·श्रीः रसकौस्तुभः श्रीमन्महामहोपाध्याय श्रोत्रियकुलक मलारविन्दबन्धु वेणीदत्तविरचितः मिथिलामण्डलान्तर्गत सर्षपग्रामवास्तव्य श्रोत्रिय वंशावतंस झोपाव गोपीनाथात्मज श्रीलेखनाथश मणा टिप्पण्यादिभिः समलङ्कृत्य स्वकीयरचित वर्षाहर्षकाव्येन सय्युक्तीकृत्य संशोध्य च स्वव्य- येन संस्कृतसाहित्यविनोदिनामुपकाराय दरभङ्गा “श्रीरमेश्वर यन्त्रालये" मुद्रयित्वा प्रकाशीकृतः॥ x*- रमौलीग्रामनिवासि मिश्रोपाख्य श्रीब्रह्मराजित शर्मणा च संशोधितः । पुनर्मुद्रणादिविषये प्रकाशकस्यैव सर्वथाधिकारः (सन् १३१४ शाल) मार्गकृष्ण ११ ·॥ भूमिका॥ श्रीममिथिलेश परिपालित महीमण्डलमण्डनायमा न भारती लीलाविलासाऽऽसादित निखिलानन्दलब्ध प्रकाशः कृतिकुलकुमुदानन्दचन्द्रजनाधिष्ठितप्रधानप्रदे- शः सर्षपनामधेयो राजतेग्रामवर्यः । यत्रचपुरन्दरादि दिविषद्वन्दमौलिमालालालितचरणारविन्दा प्रणयप्रणत गङ्गाधरजटाजूटस्खालतजाह्नवीजलधाराधौतपादपना भ- गवती सिद्धेश्वरी प्रतिवसति । यत्रचासीदिगन्तकी- र्ति मिश्रोपनापकः सकलावनिमण्डलमण्डनमिव मण्ड नाभिख्यः । शङ्कर एवशङ्करश्च प्रादुरालीत् । यञ्चासंस्तु- तविपक्षपक्षः पक्षधरश्चिरायालञ्चकार । यत्कोर्ति व्रतती सकलसहृदय हृदयालवालेषु पुष्पितेवाद्यापि प्रतिक्षणं समुल्लसति ॥ तस्यैवोत्तरेणात्मसौहाई प्रकटयन्निव समु ल्लसति हाटी नामावसथः ॥ यञ्चार्जुन इवार्जुनयशा भास्करइव सुहृत्पझप्रकाशनकमनाद्विजराजइव द्विजरा जगणोऽद्यापि नितरामलङ्करोति । तत्रैवाराद्ध वाग्देवो वि- तीर्ण विद्याकलापावणोदत्तनामधेयः श्रोत्रियवयः कवि राविरासीत् । यद्गुण कर्त्तिने गद्य पद्यनिरवद्यरचनाचण महाकवीनामापीनीखलाविशेषलेखनपटीयसी लेखनीनि श्चलेवाभवत् । यस्यानेककाव्यान्याबालवृद्धजनमना- स्युल्लासयन्ति चकासतीति विदन्तितरामेब तत्रभवन्तो विद्वांसः । तेनैव कविकुलमुकुटालङ्कार मौलिहीरेण कौ- स्तुभभूतोयमकारि रसकौस्तुभः । यश्च कतिपयकृतिमहाश (यसंरक्षितोऽपि नासीत्सकल जनसुलभः । सचायमुक्तस- र्षप ग्रामनिवासि श्रीलेखनाथ शर्मणा श्रोत्रियवरण कति पयप्राचीन पुस्तकप्रतिमातःसंशोध्य ववचित्य वाचट्टिप णोत्वा सोत्साहं प्रकाशीकृतः !! शुभमस्तु *: CERSEENESERSALESED १। सरिसव, इति प्रसिद्धः ॥

·श्रीगणेशायनमः। कस्त्वं चक्री ब्रज निजपुरन्नात्रसर्पस्य वा सोगोपालोऽहं विपिनसविधे गोष्ठमस्ति प्रया- हि । पद्मेशोऽहं ब्रजति न धरामण्डले चण्ड रश्मिः, कृष्णो राधावचनविजित पातु वोड भीष्टमित्वम् ॥ १॥ श्रीकृष्णसदयोदारहृदये धर्तुमिच्छया ॥ वणीदत्तेन यत्नेन कल्प्यते रसकौस्तुभा२।। सर्वथापि वृथाज्ञया प्रार्थनादुर्जने मुहुः ॥ १ उदारञ्चतत् हृदयम् उदारहृदयं दययासहितं सदयं सदयंचतदुदारहृदयं सदयोदारहृदयं श्रीकृष्णस्यतत् श्रीकृष्णसदयोदार हृदयं तस्मिन् ।।

·रसकौस्तुभः ३ अस्यास्ति दैवतं विष्णुवर्णो वारिमुचांसमः॥ संभोगोविप्रलम्भश्वशृङ्गारो द्विविधोमतः ॥ सम्प्रोच्यतेविशेषेणलक्ष्यञ्चलक्षणन्तयोः ॥ दर्शनस्पर्शनालापचुम्बनादिक्रियोद्भवम् ॥ अन्योन्यंयत्सुखंयूनोःसम्भोगस्ससमीरितः,, यथा शिखण्डानामालीवृतमुकुटशाली जलमुचा न्विषां गर्वध्वंसी ललितववंशीवरधरः ॥ निधायाङ्के वामामसमशररामातिरुचिराम्मु दारण्ये कृष्णोविततरतितृष्णोविहरति।१॥५॥ * यथा वा अङ्के स्थिता घनरुचमधुसूदनस्य पङ्के रुहायतमुखी परिराजते स्म ॥ शङ्के कला तिविमलाशशिनःकलङ्कपर्यङ्कमध्यकालता भुवि सङ्गतेति ॥ २॥६॥ “पूर्वप्रणयिनोयूनोस्सन्तापायवियोगजः॥ विप्रलम्भस्ससम्प्रोक्तस्सोपिपञ्चविधःस्मृतः। २ वितता विस्तृता रतितृष्णायस्य सः ।। १ क्रीडागृहसमीपे ॥ .

·५ ® रसकौस्तुभः ॐ भवन भावीच भूतश्च प्रवासस्त्रिविधीमतः । ॐ भवत्प्रवासहेतुकोयथा यामियामीति वक्तव्यं नच प्राणेश्वरावुना ॥ तवर्णश्रवणाच्चतोदिशयोमीम्प्रधावति ६१० ॐ भाविप्रवासहेतुकोयथा 8 समन्तात्सजाते वनभुवि वसन्ते सुल- लिते पिकानामालापे कलमलिकलाप विद धति ।। दिगन्तम्मे गन्ता पतिरथ निहन्ता मनसिजस्समीपेऽहन्तावत्कमिहवत धास्या- मि शरणम् ॥ ७ ॥ ११ ॥ ॐ मूतप्रवासहेतुकोयथा पिकानामुद्गीर्णङ्कलमतुलकणज्ज्वरभरं सुधां शुस्सन्तापङ्कलयति च हा पङ्कजदलम् । तनु न्तावद्धीरोव्यथयति समीरोऽपिनितरां घन श्यामे वामे सपदिममवामंजगदभूत् ॥१२|| १ प्र वासोविदेशस्थितिः । यथा कर्णेज पै राहितराज्य लोभा स्त्रैणेननीताविकृतिलधिना । रामप्रवासेव्यमृ- शन्नदोषजनापव दं स नरेन्द्रमृत्युम् ॥ इतिभट्टिः । २ संयमनीङ्गन्तुमुत्कण्ठते । इतिभावः ।

·ॐ रसकौस्तुभः के ७ सामदानंच भेदश्च नत्युपेक्षे रसान्तरम्, ॥ सामयथा बाले काले स्मरनरपतेः सन्निधिस्थे वसन्ते मानम्लानं किमिहवदनं कर्तुमुत्कण्ठितासि ॥ कस्ते चित्ते निवसति मम प्रौढवाधोऽपराधो यस्मादश्माधिककठिनतां तत्र तन्वि प्र. तीमः॥ १२ ॥ १६ ॥ दानं यथा मडम्फितामिमां तन्वि सुगन्धिकुसुमस्र- जम् ॥ कुचशम्भुहित्वाध रुषन्ते हरतु द्रुतम् ॥ १३ ॥ १७॥ * भेदो यथा छ पुनरपि शृणु हितवाचकुरु सखिमाञ्चच लश्चेतः॥ मुरभिदि गतापराधे भवति न राधे तवोचितः कोपः॥ १४ ॥ १८ ॥ नतिर्य्यथा पदयुगले तव नाथोनिपतति पाथोजेलो २ पाथोजलोचने कमललोचने । पाथोजकमलमितिरा- जनिघन्टुः ॥

·* रसकौस्तुभः ॐ लम्भे वरस्त्रीणामेताकामदशादश॥ प्रत्येक साम्प्रतं वक्ष्ये तदुदाहरणं स्फुटम् ।। अभिलाषो यथा ७ । को भूयादित्यादि ॥स्मृतिर्य्यथा॥ नालापं तनुते नचापिकुरुते निश्वास कोष्णा दिशः किञ्चिन्नेत्रपयो न मुञ्चति धरामध्ये सुमध्याक्षणम् ॥ श्रीखण्डवकेन सिञ्चति नवा वक्षोऽपि रक्षोगृहे स्मृत्वा रामकुतूहलानि हृदये सीता परतिष्ठीत ॥ ॥ १८ ॥ २२ ॥ चिन्तायथा सञ्चारश्चाधिकमपिजनाः कुर्वते पौरमार्गे निद्रा न द्रागपि गृहपतेरागता नेत्रयुग्मे ॥ धीरं धीरं कलयति घने ध्वानमुच्चैः सम- न्ताकामे वामे कथमथमयाऽलोकनीयो १ निश्वासेन मन्दोष्णाइत्यर्थः । कोष्णं कवोष्णंमन्दोणं कदुष्णमित्यमरः॥ २ झटिति । साक्झटित्यंजसान्हायदामंचसपादिद्रुते इत्यमरः॥

·® रसकौस्तुभः क जड़ता यथा साबाणी हरिणीदृशोहि वदनं श्वासञ्च नाशायनं रागश्चाधरपल्लवञ्चनयने सद्यो निमेषावली॥स्पन्दानां निचयस्तनुं सुललि ताङ्गोपाल संभ्रूयतां स्वान्तङ्केवलमेवनाम भवतस्तस्या जहौ न क्षणम् ॥२३॥२७॥ * व्याधिर्य्यथा रेरेसिञ्च नींकचिदम्बुजमुखीं श्रीखण्डपकै- रिमान्दूरम्पद्मदलन्निधेहि सजलं कर्पूरपूरा- न्वितम् ।।स्नेहाली वितताऽतनुज्वरभृतान्ता पस्यशान्तिःक्षणन्नस्यादेवरसायनेन च वि- नाशीतादिभिभैषजैः॥ २४ ॥ २८ ॥ * उडेगो यथा , आहृता महता कुहूरथमुहूराहुग्रहे स्थापि तः पारावारविशोषणाय कुपितः कुम्भोद्भवः प्रेरितः॥ इत्थंसृष्टिरकारि यस्य विधिना ना- १ स्वान्तम्मनः । स्वान्तंहृन्मानसंमन इत्यमरः ।। २ समुद्रशोषणायेत्यर्थः॥ ३ कुम्भोद्भवोऽगस्त्यः ॥

·रसकौस्तुभः १३ विधत्ते कारुण्यं मम जगति तारुण्यमधु ना॥१॥३०॥ * यथावा যথা समन्ततोऽत्यन्तसुशीतले निले समागते- चारु वसन्तवासरे। कुहुकुहूच्चैरुदिते पिकी- कले मुहुर्मुहुः सीदति कापि कामि- नी॥२॥३१॥ यथावा मरुञ्चलत्पल्लवपाणिनाऽधुना परिस्पृश- न्तोढुमराजराजयः ॥ लतावलानां स्तवक- स्तनाननी तुदन्ति चेतांसि मधी वियोगि नाम् ॥३॥ ३२॥ यथावा हसन्ती वासन्ती विकचकुसुमाली समुदयै रुदायन्ती मुदितपिकमृङ्गावलिरवैः॥वि शङ्ख कीडन्ती विततललिताङ्गे विटपिनां मुनीनामप्यन्तः सहचरि वसन्ते व्यथय ति॥४॥३३॥ २ ·के रसकौस्तुभः * १५ * यथावा * दधानाः कोदण्डं सकलरणचण्डं सुरपतेः क्षिपन्तोधारालीमधिधरणिनालीकतुलितम निनादं कुर्वन्तो नभसि विलसन्तोजलधरा निहन्तुं सम्प्राप्ताः शिव शिव समन्तादिर- हिणम् ॥ ४॥३७॥ * अथ शरन्निशावर्णनम् ॥ हिमकरधवलितविपुलाकाशा विकचकु सुमपरिकरललिताशा ॥ वद सम्प्रति स- खि किमिह विधेयं शरदिन सुखदा यदिच निशेयम् ॥१॥३८॥ • यथावा* धात्रा हा नभसि तमसां स्थापितोऽसी ति मत्वा कान्तस्वान्तस्थितमपि कथं तन्न- भिन्नं करोषि ॥ सोमं स्नेहादितिकुमुदिनी १ विकचानि च तानिकुसुमानि विकचकु सुमा- नितेषां परिकरः समूहः ॥ भवेत्परिकरो व्राते प Nङ्कपरिवारयोरित विश्वः तेन ललिता श्राशाय स्यांसा॥

