·1933. Augar THR CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO. 421. वादवारिधिः। महामहोपाध्याय- श्रीगदाधर भट्टाचार्यादिविपश्चिद्वरैर्विचितः । चाद काशीविश्वविद्यालय वेदान्तप्रधानाध्यापक-दार्शनिक- पटाद प्रवरश्रीपालकृष्णमिश्रेण निया॑तः । निष्टधा नित्यानन्दवेदविद्यालय प्रधानाध्यापक पण्डितवर मान्यता तत्र हेतु श्रीदुण्डिराजशारिणा संशोधितः भूता VADA VARIDHI प्रभाब By M. M. S'RI GEDADHARA BHATIÂ CHÂRYA and others. Edited by Pandit Sʻri Balakrishna Mis'ra, Vice-Principal, Hindu University, Benares, and Pandit Dhundhirai Shastri, Principal, N. Veda Vidyalaya, Benares. FASCICULUS I-१. PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, Benares City Three Parts 1933 Tythmikaalanavavier ·KOC * श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कित्तभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ स्तवकः-४२१ Printed by Jai Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benganer ·39829 222/62 वादवारिधौ प्रत्यक्षखण्डकल्लोल (१)अनुभूतरूपादिखण्डनवादवीचिः । तत्र उद्भूतत्वानुभूतत्वस्वरूपनिर्वचनम् । ननु रूपं द्विविधमुद्भूतमनुद्भूतं च । तत्र प्राणरसनचक्षुःपिशा. चादीनां भर्जनकपालस्थवह्नयामणोश्चानुभूतं रूपमुद्भूतरूपं च घट. पटादीनाम् । न च तादृशद्वैविध्ये मानाभावः, उद्भूतत्वानुद्भूतत्वयो रूप निष्ठधर्मयोरनभ्युपगमेऽपि क्षतिविरहादिति वाच्यम् । द्रव्यचाक्षुषप्रति सौर मान्यतो रूपत्वेन कारणत्वे घ्राणादीनामपि चाक्षुषापत्त्या उद्भूतरूपत्वेनैव तत्र हेतुत्वं ब्राणादिरूपव्यावृत्तमित्यवश्याभ्युपेयत्वात् । एवं स्पर्थोऽप्यु. द्भूतानुद्भूतभेदेन द्विविधः । तत्र घ्राणरसनचक्षुस्त्वपिशाचादीनां प्रभावाष्पयोश्चानुद्भूतः स्पर्शः, घटपटादीनामनिन्द्रियवायुभर्जनकपाल. स्थवन्यायूमसौरादितेजःप्रभृतीनां चोद्भूतः स्पर्शः । न च स्पर्शस्य तादृशद्वैविध्ये मानभावः, उद्भूतत्वानुभूतत्वयोः स्पर्शनिष्ठधर्मयोरन- भ्युपगमेऽपि क्षतिविरहादिति वाच्यम् । द्रव्यस्पार्शने सामान्यतः स्पर्श. त्वेन कारणत्वे घ्राणादीनां प्रभाबाष्पयोश्च स्पार्शनापत्त्या उद्भूतस्पर्श- त्वेनैव तत्र हेतुत्वं, तञ्चोद्भूतत्वं प्राणादिस्पर्शप्रभावाष्पव्यावृत्तमित्य- वश्यमभ्युपगमात् । एवं रसोऽप्युभूतानुभूतभेदेन द्विविधः। घ्राणरस. नमणिवजादीनामनुभूतो रसः उद्भूतो रसश्च गुडादीनाम् । न च तादृश. द्वैविध्ये मानाभावः, रसरासनं प्रति सामान्यतो रसत्वेन कारणत्वे रसनसं- युक्तप्रकृष्टमहत्त्ववत्समवायसंनिकर्षण ब्राणमणिवजादीनामपि रसोपल. ध्यापत्या उद्भूतरसत्वेनैव तत्र हेतुत्वं, तच्चोद्भूतत्वं नाणादिरसव्यावृत्त- मित्यवश्याभ्युपगमात् । एवं गन्धोऽप्युद्भूतानुभूतभेदेन द्विविधः । तत्र घ्राणपाषाणमणिवजादीनामनुभूतो गन्धः, उद्भूतो गन्धश्च घटपटचंप. कादीनाम् । न च तादृशद्वैविध्ये मानाभावः, गन्धघ्राणजत्वावच्छिन्नं प्रति सामान्यतो गन्धत्वेनैव हेतुत्वे घ्राणसंयुक्तप्रकृष्टमहत्ववत्समवायलक्षण- सन्निकर्षण पाषाणादीनामपि गन्धोपलब्ध्यापस्या उद्भूतगन्धत्वेनैव तत्र हेतुत्वं, तच्चोद्भूतत्वं प्राषाणादिगन्धक्ष्यावृत्तमित्यवश्याभ्युपेयत्वात् । न ·२ वादवारिधी । च गन्धघ्राणजत्वावच्छिन्नं प्रति गन्धत्वेनैव कारणत्वं ब्राणसंयुक्तमहदुः तरसवस्लमवायस्य सन्निकर्षतया च न घ्राणादीनां गन्ध इत्येवास्तु कि गन्धनिष्ठोद्भूतत्वकल्पनेन, निर्गन्धस्यापि रसवतो जलस्य सत्त्वेनोक्तयु- क्त्या रसनिष्ठोद्भूतत्वस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम् । अनन्तरसानां सन्नि. कर्षकारणतावच्छेदककोटौ प्रवेशमपेक्ष्योद्भूतगन्धत्वेन गन्धस्य कार- णताया एव लघुत्वात् । धूमस्य नीरसत्वे तदीयगन्धग्रहे उक्तसन्निकर्षः स्य व्यभिचाराच्चेति नैयायिकसिद्धान्तः । तत्र रूपनिष्ठोद्भूतत्वानुद्भूतत्वे कः पदार्थः ? किमुभयमेव जातिः ? अथ वोद्भूतत्वं जातिस्तदभावोऽनुद्भूतत्वम् ? अथवा अनुद्भूतस्वजातिस्तद भाव उद्भूतत्वम् ? इति चेत् । अत्र सिद्धान्तानुयायिनो न्यायिकाः। अनुद्भूतत्वं जातिस्तदभाव उद्भूतत्वं न तूद्भूतत्वं जातिस्तद्भावोऽनुद्भूतत्वम् , नीलत्वपीतत्वशुक्ल- वादिना सङ्करात् । अथैवमनुद्भूतत्वमपि कथं जातिः नीलत्वादिना सङ्करात् । न चानुभू- तत्वं नीलत्वपीतत्वादीनां सर्वेषामेव विरुद्धमनुद्भूतरूपस्यातीन्द्रियतया तत्र नीलत्वादिसत्त्वे मानाभावादिति वाच्यम् । तथासति तत्र रूपत्वादि। सत्त्वेपि मानाभावात्, प्राणादावनुद्भूतरूपात्मकर्मिसत्त्वेऽपि मानाभा वाच। पृथिवीत्वादे रूपत्वावच्छिन्नव्याप्यतया घ्राणादावनुद्भूतरूपस्य तत्र रूपे रूपत्वस्य च सिद्धिरिति विभाव्यते, तदा रूपत्वस्य नीलाद्यन्यतमत्व. व्याप्यतया नीलत्वादेरपि तत्रावश्यकत्वात्। नव्यास्तु नीलत्वादेर्यस्य कस्यचिदेकस्य तद्वयाप्यमिति वा. च्यं विनिगमकाभावात् , विनिगमकाभावेन सर्वेषामेव व्याप्यत्वा. भ्युपगमे नीलत्वपीतत्वादीनामेव परस्परं-सङ्करप्रसङ्गादिति चेत् । सत्यम् । नीलत्वपीतत्वव्याप्यं नानैवानुद्भूतत्वमनुद्भूतत्वाभाव- कूटवत्वमेवोद्भूतत्वम् , तद्रूपत्वेनैव द्रव्यचाक्षुषं प्रति जनकत्वं तादृशा. भावकूटवत्त्वस्यानुगतत्वात् , उद्भूतत्वस्यैव नीलत्वपीतत्वव्याप्यनाना. जातित्वे च तेन रूपेण द्रव्यचाक्षुषं प्रति जनकत्वस्य परस्परं व्यभिचारा- पत्तेः । न च तथापि प्राणादिनिष्ठमनुद्भूतरूपं नीलात्मकं पीताद्यात्मकं वेत्यत्र विनिगमकाभाव इति वाच्यम् । विनिगमकाभावेन व्याप्यवृत्ति. नीलपीतादिनानानुद्भूतरूपाणामेव तत्राभ्युपगमात् । वस्तुतस्त्वनुद्भूतत्वं शुक्लत्वव्याप्यमेव सर्वेषामेवानुद्भूतं शुक्लमित्यभ्यु- पगमात् , शुक्लरूपस्य च घ्राणाद्यात्मकपृथिव्यामपि सम्भवात् । न च शुल्कत्वव्याप्योत्कर्षापकर्षाभ्यां समं साङ्कर्यमिति वाच्यम् । अनुभूत- -- ATHI ·(१)अनुभूतरूपादिखण्डनवादीचिः । - रूपस्यात्यन्तापकृष्टरूपतया तत्रोद्भाशुक्लसाधारणोत्कर्ष यत्त्वे मानाभा- वात् । न च तथापि भास्वरत्वमादाय साङ्कथं दुर्वारं तेजसो भास्वर. रूपवत्त्वनियमेन चक्षुरादिरूपे भास्वरत्वस्यावश्यकत्वात् , तादृशनिय. मानभ्युपगमे तेजसो रूपवत्वनियमस्याप्यपह्नवसम्भवेन तत्रानुद्भूतरूप स्याप्यसिद्धिप्रसङ्गादिति वाच्यम् । अनुद्भूतत्वस्य भास्वरत्वव्याप्यवि. रुद्धभेदेन द्विविधत्वात् , तादृशानुद्भूतत्वाभावद्वयवद्रूपत्वेन चाक्षुषं प्रति हेतुता। अथ सर्वेषामेवानुद्भूतरूपं शुक्लमित्यभ्युपगमे अनुद्भूतत्वमेव नी. लत्वपीतत्वादिसकलशुक्लत्वविरुद्धजातिव्यापिका घ्राणादिनिष्ठानुद्भू तशुक्लरूपव्यावृत्ता द्रव्यचाक्षुषजनकत्वावच्छेदकत्वेन सिद्धा जाति स्तु लाघवात् । अनुद्भूताभावद्वयवद्रूपत्वेन द्रव्यचाक्षुषं प्रति जनकत्वे गौरवात् । न च शुक्लत्वतद्वयाप्यभास्वरत्वमादाय साङ्कर्यमिति वाच्यम् । शुक्लत्वतद्वयाप्यभास्वरत्वयोरनुद्भूतत्वव्याप्यविरुद्धभेदेन द्विविधत्वात् । अनेकजातिकल्पनं तदवच्छिन्न प्रति पांकावयवरूपयोरनेककार्यकारण. भावकल्पनं च फलमुखं,फलमुखं गौरवं च न दोषायेति सिद्धान्त इति चेन्न । नीलत्वपोतत्वादीनो रूपत्वसाक्षाद्वयाप्यत्वनियमात, भास्वरत्वस्य रूपत्वसाक्षाद्वयाप्यजातिसाताव्याप्यत्वनियमाच्च । तादृशनियमानभ्यु. पगमे पृथिव्यादे रूपवत्त्वनियमस्याप्यपहवसम्भवेनानुद्भूतरूपस्या- सिद्धिप्रसङ्गात् । एवं स्पर्शनिष्टानुद्भूतत्वमपि स्पर्शत्वादिव्याप्या नानाजातिः, जल. स्पर्शनिष्ठानुद्भूतत्वं शीतत्वव्याप्यं, तैजसस्पर्शनिष्ठानद्भूतत्वमुष्णत्वव्याप्यं, पृथिवीवायुस्पर्शनिष्ठानुद्भूतत्वमनुष्णाशीतत्वं व्याप्यम् , तदभावकूट- स्यानुगतत्वात् । उद्भूतस्पर्शत्वस्यैव शीतत्वादिव्याप्यनानाजातित्वे उद्भू- स्पर्शत्वेन द्रव्यस्पार्शनं प्रति जनकत्वस्य परस्परं व्यभिचारापत्तेः । रस. निष्ठानुद्भूतत्वमपि तिक्तमधुरत्वादिव्याप्या नाना जातिः। प्राणरसनादिक च विनिगमनाभावात्तिक्तमधुराद्यनुद्भूतरसवदेव । वस्तुतो रसनिष्ठानुद्भूतत्वं मधुर इत्यभ्युपगमात् । रसना- द्यात्मकजलनिष्ठरसेऽपि तस्य सत्त्वेन तिक्तत्वादिन्याप्यत्वासम्भवात् , 'अपां मधुर एव रस' इति नियमात् । तादृशानुद्भूतत्वाभाववद्रसत्वमेवोद्भूत. रसत्वम्, तेनैव रूपेण रसासनत्वादिव्याप्यनानाजातित्वे च रसरासन- त्वावच्छिन्नं प्रति तेन रूपेण जनकत्वस्य परस्परव्यभिचारापत्तेश्च । ग- न्धनिष्ठानुद्भूतत्वं च विनिगमकाभावेन द्विविधम्, एकं सुरभित्वव्याप्यमपर चासुरभित्वन्याप्यम, तद्भावद्वयवद्गन्धत्वमेवोद्भूतगन्धत्वम् तेनैव रूपेण मधुरत्वव्याप्यमेव सर्व एवानुद्भूतरसो ·वादवारिधी । गन्धप्राणजत्वावच्छिन्नं प्रति जनकत्वम् । उद्भूतगन्धत्वस्यैव जातित्वे सुरभ्यसुरभ्योरेव क्वचिवचित्लत्वेन सुरभित्वादिकमादाय साङ्कर्यापत्ते, नानात्वाभ्युपगमे च गन्धघ्राणजत्वावच्छिन्नं प्रति तेन रूपेण जनकत्वस्य परस्परं व्यभिचारापत्तेः ! घ्राणपाषाणादिकं च सुरभ्यसुरभ्यनुद्भूत गन्धवदेव विनिगमकाभावादित्याहुः ॥ इति उद्भूतत्वानुद्भूतत्वस्वरूपनि. वचनम् ॥ अनुभूतरूपादिखण्डनम् । अत्र मीमांसकानुयायिनो नव्यनैयायिकाः । तादृशरूपादिद्वैविध्ये मानाभावः, सामान्यतो द्रव्यचाक्षुषं प्रति रूपत्वेन द्रव्यस्पार्शनं प्रति स्प- र्शत्वेन रसरातनत्वावच्छिन्नं प्रति रसत्वेन गन्धघ्राणजत्वावच्छिन्नं प्रति गन्धत्वेन लाघवेनैव हेतुत्वात् । नचैवं ब्राणरसनचक्षुःपिशाचादीनामपि चाक्षुषापत्तिः, तेषां प्रभावाष्पयोः स्पार्शनापत्तिः; वाणरसनमणिवज्रादि- वृत्तिरसानामपि रासनापत्तिः, घ्राणपाषाणमणिवज्रादिगन्धानामपि घ्राणजापत्तिरिति वाच्यम् । तेषां नीरूपत्वनिःस्पर्शत्वनीरसत्वनिर्ग: न्धत्वाभ्युपगमात् । एवं यत्र यत्रानुद्भूतरूपरसगन्धस्पर्शवत्त्वं नैयायि- कसिद्धान्तिभिरभ्युपेयते तत्रैव नीरूपनीरसनिर्गन्धनिःस्पर्शत्वाभ्युपग. मात् लाघवात् , तेषां रूपादिमत्वे मानाभावाच्च, द्रव्यत्वादेरिव पृथिवीस्वादे- रपि रूपादिमत्त्वव्याप्यत्वे मानाभावात् । नचैवं प्रत्यक्षसिद्धरूपादिमदवय- व्यानारम्भका एव परमाणवो घ्राणादिकमारभन्ते इति नियतारम्भवादि- मते साधु शोभते भूतपरमाणूनामपि रूपादिरहिततयाऽवयवरूपादिवि. रहादेवावयविनि घ्राणादौ रूपाद्यनुत्पत्तेः सुवचत्वात् । य एव परमाणवः प्रत्यक्षसिद्धरूपादिमस्पृथिव्यादिकमारभन्ते त एव घ्राणादिकमप्यारभन्ते इत्यनियतारम्भवादिनये तु न सङ्गच्छते प्रत्यक्षसिद्धरूपादिमदारम्भक- तान्यथानुपपत्त्या परमाणुषु रूपादेरावश्यकत्वेऽवयवरूपादिक्रमेण घ्रा. णादिष्वपि रूपाद्युत्पत्तौ बाधकाभावादिति वाच्यम् । अनियतारम्भन- येऽपि समवायसम्बन्धेन रूपाद्युत्पत्ति प्रति तादात्म्यसम्बन्धेन घ्राणाद्या. रम्भकद्वयणुकत्वेन प्रतिबन्धकतया तत्र रूपाद्यनुत्पादात्, व्यणुकेरूपाद्य. नुत्पत्तौ अवयववृत्तिरूपाद्यभावादेव घ्राणादौ त्रसरेण्वादितवयवपर. म्परायां रूपाद्युत्पत्तेरसम्भवात् । घ्राणाद्यारम्भकत्वं च साक्षात्परम्परा- साधारणतदवयवत्वसम्बन्धेन ब्राणादिमत्त्वम् । परमाणुवारणाय व्यणु- कत्वप्रवेशः । द्वयणुकत्वं च विलक्षणपरिमाणवत्त्वम् । यद्वा ब्राणाधार- म्भकजन्यावयवत्वेन प्रतिबन्धकस्वम् । घ्राणाधारम्भकजन्यावयवत्वं च ·(१)अनुडूतरूपादिखण्डनवादवाचिः। . साक्षात्परम्परासाधारणतदवयवत्वकालिकविशेषणत्वोभयसम्बन्धेन प्रा. णादिमत्त्वम् । साक्षात्परम्परासाधारणतदवयवत्वं च तनिष्ठसमवाय. सम्बन्धावच्छिन्नसंयोगाद्याधारतावच्छेदकताविशेषवत्त्वम् । अस्तु वा समवायसम्बन्धेन रूपाद्युत्पत्तौ तादात्म्यसम्बन्धेन प्राणादिनैव प्रति- बन्धकत्वं लाघवात् । नचैवं प्राणाद्यवयवे रूपाद्युत्पत्तिारेति वा- च्यम् । एतदनुरोधेनैव प्राणत्वादेरवयवावयविवृत्तिजातित्वाभ्युपगमात् । अथैवं घ्राणरसनादिभेदेन तादृशबहुतरप्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावक- ल्पनामपेक्ष्य घ्राणादावनुद्भूतरूपादिकल्पनैव लघीयसी, द्रव्यचाक्षुषादिक प्रति उदभूतरूपत्वादिना हेतुत्वादेवानुद्भूतरूपादिसत्त्वेपि चाक्षुषाधनुत्पा. दात् । न च तत्रानुभूतरूपाभ्युपगमेऽप्यनियतारम्भनयेऽपि घटपटादा. वुद्भूतरूपवत्यनुभूतरूपोत्पादवारणायानुद्भूतरूपं प्रति घटपटादीना. मनन्तप्रतिबन्धकत्वं दुर्वारम् , अनियतारम्भनयेऽनुभूतरूपं प्रति उद्भूत- रूपस्यासमवायिकारणताया व्यभिचारेण दुर्वचत्वादिति वाच्यम् अनुभूतरूपं प्रति सामान्यतस्तदितररूपत्वेनैव तादात्म्यसम्बन्धेन प्र. तिबन्धकत्वात् । न च तथाप्यनियतारम्भनये प्राणादावुभूतरूपोत्पत्ति- वारणाय उद्भूतरूपं प्रति घ्राणत्वादिना प्रतिबन्धकत्वमावश्यकम् , उद्भूतरूपं प्रति उद्भूतरूपस्यासमवायिकारणत्वाभ्युपगमेपि ब्राणाद्यारम्भकद्वयणु- केपि उद्भतरूपापत्तेर्दुरित्वादिति वाच्यम् । निरुक्तप्रतिबन्धकाभावा- द्यात्मकानुद्भूतरूपसामग्रीसत्त्वेनानुद्भूतरूपस्यैव घ्राणादावुत्पादात् , नी. लेतरघटत्वनिश्चयस्वादिवदनुभृतेतररूपत्वात्मकस्योद्भूतरूपत्वस्यार्थसमा- जग्रस्तत्वेन कार्यतानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नापादनासम्भवात् । यदि चानुद्भूतरूपाभ्युपगमेऽवयवरूपजन्यतावच्छेदकजातिद्वयमेकमनुद्भूतत्व. व्याप्यमपरं च तद्विरुद्धम् ,अन्यथा साङ्कर्यापत्तेः, तथाचघ्राणादौ तदारम्भ कठ्यणुके चानुद्भूतत्वविरुद्धावयवरूपजन्यतावच्छेदकवैजात्यावच्छिन्ना. पत्तिवारणाय तादृशजात्यवच्छिन्नं प्रति घ्राणत्वादिना प्रतिबन्धकत्वमा नियतारम्भनये तथाप्यावश्यकमिति सूक्ष्ममीक्ष्यते, तदापि न तादृश जात्यवच्छिन्नं प्रतिघ्राणत्वादिना प्रातिस्विकरूपेण प्रतिबन्धकत्वम्, अपि तु सामान्यतोऽनुद्भूतरूपवत्त्वेनैव तादात्म्यसम्बन्धेनोद्भूतरूपत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धकत्वमतो लाघवमिति चेन्न । घ्राणादावनन्तानुद्भूतरूपतद्ध्वंसतदुभयकार्यकारणाभावातिरिक्तानु- द्भूतत्वजातिकल्पनां द्रव्यचाक्षुषादिकं प्रति उद्भूतरूपत्वादिना गुरुधर्मेण कारणत्वकल्पना चापेक्ष्य रूपत्वाद्यवच्छिन्न प्रति घ्राणत्वादिना कति- फ्यप्रतिबन्धकत्वकल्पनाया एव युक्तत्वात् ।

·६ वादवारिधी वस्तुतस्त्वनियतारम्भनये रूपत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति तादात्म्यसम्ब. न्धेन घ्राणादिना घ्राणाद्यारम्भकद्वयणुकत्वादिना वा प्रतिबन्धकत्वमेव नो. पेयं क्रियासंयोगकार्यकारणभावोक्तयुक्त्या तत्तद्वयक्तित्वविशिष्टसमवाय. सम्बन्धेन सत्त्वावच्छिन्नोत्पत्ति प्रति तत्तद्वयक्तित्वेन समवायिकारणत्वस्या- वश्यकतया यावद्विशेषसामग्रीबाधादेव घ्राणादौ रूपाद्युत्पत्तेरसम्भवात् , घटपटादिरूपतत्तद्वयक्तिसमवेतातिरिक्तरूपादेरलीकत्वात् । नचैवं घ्राणा. दावनुद्भूतरूपत्वादिना प्राचीनेनानियतारम्भनयेऽनुद्भूतरूपं प्रति तादात्म्य. सम्बन्धेन तदितररूपवतोऽनुद्भूतेतररूपत्वावच्छिन्नं प्रति तादात्म्यस म्बन्धेनानुद्भूतरूपवतश्च प्रतिबन्धकत्वं नोपेयमुक्तक्रमेण यावद्विशेषसा- मनोविरहादेवातिप्रसङ्गवारणसम्भवात् , तथाच जरन्मते को.विशेष इति वाच्यम् । अनन्तानुद्भूतरूपतध्वंसतदुभयकार्यकारणभावातिरिक्तानु- द्भूतत्वजातिकल्पनाया द्रव्यचाक्षुषं प्रत्युद्भूतरूपत्वेन गुरुधर्मेण कारणत्वक- ल्पनायाश्च जरन्मते विशेषत्वात् । तेन रूपादेरुद्भूतत्वानुद्भूतस्वरूपढेवि ध्यखण्डनम् , द्रव्यचाक्षुषादिकं प्रति उद्भूतरूपत्वादिना कारणत्वकल्पने च गौरवान्मानाभावाच्च । परन्तु घ्राणादीनां नीरूपत्वनिःस्पर्शत्वाभ्युपगम एवानियतारम्भनये न युक्तः, रूपस्पर्शभेदेन ब्राणादेः प्रतिबध्यप्रतिबन्ध कभावकल्पनामपेक्ष्य लाघवाल्लौकिकविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छि नोत्पत्ति प्रत्येव घ्राणत्वादिना प्रतिबन्धकत्वं रूपस्पर्शी तु तेषु वर्तेते एवेत्यभ्युपगमस्यैव युक्तत्वात् । न च तावताघ्राणादेः प्रत्यक्षतावारणेऽपि तदुवृत्तिरूपस्पर्शादेः तवृत्तिघ्राणत्वादिजातेश्च प्रत्यक्षापत्तिर्द्वारा चक्षुःसंयुक्तरूपवन्महत्समवायादिलक्षणस्य सन्निकर्षस्थ सत्त्वात् , समवेत. त्वसम्बन्धेनापि प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति ब्राणत्वादिना प्रतिबन्धकत्वो पगमे तवृत्तिसत्ताद्रव्यत्वपृथिवीस्वादेरपि घटादावप्रत्यक्षत्वापः, तद् वृत्तिरूपस्पर्शादीनां तु तत्तद्व्यक्तित्वेन प्रतिबन्धकत्वोपगमे चानन्त प्रति बध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनापत्तेरिति वाच्यम् । घ्राणादेरप्रत्यक्षत्वे तवृत्तिरूपस्पर्शादेरपि प्रत्यक्षासम्भवात् , चक्षुःसंयुक्तचाक्षुषसम- वायत्वक्संयुक्तत्वाचसमवायत्वाभ्यामेव चक्षुःसंयुक्तसमवायादिलक्षण- सन्निकर्षस्य कारणत्वाभ्युपगमात् । चाक्षुषत्वादिकं चोपलक्षणं न तु विशेषणम्, तेन घटादेः पूर्व चाक्षुषादिविरहेऽपि तवृत्ति गुणकर्मजातीनां न प्रत्यक्षानुपपत्तिः । न च त्वक्संयक्तत्वाचस- मवायत्वेन कारणत्वे वायूमादिवृत्तिस्पर्शादेरपि प्रत्यक्षं न स्यात् वाचसमवायविरहादिति वाच्यम् । नव्यनैयायिकैर्वायूष्मा- देरपि त्वाचाङ्गीकारात्। तस्मादनियतारम्भनये घ्राणादीनां रूपस्पर्श.

