·श्रीः
विक्रमोर्वशीयम्
रङ्गनाथकृतप्रकाशिकया समेतम् ।
मृत यादमाग ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
VIKRAMORVASIYA
OB
KÂLIDÁSA
WITH
Tiie Commentary ( Prakasika)
RANGANATHA.
EDITED BY
HASUDEV LAVIANA SHASTRI PANSHIKAR.
ourth Revised Edition
PUBLISHED
TIKÁRÎN JIVAJI,
no ILLOR !!! "NIR....SH.IR
TRISSE
Dombay:
1911.
6,11 11118

·No text on this page.

·महाकविश्रीकालिदासविरचितं
विक्रमोर्वशीयम्
रङ्गनाथकृतप्रकाशिकया मर्मतम् ।
पणशीकरोपाहलक्ष्मणतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा
संस्कृतम् ।
चतुथै संस्करणम् ।
मुम्बय्यां
तुकाराम जावजी
इत्येतेः खीये निर्णयसागराव्यमुद्रणयन्त्रालय रामचन्द्र येयु
शेडगेद्वारा .मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीतम् ।
शाके १८३६ वत्सर
मूल्यं रूप्यकपादत्रयम् ।

·No text on this page.

·सन १८८८ मध्ये छापलेल्या पहिल्या आठत्तीची प्रस्तावना. . महाकवी श्रीकालिदासविरचित अभिज्ञानशाकुन्तल नाटक राघवभकृत टोकेसहित काही वर्षामागे आह्मी छापून प्रसिद्ध केले, त्या वेळेस त्या व इतर कवीची नाटके सटीक छापून काढावी हा आमचा मानस होता. पण तशी नाधने अनुकूल नसल्याकारणाने आजपर्यंत आह्यांस तत्संबंधाने काहीच करतां आले नाही. सुमारे दोन वर्षामागे आमचे जयपुरकर मित्र महामहोपाध्याय पण्डित दुर्माप्रमाद यांनी विक्रमोर्वशीवरील रङ्गनाधकृत टोकेर्चा एक हस्त- लिखित प्रत आह्मांस पाठवून दिली. ही प्रत संवत् १७४५ माघ कृष्ण अ. मावास्या रोजी लिहिलेली आहे, तेव्हा आज ह्या पोथीला बरोबर २०० वर्षे लिहून झाली. या पोथीच्या लेखकानें-त्यास संस्कृत न समजल्यामुळे ह्मणा, किवा निष्काळजीपणामुळे ह्मणा-कित्येक ठिकाणी भलभलत्याच हस्तदोपांच्या नुका केल्या आहेत, तरी या पोथीवरून ही प्रत उतरून घेतलेली आहे ती सर्वथा शुद्ध असल्याकारणाने हीत अशुद्ध फारच थोटी राहिली आहेत, व ना वहुधा शुद्ध बाचता येतात. क्वचित् पंक्ति सुटल्या आहेत त्यास प्रत्यन्तरा. शिवाय उपाय नाही दुसरी एखादी पोषी मिळेल या आशेने. आज २ वर्षे बाट पाहिली, च टिकठिकाणी चौकशीही केली, परंतु प्रत्यन्तर मिळाले नाही. दमरी प्रत मिळत नाही ह्मणून मिळालेली प्रतही गुप्त टेवावी ही गोष्ट आह्मांस शस्त वाटेना ह्मणून याच एका पोथीवरून ही टीका छापली आहे. पुढे प्रत्य- नर मिळाल्याग ती सुधारून घेता येईल. या नाटकाचा कर्ता कालिदास. हा कवि कोणत्या काळी झाला याविषयी पुष्कल मतभेद आहेत. निम्तीशकापूर्वीचं शतक, ख्रिस्तीशकानन्तरचे दुसरे गतक, महावें शतक वगैरे अनेक कार या कवीविपया विचार करतांना विद्वानांनी मुचविले आहेत, परंतु निश्चयात्मक असा एकही काळ या कवीचा अजून ठरला नाही." टीकाकार रनाथ याविषयीची जी काय माहिती मिळते ती त्याच्या या साकेवरून. या टीकेच्या आरम्भी मङ्गलाचरणांत व अन्ती उपसंहारांत टीका- कागर्ने स्वतःविषयी जे उल्लेख केले आहेत, त्यांवरून या टीकाकाराचा जन्म मानिनामक कुळात झाला. याचे कुळाचे आराध्य दैवत रामचन्द्र, उपनाम श्रिम्बेकर ( शंवेकर ), पणयाचे नांव ,तानभट्ट, आज्याचे रङ्गनाथ, चुलत्याचे नारायण, पित्याचे वालकृष्ण, वडील बन्धूचे वेणीमाधा, आणि १. या नायिणाच्या उररामचरित व विशाल भर्जिका नाटकावर टीका आहेत, ·२ प्रस्तावना. पत्राचं बालकृष्ण होतं अमें कळतं. चुलता नारायण व बाप बालकृष्ण हे मोटे विद्वान् होते असे टीकाकार ह्मणतो. रङ्गनाथाने ही टीका काशीमध्ये संवत १७१२ झणजे गा. श. १५७७ श्रावण वद्य ५ रविवार अश्विनीन- क्षत्र वृद्धियोग या दिवशी समाप्त केली. ती पुढे ५ वर्षानी ह्मणजे 'संवत् १७१७ मध्ये त्याचा पत्र बालकृष्ण याने लिहून प्रसिद्ध केली. रङ्गनाथाचा वंशवृक्ष. तानम रजनाथदीक्षित नारायण बालकृष्ण -- वेणीमाधव रजनाथ . - बालकृष्ण रगनाथाच्या टीकन आढळणारी ग्रन्थकारांची नांव-आचार्य ( शंकर । ) उदयनाचार्य, कल्पतरुकार, काव्यप्रकाशकार, क्षीरस्वामी, नाणक्य, जोतिरीश्वर, धनिक, नाट्यलोचनकार, पाराशर, पिाल, भरत, मातृगुप्ताचार्य, याज्ञवल्क्य, वाग्भट, विश्वनाथ कविराज, शिरसेन, संगीतकपतम्कार, सागर, हग्दत्त. ग्रन्थांची नांव-अथर्वशिखा, अथर्वशिरोपनिषद् , अनेकार्थकोप, अगरकोष, एकाक्षर कोप, कटवल्ली, कंवल्योपनिषद , कॉमपुराण, छान्दो- 'ग्योपनिषद , नत्तिरीय, त्रिकाण्टीकोप, त्रिकाण्डीशेपकोष, दशम्पक, देवपा- णिविरचित दशरूपकटीका, देतीपुराणा, धरणिकोष, नाट्यदर्पण, पातम्रल ( योगशास्त्र ) ब्रह्मापुराण, भविष्योत्तरपुराण, भारत, भावप्रकाश ( नाट्य- शास्त्र ) मुक्तावली कोप. रूपचिन्तामणिकोप, वराहसंहिता, वामनपुराण, विश्वकोष, विशालोचनकोष, विपतन्त्र ( वाग्भटे ) विष्णुपुराण; जयन्ती- भोप शैवपराण, मगीतरत्नाकर, माहित्यदर्पण, स्वान्द (म्कन्दगुगण ), हला- सुधकोप, हेमचन्द्रकोप. या आवृत्तीची सूचना. पहि । आवत्ति संपल्यामुळे ही दुसरी आवृत्ति छापिली आहे. टीके में प्रलन्तर अद्यापपर्यन्न आह्माय मिळाले नाही ह्मणून ही आवृत्ति आहे तशी छापणे आमास भाग पडले, गास आमचा इलाज नाही. , . , ·॥ श्रीः ॥ विक्रमोर्वशीयम्। प्रथमोऽङ्कः । वेदान्नेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्नर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मुग्यते स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगगुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥ गनगिन्दरमानण्डखण्डिताघनमश्चयः । शुण्ठोक्षिप्तारिवृक्षोऽमौ रक्षतागणनायकः ॥ दलत्पद्मपत्रप्रकाशाक्षि लक्ष्मि वदद्रियाम्मोजमायिन मे । मनः नानिरम्नाघमनातिदुरे समम्मात्मरूपे नमस्तेऽम्यजत्रम् ॥ अागानन्दनानन्ददायिनं रघुनन्दनम् । उन्दामजनमन्दार दगाम्य दमनं भजे ॥ नीलोत्पलानुकारी नारीकुललम्पटः कोऽपि । गोकपरिण नाग गिरिवर वारी हरि पायात ॥ मौला मन्दारमाला जयति भगवती जाह्नवी पुण्डरीक- खरबंधी मुटमनी हिमकर कलया चाग्निना भालशोभा । गम्या नागभूषा प्रविलगति चिनाभमाना चाङ्गगगो देवोऽयं वामदेवो भवतु भवुककृनाट्यमष्टिप्रवीणः ।। श्रीवाल कृष्णपितर विद्वद्वन्दशिरोमणिम् । नत्वा नारायणाग्यं च पितृव्यं विबुधोत्तमम् ॥ श्रीकालिदासचनत्रोटकस्य यथामति । जनाधन विदपा व्याल्या विन्यापयियते ॥ चदत्र मोहनः किचिद्विन्युनं तद्धोत्तम् । परपकनिक सशो यं शुद्वमानमः ॥ प्रारतिग्रन्थम्य निष्प्रन्यूटममानिकामनया मङ्गलं मनम्यनुमंदधत् , अन्या- थानीयमान वानीय गृत कुम्भम्येव सूत्रधार द्यायाआ(2) नान्द्या मङ्गलवमभिम- दधद्रा, मान्दीयवनारयति-वेदान्तेष्विति । स स्थाणुः शिवो व. सामा- . . १ ..

·२ विक्रमोर्वशीये .. . जिकानां निःश्रेयसाय पोक्षायास्तु । चतुर्त्या निमित्तत्वमर्थः । तथा च मोक्ष- निपित्तमस्त्वित्यर्थः । मोक्षं ददात्विति यम्वत्। 'तुमर्थाच' इति तुमर्थ वा चतुर्थी । निःश्रेयसं दानुमस्त्वित्यर्थः । 'स्थाणुः कीले हरी' इति त्रिकाण्डी । हरे प्रवृत्तस्य स्थाणुपदस्य प्रवृत्तिनिमित्तप्रदर्शनं च-'ततः प्रभृति विश्वानः(त्मा) प्रसूतै च (न प्रसूते) शुभाः प्रजाः । स्थाणुवन्निश्चलो यस्मात्स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः ॥' इति पुगणेषु । शिवस्य मोक्षहेतुत्वं च-'स एव मोक्षस्थितिनाशहेतुः' इति श्वेता. श्वतरे । 'नमो भवस्य हेत्य' इति च तैत्तिरीये । 'तदेतत्सकलं विश्वं स हि वि- श्वाधिकः शिवः । म एव जगतां नाथः स तु संसारमोनकः ॥' इति पाराशरः। अन्यत्र च बहुपु स्थलेषु सुप्रतीतमेव । ननु यदि स स्वभाव एव तस्व, तर्हि कि. मिति स लोकः रोव्यत टत्याशङ्कयाह-स्थिरेति । स्थिरो विषयादिनानुच्छेद्यः, भ- क्तियोगो भक्तिप्राप्तिः, तया सुलभ: मुप्राप्यः । 'आराध्यत्येन ज्ञानं भक्तिः' इत्युः दयनाचार्याः। शिवस्य भक्तिप्राप्यत्व प्रतीतम् 'भावग्राह्यमनीडाम्यं भावाभा- वकर शिवम् ।' इति श्वेताश्वतरे । भक्तियोगेत्यनेन हरे भक्तिरपि पूर्वपनिक जनु- रजितसातिशयमुकृतसंभारतो भवतीति ध्वनितम् । यद्वा स्थिरा भक्तिः, योग्रो यानं च, ताभ्या मुलभः । स्थिरभक्तिपूर्वक यानैकगम्य इत्यर्थः । ध्यानगम्यत्व- मायुक्तं कैवल्योपनिषदि-'श्रद्धाभक्ति-यानयोगादवेहि' इति । श्रद्धांभक्यो:- दश्वाचायैक्तः.-'वेदवोधितफलावदये भावनिश्चयः श्रद्धा' इति । योगम्वरूपं चोतं कटवल्याम्-'यदा पचावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टः ति(न्ती) तामाहु परमां गतिम् । तां योगमिति [ मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधार- णाम् ॥' इति ] । स क इत्यपेक्षायामाह-वेदान्तेष्वित्यादि वाक्यत्रयम् । वेदा- न्तेघुपनिषत्सु यमेकपुरुषमाहु. । तत्त्वविद इत्यात् । नन्वेकादश रुद्राः मन्ति, तत्किमेकस्य संवनेन मुक्तिरुत सर्वपाम् । आद्ये कारणानिर्णयन कार्यम्यामंभवः, 'द्वितीये तु सर्वेषामेकदा सेवनासंभव इति दृगपास्तम् , तम्मान्मुक्तिरूपं फलमिनि चेत्तत्राह--एकेति । एकत्वं चोक्तमगर्वशिरोपनिषदि-'स एको य एकः स रुद्रो यो रुद्रः स ईशानो य ईशानः स भग्वान्महेश्वरः' इति । 'एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे' इत्यादि तैत्तिरीयेऽपि । तथा चैकादशवप्रवादस्तु प्रापञ्चिकः । ज्ञानमार्ग तु ग एक तव, तस्य च सृपपन्नमेव सेवनेन मुक्तिदातृ मिति भावः । पुरुष मिति । निखिलभक्काखिलकामनापूरणसमर्थमित्यर्थः । पुरुषत्वं चाम्य-'पुरुषी दै रुद्रः सन्महो [नमो नमः। वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्टत्येकः । तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ।' इत्यादि तैत्तिरीये । 'इन्द्रियेभ्यः परा यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । पनमस्तु परा बुद्धि तुद्धरात्मा महान्परः॥हत. परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुस्पान पर किंचित्सा काष्टा सा परा गतिः ॥' इति । 'अष्टमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाश स उ श्वः एतद्वैतत्' इत्यादि च कटव याप । 'म •.

·प्रथमोऽङ्कः । ३ my ववर्णः परुषदेवत्यः-' इत्यथर्वशिखायाम् । इत्यादिषु बहुए वेदान्तेषु दृष्टम् । वेदा. न्तेष्विति चोपलक्षणं पुराणादिष्वपि द्रष्टव्यम् । यथा श्रीकौमें श्वेताश्वतरोपवृंहणे- 'निरीक्षितास्ते परमेशभक्त्या तदन्तरे देवमशेपहेतुम् । पश्यन्ति शंभु कविमीशि- तारं रुद्रं वृहन्तं पुरुषं पुराणम् ॥' इति । तथा स्कान्दे शंकरसंहितायामुपदेश- काण्डे--'इदं सदव सौम्याग्रे यदीयं लक्षणा श्रुतिः । मह एवेति तद्ब्रह्म पुरुषः स. न्महानमः ॥' इति । भारत आनुशासनिके पर्वणि-ततः स भगवानीशः सर्व- तत्त्वादिरव्ययः । सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुपेश्वरः ॥' इति । तथा सूतसंहिताया शंकरगीतायाम्-'इन्द्रिय-' इत्यारभ्य 'परुषो नाम संपूर्णः शिव. सत्यादिल. क्षणः । साम्बमूर्तिधरी नान्यो रुद्रो विष्णुर जोऽपि च ॥ इत्यादिनोक्तम् । वेदान्ते. वित्यनेनैव तदाह-सकलप्रमाणेषु मूर्धन्यं प्रमाणं श्रुतिः, तल्लाभे किं प्रमाणान्तर . गवेषणयेति । उत्कर्ष विशेपमाह-व्या येति । रोदसी द्यावापृथियौ व्याप्य स्थितम् । रोदनाति रौंद.शब्दस्य सान्तस्य द्विवचनम् । 'भूद्यावा रोदस्यौ रोदरा च ते । इत्यमरः । सान्ते 'रोदः क्लीबे रोदगी स्त्री दिवि भूमी पृथक्पृथकू । महो- त्याप्यतयोस्तो. रोदस्यौ, रोदसी] तथा ॥' इति रूपचिन्तामणिश्च । शिवस्य व्यापकलमुक्तमथर्वशिरोपनिषदि-'स ओकारो य ओंकारः स प्रणवो यः प्रणवः स सर्वव्यापी यः सर्वव्यापी।' इति । 'व्यापको हि भगवान्द्रः' इति च" तत्रैव । 'व्यापनाव्यापी महादेवः' इत्यथर्वशिखायाम् । 'सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वतोऽक्षिशिरोरुहः । सर्वव्यापी स भगवास्तस्मात्सर्वगतः शिव ॥' इति श्रे. ताश्वतरे । तैत्तिरीये च-'यो रुद्रो अग्नौ यो अप्मु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वाभुवना विवेश नम्मै रुद्राय नमो अस्तु ।' इत्यादौ । यस्मिन्निति । य- स्मिन्नभ (न्भ) वे ईश्वर इति शब्दोऽनन्यविषय एतन्मात्रवाचकः । यथार्थाक्षर. । योगिक इत्यर्थः । ईश्वरत्व चास्य सकलश्रुतिसिद्धम् । तथा हि-'ईशानः सर्ववि द्यानामाश्वरः' इत्यादि तैत्तिरीय । श्वेताश्वतरेऽपि–'तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं, देवताना परमं च देवतम् । पति यतीना परमं पुरस्ताद्विदाम देव भुवनेशमी- ड्यम् ॥' इति । क्लेशकमविपाकाशयरपरागृष्टः परुषविशेष ईबर.' इति पातलले । तथा मारते हरिवंशे कृष्णवचनम् --'यम्मादीदयो महतामश्विगणा भवानाछः प्रीतिद. प्राणदश्च । तस्माद्धि न्वामिवरं प्राहुरीशं सन्तो विद्वांसः सर्व- शास्त्रार्थविज्ञाः ॥' इति । इत्यादि ईश्वरशब्दस्य शिवमात्रवाचकत्वं तत्तिरीयादी प्रतीतमेव । तदनुसारिणः श्रीहरदनचरणा अप्या-नानीबर भवितुमर्हति विश्वमेतद्बह्वीश्वरं च नितरामयथाप्रमाणम् । तल्लोकवेदविदितेश्वरवर्जनन कोऽयं प्रमः कतिचिदीश्वरमन्यमाहुः ॥ मात्रार्थवादविधिभिर्बहुभिर्विभक्तो यः शब्दश- क्तिरनपेक्षतया प्रमाणम् । सोऽयं विमत्सरविमृष्टपदार्थतत्त्वो वंदः प्रकाशयति केव- लमीवर त्वाम् ॥ शब्दोऽयमीश्वर इति श्रुतिगोचरः सन्नानीलकण्टमवतंसित चन्द्रले.

·४ विक्रमोर्वशीये खम् । लामेव बोधयति · नाथ निजार्थपोषादन्यं पुनः प्रकरणादिनिपीटनेन ।' [इति! यथार्थाक्षरखं निरतिशयैश्वर्यशालिवान् । ईष्ट इतीश्वरः । 'स्थेशभा- स-' इति वरच । सर्वव्यापित्वाद्वा अश्वत इतीश्वरः । 'अश्नोतेः' इत्यनेन औणादिको वरटू, उपधाया ईत्वं च । अन्तरिति । चः पूर्वेण सह समुच्चयार्थः । यो नियमिताः प्राणादयः प्राणापानममानव्यानोदानाख्या वायवो येरेतादृशर्मुमुक्षुभिरन्तहृदये मृग्यतेऽन्विष्यते । तथा च छान्दोग्य दहरोपासनायाम्-अथ यदिदमम्मिन्त्र- ह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽम्मिन्नन्तर आकाशः तस्मिन्यदन्तमदन्वे. टव्यं यद्वाव जिज्ञासितव्यम्।' इत्यारभ्य एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमम्मिन्कामा. समाहिताः। एप आत्मा अपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्साऽपिपासा गत्यका- मः सत्यसंकल्पः ।' इति । कैवल्येऽपि- 'हृत्पुण्डरीकं विरजं विमानं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयो- निम् ॥' इति । 'दहरं विषाप्मं परवेरमभृत हृत्पुण्डरीकं पुरमभ्यसंस्थम् । तत्रापि दहं गगनं विशोकस्तम्मिन्यदन्तस्तदुपामितव्यम् ॥' इति तैत्तिरीये । तथा शव एकादशरुद्रसंहितायाम्— 'दहरं विपाप्मं परमेश्वरस्य यद्देश्मभूनं सकल, पुरस्थम् , तत्रापि दहं गगनं विशोकं तदेव नित्यं सकलरुपास्यम् ॥' इति । पुरुषस्यान्ता- गणमुक्तं याज्ञवल्क्येन- 'अथकं परमात्मानं परमानन्दविग्रहम् । गुरूपरेशाद्विवयं पुरुषं कृष्णपिलम् ॥ ब्रह्म ब्रह्मपुरे गार्गि ( मार्गे ) दहगब्जे समये ( यम ) अन्यामात्तं प्रपश्यन्ति मन्तस्त्वं नथा कुरु च ॥' इत्यादिना । सर्वव्यापिज्ञानेन मो. क्षप्राप्तिरुक्ता श्वेता-बतरे---- 'अत. परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथानिकायं सर्वभूतेषु गुदम् । विश्वस्यकं पारवेशितारमाशं तं ज्ञात्वामृता भवन्ति ॥' इति । ईधरस्यान्तःस्थत्वमुक्तं वामनपुराणे-'तनोऽव्ययात्मा रा हरिः स्वत्पजशायिनम् । दर्शयामान देवाना मुरारिलिज यमीवरम् ॥' इति । अन्तर्मागणं निःश्रेयसामयति मुमुक्षुभिरिन्यनेन 'ध्वन्यते। तथा चोक्तं ब्रह्माण्डपुराण शव च-'खगडाल्यस्य देवस्य हृदयाम्भोजम- न्यमे। उमामहायो भगवान्नीलकण्ठस्त्रिलोचन ॥ यथ नृत्यल्पसौ नित्यं परमानन्दचि- दनः । तं दृष्ट्वा मनुजः सर्वो विमुत्तो भवतीति हि ।।' इत्यादिना । एतेन य. नकलोप. निषत्सु एकखपुरुपत्नश्वरत्वान्तःस्थलमोक्षहेतुलादिधर्मविशिष्टों गीयते स युग्माक सुरासपसंपादको भुयादित्यराण्डार्थः । 'प्राणोऽपान समानधोदानन्यानी च वायव. ।' इति त्रिकाण्डी । 'मुक्ति. कैवल्यनिर्वाण)योनि.अयमामृतम्।' इतिच दाँव । इति प्रन्थविक्तरभयादलमतिपदवितेन ॥ 'आशीनमस्कियाम्प. लोकः का. व्यार्थसूचक । नान्दीति कथ्यते' इति मातृगुप्ताचायोक्तम् , 'आशीर्यत्र नमस्क्रिया नं शशिनः संकीर्तनं वस्तुनो निर्देशः' इत्यादि नाट्यलोचनकारोदितम् , 'समुचि- तार्थतात्पर्य तद्वस्तु सुधिया मतम् ।' इति 'नाटकस्य मुख्यार्थसूचका नादीति कप- तस्तारकथितं च नान्दीलक्षणमनुसंधाय काव्यार्थसुचनम यत्रग्बग्रन्यम् । -- ·प्रथमोऽङ्कः । ។ ( नान्द्यन्ते) मंत्रधारः-अलमतिविस्तरेणा । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) .मा- रिष, इतस्तावत् । वंदस्यान्तेविति(प्वन्ति)के प्रदेश विशेषेष्विति यावत् । 'अन्तो नाशे मनोहरे । स्वरूपऽन्तं मतं कीवन स्त्री प्रान्तेऽन्तिके त्रिपु ॥' इति विश्वलोचनः । अन. न्यमामान्यप्रजापालनदयादाक्षिण्यादियोगाद्यं पुरुषमेकं मुख्यमाहुवर्णयन्ति । बुधा इति शेषः । रोदमी द्यावाभूमा व्याप्य स्थितम् । निजकीयैति शेषः । य- म्मिन्राजनीयरशब्दों थथार्थाक्षरो निग्रहानुग्रहादिप्रभुशक्तिसंपत्तेरिति भावः । चोऽयर्थे । तथा च नियमितप्राणादिभिमुमुक्षुभिरपि समलोटाश्मका नैरत्युदा- मनिरपीन्यर्थः । यो राजा अन्तः अन्त.करणे मृग्यते चिन्त्यते । नैतादृशो धर्म. गोलो जगति टटपूर्व इति सर्वदा चेतस्यनुमंधीयत(ते तस्य सुधिय) इति भावः । स्थाणुः स्थिरतरः । अतिधीर इति यावत् । यद्वा स्थाणू रुद्ररूपः । तदंशत्वात् । स्थिरा भक्तिधासां प्रजानां नाभियोगेन चित्तानुसरणरूपेणोपायेन मुलभोऽभिग. न्यः । यद्वा 'स्थाणुस्थिर-' इति निर्विमान्तं पाठमझीकृत्य स्थाणुवत्स्थिर. केना- यनुच्छेद्यो भक्तियोगन मुलभश्च । पश्चात्कर्मधारयः । यद्वा भक्तिभीगो राजग्रा- झुमद्योगो यस्य म चासो सुलभश्च । भागापेण वा योगनोपायेन मुलभः। यता स्थिग भक्तिराद्राजनि यस्या उर्वदयालया योगेनार्थात्संगमनायाख्यमणिसंबन्धेन गलभः मुप्रापः । तस्या वा योगन पूर्वानोपान मुलभः । एतेनास्योवंशीकामुक- बम , लनाम्पायाश्चाम्या संगमायद्वारा मगम इत्याद्यमृचि। 'योगवारे पर्वलाभ विषब्धधातिनि । उपाय मंगनी ध्यानापधमंनाहयुक्तिपु ॥' इति त्रिकामी गेप. । एवं विशेषणगणविशिष्टः ग प्रसिद्ध विभवो विशेषणमहिना विशघ्यलाभा- -पुरुरवा वो युग्माकं मभागदा नि श्रेषगाय प्रायेण योगक्षेमादिम्पकल्याणायास्तु . नवनिति १॥ नान्द्यत इति । समनन्तरमेव वक्ष्यमाणलक्षणाया नान्या अन्ने सूत्रधारः प्रविशतीत्यर्थः। कचि पुग्न के सूत्रधारः' इत्यम्यान्त द्वितीयो- दो दृश्यते । स च सूत्रधार प्रविशति बदति चंति क्रियाद्वयगृचनार्थः। सूत्रधारो 'म त्रं सनी जकं नाटयानुष्यानं धारयति प्रवर्तयतीति सूत्रधारः । तदुक्तम्- 'नाट्यम्य कदनुष्टानं नन्मृत्रं ग्यान्गीजकम् । रजदेवनपुजाकृत्यूत्रधार उदारिनः॥' नि । सागरोपि-'पूर्वरसो मवेदेपामादो देवानाविधिः । नदिधाना ग बजेयः सूत्रधारश्च ग्वत्र गन् । अनुटानं प्रयोगम्य सूत्रमाहुः सर्वाजकम् ॥' इति मातृरामाचायाँ अण्याहु -'चतुगताद्यनिष्णानोऽनकभाषागमायुन. । नानाभाप. -नत्वज्ञानीनिम्बार्थतत्ववित ॥ वोपचार चनुर पोरेपणविचक्षण । नानागति- नारज्ञः साविशारदः ॥ नाट्यप्रयोगनिपणो नानाशिपकलाचिन..। छ. .

·विक्रमोर्वशीये .. न्दोविधानतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविचक्षणः ॥ तत्तगीतानुगलयकलतालावधारणः । अवधाय प्रयोक्ता च योक्तॄणामुपदेशकः ॥ एवं गुणगणोपेतः सूत्रधारों नि- गद्यते' इति । तत्र तावत्पूर्वरङ्गमारभ्यामुखपर्यन्तमयं क्रमः-तत्र पूर्व पूर्व- रङ्गं सभापूजा ततः परम् । कथनं कविसंज्ञादेर्नाटकस्याप्यथामुखम् ॥' इति । तत्रेति नाटके । यद्यपि-'सभापतिः सभासंस्था गायका वादका अपि । नटी नटश्व मोदन्ते यत्रान्योन्यं तु रञ्जनात् ॥ अतो रङ्ग इति ज्ञेयः पूर्व यः संप्रकल्पते। तस्मादयं पूर्वरङ्ग इति विद्वद्भिरुच्यते ॥' इति भावप्रकाशोक्तलक्षणात् , पूर्व रज्यते जनोऽस्मिन्निति पूर्वरङ्ग इति व्युत्पत्तेश्च, पूर्वरङ्गो नाट्यशालोच्यते। तथापि नात्मथ्याापचारहेतोरधिष्ठानलक्षणया पूर्वरङ्गशब्देन व्युत्वाफ्नौद्युच्यते । तदुक्तं माहित्यदर्पणे-'यन्नाट्यवस्तुनः पूर्व रङ्गविघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते ॥' किंच दशरूपके-'पूर्वरडं विधायैव सूत्रधारे विनिर्गते । प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेनटः ॥' अन्यत्रापि-'प्रयुज्य रङ्गं निष्कामेत्स्त्रधार: सहानुगः । स्थापकः प्रविशेत्पश्चात्सूत्रधारगुणाकृतिः।। ज्यो- तिरीश्वरोऽपि-'आरम्भं भरतः कृत्वा सालंकारः शुभाकृतिः । सूपधारः पठे. आन्दी म यमं स्वरमाश्रितः ॥' इति । संगीतकल्पतरुकारोऽपि—सूत्रधार पठेन्नान्दीमन्यो वा रङ्गभूमिगः । मङ्गलं सूचयित्वा तु ललितेन शुभान्विताम् ॥' इति । अत्र च 'सूत्रधाराख्यो भरतो नट एव दिक्पालस्तुतिनजरपूजादिना. न्यन्त पूर्वरङ्ग जवनिकान्तर्विदधीत । तम्मिश्च विनिर्गते रगभूमावागते सूत्रधार- गमालंकारगुणोऽन्यः स्थापकाभिधो नटो वैष्णवस्थानकादिना सूत्रधारवत्प्रविश्य काव्यमास्थापयेत्सूचयेत् । अत एव वक्ष्यमाणेन 'नटी विदुषको वा' इति सू. धारलक्षणे स्वसमवेषस्थापकाख्यनटेन सूत्रधारेण च संलाप इति संगच्छते।' इनि केचिदाहुः । अपरे तु-'दिक्पालस्तुतिजर्जरपूजान्तमेव पूर्वरङ्ग नान्दीव्यतिरिक्तं कृत्वा सूत्रधारे विनिर्गते तत्समगुणत्वात्स्थापक एव सूत्रधारो नान्दी जवनिकान्तः पठिला रङ्गभूमावागत्य काव्यमास्थापयेत् ।' इत्याहुः । 'इदानी पूर्वरङ्गस्य सम्य- वप्रयोगाभावादेक एव सूत्रधारः सर्व प्रयोज्यति।' इति साहित्यदर्पणकारः । शक्रध्वजस्य ' च जर्जर इति पूर्वाचार्यकृता संज्ञा । तथा च–'प्रत्याहारा. दिकान्यज्ञान्यस्य भूयांसि यद्यपि । तथाप्यवश्यं कर्तव्यो नान्दी विघ्नोपशान्तये ॥' इति । अस्येति पूर्वरङ्गस्य । अतश्चास्या आवश्यकत्वेनोक्तत्वात्प्रत्याहारादिद्वा. विशदङ्गेषु केवलं नाट्ये च सर्वनाटकेषु बहुधा विधीयते । तल्लक्षण तु देवपा. णि विरचितदशरूपकटीकायाम्-'देवद्विजनृपादीनामाशीर्वचषपूर्विका । नन्दन्त्य- स्यां सुरा यस्मात्तस्मानान्दीति कीर्तिता ॥' तथा नाट्यलोचनकारोऽप्याह- 'आशीर्यत्र नमस्क्रिया च शशिनः संकीर्तनं वस्तुनो निर्देशो गुरुसंस्तुतिमधुलिहा मोदाय पुष्याअलिः । श्रव्यदशभिः पदैरथ समैयद्वाष्टभिनिर्मिता मंदत्तेन मु.

·प्रथमोऽङ्कः संधिना च कथिता नान्दीति सर्वागमे ॥' मातृगुप्ताचार्या अप्याहुः-'आशी- नमस्क्रियारूप: श्लोकः काव्यार्थसूचकः । नान्दीति कथ्यते' इति । साहित्यदर्प- णेऽपि- 'आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्ना- न्दीति संज्ञिता ॥ मङ्गल्यशङ्खचक्राजकोककैरवशसिनी । पदैर्युता द्वादशभिरष्टा- भिवा पदैर्भवेत् ॥' इति । इयं चाष्टपदा द्वादशपदा समपदा वा विधेया। तदु- क्तम्-'मृत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं खरमाश्रितः । नान्दी पदैदशभिरष्टाभिर्वा पर्दयुताम् ॥ पदस्थ समैः' इति चेत्यादि । पदनियमोऽप्यस्यामुक्तो यथा-'श्लो- कपादः पदं '[ केचित् ] सुतिइन्तमथापरे । परेऽवान्तवाक्यं च पदमाहु- विशारदाः ॥ यत्त्वत्र साहित्यदर्पणकृदाह-'कालिदासादिमहाकविप्रबन्धेषु च वेदान्तेष्वित्यादौ नान्दीलक्षणायोगात्पूर्वरङ्गस्यैव रजद्वाराख्यमङ्गलमारभ्य कविः कुर्यादिन्युक्तत्वाच रसद्वा 'मेवेदं न नान्दी' इति, तन्मूलादर्शमनिबन्धनम् । यतः 'प्रत्याहारादिकान्यान्यस्य भुयासि यद्यपि' इत्यादिपूर्वोदाहृतवचनेनास्या अवश्य- कर्तव्यत्वा 'श्रव्यद्वादशभिः पदस्थ समयद्वाष्टभिनिर्मिता' इत्यादिसमनन्तरोदा- हृतनाट्यलोचन कारोक्तनान्दीलक्षणेऽस्याः समपदत्वेना युक्तेरत्र च श्लोकपादपदा- भिधाननयेऽवान्तरवाक्यपदाभिधाने च चतुष्पदात्वेन तत् पदमते(?) स्थिरभ- तीति क्रियाविशपणान्तपदविधानतः पविशतिपदात्वेन चातिस्पष्टतया नान्द्या विद्यमानत्वान्नान्दोलक्षणायोगाभिधान गजनिमीलिकया मौखर्यमात्रमित्यास्तां विस्तरेण । अत्रच समायोन्या पूर्वोक्तप्रकारेण काव्यार्थप्रकाशनात्पत्रावलीसमा- ख्येयं नान्दी । नथा चोक्तं नाट्यदर्पणकृता-'यम्या बीजम्य विन्यासो द्यभिधे- यस्य वस्तुनः । पेण वा गमामोक्त्या नाम्ना पत्रावली तु सा ॥' इति । 'यत्र किचिन्नता पादौ म्याता मूलप्रमारिती । वैष्णव तन निर्दिष्टं स्थानकं विष्णुदैवत- म् ॥' इति ज्योतिरीशवचनोक्तवष्णवस्थानकेन प्रथमप्रविष्टसूत्रधारसमः स्थापका- भिधोऽपरो नटः । 'दिव्यमा स तपो मिश्रमन्यतरम्तयोः । सृचयेद्वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ॥' इत्यभिधानात् । 'रझं प्रमाा मधुरैः श्लोकैः का. व्यार्थयुचकैः । ऋतु कंचिदुपादाय भास्नी युतिमाश्रयेत् ॥ भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः । पदैः 'प्रोचनायुक्त वीथीप्रहमनामुखः ॥'. इत्युक्तल- क्षणवाग्व्यापारात्मकभारतीरूपाम 'अलमतिविम्तरेण' इत्यारभ्य 'प्रस्तावना' इत्यम्ता प्रस्तावनामवतारयति-अलमित्यादिना। अतिविस्तरेण पूर्वरज्ञाशप्र- पञ्चेनालं पूर्यतामित्यर्थः । प्रत्याहागदिनिखिलपूर्वरङ्गाङ्गकरण हि कथारम्भो- 'त्कण्ठितानां जनानां 'जायता स्यात् , अतस्लिष्टत्वयमेन प्रपञ्च इति भावः ।। नेपथ्याभिमुखमिति । नेपथ्यं जवनिकान्त मिर्वेपपरिग्रहस्थलम् । 'अन्त- जवनिकामाहुनैपश्यम्' इति गागरोक्तः । कचिन- 'रङ्गभूमा तु नेपथ्यं स्यात्प्रसाधने । रवि विश्वलोचनोक्त्यनुमंधानेन नेपथ्यं रङ्गभूमिमाहुः । अपरे । . वि०२ ·८ विक्रमोर्वशीये . (प्रविश्य ।) पारिपार्श्वकः-भाव, अयमस्मि । मूत्रधारः-मारिष, परिषदेषा पूर्वेषां कवीनां दृष्टरसप्रब- न्धा । अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेनोपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु खेषु पाठेप्ववहितैर्भवितव्यमिति । पारिपार्श्वकः-यथाज्ञापयति भावः । इति निष्कान्तः ।) मूत्रधारः-यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान्विज्ञापयामि । (प्रणिपत्य) प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानाक्रियामिमां कालिदासस्य ॥२॥ . .. धुन:-'नेपध्य म्याजवनिका' इति कोषमुपन्यस्य नेपथ्यं जवनिकामेवाहुः । मारिपेति । मारिपः स्थापकान्यसूत्रधारकल्पः पारिपार्थाभिधो नटः । लक्षणं चाभाणीद्ररत:--'सूत्रधारम्य पार्थे यः प्रवदन्कुरुतेऽर्थनाम् । काव्यार्थसूचना- लापं स भवेत्पारिपार्थकः ॥' इति । उक्तं चान्यत्र-'मान्यो भावः समुद्दिष्टः किं. चिदृनस्तु मारिपः।' इति ॥ कालिदासेन तदाहक विना ग्रथितं वस्तु इतिवृत्तं यत्र । नोटकेन तन्नामकेनोपरूपकेण । तल्लक्षणं च साहित्यदर्पणे-'सप्ताप्टनवपालाई दिव्यमानुपमंश्रयम् । त्रोटकं नाम तत्प्राहुः प्रत्यई सविदृपकम् ॥' इति । प्रत्याई सविषकत्वादत्र नारोजी । 'प्रत्यई सविदूषकम्' इति तु प्रायिकाभिप्रायम् । शङ्गाराशिलमात्रमिह विवक्षितम् । तेन कम्मिश्चिदई सविदूषकत्वव्यभिचारेऽपि न क्षति. । अन्यत्सर्घ नाटकवत् । 'विना विशेष सर्वेपा लक्ष्म नाटकवन्म- तम् ।' इति तत्रैवोक्तरिति । पात्रव नर्तकसमुदायः । अवहितैः मावधानैः ॥ आर्या अंहिताः, विदग्धाश्चतुःषष्टिकलावेदिनः, तन्मिश्रान्संवलितान् । सभ्यानि- सर्व । यद्वा आयाता दुरं गता भ्रान्तत्वादिदोषेभ्य इत्यार्याः। यद्वा आर्याः सत्कु- लादिसंपन्नाः । यदाह भरतः-'कुलं शीलं दया दानं धर्मः सत्यं कृतज्ञता । अद्रोह इति यो वेतत्तानायीन्संप्रचक्षते ॥' कार्यरसवत्सलमनसो विदग्धा मिश्राः पूच्या वा। पूज्ये मिश्रवचनं नित्यबहुवचनान्तम् । 'मरीचिमिश्रर्दश्लेण' इति विष्णुपुराणात् , लोकेऽपि ग्वहारदर्शनाच्च । प्रणयिविति । प्रणयः प्रीतिस्त द्वत्म । दाक्षिण्यमानुकूल्यम् । सद्वस्तु सदितिवृत्तम् , पुरुषो वर्णनीयों नायकः,तयो- रादरातिशयात् । समीचीनं वृत्तं यस्यैतादृशः पुरुषो का । त्रियां कृतिम् ॥ २ ॥ , ·प्रथमोऽङ्कः । ९ २ (नेपथ्ये।) अज्जा, परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गई अस्थि । सूत्रधारः-(कर्णं दत्वा ।) अये, किं नु खलु मद्विज्ञापनान- न्तरमार्तानां कुररीणामिवाकाशे शब्दः श्रूयते । • मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्ता- कि नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥ . -~- १. आर्याः परित्रायध्वं परित्रायश्वम् । यः सुरपक्षपानी, यम्य वा- म्बरतले गतिरस्ति । यः - नेपथ्ये । अजा इति । आयाः, मरित्रायवं परित्रायध्वम् । सुरपक्षपाती, यस्य वाम्बरतले गतिरस्ति अत्र क्वचिकचिद्गाथादिषु लिङ्गवचनपदविपर्यासा: 'प्राकृते लिङ्गवचनमतन्त्रं पूर्वनिपातानियमश्च' इत्युक्त- त्वाज्ञयाः । अत्रेदमवधेयम् । इतिवृत्तं हि वस्त्वित्युच्यते । तच-'च्यमेव भवेत्किचिदृश्यं श्रव्यमथापरम् ।' इतीतिवृत्तस्य द्वविध्यमुपन्यम्य 'अर्थोपक्षपकैः सूच्य पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्भचूलिकाङ्कास्याङ्कावतारप्रवेशकैः ॥' इत्यादि प्रतिपादितम् । प्रकृते तु-'नेपथ्य' इत्यादिना यत्र यत्र यत्प्रस्तूयते सा चू- लिका । 'अन्तर्जवनिकासस्थैलिकार्थस्य सूचनम् । इति लक्षणान् । यथात्रव तावत् 'नेपथ्ये' इत्यारस्य 'अम्बरसले गई अस्थि' इत्यन्तेन कुबरभवना- दागच्छन्त्याश्चित्रलेखाद्वितीयाया 'उर्वश्या दानवापहरणसूचनमिति.॥ मत्ता- नामिति । किमिति वितकें । स च सर्वत्र पट्यदादिशब्दादि वन्वेति । कला- न्यवक्तानि मधुराणि चाक्षराणि यस्या क्रियायामिति यथा तथा । यद्यपि कल- शब्दोऽव्यक्तमधुरवाचकः, तथापि मधुरपदस्य वर्तमानत्वात्केवलाव्यक्तपगे ग्राह्यः । यद्वा कं चित्र लान्तीति कलानि आश्चर्यकारीणि मधुराणि अक्षराणि यत्र यस्यां क्रियायाम् । यद्वा कं द्युति लान्ति तानि । अनुप्रामादिघटनाच्छोभमानानाति या. 'वत् । यद्वा के शुद्धार्थ लान्ति तानि । प्रसिद्धार्थपदयुक्तानीति यावत् । तेन च 'प्रसिद्धार्थ दूर, यस प्रसादो निगद्यते' इति लक्षणोक्तप्रसादाख्यगुणवत्ता व- .

·१० विक्रमोर्वशीये (विचिन्त्य ।) भवतु । ज्ञातम् । ऊरूद्भवा नरसखस्य मुने सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । बन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे कन्दत्यतः करुणमप्सरसी गणोऽयम् ॥ ४ ॥ (इति निष्क्रान्तः।) प्रस्तावना। निता । यद्वा कं म्मरं लान्ति तानि । यच्छ्रणमात्रेण झटिति मदनोद्भवो भवती- ति भावः। यद्वा कं स्मरं लान्ति वशीकुर्वन्ति ताद्वधानि । यदाकर्णनेन तियञ्चोऽपि हर्षकलिता वशीभवन्ति, किमुतान्य सचेतस इति हृदयम् । 'को ब्रह्मानिलसूर्याग्निचित्रारियमकेतुपु । विष्णुवाहनशवेऽब्धौ सितकणे. वसौ द्युता ॥ खगै चक्रे तथा मित्रे शुद्धेऽथे स्मरकालयोः ॥' इत्येकाक्षर । 'को ब्रह्मानिलसूया- नियमात्मद्योतबर्हिषु ।' इति विश्वलोचनः । प्रगीता गातुमुपकान्दाः । प्रगीत: इत्यादिकर्मणि क्तः। 'किनर्यः'दल्लपि क्वचित्पाट किनरवनिता इत्यर्थः । परं त्वनुपादेयोऽयं पाठः । वितकर्थिककिपदस्यात्रानीवावश्यकत्वात् । विगताभिधं चंदं वीथ्यङ्गम् । तालक्षणं दशरूपके-'श्रुतिसाम्यादनेकार्थाजनं त्रिगतं मतम् ।' इति । अत्राकाशे श्रुतः शब्दः श्रुतिसाम्यतः स्वरावयवी भूतमराब्दगाम्यान: पटपदा- दीनां किमिल्लादिभिरनेकार्थयोजित. । 'प्रथमावणान्छब्द. श्रृयत हवमात्रकः । सा श्रुतिः संपरिज्ञेया स्वरावयवलक्षणा ॥' इति समाते ॥ ३ ॥ ऊरूद्भवति । नरस्य नरावतारस्यार्जुनस्य सखा मुनिनीगयणस्तस्य ऊरद्भया सवयवान्पन्ना। 'सविथ क्लीवे पुमानूरू.' इत्यमरः । मुरस्त्री उर्वशीसनाम्या' सरोम्पा । कैलासनाथी महादेवस्तमनुसृत्य सेवित्वा । कलासनाथमनुसृलत्यत्र 'कर्मप्रवननाययुक्त द्वि- तीया' इति, द्वितीया । 'कैलासनाथमुपनृत्य' इति पाट तत्समीप नृत्यं कृत्वत्यर्थः । 'विवक्षातः कारकविभक्तयो नाना भवन्ति' इति शाब्दिकोक्तिमनुनधापाचिकर ग- विवक्षाया कर्मत्वम् । बन्दीकृता हठगृहाता विबुधगत्रवी देसाः । मार्गस्याश्रम- धमार्गो मार्गान्तरालम् । मन्दति रोदिति । उर्वशी किल नारायणोरुसंभूतति पुराणम् ॥४॥ प्रस्तावनेति । तलक्षणं भावप्रकाश-नटी विदूपको वापि पा- रिपार्थक एव वा । सूत्रधारेण सहिता. संलापं यंत्र कुर्वते ।। चियाक्यः स्वका- थिः प्रस्तुतापेक्षितमिथः । आमुखं तन्नु विज्ञेय बु. प्रस्तावनाधि मा।' दशरूप- . केऽपि- 'सूत्रधारो नटी ब्रूते मार्ष वाथ विदूषकम् । खकार प्रसनापिचि- .

·प्रथमोऽङ्कः । , (ननः प्रविशन्य सरसः।) अप्पग्मः-अंजा, परित्ताभध परित्ताअध । जो सुरपश्व- बादी,.जम्स वा अम्बरअले गई अस्थि । (नतः प्रविगल्यपरीक्षपण राजा रथेन सूतश्च ।) राजा-अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मा- मेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति । रम्भा-असुरावलेपादो। १. आर्याः, पस्त्रिाय वं परिवायध्वम् । यः सुग्पक्षपाती; यम्य वा- म्बग्तले गतिरस्ति । २. अमुगवलेपात् । त्रोक्त्या यत्तदामुखम ॥' इयं च प्रस्तावमा आमुखापराख्या भारत्यामेवेति । अत्र च-उदायकः कथोरातः प्रयोगातिगयम्नथा । प्रवर्तकावलगिते पञ्च प्रस्ताव- नाभिदाः॥' इत्युक्तप्रम्नावनापञ्चाङ्गपु-'यदि प्रयोग एकस्मिन्प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते। तेन पात्रप्रवेशप्रयोगातिशयस्तदा ॥' इति लक्षणोक्तप्रकारेणेह 'नेपथ्ये। अजा, परिनाअप' इत्यारम्य 'कन्दत्यनः करुणमा गरगां गणोऽयम्' इत्यन्तेनाग्गरसां प्रवेशं सत्चयित्वा नि'कान्लेन मृत्र'पारेण स्वप्रयोगमतिशयान एवं प्रयोगः प्रयो- जिन इति ॥ [ततः प्रविशन्तीति । ततः प्रविशन्तीत्यनेन प्रस्तावनान्त- सचितानाम गरयां प्रवेश । अपसरसः । आर्याः, परित्रायभ्यं परित्रायध्वम् । योऽमा(यः गुर)पक्षपानी, यग्य वाम्बरतले गतिरतीनि । कुत्रचित् 'ततः प्रवि- शन्यपटीक्षेपेण' इति पाटः। स नाटकग्रन्थादर्शननिवन्धनः। यतः-'नासृचितस्य पात्रग्य प्रबंगो नाटके मतः ।' इति नाटकममयप्रमिद्धेर्यत्रामृचितपात्रप्रवेशम्नत्रा- कम्मिकप्रवेशेऽपटीक्षेपणति व चर्म युक्तम । अत्र तु प्रम्नावनान्तं सचितानामेवा. प्सरमा प्रवेग इति । चित्पुन:- न पटीक्षपोऽपटीक्षेप इति विग्रहं विधाय परीक्षेपं विनय प्रविशन्तीति गमर्थयन्ते नदयापाद्य कुचोद्यमात्रमित्याम्नां तावत् ! पुरुरवमः प्रवेश नपक्षिपी युक्तोऽमृचितत्वात । अपटी जवनिका तस्याः क्षेपेण मारणेन । 'अपटी काण्डपटः स्यात्प्रतिमारा जवनिका तिरस्करिणी ।' इति हलायुधः । गजा । मामेत्य मा प्राप्य । 'मुमेन्य' इति पाटे मिलिन्वा । रम्भा । अमुगवलेपात । अवले पो गर्वः । 'अवलेपस्तु दोषे स्याद् लेपं च संगमे ।' इति विलोचनः । 'अवलेपादो' इत्यत्र ‘आदी दुय-' इति पञ्चम्यामादो , .