·® रसकौस्तुभः माः ॥ शृङ्गारालम्बनत्वेन नायिकादिनिरू- प्यते ॥ स्वकीया परकीया च सामान्या च तत परम् ॥ नायिका त्रिविधा प्रोक्ता का- व्यशास्त्रविशारदैः॥ भर्नुः शुश्रूषणे शक्ता भर्तुयेवानुरागिणी॥लजाशीलादिबलिता स्वकीया परिकीर्तिता,॥ * स्वीयायथा व केलीमन्दिरदेहलीवहिरियं दातुन्न दक्षा प दं चित्रंदिग्गजसंहति जितवती गत्या कु- रङ्गेक्षणा । हास्येनास्य समीपगेन ललिते नेन्दोरमन्दाश्रियं प्राणेशश्रुतिगामि नैव व चसा संसारगङ्कोकिलम् ॥ १॥ ४२ ॥ “स्वीया तु त्रिविधा प्रोक्ता रसशास्त्रवि- पश्चिता ॥ मुग्धा मध्या प्रगल्भाख्या ता सां भेदोविवक्ष्यते ॥ मुग्धा तत्र च विज्ञेया नूतनोद्भूतयौवना ॥ अज्ञातयौवना ज्ञात यौवना सा द्विधा पुनः,, । * मुग्धा यथा 8 उदञ्चत्पद्मानां द्युतिनिचयमाधाय वदने ·रसकौस्तुभः १९ नवोढा यथा प्रियं विदूरादपि वीक्ष्य न क्षणं क्षणप्रभे वस्थि रतामपेक्षते॥अपि प्रयत्नात्कथमस्तु साम- नागियं विना केलिनिकेतनातिथिः १४६ "सैवक्रमशोविश्रब्ध नवोढा प्रश्रयादिह ॥ उदाहरणमस्यास्तु साम्प्रतम्पोच्यते स्फुटम्,, * विश्रब्धनवोढा यथा ® सम्मीलितं नयनयुग्ममुरोजयुग्मं पा- णिद्धयेन पिहितं कृत उरुवन्धः ॥ नीवीए णं बत दधाति कथं सुलजा शय्याश्रितेति कुरुते बहु चित्तवृत्तिम् ॥ १ ॥ ४७ ।। “समानलजामदना मध्या च समुदीरिता॥ इयमेवातिविश्रब्धनवोढातीवसंश्रयात्" ॥ मध्या यथा भर्तुनिमीलितदृशो मुखमायताक्षी सञ्चुम्बि तुं कृतवती वदनं विनम्रम् ॥ दृष्ट्वा तदीय मधुरस्मितमाससज्ज लज्जाम्बुधौ नयन १ आङ् पूर्वकस्य ग्लुञ्चुषस्जगतावित्यस्य लिटिरूपम् ॥

·रसकौस्तुभः प्रियवाचमुद्गिरन् ॥ ब्रजन्ति किन्द्रागपि सन्निधिस्थितिं समुज्झितं पुष्पचयं मधुन- ताः॥१॥ ५१॥ "धीराधीरातुमध्याख्या वचसारुदितेन च। सनिवेदयति क्रोधं प्रिये सद्यस्तथाविधे, ।। • मध्याधीराधीरायथा 8 धन्योसि नाथ भुवने कृतिनाङ्गणेषु ग ण्योऽसि शोणकमलायतलोचनोऽसि ॥ इ त्यानतीकृतमुखी परिभाषयन्ती तूष्णीममु- चदवनौ नयनाम्बुबिन्दून् ॥१॥५२॥ “रतीदास्यं वितनुते याऽपराध गते प्रिये॥ प्रौढाधीरा तु सा ज्ञेया चाधीरा तर्जना- दिकम् ॥ ॐ प्रौढाधीरा यथा हास्यं नास्यसरोरुहे नयनयोन्नँवाञ्जनं रञ्जनं नवोक्तिललिता क्रियासु जड़ताली लासु विदेषिता । इत्थं हन्त यदजितं ब हुविधं कान्ते रुषोलाञ्छनं तत्सर्व तव नि ·* रसकौस्तुभः ॐ २३ एकत्रस्थितयोः सरोरुहदृशोभूयोविरुद्धा क्षरं जल्पन्त्योश्चतुरः समेत्य सविधं स्थित्वा स किञ्चित्क्षणम् । एकस्यानयने पिधाये निभृतं पाणिदयेनादरात्स्वच्छन्दं परिचुम्ब ति स्म वदनं कान्तः परस्यास्तदा ॥शा५६|| “गुमं प्रेम सदा यस्या वर्त्तते परनायके। परकीया समाख्याता सैव काव्यविशारदैः, परकीया यथा प्रचलति पथि पिशुनाली नहि पुनराली जनः सविधे । दयिते निवसति दूरे तुदतु करेषुभिर्मदनः ॥ १॥ ५७॥ "रतिसङ्गोपना रुष्टा विदग्धा द्विविधा मता ॥ लक्षितानुसयाना च मुदिता कुल- टा पुनः ॥ एतासां परकीयायामन्तर्भावः समीरितः ॥ प्रोच्यते स विशेषेण तदुदाहर- मानि च ॥ * रतिसङ्गोपना यथा 8 बन्धूकभ्रमतोममाधरदलं सङ्घण्डितं षट्- ·रसकौस्तुभः २५ विधुमण्डलं विदुषी ॥ १॥ ६१ ॥ • लक्षिता यथा। * वक्षोरुहे सुमुखि ते नखरस्य रेखा केषामि यं नहि करोति मनोविनोदम् ॥ केलिच्यु ता चिकुरसीम्नि विशालमाला बालेसि- तासितधियं हृदये तनोति ॥ १ ॥ १२ ॥ * अनुशयाना यथा। * करे समाधाय रसालपल्लवं विशालपुष्पा वलि मण्डितोरसम् ॥ निरीक्ष्य गोपालमु पागतं सखी समक्षमम्भोजमुखी विषीद ति ॥१॥ ६३॥ मुदिता यथा। गृहपतिमतिदूरङ्गन्तुकामं निरीक्ष्य प्रियते ममनुसङ्गं निर्भयं चिन्तयन्ती ॥ मुहुरपि गुरुमध्ये शोकजाखच्छलेन त्यजति सरसि जाक्षी मोदजातोदविन्दून् ॥ १॥ ६४॥ १ । जारपुलमा ३ ·रसकौस्तुभः * स्नेहगर्विता यथा । माकृथाः सखि वृथा परिश्रमं शारदेन्दुमु खि हारगुम्फने । वीक्ष्य लग्नमपि चन्दन द्रवन्दूयते हि विरहीव केशवः॥ १॥ ६८ ॥ ॐ सौन्दर्य गर्विता यथा के सखि यास्यामि सरस्यां तत्रन कस्यापि भाषितैर्बहुभिः ।। मुखमभिवीक्ष्य सशोका विलपति कोकावली परितः॥ १॥ ६९ ।। 8 मानिनी यथा। कृशाकारास्ताराः प्रविलपति पारोवतकुलं गृहोपान्ते कान्ते दधति कलविकाः कलक लम् ॥ समीक्ष्य त्वामम्भोरुहमुखि सुरम्भोरु विकलां त्रियामापि क्षामा शिव शिव रुषं १ । दूपारतापे दिवादिः । २। चक्रवाकावली कोकश्चक्रश्चक्रवाकोरथाङ्गा हयनामक इत्यमरः ॥ ३। कपोतसमृहः । पागवतः कलरवः कपोत इत्यमरः ।। ४। चटकाः । चटकः कलविङ्कः स्यादित्यमरः॥

·ॐ रसकौस्तुभः ॐ २९ मानना वक्षोनिर्गतशङ्करोच नियतं नेत्रा म्बुना सिञ्चति ॥ हित्वा सा खलु मजु. लानि चिरतस्तल्पानि शेतेऽवनावित्थं त्व- मिलनेच्छया यदुपते ती तनोति व्र- तम् ॥ १॥ ७२ ॥ ॐ यथावा। इन्दु निन्दति कैतवेन वचसा श्रीखण्ड खण्डवं दूरादेव निरीक्षते नहि तनौ धत्त गु- रूणाम्भिया । नल्पं पल्लवनिर्मितं प्रणमति स्वापस्य नापि क्षणं व्यापार वितनोति तत्र सुमुखी राधापते त्वत्कृते ॥२॥७३॥ "प्रेयसा वञ्चितं दृष्ट्वा शङ्केतं पूर्वकल्पितम् ।। याविषीदति साचेह विप्रलब्धाप्रकीर्तिता..।। विप्रलब्धा यथा अये भ्रातर्भुङ्ग प्रतिविटपिशृङ्गं निवसता तिरोभृतोऽरण्ये ललितमृगवन्येन भवता ।। स कृष्णः सन्दृष्टः क्वचिदपि च हृष्टो विहरamme matayers ·* रसकौस्तुभः ३१ रेणीहशोजल्पितं श्रुत्वेदं मधुसूदनेन वदनं नम्रीकृतं वीड़या ॥ १ ॥ ७६ ॥ * यथावा। सम्प्राप्तस्य च वल्लभस्य नयनं शोणार- विन्दायितं वक्षोवीक्ष्य विपक्षपड्वजहशोष क्षोरुहेणाश्चितम् ॥ नासं किञ्चिदमुञ्चदि न्दुवदना सद्योगुरूणाम्भिया वर स्वरमियं चकार विपुलश्वासै कटुष्णादिशः ||२|७७॥ “सुशङ्केतस्थले भतुरनागमनकारणम् ॥ यातुचिन्तयति शुब्धासोका कविभिरीरिता उत्का यथा गता न हरिसन्निधिं किमु विधे सखी म न्थरा सएव रुषितोऽधुना वत किमस्ति य- न्नागतः। इति प्रचललोचना रहसि चिन्त यन्ती भृशं सरोविगलदश्रुणः कृतवती सरो जानना ॥१॥ ७८ ॥ * यथावा meancapseupane

·रसकौस्तुभः
३३
मि नोष्माकुला सञ्जरप्येति चकार चारुश
यनं दूरे कुरड़ेक्षणा ।। उता मम साम्प्रतं
च वपुषि स्वेदाम्बुनोबिन्दवो व्याजेनेति
बहिर्गृहस्य दयितं द्रष्टुं जगामानिशम् २८१
"अवमत्य प्रियं पश्चात्परितप्ता विषीदति ॥
कलहान्तरिता सेह कविभिस्समुदीरिता ।।
* कलहान्तरिता यथा 8
गते कान्ते कोई कलयति कलं कोकिल
गणे मुदारण्ये भृते विदधति मुहुर्मुञ्जितभ
रम् ।। स्मरे हन्तको विषमविशिखं कुर्वति-
करे समाचक्षे कस्मै निजहृदयदुःखं सुक
तिने ॥१॥ ८२ ॥
* यथावा,
यस्य प्राणपतेः कृते प्रतिदिनं भीतिर्मुरो
सज्झिता वृद्धस्यातिविरुद्धजल्पितमपि स्व
च्छन्दमडीकृतम् । दृष्टं कष्टमशेषकाननलस-
झुजादिकुञ्जालयं कोपस्तत्र विकाशितस्स
खि मया धिकचेष्टितं वेधसः॥२॥ ८३॥

·३४ ® रसकौस्तुभः ॐ REER-Dammam "स्वाधीनस्तुपतिर्यस्याःस्नेहसौन्दर्यहेतुभि स्वाधीनपतिका सेह कविभिस्समुदीरिता। ॐ स्वाधीनपतिका यथा * किं युवा न सखि वा सुलोचने कामिनी किमुत नावनीतले ॥ किनिदानमिह दान वारिणा त्यज्यते मम न गेहदेहली ॥१॥८४॥ यथावा वसन्तु धरणीतले सखि परे युवानोजना मनागपि मुरद्विषोन कलयन्तु साम्यम्पुनः।। मया गुरुभियानिशं यदपि हन्त सम्बॉरित स्तथापि मम सन्निधिं त्यजति नो सुरेशा- नुजः॥२॥८५॥ "तात्कालोचितवेषातुयाचापिसरतिप्रियम् ॥ रसशास्त्रविदाचात्रकीर्तितासाभिसारिका , अभिसारिका यथा ॐ १ । कारणम् ।