·७ (१)अनुभूतरूपादिखण्डनवादवीचिः। वत्त्वमेव युक्तम् । किन्तु यत्र रूपवत्त्वं प्रत्यक्षसिद्धम् नतु स्पर्शवत्त्वतस्य नियतानियतारम्भोभयमते एव निःस्पर्शत्वं युक्तं, यथा प्रभाबाष्पयोः । एवं यत्र स्पर्शवत्त्वं प्रत्यक्षसिद्ध न तु रूपवत्त्वं तस्य नियतारम्भानिय. तारम्भोभयमत एव नीरूपत्वं युक्तं, यथा भर्जनकपालस्थवढयायूष्मणः, तत्र तत्र प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावद्वयकल्पनाविरहात लौकिकविषयता- सम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वेन प्रतिबध्यत्वमपेक्ष्य समवायसम्बन्धेन रूपत्वादिना प्रतिबध्यत्वस्यैव युक्तत्वाच्चेति कस्यचित्प्रलपितमप्यपास्तम् । ब्राणादा. वनन्तरूपस्पर्शतद्ध्वंसकल्पनामपेक्ष्य रूपस्पर्शभेदेन घ्राणादेः प्रतिबध्यप्र. तिबन्धकभावद्वयकल्पनाया एव न्याय्यत्वात् तन्मतेपि प्रत्यक्षं प्रति घ्राणा: देःप्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वात् , एकस्यैव प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावस्य समधिकत्वात् , एकस्यामेव व्यक्तौ चाक्षुषादिव्यक्तीनां कालभेदेनानन्तत. या तन्मते सन्निकर्षकारणतावच्छेदकशरीरगौरवप्रसङ्गाच्च । न च कार्यका. रणभावकल्पनाहासे अनन्तव्यक्तिकल्पनापि न दोषायेति सर्वसिद्धम् , अत एव सन्निकर्षकारणतावच्छेदकशरीरगौरवमप्यकिञ्चित्करम् , कार्यकारण- भावकल्पनाहासे कारणतावच्छेदकशरीरगौरवमपि न दोषायेत्यस्यापि सर्वसिद्धत्वादिति वाध्यम् । घ्राणादिनिष्ठाप्रामाणिकानन्तरूपस्पर्शव्यक्ती. नां तद्ध्वंसं प्रति च तद्वयक्तित्वेनानन्तकार्यकारणभावानां कल्पनीयतया कार्यकारणभावबाहुल्यस्यैव प्रसङ्गात् । किञ्च रूपस्पर्शभेदेन घ्राणादेन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावद्वयम्, अपि तु सामान्यतो मूर्तविशेषगुणत्वाव- च्छिन्नं प्रत्येव तस्य प्रतिबन्धकत्वम् । मूर्तविशेषगुणत्वं प्रतिबध्यतावच्छे दकतया सिद्धो रूपत्वादिव्यापको जातिविशेषः, स च द्रवत्वद्वयसाधा. रणो द्रवत्वद्वयव्यावृत्तो वा, नातो विशेषद्रवत्वत्वद्वयमादाय साङ्कर्यम् । एता न विशेषगुणव्यवहारनियामकं तेनातिप्रसक्तिरप्रसक्तिर्वा न दो- पाय, अनन्तरूपस्पर्शकल्पनामपेक्ष्येकजातिकल्पनाया एवं युक्तत्वात् । वस्तुतस्तु रूपादिकं प्रति घ्राणादेः प्रतिबन्धकत्वमेव नोपेयम् , सम- वायिकारणानां तत्तद्वयक्तित्वेन हेतुतया यावद्विशेषसामग्रोविरहादेव तत्र रूपाद्युत्पत्तेरसम्भवात् । नच तदवयवानां निःस्पर्शत्वे घ्राणाद्यारम्भक. त्वानुपपत्तिः द्रव्यारम्भकत्वेन स्पर्शवत्वस्यावश्यकत्वे तव नये सा- मान्यतः स्पर्शवत्वेन द्रव्यस्पार्शनकारणतया तेषामपि स्पार्शनापत्तिरिति वाच्यम् । निःस्पर्शत्वेऽपि भूतत्वेन द्रव्यारम्भकत्वसम्भवात् । भूतत्वं हि द्रव्यारम्भकतावच्छेदकतया सिद्धो मूर्त्तत्वव्याप्यो जातिविशेषः, आकाशे भूतब्यवहारश्च भाक्तः, लाघवात् जातेरेव भूतपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । वस्तुतस्तु द्रव्यं प्रति पृथक समवायिकारणस्य कारणत्वे माना- ·८ वादवारिधी भावः । सामान्यतो द्रव्यत्वेन विशिष्य [ तत्तद्वयक्तिसमवेतत्वसम्बन्धेन ] तत्तद्वयक्तित्वेन वा समवायिकारणस्य कारणताया आवश्यकत्वात्, अन्त्या- वयविनि द्रव्योत्पत्तिवारणप्रकारेण तत्तद्वयक्तिरूपयावद्विशेषसमवायि. कारणबाधेनैवातिप्रसङ्गभङ्गादिति प्राहुः ॥ इति अनुभूतरूपादिखण्डनवादवीचिः ॥१॥ ? अथ (२)एकपाणिवादवीचिः प्रारभ्यते ॥ "चक्षुः परहिताकांक्षी न स्पृशेदेकपाणिने त्यत्र निषेधविधित्वं सर्व- वादिसिद्धम् । नन्वेकपाणिनेत्यत्रेकपदस्य एकत्वसंख्यावत्त्वं पारिभाषिकैकत्ववत्त्वं वाऽर्थः? आद्य चक्षुईये हस्तद्वयस्पर्शेऽपि प्रत्यवायः स्यात् द्रव्यमात्र स्यैवैकत्वसंख्यावत्त्वात् । द्वितीये हि स्वभिन्नपाण्यवच्छिन्नचक्षुःसंयो. गाभाववत्त्वम् , एककालीनत्वसम्बन्धेन स्वभिन्नपाणिप्रतियोगिकचक्षुः- संयोगाभाववत्वं वा तत्त्वम् ? नाद्यः, हस्तद्वयेनैकचक्षुःस्पर्शपि प्रत्यवा- यानापत्तेः तत्र पाणौ तादशैकत्ववत्त्वाभावात्, हस्तद्वयेनोभयचक्षुःस्प. शेऽपि तदापत्तेः स्वभिन्नापरपाणिप्रतियोगिकचक्षुःसंयोगस्य स्वस्मि- सत्त्वेन तादशैकत्ववत्त्वात् । न द्वितीयः, एकहस्तेन भिन्नव्यक्तिचक्षुः- स्पर्श अपरहस्तेन स्वीयचक्षुःस्पर्श प्रत्यवायाभावापत्तेः, एककालीनत्व- सम्बन्धेन तादृशसंयोगाभावरूपैकत्ववत्त्वाभावात् । न च चक्षुष्वव्या- पकीभूतपाणिप्रतियोगिकचक्षुःसंयोगाभाववत्त्वं तथा वक्तव्यं, तेनैक- हस्तेनैकचक्षुःस्पर्श सुतरामेव प्रत्यवायः चक्षुष्ट्रव्यापकीभूतपाणिप्रति. योगिकचक्षुःसंयोगस्याभावादिति वाच्यम् । एकहस्तेनोभयचक्षः स्पर्श प्रत्यवायाभावापत्तः । न च तादृशसम्बधेन स्वभिन्नपाणि: प्रतियोगिस्वप्रतियोगिकसंयोगाश्रयचक्षुरवच्छेद्यावच्छेदकीभूतचक्षुःसंयो. गाभाववत्त्वं तत्त्वम् , तेन नोक्तदोषः, भिन्नव्यक्तिचक्षुषः स्वप्रतियोगि- कसंयोगाश्रयचक्षुरवच्छेदकोभूतात्मनोऽवच्छेदकत्वाभावादिति वाच्यम् । एवं सत्यपि हस्तद्वयेनैकचक्षुःस्पर्शेऽपि प्रत्यवायाभावप्रसङ्गात् तस्य तादृशसंयोगवत्त्वात् , इति चेत् । मैवम् । एककालीनत्वसम्बन्धेन स्वावच्छेद्यावच्छेदकीभूतस्वभिन्न पाण्यवच्छिन्नस्वप्रतियोगिकसंयोगाश्रयचक्षुभिन्नचक्षुःसंयोगाभाववत्वस्य तदर्थत्वात् , अस्ति हि एकपाणिप्रतियोगिकैकचक्षःस्पर्श ताद्शसम्बन्धेन, स्वं पाणिः, तदवच्छेद्य आत्मा, तद्वच्छेदकीमतोऽपरपाणिः स्वप्रतियो- गिकसंयोगाश्रयचक्षभिन्नं यदपरं चक्षः तयोः संयोगाभावो यस्तत्वमिति ·(३)त्वानःसंयोगहेतुत्वखण्डनवादवीचिः। नोक्तदोषाणामवकाशः । अत्र चक्षुःपदंगोलकपरम्, अन्यथा चक्षुषोऽती- न्द्रियतया तदसम्भवः स्यात् । परहिताकांक्षीत्यस्य परहितविषयकेच्छा. वानित्यर्थः, पाणिनेत्यत्र तृतीयायाः प्रतियोगित्वमवच्छिन्नत्वमर्थः, स्पृश- धातोः संयोग एवार्थः, निषेधविधेः पापजनकत्वमर्थः, इत्थञ्च तादृशैक- स्ववत्पाणिप्रतियोगिकचक्षुःसंयोगः पापजनक इति बोधः । एवं च विलक्षणप्रत्यवायं प्रति तादृशैकत्ववद्धस्तावच्छिन्नचक्षुःसंयोगत्वेनैव हेतुत्वम् । कार्यतावच्छेदिका प्रत्यासत्तिः समवायः, कारणतावच्छेदिका च स्वाश्रयावच्छेदकत्वम् , स्वं संयोगः तदाश्रयं चक्षुः तदवच्छेद्यत्वमात्म- नीति वर्तत एव कार्याधिकरणवृत्तित्वं कारणस्येति न कोऽपि दोषः । अथवा तद्धस्तप्रतियोगिकचक्षुःसंयोगाभावविशिष्टतद्धस्तान्यहस्ता. वच्छिन्नचक्षुःसंयोगत्वेन हेतुश्वम् । प्रत्यासत्तिश्च पूर्ववत् । एवमन्यदपि सुधीभिर्विभावनीयमिति दिक् इति । इति महामहोपाध्यायश्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचितै- कपाणिवादद्वीचिः समाप्तः ॥ २ ॥ अथ (३)त्वङ्मनःसंयोगहेतुत्वखण्डनवादीचिः । त्वङ्मनोयोगस्य शानत्वावच्छिन्न प्रति जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति वा हेतुत्वे मानाभावः ॥ अथ स्वापोत्तरद्वितीयादिक्षणे ज्ञानोत्पत्तिवारणाय जन्यज्ञानमात्रं प्रति त्वङ्मनोयोगस्य हेतुत्वमावश्यकम् , प्रात्मनो विभुतया पुरीतन्मनः संयोगात्मकसुषुप्तिसमये पुरोतद्वच्छेदेनात्ममनःसंयोगस्याप्युत्पत्तः, आत्ममनःसंयोगं विना श्वासप्रश्वासहेतुजीवनयोनियत्नानुत्पत्तेश्च । एतेनात्ममनःसंयोगस्यात्ममनःसंयोगत्वेन मनःसंयोगत्वेन वा नासम- वायिकारणत्वं गौरवात् , अपितु वैजात्येन, सुष्वापकालीनात्ममन:- संयोगे च नैतादृशवैजात्यं तस्य फलबलकल्प्यत्वादतः सुषुप्तौ न शानो. त्पत्तिरित्यपि परास्तम् । विजातीयात्ममनःस्योगस्यासमवायिकारणस्य कार्यतावच्छेदकं न जन्यज्ञानत्वं, किन्तु लाघवात् ज्ञानेच्छादिसाधारणं जन्यात्मविशेषगुणत्वं, तथाच श्वासप्रश्वासहेतुजीवनयोनियत्नान्यथानुप- पत्त्या विजातीयात्ममनःसंयोगस्यापि तदानीमावश्यकत्वात् । त्वङ्मनःसं. योगस्तु तदा नास्ति, “यदा मनस्त्वचमपि परिहत्य पुरीततमनुविशति तदा सुषुप्तिरित्यभिधानात् । न च सुषुप्तिदशायां ज्ञानोत्पत्तिवार- णाय जन्यज्ञानमात्र प्रति प्राणमनःसंयोगस्यैव हेतुत्वमभ्युपेयते न तु २ वाद ·१० वादवारिधौ त्वङ्मनोयोगस्येति वाच्यम् । त्वक्प्राणवाय्वोरेव तुल्यतया विनिगम- काभावादिति ॥ मैवम् । सुषुप्तिदशायां कीदृशं शानमापद्यते ? न तावञ्चाक्षुषादि, चक्षुरादिभिर्मनःसंयोगस्याभावादेव तदानीं तदनुपपत्तेः । नाप्यनु. मित्यादि, परामर्शाद्यभावात् । नापि स्मृतिः, उद्बोधकस्य फलबलकल्प्य. त्वात् । न चात्ममनःसंयोगस्य सत्त्वात्तदानीमात्मादिमानसापत्तिरतस्त. द्वारणाय जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति मानसत्वावच्छिन्नं प्रति च त्वङ्. मनोयोगस्य हेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । ज्ञानाद्यात्मकविशेषगुणा. विषयकात्मादिमानसस्यालीकतया सुषुप्तिकाले ज्ञानादिविरहादेव सुषु. प्त्यनन्तरमात्मादिमानसानुत्पत्तेः । सुवापप्रयोजकमनःक्रियोत्पत्तिकाले तागुशमनःपूर्वदेशविभागोत्पत्तिकाले वा तस्य ज्ञानादेराशुविनाशितया सुषुप्त्युत्पत्तिकाले चात्ममनःसंयोगस्यासमवायिकारणस्य पूर्वमभावा. देव ज्ञानाद्यनुत्पत्तेः । न च मनःपूर्वदेशविभागकालोत्पन्नस्यापेक्षाबुद्ध्या- स्मकज्ञानस्य सुषुप्त्युत्पत्तिकालेऽवस्थानसम्भव इति वाच्यम् । तदानी. मपेक्षाबुद्ध्यात्मकज्ञानोत्पादे मानाभावात् , अपेक्षाबुद्धरपि क्षणत्रया- वस्थायित्वे मानाभावाच । न च सुष्यापप्रयोजकमनःपूर्वसंयोगनाश. कालोत्पन्नशानादेः सुषुप्तिदशायामवस्थानसम्भव इति वाच्यम् । अस. मवायिकारणस्य कार्यसहभावेन हेतुतया मनःपूर्वसंयोगनाशद. शायां ज्ञानोत्पादासंभवात् । न च यस्य समवायिकारणनाशात् कार्य- नाशः तस्यैव कार्यसहभावेन हेतुतया मनःसंयोगस्य कार्यसहभावेनास. मवायिकारणत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । त्वङ्मनोयोगस्यातिरिक्तस्य कारणत्वापेक्षया तावन्मात्रकल्पनाया एव लघुत्वात् । न चात्ममनःसं. गस्यात्ममनःसंयोगत्वेन मनःसंयोगत्वेन वा नासमवायिकारणत्वं, किन्तु लाघवात्संयोगत्वेन, तथाच यत्किञ्चित्स्योगे कार्यसहवृत्तित्वमस्त्येवेति वाच्यम् । त्वमनोयोगस्यातिरिक्तकारणत्वकल्पनापेक्षयाऽऽत्ममनःसंयो. गवृत्तिवैजास्येनैव कार्यसहवृत्तिरूपाऽसमवायिकारणत्वमात्रकल्पनाया एव लघुत्वात् । न चात्ममनःसंयोगस्य कार्यसहवृत्तितया हेतुत्वेऽपि यत्र मनःक्रियया न पुरीतन्मनःसंयोगात्मकसुषुप्त्युत्पादः, पूर्वदेशसंयुक्त एव मनसि पुरीतत्संयोगरूपसुषुप्तिः तत्र स्वापोत्पत्ति- प्राक्काले ज्ञानोत्पत्तिसम्भव इति वाच्यम् । तादृशपुरीततिक्रियया पुरीत. न्मनःसंयोगस्य सुषुप्तित्वविरहात्, “यदा मनस्त्वचमपि परिहत्य पुरीततमनुविशति तदा सुषुप्तिरि"त्यभिधानात् । केचित्तु सुष्वापानन्तरं ज्ञानोत्पादवारणाय जन्यज्ञानत्वावच्छिन्न किन्तु ·(३)त्वअनःसंयोगहेतुत्वखण्डनवादवाचिः । प्रत्यात्ममनःसंयोगस्यैव सुध्वापकालीनमनःसंयोगव्यावृत्तवैजात्येन हेतुत्वमुपेयते, न तु त्वङ्गनोयोगस्य । न च विनिगमकाभावात् त्व. नोयोगस्यापि वैजात्येन हेतुत्वं दुर्वारम् , ज्ञानेच्छासाधारणज. न्यात्मविशेषगुणत्वावच्छिन्नं प्रत्यात्ममनःसंयोगस्य पृथगसमवायिका- रणतायास्तवापि आवश्यकत्वात् इति वाच्यम् । आत्ममनासं- योगस्य वैजात्येन हेतुत्वे समवायस्य प्रत्यासत्तितया प्रत्यासत्ति- लाघवात्, त्वमनोयोगस्य हेतुत्वेऽवच्छेदकत्वस्यैव प्रत्यासत्तित्वे गौर- वात् , कर्मसंयोगजन्यतावच्छेदकवैजात्यस्याधिकस्य कल्पने (१) गौर. वापत्तश्चेत्याहुः । तदसत् । उक्तक्रमेणैव सुषुप्त्यनन्तरं ज्ञानोत्पत्त्यादेारणसम्भवेना. त्ममनःसंयोगस्योप्यतिरिक्तकारणत्वकल्पने मानाभावात् । मिश्रास्तु सुषुप्यनन्तरं ज्ञानोत्पत्तिवारणाय चर्ममनःसंयोग एव जन्यज्ञानसामान्ये हेतुरभ्युपेयते, न तु स्वजनोयोगः । न च विनिगमना. विरहः, जन्यज्ञानसामान्ये त्वभनोयोगस्य हेतुत्वे रसादिसाक्षात्कार- काले त्वचा द्रव्यग्रहापत्तः, सामान्यसामग्र्यास्त्वङ्मनोयोगस्यावश्यक- स्वात् । रसादिसाक्षात्कारसामग्र्याः प्रतिबन्धत्वाभ्युपगमेऽतीव गौर. वादित्याहुः । तदप्यसत् । रसादिसाक्षात्कारकाले द्रव्येण समं त्वसन्निकर्षे एव मानाभावेन तदभावादेव स्वचा द्रव्यसाक्षात्कारापत्तरभावात् , तावता मानसत्वावच्छिन्नं प्रति त्वङ्मनोयोगस्थ हेतुत्वे बाधकाभावाच्च । एवमुक्त क्रमेणैव सुषुप्त्यनन्तरं ज्ञानानुत्पादसम्भवे चर्ममनोयोगस्यापि हेतुत्वे मानाभावः। केचित्तु सुषुप्त्यनन्तरं ज्ञानोत्पत्तिवारणाय शरीरमनःसंयोग एव ज्ञानसामान्ये जन्यज्ञानसामान्ये वा हेतुरुपेयते, न तु त्वङ्गनोयोगः, शरीर संयोगस्य त्वक्संयोगव्याप्यतया सुषुप्तिदशायां त्वङ्मनोयोगस्येव शरी. रमनोयोगस्यापि हेतुत्वात् । न च शरीरत्वमपेक्ष्य त्वक्त्वस्य जाति. रूपतया , लघुत्वेन स्वजनोयोग एव हेतुरुचित इति वाच्यम् । शरीरमनःसंयोगस्य हि न शरीरमन:संयोगत्वेन हेतुत्वं येन शरीर- त्वप्रवेशः,-किन्तु शरीरनिष्ठतया मनःसंयोगत्वेन, समवायावच्छेद- कत्वघटितसामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः। कारणदिशि समवायः, कार्यदिशि चावच्छदकत्वम् । त्वङ्मनोयोगस्य हेतुत्वे त्वक्त्वसंयोग- (१) अन्न त्वङ्गानः संयोगस्य हेतुत्वे चाक्षुषादिसामग्याः स्पार्शनादिप्रतिवन्धकत्व. कल्पने इति पागे प्रतिभाति ।