·१४ विक्रमोर्वशीये - , १ मनका-संहि, एव्वं करेम्ह । (ति हेमकूटशिखरे नाट्येनाधिरोहन्ति ।) रम्भा-अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिअअसल्लम् । मनकासहि, मा दे संसओ भोदु । रम्भा-णं दुजआ दाणवा । । मनका-उवद्विदसंपराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो स- बहुमाणं आणाविअ तं एव्व विवुधविजआअ सेणामहे णिओजेदि । रम्भा-सव्वहा विअई भोदु । मेनका-(क्षणमात्रं स्थित्वा ।) हेला. समस्ससध समस्ससध । १. मग्वि, एवं कुर्मः । २. अपि नाम म गजर्षिरुद्धरति नो हृदयगल्यम् । ३. मग्वि, मा ते मंगयो भवतु । ४. ननु दुर्जया दानवाः । ५. उपस्थितमंपगयो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकात्मबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय मेनामुग्वे नियुते । ६. सर्वथा विजयी भवतु । ७. सख्य, समाश्चमित समाश्वमित । एष उल्टमितहरिणकेतनत्म्य गगीसं अद्धि । गतो राजर्पिः । इण्डे हल्ले हलाहाने नीचा चटी सखी प्रति ।' इति त्रिकापडी । गागरोऽपि.---'महादेवी परीवारममावाने समुत्सुका । हने चंटी प्रति प्राह गोम्ये च प्रिाकारिणि ।।' इति । नयमपि यथासंदिएं प्रदेश गच्छामः ॥ मेनका । गति, एवं कुर्मः ॥ रम्भा । अपि नाम ग राजर्पिरुद्ध- रति नो यशल्यम । अपि नामेति संभावनायाम् ॥ मेनका । सखि, मा ते संशो भवतु ॥ रम्भा । ननु दुर्जया दानवाः । नूनं नन्निति वा । मेनका। उपरिणतसंपरा पो महेन्द्रोऽपि म गलोकात्मबहुमानमानाप्य तमेव विबु पविजयाय सेनामुख नियुते । संपरायो युद्धम् । 'मप्रहारः' इति चा पाट । 'संस्फोटः संप रायभ संस्फेट' कलहेऽखियाम्' इति सपनिमामणिः । 'संग्रहागभिसंपात कलि- संम्फोटसयुगा.।' इति त्रिकाण्डी । मध्यमलोको मर्खः । पुगि स्मृती म यमलोक. मला' इति त्रिय.डीशेप ॥ रम्भा । मर्वथा विजयी भवतु ॥ मेनका । सख्यः, रामाश्वसित- समाधमित । एवं उरमितह रिणकेतनम्नस्य राजपः सोमालो रथो - ·प्रथमोऽङ्कः । १५ एस उल्लसिदहरिणकेदणो तस्स राएसिणो सोमदत्तो रहो दीसदि । ण एसो अकिदत्यो पडिणिउत्तिस्मदि ति तक्केमि । (निमित्त सूचयिखावलोकयन्त्यः स्थिताः।) (ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिंताक्षी चित्रलेखा- दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।). चित्रलेखा-सहि, समम्सस समस्सस । राजा-सुन्दरि समाश्वसिहि । गतं भयं भीरु सुरारिसंभवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वजिणः । तदेतदुमीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥ चित्रलेखा-अम्महे, कह उम्ससिदमेत्तसंभाविदर्जाविदा अज्ज वि एसा सणं ण पडिवजंदि । राजां-बलवदत्र ते सखी परित्रम्ता । तथाहि । मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहुरुच्छ्रसता मध्ये परिणाबतोः पयोधरयोः ॥ ७ ॥ गजपः मोमदत्तो ग्यो दृश्यते । नेपो कृतार्थः प्रतिनिवर्तिप्यत इति तर्कयामि । . १. सखि, ममाश्वसिहि ममाश्वमिहि । २. अहो, कथमुच्छ्रमितमात्रमंभाषितजीविता अद्याप्येषा मंज्ञां न प्रतिपद्यते । दृश्यते । नेपाऽकनार्थः प्रतिनिवति यत इति , तर्कयामि । हरिणकतनी हरिण : वोतने ध्वज यस्य मः । सोमन चन्द्रेण दत्तः । चन्द्रीयत्वादेव च हरिण वजन्व मपि युक्तम् ॥ चित्रलेखा । मग्वि, समाश्वसिहि ममानगिहि ॥ गतमिति! सुरारिमभवभयगमने हेतुमाह-ह यतो वज्रिण इन्द्रम्य महिमा त्रिलोकरक्षी। दर्तत इति शेष. । अन्यथास्य त्रिलोकक्षित्वमेव व्याहृन्यतेति भावः ॥ ६ ॥ चित्रलेखा। अम्महे इत्यायें । कथमुन्छसितमात्रसंभावितंजीवि- ता अदा पा. 'ज्ञा न प्रतिपद्यते चेतना न प्राप्नोति ॥ बलवदतिशयेन । मन्दा- ·१६ विक्रमोर्वशीये चित्रलेखा-(सकरुणम् ।) हेला उव्वसि, पज्जवत्थावेहि अत्ता- णम् । अणच्छरा विअ पडिभासि । राजा- मुञ्चति न तावद्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथंचित्स्तनमध्योंच्छासिना कथितः ॥ ८ ॥ (उर्वशी प्रत्यागच्छति ।) राजा-(महर्षम् ।) चित्रलेखे, दिष्ट्या बसे । प्रकृतिमा- पन्ना ते प्रियसखी । पश्य । आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव सत्रि- नैंशस्याचिर्तुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा । मोहेनान्तवरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमान्न गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥ १. मग्वि • उर्वशी, पर्यवस्थापयान्मानम् । अनप्मरेव प्रतिभासि । रेति । मन्दाराख्यकल्पवृक्षपुष्पमालया। परिणाहो विशालता' इत्यमरः ॥ ७ ॥ चित्रलेखा । सखि उर्वशि, पर्यवस्थापयात्मानम् । अनप्सरेव प्रतिभासि । पर्य- वस्थापय स्थिरीकुरु । धर्य धारयति भावः । अनप्सरेवति । अधय हि मनुयाणा- मुचितम्', न देवतानामिति भावः । 'आप. सुमनसो वर्षा असरसः सि- •कताः समाः । एते स्त्रिया बहुत्वे स्युरेकन्वेऽयुत्तरत्रिकम् ॥' इति ॥ मुञ्चतीति । सिचयं (यः) वस्त्रम् । 'वस्त्रं सिंचयः पट. पोतः' इति हलायुधः ॥ ८ ॥ दि. प्रया वर्धस इति । उत्सवान( ववत्य )सोलर्थ. । हर्षवान् (वर्ता) चा । 'दिष्ट्या- पूर्वी वर्धतिरुत्सवे' इति सागरः । दिष्टिर्मुदि परीमाण दिष्टिः कालोपदिष्टयोः। इति विश्वलोचनः। उत्रावे कारणमाह-प्रकृतीति । प्रकृति स्वभावम् ।आपना प्राप्ता । अन्प्राप्तिमेवाह-आविर्भूत इति । आविर्भूत प्रकटीभूत । रिच्यमानी रिक्तर- श्वन्ती । निशासंबन्धिो हुतभुजोऽग्नेदिछन्नभूयिष्ठो धूमो यस्या एतादृश्य- चिज्वालेव । 'अचिहतिः शिखा स्त्रियाम्' इति त्रिकाण्डी : 'प्रायेणार्चिः स्त्री' इति क्षीरस्वामी । 'ज्वाला भासो नपुंस्यर्चि.' इत्यनेकार्थेऽपि । अन्तमध्ये रोधः सस्तटस्य पतनेन कलुषा गङ्गेव । अन्तरग्तःकरणे मोहेन मुच्यमाना त्यज्यमा- नेयं वरतनुः प्रसादं प्रसन्नता गच्छति प्राप्नोतीवेति लक्ष्यते । बहती इलपि ·प्रथमोऽङ्कः। चित्रलेखा-सहि उव्वसि, वीसद्धा भन्न । आवण्णाणुक- म्पिणा महाराएण पडिहदा क्षु दे तिदसपरिबन्थिणो हदासा दाणवा। उर्वशी-(चक्षुषी उन्मील्य ।) 'किं पहावदंसिणा महिन्देण अ- भुवपनम्हि । चित्रलेखा-ण.महिन्देण । महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरुरवसेण । उर्वशी—(राजानमवलोक्य । आत्मगतम् ।) उवकिदं क्खु दाणवे- न्दसंरम्भेण । राजा—(उर्वशी विलोक्य । आत्मगतम् ।) स्थाने खलु नारायण- मृषि विलोभयन्त्यस्तदुरुसंभवामिमां विलोक्य वीडिताः सर्वा अप्स- रस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः । १. मवि उर्वशि, विम्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महागजेन प्रति-. हताः खलु ते त्रिदगपरिपन्थिनो हताशा दानवाः । २ किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रणाभ्युपपन्नास्मि । •३. न महन्द्रण । महेन्द्रमशानुभावन गर्पिणा पुरूरवमा । ४. उपकृतं खलु दानवेन्द्रसँगम्भण । ऋचित्पाठः ॥ ९॥ चित्रलेखा.। मखि उर्वशि, विसधा भव । आपन्नानुक- पिना महागजेन प्रतिहताः खलु ने त्रिदशपरिपन्थिनो हुताशा दानवाः । विधा विश्वासयक्ता । आपनो विद्गस्तः । अनुकम्पिना दयावता । 'वीमद्धा भव' इत्यत्र 'दन्मिइजिद्दयोश्च' इति चकारागदावः ॥ उर्वशी'। किं प्रभाव- दर्गिना महेन्द्रेण युपप नाम्मि । अभ्युपपत्तिरनुहः ॥ चित्रलेखा । न महे- देण । महेन्द्रगट गानुभावेन राजर्पिणा पुरूरवमा ॥ उर्वशी । आत्मगतलक्षणं तु-'अबाव्यं चन्छ यम्नु तदिह स्वगतं मतम् ।' देति माहिन्यदपणे । 'स्वगत्वं चागतंम्वयं(?)त्रिपनाकेन पाणिना । यः पटत्तत्र मंयोज्यं द्वयमेत प्रयोक्तभिः॥' इति भारागेऽपि । उपकृतं बलु दानवेन्द्रमंरम्भण । मरम्भस्रामः कोफो या 'संरम्भः संभ्रमे कोप' इति विश्वः ॥ स्थाने युक्तम् । युक्ते द्वे सांप्रनं स्थाने' इत्य- मरः । तस्यको नागयगम्य प्रलोभनार्थ गता आमरमस्तदृहत्पन्नामिमामालोक्य ·विक्रमोर्वशीये , अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभृच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः खयं नु मदनो मासो नु पुप्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥ उर्वशी–हला चित्तलेहे, सहीअणो कहिं क्खु भवे । चित्रलेखा-संहि, अभअप्पदाई महाराओ जाणादि ! राजा--(उर्वशी विलोक्य ।) महति विषादे. वर्तले सखीजनः । पश्यतु भवती। यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवे- मखीजनम्ते किमुताईसौहृदः ॥ ११ ॥' उर्वशी-(आत्मगतम् ।) अमिअं क्खु देव अणम् •। अह्वा चन्दादो अमिरं त्ति किं अचरिअम् । (प्रकाशम् ।) अंदो एव्व मे पविश्वदं तुवरदि हिअअम् । १. मग्नि चित्रलेग्व. सग्वीजनः कुत्र खलु भवेत् । २. मखि, अभयप्रदायी महागजो जानाति । ३. अमृतं खलु ते वचनम् । अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्चर्यम् । अत एव में प्रेक्षितुं व्यस्त हृदयम् । यस्योरुत एतादृशी मुन्दरी निःसृता किमिदानीमस्माभिरेतादृशस्य प्रलोभनं विधे. यमिति लजिताः पुनः प्रतिनिवृत्ता इति पौराणिकी कथाप्रथा । अस्या इति । राविधावुत्पादनविधौ । प्रजापतिः स्रष्टा । पुष्पाकरो मौसो वसन्तः । जडो मन्दप्रज्ञः । कान्तिप्रदत्वादीनि विशेषणानि हेतुगर्भाणि ॥ १० ॥ उर्वशी। 'सखि चित्रलेखे, राखोजनः कुत्र सलु भवेत् । खल्विति प्रश्ने ॥ चित्रलेखा। सखि, अभयप्रदायी महाराओ जानाति ॥ यदृच्छयेति । यदृच्छया खेच्छया। अवन्ययोः सफलयोः । वन्योऽफलोऽवकेशी च' इत्यमरः । नेत्रयोः पथि स्थिता जयनगोचरीभूना । समुत्सुकः सोत्कण्ठः आई निरन्तरसहवामेन सरसं सौहदै सौहार्द यस्य सः ॥ ११ ॥ उर्वशी । ह्यमृतं खलु ते वचनम् । क्वचित् 'अभिजातम्' इति पाठः । अभिजातं योग्यम् । अथवा चन्द्रादसमिति किमाश्च- ·प्रथमोऽङ्कः । गजा-(हस्तेन दर्शयन् ।) एताः सुतनु मुखं ते सग्व्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥ (उर्वशी साभिलाप पश्यति ।). चित्रलेखा-हला, किं पेक्खसि । उर्वशी-'णं समदुक्खगदो पिवीअदि लोअणेहिं । चित्रलेखा-सम्भितम् ।) अइ, को । उर्वशी'णं पण अणो। रम्भा-(महर्षमवलोक्य ।) हला, चित्तलेहादुदीअं पिअसही उ- बसी गहिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी । मेनका-(जर्वर्ण्य 1) हला, दुवे वि णो एत्थ प्पिआ उव- पदा । इअं प्रचाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदसरीरो रा- उसी दीसदि। १. मखि, कि पक्षम। २. ननु समदु ग्वगतः पायंत लोचनाभ्याम । ३. अयि..। ४. ननु प्रायजन. । ५. मग्वि. चित्रलेखाद्वितीयां प्रियगखीमुवंगी गृहीत्वा विगाग्वाहित इव भगवान्माम. ममुपस्थिता गजपि । ६. मग्वि, द्वे अपि नात्र प्रिय उपनेत । इय प्रत्यानीता प्रियमवा, अय चापरिक्षनगर्ग गजपिदृश्यते । ॥ म् । प्रकाशमं । 'सर्वश्राचं प्रकाशं म्यान' ति गाहित्यदर्पण । अत एव में प्रक्षितुं बरत हद यम ॥ पता इति । हेमकुटाग्थ्यो गिरि । मारव उपरागः ॥ १२ ॥ चित्रलेखा। गाय, कि प्रेक्षम ॥ उर्वशी । ननु गमद्यगन. पीयने टोचनाभ्यास ॥ चित्रलेखा । अयि, कः । उर्वशीर ननु प्रणयि जनः । रम्मा। 'नग्वि, चित्रलवाहितीया प्रियगीमुर्वशी गावा विशायासहित दब गगवान्गो- मः ममुपसिंगरपिः॥ नका। मखि, द्वे अपि नोऽत्र प्रिय उपनने। दय प्रग्या- वि.. .

·विक्रमोर्वशीये . महजन्या-सहि, जुत्तं भणासि दुजओ दाणओ त्ति । गजा-सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् । मृतः यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । (इति तथा करोति ।) (उर्वशी ग्थावतारक्षोभं नाटयन्ती सत्रासं राजानमवलम्बते ।) गजा--(म्वगतम् ।) हन्त, सफालो मे विषयावतारः । यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । म्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥ उर्वशी–हला, किं वि परदो ओसर । चित्रलेखा --णाहं मक्केमि । गम्भा-त्थ पिअआरिणं संभावेम्ह राएसिम् । (या उपसर्पन्ति ।) गजा-मून, उपश्लेपय रथस् । यावत्पुनरियं सुभ्ररुत्सुकाभिः समुत्सुका । सग्वीभिर्याति सपर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥ (मृतो रथं स्थापयति ।) अप्पग्सः- दिट्टिआ महाराओ विजएण वढदि । ५ सखि, यक्त भणमि दर्जयो दानव इति । २. मम्बि, किमपि परतोपमा । ३. नाह कोमि । ४. अत्र प्रियकारिण मभावयामो गर्षिम् । ५. विधा महाराजो विजयन वर्धते । । नाना प्रियससी, अयं चापरिक्षतशगंगे राजर्पिश्यत इति ॥ महजन्या । नि, नुक्तं भणसि दुर्जयो दानव इति ॥ यदिदमिति । स्थसंक्षोभानिम्नोन्न- तर गन्दनोपरातात् ॥ १३ ॥ उर्वशी । मगि, किमपि परनोऽपसर । चित्र- लेखा । नाहं शक्नोमि ॥ रम्भा । अत्र प्रियकारिण संभावयामो राजर्पिम् ॥ प- पग पापग ॥ यावदिति । सपक संवन्धम् । आर्नवी तसंबन्धिनी ॥१४॥ अप्सरसः । दिण्या महाराजो विजयेन वर्धते । दिल्यादि । तथा .

·प्रथमोऽङ्कः । २१ राजा-भवत्यश्च सखीसमागमेन । उर्वशी (चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीय ।) हेला, अधिभं परिम्सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिस्सं त्ति । (सम्व्यः परिष्वजन्ते ।) मेनका—(साशमम् ।) सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहदि पालअन्तो होदु ।.. मृतः आयुप्मन् , पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेनोपदर्शित शब्दः। अयं च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलाग्रं तडित्वानिव तोयदः ।। १५ ।। अप्मरम:- (पश्यन्यः ।) अम्मो, चित्तरहो । (ततः प्रविशति चित्ररथः ।) चित्रग्थः:-(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम् ।) दिष्टया महेन्द्रोपकार - पर्याप्तेन विक्रसमहिना वर्धते भवान् । राजा-अये गन्धर्वराज । (रथादवीय ।) म्वागतं प्रियमुहृद । (परस्पर हम्नी स्पृशतः।) १. मख्य , अधिक परिप्वजथ । न खलु म आमादाश्चामा . यथा पुनरपि सम्वीजनं प्रक्षिप्य इति । २. मर्वथा कल्पगतं महागजः पृथिवी पालयन्भवतु । ३. अहो, चित्रग्थ. । चागदत्सागरः-'दिष्टवत्यानन्दन दिष्ट्यापूवा वर्धतिरुम ।' ॥ इति. उवशी। सख्यः, आंधकं परग्वजय । न खलु में आमीदवालों यथा पुनरपि गता जना प्रक्षिप्य इति ॥ मनका । सर्वथा कल्पशत महाराज. पृथिवी पालयन्भवतु ॥. अमिति । गगनादाकाशान् । चामाकर मृवर्णम् । 'चानाकर नानापं महा. . जतका बने.।' इत्यमरः आदं बाहुभूपणम् । शलाप्रमधिगहति । शलाग्रे आरोहण कगेतीत्यर्थः । 'अवरोहति' इति पाउँऽवतरीत्यर्थः । नडिन्वादियुक्तः । अन्नदी- 'ऽम्बुदः॥१५॥ अप्सरसः । अम्मो इत्याश्चय । तथा च सागर:-'अम्मी अम्न- ह इत्येतति यद्योतनाविधी ।' इति ॥ [चित्ररथः । पयामिन समर्थन । विक.. । ।'

·२२ विक्रमोर्वशीये . , चित्रग्थः-वयस्य, केशिना हृतामुवंशी नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयम- न्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवानिमां पुरस्कृत्य सहास्माभिर्मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य । पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते' दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा संप्रति त्वया ॥ १६ ॥ राजा-सखे, मैवम् । ननु वज्रिण एव वीर्यमेत- द्विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकंदराविसपी प्रतिशब्दो हि हरहिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥ चित्रग्थः-युक्तमेतत् । अनुत्सेक: ग्वलु विक्रमालंकारः । राजा-सखे, नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टम् । अतम्व- मेवात्रभवती प्रभोरन्तिकं प्रापय । चित्ररथः---यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः । (सर्वाः प्रस्थिता ।) ममहिन्ना एराक्रमातिशयन ।। स्वागत प्रियनहरे इति 'चतुथा चाशिष्य-' इति चतुथा ॥ काशना तन्नामकेन दान वन । जयोदाहरणं श. । पुंगति । मलवते इ. न्द्राय । 'इन्द्रो मरुत्वान्मघवा' इति त्रिकाठी । आंतर या दना । अपच्छिच वव. लाहहीला ॥ १६ ॥ नन्विति । वीय परकम । पधे भवाः पत्या पाव. तिनः । 'पक्ष. पाश्चंगरुत्साध्या हायबलभित्तिषु ।' इति त्रिकाई। द्विपत शत्रून् । वसुधाधर. पर्वत. । कंदरा दरी । विसपा प्रमरणशील. । प्रतिशब्दः प्रति. वनिः । हरेः सिंहस्य । नागान्गजान् । हिनस्ति मारयति । १६ । अनुम्मै.

·प्रथमोऽङ्कः । २३ - उर्वशी-(जनान्तिकम् ।) हेला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एश्व मे मुहं होहि । चित्रलेखा-(राजानमुपेल ।) महाराअ. उव्वसी विण्णवेदि- महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहि विअ महाराअस्स कित्तिं सुरलोअंणेदुम् । राजा, गम्यतां पुनदर्शनाय । (माः सर्गन्धवी आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।) उर्वशी-(उत्पतनभझं रूपयित्वा ।) अम्मो, लदाविडवे एसा गावली वैअअन्तिआ मे लग्गा । (सव्याजमुपमृत्य राजान पश्यन्ती ।) सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । चित्रलेखा-(विलोक्य विहम्य च ।) आम् , दिढं क्यु सा । असका मोआविदुम् । 3. मम्बि चिनलंग्वे, उपकारिण गजपि न शक्नोम्यामयितुम् । तत्त्व- मंत्र में मुग्व भव । २ महागज. उबंगा विनापयति-महागजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रिय- मखामिव महागजम्य कानि मुग्लोक नेतुम् । ३ अहो. बाविटए एपकावला वैजयन्तिका में लग्ना । मखि चित्र टम्य, मोचय तावदनाम । ४. आम . दृढ ग्वलु लग्ना मा । अगक्या मोचयितुम् । " लग्गा . योऽनभिमानः । उर्वशी । गनि चित्रटेग्वे, उपकारिणं राजपि न शन्नोम्या- मन्त्रयितुम । नत्यमेव में मुख भव । जनान्तिकलक्षणं तु-अपनाककरे- लान्यानपवार्यान्तग कथाम् । अन्योन्यामन्त्रणं यस्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् ॥ इति' माहित्यदर्पणादा। 'वजयिन्वैकमन्योन्य द्वाभ्या यत्यय पठ्यते । जना-. न्तिकं नु न कार्य विपताकन पाणिना ॥' इति मागगेऽपि ।। चित्रलेखा । नहाराज, उर्वगी विज्ञापयति-महाराजेनाभ्यनुनातेच्छामि प्रिय मामिव महा- राजस्य कीति सुरलोकं नेतुम ॥ उर्वशी। अम्मो. टति आश्चर्य । लनर्भवटप 'पकावली वैजन्तिका मे लग्ना । गरिव चित्रलेग्वे, मोचय तावदेनाम् । वै. जान्तिकावीमाम ॥ चित्रलेखा। आमित्यहीकारे । ढें खलु लग्ना मा। .

·विक्रमोर्वशीये उर्वशी-अलं पडिहासेन । मोआवेहि दाव णम् । चित्रलेखा-आम् , दुम्मोभा विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविम् दाव । उर्वशी-(म्मितं कृला ।) पिअसहि, सुमरेहि क्खु एवं अ. तणो वअणम् । गजा-(म्बगतम् ।) प्रियमाचरितं लते त्वया मे गमनेऽम्याः क्षणविघ्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥ (चित्रलेया मोचगति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःबासं मखीजनमु. पतन्त पश्यति ।) मृतः-आयुप्मन् , अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधा- न्प्रक्षिप्य देत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमलं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥ गजा-तेन ह्युपश्लेपय रथम् . यावदारोहामि । (मृतस्तथा करोति । राजा नाट्यन ग्थमारोहति ।) १. अल परिहासन । मोचय तावदनाम् । २. आम . दुहेच्यव में प्रतिभाति । तथापे मोचयिष्य तावत् । ३ प्रियमखि. म्मरम्व खल्वेतदात्मनो वचनम् । अशक्या मोचयितुम ।। उर्वशी । अलं परिहासेन । मोचय तानदेनाम् ॥ चित्र- लेखा । आम , दांच्येव मे प्रतिभाति । तथापि मोचयिध्ये नावत ॥ उर्व- शी। प्रियमगि, मारम्ब' गत्वेतदात्मनो वचनम् ॥ प्रियमिति । आचरित कृतम् । क्षणमात्रं विनम , क्षण उत्सवस्तद्रूपं विघ्नमिति वा । परिवृत्तमध मुखं यस्या अतएवापाजयुक्त नेत्रे यस्या एतादृशी दृष्टा । यद्वा अपाझो मदनम्तन- नके नेत्रे यम्यास्ताटशी ॥ १८ ॥ अद इति । वायुदेवताम्येति वायव्यम् । रवि निपगम । भ्रं रत्रम् । 'रन्धं चनं वपा सुपिः' इति मी काय ॥१९॥ .

·प्रथमोऽङ्कः । -- उर्वशी-(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती ।) अवि शाम पुणो वि उअआरिणं एवं पेक्खिस्सम् । (हति गगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता।) राजा-(उर्वशीवोन्मुखः ।) अहो, दुर्लभाभिलाषी मदनः । एषा मनो मे प्रसभं शरीरा- पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती। सुराङ्गना कर्षति खण्डिताग्रा- सूत्रं मृणाला दिव राजहंसी ॥ २० ॥ (इति निक्रान्ती ।) प्रथमोऽङ्कः। १. अपि नाम पुनगयुपकारिणमेनं प्रक्षिप्य । उपपय माप समानय ॥ उर्वशी । अपि नाम पुनरण्युपकारिणमेनं प्रक्षि- प्ये । दर्लभमवगीरूपं ववभिलपति नन्छीलः । 'दर्लभाभिनिवेशी' इति पाठे अभिनिवेश आग्रह । एपेति । पितुर्निजजनकस्य नारायणम्य म यमं पदमा- नागम । वियदिग्णपदम' इति त्रिकाण्डी । उत्पनन्त्यद्गच्छन्ती । अत्रैषा मुग- अना मन्मनः कपनील्यननाग्रिमादोपवण्यंगजोत्कण्ठा, तस्याच देव्याः परिज्ञानाद्य- बनागच्यायोक्षपकनासूचि । अशावतारलक्षणं तु गाहिदपणकृदाह- 'अन्त मचिन पात्रम्नदकस्याविभागनः । यत्राहोऽवतन्यन्योऽदावतार दति माः ॥' :ति । गिति बहुवचनमविवक्षितम् ॥२०॥ निष्क्रान्ती । गजा मृ- नयर्थः । ववंचनान्नपाट तु नदिनीयाभिनयसमासः मभ्यादयोऽपि निष्का- ना यर्थ ॥ प्रथमोऽङ्क, इति । अलक्षणं प्राह माहित्यदर्पणकृत--'प्रत्यक्ष- नंतृरितो रसभावसमुच्चलः । भवेदगृटशब्दार्थः क्षुद्रचूर्णकसंयुतः ॥ विछिन्ना- वान्तर कार्य किचिन्मलग्नबिन्दुकः । युक्तो न वहुभिः कार्य/जमहतिमान्न च ॥ नानाविधानमयुक्तो नातिप्रचुर पद्यवान् । आवश्यकाना कार्याणामविरोधाद्विनि- मित. ॥ नानकदिनधित्यकथया मप्रयोजितः । आमन्ननायकः पात्रयुक्तत्रिचतु- नथा ॥ दग़हानं वधो बुद्धं राज्यदेशादिविष्य । विवाही भोजन शान्गिा मृत्यू नं तथा ॥ इलचं नवच्छयमन्यद्रीटाकर च यत । शयनाधरपानादि नगग- . अपरेशनम ॥ मानानुलेपने चमिवर्जितो नातिविम्नरः । देवीपरिजनादीनाम- माल्यर्वाण जामपि ॥ प्रत्यक्षचित्र चरित्युत्तो भावग्मोत्तर । अन्य निकान्तनि- . 'बिलामो इति कीर्तिनः ॥' इति ॥ इति श्रीमद्विन्दुवृन्दपुरंदग्याय- कप्रवरश्रीश्रिम्बेकरोपनामकौनिकुलमलिमण्डनश्रीरङ्गनाथ- दीक्षितकुझिजविवुधवरश्रीवालकृष्णभट्टमरिसूनुश्रीरङ्गनाथविर- चिताय वक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां प्रथमाकोन्मेपः ॥ - .

·द्वितीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति विदूषकः ।) विदूषकः-अविद अविद भोः, णिमन्तणिओ परमण्णेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्कणोमि जनाइण्णे अइण्णणेण अत्तणो जीहं धारिदुम् । ता जाव' सो राआ धम्मासणगदो इदो आअच्छइ दाव इमम्सि विरलजणसंपादे देवच्छन्दअप्पासादे आ- रुहिअ चिट्टिम्सम् । (परिक्रम्यापविश्य पाणिभ्या मुवं. पिधाय स्थितः ।) (ततः प्रविशति चंटा।) चेटी-आणत्तम्हि देवीए कासिराअदुहिदाप जधा-हले णि- उणिए, जदो पहुदि भअवदो सुजम्स उअत्थाणं कदुअ पडिणिउत्तो महाराओ तदो पहुदि मुण्णहिअओ बिअ लक्खीअदि । ता तुमं वि १ अविदाविद भोः, निमन्त्रणिकः परमान्नेनव गजन्हम्येन स्फु टन्न शक्नोमि जनाकीर्ण कीर्तनेनात्मनो जिह्वां धारयितुम् । तद्यावत्म गजा धर्मासनगत इत आयाति · तावदतम्मिन्विग्लजनसंपाते देवन्छन्दक- प्रासाद आरुह्य स्थाम्ये । २. आजप्तास्मि दव्या काशिगजदुहित्रा यथा--हले निपुणिके. यतः प्रभृति भगवतः मृर्यम्योपस्थानं कृत्वा प्रतिनिवृत्ती महागगस्तत. प्रभृति शून्यहृदय इव लक्ष्यत । तत्वमपि तावदार्यमाणवका जानीह्यम्योत्क- इदानी विपकमुग्वेनाग्रिमकथायूचनाथ विदृषक प्रवेशमाह-तत इति । विदृषकलक्षण तु-विकृता.. बचावास्यकारी विदूषकः ।' विधनाथकविग- जोऽप्याह--'कुमुमवरान्ताद्यभिध. कर्मवपुर्वपभापाथैः। हास्यकर: कलहरतिर्वि- दूषकः स्यात्स्व कर्मनः ॥' स्वकर्म भोजनादि । 'मागरोऽयगदत् -'वयम्यकश्चा- टुपटुः स एव न विदृषकः । अन्त पुरचरो राजा नर्मामात्य. प्रकीर्तितः ॥ इति । विदृपकः । अविदाविद भोः । 'अदृष्टाश्रुतसंप्राप्तावविदाविदाःपदम् ।' इति सागरः । निमन्त्रणिकः परमानेनेव राजरहस्येन स्फुटन्न शक्नोमि जनाकीणे. ऽकीर्तनेनात्मनो जिह्वा धारयितुम् । तद्यावत्म राजा धर्मासनगत रत आयाति तावदेतस्मिन्विर लजनसपाते , देवच्छन्दकप्रासाद आरुह्य स्थास्ये 1, ‘परमानं . तु पायसम्' इति त्रिकाण्डी। 'जीअम्' इति पाटे जीवमिलर्थः । देवच्छ. न्दक इति प्रामादनाम ॥ चेटी । आज्ञप्तास्मि दच्या काशिराजदुहित्रा . - ·द्वितीयोऽङ्कः। २७ दाव अज्जमाणवआदो जाणाहि से उक्कण्ठाकारणं त्ति । ता कहं सो बम्हबन्धू अदिसंधादव्यो । अहवा तणग्गलग्गं विअ अवस्साअस- लिलं ण तम्सि राअरहस्सं चिरं चिट्ठदि ति तक्केमि । ता जाव णं अण्णेसामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) अम्मो, आलेक्खवाणरो विअ किंपि मन्तअन्तो णिहुदो अजमाणअवो चिट्ठदि । ता जाव णं उवसप्पामि । (उपमृत्य.) अज्ज, वन्दामि । विदूषकः-सत्थि भोदीए। (आत्मगतम् ।) एदं दुट्टचेडिअं पेक्खि तं राअम्हम्मं हिअ भिन्दिअ णिकमदि विअ । (कि- चिन्मुखं सत्य । प्रकाशम ।) भोदि णि उणिए. संगीदवावारं उझिअ कहिं पत्थियासि । . ण्ठाकारणमिति । तत्कथ स ब्रह्मबन्धुतिमधातव्यः । अथवा तृणा ग्रलग्नमिवावग्यायमलिल न तम्मिन्गजरहम्य चिर तिष्ठाति तयामि । त्यावदनमन्वयामि । अहो आलेम्यवानर इव किमपि मन्त्रयन्निभृत आयमाणवकम्निष्ठति । तद्यावदेनमुषमामि । आय. वन्द । . म्यन्ति भवत्यै । एता दृष्टचटिका प्रश्य नद्राजन्हम्य हृदय भित्त्वा निष्कामात्र । भवति निपुणिक, मानव्यापारमुअित्या कुत्र प्रस्थितानि । . . यथा-हने चंटि निपुणिके, यतः प्रभनि भगवत. सूर्यम्योपस्थान कृत्वा प्रतिनि- वृत्तो महागजम्नत. प्रभृति शून्यहृदय व लक्ष्यते । तत्वमनि नावदायमाणव- कानानीयस्या कष्टाकारणमिति । माणय कति दिपकनाम । तत्कथं ग ब्रह्म- बन्धुतिमधातव्यः । ब्रह्मबन्धुदुष्टांचनः । 'ब्रह्मवन्धुर्गविक्षेप • निदशेऽपि द्विजो. तमे। इति विश्वलोचन. । अतिसवातव्या वचनाय । अथवा तृणाग्रलग्नमिव - वझ्यायमलिलं. न नम्मिन्गजर हम्यं चिर तिष्टनीति तयामि । तद्यावदेनमन्वे. पयामि । अवश्यायो नाहार । 'अवश्यायो हिम पंग गततार्जनकमणि 1' दति विश्वलोचन. अम्मो आर्थय । आलाव्यवानर व किमप्ति मन्त्रयन्निभूत आर्यमाणव- कम्तिष्टति नि. निश्चल । नद्यावदेनमुपयामि । आर्य, वन्हें ॥ विदृपकः। - ॥

·२८ विक्रमोर्वशीये चेटी-देवी वअणेण अजं एव पेक्खूिदुम् । विदृपकः-किं तत्तभादी आणवेदि । चटी-देवी भणादि जधा-अज्जस्स मम उअरि अदकित्र- प्रणम् । ण मं अणुइदवेअणं दुक्खिदं अवलोअदि त्ति । विदृपकः-णिउणिए, किं वा पिअवअम्सेंण तत्तभोढीग पडि- ऊलं किंवि समाचरिदम् । चेटी-- णिमित्तं उण भट्टा उक्कण्ठिदो, ताप इथिआय णामेण भट्टिणा देवी आलविदा । . " . १. दव्या वचननायमेव प्रक्षितुम् । २. कि तत्रभवत्याज्ञापयति । ३. देव। भणनि यथा-आर्यन्य ममोपरि अदाक्षिण्यम् । न मान चितवदनां दुःखितामवलोकयाति । ४. निपुणिके, कि वा प्रियवयम्यन तत्रभवत्या प्रतिकृल, माय समाचरितम् । ५. यनिमित्त पुनर्भता उत्कण्टिन.. तम्या स्त्रिया नाम्नः भत्री का आलपिता। . स्वस्ति भवले 'नम.खस्ति-' इत्यादिना चतुथा। एता दुष्टचाटका प्रस्य तद्राजन्य हृदयं भित्त्वा निक्रामतीव । भवति निपुणिके, सगीतव्यापारशिवा - स्पितानि ॥ चेटी । देव्या वचनेनार्यमेव प्रेक्षितुम् ॥ विदृपकः । कि तत्रभव- लाज्ञापयति ॥ चेटी । देवी भणति यथा--आयस्य ममोपरि अदाक्षिण्यन् । न । मामनुचितवंदना दुखितामतलोक यतीति । अदाक्षिण्यमननुकूलता । मन्मुक्त- कोचाभाव इति यावत् ॥ विदृपकः । निपुणिके, कि वा प्रियवयन्यन तानवताः प्रतिकूलं किमपि गमाचरितम् ॥ चटी । यन्निमित्तं पुनभती , तम्या:

·द्वितीयोऽङ्कः । । विदृपकः-(स्वगतम् ।) कहं स एव्व तत्तभअदा वअस्सेण रहम्मभेदो किदो । किं दाणी अहं• बह्मणो जीहं रक्खिदुं सम- त्थोम्हि । (प्रकाशम् ।) किं तत्तभोदा उव्वसीणामधेएण आमन्तिदा । चेटी- अन्ज, का सा उव्वसी । विदपकः-अत्ति उव्वसि सि अच्छरा । ताए दंसणेण उम्मादि- दो ण केवलं तं आआसेदि, मं वि बह्मणं असिदव्वविमुहं दिढं पीडेदि । चेटी-(म्बगतम् ।) उव्वादिदो मए भेओ भट्टिणो रहस्सदुन्ग- म्स । ता गदुअ देवीए एदं णिवेदेमि । (इति प्रस्थिता ।) विदूषकः-णिउणिए, विण्णावेहि मम वअणेण कासिराअदु- हिदरम्-परिस्सन्तम्हि इमाए मिअतिण्हिआए वअस्सं णिअत्तावे- दम् । जई मोदीए मुहकमलं पेक्खिस्सदि तदो णिअत्तिस्सदि त्ति । १. कथं वयमेव तत्रभवता वयम्यन रहस्यभेदः कृतः । किमि- दानामह ब्राह्मणी जिहां क्षितु ममर्थोऽस्मि । किं तत्रभवता उर्वशीनाम- चयनामत्रिता । .२ आय. का मा उर्वशी । ३. अम्न्युर्वीत्यामग. । तम्या दर्गननोन्मादितो न केवलं तामाया- मर्यात नामपि यात्मणागतव्यविमुग्वं दृढ़ पीडयति । १. उत्पादिनो मया भदो भर्तृ रहम्यदर्गम्य । तद्गत्वा देव्यै एनन्नि- पंदयामि। ५. निपुणिक, विज्ञापय मम वचनेन काशिगजदुहितरम्परिश्रा. म्यतम्या मृगतृणिकाया वयम्नं निवर्तयितुम् । यदि भवत्या मुग्व- कमल प्रक्षिप्यत ततो नितिप्यम इति । ध्या नान्ना भत्री देवी आलपिता ॥ विदृपकः । कथं स्वयमेव नत्रभवता व- बन सयभंदक । किमिदानीमहं ब्राह्मणो जिदा रक्षितं समर्थाऽस्मि । कि. भवता उर्वानाम येयेनामन्त्रिता । चेटी । आर्य, का ना उबंगी ॥ विदृ- 'पकः । अन्यत्रयीत्वमगः । तम्या दर्शनेनोन्मादितो न केवलं नामायाम- अति मामांप गणमशिनव्यविमुगं टं पीत्यति । 'अशितव्यविमुखः' त्यपि टः ॥ चटी। पादितो मया भदा भर म्यदर्गस्य । तदन्या देव्यै एननिवे- दमि ॥ रिकः । निपुणिके, विज्ञापय मम वचनन काशिंगजहितरम- ·३० विक्रमोर्वशीये चंटी-'जं अज्जो आणवेदि । (इति निष्क्रान्ता ।) (नेपथ्ये वैतालिकः ।) जयतु जयतु देवः। आ लोकान्तात्प्रतिहततमोवृत्तिरासां प्रजानां तुल्योद्योगस्तव च सवितुश्चाधिकारो मतो नः । तिष्ठत्येकः क्षणमधिपतिज्योतिषां व्योममध्ये पष्टे काले त्वमपि लभसे देव विश्रान्तिमह्नः ॥ १ ॥ विदपकः—(कर्ण दया ।) एसो उण पिअवअम्सो. धम्मास- गसमुत्थिदो इदो एव आअच्छदि । ता जाव पासपडिवत्ती होमि । (इति निक्रान्तः ।) प्रवेशकः। १. यदाय आज्ञापयति । २. एप पुन. प्रियवयम्यो धर्मामनममुन्थित इत एवागन्छति । तद्या- वत्पाश्वपरिवर्ती भवामि । परिश्रान्तोऽस्मि एतम्या गृगतृष्णिकाया वयम्य निवर्तयितुम् । यदि भवल्या मुखकमलं प्रक्षिप्यते ततो निवर्तिप्यत इति ॥ चेटी । यदाय' आज्ञापयति .॥ नेपथ्य इति । 'आ लोकान्तात्' इत्यारभ्य ‘पासपडिवत्ती होमि' इत्य. न्तेन चुलिकया गजागमनम् पार्थसूचनम् । 'अन्तर्जवनिकासंम्यश्चलिकार्थस्य सूचनम् ।' इति दाशरूपकीयादितहक्षणात् । आ लोकान्तादिति । आ लो- कान्तात् लोकान्तमभिव्या यामा प्रजाना प्रतिहनतमोवृत्तिनिरस्तपापाचरणः । यद्वा आलोकान्ता आलोकनमात्रात् आगा प्रजाना जनानां प्रतिहततमोवृत्तिः । राज्ञोऽतिधार्मिकलानेजोवत्त्वाच । यदालोकनमार्णव दण्डादिभयेन प्रजाभिः पा. पाचरणं न फियत इति भावः । यदालोकना दपि जनान् पापं न पश्यतीति वा । उक्तं च-अग्निचिकपिला गवी गजा भिक्षमहोदधिः । दृष्टमात्रा' पुन- न्येते तस्मात्पश्ये सदा बुधः ॥ इति । पक्षे आलोकान्तात्मकाशवरूपात् । तमोरतिरन्धकारावस्थानम् । 'लोकस्तु भुवने जने' इति त्रिकाण्टी । 'स्व. म कलावं न स्त्री प्रान्तेऽन्तिक त्रिपु ।' इति विश्वलोचनः । एको ज्यो- तिपामा पतिः सूर्यः क्षणं याममध्ये तिप्रति । मध्याहसमय दलात् । अटी' दिवरा पोकाले भाग लगपि विधानि लमसे विधामं प्राप्नोति । पर व.. राबहारो मत्रो वा गव्य,' इति नीतिकृतश्चाणक्यादयः ॥ १॥ विदृपकः । एप एनं प्रियवयम्यो धागननमुचित इन एवागच्छति । नवाब-पा. . । - ·द्वितीयोऽङ्कः । ३१ - (ततः प्रविशत्युत्कण्ठितो राजा विदूषकश्च.) राजा- आ दर्शनात्प्रविष्टा सा मे सुरलोकसुन्दरी हृदयम् । वाणेन मकरकेतोः कृतमार्गमवन्ध्यपातेन ॥२॥ विदपकः-संपीडा क्खु जादा तत्तभोदी कासिराअदुहिदा । राजा-(निरीक्ष्य ।) रक्ष्यते भवता रहस्यनिक्षेपः । विदपकः-(आत्ममंतम ।) वैच्चिदोमि दासीण णिउणिआए। अण्णधा कधं एव्वं पुच्छदि वअस्सो । १ मपीडा बल जाता तत्रभवती काशिगजदुहिता । २. यश्चितोऽस्मि दाम्या निपुणिकया । अन्यथा कथमेवं पृच्छति वयम्यः । परिवर्ता भवामि ॥ प्रवेशक इति । विदृपकप्रवेशोत्तर मेतावत्सदसः प्रव. सकपदनाभिधीयतः। द्विधा विभागः कर्तव्य. सर्वम्यापीह वस्तुनः । सून्यमेव भकिचिदृ ट्यश्रव्यमथापरम् ॥' इति पूर्वमुक्त्वा 'अर्थोपक्षेपकैः सून्यं पञ्चभिः प्रतिपादयत् । विष्कम्भचूलिकावास्याहावतार प्रवेशकः ।।' एवं पञ्चभिरभिनय- पात्रप्रवेशं सूचयेदिल्यभिहिताना विष्कम्भकांदीना लक्षणानि शुद्ध मित्रादिभ- द!: गोदाहरणा दशरूपकादी विनरेण प्रतिपादिताम्नत एवावगन्तव्याः, विस्मयानंद प्रचिताः । संक्षेपस्तु-'अधमपात्रण पात्रा-या वा प्राकृ- मापन्या मृन्येतिवृत्तसूचनं प्रवेशकः' इति । उक्तं च धनिकन-तद्देवानु- दात्तोतया नीचपात्रप्रयोजितः । अद्वयान्तविज्ञेयः शेषं विष्कम्भक यथा ॥' दति । नदेवति विष्कम्भकलक्षणोक्तं भूतभविष्यदर्थज्ञापकत्वं सक्षिप्तार्यत्वं नानादिश्यते । अनद्वयम्यान्तरिति प्रथमाईऽस्य निषेधः । यद्यपि चात्रा- दूय म्यान्तरित्यविशेषण प्रथमान्याइयोः 'प्रवेशकनिषधोऽवगम्यते, नथापि गपाई. सर्वत्र नद्दर्शना प्रथमाइ एव केवलमम्य निषेध एनलक्षणकृतामभिप्रेतः । नया च देवपाणि विचितदारपकटीकाया गारमाहीयटीकासमतिरपि-नाम- चिनस्य पात्रम्य प्रवेगः क्वचिदिप्यते । प्रवेशं सूचयनम्मादमुख्या, प्रवेशकान ॥' मुरबार. प्रथमा । एतेन मुम्या नगई प्रवेगको बोद्धव्य इति । वन्नुतम्नु प्रवेटकोनरभाविनो गन्थम्गा गन्दवाच्यवादन्या, यस्याड मानवनिन्वं घटत एवेति व्युत्ता प्राथमा मात्रेऽम्य निषेध इत्यलं गवली व्या ॥ राजा । आद- -शनादिति । आ दर्शनाद्दर्शनमारभ्य । मकर कनादनम्य । अवन्यः सफलः 'पातः पतनम् । अन्त्यो फुलोऽवकशी च' तंति त्रिकाण्डी ॥ २ ॥ विपकः । गपीटा खेल जीता तत्रभवती काशिराजदुहिना ॥ राजा । रहम्यं गोयो. वि०८ ·३२ विक्रमोर्वशीये गजा-किं भवांस्तूष्णीमास्ते । विदपकः- भो, एव्वं मए जीहा संजन्तिदा जेण भवदो वि णत्थि पडिवअणम् । राजा-युक्तम् । अथ केनेदानीमात्मानं विनोदयामि । विदृपकः- भो, महाणसं गच्छम । राजा --किं तत्र । विपकः-तहिं पञ्चविहस्स अभवहारस्स उवणदसंभारस्स जोअणां पेक्खमाणेहिं सकं उक्कण्ठां विणोदेवम् । -तत्रेप्सितसंनिधानाद्भवान्रंस्यते । मया खलु दुर्लभप्रा- र्थनः कथमात्मा विनोदयितव्यः । विपकः---णं भवं वि तत्तभोदीए उव्वसीए दंसणपहं गदो गजा--ततः किम् । विदृपकः-- कखु दे दुल्लह त्ति तक्केमि । गजा- -ण १. भोः, एवं मया जिह्वा संयविता यन भवतोऽपि नाम्ति प्रति- वचनम् । २. मोः, महानगं गन्छावः । ३. तत्र पञ्चविधम्याभ्यवहारम्योपनतसंभारम्य योजनां प्रेक्षमाणाभ्या गायमुत्कण्ठां विनोदयितुम् । १. गनु भवानपि तत्रभवत्या उर्वश्या दर्शनपथं गतः । ५. न खलु ते दुर्लभेति कयामि । ऽर्थः । रह-बोपशु चालिरहस्यं तद्भव त्रिए । ति त्रिका ।।" ..........'शक्यं धागादिभिरपि शुन्प्रति हन्तुम् इति महाभाग्यकारण- रोगा विनोदयितुं शत्यमिति नाथु । निकृतं रामयमनुग्मच शक्य मित्यैत्र । कास्येवर्श इति वा । 'बलवतीमुत्कण्ठाम्' इत्यपि पाठः ॥ विदृपकः । ननु भवानपि तत्रभवला उर्वःया दर्शनपथं गत. ॥ विदूषकः। न खलु ते दुर्ल.