·* रसकौस्तुभः ॐ ३५ यन्तारं परिकल्प्य देर्पकमसौ स्वान्तं हयं चोन्नतं प्रीतिं चारुकेशांनिशां सहचरींचञ्च द्रथं सत्पथम् ॥ खेलदालकुरङलोचनचम कारापकारीक्षणा स्वैरं स्वैरमुदाररङ्गभवनं सङच्छति प्रेयसः ॥ १॥८६॥ यथा वा उदिते शशिनि विशदवरवसना हसित- विशोभितसुललितदसना । मलयजकुसुम विभूषितकाया प्रियमभिगच्छति मदन- सहाया ॥ २॥ ८७॥ "गन्तुमुत्कण्ठितोयस्पा-प्रियोदेशान्तरम्प्रति साप्रोष्यत्पतिकाप्रोक्ता रसशास्त्रविशारदै, ॐ प्रोष्यत्पतिका यथा १ । सारथिम् । नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिरित्यमरः ॥ २। कामदेवम् ।। ३ । मनोज्ञामश्वादेस्ताडनी रज्जुम् । अश्वादेस्ताडनी कशेत्यमरः, ·ॐ रसकौस्तुभः 8 प्रातः कार्यवशात्कृशाङ्गि दयिते यास्या मि देशान्तरं श्रुत्वेदं कुलिशाभिघातसदृशं तीव्व्वँचः प्रेयसः॥ नोक्तं किञ्चिदमन्दप- काजशा प्रेम्णे मनोजन्मने दत्तं चासमज सूमञ्जनातिलैः सार्द्धम्पयः केवलम् । १।८८ यथावा। समन्तात्संजाते वनभुवीत्यादि ॥२॥ "सागसि प्रियतमे यातु हितमाचरतिस्फुटम्। सवोत्तमासमाख्याताकाव्यशास्त्रेमनीषिभिः, * उत्तमा यथा नीता निशा सह मया यदि नादरेण कि न्तेन नाथ हृदये हियमातनोषि ।। इत्थं नि गद्य मृगशावदृशाभिरामैः साचिस्मितैरए हितोदयितापराधः ॥ १॥ ८९॥ "अपि प्रियकरे कान्ते याऽनियप्रियकारिणी मध्यमासाचसम्प्रोक्ताकाव्यशास्त्रेविपश्चिता, १ । लजाम् ॥ . है H

·रसकौस्तुभः
मध्यमा यथा
कोपिन्याः पदलक्ष्मणाभिवलितं वक्षोज.
युग्माङ्कितङ्कान्तब्वीक्ष्य विदूरतश्च सुदृशा
दृष्टिदिवि स्थापिता ॥ सम्प्राप्ते पुनरन्तिक
ञ्च दयिते काकुजव्याकुले सानन्दं स्मित
धोरिणीभिरभितश्शुभ्रीकृतोर्वी द्रुतम् ।१।९०
"कान्ते प्रियकर याच भृशं कोपपरायणा..।
सैवाधमासमाख्यातापतिसन्तापकारिणी..।।
अधमायथा
येन स्वल्पगतेन नापि वनिता सम्भाषि
तान्यादा भूयोयेन तवाभिलाषनिचयः
सर्वत्र सम्पादितः॥ तस्मिन्नेव निरागसि
प्रियतमे कोपस्समारोपितो धिक्त्वामस्तु सु-
लोचनेऽथ बहुलं वाचा किमावेदय।।१॥९१||
"परिहासमुपालम्भन्तथाशिक्षां च मण्डनम्
याकरोति मुदा सा तु सखीह समुदीरिता, ॥
* परिहासोयथा 8
कुन्जानुरागिमनसोमधुसूदनस्य प्राणपि

·के रसकौस्तुभः याऽसि सरलामि किमालि चित्रम् ॥ इत्थ न्निशम्य वचनं कुतुकात्सखीनांसात्राजि- तास्मितमुखी नितराम्बभूव ॥ १ ॥ ९२ ।। उपालम्भोयथा ® लीलालतागृहवरे सहसा गतायाः फुल्लार विन्दपरिनिन्दकलोचनायाः । पञ्चाशुगा शुगचयेन विदारितायाः कोऽयङमस्तव स- खे कुरुषेऽपमानम् ॥ १॥ ९३ ॥ * शिक्षायथा सय्याहि याहि मधुसूदनसन्निधाने माने न तञ्च चरणे सखि पातयेथाः॥ इत्थम्मुहुः स हचरीम्परिभाषयन्ती लीलाम्बुजेन मुमुखी निनृतजधान ॥ १॥ ९४ ॥ ॐ मण्डनय्यथा ७ ललिता लक्तकरेखानिचयमिषादयितमा नतं सुदृशः।। चरणनखे विलिखन्ती विह (१) कुतूहलान् । कुतुकञ्चकुतूहलभित्यमरः ॥ (२) कन्दर्पयाण ससून ॥ PAanwraPEDINTERPwMaraumament Poem ·* रसकोस्तुभः ॐ ३९ सति मुदितालिका निभृतम् ॥ १ ॥ ९५ ॥ “सङ्घटनपरा चाद्या विरहाधिनिवेदना ।। दूतीचदिविधाख्याताकविना काव्यनाट्ययो, ॐ सट्टनकारिणी दूती यथा । विकिरति सघनवने बहुनीरम्मुहुरपि कल यति खमतिधीरम् ॥ स्मर सरसीमहमुखि निजवचनन्त्यजसि किमालि हरिं रतिव- चनम् ॥ १॥ ९६॥ ॐ विरहनिवेदना दूती यथा । कृतनलिनीदलशयना मुञ्चति नयनाम्बु नोनिचयम् ॥ तव विरहे सति राधा मुरहर बाधाभरन्तनुते ॥ १ ॥ ९७ ॥ इत्यालम्बनविभाव वर्णने नायिका निरूपणम् ॥ HAMARRIED Homdoumta

·की रसकौस्तुभः ॐ
अथ नायक वर्णनम् ॥
"पतिश्चोपपतिश्चैव वैशिकश्चतथापरः ।।
नायकस्त्रिविधः प्रोक्तोरसशास्त्रविपश्चिता
पाणिगृहाति यत्नेन विधानैः श्रुतिसम्मतैः॥
पतिःसएव सम्प्रोक्तः सकलैः कविकोविदैः।
पतिर्य्यथा
शार्दूलद्धिपचर्मसु प्रियतमा स्थाप्या न चा-
पि क्षणन्तल्पम्पल्लवकल्पमत्रभवने कुत्रास्ति
भिक्षाशिनः॥ इत्यालोच्य चिराय चारुहृदयः
शैलाधिराजात्मजामले सब्विाँनधाय देव
भवतोभव्याय भृयाच्छिवः ॥ १॥९८ ।।
“ अनुकूलस्तुसम्प्रोक्तोदक्षिणोधृथएवच ॥
शठश्चकाविभिः काव्ये पतिरेव चतुर्विधः॥
एकनारीव्रती यस्तु परनारीपराङ्मुखः ।।
अनुकूलस्तुविज्ञेयः श्रेष्ठः सर्वजनादपि, ॥
अनुकूलोयथा

·* रसकौस्तुभः पोरीन्द्राहिकरीन्द्रशीलितवनं यास्ये कथ जानकीन्नीत्वेमामथ हन्त कुत्र नयने धा. स्ये तदास्याहते ॥ इत्यालोच्य चिराय चेत सि तदा सन्देहदोलायितो रामः पङ्कजचारु लोचनयुगे दागम्बुबिन्दुन्दधौ ॥ १॥ ९९ ॥ "निजपत्नीषु सर्वासु यस्यस्नेहोदयस्समः।। सएव दक्षिणः प्रोक्तःकविनाच मनीषिणा॥ * दक्षिणोयथा। एतासु क्षितिभृत्सुतासु नियतं तुल्योनुरा- गोदयो दास्ये नारदलब्धपाणिकुसुमङ्कस्यै न कस्यै पुनः ॥ इत्थं देतसि चिन्तयन्क्ष- णमथ स्वर्गाधिपस्थापितं श्रीकृष्णोवरपारि जातमुदितंहर्तुञ्चकारोद्यमम् ॥ १ ॥१०॥ "कृतदोषोपिनिश्शङ्कोवारितश्चाप्यवारितः ॥ धृष्टस्सएवसम्प्रोक्तस्त्रपात्यक्तकलेवरः,, ॥ (१) पारीन्द्रः सिंहः ॥ लिहेपारन्द्रपारीन्द्रौ इतिशब्द भेदः॥ पारिन्द्रश्चाहिश्चकरीन्द्रश्च पारिन्द्राहि क. रीन्द्रास्तैः शीलितञ्चतद्वनम् ॥ (२) राजकन्यासु॥

·४२ ॐ रसकौस्तुभः amavtaramananews धृष्टो यथा। निष्काशितोऽपि सविधाबहुधा सखीभि स्तम्भसितोपि विर्षमैरनिशं वचोभिः॥ दु. रिएषबहुवेषधरोविधत्ते गेहं समेत्य पुनरे वकुतूहलानि ॥ १ ॥ १०१॥ "नारीविषयकव्याजकोविदः शठउच्यते ॥ शठोयथा। आगत्य केलिभवनन्निभृतप्रियायाः पा- णिदयेन कलयन्नयनापिधानम् ॥ कोयं स- खीति सुदृशः परिभाषयन्त्यापूर्तश्चुचुम्ब बदनाम्बुरुहञ्चिराय ॥१॥ १०२ ।। “आचारहानिकरणः पतिश्चोपपतिःस्मृतः। ॐ उपपतिर्य्यथा। नाप श्वाएं गृहपतिरसौ जातरोजातरोषा निद्रान्न द्रागपि वत गता नागता सा त्रि यामा । गच्छ स्वच्छक्षणमिति सखे सल्लँप (१) कुरैः ॥ (२) विनीतम् । निभृतविनीतप्रश्रितासमा इत्यमरः ॥ PER DAANA ·रसकौस्तुभः न्याः प्रियायापातुं हातुबँदनकमलं नापि देशोमुरारिः ॥ १॥ १०३ ॥ "बहुवेश्योपभोगीयस्सएक्वेशिकोमतः सपुनस्त्रिविधःप्रोक्तश्रोत्तमोमध्यमोऽधमः,, 8 वैशिको यथा। पश्यामि नैव भवने हरिणायताक्षीकुत्रा पिहन्त धानना न गता परेण ।। इत्थव्विाँच न्त्य हृदये वखारवध्वा दारान्ति के वितनुते दयितोविषादम् ॥ १ ॥ १०४ ॥ “दयिताकोपवतीन्दृष्ट्वाऽप्युपचारपरायणः । उत्तमः सतुसम्प्रोक्तः कविभिःकाव्यदृष्टिभिः॥ उत्तमोयथा अन्तःकोपकपायिताबिधुमुखीमुदीक्ष्य दू सदसौ मन्दम्मन्दमुपेत्य केलिभवनत्वा विनम्र शिरः ॥ साशङ्कं निभृतेन भालफ- लके खेलतत्करङ्गीदृशः कस्तूरीतिलकवि- लिख्य नितरामानन्दमाविन्दति ॥१॥१०५॥ (१} चनुरः ॥ दक्षे तु चतुरपेशलपटव इत्यमरः !

·* रसकौस्तुभः "प्रियाञ्चकुपितान्दृष्ट्वा नानुरागन्नवारुषम् । प्रकाश्यतेसएवात्र मध्यम कविभाषितः, ॥ मध्यमोयथा नयनयोरधुनैव सुशोणिमा त्वदधरेण वरोरु समर्पितः ॥ कचचयेन कदा निजबन्धन बंद वचोनिचये सुतनोधृतम् ।।१||१०६|| "त्रपया कृपया त्यक्तः क्रीड़ायामतिदारुणः॥ कविनाच समाख्यातःसएवाऽधमनायकः। अधमो यथा गणयति बहुविधदोषन्नहिपरितोषं क्षण म्भजते । कलयति गतापराधामपि बहुबा- धामयीमधमः॥ १॥ १०७॥ अन्तर्भूतः शठो ज्ञेयोमानी च चतुराद्विधा। वचोव्यङ्गकरश्चैव चेष्टाव्यङ्गकरस्तथा ॥ मानी यथा पियूषद्रवशिक्षया तव सखे वागेव सन्नि- मिता स्वान्तं तावकमश्मभिर्विरचितं दुश्चे ·* रसकौस्तुभः ॐ ४५ तसा वेधसा ॥ इत्याकर्ण्य मृषाभिमानव- लिनः कान्तस्य सङ्गच्छतः साशङ्क मृगशा- वसुन्दरदृशा सद्योगृहीतम्पदम् ॥२॥१०८|| ॐ वाग्व्यङकरश्चतुरोयथा छ मा ब्रज यमुनातीरं सम्प्रति नीरेच्छया सहसा ॥ सेवितरि नभसि कैराले कोपि न वाले बहिर्बजति ॥१॥ १०९ ॥ चेष्टाव्यङ्गकरश्चतुरो यथा। विदधति मदनाकारं हृदि रतिपारङ्गमे दयिते ॥ कलयति लीलाकमलं मुहुरापि कर- मुद्रितविदुषी ॥ १॥ ११० ॥ "पतिश्चोपपतिश्चैव तथा वैशिकनायकः । प्रोषितोपिभवत्यत्र तदुदाहृदयेक्रमात् ॥ * प्रोषितः पतिर्यथा इति विचिन्त्य चिरं रघुनन्दनोमुहुरसि- (१) मिथ्याभिमानयुक्तस्य । (२) सूये ॥ (३) भीषणे ॥ करालोदन्तुरेतुङ्गेभीषण इतिमेदिनी ।।