·१२ वादवारिधी त्वयोरवच्छेदककोटिप्रवेशस्यावश्यकतया गौरवात् । । न च स्व- ङ्मनोयोगस्यापि त्वङ्मनोयोगत्वेन न हेतुत्वम् , अपि तु गजात्येनातो न त्वक्त्वसंयोगत्वयोः प्रवेश इति वाच्यम् । तथाप्यतिरिक्तकल्पनामपेक्ष्य मनस्त्वेन हेतुताया लघुत्वादिति प्राहुः । तदप्यसत् । स्वापोत्तरज्ञानप्रसंगस्योक्तक्रमेणाप्यवारणात् । शरीर- मनःसंयोगस्थाप्यतिरिक्तकारणत्वे मामाभावादिति संक्षेपः ॥ इति त्वङ्मनोयोगस्थ जन्यज्ञानहेतुत्वखण्डनवोदवोचिः ॥३॥ २ च गन्धघ्रार तरसवत्स गन्धनिष्ठो क्त्यारह कर्षकार रणताया स्यव्य अथ त्व अथ (४)विशिष्टवैशिष्टयवादवीचिः। विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धिश्चतुर्विधा (१) विशेष्ये विशेषणं तत्रापि च विशेषणान्तरमिति ल्यायेन, (२) एकत्र द्वयमिति न्यायेन, (३) विशिष्टे वैशिष्टय (क)मिति न्यायेन, (४)विशिष्टस्य वैशिष्टयमिति न्यायेन चेति भेदात् । न च विशिष्ट वैशिष्टयमिति न्यायेन विषयितायां भानाभावः, तादृशवियित्वस्य केनापि प्रामाणिकेनालिखनादिति वाच्यम् । विशि- टस्य वैशिष्टयमिति न्यायेन वियितावत् (ख)तादृशविषयित्वस्याप्य- नुभवसिद्धत्वेन दुरपह्नवत्वात, प्रामाणिकालिखनस्याकिञ्चित्करस्वात् । विशेष्यतावच्छेदकपक्षमतावच्छेदकपक्षयोर्बहुषु स्थानेषु प्रामा. णिकैलिखितत्वेन फलतस्तादृशविषयित्वस्यापि लिखनात् । यद्धर्मवि. शिष्टऽनन्तवशिष्टय भासते तादृशधर्मस्यैव विशेष्यतावच्छेदकपक्षध- म्मितावच्छेदकपक्षप्रतिपाद्यत्वात् , "अनुभवसिद्धो विशिष्टवैशिष्टयबुद्धीनां विशेषणता( ताद्शविषयिता)विशेष" इति परामर्शग्रन्थे आचार्यानुमान. व्याख्यानावसरे भट्टाचार्यैरेव लिखितत्वाच । तत्र विशिष्टवैशिष्टयबुद्धी- मामित्यर्थाद्विशिष्टस्य वैशिष्टयमिति न्यायेन विशिष्टप्रतियोगिकवैशिष्टया. वगाहिबुद्धिभिन्नायामपि विशिष्टानुयोगिकवैशिष्टयावगाहिन्यां-द्रव्यं पर्वतः सत्तावान् इत्यादिबुद्धो विशेष्यतावच्छेदकद्रव्यत्वपर्वतत्वस- मानकालीन सत्ताभानात् ॥ तत्राद्यवयं प्रति विशषणशानमेव हेतुः, तृतीयं प्रति तु विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकविशेष्यज्ञानं हेतुः, एवं विशेषणताव. च्छेदकसत्तात्वप्रदः कसत्ताज्ञानमपि हेतुः । रजतरजतत्वद्रव्यद्रव्यत्वा• दिनिर्विकल्पकालन्तरमेकत्र द्वयमिति न्यायेन रजतत्वादिविशेष्यतावच्छे- (क) विशिष्टानुयोगिकवैशिष्टयमित्यर्थः । (ख) विशिष्टप्रतियोगिवैशिष्टयमित्यर्थः । (ग) विशिष्टे वैशिष्टयमिति न्यायेन । ह स्तुतस्त्वनुद्भूतत्वं शुक्लत्व रूपस्य च घ्राणाधात्मकपृथिव्यामा .: ari सायमिति वाच्यम् । अनु ·(४)विशिष्टवैशिष्टयवादवीचिः । दककतादृशज्ञानानुदयस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । विशिष्ट वैशिष्टयमिति न्यायेन रजतत्वविशिष्टानुयोगिकद्रव्यत्ववैशिष्टयावगाहि रजतं द्रव्य- मिति शानानुदयात् । दण्डपुरुषकुण्डलानीत्यादिसमूहालम्बनज्ञानानन्त- रं सत्यपि पुरुषेन्द्रिय सन्निकर्षे विशेष्यतावच्छेदकपुरुषत्वप्रकारकपुरुष- विशेष्यकशानस्य कारणस्य पूर्व सत्त्वेपि एकत्र द्वयमिति न्यायस्य बलव- स्वात् । एवं दण्डपुरुषावित्यत्रापि बोध्यम् । प्रथमतः निर्विकल्पक इति विलम्बोपस्थितिकतया तृतीयचतुर्थयोः न्याययोः न प्रवृत्तिः, दुर्बलत्वात्। आद्यद्वयन्याययोः निर्विकल्पकादिविशेषणज्ञानानन्तरं प्रवृत्तिः शीघ्रोप- स्थितिकत्वात् , दंडी पुरुषः कुंडलीत्यत्र दण्डादिविशेष्यतावच्छेदकक- कुण्डलादिवैशिष्टयज्ञानानुत्पादस्य सर्वानुभवसिद्धत्वाच । थं प्रति तु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणानं हेतुः रजतरजतत्व- निर्विकल्पकानन्तरं सत्यपि रजतभूतलयोः सन्निकर्षे विशेष्ये विशेष- णमिति न्यायेन (जतवत् भूतलमिति ज्ञानोदयेऽपि 'विशिष्टस्य वैशिष्टयमिति न्यायेन तादृशज्ञानानुदयस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । दण्डपुरुषावितिसमूहालम्बनबानानन्तरं सत्यप्यधिकरणेन्द्रिय सन्निकर्षे दण्डविशिष्टपुरुषनिरूपितवैशिष्टयविषयिताशालिनो दण्डिपुरुषवान् देश इति ज्ञानस्यानुत्पत्तेरनुभवसिद्धत्वाति सिद्धान्तः । तत्र तस्य केन रूपेण हेतुत्वमिति उच्यते-विशिष्टस्य वैशिष्टयमिति न्यायेन विशिष्टवैशिष्टयबुद्धिहि विशिष्टनिरूपितवैशिष्टयबुद्धिः विशिष्ट- विशिष्टनिरूपितवैशिष्टयबुद्धिरित्यादिक्रमेण एकैकविशिष्टवैशिष्ठयबु- ध्या नानाविधा पूर्वपूर्वविषयिताव्यापिका(१)। तत्र विशिष्टनिरूपि. तवैशिष्टयबुद्धि प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणज्ञानस्य स्वरूप- तस्तत्प्रकारकतद्विशेष्यकज्ञानत्वेन कारणत्वम्। प्रथमं तत्पदं विशे- षणतावच्छेदकपरम्, द्वितीयं तत्पदं विशषणपरम् । जातित्वरूपेण रजत. स्वप्रकारकाद्रजतज्ञानात् स्वरूपतो रजतत्वप्रकारकरजतत्वज्ञानसहज्ञाना. जातित्वरूपेण रजतस्वविशिष्टरजतवैशिष्टय प्रत्यक्षोत्पत्तावपि स्वरूपतो रजतस्वविशिष्टरजतवैशिष्टयप्रत्यक्षानुत्पत्त्या स्वरूपतस्त्वान्तर्भावः (२)अथवा जातित्वस्वरूपेण रजतत्वप्रकारकाद्रजतस्वनिर्विकल्पकसह- ज्ञानाजातिमत्त्वानिति विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षोत्पत्तावपि रजतवानिति विशिष्टवैशिष्टयप्रत्ययानुत्पत्या स्वरूपतस्त्वान्तर्भावः । न च जाति. (१) विषयिता व्यापिका उच्यते इति परेणान्वयः । १२) इष्टापत्तौ दोषान्तरमाह अथवेति ।

·१४ वादवारिधी स्वरूपेण रजतत्वप्रकारकज्ञानानन्तरं रजतत्वनिर्विकल्पकमेव सम्भवति रजतत्वविशिष्टज्ञानसामग्रीसत्त्वादिति वाच्यम् लौकिकसन्निकर्षस्यैव निर्विकल्पकविषयितया विशिष्टज्ञानसामग्रीसत्त्वे. ऽपि निर्विकल्पकोत्पत्तौ बाधकाभावात् । यद्वा यत्रादौ रजतत्वनिर्वि- कल्पक रजतेन्द्रिसन्निकर्षनाशश्चेत्येकः कालः, ततो जातित्वरूपेण रजतत्वप्रकारकं जातिमानिति स्मरणं सन्निकर्षान्तरोत्पत्तिश्चेत्येकः का- लः, तदनन्तरं रजनवानितिविशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षापत्तिः। एवं यत्राऽऽदौ मनसा सुखसुखत्वादिनिर्विकल्पकं ततो जातिस्वरूपेण सुखत्व. प्रकारकं जातिमदिति स्मरणं मानससामग्रीमपेक्ष्य स्मृतिसामग्रया (३)बलवत्त्वात्, ततः सुखवानितिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिमानसप्रत्य- क्षापत्तिरतः स्वरूपतस्त्वान्तर्भावः । रजतस्वादिप्रकारकशुक्त्या- दिज्ञानात् द्रव्यत्वादिप्रकारकरजतज्ञानकालीनाद्रजतत्वविशिष्टरजतवै. शिष्ट्यज्ञानानुदयात् तद्विशेष्यकत्वान्तर्भावः । अत एव पर्वतो वह्नि. मानित्याद्यनुमितौ वह्नित्वरूपेण पर्वतीयवह्निभानार्थ सामान्यलक्ष- णायाः प्रत्यासत्तित्वादर इति नैयायिकसम्प्रदायः मीमांसकानामपि । स्वतन्त्रनैयायिकनये तु तत्प्रकारकज्ञानत्वेन कारणत्वं, न तु तद्विशेष्यक त्वान्तर्भावः गौरवाद्विशेष्यभेदेनानन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गाश्च । रजत. स्वादिप्रकारकशुक्त्यादिज्ञानादपि सति विशेषणीभूतरजतज्ञाने रज- त्वविशिष्टरजतवैशिष्टयज्ञानस्येष्टत्वात् । न चैवं सामान्यलक्षणायाः प्र- स्यसत्तित्वविलोपः, साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन दृष्टान्तीयसाध्यज्ञानादेव साध्यतावच्छेदकरूपेण पक्षीयसाध्यज्ञानसम्भवादिति वाच्यम् । तद्विलोप- स्येष्टत्वात् । ( स्वतन्त्रनैयायिकनये ) सत्यपि रजतत्वप्रकारकरजतविशे. ज्यकानुबुद्धसंस्कारे रजतभूतलयोः सन्निकर्षसत्त्वे विशेष्ये विशेषणं तत्रापि च विशेषणान्तरमिति न्यायेन शानस्य जायमानत्वेऽपि रजतवद् भूतलमिति विशिष्टवैशिष्टयभानानुदयात् ज्ञानत्वान्तर्भावः । न चैवं रजतज्ञानम् , अथ रजतेच्छा रजतद्वेषो वा तत इच्छात्वस्य द्वेषत्वस्य वा निर्विकल्पकं झाननाशश्चेत्येकः कालः, तदनन्तरं रजतमिच्छामि रजतं द्वेष्मीति वाऽनुव्यवसायः कथं स्यात् , तस्यापि रजतत्वविशिष्ट. वैशिष्टयज्ञानत्वात् , तद्व्यवहितपूर्वञ्च रजस्वप्रकारकरजतज्ञानविरहादि- ति वाच्यम् । इच्छात्वादिनिर्विकल्पकाले मनसा रजतत्वप्रकारेण रजत- (१) न च स्मृतिसामग्या मानसं प्रति अनुगतप्रतिबन्धकत्वासम्भवात् तद्बटकी. भूतोद्बोधकानामननुगमात् अनन्तप्रतिबध्यप्रतिबन्धक भावकल्पने गौरवमेव विनिगमकम् अणुरपि विशोषोऽध्यवसायक इति न्यायात् इति वाच्यम् । फलमुखगौरवस्थादोषत्वात् । स्वा तत्वं तत्रनी सत्त्वेपि वाश्च। रूपे रूप व्याप्यतय च्यं विनि भ्युपगमे चेत् । सत्य कूटरचमेव ·म्बन्धेन ग्राह्यम्, (४)विशिष्टवैशिष्टयवादवाचिः। १५ स्योपनीतभाने बाधकाभावात् । न च तथापि रजतज्ञानमथ रजतेच्छा त तो रजतकृतिआननाशश्चेत्येकः कालः, ततः कृतित्वनिर्विकल्पकम् इदानीं रजतस्योपनीतभानालम्भवः ज्ञानस्य सन्निकर्षस्य पूर्व नाशात् , तदन न्तरं च रजरं करोमीत्यनुव्यवसायः कथं स्यात् , तस्यापि रजतत्ववि. शिष्टवैशिष्टयज्ञानत्वादिति वाच्यम् । तत्र कृतित्वादिनिर्विकल्पकानन्तरं नियमतो रजत्वादिप्रकारेण स्मृतिकल्पनात् मानससामग्रीमपेक्ष्य स्मृतिसामग्या बलवत्त्वात् ॥ तत्प्रकारकत्वञ्च विशेषणतानियामक- तेन न एकसम्बन्धेन तत्प्रकारकज्ञानादन्य. सम्बन्धेन तद्विशिष्टस्य वैशिष्टयबुद्धिः॥ कार्यतावच्छेदकञ्च स्वरूपत. स्तद्धविच्छिन्नतन्निष्ठप्रकारताकानुभवत्वम् । तद्धर्मपदं विशेषणताव- च्छेदकपर, द्वितीयतत्पदं विशेषणपरम् । कारणतावच्छेदके तद्विशेष्य. कत्वप्रवेशात् कार्य्यतावच्छेदके तनिष्ठत्वप्रवेशः, अन्यथा तत्प्रकारक- तद्विशेष्यकज्ञानं विनापि तदवच्छिन्नान्यनिष्ठप्रकारकानुभवोत्पत्त्या व्यभिचारापत्तेः स्वतन्त्र नैयायिकनये कारणतावच्छेदके तद्विशेष्यकत्वा प्रवेशात कार्य्यतावच्छेदकेऽपि तन्निष्ठत्वं नोपादेयम् । कारणतावच्छेदके स्वरूपतस्तत्प्रवेशात् कार्यतावच्छेदकेऽपि तत्प्रवेशः, अन्यथा स्वरूपतो रजतत्वप्रकारकज्ञानं विनापि जातित्वरूपेण रजतत्वप्रकारकात् जातिमा. निति ज्ञानात् जायमाने जातिमत्त्वानिति रजतत्वविशिष्टवैशिष्टयावगा- हिज्ञाने व्यभिचारापत्तिः । वह्नित्वरूपेण वह्नयन्तरज्ञानासमवहिताद्वह्निः त्वरूपेण च महानसीयवह्निमात्रविषयकात् स्मरणात्मकपरामर्शात वहित्वरूपेण निखिलवह्निविषयकानुमितिवारणाय प्रत्यक्षत्वमपहाया नुभवत्वप्रवेशः। ननु तथापि स्वतन्त्रनैयायिकनये तद्विशेष्यकत्वतन्निष्ठप्रकारकत्वयोई- योः कारणत्वकार्यतावच्छेदकाघटकतया प्रत्यक्षत्वमपहायानुभवत्वप्रवेशो न युक्तः प्रत्यक्षत्वानुभवत्वयोः समशरीरत्वेपि अनुभवत्वस्य व्यापक- धर्मत्वात् , अगुरुव्याप्यधर्मसंभवे ब्याप्यधर्मेण कारणत्वस्येव का. य॑त्वस्यापि कल्पनात् । नचैवमनुमित्युपमितिशाब्दबोधानामसंग्रह इति वाच्यम् । तेषामसंग्रहेऽपि क्षतिविरहात् । परामर्शातिदेशवाक्यार्थ- ज्ञानपदार्थोपस्थितीनामेव विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वनियमेन तेषां कारणतयैवातिप्रसङ्गभङ्गात् । न चानुमित्यसंग्रहे वह्नित्वरूपेण व. यन्तरज्ञानासमवहितात् वह्नित्वरूपेण महानसीयवह्निमात्रविषयक स्मरणात्मकपरामर्शोदयादपि वह्नित्वरूपेण निखिलवह्नयनुमानापत्तिरि- ति वाच्यम् । स्वतन्त्रनैयायिकानामिष्टत्वात् , अन्यथाऽनुभवत्वस्य कार्य ·वादवारिधी तावच्छेदकत्वेऽपि तन्नये तद्विशेष्यकत्वतन्निष्ठप्रकारत्वयोः कारणत्वकार्य. तावच्छेदकाघटकतया तदापत्ते१र्वारस्वात् । न च तथाप्यनुमित्यस्ग्रह अप्रसिद्धलाध्यकानुमितेरपि साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यप्रकारकत्वा. पत्तिरिति वाच्यम् । भावसाध्यकानुमितेः प्रतियोग्यविशेषिताभाव. साध्यकानुमितेश्च असिद्धसाध्यकस्वाभावात् ! प्रतियोगितावच्छेदकवि. शिष्टप्रतियोगिविशेषिताभाववैशिष्टयबुद्धिश्च न स्वरूपतो विशेषण- तावच्छेदकीभूतप्रतियोगिविषयिकेति । मैवम् । प्रत्यक्षत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे घटो गन्धवान् पृथिवी. स्वादित्यादौ असुरभिगन्धबाधज्ञानदशायामशातसुरभिगन्धस्यापि सुर- भित्वेन गन्धविधेयकानुमित्यापत्तेः, सुरभिभिन्नगन्धरवेन गन्धबाधक्षान. स्येवासुरभित्वरूपजातिविशेषरूपेण गन्धबाधज्ञानस्यापि सुरभित्वप्र- कारकगन्धानुमितिहेतुस्वात्, अत एव प्रत्यक्षमणिदीधितौ शप्तिवादे अप्रसिद्धप्रामाण्यसाध्यकानुमानप्रकरणे "न त्वज्ञातसुरभिगन्धस्यासुर- भिगन्धबाधे शायमानगन्धानुमितिर्जात्वपि सुरभित्वेन गन्धं विषयी. करोति" इति भट्टाचार्याः । एवञ्च प्रत्यक्षत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे पर्वतो द्रव्यवान धूमादित्यादावपि वह्नित्वशुन्यद्रव्याभाववान् पर्वत इत्यादि स्वरूपतो वह्नित्वविषयकस्मरणदशायामशातवह्नित्वावच्छिन्न. वह्निकस्यापि वह्नित्वेन वह्निविधेयकानुमित्यापत्तिः वह्नयन्तरद्रव्यत्वेन बाधज्ञानस्येव वह्नित्वशुन्यत्वेन द्रव्यत्वेन बाधज्ञानस्यापि वह्नित्वरूपेण वह्निविधेयकानुमितिहेतुत्वात् । यद्धविच्छिन्नस्य तु स्वप्रकारकव्या. प्यत्वपरामर्शस्वघटितबाधज्ञानयोरन्यतरज्ञानं विनानुमितिसम्भवे यद्ध- र्मविशिष्टवैशिष्टयबुद्धः कार्यतायां प्रत्यक्षत्वस्यैव कार्यतावच्छेकत्वे चेष्टापत्तिरिति ॥ विशिष्टविशिष्टनिरूपितवैशिष्टबुद्धिं प्रति विशेण- तावच्छेदकतावच्छेदकप्रकारकविशेषणतावच्छेदकविशिष्टविशेषणशानस्य कारणत्वन्तु स्वरूपतस्तद्धर्मविशिष्टतत्प्रकारकतद्विशेष्यकज्ञानत्वेन । प्रथमतत्पदं विशेषणतावच्छेदकतावच्छेदकपरं, द्वितीयतत्पदं विशेषण- तावच्छेदकपरं, तृतीयतत्पदं विशेषणपरम् । जातित्वरूपेण रज- तत्वविशेषणकरजतप्रकारकस्मरणाद्रजतमिति (३) स्मरणसहकृताद्रजत. वत्त्वानिति विशिष्टविशिष्टनिरूपितवैशिष्टयबुद्धिवारणाय स्वरूपतस्त्वा. न्तर्भावः । मीमांसकानुयायिस्वतन्त्रनैयायिकनये तु स्वरूपतस्तद्धर्मविशिष्टप्र- कारकज्ञानत्वेनैव कारणत्वम्, नतु द्वितीयस्य तृतीयस्थ वा तत्पदस्य प्रवे- शः गौरवात् , विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणभेदेनान्तकार्यकारण- भा त्वादि तत्वं ने तत्र नी. सत्त्वेपि रूपे वाचा रूपर व्याप्यतय च्यं विनि युपगमे सत्य वत्वमेवो शवकूटवत्त्व जाणिवेच पत्तः । न ·(४)विशिष्टवशिष्टयवादवाचिः। १७ । भावप्रसङ्गाश्च विशेषणतावच्छेदकतावच्छेदकरूपेणैव स्वरूपतः रजतत्वेन शुक्तिप्रकारककुडथविशेषणकशानेपि स्वरूपतः रजतत्वेन रजतविशेषण- तावच्छेदकैकघटविशेषणकभूतलविशेष्यकज्ञानस्येष्टत्वात् । स्वतन्त्रनैया- यिकनये तु स्वरूपतस्तद्धर्मविशिष्टावच्छिन्नप्रकारताकानुभवत्वाव. च्छिन्नं प्रति स्वरूपतस्तद्धर्मविशिष्टप्रकारकशानत्वेन कारणत्वम् , वस्तु. प्रकारकैकवस्तुविशेषणकशानेऽपि विशेषणतावच्छेदकरूपेण वस्त्वन्तर- विशेषणतावच्छेदकैकवस्त्वन्तरविशेषणकशानस्येष्टत्वात्, अतएव पर्वतो वहिमानित्यादौ विशेषणतावच्छेदकतया वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्श पर्वतीयवह्नयादिभानार्थमपि न सामान्यलक्षणा प्रत्या- सत्तिरावश्यकी । शानत्वान्तर्भावस्तु पूर्ववदनुबुद्धखंस्कारवार- रङ्गरजतादिविषयकेच्छाद्वेषकृतीनां विशिष्टविषयोपधानेन साक्षात्कार व्यभिचारवारणमपि पूर्ववत् । तद्धर्मविशिष्टत्वच विशेषणतावच्छेदकतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धेन, प्रकारता च विशेष- रणतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धेन प्राह्या, प्रयोजनञ्चोक्तप्रायम् । न च रजतरजतत्वनिर्विकल्पकविशेष्येन्द्रिय सनिकर्षाभ्यां विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेनोत्पन्नाद्रजतवदितिज्ञानाद्जतवत्वानिति विशिष्टविशिष्टनिरूपित- वैशिष्टयबुद्धिर्न स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् , विशिष्टविशिष्टनिरूपि- तवैशिष्टयबुद्धिम्प्रति विशिष्टनिरूपितवैशिष्टयबुद्धर्विशिष्टविशिष्टादि. निरूपितवैशिष्टयबुद्धिम्प्रति च विशिष्टविशिष्टादिनिरूपितवैशिष्टयबुद्ध- हेतुत्वादन्यथा वहिव्याप्यवत्पर्वतवान् देश इति विशिष्टविशिष्टनिरूपित- वैशिष्टयप्रत्यक्षे पर्वतविशेष्यकवह्निव्याप्तिविशिष्टवैशिष्यावगाहिज्ञानस्वा- वच्छिन्न कारणताप्रतियोगिककार्यताशालिशामत्वरूपस्यानुमितिलक्षणस्य दीधित्युक्तातिव्याप्तेरसङ्गतत्वापत्तेः । कार्यतावच्छेदकश्चास्य स्व. रूपतस्तद्धर्मविशिष्टतवच्छिन्नतनिष्ठप्रकारताकानुभवत्वम् । मतत्पदं