·द्वितीयोऽङ्कः। ३ राजा-पक्षपातोऽपि तस्यां सद्रूपस्यालौकिक एव । विदूषकः-एव्वं मन्तअन्तेण मे वडिदं कोदृहलम् । किं तत्त- भोदी उव्वसी अद्दुदीआ रूपेण, अहं वीअ विरूवदाए । राजा-माणवक, प्रत्यवयवमशक्यवर्णनां तामवेंहि । तेन हि समासतः श्रृयताम् । विदृपकः-भो, अवहिदोम्हि । राजा- आभरणस्याभरणं प्रसाधन विधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्याथि सम्खे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ॥ ३ ॥ विदृषकः-अदो दाव तुए दिव्वरसाहिलासिणा चादअव्वदं गहिदम् । त दाव तुमं कहि पत्थिदो । १. एवं जत्रयता मम वर्धितं कौतृहलम् । किं तत्रभवत्युवश्यद्वितीया रुपण. अहमिय विरूपतया । २. भोः, अवहितोऽम्मि । ३. अतम्नावत्त्वया दिव्यग्माभिलापिणा चातकवतं गृहीतम । त त्तावनं कृत्र प्रस्थितः । भांत तकयामि । यतस्वमतादृशाऽानवचनायनान्दयम्नदृक्पथ गतवदवश्य त्वाय बद्धभावा मा न ते दुर्लति भावः ॥ पक्षपात इति । गतः समानानग्य म्पस्य तस्यामुर्वश्या पक्षपात आग्रहेणावस्थितिग्लोकिकोऽतिविलक्षणः । फुत्राग्य चर इति यावत् ॥ विदृपकः । एव • मन्त्रयता मम वितं कानूहलम् । कि तत्रभवन्युर्वद्वितीयौ रूपेण, 'अहमिव विरूपतया ॥ ममागतः , मापन ॥ विदृपकः । भोः अवहिनोऽग्मि ॥ आभरणस्पेति । आभरणस्य कटक कुण्ड- लागभरणं भूपकम् । निजयपुपैव पर तन्छोभिनं विधीयत इति भाव । प्रमाध. नविधावकह रिद्रादिप्रतिकर्मणः प्रसाधनविशेपः । निरतिशयमोमाजनकमित्यर्थः । . 'प्रतिक्रमं प्रसाधनम्' इसि त्रिका । उपमानम्य चन्द्रादे. प्रत्युपमानम् । चन्द्रा- देः सकाशादाधिक्याचन्द्राद्यवतम्योपमेयमित्यर्थः । उपमान यधिकगुणं भवनी- त्यालका रिकद्धिोपादिति भाव । अत्यपूर्वसौन्दर्य यमिति रहस्यम् ॥३॥विदृपकः। अतस्तावश्क्या दिव्यागाभिलापिणा चानकवतं गृहीतम् । तत्तावर व कुत्र .

·३४ विक्रमोर्वशीये राजा-विविक्तादृते नान्यदुल्सुकस्य शरणमस्ति । तद्भवान्य- मदवनमार्गमादेशयतु । विदृपकः-(भात्मगतम् ।) का गदी । (प्रकाशम् ।) इदो इदो भवम् । (इति परिकामतः।) विदपकः-एसो पमदवणपरिसरो । आणमिअ पत्तुवगदो भवं आअन्तुओ दक्षिणमारुदेण । गजा-(विलोक्य ।) उपपन्नं विशेषणमस्य वायोः । अयं हि निषिञ्चमाधवीं लक्ष्मी लता कौन्दी च लासयन् । स्नेहदाक्षिण्ययोर्योगात्कामीव प्रतिभाति मे ॥ ४ ॥ १. का गति. । इत इतो भवान । २. एप प्रमदवनपरिमर, । आनम्य प्रत्युपगतो भवानागन्तुको दक्षिण- मातन । प्रस्थितः । 'दावीघाटस्तु गारः स्तोककश्चातकः समाः।' इति त्रिकाण्डी॥ विविक्ताद्विजनात् । 'विविक्तौ पुतविजनी' इत्यमरः । 'विविधांगशिरोपचागन इत्यपि पाटः । शिशिरोपचार: शीतलवस्तुपरिशीलनम् । शरणं रक्षकम् । 'शरण गृहरक्षित्रीः' इति त्रिकाण्डी । प्रमदवनमिति । 'स्यादेतदेव प्रम दवनमन्त.. पुरोचितम् ।' इति च मा । विदृपकः । का गतिः । इन इतो भवान । विदृषकः । एष प्रमदवनपरिसर. । ‘पयन्तभः परिसरः' इत्यपि सैव । आनन्य प्रत्युपगतो मवानागन्तुको दक्षिणमारुतेन । प्रत्युपगत. कृतप्रत्युद्गमनः । दक्षिणमा- रतेन दक्षिणदिगागतेन वायुना, अनुकूलन च ॥ राजा । उपपन्नं युक्तम् । विश- पणं दक्षिणत्युपसर्जनम् । निपिञ्चन्निति । माधवा वा तन्ती लक्ष्मी गोभा नितरा सिझन् । अतिशयिता कुर्वनित्यर्थः । एताम्' इति पाट एता मावी व . सन्ती लता निपिचन्नति मधुसपन्ना कुवन् । कीन्दी च लता वहा ल.सयन रन् । 'वासन्ती माधवी लता' इत्यमरः । 'माध्यं कुन्दम् इति च गः । सेह. प्रेमा । दाक्षिण्यमानुकूल्यम् । माधना हि वासन्ला नववाविपशालिन्या भामन्या इव निषको माध्याश्च कोन्या भ्रमरविसरापीतायाः प्रगभाया 'इव नर्तनमात्र मित्यहो कामिन इवास्य युक्तकारितति भाव. । एवं च जाधवीमायो- ज्ये टाक निष्टाख्यनायिकाविशेषत्वं प्राकाशि ॥ ४ ॥ विपकः । सदृश एवास्या- ·द्वितीयोऽङ्कः । ३५ विदूषकः-सरिसो एव्व से अहिणिवेसो । (इति परिक्रामन् ।) पदं पमदवणम् । पविसदु भवम् ।। गजा-वयस्य, प्रविशाग्रतः । (उभौ प्रवेशं नाटयतः।) राजा-(त्रासं रूपयित्वा ।) वयस्य, साधु मनसा समर्थित आ- पप्रतीकारः किल ममोद्यानप्रवेशः । तच्चान्यथैवोपपन्नम् । विविक्षोर्यदिदं नूनमुद्यानं नाघशान्तये । स्रोतसेवोह्यमानस्य प्रतीपतरणं महत् ॥ ५ ॥ विदृपकः-कहूं वि। गजा इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारं प्रथममपि मनो मे पञ्चवाणः क्षिणोति । किमुत मलयवातोन्मूलितापाण्डुपत्रै- रुपवनसहकारैर्दर्शितेप्वश्रेषु ॥ ६ ॥ विदपक:- अलं भवदो परिदेविदेण । अइरेण इट्टसंपाद- उत्तओ अणङ्गो एव्व दे सहाओ भविम्सदि । १. सहा एखान्यामिनिवंगः । एतन्यमवनम् । प्रविशतु भवान । २. कमिव । ३. अल, भवत. परिदवितन । अचिरणेष्टमंपादयितानङ्ग एव ते म- टाया भविष्यति । भिनिवेगः । दश एव' इत्यपि पाट । एन-प्रमदवनम । प्रविशतु भवान ॥ विविक्षोरिति । विधिक्षो प्रबष्टमिच्छोः । मसर्वोत्कर्षगालि । उद्यानम्- पचरम । 'पुभानाकोट उद्यानम' इत्यमरः । अघनान्तये दुःखनाशाय । 'दु.यै- नोल्यगने वधम' इत्यमरः । बोनमा प्रवाहेणाद्यमावम्य .प्रा यमाणम्य प्रतीप- नगणं प्रतिकृयावनमिव ॥ ५ ॥ विंदृपकः । कथमिव ॥ इदमिति । अमुल. नमुर्वीम्य वस्तु । प्रार्थना अभिलाप । क्षिणोनि कृशीकरोति । सहकारोऽति- मौरभ आननिशेष । 'आम्रयतो रमायोऽमा महकारोऽतिसाग्भः।' इति त्रिकाण्टी ।। ६ ॥ घिदृप । अहं भवतः परिदेविनेन । 'विलापः परिदेवनम' इति . - ·३६ विक्रमोर्वशीये राजा-प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचनम् । (इति परिकामतः ।) विपकः-पेक्खदु भवं वसन्तावदारसूइदं से अहिरामत्तणं पमदवणस्स । गजाननु प्रतिपदमेव तावदवलोकयामि । अत्र हि अग्रे स्त्रीनखपाटलं कुरवकं श्यामं द्वयोर्भागयो- लाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति । ईपबद्धरजःकणाग्रकपिशा चूते नवा मञ्जगे मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे मध्ये मधुश्रीः स्थिता ॥७॥ विदृपकः-एसो कसणमणिसिलावट्टसणाहो अदिमुत्तलदाम- पडओ भमरसंह विहडिदेहिं कुसुमेहि किदोवआरो विअ अत्तभवदो वट्टदि । ता अणुग्गहीअदु एसो । गजा-यदभिरोचते भवते । (इन्युपविशनः ।) विदृपकः-दौणि इहासीणो ललिदलदालोहिअमाणलोअणो उध्वसीगदं उक्कण्ठं विणोदेदु भवम् । १. प्रेक्षता भवान्वसन्तावतारमुचितमम्याभिगमन्वं प्रमदवनम्य । २. एष कृष्णगणिशिलापट्ट मनाथोऽतिमुक्तलतामण्डपो भ्रमरमद्धविघ- टितः कुसुमैः कृतोपचार इवात्रभवतो वर्तते । तदनुगृह्यतामेषः । ३. दानीमिहामानो ललितलतालोभ्यमानलोचन उर्वगीगतामुन्कण्ठां विनोदयतु भावान् । त्रिकाण्डी । अचिरेणेप्रसपादयितानङ्ग एव ते सहायो भविष्यति ॥ विदृ- पकः । प्रेक्षता भवान्वगन्तावतार सूचितमम्याभिरामत्व प्रमदवनम्य ॥ अग्र इति । अग्रेऽग्रभाग स्त्रीनखवत्पाटलं तरक्तं कुबकं शोणं कुरण्टककुसुम द्वयो- भागयोरुभयन श्यामम् । तत्र शोण कुरबकस्तत्र पीते कुरण्टकः ।' इति त्रि. काण्टी । बालाशोकं. नतनमशोक कुमुममुपोडरागमुभगमुत्दृष्टारक्ततामुन्दरं भदो- न्मुखं विकासोन्मुकम । अनेन विशेपणद्वयेन मुग्धदगाप्रान्त उक्तः । 'ईपद्ध-' इल्प बिना यौवनारम्भो वर्णितः ॥ ७ ॥ विदृपकः । एष कृष्णमणिशिला- परगनाथोऽतिमुक्तलतामण्डपो धनरसद विघटितैः कुसुमैः कृतोपचार इवात्र- भवनो वर्तते । तदनुगृह्यतामेपः । 'अतिमुक्तः पुण्डक स्यावामन्ता माधवी लता।' इति त्रिकाण्टी । विदृषकः । इदानीमिह सीनो ललितलतालोभ्य- ·द्वितीयोऽङ्कः । ३७ राजा-(निःश्वस्य ।) बहुकुसुमिताखपि सखे नोपवनलतासु नम्रविटपासु । चक्षुर्वध्नाति धृतिं तदङ्गनालोकदुर्ललितम् ॥ ८ ॥ तदुपायश्चिन्त्यतां यथा सफलप्रार्थनो भवेयम् । विदृपकः-(विहस्य ।) 'भो, · अहल्लाकामुअस्स इन्दम्स वज सचिवो, उध्वसीपजुस्युअस्स भवदो वि अहम् । दुवे वि एत्थ उम्मत्तआ । गजा-न खलु चिन्तयति भवान् । विदूषकः-(चिन्तयति ।) ऐसो चिन्तेमि । मा उण परदेवि- १. मा. अहल्याकामुकम्येन्द्रम्य वन सचिवः, उर्वशीपर्युन्सुकम्य भ- वताज्यहम् । द्वावायत्रोन्मत्ती। २. एप चिन्तयामि । मा पुनः परिदवितैः समाधि भवमि । अहो, अह कार्यदर्गा । नानालोचन उर्वशीगतामुत्कण्ठा विनोदयतु भवान ॥ बहुकुसुमिताम्विति । उदामितान्विल्यगनात्यन्न गांगन्यनिर्मल लोचनलोभनीयन्त्र च व्यज्यते। 3. बन बननादरावत यानायामलभ्यत्वम् । नम्रविटपास्वित्यननातिघननया प्रच्छा- अशातलवं द्योत्यते । अपिशब्दो बहित्यादिनम्र यन्नविंगपणान्तेषु योज्यः । तेन चैनादशी'वपि चक्षुषोऽननुगगे को हेतुः । तत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह-तदङ्गन- ति। आलोकनमालोकस्तत्र तेन वा दुर्ललितं दगग्रहग्रम्नम । बहु कुमिनाम्वित्यादि- मिविशंपणरत्यन्नानववीपु । 'अतिपरिचयादवज्ञा' इत्युत्तरीयोपवनम्धिन्या सव- दामन्नवर्ति वनानादविपर्याभुताम् । नम्रा: मौन्दयातिगगाहिलोपनावनता विटपाः लिझा यामु। नम्रान्विटान्पान्तीति वा । परपुरूपलोचनादिगोचराम्वित्यर्थः प्राचि । तदनलनेन च गा प्रसिद्धा मौन्दर्यादिगुणगापशालिनी देवीभावाच निग्विलम- देण्याभाववर्ता याजना तम्या मनोऽभिरतम । वह दोपपिताम् च लनाम चक्षुन मन मिति माग्रतमेवेनदिनि रहस्यम् । मम कुमुमिना-' इत्यपि पाठः । मम दहि- रिति मंबन्ध । बिटपः पालवे मिड़े' इति विश्वः ॥८॥ विदृपकः। भोः, अहस्या- मामुकम्यन्द्रम्य वत्रः मचिव , उर्यशीपयुन्मुक म्य भवनोऽप्यहम् । द्रावयत्रो- न्मत्ती । विदृपकः । प चिन्तयामि । मा पुनः परिविन. समावि भयाम । ॥

·विक्रमोर्वशीये देहिं समाधि भञ्जिस्ससि । (निमित्तं सूचयिन्वा । आत्मगतम् ।) अहो, अहं कजदंसी। राजा- अमुलभा सकलेन्दुमुखी च सा किमपि चेदमनङ्गविचेष्टितम् । अभिमुखीप्विव वान्छितसिद्धिषु व्रजति निर्वृतिमेकपदे मनः ॥ ९ ॥ (इति मदनोत्सुकम्तिष्टति ।) (ततः प्रविशत्याकाशयानेनोर्वशी चित्रलेखा च ।) चित्रलेखा-सहि उव्वसि, कहिं क्खु अणिद्दिट्टकालणं ग- च्छीअदि। उर्वशी-(मदनवेदनामभिनाय रालज्जम् ।) सहि, · हेमऊडसिहरे लदाविडवान्दरे लग्गा वैजअन्तिआ मोआवेहि त्ति मए भणिदा उव- हसिअ मं भणासि दिदं क्खु लग्गा ण सक्का मोआविदुम् । दाणिं पुच्छसि कहि अणिद्दिट्टकालणं गच्छीअदि त्ति । चित्रलेखा-किं णु तम्स रागसिणो पुरुरवस्स सआसं प- त्थिदासि । १. मग्वि उर्वशि, कुत्र खल्वनिर्दिष्टकारण गम्यते । २. मग्वि, हेमकृटशिवर लताविटपान्तरे लग्ना वैजयन्तिका मोचयेति मया भणिता उपहस्य मा भणमि दृढ खलु लग्ना न शक्या मोचयितुम् । इदानी पृच्छमि कुत्रानिर्दिष्टकारणं गम्यत इति । ३. कि नु तम्य गजः पुरूग्वम. मकाशं प्रस्थितामि । अहो, अहं कार्यदर्शी ॥ असुलभते । निगृति सनोपम् । 'तत्क्षणकपदे तुल्ये राय. सपदि च स्मृतम् । इति हलायुधः ॥ ९ ॥ चित्रलेखा । सखि उर्वशि, कुत्र सत्यनिर्दिष्ट कारणं गम्य ॥ उर्वशी । सखि, हेमकूटशिखरे लताविटपा- न्तरे लमा वैजयन्तिका मोनयेति मया भणिता उपहस्य मा भनि टुं पट लना न शक्या मोचयितुम् । इदानी पृच्छसि कुत्रानिर्दिएकारणं गम्यत इति । चित्रलेखा । कि नु तस्य राजः पुरूरवमः सकाशं "प्रस्थितासि ॥ उर्वशी । . - . ॥

·द्वितीयोऽङ्कः । ३ १ " उर्वशी-एसो मे अवहत्थिदलज्जो व्ववसाओ । चित्रलेखा-सहि, तधा वि • संपधारीअदु दाव । को उपा सहीए. तहिं पढमं पेसिदो। उर्वशी–णं हिअअम् । चित्रलेखा-को णु तुमं णिओजेदि । उर्वशी-मंअणो क्सु मं णिओजेदि । चित्रलेखा-अंदों अबरं णत्थि मे वअणम् । उर्वशी - तेण आदेसदु मे सही मग्गं जेण तहि गच्छन्तीए ण अन्तराओ भवे। चित्रलेखा-सहि, विम्सद्धा होहि । णं भअवदा देवगुरुणा १. एफ मे पहस्तितल जो व्यवमाय. । २. मम्बि, तथापि संप्रधायता तावत् । क. पुनः नख्या तत्र प्र थमं पितः । २. ननु हृदयम् । १. को नु त्वां नियोजयति । ५. मदनः खलु मां नियोजयति । ६. अतोऽपरं नास्ति मे वचनम् । ७. तेन आदिशतु में मा मार्ग .यन तत्र गच्छन्त्या नान्तगये भवत् । ८. मग्वि. विम्रब्धा भव । ननु भगवता देवगुरुणा • "अपगनिता . एप मऽपहम्नितल नो व्यवमायः । अपहम्निना दर्गकृता ॥ चित्रलेखा। मखि, तथापि मंप्रधार्यता नायन् । कः पुनः.सच्या नत्र प्रथमं प्रेषितः ॥ उर्वशी । ननु हृदयम ॥ चित्रलेखा । को नु त्या नियोजयति ।। उर्वशी । मदनः ख मा 'नियोजयति ॥ चित्रलेखा । अतोऽपर नाम्नि में वचनम् ॥ उर्वशी। तेन आ- दिशतु मे मी मुश येन तत्र गच्छन्ता नान्तरायो भवेत् ॥ चित्रलेखा।

·विक्रमोर्वशीये अवराइदं णाम सिहावन्धणं विजं उवदिसन्तेण तिदसपडिवक्खम्स अलवणीआ कद म्ह । उर्वशी-(मलज्जम् ।) ताए पओअं सव्वं सुमरेसि । चित्रलेखा-सहि, हिअअं एदं सव्वं जानादि । (उभे भ्रमणं रूपयतः ।) चित्रलेखा-सहि, पेक्ख पेक्ख । पदं भअवदीए भाईरहीए जमुणासङ्गपावणेसु सलिलेसु पुण्णेसु अवल अन्तस्स विज अत्ताणों पइट्टाणस्स सिहाभरणभृदं विअ तस्स राएसिणो भवणं स्वगद म्ह । उर्वशी-(मस्पृहमवलोक्य ।) णं वत्तव्यं ठाणान्तरगदो सग्गो त्ति (विचार्य ।) हला, कहिं क्खु सो आवण्णाणुकम्पी भवे । चित्रलेखा-एदस्सिं णन्दणवणेक्कपदेसे विअ पमढवणे ओ- दरिअ जाणिस्सामो। (उभे अवतरतः ।) नाम शिवावन्धिी विद्यामुपदिशता त्रिदशप्रतिपक्षम्यालद्धनीये वृत म्वः । १. तग्या. प्रयोग सर्व स्मरनि । २. मखि, हृदयमेतत्सर्व जानाति । ३. सम्वि. प्रेक्षम्ब प्रेक्षम्व । एतद्गगवत्या भागीरथ्या यमुनामङ्गपा- वनेषु मलिलेषु पुण्येष्ववलोकयत इवात्मान प्रतिष्ठानम्य शिवाभरणभूतमित्र तम्य गजभवनमुपगते म्ब । ४. ननु वक्तव्य स्थानान्तरगत. स्वर्ग इति । मग्वि, कुत्र ग्बल म आपन्नानुकम्पी भवेत् । ५. एतम्मिन्नन्दनवनैकप्रदेश इव प्रमदवनवतीय ज्ञाम्याम । सारा, विवधा भव । ननु भगवता देवगुरुणापराजिता नाम शिखाबान्वी विद्यामुपदिशता त्रिदशप्रतिपय स्याल नीयः कृतः स्वः। देवगुरुगा गाष्पतिना । उर्वशी। तस्या. प्रयोग सर्व स्मरसि ॥ चित्रलेखा । सास, हृदयमेतत्सर्व जा. नाति ॥ चित्रलेखा । तसि, प्रक्षख प्रेक्षख । एतद्भगवत्या भागीरथ्या यमुना- सङ्गपावनेषु सलिलेषु पुण्वप्ववलोकयत इवात्मानं प्रतिष्टानस्य शिखाभरणभूत. मिव तस्य राजपवनमुपगते व. । प्रतिष्ठानस्य प्रयागपूर्वतारस्थित 'पी- संज्ञकनगरस्य ॥ उर्वशी। ननु वक्तव्यं स्थानान्तरगतः स्वर्ग इति । सखि, कुत्र सलु स आपनानुकम्पी भवेत् ॥ चित्रलेखा । एतस्मिन्नन्दनवन का प्रदेश इत्र ·द्वितीयोऽङ्कः । चित्रलेखा-(गजानं दृष्ट्वा सहर्षम् ।) सहि, एसो पढमोदिदो विअ भअवं चन्दो कोमुदिं विअ अवेक्खदि तुमम् । उर्वशी-(विलोक्य ।) हला, दाणिं पढमदंसणादो वि सवि- सेनं पिअदंसणो मे महाराओ पडिभादि । चित्रलेखा-जुज्जदि । ता पहि । उवसप्पम्ह । उर्वशी- दाव उवसप्पिस्सम् । तिरक्करिणीपडिच्छण्णा पाम्स- वत्तिणी भविअ मुणिसं.दाव पासवत्तिणा वअम्सेण सह विअणे कि मन्तअन्तो चिट्ठदि ति। चित्रलेखा-जंहा दे रोअदि । (उभे यथोक्तमनुतिष्टनः ।) विदपकः-- भो, चिन्तिदो मए दुल्लहप्पणइजणम्म समागमो . वाओं। में नावत (राजा तृणीमान्ने ।) मखि, पु प्रथमादिन इव भगवाश्चन्द्रः कौगुर्दामिवावक्षत बाम । २ मखि. इदानी प्रथमदर्शनादापि मविशप मियदर्शनो में महा- धः प्रतिभाति । ३ यते । नहि । उपसावः । '. न नागदुपापाय । तिरस्काराप्रनिच्छन्ना पाचवर्तिनी भृवा पाचवर्तिना वयम्पन मह विजन किं. मन्त्रय- लपति ५ यथा न रोचते। .. माः, चिनिनो गया दुर्लभप्रणाथि जनन्य समागमोपाय. । .. मानः पनीय जाग्यामः ॥ चित्रलेखा। मांग, पप प्रथमौदित ट्व भगवा- कौमममिवावक्षत वाम ॥ उर्वशी । माग्न, दासी प्रथमदानादपि पिउदाना में महाराज प्रतिभाति ।। चित्रलेखा । युध्यते । नहि । पपीर उर्वशी । न गावपापाय । निम्म्कांरणीप्रतिच्छन्ना पार्थवानी - तावत्र पावतिना क्यन्यन मह बिजने कि मन्त्रयग्निटनीति । नरकरिता मानविद्या । चित्रलेखा । यथा ते गेचते ॥ विदृपकः । ।

·४२ विक्रमोर्वशीये . उर्वशी—का उण धण्णा इत्थिआ जा इमिणा पडिमुग्गमाणा अत्ताणअं विणोदेदि। चित्रलेखा-झाणम्स किं विलम्बीअदि । उर्वशी—सहि, भीआमि सहसा पहावादो विण्णादुम् । विदृपकः- भो, णं भणामि चिन्तिदो मए दुल्लहपणइजणस- 'मागमोवाओ। गजा-वयस्य, कथ्यताम् । विपकः-सिविणसमागमआरिणं णिदं सेवदु भवम् । अह्वा नत्तभोदीए उव्वसीए पडिकिदि चित्तफलाए अहिलिहिअ आलो- अन्तो अत्ताण विणोदेहि २ १. का पुनर्धन्या स्त्री या अंनन परिमृन्यमाणात्मानं विनोदयति । २. यानाय किं विलम्च्यते । ३. मग्वि, विभमि महमा प्रभावतो विज्ञातुम् । ४. भो., ननु भणामि चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयिजनसमागमो. पाय. । ६. म्वासमागमकारिणी निद्रा मेवतां भवान अथवा तत्रम- वल्या उर्वश्या प्रतिकृति चित्रफलकेभिलिख्यालोकयन्नात्मानं त्रि नोदय । . . मोः, चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयि जनस्य समागमोपायः ॥ उर्वशी । का पुनर्धन्या स्त्री गा अनेन परिमृग्यमण्णात्मानं विनोदयति । धन्या अत्युत्कटपुण्याद्यति- शयशालिना, प्रलोभिका वा । 'रामा त्रिवर्गहेतुः स्त्री धन्या योपित्प्रलोभिका।' दति विकासशेषः । पौरमण्यमाणा अन्विष्यमाणा ॥ चित्रलेखा । यानाय कि विलम्च्यते ॥ उर्वशी। सखि, विभमि महमा प्रभावती विज्ञातुम् । विदृपकः । भोः, ननु भनामि चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयिजनसमा भोपायः ।। विदृपकः । स्वप्नगमा गमकारिणी निद्रा सेवता भवान् । अथवा तत्रभवल्या उर्वदया. प्रतिकृति चित्रफलकेऽभिलिान्यालोकयन्नात्मानं दिनोदय ॥ उर्व- .

·द्वितीयोऽङ्कः । ४३ उर्वशी-(सहर्षम् ।) 'हीणसत्त हिअअ, समस्सस समस्सस । राजा-तदुभयमप्यनुपपन्नम् ।। हृदयमिपुभिः कामस्यान्तःसशल्यमिदं सदा कथमुपलभे निद्रां स्वप्ने समागमकारिणीम् । न च सुवदनामालेख्येऽपि प्रियामसमाप्य तां मम नयनयोरुद्वाप्पत्वं सखे न भविष्यति ॥ १० ॥ चित्रलेखा-सहि सुदं तुए वअणम् । उर्वशी गुदम् । ण उण पज्जत्तं हिअअस्स । विदृपकः-ऐत्तिओ मे मदिविहओ। गजा-(मनिःश्वासम् ।) नितान्तकठिनां रुजं मम न वेद सा मानसी बंभावविदितानुरागमवमन्यते वापि माम् । अंलब्धफलनीरसं मम विधाय तस्मिञ्जने सभागममनोरथं भवतु पञ्चन्त्राणः कृती ॥ ११ ॥ •१. हनिमत्त्वं हृदय, ममाश्वमिहि ममाश्वमिहि । २. मग्वि. श्रुत चया वचनम् । १. श्रुतम् । न पुन, पर्याप्नं हृदयम्य । ४. एतावान्मम मतिविभवः । शी । हीनसत्त्व हृदय, ममायसिहि समावसिहि ॥ निद्रासेवनचित्रफल- कोर नुपपत्तिमेवाह -- हृदयमिति । शोभनास्या प्रियामुवंशीमालेन्ये चित्र- ऽप्यममा य । मपर्णमनालिग्ब्येत्यर्थः । नत्रयोदतवाष्पन्वं च न भविष्यतीति न, अपि तु भविग्यन्येव । नहि मव्यथान्त.करणस्य निद्रागमनमश्रुममावृतनंत्रम्य लिम्वनं वा क्वयिटन प्रति भावः ॥ १० ॥ चित्रलेखा । सन्धि, श्रुतं त्वया व- चनम् ॥ उर्वशी । श्रुतम् । न पुनः पर्याप्नं हृदयम्य । विदृपकः । एतावान्मम मतिविभवः ॥ नितान्तति । गा नितान्तमतिययन कदिना दुःगहा मानसी रुज पीटा न चंद न जानाति । अन्यथावश्यं मा भभावदिति भावः । वेति प- अन्तरे । प्रभावन निजदेवशन्या ज्ञातानुगगमपि सामवमन्यतेऽवगणयति । कथं वा अमर्या मया मानुपे मनो निवेशनीयरित्यागयेनेति भावः । पञ्चवाणो मदनो मम मनोरथमभिलापं तम्मिन्ननेऽलब्धमप्राप्त यन्फलं तैन नीग्मं निःसारं विधाय वि। .

·४४ विक्रमोर्वशीये . चित्रलेखा-सुदं तुए ।। उर्वशी-हद्धी हद्धी । मं वि एव्वं अवगच्छदि । सहि, अ- समत्थमि अग्गदो भविअ अत्ताणअं दंसिदुम् । ता पहावपिम्मिदेण मुज्जवत्तेण लेहं संपादिअ अन्तरा खिविदुमिस्सामि । चित्रलेखा-अणुमदं मे । (उर्वशी नाट्येनाभिलिख्य क्षिपति ।) विदृपकः-अविद अविद भो, किं णु एदम् । भुअङ्गणिम्मोओ किं मं खादि, णिवडिदो। गजा-(दृष्ट्वा ।) नायं भुजंगनिर्मोकः । भूर्जपत्रगतोऽयमक्षर- विन्यासः । विदृपकः-णं वग्नु अदिट्ठाण उव्वसीए भवदो परिदेविअं १. श्रुतं त्वया । २. हा धिक हा धिक् । मामण्येवमवगच्छति । मखि, अममाम्म्यग्रतो भूत्वात्मानं दर्शयितुम् । तत्प्रभावनिर्मितन भूर्जपत्रण लेख संपाद्यान्तग क्षेप्तुमिच्छामि । ३. अनुमत में। ४. अविदाविद भोः. किं न्वेतत् । भुजंगनिर्माकः किं मां खादितुं निपतितः । ५. ननु खल्बदृष्टया उर्वश्या भवतः परिदेवितं श्रुत्वा भूर्जपत्रेऽनुगग सूचकान्यक्षगण्यभिलिरय विमर्जिताने भवेयुः कृती कुगलो भवतु । 'अबद्धफलनीरसम्' इत्यपि पाठः । न बद्धं संपादितं फलं येन स चासो नीरगश्च । फलाभावे तु मरणमेव वैरस्ये निदानम् । तेन च तस्य बाणप-नकारीकार. सफल: स्यादिति फलव्यक्तिः ॥ ११ ॥ चित्रलेखा । श्रुतं लया ॥ उर्वशी । हा विक हा धिक । मामप्येवमवगच्छति । सखि, असमर्था- स्मतो मूल्यान्मानं दयितुम् । तत्प्रभावनिर्मितेन भूजपत्रेण लेखू संपाद्या- न्तरा अमिच्छामि ॥ चित्रलेखा । अनुमतं मे ॥ विदूषकः । अविदे- त्यदृष्टा सुतप्राप्तौ । कि न्वतन् । नुजङ्गनिर्मोकः कि मा खादितुं निपतितः । 'सम ककनिमोको' इति त्रिकाण्डी ॥ विदृपकः । ननु खत्रदृष्टया उर्वश्या ·द्वितीयोऽङ्कः । ४५ सुणिअ. भुजवत्ते अणुराअसूअआ अक्खरा अहिलिहिअ विस- जिआइं भवे । राजा - नाम्त्यगतिमनोरथानाम् । (गृहीतानुवाच्य च राहपम् ।) सखे, प्रसन्नस्ते तर्कः । विदुपकः--'जं पत्थ अहि लिहिदं तं सुणितुं इम्सामि । उर्वशी-साहु साहु । अज्ञ, णाअरो सि । राजा-श्रृयताम । (इति वाचयति ।) सौमिअ संभावितआ जह अहं तुप अमुणिआ तह अ अपुरत्तम्स सुहअ एअमेअ नुह । णवरि अ मे ललिअपारिआअसअणिजम्मि होन्ति मुहा णन्दणवणवाआ वि मिहि व्व सरीर ॥ १२ ॥ १ यत्रामि ग्विन नकोतुमिच्छामि । • माधुं माधु । आर्य. नागगेमि । ३ मामिन, सभाविता यथाह बयानाची नथा चानुरक्तम्य मुभग एवमेव तव । अनन्तर चललिनपारिजानशयनीय भवन्ति मुम्बा नन्दनवनवाना अपि विवि मगर ॥ भवन परिदावन श्रुत्वा मजपत्रेऽनुगगनचकान्यक्षरामिलिय विर्माजनानि भवेयुः । अत्र 'अक्खा ति पुंस्बम , 'भव' दन्यत्र व वचन एकवचनं न, 'प्राकृते लिवचनमन्त्रिम्' इति प्राक्तनगमबली बोजव्यम । बद्रा विमानना भवत्रिकति शेयः। नन्विति माधने । मन्विति वित निश्चय वः । 'मुणिअ' इत्यत्र 'मुगिस' इपि पाट. । मुणि जावलय. ॥ अगतिविपन. ॥ विपकः । यत्रादिमित नकोतुमिछामि ॥ उर्वशी । नाग।. आर्य, नागरोऽनि ॥ सामिपति । स्थानिन , नताविना वयात मात्र तथा चानुरम्य मुनग एवमेन नाय । अनन्नर व मलन्दिनपारिजानमनीय भवन्ति मुंगा नन्दनवनवाना अपि शिनीव अगिरे ॥ म्यानिन , यथारा नितान्तकासन मियादिना अजात्रा निपटामजानाना नभाविना, नया न दे मुभग, अनु. रा.न्य नवम यया लया नमाबिन तव त्वदनुगगाजानव सेवामा ·विक्रमोर्वशीये उर्वशी-किं' णु संपदं भणिस्सदि । चित्रलेखा-कि णु । भणिदं एव्व एदेण मलाणकमलणालो- वमेहि अङ्गेहिं । विदृपकः-दिटिआ मए क्खु बुभुक्खिदेण सोत्थिवाअणिअं विअ लद्धं भवदो समस्सासणकारणम् । राजा-समाश्वासनमिति किमुच्यते । तुल्यानुगगपिशुनं ललितार्थवन्धं पत्र निवेशितमुदाहरणं प्रियायाः । रत्पक्ष्मलं मम सखे मदिरेक्षणाया- स्तस्याः समागतमिवाननमाननेन ॥ १३ ॥ उर्वशी-थ णो समभाआ मदी । 1. कि नु सांपत भणियति । २. कि. नु । भणितमनेन म्यानमारनामापीर । ३. दिष्टया मया खल, वतन म्वनिवानिकमिव लब्ध भवन समाश्वासनकारणम् । ४. अत्रावयो. समभागा मति । अन्यथा तदव मयागां स्यादित्यर्थः । 'तर्थव' इति पाठ तथैव' 'एन' इत्येका. थंकमीप पदद्यमादगतिशः पालनार्थम् । तथा च यत्वया समावित तलव तथ- चत्यर्थ । अनन्तर तानादावापाजानीनर न मे ललितगातर नादिनातिरमणार पारिजातस्येमान कुमुभपवानि दाव यन्यनाम नन्मिन्समा गुमपा अघि नन्दनवनवाता सारीरे गीर अनिगमा भवान्न । पवारणवरी कवलानन्नर्य- योनिपातितः ॥ १२ ॥ उर्वशी । किनु गात भणियति ।। चित्रलेखा। कि नु । भणित पतन लानका नामः ॥ पिहपकः । दि.. मया र नातिन तिवाचनिकभिव लय कारणम् ॥ तुल्यति । नानु गम्य मिलन सूचना । पिना सुच.. इति त्रिका । ललितोऽमि बन्यो नत्र । ललितावान्या जमिन- विशेषा यंत्रति वा । लिलीपपन्धम् ।। पाटे लाल उपन्या रचनाविक यत्रेलर्थः । उदाहरणमुनि..। पर दुकानानिमाय च नमागनं काय आननेन समागत मिसिनवयुता ।। १३ ॥ उर्वशी । अवारयो मनमान, मेवा, समानान- ·द्वितीयोऽङ्कः । ४७ , गजा-वयम्य, अङ्गुलीम्वेदेन मे लुप्यन्तेऽक्षराणि । धार्यता- मयं म्वहम्ने निक्षेपः प्रियायाः । विष्कः--(गृहीला ।) तदो किं तत्तभोदी उब्बसी भवदो मनोरहतमकुसुमं दंसिअ फले विसंवदिम्सदि । उर्वशी-हला, जाव उवत्थाणकादरं अत्ताणअं समवत्थावेमि, नाव तुमं अत्ताण दंसिअ जं मे अणुमदं तं भणाहि । चित्रलेखा-हा. (ति तिरस्कारिणीमपनीय राजानमुपगत्य ।) जेदु जेदु महाराओ। राजा--(नंभ्रमादरगर्भम् ।) स्वागतं भवत्यै । (पाश्रमवलोकन ।) भद्रे, न तथा नन्दयसि मां सम्या चिरहिता तया । मंगमे दृष्टापूर्वव यमुना गङ्गया यथा ॥ १४ ॥ 'चित्रलेखा- णं पढम गं पढम मेहराई दीसदि, पच्छा विज्जुल्लदा । विदपक:---(अपदार्य ।) कहं ण एसा उब्बसी उवगदा । नत्तमोडीए उत्वमीण सहअरीप पदाय होदव्यम् । । नन. ६. तत्रभवन्धुशी भवता मनोग्याकुसुम दायित्वा फले, बमदिष्यति । २, सखि, नावदपम्थानकातग्मात्मान समवस्थापयामि, तावत्वमान्मानं दायित्वा समानुमतं वगण । ३. तथा । जयतु जयतु महागनः । । ननु प्रथम मेघगजियनं पधाद्रि पुरता । ५.का नेपावग्युपगता. । नत्रभवत्या उवण्या भवितव्यम।. नगर्न ॥ विंदपकः । नन कि नत्रभन युवंगा भवती मनोर बना समं दस- चन्ना कले विदिष्यति ॥ उशी। सखि, 'यावद पथानकातर मान्मानं ममत्र यापयामि, नावच गागानं दमित्या यन्मे नमन तण ॥ चित्रलेखा । था । जयत जगनु महाराजः । न तथेति । नत्यनि म तोपर्याय । पर्व दृष्टा पर्वा । चित्रलंग्या । ननु प्रभमं मे जदयने, पवाद्रि पुछना । विदृपकः । अप्राप्य पगन्यान्यं प्रति रहम्यकथनमपवारिनम + लक्षणं मह चयतया . .

·विक्रमोर्वशीये गजा-एतद्रासनमास्यताम् । चित्रलेखा-उव्वसी महाराअं सिरसा पणमिअ विण्णवेदि । गजा-किमाज्ञापयति । चित्रलेखा-मम तम्सि सुरारिसंभवे दुण्णा. महाराओ एव्व सरणं आसी। संपदं सा अहं तुह दसणसमुत्थेण आआसिणा पलि बाधिअमाणा मअणेण पुणो वि 'महाराअम्स अणुकम्प- पोमा हामि । गजा:-अपि सखि. पर्युत्युकां कथमसि प्रियदर्शनां ता- माति न पश्यसि पुरूरवसस्तदर्भाम् । साधारणोऽयमुभयोः प्रणयो यतस्व तां कौमुदीमिव समागमयेन्दुविम्बे ॥ १५ ॥ १. उर्वगा महागनं शिरमा प्रणम्य विज्ञापयति । मम तमिन्मुरिमभवे दुनये महाराज एव शरणमासीत् । मां- 'न साह तव दर्शनममुन्थेनायामिना बलवडाध्यमाना मदनेन पुनरपि महारजन्यानुकम्पनीया भवामि । साह वि बना पविगतः---तद्भवेदपवारितम् । रहम्यं तु यदन्यस्य परावृत्य लादते । इति । कयं नेपोर्वश्युपराता । तत्रभवत्या उर्वश्याः सहचर्यतया भवितव्यम् ॥ चित्रलेखा। उर्वशी महाराज शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति ॥ चि. ग्रलेखा । म लन्मिन्सुगरिसभवे दुर्नये महाराज एवं शरणमागीन् । साप्रनं सदसदनिगमुकनायासिना बल्वदायमाना मदनेन पुनरपि महागजम्यानुक- ना भवामि ॥ पर्युत्सुकामिति । आनि पीठम् । अयगुभवोरावयोः प्र- लेह सातारणः । गया मम तम्याम् , नथा तम्या अपि मयीत्यर्थः । अतो ससनं कुरुय । कामुदा 'योगामिन्दुविम्ब इव ताम । मयीत्ययात्। म- नगनन । " र स्मरस्य लोन तप्तमयमा पटनाय योग्यम' इति पाद म्मरम्य मा. सोमारितेन पं.टाप्रदानम्म । अत इत्यर्थात् । ननायमा घटनाय सपनेव नारयमिति लोकोक्तिः। अतो जटिति मिलनप्रसन्नो विधेय' इति भावः॥१५॥ ।

·द्वितीयोऽङ्कः । ४९ चित्रलेखा--(उर्वशीमुपेत्य ।) हेला, इदो एहि । णिभुअदरं भीलणं मअणं पेविग्वअ पिअदमम्स दै दूदिम्हि संवुत्ता । उर्वशी-(रिस्करिणीमपनीय ।) अयि अगवत्थिदे,. लहु एव तुए परिजताम्हि । चित्रलेखा-(गन्मितम् ।) पदम्सि मुहुने जाणिम्सामो को कं नजिम्सदि त्ति । आआरं दाव पडिवज्ज । उर्वशी--(रागावसगुपय गाम ।) जेदु जेद महाराओ। गजा-(गपम ।) गुन्दरि, मया नाम जितं यम्य न्ययायं समुद्रीयते । जयगदः सहस्राक्षादागतः पुम्पान्नम्म् ॥१६॥ (इस्ले गृहीत्वा आगन उपनयति ।) १ समि, ल एहि । निभततर भीषण गदन पश्य पियतमन्य ने अत्यनिर वृत्ता! ' अयि अनस्थित लम्वत्र वगा परित्यताम्गि । ३. एन्मिन् मुहर्ने जाम्याम क. कं. त्यध्याति । आकार तावत्य ४ जय जयतु महागनः । चित्रलेखा । गगि, इन पाहि। निगमतरं भीषणं मदन प्रश्य प्रिय- मम्य ते दृगि माना। 'युग्मत्तोऽपि निर्दयनरं मनं प्राय व म्यम्य ने दना साना' नि कन्निपार. ॥ उर्वशी। अब अनागपते, लायब त्वया परित्य- ताम्मि ॥ चिलंखा । गम्मिन्मुनत नाम्यामः क कं त्ययाति । आकार सावन मास ॥ उर्वशी। ममा वम ननयम अन्न जानिनवादिय। न. काम या जातु महागः ॥ मया नाननिवि गोकर्प- पाटिना निन । अयन उव पन्चर क । याक्षादिन्द्रा पूर्व न. दुनोमवानातावानी मग पुन्यारेवि जात इत्यर्थ । अत्र च 'उर्वशी-.' इत्यारन्य 'आगनः पुनपान्तरम्'.३ चन्नमुनगेनर वाक्य- योजनं प्रगमना पतिमु नय.. मिस । 'प्रगगनं वाक्यं म्या नगेनम' इनि ।

·५० विक्रमोर्वशीये विदृपकः-'कीदिसी स्थिदी भोदीए रज्जे । पिअवअम्सो बह्मणो ण वन्दीअदि। (उर्वशी सम्मितं प्रणमति ।) विदृपकः- सोस्थि भोदीए । देवदूतः-चित्रलेग्वे, त्वरयोवंशीम् । मुनिना भरतेन यः प्रयोगो भवतीप्वष्टरसाश्रयो निबद्धः । ललिताभिनयं तमद्य भता मरुतां द्रष्टमनाः सलोकपालः ॥ १७ ॥ (मर्व आकर्णयनि । उर्वशी विवाद रूपयति ।) चित्रलेखा-सुदं तुग. देवदअम्स वअणम् । ता अणुजाणाहि महाराअम् । उर्वशी-(न अग्य ।) णस्थि मे वाआविहओ। १. कीवी स्थिनिर्भवदीय गय । प्रियवयम्यो ब्राह्मणों न वन्द्यते । २. स्वम्ति भवले । ३. श्रुतं वया देवदतन्य वचनम् । तदनुजानीहि महागजम । ४. नाम्नि में याग्विभवः । विश्वनाथकविराजोक्तताक्षणान् ॥ १६ ॥ विदृपकः । कीदृशी स्थिति वीय राज्ये । प्रिराय यस्यो ब्राह्मणो. न वन्द्यते । विदृषकः । स्वस्ति भवत्यै । 'नमः- खस्ति-' इत्यादिना चतुर्था । नप ये' इत्यत आरन्योदयाकारम्पार्थोपक्षपश्च- लिकया विहितः । लि कोलक्षणमुक्तं प्राक् ॥ मुनिनेति । प्रयुज्यत इति प्रयोगो लागीम्वयंवराभिधान रूपकम् । भाराद्याटरगाथमः । निवदो रचितः । ललि- तोऽतिमन्दगेऽभिनयोऽर्थव्यानं गत्र । ममता देवानाम ॥ १७॥ चित्रलेखा । श्रुतं बया देवदूतम्य वचनम् । तदनुजानीहि महाराजम् । अनुजा हि आपृ- च्छख । 'प्रश्नोऽनुगोगः पृच्छा च' इत्यमर ॥ उर्वशी । नात्ति में बाविभवः ·द्वितीयोऽङ्कः । . चित्रलेखा-महाराअ, उव्वसी विण्णवेदि-परवसो अअं जणो । महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि देअदेअम्स अणवरद्धं अत्ताणअं कादुम् । राजा—(कथंकथमपि वचनं सम्थाप्य ।) नास्मि भवत्योरीश्वरनियो- गपरिपन्थी । किं तु स्मर्तव्यस्त्वयं जनः । (उर्वशी वयोगदुःखं रूपयित्वा राजानं पश्यन्ती मह मम्या निक्रान्ता ।) राजा--(गनिमास ।) वैयमिव चक्षुपः संप्रति । विदपकः-(पत्रं पिनुकामः।) गं भुज-(इत्यात गात्मगतम्।। अविद अविद भो, उव्वसीदसणविम्हिदेण माए त भुजवत्तं पन्भर्ट वि हत्तादो ण विण्णादम् । राजा-'किमसि वक्त कामः । विदपंकर---अम्स, पदम्हि वनकामो । मा भवं अगाई वि. मुञ्चद् । दिदं क्ग्बु तुइ बद्धभावा उव्वसी । ण सा इदो गद गदं अणुबन्ध सिद्धिलाकरदि। 1 महागज. उनी विजार पनि परवणीय जन. । गहागगनाभ्यनु- जाता ट छामि देवयानपगागान कर्तुम् । २ ननु भून-हा विक हा विकः मी. उशीदर्शनविमिनन गया तद्र्जपत्र प्रभ्रष्टमपि हम्नान्न विज्ञानम् । ३ वयन्य. एतदनि घरकाम गा भवानहानि मिस्तु । दृढ बल, त्वयि बनावा उगा । न या वो गला गनगनबन्ध शि- थिलाकरोति । चित्रलंग्या महागज, उवा विसायांत-परवाश्य जन । महाग 1-4. नुज्ञाता दन्छामि देवदेवन्चानपरादमामान कनुम ।। मयागाम्युिरीयाबर- 'नियोगपरिपन्या प्रश्वाजाविरोधा । विदृपकः । मैनु म.-' इत्यधीन । अ- विद इल्यदृष्टा जनप्रामा । ही' या पार । साविधिक भी., उचशी- दर्शनविम्मितन मया नद् जपत्रं प्रभ्रष्टाय हम्मान वितातम ॥ विदृषकः । बयस्य, एवंदन्मिनकामै ।मा भवान..नि विमु तु । दृटं सन्नु वय ववभावा .