·रसकौस्तुभः ञ्चदुरोनयनाम्बुभिः॥ जनकराजसुता हृद यस्थिता भवतु माविरहानलतापिता।१।१११ प्रोषितउपपतिय॑था के यदकृत गुरुजनमीता पथि सुविनीता वलोकन स्वैरम् ॥ सम्प्रति तदेव दीन कलयति लीनम्मनाविरहे ॥ १॥ ११२ ॥ * प्रोषितवैशिको यथा छ निश्शङ्कमङ्कगतया हरिणायताक्ष्या स्मेर विधाय परिहाय सखीय्यदुक्तम् ॥ दूरस्थि- तोऽपि चिरतोविधिवञ्चितोऽपि भूयस्तदेव हि सखे हृदये स्मरामि ॥ १॥ ११३ ॥ "अङ्गहारादिना किञ्चिन्न वेति तरुणीमनः। अनभिज्ञःससम्प्रोक्त कविभिःकाव्यसूरिभिः,॥ अनभिज्ञो यथा केलीमन्दिरसन्निधौ सखि मया स्मेर बिधायानिशं लीलामञ्जुलपङ्कजेन निह- तोदूरीकृतोत्रीड़या ॥ चक्षुश्वारुनिरीक्षणेन ·रसकौस्तुभः Gomae बहुशः संसेवितोऽप्यानतोभूमावेषनलिले ख निभूतं कस्यास्ति त दूषणम् ॥११॥ ११ ॥ "एतेषां नर्मसचिवः कीर्तितश्च चतुर्विधः ।। पीठमोविटश्चैव चेटकश्वविदूषकः ।। पीठमईस्तु विज्ञेयः कुपितस्त्रीप्रसादकः ॥ पीठमर्दो यथा मा विमुञ्च झषमानतानने लोचने च क लय प्रकाशिते । चञ्चदेणनिचयः सरोरुह र्वदुर्विधतया विषीदतु ॥ १ ॥ ११५ ॥ “कामाधिककलातन्त्रकोविदोविटउच्यते। बिटो यथा कामोनाम समाजगाम सुरभी भूमीश्व- र कानने स्वच्छन्दं त्वरितं व केलिनिव- य कुर्वन्तु सर्वे जनाः ॥ इत्याज्ञापनपत्र निर्गतवचोभूयः पिके जल्पति प्रायोनैव नि मेषितन्वि दथितं यन्नैषि पद्मानने॥ १।११६ “सन्धानचतुरोयस्तु चेटकः समुदाहृतः ,, ।। (१) घसन्ते ॥

·४८ ॐ रसकौस्तुभः ॐ चेटको यथा केलीवनेषु मधुसूदन सन्निधाने पद्मा भिरामनयना समुपागताऽसौ ॥ दृष्ट्वेति चा- स्कुसुमावचयच्छलेन स्थानान्तरं सहचर स्समुपेत्य तस्थौ ॥ १ ॥ ११७ ॥ "हास्यञ्चयेनकेनापि कारयन्ति विदूषकाः। * विदूषको यथा। श्यामन हन्त दयितेन समम्प्रयासि श्या- मा भविष्यसि सुकेतकगर्भगौरि । इत्थं निशम्य वचनानि विदूषकस्य माचिस्मित कृतवती निभृतेन राधा ॥ १ ॥ ११८ ।। इतिविभावनिरूपणम् ॥ ® अथ भावोनिरूप्यते "रसानामनुकूलोयोविकारोभावउच्यते ।। सपुनर्दिविधः प्रोक्तः शारीरश्चान्तरस्तथा, (विकारस्त्वन्यथा भावः॥) येचसात्विकनामानःशारीरास्तेप्रकीर्तिताः ·® रसकौस्तुभः छ ४९ स्थायीचव्यभिचारीचकविभिश्चान्तरस्थितः।। सत्वञ्चजीववान्देहस्तस्यधास्तुसात्विका व्यभिचारीप्रभृतयश्चान्तरानतु सात्विकाः,॥ के ते पुनः सात्विकाः ॐ "स्वेदस्तम्भोऽथ रोमाञ्चःस्वरभङ्गोऽथ वेपथुः॥ वैवय॑मश्रुभलय इत्यष्टौ सात्विकामताः, ॥ * स्वेदोयथा। पत्रावलीऔरतनोवितनोतु का ते भाले कपोलफलके विपले च भूयः॥ केनापि चाद्य जनितेन हृदिस्कृतेन स्वेदाम्बुनैव परिलुम्प सि तां यतस्त्वम् ॥ १ ॥ ११९ ।। ॐ स्तम्भोयथा आयाति देवि कुशली रघुवीरनामा श्या माम्बुदाहरुचिरस्तव जीवनाथः ॥ इत्यादरा निगदिते कपिराजदूते स्तम्भावरुद्धतनुराशु बभूव सौता॥ २॥ १२० ॥ रोमाञ्चोयथा amaNMARBLNatusdgtoneMANTRA ·रसकौस्तुभः तत्रागतः सुमुखि वारिधराभिरामोदामो दरोवदनपङ्कजमीक्षितुन्ते ॥ इत्यादरेण व चनबिनिशम्य वामा रोमाञ्चकैश्च कुसु | मैर्वपुरञ्चति स्म ॥ ३ ॥ १२१॥ स्वरभङ्गोयथा हरिकथासु वृथा चतुरेऽधुना कलयसि प्र मेदव्रजगोपनम् ॥ हृदयभावचयस्तवगद्गद स्वरवरेण वरोरु निवेदितः ॥ ४ ॥ १२२ ।। * वेपथुर्य्यथा के दूरागतेन दयितेन निरीक्षितायाम्पहा यतदृशोगुरुमध्यगायाः ॥ सद्यः सुहृद्यरस- नारखकैतवेन कम्पोजगाद कुशलं भृशल- जितायाः॥ ५॥ १२३ ॥ वैवर्ण्यय्यथा चाणूरं मदशालिनं कुवलयापीडं निपी- (१) द्रष्टुम् ॥ (२) हर्षसमूहगोपनम् । मुत्पीतिःप्रमदोहर्ष इत्यमरः ॥ [३] मेखलाशब्द व्याजेन ॥

·रसकौस्तुभः ड्याचिरात्कंसध्वंसविधिविधाय भगवान्न न्दालयन्नागतः ॥ इत्याकर्ण्य कुवर्णशीलि तवचः स्वर्णारविन्दानना वैवर्ण्यबँजवल्लभ स्य वनिता सद्यस्तनौ सन्दधौ ॥६॥ १२४ ॥ अश्रुपातोयथा दूरस्थितञ्च दयितं समुपागतञ्च दृष्ट्वाऽ श्रुविन्दुनिचयः सुतनोः पपात ॥ शङ्के तदी यरुचिराक्षियुगेन सद्योनीलाञ्जलिश्च विरहा य महानदायि ॥ ७॥ १२५ ॥ "प्रलयस्सुखदुःखाभ्याम्चेष्टाज्ञाननिराकृतिः, ® प्रलयोयथा परस्पराश्लेषनिवद्धगात्रयोः क्रिया हिया सार्द्धमहो बहिर्गताः॥ ध्रुवं मनस्तीविषा भिसङ्कलैः स्मरेण यूनोनिहतं शिलीमु. खैः ॥ ८॥ १२६ ॥ ® अथ स्थायीभावोनिरूप्यते॥ यथोक्तम्भरतेन ॥

·५२ • रसकोस्तुभः "सजातीयविजातीयैर्योभावैन पिधीयते सोऽन्यभावात्मभावत्वग्राहकःस्थायिशब्दभार अभिव्यञ्जकवैकल्यादसम्पूर्णोभवत्ययम् । विभावादिश्वविद्भिरभिव्यञ्जकउच्यते ॥ रतिश्शोकस्तथाहास क्रोधोत्साहौभयन्तथा ॥ "जुगुप्साविस्मयश्चैव स्थायिनोनवमःशमः॥ मनोनुकूलेष्वर्थेषु सुखसम्वेदनं रतिः ॥ ® रतिर्य्यथा भवति यदपि तप्तन्दुर्जनेनानलेन प्रचुर गुरुघनेन स्वेच्छया ताडितञ्च ॥ स्वजननि कषमध्ये किञ्चिदप्यञ्चितन्तत्त्यजति न रुचिरत्वं सुचव प्रेमहेम ॥ १ ॥ अत्र किञ्चि दप्यनेनापतिः ॥ १२७ ॥ "इष्टनाशेनचित्तस्य विक्लता शोक उच्यते ॥ * शोकोयथा किकुजेष्वलिगुञ्जितेन मधुरालापेन १। स्पजन एवनिकष' ( स्वर्णादियत्नघर्षणेनपरीक्ष्यते ) स्वजनानकषस्तस्यमध्ये an Pyarpur ·रसकौस्तुभः ५३ किम्बहिणां किंवा मञ्जुलपल्लवैश्च कुसु- मर्गन्धोत्तमैः शाखिनाम् ॥ इत्थं हन्त वि- मृष्य चेतसि चिरङ्गोपाल वृन्दावने मुञ्च न्ति वूमवल्लवाम्बुजशोनेत्राम्बुनः शी करान् ||२|| अत्रशीकरपदादपूर्तिः॥ १२८॥ "रागादिवैकृत्वैश्वेतोविकाशोहास्यइष्यते, ® हासोयथा * प्राप्ते पाणिग्रहणसमये व्यालफूत्कारजा- लं श्रुत्वा चक्रे सपदि गिरिजा घोरचीत्का स्मुच्चैः ॥ एत दृष्ट्वा श्रुतमथ तदा श्वास नासक्तचेताः स्वैरस्मेरस्फुरितवदनश्शङ्क रशङ्करोतु ॥३॥अत्र स्वैरपदादपूर्तिः।।१२९॥ "प्रतिकूलेष्वतैक्षणस्यावरोधः क्रोधउच्यते,॥ ॐ क्रोधोयथा की आवृतकृष्णमावीक्ष्य विपक्षहरिणीदृशा॥ चकार किञ्चित्कुटिलं राधिका भृकुटीबय १। विचार्य ·8 रसकौस्तुभः ® म् ॥ ४ ॥ अत्र किञ्चित्पदादपूर्तिः ॥ १३०॥ यथा वारौद्ररसः कृत्वा पौडप्रतिज्ञा निखिलभटपुरोत्तिना येन पूर्वम्पीतन्दुश्शासनोरस्थलभवरुधिरं दुर्गसनामभूमौ ॥ सोऽहन्दुर्योधनस्य छुप दनृपसुताधर्षिणोमन्दबुद्धेः किञ्चिभ्रूभङ्ग शीलोगिरिगुरुगदया चोरुमाचूर्णयामि ॥५॥ अत्र किञ्चित्पदादपूर्तिः ॥ १३१ ॥ "मनोभीष्टस्यसम्प्राप्तिरुत्साहःकविभिःस्मृतः * उत्साहोयथा . विश्वामित्रेण नीतो जनकनृपकृते रङ्गदे- शे प्रचण्डं दृष्ट्वा कोदेण्डमैशं निखिलजन- पुर: सीतया वीक्ष्यमाणः ॥ प्रोदञ्चद्रोमहर्षा वलिवलिततनुर्बालवेशाभिरामोरामः कि ञ्चिद्विधाय स्मितमनुजमुखे चारुचिक्षेप १। भीमः। २ । धनुः ॥ N ap ·रसकौस्तुभः चक्षुः ।।६।। अत्र किंचित्पदादपूर्तिः॥१३२॥ "भयश्चित्तस्य वैक्लव्रं रौद्रादिदर्शनेन च ॥ ॐ भयय्यथा * सायं समायान्तमुदीक्ष्य वल्लभं शून्याल- ये कापि नवोढ़कामिनी ।। सद्योमयाकि- ञ्च विशुष्यदानना गन्तुं बहिर्हन्त चका- र मानसम् ॥७॥ अत्र किञ्चपदाद- पूर्तिः ॥ १३३ ॥ * यथा वा शृङ्गारे वध्वा शेलोपलौघरमितिजलनिधि हेल. यागत्य पारं वारं वारंप्रतेनुः प्रवलकपिग- णाघोरकोलाहलं च ॥ श्रावं श्रावं समन्ता तमथ निशिचरः किंच हीनाननश्रीः सा शङ्कं स्वीयलकां सह कमलदृशा त्यकुमी होङ्करोति ॥८॥अत्रकिञ्चपदादपूर्तिः ।।१३४ जुगुप्सागर्हितार्थानांदोषसन्दर्शनादिभिः १ । सहवनितया॥ २। इच्छाम् । इच्छा कांक्षास्पृहेहत्यमरः ।।

·५६ * रसकौस्तुभः ॐ 9 जुगुप्सा यथा अस्तङ्गतस्य तरणेहरिदम्बुजाक्ष्या साई विहर्तुममृत युतिमभ्युपेतम् ॥ दृष्ट्वा विधा- य मुखमुद्रणमम्बुजाली कुत्सापरेव तिमिराव रणान्तरस्था॥९॥ अत्र इवपदादतिः॥१३५ "विस्मयश्चित्तविस्तार पदार्थोतिशयादिहः॥ विस्मयोयथा हत्वा कंसं समरजयिनं तस्य पुर्यान्नि वासं हत्वा हा सन्ततकृतरतेश्चारमूर्तेर्मु- रारेः ॥ तादृङ्नान्या सपदि वनिता म्ला नचित्रायिताऽभूद्राधा यादृक् शिव शिव म हाक्षोभपाथोधिमग्ना ॥ १०॥ अत्र तादृक् न पदादपूर्तिः ॥ १३६ ॥ यथावा शृङ्गारे श्रुत्वा साम विभीषणस्य जलधेर्बन्धञ्च शैलोपलैरुच्चैर्वानरसञ्चयस्य परितः को १। सन्ततमनिशंकृतारतियन तस्थेत्यर्थः ।।