विशेषणतावच्छेदकतावच्छेदकपर, द्वितीयतत्पदं विशेषणताव- च्छेदकपरं,तृतीयतत्पदं विशेषणपरम् । अवच्छिन्नान्तं प्रकारताविशेषणम्। कारणतावच्छेदके विशेषणतावच्छेदकविशेषणयोर्वैशिष्टयप्रवेशात्, कार्य: तावच्छेदकेपि विशिष्टतत्प्रवेशः, अन्यथा व्यभिचारापत्तेः । स्वतन्त्रनैया- यिकनये तु कारणतावच्छेदके विशेषणतावच्छेदकविशेषणयोर्वैशिष्टया- प्रवेशात्कार्यतावच्छेदकेपि त्तयोविशिष्यानन्तर्भावः करणीयः । रजतत्व. विशिष्टरजतप्रकारकमान घिनापि तादृशसंस्कारात् जायमानरजतवत्त्वा- नितिविशिष्टविशिष्टनिरूपितवैशिष्टयावगाहिस्मरणे व्यभिचारवारणाय बुद्धित्वमपहायानुभवत्वप्रवेशः । वह्निरवरूपेण वह्नयन्तरप्रकारकज्ञान- वाद TEE Selesears BA ·वादवारिधी - समवहितावह्नित्वरूपेण महानसीयवह्निमात्रप्रकारकात् स्मरणात्मक परामर्शादपि वह्नित्वरूपेण निखिलवह्निमद्विधेयकानुमिते यायिकसम्प्र. दायसिद्धतया तद्वारणाय प्रत्यक्षत्वस्य परित्यागः । अथ स्वतन्त्रन्यायनये विशिष्य विशेषणतावच्छेदकविशेषणयोः कार- रणस्वकार्यत्वावच्छेदकाघटकतया स्वरूपतस्तद्धर्मविशिष्टावच्छिन्नप्र. कारताकप्रत्यक्षत्वमेव कार्यतावच्छेदकं प्रत्यक्षत्वस्य बुद्धित्वव्याप्यधर्म त्वात् । तत्पदं विशेषणतावच्छेदकतावच्छेदकपरम् । अनुमित्युपमित्योर- समहेऽपि क्षतिविरहात् । परामर्शातिदेशवाक्यार्थज्ञानयोः कारणतयै. वातिप्रसङ्गविरहात् । न च तथापि शाब्दबोधासंग्रहः, खण्डशो नानाप- दार्थविषयकसमूहालम्बनस्मरणादप्येकपदार्थविशिष्टापरपदार्थवैशिष्टया. वगादिशाब्दबोधानुत्पत्त्या पदजन्यैकपदार्थप्रकारकापरपदार्थविशेष्यक शानस्यैव पृथक्तादृशशाब्धीहेतुत्वस्यावश्यकतया तदसङ्ग्रहेऽपि क्षति- विरहात् , अत एव "महावाक्यार्थज्ञानं प्रति पदजन्यैकपदार्थप्रकारका- परपदार्थज्ञानरूपावान्तरवाक्यार्थशानकारणतायामतिरिक्तपदजन्यत्वं प्र. विष्टम्" इत्यनुमितिलक्षणे भट्टाचार्या इति । मैवम् । अनुमित्यसङ्ग्रहे धूमव्यपाकवहयभाववान हृद इत्यादिप्र. तियोगिव्यापकतावगाहिपरामर्शजन्या हृदे धूमाभाव इत्याद्यप्रसिद्ध- साध्यकानुमितिरिव प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिविशेषिताभा. ववैशिष्टयबुद्धिः-हदो धूमाभाववानिति बुद्धिः स्यात् । न च तादृश. परामर्शस्य साध्यविशेष्यकानुमिति प्रत्येव हेतुतया न ततस्तादृशा- नुमितिमाह इति वाच्यम् । साध्याप्रसिद्धिसत्त्वदशायां धूमाभाव इति साध्यविषयकशानकाले तादृशपरामर्शादेव हृदो धूमाभाववानिति प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिविशेषिताभाववैशिष्टयावगाहनुमि- तेरप्युस्पादात् । न च यत्र विशेषणतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रति. योगिताकत्वं विशेषणतावच्छेदकतानियामक सम्बन्धः, तत्रानुामति. साधारणानुभवत्वस्यव कार्यतावच्छेदकत्वमस्तु, तदन्यस्थाने प्रत्यक्ष- स्वमेव व्याप्यधर्मत्वात्, विशेषणतावच्छेदकभेदेनेव विशेषणतावच्छे. दकनियामकसम्बन्धभेदेनापि कार्यकारणभावादिति वाच्यम् । तद्- न्यस्थाने प्रत्यक्षत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे पर्वतो वह्निमान् धूमादि- त्यादौ पर्वताभाववद्वह्निरिति बाधवानदशायामशातपर्वतवहिक- स्थापि पर्वतत्वरूपेण वयनुमित्यापत्तेः, पर्वतवदितरत्वेन बाधज्ञानस्येव पर्वताभाववत्त्वेन वाघज्ञानस्यापि पर्वतवद्वयनुमिति- हेतुत्वात्, घटो गन्धवत्त्वान् पृथिवीत्वादित्यादौ असुरभिमाधज्ञान- BETE तत्वं वाच्च। रूपे रूप व्याप्यत च्यं वि भ्युपगमे विश्वमेरे नान SENT ·(४)विशिष्टवैशिष्टयवादवाचिः। - पायामशातसुरभिमत्कस्यापि सुरभिमत्त्वरूपेणानुमित्यापत्तेः । यद्ध- विच्छिन्नविशिष्टस्य स्वप्रकारकव्याप्यत्वपरामर्शस्वधटितबाधज्ञान- रन्यतरं विनानुमितिसम्भवः तद्धर्मविशिष्टविशिष्टवैशिष्टयबुद्धःकार्य- तायां प्रत्यक्षत्वस्यैवावच्छेदकत्वे इष्टापत्तेरिति । एवं विशिष्ट- विशिष्टवैशिष्टयबुद्धि प्रति एकैकतत्पद्मकैकविशिष्टपदच वर्जयित्वा कार्यकारणभावो निर्वक्तव्यः । नन्वेवंरूपेण विशेषणतावच्छेदकप्रका- रकशानस्य कारणत्वे द्रव्यं रजतं चेति समूहालम्बननिर्धर्मिताव- च्छेदककरजतत्वप्रकारकनिश्चयात् तेजो रजतं द्रव्यञ्चेति भिन्नम्मिता- वच्छेदककरजतत्वप्रकारकनिश्चयाश्च रजतद्रव्यवदिदमिति रजतत्वांशे दव्यत्वधम्मितावच्छेदककरजतविशिष्टवैशिष्टययोधापत्तिः । इष्टापत्तौ च द्रव्यं रजतं नवेति संशयानन्तरं रजतद्रव्यवदिमिति रजतत्वांशे द्रव्यत्व. धर्मितावच्छेदककरजतत्वविशिष्टवैशिष्ट्यबोधापचिर्दुर्वास, संशय- स्यापि रजतत्वप्रकारकमानत्वात्। न च तदनन्तरं रजतभेदस्यापि विशिष्टवैशिष्टयबोधसम्भवात न तथा बोध इति वाच्यम् । तथापि रज- तत्वांशे संशयाकारस्य तादृशविशिष्टवैशिष्टयबोधस्य दुर्वारत्वात् । न चेष्टापत्तिः। विशेषणतावच्छेदकांशे संशयाकारस्य विशेषणतावच्छेद- कांशे स्वनिष्ठाप्रामाण्यविषयकस्य तदभावेनाहार्यविशिष्टवैशिष्टयबो- धस्य न्यायमीमांसादिसकलशास्त्र सिद्धान्ताऽसिद्धत्वात् । "दण्डी रक्तो नवेति संशयानन्तरं रक्तदण्डवानितिज्ञानानुदयादिति अनुमितिलक्षणे भट्टाचार्याः । दण्डत्वधर्मितावच्छेदककरक्तत्वविशिष्ट- वैशिष्टयज्ञानानुदयादिति तदर्थः। स च तत्रैव सुव्यक्तः। अत एव व्याप्त्यंशे निश्चयत्वप्रवेशभीत्या व्याप्तिविशिष्टवैशिष्टघावगाहिपरामर्शस्यैव नियम- तोऽनुमितिहेतुत्वाभ्युपगमः, अन्यथा धूमो वहिव्याप्यो नवेति संशयोत्त- रोत्पन्नात् वह्विव्याप्यत्वतद्भावघद्धृमवान् पर्वत इति न्याप्तिविशिष्टवैशि- ष्टयावगाहिपरामर्शादनुमितिवारणाय व्याप्त्यंशे निश्चयस्वप्रवेशस्यावश्या कतया तयमाभ्युपगमस्य व्यर्थत्वापत्तेः। न च कारणतावच्छेदके शानत्वेने- त्यनेन निश्चयत्वप्रवेशानायमतिप्रसङ्गः द्रव्यं रजतं नवेति संशयानन्तरमसति निश्चये रजतत्ववदिदमितिनिर्मितावच्छेदककविशिष्टबोधोऽपि नेष्यत इति वाच्यम् । तथाऽपि द्रव्यं रजतंनवेति द्रव्यं रजतं चेति समूहालम्बननि- र्धर्मितावच्छेदककनिश्चयानन्तरं तेजोरजतं द्रव्यं चेति विभिन्नधर्मिता- वच्छेदककनिश्चयानन्तरं वा द्रव्यं रजतं नवेति संशयेऽपि रजतद्रव्यवदि- दमिति विशिष्टवैशिष्टयबोधापचेर्दुरित्वात् । न च विशिष्टनिरूपितवैशि- ष्टयविषयकत्वस्य विशेषणतावच्छेदकांशे निश्चयत्वव्याप्यता यन्मते पठ्यते अत एव । -- । Sarodes ress S A MAHADMIN ·२० वादवारिधी सधर्मितावच्छेदककतद्विषयकप्रत्यक्षनिश्चयं प्रति लौकिकसंशयसाधार. रणसमानधर्मितावच्छेदककतदभावज्ञानत्वेन च प्रतिबन्धकत्वम् , तन्म. ते प्रतिबन्धकसत्त्वादेव द्रव्यं रजतं नवेति संशयानन्तरमपि रजतद्रव्यव. दिदमिति न विशिष्टवैशिष्टयबोधः, रजतवदिदमिति निर्धर्मितावच्छेदक- कविशिष्टवैशिष्टयबोधोत्पत्त्या च द्रव्यं रजतं नवेति संशयानन्तरमपि रजतवदिदमितिविशिष्टवैशिष्टयबोधः सर्वसिद्ध एवेति वाच्यम् । तन्मतेऽप्यभावांशे निश्चिताप्रामाण्यकाव्यं रजतं नवेति संशयाद्रजत. द्रव्यवदिदमिति रजतत्वविशिष्टवैशिष्टयबोधस्य दुर्वारत्वात् निश्चि. ताप्रामाण्यकतदभावशानस्यैव प्रतिबन्धकत्वात्, द्रव्यं रजतं नवेति अलौकिकरजतत्वसंशयाद्रजतवदिमितिरजतत्वांशे लौकिकस्य रजतत्व- विशिष्टवैशिष्टयबोधस्य दुर्वारत्वाश्च लौकिकं प्रत्यलौकिकज्ञानस्याप्रति- बन्धकत्वात् , द्रव्यं रजतं नवेत्यादि एकेन्द्रियजन्यलौकिकसंशयाद्रज- तद्रव्यवदिमितिचाक्षुषादिलौकिकरजतत्वविशिष्टवैशिष्टयबोधस्य दु. रित्वाश्च लौकिकप्रत्यक्षं प्रति भिन्नेन्द्रियजन्याभावाशानस्याप्रतिबन्ध कत्वात् , द्रव्यं रजतं नवेति समानेन्द्रियजलौकिकरजतत्वसंशयादपि रजतद्रव्यवदिदमिति आहार्यस्येच्छाप्रयोज्यत्वात् लौकिकरजतत्वविशि- ष्टवैशिष्टयबोधस्य दुरित्वात् । न च पाहाऱ्यांनाहार्यलौकिकालौकिक- साधारणसमानधर्मितावच्छेदककरजतत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिप्र. त्यक्षसामान्यं प्रत्येवाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितानास्कन्दितलौकिकालौकि- कसंशयनिश्चयसाधारण्येन समानधर्मितावच्छेदककतदभावज्ञानत्वे. नातिरिक्तप्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमाद् द्रव्यं रजतं नवेति संशयानन्तरं न रजतद्रव्यवदिदमिति रजतत्वांशे द्रव्यत्वधर्मितावच्छेदककविशिष्टवैशि- ष्ट्यबोधः, एकैकविशेषणतावच्छेदकस्थल एव धर्मितावच्छेदकभेदे- नानन्तविधप्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावस्यानया रीत्याऽभ्युपगमात् । अथैवं द्रव्यं न रजतमिति गृहीतप्रामाण्यकनिश्चयानन्तरं द्रव्यं रज- समिति चाक्षुषादिलौकिकनिश्चयेपि रजतद्रव्यवदिदमिति चाक्षुषादि- रूपं लौकिकविशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षमिति चेन्न । तत्र विपरीतक्षाननाशान. न्तरं चतुर्थक्षण एव विशिष्टवैशिष्टयप्रत्यक्षाभ्युपगमात् क्षणैकापलाप- स्यादोषत्वादित्याहुः । तदसत् । अपेक्षाबुद्धधात्मकविपरीतज्ञानस्थले क्षणद्वयापलापापत्ते समानधर्मितावच्छेदककतावशानाभावस्य कारणत्वे गौरवात् । किञ्चैवं यत्रादौ द्रव्यं रजतमित्यलौकिकं ज्ञानं ततः स्वनिष्ठाप्रामाण्यविषयकं द्रव्यं न रजतमिति लौकिकप्रत्यक्षं तत्र, यत्र वाऽऽदौ स्वनिष्ठाप्रामाण्यविषयकं द्रव्यं रजतमिति लौकिकं प्रत्यक्ष ·(४)विशिष्टवाशिष्टयवादवीचिः । . ततो दन्यं रजतमित्यलौकिकशानं तत्र च तदनन्तरं रजतद्रव्यवदिदमिति विशिष्टधीन स्यात, न स्याश्च द्रव्यत्वं धम्मितावच्छेदकीकृत्य तत्स- मानाधिकरण्येन रजतस्वतदभावयोः समुश्चयादव्यत्वसामाधिकरण्येन रजतद्रव्यवदिमिति विशिष्टवैशिष्टयधीः । यदि च विशेष्यतावच्छेदक- सामानाधिकरण्येन विशेषणतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्टयधियम्प्रति तदध. च्छेदेनतद्भावज्ञान प्रतिबन्धक, तदवच्छेदेनोक्तधियं प्रति तु विशेषणता. वच्छेदकाभावशानमेव विरोधीति प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावभेदोऽभ्युपेयते, तदा द्रव्यत्वसामानाधिकरण्येन रजतत्वाभावविषयकात् द्रव्यं रजतं नवेति संशयानन्तरमपि द्रव्यत्वसामानाधिकरण्येन रजतत्वविषयकलं. शयात ततो रजतद्रव्यवदिवमितिविशिष्टधियो दुर्वारत्वादिति । मैवम् । विशिष्टनिरूपितवैशिष्ट्यबुद्धिविविधा विशेषणतावच्छेदकोशे निर्मितावच्छेदिका, तदंशे सधर्मितावच्छेदिका च। तत्राचं प्रति संशयनिश्चयसाधारणं विशेषणतावच्छेदकप्रकारचानमेव हेतुः रजतमिति निर्मितावच्छेदककनिश्चयादिव द्रव्यं रजतं नवेति संशयानन्तरमपि रज- तवदिदमिति रजतत्वांशे निर्धर्मितावच्छेदककविशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य सकलसम्प्रदायसिद्धत्वात् । कार्य्यतावच्छेदके कारणतावच्छेदके वा न तस्य निम्मितावच्छेदकत्वान्तर्भावः, किन्तु निम्मितावच्छेदकसध. म्मितावच्छेदकसाधारणपूर्वोक्तधर्माभ्यामेव कार्यकारणभावः । द्वितीयं प्रति तु पूर्वोक्तरीत्या समानधम्मितावच्छेदकविशेषणतावच्छेदकप्रकारक- निश्चयत्वेनैव हेतुता, एकैकविशेषणतावच्छेदकस्थले एव धम्मितावच्छेद कभेदेनानन्तकार्यकारणभावस्यानायत्या ऽभ्युपगमात् । निश्चयत्वघटक- दलद्वयम्चैकत्र द्वयमिति न्यायेनावच्छेदकमतो विशेषणविशेष्यभावे वि. निगमकाभावान्न गुरुतरकार्यकारणभावद्वयम् । एतेन विशिष्टविशिष्टा- दिनिरूपितवैशिष्टयबुधिरपि व्याख्याता। नचैवमेवास्तां किं कार्य: कारणभावद्वयेन रजतमित्यादिनिर्द्धम्मितावच्छेदकक्षानानन्तरं द्रव्यं रजतं नवेत्यादिसंशयानन्तरं जायमाने रजतवदिदमित्यादिनिद्ध- मिर्मतावच्छेदककबाने विशिष्टनिरूपितवैशिष्टयविषयतानभ्युपगमेऽपि क्ष- तिविरहादिति वाच्यम् । तत्रापि विशिष्टनिरूपितवैशिष्टयविषयित्वस्या- नुभवसिद्धत्वात् अभ्यथाऽनन्तकार्यकारणभावापत्त्या सर्वत्रैव : वादृश- विषयिताविशेषापलापस्यायुक्तत्वात् । न चास्तु तत्रापि तादृशविष- यिता तथापि सामान्यतो विशेषणतावच्छेदकप्रकारकलामस्य तत्र हेतुत्वे मानाभावः, विशिष्टानुभवसामान्यकारणाद्विशेषणशानादेव तदुत्पत्तेरिति वाच्यम् । तथासति रजतरमतत्वनिर्विकल्पकधीन्द्रिय सन्निकर्षानन्तरं Hai ·(४)विशिष्टवैशिष्टयवादवाचिः । वयोरेकस्यैव निश्चयात्मकविशिष्टवोधस्योत्पत्त्या तस्यैव कार्यसहव. वर्तित्वेन प्रतिबन्धकतया न संशयसम्भवः, विशेषणतावच्छेदकांशे संशयाकारविशिष्टवैशिष्टयबोधाभ्युपगमेऽपसिद्धान्तापत्त्या तथैव कल्प- नादिति वाच्यम् । तथापि यत्रादौ द्रव्यविशेष्यकं रजतस्वप्रकारक ज्ञानं रजतस्वाभावप्रकारकच ज्ञानमप्रमेति सामान्यतोऽप्रामाण्यविष- यको द्रव्यं रजतमितिनिश्चयस्तत्र तदनन्तरं रजतत्वांशे संशयाकारस्य र- जतत्वतभाववद्व्यवदिदमिति विशिष्टवैशिष्टयबोधस्य दुर्वारत्वात्, तत्रैकैककोटिनिश्चयोत्पत्त्यभ्युपगमेऽपि तस्याप्रामाण्यशानासमवहिततया प्रतिबन्धकत्वासम्भवादिति चेत् । सत्यम् , परन्तु तत्रैवोपनयलक्षणसन्निकर्षसत्त्वे फलीभूतसंशयस्य सामान्यतोऽप्रामाण्यविषयकत्वे बाधकाभावात्, विशेषणतावच्छेदका शे स्वनिष्ठाप्रामाण्याविषयकस्यैव विशेष्यतावच्छेदकांशे संशयाभाव. विशिष्टवैशिष्टयबोधस्य सिद्धान्तोसद्धत्वात् । न च तथापि यत्र विशे. ध्यतावच्छेदकद्रध्यत्वसामानाधिकरण्येन द्रव्यं रजतमिति निश्चयो रजतत्वाभावोपस्थितिश्च तत्र तदनन्तरं विशेष्यतावच्छेदकद्रव्य. स्वावच्छेदतत्तामानाधिकरण्याभ्यां रजतत्वतदभावकोटिकरजतत्व. तभाववद्व्यवदिदमिति संशयात्मकविशिष्टवैशिष्टयबोधो दुर्वारः, वि. शेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन रजतवत्तानिश्चयात् तद्वच्छेदेन रजतत्वविशिष्टवैशिष्टयबोधासम्भवात् । अत्र रजततदभावयोरेकस्यैव निश्चयात्मकविशिष्टबोधोत्पत्त्या विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनो. भयोरेव समुच्चयात्मकनिश्चयोत्पत्त्या वा तस्यैव कार्यसहवर्णितया प्रति- बन्धकत्वेन संशयासम्भवाच विशेषणतावच्छेदकांशे संशयाकारविशि- टवैशिष्टयबोधाभ्युपगमेऽपसिद्धान्तापत्या तथैव कल्पनात् । न च तथापि विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयसत्त्वे विशेषणतावच्छेदका- भावांशे श्राहार्यलौकिकात्मको विशेषणतावच्छेदकांशे च लौकिकसंशया- कारो विशिष्टवैशिष्टयबोधो दुर्वार इति वाच्यम् । विशेषणतावच्छेदकांशे ताशसंशयात्मकस्य विशिष्टवैशिष्टयबोधस्याभ्युपगमात् विशेषणताव. च्छेदकांशेऽनाहाय्यस्यैव विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् । न चैं व्याप्त्यंशे निश्चयत्वप्रवेश भीत्या व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि- परामशत्वेन हेतुत्वाभ्युपगमेपि वहिव्याप्यो धूम इति निश्चयोत्तरोत्पन्नस्य व्याप्त्यभावांशे आहार्यात्मकवहिव्याप्यत्वतदभाववधूमवान् पर्वत इति परामर्शस्य व्याप्त्यंशे संशयात्मकस्यानुमितिजनकत्वापत्तिर्दुरेति घाव्यम् । वडिव्याप्यत्वतदभावववधूमवान् पर्वत इति व्यापत्यंशे समु.