·५२ विक्रमोर्वशीये राजा-ममाप्येतदेव मनसि वर्तते । तया खलु प्रस्थाने अनीशया शरीरस्य हृदयं ववशं मयि । स्तनकम्पक्रियालक्ष्यैन्य॑स्तं निःश्वसितैरिव ॥ १८ ॥ विदृपकः--(म्वगतम् ।) ववंदि मे हिअअं केत्तिए वेलाए तम्स भुजवत्तम्स अत्तभवदा वअस्मेण पामं गेण्हिदव्वं त्ति । राजा-वयस्य, केनेदानीमुन्मनसमात्मानं विनोदयामि । (म्मृला ।) उपनय भूर्जपत्रम् । विदृपकः-(सर्वनो दृष्ट्वा गविषादम् ।) हा कहं ण दिम्सदि । भो, दिव्वं क्खु तं भुजवत्तं गदं उव्वसीमन्गेण । राजा-(शास्यम् ।) सर्वत्र प्रमादी वैधेयः । विपकः - विचिणु । (उन्थाय ।) इदो भवे । एत्थं वा भवे । (प्रति चिचतव्यं नाटयति ।) (नतः प्रविशलीगीनरी घंटी च विभवतश्च परिवार ।) आशीनरी-हले णिउणिण, सञ्चं किं लदाघरं विसन्तो अ- जमाणवअसहाओ दिट्ठो तुए महाराओ। १. वपते में हृदयं कम्या बैलाया तम्य भूर्जपत्रम्यात्रभवता वयन्यन नाम यामिति । २ हा कथ न दृश्यते । भो.. दिव्य ग्बल तर्जपत्रं गतमुगीमागंण । ३. नन विचिहि । इतो भवेत् । अत्र वा भवेत् । ४ ह निपुणिक. मत्य कि लतागृह विगन्नार्यमाणवक्रमहायो इष्टव्यया महागज.। उर्वशी । न साइनो गत्वा एनमनुबन्यं शिथिलीकरोति ॥ अनीशयति । शरारम्यानाश या । इन्द्रा-नानवादित्यर्थ. । सवा निजावत ॥ ५८ । वि दृपकः । वेपते से हदय कस्या' वेलाया तस्य जपत्रस्यानभवना वयस्पेन नाम ग्रामिति ॥ राआ। उन्मनसमुत्कण्ठितम् ॥ विदृपयाः । हा कथन २यते। भो , दिव्यं शट तर्जपत्रं गतमुवंशीमार्गेण ॥ गापू नकोधम् । प्रमा असावधान । 'प्रमादोऽनवधानता' इति निकाण्डी । धयो मू । मृत :- बालिशा.' इति मैव ॥ विदृपकः । ननु विचिनुहि ॥ विदृपकाना गये । -त्र का भवेत् ॥ औशीनरी कारिसराजपुत्री ॥ औशीनरी,। हदति चट ·द्वितीयोऽङ्कः। ५३ चेटी-अलीअं किं माए भट्टिणी विण्णविदपुव्वा । देवी-तेणे हि लदाविडवन्तरिदा सुणिम्सं दाव वीसम्भमा न्तिदाई जं नुए कहिदं सच्चं ण वेत्ति । चंटी-जं देवीए रुचदि । देवी-(परिकम्य पुरस्तादवलोक्यं च ।) णिउणिए, किं णु एवं वत्तं णवचीअरं विअ इदो दक्षिणमारुदेण आणीअदि । चेटी (विभाव्य )) भट्टिणि, पडिवत्तणविभाविदक्खरं भुजवत्तं क्यु पदम् । हन्त, कहं देवीए एव्व णेउरकोडिलग्गम् । . (गृहीत्वा) कहं वाचीअदु पदम् । देवी अवलोएहि दाव पदम् । जदि अविरुद्धं नदो मुणिम्सम् । १. अलीकं किं. मया भगिनी विज्ञापितपूर्वा । २. तेन हि लताविटपान्तरिता श्रोग्ये नावहिश्रम्भगत्रितानि यत्त्वया कथितं मन्यं न नि । ३. यदेव्या गेचते । ४: निपुणिक. कि. न्वतन्यत्रं नव वमिवतो दक्षिणमामनेना नीयते । ५. भट्टिनि, परिवर्तन विभाबिताक्षरं भृजपत्र बल्येतत् । हन्त, कथ देव्या सत्र नृपुरकोटिलग्नम् । कथं वाच्यतामनत ।. ६. अवलोकय नावदेतत् । याद अविरद्ध नदा प्रोग्य । प्रत्यामन्त्रणम् । नियुणिके, गन्य कि लट् विशनार्यमाणवकगहायों दस्यमा महागजः ॥ चटी। अलीकं कि मया महिनी विज्ञापितप । महिना गजम- हिशी ॥दवी । तेन हि लनाविटपान्तरिता श्रो'ये ताजियम्भमन्त्रितानि यत्त्वया 'कषित गर न वति ॥ चटी। यहव्या गेचते ॥श्वी । निपुणिक, कि वेत- पत्र नवचर्चावणियलो दक्षिणमाम्तेनानागते । पत्न' इति पदाहिना वा पाट: ॥ चटी । भारनि, परिवर्तन विभाषिताक्षरं . भूजपनं यल्वेनन् । हन्न, कथ ठेव्या एव पुरकोटिलग्नम् । कथं वाच्यतामेनन् । देवी । अवलोकया नाय- ॥

·५४ विक्रमोर्वशीये। चेटी-(तथा कृत्वा ।) भट्टिणि, तं एवं कोलीणं विअम्भदि । भट्टारअं उद्दिसिअ उव्वमीअक्खरो कव्वबन्धो ति तक्केमि । अज- माणवअप्पमादादो अम्हाणं हत्थं आगदम् । देवी-णं गिहीदत्था होहि । (चेटी वाचयति ।) देवी-देण एव्व उवआरेण तं अच्छाराकामुअं पेक्खम्ह । चटी-जं देवी आणवेदि । (इति परिजनमहिते लतागृहं परिकामतः ।) विपकः- भो वअम्स, किं एवं पवणवसगामि पमदवणस- मीवगदक्कीडापव्वदपज्जन्ते दीसदि । राजा--(उत्थाय ।) भगवन् वसन्तसख मलयानिल, वासार्थ हर संभृतं सुरभि यत्पोप्पं रजो वीरुधां कि मिथ्या भवतो हृतेन दयितास्नेहवहस्तेन मे । १. देवि, तदेतत्कौलीनं विजृम्भते । भट्टारकमुद्दिश्य उर्वश्यक्षरः काव्यबन्ध इति तर्कयामि । आर्यमाणवकप्रमादादावयोर्हस्तमागतम् । '२. ननु गृहीतार्था भव । ३. एतनवोपका(चा रेण तमप्सरःकामुकं प्रक्षावहे । ४. यदेव्याज्ञापयति । ५. भो वयस्य, किमेतत्पवनयशगामि प्रमदवनसमीपगतक्रीडापर्वतपर्यन्ते रश्यते । देतत् । यदि अविरुद्धं तदा श्रोष्ये ॥ चेटी। देवी, तदेतत्कालीनं विजृम्भते । 'स्या- कोलीनं लोकवादः' इति त्रिकाण्डी । भट्टारकमुद्दिश्य उर्वश्यक्षरः काव्यवन्ध इति तकयामि । 'राजा भट्टारको वः' इत्यमरः । आर्यमाणवर्कप्रमादादम्माकं हस्तमाग- नम् ॥ देवी। ननु गृहीतार्थ भव ॥ देवी । एतेनैवोपकारेण, उपचारेण वा, तम- प्सरःकामुकं प्रेक्षावहे ॥ चेटी। यद्देव्याज्ञापयति ॥ विदूषकः। भो वयस्य, किमेत- त्पवनक्शगामि प्रमदवनसमीपगतक्रीडापर्वतपर्यन्ते दृदयं ते ॥ वासार्थमिति । मु.

·द्वितीयोऽङ्कः । जानीते हि भवान्विनोदनशतैरेवंविधैर्धारित कामात जनमञ्जसाभिभवितुं नालम्बितप्रार्थनम् ।। १९ ॥ निपुणिका-भट्टिणि, पदस्स एव्व अण्णेसणं वदि । देवी--पेखामि । विदपकः- भो, मिलाअमाणकेसरच्छविणा मोरपिच्छेण वि- प्पलद्धोमि ! गजा-सर्वथा हृतोऽस्मि मन्दभाग्यः । देवी (मर सोपमृत्य ।) अजउत्त, अलं आवेगेण । एदं एव्व तं भुजवत्तम् । गजा-(ममभ्रममान्मगतम् ।) अये, इयं देवी । (प्रकाशम् ।) खा- गतं दये। १. भट्टिनि, एतम्यवान्वपण वर्तते । • ग्रक्ष। 3. भोः मलायमानकमग्न् छविना मायूरपिच्छेन विग्रलब्धोऽस्मि । ८ आर्यपुत्र, अलमावगेन । एतदेव तदर्जपत्रम । मि नगन्धि योग पुष्पम्बन्धि मनं वनं मचिनं वा वीरुधा लताना रजः पराग वामाथ सौगन्याय हर नय । मिथ्याहतन निरर्थक नीतेन में मम दयितायाः प्रियायाः महम्बहरतेन महरसूचको य. स्वहस्तो लक्षणया म्वहस्तलेखम्तन भवन- नव किम । कि प्रयोजनमित्यर्थः । वीरुपुष्परजोहरणे हि ते सांगायलाभोऽपि भवि यनि । लबहरणे नु ते न केवलं न लामः मन्युत मादग्विधषधाधमाऽपि प्रम- ज्नति न त्वयनाशं विधेयमिति भाव. । हि यतः भवानविधविनोदनगत हस्त- टेबचित्रफल कादिभिधीन बिहिन भावनम् । आलम्बिना अङ्गीकृता प्रार्थना येन नं कामान जनमनगा तन्यतोऽभिवितुं पगभवितुं न जानीते । अभिभवितुं न जानति दमनमा समिति वा । अनचावश्यं लेखो न नेय इति भावः । निजदाक्षिण्यरक्षणायापि ननाग्बिंधयमिति रहम्यम् । 'अन्नमा तन्वतृर्णयोः' ति विद ॥ १९ ॥ निपुणिका । भटिनि, एनस्थवान्वेषणं वर्तते ॥ देवी । प्रक्ष। विदृषकः। माः, म्लायमानगर कछावना मयूमपन्छेन विप्रलब्धोऽम्मि ॥ देवी । आर्यपुत्र, अलमावगेन । एतदेव नद्भूर्जपत्रम् । 'आर्यपुत्र' इति पनि प्रति पन्या सुबुद्धि । ऊठाया देवि दयिते पुमानाह प्रिया प्रति । आर्यपुत्र वि.

·विक्रमोर्वशीये देवी-दुरागदं दाणिं संवुत्तम् । राजा-(जनान्तिकम् ।) वयंस्य, किमत्र प्रतिविधानम् । विदृपकः-(जनान्तिकम् ।) लोत्तेणं सूइदम्स कुम्भिलअस्स अस्थि वा पडिवअणम् । राजा-(अपवार्य ।) मृढ, नायं परिहासकालः । (प्रकाशम् ।) नेदं पत्रं मया मृग्यते । तत्खलु मन्त्रपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः । देवी-जुजदि अत्तणो सोहागं पच्छादेदुम् । विदृपकः-भोदि, तुवरेहि से भोअणम् । पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु। देवी-णिउणिए, सोहणं खु बह्मणेण आसासिदो वअस्सो । विदृपकः-णं पेक्ख । आसासिदो वअम्सो चित्तभोअणेण । गजा---मूर्ख, बलादपराधिनं मामापादयसि । १. दुरागतमिदानी संवृत्तम् । २. लोप्वेण सूचितम्य कुम्भीरकम्यास्ति वा प्रतिवचनम् । ३. युज्यत आत्मनः मौभाग्यं ग्रन्छादयितुम् । ४. भवति, त्वरयम्वाम्य भोजनम् । पित्तोपशमनेन म्वस्थो भवतु । ५. निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वामितो वयम्यः । ६. ननु प्रेक्षम्व | आश्वासितो वयम्यश्चित्रभोजनन । च जीये नाथ सायाह वहभम् ॥' इति सागरोक्तः ॥ देवी। दरागतमिदानी सवृत्तम ॥ प्रतिविधानं प्रतीकार. ॥ विदूपकः । लो वेट, सृचिनस्य कुम्भीर- कस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । लोप्त चोरितद्रव्यांगभूत वन्तु । 'दासी' इति भापायां प्रसिद्धम् । 'स्तेयं लोप्नं च तद्धनम्' इति त्रिकाण्डी । कुम्भीरकश्चोरः । 'कुम्भीरको गादपदस्तस्करच मलिम्बुचः।' इति कोपः॥ मृग्यतेऽन्विायते। आरम्भ उद्योगः।। देवी । युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् ॥ विदूषकः । भवति, सरयम्वास्य भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ देवी। निपुणिके. शोभनं एक ब्राह्मणेनावासितो वयस्यः । वयम्यः सखा ॥ विदाकः । ननु प्रेक्षस्व ।

·द्वितीयोऽङ्कः । ५७ -- देवी–त्थि भवदो अवराहो । अहं एव्व अवराद्धा । जा पडिऊलदंसणा भवि अग्गदो चिट्ठामि । इदो गमिम्सम् । (इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता ।) राजा- अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥ ( इति पादयो पतति.). देवी-- (आत्मगतम् ।) मा खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णविद्धपच्छादावस्स भापनि । (हति राजानमपहाय सपरिवाग नियान्ता ।) विदपकः--पाउमणदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी । ण उद्देहि । गजा-उत्थाय ।) वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य । प्रियवचनकृतोऽपि योपिनां दथितजनानुनया रसाहते। १.. नाम्नि भवतो पगधः । अहमवापगडा । या प्रतिकृलदर्शना भृन्या अग्रतनिधाम । एतो गमिष्यामि । २. मा खल घुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । कि तु दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापम्य विमान । ३. प्रावृण्नदीपात्रमन्ना गता देवी । नत्तिष्ट । आश्वागिनी वयचित्रभाजनेन॥ देवी नास्ति नवतोय. जर मनाया। या प्रतिकुलदर्शना भूवा अग्रामिष्यामि । नो गमिनामि ॥ अपगधी नाम- ति। संरम्भात्ताधान् । खापराधमेव द्रटयति-मव्य. सेवाही जन कुपित कारः संजाताम्येति कापनः कोववान । 'नंदम्ब मजानम-' इनानन्यवरः । दान निरपराधः कथं नु । तयांच प्रभुको वान्यथानुपपायव दानापगयो निचायत इति भावः।। . . . देवी। मा ब- लघुदया अनुनयं व मन्ये । किनु दाक्षिण्यकृत पश्चात्तापम्य विभाम ॥ विदृपकः । पानीव अप्रसन्ना गता देवी । न तट प्रियवचनकृत इति । प्रियवचन. कृ... मपादिता दयितजनानुनयः प्रियजन.

·विक्रमोर्वशीये प्रविशति हृदयं न तद्विदां मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥ २१ ॥ विदृपकः- अणुऊलं एब्ब एदं भवदो । ण हु अक्खिदुक्खि- दम्स पमुहे दीवसिहा सहेदि। राजा-मैवम् । उर्वशीगतमनसोऽपि मम देव्यां स एव बहु- मानः । किं तु प्रणिपातलङ्घनादहमस्यां धैर्य नवलम्बिप्ये । विदृपकः-चिट्ठदु दाव धीरता । बुभुक्खिदबह्मणम्स जीविद अवलम्बद भवम् । समओ खु ण्हाणभोअणे सेविदुम् । राजा-(ऊर्वमवलोक्य ।) कथमधे गतं दिवसस्य । अतः खलु उप्णातः शिशिरे निषीदति तरोमूलालवाले शिखी निर्भिद्योपरि कर्णिकारमुकुलान्याशेरत पट्पदाः । तप्तं वारि विहाय तीरनलिनी कारण्डवः सेवते क्रीडावेश्मनि चैष पञ्जरशुकः क्लान्तो जलं याचते ॥ २२ ॥ (इति निकान्ती) द्वितीयोऽङ्कः। १. अनुकूलमेवैतद्वतः । न खल्वक्षिदुःखितम्य प्रमुख दीपशिखा सहते । २. तिष्ठतु तावद्धीरता । बुभुक्षितबामणस्य जीवितमवलम्बतां भवान । समयः खलु स्नानभोजने मेवितुम् । कृतं प्रसादनं रमादनुरागाइते योपिता हृदय न प्रविशति हृदयगमो न भवति । कृत्रिमरागणाहायलोहितादिना वर्णेन योजितो जती मणिः स्फटिकादिन्नदिदा परीक्षकाणा यथा मनोहरो न भवति ॥ २१॥ विदृपकः । अनुकूलमेवैतद्भवत । गं राल्वक्षिदुःखितस्य प्रमुख दीपशिखा सहते । आक्षदुःखितस्य इत्यत्र प्राकृते पूर्वनिपातानियमाहुःखिताक्षस्यांत विधेयम् ॥ विदृपकः । तिष्ठतु नाबद्धीनता । बुभुक्षित ब्राह्मणस्य जीवितमवलम्बता भवान् । समय. खलु मानभोजनं भवितुम् ॥ मध्याह्नमवाह-उपणात इति । उष्णातो धर्मपीडितः। शिशिरे शीत है। मूलाल.

·द्वितीयोऽङ्कः। ५९ बाले मृलकृत जलाधारे । 'स्या दाव्यालमावालमावापः' इति त्रिकाण्डी । शिसी मयूरः । 'शिसावल शिली केकी' इति मैव । निप्रीदन्युपविशति । कर्णिकारमुकु. जान परिन्याधान्य रक्षकलिका । पथ द्रुमोत्पलः । कणिकारः परिव्याधः' इति त्रिकाली निभिद्य विदाय। पटपदा प्रमगः । इन्दिन्दिरालिपट चरणचचरीकालिनो ट्रिरेफा छ ।' इति हलायुधः । कारण 'बादः पक्षिविशेषः । तेषा विशेषा हारीतो मद्ः कारण्टव इन्वः ।' इति त्रिकाण्टी ॥ २२ ॥ इति श्रीमद्विन्दुवृन्दपुरं- दरयाय जुकप्रवरश्रीश्रिम्बेकरोपनामकमौनिकुलमालिमण्डनश्रीर- इनाथदीक्षितकुक्षिजविबुधवग्श्रीवालकृष्णदीक्षिताङ्गजरङ्गनाथ- विरचितायां विक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां द्वितीयावोन्मेषः ॥

·" तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशतो भरतशिप्यो ।) प्रथमः-सखे पेलव, अग्निशरणाद्गच्छता महेन्द्रमन्दिरमुपा- ध्यायेन त्वमासनं ग्राहितः । अहमग्निशरणरक्षार्थ स्थापितः । ततः पृच्छामि गुरोः प्रयोगेण देवपरिषदाराधिता न वेति । द्वितीयः-गालव, ण आणे कहं आराधिता भोदि । तस्सि उण सरस्सईकिदकव्वबन्धे लच्छीसवरे उभ्वसी तेसु तेसु रसन्तरेसु उम्माइआ आसि। प्रथमः-सदोषावकाश इव वाक्यशेपः । द्वितीयः-आम । ताण वअणं पमादक्स्वलिदं आसि । प्रथमः-किमिव । द्वितीयः-- लच्छीभूमिआए वट्टमाणा उध्वसी वारुणीभूमिआए चट्टमाणाए मेणआए. पुच्छिदा । समागदा तेलोकपारपा सकेसवा लोअवाला । कदमस्सि दे हिअआहिणिवेसो त्ति । १. गालव, न जाने कथमागधिता भवति । तम्मिन्पुनः मरम्वीकृत- काव्यबन्ध लक्ष्मीस्वयंवरे उर्वशी तेषु तेषु ग्मान्तपन्मादितामीत् । २. आग । तम्या वचनं प्रमादम्वलितमासीत् । ३. लक्ष्मीभूमिकया वर्तगाना उर्वशी वारुणीभृमिकया वर्तमानया मेनकया गृष्टा । ममागताबैलोक्यपुरुषाः सकेगवा लोकपालाः । कतम्मिन्ने हृदयाभि- निवेश इति । । इदानी पलवगालवाख्यभरतमुनिशिध्यमुखेन गज्ञः पुनरुवगीगमागम्सचनाय तत्प्रवेशं तावदाह-ततः प्रविशात इति । प्रथमः । शरणं गृहम् । 'शरण प्रदरक्षित्रोः शरण रक्षणे वधे ।' इति विश्वलोचनः । प्रयोगण लक्ष्मीम्बयंवरा- २. एम.पण । परिणत्गभा । 'समज्या परिपत्' इत्यमरः ॥ द्वितीयः। गालव, न आने कथमाराधिता भवति । तन्मिन्पुनः सरस्वतीकृतकाव्यनन्धे लक्ष्मी- स्वयंवरे उर्वशी तेषु रगान्तरेपन्मादितामीत् ॥ द्वितीयः । आमेति स्मरणे : 'आमानुगुण्य स्मरणे' इति त्रिकाण्टी । तस्या वचन प्रमादम्वन्दितमासीत् ।। द्वितीयः । लक्ष्मीभूमिकया वर्तमाना उर्वशी वारुणीभूमिकया वर्तमानया मेन- ·तृतीयोऽङ्कः। प्रथमः-ततस्ततः । द्वितीयः-ताए पुरिसोत्तने तिं भणिवे पुरूरवसि त्ति णि- गदा काणी। प्रथमः-भवितव्यतानुविधायीनि बुद्धीन्द्रियाणि । स ताम- भिक्रुद्धो मुनिः । द्वितीयः-सत्ता यज्झापण । महिन्देण उण अणुगिहीदा। प्रथमः- कथमिव । द्वितीयः- जेणं मम तुप उवदेसो लविदो तेण ण दे दिव्वं ठाणं हविम्सदि ति उवझाअम्स सआसादो सावो । पुरंदरेण उण लज्जावणदमुहि उवासि पेविखअ एवं भणिदम्-'जम्सि बद्ध- भानासि तुमं तम्स मे 'रणामहाअस्स रापसिणो पिअं करणिलं । ता दावतु पुरुरवस जहाकामं उवचिट्ट जाव सो पडिदिट्टमंताणो भोदि' त्ति । १. तम्याः पुरुषोत्तम नाय एमरवाति निर्गता वाणी । २ गमा नपा यायन । हरण पुनानगृहाता । ३. यन मम त्वयोपशो निम्तन न त दिव्य स्थान भविष्यतीन्यु- पाध्यायस्य मकागाच्छाप. । पुग्ण पुनर्लज्जावनतमुग्बीमुवी पथ्यवं मणितम् यस्मिन्वहभागासि तम्य में गणमहायम्य गर्प. पिय करणीयम् । तत्तावन्च पुरग्बन गयाकाममुपनिष्ठम्य यावन्म परिमनाना भवति' इति । . कया पृष्ठा । समागमात्रलोक्यपुम्पाः गगवा लोकपाला । कतमाम्मरते वदया. भिनित्रया दनि । भमिका वेपपरिग्रहः । भूमिका र बनाया म्यान्मय॑न्तपरिग्रहे ।' इति वियः ॥ द्वितीयः । नग्मा पुष्पोनम ति मणितव्य पुरुरवीति निर्गता • वाणी ॥ प्रथमः । भवितव्य नानुविधायर्यानि भाव्यनुमारीणि ॥ द्वितीयः । गता रपा यायेम । महेन्द्रश पुनर नुगृहीता ।। द्वितीयः। येन मम न्ययोपदेशो लटि- तस्तेन न नं दिव्य म्यानं भविष्यती युपा यायम्य मक्याच्छापः । पुरदरेण पुन• लज्जावनतमुखीनशी प्रेयव भागतम्-'यन्मिन्बद्धभावामि त्वं तम्य में गणमहा- ·६२ विक्रमोर्वशीये प्रथमः-सदृशं पुरुषान्तरवेदिनो महेन्द्रस्य । द्वितीयः- (मूर्यमवलोक्य ।) कंधापसङ्गेण अवरद्धा अहिसे- अवेला । ता वज्झाअम्स पास्सवत्तिणो होम । (हति निष्क्रान्ती) विष्कम्भकः। (ततः प्रविशति कञ्चकी !) कञ्चुकी- सर्वः कल्पे वयसि यतते लव्युमर्थान्कुटुम्बी पश्चात्पुत्ररपहृतभरः कल्पते विश्रमायं । अस्माकं तु प्रतिदिनमियं सादयन्ती प्रतिष्ठा सेवा कारापरिणतिरभृत्स्त्रीपु कष्टोऽधिकारः ॥ १ ॥ . १. कथान-ननेनापगद्धाभिपकवला तदपाध्यायम्य ।. पाचवर्तिनी भवावः । .. ॥ यस्य गजेपः प्रियं करणीयम् । तत्तावत्वं पुरूरवसं यथाकाममुपतिष्ठस्व यावत्स परि. हामंतानो भवति' इति ॥ द्वितीयः । कथाप्रसानापराद्धाभिषेकवेला । तदुपाध्या- यस्य पाश्रवर्तिनी भवावः ॥ विष्कम्भक इति । तालक्षणं, चाभणद्विश्वना- थकविराज---'वृत्तवर्तिप्यमाणाना कथाशाना निदर्शकः । संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावतन्य कार्तितः ॥ मध्येन मयमा या वा पात्राम्या संप्रयोजितः । शुद्धः स्यात्स तु मंकीर्णो नाचमध्यमकल्पितः ॥' इति ॥ कञ्चकीति । कनकिलक्षणं दशरूपकादा-'अन्त-पुरचरो गज्ञो' बुद्धो विप्रो गुणान्वितः । उक्तिप्रत्युक्तिकुशल: कनकीत्यभिधीयते ॥' इति ॥ सर्वः कल्प इति । सर्वः कुटुम्बी। कल्प समर्थे । 'कृपू सामथ्र्य' इति धातुः । वयनि तारुण्ये । अर्थान्द्रव्याणि विषयान्वा । लब्धं प्राप्तुं यतते प्रयत्नवान्भवति । 'अर्थः प्रयोजने वित्त हेलभिप्रायवस्तुपु । शब्दाभि- धेयविषये स्यानिवत्तिप्रकारयोः ॥ इति विश्वलोचनः । पश्चात्तारुण्योत्तरे वयसि पुबैरपहृतभरो हातकुटुम्बभारो विश्रमाय विधान्य कापते भवति । अम्माकं त्विय सेवा प्रतिष्टा, प्रकण स्था स्थिति प्रतिष्टा, विश्रमावस्थानं सादयन्ती नाशयन्ती । 'मादयन्ती शरीरम्' इत्यपि पाट. । शरीर पीडयन्तीत्यर्थः । कागपरिणतिबन्धनालयरूपाभूत् । 'काकुः परिणतिः' इत्यपि पाटः । दीनभाषि- तरूपः परिणामोऽभूत् । स्त्रीपु विषयेऽधिकारः कष्टः । कष्टदायीत्यर्थः । यतो वा- .

·तृतीयोऽङ्कः । ६३ (परिक्रम्य ।) आदिष्टोऽस्मि सनियमया काशिराजपुत्र्या-यथा 'व्रत- संपादनाय मया मानमुत्सृज्य निपुणिकामुवेन पूर्व याचितो महारी- जः। तदेव मद्वचनाद्विज्ञापय' इति यावदहमवसितसंध्याकार्य महा- राजं पश्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) रमणीयः खलु दिवसाव- सानवृत्तान्तो राजवेश्मनि । उत्कीर्णा इव वासयटिपु निगानिद्रालसा बर्हिणो धूपैर्जालविनिःसृतवेलभयः संदिग्धपारावताः । आचारप्रयतः सपुष्पवलिपु स्थानेषु चाचिप्मतीः संध्यामङ्गलदीपिका विभजते शुद्धान्तवृद्धो जनः ।। २ ।। (नेपथ्याभिमुखं दृष्ट्वा ।) अये, इत एव प्रस्थितो देवः । परिजनवनिताकराप्तिाभिः परिवृत एप विभाति दीपिकाभिः। गिरिरिव गतिमानपक्षसादा- दनुतटपुष्पितकर्णिकारयष्टिः ॥ ३ ॥ यावदेनमवलोकनमार्ग स्थितः प्रतिपालयामि । .. धकेऽपि मुक्ति. सतरा नास्तीति भाव ॥१॥ अगित ममाप्तम् । नान्त. प्रकारः । 'वृत्तान्तो भयकात्स्न्यं म्यादपि ज्वालामकारयोः' इति विचलोचनः । उत्कीर्णा इति । उन्कीणाटक व्यक्तीकृतम्वरूपाः । वामर्याप्टर पक्षिनिवामार्थ निखातच्छत्राकारवगेयु चर्हिणा मयूग. । 'मयूगे वर्टिगो वह नामकण्ठो भुज- अभुक्' इत्यमरः । जालेल्या गवाक्षेभ्यो नि:मृतरादिधपर्वलभय चन्द्रशा- लाख्यानि शिरोगृहाणि । सदिग्या. नायता. पागवताः कपाता यत्र । 'जालं तु क्षारकानायगवाक्ष दम्भवृक्षयो.' इति विलोचन. । 'वलमी चन्द्रशा- लिका' इति विकाण्डीशेपः । ‘पागवतः कलरवः कपोतः' इति त्रिकामा । .आचारे प्रगतम्त परः, सदाचारपवित्रों वा । 'पवित्रः प्रयत. पृन' इति त्रिकाण्डी। सपुष्पालपुमकुमुमोपहारेषु । 'बलि पूजोपहार यो.' इति च मा 'शुद्धान्तश्चा- वरोधश्च' इति च ॥ २॥ परिजनेति । पक्षमाद पक्षच्छेदः । पञ्चान्न । कर्णि- .

·६४ विक्रमोर्वशीये (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः सपरिवारो राजा विदूषकश्च ।) राजा--(आत्मगतम् ।). कार्यान्तरितोत्कण्ठं दिनं मया नीतमनतिकृच्छेण । अविनोददीर्घयामा कथं नु रात्रिर्गमयितव्या ॥ ४ ॥ कञ्चकी—(उपगम्य ।) जयतु जग्मतु देवः । देव, देवी वि- ज्ञापयति-'मणिहर्म्यपृष्ठे सुदर्शनश्चन्द्रः । तत्र संनिहितेन देवेन प्रतिपालयितुमिच्छामि यावद्रोहिणीसंयोगः' इति । . राजा-विज्ञाप्यतां देवी यस्तव च्छन्द इति । कञ्चकी-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः ।) राजा-वयस्य, किं परमार्थत एव देव्या व्रतनिमित्तोऽय- मारम्भः स्यात् । विदृपकः-तकेमि संजादपञ्चाद्दावा 'अत्तभोदी वदव्यबदे- सेण तत्तभवदो पणिपादलवणं पजिदुकामात्ति । राजा-- उपपन्नं भवानाहः। तथा हि । अवधूतप्रणिपाताः पश्चात्संतप्यमानमनसोऽपि । निभृतैर्व्यपत्रपन्ते दयितानुशयमनविन्यः ।। '५ ॥ तदादेशय मणिहर्म्यपृष्ठस्य मार्गम् । १. नकयामि मजातपधात्तापा अत्रनवता व्रतव्यपदेशन तत्रभवत. प्रणिपानलद्धन प्रमाएकामेति । कारगटयो वक्षोत्पलान्याशाखाः ॥ ३ ॥ कार्यान्तरितति । कार्य राजक- त्यरन्तरिता स्थगिता उत्कण्ठा यम्मिन् । 'उत्कण्ठात्कालिक समे' इत्यमर. । अ- नतिकण पत्कटेन । स्यात्कष्ट कृन्छमामीलम्' इति स: । अविनोदाऽसतीपः ॥४॥मुदर्शन. शोमनदर्शनः, मुखेन देशत इति वा । छन्दोऽभित्रायः॥ अमिलाम इति यावत् । 'अभिप्रायवशौ छन्दो' इति विका॥ विदृषकः । नकवामि संजातपश्चात्तापा अत्रभवती 'बतव्यपदेशेन तत्रभवतः ‘प्रणिपातलन प्रना- कामेति । व्यपदेशो मिषम् ॥ उपपन्न युक्तम् ॥ अवधूतप्रणिपाता इति । अवधूतस्तिरस्कृतः । निभृतगुप्तः । दयितविपया र नुशवः पश्चात्तापर्चपत्रपन्त ले. जन्ते । 'विविवरनुतप्यन्ते' इति पाठे विविधनानाप्रकारकर्दयितानुनयः प्रियान- " ·तृतीयोऽङ्कः । ६५ विपकः-ईदो इदो एदु भवम् । इमिणा गङ्गातरङ्गसिसिरेण फलिअमाणिसिलासोवाणेण आरोहदु भवं सव्वदा रमणीअं मणिह- म्मपिअलम् । (राजा आगेहति । मर्वे सोपानारोहणं नाटयन्ति ।) विपकः--(निरूपग ) पचासण्णेण चन्दोदएण होदव्यम् । जह तिमिरेण अदिरेचीप्रमाणं पुव्वदिसामुहं आलोहिअप्पहं दीसदि। राजा-सम्यम्भवान्मन्यते । उदयगृढशशाङ्कमरीचिभि- म्तमसि दृरतरं प्रतिसारिते। अलकमंयमनादिव लोचने । हरति मे हरिवाहनदिमम्खम् ॥ ६॥ विपकः-ही ही । भो, एसो खण्डमोदअसरिसो उदिदो राआ ओमधीणम् । . १. रत इत पतु नवान । अनेन गगातग्नागिशिरण म्फटिकमणिशिला माननागेहत भवान्मनदा रगीय मणिहर्म्यपृष्टतलम् । २ प्रत्यासन्न चन्द्रोदयन भवितव्यग । यथा तिमिरणानिरिच्यमानं वृदिगामुखमालोहितग्रम ध्यते । ३. ही हो भो.. प साटमोदकमा उदितो गजा ओपथी- नाम । बानुन मन्ते पानापामा भन्नि । 'दाद्रपानुनापानुबन्ध बनुशय. पुमान' इति विलोचनः ॥ ५ ॥ विदृपकः । न त एतु भवान् । अनेन गमातर- शिगिरेफटिकमणिगिलासोपाना रोहतं भवान्गर्वदा रमणीयं मणिहम्यपृष्टत- लन ॥ विदृपकः । बागान जन्मोदयन भवितव्यम । यथा तिमिरेणातिरि. मानं दिशामगारोहितप्रयं श्यने ॥ उदयगृढति । उदयगृटा.उदना- पनि छन्नाः । परनामन्यन्तम् । प्रतिगारिने अंगकृते । अलकानां केगाना नगमनाचियमनात । इग्विादन इन्द्र. । 'सम्भमंदी हरियः' इति त्रिका दी॥६॥ विदृपकः ।दी हीन्यांश्चय । 'ही ही चित्र म्यानाम्' इति सागर । भोः, एप ·विक्रमोर्वशीये गजा-(सम्मितम् ।) सर्वत्रौदरिकस्याभ्यवहायमेव विषयः । (प्राजलि: प्रणम्य ।) भगवन् ऋक्षराज, रविमाविशते सतां क्रियायै सुधया तर्पयते पितृन्मुरांश्च । तमसां निशि मूर्च्छतां निहन्त्रे हरचूडानिहितात्मने नमस्ते ॥ ७ ॥ विदृपकः-- भो, बम्हणसंकामिदक्खरेण दे पिदामहेण अ- व्भणुण्णादो सि । ता आसणगदो होहि । जेण अहं वि सुहासीणो होमि । राजा-(विदूषकवचनं परिगृह्योपविष्टः परिजनं विलोक्य ।) अभि- व्यक्तायां चन्द्रिकायां किं दीपिकापौनरुक्तयेन । तद्विश्राम्यन्तु भवत्यः । परिजनः-जं देव आणवेदि। (इति निष्क्रान्तः ।), राजा-(चन्द्रमवलोक्य ।) वयस्य, परं मुहूर्तादागमनं देव्याः । तद्विविक्ते कथयामि स्वामवस्थाम् । १. भोः, ब्रामणमक्रामिताक्षरण ते पितामहेनाभ्यनुज्ञातोऽसि । तदामन- गतो भव । येनाहमपि सुरवासीनो भवामि । २. यद्दव आज्ञापयति । खण्डमोदकरादश उदितो राजा ओपीनाम् ॥ औदरिकस्योदरकस्य(2)। 'आयुनः स्यादौदरिकः' इति त्रिकाण्टी । कक्षराजश्चन्द्रः । 'नक्षत्रमृक्षं भं तारा' इति सा ॥ रविमाविशत इति । सता साधूना कियायै दार्शिकपिण्डपितृयज्ञादि- क्रियाहेतवे रविमाविशते सूर्य संगतवते । 'रुचिमावहते' इति पाठे साधूना क्रि. • यायै कर्मकरणाय रुचि प्रीतिमावहते कुर्वाणाय । मुधयामृतेन पितृनग्निप्वात्तादी- न्सुरांश्च देवास्तपंगते प्रीणयते । पितृदेवतर्पणं च 'प्रथमा पिबते वहिः' इत्यादि सोमात्पत्ती सुप्रसिद्धम् । हरायां निहित आत्मा कालात्मको देहो येन ॥७॥ विदूषकः । भोः, ब्राह्मणसनामिताक्षरेण ते पितामहेनाभ्यनुज्ञातोऽसि । पिता- महश्चन्द्रः । अभ्यनुज्ञानुमतिः । तदासनगतो भव । यनाहमपि मुखासीनो भवा- मि ॥ परिजनः । यद्दव आज्ञापयति ॥ विदृपकः । भोः, न दृश्यत एपा ।

·तृतीयोऽङ्कः। ६७ विपकः - भो. ण दीसदि एसा । किं दु ताए तारिस अणुगों पेकिग्वअ सक्कं वग्बु आसाबन्धेण अत्ताण धारिदुम् । गजर ----[वमेतत् । बलवान्पुनर्मम मनसोऽभितापः । नद्या इव प्रवाहो विषमशिलासंकटम्ग्वलितवेगः । विनितसमागमसुखो मनसिशयस्त्वनुगुणो भवति ॥ ८ ॥ विदपकः-जहा परिहीअमाणहि अङ्गेहि सोहसि तहा अच्छ: रेहि समागमं दे पेक्वामि । गजा--(निमित्तं मृचयन् ।) वचोभिरागाजननैर्भवानिव गुरुव्यथम् । अयमापन्दितांदुराश्वासयति दक्षिणः ।। ९ ।। विदृषक: कम्बु अण्णहा बम्हणम्स वअणं भोदि । (राजा सप्रत्याशस्तिष्टति ।) न दरयत एपा । कि तु तम्यास्तादृशमनुगग प्रक्ष्य शक्यं वल्याशाबन्धनान्मान धारयितुम् । २ यथा परिदीयमाणः गोमम तथा मगेभिः ममागमं . त प्रक्ष। ३. न वल्वन्यथा ब्राह्मणम्य वचन भवति । त्रि तु तम्याम्नादगम गगं प्रेक्ष्य शक्यं बवाशाबन्धनात्मानं धारीयतुम ॥ नद्या इवति।. विषया निम्रोन्नताः शिलानपं मकटं नत्र म्बन्टिनवंगः प्रतिबंद्धरयः मनमिशयः काम. ॥ ८ ॥ विदृपकः । यथा, परिहीयमाण: गोभने तथाप्मभिः समागमं तं प्रेक्ष ॥ निमिनं शकुनम्बम्पम ॥ वचोभि- 'रिति । आशाजननचीभिभवानिव दक्षिणोऽपमयोऽयं बाहगम्पन्दितः स्फुर- गागरन्यथमान्मामा मामयति समाधन । दक्षिणचतुरो हि दुःखितमाश्वाय. यति । 'आधामयति मे मन.' इत्यपि वचिवाटः स्फुटार्थः ॥ ९ ॥ विदृपकः । न खल्वन्यथा बादाणम्य वचनं भवति । अभिमग्णवेषः प्रियं प्रति गमनोचिनो वि.

·विक्रमोर्वशीये (ततः प्रविशत्याकाशयानेन कृताभिसरणवेषा उर्वशी चित्रलेखा च ।) उर्वशी-(आत्मानं विलोक्य ।) सहि, रोअदि दे मे असं मोत्ताहरणभृसिदो णीलंसुअपरिग्गहो अहिसारिआवेसो । चित्रलेखा–णत्थि मे वाआविहवो पसंसिदुम् । इदं तु चिन्ते- मि । अवि णाम अहं एव्व पुरूरवा भवेअंति । उर्वशी--महि, असमन्था काबु अहम् । तुम आणेहि तं सिग्धम् । गहि मं तम्स वा मुहअम्स वसदिम । चित्रलेखा- णं पडिविम्बिअं विअ जामिणीजमुणाप केलास- मिहरसस्सिरीअंदे पिअदमम्स भवणं उवगदम्ह । ' १. मग्वि, गचत ते मध्य मुक्ताभरणभूषितो नीलांगुवपरिग्रहोऽभि- मारिकावषः । २ नास्ति मे वाग्विभवः गगमितुम् । ददं तु चिन्तयामि । अपि नामाहमेव पुरुरवा भययमिति । ३. मग्वि, असमर्था खल्वहम । त्वमानय त शीघ्रम् । नय मां तम्या वा सुभगम्य वमतिम् । ४. ननु प्रतिविम्बितमिव यामिनीयमुनायां कैलामशिखरमश्रीक ते प्रिय- नमम्य भवनमुपगते म्व. । . येषः ॥ उर्वशी। सखि, रोचते ते मऽयं मुक्ताभरणभूपितो नीलाकुशपरिग्रहो- ऽभिसारिकापः । मुक्ताभरणस्त्यक्तभूपणम्तथापि भूपितः । मुक्ताफलरूपभरण- मित्यर्थम्तु अन्धकाराभिसारिकाया विरुद्ध इति ध्येयम् । 'अपाभरणभूषितः' इत्यपि पाट । अभिसारिकालक्षणं तु---'हित्वा लज्जा ममाकृष्टा मंदनेन मदेन वा । अभिमारयते कान्त स्वयं वा साभिसारिका ॥' इति ॥ चित्रलेखा । नास्ति मे वाग्विभवः प्रशंसितुम् । दई तु चिन्तयामि । अपि नामाहमेव पुरुरवा भवे. यामिति । अपि नामेति संभावनायाम् ॥ उर्वशी । सखि, समर्था खल्वहम् । समानय तं शीघ्रम् । नय मा तस्य वा मुभगस्य वसतिम् ॥ चित्रलेखा। ननु प्रतिविम्बितमिव यामिनीयमुनाया कैलासशिखरसश्रीकं ते प्रियतमस्य भवनमुपगते ·तृतीयोऽङ्कः । ६२ . उर्वशी-तेणे हि पहावेण जाणाहि कहि सो मम हिअअ- चोरो किंवा अणुचिट्टदि त्ति । चित्रलेखा-(आत्मगतम् । ) भोदु । कीडिम्स दाव पदाए सह । (प्रकाशम् ।) हला. दिट्टो मए उवहोगक्खमे अवआसे मणोरहलद्धं पिआसमागममुहं अणुभवन्तो चिट्टदि । उर्वशी-अवेहि । हिअ मे ण पत्तीअदि । हला चित्तलेहे. हिअए काउण किंघि जप्पसि । पिअसमागमम्स अग्गदी एव अणेण अवहरिदं मे हिअअम् । चित्रलेखा-सो मणिहम्मप्पासादगढी वअम्समेत्तसहाओ राएसी । ता उवसप्पम्ह । (उभे अवतरतः।) राजा.-वयम्य, रजन्या सह विजृम्भते मदनबाधा । १ तेन हि प्रभावन जानीहि कुत्र .म में हृदयचोर. कि. वानुति- एति । २. भवतु । क्रीटिग्य तावदतया मह । मखि, दृष्टो मया उपभोग क्षमञ्चका मनोरथलब्ध प्रियाममागममुखमनुभवम्निष्ठति । ३. अपेहि । हृदयं में न प्रत्यति । मग्वि चित्रलग्न, हृदये कृत्वा किमपि जल्पनि । प्रियसमागमभ्याग्रत एवाननापहत में हृदयम् । ४. एप मणिहयंप्रामादगतो वयम्यमात्रमहायो गजपिः । तदु. पमाव । . ख. ॥ उर्वशी । तेन हि प्रमाण जानीहि कुत्रस में हृदयचोर कि कानुति- टतीति ॥ चित्रलेखा । भवतु । कादिप्ये तावदेन या मह । मग्वि, दटी मया उपभोगक्षमेऽवकाश मनोग्थलब्धं प्रियागमागम मुखमनुभवन्भिष्टति ॥ उर्वशी। अपहि । हृदयं मे न प्रत्येति । सखि चित्रलेग्वे, हृदये कृत्वा किमपि जल्पन्नि । प्रियममागरम्यान एवाननापहन में हदयम्। 'उशी' इत्यारभ्य पाटान्तम मणि कचिद्यथा---'विषादं नाटयन्ती चित्रलेखा । मुग्ध, का पुनरन्या चिन्ता प्रिया- समागमस्य । उर्वशी । मखि, अदक्षिण मदिधति में हृदयम् । अदक्षिणमम्बाची. नम् । 'प्रतिक्षणम्' इत्यपि पाटः ॥ चित्रलेखा। एष मणिहम्बप्रामादगतो . - ·७० विक्रमोर्वशीये उर्वशी-अणिब्भिण्णत्थेण इमिणा वअणेण आकम्पिदं मे हिअअम् । अन्तरिदा सुष्म्ह आलावम् । जाव णो संसअच्छेदो चित्रलेखा-जं दे रोअदि । विदूषकः- णं इमे अमिअगभा सेवीअन्तु चन्दवादा । राजा-वयस्य, एवमादिभिरनुपक्रम्योऽयमातङ्कः । पश्य । कुसुमशयनं न प्रत्यग्रं न चन्द्रमरीचयो न च मलयजं सर्वाङ्गीणं न वा मणियष्टयः । मनसिजरुजं सा वा दिव्या ममालमपोहितुं रहसि लघयेदारब्धा वा तदाश्रयिणी कथा ॥ १० ॥ उर्वशी-हिअअ, जं दाणी सि मं उज्अिअ इंदो संकन्तं तम्स फलं तुप उवलद्धम् । १. अनिर्भिन्नार्थनानन वचनेनाकम्पितं मे हृदयन् । अन्तरित शृगुव आलापम् । यावदावयोः मंशयन्छेदो भवति । २. यत्ते गेचत । ३. नन्वतेऽमृतगर्भाः सेव्यन्तां चन्द्रपादा. । ४. हृदय, यदिदानीममि मामुज्झित्वा इत. मकान्त तन्य फल, त्वयो- पलब्धम् । .. वयस्यमात्रसहायो गजषिः । तदुपसावः । उर्वशी । अनिभिनार्थनानेन वचने- नाकम्पितं ने हदयम् । अन्तरिते शृणुव आलापम् । यावदावयोः संशयच्छदा भवति ॥ चित्रलेखा । यत्त रोचते ॥ विदूषकः। नन्वतेऽमृतगीः सेव्यन्ता चन्द्रपादाः ॥ अनुपक्रम्योऽचिकित्स्यः । आतङ्को रोगः, संतापो वा । 'आत हो रोगसंतापशङ्कासु मुरज वना' इति विश्वलोचनः ॥ कुसुमशयनमिति । प्रत्यय नूतनम् । सर्वाङ्गीणं सर्वा व्यापि । मलयजं चन्दनम् । मणियटयो मणियुत्ता हाराः । 'यष्टिः शस्त्रान्तरे चैव हारे हारात्परेपि च' इति विश्वलोचन. । मन- सिजरुजं मदनबाधाम् । अलं समर्था । अपोहितुं दूरीकर्तुम् । रहस्थकान्ते । ल- घयेल्लघूकुर्यात् ॥ १० ॥ उर्वशी। हृदय, यदिदानामनि मामुज्झित्या इतः सका- ·. तृतीयोऽङ्कः । ७१ विद्वपकः-आम । भो, अहंपि जदा सिहरिणी रसालं अ ण लहे तदा तं एव्व चिन्तयन्तो आसादेमि.मुहम् । राजा--संपद्यत इदं भवतः । विदृपकः-तुमं वि तं अइरेण पाविहिमि । राजा-सवे, एवं मन्ये । . चित्रलेखा-मुंणु असंतुटे । विदृपक:-केंदं मि। राजा- इदं तया ग्थक्षोभादङ्गेनाङ्गं निपीडितम् । एकं कृति गरीरेऽम्मिन्डोषमङ्गं भुवो भरः ॥ ११ ॥ उवशी-कि दाणी अवरं विलम्बिम्सम् । ( गहलोपगम्य ) हला चित्तलेहे, अगदो वि मप हिदाए उदासीणो महाराओ। , १. आम । भा., अहमपि यदा गिरिमी रमाल, च न लभ तदा तदव चिन्तयन्नामादयामि सुग्वम् । २. वमपि नामचिंग ग्राम्यसि । २. पृणु अगतुष्ट । १. कामव। , किमिदानीमपर बिम्बिाय । मखि चित्रलच. अग्रतोपि मम स्थिताया उदासीनो महागजः । नं तम्य फलं वयोपलव्यम । इन दयन्मिनगजनि । मकान निविष्ट ॥ विदृ- पकः । आमेत्यानुकुन्य, म्मरण वा । भो , अहमपि यदा गिरिगाम् । एला- लवकगदिमायमिन दान गर मालि- निलालगनं दवि शियरिणी- गते । पति रिमापाचव्यामिप्रितः पशव श्रीफन्टान्न गरोऽपि नम्पद- काय । ग्यालं. य न लभे । रमालमाम्रविशेषफलम् । तदा नदेय पिन्तयन्नामा. • पामि सराम ॥ विपकः । त्वमपि नामचिरेण प्रायमि ॥ चित्रलेखा । .' असतुष्ट ॥ विदृपकः। कमिव । इदं नयेति । ग्यम्य सोभादुचनीच- प्रदेशपद्धानात । एकमामामार्गरे कृति कुटालम् ॥ १५ ॥ उर्वशी । किमि- दानीमपरं विलम्बिाये । मन्धि चित्रटेग्वे, अग्रतोऽपि मम बिनाया उदामीनो ·७२ विक्रमोर्वशीये . - . - चित्रलेखा--(म्मितम् ।) अदितवरिदे, असंक्खित्ततिरक्क- रिणी असि । (नेपथ्ये ।) इंदो इदो भट्टिणी। (सर्वे कर्ण ददति । उर्वशी सह सख्या विषण्णा ।) विदपकः-अइ भो, उवट्टिदा देवी । ता मुमुद्दिदमुहो होहि । गजा-भवानपि संवृताकारमास्ताम् । उर्वशी–हला, किं एत्थ करणिज्जम् ।' चित्रलेखा-अलं आवेण्ण । अन्तरिदा दाणी सि तुमम् । विहि- दणिअमवेसा राअमहिसी दीसदि । ता एसा चिरं ण चिट्टिम्सदि त्ति । (नतः प्रविशति घृतोपहारपरिजना देवी ।) देवी-(चन्द्रमालोक्य ।) सो रोहिणीजोपण अहिअं सोहदि भअयं मिअलन्छणो। चटी---णं संपजिम्मदि भट्टिणीसहिदम्स भट्टिणो विसेस- रमणीअदा । (टति परिकामतः ।) . १. अतिवरित, अमक्षिप्ततिरस्करिण्यास । २ टन इतो भट्टिनी। ३. अयि मोः उपस्थिता देवी । तन्मुमुद्रितमुग्वो भव । १ मखि. किमत्र करणीयम् । ५. अलमावेगेन । अन्तरिता इदानीममि त्वम् । विहितनियमवेषा गजमहिपी रश्यते । तदेपा चिर न म्थान्यतीति । एग गहिणीयोगेनाधिक गोभते भगर्वान्मृगलाञ्छनः । ७. नूनं सपत्न्यते भट्टिनीमहितम्य भर्तुविशेषग्मणीयता । महागजः॥ चित्रलेखा। अतित्वरित, अमक्षिप्ततिरस्करिष्यसि । नेपथ्ये। इत- इनो भटिनी ॥ विदृषकः । अयि भोः, उपस्थिना देवी। तन्मुमुद्रितमुखो भव ।। उर्वशी । मगि, किमत्र काणीयम ॥ चित्रलेखा । अलमावेगेन । अन्तरिता इदानीमसि लम् । विहिननियमवेषा राजमहिपी दृदयते । तदेपा चिरं न स्थास्य- तीति । देवी। एष रोहिणीयोगेनाविकं शोभते भगवान्मृगलाञ्छनः ।। चंटी। .