·रसकौस्तुभः लाहलन्दुःसहम् ॥ श्रीमद्रामकराम्बुजादृत- धनुष्टाङ्कारमाकर्णयन्भार्यायाः सविधेऽभ- वत्क्षणमसौ चित्रायितोरावणः ॥११॥ अत्र क्षणपदादपूर्तिः॥ १३७॥ शमोयथा संसारदुर्गजलधेस्तरिडननिभं हरिम् ॥ कदावृन्दावनोपान्ते पश्यामि सखि चक्षु- पा ॥१२॥१३८॥ ॐ इति स्थायीभावः अथ व्यभिचारिभावोनिरूप्यते ॥ "विशेषेणाभितःकायेस्थायिनञ्चारयन्तिये॥ अनुभावादिहेतूंस्तान्वदन्ति व्यभिचारिणः, ® यहा इति कर्णभूषणे 8 "विनाचनियमेनापि सर्वेष्वपिरसेषु यः ॥ भावउत्पद्यतेसोत्र व्यभिचारी समीरितः॥ निर्वेदग्लानिशङ्काख्या तथासूयामदश्रमाः आलस्यम् चैव दैन्यञ्चचिन्तामोहोतिःस्मृ तिः। ब्रीड़ा चपलताहर्ष आवेगो जड़ता तथा।।

·९८
रसकौस्तुभः
गर्वोविषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मारएवच ॥
स्वप्नोविजोधोऽमर्षश्चाप्यवाहित्थातथोग्रता ॥
मतियाधिस्तथोन्मादस्तथामरणमेव च ॥
त्रासश्चैव वितर्कश्च विजेयाव्यभिचारिणः।।
त्रयस्त्रिंशदमीभावाप्रलयान्तिरसंस्थितिम्,,
"निर्वेदोजगताह,, ॥ यथा॥
वृन्दारण्यमुपासितञ्च ललितालजोझि
ता यत्कृते नीति रतरे धृताच कियती भी
तिरूणाम्पुनः॥हित्वा सम्प्रति मांसएव
यदभूत्कुब्जानुरागी हरिः संसारे सखि दु-
नये नहि जनः कस्यापि कोऽपिध्रुवम् ॥१।१३९
“लानिनिबलतामता॥यथा॥
स्वतनुतापभरेण मृगीदृशस्तनुरहो तनु-
तारतनुन्तथा ॥ ब्रजति सम्प्रति हन्त हरे
यश हुतभुजा नवनीतकगोलकम् ॥२॥१४०
"शानीष्टविचारःस्यात्, यथा
न्यस्तव्वस्त्रवरञ्जले मृगदृशम्भमम्पयो
१ । दर्पतापातिशयेन ॥

·ॐ रसकौस्तुभः छ भाजनबिक्षिप्तानि च भूषणानि नखरैर्व- क्षोरुहाविक्षतौ ॥ इत्थं सच्चरितं प्रवक्तुमधुना काचिद्गता मातरं व्यत्रेणेति मुरद्विषाद्रुत महो धत्तवपुः शैशवम् ॥ ३ ॥ १४१ ॥ “असूयान्यसुखे व्यथा ॥ यथा के रममाणन्तु सपल्या प्रियतममभिवीक्ष्य पाणिना सुमुखी ॥ उच्चाटयति निशीथे प्र- त्यूपासूचकावटकाः॥४॥१४२॥ @ "हर्षोत्कर्षोमदः,, ॥ यथा * कादम्बरीरसास्वाद पूर्णिताक्षोहलायुः धः ॥ स्मेरसंशोभिवदनोवीक्ष्यते खेती मुखम् ॥ ५॥ १४३॥ "खेदआयासजनितश्रमः,, यथा। केशाबन्धमिताः पयोधरयुगे मुक्तावली चार्पिता नीवी सय्यमनङ्गता च ललिता १ । बशोदाम् ।। २ । प्राप्ताः॥ ३। वन्धनमित्यर्थः ।।

·भूषा तनौ सता ॥ किञ्चावस्थितिमाग- तञ्च वसनं सद्यः कुरङ्गीदृशो विश्वासस्तु त देव केवलमसौ प्राचुर्य्यमभ्यस्यति॥॥॥१४४ "कार्येष्वशक्तिरालश्यम्॥यथा। उत्थातुङ्क्तकामामपि हरिखामामहमुखे भूयः ॥ स्वापयति स्मरदूतोमृदुतरभूतोऽनि- लः शीतः॥७॥ १४५॥ दीनता दुष्खसंहतिः, ॥यथा॥ रेरे नीरद निर्दयान्वयमणे किन्ध्वान- मातन्वता सम्प्राप्तम्भवता निधाय विपुलं कोदण्डमाखण्डलम् ॥ किञ्च प्रौढ़शराः करे तव कृताःकन्दर्पक श्रीमता विश्लेषादय मेव सम्प्रति हरेःप्राणप्रयाणोत्सुकाः॥८॥१४६ "चित्तवृत्तिस्तुचिन्ता स्यात् ॥ यथा॥ (२३) सञ्चारञ्चाधिकमपिजना इत्यादि नाउक्तैव ॥ ९॥ १ । बाहुल्यम् ॥ २। प्रत्यूषे ।।

·* रसकौस्तुभः ६१ * "मोहःसन्तापसञ्चयः,यथा श्रीखण्डद्रवसञ्चयेन परितोरे सिञ्चक जाननं प्रोद्यञ्चद्धनसारपङनिचयैः किञ्चा पि तामञ्चय ।। स्वच्छन्दविशिनीदलंस. नलदं रे धेयमस्यास्तनौ नित्योपपुरे जनैरिति हरे संश्रूयते केवलम् ॥१०॥१४७॥ *"धृतिर्मानससन्तोषः॥ यथा.. * शून्याधिकानि बसनानि विभूषणानि सन्धाय चान्यवनिताः सुखिता भवन्तु॥ अस्माकमम्बुरुहसुन्दरलोचनानां वृन्दा- बने हरिविलोकनमेव सौख्यम्।।११।१४८।। *"ज्ञानसंस्कारजस्मृतिः, यथा (११२) यदकृत गुरुजनभीता, इत्यादिनो तैव ॥ १२ ॥ यथा वा (२२) नालापं तनुते न चापील्लादिनो %3D १ । कमलिनीपत्रम् ॥ ६ ture ·ॐ रसकौस्तुभः ISRO तैव ।। १३ ॥ धााभावोभवेद्रीडा यथा॥8 [४८] भर्तुन्निमीलितहशोमुखमायताक्षी त्यादिनोक्तैव ॥ १४ ॥ ॐ चापल्यार्यशीघ्रता ॥ यथा॥8 भृङ्गासाकदम्बकाननतले वंशीध- रेणादरादासाय प्रकटीकृतामुरालिकानादः प्रमोदात्मना ।। रे चित्त विचिन्तनानि बहुशः कन्तु किमुत्कण्ठसे नायन्तात विल म्बनस्य समयश्चञ्चत्कुरडीदृशाम१५||१४९ सहर्षोमनःप्रसाद स्यात् ।।यथा जित्वा इंदे विषधर विषमुद्गिरन्तं दृष्ट्वा हरिम्पुलकितम्भुनरागतञ्च ॥ हर्षाऽश्रुविन्दु निर्बजसुन्दरीण पत्रावली विलुलिता ललिता कपोले ॥ १६ ॥ १५० ।। * “आवेगोसम्भ्रभःस्मृतः॥यथा आयातोमुदितः सुबन्धुवलितः प्रान्ते पु १। अगाधजलाशये । तत्रागाधजलोदइत्यमरः ।। REETrror Intetwasana

·रमकौस्तुभः
रोराघवोहत्वा गवणमुन्नतञ्च समरे श्रुत्वे-
ति रम्यवचः ॥ काचिदुसितमूर्द्धजा सुव
दना नीबीन्दधाना परा काचिकज्जलव-
ञ्चितैकनयना द्रष्टुन्तमग्रे गता॥१७॥१५१
जडता काष्टवच्चेष्टा ॥ यथा ॥
२७ साबाणीहरीणीहशोहीत्यादिनोक्तैव १८
गर्वः सर्वाधिकत्वधीः॥ यथा
६ सखि यास्यामि मरम्यामित्यादिनो-
क्तएव ॥ १९॥
* “विषादश्चित्तवैक्लव्यम्., यथा॥ *
मुहुरपि रोदिति वालोहरिरतिकालोपिसं
जातः ॥ गमनं कुनय निदानन्नहिचेन्मानं
स साम्प्रतम्भजते ॥ २० ॥ १५२ ॥
“औत्सुक्यमभिलाषिता..॥ यथा॥
रेरे सखे न कुरु दुर्जनवन्निशायां रावं
प्रयाणसमये वरनूपुर त्वम् ।। पश्येयमम्बुद
निभं यदि नन्दसूनुं दास्यामि तेऽपि खलु
कान्तिकरोपलौघम् ॥ २१ ॥ १५३ ॥

·• रसकोस्तुमः ॐ
"चेतोनिमीलनं निद्रा॥यथा॥
संश्रुत्य पथिकादेषा चरित्रं दनुजद्विषः ।।
निद्रितेव तदा राधाऽभवदामुद्रितेक्षणा|२२|१५४
कमहादुःखमपस्मृतिः ॥ यथा ॥%
मुहुरपि निपतति बाला मुञ्चति लाला
भरं विधुरी ॥ निश्वासम्परितनुते जीवति
साते च केवलं नाम्ना ॥ २३ ॥ १५५ ।।
सुप्तस्यविषयासङ्गःस्वनः ॥ यथा॥
दृष्ट्वा तल्पमुपागतम्प्रियतमम्पृष्ट्वा वचः
सादरं स्पृष्ट्वा पल्लवकल्पपाणियुगलं तस्या
मुना पाणिना॥ लीलाकोपविधिविधातु
मतुलं सद्यःसमुत्कण्ठितान्नापिद्रागपि माम
भीक्ष्य कुटिला भद्राय निद्राऽभवत् २४१५६
® बोधश्च जागरः॥यथा॥
उत्थापिता विधुमुखी मधुसदनेन लीला
१ । श्रीकृष्णस्य॥
(२) लाला स्यन्दिनी । लेरइतिख्यातस्य । सृणिकार
न्दिनीलालेत्यमरः ॥ तस्याभरोतिशयस्तम् ।।
(३) दुःखिता।

·* रसकौस्तुभः . ३५ विशालशयनादृतसागरेण ॥ जृम्भाभरं वि धुमियं मुदिता दधाना सम्माट्टयत्यनुपम वपुरूर्द्धवाहुः ॥ २५ ॥ १५७ ॥ परगर्वक्षयकरीसमीहाऽमर्षउच्यते * ॥ यथा॥ नचेदुच्चेः क्रुद्धोयदि च मयि वृद्धोहितवचाः सहायोमे कश्चित्पथि पथविपश्चिद्यदि भ- वेत् ॥ ब्रजं तूर्णं हित्वा मधुनगरमित्वा स- खि तदा नतं कुर्यां कुब्जाहृदयमदमजा पतिपुरः ॥ २६ ॥ १५८ ॥ ॐ “अवहित्थान्यवसिस्तिरस्का रसमीरितः ॥ यथा॥ॐ कंसोनाम दुराशयोहि जगतांशास्ता न- राधीश्वरश्चापल्यन्न च कार्य्यमत्र भवता तस्मादकस्मादपि ॥ नन्दस्योक्तमिदं वचो नयमयं संश्रुत्य लीलामृगन्धावन्तं परिप- (१) मथुराम्॥ (२) पनापतिपुरः।

·रसकौस्तुभः श्यतिस्म मधुरास्मेराभिरामोहरिः॥२७/१५९ *"औग्यनिष्कृपताज्ञेया,॥यथा॥8 गोपाङ्गना कथयति ध्रुवजल्पनापि भूय- स्तवैव पस्तिश्चरितं वनस्य ।। इत्थं पुनर्य- दि शृणोमि हरे तदानीन्नेष्यामि तात खलु दुस्सहबन्धनानि ।। २८ ॥ १६० ॥ * "समर्थचिन्तनंमतिः,यथा॥ धन्या गोकुलमञ्जिकापि नगरी धन्या तु वृन्दावी धन्या रम्यकलिन्दजोचल- हरी धन्या दशा शैशवी ॥धन्या बल्लवव. लभापि यदियं ध्येयं सदायोगिनां खेलन्तं शिशुलीलया मधुरिपुं स्वच्छन्दमालोक- ते ॥ २९ ॥ १६१ ॥ "उपदशश्वसन्देश उपालम्भनमेवच ॥ अनुनयोमतावेव चान्त तोविशोभते ॥ * उपदेशो यथा * परिहर खलोपदेशं सपदि निदेशं च वृ. (१) प्राप्स्यामि॥