·वादवारिधी चयाकारपरामर्शस्येव तस्यानुमितिजनकताया इष्टत्वादिति समासः। एतेन विशिष्टे वैशिष्टयमिति न्यायेन विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धौ विशेष्य. तावच्छेदकप्रकारकविशिष्टज्ञानस्य हेतुहेतुमद्भावो व्याख्यातः। इयांस्तु विशेषो यद्विशेषणतावच्छेदकादिप्रकारकशानस्य कार्यता- वच्छेदके तद्धविच्छिन्नप्रकारकत्वं घटकम् । अत्र तद्धर्मावच्छिन्नवि. शेष्यताकत्वं, कार्यतावच्छेदकमत्र प्रत्यक्षत्वमेव व्याप्यधर्मस्वात् अनु. मित्युपमितिशाब्दबोधानामसंग्रहस्येष्टत्वात्परामर्शशाब्दशानयोर्विशेष्य- तानवच्छेदकस्य धर्मस्यानुमित्युपमित्युद्देश्यतावच्छेदकत्वात् । अत एव हृदे धूमाभाव इत्याद्यप्रसिद्धसाध्यकानुमितेः साध्यतावच्छेदकविशिष्ट- साध्यविशेष्यतापि नानुपन्ना। नचैवं पक्षतावच्छेदकरूपेणैकपराम- आदितोपि पक्षतावच्छेदकरूपेणान्यपक्षकानुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । परामर्शाद्यविषयीभूतपक्षकस्यानुमित्यादिविषयत्वानङ्गीकर्तृनये पक्षता. वच्छेदकरूपेण स्वतन्त्रोपस्थितस्य परामर्शाद्यविषयीभूतस्य पक्षस्यानु- मित्यादौ भानवारणाय परामर्शादेस्तत्तत्पशान्तर्भावेण कारणवस्याव- श्यकतया तत्र तद्वारणात् । तदन्यतमे चेष्टापादनात् । केचित्तु विशेषणतावच्छेदकविशेष्यतावच्छेदकादिप्रकारकचानयोः न पृथक् पृथक् कार्यकारणभावः करणतावच्छेदकभेदाभावस्य सर्व. सिद्धत्वात् । विशेष्यतात्वप्रकारतात्वमपहाय सामान्यतस्तद्धर्माव- च्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितविषयताकत्वस्य कार्यतावच्छेदकघट. कत्वाभ्युपगमे कार्यतावच्छेदकस्यापि सम्भवात् अवच्छिन्नान्तं द्वि- तीयविषयताविशेषणम् । श्रादिना विशिष्टविशिष्टादिनिरूपितवैशिष्टयबो- धस्थले तद्धर्मविशिष्टादिपरिग्रहः। सांसर्गिकविषयतावारणाय निरूपि- तान्तं विषयताविशेषणम् , तथाचानुभवत्वमेवोभयोः कार्य्यतावच्छेदकघ- टकम् । न चैवं हृदे धूमाभाव इत्याद्यप्रसिद्धसाध्यकानुमितिः कथं स्या- दिति वाच्यम् । तत्र प्रतियोगिपक्षयोरेकत्र द्वयमिति न्यायेनाभावत्व. विशिष्टेपिप्रकारत्वाभ्युपगमात् । ननु तथापि विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यापि सामान्यतोऽनुभव- त्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वे पक्षतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धेन साध्यवदन्यावृत्तित्वरूपसाध्यव्याप्यत्वविशिष्टपक्षतावच्छेदकप्रकारिका. नुमितिः पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमितिः तजनकीभूतः पक्षतावच्छे- दकावच्छेदेन परामर्शः साध्यव्याप्यहेतुमदन्यावृतित्वहेतुव्याप्यत्वविशि. टपक्षतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकप्रकारकपरामर्शः केवलान्वयिसाध्यकपक्षतावच्छेदकावच्छेदनानुमितिश्च खण्डशः प्रसिद्धा वाय रूपे व्याय च्यं वि भ्युपगा चेत् । कूटवत्वर भौचकूटव जातित्वेच पत्तेः।न वेत्यत्र ·(४)विशिष्टवौशिष्टयवादवाचिः। नियमतो भ्रमरूपैवेति पारिभाषिकमते तादृशसाध्यव्याप्यत्वविशिष्टस. मवायसम्बन्धेन पर्वतत्वादिप्रकारकज्ञानं विनापि तादृशहेतुव्याप्यत्ववि. शिष्टसमवायादिसम्बन्धेन पर्वतत्वादिप्रकारकात् परामर्शात् पर्वतत्वा. द्यवच्छेदेनानुमितिः कथं स्यात् । न च यत्र तादृशसाध्यव्याप्यत्वविशि- टसम्बन्धो विशेष्यतावच्छेदकतानियामकस्तत्र कार्य्यतावच्छेदके प्रत्य- क्षत्वमेव घटकं न त्वनुभवत्वं विशेषणत्वविशेष्यत्वावच्छेदकतानियामक- सम्बन्धभेदेन कार्यकारणभावभेदादिति वाच्यम् । तथासति पर्वतवान् धूमादित्यादौ वह्निमदन्यावृत्तित्वरूपवहिव्याप्यत्वविशिष्टसमवायसम्ब- न्धेन पर्वतत्वप्रकारकपर्वतज्ञानं विनापि तेन सम्बन्धेन पर्वतस्ववतो बाधज्ञानसहकारात तादृशवह्निव्याप्यत्व विशिष्टसमवायलम्बन्धेन पर्व तत्ववतोऽपि अनुमित्यापत्तेरिति चेन्न । तादृशपरिभाषालघुत्वेऽपि स्वत एव इष्टत्वात् तादशपरिभाषा. वादिना बाधादिसहकारात् व्यापकतावच्छेदकधर्म सम्बन्धाभ्यामनुमि- त्यभ्युपगमे त्वेकसम्बन्धेन व्यापकतावच्छेदकवतो बाधादिज्ञानादप- रसम्बन्धेन व्यापकतावच्छेदकस्यानुमितो विधेयतावच्छेदकतया भाना. नभ्युपगमाञ्च क्वापि प्रामाणिकग्रन्थे तथालिखनविरहात् । अत एव बा. धादिसहकारात पक्षतावच्छेदकधर्मप्रकारेण कदाचिदनुमित्युपगमेऽपि एकसम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकवति बाधादिज्ञानादपरसम्बन्धेन पक्षता- वच्छेदकस्यानुमितौ पक्षे प्रकारतया भानमपि तै भ्युपेयते, तथाच साध्यव्याप्यत्वविशिष्टस्य विशेषणतावच्छेदकतादिनियामकसम्बन्धत्वे प्रत्यक्षत्वमेव तन्नये कार्यतावच्छेदकघटकमतो न काप्यनुपपत्ति- रिति प्राहुः॥ ॥ इति विशिष्टवैशिष्ट्यवादवीचिः(४) समाप्तः ॥ अथ (५) विशिष्टवैशिष्टयबोधवादीचिः। गदाधरभट्टाचार्यविरचितः । तद्धर्मनिर्विकल्पकानन्तरन्तद्विशिष्टवैशिष्टयबोधानुदयात्तत्र तद्धर्मः प्रकारकं ज्ञानं कारणम् । विशिष्टवैशिष्टयचोधश्च द्विविधः-विशिष्टप्रतियो- गिको वैशिष्टयबोधो विशिष्टानुयोगिको वैशिष्टयबोधश्च । यथा कारण- तावच्छेदकत्वमेव कारणादौ विशेषणत्वं यथा बा शक्त्यवच्छेदकत्वमे. व शक्ये विशेषणत्वं तथा प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोरवच्छेदकत्वमेव प्रतियोग्यनुयोगिनोविशेषणस्वमिति तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव तद्वि- ४वाद ·तत्र २६ वादवारिधी शिष्टप्रतियोगिकत्वम् , तद्वच्छिन्नानुयोगिताकत्वमेव च तद्विशिष्टानुयो. गिकत्वम् , न तु विशेषणविशेष्योभयपर्याप्त प्रतियोगिताकत्वं तद्विशिष्टप्र. तियोगिताकत्वम् तादृशोभयपर्याप्तानुयोगिताकत्वं तद्विशिष्टानुयोगिता कत्वम्, भूतलाद्यनुयोगिकदण्डादिविशिष्टपुरुषादिवैशिष्टयप्रतियोगिताया दण्डादिविशिष्टपुरुषादिनिष्ठकुण्डलादिवैशिष्टयानुयोगितायाश्च दण्डा. द्यवृत्तितया दण्डाद्यन्तर्भावेण तत्पर्याप्त्यसम्भवात् , तयोर्दण्डादिनिष्ठत्वे भूतल रुषादौ पुरुषकुण्डलादेरिव भूतलदण्डादौ दण्डकुण्डलादेविशि. टधीप्रमावप्रसङ्गात, तदभावासत्वप्रसङ्गाच्च । वैशिष्टयप्रति- योगित्वानुयोगित्वयोरवच्छेदकत्वे तद्वैशिष्टयसमयावच्छेदेन तद्वति सत्त्वं तन्त्र विभिन्नकालावच्छिन्नवृत्तिकयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावविरहा. त्, तद्वैशिष्टयप्रतियोगित्वानुयोगित्वयोश्च वैशिष्ठयस्वरूपानतिरिक्ततया तद्वैशिष्टयावच्छेदककालावच्छेदेनावर्त्तमानयोः तत्प्रतियोगित्वानुयोगि. त्वयोः समानकालावच्छिन्नत्वासम्भवेन तवच्छेदकत्वासम्भवात् । अतो यदा भूतले पुरुषवैशिष्टयन्तदन्यकाल एव च पुरुषे दण्डवैशिष्टयन्तदा न भूतले दण्डविशिष्ठपुरुषवैशिष्टयमपि तु दण्डोपलक्षिततद्वैशिष्टयमेव । एवं विभिन्नसमयावच्छेदेनैव पुरुषे दण्डकुण्डलयोवशिष्टयं तत्र न एकविशिष्टानुयोगिकमपरवैशिष्टयमपि त्वेकोपलक्षितानुयोगिकमेव । अत एव च पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्टयं गन्धप्रागभावकालीनघटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यत्रानुमिति वगाहते, अपि तु सामानाधिकर. एयमात्रं साध्यस्येत्युपाध्यायाः(१) । एवं तद्धर्मसामानाधिकरण्यस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्धर्मस्य वा वैशिष्टयप्रतियोगितावच्छेदक. त्वे वशिष्टयानुयोगिनस्तादृशसामानाधिकरण्यनिरूपकाधिकरणत्वं तन्त्र. म् , अतो गुणान्यत्वसामानाधिकरण्येन सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गु. णान्यत्वेन वा विशिष्टस्य सत्त्वादेर्गुणादौ न वैशिष्टयम् । नचैवं भूतलादिदेश- स्य पटादिसमयवृत्तित्वविशेषविशिष्टघटाद्यधिकरणत्वानुपपतिरेवेति वा- च्यम् । तत्सम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यादेस्तत्सम्बन्धप्रतियोगितावच्छे. दकत्वे (तत्सम्बन्धप्रतियोगितावच्छेदकप्रतियोगिकत्वे)(२)एव वा उक्तस्य नियामकत्वात्, कालिकसम्बन्धेन महाकालान्यवृत्तित्वविशिष्टघटादेस्तेन सम्बन्धेन वैशिष्टयं महाकाले नोपेयत एव । एवं च.महाकालो घटवान्काल. (१) वैशिष्ट्यस्य गन्धप्रागभाववान् घटो न गन्धवान् पृथ्वीत्वादित्यनुमिताववगा. हने सल्लिङ्गपरामर्षादिविभ्रमः स्यादिति तदसहमानास्तादृशानुमितेविशिष्टवैशिष्ट्याव. गाहित्वं नानुमन्यन्ते यज्ञपत्युपाध्यायाः इति मि० पु० पाठः । (२) (Oचिह्नान्तर्गतपाठो मि• पु नास्ति । रूप व्याव च्यं भ्युपगर चेत् । स कूटवस्वर । जातित्वे पत्तेन वेत्यत्र ·(८)विशिष्टवैशिष्टयबोधवादवाचिः । परिमाणादित्यादौ प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगियधिकरणाभा. वाप्रसिद्धिशङ्का दीधितिकृतां कथंचिदुपपादनीया । इत्थञ्च वैशिष्टयप्रतियो. गिताऽनुयोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानयोर्विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्ययहेतुस्वपर्यव. सानात् विशेषणतावच्छेदकविशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानन्तद्धतुरिति प्र. वादः, वैशिष्टयप्रतियोगित्वादेरेव विशेषणत्वादिपदार्थत्वात् । वैशिष्टयां. शे विशिष्टनिरूपितत्वविशिष्टानुयोगिकस्वावगाहिबुद्धावेव विशेषणतानुयो. गितावच्छेदकप्रकारकज्ञानं हेतुः न तु वास्तवविशिष्टनिरूपितविशिष्टा. नुयोगिकवैशिष्टयबुद्धौ, तेन दण्डादिप्रतियोगिकस्य तदनुयोगिकस्य च संयोगसमवायादिरूपवैशिष्टयस्य निखिलस्यैव दण्डस्वादिविशिष्टनि- रूपितत्वेऽपि दण्डत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरं विशेष्ये विशेषणं तत्रापि च विशेषणान्तरमितिरीत्या एकत्र द्वयमितिरीत्या च दण्डी पुरुषः दण्डो रूपवानित्यादिप्रत्ययस्य नानुपपत्तिः, न वा पीतः शङ्खो नास्तीत्यादिबु. द्धः शङ्खत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगितांशे पीतवाद्यवच्छिन्नत्वभ्रमात्मिकाया वास्तवपीतत्वादिविशिष्टनिरूपितवैशिष्टयानवगाहित्वेऽपि पीतत्वादिनि- विकल्पकानन्तरमापत्तिः । अथ सोन्दडोपाध्यायमते शशीयतया शृङ्गं नास्ति समवायितया वा. च्यत्वं नास्तीत्याद्याकारिकायाः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावबुद्धः शशीय. त्वसमवायित्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वरूपतधर्मविशिष्टनिरूपितत्वाव. गाहितया तत्तद्धर्मप्रकारेण शृङ्गवाच्यत्वादिरूपविशेषणशानं बिना तादृशबुद्ध्यनुदयप्रसङ्गः । न च शृङ्गं शशीयं वाच्यत्वं समवायोति भ्रमान- न्तरमेव तादृशबुद्ध्युपगमान्न दोष इति वाच्यम् । शृङ्गं न शशीयं वाच्य. स्वं न समवायीतिविशेषदर्शनदशायामपि तादृशपतीत्योरानुभविकत्वात्त. दपलापे सर्वत्रैव तदपलापसम्भवात् सोन्दडोपाध्यायमतस्यात्यन्तनियु. क्तिकत्वापत्तेः । तादृशविशेषदर्शनकालीनत बुद्धेः शृङ्गवाच्यत्वादौ शशीयत्वसमवायिस्वाद्यभावावगाहितास्वीकारे सर्वत्रैव तत्सम्भवेन सदोषतादवस्थ्यादिति चेत् । सत्यम् । उक्त एव दोषस्तन्मतपरित्यागे बीजम् । दीधितिकृतापि त. द्विशिष्टशानस्याभावधीहेतुत्वादिति मूलं विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशे- षणशानरूपकारणबाधप्रदर्शनपरतयव व्याख्यातम् । अस्य च दोषस्य ना घकाशः विशेषदर्शनदशायामाहार्यविशेषणतावच्छेदप्रकारकविशेषणक्षानस्य सम्भवात् तद्बलादेव ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतीतिः सम्भवतीति । ।न चानाहार्यमेव विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानं विशि. ध्यप्रत्ययहेतुर्गौरवात् । अत एव शङ्खो न पीत इत्यादिविशषदर्शनवतापि ·२८ वादवारिधी प्रतारकेण पीतः शङ्खोऽत्र नास्ति किन्तु द्वीपान्तरे इत्यादिवाक्यं प्रयुज्यते, नहि वाक्यार्थमजानानस्य वाक्यरचना सम्भवति, येन पीतः शङ्खो नास्तीत्याद्याकारकविशिष्टवैशिष्टयबोधमन्तरेणापि विशेषदर्शनवता ताद. शं वाक्यं प्रयोक्तव्यम् । यदि चानाहार्य एवं विशेषणतावच्छेदकप्रकारका बोधो विशिष्टवैशिष्टयप्रत्ययहेतुः, अन्यथा दण्डो रक्त इत्याद्याकार काहार्य- निश्चयानन्तरं रक्तारक्तदण्डो नास्तीत्याद्याकारस्य विशेषणतावच्छेदकांशे संशयात्मकस्यापि विशिष्टवैशिष्टयबोधस्यापत्तेः, विशिष्टवाक्यार्थबोधमः न्तरेणापि तत्प्रकारकतद्विशेष्यकज्ञानत्वादिना वाक्यार्थज्ञानेन परकीय ताद्शज्ञानेच्छया वाक्यप्रयोगः सम्भवतीति न प्रतारकस्य पीतः शङ्खो ना. स्तीत्यादिप्रतीतेरावश्यकतेति मन्यते, तदापि न क्षतिः वैशिष्टयप्रतियोगि- तांशे विशेषणतावच्छेदकविशेषितमवच्छिन्नत्वं यत्र संसर्गघटकतया भास. ते तत्रैव विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यापेक्षिततया स्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकानुयोगित्वसम्बन्धेनाभावांशे शशीयत्वादिप्रकारकस्य शशीयतया शृङ्गं नास्तीत्याकारकव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रत्यय स्योक्तविशेषदर्शनदशायां निष्प्रत्यूहत्वात् । दण्डी चैत्रः घटो नास्तीत्या. धाकारकविशिष्टवैशिष्टयबोधे तु दण्डस्वघटत्वाद्यवच्छित्रप्रतियोगिताकस्व. विशिष्ट एव संयोगानुयोगित्वादिः संबन्ध इति तत्र दण्डत्वघटत्वादिज्ञाना- पेक्षा। यदि च तत्रापि शुद्ध एव संयोगानुयोगित्वप्रतियोगित्वादिश्चैत्राभा- पादौ दण्डघटादेस्संसर्गः, दण्डत्वघटत्वादेस्तु स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक संयोगतथाविधानुयोगित्वादिकं तथा, तदा स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक स्वविशिष्टसंसर्गावच्छिन्ना या विशेषणपारतन्व्येण विशेष्यनिरूपिततद्धर्मप्र. कारता तच्छालिबुद्धावेव विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य कारणता कल्पनीया । शशीयतया शृङ्गं नास्तीत्यादौ चाभावांशे तादृशसम्बन्धेन शशीयत्वादः स्वातन्त्र्येणव प्रकारता न तु विशेषणीभूतङ्गादिपारतन्त्र्ये. ण तस्य शृङ्गादावविशेषणत्वात् , तन्निरूपितप्रकारतावच्छिन्नप्रका. रताया एव तत्पारतन्त्र्येण प्रकारतापदार्थत्वादित्युद्धारप्रकारमाकल्प्या. भावप्रत्यये प्रतियोगिविशेषणतापन्नस्यैव धर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदक तया भानमनुभवसिद्धमित्युक्तया प्रतियोग्यवृतिश्च धर्मो न प्रतियोगि- तावच्छेदक इत्यनेन प्रतियोग्यवृत्तिधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्व निराकृतम् । अथैवमपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्यैव प्रतियोगिनो व्यधिकरणध , विच्छिन्नाभावप्रतीत्या विषयीकरणे उक्तकारणबाधरूपबाधकस्य(१) जा. t) उक्तकारणबाधस्येति मि० पु० पाठः । . । वा व्या व्यं भ्युपगर चेत् । कूटवत्वा भावकूटव जातित्वेच पत्तेन वेत्यत्र - ई जो न के ·(५)विशिष्टवैशिष्टयबोधवादचिः । २९ L गरूकतया 'अथावगाहत' इत्याशङ्काया अनुत्थितिरिति वाच्यम् । भ्रमा. त्मकविशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानादेव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव- प्रतीतिरुत्पत्स्यते, विशेषदर्शनकालीनं शशीयतया शृङ्गनास्तीत्याकारक ज्ञानं शृङ्गादौ शशीयत्वाभावविषयकमेव यत्रबाधकं तत्रैव प्रतीतेरन्यवि- षयकता न तु बाधकविरहस्थलेऽपि, अन्यथा यत्र यत्किञ्चिदवयवनाशा- महाघटनाशो नैयायिकादिसम्मतः तत्रत्यायाःस एवायचट इत्यादिप्रत्यभिः ज्ञायाःतजातीयत्वावलम्बनत्वमावश्यकमिति सर्वत्रैव तदवलम्बनतास. म्भवात् भेदावगाहिन्याः प्रत्यभिज्ञाया असिध्या स्थैर्य मात्रोच्छेदप्रसङ्गादि- त्याशयेन तादृशशङ्कासम्भवात् । अथ यदि वैशिष्टयांशे तद्धर्मावच्छिन्नप्रति. योगिकत्वावगाहिन्येव बोधे तद्धर्मप्रकारकबोधो हेतुस्तदा घटत्वादिनि. विकल्पकानन्तरङ्घटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियागिकत्वानवगाही घटो नास्तीत्या- कारकाभावप्रत्ययः कथं नोत्पद्यते ? स्वमतेऽभावबुद्धौ प्रतियोगितावच्छे दकप्रकारकप्रतियोगिशानस्य पृथक्कारणताविरहादिति चेन्न । तद्धर्म- विशिष्टनिरूपितत्वेन वैशिष्टयानवगाहिनस्तद्धर्मविशेषितप्रतियोगिप्रकार- काभावमानस्य क्वचिदप्यनभ्युपगमेनापाद्याप्रसिधेः । एतेन घटत्वाव. च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावे द्रव्यस्वादिविशिष्टवैशिष्टयस्यासत्त्वेऽपि केवलं विशेष्ये विशेषणभित्यादिरीत्या द्रव्यत्वादिविशेषितघटत्वादिप्रकारकताद- शाभावज्ञानापत्तेर्दुर्यितया घटादिशन्ये द्रव्यान्तरवत्यपि द्रव्यं नास्ती. ल्याकारकप्रत्ययापत्तिरित्यपि परास्तम् । अथ सोन्द्डोपाध्यायमते पटत्वेन घटो नास्तोत्यादिव्यधिकरणधर्मा- वच्छिन्नाभावबुधैर्घटत्वविशिष्टवैशिष्टयानवगाहितया घटत्वादिप्रकार. कज्ञानजन्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया घटत्वादिनिर्विकल्पकोत्तरन्तादृश- बुद्ध्यापत्तिः। अत्र केचित् । पटत्वादिना घटात्यन्ताभावस्य प्रतियोगि- ताया व्यधिकरणतया पटत्वादेरिव समानोधिकरणतया घटत्वादेर- प्यवच्छेदकरवं स्वीक्रियते अतस्तादृशवुद्धेर्घटत्वादिविशिष्टवैशिष्टयाव- गाहिस्वमक्षतमेव घटत्वावच्छिन्नत्वेनैव तत्र प्रतियोगिताभानोपगमादिति मातिप्रसङ्गः। प्रतियोगितावच्छेदकत्वञ्चोभयत्र व्यासज्यवृत्ति, अतः प्रति- योगितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्नवति न तादृशाभावासत्त्वप्रसङ्गः प्रतियो- तावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणसमुदायावच्छिन्नेनैव सममभावस्य विरो. धादन्यथा महानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य वह्नित्वाद्यवच्छिन्नाधि. करणपर्वतादावसत्त्वप्रसङ्गात् । एतेन समानाधिकरणतया घटत्वादे- स्तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे घटत्वादिना घटादिमत्त्वोपलम्भस्य ।