·तृतीयोऽङ्कः । ७३ . विदूषकः- भो, णं जाणामि सोस्थिवाअणं वि देदि । आद भवन्तं अन्तरेण चन्दबदव्यवदेसेण मुक्करोसा अन्ज मे अक्वीणं, मुहदसणा देवी। गजा-(मम्मितम् ।) उभयमपि घटते । तथापि भवता यत्प- श्रादभिहितं तन्मां प्रति भाति । यदत्रभवती सितांशुका मङ्गलमात्रभूषणा पविऋर्वाङ्करलाञ्छितालका । व्रतोपदेशीज्झितगर्ववृत्तिना मयि प्रसन्ना वपुपैव लक्ष्यते ॥ १२ ॥ दवी-(उपगम्य १) जेतुं जंदु महाराओ । परिजन:- जेदि जेदि देवो । विपकः- सोस्थि मोदीण। गजाबागतं देव्यै । ( नान गृहीत्योपयगति ।) उर्वशी-टोणे इअं वि देवीसद्देण उच्चारीअदि । णहि किंचि परिहीअदि मादो ओजस्सिदाए । ५ भो , नन जानामि म्बग्निवाचनमपि ददानि । उत भवन्तमन्नंग चन्द्रवदन्यपटेंगन मुक्तगेषा अद्य मंऽणो मुखदर्शना देवी । - जयतु जयतु महागजः । ३ जयति जयति देव । १. बम्ति भवत्यै । ५. स्थाने इयमपि देवीगदनोचायते । नहि किमपि परिहायने चीन अनम्वितया । ननं सपा म्यते महिनागहिनम्य भविगंगाग्मीयता ॥ विदृपकः । मा, न जानावि खनिवाचनमपि ददाति । 37 नगमन्तरेण । नवनिमुद्दिश्यत्ययं । चन्द्रव नव्यपदेशन मुक्तरोपा अद्य मंणो मुनदर्शना देवी। यदिशन मिषण । मिनांगुकेति । मार्गदरिद्रोद्वर्तन कुमादि नन्मान पणा । अपदशो मिपम । 'याडोपदेशो मध्यं च' दल्यमरः ॥ १॥ देवी । जयतु जयतु मागज ॥ परिजनः नयति जयति देवः ॥ विदृषकः । बलि भवन्यै ॥ उर्वशी। ग्याने इयमपि देवीशब्देनोचायते । स्थान युनम । नहि किमपि परिही थने - . .

·७४ विक्रमोर्वशीये . चित्रलेखा-अस्थि अवरं मुहं मन्तिदं दे । देवी--अजउत्तं पुसेकदुअ को वि वदविसेसो मए संपाद- णीओ । ता महत्तं उवरोधो सहीअदु । राजा-मा मैवम् । अनुग्रहः खलु, नोपरोधः । विदृपकः-ईरिसो णं सोत्थिवाअणएहिं दे बहुसो उवरोधो होदु । गजा--किं नामधेयमेतद्देव्या व्रतम् । (देवी निपुणिकामवलोकयति ।) निपुणिका-भट्टा, पिअप्पसादणं णाम । गजा-(देवी विलोक्य ।) यद्येवम् अनेन कल्याणि मृणालकोमलं व्रतेन गात्रं ग्लपयस्यकारणम् । प्रसादमाकासति यस्तवोत्सुकः स किं त्वया दासजनः प्रसाद्यते ॥ १३ ॥ उर्वशी-(गवलक्ष्यन्मितम ।) महन्तो खुएटम्स इमम्सि बहुमाणो । १. अरत्यपरं मुग्व मत्रयितुं ते । २. आर्यपुत्र पुरस्कृत्य कोऽपि बनविशेषो मया सपादनीयः । तन्मुहूर्त- मुपरोधः मद्यताम् । ३. शो ननु वस्तिवाचनकैरने बहुग उपरोधो भवतु । ४. भतः. प्रियप्रसादन नाम । ५. महान्खल्वेतम्यैतम्यां बद्दमानः । नीत ओजस्वितया ॥ चित्रलेखा । अस्ति अपर मुसं मन्त्रयितुं ते ॥ देवी । आर्यपुत्रं पुरस्कृत्य कोऽपि बत विशेषो मया संपादनीयः । नन्मुहर्तमुपनरोधः सद्य- ताम. ॥ विदृपकः । ईदृशो'ननु खस्तिपान करते बहुशं उपरोधो भवतु । निपु- णिका । मत , प्रियप्रसादनं नाम ॥ अनेनेति । गात्र शरीरम् । 'गात्रं गभान- जहादिविभागेऽयहादेहयो' इति विश्वलोचनः । ग्लपयसि पीडयसि । उत्सुक उ- कण्टितः ॥ १३ ॥ उर्वशी । महान्खल्वेतस्यैतम्यां बहुमानः ॥ चित्रलेखा। .

·तृतीयोऽङ्कः । चित्रलेखा-अंइ मुद्धे, अण्णसंकन्तप्पेमाणो णाअरा भारि- आए अहिअं दक्खिणा होन्ति । देवी-एदस्स वदम्स असं पहावो जं एत्तिअं वददि अज- उत्तो। विदपकः-विरमदु भवं । णं जुत्तं दे सुहासिदं प्पञ्चक्खिदुम् । देवी-दारिआओ, आणेध ओवहारिअं जाव हम्मगदे चन्द. वादे अच्चमि । परिजनः-जं. देवी आणवेदि । एसो उवहारो ! देवी-उवणेध । (नाम्येन कुमुभादिभिश्चन्द्रपादानभ्यय ।) हले, इ- मेहिं उवहारेहिं मोदएहिं अ अज्जमाणवों कञ्चुइं अच्चेध । १. अयि. मुग्धे, अन्यमक्रान्तप्रमाणो नागग भार्यायामधिक दक्षिणा भवन्ति । २. एतम्य तन्याय प्रभावो यदेताबद्वदत्यार्यपुत्रः । ३. विग्मतु भवान । न युक्तं तव मुभाषितं प्रत्याख्यातुम् । ४. दारिका:: आन पतीपहारिक यावदयंगताश्रन्द्रपादानर्चयामि । ५. यद्देव्याज्ञापयति । एष उपहार. । ६. उपनयन । चेट्य., एतैरुपहारीमादकैच आर्यमाणवकं कचुकिन. मर्चयत । 'सदृशमेव यदेपा आकृतिबहुमाना' इति का चम्पाटः । यि मुग्धे, अन्यमान्न. प्रेमाणो नागरा भायायामधिकं दक्षिणा भवन्ति । दक्षिणा अनुकूलाः । देवी। एतम्य व्रतस्यायं प्रभावो यदेतावद्वदयार्यपुत्रः ॥ विदृपकः । विन्मनु भवान । .न युक्तं तव सुभाषितं प्रभाब्यातुम ॥ दवी । दारिकाः, आनयनापहारिक यावद- म्यग्नाश्चन्द्रपादौन चयामि । औपहारिक पूजासामग्री.॥ परिजनः । यद्दव्याज्ञा- पयति । एष उपहारः ॥ देवी । उपनयत । चेव्यः, पतरु महाँग्मादकश्च आय- माणवकं कबुकिनमर्चयन । 'एतानुपहारमोदकालम्भयन' इति चिन्पाटः । .

·विक्रमोर्वशीये चेटी—अन्ज कञ्चइ, परिजनः--'जं देवी आणवेदि । अज्ज माणवअ, एवं उबवा- दिदं सोत्थिवाअण। विदृषकः—(मोदकशरावं गृहीत्वा ।) सोत्थि भोदीए । बहुफलं. एडं वदं होदु। -अज्ज कञ्इ, इदं तुह् । कञ्चुकी—(गृहीला ।) स्वस्ति देव्यै । देवी-अजउत्त, इदो दाव । गजा-अयमस्मि । देवी-(राज्ञः पूजामभिनीय प्राअलिः प्रणम्य च ।) एंसा देवदामिहुण रोहिणीमिअलन्छणं सक्खीकरिअ अजउत्तं अणुप्पसादेमि । अन्ज- प्पहुदि अजउत्तो जं इथिअं कामेदि, जा अजउत्तसमागगप्पणइणी, ताए सह् अप्पदिबन्धेण वत्तिदव्यम् । उर्वशी-अम्महे, ण आणामि किपरं से वअणम् । मम उण विस्सासविसदं हिअअं संवुत्तम् । १. यद्दव्याज्ञापयति ! आर्य माणवक. एतदुपपादितं स्वस्तिवायनकन । २. म्वस्ति भवत्यै । बहुफलमेततं भवतु । ३. आर्य कक्षुकिन् , इदं तव । ४. आर्यपुत्र, इतस्तावत् । ५. एषा देवतामिथुनं गेहिणीमृगलान्छनं माक्षीकृत्य आर्यपुत्रमनुप्रमाद यामि । अद्यप्रभृति आर्यपुत्रो यां स्त्रियं कामयते. या आर्यपुत्रसमागम प्रणयिनी तया सहाप्रतिबन्धन वर्तितव्यम् । ६. अम्महे । न जानामि किपरमम्या वचनम् । मम पुनविश्वामविशद हृदयं मवृत्तम् । लम्भयत प्रापयत ॥ परिजनः । यद्दव्याज्ञापयति । आर्य माणवक, एतदुपपा- दितं स्वस्तिवायनकम् ॥ विदृषकः । स्वस्ति भवत्यै । बहुफलमेतद्नं भवतु । चटी । आर्य कन्जुकिन् . इदं तव ॥ देवी । आर्यपुत्र, इतस्ताउन् । देवी । एप। देवतामि पुनं रोहिणीमृगला छनं साक्षी कृत्य आर्यपुत्रमनुप्रसादयामि . अद्यप्रति आर्यपुत्रो या स्त्रियं कामयते, या आयपुत्रसमागमप्रणयिनी, तथा महाप्रतिवन्धन वर्तितव्यम् ॥ उर्वशी । अम्महे आश्वये । न जानामि किपररन्या वचनन् । मन , . - , ·तृतीयोऽङ्कः चित्रलेखा --संहि, महाणुभावाए. पतिव्यदाए अब्भणुण्णादो अणन्तराओ दे पिअसमागमो भविम्सदि । विदृपकः-( अपवार्य ।) छिन्नहत्थो पुरदो वझे पलाइदे भ- पादि-गच्छ धम्मो भविम्सदि' त्ति । (प्रकाशम् ।) भोदि, किं उदासीणो तत्तभवं । दवी-मृद्ध, अहं खु अत्तणो सुहावमाणेण अजउत्तम्म सुई, इच्छामि । एनिएण चिन्तेहि दाव पिओ ण वेत्ति । राजा- दातुमसहने प्रभवस्यन्यस्यै कर्तुमेव वा दासम् । नाहं पुनम्नथा त्वयि यथा हि मां शङ्कसे भीरु ॥ ११ ॥ देवी-भोट मा वा । जधाणिद्दिष्टुं संपादिदं पिअप्पसादणं बदम् । आअच्छध परिजणा. गच्छह्म । १ मग्वि, महानुभावया पतिव्रतयाभ्यनुज्ञातोऽनन्तगयने नियमगागमा भविष्यति । २. छिन्नहम्न. 'पुग्तो वन्य पलायित भनि गन्द्र, धर्मा भविष्यति इति । भवति. किमुदानिम्नत्रभवान् । ३. मृढ, अह खल्वात्मनः मुग्वाबमानेनार्यपुत्रन्य मुखमिन्छांग । उत्तावता चिन्तय नावयियों न वति । १. भवतु मा वा । यथानिदिष्ट संपादित ग्रियग्रमादनं जाम । आगाउन परिजना., गन्छामः । पुनर्विकामविशदं रदवं सनम ॥ चित्रलेखा । गन्धि, महानुभावया पतित्रत्या- न्यनुनातोऽनन्तगयन्ते प्रियगमागमो भविष्यति ॥ विदृपकः । अपवारि लक्षणं प्रामुक्तम् । छिन्नदस्त- पुरंतो व ये पलायिते भणति-मच्छ वा भविष्यति दति : प्रकाशम् । भवति, किमुदासीनतत्रभवान ॥ देवी । मृट, अहं चल्वात्मनः सुखावमानेनार्यपुत्रस्य सुन्वमिन्छामि । एतावना चिन्तय नावप्रियो न नि ।। दानुमिति । प्रभवानि समर्थानि । भीरु भयशीले ॥१४॥ देवी । भवतु मा वा । - ·विक्रमोर्वशीये गजा-प्रिये, न खलु प्रसादितोऽस्मि यदि संप्रति विहाय . गम्यते । ३ देवी-अजउत्त, ण लचिदपुब्यो संपदं णिअमो। (इति सपरि- जना निष्कन्ता ।) उर्वशी-ला, पिअकलत्तो राएसी । न उण हिअअं णिवत्ते, सक्कणोमि । चित्रलेखा-कंधं स्थिरासो शिवत्तीआटे । राजा--(आयनमुपमृत्य ।) वयस्य, न खलु दूरं गता देवी । विदपकः--भण वीसद्धो जं सि वत्तुकामो । असाज्झो त्ति परिच्छिदिअ आदुरो विअ वेजेण अइरेण मुक्को तत्तभवं भोदीए । राजा-अपि नामोर्वशी । उर्वशी-(आत्मगतम ।) किदत्था भवे । राजा- गृढं नृ पुरशब्दमात्रमपि मे कान्तं श्रुतौ पातये- त्पश्चादेत्य शनैः करोत्पलवृते कुर्वीत वा लोचने । १. आर्यपुत्र, न लङ्घिनपूर्वः मांग्रत नियमः । २. मग्वि, प्रियकलत्रो राजर्षिः । न पुनर्हदय निवर्तयितुं शक्नोमि । ३. कथ स्थिगशो निवर्त्यत । ४. भण विम्रब्धो यदसि वक्तुकामः । अमाध्य इति परिच्छिद्य आतुर इव वैद्यनाचिरण मुक्तस्तत्रभवान्भवत्या । ५. कृतार्था भवेत् । , " यथानिर्दिष्ट संपादितं प्रिय प्रसादनं व्रतम् । आगच्छत परिजना,च्छामः । देवी। आर्यपुत्र, न लहितपूर्वः साप्रत नियमः ॥ उर्वशी। सखि, प्रियकलत्रो राजर्पिः । म पुनर्हृदयं निवर्तयितुं शक्नोमि ॥ चित्रलेखा ! कथं स्थिराशो निवाते । वि. दृषकः । भण विखब्धो यदसि वक्त कामः । अगाध्य इति परिच्छिद्य आतुर इव वद्येनाचिरेण मुक्तस्तत्रभवान्भवत्या ॥ 'अपि नामोर्वशी' इति गृढं 'नूपुर-' इत्य- नन्तरमग्रे वक्ष्यमाणपद्यान्वयि चूर्णकम् ॥ उर्वशी। आत्मगतम् । कृतार्था भवेत् । इदमुवंशीवचो राज्ञोऽपरिसमाप्तवचनोत्तरवाक्यत्वेनान्तरेवान्मगतमाशमनम् ।

·तृतीयोऽङ्कः । ७९ . . हर्येऽस्मिन्नवतीय साध्वसवशान्मन्दायमानाबला- दानायेत पंदात्पदं चतुरया सख्या ममोपान्तिकम् ॥ १५॥ चित्रलेखा-हेला उव्वसि, इमं दाव से मणोरहं संपादेहि । उर्वशी - (मसा वगम ।) कीडिम्मं दाव । (इति पृष्टेनागल्य राज्ञो लोचने मंवृणोति।) (चित्रलेखा विदूषक सना लम्भयति ।) राजा-(पपा युत्या ।) सखे, न खलु नारायणोरुमंभवा वरोरुः। विदृपकः--कथं भवं अवगच्छदि । राजा-- किमत्र ज्ञेयम् अम्यत्कथमिव पुलकैः कलितं मम गात्रकं करम्पर्शात् । नोच्छसिति तपनकिरणश्चन्द्रम्यवांशुभिः कुमुदम् ॥ १६ ॥ उर्वशी--अम्महे, वजलेवघडिदं विअ मे हत्थजुअलं ण सम- १. मग्वि उर्वगि दम तावदम्य मनोरथं सपादय । २. काटिाय नावन। २. कथं भवानवगच्छति । ४: अम्मह , वनपघटितमिव में हम्नयुगर, न ममाम्म्यपनतुम् । गृढमिति । अपि नामेति मभावनायाम् । उर्वशीति पृर्वण मवन्ध. । गट नि. नं यथा नया कान्नं मनोन न पुर शब्दमात्रमपि मार्गजितमात्रमपि में श्रुता कणे पातमवर्णगोचर हात । 'मजीगे नपुगेऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । म्य धनि- गृहे । 'म्यादि पनिमा वान' इत्यमर ॥ ५॥ चित्रलेखा । शि, इमं तावदम्य मनोरमपादय ॥'उर्वशी । काटिय नाव न साविति शि- वालगे । अपि तु वचः । नागवामनभवा उनी ॥ विदृपकः । कथं भवा- नवगच्छति ॥ अन्यदिनि । अन्यदि वन्यथं यथ । नया च भवेयमन्यथा करम्प- गान् । अर्थादमा मम गात्र पुलकः कलिनं कथमिव । यद्वा करम्पर्शान्मम गात्रकं पुलकः कलिन मैदन्यदिवानिर्वचनीयावश्यं कथं जानमिति संपः । पाटा- नरे--अन्य बी अनविट मदनपीदिन मे करस्पीदात्रकं पुलप.. कलिन सदन्यदिव अपयति । एतदन्यथानुपपत्त्येव मेत्यर्थः । तपनः मृर्यः ॥ १६ ॥ उर्वशी। अम्महे अवयें । वज्रलेपटितमिव मे हम्लयुगलं न गमाम्म्यपनेतुम्। वि०.०५ ·८० विक्रमोर्वशीये स्थाम्हि अवणेदुम् । (इति मुकुन्दिताक्षी चक्षुषो हम्तावपनीय ससाध्वसा तिष्ठति ।) (गजा हस्ताभ्यां गृहीत्वा परिवर्तयति।) उर्वशी—(कथंचिदुपमृत्य ।) जेहूँ जेदु महाराओ। चित्रलेखा-मुहं दे वअम्स । राजा-नन्वेतदुपपन्नम् । उर्वशी–हला. देवीण दिण्णो महाराअं ! पदो से प्पणय- वदी विअ सरीरमंगदाम्हि । मा खु मं पुरोभाइणी त्ति समत्थेहि । विदृपकः-कथं इह जेव तुम्हाणं अत्थमिदो सूरो । राजा-(वशीमवलोक्य ।) देव्या दत्त इति यदि व्यापारं व्रजसि मे शरीरेऽस्मिन् । प्रथमं कम्यानुमते चोरितमयि मे त्वया हृदयम् ॥ १७ ॥ चित्रलेखा-अस्स, णिरुत्तरा एसा । मम संपदं विण्ण- विरं सुणीअदु । राजा-अवहितोऽस्मि । १. जयतु जयतु महाराजः । २. सुग्व ते वयम्य । ३. मधि, देव्या दत्तो महागजः । अतोऽम्य प्रणयवर्ताव शरीरमंग- नास्मि । मा खलु मां पुगेभागिनीति ममर्थय । ४. कथमत्रैव युवयोरस्तमितः मूरः । ५. वयम्य, निरुत्तरेषा । मम मांप्रत विज्ञापितं श्रृयताम् । उर्वशी । जयतु जयतु महाराजः॥चित्रलेखा । मुखं ते वयस्य ॥ उर्वशी। रालि, देव्या दनो महाराजः । अतोऽम्य प्रणयवतीव शरीरसंगतास्मि । मा गल ना पुगेभागिनीति समर्थय । 'दोपैकदयपुरीभागी' इति हेमः ॥ विदूषकः । क्यभत्रैव युवयोरस्तमितः परः । 'यूग्सूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदि- वाकराः' इलमर । 'मुजो' इति पाढे सूर्यः ॥ देव्येति । व्यापारमालिङ्गनाद्यार- म्भम् ॥ १७ ॥ चित्रलेखा । वयम्य, निरुत्तरपा । मम साप्रतं विज्ञापित धृय. , --------- ·तृतीयोऽङ्कः । ८१ . ' चित्रलेखा----वसन्ताणन्तरं उण्णसमए भअवं सुज्जो मए उव- अरिदव्यो । ता जधाइअं मे पिअसही सुग्गम्स ण उक्कण्ठेदि तहा वअम्सेण कादव्वम् । विदपक:--- भोदि, किं वा सग्गे सुमरिदत्वम् । ण तत्थ खाई- अदि ण पीअदि । केवलं अणिमिमेहि अच्छीहि मीणदा अवल- म्बीअदि । राजा--वयस्थ, अनिदेय मुख स्वर्ग कथं विस्मारयिप्यते । अनन्यनारीसामान्यो दासम्त्वम्याः पुरुरवाः ॥ १८ ॥ चित्रलेखा-अणुगिहीदम्हि । हला उध्वसि, अकादरा भवित्र विसजहि मम् ।। उर्वशी---(चित्रलगा परिष्वज्य गकरुणम् ।) सहि, मा ग्यु मं वि- मुमरासे । १. वमन्नानन्तर मुणमय भगवान्मयों मोपचरितन्यः । तद्यथय में प्रियसखा वर्गम्य नोकण्ठने तथा चयन्यन कर्तव्यम् । २. भवति.. या वर्ग म्मतव्यम् । न तत्र खाद्यत न पीयंत । कंबलमनिमिपक्षिमिमीनतावलम्च्यते । ३. अनुगृहीताम्मि मग्धि उर्वशि, अकातग भूत्वा विमर्जय माम । ४. मग्वि, मा गत मा विस्मांग याम । साम ॥ अवहितः गावधानः । चित्रलेखा । बगानन्तरमुग्णसमय भगवा- नया मयोपचरितव्यः । उपचरितव्य. नवनीय. । गद्ययं मे प्रियसी वगम्य नोत्कटते तथा वयम्येन कीयम् । अनन माधविर टम्म बनमित्यानमा मायापक्ष- पादहावतारोऽयम् ॥ विदृपकः । भति, कि या म्वग भर्नव्यम् । न तत्र साद्यते न पायने । फेवलमानमिलिभिमान याम्यते ।। अनिदेश्यति । अनिदेश्यं वक्त मंशक्यं मुलं यम्य । तुः परमिन्यय । अनन्यना सामान्य.। अगावारण इत्यर्थः ॥ १८ ॥ चित्रलंग्या । अनुगृहावामि । मखि उर्वगि, अकानग भूत्वा विसर्जय माम् ॥ उर्वशी । सखि, मा खलु मा विस्मारप्यनि ॥ चित्रलेखा। ॥

·८२ विक्रमोर्वशीये - चित्रलेखा-(सस्मितम् ।) वैअस्सेण संगदा तुम मए एव्वं जा- चिदव्वा । (इति गजानं प्रणम्य निष्कान्ता ।) विदृपकः-दिट्ठिआ मणोरहसिद्धीए वदृदि भवम् । राजा-इमां तावन्मनोरथसिद्धिं पश्य । सामन्तमौलिमणिरञ्जितपादपीट- मेकातपत्रमवनेन तथा प्रभुत्वम् । अस्याः सखे चरणयोरहमद्य कान्त- माज्ञाकरत्वमधिगम्य यथा कृतार्थः ॥ १९ ॥ उर्वशी-थि मे वाआविवो अदो अवरं मन्तिदुम् । राजा-(उर्वशी हननावलम्व्य ।) अहो, अविरुद्धसंवर्धनमेतदि- दानीमीप्सितलम्भानाम् । यतः । पादाम्त एव शशिनः मुखयन्ति गात्रं बाणास्त एव मदनस्य मनोनुकूलाः । : 1. वयम्यन मगना त्वं मयत्र याचितव्या । २. दिष्टया मनोरामध्या वर्तते भवान । ३. नास्ति में वाग्विभत्रोतोपरं मयितुम् । वयस्येन मगता त्वं मयैवं याचितव्या ॥ विदृपकः । दिया मनोरथमिद्ध्या वर्तते भवान् ॥ सामन्तमौलीति । सामन्ता अागा. । सामन्तः स्यादधी बरे' इति त्रिकाण्डी : मौलयः किरीटाः । 'चूटा किरीटं कशाश्च संबना मौलयम्रयः' इति सैव । अवनेर्भुवः प्रभुत्वं म्बाम्यमधिगम्य प्राप्य तथा कृतार्थो । । आज्ञाकरवं सेवकत्वम् ॥ १९ ॥ उर्वशी । नालि मे वाग्विभवोऽनोऽपर यन्त्रयितुम् ॥ इंगितलम्भाना वाञ्छिनप्राप्तीनाम् ॥ पादा इति। पादा. किरणाः । सरम्भ ·तृतीयोऽङ्कः। ८३ - संरम्भरूक्षमिव सुन्दरि यद्यदासी- त्त्वसंगमेन मम तत्तदिवानुनीतम् ॥ २० ॥ . उर्वशी--अवराद्धाम्हि चिरआरिआ महाराअस्स । राजा-सुन्दरि, मा मैवम् । यदेवोपनतं दुःस्वात्सुखं तद्रसवत्तरम् । निर्वाणाय तरुच्छाया तप्तस्य हि विशेषतः ।। २१ ॥ विदूषकः- भौदि, सेविदा पदोसरमणीआ चन्दवादा । ता समओ खु दे गेहप्पवेसस्स । राजा-तेन हि सव्या मार्गमादेशय । विदृपकः-दो इदो भोदी। '(इति परिकामन्ति ।) राजा 'मुन्दरि, इयमिदानी में प्रार्थना । उर्वशी-कीरिसी सा। १. अपगद्धाम्मि चिरकालिका महागजम्य । २. भवति, मविताः प्रदापरमणीयाश्चन्द्रपादाः । तत्समयः ग्बल ते गहप्रवेशम्य । ३. इत इतो भवती। ४. कीशी मा । रोपदारुणम् । अनुनातं कृतसान्त्वनमिव ॥ २० ॥ उर्वशी। अपराद्धान्मि चिर- कारिका महाराजस्म ॥ यदेवति । यदेव मुखं दुःखात्पीडोत्तरमुपनतं प्राप्तं तद्र- मवत्तरं स्वादुतरं भवति । 'रसो राग तथा वाय तिक्तादी पारदे द्रव । रेत स्याम्या- दने हेन्नि निर्यासेऽमृतशब्दयोः॥' इति वैजयन्ती। हि यतः । तरुच्छायानिर्वाणाय मुखाय । नप्तम्य विशेषतः अतिमुखायेत्यर्थः । 'निर्वाणं निती मोक्ष' इति त्रि- काण्डी ॥२१॥ विदृषकः । भवति, सेविताः प्रदोपग्मणीयाश्चन्द्रपादाः । तत्म- मयः खलु ते गेरवेशम्य ॥ विदृपकः । इत इतो 'भवति ॥ उर्वशी । की- ॥

·८४ विक्रमोर्वशीये राजा- अनधिगतमनोरथस्य पूर्व शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु तव समागमे तथैव प्रसरति सुभ्र ततः कृती भवेयम् ॥ २२ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) तृतीयोऽङ्कः । शी मा ॥ अनधिगतति । अनधिगतमनोरथस्य अप्राप्तत्वत्समागममुखाभि- लापम्य ॥ २२ ॥ इति श्रीमद्यायजूकप्रवरश्रीश्रिम्बेकरोपनामकमौ- निकुलालंकारश्रीरङ्गनाथदीक्षितकुक्षिजबिन्दुवृन्दपुरंदरशीबालक- प्णदीक्षिततद्गतरङ्गनाथविरचितायां विक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां तृतीयाकोन्मेपः ॥

·चतुर्थोऽङ्कः (नेपध्ये सहजन्याचित्रलेखयो. प्रावेशिफ्याक्षिप्तिका ।) पिअसहि विओअविमणा सहिसहिआ व्याउला समुल्लवइ । सूरकरफंसविअसिअतामरसे सरवरुच्छङ्गे ॥ १॥ (ततः प्रविशति गदजन्या चित्रलेखा च ।) चित्रलेखा-(प्रवेशानन्तरं द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य ।) १. प्रियमंग्वीवियोगविमनाः मवीमहिना व्याकुला ममुलपति । सूर्यकरम्पर्शविकसिततामरसे सरोवगेत्सङ्गे ॥ मम स भविकाय भवताद्भवभयहन्ता हतानार्यः । निजचरणसक्तभक्तप्रापितकामश्चिरं रामः ॥ महजन्याचि लेखयोर्वशीसम्योः प्रवेशसूचकामाक्षिप्तिकाभिधां गीतिमुपक्षि- पति-पिअसंहीति । प्रियसखीवियोगविमनाः सखीसहिता व्याकुला समुल्ल- पति । सूर्यकरम्पर्शविक मिततामरसे गरोवरोत्सङ्गे ॥ सखी सखीति वा । उर्वशी- विरहदूनचेताः सहजन्योपेता विकला कामारोगान्तोपविष्टा चित्रलेखा विलप- तीत्यर्थः । सखी सहजन्या प्रति सखी चित्रलेखा वदतीत्यर्थ इति वा । रविकरसं- पर्कसंजातविकासरक्तसरोजवन्मन्सव्याः कदा नु भतृसंदर्शनादिजनितं मुखं संप- स्यत इति सरोविशंपण वनिः । आक्षिप्तिकालक्षणमाह भरत:-'चञ्चत्पुटा दिता- लेन मागत्रयविभूषिता । आक्षिप्तिका वरपदग्रथिता कथिता बुवः ॥' इति । पात्र- प्रवेश एवतस्या निवेगः । गाथा छन्दः । तलक्षणं च पिङ्गले–पढमं बारह मत्ता बीए अट्टरहेण संजुत्ता । जह पढमं तह तीअ दहपञ्चविहसिआ गाहा ॥' इति । दशपचल्याचतुर्थचरणे पञ्चदशमात्राविभूपिता भवतीत्यर्थः । विशेपान्तरं च तत्रै. व--'सनगणादीहन्ता जो ण लहु छद्रणेय जो विसमो। तह गाहे विद अद्धे छई,- लहुअ विआणेहु ॥' इति । गणचतुकलः । प्राकृतपद्येन जगणः पठः । छ, लहुअ- मिति । एको लघुरेय पष्टो गणः कार्य इत्यर्थः । विषमे जगणाभावः । अन्ते गुरुवात्रा- प्यावश्यक इति हृदयम् ॥ १ ॥ द्विपदिकयां दिशोऽवलोक्येति । द्विप- दिकाव्यगीतिविशेषण दिगवलोकनं विधायानिमा गाथा पटतीत्यर्थः । दिशोऽव- लोक्य द्विपदिकाख्यगीयां वदतीत्यर्थो वा । तलक्षणं चाह भगवान्भरतमुनिः- 'शुद्धा खण्डा च मात्रा च संपूर्णति चतुर्विधा । द्विपदी करणाख्येन तालेन परि- गीयते॥पादे छः पञ्चभागोऽन्त (!)न जी पष्टद्वितीयको । चतुभिरीदृशैः पादः शुद्धा द्विपदिकोच्यते ॥ अर्धान्तेऽन्ये स्वरानाहुः खण्डा स्याच्छुद्धयार्यया । पटेनकेन ·विक्रमोर्वशीये सहअरिदुक्खालिद्धअं सरवरअम्मि सिणिद्धअम् । वाहोवग्गिअणअणअं तम्मइ हंसीजुअलअम् ॥ २ ॥ सहजन्या-(सग्वेदम् ।) सेहि चित्तलेहे, मिलाअमाणसतवत्तक- सणा दे मुहच्छाआ हिअअस्स असत्थदं सूचेदि । ता कहेहि मे अणिव्विदिकारणं जेण दे समाणदुक्खा होमि । चित्रलेखा-सहि, अच्छरावावारपज्जाएण तत्तभअदो सुजस्स उवट्टाणे वदृन्ती पिअसहीए विणा बलिअं उकाण्ठदम्हि । सहजन्या-सहि, जाणामि वो अण्णोण्णगदं प्पेमम् । तदो तदो। , १. सहचरीदुःखालीढं मगेवर स्निग्धम् । बाप्पापवल्गितनयनं ताम्यति हंमीयुगलम् ॥ २. मग्वि चित्रलखे, म्लायमानशतपत्रकृष्णा ते मुखच्छाया हृदय- म्याम्वस्थतां मुचयति । तत्कथय मेऽनिर्वृतिकारणं येन ते समानदुःखा भवामि । ३. सखि, अप्सरोव्यापारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यम्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलवत्कण्ठितास्मि । ४. सग्वि, जानामि युवयोग्न्योन्यगतं प्रेम । ततस्ततः । गुरुणा मात्राद्विपदिका मता ॥ शेया. शुद्धव सपूर्णा गुरुणान्तेऽधिकेन तु ॥' इति । हंसीयुगलान्योक्त्या खपीटातिशयं वर्णयति-सहअरीति । सहचरीदुःखालीढं सरोवरे स्निग्धम् । बाप्पापवल्गितनयनं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ अपवगितमुपप्ठ- तम्। ताम्यति ग्लानि भजते ॥२॥ सहजन्या । सखि चित्रलेखे, म्लायमानश- तपत्रकृष्णा ते मुखच्छाया हृदयस्थास्वस्थता सूचयति । तत्कथय मेऽनिर्वृतिका- रणं येन ते समानदु खा भवामि ॥ चित्रलेखा । सखि, अप्सरोव्यापारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितान्मि । 'वस- न्तोत्सव आगत इति बलवदुत्कण्टितास्मि' इति पाठे तु वसन्तोत्सव आ.साम- स्त्येन गतः । आः गत इति वा पदच्छेदः । आः इति खेदे ॥ सहजन्या । सखि, जानामि युवयोरन्योन्यगतं प्रेम । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा। तत एतेषु ·चतुर्थोऽङ्कः। . चित्रलेखा-तंदो इमेसुं दिवसेसुं को णवो वुत्तन्तो वट्टदित्ति प्पणिधाणट्टिदाए मए अच्चाहिदं उवलद्धम् । सहजन्या-सहि, कीरिसं तं । चित्रलेखा-(सकरुणम् ।) उव्वसी किल राएसिं लच्छीसणारं गेण्हिअ अमच्चेसु णिहिदकजधुरं केलाससिहरुद्देसं गन्धमादणवणं विहरि गदा । सहजन्या-(सश्लाघम् ।) सहि, सो संभोओ जो तारिसेसु प्प- देसेसु तदो तदो। चित्रलेखा-तंदो तहिं मन्दाइणीतीरे सिकदापव्वतेहि कील- माणा उदअवती णाम विजाहरदारिआ तेण राएसिणा चिरं णि- ज्झाइदेत्ति कदुअ कुविदा मे पिअसही उध्वसी । . १. तत एतेषु दिवसेषु को नवो वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयात्याहितमुपलव्यम् । २. मखि, काश तत् । ३. उर्वशी किल गजाप लक्ष्मीमनाथ गृहीत्वामात्येषु निहितकार्यधुरं कलामगिग्वगंदेश गन्धमादनवनं विहर्तु गता। ४. मखि, म संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशपु । ततस्ततः । ५. ततस्तत्र मन्दाकिनीतीर सिकतापर्वतः क्रीडमानोदयवती नाम विद्याधग्दारिका तेन गर्पिणा चिर निध्यातेति कृत्वा कुपिता में प्रियमग्व्युर्वशी। दिवसेपु को नवा वृत्तान्ता वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयालाहितमुपलब्धम् । 'अत्याहित तु जीवानपक्षकले महाभये' इति विबलोचनः ॥ सहजन्या । सखि, कीदृशं तत् ॥ चित्रलेखा । उर्वशी किल राजपि लगागनाथं गृहीत्वा- मात्यषु निहितकायधुर कैलासशिखरोद्दशं गन्धमादनवनं वितु गना ॥ सहज- न्या । सखि, सभोगो यम्नादृशेषु प्रदेशयु । ततस्ततः॥ चित्रलेखा । नन- स्तत्र मन्दाकिनीतीरे सिकतापर्वतः क्रीडमानोदयवती नाम विद्याधरदारिका तेन ·८८ विक्रमोर्वशीये . सहजन्या-असहणा खु सा । दरारूढो अ से प्पणओ । ता भविदव्वदा एत्थ बलबदी । तदो तदो । चित्रलेखा-तदो भत्तुणो अणुण अप्पडिवज्जमाण्म गुरुसा- वसंमूढहिअआ विमुमरिददेवदाणिअमा अम्मकाजणपरिहरणिज्ज कुमारवणं पविट्टा । पवेसाणन्तरे अ काणणोवन्तवत्तिलदाभावेण .परिणदं से रूवम् । महजन्या-(मशोकम् ।) सव्वधा णत्थिं विहिणो अलवणीअं णाम । जेण तारिसम्स अण्णारिसो एव्य पलिणामो संवुत्तो । तदो तदा । चित्रलेखा-तेंदो सो वि तम्सि एव्व काणणे पिअदमं अ- णसअन्तो उम्मत्तीभृदो इदो उव्वसी तदो उव्यसी..त्ति कदुअ १. अगहना खर मा । दगढश्चाम्या. प्रणयः । तद्गवितव्यतात्र बलवा । ततस्ततः । २. नतो भग्नुनयमप्रतिपद्यमाना गुन्यापसमृढह दया' विस्मृतदेवतानि- यमा खीजनपरिहणीयं कुमाग्यनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तर च काननोपान्त- वतिलताभावेन परिणतमम्या रूपम् । ३. सर्वथा नाम्नि विधेग्लङ्घनीय नाम । येन तादृशम्यान्याश एवं परिणाम. मवृत्तः । ततस्ततः । ४. तत. मोऽपि तम्मिन्नेव कानने नियतमामन्विष्यन्नन्मत्तीभूत इत उर्वशी तत उपगीति कृत्वाहोरात्रमनिबाहयनि । अनेन पुन- राजर्षिगा चिर निध्यातेति कृत्वा कुपिता में प्रिंयमन्युर्वशी । नि यातावलोकिता ॥ सहजन्या। अराहना खलुगा । दृगरूटचामा प्रणयः । तडवितव्यतात्र बलवती। ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । ततों भर्तुर नुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसमूहृदया विस्मृतदेवतानियमा स्त्रीजनपरिहरणायं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवंगानन्तरं च कान- नोमान्तवर्तिलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । अप्रतिपद्यमानाम्बीकुर्वाणा । गुरुर्ग- रिटो यः शापस्तेन । गुरुभरतमुनिस्तद्दत्तशापन वा । अम्मकाशब्दो देशा स्त्रीवाच- कः ॥ सहजन्या । सर्वथा नास्ति विधरलहनीयं नाम । येन तादृशस्यान्यादृश एव परिणामः संवृत्त । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा। ततः सोऽपि तस्मिन्नेव कानने प्रिय.

·चतुर्थोऽङ्कः। ८९ . अहोरत्तं अदिवाहेदि। (नभोऽवलोक्य ।) इमिणा उण णिव्विदाणं पि उक्कण्ठाकारिणा मेहोदएण अप्पदीआरो. भविस्सदि त्ति तक्केमि । (अनन्तरे जम्भलिका।) सहअरिदुक्खालिद्धअं सरवरअम्मि सिणिद्धअम् । अविरलवाहजलोल्लअं तम्मंइ हंसीजुअलअम् ॥ ३ ॥ महजन्या-सहि, अस्थि कोवि समागमोवाओ । चित्रलेखा-- गोरीचरणराअसंभवं संगममणि वजिअ कुदो से समागमोवाओ। महजन्या-ण तारिसा आकिदिविसेसा चिरं टुक्खभाइणो निवृतानामग्युत्कण्ठाकारिणा . मेघोदयनाप्रतीकारो मेघोदयनाप्रतीकारो भविष्याति तर्क- यामि । 1. सहचरीदुःखालीढं मगेवर स्निग्धम् । अविरलबाप्पजलाद्र तान्यति हंसीयुगलम् ॥ २. सखि, अम्ति कोऽपि ममागमोपायः । ३. गौरीचरणगगसंभवं संगममणि वर्जयित्वा कुतोऽम्याः ममा- गमापाय । ४. न नाटगा आकृतिविशेषाश्चिरं दुबभाजो भवन्ति । तदद्वयं , तमामन्विायन्नन्मत्तीभूत इन उर्वशी तत उगीति कृत्वाहोरात्रमनिवाहयति। अने- न पुनर्निधतानामप्युत्कण्टाकारिणा मेघोदयेनाप्रतीकारो भविष्य नीति नकयामि ॥ अनन्तर जम्भलिकति । जम्भलिका गीतिविशेषः । तथा चाह. भग्नः- 'उदाहो द्वि यकृद्वैकखण्टो द्विःशकलोऽथवा । यत्र युवो द्विगभोगो वे मुक्तिः स जम्भकः ॥' इति । एतम्यैव नाम जम्भलिकति मंतजमतम् । "वे मुक्तिरहिता पू- वक्तिलक्षणलक्षिता मा' इति श्रीमद्भगोमचरणा । पुनः 'महार' इन्यव पटति तृतीयचरणपरिवर्तनेन । अविग्लवाद जलोअ अविरलबाप्पजलाम । ओलअमि. त्या देशी ॥३॥ सहजन्या। मखि, अस्ति कोऽपि समागमोपायः । चित्रलेखा। गौरीचरणरागसंभवं संगमर्माण वर्जयिन्या कुतोऽस्याः समागमोपायः॥ सहजन्या। न तादृशा आकृतिविशेषाधिरं दुःखभा जो भवन्ति । तदवयं कोऽप्यनुग्रनिमि- .