·रसकौस्तुभः
६७
दानाम् ।। ब्रज सखि मुरहरशयनं कुरु कुरु
नयनं तमीक्षितुं चपलम् ॥ ३० ॥ १६२ ।।
सन्देशो यथा
पान्थ प्रातललितवचसा श्रीमता मलि
देशादित्थं कुजाभवननिवसन्माधवः मा.
थनीयः ॥ हत्वा कंसं सपदि भवता लुण्ट
नोत्कण्ठितेन त्यक्त्वा तस्य प्रणयवनिता
श्चेष्टिताः किं गृहीताः ॥ ३१ ॥ १६३ ।।
* उपालम्भनय्यथा ॥
अयि पयोनिधिवंशमणे विधो शृणु मनागि
दमेकमनावचः ॥ विधिकृतस्य व शीतकर
स्य ते समुचितानहितापकरप्रथा॥३२॥१६४!!
, अनुनयोयथा ॥
[१६] वाले काले स्मरनरपते, इत्यादिनैवो
* "व्याधिःकामज्वरोज्ञेयः, यथा के
| ( २८ ) ३ रे सिञ्च न किञ्चदम्बुजमुखी

·६८ रसकौस्तुभः SHANKanee मित्यादिनोक्तएव ॥ ३४॥ * यथावा* श्वसितमुष्णतमन्दधतीं भृशबिमलगण्ड तलेऽपि च पाण्डुताम || अमरबैद्य सुहृद्य मनागपि ब्रजमुपेत्य विलोकय राधिका म् ॥ ३५ ॥ १६५ ॥ ॐ "उन्मादश्चेतसोभ्रमः॥यथा॥ ॐ तस्यालोचनविभ्रमेण हरिणीचक्षुः समु. दीक्षितुं सान्द्रं मण्डलमैन्दवञ्च बदनभ्रा- न्त्या पुनश्चुम्बितुम् ॥ निश्चित्य धनिरित्य सौ पिककलं श्रोतुं समुत्कण्ठते सीताया- विरहेण किन्न कुरते वन्यालये राघवः३६॥ १६६ "प्राणस्यनिर्गमोमृत्युःकविभिःस- मुदाहृतः, ॥ यथा॥ पूतनापि शिशुलीलयाऽधुना पातिता सु- मुखि गोपितात्मना ॥ सङ्गतेन भृशयौवने ऽमुना किबिधेयमयि नन्दसूनुना३७॥१६७ * "चासोमानसविक्षोभः॥यथा KHABAR ·• रसकौस्तुभः ॐ शके कोपमुपागते व्रजपुरं हित्वा द्रुतम्ब- ल्लवाः कृष्णस्योड़तपर्वतस्य सकलाः पावं समेत्य स्थिताः ॥ दृष्ट्वा तत्र च कुञ्चितब्ब रकरं सद्योविशुष्काननाः पेतुस्तस्य महीय सश्च चरणे हारोविणः साङनाः॥३८॥१६८|| "विकल्पस्तर्कउच्यते॥ यथाs सिताम्भोजे तुङ्गोधयति किमु भृङ्गोमधु रसं किमास्ते पर्यङ्के रजतरचिते पञ्चविशि खः ॥ महेशाद्रेश्शृङ्गे किममितभुजङ्गेश्वर- फणा हिमांशौ किम्पङ्कोपमपृथुकलङ्कोवि- जयते ॥३९॥ १६९ ॥ ॥ ॥ इति भावनिरूपणम् ॥७॥ ॥अथाऽनुभावोनिरूप्यते॥ "भावस्यवाधकायेच तेऽनुभावा:समीरिताः॥ शृङ्गारस्यानुभावास्तु स्मितक्षेपणादयः ॥ (१] श्रीकृष्णस्य ॥ (२) हाशब्दवादिनः ।।

·* रसकौस्तुभः ॐ यथा स्वैरं स्वैरं प्रणयिविनयं सादरं भाषयन्तं सङ्केताय स्मरचपलितं माधवं प्रोत्सुकञ्च ।। दृष्ट्वा पङ्केरुहवरमुखी मौनभाजोमुखस्य स्मे रेणैव दुतमथतदाश्वासनंसञ्चकार ॥१॥१७० हेलालीलाविलासश्वविव्वोकःकिलकिञ्चितर विच्छित्तिविभ्रमोमोरध्यं विकृतंतपनंमदः॥ मोट्टायितं कुट्टमितं ललितञ्च कुतूहलम् ॥ विक्षेपोहसितं केलिस्तथाचकितमित्यपि ॥ अमीहावास्तुशृङ्गारभावजन्या किया स्मृताः एतेचाप्यनुभावीय लक्षणेनापि लक्षिताः, ॥ "हेलाभावस्यचात्यर्थबोधिकायाक्रियाहिसा, * हेलायथा * स्मितसंशोभितवदना मदनानलतापित न्दयितम् ॥ प्रदिशति लीलागारं वारं वारं सुनयनविक्षेपैः ॥ २॥ १७१ ॥ लीलाविभूषणैर्वाचाप्रेयसोऽनुकृतिःस्मृता,, १) क्रीडागृहम् ॥ (२) अनुकरणम्॥

·रसकौस्तुभः * लीला यथा॥ गता वल्लीशालामुरसि वनमालां विदध- ती शिखुण्डानामालीमपि च कपालीप- रिमरे ॥ करे धृत्वा वंशीवरमतुलहंसीगति- रियम्मुदा गधाकृष्णबिपिनरतितृष्णम्मृग- यति ॥३॥ १७२॥ “विलास श्रेयसश्चेष्टा भूषादेरभिनन्दनम्, ॥ ॐ विलासोयथा प्राप्तस्वनस्य कर्णे निहितसुवर्णे हरिवं. शस्य ॥ ब्रजपुरि बल्लववनिता मुहुरपि मु- दिताभिनन्दनरुते ॥ ४॥ १७३ ॥ "विवोकश्चाभिमानेनाभीष्टस्यापिनिरादरः,, * विव्योकोयथा। कापि निधाय चिरादभिमानं शुयनतले नितरामनिदानम् ॥ हरिकरनिहितललित- मणिमालामपि नहि पश्यति सकृदपि वा ला ॥ ५॥ १७४ ( १ ) प्राप्तरवस्य शब्दनिनादानिनचनि ध्वानरवस्वना (इत्यमरः) (२) अकारणम् ।।

·के रसकौस्तुभः ७ "स्मितक्रोधभयादीनां सायंप्रियसन्निधौ। किलकिञ्चितमित्येवकविनासमुदाहृतम् ॥ * किलकिञ्चितं यथा ॥ आनन्दं भजते श्रमबितनुते त्रासाय चोत्कण्ठिता क्रोधञ्चाय्ययते क्षणेन विपिनो पान्तं समुदीक्ष्यते ॥ हास्यं संकुरुते त्रपाम पि समाधत्ते रुदन्ती मृषा प्रेमान्धा हरिणा सहैवमधुना राधा समाक्रीड़ति॥६॥१७५।। "विच्छित्तीरचनाल्पापिभूषणस्यातिदीपिका,, विच्छित्तिर्य्यथा ॥ तनौ रम्यब्वाँसोन च मृदुलहासोऽपि व. दने नवा कण्ठे माला यदपि न विशाला मकरिका ॥ ललाटेऽयं बिन्दुस्तदपि तक सिन्दूररचितो विधत्ते लावण्यं चरितमध धन्यं रतिपतेः ॥७॥ १७६ ।। "हर्षाविरुद्धविन्यासोभूषणानाञ्चविभ्रमः, * विभ्रमोयथा है श्रुत्वा कान्तसमागमं निजपुरोपान्ते ज- - ·रसकौस्तुभः ७३ नस्याननात्तन्वन्त्या वरभूषणानि च मुदा सद्यः कुरङ्गीदृशा ॥ दीर्घालतकरेषयाश्चि- तमथोनेत्रम्पदङ्कजलैश्चूड़ारत्नमुरःस्थले परिधृतं हारस्तु जूटोपरि ॥ ८॥ १७७ ।। "मौग्ध्यमज्ञातवत्प्रष्णोज्ञातस्यापिचवस्तुनः ® मौग्ध्यय्यथा कस्येदङ्कुसुमं सुवासबलितल्लँब्धं कथं श्रीमता कुत्रासीबहुलं किमस्य च फलम्पा णौ सदा धारणे ॥ इत्थन्नन्दनिकेतनस्य सविधे मुग्धेव गोपाङ्गना दृष्टम्पद्ममदृष्टव च्च परितस्सम्पृच्छति श्रीपतिम् ।।९।१७८|| वक्तव्यसमयेमौनन्त्रपयाविकृतंस्मृतम्,, ॥ विकृतय्यथा प्रार्थितायाः सरोजाक्ष्याः सङ्केताय मुर- द्विषा ॥ वचनानि तिरस्कृत्य स्वीकृतं स्वे दबिन्दुना ॥ १० ॥ १७९ ॥ "तपनंम्प्रियविश्लेषेसन्तापोमन्मथस्ययः, ॥ (१) शिरोरत्नम् ॥

·रसकौस्तुभः के तपनय्यथा ॥ 8 ४९ पिकानामुद्गीणं कलमतुलकर्णज्वरभर- मित्यादिनैवोक्तम् ॥ ११ ॥ "स्नेहसौन्दर्यसंजातोऽहतारोमदउच्यते ॥ ® मदोयथा ॥ ६८ माकृथाः सखि वृथा परिश्रममित्यादि नैवोकः ॥ १२ अङ्गुलीस्फोटनाच्चैव कर्णकण्डूयनादिकम् दयितस्यकथारम्भे तन्मोडायितमुच्यते ॥ मोट्टायितय्यथा ॥ सद्यः सखीजनानीतदयितस्य कथामृतम् ॥ कर्णे कण्डूयनव्याजादहुल्या सुमुखी द- दौ ॥ १३ ॥ ८०॥ "स्पर्शने च स्तनादीनांहर्षेसत्यपि यन्मुहुः॥ उक्तङ्कुट्टमितनेति शिरोहस्तादिकम्पनम् ।। कुट्टमितय्यथा प्रिये करेण स्पृशति स्तनद्वयं नितान्तमो ·रसकौस्तुभः ७५ दाभियुतापि तत्क्षणम् ॥ नकारसत्कारभरं वितन्वती शिरोधुनोतीन्दुमुखी मुहुर्मु- हुः १४॥ ८१॥ अङ्गादीनाञ्चलालित्यललितंकविभिःस्मृतम् ® ललितय्यथा स्मेरं सङ्कलयन्मुहुश्च नटयन्गण्डस्थले कुण्डले कान्या स्वस्य विडम्बयँश्च जलदं किञ्चित्समालोकयन् ॥ गोपालविलसन्त्स रोरुहदृशां चेतांसि सम्मोदयन्त्सानन्दं हरिरे पंपश्य विपिनादायाति नन्दालयम् १५/१८२ "रम्यार्थस्यावलोकायचापल्यं स्यात्कुतूहलम्।। कुतूहलय्यथा अजानन्त्यः श्रस्तामपि पथि समस्ताः प्र मुदितालसन्नीवीं मालामपि भुवि विशाला निपतिताम् ॥ सभमं कुर्वन्तन्धनुरथ लस न्तं क्षितिभुजा ययुटुं श्यामं जनकपुरि रामं युवतयः ॥ १६ ॥ २८३ ॥ PIER- ·৩ रसकौस्तुभः "भूषादेरर्द्धनिर्माणं विक्षेपः समुदीरितः, ॥ ® विक्षेपोयथा ॥ अर्द्धाञ्जनं नयनयोर्दधती च कर्णे ताटङ्क मेकमथ चार्द्धपदेवलक्तम् ॥ अर्द्धाक्षराणि वचनानि निगद्य वामा कामातुरा मधुरिपु म्प्रसमीक्ष्यतेऽसौ ॥ १७ ॥ १८४ ॥ "हसितन्तुवृथाहासःप्रियस्यालोकनेन यः॥ हसितय्यथा ॥ स्मितन्ते स्वयमुद्भूतम्पर्याप्तन्दन्तवा- ससि ॥ तिरस्करोति पुष्पाणि प्रवालस्था- नि वल्लसे॥ १८ ॥ १८५ ।। "प्रादुर्भूतैस्तिरोभावैःक्रीडितंकेलिरुच्यते ।। केलिय॑था॥ दृष्ट्वा तु मानवलितान्दयितान्निकुञ्ज- कृष्णः क्षणञ्च निभृतेन तिरोबभूव ॥ ता (१) अधरे ॥ (२) विद्रुमस्थानि । अथविदुमः पुंसिप्रवालंपुग्नपुंसक- मित्यमरः ॥

·रसकौस्तुभः ॐ JAJMAHARAM मश्रुपूरितदृशम्भृशमालपन्ती मला विहस्य सहसा पुनराजगाम ॥ १९ ॥ १८६॥ 'किञ्चिद्भमेणयाभीति-प्रियाग्रे चकितंहितव, चकितय्यथा वृन्दारण्यविशालभूतलयुषा कृष्णेन के सद्विषा सार्द्धवापि सरोजसुन्दरमुखी तत्र भ्रमन्ती चिरात् ॥ निम्मोकविपुलं समी- क्ष्य चरणस्पृष्टम्भुजङ्गभ्रमात्सद्यस्तम्प्रियमा- लिलिङ्ग चकिता चीकारमातन्वती २०११८७ ® इति श्रीवेणीदत्तकृतेऽनु. भाव निरूपणम् ॥ ॐ अथवीरलक्षणम् ॥ "उत्साहःस्थायिभावोयःस्वर्णाभःशक्रदेवतः। युद्धदानदयाभेदात्रिविधो वीरउच्यते, ॥ 8 युद्धवीरोयथा ॥ येनोचैर्भुजसञ्चयेन शिखैरी शम्भोस्स (2.) कञ्चुकम् । समौकञ्चुक निम्नॊकाबि त्यमरः ॥ (२) शिखरमस्यास्तीति शिधरी । पर्वतः॥