·३० वादवारिधी । तादृशाभावबुद्धिविरोधित्वप्रसङ्ग इत्यपि परास्तम् । प्रतियोगितावच्छे- दकतापर्याप्तयधिरणसमुदायप्रकारेण प्रतियोगिमत्वोपलम्भस्यैवाभाव. बुद्धिप्रतिबन्धकत्वात् , अन्यथा शुद्धवह्नित्वादिप्रकारेण वह्नयादिप्रकार- कोपलम्भस्यापि महानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्नाभावधीविरोधितापत्तेः । विरोधी च शशीयतया शृङ्गन्नास्तीत्यादिव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव- बुद्धेः शशीयत्वशृङ्गत्वादिसमुदायप्रकारकशशङ्गवानयमित्याद्याका. रको भ्रमात्मकप्रतियोग्युपलम्भ एव, तस्य च प्रतिबध्यतावच्छेदकन्न वास्तवशशीयत्वगत्वादिपर्याप्तावच्छेदकताप्रतियोगिताकाभावविशिष्टबु. द्विस्वं शृङ्गत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताया शशीयत्वाद्यवच्छिन्नत्वभ्रमात्मक. शशशृङ्गन्नास्तीतिप्रत्ययासङ्ग्रहात् , किन्तु प्रतियोगिस्वांश शशीयत्वा- वच्छिन्नत्वङ्गत्वावच्छिन्नत्वाद्यवगाह्यभावविशिष्टबुद्धित्वमेव, एवं च सर्ववादिसिद्धप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावेनैवोपपत्तिः । अथ शृङ्गत्वेन शृङ्गोपलम्भस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकं यदि प्रतियोगितांशे शृङ्गत्वाद्यवच्छिन्नत्वावगाह्येतादृशबुद्धित्वन्तदा शृङ्गवानयमितिज्ञानस्य श- शीयतया शृङ्गं नास्तीतिबुद्धिविरोधित्वन्दुरिमेव, यदि च शृङ्गत्वान्यध. विच्छिन्नत्वानवगाहिबुद्धित्वं तदा गन्नास्ति शशीयन्नास्तीति समूहा. लम्बनबुद्धौ तदविरोधित्वप्रसङ्ग इति चेन्न । शृङ्गत्वाद्यवच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छे. दकताभिन्ना याऽवच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकता तदनिरूपकप्रतियोगितानिष्ठ सांसर्गिकविषयतायाः प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोपगमेनानुपपत्त्यभावात् उत्त- समूहालम्बनशानीयशृङ्गत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगितानिष्ठसंसर्गतायाः शशी- यत्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिष्ठसंसर्गतातो भिन्नतया शशीयस्वावच्छिन्न- प्रतियोगितासंसर्गकतादृशज्ञानसङ्ग्रहात् । न च शशीयतया शृङ्गं ना. स्तोत्यादौ शशीयत्वप्रकारतानिरूपितदर्शितपरम्परासंसर्गनिष्ठसंसर्ग- तान्तःपातिनी या प्रतियोगित्वीयसंसर्गतातोऽन्यैव शृङ्गप्रकारतानिरूपि- तसंसर्गतान्तःपातिनी प्रतियोगित्वीयसंसर्गता, सा च शशीयत्वावच्छि. नत्वेनानवच्छिन्नैवेति कथं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावबुद्धः शुद्धशृङ्ग स्वेन शृङ्गोपलम्भाप्रतिबध्यतेति वाच्यम् । तादृशबुद्धौ शृङ्गप्रकारतानि- रूपितसंसर्गतान्तःपातिप्रतियोगित्वीयसंसर्गतायाः शशीयत्वप्रकारता. निरूपितावच्छिन्नत्वीयसंसर्गताख्यविषयतानिरूपितत्वस्वीकारात्तस्या. उपदर्शितपरम्परासम्बन्धेनाभावांशे शशीयत्वादिप्रकारतानिर्वाहेण प्रति- योगित्वादिसंसर्गताभेदे मानाभावात् । एवं च शुद्धमणित्वावच्छिन्नाभा- वस्यैव दाहादिहेतुतया मण्यादिसमवधानकाले व्यधिकरणधर्मावच्छि- मतदभावबलाहाहाद्यापत्तिरपि परास्तेति वदन्ति । वा भ्युपगर चेत् । कूटवश्व भावकूटव जातित्वेच पत्तेः।न वेत्यत्र विति ·(५)विशिष्टवैशिष्टयबोधवादवांचिः। यत्तु-तद्धर्मप्रकारतानिरूपितविशेष्यतापनदण्डादिनिष्ठप्रकारताशा- लित्वरूपतद्विशिष्टप्रकारकत्वावच्छिन्नबुद्धावेव तद्धर्मप्रकारकज्ञानं हेतुः, (न तु) तवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टसंसर्गकत्वमपि कार्य- तावच्छेदककोटौ निवेश्यते, दण्डत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरञ्च दण्ड इत्या. धाकारकं शानम्प्रथमत उपेयते, विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्यापि दण्डी. स्याकारकं ज्ञानन्तदनन्तरमेव क्षणैकापलापे क्षतिविरहात् , तादृशविशेष्य- तापन्ननिष्ठप्रकारताशालिवन्तु तादृशविशेष्यतयाऽवच्छिन्नाऽभिन्ना वा या प्रकारता तच्छालित्वमतो दण्डत्वनिर्विकल्पकद्रव्यत्वादिप्रकारकज्ञानान- न्तरोत्पन्नद्रव्यवान्दण्डश्चेत्याकारकतादृशविशेष्यतासमानाधिकरणप्रका. रताशालिसमूहालम्बने न व्यभिचार इति । तचुच्छम् । घटमान- येतिवाक्यात्कर्मत्ववटीयमित्याकारकावान्तरवाक्यार्थज्ञानं विनापि विश. कलितघटकर्मत्वादिसकलपदार्थविषयकसमूहालम्बनोपस्थितिबलाद्वि. शेष्ये विशेषणमितिरीत्या घटादिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छिन्नकर्म: त्वादिप्रकारताशालिशाब्दबोधस्य सर्ववादिसिद्ध स्यानुपपत्तेः । नच तत्र कर्मत्वादिप्रकारताया घटावादिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानवच्छिन्नत्वे कर्मत्ववटीयमानयनं सकर्मकमित्यादिसमूहालम्बनानां तादृशवैचित्र्यानु- पपत्तिनहि विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या बोधस्समूहालम्बनादविलक्षण ए. वेति वाच्यम्(१) । तथासति तादृशबोधेनैकवाक्यतानुपपत्तेः व्याप्तिघट- कपदार्थानां विशकलितसमूहालम्बनोपस्थितिमूलकात् विशेष्ये विशेषण- मितिरीत्या परामर्शदनुमित्युत्पत्तोर्मश्रादिसंमताया अनुपपत्तेः । एव. न्दीधितिकृतां तादृशरीत्या जायमानायाः काञ्चनमयवह्निमान्पर्वत इत्ये- तादृशानुमितेः काञ्चनमयत्वावच्छिन्नवह्नयभावनिश्चयप्रतिबध्याया वि. शिष्टवह्रिसिद्धयनपेक्षत्वाभिधानासङ्गतिः । परे तु तद्धर्मविशिष्टप्रकारकबुद्धावेव तद्धर्मप्रकारकशानं हेतुः । तद्धि- शिष्ट कारकत्वञ्च तदवच्छिन्नप्रकारकमेव न तु तवच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वविशिष्टसंसर्गकत्वमपि कार्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यते तद्विशिष्ट- निरूपितवैशिष्ट्यावगाहिज्ञाने तद्धर्मस्य प्रकारतावच्छेदकतानियमात् वत्र नियमतस्तद्धर्मप्रकारकज्ञानापेक्षया पटत्वेन घटो नास्तीत्यादिबुद्धेर्घट- स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वानवगाहित्वेऽपि घटत्वावच्छिन्नप्रकारताशा- लित्वेन घटत्वादिप्रकारकज्ञानजन्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वमक्षतमेवेति नो- कातिप्रसङ्गः । यथा विशेष्यांशे प्रकारस्वमेव न विशेष्यतावच्छेदकत्व- म् , तथासति भूतलचटवदित्यादौ घटादेः स्वस्य च भूतलत्वादिधर्मि: (१) नच वात्र्यमिति मि० नास्ति पुस्तके ।

·वादवारिधी तावच्छेदकत्वापत्तेः, किन्तु विषयताविशेष एव, स च प्रकारताविशेषः प्रकारताभिन्नो वेत्यन्यदेतत् । तथा प्रकारतावच्छेदकत्वमपि विषय ताविशेष एव नतु प्रकारांशे प्रकारत्वमेव तत् । एवं च दण्डत्वादिनिर्वि- कल्पकानन्तरं विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या जायमानस्य दण्डीत्याकारक- शानस्थ दण्डत्वादौ प्रकारतावच्छेदकताख्यविषयताविशेषस्थानभ्युपगमा- त् न तदनुपपत्तिः। घटत्वादिनिष्ठतादृशविलणक्षविषयतारहितस्य घटो नास्तीत्याकारकाभावप्रत्ययस्य क्वचिदप्यनभ्युपगमात् न घटत्वादिनिर्वि कल्पकानन्तरन्तदापत्तिः, अत एवावच्छेदकताया अव्यासज्यवृतित्वमते -महानसीयवह्निर्नास्तीत्याद्याकारकाभावप्रत्ययस्य महानसीयत्ववह्नित्वा- धवच्छिन्नप्रतियोगिकत्वावगाहित्वं न सम्भवति, महानसीयस्वादेर्वह्नित्वा. दिनिष्ठायाम्प्रतियोगितावच्छेदकतायामेव सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या:- वच्छेदकत्वोपगमात्, तथाच तस्य महानसीयत्वादिविशिष्टवैशिष्टयावगा. हितया वह्नयादौ महानसीयत्वादिप्रकारकशानशुन्यकाले आपत्तिः । न च वह्नित्वविशिष्टमहानसीयत्वादेरपि महानसीयवहयाद्यभावप्रतियोगितायां विनिगमनाविरहादवच्छेदकतया अवच्छेदकताया अव्यासज्यवृत्तित्वेऽपि कथितप्रत्ययस्य महानसीयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावगाहित्वं सम्भ. वतीति वाच्यम् । अवच्छेदकताया अव्यासज्यवृत्तित्वे विनिगमना. विरहेणोभयस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि अवच्छेदकताभेदेन प्रति. योगिताभेदादेकस्याः प्रतियोगिताया उभयधर्मावच्छिन्नत्वभानासम्भवात् तादृशाभावबुद्धेर्वह्नित्वमहानसीयत्वोभयावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिष्ठ- संसर्गताकत्वघटितवह्नित्वधर्मितावच्छेदककमहानसीयत्वप्रकारकज्ञानज. न्यतावच्छेदकाक्रान्तताया घटयितुमशक्यत्वात् । न च वह्नित्वावच्छिन्न- त्वविशिष्टप्रतियोगितासंसर्गकत्वे सति महानसीयत्वावच्छिन्नत्वविशिष्ट- -प्रतियोगितासंसर्गकत्वस्य तादृशज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वोपगमात् महान- सीयवह्निर्नास्तीत्यादौ च तादृशधर्माभ्याम्प्रत्येकमवच्छिन्नस्य प्रतियोगि- ताद्वयस्यव(१) संसर्गतोपगमेन नायं दोष इति वाच्यम् । तादृशधर्मस्य जन्यतावच्छेदकत्वे महानसीयो नास्ति वह्निर्नास्तीति समूहालम्बनबुद्धौ तथाविधज्ञानस्य व्यभिचारात् । वार्यतां वा तत्र कथंचिद्व्यभिचारः, तथापि सुरभिजलं नास्तीत्यादावगतिरेव, तत्र जलत्वावच्छिन्नस्य सौ. रभादेः परम्परासंबन्धेनैवावच्छेदकताया वक्तव्यतया सौरभविशिष्टजल. स्वादेः साक्षात्सम्बन्धेनावच्छेदकत्वे लाघवस्यैव विनिगमकत्वात् , सौ. रभादेः प्रतियोगितानवच्छदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावगाहि. (१) तादृशप्रत्येकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्येति मि० पु० पाठः । व्या च्यं भ्युपगा चेत् । कूटववा भावकूटव जातित्वे च पत्तेन त्यत्र विनि ·(५)विशिष्टवौशिष्टयबाधवादवाचिः। त्वासंभवात् इत्यनुपपत्तिरपि समाहिता । उक्तप्रतीतेर्महानसोयत्वा. वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावगाहनेऽपि महानसीयत्वादेः प्रकारतावच्छे. दकतया तत्प्रकारकज्ञानसापेक्षत्वात् । अथ तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वानवगाहिन्यभावप्रत्यये तद्धर्मस्य प्रतियोगिनिष्ठप्रकारताया अवच्छेदकत्वोपगमे वह्वयादिसामान्याभावबोधे- ऽपि महानसीयत्वादि प्रकारतया भासतामिति चेत् । इष्टमेवैतत्सोन्दडोपा- ध्यायमतानुयायिना, तन्मते प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारेणैव प्रतियोगिनो भानमिात नियमस्यासिद्धः अथैवम्महानसीयवह्नयभावप्रत्ययस्य वह्नया. घंशे उपलक्षणविधया महानसीयत्वावगाहिनो वह्नयादिसामान्याभाव. प्रत्ययस्य चाविलक्षणतया महानसीयत्वाद्यविषयकवह्निमानयमित्यादि- बुद्धौ तयोर्धर्मयोरेव प्रतिबन्धकत्वमप्रतिबन्धकत्वं वा स्यात् ,नतु प्रथम- स्यातथात्वं द्वितीयस्य च तथात्वमिति चेत् अनुयुज्यते, तदाऽऽकर्णयता: मवधानपरेण-महानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्नाभावबुद्धाववच्छेदकताया अव्यासज्यवृतित्वकल्पे महानसीयत्वावच्छिन्नत्वविशेषितावच्छेदकता. निरूपकत्वं प्रतियोगितांशे भासते वह्निसामान्याभावबोधे व महा- नसीयत्वाद्यवच्छिन्नत्वं नावच्छेदकतायाम्भासते इति विशेषः । न च प्रतियोगितावच्छेदकांशे विशेषणतापन्नस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकता. वच्छेदकत्वम्भासत इति नियमः, यथा दण्डीनास्तीत्यादौ दण्डत्वादेः, इत्थञ्च महानसीयवह्निर्नास्तीत्यादौ वह्नित्वांशेऽविशेषणस्य महानसीय- त्वादेः कयन्तथा भानमिति वाच्यम् । सोन्दडमते समवायितया वाच्य स्ववान्नेत्यादिभेदप्रत्यये प्रतियोगितावच्छेदकांशेऽविशेषणस्यापि समवा- यित्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वभानेन तादृनियमस्या- सिद्धा अन्यमते आश्रयतासम्बन्धेनावच्छेदकतावच्छेदकत्वस्य भान एव तथा नियमो न तु सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नस्य तस्य भाने । तादृशावच्छेदकतावच्छेदकत्वमवच्छेदकविशिष्टे विशेषणतापन्न एव भा. सते इति नियमः, अतो वह्निर्नास्तीत्याद्यांकारकप्रतीतौ महानसीयत्ववि- शिष्टवह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वक भासते इति न पर्वतादौ वह्निर्ना स्तीत्याकारकप्रतीत्यापत्तिः। एवं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपग- तृमते प्रतियोगितावच्छेदकधर्मप्रकारेणैव प्रतियोगिभाननियमेऽपि साक्षा स्परम्परासाधारणप्रतियोगितानिरूपितमवच्छेदकत्वमेव विवक्षितन्तचा- वच्छेदकतावच्छेदकसाधारणमिति न दोषः । एवं घटो भविष्यति घटो नष्ट इत्याकारकप्रागभावध्वंसप्रतीतो घदत्वादेरतिप्रसक्ततया ध्वंसप्राग- ५ वाद ।

·बादवारिधी भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेनोपलक्षणतयैव प्रतियोग्यंशे भानात् तद्वि- शिष्टवैशिष्टयानवगाहितया घटत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरन्तदापत्तिरित्य. स्यापि ईदृशप्रकारानुसरणमन्तराऽशक्यवारणमेव । एवमनुयोगिताव- च्छेदकप्रकारकज्ञानस्यापि तद्धर्मनिष्ठधर्मितावच्छेदकताकबुद्धावेव हेतुता न तु तद्धर्मविशिष्टानुयोगिकत्वावच्छिन्नसंसर्गताकत्वमपि कार्यतावच्छे- दककोटौ निवेशनीयं गौरवात् तद्विशिष्टानुयोगिकत्वावच्छिन्नसंसर्ग: कबुद्धौ तद्धर्मस्य धर्मितावच्छेदकत्वनियमादेव तादृशबुद्धौ नियम- तस्तद्धर्मप्रकारज्ञानापेक्षोपपत्तिः। दण्डादिविषयकनिर्विकल्पकानन्तर. न्दण्डोत्याकारकज्ञानोत्पत्ताविव क्षणैकव्याजेन एकत्र द्वयमिति रीत्यापि दण्डकुण्डलायुभयप्रकारकदण्डादिमितावच्छेदककज्ञानमुत्पद्यते। द. एडी कुण्डलीत्यादिवाक्याच्चैत्रत्वावच्छिन्नविशेष्यकदण्डसम्बन्धादिप्रका. रकावान्तरवाक्यार्थज्ञानरहितस्य पुंसः खले कपोतन्यायेन जायमाना- यामन्वयबुद्धौ दण्डसम्बन्धादेर्न कुण्डलसम्बन्धादिधर्मितावच्छेदकत्व- मुपगम्यते, अपि तु चैत्रत्वादावेव तदुभयर्मितावच्छेदकत्वम् , चैत्रत्वादेः पदार्थतावच्छेदकतया तत्प्रकारकपदार्थोपस्थितेः खले कपोत. न्यायेनापि शाब्दबोधस्य प्राक्सत्त्वनियमात्तावतैवान्वयबोधस्य सर्मि- तावच्छेदकत्वनियमोपपत्तेः । एवञ्च संशये धर्मितावच्छेदकप्रकारकशा- मस्यापि स्वतन्त्रहेतुताकल्पनेनापि लाघवम् , अन्यथा गन्धप्रागभाववान् गन्धवान् न वा गोसदृशो गवयपदवाच्यो नवा द्रव्यावृत्तिगंगनवृत्तिनवे. त्याकारकसंशयेषु गन्धप्रागभावगोसादृश्यद्रव्यावृत्तित्वाद्युपलक्षिते धर्मिणि कोटिवैशिष्टयावगाहिषु विशिष्टानुयोगिकवैशिष्टयानवगाहितयाऽनुयोगि- तावच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तेषु तत्तद्धर्मितावच्छेदक. शानानां स्वातन्त्र्येण हेतुताकल्पनस्यावश्यकतापत्तः।एवं विशेष्यताप्रका- रते विषयतात्वेनानुगमय्य तद्धर्मवृत्तिविषयतावच्छेदकताकवुद्धित्वमेव तद्धर्मप्रकारकज्ञानजन्यतावच्छेदकमङ्गीकार्यमित्येकैव विशेषणताऽनुयोगि. तावच्छेदकप्रकारकज्ञानयोविविधविशिष्टवैशिष्टयबोधहेतुता इत्यपि लाघ. वम् । तद्धर्मप्रकारकज्ञानशुन्यकालीनतद्धर्मविशिष्टसंगगंकबुद्धौ तद्धर्म- स्य सांसर्गिकविषयतानिरूपितविषयताविशेषात्मकमवच्छेकस्वन्न स्वी- क्रियते दण्उत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरञ्जायमानायान्दण्डीत्यादिबुद्धौ द. ण्डत्वादेः प्रकारतावच्छेदकतात्मकविषयताविशेषवत्, एवञ्च प्रतियोग्यशे प्रकारतापन्नस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे. ऽपि न क्षतिः इत्यभिसन्धायैव दीधितिकारः चक्रवर्तिलक्षणे व्यधिकर- रणधर्मावच्छिन्नसाध्यसामान्याभावमुपेक्ष्य हृदुत्ववह्नित्वाम्यां वहिर्नास्ती. व्याद च्यं भ्युपग चेत् । कूटवत्वा भावकूटव जातित्वे तिन न्यत्र विनि ·(८)विशिष्टवैशिष्टयबोधवादवाचिः। त्यादिप्रत्ययविषयाभावमवच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशनप्रयोजनप्रदर्शनाया. नुसृतवानित्याहुः । अन्ये तु विशिष्टपर्याप्तप्रकारताकत्वं विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञा. नजन्यतावच्छेदकम् , दण्डत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरोत्पन्नस्य दण्डीत्याका. रकज्ञानस्य पुरुषादिविशेष्यतानिरूपितप्रकारता शुद्धदण्डित्वादावेव प. प्तिान तु दण्डस्वादिरूपविशेषणान्तर्भावेन (तत्पर्याप्तिः)। अभावबु. द्धौ प्रतियोगिनिष्ठरकारतायास्तद्विशेषणीभूतधर्मान्तर्भावेन पर्याप्तिनियमात् घटत्वेन घटो नास्ति घटो भविष्यति घटो नष्ट इत्यादिबुद्धेर्घटत्वादिवि- शिष्टनिरूपितत्वावच्छिन्नसंसर्गानवगाहित्वेऽपि न घटत्वादिनिर्विकल्पका- नन्तरमापत्तिः। अथ पुरुषादिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताया दण्डत्वा धन्तर्भावेण पर्याप्तौ न कथन्दण्डी पुरुष इत्यादिबुद्धः पुरुषाद्यशे दण्डवा- दिप्रकारकतया भ्रमत्वापत्तिः, न वा पुरुषो न दण्ड इत्याकारकज्ञानप्रति. बध्यत्वम् । तदभाववतीतरविशेषणतानापन्नतद्धर्मप्रकारकत्वस्य भ्रमत्व. रूपत्वे धमिणि इतरविशेषणतानापन्नतद्धर्मप्रकारकत्वस्य तद्विरोधिज्ञान- प्रतिबध्यतावच्छेदकरवे चाभावांशे स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धे. न प्रतियोगिरूपविशेष्यपारतन्त्र्येण प्रमेयत्वप्रकारिकायाः प्रमेयं नास्ती. त्यादिबुद्धर्भमत्वानुपपपत्तिः तदंशे तादृशसम्बन्धेन प्रमेयत्वादेर्बाधग्रहे ऽपि तादृशबुद्ध्यापत्तिश्चेति चेन्न । तन्मात्रपर्याप्त प्रकारतायास्तत्र तत्र निवेशेनैवोपपत्तः इतरविशिष्टतद्धर्मवैशिष्टयावगाहिबुद्धौ श्रव्यासज्यवृत्ते. रपि प्रकारतायास्तद्धर्म स्वीकारेणैव तस्याः तद्धर्माभावनिश्चयप्रतिबध्य- स्वनिर्वाहस्तादृशी च प्रकारता निर्विकल्पकानन्तरजातबुद्धावेव तृप्ता । यदि च केवलं विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या बुद्धविषयता न विशिष्टवैशि ष्टयधीत्व(१)व्यापिका, तदा तद्धर्मविशेष्यतापन्नवृत्तितदीयप्रकारतैव तत्र तत्र निवेश्यते । तत्र तन्निरूपितविशेष्यताभिन्नत्वन्तन्निरूपितविशेष्यतान- वच्छिन्नत्वं वा वृत्त्यन्तार्थः । दण्डी पुरुष इत्यादिविशिष्टवैशिष्टयबोधीयद- राडत्वादिविशिष्टपर्याप्तप्रकारता दण्डत्वादिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतारू- पा तदवच्छिन्नैव वा । अत एव विशिष्टघटकतद्विशेष्यविशेषणसम्बन्धा- नां विशेषणविशेष्यभावे वैपरीत्येऽप्यविलक्षणतया तत्तद्वैपरीत्ये विशिष्टन- कारताया बैलक्षण्यानुपपत्तिरित्यपि समाहितम् । उक्तदिशाऽवान्तरविशे- म्यविशेषणभाववैलक्षण्यस्य विशिष्टपर्याप्तविषयतावैलक्षण्यनिर्वाहकत्वा. मोक्तातिप्रसङ्गः । एतेनाभावबुद्धेः प्रतियोगिकोटौ विशेष्ये विशेषणमि. तिरीत्या विषयवस्थाप्रामाणिकत्वेऽपि कस्याश्चित्तस्थाः प्रतियोगिवैशि- (१) विषयतात्वव्यापिकेति मि० पु० पाठः ।