·विक्रमोर्वशीये होन्ति । ता अवस्मं कोवि अणुग्गहणिमित्तभूओ समागमोवाओ भविम्सदि ति तक्केमि । (प्राची दिशं विलोक्य ।) ताएहि । उदआहि- वम्स भअवदो सुजस्स उवट्ठाणं करेम्ह । (अनन्तरे खण्डधारा।) चिन्तादुम्मिअमाणसिआ सहअरिदंसणलालसिआ । विअसिअकमलमनोहरए विहरइ हंसी सरवरए ॥ ४ ॥ (इति निष्क्रान्ते ।) प्रवेशकः । (नेपथ्ये पुरवसः प्रावशिक्याक्षिप्तिका ।) गहणं गइन्दणाहो पिअविरहुम्माअपअलिअविआरो। विसइ तरुकुसुमकिसलअभूसिअणिअदेहपब्भारो ॥ ५ ॥ कोण्यनुग्रहनिमित्तभृतः समागमोपायो भविष्यतीति तयामि । तदहि । उदयाधिपम्य भगवतः सूर्यस्योपम्बानं कुर्वः । १. चिन्तादृनमानमा महचरीदर्शनलालमा । विकसितकमलमनोहरे विहरति हमी सरोवरे ॥ २. गहनं गजेन्द्रनाथः प्रियाविग्होन्मादप्रकटितविकारः । विशति तरुकुमुमकिसलयभूषितनिजदेहप्राग्भारः ॥ तभूत. गमागमोपायो भविष्यतीति तयामि । तदेहि । उदयाधिपस्य भगवतः स- यस्योपस्थानं कुर्वः । खण्डधारेति । खण्डधाराग्यो गीतिविशेषः । तल्लक्षणं तु-'यद्गीतं गुणकर्या च रागेण क्रीडकेन च । तालेन सा खण्डधारा यष्टिकेन प्रकाशिता ॥' इति । हंस्यन्यापदेशन पुनः स्वावस्थामाह 'चिन्तेति । चिन्तादृ- नितमानसा सहचरीदर्शनलालसा । विकसितकमलमनोहरे विहरति हंसी सरोवरे ॥४॥प्रवेशक इति । साहित्यदर्पणे-'प्रवेशकोऽनुदात्तोक्या नीचपात्रप्रयो- जितः । अदयान्तर्विज्ञयः शेपं विष्कम्भके यथा ॥' इति । अद्वयान्तरिति प्रथमा- ऽस्य निषेध । शेषामिति । वृत्तवनिप्यमाणाना कथाशानां निदर्शकः संक्षिप्तार्थश्चे- त्यर्थः । अत्र च विचारविशेषः पूर्वोक्तखात्पुनर्न लिखितः ॥ गजान्योक्त्या जायावि- रहायासितस्योन्मत्तस्य पुरुरवसो रङ्गभूमावाक्षिप्तिकया प्रवेशं सूच"ति-गहण- मिति । गहनं गजेन्द्रनाथः प्रियाविरहोन्मादप्रकटित विकारः। विशति तरुकुसुम- ·चतुर्थोऽङ्कः । (नतः प्रविशत्याकाशबद्धलक्ष्यः सोन्मादो राजा ।) राजा-(सक्रोधम् ।) आः दुरात्मन् रक्षः, तिष्ठ तिष्ठ । क मे प्रियतमामादाय गच्छसि । (विलोक्य ।) हन्त, शैलशिखराद्गगनमु- त्पत्य बाणैर्मामभिवर्षति । (लोष्टं गृहीत्वा हन्तुं धावन् । अनन्तरे द्विपदि- कया दिशोऽवलोक्य । हिंआहिअपिअदुक्खओ सरवरए धुदपक्खओ। वाहोवग्गिअणुअमओ तम्मइ हंसजुआणओ ॥ ६ ॥ (विभाव्य सकरुणम् ।) कथम् । नवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दृराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकपस्निग्धा विद्युत्प्रिया मम नोर्वशी ॥ ७ ॥ (इति मच्छितः पतति । पुनापदिकोत्थाय निश्वस्य ।) जाणिअ मिअलोअणि णिसिअरु कोइ हरेइ । . जाव गुणवतडिसामलि धाराहरु बरिसेइ ॥ ८ ॥ १..हृदयाहितप्रियादुःग्वः मगेवर धुतपक्षः । व्याधापल्गितनयनस्ताम्यति हंमयुवा ॥ २. मया ज्ञातं मृगलोचनां निशाचरः कोऽपि हरति । यावन्नु नवतडिन्छचामलो धागधगे वर्षति ॥ कगलयभूपितनिजदेहप्राग्मारः। देहप्राग्भारो देहाभोगः ॥ ५॥ मान्यापदेशन गजाम्वदुःखातिरेकमाह-हिअअ इति । हृदयाहितप्रियादुःख. सरोवरे धुनपक्षः । यावापवल्गितनयना, पक्ष वाष्पापल्गितनयनः । ताम्यति हंसयुवा ॥ धुतपक्षः कम्पितपक्षः । पंक्षेऽसहायः। 'पक्षः पार्श्वगरुत्माच्यसहायवलभित्तिषु' इति त्रिका- डी । व्याधत्रालितनत्र. ॥६॥नवजलधर इति । सोऽतिगर्वितः । निशाचरी राक्षसः । दूरमत्यन्तमाकृष्टम् । धारासारो वर्षग्रसरः । 'धाग संपातवर्पण' इति विश्वलोचन. । 'आसारस्तु प्रसरणे' इति च सः ॥ ७ ॥ तदिद्विराजितं जलधर- मुद्राक्ष्याह-मइ जाणिएति । मया ज्ञातं मृगलोचनां निशाचरः कोऽपि हरति । यावन्न नवतडिच्छ्यामलो धाराधरो वर्षति ॥ नुनिश्चये । यावजलधरो वि० ।

·९२ विक्रमोर्वशीये , (इति सकरुणं विचिन्त्य ।) व नु खलु रम्भोरूर्गता स्यात् । तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति खर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः । तां हतु विबुधद्विषोऽपि हि न मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः ॥९॥ (इति द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य साघम् ।) अये, परावृत्तभागधेयानां दुःखं दुःखानुबन्धि । कुतः । अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभि- भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥ १० ॥ (अनन्तरे चर्चरी।) जलहर संहरएहु कोपमिआदृत्तओ अविरलधारासारदिशामुहकन्तओ । १. जलधर मंहगत्र कोपमाज्ञप्तः अविरलधारामारदिशामुम्बकान्तः । वर्षति नावन्मगलोचनामुवंशी कोऽपि राक्षसो हरनीति मया निश्चयेन जातम् । वर्षणोत्तरं तु जलदनिश्चयाकेन नाना व वा गता मत्प्राणप्रिया किमिदानी करोमि मन्दभाग्य इति । इति कापि गकरणं विचिन्येत्युत्तरचूर्णिकासंगतिः । 'मइ कोइ' इति च 'मया कोऽपि' इत्यर्थे देशी ॥ ८ ॥ तिष्टेदिति । प्रभावपिहिता तिर. फरियादिविद्याप्रभावेणा छन्ना। स्वगायेति स्वर्ग प्रति गन्तुमित्यर्थः । विधिः प्र. कारः ॥ ॥ अयमिति । एकपदे । 'तत्समैकपदे तुल्ये सनः सपदि च स्मृतम् इति हलायुधः ॥ १० ॥ अनन्तर इति । चर्चरीसंज्ञो गीतिविशेषः । यदुक्तम्- 'दुनम यलयं समाश्रिता पठति प्रेमभरानटी यदि । प्रतिमण्टकरायकेन वा द्रुत- म' या प्रथमा हि चर्चरी ॥ सोमो वा प्रतिमण्टकः 'लघ्वादितालो लोकेऽसौ राम इत्यभिधीयते ॥' इति ॥ मेघं प्रत्याह-जलहरेति । जलधर महरात्र को- घमाज्ञप्तः अविरलधारासारदिशामुखकान्तः । ए अहं पृथ्वी भ्रमन्यदि प्रिया प्रेक्षिध्ये नदा गद्य करिष्यसि तत्तत्महिप्ये ॥ए इति संवोधने' एवमर्थे वा । संहर, एहु,कोपम्' स ·चतुर्थोऽङ्कः । ९३ ए मइं पुहविं भमन्ते जइ पिकं पेक्खिहिमि तच्छे जं जं करीहसि तं तु सहीहि मि ॥ ११ ॥ (विहस्य ।). वृथा खलु मया मनसः संतापवृद्धिरुपेक्ष्यते । यदा मुन- योऽप्येवं व्याहरन्ति 'राजा कालस्य कारणम्' इति । तत्किमहं जलधरसमयं न प्रत्यादिशामि । . (अनन्तरे चर्चरी) गन्धुम्माइअपहुअरगीपहि वजन्तेहि परहुअतूरेहि । पसरिअग्रवणुव्वेल्लिअपल्लवणिअरु सुललिअविविहपआरेहि णचइ कप्पअरु ॥ १२ ॥ (इति नर्तित्वां ।) अथवा न प्रत्यादिशामि यत्प्रावृपेण्यैरेव चिह्नर्मम राजोपचारः संप्रति । कथमिव । विद्युलेग्वाकनकरुचिरं श्रीवितानं ममानं व्याधूयन्ते निचुलतरुभिर्मञ्जरीचामराणि । ए अहं पृथ्वी भ्रमाद प्रिया प्रक्षिप्य तदा यद्यत्करियमि तत्तत्महिम्य ॥ १. गन्धोन्मादितमधुकरगीत- वाद्यमानः परभृततृयः । प्रमृतपवनाद्वलितपल्लवनिकर. सुललितविविधप्रकारनृत्यति फल्पतमः ॥ इति पदत्रयम् । गहु तम्मिन्महक्षण जने कोपं सहर । मा कुवित्यर्थः इति वा । 'मइ, तच्छे, जं जु' इत्यादयोऽहं, तदा, यद्यदित्यर्थ देशीशब्दाः ॥ ११॥ प्रत्यादि. शामि निराकरोमि । 'प्रत्यादेशो निराकृति.' इति त्रिका । वसन्तवर्णनेन जल. धरसमयप्रत्यादेशमाह-गन्धुम्माइएति । गन्धोन्मादितमधुकरगतिवाद्यमानः परभृततृय । प्रमृतपवनोद्वलनशीलपलवनिकर : मुललितविविधप्रकारेण नृत्यति कल्पतरुः ॥ गीतस्तूय रित्युपलक्षण तृतीया । प्रसतेनतस्ततः सचलता वायुनाद लनशीलश्चचंळः पाठवनिकर: किसलयसमूहो यस्य सः । एतेन पळवनिकरस्य करत्वं गम्यते ॥ १२ ॥ राजोपचारानव वर्णयति-विद्युल्लखति । निचुलता- ·विक्रमोर्वशीये धर्मच्छेदात्पटुतरगिरो बन्दिनो नीलकण्ठा धारासारोपनयनपरा नैगमाश्चाम्बुवाहाः ॥ १३ ॥ (पुनश्चचरी ।) भवतु । किमेवं परिच्छदश्लाघया। यावदस्मिन्कानने तां प्रियामन्वेषयामि । (पाठम्यान्ते भिन्नकः ।) दइआरहिओ अहिअं दुहिओ विरहाणुगओ परिमन्थरओ। गिरिकाणणए कुसुमुज्जलए. गअजूहवई तह झीणगई ॥ १४ ॥ ( अनन्तरे द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य व महर्पम् ।) हन्त हन्त, सितस्य मे संदीपनमिव संवृत्तम् । कुतः । व्यव. - १. दयिताहितोऽधिक दुःखितो विरहानुगतः परिमन्थर । गिरिकानन कुसुमोज्यले गजबूथपतिम्नथा क्षीणगतिः ।। भिर्वतसाकारर्हि जलापरनामभिद्रुमविशेषः । 'निचुलस्तु निचोले स्यानिचुलो हिज- ल द्रुमे । निमील्येऽप्यनके क्लीवम्' इति विबलोचनः । धर्मच्छेदादीप्मसमयना- शात् । पाट्प्रवृत्तरित्यर्थः । 'धर्म स्यादातपं ग्राम ऊम्मस्वेदलवेऽपि च' इति विश्थलोचनः। धारासारो वर्गप्रसर । पक्षे धारारूप मार घनं तदानयन पर । नगमा वणिजः । धारा सपातवर्षण सकले। आप च धारा ५. द्रवद्रव्ययवेऽवगतिपञ्च- के' इति विश्वलोचनः । आसारस्तु प्रसरण धारावृष्टी मुहृद्धले' इति विचलोचनः । 'सारं न्याय्ये जले वित्त' इत्यपि सः । 'नेगभः क्षुग्वेदान्तवाणिग्वाणिज्यनागरे' इति च सः ॥ १३ ॥ पाठस्यान्ते भिन्नक इति । 'पाठो बायारोकर.' इति भ- रतः। भिनको रागविशेषः । तथा चाह भरत:-'पट्जम यमिको पन्ना भिन्नको म- ध्यमो बहुः । पडजग्रहाशो मन्यासो मन्द्रसोऽन्तोऽथवा भवेत् ॥ पजादिमूर्छन. शुद्धः सचारिणि सकालिः । प्रसन्नादियुतो दानवीरे रोटेऽद्भुत रसे ॥ दिनम्य पश्चिम याने प्रयोज्यः सामदेवतः॥ इति ॥ गजान्योक्त्या स्वावस्थामाह-दइआरहिओ इति । दयितारहितोऽधिकं दुःखितो विरहानुगतः परिमन्थर. गिरिकानन कुनुमो- ज्वले गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥ भ्रमतीत्यध्याहार. । गजयूथपतिरहं स्वीया प्रः- ..

·चतुर्थोऽङ्कः । ९५ . आरक्तराजिभिरियं कुसुमैर्नवकन्दली सलिलगभैः । कोपादन्तर्वाप्ये स्मरयति मां लोचने तस्याः ॥ १५ ॥ इतो गति कथं नु मया तत्रभवती सूचयितव्या । यतः । पन्यां स्पृशेद्वसुमतीं यदि सा सुगात्री मेघाभिवृष्टसिकतासु बनस्थलीपु । पश्चान्नता गुरुनितम्बतया ततोऽस्या .दृश्येत चारुपदपनिरलक्तकाङ्का ।। १६ ॥ (द्रपदिक्या परिक्रम्यावलोक्य च महर्षम् ।) उपलब्धमुपलक्षणं येन तस्याः कोपनाया मार्गोऽनुमीयते । हृतोष्ठरागैर्नयनोदबिन्दुभि- निमग्ननाभेर्निपतद्भिरङ्कितम् । युतं रुपा भिन्नगतेरसंशयं शुकोदरश्याममिदं स्तनांशुकम् ॥ १७ ॥ भवतु । आदाम्ये तावत् । (परिक्रम्य विभाव्य च मास्रम् ।) कथं सेन्द्रगोपं नवगादलमिदम् । तत्कुतोऽम्मिन्विपिने प्रियाप्रवृत्तिमागमयेयम् । (बिलोला ।। अयमामारोच्छलितशैलतटस्थली पाषाणमधिरूढः । आलोकयति पयोदान्पवलपुरोवातनर्तितशिखण्डः । केकागर्भण शिखी दूरोन्नमितेन कण्टेन ॥ १८ ॥ प्रियामपि रक्षितुं न शक्तः । कथं मे यूथपतिन्यं धिक् च मामित्यतिदुःग्वे कारणम् ॥ १४॥ आरक्तगजीति । गिलीन्ध्रापरनामा वृक्ष विशेषः कन्दली। 'कल बना चापि तगै मृगभेटेऽपि कन्दली' इति मुक्तावली ॥ १५ ॥ पझ्यामिति । वसु. मती पृथ्वीम् । मुगात्री शोभनाली । मधेभिवृष्टाः कृताभिवर्पणाः मिकता वालका जाम् ॥ १६ ॥ हुतोष्टगगरिति । ओष्टगोऽधगमणिमा। नयनोदविन्दुभिर- अपनः । निमग्ननाभेगम्भीरनाभः । अदितं चिह्नितम् । स्तनाशुकं कुचोपरिव- बम ॥ १७ ॥ प्रियाप्रवृत्तिमिति । 'वार्ता प्रनित्तान्त उदन्तः स्यात्' इति त्रिकाण्टी । आगमयेयं दास्यामि । आगाम्योच्छलितं यत्र । आसारो धाग- मपातः ।। आलोकयतीति । पुरोवातः प्राग्वायुः । शिखण्डो बहः । 'शिखण्डो यहचटयोः' इति मुक्तावली । 'केका वाणी मयूर म्य' इत्यमरः। शिखी मयूरः ।

·विक्रमोर्वशीये (उपेत्य ।) भवतु । यावदेनं पृच्छामि । (अनन्तरे खण्डकः ।) 'संपत्तविमूरणओ तुरिअं परवारणओ। पिअतमदंसणलालसओ गअवरु विम्हिअमाणसओ ॥ १९ ॥ (तेनाखण्डकान्तरे चर्चरी ।) 'बंहिण पै इअ अब्भत्थिअम्मि आअक्खहि मं ता पत्थ अरण्णे भमन्ते जइ तुइ दिट्टी सा महु कान्ता । णिसम्महि मिअङ्कसरिसे वअणे हंसगई ए चिण्हे जाणिहिसि आअक्खिउ तुज्झ मई ॥ २० ॥ १. सप्राप्तग्वेदम्वरितं परवागणः । प्रियतमादर्शनलालमो गजवगे विस्मितमानमः ॥ २. बहिण पमित्यभ्यर्थये आचक्ष्व मम नाम् अवारण्ये भ्रम ता यदि त्वया दृष्टा मा मम कान्ता । निगामय मृगाइमद्दगन वदनेन हंसगतिः अनेन चिह्नन ज्ञाम्यम्याग्ख्यातं तव मया ॥ .. शिगावल: शिसी केकी' इत्यमरः ॥१८॥ अनन्तरे खण्डक इति । खण्डको नातिविशेषः । तत,क्षणं तु-'विरहव्यापृता या तु पटेङ्गीति कुशीलवी । प्राकृतेन प्रबचन एक.. ग उदाहृतः ॥ इति । गजान्यापदेशेन स्वावस्थां पुनराद --सं. पत्तविसूरणेति । संप्राप्तग्वेद-वरितं परवारण: । प्रियतमादर्शनलालसो गजवगे विस्मितमानगः ॥ विचरतीति शपः । परबलदलनोऽयहं स्वप्रियतमामरक्षणेऽपि अनो नास्मीति खेदे विस्मये च हेतुगर्भ विशेषण परवारण इति । विसृग्ण इति 'गिदेविसर.' ति विसृरादेश. ॥१९॥ तेना खण्डकान्तरे चर्चरीति । तेनेति म.. लार्थकमक्षयम् । तेनकलक्षणमाह भगवान्भरतमुनिः-ॐ तत्मदिति निर्दे. मात्तत्त्वमस्यादिवाक्यतः । तदितिं ब्रह्म तेनाय ब्रह्मणा मगलात्मक. ॥ लक्षितस्तेन नना' इति । अन्यत्रापि-'तेकारः शंकरः प्रोक्तो नाकारश्च उमा तथा। गीतादौ तेन वक्तव्यं तेना इत्यक्षरयम् ॥' इति । खण्डकचर्चयोर्लक्षणं प्रागुक्तमेव । बहिण अत्याह-वहिण पै इति । बहिण पै परम् । लामिति वा । इत्यस्यर्थये आचश्व मम तामत्रारण्ये भ्रमता यदि त्वया दृष्टा सा मम कान्ता । निशामय मृगाङ्कसह- सेन वदनेन हंगगतिः। ए अनेन चिडून ज्ञाम्यस्याख्यातं तव मया ॥ 'आअक्खहि ·चतुर्थोऽङ्कः । , . (चर्चनियोपविश्य । अञ्जलि बद्धा ।) नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा वनेऽस्मिन्वनिता त्वया । दीर्घापाड़ा सितापाङ्ग दृष्टा दृष्टिक्षमा भवेत् ॥ २१ ॥ (चर्चरिकया विलोक्य ।) कथमदत्त्वैव प्रतिवचनं नर्तितुं प्रवृत्तः । किं नु खलु हर्पकारणमस्य । (विचिन्त्य ।) आं, ज्ञातम् । मृदुपवनविभिन्नो मत्त्रियाया विनाशा- द्धनरुचिरकलापो निःसपनोऽस्य जातः । गतिविगलितबन्धे केशहम्ने मुकेश्याः सति कुसुमसनाथे किं करोत्येप बहीं ॥ २२ ॥ भवतु । परव्यसनमुखितं न पुनरेनं पृच्छामि । (द्विपदिकया दिशो- ऽवलोक्य ।). अये, इयमातपान्तसंधुक्षितमदा जम्बूविटपमध्यास्ते पर- भृता । विहगेषु पण्डितैपा जातिः । यावदेनां पृच्छामि । मंता। अथ वण भमन्ते' इत्यपि कचित्पाठः । निशामय शृणु । पाठान्तरे-आ- पत्र मा नाम अथ वने भ्रमता।' मा प्रति नामाचक्ष्वेत्यर्थः । वदनेनेत्युपलक्षणे ननीया ॥ २० ॥ चरिकयोपविश्येत्यादी चर्चरिका गतिविशेषः, नालविशेपो 7। वभाण च भग्न-'विसमान्तद्रुमद्वन्द्व लघुन्यष्टौ च चर्चरी' इति । यथा- '.. । 5 ।।।।।।।।' 'अनलि बद्धति । यदुक्तम्----पनाकाहस्तनलयोः मं- पदालिम: । देवनागमविप्राणा नमस्कारप्वयं क्रमात ॥ कार्यः शिरोमुखोरः- मि बीमिपेष्टलः ॥ इति ॥ नीलकण्ठेति । गिनापार धवलदगन्त नी- लकण्ट मयूर । अम्मिन्वने दीर्घापासा आकर्णपूर्णनयनान्ता । दृष्टिक्षमा दृष्टी दर्शने अमा यम्या मा । नत्रव्यापारेणेव यदीया क्षान्तिमनीयत इति भावः। अथवा दृष्टि समा दर्शनयोग्या। दिष्टिक्षमा' इत्यपि क्वचिपस्टः । नत्पक्ष दिष्टि कालं क्षमते मा। जीन्लीत्यर्थः । दृष्टा भवदिति ममोत्कण्टास्ति । इत्यस्नी अन्याहायौं । मद्वियोगन प्रायनन्या जीवनं न संभाव्यन एवति भावः । 'दिष्टिमुदि पर्गमाणे दिष्टिः कालो- पदिष्टयोः । दिष्टं माम्येऽथ दृष्टि म्यान्नत्रदर्शनबुद्धिषु ॥' इति विश्वलोचनः ॥२१॥ मृदुपवनति । कलापः पिच्छभार । 'कलाप संहते बहे काव्यादा तूणवृन्दयोः' इति विवलोचनः । अत्र च विनाशशब्दोऽमलव्यानकवादपील इति प्रकाशकृद- कागयदिदं पद्यं पदो। नत्र पूर्वलोके दिष्टिक्षमेल्वत्र जीवितसदेहस्योक्तत्वाल- मदत्त्वव प्रतिवचन मिन्यत्र प्रतिवचनाप्रदानपुर:गरं नर्तनारम्भाजीवितसंदेहस्य नावदवम्यानातन्मिन्नब च पद्य 'निःसपनोऽम्य ज्ञातः' इति सिद्धवदुक्तत्वा- दाजश्वोन्मादातिशयरूपप्रकृष्टतरकारणवशाद्विप्रलम्भपोपकृदेवतत्पदमिति न कश्चि- ·२८ विक्रमोर्वशीये (अनन्तरे खुरकः ।) विजज्झरकाणणलीणओ दुक्खविणिग्गबाहुप्पीडओ। दृरोसारिअहिअआणन्दओ अम्बरमाणे भमइ गइन्दओ ।। २३ ॥ (खुरकान्ते चर्चरी।) हेल्ले हेले, परहुअ महुरपलाविणि कन्ती णन्दणवण सच्छन्द भमन्ती। जई पई पिअअम सा महु दिट्ठी ता आअक्खहि महु परपुट्टी ॥ २४ ॥ १. विद्याधरकाननलीनो दु.खविनिर्गतबाप्पोत्पीडः । दगेत्सारितहृदयानन्दः अम्बग्मानन भ्रमति गजेन्द्रः । २. परभृते मधुरपलापिनि कान्ते नन्दनवने म्बन्छन्द भ्रमन्ती । यदि पर प्रियतमा मा मम दृष्टा ताचक्ष्व मम परपुष्ट । नदुक्तदोपलेशावकाश इति प्रतिभाति ॥ २२ ॥ अनन्तरे खुरक इति । ग्युरको नृत्यविशेषः । तदुक्तम्-'पटमआरिरागमयुतं य इतमध्येन लयेन यत्प्रयुक्तम् । प्रति- तालयुतं च नर्तनं तग्गुरकाव्यं मुनये शिवन दत्तम ॥' 'लघुट्टतद्वयं यत्र प्रतिताल: प्रकीर्तित.' इति । तुरकान्यो गयविशेषो वा । आह च भरत:-'पूर्वपूर्वाक्षरत्याग योऽन्यो वर्णचयः स चेत् । उत्तरोत्तरसघादो खुकः परिकीर्तितः॥ इति । गजान्या- पदेशन पुनः स्वावस्थामाह-विजज्झरेति । विद्याधरकाननलीनो दुःखवि- निर्गतबाप्पोत्पीटः । दृरोत्सारितहदयानन्दोऽम्बरमानेन भ्रमति गजन्द्रः ॥ अम्ब- रमानेनेत्युपलक्षण तृतीया । अतिविशाल इत्यर्थः ॥ २३ ॥ परभृता प्रत्याह- हे हेले हेरे हेरे । परहुएति । परभृते मधुरप्रलापनि कान्ते नन्दनवन स्वच्छन्दं भ्रमन्ती । भवत्या इति शेषः । यदि पर प्रियतमा मा मम दृष्टा तर्याचक्ष्व मयि परपुष्टे ॥ आदरे द्विरुक्तिः । संबोधने मधुरप्रलामिनि । कान्ता मनोनयनानन्ददायिनी । नन्दनवने खच्छन्दं भ्रमन्तीत्यादीनि प्रियतमाविशेषणानि - ·चतुर्थोऽङ्कः । (एतदेव नर्तित्वा वलन्तिकयोपसत्य जानुभ्यां स्थित्वा ।) भवति, त्वां कामिनो मैदनदूतिमुदाहरन्ति . - मानावभङ्गनिपुणं त्वममोघमस्त्रम् । तामानय प्रियतमां मम वा समीपं मां वा नयाशु कलभाषिणि यत्र कान्ता ॥ २५ ॥ (वामकेन किचिदलित्वा । आकाशे ।) किमाह भवती। कथं त्वामे- वमनुरक्तं विहाय गतेति । शृणोतु भवती। •कुपिता नुन कोपकारणं सकृदप्यात्मगतं स्मराम्यहम् । प्रभुता स्मणेपु योषितां नहि भावस्खलितान्यपेक्षते ॥ २६ ॥ (ससंभ्रपमुपविश्य अनन्तरं जानुभ्या स्थित्वा 'कुपिता' इति पठित्वा विलोक्य च।) कथं कथाविच्छेदकारिणी खकार्य एव व्यासक्ता । महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्दतस्य । अधरमिव मदान्धा पातुमेषा प्रवृत्ता फलमभिनवपाकं राजजम्बूद्रुमस्य ॥ २७ ॥ वा । 'परमते परपुष्टे' इत्यर्थपीनरुत्य वक्तरुन्मत्तत्वान दोपावहम् । यद्वा ‘मधुपर- पुष्टे' इत्येकं पदम् । मधुना पुप्पररोन परमत्यन्तं पुष्ट इयर्थः । मधुपरा चासौ पुष्टति वा, मधी वसन्त इति वा ॥२४॥ वलन्तिकयति । वलन्तिका रागविशेपः । तथा च संगीतरत्नाकरे–'बलान्तका नदुपाई स्याद्रिहीना गन्द्रदेवता । संन्यासा शग्रहेहाया गृहारे शामिणोदिता ॥' इति ॥ त्वामिति । मदनम्य मन्मथस्य दूतिमुदाहरन्ति वदन्ति । 'दृति दूती च दूतिका' इति रूपचिन्तामणिः ॥ २५ ॥ वामकेन किंचिदलित्वति । वामकं पार्थस्थितवस्त्ववलोकन संस्थानवि- शेषः । यदुक्तम्-सुतेन शिरगा यत्तु पाचन पलितेन च । तद्वामकं करणं पार्श्वस्थस्वावलोकन ॥' इति ॥ आकाश इति । 'कि ब्रवीप्येवमित्यादि विनापात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्ववानुक्तमप्येतत्तत्स्यादाकाशभाषितम् ॥' इति दशरूपकादा। कुपितेति । नुर्वित । हि यतः । रमणेषु प्रियेषु योपिना स्त्रीणा प्रभुता प्रमुख भावस्खलितान्यभिप्रायम्खलितानि नापेक्षते नेच्छति । अभिप्रायस्याप्यन्यथाभाव ताः कुप्यन्ति. किमुतान्यथाचरण इति भावः ॥ २६ ॥ महद्पीति । लोकाः हि महदपि परकीयं दुःखं कष्टं शीतलमिति यद्वदन्ति तत्सम्यक् । समीचीन- ·१०० विक्रमोर्वशीये तदेवंगतेऽपि प्रियेव मे मञ्जुखनेति न मे कोपोऽस्याम् । सुख- मास्तां भवती । साधयामस्तावत् । (उत्थाय द्विपदिकया परिक्रम्यावलो- क्य च ।) अये, दक्षिणेन वनधारां प्रियाचरणनिक्षेपशंसी नृपुरशब्दः । यावदेनमनुगच्छामि । (परिक्रम्य ।) पिअअमविरहकिलामिअवअणओ अविरलवाहजलाउलणअणजो। दूसहदुक्खविसंटुलगमनओ पसरिअगुरुतावदिविअङ्गओ। अहिअं दुम्मिअमाणसअओ दरिअंगओ काणणं परिभमइ गइन्दओ ॥ २८ ।। (इति ककुभेन पडुपभनाः।) १. प्रियतमाविरहलान्तवदन. अविरलबाप्पजलाकुलनयन. । दुःमहदु.खविमठुलगमन. प्रसृतगुरुतापदीमागः । अधिकं दनमानमो दरी गत. कानन परिभ्रमति गजेन्द्र. ॥ मित्यर्थः । राजजम्बूद्वमस्य तत्वज्ञ-मवृक्षस्य । 'राजजम्बूमहाफला' इति त्रिका ॥ २७ ॥ दक्षिणेन वनधारामिति । वनधाराया दक्षिणभागे । धान पदि. दक्षिणनेत्येन प्रलयान्तो निपातः । तद्योगे च बनधारामिति द्वितीया। धारापन द्रवद्रव्यस्रवेऽश्वगतिपचके इति विश्वलोचनः । द्विपान्यापदेशेन वदु.खातिरेक- माह-पिअअमविरहेति । प्रियतमाविरहक्लान्तवदनोऽविरलबाप्प जलाकुल- नयनः। दुःसहदु.खविसंगृलगमनः प्रमृतगुरुतापर्दाप्ताङ्ग । अधिकं दूनमानसो दर गतः कानने परिभ्रमति गजेन्द्रः । विसष्टलगमनः स्खल गति. ॥ २८ ॥ ककुभेन षडुपभङ्गा इति । ककुभाख्यरागेण । उक्तं च भरतेन-'म' यनाप-चनीववव्युद्भवः ककुभो भवेत् । धांशग्रहः पञ्चमान्तो धैवतादिकमूर्छनः ॥ प्रसन्न मध्यागहिन्य करुणे यमदेवत. । गेयः शरदि' इति । उपभमा अवच्छेदाः ॥ उन्मादातिशयत्र-

·चतुर्थोऽङ्कः।
१०१
.
(अनन्तरे द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य ।)
पिअकरिणीविच्छोइअओ गुरुसोआणल्दीविअओ।
बाहजलाउललोअणओ करिवरु भमइ समाउलओ ॥ २९ ॥
(नकरुणम ।) हा धिक् कष्टम् ।
मेघश्यामा दिगो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा ।
कूजितं राजहंसेन नेदं नूपुरशिञ्जितम् ॥ ३० ॥
भवतु । यावदेते मानसोत्सुकाः पतत्रिणः सरसोऽस्मान्नोत्पतन्ति
जावदंतेभ्यः प्रियाप्रवृत्तिरवगमयितव्या । (वलन्तिकयोपमृत्य ।) अहो
जलविहङ्गमराज,
पश्चात्सरः प्रतिगमिप्यसि मानसं त्वं
पाथेयमुत्सृज विमं ग्रहणाय भूयः ।
मां तावदुद्धर शुचो दयिताप्रवृत्त्या
स्वार्थासता गुरुतरा प्रणयिक्रियैव ॥ ३१ ॥
(पोन्मुखो विलोकयति ।) मानसोत्सुकेन मया न लक्षितेत्येवं व-
चनमाह ।
.
1. प्रियकारिणीवियुत्तो गुम्योकानलदीप्तः ।
बाप्प जलाकुललोचनः करिवगे भ्रमति समाकुलः ॥
जान्नमवार्थमाह-पिअकरिणीति । प्रियकारणीवियुक्तो गुरुशोकानलदीमः।
पजलाकुललोचनः करिबरो भ्रमति समाकुलः ॥ विच्छोइअओ इति वियुक्ते देशी
॥ २९॥मेघश्यामा इति ।मानमाय मम्मे उन्मुकमुत्कण्ठिनं चेतोडन्तःकरणं यम्य ।
नपुर मनीरम् । 'मनीगेल पुगेऽम्बियाम्' इति त्रिकाण्टी। शिक्षितं ध्वनिः । 'भू-
पणाना तु तिजिनम' इति च या ॥ ३० ॥ पश्चादिति । भूयो ग्रहणाय बिम.
रूपं पायम् । पथि ना पाथेयम् । निद्धानमुन्मज कुत्रचिन्निधेहि । दयितोदन्त-
सपनेन ना तावदादौ गुचः शोकादुद्धर । पश्चात्त्वया पार्थयं ग्राह्यमित्यर्थः ॥३१॥

·१०२ विक्रमोर्वशीये (उपविश्य चर्चरी ।) रे' रे हंसा कि गोइजइ (इति नर्तित्वा उत्थाय ।) यदि हंस गता न ते नतभ्रूः सरसो रोधसि दृक्पथं प्रिया मे । मदखलपदं कथं नु तस्याः सकलं चोरगतं त्वया गृहीतम् ॥ ३२ ॥ (चर्चरी ।) गइअणुसारे मइ लक्खिज्जइ । (चचरिकयोपसत्याजलि बद्धा ।) हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरस्यास्त्वया हृता । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ ३३ ॥ (पुनश्चचरी ।) कंइ पंइ सिक्खिर ए गइलालस सा पंइ दिट्टी जहणभरालसा ॥ ३४ ॥ १.२ रे हम कि गोग्यते । २. गत्यनुसारेण मया लक्ष्यते । ३. कस्मात्त्वया शिक्षितमेतद्गतिलालम मा परं दृष्टा जघनभरालसा ॥ म प्रवाह-रे रे इति । रे रे हंग कि गोप्यते ॥ यदि हंसेति । सरसः सरो. वरस्य । 'कासारः सरगी गरः' इति त्रिकाडी । रोधसि तटे । 'कूलं रोवश्व तीरं च प्रतीर च नटं त्रिपु' इति विकण्टी । दृक्पथं दृग्गोचरम् । मदेन खेला का- मक्रीडा येषु । 'क्रीटा ग्वेला च कुर्दनम्' इति सा ॥ ३२ ॥ गइअण्विति । गत्यनुसारेण मया लक्ष्यते ॥ हंस प्रयच्छति । यत इत्यध्याहृत्य । अस्या मप्रियायाः । यद्यस्मात् । गतिर्गमनं त्वया हृता नीता : विभावितो दृष्टः । एकदेशचोरितद्रव्याशो यस्मिन्नेतादृशेन चौरेण । यदभियुज्यते स्वामिना चोरे चोरितत्वेनारोप्यते तत्तेन देयम् ॥ ३३ ॥ रे रे हंस इति । रे रे हम, कि गोप्यते गल्यनुसारेण मया लक्ष्यते। कस्मात्त्वया शिक्षितमतद्गतिलालस सा परं दृष्टा जघनभरालसा॥हे गतिलालस गती गमन विपये लालसाभिलापो यस्य । त्वयैतत् , अर्थाइम नम्, कम्माच्छिक्षितम् । गमनान्यथानुपपत्त्यैव सा परं निश्चितं त्वया दृष्टा । गद्वा ए गइलालम इति पदद्वयम् । लालसार्थादतिशिक्षणे सामिलाप । चंदियं ·चतुर्थोऽङ्कः । १०३ . . (पुनश्चर्चरी । 'हंस प्रयच्छ' इत्यादि पठित्वा द्विपदिकया निरूप्य। विहस्य ।) एष स्तेनानुशासी राजेति भयादुत्पतितः । यावदन्यमवकाशमव- गाहिये । (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य ।) अये, प्रियासहायश्चक्र- वाकम्तिष्ठति । तावदेनं पृच्छामि । (अनन्तरे कुटिलिका ।) मम्मररणिअमणोहरए (मल्लघटी ।) कुसुमिअतरुवरपल्लविए । (चर्चरी ।) इआविरहुम्माइअओ काणणे भमइ गइन्दओ ॥ ३५ ॥ (द्विलयान्तरे चर्चरी) १. मर्मरगणितमनोहरे २. कुसुमिततरुवरपल्लविते । ३. दयिताविग्होन्मादितः कानने भ्रमति गजेन्द्रः॥ वया न दृष्टा ततद्गतिरेतम्या मत्प्राणप्रियाया गतिर्गमनं कंइ कथं शिक्षितम् । अभ्यस्तमित्यर्थः । कंड कंन शिक्षितमुपदिष्टमिति वा । एतद्गतिलास्यमित्यपि केचित् । अर्थापत्त्यैव त्वत्कृनैतद्दर्शनमवधार्यत इति तात्पर्यार्थः । 'कई' इति देशी संबोधने बहुवचनम् । अग्रे च बयेत्येकवचनमुन्मत्तोक्तेर्न दोषकृत् । वस्तुतस्तु दुरादाबाने हंसा इति गुतान्तत्वादेकवचनमेव ॥ ३४ ॥ एष स्तेनेति । स्तेनश्चोरः । 'म्यादेकागारिकः स्तेनः' इति त्रिकाण्डी ॥ अनन्तरे कुटिलिकेति । कुटिलिका नाटबविशेषः । यदुक्तम्-‘रागेण रहितं यत्तु अर्धमत्तलिकायुतम् । भापयैव च तनाट्य कुटिलीसंज्ञकं मतम् ॥' अर्धमत्तली लक्षणं तु-.'उपेतापमृती पादौ वामधे चिनः करः । कट्यामन्यस्तदा त्वर्वमत्तली- तरुणे मदे ॥' इति । गजान्योक्त्या पुनराह-मम्मर इति ।......। मर्मरः शुष्कपर्ण वनिरिति यद्यपि; तथापि विशिष्टवाचकानां पदानां विशेषणवाचकपदसां- निध्य सति विशेष्यमात्र परत्वमित्यभियुक्तोक्तेः शुष्कपत्रमात्रपरोऽयं मर्मरशब्दः । यंदा मर्मरः स्वरश्च रणितं च पक्ष्यादीनां ताभ्यां मनोहरे ॥ मल्लघटीति । मल- घटी नाट्य विशेषः॥ द्विलयान्तरे चर्चरीति। नृत्यगीतवाद्यानां साम्यं लयः। वि० ०१० - त ·१०४ विक्रमोर्वशीये गोरोअणाकुङ्कुमवण्णा चक्क भणइ मइ । महुवासर कीलन्ती धणिआ ण दिट्ठी तुइ ॥ ३६ ॥ (चर्चरिकयोपमृत्य जानुभ्यां स्थित्वा ।) रथाङ्ग नाम वियुतो रथाङ्गश्रोणिबिम्बया । अयं त्वां पृच्छति रथी मनोरथशतैर्वृतः ॥ ३७ ॥ कथं कः क इत्याह । मा तावत् । न खलु विदितोऽहमस्य । सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । खयं वृतः पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥ ३८ ॥ कथं तूष्णीं स्थितः । भवतु । उपालभे तावदेनम् । (जानुभ्यां स्थिन्वा ।) तद्युक्तं तावदात्मानुमानेन वर्तितुम् । कुतः । सरसि नलिनीपत्रेणापि त्वमावृतविग्रहां ननु सहचरी दूरे मत्वा विरौषि समुत्सुकः । इति च भवतो जायास्नेहात्पृथस्थितिभीरुता मयि च विधुरे भावः कोऽयं प्रवृत्तिपराङ्मुखः ॥ ३९ ॥ १. गोरोचनाकुङ्कुमवर्ण चक्र भण माम् । मधुवासरे क्रीडन्ती धन्या न दृष्टा त्वया ॥ 'लयः साम्यम्' इत्यमरः । तस्य च त्रैविध्यमुक्तमन्यत्र-द्रुतो मध्यो विलम्बश्च लयः स त्रिविधो मतः' इति ॥ ३५ ॥ चक्रवाकीमाह-गोरोअणेति । चक्का चक्रवाकी । 'कोश्चक्रवकवाकः' इति त्रिकाण्डी ॥ ३६ ॥ रथाङ्गेति । नामेति संभावनायाम् । 'हे रथाङ्गनामन्' इति तु पाठः साधीयान् । रथाङ्गवच्छोणिबिम्ब यस्यास्तया चक्राकारश्रोणिमण्डलया प्रियतमया संयक्तः । 'बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिपु' इति त्रिकाण्डी। रथी रथवान्महारथो क । अभिल, पशतैर्युक्तोऽयं राजा खां पृच्छति । तदुत्तरं देहीत्यर्थः ॥ ३७ ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति । यस्य मम सूर्या- चन्द्रमसावुष्णरश्मिशीतरश्मी मातामहपितामहो । कृतयुगादो सूर्यनमा मनाः पुत्रः मुद्युम्नापरनामा इलो नाम राजा मृगयासङ्गाद्धरनिवारितमुमावनमेकाकी प्रविष्टमा. वः स्त्री वभूव । तामेकाकिनी सुन्दरी दृष्ट्वा बुधः कामातुरः सन्नाथमं नीत्वा तस्यां पुरूरवसं पुत्रमजीजनत्-इति भविष्योत्तरपुराणकथाप्रथा ॥ ३८॥ सरसीति । 'मरसी तु सरोवरम्' इत्यमरः । नलिनी कमलिनी। आवृतविग्रहामाच्छादिततनुम् । 'विग्रहः समरे काये' इति स एव । सहचरी स्त्रियम् । विरोपि शब्दं करोपि । जाया ·चतुर्थोऽङ्कः। १०५ (उपविश्य।) सर्वथा मदीयानां भाग्यविपर्ययाणामयं प्रभावः । यावदन्यमवकाशमवगाहिये । (द्विपदिकया. परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, इदं रुणद्धि मां पद्ममन्तःक्वणितषट्दम् । मया दष्टाधरं तस्याः ससीत्कारमिवाननम् ॥ ४० ॥ इतोगतस्यानुशयो मा भूदित्यस्मिन्नपि कमलसेविनि भ्रमरे प्रणयं करिष्ये। (अस्यान्तरे अर्धद्विचतुरस्रकः ।) ऐक्ककमवडिअगुरुअरपेम्मरसे। सरे हंसजुआणओ कीलइ कामरसे ॥ ४१ ॥ १. एकक्रमवर्धितगुरुतरप्रेमरसे । सरसि हसयुवा क्रीडति कामरसे ॥ स्त्री। पृथस्थिति भिन्नावस्थानं तेन भीरुता भयशीलत्वम् । विधुरे विरहिते। भावो- ऽभिप्रायः। प्रवृत्तिपराङ्मुखो वार्ताविमुखः। वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यात्' इति त्रिकाण्डी ॥३९॥ इदमिति । रुणद्धि अग्रे गन्तुं न प्रयच्छति । क्वणिताः शब्दा- यमानाः घट्पदा भ्रमराः । सीत्कारः कष्टाभिव्यञ्जकदन्तघटनाजनितशब्दानुकरणम् ॥४०॥ अर्धद्विचतुरस्रक इति । नन्द्यावर्तापरनामकः संस्थानविशेषोऽर्धचतु. रस्रकः । स च द्विवारं कृतलार्धद्विचतुरस्रक इत्युच्यते । लक्षणं तु–'अस्यैव चे- चरणयोरन्तरं स्यात्पडङ्गुलम् । वितस्तिमात्रमथवा नन्द्यावर्त तदुच्यते ॥' इति । अ- स्यैवेति प्रकृतसंस्थानस्यत्यर्थः । अयमेव चाचितुरस्त्रक इत्याहुः । 'कमलसेविनि भ्र. मरे प्रणयं करिष्ये' इत्युपक्रम्यानन्तरं दृष्टं हंसं वर्णयति-एककमेति । 'सरे' इति पदविहीनो वा पाठः । एकक्रमवर्धितगुरुतरप्रेमरसे। सरसि हंसयुवा क्रीडति कामरसे. न॥कामाभिनिवेशनेत्यर्थः । यद्वा उन्मादातिशयवशन भ्रमरमेव हंसवुझ्या वर्णयति- एकति । अथवा हंमान्योक्त्या स्वावस्थामाह-एकति । एकक्रमवर्धितगुरुतरप्रेमर- सः। शरेण हंसयुवा नावक्रीडति कामरसेन॥कामस्य रसोऽभिनिवेशो यस्मिन्नेतादृशेन शरेण विद्ध इति शेषः । एकक्रमेण युगपर्धितश्छिन्नः। प्रियाविरहेणेति भावः। गुरु- तरः प्रेमरसो यस्यैतादृशो हंसयुवा नावकीइति । ईपत्क्रीडामपि न करोतीत्यर्थः । यद्वा । हंसजुआणंओ इत्येकमेव पदम् । कुसुमसायकसायकाभितप्तः प्रियाविच्छेद- च्छिन्नप्रेमा हंसयुवा क्रीडतीति शिरश्चालनेऽपि तु कथमपि क्रीडालेशमपि न करोती. ति भावः। वृधूछेदन' इति धातुः । निर्गतसरे' इति पाठान्तरे कामरसेन कामाभिनि- ·विक्रमोर्वशीये (चतुरस्रकेणोपेत्याअलि बद्धवा।) मधुकर मदिराक्ष्याः शंस तस्याः प्रवृत्ति वरतनुरथ वासौ नैव दृष्टा त्वया मे । यदि सुरभिमवाप्स्यस्तन्मुखोच्छासगन्धं तव रतिरभविप्यत्पुण्डरीके किमस्मिन् ॥ ४२ ॥ (इति द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, करिणीसहायो नागा- धिराजो नीपस्कन्धनिषण्णस्तिष्ठति । यावदेनं गच्छामि । (कुलिका ।) कैरिणीविरहसंताविअओ। (मन्दघटी।) काणणे गन्धु अमहुअरु ॥ ४३ ॥ (अतोऽन्तरे विलोक्य ।) अथवा न तावदयमुपसर्पणकालः । अयमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियतमाग्रहस्तेन । अभिलेढु तावदासवसुरभिरसं शल्लकीभङ्गम् ॥ ४४ ॥ १. करिणीविरहसंतापितः । २ कानने गन्धोद्धतमधुकरः ॥ वेशेन । उपलक्षित इति शेषः। यद्वा व्यतिरेकदृष्टान्तेन योज्ययं गीतिः। कामरसेन युगपदुत्पादितगुरुतरप्रेमरसो हंसयुवा क्रीडति । अहं तु देवदग्धो न तथेति भावः। पेम्मरसे, सरे, कामरसे इत्यादिषु प्रथमातृतीये 'प्राकृते लिङ्गवचनमतन्त्रम्' इत्यादि हेमचन्द्रायुक्तत्वाद्वोद्धव्ये ॥ ४१ ॥ चतुरस्रकेणेति । संस्थानविशेषश्चतु- रखकम् । यदुक्तम्-'नन्द्यावर्तस्थयोर| भवेदष्टादशाङ्गुलम् । अन्तरे चतुरैः स्थानं चतुरस्र तदोदितम् ॥ इति ॥ मधुकरेशि । मधुकरी भ्रमरः । मदिराक्ष्याः सालसनेत्रायाः प्रवृत्ति वृत्तान्तम् ॥ ४२ ॥ नीपो धूलिकदम्बः । स्कन्धः शाखा ॥ गजान्यापदेशेनाह-करिणीति। करिणीविरहसंतापितः। कानने गन्धोद्धतः मधुकरः । पुष्पगन्धोद्धतः । गन्धोद्धतो गर्वोद्धत इति वा । गजो भ्रमतीति शेषः । 'गन्धः संबन्धलेशयोर्गन्धकामोदगर्वेषु' इति हेमचन्द्रः ॥ ४३ ॥ अय. मिति । अचिरोद्तो नूतनोत्पन्नः। उपनीतमानीतम् । अभिलेदु आखादयतु । तावदादौ । आसवो मदिरा । शलकी गजप्रियस्तरुभेदः । 'शल्लकी, श्राविदगयोः' इति लोचनः । भङ्गो नवपल्लवः । भङ्गस्तरङ्ग उद्भेदे भङ्गो जयविपर्यये' इति च सः ।

·चतुर्थोऽङ्कः । १०७ (स्थानकेनावलोक्य ।) अये, कृताहारकः संवृत्तः । भवतु । समीपमस्य गत्वा पृच्छामि । (अनन्तरे चर्चरी।) 'हंई पैं पुच्छिमि आअक्खहि गअवरु ललिअपहारे णासिअतरुवरु । दूरविणिजिअससहरकन्ती दिट्ठी पिअ मैं संमुहजन्ती ॥ ४५ ॥ (पदद्वयं पुरत उपमृत्य ।) मदकलयुवतिशशिकला गजयूथप यूथिकाशवलकेशी । स्थिरयौवना स्थिता ते दूरालोके मुखालोका ॥ ४६ ॥ (सहर्षमाकर्ण्य ।) अहह, अनेन प्रियोपलब्धिशंसिना मन्द्रकण्ठगर्जि- तेन समाश्वसितोऽस्मि । साधाद्भूयसी मे त्वयि प्रीतिः । मामाहुः पृथिवीभृतामधिपतिं नागाधिराजो भवा- नव्युच्छिन्नपृथुप्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्यर्थिषु । . १. अहं त्वां पृच्छामि आचक्ष्व गजवर ललितप्रहारेण नाशिततरुवर । दृरविनिर्जितशशधरकान्ति- दृष्टा प्रिया त्वया संमुखं यान्ती ॥ . ॥४४॥ स्थानकेनेति । स्थानकमालापविशेषः । तथा चाभाणीद्भरतः-'स्थानकं तद्वदेव स्यात्पृथग्भूतविदारिकम्' इति । तद्वदिति प्रकृतालापवदित्यर्थः ॥ गजं प्रति प्रियाप्रवृत्ति पृच्छति-हंई पें इति । अहं पैपरं त्वां वा पृच्छामि आचक्ष्व गजवर ललितप्रहारेण नाशिततरुवर । दूरविनिर्जिनशशधरकान्तिदृष्टा प्रिया त्वया संमुखं यान्ती ॥ दरमत्यन्तं विनिर्जिता पराजिता आहादकतातिशयनिष्कलङ्कतादियुत. मुखेनेति शेषः । शशलाञ्छनकान्तिर्यया । शशधरेत्यनेन पूर्णचन्द्रता द्योत्यते॥४५॥ मदकलेति । मदेन कली मधुराव्यक्तशब्दः । कलस्सु मधुराव्यक्तशब्दे जीर्णे' इति लोचनः । युवतिशशिकलेल्यनेन युवतीनां तारकात्वम् , शशिकलेत्यनेन च निष्कल- कृता द्योत्यते । स्थिरयौवनावं तु देवतालादेव ॥४६॥ साधर्म्यात्समानधर्मत्वात् । तदेवाह-मामाहुरिति । विशेषेण उच्छिन्ना न भवतीत्यव्युच्छिन्ना पृथ्वी म- - ·- विक्रमोर्वशीये स्त्रीरलेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा सर्व मामनु ते प्रियाविरहजां त्वं तु व्यथां मानुभूः ॥ ४७ ॥ मुखमास्तां भवान् (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, अय- मसौ सुरभिकंदरो नाम विशेषरमणीयः सानुमान् । प्रियश्चायमप्स- रसाम् । अपि नाम सुतनुरस्योपत्यकायामुपलभ्येत । (परिक्रम्याव- लोक्य च ।) कथमन्धकारः । भवतु विद्युत्प्रकाशेनावलोकयामि । कथं मदीयैर्दुरितपरिणाममघोदयोऽपि शतहदाशयः संवृत्तः । तथापि शिलोच्चयमेनमपृष्ट्वा न निवर्तिप्ये । (अनन्तरे खण्डिकः।) पंसरिअखरखुरदारिअमेइणि वणगणे अविचल्लु । परिसप्पइ पेच्छह लीणो णिअकजुज्जुअ कोल् ॥, ४८ ॥ १. प्रमृतम्खरखुरदारितमेदिनिर्वनगहन विचलः । परिसर्पति पश्यत लीनो निजकार्योद्युक्तः कोलः ॥ हती प्रवृत्तिरादरो यस्मिस्तत् । 'पक्षे प्रवृत्तिरुद्दमो यस्य' । 'दानं गजमदे त्यागे' इत्युभयत्र त्रिकाण्डी । वशा करिणी। 'वशा योषासुतावन्ध्यास्त्रीगुर्वीकरिणीप्व- पि' इति लोचनः ॥ ४७ ॥ अनन्तरे खण्डिकेति । गीतिविशेषः खण्डिका । यदुक्तम्-'पर्यायेण शनैस्तियङ्गतमुक्तं धुतं शिरः । श्रीरागकुम्भतालेन निबद्धा खण्डिका मता ॥' इति । कुम्भतालश्च-'कामबाणगुता यत्र अर्धचन्द्रस्ततः परम् । दविरामो लघुश्चैको बिन्दुश्वार्धद्रुतो भवेत् । दविरामो लघुद्वन्द्वद्रुतो लघुविरामवा- न॥ इति च । यथा-'ते ते ते ते ते ति थ्र्य थे ते ति थ्ये थे थै ते थे' ॥ खण्डिका •. - ० ० ० . . . गद्यभेदो वा । प्राह च भगवान्भरतः-'खण्डी गणेशदैवत्या सात्वती वृत्तिमाश्रिता। श्वेता हास्यकृदारब्धा वैदीभगिसंभवा ॥' इति वराहान्यापदेशेनाह-पसरि- एति । प्रस्तखरखुरदारितमेदिनिर्वनगहनेऽविचलः । परिसर्पति पश्यत 'लीनो निजकार्योद्युक्तः कोलः ॥ अविचलो धीरः । वनगहने लीनोऽपि निजकार्योयुक्तः कन्दाद्यन्वेषणार्थ कृतोद्योगः - परिसर्पतीतस्ततो भ्रमति । प्रसृतखरखुरेति कन्दा- द्युत्खननार्थं भूमिदारणम् । बुभुक्षया पीडितः क्रोधवशतः पृथ्वीदारणं करोतीति वा । वराहस्वभाववर्णनं वा । पक्षे धीरः क्रीडार्थ वनगहने लीनः प्रियतमा- न्वेषणरूपनिजकार्योद्युक्तो भ्रमति । प्रबलतरविरहखिन्नो हस्तपादेन भूम्या- ..