·के रसकौस्तुभः । मुत्पाटितो जेता यस्य तनूज एव समरे गी वाणगोष्ठीपतेः ॥ सोऽयं सम्प्रति रावणः सह गणैरायाति युद्धाशया संश्रुत्येति विभीषण स्य लपितं रामोजगाम स्मितम ॥१॥१८८|| ॐ यथावा॥ नीता येन च दुनयेन विपिनात्सीता विनीताबलाच्छक्त्या सङ्गरसीम्नि चाग्नि निभया सौमित्रिरेवादितः ॥ दृष्ट्वा तं स- गणम्बलोन्नतभुजग्रामोदितंरावणं स्वर- स्मेरविशोभितोरघुपतिः कोदण्डमालोक- ते ॥२॥ १८९ ॥ ॐ दानवीरोयथा। तातेनापि निवारितोऽपि गुरुणा शुक्रेण कोपात्मना वृद्धेनाप्यपरेण यद्यपि दनोः पु त्रेण वैरोचनिः ॥ मूर्ति हस्वतराबिधाय व- (१) इन्द्रस्य ॥ (२) बलैरुन्नताये भुजास्तेषां ग्रामेण समुदायेनोदितः प्र. सिद्धस्तम् ॥ (३) बलिः काwmwoman ·रसकौस्तुभः सुधां स्वल्पाच सञ्जल्पिने देहीति द्विज- रूपिणे भगवते लोकत्रयं सन्ददौ ॥३॥१९० यथावा* मह्यं वर्म सुमर्मपालनमिदं राजन्प्रदेहि दिजव्याजेनेति च भाषिणे रणविधौ जि- ष्णोर्जयाकाक्षिणे। तातेनाम्बरनायकेन यदपि प्रागेव सबारितोदेवाय त्रिदशेश्व- राय मुदितः कर्णोददौ तद् द्रुतम् ॥४॥ १९१।। दयावीरोयथा हरे शोरे विष्णो दनुजमदजिष्णो मधुरि पो सहाय श्रीवन्धो निखिलगुणसिन्धो भ वविभो ॥ वदेद्यावदन्तावलपतिरिदन्ताव दचिरकृतोमुक्तोपाहात्स खलु परिणाहा- द्भगवता ॥ ५॥ १९२ ॥ १ कवचम् । २ अर्जुनस्य॥ ३ भगवता सूर्येण ॥ ४ विशालात् ॥ परिणाहोविशालते त्यमरः ।।

·ॐ रसकौस्तुभः ॐ Dompep ॐ यथावा* कृष्टादुःशासनेनासिलगुरुमविधे हन्त वा सोपकर्षान्मज्जामि प्रोदलज्जाविषमजल- निधी त्राहि मान्दीनबन्धो ॥ यावत्क्षौमा- भिनग्नल्लपितमिति भवेत्तत्र पाञ्चाल- जायानीतं शकौनुजेन दुतमथ वसनन्दी घेतान्तावदेव ॥ ६ ॥ १९३ ॥ ॐ ॥ अथ करुणम् ॥ "शोकः स्थायीकपोतामः करुणोयमदेवतः, करुणोयथा शक्त्या त्वनिहतोविहाय चलितोमामत्र तातान्तिकं युक्तन्तदिनिवेदयामि किमपि प्रातः क्षणं श्रूयतास् । आनीता दशकन्ध रेण दयिता रामस्य सीता वनाडुद्भूता वि- मले दिवाकरकुले वत्सेति कुत्सारिका १॥१९४ १ श्रीकृष्णेन॥

·रसकौस्तुभः ८१ * यथावा अस्त्येव स्तुतएव रावणगणोलङ्कापि नि- शहिता रक्षोरक्षकसञ्चयेन बलिता सीता पि हा तादृशी ॥ किञ्चान्यदिमले कुले- पि महती कुत्सापि वत्सोदिता सौमित्रे वद कुत्र सम्प्रति रणाद्गन्तुं समुत्कण्ठसे ॥२॥१९५।। यथावा सौन्दयारभिसेवितश्च बलिभिःकर्णादि भिर्मण्डितं श्रीखण्डवसञ्चगेरिखधराधूली भिराभूषितम् ॥ किम्वोथिभिरावृतञ्च प रितोगोमायुभिस्सरे त्वामद्यापि न पुत्र मुञ्चति नृपश्रीरत्र दुर्योधन ॥३।।१९६।। ॥ ॥ अथाद्भुतवर्णनम् ॥६॥ "कन्दर्पदैवत पीतस्स्थायीचविस्मयोद्भुतः, यथा उद्यत्ताण्डवचञ्चलाजिनपटमोद्भूतवातव- १ निन्दा ॥ कुत्सानिन्दाचगहण इत्यमरः ॥ २ याचकैः॥ ARRIORMA Merone ·रसकौस्तुभः जव्याधूतासमलोचनानलवरज्वालाकुलव्या चितम् ॥ कैलासङ्गिरिशोनिरीक्ष्य सक- लव्यालोपशङ्काकुलस्साई पौरजनैरसिञ्च दनिशम्मन्दाकिनीवारिभिः ॥ १ ॥ १९७॥ • यथावा। प्रौढक्रोधाब्धिलीनस्त्वरितमुपगतः प्लावि तुङ्गोपपल्लीङ्कुर्वद्भिनिमुच्चैस्सह निखि- लघनैर्वारिधारां किरद्भिः ॥ अङ्गुल्यग्रे- ण शैलन्तृणमिव विपुललीलया सन्दधा नन्दृष्ट्वा गोपालवेशं हरिमतिशयितम्म- न्यते चित्रमिन्द्रः ॥२॥ १९८ ॥ ® अथ हास्यरसवर्णनम् ® "हास्योहास्यस्थायिभावःशुक्ल प्रथमदैवतः B यथा ॐ भृशन्दृष्ट्वा तारा नभसि पृथुहाराय रुचि १ गोपाल्पग्रामम् ॥ २ प्रमथः शिवानुचरः । प्रमथाः स्युः पारिषदा इत्यम रः । स दैवतोयस्य स ·* रसकौस्तुभः ८३ राः क्षणं पाणावतानय मम समस्ताश्च ज. ननि ॥ प्रवल्गन्तं सद्योछु तमिति विधाया तिरुदितं यशोदा पश्यन्ती ब्रजपुरि वस- न्ती विहसति ॥ १ ॥ १९९ ।। * यथावा केनापि मन्दनयनेन जसर्दितेन चूर्णभ्र मेण खल्लु काकमल हीतम् ।। दृष्ट्रेति वा- लनिचय परितस्तदानीमुच्चैर्जहास परि- हासभरम्प्रकुर्वन् ।॥ २ ॥ २० ॥ ®॥अथभयानकरसवर्णनम् ॥ "कालाधिदेवतःकृष्णोभीतिःस्थायीभयानकः, * यथा * कालव्यालीश्वरालीग्रथितनरशिरोमालि. नीव्याँत्तवतान्दंष्ट्राजालप्रविष्टासुरविपुल- पलाङ्कालिकाकोररूपाम् ।। दृष्ट्वा निष्टाभि- शङ्काभरवलितहृदोगन्तुमुत्कादिगन्तन्दैते १ वृद्धावस्थादितेन ।

·रसकौस्तुभः याः केपि शुम्भोरणभुवि सविधे मन्यते स्वस्य मृत्युम् ॥ १॥ २०१ ॥ * यथावा आयान्तङ्कुम्भकर्ण रणभुवि कुपितं छि- ननाशाप्रकर्णङ्गजन्तं व्यात्तवतोदितविष मरदञ्चालयन्तन्धरित्रीम् ॥ दृष्ट्वा सद्यः समन्ताकति कति कपयोघोरचीत्कारनाद कुर्वन्तोवेगवन्तोभयवलितहृदोरामचन्द्रम्प्रज ग्मुः ॥२॥ २०२॥ 8 अथवीभत्सरसवर्णनम् “वर्णोयस्य महानीलोमहागालश्चदैवतः ।। जुगुप्सास्थायिभावोयोवीभत्सस्सउदरितः यथा देव्या - पाञ्चालजायास्सकलगुरुतटे केशपाशोपकर्षा सञ्जातप्रौढ़कोपावलिबलि- १ विवृतमुखोदितविषमदशनम् ॥ २ पृथिवीम् । ३ क्वचिकेशवालोएकदितिपादापि दृश्यते ।।

·रसकास्तुभः तहृदवीरधर्मानुरक्तम् ॥ दृष्ट्वा दुःशासन- स्य क्षतजरसभरम्भीमसेनम्पिवन्तञ्चक्रु स्सर्वे सकम्पास्सपदि युधि भटास्तत्र नेत्रापिधानम् ॥ १ ॥ २०३ ।। * यथावा जिष्णो राधाराहतपृथुवपुषाम्भूभुजाम्भू मिमाजाल्लब्द्धा केव्यं च नव्यं रणभुवि बहुलं मत्तवेतालबालाः ॥ वृद्धागृध्राश्च शालावृकगणपलितास्तत्र मैनां लिहन्तः स्वच्छन्द मोदमाना दिशि दिशि नितरां बाहुवीय स्तुवन्ति ॥ २ ॥ २०४ ।। * अथ रौद्ररसवर्णनम् " रक्तकोधास्थायिभावोरौद्रोरुद्राधिदेवतः, के यथा १३१ कृत्वा प्रौढ़प्रतिज्ञान्निखिलभटपुरोव तिना येन पूर्वमित्यादिनोक्तएव।।१।। ॐ यथावा suneenecarwwwsanelencatemeterweltoonsentatemon SHIMIRMinuenew ·८६ रसकौस्तुभः ७ भक्त्वा कोदण्डमैश निखिलनृपपुण्यात वीर्याभिमानोगन्तुङ्कुत्राद्य चित्तङ्कलय सि महतीं रामसज्ञान्निधाय ॥ हन्ता राज- न्यकानां रणभुवि कतिधा यः श्रुतः स्वस्य वृद्धासोहं सजातकोपस्सविधमुपगत स्साम्प्रतं पशुरामः ॥ २ ॥ २०५ ।। ® यथावा, सम्पूज्योबाहुजानाम्भवसि नयभृता त्वं हि नोवृद्धवन्धोपौरोक्तिः कापि विप्र त्वयि तदपि वचः श्यताम्मे तथापि ॥ से हत्य स्वल्पवीर्यात्रणभुवि भवतोजातदर्प- स्य गर्दः शग्वन्मे चापचण्डध्वनिमथ वि- लयं यास्यति प्रानिकामम् ॥३॥२०६।। अथ शान्तरसवर्णनम् ॥ * "शान्तःशमस्थायिभावःश्वेतःश्रीपतिदेवतः,, न सेवा देवानां सकृदपि कृता तावक- यशोन गीतम्पीतव्वाँ त्रिदशतटिनीवारि मधुरम् ॥ पियारङ्गासने बहुमतिमतोहन्त ·रसकौस्तुभः भविता न जाने श्रीजाने किमिति परिणा मे मम पुनः ॥ १॥ २०७॥ यथावा सदा भक्त्या हीने कलषभरलीने किल जने कृपाते श्रीवन्धो वसति गुणसिन्धोर महती । अतोहेतोश्चेतोमम गरुड़केतोवि तनुते प्रमोदं निश्शई जगति बहुतङ्कतव ति ॥ २॥ २०८ ॥ यथावा क्षणज्योतिःप्रख्यं सकृदपि च सौख्य विषय जम्भ्रमान्मागाः स्वान्त त्यज विषमिवान्त स्थमचिरम् ।। मुदा वारं वारं जगति सद्दार पदयुगं भजस्व श्रीभर्तुः शमनभयहस्तुश्व नितराम ॥ ३ ॥ २०९ ।। यथावा उन्मादभ्रमिसञ्चयेन बलिने तृष्णालय- न्तीयुते कामोत्तुङ्गतरङ्गशालिनि महामाहा (१) क्षणज्योतिर्विद्युदिव प्रख्याकथनयस्य तदित्यर्थः । RALER Mathurmusunt ·BHIMRANARANI * रसकौस्तुभः ॐ न्धकारावृते ॥ क्रोधप्रौढ़समीरणेन चलिते ऽहङ्कारनीराहिते संसाराम्बुनिधौ च तारणतरि स्त्वन्नाम लक्ष्मीपते ॥ ४ ॥ ११० ॥ यथावा जगतामसदाचरणम्परिहरकरणं हि दुःखा नाम् ॥ सञ्चिन्तय भयहरणञ्चरणकमला लयाभर्तुः ॥ ५ ॥ २११ ॥ श्रीवेणीदत्तकृतेरसकौस्तुभेनवरस वर्णनं परिपूर्णम् ॥ ॐ श्रीराधाकृष्णार्पणमस्तु ॥ ॐ आमोद्यस्तीरभुक्तौ ललितकरमहावंशज श्वारुका चम्चच्छास्त्राजभानु, प्रथित वरयशाः श्रीजगन्नाथशर्मा॥ चके तस्या मजन्मा मुरहरचरणाम्भोरुहाशक्तचित्तोवे- गीदत्त प्रयत्नादतिरुचिरतरकौस्तुभं स- द्रसानाम् ॥ १॥ समाप्तोऽयन्थः॥

