabevin even though he mery have to bravay or nu
le bin ART IT Is the reprehentation of owe thing by mo
ther It b of too kind and The Art the root
sentention of a pation by bb autre of picture. The second
the representation by symbols of letterh & Xhoto
100
PAGE 71 LINE 10. runt bothe to
person the qualities likh he way pousch only letter og
to all Yol Rate
PAGE 72, UNES
I b of tro Inden
mdami Agar Dravya Nobless to call a

·( 95 )
Raja as such tough he may not be performing the duties of a
Raja at that time.
LINE 15 No-Agama Dravya Nikshepa is of three
kinds -ज्ञातृशरीरम् भावि तद्यतिरिक्त ।
Inatru Sariram is to call the Rajas's body as the Raja
Bhavi
is to call a person a king even though he will be a
king only in the future.
Tadvyatirikta is the determining cause of the पदार्थ ।
PAGE 73, LINE 16 Bhava Nikshepa Giving a thing a
name to connote the attributes of its present condition It is
also of two kinds. Agama-Bhava Nikshepa, When the soul
hows and is actually attentive No Agama Bhava Nikshepa,
Then the actual present condition of a thing is referred to.
8 to call the present ruler a king

·No text on this page.

·No text on this page.