·चतुर्थोऽङ्कः । १०९ . अपि वनान्तरमल्पभुजान्तरा श्रयति पर्वत पर्वसु संनता । इयमनङ्गपरिग्रहमङ्गला पृथुनितम्ब नितम्बवती तव ॥ ४९ ।। कथं नूप्णीमेवास्ते । शके विप्रकर्षान्न शृणोति । भवतु । समी- पमस्य गत्वा पृच्छामि । •(अनन्तरे चर्चरी ।) फैलिहसिलाअलणिम्मलणिब्भरु बहुविहकुसुमविरइअसेहरु । किंणरमहुरुग्गीअमणोहरु 'देक्खावहि महु पिअअम महिहरु ॥ ५० ॥ (चर्चरिकयोपप्रत्यालिं बद्धा १) सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्वया ॥५१॥ १. स्फटिकशिलातलनिर्मलनिर्भर बहुविधकुसुमविरचितशेखर । 'किंनरमधुनोद्गीतमनोहर दर्शय मम प्रियतमां महीधर ॥ स्फालनं च करोति । पश्यतेत्युन्मादवशादाकाशवचनम् । यद्वा शिलोच्चयदर्शन- प्रवृत्तोऽन्तरा दृष्टं वराहं वर्णयति-पमरिएति ॥ ४८ ॥ पर्वतं प्रत्याह-अ. पीति । अपि प्रश्ने । 'क्रोडो भुजान्तरम्' इत्यमरः । पर्वस्ववयवग्रन्थिषु । पर्व स्यादुत्सवे ग्रन्थौ पर्वप्रतिपदोरपि' इति लोचनः । नितम्बो रोधः शिखरं वा । 'कटीरके नितम्बः स्याच्छिखरे स्कन्धरोधमोः' इति मः ॥ ४९ ॥ पर्वतं प्रति प्रा. र्थयते-फलिहसिलेति । स्फटिकशिलातलनिर्मलनिर्भर बहुविधकुमुमविर- चितशेखर । किनग्मधुरोद्गीतमनोहर दर्शय मम प्रियतमां महीधर ॥ स्फटिकशि- लातलनिर्भग्मत्यन्तं निर्मलः । निर्मलनिर्भरेत्यत्र प्राकृते पूर्वनिपातानियमानिर्भर- निर्मलेति विधेयम् । यद्वा निर्मलेल्यन्तमेकं पदम् । निर्भरेत्यारभ्य शेखरान्तमेकम् । देक्खावहीति दर्शयेत्यर्थे देशी । 'निर्मलनिझर' इत्यपि क्वचित्पाटः ॥५०॥ सर्व क्षितिभृतामिति । अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तग्न्वेन योजितम् । त्रिगताख्यं वीथ्य- ·११० विक्रमोर्वशीये (तथैव प्रतिशब्दं शृणोति । आकर्ण्य सहर्षम् ।) कथं यथाक्रमं दृष्टे- त्याह । भवतु । अवलोकयामि । (दिशोऽवलोक्यं सखेदम् ।) अयं ममै- वायं कंदरान्तरविसी प्रतिशब्दः । (इति मूर्च्छति । उत्थायोपविश्य सविषादम् ।) अहह, श्रान्तोऽस्मि । यावदस्या गिरिणद्यास्तीरे तर- अवातमासेविष्ये । (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) इमां नवाम्बु- कलुषां स्रोतोवहां पश्यता मया रतिरुपलभ्यते । कुतः । तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहगश्रेणिरशना. विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् । पदाविद्धं यान्ती स्खलितमभिसंधाय बहुशो नदीभावेनेयं ध्रुवमसहना सा परिणता ॥ ५२ ॥ भवतु । प्रसादयामि तावदेनाम् । (अनन्तरे कुटिलिका।) पसीअ पिअअम सुन्दरि एणए खुहिआकरुणविहङ्गमए गए। सुरसरितीरसमूसुअएणए अलिउलझंकारिए गए ॥ ५३ ॥ ग १. प्रसीद प्रियतमे सुन्दरि एनया क्षुभिताकरुणविहङ्गमके नत्या । सुरसरित्तीरसमुत्सुकैणके अलिकुलझंकारिते नदि ॥ हूं चेदम् । तथा चाह साहित्यदर्पणकृत्-'त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यतः' इति ॥ ५१ ॥ तरङ्गभूभङ्गेति । 'यथा' शब्दः कोपव्यञ्जकेषु तर त्याद्याविद्ध- मित्यन्तेषु विशेषणेषु योज्यः । आविद्धं स्खलनपूर्वकं वकं वा याति । तथा ध्रुवमुत्प्रेक्षायाम् । बहुशो बहुतरं स्खलितं मत्कृतमपराधमभिसंधाय मनसि निधा- यासहना सोर्वशी नदीत्वेन परिणता । 'आविद्धः प्रहते वके' इति विश्वलोचनः । 'स्खलितं तूचिताद्रंशे स्खलितं चलिते त्रिषु' इति च सः॥५२॥ नदीत्वेन ज्ञातां प्रियां प्रत्याह-पसीएति । प्रसीद प्रियतमे मुन्दरि एनया क्षुभिताकरुण- ·१११ चतुर्थोऽङ्कः। (तेन कुटिलिकान्तरे चर्चरी ।) पुबंदिसापवणाहकल्लोलुग्गअवाहओ- मेहअङ्गे णच्चइ सललिअँ जलणिहिणाहओ। हंसरहङ्गसङ्खकुङ्कुमकआभरणु करिमअराउलकसणकमलकआवरणु । वेलासलिलुव्वेल्लिअहल्यदिण्णतालु ओत्थरइ दसदिस रुन्धेविणु णवमेहआलु ।। ५४ ॥ १. पूर्वदिक्पवनाहतकल्लोलोद्गतबाहु- मेघाङ्गैर्नृत्यति सललितं जलनिधिनाथः । हसरथाङ्गशजकुङ्कुमकृताभग्णः करिमकराकुलकृष्णकमलकृतावरणः ।। वेलासलिलोद्वेल्लितहस्तदत्ततालो- ऽवस्तृणाति दशदिशो रुद्धा नवमेघकालः ॥ . विहङ्गमके नत्या । सुरसरित्तीरममुत्सुकैणक अलिकुलझंकारिते नदि ॥ सुन्दरि नदि प्रियतमे नदीरूप प्रियतमे, एनया नत्या प्रसीद प्रसादं रचय । प्रियतमे मयीति वा । मत्कृतनमस्कारेण नदीभावं त्यक्त्वा आलिङ्गनादिना मयि अनुग्रह विधेहीत्यर्थः । क्षुभितेत्यादयो नदीसंबुद्धयः। नमस्कारादिना नदीभावापनयनप्रवृत्तं मामुदीक्ष्य स्वाश्रय वेनाशशङ्कया क्षुभिताः प्रियागतिखराद्यनुकरणेन मत्पीडकत्वा- दकरुणा विहङ्गमा हंसपिकादयो यस्यां तत्संबुद्धिः । एव च वियोगजन्यपीडा- वत्त्वे सत्यपि एतादृशमद्विरोधिविहगाश्रयदानेनापि मत्पीडाकरणं तव नोचित- मिति व्यज्यते । सुरसरिद्रूपायास्तव तीरे समुत्सुका एणा मृगा यस्यास्तत्संबुद्धिः । सुरसरिदिति संबुद्ध्यन्तं भिन्नं वा पदम् । सुरसरित्तीरेत्यनेन च त्वमेतादृशी मत्प्रतिपक्षिपक्ष्याश्रयदाननिरताहं तु त्वयि नितरामुत्कण्ठित इत्यहो ते नैष्टुर्यमिति ध्वन्यते ॥ ५३ ॥ उन्मादातिशयवशतो नदी समुद्रत्वेन कलयंस्तं च नर्तकत्वेन वर्णयति-पुवदिसेति। पूर्वदिक्पवनाहतकल्लोलोद्गतबाहुर्मेघा नृत्यति सल- लितं जलनिधिनाथः । हंसरथाङ्गशतकुड्डमकृताभरणः करिमकराकुलकृष्णकमल- कृतावरणः । वेलासलिलोद्वल्लितहस्तदत्ततालोऽवस्तृणाति दशदिशो रुडा नव- ·११२ विक्रमोर्वशीये (चर्चरिकयोपसृत्य जानुभ्यां स्थित्वा ।) त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि भामिनि नासजनं यतः ॥ ५५ ॥ कथं तूप्णीमेवास्ते । अथवा परमार्थतः सरिदियं नोर्वशी । अन्यथा कथं पुरूरवसमपहाय समुद्राभिसारिणी भवेत् । अनिवेद- प्राप्याणि श्रेयांसि । भवतु । तमेवोद्देशं गच्छामि; यत्र मे नयनयोः सा सुनयना तिरोहिता । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इमं तावत्प्रियाप्रवृ. त्तये सारङ्गमासीनमभ्यर्थये । अभिनवकुसुमस्तबकिततरुवरस्य परिसरे मदकलकोकिलकूजितमधुपझंकारमनोहरे । नन्दनविपिने निजकरिणीविरहानलेन संतप्तो विचरति गजाधिपतिरैरावतनामा ॥ ५६ ॥ (गलितकः। जानुभ्यां स्थित्वा ।) कृष्णसारच्छवियोऽयं दृश्यते काननश्रिया। नवशष्पावलोकाय कटाक्ष इव पातितः ॥ ५७ ।। मेघकालः ॥ वेलायां सलिलस्य यदुद्वेल्लितमाघातस्तेन दत्ता हस्ततालो येन सः । हस्तदत्तेत्यत्र प्राकृते पूर्वनिपातानियमाद्दत्तहस्तेति विधेयम् । ओत्थरइ अवतरतीति वा । रुन्धेविणु रुनेत्यर्थे देशी ॥५५४ ॥ त्वयीति । निबद्धरतनितरा सक्तचि- तस्य । प्रियवादिनः प्रियभाषणपरस्य । प्रणयस्य प्रीतेभङ्गात्पराङ्मुखं चेतोऽन्तः- करणं यस्य ॥ ५५ ॥ ऐरावतान्योक्त्याह-अभिनवेति । एतादृश विशेषणवि- शिष्टे वने भ्रमणं विरहातिशयं द्योतयति ॥ ५६ ॥ गलितको नाट्यविशेषः । कृष्णसारेति । कृष्णसारः कृष्णमृगस्तद्वच्छविर्दीप्तिर्यस्य । पक्षे कृष्णो यः सारो. ऽर्थादक्ष्णः कनीनिका तच्छवियस्मिन् । अतिश्यान इत्यर्थः । 'शष्पं वालतृणं घामः' ·चतुर्थोऽङ्कः। ११३ (चर्चरी।) सुरसुन्दरि जहणभरालस पीणुत्तुङ्गघणत्थणि थिरजोवण तणुसरीरि हंसगइ । गअणुज्जलकाणणे मिअलोअणि भमन्ते दिट्ठी पंइं तहविरहसमुदन्तरे उत्तारहि मंइं ॥ ५८ ॥ (उपमृत्यालि बद्धा ।) हंहो हरिणीपते, अपि.दृष्टवानसि मम प्रियां वने कथयामि ते तदुपलक्षणं शृणु । पृथुलोचना सहचरी यथैव ते सुभगा तथैव खलु सापि वीक्ष्यते ॥ ५९ ॥ कथमनादृत्य मद्वचनं कलत्राभिमुखं स्थितः । सर्वथोपपद्यते परिभवास्पदं विधिविपर्ययः । यावदन्यमवकाशमवगाहिष्ये । (परि- कम्यावलोक्य. च ।) हन्त, दृष्टमुपलक्षणं तस्या मार्गस्य । रक्तकदम्बः सोऽयं प्रियया धर्मान्तशंसि यस्येदम् । कुसुममसमग्रकेसरविषममपि कृतं शिखाभरणम् ॥ ६० ॥ १. मुग्मुन्दरी जघनभगलमा पीनोत्तुङ्गघनस्तनी थिग्यौवना तनुगरीरा हंसगतिः । गगनोज्ज्वलकानने मृगलोचना भ्रमन्ती दृष्टा त्वया तद्विरहममुद्रान्तगदुत्ताग्य माम् ॥ इति त्रिकाण्टी ॥ ५॥ मृगमनयुद्धे--सुरसुन्दरीति । मुरसुन्दरी जधन- भगलसा पीनोत्तुङ्गघनस्तनी स्थिरयौवना तनुगरीरा हंसगतिः । गगनोज्वलकानने मुगलोचना मन्ती दृष्टा वया तद्विरहसमुद्रान्तरादुनारय माम् ॥ स्थिरयौवनात्वे मुरमुन्दरीवं हेतुः । एतादृश विशेषणोपलक्षिता मत्प्रिया वने भ्रमन्ती यदि त्वया दृष्टा नहि मां विरहपारावारान्ममुत्तारयेत्यर्थः । नत्कथनेनेति शेषः । काननस्य गगनोज्ज्वरत्वं महत्त्वनीलवाद्यतिशयमाधान भमन्ते भ्रमता त्वयेति वा । तह नथा । अनिर्वचनीयादित्यर्थ इति वा ॥ ५८ ॥ अपीति । अपि प्रश्ने । तदुपलक्षणं तस्याश्चिदम् ॥ १९ ॥ रक्तकदम्ब इति । रक्तानि कद- ·११४ विक्रमोर्वशीये तत्किं नु खलु शिलाभेदगतं नितान्तरक्तमिदमवलोक्यते । प्रभालेपी नायं हरिहतगजस्यामिषलवः स्फुलिङ्गः स्यादनेहनमभिवृष्टं पुनरिदम् । अरे रक्ताशोकस्तबकसमरागो मणिरयं यमुद्धत पूषा व्यवसित इवालम्बितकरः ॥ ६१ ॥ नवतु । आदास्ये तावत् । (ग्रहणं नाटयति । पैणइणिबद्धासाइअओ वाहाउलणिअणअणओ। गअवइ गहणे दुहिअओ परिभमइ खामिअवअणओ ॥ ६२ (द्विपदिकयोपमृत्य गृहीत्वात्मगतम् ।) मन्दारपुष्पैरधिवासितायां यस्याः शिखायामयमर्पणीयः । सैव प्रिया संप्रति दुर्लभा मे मैवैनमश्रूपहतं करोमि ॥ ६३ ॥ (इत्युत्सृजति ।) १. प्रणयिनीबद्धाम्वादो बाप्पाकुलनिजनयनः । गजपतिर्गहने दुःखितः परिभ्रमति क्षामितवदनः ॥ म्बानि कुसुमानि यस्य सः । रक्तकदम्बो हि वर्षामु कुसुमितो भवतीति ॥ ६ ॥ प्रभालेपीति । प्रभया तेजसा लिम्पति व्याप्येति तादृश. । हरिणा सिहेन हतो मारितः । स्फुलिङ्गोऽग्निकणः । अभितो वृष्टं जलं वर्षणम् । पूषा सूर्यः । व्यवसितः कृतोद्योगः॥६१॥ गजान्यापदेशेर पुनराह-पणइणीति । प्रणयिनीबद्धास्वादो वाप्पाकुलनिजनयनः । गजपतिर्गहने दुःखितः परिभ्रमति क्षामितवदनः ॥ प्रणयि- नीबद्धासादित इति वा । प्रणयिन्यावबद्धः अर्थात्वविरहेगात एवासमन्तात्मादितः कृशीकृत इत्यर्थः। प्रणयिनीबद्धाशाक इति वा । प्रणयिन्यां बद्धा आशा येन । समासा- न्ते कः । क्षामितवदनो म्लानीभूतास्यः। वासिअवअणओ' इत्यपि क्वचित्पाठः । तत्र प्रसारितवदन इत्यर्थः । वासिएति प्रसारिते देशी ॥६२॥ मन्दारेति । मन्दारपुष्पै- ·चतुर्थोऽङ्कः । ११५ (नेपथ्ये ।) वत्स, गृह्यतां गृह्यताम् । संगमनीयो मणिरिह शैलसुताचरणरागयोनिरयम् । आवहति धार्यमाणः संगममाशु प्रियजनेन ॥ ६४ ।। राजा-(ऊर्ध्वमवलोक्य ।) को मामनुशास्ति । (विलोक्य ।) कथं भगवान्मृगराजधारी । भगवन् , अनुगृहीतोऽहममुनोपदेशेन । (मणिमा- दाय ।) हंहो संगममणे, तया वियुक्तस्य निमममध्यया भविष्यसि त्वं यदि संगमाय मे । ततः करिप्यामि भवन्तमात्मनः शिखामाणं बालमिवेन्दुमीश्वरः ॥ ६५ ॥ (परिक्रम्यावलोम च ।) अये; किं नु खलु कुसुमरहितामपि लतामिमां पश्यता मयां तिरुपलभ्यते । अथवा स्थाने मम मनो रमते । इयं हि- तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः खकालविरहाद्विश्रान्तपुप्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवास्थिता मधुलिहां शब्देविना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥ ६६ ॥ यावदस्यां प्रियानुसारिण्यां लतायां परिप्वङ्गप्रणयी भमामि । लए पेक्ख विणु हिअए भवामि जइ विहिजोए पुणि तहिं पाविमि । १. लते प्रेक्षस्व विना हृदयेन भ्रमामि. यदि विधियोगेन पुनस्तां प्राप्म्यामि । स्तदाख्यकल्पपादपप्रसूनरधिवासितायां सुगन्धीकृतायाम् । अश्रूपहतं बाष्पदूषि- तम्॥६॥संगमनीय इति । संगमनीयनामा। आवहति करोति॥६॥ तयेति। निमममध्ययांतिसूक्ष्मावलग्नया ॥ ६५ ॥ तन्वीति । चण्डी कोपना । 'चण्डी तु पार्वत्यां हिंस्रकोपनयोषितोः' इति लोचनः ॥६६॥ लतां प्रत्याह-लए पेक्खेति। - वि० ११ ·विक्रमोर्वशीये ता रण्णे विणु करिमि णिन्भन्ती पुण णइ मेल्लइ ताह कअन्ती ॥ ६७ ॥ (इति चर्चरिकयोपसृत्य लतामालिङ्गति । ततस्तदीयस्थानमाक्रम्यैव प्रविष्टोर्वशी ।) राजा-(निमीलिताक्षः स्पर्श नाटयित्वा ।) अये, उर्वशोगात्रस्प- दिव निर्वृतं मे हृदयम् । पुनरस्ति विश्वासः । कुतः । समर्थये यत्प्रथमं प्रियां प्रति क्षणेन तन्मे परिवर्ततेऽन्यथा । अतो विनिद्रे सहसा विलोचने करोमि न स्पर्शविभावितप्रियः ॥ ६८ ॥ (शनैरुन्मील्य चक्षुषी ।) कथं सत्यमेवोर्वशी । (इति मूर्च्छितः पतति ।) उर्वशी-समस्ससदु समस्ससदु महाराओ । राजा-(संज्ञां लब्ध्वा ।) प्रिये, अद्य जीवितम् । त्वद्वियोगोद्भवे चण्डि मया तमसि मज्जता । दिष्टया प्रत्युपलब्धासि चेतनेव गतासुना ॥ ६९ ॥ उर्वशी–मरिसदु मरिसदु महाराओ । जं मए कोववसं गदाए अवत्थन्तरं पाविदो महाराओ। तदारण्येन विना करोमि निभ्रान्ति पुनर्न प्रवेशयामि तां कृतान्ताम् ॥ १. समाश्वसितु समाश्वसितु महागजः । २. मर्पयतु मर्पयतु महाराजः । यन्मया कोपवशं गतयावस्थान्तरं प्रापितो महाराजः । लते, प्रेक्षस्व विना हृदयेन भ्रमामि यदि विधियोगेन पुनस्तां प्राप्स्यामि । तदारण्येन विना करोमि निभ्रान्ति पुनर्न प्रवेशयामि तां कृतान्ताम ॥ 'दाहकअ ती' इति पाठे दाहकृतं ताम् । निर्गता भ्रान्तिर्यस्यां क्रियायां यथा स्यात्तथा । तामरण्येन विना करोमि । इदानीं वरण्याद्वहिनिष्कासयामि पुनर्न प्रवेशयामि । कदाप्यरण्यं नानयामीत्यर्थः । कृतान्तां स्वविरहेण पीडादायिका मित्यर्थः । कृतोऽन्तोऽर्था- त्सुखस्य ययेति वा । यद्वा कृतामर्थात्स्वायत्तीकृतां तामुर्वशी पुनररण्यानी न प्रवेशयामीत्यर्थः । अथ वा पाठान्तरे दाहकृतं विरहजन्यतापजनिकाम् । संयोगे च दाहं कृन्ततीति व्युत्पत्त्या दाहनाशिकामित्यर्थ इति वा ॥ ६७ ॥ उर्वशी। समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः ॥ उर्वशी । मर्पयतु मर्षयतु महाराजः ।

·. चतुर्थोऽङ्कः। ११७ राजा--नाहं प्रसादयितव्यस्त्वया । त्वदर्शनेन प्रसन्नो मे सबाह्यान्तरात्मा । तत्कथय कथमियन्तं कालं मया विरहिता स्थितासि (अनन्तरे चर्चरी) मोरी परहुअ हंस रहङ्ग अलि गअ पव्वअ सरिअ कुरङ्गम् । तुज्झह कारणे रण भमन्ते को ग हु पुच्छिअ मइ रोअन्ते ॥ ७० ॥ उर्वशी. अन्तकरणपञ्चक्खी किदवुत्तन्तो महाराओ। राजा --पिये, अन्तःकरणमिति न खल्ववगच्छामि उर्वशी-सुणादु महाराओ । पुरा भअवदा महासेणेण सा- १. मयूरः परभृद्धमो ग्थानो- लिगजः पर्वतः सरित्कुरङ्गः । नव कारणेनारण्ये भ्रमता को न खलु पृष्टो मया मदता ॥ २. अन्तःकरणप्रत्यक्षीकृतवृत्तान्तो महाराजः । ३. शृणोतु महाराजः । पुग भगवत्ला महामेनेन शाश्वतं कुमार- यन्मया कोपवशं गतयावस्थान्तरं प्रापितो महाराजः । मिलितामुवंशी प्रत्याह- मोरा. परहुएति । मयूरः परभृद्धसो रथाङ्गोऽलिगंजः पर्वतः सरित्कुरङ्गः । तव कारणेनारण्ये भ्रमता को न खलु पृष्टो मया रुदता ॥ 'हंम विहङ्गम' इति पाठे हंसः कलहंसः विहसमश्चक्रवाक इत्यर्थः ॥ ७० ॥ उर्वशी । अन्तःकरण- प्रत्यक्षीकृतवृत्तान्तो महाराजः ॥ उर्वशी । शृणोतु महाराजः । पुरा भगवता महासेनेन शाश्रतं कुमारव्रतं गृहीला अकलुषो नाम गन्धमादनकच्छोऽध्या- सितः । 'जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः' इति त्रिकाण्डी । कृता च ·११८ विक्रमोर्वशीये " सदं कुमारव्वदं गेण्हिअ अकलुसो णाम गन्धमादणकच्छो अज्झा- सिदो । किदा अ स्थिदी। राजा-कीदृशी। उर्वशी-जा किल इस्थिआ इमं देसं आगमिस्सदि सा ल- दाभाए परिणदा भविस्सदि । किदो अ सावान्तो गोरीचरणरा- असंभवं मणिं वजिअ लदाभाव ण मुञ्चिस्सदि ति । तदो अहं गुरुसावसंमूढहिअआ विसुमरिददेवदाणिमा पम्हकाजणपरिहर- णीअं कुमारवणं पविट्ठा । पवेसाणन्तरं अ काणणोवन्तवत्तिलदा- भाएण परिणदं मे रूवम् । राजा-प्रिये, सर्वमुपपन्नम् । रतिखेदसुप्तमपि मां शयने या मन्यसे प्रवासगतम् । सा त्वमिहैतदवस्थं कथं सहेथाश्चिरवियोगम् ॥ ७१ ॥ इदं चैतद्यथाकथितं संगमनिमित्तं पुनरुपलब्धप्रभावमस्माभिः । (इति माण दर्शयति ।) व्रतं गृहीत्वा अकलुषो नाम गन्धमादनकच्छोऽध्यासितः । कृता च स्थितिः । १. या किल स्त्री इमं देशमागमिष्यति सा लताभावेन परिणता भविष्यति । कृतश्च शापान्तो गौरीचरणरागमभवं मणिं वर्जयित्वा लताभावं न मोक्ष्यतीति । ततोऽहं गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवतानियमा स्त्रीजनपरि- हरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च काननोपान्तवर्तिलताभावेन परिणतं मे रूपम् । स्थितिः । स्थितियादा ॥ उर्वशी। या किल स्त्री इमं देशमागमिष्यति सा उताभावेन परिणता भविष्यति । कृतश्च शापान्तो गौरीचरणरागसंभवं मणि वर्ज- यित्वा लताभावं न मोक्ष्यतीति । ततोऽहं गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवतानियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च काननोपान्तवर्तिलताभावेन परिणतं मे रूपम् ॥ रतिखेदेति । रतिखेदेन मैथुनजनितश्रमेण । एतदवस्थमे.

·चतुर्थोऽङ्कः । ११९ उर्वशी-धं संगमणीओ अ मणी । अदो एव्व महारा- एण आलिङ्गित जेव एदंवत्थम्हि संवुत्ता । राजा-(ललाटे मणि संनिवेश्य ।) स्फुरता विच्छुरितमिदं रागेण मणेर्ललाटनिहितस्य । श्रियमुद्वहति मुखं ते बालातपरक्तकमलस्य ॥ ७२ ॥ उर्वशी-पिअंबद, महन्तो क्खु कालो अम्हाणं पइट्ठाणदो नि- गदाणम् । कदाई अमृइस्सन्ति पकिदिओ अम्हाणम् । ता एहि । गच्छम्ह । (इन्युत्तिष्टतः।) राजा.यदाह भवती। उर्वशी-अध कधं महाराओ गन्तुं इच्छदि । राजा अचिरप्रभाविलसितैः पताकिना सुरकार्मुकाभिनवचित्रशोभिना । गमितेन खेलगमने विमानतां नय मां नवेन वसतिं पयोमुचा ॥ ७३ ॥ . " १. कथं मंगमनीयोऽयं मणिः । अत एव महागजेनालिङ्गितैवैतदव- स्थास्मि संवृत्ता। २. प्रियंवद, महान्खलु काल आवयोः प्रतिष्ठानान्निर्गतयोः । कदाचिद. सूयिष्यन्ति प्रकृतय अवाम् । तदेहि । गच्छावः । ३. अथ कथं महाराजो गन्तुमिच्छति । वंप्रकारकम् अनिर्वचनीयदशमिति यावत् ॥४१॥ उर्वशी । कथं संगमनीयोऽयं मणिः । अत एव महाराजेनालिङ्गितैवैतदवस्थास्मि संवृत्ता ॥ उर्वशी । प्रियंवद, महान्खलु काल आवयोः प्रतिष्ठानानिर्गतयोः। कदाचिदसूयिष्यन्ति प्रकृतय आवाम्। तदेहि । गच्छावः । प्रतिष्टानादिति प्रयागपूर्वतीरस्थित 'झूसी' संज्ञकात्खनगरात् ॥ उर्वशी। अथ कथं महाराजो गन्तुमिच्छति ॥ अचिरप्रभेति । हे सलीलग- ४

·१२०
विक्रमोर्वशीये
(चर्चरी ।)
पाविअसहअरिसंगमओ पुलअपसाहिअअङ्गअओ ।
सेच्छापत्तविमाणओ विहरइ हंसजुआणओ ॥ ७४ ।।
(इति खण्डधारया निष्क्रान्ती।)
चतुर्थोऽङ्कः ।
.
१. प्राप्तसहचरीसंगमः पुलकप्रमाधिताङ्गः ।
म्वेच्छाप्राप्तविमानो विहरति हंमयुवा ॥
मने, अचिरप्रभा विद्युत्तद्विलसिनैः केतुमता । सुरकार्मुकमेवाभिनवं नूतनं चि-
त्रमालेल्यं तेन शोभमानेन । 'आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रम्' इति त्रिकाण्डी । वि.
मानत्वं प्रापितेन खभावेनेति शेषः । नूतनेन मेघेन मां गृहं प्रापय ॥ ७३ ।।
हंमान्यापदेशेनाह-पाविएति । प्राप्त राहचरीसंगमः पुलकप्रमाधिताङ्गः । स्वे-
च्छाप्राप्तविमानो विहरति हंसयुवा ॥ प्रसाधितं भूषितम् । स्वेच्छयैव प्राप्तं वि-
मानं यानं येन । स्वेच्छया विहरतीत्यर्थ. । यद्वा स्वेच्छया ईश्वरेच्छया प्राप्तो
विशिष्टो मानः प्रियासनालिङ्गनादिजन्य उत्कर्षों येन । पक्षे अभिलाषोपनीतव्यो-
मयानः ॥ ७४ ॥ खण्डधारयति । खण्डधाराख्यां गीतिमुक्त्वा निकान्ता-
वित्यर्थः । तल्लक्षणं च पूर्वमुक्तम् ॥
विवृतिर्विक्रमोर्वश्याश्चतुर्थेऽङ्के यथामति ।
निर्मिता रङ्गनाथेन सद्भिः संशोध्यतामियम् ॥
इति श्रीमच्छिम्बेकरमौनिकुल मौलिमण्डनरङ्गनाथदीक्षितकु.
क्षिजश्रीबालकृष्णतनूजनिरङ्गनाथनिर्भितायां । विक्रमोर्वशीप्रका-
शिकायां चतुर्थाकोन्मेषः॥

·. पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति हृष्टो विदूषक:।) विदूषकः-'ही ही भो,दिद्विआ चिरस्स कालस्स उव्यसी- सहाओ तत्तभवं राआ णन्दणवणप्पमुहेसु पदेसेसु विहरिअ पडि. णिवुत्तो । पविसिअ णअरं दाणी सकज्जाणुसासणेण पइदिमण्डलं अणुरज्जअन्तो रजं करेदि । असंताणतणं वजिअ से ण किंवि सो अणीअम् । अज तिहि विसेसो त्ति भअवदीणं गङ्गाजमुणाणं सं- गमे देवीए सह किदाहिसेओ संपदं उवआरिअं उवविठ्ठो । ता जाव अलंकरणीअंमाणस्स अङ्गाणुलेवणमल्लभाई भादुओ विअ होमि। (दति परिकामति ।) नेपथ्ये।) हैद्धी हद्धी । एसो तालवेन्तपिधाणं णिक्खिविअ णीअमाणो १. ही ही भोः, दिष्टया चिग्म्य कालम्योर्वशीसहायस्तत्रभवानराजा नन्दनवनप्रमुंखेषु प्रदेशेषु विहृत्य प्रतिनिवृत्तः । प्रविश्य नगरमिदानी स्वकार्यानुशामनेन प्रतिकृतिमण्डलमनुरञ्जयन्राज्यं करोति । असंतानत्वं वर्जयित्वाम्य न किमपि गोचनीयम् । अद्य तिथिविशेष इति. भगवत्यो- गङ्गायमुनयोः संगम देव्या मह कृताभिषेकः मांग्रतमुपकार्यामुपविष्टः । नद्यावदलंक्रियमाणम्याङ्गानुलेपनमाल्यभागी भ्रातव भवामि । २. हा धिन हा धिकू । एष तालवृन्तपिधानं निक्षिप्य नीयमा- इदानी विदूषकमुखेनाग्रिमकथापक्षपार्थ तन्प्रवेशमाह-तत इति । उर्वशी. सहितराजागमनतो हृष्टः ॥ विदूषकः। 'ही ही भोः' इत्याश्चर्य । दिष्ट्या चिरका- लात् । चिरस्ये सव्ययम् । उर्वशीसहायस्तत्रभवानराजा नन्दनवनप्रमुग्वेषु प्रदेशेषु विहृत्य प्रतिनिवृत्तः । प्रविश्य भगरमिदानी स्वकार्यानुशासनेन प्रकृतिमण्डल- मनुरजयन्राज्यं करोति । असंतानत्व वर्जयित्वास्य न किमपि शोचनीयम् । अद्य तिथिविशेष इति भगवत्योगङ्गायमुनयोः संगमे देव्या सह कृताभिषेकः सांप्रत- मुपकार्यामुपविष्टः । 'अलंकर्तुमुपविष्टः' इत्यपि पाठः । तद्यावदलंक्रियमाणस्याङ्ग- नागानुलेपनमाल्यभागी भ्रातेव भवामि । तिथिविशेषो माध्यादिः । कृताभि- षेको विहितस्नानः । उपकार्यामिति सप्तम्यर्थे । 'प्राकृते लिङ्गवचनमतन्त्रम्' इत्यभियुक्तोक्तेः 'उवआरिअं पविट्ठो' इति पाटे तु युक्त एवार्थः । 'उपकार्योपका- 'रिका' इति त्रिकाण्डी ॥ नेपथ्य इति । चूलिकार्थसूचनाञ्चलिकेयम् । तल्लक्ष. णमुक्तं प्राक् । हा धिक् हा धिक् । एपतालवृन्तपिधानं निक्षिप्य नीयमानोऽप्स- ..

·१२२ विक्रमोर्वशीये अच्छराविरहिदेण मोलिरअणदाए योइदो मणी आमिससकिणा गिद्धेण आक्खित्तो। विदूषकः-(आकर्ण्य ।) अचाहिदं अच्चाहिदम् । परमबहुमदो क्खु तव वअस्स संगमणीओ णाम चूडामणी । अदो क्खु असम- त्तणेवत्थो एव्व तत्तभवं आसणादो उट्टिदो । ता पासपरिवत्ती होमि । (इति निष्क्रान्तः।) प्रवेशकः। (नतः प्रविशति राजा मूतश्च कञ्च किवेधको परिजनश्च ।) राजा-वेधक वेधक, आत्मनो वधमाहर्ता कासौ विहगतस्करः । येन तत्प्रथमं स्तेयं गोप्तुरेव गृहे कृतम् ॥ १॥ किरातः-ऐसो अग्गमुहलग्गहेमसूत्तेण मणिणा अणुरज्जअन्तो विअ आआसं भमदि। नोऽप्सरोविरहितेन मौलिरत्नतायां योजितो मणिरामिषशकिना गृध्रेणा- क्षिप्तः । १. अत्याहितमत्याहितम् । परमबहुमतः खलु तव वयस्य संगमनीयो नाम चूडामणिः । अतः खल्वसमाप्तनेपथ्य एव तत्रभवानासनत उत्थितः । तत्पार्श्वपरिवर्ती भवामि । २. एषोऽग्रमुखलग्नहेमसूत्रेण मणिनानुरञ्जयन्निवाकाशं भ्रमति । रोविरहितेन, अर्थाद्भा, मौलिरत्नताया योलितो मणिरामिषशविना गृधेणा- क्षिप्तः । 'व्यजनं तालवृन्तकम्' इति त्रिकाण्डी ॥ विदूषकः । अत्याहितमत्या- हितम् । अत्याहितं महाभीतिः कर्न जीवानपेक्षि च' इति त्रिकाण्डी । परमबहु- मतः खलु तव वयस्य संगमनीयो नाम चूडामणिः । अतः खल्वसमाप्तनेपथ्य एव तत्रभवानासनत उत्थितः । तत्पार्श्वपरिवर्ती भवामि । प्रवेशकलक्षणमुक्तं प्राक् । वेधक इति किरातनाम । क्वचिद्रेचक इत्यपि ॥ आत्मनो वधमाह- तेति । स्ववधकर्ता तत्प्रथममाद्यम् । गोप्नुः पालकस्य ॥१॥ किरातः। एषोऽप्रमुखलमहेमसूत्रेण मणिनानुरज[य]निवाकाशं भ्रमति । 'मुखकोटिलम-'इ- ·पञ्चमोऽङ्कः । १२३ . राजा-पश्याम्येनम् । असौ मुखालम्बितहेमसूत्रं बिभ्रन्माणि मण्डलशीघ्रचारः । अलातचक्रपतिमं विहङ्ग- स्तद्रागलेखावलयं तनोति ॥ २ ॥ कथय । किं खल्वत्र कर्तव्यम् । विदूषकः- (उपेलु) भोः, अलं एत्थ घिणाए । अवराही सासणीओ राजा-सम्यगाह भवान् । धनुर्धनुस्तावत् । परिजनः–ज भट्टा आणवेदि । (इति निष्कान्तः।) राजा-न दृश्यते हि विहगाधमः । विदूषकः- इंदोइदो दक्खिणन्तरेण चलिदो सउणिहदासो । राजा (दृष्ट्वा ।) इदानीं प्रभापल्लवितेनासौ करोति मणिना खगः । अशोकस्तबकेनेव दिङ्मखस्यावतंसकम् ॥ ३ ॥ यवनी-(धनुहम्ता प्रविश्य ।) भट्टा, एदं ससरं चावम् । १. भोः, अलमत्र घृणया । अपगधी शासनीयः । २. यद्गर्ताज्ञापयति । ३. इत इतो दक्षिणान्तरण चलितः शकुनिहताशः ४. भर्तः, इदं सशरं चापम् । त्यपि पाठः । अग्रमुखेत्यत्र मुखाग्रमिति पूर्वनिपातनियमाज्ज्ञेयम् ॥ असा. विति । मलैस्तदाकारभ्रमणैः शीघ्र चारो मतिर्यस्य । अलातं ज्वलत्काष्ठं तस्य चक्रम् । तत्प्रतिमं तत्सदृशम् । तस्य मणे रागलेखा तस्या वलय मण्डलम् ॥२॥ विदूषकः । भोः, अलमत्र घृणया । अपराधी शासनीयः ॥ परिजनः । यद्भर्ताज्ञापयति ॥ विदूषकः । इत इतो दक्षिणान्तरेण चलितः शकुनिहताशः ॥ प्रभेति । प्रभया युत्या पल्लवितेन विस्तृतेन ॥ ३ ॥ अतीतोऽतिकान्तः । कव्यभोजनो मांसाशी । पिशितं तरसं मांसं पललं क्रव्यमामिषम्' इति , ·१२४ विक्रमोर्वशीये राजा-किमिदानीं धनुषा । बाणपथातीतः क्रव्यभोजनः । तथाहि । आभाति मणिविशेषो दूरमिदानी पतत्रिणा नीतः । नक्तमिव लोहिताङ्गः परुषघनच्छेदसंपृक्तः ॥ ४ ॥ आर्य लातव्य। कनुकी-आज्ञापयतु देवः । राजा-मद्वचनादुच्यन्तां नागरिकाः सायं निवासवृक्षाने वि- चीयतां विहगाधमः। कञ्चकी-यथाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्नः।) विदूषकः- भो, विसमीअदु भवं संपदम् । कहिं गदो सो र- अणुकुम्भीलओ भवादो सासणादो मुञ्चिस्सदि । (इत्युपविशतः।) राजा-वयस्य, रत्नमिति न मे तस्मिन्मणौ प्रयासो विहङ्गमोत्क्षिप्ते । प्रियया तेनास्मि सखे संगमनीयेन संगमितः ॥ ५॥ (ततः प्रविशति सशरं मणिमादाय कञ्चुकी ।) कञ्चुकी-जयति जयति देवः । अनेन निर्भिन्नतनुः स वध्यो। रोषेण ते मार्गणतां गतेन । १. भोः, विश्राम्यतु भवान्सांप्रतम् । कुत्र गतः स रत्नकुम्भीरको भवतः शासनान्मोक्ष्यते । त्रिकाण्डी ॥ आभातीति । मणिविशेष उत्कृष्टो मणिः । लोहिताशो मङ्गलः । 'लोहिताङ्गो महीसुतः' इति च सा । परुषघनच्छेदः परिणतमेघखण्डः ॥ ४ ॥ लातव्य इति कञ्चुकिनाम । तल्लक्षणमुक्तं प्राक् ॥ विदूषकः। भोः, विश्राम्यतु भवान्सांप्रतम् । कुत्र गतः स रत्नकुम्भीरको भवतः शासनान्मोक्ष्यते । 'कुम्भीरको गण्डपदस्तस्करश्च मलिम्लुचः' इति कोषः॥रत्नमिति नेति । विह- गमेन पक्षिणोत्क्षिप्ते नीते । संगमनीयेन तन्नाम्ना । संगमितः सङ्गं प्रापितः॥५॥ अनेनेति । निर्भिवतनुर्विदारितशरीरः । वधमर्हतीति तादृशः । मार्गणतां गतेन ·पञ्चमोऽङ्कः । १२५ प्राप्तापराधोचितमन्तरीक्षा- त्समौलिरत्नः पतितः पतत्री ॥ ६ ॥ (सर्वे विस्मयं रूपयन्ति ।) कञ्चकी-अभिप्रक्षालितोऽयं मणिः कस्मै प्रदीयताम् । राजा -वेधक, गच्छ । कोषपेट्टके स्थापयैनम् । किरातः- भट्टा आणवेदित्ति । (इति मणिमादाय निष्कान्तः।) राजा-(लालव्यं प्रति ।) आर्य, जानाति भवान्कस्यायं बाण इति । कचुकीनामाङ्कितो दृश्यते । नात्र मे वर्णविभावसहा दृष्टिः । राजा-तदुपश्लेषय शरं यावन्निरूपयामि । विदूषकः किं भवं विआरेदि । राजा-शृणु तावताहर्तुर्नामाक्षराणि । विदूषक - अवहिदो म्हि। राजा-(वाचयति ।) उर्वशीसंभवस्यायमैलसूनोर्धनुष्मतः । कुमारस्यायुपो बाणः संहर्ता द्विपदायुपाम् ॥ ७ ॥ विदपकः -दिट्ठिा संताणेण बढदि महाराओ । १. यद्गर्ताज्ञापयतीति । २. किं भवान्विचारयति । ३. अवहितोऽस्मि । ४. दिष्टया संतानन वधते महाराजः । रोषेण वाणभावं प्राप्तन क्रोधेन । अपराधस्योचितं योग्यं शासनमित्यर्थात् ॥ ६॥ कोपपेट्टके भाण्डागारान्तर्वतिनि वंशादिरचितपटिकाख्यपात्रे ॥ किरातः । यद्भ- ज्ञापयतीति । उपश्लेषयान्तिके समानय। यावद्योगेन निरूपयामीति भविष्यदर्थः॥ विदूषकः । किं भवान्विचारयति ॥ विदूषकः। अवहितोऽस्मि ॥ उर्वशीसं. भवस्येति। ऐलस्य पुरूरवसः सूनोः पुत्रस्य । आयुर्नामकम्य । कुमारस्य शत्रूणामा. युषां द्विषज्जीवितानाम् ॥ ७ ॥ विदूषकः । दिष्ट्या संतानेन वर्धते महा- ·१२६ विक्रमोर्वशीये राजा-कथमेतत् । सखे, अनिमिप्या वियुक्तोऽहमुर्वश्या । न कदाचिदपि तत्रभवती गर्भाविभूतदोहदाप्युपलक्षिता । कुत एव प्रसूतिः । किं तु आविलपयोधराग्रं लवलीदलपाण्डुराननच्छायम् । कतिचिदहनि शरीरं श्लथवलयमिवाभवत्तस्याः ॥ ८॥ विदूषकः-मा भवं माणुसीधम्मं दिव्वाए ताए संभावेदु । पभावगूढाई ताणं चरिदाई। राजा-अस्तु तावदेवं यथाह भवान् । पुत्रसंवरणे किमिव कारणं तत्रभवत्याः। विदूषकः-मा बुद्धिं मं राआ परिहरिस्सदि त्ति । राजा-कृतं परिहासेन । चिन्त्यताम् । विदूषकः- को देवरहस्साई तक्कइस्सादे । कनुकी -(प्रविश्य ।) जयति जयति देवः । देव, च्यवनाश्र- मात्कुमारं गृहीत्वा तापसी संप्राप्ता देवं द्रष्टुमिच्छति । राजा-उभयमप्यविलम्बितं प्रवेशय । कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः । (इति निर्गम्य तापसीसहितं कुमार- मादाय प्रविष्टः।) १. मा भवान्मानुपीधर्म दिव्यायास्तस्याः संभावयतु । प्रभावगृढानि तासां चरितानि । २. मा वृद्धां मां राजा परिहरिष्यतीति । ३. को देवरहस्यानि तर्कयिष्यति । राजः । 'दिष्ट्येत्यानन्दने'इति सागरः॥अनिमिषी देववनिता । 'अन्यत्र नैमिषेयस. त्रात्' इत्यपि क्वचित्पाठः। 'सत्रमा च्छादने यज्ञे सदादाने धनेऽपि चें' इति कोषः। आविलेति । आविलं मलिनम् । लवली लताविशेषः । द्राक्षेति केचित् । आननं मुखम् । 'आनीलचूचुकायम्' इत्यपि पाठः । 'चुचुकं तु कुचाग्रं स्यात्' इत्यमरः ॥ ८॥ विदूषकः । मा भवान्मानुषीधर्म दिव्यायास्तस्याः संभावयतु । प्रभा- वगूढानि तासां चरितानि ॥ संवरणं गोपनम् ॥ विदूषकः । मा वृद्धो मां राजा परिहरिष्यतीति ॥ विदूषकः । को देवरहस्यानि तर्कयिष्यति ॥ उभयम् । कुमा- ..