·श्रीगणेशायनम॥ WOWANCE BAMUNARE- ॥ अथ वर्षाहर्पकाव्यम्॥ श्रीकृष्णायनमः॥ राधावदनराजीवमधुशो मधुसूदनः ॥ राधावदनशुत्रांशुचकोरोरुचिरोऽवतु ||१|| वर्षास्वभावः सारङ्गा प्रणदन्ति हंसनिकरा यान्ति श्रुत म्मानसं सीदन्ति प्लवगा बनेषु परितःकुद्धय न्ति कण्ठीवाः ॥ सानन्दा विशकण्ठिका दिशि दिशि प्राज्या समुड्डीयते केकी नृत्य ति हृष्यतीह जनता धाराधरे गजिते ॥२॥ शिखिश्रेणी प्रावृदसमयमधुना वीक्ष्य नि- तराममन्दं कूजन्ती भजति सकला सम्मद भरम् ॥ वराकाश्चक्राङ्गास्सहवनितयाऽम्भो जवनतोयथार्थञ्जानन्तोनिजपरिभवय्याँन्ति विदिशम् ।।३।। पतन्ति राधाधरतोऽम्बुधारा पतन्ति नद्या धरतोतिधाराः॥पतन्ति 27 thg ·* वर्षाहर्षकाव्यम् 8 पान्थेक्षणवारिधारा पतन्ति लोके मदनासि धारापाशा तपस्विनः कन्दरमाश्रयन्ति पत त्रिण पादपमाश्रयन्ति । पान्थाःस्वदेशा यनमाश्रयन्ति स्म्याऽवलाः स्वामिनमाश्र. यन्ति ॥५॥ कचिदबलाकावलिराविभा ति कचित्तडित्पति रतीव भाति । कचि. बलारातिधनुर्विमाति कचिद्धनः केव लमेव भाति ॥ ६ ॥ नृत्यन्ति हर्षेः शिखि- नः कचित्कचिद्गन्ति हर्षेः करिणः कचि स्कचित् ।। क्रुद्धयन्ति तीब्र हरयः क्वचित्कचि सीदन्ति तीब्रतपयः क्वचिक्वचित् ।७ क- दम्बकुसुमादृतैः कुटजकेतकीसंवृतैर्मयूर सरजितनवसरोवरेः सय्युतैः॥ हरिद्यवस- नूतनै परमशोभनैः काननैरभूदिह वसुन्ध ग जनमनोहरा मेदुरा ॥ ८॥ सन्मानसं हैं सचय प्रयाति रत्नाकरंशवलिनी प्रयाति ॥ स्वकीयदेशम्पथिक प्रयाति नारीनिकामं र- मणम्पयाति ॥ ९॥ सौदामिनी वारिदमाप ·ॐ वर्षाहर्षकाव्यम् क ९१ भान्तनितम्बिनी कामुकमाप कान्तम् । तरङ्गिणी सागरमाप तूर्णम्पयोदकालम्प्रस- मीक्ष्य पूर्णम् ॥ १०॥ क्वचितु जम्बूफलशो- भनानि क्वचित्तमालादिमनोहराणिक्य चिनु जातीकुसुमाश्रयाणि स्वतोऽपि रम्या णि वनानि कुत्र चित् ।११। स्वचिद्विराजन्ति सुरेन्द्रगोपाः क्वचिन्नवीनानि सुशादलानि।' क्वचितुजात्यादिलताकलापाः क्वचित्सपु- पाणि सरोवराणि ||१२|| हृष्यति चातकप- त्री प्रवदति काकोलसञ्चय परितः॥ प्राव घि नृत्यति केकी हंसोगमनं सुदर्शयति ।१३। वर्षासमीरः उन्मूलयन्तोवरवर्णिनीनाम्मानस्य मुद्रा हृदयानि यूनाम् ॥ उद्धेजयन्त परितोतिषी रा वहन्ति वर्षासमये समीराः ॥ १४ * उत्प्रेक्षा ॐ सन्तापदे पान्थजनस्य संहतेः समागते नीलबलाहके नृपे ॥ कदम्बजात नवकेत- AURQhelp-ampuraaNaswizarwari NERNE WARDLES ·९२ * वर्षाहर्षकाव्यम् कीकुलं वसुन्धरा मञ्जु ददात्युपायनम् १५ नवमनसिजभूपे शासति स्वस्य राज्यं समु चित उपहारोदीयते देवताभिः ॥ जलदस- चिवरम्यश्वाप आखण्डलेन प्रियककुसुम- मुर्त्या वायुना पुष्पगन्धः ॥१६॥ इमावि द्युत्काञ्ची स्खलयति कटेः काञ्चनमयीं वृणोतीह श्यामांशुकजलधरै पाण्डुरतनु- म् ।। शुभासारख्याजैस्त्यजति ननु नेत्रा- म्बु नितरां सखि द्यौरप्येषा नवविरहिणीवा भ्रसमये ॥१७॥ असितमुदिरवासश्चञ्चला- स्वर्णकावीन्नवविशदबलाकाम्मौक्तिकीङ्केलि मालाम् ॥ तिलकमितिमघोनः कामुक म्बिभ्रतीयञ्जलदसमयसन्ध्या भाति सीम न्तिनीय ॥१वा लीलागावरे विहायसि च लदिद्युन्नवोदप्रिया निर्दिष्टा मुदिरप्रियेण सहसा भूयोस्ताय इतम् ॥ चाञ्चल्यातिश यं विधाय विगता तस्माद्धभूव क्षणम्म- न्येऽहं क्षणमेव हार्दवलिता तत्रैव सा सङ्ग-

·वर्षाहर्षकाव्यम्
९३
ता ॥१९॥ नवायं जीमूतोजगति वनिता
भाग्यमुदितन्नवा शम्पाशोचिर्विरहिजनस
न्तापकलिका ॥ न धारासम्पात पथिकल
लनाबाष्पनिवहो नवा वर्षाकालोमनसिज
महस्येव दिवसः॥२०॥ कालस्कन्दवनीव
शम्बररिपोभूपस्य सम्मर्दिनी शत्रोर्योध
नहस्तिनीव रमणीवेणीव चैकस्थिता ।। प्रा
योदरगताध्वगस्य परितः सीमन्तिनीसंहते
ीमा सय्यमनीव साम्प्रतमियं कादम्बिनी
राजते ॥२शा अनारतवर्षति वारिवाहोद्यो-
बीरनेत्राम्बुचया उताहो । पतन्ति वर्षास
मये चिरस्य मन्ये समुविरहे प्रियस्य ।।२२
वषाभिसारिका
न विश्रामन्धाराधरसलिलधारा नु लभते
तडिन्माला किञ्चित्समुदयति या साति
तरला ॥ विनेदानीन्दोषाकरमहह दोषा
ऽपि दयितन्तथाप्येषा योषा प्रणयनवरोषा
भिसरति ॥२३॥ यदपि भोगिकुलाकुलिता

·वर्षाहर्षकाव्यम् ऽवनी यदपि दीर्घलताबलिता वनी ॥ यद पि मेघघटाघटिता तमी तदपि याति पति बँरवर्णिनी ॥२॥ वर्षावाग्विदग्धा पयोदसमये वरे शिखिकुलाकुले मजुले दिनान्तमवलम्बिनि प्रथितकामिकामोत्सवे नवयुतिपयोधर जनमनोहरं सुन्दरन्त्वदीय गमनं सखे भवति वीक्ष्य नैवोचितम् ॥२५॥ समये जलदस्य हि यासि सखे न विवेक इ- तोहृदये भवतः ।। समुदीक्ष्य पयोधरमुच्च मिमन्नहि कोऽपि यथासति मन्दिरतः॥२६ तुझे लसति पयोदे पुस्तोराजन्ति दुर्गमा न द्यः ।गमनन्त्वदीयमद्य प्रभवति युक्तनवा लयादस्मात् ॥ २७ आप्लाविता वसुमती भु वनेन पान्थ मेघप्रचण्डकलया कलिता दि गन्ताः॥ एकाकिनीचतुर मामपहाय ग. न्तुमीहाङ्करोति नहि सम्प्रति युक्तमेतत् ॥२८ ॐ वर्षामानिनीम्प्रत्युक्तिः ·riyasiMRRIOR वर्षाहर्षकाव्यम् मानं सम्प्रति मुञ्च मानवलिते मानेन किं मादृशे स्वायम्मानभरः क्ववैप समयस्त दृश्यताञ्चञ्चले ॥ इत्येवव्वदति प्रिय म ! ति महामानम्प्रिया सञ्जहौ नायन्तदयितम्य वाक्य पटिमा प्रावृद् तवाय गुणः ॥ २९, आ सारैस्नपनोदकैश्च कुसुमेश्शुभेस्वोयल विद्युद्दीपवरैश्चधूपनिकरैः कादम्बिनीनिभ रैः॥ वायैस्तुस्तनितेश्च मजुबलिभिम्म रमीभि प्रिये मन्ये भूपतिदर्पण भवनी प्रावृतावच्यते ॥३०॥ सचनमानइह दर्ग- कभूमिपाले भृङ्गालिकूजितमनोज्ञपयोदका ले | सिन्दूरबिन्दुममल कुरु तन्धि भाले मीनोपमेन लयनेन च पश्य बाले ॥ २१ ॥ विलोभ्यानकी रुचिरलपितं मुम्भश्यते बन कोकरन्दाबलिरपिकलं सङ्कलयते ॥ विरु द्वैत्यवं सानिजकग्निमानबिमानस रहे तेचिते तदपि लघुमानोविलसति ।।३२ ॥ नेदं सुस्तनितन्नोति मुदिरोभेरी स्वनः romramatiPARIRILESENA ·8 वर्षाहर्षकाव्यम् * मान्मथः शम्पेयन्नहि भूपतेरतिपतेहेमी कृ पाणप्रभा ॥ नायम्मानिनि वारिदोगजघटे त्यत्र प्रतीमोवधूमानद्रव्यमदभ्रमेति नित रामाहर्तुमीशः स्मरः ।। ३३ 8 वर्षाविरहिणी वाक्यम् ॥ पूर्णेयव्सुधा कृता तृणभैरैन्नद्योजलै पू रिताः शारङ्गीकुलकामएव करुणाभावेन स म्परितः ॥ केकी काननमण्डलेऽपि भवता ह्यामोदपूर्णीकृतः पूर्णत्वन्न मनोरथे मम क थन्धाराधर स्वीकृतम् ॥३४॥ इमावर्षा वर्षा दधिकदिनमानविदधते तनौ शम्पा कम्पा तिशयमनिशं सक्तिनुते॥अरण्यकारुण्यं रचयति मुहुः केवलमिदं विनाकान्तं शा न्तिङ्कथमपि न धत्ते मम मनः ॥ ३५ ॥ इयम्पावृटशोच्या सखि सपदि मोच्या व नगरी न कुञ्जन्द्रष्टव्याङ्किमपि नहि गम्यं सुखपदम् ॥ सुसौख्यकर्त्तव्यन्नहि हतधिया सम्पति मया प्रवासम्प्राणेशेगतवति पयोद ·RRRRRRASRASTRA ॥ वर्षाहर्ष काव्यम् ॥ SASARASISA स्यसमये।३६॥प्रियसविपश्यपयोदंपश्यविनो दंसमन्ततःशिखिनामप्रियतमकठिनवियो गंपश्यममातीवदुस्सहच॥३७॥ स्वीयप्रसूनर चितेननु कार्मुकेण वश्यञ्चकारभुवनझ षकेतनोयः। पौरन्दरं धनुरिदं परिगृह्यसोऽयं तोयागमे सखि करिष्यति किन्नकस्य॥३८॥ ** वर्षावियोगिनोम्प्रतिवाक्यम् * आगत्यालिबजकरतलैर्यापुरा केलि गेहली लान्ते स्वप्रियतमकरेमस्तकंन्यस्य शिश्य।। एषावर्षाऽगमनसमये साम्प्रतं रुक्छलात्सा शेते शोकाकुलितहृदयातद्रियोगैर्द्धरायाम् ३ * वर्षाःप्रत्युक्तिः * पुरा ग्रीष्मेभीष्मे कृशतनुरियम्पुष्परहिता नवा लोक्या भव्याप्यथ कृतिजनैस्सद्भिरभवत् ।। इदानीं साजाती नयनसुभगा पुष्पवलिता सहर्षा वर्षा हे त्वदभिकृपया गजतिवने॥१०॥ श्रोत्रियान्वयजेन श्री लेखनाथन सर्षपे। प्रामेऽदोरचितं काव्यं वर्षाहर्षाह्वयं लघु ॥ ४ ॥ समाप्तमिदकाव्यम् ६

·aantMLAani-AL-MALAMAULIKA
श्रीसरस्वत्यै नमः ।।
विज्ञाप्यते सत्सु भवत्सु बेति है
श्री लेखनाथेन विनीतभायः॥
मुद्राजदोषस्तु भवद्भिरस्य के
अन्थस्य नित्यं क्षमनीयएव ॥
जि० दरममा
मूल्यम् ।।]॥}
डा० मनीगाछी
मो० सरिसव,