·पञ्चमोऽङ्कः । १२७ IN विदूषकः--'णं क्खु एसो खत्तिअकुमारो जस्स णामाङ्किदो गिद्धलक्खवेही णाराओ उवलद्धो तत्तभवदो बहु अणुकरेदि । राजा-एवमेतत् । बाप्पायते निपतिता मम दृष्टिरस्मि- न्वात्सल्यबन्धि हृदयं मनसः प्रसादः । संजातवेपथुभिरुज्झितधैर्यवृत्ति- रिच्छामि चैनमदयं परिरब्धुमङ्गैः ॥ ९ ॥ कचकी-भगवति, एवं स्थीयताम् । (तापसीकुमारौ यथोचितं स्थिती ।) राजा-(उपसल ।) भगवति, अभिवादये । तापसी—महाराअ, सोमवंसं धारअन्तो होहि । (आत्मगतम् ।) भो, अणाचविखदो वि विण्णादो एव्व तस्स राएसिण आउसो अ ओरसो संबन्धो । (प्रकाशम् ।) जाद, पणम गुरुम् । .: (कुमारो वाप्पगर्भमलि बद्धा प्रणमति ।) राजा-वत्स, आयुप्मान्भव । कुमार:-(स्पर्श रूपयित्वा । स्वगतम् ।) यदि हार्दमिदं श्रुत्वा पिता ममायं सुतोऽहमस्येति । उत्सङ्गे वृद्धानां गुरुपु भवेत्कीदृशः स्नेहः ॥ १०॥ १. ननु खल्वेप क्षत्रियकुमागे यम्य नामाङ्कितो गृध्रलक्ष्यवेधी नागच उपलब्धस्तत्रभवतो बनुकगेति । २. महागज, सोमवंशं धारमन्भव । भोः, अनाख्यातोऽपि विज्ञात एव तस्य राजर्परायुषश्चौरसः संबन्धः । जात, प्रणम गुरुम् । रस्तापमी चेत्यर्थः । विदूपकः । ननु खन्वेष क्षत्रियकुमारो यस्यं नामाङ्कितो गृध्रलक्ष्यवेधी नाराच उपलब्धः । नाराचो वागृ. । तत्रभवतो वह्वनुकरोति । तत्र- भवतः पूज्यस्य ॥ बाप्पायते निपतितेति । बाष्पमुद्रमति वाध्यायते अश्रुगंभृता भवति । वात्सल्यबन्वि प्रेमातिशययुक्तम् । वेपथुः कम्पः । परिरब्धुमालिङ्गितम् ॥ ९॥ तापसी। महाराज, सोमवंशं धारयन्भव । भोः, अनाख्यातोऽपि विज्ञात एव तस्य राजरायुपश्चौरसः संवन्धः । जात, प्रगम गुरुम् । जातेति पुत्रामन्त्रणम्॥ यदि हार्दमिति । अयं मम जनयिता । अहमस्य मुतः पुत्र इति श्रुत्वा यदि - , वि० ०१२ ·१२८ विक्रमोर्वशीये राजा-भगवति, किमागमनप्रयोजनम् । तापसी-सुणादु महाराओ। एसो दीहाऊ आऊ जादमेत्तो एव्व उव्वसीए किंवि णिमित्तमवेक्खिअ मम हत्थे णासीकिदो। जं खत्तिअस्स कुलीणस्स जादकम्मादिविहाणं तं से तत्तभवदा चव- णेण सव्वं अणुट्ठिदम् । गिहीदविज्जो धणुव्वेदे अ विणीदो। राजा-सनाथः खलु संवृत्तः । तापसी—अज फुल्लसमिधकुसणिमित्तं इरािकुमारएहिं सह गदेण इमिणा अस्समवासविरुद्धं समाअरिदम् । विदूषकः-कैधं विअ । तापसी-गहीदामिसो किल गिद्धो अस्समपादवसिरे णिली- अमाणो लक्खीकिदो बाणस्स । १. शृणोतु महाराजः । एष दीर्घायुरायुर्जातमात्र एदोर्वश्या किमपि निमित्तमपेक्ष्य मम हस्ते न्यासीकृतः । यत्क्षत्रियस्य कुलीनस्य जातकर्मादि- विधानं तदम्य तत्रभवता च्यवनेन सर्वमनुष्ठितम् । गृहीतविद्यो धनुर्वेदे च विनीतः । २. अद्य पुष्पममित्कुशनिमित्तं ऋषिकुमारकैः सह गतेनानेनाश्रमवास- विरुद्धं समाचरितम् । ३. कथमिव । ४. गृहीतामिषः किल गृध्र आश्रमपादपशिखरे निलीयमानो लक्ष्यीकृतो बाणस्य । .. चेत् इदमपि .....॥ १०॥ तापसी। शृणोतु महाराजः । एप दीर्घायुरायुर्जा- तमात्र एवविश्या किमपि निमित्त सपेक्ष्य मम हस्ते न्यासीकृतः । यत्क्षत्रियस्य कुलीनस्य जातकर्मादिविधानं तदस्य तत्रभवता च्यवनेन सर्वमनुष्टितम् । कुली- नस्य महावंशजस्य । को पृथिव्यां लीनस्य राजतो गोषितस्येति वा । गृहीतविद्यो धनुवेदे च विनीतः । गृहीत विद्योऽभ्यस्तविद्यः । विनीतः शिक्षितः ॥ तापसी। अब पुष्पसमित्कुश निमित्तं ऋषिकुमारकैः सह गतेनानेनाश्रमवासविरुद्धं समाचरि- तम् ॥ विदूषकः । कथमिव ॥ तापसी। गृहीतामिषः किल गृ आश्रमपा- .

·पञ्चमोऽङ्कः। . १२९ राजा-ततस्ततः। तापसी-तैदो उवलद्धवुत्तन्तेण भअवदा चवणेण अहं समा- दिट्ठा णिज्जादेहि एवं उव्वसीहत्थे णासं त्ति ता उव्वसी पेक्खिदुं इच्छामि। राजा-तेन ह्यासनमनुगृहातु भगवती । (प्रेष्योपनीतयोरासनयोरुपविष्टौ।) राजा. लातव्य, आहूयतामुर्वशी । कञ्चकी-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः ।) राजा-(कुमास्मवलोक्य ।) एह्येहि वत्स । सर्वाङ्गीणः स्पर्शः सुतस्य किल तेन मामुपनतेन । आह्लादयख तावच्चन्द्रकरश्चन्द्रकान्तमिव ॥ ११ ॥ तापसी-जाद, णन्देहि पिदरम् । (कुमारो राजानमुपसर्पति ।) राजा-(आलिङ्गय ।) प्रियसखं ब्राह्मणमशङ्कितो वन्दस्व । विदपकः-किं ति सङ्किस्सदि । णं अस्समवासपरिचिदो एव्व साहामिओ। -(आलिङ्गय ।) वत्स, १. तत उपलब्धवृत्तान्तेन भगवता च्यवनेनाहं समादिष्टा निर्यातयेन- मुर्वशीहस्ते न्याममिति । तदुर्वशी प्रक्षितुमिच्छामि । २. जात, नन्दय पितरम् । ३. किमिति शकिप्यते । नन्वाश्रमवासपरिचित एव शाखामृगः । दपशिखरे निलीयमानो लक्ष्यीकृतो वाणस्य ॥ तापसी । तत उपलब्धयनान्तेन भगवंता च्यवनेनाहं समादिष्टा निर्यातयन मुवंशीहस्ते न्यासमिति । निर्यातनं न्यासप्रत्यर्पणम् । 'दाने न्यामार्पणे वैर शुद्धौ निर्यातनं मतम्' इति मुक्तावली । न्यासो निक्षेपः । तदुर्वशी प्रेक्षितुमिच्छामि ॥ सर्वाङ्गीण इति । किलेल्यैतिह्ये । सर्वाङ्गीणः साशव्यापी । उपनतेन प्राप्तेन । तेन स्पर्शन । 'उपगतेन' इत्यपि पाठस्तदर्थ एव ॥ ११ ॥ तापसी । जान, नन्दय पितरम् ॥ विदूषकः । किमिति शशिष्यते । नन्वाश्रमवासपरिचित एव शाखामृगः । आश्रम एकत्रा- .

·१३० विक्रमोर्वशीये । कुमारः-(सस्मितम् ।) तात, वन्दे । विदूपकः- सोत्थि भवदो । वडूदु भवम् । (ततः प्रविशत्युर्वशी कञ्चकी च ।) कञ्चकी-इत इतो देवी। उर्वशी-(प्रविश्यावलोक्य च ।) को णु क्खु एसो कणअपीठोव- विट्ठो महाराएण सज्जीअमाणसिहण्डो चिट्ठदि। (तापसीं दृष्ट्वा ।) अम्महे, सच्चवदी सहिदो पुत्तओ मे आऊ महन्तो क्खु संवुत्तो । राजा--(विलोक्य ।) वत्स, इयं ते जननी प्राप्ता त्वदालोकनतत्परा । स्नेहप्रस्रवनिर्भिन्नमुद्वहन्ती स्तनांशुकम् ॥ १२ ॥ तापसी-जाद, एहि । पञ्चुबगच्छ मादरम् । (इति कुमारेण सहोर्वशीमुपसर्पति।) उर्वशी-अजे, पादवन्दणं करेमि । " । + १. स्वस्ति भवते । वर्धतां भवान् । २. को नु खल्वेष कनकपीठोपविष्टो महागजेन मज्यमानशिखण्ड- स्तिष्ठति । अहो, मत्यवतीसहितः पुत्रको मे आयुः महान्खलु संवृत्तः । ३. जात, एहि । प्रत्युपगच्छ मातरम् । ४. आर्य, पादवन्दनं करोमि । । वस्थित्या कृतचिरमैत्रीक इत्यर्थः ॥ विदूषकः । स्वस्ति भवते । वर्धतां भवान् ॥ उर्वशी । को नु खल्वेप कनकपीटोर विष्टो महाराजेन सज्यमानशिख- ण्डस्तिष्ठति । शिखण्डचूडा । 'शिखण्डो बर्हचूडयोः' इति मुक्कावली । अम्महे आश्चर्ये । सत्यवतीसहितः पुत्रको मे आयुः । महान्खलु संवृत्तः ॥ इयमिति । आलोकनतत्परा विलोकनैकताना । मेहेन प्रेम्णा प्रस्रवः क्षरत्पयः । तेन नितरां भिन्नं संगतम् । आर्द्राभूतमिति यावत् । 'स्नेहनसर-'इति पाठे स्नेहस्य प्रसरो रोमागुरस्वेदादिद्वारा आधिक्यम् । 'प्रस्रव' इति पाट स्नेहप्रस्रवः, अर्थात्स्वेदोद्गमः । 'भिन्नं वाच्यवदत्यर्थे दारिते सगते स्फुटे' इति लोचनः ॥ १२॥ तापसी । जात, एहि प्रत्युपगच्छ मातरम् ॥ उर्वशी । आर्य, पादवन्दनं करोमि ॥ तापसी। , ·पञ्चमोऽङ्कः । १३१ . तापसी-वच्छे, भत्तुणो बहुमदा होहि । कुमारः-अम्ब, अभिवादये। उर्वशी-वच्छ, पिदरं आराधयन्तो होहि । (राजानं प्रति ।) जेदु जेदु महाराओ। राजा-खागतं पुत्रवत्यै । इत आस्यताम् । उर्वशी-अजा, उवविसध । (सर्वे यथोचितमुपविष्टाः।) तापसी-वच्छे, गिहीदवि जो आऊ संपदं कवचारुहो सं- वुत्तो । एसो भत्तुणों समक्खं णिज्जादिदो सहिहत्थणिक्खेवो । ता तुम्हेहिं विसज्जिदं अत्ताणं इच्छामि । उवरुज्झइ मे अस्समधम्मो । उर्वशी कामं चिरस्स अजउत्तं पेक्खिअ अवहिदहिअएण जुजदि पुणो अस्समधम्मं विभाविदुम् । ता गच्छदु अज्जा पुणो- दंसणाअ। १. बन्से, भर्तुर्बहुमता भव । २. वत्म, पितग्मागधयन्भव । जयतु जयतु महाराजः । ३. आर्याः, उपविगत । ४. वत्ने, गृहीतविद्य आयुः सांप्रतं कवचाहः संवृत्तः । एषभर्तुः समक्षं निर्यातितः सम्वीहम्लनिक्षेपः । तद्युष्माभिर्विसर्जितमात्मानमिच्छामि । उपरुध्यते मे आश्रमधर्मः । ५. कामं ।घरम्यार्यपुत्रं प्रेक्ष्यावहिनहृदयेन युज्यते पुनराश्रमधर्म विभावयितुम् । तद्गच्छत्वार्या पुनदर्शनाय । वत्से, भर्तुबहुमंता भव ॥ उर्वशी । वत्स, पितरमाराधयन्भव । जयतु जयतु महाराजः ॥ उर्वशी । आर्याः, उपविशत ॥ तापसी । वत्से, गृहीतविद्य आयुः साप्रतं कवचाहः संवृत्तः। 'कवचहरः' इत्यपि पाठः । एप भर्तुः समक्षं नियातितः सखीहस्तनिक्षेपः । तद्युष्माभिर्विमर्जितमात्मान मिच्छामि । उपरुध्यते मे आश्रमधर्मः । 'अपराध्यति' इत्यपि पाठः ॥ उर्वशी. । कामं चिरस्यार्यपुत्रं प्रेक्ष्यावहितहृदयेन युज्यते पुनराश्रमधर्म विभावयितुम् । तद्गच्छत्वार्या पुनर्दश- , ·१३२ विक्रमोर्वशीये राजा-आर्ये, तत्रभवते च्यवनाय मम प्रणाममावेदयिष्यसि । तापसी-एव्वं भोदु । कुमारः-आर्ये, सत्यमेव निवर्तनम् । इतो मामपि नेतुमर्हसि । राजा-अयि वत्स, उपितं त्वया पूर्वस्मिन्नाश्रमे । द्वितीयम- ध्यासितुं तव समयः। तापसी - जाद, गुरुणो वअणं अणुचिट्ठ । कुमारः-तेन हि यः सुप्तवान्मदके शिखण्डकण्डूयनोपलब्धसुखः । तं मे जातकलापं प्रेपय शितिकण्ठकं शिखिनम् ॥ १३ ॥ तापसी-एव्वं करेमि। उर्वशी-भअवदि, पादवन्दणं करेमि । राजा-भगवति, प्रणमामि । तापसी-सोत्थि भोदु तुम्हाणम् । इति निष्क्रान्ताः।) राजा-सुन्दरि, अद्याहं पुत्रिणामयः सुपुत्रेण तवामुना । पौलोमीसंभवेनेव जयन्तेन पुरंदरः ॥ १४ ॥ १. एवं भवतु । २. जात, गुरोर्वचनमनुतिष्ठ । ३. एवं करोमि । ४. भगवति, पावन्दनं करोमि ५. स्वस्ति भवतु युष्मभ्यम् । नाय । 'कासं चिरस्य प्रेक्ष्य विरहोत्कण्ठितास्मि न पुनर्धर्मावरोधे वर्तितुम्' इत्यपि क्वचित्पाटः ॥ तापसी । एवं भवतु ॥ उषितं स्थितम् । पूर्वस्मिन्नाश्रमे ब्रह्मचर्याख्ये । द्वितीयो गार्हस्थ्याश्रमः ॥ तापसी । जात, गुरोवचनमनुतिष्ठ । यः सुप्तवानिति । सुप्तवान्निद्रां चकार । यद्वा सुप्तं खापो विद्यतेऽस्येति ता- दृशः । जातकलापमुद्गतपिच्छभारम् । 'कलापः संहते बर्हे काच्यादौ तृणवृन्दयोः' इति मुक्तावली । शितिकण्ठकं नीलग्रीव तन्नामानं वा ॥ १३ ॥ तापसी। एवं करोमि ॥ उर्वशी । भगवति, पादवन्दनं करोमि ॥ तापसी । स्वस्ति भवतु युष्मभ्यम् ॥ अद्याहमिति । पुत्रिणां पुत्रवतामय्यः श्रेष्ठः पौलोमी ·पञ्चमोऽङ्कः । १३३ (उर्वशी स्मृत्वा रोदिति।) विदूपकः-किं क्खु संपदं अत्तभोदी अस्सुमुही संवुत्ता । राजा-(सावेगम् ।) किं सुन्दरि प्ररुदितासि ममोपनीते वंशस्थितेरधिगमात्स्फुरति प्रमोदे । पीनस्तनोपरिनिपातिभिरर्पयन्ती मुक्तावली विरचनां पुनरुक्तमः ॥ १५ ॥ उर्वशी-सुणादु महाराओ । पढमं उण पुत्तदंसणसमुत्थिदेण आणन्देण विसुमरिदम्हि । दाणी महिन्दसंकित्तणेण मम हिअए हिदं समएण। राजा-कथ्यतां समयः । उर्वशी--अहं पुरा महाराअगदिहिअआ गुरुसावसंमूढा महि- न्देण अवधीकदुअ अणुण्णादा। १. कि 'नु खलु सांप्रतमत्रभवत्यश्रुमुखी संवृत्ता । २. शृणोतुं महाराजः । प्रथमं पुनः पुत्रदर्शनममुन्थितेनानन्देन विस्मृ- ताम्मि । इदानीं महन्द्रमंकीर्तनेन मम हृदये स्थितं समयन । ३. अहं पुग महाराजगृहीतहृदया गुरुशापमंमृढा महेन्द्रेणावधी- कृत्याभ्यनुज्ञाता। शची । जयन्त इन्द्रगुतः ॥ १४ ॥ विदृपकः । कि नु खलु साप्रतमभव- त्यश्रुमुखी संवृत्ता। सांप्रत मित्यत्र 'एकपदे' इति पाठः । एकपदे तत्क्षणे । 'तत्क्षणकपदे तुल्य गद्यः गपदि च स्मृतम्' इति हलायुधः ॥ किं सुन्दरीति । प्ररुदिता कृतरोदना । वंशस्य कुलस्य स्थितिरवस्थानं यस्मात्तादृशस्य सुत- स्याधिगमात्प्राप्नेः कुलावस्थानप्राप्तेर्वा । 'वंशो वेणी कुले वर्गे पृष्टस्यावयवा- स्थनि । नासाविवरदेशऽपि वाद्यभाण्डान्तरेऽपि च ॥ इति श्रीधरसेनः । 'मर्यादायामवस्थाने स्थाने सीमनि च स्थितिः' इति विश्वलोचनः । स्फुरति प्रकाशमान । प्रमोदे संतोपे । उपनीते कृते सति । 'महति' इति क्वचित्पाटः । महति उद्दामे । पुनरुक्त मिति क्रियाविशेषणम् । 'विरचनम्' इति पाठे तद्विशे- पणम् । अरश्रुभिः । 'अस्रमश्रु च (शोणितम् )' इति त्रिकाण्डी ॥ १५ ॥ उर्वशी। शृणीतु महाराजः। प्रथमं पुनः पुत्रदर्शनसमुत्थितेनानन्देन विस्मृतास्मि । इदानी महेन्द्रसंकीर्तनेन मम हृदये स्थितं समयेन । समयेनावधि कालेन । 'समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः' इति त्रिकाण्डी ॥ उर्वशी । अहं पुरा ·उवेशी-जदा मम सो पिअवअस्सो तुइ समुप्पण्णसुदस्स मुहं १३४ राजा-किमिति । विक्रमोर्वशीये 1 पेक्खदि तदा मम समीवं तुए आअन्तव्यं त्ति । तदो मए . महारा- अविओअभीरुदाए जादमेत्तो एव्व विजागमणिमित्तं अ भअवदो चवणस्स अस्समपदे एसो पुत्तओ अज्जाए सच्चवदीए हत्थे अप्पाणा णिक्खित्तो । अन्ज उण पिदुणो आराहणसमृत्थो संवुत्तो त्ति काउण णिज्जादिदो एसो दीहाऊ आऊ । एत्तिको मे• महाराएण सह संवासो। (सर्वे विषादं नाटयन्ति । राजा मोहमुपगच्छति ।) सर्वे-सैमस्ससदु समस्ससदु महाराओ । कञ्चुकी-समाश्वसितु महाराजः । विदूषकः--अब्बम्हण्णं अब्बम्हण्णम् । . १. यद। मम स प्रियवयम्यस्त्वयि समुत्पन्नसुतस्य मुखं प्रेक्षते तदा मम समीपं त्वयागन्तव्यमिति । ततो मया महाराजवियोगभीरुतया जातमात्र एव विद्यागमनिमित्तं च भगवतध्यवनम्याश्रमपद एष पुत्रक आर्यायाः सत्यवत्या हस्त आत्मना निक्षिप्तः । अद्य पुनः पितुराराधनसमर्थः संवृत्तं इति कृत्वा निर्यातित एप दीर्घायुरायुः । एतावान्मम महाराजेन सह संवामः । २. समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः । ३. अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । महाराजगृहीतहृदया गुरुशापसंमूढा महेन्द्रेणावधीकृत्याभ्यनुज्ञाता ॥ उर्वशी। यदा मम स प्रियवयस्यस्त्वयि समुत्पन्नमुतस्य मुखं प्रेक्षते तदा मम समीपं खयागन्त- व्यमिति । ततो मया महाराजवियोगभीरुतया जातमात्र एव विद्यागमनिमित्तं च भ- गवतश्चयवनस्याश्रमपद एप पुत्रक आर्यायाः सत्यवत्या हस्ते आत्मना निक्षिप्त अद्य पुनः पितुराराधनसमर्थः संवृत्त इति कृत्वा निर्यातित एष दीर्घायुरायुःएतावान्मम महाराजेन सह संवासः॥ सर्वे । समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः॥ विदूषकः। अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । 'अब्रह्मण्यमवध्योक्ती' इति त्रिकाण्डी ॥ सुखप्रत्यर्थिता ·पञ्चमोऽङ्कः। १३५ राजा-(समाश्वस्य ।) अहो, सुखप्रत्यर्थिता दैवस्य । आश्वासितस्य मम नाम सुतोपलब्ध्या सद्यस्त्वया सह कृशोदरि विप्रयोगः । व्यावर्तितातपरुजः प्रथमावृष्टया वृक्षस्य वैद्युत इवामिरुपस्थितोऽयम् ॥ १६ ॥ विदूषकः-अ सो अत्थो अणत्थाणुबन्धीत्ति तक्केमि तत्तभ- वदा वक्कलं गेण्हिअ तबोवणं गन्तव्वं त्ति । उर्वशी-हो हदम्हि मन्दभाआ । मंवि किदविणअस्स पुत्त- अस्स लम्भाणन्तरं सग्गारोहणेण अवसिदकज्जां विप्पओअमुहीं महा- राओ समत्थइस्सदि। राजा-सुन्दरि, मा मैवम् । नहि सुलभवियोगा कर्तुमात्मप्रियाणि प्रभवति परवत्ता शासने तिष्ठ भर्तुः । १. अयं सोऽर्थोऽनर्थानुबन्धीति तर्कयामि तत्रभवता वल्कलं गृहीत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति । २. हा हतास्मि मन्दभाग्या । मामपि कृतविनयस्य पुत्रकस्य लम्भानन्तरं स्वर्गारोहणेनावसितकार्यां विप्रयोगमुखीं महागजः ममर्थयिष्यति । सुखविरोधिता । 'प्रतिरोधिपरास्कन्दिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः' इति त्रिकाण्डी ॥ आश्वासितस्येति । सुतोपलब्ध्या पुत्रप्राया । नामेति प्रकाशे । 'नाम प्राका• श्यसंभाव्यक्रोधोपगमकुत्सने' इति त्रिकाण्डी । आश्वासितस्य कृतसमाधानस्य । विप्रयोगो वियोगः । च्यावर्तिता. दूरीकृता आतपरुगुरुणपीटा यस्य । 'आतपो रश्मिमात्रे स्यात्सूर्यररमौ च दृश्यते' इति धरणिः । 'आतपभिया' इति तु युक्तः पाटः । प्रथमावृष्ट्या नूतनमेघवर्षण 'अभं मेघो वारिवाहः' इत्यमरः । वैद्युतो विद्युत्संबन्धी ॥ १६ ॥ विदूषकः । अयं सोऽर्थोऽनीनुवन्धीति तर्कयामि तत्रभवता वल्कलं गृहीत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति । 'अत्रभवान्देवराजः स्वयम- नुग्राहयितव्यः' इत्यपि क्वचित्पाटः ॥ उर्वशी। हा हताम्मि मन्दभाग्या। मामपि कृतविनयस्य पुत्रकस्य लम्भानन्तरं स्वर्गारोहणे नावसितकार्यों विप्रयोगमुखी महाराजः । समर्थयिप्यति ॥ नहीति । मुलभः सुप्रापो वियोगो यस्याः सा । तादृशी ·१३६ विक्रमोर्वशीये अहमपि तव सूनावद्य विन्यस्य राज्यं विचरितमृगयूथान्याश्रयिप्ये वनानि ॥ १७ ॥ कुमारः-नार्हति तातो नृपपुंगवधारितायां दम्यं नियोजयि- तुम् । राजा-अयि वत्स, मा मैवम् । शमयति गजानन्यान्गन्धद्विपः कलभोऽपि स- प्रभवतितरां वेगोदग्रं भुजङ्गशिशोर्विषम् । भुवमधिपतिर्बालावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं न खलु वयसा जात्यैवायं स्वकार्यसहो गणः ॥ १८ ॥ आर्य लातव्य । कञ्चुकी-आज्ञापयतु देवः। राजा-मद्वचनादमात्यपर्वतं ब्रूहि, संघ्रियतामायुप्मतो राज्या- भिषेकः । (कचकी दु.खेन निष्क्रान्तः । सर्वे दृष्टिविघातं रूपयन्ति ।) परवत्ता पराधीनता । 'परतन्त्रः पराधीनः परवान्' इत्यमरः । शासनं आज्ञारूपम्। सूनी पुत्रे । 'सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ' इत्यनेकार्थः । विचरितानि कृतगमनानि मृगयूथानि मृगसमूहा येषु ॥ १७ ॥ नृपपुंगवो नृपश्रेष्ठः 'महोक्षधारितायाम्' इत्यपि पाठः । 'दम्यवत्सतरौ समौ' इति त्रिकाण्डी ॥ शमयतीति । गन्धद्विपो गन्धगजः कलभो बालोऽपि सन्नन्यान्गजाशमयति परिभवति । गन्धगजलक्षणं च-'यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः । स वै गन्धगजो नाम नृपतेर्विजयावहः॥ इति । वेग: 'धातोर्धात्वन्तरप्राप्तिर्विषवेग इति स्मृतः' इति वच- नोक्तैर्विषवेगैरुदग्रं क्रूरम् । भुजङ्गशिशोर्विषं गरलं प्रभवति गारणसमर्थं भवति।धा- तवश्च सप्त । उक्तं च वाग्भटादौ-रसासृड्यांसमेदोस्थिमजशुक्राणि धातवः' इति । एवं च सप्तव विषवेगा अपि भवन्ति । तल्लक्षणानि च विषतन्त्रे पृथक्पृथनिरूपितानि। यथा-वेगो रोमाञ्चमाद्यो रचयति विषजः खेदवकोपशोपौ तस्योर्ध्वस्तत्परो द्वौ वपुषि जनयतो वर्णभेदप्रवेपौ । यो वेगः पञ्चमोऽसौ नयन विवशतां कण्टभङ्गं च हिक्कां षष्टो निःश्वासमोहौ वितरति च मृति सप्तमो भक्षकस्य ॥' इति । एवं बालावस्थोऽप्यधिपती राजा भुवं परिरक्षितुमलं समर्थः खलु । यतोऽयं गन्धगजादेर्गणः समुदायो वयसा तारुण्यादिना स्वकार्यराहो निजकार्यकरणसमर्थो ·पञ्चमोऽङ्कः। १३७ , राजा-(आकाशमवलोक्य ।) कुतो नु खलु भो विद्युत्संपातः । (निपुणमवलोक्य ।) अये, भगवान्नारदः । गोरोचनानिकषपिङ्गजटाकलापः संलक्ष्यते शशिकलामलवीतसूत्रः । मुक्तागुणातिशयसंभृतमण्डनश्री- हैमप्ररोह इव जङ्गमकल्पवृक्षः ॥ १९ ॥ अर्कोऽर्घस्तावत् । उर्वशी-अअं भअवदो अग्यो । (ततः प्रविशति नारदः।) नारदः-विजयतां विजयतां मध्यमलोकपालः । राजा-भगवन् , अभिवादये। उर्वशी ॐअवं, पणमामि । नाग्दः अविरहितौ दम्पती भूयास्ताम् । राजा-(आत्मगतम् ।) अपि नामैवं स्यात् । (प्रकाशम् । कुमारमा- लिप्य ।) वत्स, भगवन्तमभिवादयख । कुमार:-भगवन् , औवशेय आयुः प्रणमति । नारदः-आयुप्मानेधि । १. अयं भगवतोऽर्थः । २. भगवन् , प्रणमामि । न, किंतु जात्यैव स्वकार्यनिर्वहणसमर्थ इत्यर्थः ॥ १८ ॥ संक्रियता क्रियताम् ॥ गोरोचनति । गोरोचनाया निकपाः कषपापाणाः, लक्षणया तत्स्था रेखाः, तद्व- पिङ्गो जटाकलापो जटासमूहो यस्य । शशिकलावदमलं शुभं वीनमूत्रमुपवीतं यस्य मुक्तागुणमौक्तिकसरैरतिशयेनात्यन्तं संमृता कृता मण्डनश्रीभूषणशोभा यस्य । तथा हैमा हेमसंबन्धिनः। सौवर्णा इत्यर्थः । प्ररोहा निजजटा यस्यतादृशो जगमक- रुपवृक्ष इव संलक्ष्यते ॥ १९ ॥ उर्वशी । अयं भगवतोऽर्घः । 'मूल्ये पूजाविधा. वर्घः' इति त्रिकाण्डी । मध्यमलोको मर्त्यलोकः । 'पुंसि स्मृती मध्यमलोकमत्या' इति त्रिकाण्डीशेपः । उर्वशी । भगवन् , प्रणमामि ॥ आयुप्मानेधि दीर्घायुभव॥

·विक्रमोर्वशीये राजा-अयं विष्टरोऽनुगृह्यताम् । (नारदस्तथोपविष्टः । सर्वे नारदमनूपविशन्ति ।) राजा-(सविनयम् ।) भगवान् , किमागमनप्रयोजनम् । नारदः-राजन् , श्रूयतां महेन्द्रसंदेशः । राजा-अवहितोऽस्मि । नारदः-प्रभावदर्शी मघवा वनगमनाय कृतबुद्धिं भवन्तमनु- शास्ति। राजा-किमाज्ञापयति । नारदः–त्रिकालदर्शिभिरादिष्टः सुरासुरविमर्दो भावी । भवांश्च सांयुगीनः सहायः । तेन न त्वया शस्त्रन्यासः कर्तव्यः । इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भवत्विति । उर्वशी—(अपवार्य ।) सल्लं विअ हिअआदो अवणीदम् । राजा-परमनुगृहीतोऽस्मि परमेश्वरेण । नारद:-युक्तम् । त्वत्कार्य वासवः कुर्यात्त्वं च तस्येष्टकार्यकृत् । सूर्यः संवर्धयत्यग्निमग्निः सूर्य खतेजसा ॥ २० ॥ (आकाशमवलोक्य ।) रम्भे, उपनीयतां मन्त्रेण संभृतः कुमारस्या- भिषेकः । १. शल्यमिव हृदयादपनीतम् विटर आसनम् । 'विष्टरः कुशमुष्टौ स्यादासनेऽपि महीरुहे' इति मुक्तावली ॥ प्रभावेण पश्यति तच्छीलः ॥ त्रिकालदर्शिभिस्त्रिकालविद्भिर्भाती भविष्यत्सुरा- सुरविमर्दो देवदानवसङ्ग्राम आदिष्टः कथितः । संयुगे युद्धे साधुः सांयुगीनः । 'सायुगीनो रणे साधुः' इति त्रिकाण्डी । शस्त्रन्यासः शस्त्रत्यागः । यावदायुर्या- वजीवम् ॥ उर्वशी । शल्यमिव हृदयादपनीतम् ॥ त्वत्कार्यमिति । वा- सव इन्द्रः । इष्टानि कार्याणि करोति तादृशः । अग्नितेजो हि दिने, सूर्यमनुप्र. विशति रात्री सूर्यतेजोऽग्निमिति पौराणी प्रसिद्धिः ॥ २० ॥ रम्भा । अयम- ·पञ्चमोऽङ्कः । १३९ : रम्भा-अअं से अहिसेअसंभारो। नारदः-उपवेश्यतामयमायुप्मान्भद्रपीठे । (रम्भा कुमारं भद्रपीठ उपवेशयति ।) नारदः-(कुमारस्य शिरसि कलशमावर्त्य ।) रम्भे, निर्वर्त्यतामस्य शेपो विधिः। रम्भा-(यथोक्तं निर्त्य ।) वैच्छ, पणम भअवन्दं पिदरो अ । (कुमारः सर्वान्प्रणमति ।) नारदः-खस्ति भवते । राजा-कुलधुरंधरो भव । उर्वशी-पिkणो आराहओ होहि । (नेपथ्ये वैतालिकद्वयम् ।) प्रथमः विजयतां युवराजः। अमरमुनिरिवात्रिः स्रष्टुरत्रेरिवेन्दु- बुंध इव शिशिरांशोर्बोधनस्येव देवः । भव पितुरनुरूपस्त्वं गुणैर्लोककान्तै- रतिशयिनि समम्ता वंश एवाशिषम्ते ॥ २१ ॥ १. अयमस्याभिषेकसभारः । २. वत्स, प्रणम भगवन्तं पितरौ च । ३. पितुगगधको भव । . स्याभिषेकसभारः। संचारो बिल्ववृल्मीकगृत्तिकादिसामग्री ॥ भद्रपीठं हेमादिम- यमासनम् । भद्रासनलक्षणं चोक्तं देवीपुराणे-'हैमं च राजतं तानं क्षीरवृक्षमयं च वा । भद्रासनं प्रकर्तव्यं सार्धहस्तममुन्छितम् ॥ सपादहस्तमानं च राज्ञो मा- ण्डलिकान्तरात् ॥' वराहसंहितायां च-त्रिविधस्तस्योच्छायो हस्तः पादाधिको- ऽर्धयुक्तश्च । माण्डलिकानन्तरजित्समस्त राज्यार्थिनां शुभदः ॥ इति ॥ रम्भा। वत्स, प्रणम भगवन्तं पितरौ च ॥ उर्वशी । पितुराराधको भव । 'पितुरस्य वचनानि भवन्तु' इसपि क्वचित्पाठः । यद्यत्पित्रैतच्छुभमुच्यते तत्तदस्य भवत्वित्यर्थः ।। नेपथ्ये । प्रथमो वैतालिकः । अमरमुनिरिति । बोधनो बुधः । 'ऐन्दवस्य' इति पाटेऽप्यर्थः म एव । देवो राजा । पुरुरवा इत्यर्थः। 'राजा भट्टारको देवः' . वि०१३ वि०१३ ·१४० विक्रमोर्वशीये द्वितीयः- तव पितरि पुरस्तादुन्नतानां स्थितेऽस्मि- स्थितिमति च विभक्ता त्वय्यनाकम्प्यधैर्ये । अधिकतरमिदानी राजते राजलक्ष्मी- हिमवति जलधौ च व्यस्ततोयेव गङ्गा ॥ २२ ॥ रम्भा -दिद्विआ पिअसही पुत्तअस्स, जुवराअसिरी पेक्खिअ भत्तुणो अविरहेण वढदि। उर्वशी–णं साधारणो जेव एसो अन्भुदओ। (कुमारं हस्ते गृहीत्वा ।) जाद, जेट्टमादरं वन्देहि । राजा-तिष्ठ । सममेव तत्रभवत्याः समीपं यास्यामस्तावत् । नारद:-- आयुपो यौवराज्यश्रीः स्मारयत्यात्मजस्य ते । अभियुक्तं महासेनं सैनापत्ये मरुत्वता ॥ २३ ।। राजा-अनुगृहीतोऽस्मि मघवता । नारदः-भो राजन् , किं ते भूयः प्रियं करोतु पाकशासनः । १. दिष्टया प्रियसखी पुत्रकस्य युवराजश्रियं प्रेक्ष्म भर्तुरविरहेण वर्धते । २. ननु साधारण एवैषोऽभ्युदयः । जात, ज्येष्ठमातरं वन्दस्व । m .. इत्यमरः । अनुरूपो योग्यः। अतिशयिनि सर्वोत्कर्षशालिनि ते वंशे कुले एव समस्ता आशिषः। सन्तीति शेषः।स्रष्ट्रादिपुरूरवःपर्यन्तेष्वखिलपूर्वपूर्वगुणसमूहो यथाभूत्तथा त्वय्यपि भूयादिति भावः ॥ २१ ॥ द्वितीयः। तव पितरीति । उन्नतानां महताम् । स्थितिमति मर्यादायुक्ते । अनाकम्प्यधैर्येऽनुच्छेद्यचेतःस्थैर्यशालिनि । राजते शोभते ॥ २२ ॥ रम्भा । दिष्ट्या हर्षे । प्रियसखी पुत्रकस्य युवराजश्रियं प्रेक्ष्य भर्तुरविरहेण वर्धते । उर्वशी। ननु साधारण एवैषोऽभ्युदयः । कुमार, ज्येष्ठमातरं वन्दस्ख ॥ आयुषो यौवराज्येति । स्मारयति स्मृतिगोतरीकरोति । महासेनं कार्तिकेयम् ।' 'कार्तिकेयो महासेनः' इति त्रिकाण्डी। सेनापतेर्भावः सैनापत्यम् । मरुत्वता इन्द्रेण । 'इन्द्रो मरुवान्' इत्यमरः ॥ २३ ॥ पाकशासन ·पञ्चमोऽङ्कः । १४१ राजा-अतःपरमपि प्रियमस्ति । यदि भगवान्पाकशासनः प्रसादं करोतु । ततः (भरतवाक्यम् ) परस्परविरोधिन्योरेकसंश्रयदुर्लभम् । संगतं श्रीसरस्वत्यो यादुद्भूतये सताम् ॥ २४ ॥ अपि च । सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामानवाप्नोतु सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥ २५ ।। (इति निष्क्रान्ता. सर्वे ।) पञ्चमोऽङ्कः। समाप्तमिदं श्रीकालिदासकृतं विक्रमोर्वशीयं नाम त्रोटकम् । इन्द्रः ॥ परस्परेति । संश्रय आश्रयः । मगतं मिलनम् । उद्भूतये उत्कृष्टभूत्यै ॥ २४ ॥ सर्व इति । दुर्गाणि दु खानि । भद्राणि कल्याणानि । 'स्वश्रयम शिवं भद्रं कल्याणम्' इत्यमर. । कामानाभलापान् । 'कामोऽभिलापः' इत्यमरः । सर्वत्र सर्वस्मिन्मथले सर्वम्मिन्काले च नन्दत्वानन्दं प्राप्नोतु ॥२५॥ श्रीथिम्बेकरवंशभूपणमणिः श्रीतानभट्टात्मजः श्रीमद्दीक्षितरगनाथविवुधो धीरो धराविश्रुतः । श्रीनारायणवालकृष्णकृतिनी जले तनू जी स्फुर- द्विद्वद्वादिकरीन्द्रकुम्भसरणीसचारिपञ्चाननी ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्रत्रीबालकृष्णतनूद्गती । श्रीवेणीमाधवबुधरगनाथाभिधी मुतौ ॥ व्योमकेशपुटभेदनवामी जानकीशपदपद्ममिलिन्दः । रङ्गनाथ इममाशु वितेने प्रीतये रघुवरस्य निवन्धम् ॥ कृतयं विक्रमोर्वश्या रङ्गनाथमनीपिणा । प्रकाशिका काशिकादि पत्तनेषु प्रकाशताम् ॥ प्रेक्षाविशेषमथनेन वितर्कदाम्ना भुम्ना परोपकृतये विवुधेश्वराणाम् । साहित्यमागरन एप समाचकर्ष ग्रन्थं सुधाधिककथं किल रझनाथः ॥

·१४२ विक्रमोर्वशीये पोरोभाग्यनिवेशिताशयवतामापाततः पश्यता- मामूलं कलुषैकसंग्रहकृतामात्मस्तुति कुर्वताम् । किं नः कार्यमनार्यसंगतिमतामास्तामिह श्रीमता- मानन्दोत्कलिकाविकासितहृदां प्रेमकदृष्टिः सताम् ॥ नयनधरणिभूभृद्भ्रमिते(१७१२)ऽब्दे नभस्ये- ऽसितदल इह नागानां तिथावकवारे । सुरभिपगधिदैवत्येऽपि में वृद्धियोगे- ऽकृत कृतमतिरेनं रङ्गनाथः प्रपूर्णम् ।। इत्थं सत्पदबन्धुरा गुणधुग धाराधरालकृतेः सारा संमृतिसागरान्तमिता मोदोल्लसन्नागरा। द्योतत्कान्तिभराचिराद्विरचिता श्रीरनाथाहये- नेयं भाववतां भवत्व विरतं वामोदिनी भामिनी ॥ यदालिखापयदिदं रङ्गनाथस्तदा किल । ऋषीन्द्वद्विधराधीराः समवेता वभूविरे ॥ धिम्बेकरोपनामश्रीरङ्गनाथतनूजनः । श्रीबालकृष्णविदुषो जगज्जानातु पुस्तकम् ॥ इति श्रीमद्यायजूकप्रवरधिम्बेकरमौनिवंशोत्तंसरङ्गना- थदीक्षितकुक्षिजबिन्दुवृन्दपुरंदरश्रीबालकृष्ण- भट्टाङ्गोद्गतरङ्गनाथविरचितायां विक्रमोर्व- शीप्रकाशिकायां पञ्चमाकोन्मेपः ॥

·श्लोकसूची । : अग्रे यान्ति रथस्य रेणु ११५ अग्रे स्त्रीनखपाटलं २०७ अचिरप्रभाविलसितैः ४७३ । अदः सुरेन्द्रस्य कृता १।१९ अद्याहं पुत्रिणामय्यः ५।१४ अनधिगतमनोरथस्य ३१२२ अनिर्देश्यमुखं वर्ग ३।१८ अनीशया शरीरम्य २।१८ अनेन कल्याणि मृणाल ३।१३ अनेन निभिन्नतनु: ५१६ अन्यत्कथमिवं पुलकेः ३।१६ अपराधी नामाहं २०२० अपि दृष्टवानमि मम ४।५९ अपि बनान्तरमल्पभु ४।४९ अभिनवकुममम्तबकि ४५६ अमरमुनि रिवात्रिः ५।२१ अयं च गगनात्कोऽपि १११५ जयमचिरोद्गतपल्लव ४।४४ अयमेकप तया ४।१० अवधूतप्रणिपाताः ३५ असुलभा सकलेन्दु २९ असौ मुखालम्वितहे ५।२ अस्याः सर्गविधी प्रजा १११० आमनो वधमाहर्ता ५।१ आ दर्शनात्प्रविष्टा २।२. आभरणस्याभरणं २।३ आभाति मणिविशेपो ५।४ आयुषो यौवराज्यश्री: ५।२३ आरक्तराजिभिरियं ४।१५ आलोकयति पयोदा ४।१८ आ लोकान्तात्प्रतिहत २।१ आविर्भूते शशिनि तमसा ११९ आविलपयोधराग्रं ५।८ आश्वासितस्य मम नाम ५।१६ इदं तया रथक्षोभा ३।११ इदं रुणद्धि मा पद्म ४।४० इदमसुलभवस्तुप्रार्थना २१६ इयं ते जननी प्राप्ता ५।१२ उत्कीर्णा इव वासयष्टिपु ३१२ उदयगूढशशाङ्कमरी ३६ उर्वशीसभवस्याय ५७ उष्णातः शिशिरे निपी १२२ २।२२ ऊम्द्रवा नरसखस्य १४ एक्ककमबढिअगुरु ४।४१ एताः मुतनु मुखं ते १।१२ एपा मनो मे प्रसभं १२० करिणीविरहसंता ४।४३ कार्यान्तरितोत्कण्ठं ३४ कि सुन्दरि प्ररुदितासि ५।१५ कुपिता नु न कोपकारणं ४।२६ कुसुमशयन न प्रत्यग्रं ३।१० कृष्णसारच्छवियोऽयं ४५७ गतं भयं भीरु मुरारि १६ गन्धुम्माइअमहुअर ४१२ गहण गइन्दणाहो ४५ गूढं नूपुरशब्दमात्र ३।१५ गोरोअणाकुङ्कुमवण्णा ४।३६ ·२ विक्रमोर्वशीये गोरोचनानिकषपि ५११९ चिन्तादुम्मिअमाणसिआ ४।४. जलहर संहर एहु ४।११ तन्वी मेघजलाईपल्लव ४।६६ तया वियुक्तस्य निमग्न ४।६५ तरङ्गभ्रूभगा क्षुभित ४।५२ तव पितरि पुरस्ता ५।२२ तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभाव ४९ तुल्यानुरागपिशुनं २।१३ त्वत्कार्य वासवः ५।२० त्वद्वियोगोद्भवे चण्डि ४।६९ त्वयि निबद्धरतेः प्रिय ४।५५ खां कामिनो मदनदूति ४।२५ दइआरहिओ अहिअं ४।१४ दातुमसहने प्रभव ३।१४ देव्या दत्त इति यदि ३।१७ न तथा नन्दयसि मा २।१४ नद्या इव प्रवाहो ३८ ननु वज्रिण एव वीर्य १।१७ नवजलधरः संनद्धोऽयं ४।७ नहि सुलभवियोगा ५।१७ नितान्तकठिना रुजं २।११ निषिञ्चन्माधवी लक्ष्मी २१४ नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा ४।२१ पणइणिबद्धासाइ ४।६२ पद्भ्यां स्पृशेद्वसुमती ४।१६ परस्परविरोधिन्यो ५।२४ परहुअ महुरपला ४।२४ परिजनवनिताकरा ३१३ पर्युत्सुका कथयसि २।१५ पश्चात्सरः प्रतिगमि ४।३१ पसरिअखरखुरदारि ४।४८ | पसीअ पिअअम ४।५३ पादास्त एव शशिनः ३१२० पाविअमहअरिसं ४।७४ पिअअमविरहकिला ४।२८ पिअकरिणीविच्छो ४।२९ पिअसहिविओअ ४१ पुरा नारायणेनेय १।१६ पुव्वदिसागवणाअ ४।५४ प्रणयिषु वा दाक्षिण्या १२ प्रभापल्लवितेनासौ ५।३ प्रभालेपी नायं हरि ४।६१ प्रियमाचरितं लते ११८ प्रियवचनकृतोऽपि २।२९ फलिहसिलाअलणि ४५० बंहिण पै इअ अब्भत्थि ४।२० बहुकुसुमितास्वपि २।८. बाप्पायते निपतिता ५।९ मइ जाणिअ मिअलो ४८ मत्ताना कुमुमरसेन ११३ मदकलयुवतिशशि ४१४६ मधुकर मदिराक्ष्याः ४।४२ मन्दारकुसुमदाम्ना १७ मन्दारपुष्पैरधिवासि ४।६३ मगररणिअमणो ४।३५ मया नाम जितं यस्य २।१६ महदपि परदुःखं ४।२७ मामाहुः पृथिवीभृता ४।४७ मुञ्चति न तावदस्या ११७ मुनिना भरतेन यः २०१७ मृदुपवनविभिन्नो ४।२२ मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा ४.३० मोरा परहुअ हंस ४१७० यः सुप्तवान्मद३ ५।१३ ·श्लोकसूची। ३ यदिदं रथसंक्षोभा १।१३. यदि हंस गता न ते ४.३२ यदि हार्दमिद श्रुत्वा ५।१० यदृच्छया त्वं सकृद १।११ यदेवोपनतं दुःखा ३२१ यावत्पुनरियं सुभ्रू १।४ रक्तकदम्वः सोऽयं प्रिय ४६० रतिखेदमुप्तमपि मां ४।७१ रत्नमिति न मे तम्मि ५।५ रथाङ्ग नाम वियुतो ४।३७ रविमाविशते सता ३७ रे रे हंसा किं गोइजइ ४।३४ लए पेक्ख विण हिअए ४।६० वचोभिराशाजनने ३।९ वासार्थ हर संभृतं २।१९ विजज्झरकाणण ४।२३ विद्युलेखाकनकरुचिरं ४।१३ विविक्षोर्यदिदं नून २१५ वेदान्तेषु यमाहुरे ११ शमयति गजानन्या ५/१८ संगमनीयो मणिरिह ४।६४ संपत्तक्सूिरणओ ४।१९ समर्थये यत्प्रथमं ४।६८ सरसि नलिनीपत्रेणा ४३९ सर्वः कल्पे वयसि यतते ३१ सर्वक्षितिभृतां नाथ ४५१ सर्वस्तरतु दुर्गाणि ५।२५ सर्वाङ्गीणः स्पर्शः सुतस्य ५।११ सहअरिदुक्वालिद्धअं ४।३ सहअरिदुक्खालिद्धअ ४।२ सामन्तमौलिमणिरचित ३.१९ सामिअ संभावितआ २।१२ सिताशुका मङ्गलमात्र ३।१२ मुरमुन्दरि जणभरा ४।५८ सूर्याचन्द्रमसौ यस्य ४३८ स्फुरता विच्छुरितमिदं ४।७२ हंइ पै पुच्छिमि आअ ४।४५ हंस प्रयच्छ मे कान्तां ४३३ हिअआहिअपिअदुक्खओ ४।६ हृतोष्टरागर्नयनोद ४।१७ हृदयमिषुभिः काम २।१०

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.