·वादवारिधी ष्टयांशे भ्रमत्वमुपपद्यते । तत्तद्विशेषणतावच्छेकप्रकारकज्ञानस्यापि त- धर्मवृत्तिः सती तद्धर्मप्रकारतानिरूपितविशेष्यतापन्नवृत्तिर्या प्रकारतात. च्छालिबुद्धित्वमेव जन्यतावच्छेदकमतो लोहितवह्निमानित्यादौ लौहित्य- विशिष्टवह्वेरप्रसिद्धावपि न क्षतिः । न वा इतर विशिष्टतद्धर्मवैशिष्टयबुद्धौ तद्धर्मप्रकारकधियो व्यभिचार इति वदन्ति । इमौ च द्वावेव पन्थानौ 'विशेषणावच्छिन्नविशेष्यविशेषणयोासज्य- वृत्तिर्वा व्याप्तिविशिष्टव्याप्तयर्थः' इत्यभिहितवतो मणिकार(१)स्य 'यावद्वि- शेषाभावाधिकरणवृत्तिस्वरूपविशेषणान्तर्भावेन सामान्यधर्मावच्छिन्नप्र. तियोगिताकत्वस्य पर्याप्तिस्तादृशाधिकरणावृत्तित्वन्तवच्छेदकं वेति' वदतो दीधितिका(२)रस्याप्यभ्युपगमाभावेन सिद्धान्तविरोधमावहतः । अनयोरुपादेयानुपादेयताप्रयोजकविशेषः स्फुट एवेति स्वयमूहनीयम् । अथ विशिष्टनिरूपितविलक्षणसंसर्गानवगाहिज्ञाने केवलं विशेष्ये वि- शेषणमितिहीत्या विषयतातो विलक्षणायां विशिष्टवैशिट्यविषयताया म्मानाभावः। विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यतावच्छेदकस्योपदर्शि. ताभावधीसाधारण्यानुरोधेन तत्सिद्धिरिति तु नाशङ्कनीयम्, तस्य तत्- साधारण्यविरहेऽपि अभावबुद्धौ प्रतियोगिविशेषणीभूतधर्मप्रकारकधि. यः स्वतन्त्र हेतुतथा तद्धर्मादिविषय निर्विकल्पकानन्तरन्तद्धर्मविशेषित. प्रतियोगिकनाशाादप्रत्यक्षस्य वारणसम्भवात् , लाघवेन विलक्षणविष. यतासिधेः सिद्धान्तविरुद्धत्वात् ज्ञानाकारावैलक्षण्ये वैलक्षण्यस्य स- विवादत्वादिति चेन्न । यतो विशिष्टनिरूपितविलक्षणसंलवच्छिन्नप्र. कारता शुद्धसंयोगादिसंसर्गावच्छिन्नप्रकारतातोऽतिरिक्तेत्यत्र सर्वेषाम- विवादः । घटो नष्टः घटत्वेन पटो नास्तीत्यभावबुद्धरपि अनुयोगिता- विशेषसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताया विशष्यांशे निर्विकल्पकान्तरं जाय मानघटवद्भूतलमित्यादिज्ञानीयघटादिप्रकारतोऽतिरिक्तत्वं सर्ववादि- सम्मतत्वात् । अभावबुद्धौ प्रतियोगिविशेषणधर्मप्रकारकधियः स्वा. तंत्र्येण हेतुताऽकल्पनाप्रयुक्तलाघवानुरोधेन तादृशप्रकारताया विशेषणा. न्तर्भावेन पर्याप्तिः तवच्छिन्नत्वं वा कल्प्यते न त्वतिरिक्तविषयतेति। वि. शिष्टसंसर्गकबाधादिकालीनघटत्वादिप्रकारकज्ञानोत्तरजायमानतद्विशि. ष्टप्रतियोगिकत्वानवच्छिन्नवैशिष्टयावगाहिभूतलं घटवदित्यादिशाने च या घटादिप्रकारता तत्र तादशवैलक्षण्यं नास्माभिरुपगम्यते येन घटादि- निर्विकल्पकानतरं जायमानज्ञानीयतथाविधविषयतातोऽतिरिक्तविषयता (१) इत्यभिहितवन्तं मणिकारं । (२) वदन्तं दीधिकारमप्यनुसरत इति न सिद्धान्त विरोध मावहतः इति का० पु० पाठः। . व्या भ्युपगा चेत् । कूदवच्या भावकूटव तातित्वे rotati ।

·(५)विशिष्टवैशिष्यवोधवादवीचिः । तत्रापद्यत । अथ तद्धर्मप्रकारतानिरूपितविशेष्यतापनप्रकारताकबुद्धित्व. मेव तद्धर्मप्रकार कधीजन्यतावच्छेदकमस्तु किं वैलक्षण्यकल्पनया, सर्वत्र घटवदित्याकारकज्ञानं घट इत्याकारकमानपूर्वकमेवास्तु एकपदार्थविशे- प्यकापरपदार्थप्रकारकशाब्दबोधोऽपि सर्वत्रावान्तरवाक्यार्थज्ञानपूर्वक एवास्ताम् , अस्तु प्रत्यक्षत्वमेव तजन्यतावच्छेदकम् , एवं च महानसी. यत्वादिविशिष्टबुद्धेः प्रागनुपस्थितावपि लाघवोपनीतमहानसीयत्ववि- शेषितवह्निविशेष्यकानुमित्युत्पादेऽपि न क्षतिरिति चेन्न । घटवदित्याका- रकविशिष्टवैशिध्यानवगाहिज्ञानपूर्व सर्वत्र घट इत्याकारकज्ञानव्यक्तीना. मनन्तानाङ्कल्पनापेक्षयोकवैलक्षण्यकल्पनाया एवोचितत्वात् । घटत्वा- दिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतापन्नप्रकारताया घटत्वादिवृत्तित्वानिवेशेन घटस्वादिप्रकारकज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकत्वे पर्याप्तिघटकभिन्नत्व- निवेशेन च लाघवमेतन्मते ज्ञानव्यक्तिकल्पनागौरवं फलमुखमिति चेत् । अस्तु व्यासज्यवृत्तिविषयतापक्षीयकार्यतावच्छेकापेक्षयैतन्मते कार्यतावच्छेदकलाघवं विशेषणावच्छिन्नप्रकारताकल्पे तु पतन्मतापेक्ष- याऽपि कार्यतावच्छेदकलाघवमित्यलमतिविस्तरेण । विशिष्टवैशिष्टयबोधश्च द्विविधः-अनवच्छिन्नविशेषणतावच्छेदकता. कोऽवच्छिन्नविशेषणतावच्छेदकताकश्च । तत्रानवच्छिन्नदण्डत्वादिविशे. षणतावच्छेदकताकदण्डीत्यादिबोधे स्वरूपतो दण्डत्वादिप्रकारकं ज्ञानं हेतुः, अन्यथा जातिस्वादिना दण्डत्वादिप्रकारकजातिमानित्यादिज्ञाना- इण्डीत्यादिविशिष्टवैशिष्टयबोधापत्तेः । न च स्वरूपतो दण्डत्वादिप्र. कारकबोधे स्वरूपतो दण्डत्वादिविषयकज्ञानस्य हेतुतया तादृशकारणा- भावादेव नोक्तापत्तिरिति वाच्यम् । यत्र दण्डत्वादिनिर्विकल्पकद्विती. यक्षणे जातित्वेन दण्डत्वादिप्रकारकस्मरणं तदुत्तरन्तादृशबोधापत्तेई. रित्वात् । किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविशेषणतावच्छेद कताकदण्डिमानित्यादि- बोधे च विशेषणतावच्छेदकतावच्छेदकप्रकारेण विशेषणतावच्छेदकाका. रकज्ञानं हेतुः । यत्र व्यत्वादिना दण्डादिप्रकारकशानं दण्डत्वादि- ना दण्डादिमुख्यविशेष्यकज्ञानं च वर्तते तत्र दण्डिमानित्याकारक- विशिष्टवैशिष्टयबोधानुदयात् तत्र विशेषणतावच्छेदकीभूततत्तद्दण्डादि विषयतामनिवेश्य दण्डत्वादिप्रकारतानिरूपितप्रकारताशालिज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं, तथा च दण्डत्यादिना दण्डास्तरज्ञानादप्यपूर्वदण्डादिविषयक दण्डिमानित्यादिविशिष्टवैशिष्टयबोधो जायत इति सामान्यलक्षणप्रत्या- सत्तिमनङ्गीकुर्वन्तो नवीना वदन्ति । यत्र विशेषणतावच्छेदकतावच्छेदकं दण्डत्वादिकमपि किचिद्धर्मावच्छिन्नं वत्रापोदशी रीतिरनुसन्धेया। ए. । S -- । । । । Are ·३८ वादवारिधी तादशदिशा च विशिष्टानुयोगिकवैशिष्टयबोधे तद्बोधकारणीभूतविशेष्य- तावच्छेदकप्रकारकज्ञानयोविशेषोऽवसेयः । एवं विशिष्टवैशिष्टयबोधः क्व- चिद्विशेषणतावच्छेदकांशे निर्धर्मितावच्छेदककः यथा दण्डवानित्या. दि । तत्र दण्डत्वादिरूपविशेषणतावच्छेदकस्य धर्मस्य धर्मिताव- च्छेदकमुद्रया कस्याप्यभानात् । क्वचिञ्च तदंशे सधर्मितावच्छेदककः यथा रक्तस्वदण्डत्वादिनानाधर्मावच्छिन्नविशेषणताको रक्तदण्डवानित्यादि. बोधः, तत्रदण्डत्वादिरूपैकविशेषणतावच्छेदकस्य रक्तत्वादिरूपापरवि. शेषणतावच्छेदकधर्मितावच्छेदकमुद्रया भानात् । यत्र फलीभूतज्ञाने यं धर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य विशेषणतावच्छेदकभानं तत्र तद्धर्मधर्मिता. तावच्छेदककविशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानं हेतुः, एवं च तत्र दण्ड. त्वादिरूपमितावच्छेदकताकरक्तत्वादिप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुता, तजन्य- तावच्छेदकं च दण्डत्वादिरूपधर्मितावच्छेदकविशिष्टविशेषणतापन्नरक्त- त्वादिविशिष्टवैशिष्टयबुद्धित्वम्, तदर्थश्च दण्डत्वादिनिष्ठधर्मितावच्छेदक- तानिरूपकरक्तत्वादिप्रकारतानिरूपिता या रक्तवावच्छिन्नप्रतियोगिताक- त्वावच्छिन्नसंसर्गतानिरूपकप्रकारता तच्छालिबुद्धित्वम् । यत्र परस्परवि- शेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापन्नतुल्यकक्षरतत्वदण्डत्वाद्युभयविशिष्ट- दण्डादेवैशिष्ट्यं भासते यत्र वा दण्डत्वादिधर्मितावच्छेदकतापनरतत्वा- दिविशिष्टस्य वैशिष्टयम्भासते, तत्र व्यभिचारवारणाय दण्डत्वादिनिष्ठध- मितावच्छेदकतानिरूपकत्वं रक्तत्वादिप्रकारताविशेषणमुपात्तम् । केवलं विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या जायमाने रक्तदण्डवानित्यादिबोधे व्यभि- चारवारणाय निरुक्तसंसर्गतानिरूपकत्वं रक्तत्वादिप्रकारतानिरूपितप्रका. रताविशेषणमुपात्तम् । एवमनुयोगितावच्छेदकांशे सधर्मितावच्छेदकक- विशिष्टानुयोगिकवैशिष्टयबोधे सधर्मितावच्छेदककानुयोगितावच्छेदकप्र. कारकज्ञानस्य हेतुता कल्पनीया । केवलं विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या यो रक्तदण्डवानित्यादिबोधस्तद्वयावृत्तविशिष्टपर्याप्तप्रकारताविशेषस्य विशिष्टवैशिष्टयबोधस्वीकारपक्षे रक्तत्वादिप्रकारतानिरूपितदण्डत्वाधव. वच्छिन्नविशेष्यतयाऽवच्छिन्ना तदभिन्ना वा या दण्डत्वसाधारणप्रका- रता तच्छालिबुद्धिस्वम् । विशेषणतावच्छेदकतारूपविषयताविशेषस्य विशिष्टवैशिष्टयबोधीयस्य रक्तत्वादावभ्युपगमपक्षे तु दण्डत्वादिनिष्ठध. मितावच्छेदकतानिरूपकरक्तत्वादिप्रकारतयाऽवच्छिन्ना तदभिन्ना वा या तादृशविलक्षणरक्तत्वादिप्रकारता तच्छालिबुद्धित्वमेव जन्यताव. च्छेदकम् (१)। एवं च रक्तो दंडो मेय इत्यादिविशिष्टानुयोगिक (१) अभिन्ना वाऽच्छेदकता तन्निरूपिका या विषयता तच्छालिबुद्धित्वमेव दण्डो रक्त इल्यादि निश्चयजन्यतावच्छेदकमिति मि० पुल पाठः । । व्यार च्यं भ्युपगा चेत् । कूटवरवा भावकूटव पतित्वे रत्र विनि ·-- 1 (५)विशिष्टवैशिष्टयबोधवादवीचिः। वैशिष्टयबोधसाधारण्यमपि उक्तजन्यतावच्छेदकतादृशरूपस्येति तादृशबोधे कारणत्वान्तरं कल्प्यम् । दण्डो रक्तो नवेति संशयानं. तरं रक्तदण्डवानित्यादिबोधस्वानुभवविरुद्धतया विशेषणतावच्छेद कांशे सधर्मितावच्छेदकविशिष्टवैशिष्टयबोधजनकतावच्छेदकगर्ने निर्ण. यत्वनिवेश्यत इति दीधितिकारः ! तन्मते दण्डादौ रक्तवादिरूपविशेष सन्देहाधीनो रक्तदण्डवान्न वा पुरुष इति संशयः केवलं विशेष्ये विशे- षणमिति रीत्यैव जायते, नतु रक्तस्वादिविशिष्टदण्डत्वावच्छिन्नवैशि- ट्यावगाहीति न तदनुपपत्तिः। अथ तद्धर्मविशिष्ट प्रतियोगिप्रकारकाभावबुद्धौ तद्धर्मविशिष्टवैशि. ट्यावगाहित्वनियमात्कथमभावांशे केवलं विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या रक्तत्वादिविशिष्टदण्डादेः प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रकारतया भानम् । न चाभावबुद्धेः किंचिद्धर्मविशिष्टप्रतियोगिकवैशिष्टयावगाहित्व- मेव नियतं तश्च तत्राक्षतमेव तादशबुद्धेर्दण्डत्वादिविशिष्टवैशि. टयावगाहितायाः सत्त्वात् । न च प्रतियोगिविशेषणीभूतयावद्धर्मविशि. ष्टवैशिष्टयावगाहित्वमपि तथा, तथा च तस्या रक्तत्वादिविशिष्ट- दण्डस्वाद्यवच्छिन्नवैशिष्टयावगाहित्वविरहेऽपि न क्षतिरिति वाच्य- म् । केवलं विशेष्ये विशेषणमित्यादिरोत्यापि यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्ट. प्रतियोगिनोऽभावांशे विशेषणत्वोपगमे दण्डादिसामान्याभावबुद्धाव- पि उपलक्षणतया रक्तत्वादेः प्रतियोगिविशेषणतया भानापत्तिः, तथा. चाभावांशे रक्तत्वाद्युपलक्षितदण्डत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वावगाहि- नोरक्तदण्डाभाववानित्याकारकस्य शानस्यापि दण्डवानिश्यादिविशिष्ट- बुद्धिप्रतिबन्धकत्वान्तरकल्पनापत्तिः रक्तत्वादिनिर्विकल्पकदशायामपि रक्तदण्डो नास्तीत्यादिबुद्ध्यापत्तिश्चेति चेत् । सत्यम्, विशेषणसंदेहा. धीनविशिष्टसंदेहे केवलं विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या रक्तवादि- विशिष्टस्य प्रतियोगिनोऽभावांशे विशेषणतया न भानमुपेयते किन्तु तत्र मिथो विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापन्नदाडत्वरक्तत्वाद्युभयवि. शिष्टप्रतियोगिनिरूपितवैशिष्टयमेवाभावांशे भासते, तादृशविशिष्टवैशि. एयबोधस्य च विशषणतावच्छेदकांशे निर्द्धर्मितावच्छेदकतया न तत्र विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयापेक्षेति । नचैवं दण्डो रक्तो नेत्यादि- बाधनिर्णयदशायामपि रक्तदण्डवान्नवेति संशयापत्तिः समानधर्मि- तावच्छेदककज्ञानस्यैव बाधादिप्रतिबध्यतया निरुक्तसमकक्षरक्तत्वद- ण्डत्वाद्युभयविशेषणविशिष्टदण्डादिवैशिष्टयबुद्धस्तदप्रतिबध्यत्वादिति वाच्यम् । तथाविधरीत्या उभयविशेषणविशिष्टदंडादिसंशयस्य बाध. ।

·वादवारिधी निश्चयदशायामिष्टत्वात् । वस्तुतस्तु दण्डत्वसामानाधिकरण्येन र. तत्वनिर्णयदशायामेव दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वं तत्सामानाधिकरण्यमा. त्रेण च रक्तत्वाभावमवगाहमानात्संशयात् दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वावगाहिरक्तदण्डवान्नवेति विशिष्टसंशय उत्पद्यते तथाविधनिर्ण- यस्य तादृशरक्तत्वाभावकोटिकसंशयाविरोधितया तयोरेकदा सत्त्वमवि. रुद्धम्, एवं च दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वाभावकोटि संशयाधीनो रक्तदण्ड. वानवा पुरुष इत्याकारकसंशयोऽसिद्ध एव । एवं दण्डत्वावच्छेदेन रक्त स्वावगाही विशेषणसंदेहाधीनस्तथाविधसंशयोऽपि तथेत्येव साधीयः, द. एडत्वावच्छेदेन रक्तत्वनिर्णये पुरुषत्वावच्छेदेन रक्तदण्डवत्तानिर्णयस्या. पि संभवात् । दण्डवान्पुरुष इत्येतादृशनिर्णयदशायां विशिष्टसंशयविरो. धिविशेषदर्शनसमवधानसंभवान्न विशिष्टसंशयसंभव इति दण्डत्वावच्छे. देन रक्तत्ववत्तानिर्णय विरोधी रक्तत्वसंशयस्तत्र नोत्पद्यते इति बोध्यम् । यत्तु तादृशविशिष्टसंशये नोभयधर्मविशिष्टण्दडादिवैशिष्टयं भालते अपि तु केवलं रक्तत्वादिविशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वमेव तस्येति । तद- सत् । तथासति रक्तपटवान् पुरुष इत्यादिनिर्णयदशायामप्यनुभूयमा. नस्य दण्डधर्मिकरक्तत्वसंशयाहितपुरुषमिकरक्तत्वविशिष्टदण्डसंशय स्यापलापापत्तः शुद्धरक्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकोटिकसंशये. रक्तपटवानित्यादिनिर्णयस्यापि विरोधित्वात् । केचित्तु तद्धर्मविशिष्टप्रतियोगिविशेषिताभावलौकिकप्रत्यक्षस्यैव त. द्विशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वनियमः, 'प्रतियोगिविशेषिताभावशानं तु विशि- टवैशिष्टयबोधमर्यादा नातिशेतः इति दीधितिग्रन्थोऽपि लौकिकप्रत्यक्षपर एव, एवं च विशेषणसंदेहाहितविशिष्टसन्देहे विशिष्टाभाव उपनीत एव भासते न तु तदंशे तस्य लौकिकत्वमुपेयते तत्संशयानन्तरं साक्षात्कारि. स्वरूपेण तद्विशेषिताभावावगाहिनोऽनुव्यवसायस्य केनाप्यनभ्युपगमात्, अतस्तत्र केवलं विशेष्ये विशेषणमिति रीत्यैव दण्डत्वादिविशिष्टप्रतियो- ग्यभावांशे भासत इति वदन्ति । तदपिन श्रद्धेयम्-तादृशसंशये रक्तत्वादेः प्रतियोग्यंशे उपलक्षणतया भानोपगमे तस्य शुद्धदण्डत्वावच्छिन्नप्रतियो. गिताकत्वेनाभावावगाहितया शुद्धदण्डत्वादिना दण्डादिमत्तानिर्णयप्र तिबध्यतापत्तः, रक्तत्वादिवत् दण्डत्वादेरप्युपलक्षणतया भानोपगमे रक्तदण्डवान् पुरुष इत्यादिनिर्णयस्यापि तदप्रतिबन्धकतापत्ते, रक्तत्वा. दण्डत्वाद्युपलक्षितरक्तदण्डादिप्रतियोगिकत्वस्य रक्तदण्डाद्युभयाभावा- दिसाधारणतया तादृशप्रतियोगित्वावगाहिनोऽभाववत्ताज्ञानस्य रक्क- दण्डत्वादिविशिष्ट प्रतियोगिमत्तानिर्णयाप्रतिबध्यत्वात् । एवं प्रतियोगि. भ्युफा चेत् कूटवर भावकून जातित्वे पत्तेन Recipe वेत्यत्र ·(५)विशिष्टवैशिष्टयबाधवादीचिः। कोटौ उपलक्षणविधया यदि कश्चिदभाव उपनीतशाने भासते तदा धूमा. दिहेत्वंशे उपलक्षणतया पक्षधर्मत्वावगाहिनः पक्षधर्मधूमसमानाधिक. रणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमित्याकारकस्य धूम. समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्योभावावगाहिव्याप- कतापरामर्शस्यानुमितिहेतुतासम्भवात् , यत्र पर्वतवृत्तिधूमसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्वत्वावच्छिन्नाभावः साध्यतावच्छेदके न गृहीतः अपि तु धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपशु- द्धधूमत्वावच्छिन्ननिरूपितब्यापकतावच्छेदकत्वमेव तत्रानुमित्यनुप. पत्तिरूपदूषणेन दीधितिकृतां व्यापकतापरामर्शहेतुतावादिमतखण्डन: स्थासङ्गत्यापत्तेश्चेत्यस्मदुक्तसमाधानमेव सम्यक् । अथ विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णय- त्वेन हेतुत्वे दण्डो रक्तो नवेति संशयानन्तरं रक्तदण्डं सन्देह्मोत्याका- रकविशिष्टवैशिष्टयावगाहिसंशयानुव्यवसायानुपपत्तिः । न च विशेष्ये विशेषणमिति रीत्यैव रक्तदण्डत्वादिविशिष्टदण्डादि ज्ञानांशे विषयितासम्बन्धेन भासत इति वाच्यम् । तथासति निर्विकल्पकोपस्थि- तरक्तत्वादिना विशेषितं दण्डादिकं विषयीकृत्य रक्तदण्डानामीत्याका- रकस्य ज्ञानानुव्यवसायस्योत्पादप्रसङ्गादित्याशङ्काप्युक्तरीत्यैव निरसनी- या, अत्रापि तुल्यकक्षतादृशविशेषणद्वयविशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वस्यैव ज्ञानांशे स्वीकाराव। केचित्तु तादात्मयसंबन्धेन दण्डत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकरक्तस्वादिप्र- कारकज्ञानस्य रकत्वादिविशेषितदण्डादिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंब- न्धेनानुव्यवसायं प्रति हेतुत्वकल्पनमावश्यकम् , अन्यथा यत्र दण्डो रक्त इत्याकारकप्रत्यक्षात्मकं विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानं तदनन्तरं च द. ण्डांशे रक्तत्वाप्रकारकं दण्ड इत्याकारकं स्मरणं तदनन्तरं च रक्तदण्डं स्मरामीत्याकारकस्मरणानुव्यवसायस्य प्रसङ्गात्, एवं च केवलं विशे. ध्ये विशेषणमितिरीत्या रक्तत्वादिविशेषितदण्डादिविशेषणकज्ञानभानो- पगमेऽपि रक्तत्वादिनिर्विकल्पकस्थले दर्शितातिप्रसङ्गाभाव इत्याहुः । परे तु दण्डादिधर्मिकरक्तत्वादिप्रकारकज्ञानस्य रक्तत्वादिविशेषित. दण्डादिविषयकत्वेनानुव्यवसाये न भानम्, धर्मिणो विशेषणवत्ताया - नुव्यवसायेन ग्रहणे प्रामाण्यस्य स्वतोग्राह्यतापत्तेरिति रक्तत्वेन दण्ड सन्देहीत्याद्याकारकज्ञानांशे प्रकारतासम्बन्धेन रक्तस्वप्रकारक एव ताद. शशा नाऽनुव्यवसाय इति प्राडुः । अथ रक्तदण्डवानित्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे दण्डत्वाधवच्छिन्नध. वाद६ SHAR ·बादवारिधी मिकरक्तत्वादिप्रकारकज्ञानत्वेनैव हेतुताऽस्तु किं गुरुशरीरनिर्णयत्वनिवे. शेन, दण्डो रक्तो नवेति संशयानन्तरं रक्तत्वविशिष्टदण्डवैशिष्ट्याव गाहिज्ञानानुत्पादस्य विवादग्रस्तत्वात् इति चेत् । न, संशयसाधारण- ज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्टयबोधहेतुत्ववादिनाऽप्रामाण्यशङ्कास्कन्दितज्ञानादपि विशिष्टवैशिष्टयबोधोत्पादः स्वीकरणीयः अप्रामाण्यशङ्कास्कन्दितज्ञानस्य संशयसमशीलतया निर्णयं प्रत्येव समर्थत्वात्(१),अतोऽप्रामाण्यनिर्ण- यत्वावच्छिन्नाभावविशिष्टविशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानत्वेनैव हेतुतोप. गन्तव्येति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वापेक्षया गुरुशरीरस्यतदी. याप्रामाण्यनिर्णयानास्कन्दितत्वस्य निवेशनीयतया गौरवम्,निर्णयमात्र- स्य हेतुतावादिमतेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितनिश्चयादपि फलानुदयात् तन्म- तेऽप्रामाण्यज्ञानत्वावच्छिन्नाभावस्यैव जनकतावच्छेदकत्वे लाघवमिति फलितम् । न च तन्मतेऽप्रामाण्यज्ञानत्वावच्छिन्नाभावस्यैवाखण्डस्य तत्त द्वयक्तित्वेनैव जनकतावच्छेदकत्वमुपगन्तव्यमिति नाप्रामाण्यनिश्चयत्वनि. घेश इति वाच्यम्। अमावस्य तत्तद्वयक्तित्वेन जनकत्वतदवच्छेदकत्वयोः सि. द्धान्तविरुद्धत्वात् , तथासति अप्रामाण्यनिश्चयघटाद्यन्यतरत्वावच्छिन्नप्र. तियोगिताकानामखण्डाभावव्यक्तीनामपि(२) तत्तद्वयक्तित्वेन निवेशे वि. निगमनाविरहप्रसङ्गात् । एवं विशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति निर्णयत्वेन हेतुत्वे रक्तदण्डवानित्यादिविशिष्टवैशिष्टयावगाहिप्रत्यक्ष प्रति तादृशप्रत्यक्षेच्छा. विरहविशिष्टाया रक्तत्वाभावादिसाध्यकदण्डादिपक्षकानुमितिसामग्रथा- स्तथाविधानुमित्यादिकं प्रति तथाविधानुमितीच्छा(३)विरहविशिष्टतथा- विधविशिष्टवैशिष्टयावगाहिप्रत्यक्षेच्छाविशिष्टप्रत्यक्षसामग्रयाश्च प्रतिबन्ध- कत्वाकल्पनेन लाघवं,तथाविधविशिष्टवैशिष्टयबोधजनकनिर्णयस्य विप. रीतनिर्णयविधया तादृशानुमित्यादिप्रतिबन्धकतया तादृशसामग्रयाः संवलनस्यैवासम्भवात्(४) । संशयसाधारणशानस्य हेतुतावादिमते च संशयघटितविशिष्टवैशिष्टयबोधजनकसामग्रया सह तादृशानुमित्यादि- सामग्रयास्संवलनं सम्भवतीति (५)तादृशप्रतिबन्धकताकल्पनमावश्यक- मेवेति गौरवम् अत्र केचित् । रक्तारक्तदण्डवान्पुरुष इत्याकारको विशेषणर्मिकसं. (१) कार्य प्रति समर्थत्वात् इति मि० पु. पाठः । (२) अनन्तव्यक्तीनामपीति मि: पु० पाठः । (३) तद्वोचरेच्छेति मि० पु० पाठः । (४) सामशः प्रतिबन्धकत्वाकल्पनादिति मि० पु० पाठः । (५) सामव्यास्तादृशानुमित्यादिसामट्याश्च संवलनसम्भवादिति मि० पु० पाठः। । च्य चेत् कूटवर जातित्वे प्रत्तान त्यत्र वि ·(६)विशिष्टवैशिष्टयबोधवादवांचिः। शयोऽनुभवविरुद्धः सर्वत्र संशये धर्मिणो मुख्यविशेष्यतयैवानुभवात् , एवं च निश्चयस्य संशयविरोधितया विशिष्टस्य वैशिष्टयमितिरीत्या तादृश. संशयापत्त्यसम्भवेऽपि रक्तत्व तदभावादीनां स्वतन्त्रोपस्थितिदशायां विशे- व्ये विशेषणमिति रीत्या नादशसंशयापत्तिरस्त्येवेति विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या रक्तत्वविशिष्टदण्डादिप्रकारकबोधे दण्डादिमिकरक्तत्वादिप्रकार- कसंशयस्य प्रतिबन्धकत्वं स्वीकरणीयम् , तद्भावस्य कार्यसहभावेन हे. तुत्वात्पूर्वक्षणे तत्सत्त्वेपि(१)कार्यकालेऽसत्त्वान्न तथाविधसंशयापत्तिः, इत्थं च तादृशसंशयप्रतिध्यतावच्छेदकरक्तत्वादिप्रकारतानिरूपितदण्डत्वा. धवच्छिन्नविशेष्यतापन्ननिष्ठप्रकारताशालित्वस्य रक्तदण्डवानित्यादिवि. शिष्टवैशिष्टयबोधसाधारणतया संशयानन्तरं तथाविधविशिष्टवैशिष्टयबो- धापत्यलम्भवात् तजनकतावच्छेदके निर्णयत्वस्यानिवेशेपि न क्षतिः। अथ यत्र दण्डो रक्तो नवा इति संशयानन्तरं द्वितीयक्षणे दण्डो रक्त इत्याकारकस्मरणात्मकनिश्चयस्तद्वितीयक्षणे विशिष्टवैशिष्टयविषयता. शालिरक्तदण्डवानितिज्ञानोपपत्तये विशिष्टवैशिष्टयानवगाहित्वमवश्यं तादशप्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेशनीयमिति कथं ताशसंशयप्रतिब- ध्यतावच्छेदकस्य विशिष्टवैशिष्टयबोधसाधारण्यम् । न च विशिष्टवैशि- ष्टयानवगाहित्वस्यसंशयाभावजन्यतावच्छेदकत्वे विशिष्टवैशिष्टयबोधोस्प- त्तिदशायां संशयाभावरूपकारणवशाद्विशिष्टवैशिष्टयानवगाहिज्ञानत्वाव. च्छिन्नापत्तिरिति संशयप्रतिबन्धकतायां निश्चयमुचेजकीकृत्यैव दर्शित. स्थले रक्तदण्डवानितिज्ञानोत्पाद इति वाच्यम् । संशयप्रतिबन्धकतायां निर्णयस्योत्तेजकत्वे निश्चयाभावविशिष्टसंशयस्य तद्विशिष्टस्य तादृशामा. वस्य वा प्रतिबन्धकत्वे विनिगमकविरहेण प्रतिबन्धकताबाहुल्यस्यावच्छे. दकगौरवस्थ च प्रसङ्गात् संशयप्रतिबध्यतावच्छेदके विशिष्टवैशिष्टया. नवगाहित्वनिवेशस्य तवच्छिन्नं प्रति निर्णयत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्य च स्वीकारात्। वस्तुतो विशिष्टवैशिष्टयानवगाहित्वं न संशयप्रतिबध्यतावच्छेदकः मुच्यते किन्तु रक्तत्वविशिष्टप्रतियोगिताकत्वानवच्छिन्नसंसर्गतानिरूप. कीभूता या रक्तस्वप्रकारतानिरूपितदण्डत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यतापनवृ. त्तिप्रकारता तच्छालित्वं, संशयानन्तरोत्पन्ननिश्चयद्वितीयक्षणोत्पन्नरक्त- दगडवानिति बोधे च न तथाविधदण्डप्रकारतेति न तदनुपपत्तिः । सं- शयशुन्यकालीनविशिष्टवैशिष्टयबोधे च रक्तत्वादिविशिष्टप्रतियोगिक- त्वावच्छिन्ना तदनवच्छिन्ना च संयोगनिष्ठसंसर्गता स्वीक्रियते द्विविध. (१) रकत्वतदभावकोटिकोशयसत्त्वेपोति मि० पु० पाठः। ।

·वादवारिधी सांसर्गिकविषयताया विरुद्धत्वे मानाभावात् । विशिष्टवैशिष्टयबोधे वि. शेषणीयप्रकारतायाः विशेषणान्तरविशिष्टतत्तद्विशिष्टपर्याप्ततया विशे. षणान्तरावच्छिन्नतया वा वैलक्षण्यमते रक्तस्वादिनिरूपितविशेष्यतयाऽ. वच्छिन्नातभिन्ना वा रक्तस्वावृत्ती रक्तत्वानवच्छिन्ना वा या प्रका. रता सा संशयप्रतिबध्यतावच्छेदके निवेशनीया न तु तत्तद्विशेषणसं. सर्गताविशेषनिरूपकत्वमपि, संशयानुत्तरबोधे च द्विविधप्रकारता स्वी- क्रियते अविरोधात् , तथाच निरुक्तसंशयाभावजन्यतावच्छेदकावच्छि. नोत्पत्तिस्तत्र इष्टैवेति न दोष इति चेन्न । संशयानन्तरनिश्चयोत्पत्तिस्थले तद्वितीयक्षणे संशयविनाशे तृतीयक्षण एव रक्तदण्डवानितिबोधः स्वीक्रियते क्षणैकापलापे क्षति- विरहात्, तथाच विशिष्टवैशिष्टयबोधस्वव्यापकस्याविशेषितरक्तत्व. प्रकारतानिरूपितदण्डत्वाधवच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञानत्वस्यैव संशयप्र. तिबध्यतावच्छेदकत्वसम्भवात्संशयप्रतिबन्धकतायामप्रामाण्यज्ञानाभावो न निवेशनीयः, अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितसंशयस्थलेऽपि तादृशसंशय- नाशानन्तरमेव रक्तदण्डवानिति बोधोपगमात्, अतोऽप्रामाण्यग्रहदशा- यांन रक्तारक्तदण्डवानित्याकारकबानापत्तिः, न वा रक्तस्वाभावां. शेऽप्रामाण्यग्रहास्कन्दितसंशयाद्रक्तदण्डवानित्यादिविशिष्टवैशिष्टयबो. धानुपपत्तिः। यक्षु-संशयस्य विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या बोधे रक्तत्वप्रकारकद- एडत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकता न तु रक्तत्वतद्भावो. भयप्रकारकदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यकज्ञानत्वरूपसंशयत्वेन दण्डत्वाव., च्छिन्नविशेष्यकरक्तत्वाभावप्रकारकबानत्वेन वा गौरवात् , तथाच वि. शिष्टवैशिष्टयबोधव्यावृत्तधर्मोऽवश्यं प्रतिबध्यतावच्छेदको वाच्यः, अन्य था विशिष्टवैशिष्टयबोधविलयप्रसङ्गात्-इति । तदसत , रक्तस्वप्रकारकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे रक्तदण्डवामित्येताब्द- शाज्ञानोत्पत्तिकाले तद्वच्छिन्नाभावासत्त्वेन तदभावस्य कार्यसहभावेन हेतु- त्वासम्भवात रक्तारक्तदण्डवानित्येतादशज्ञानस्य दुर्वारत्वात् । अथ रक्ता. रक्तदण्डवानित्येतादृशशानुत्पादस्य विवादग्रस्ततया संशयप्रतिबन्धकत्व- मेवासिद्धमिति चेन्न । दण्डो रक्तो नवेतिसंशयस्य रक्तदण्डवानित्येताद- शज्ञानप्रतिबन्धकत्वे दण्डपक्षकरक्तत्वाभावहेतुकानुमितिरक्तत्वाभाववि. शिष्टदण्डपक्षकानुमित्यादिसामग्रया रक्तदण्डवानित्यादिलौकिकप्रत्यक्ष प्रतिबन्धकत्वाकल्पनात् लाघवादेव तत्सिद्धः संशयस्य दण्डत्वावच्छिन्नध. मिकरक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वोपगमात् तादशसाम- च्य भ्युप चेत् भावकूद जातित्वे पत्तेः ।न त्यत्र ·(५)विशिष्टवैशिष्टयबोधवादवाचित । १ ग्रीकाले तथाविधज्ञानत्वावच्छिन्नसत्ताया आवश्यकत्वात् तादृशप्रतिब. ध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने तादृशसामग्रीप्रतिबन्धकताया अफलत्वात् । यत्र च भिन्नेन्द्रियादिजन्यं दण्डो न रक्त इत्याकारकनिर्णयात्मकज्ञानं तत्र तन्नाश एव रक्तस्वांशे लौकिकमपि रक्तदण्डवानितिज्ञानं स्वीक्रियतेऽतो नोक्तरूपेण प्रतिबन्धकत्वानुपपत्तिरिति वदन्ति । अत्रोच्यते । रक्तदण्डवानित्येतादृशज्ञानं प्रति उक्तसंशयस्य प्रतिबन्ध कत्वे भिन्नविषयकानुमित्यादिकं प्रति तादृशप्रत्यक्षेच्छाविशिष्टप्रत्यक्षसा. मग्रीप्रतिबन्धकतायां तथाविधसंशयाभावनिवेशाधिक्यात् गौरवम् , ता- दृशसंशयस्य दर्शितबाधसाधारणरूपेणाभावनिवेशे दण्डो न रक्त इत्ये- तादृशबाधाभावस्य तत्रानिवेशाल्लाघवमिति तु न सम्भवदुक्तिकम् , इच्छा. काले बाधसत्वेऽपि आहार्यप्रत्यक्षोत्पत्त्या इच्छाविशिष्टप्रत्यक्षसामग्रीप्रति- बन्धकतायां बाधाभावस्य ममाप्यनिवेशनीयत्वात् । यदि च बाधबुद्धा- विव संशयेऽपि इच्छाया उत्तेजकत्वं स्वीक्रियते तदेच्छाकालीनसंशयाद्वि- शिष्टवैशिष्टयबोधापत्तिरिति तन्निर्णयत्वेन हेतुत्वमावश्यकमेव, एवमित. रांशे विशेषणतापन्नस्यापि संशयधर्मितया भानं भवत्येव, अन्यथा पक्षेसा. ध्यसन्देहदशायामनुमित्युपपादनाय संशयसाधारणव्यभिचारज्ञानप्रतिब. न्धकतायां प्राचां साध्याभावांशे निश्चयत्वनिवेशनस्यासङ्गत्यापत्तः, व्य भिचारज्ञानस्याधेयत्वांशे विशेषणतापन्नेऽधिकरणे साध्याभावसंशयायो. गादिति रक्तारक्तदण्डवानितिबोधवारणाय संशयप्रतिबन्धकत्वमयुक्त मेव । यदि च-रक्तारक्तदण्डवानित्यादिबोधवारणाय माभूत्संशयः प्रति- बन्धकः, तदाप्युक्तसामग्रीप्रतिबन्धकत्वाकल्पनप्रयुक्तलाघवानुरोधेन सं. शयस्य प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यमेव। यच्चोक्तं संशयप्रतिबन्धकतामते इच्छावि. शिष्टरक्तदण्डवानित्यादिप्रत्यक्षसामग्रीप्रतिबंधकतायां संशयाभावनिवेशा- धिक्यात् गौरवमिति, तदप्यकिंचित्करम् , सिद्ध्यभावबाधाभावतभाव. व्याप्यवत्ताशानाभावादिरूपबहुतरकारणघटितोक्तानुमितिसामग्रया रक्त- दण्डवानित्येतादृशप्रत्यक्षप्रतिबन्धकत्वाधिक्यापेक्षया इच्छाविशिष्टतागु शप्रत्यक्षसामग्रथां संशयाभावनिवेशस्यैवोचितत्वात्-इति विभाव्यते,तदापि व्याप्त्यादिरूपातीन्द्रियधर्मविशिष्टविशेषणकबोधे तादृशसंशयस्य प्रतिबन्ध कत्वं नियुक्तिकमेव विशेषणर्मिकतादृशधर्माभावप्रकारकज्ञाननियतानु- मितिसामग्रीकाले तादृशधर्मविशिष्टवैशिष्टयावगाहिबानप्रतिबन्धकबाध. सत्ताया आवश्यकत्वात् तत एव तथाविधप्रत्यक्षवारणसम्भवात् , तत्र केनापि तादृशसामग्रीप्रतिबन्धकत्वाकल्पनात् अतीन्द्रियधर्मप्रकारकलौर किकप्रत्यक्षं न सम्भवत्येव, येन भिन्नेन्द्रियादिजन्यतभावप्रकारकज्ञान ·वादवारिधी घटितोक्तसामग्रीकाले तदापत्तिः स्यादिति तादृशस्थलीयविशिष्टवैशिष्टय- बोधे निश्चयत्वेन हेतुत्वमावश्यकमेव, तावतैवानुमितिलक्षणस्य विशि. टवैशिष्टयबोधातिव्याप्तिशङ्का दीधितिकृतः संगच्छते । न च व्याप्त्यादिवि. शिष्टधूमादिविशेषणकबोधे धूमादिधर्मिकव्याप्त्यादिसंशयस्य तद्धर्मिक- तद्भावप्रकारकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे व्याप्त्यभावप्रकारकधूमादि. विशेष्यकशाब्दबोधसामग्रयास्तादृशप्रत्यक्षप्रतिबन्धकत्वाकल्पनेन लाघव- म्, तादृशशाब्दबोधसामग्रीकाले तादृशाभावप्रकारकतद्विशेष्यकयोग्यता- शानस्यावश्यकत्वात्,भवतान्तु तत्र तादृशसामग्रीप्रतिबन्धकत्वकल्पनमा. वश्यकम्, अन्यथा संशयात्मकयोग्यताज्ञानघटिततादृशाब्दसामग्रीकाले तथाविधप्रत्यक्षस्य दुरत्वादिति वाच्यम् । शाब्दबोधं प्रति योग्यता. शानहेतुताया नियुक्तिकत्वात् तादृशशाब्दसामग्रीप्रतिबन्धकताया मतद्वय एवावश्यकत्वात् । योग्यताज्ञानहेतुतामते तु रक्तत्वादिविशेषितदण्डादि- विशेषणकबोधे रक्तत्वादिसंशयस्य न प्रतिबन्धकत्वं खले कपोतन्यायेन ता. दृशशाब्दबोधे दण्डो रक्तो नवेति योग्यतासंशयस्य हेतुत्वात् प्रत्यक्षस्वस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वेऽपिन कार्य सहभावेन तत्प्रतिबन्धकत्वसम्भवः । रक्तत्वांशे संशयाकारतद्विशेषितदण्डादिसंशयस्य योग्यताज्ञानविधया ता- दशाब्दबोधहेतुताया आवश्यकत्वात् दण्डे रक्तत्वनिर्णयस्य प्रागसत्त्वेऽपि तादृशशाब्दबोधस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । न च दण्डो रक्तो नवा पुरुषो दण्डी नवेतिसंशयद्वयात समूहालम्बनरूपैकसंशयाद्वा तादृशशाब्दबो. धो भविष्यतीति वाच्यम् । रक्तदण्डाभाववानित्यादिनिश्चयकाले त. थाविधसंशयस्य रक्तो दण्डः पुरुषो दण्डीति निर्णयस्य च सम्भवेन तदानीं तादृशशाब्दबोधातिप्रसङ्गवारणाय तत्र पुरुषविशेषणतापन्नदण्डां. शे रक्तत्वादिप्रकारस्य समूहालम्बनविलक्षणयोग्यताज्ञानस्य हेतुताया मावश्यकत्वात्। वस्तुतस्तु दण्डत्वधूमत्वाधवच्छिन्नधर्मिकरक्तत्वाभावव्याप्त्यभावादि- प्रकारकमाननियतानुमितिशाब्दबोधसामनीकाले रक्तवादिव्याप्त्यादिवि- शिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेषणकप्रत्यक्षवारणाय तत्र तादृशसामग्रीणां प्रतिब- न्धकतायाः सर्वैरेव कल्पनीयतया तत्रैव प्रतिबध्यतावच्छेदके विशिष्य र. क्तत्वव्याप्त्यादिमितावच्छेदकधर्माननिवेश्य सामान्यतः प्रतिबध्यप्रतिब- न्ध कभावकल्पनेनैवोपपत्तेः रक्तदण्डवान्वहिव्याप्यधूमवानित्यादिप्रत्यक्ष तादृशसामग्रीप्रतिबन्धकताधिक्यमस्माकमपि । न च रक्तत्वविशिष्टद्रव्य स्वावच्छिन्नप्रकारताकप्रत्यक्षं जायतामित्येतादृशेच्छाकालेऽसत्यां तादृशप्र त्यक्षासामञ्यामुक्तसामग्रीकाले रक्तद्रण्डवानित्यादिप्रत्यक्षवारणाय इच्छा च्यं चेत् । कूटवर भावकून जातित्वे पत्तः । न त्यत्र वि । SAR । लपी dad mes s S ·(५)विशिष्टवैशिष्टयबोधवादवीचिः। विशेषान् विशिष्योत्तजकीकृत्य द्रव्यत्वदण्डत्वादिरूपमितावच्छेदक- भेदेन भिन्नभिन्न प्रतिबन्धकताकल्पनमावश्यकमिति वाच्यम् । उक्तसाम. ग्रीविशिष्टस्य स्वीयप्रत्यक्षनिष्ठविशेष्यतानिरूपिता या रक्तत्वप्रकारतानि- रूपितप्रकारता तन्निरूपितावच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकतावच्छेदकस्वरू. पद्रव्यत्वादिनिष्ठसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकेच्छाभावस्थ रक्तत्वध. मितावच्छेदकधर्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या रक्तत्वविशिष्टप्रकारकबोधम्प्रतिता. दृशधर्मान् विशिष्यानिवेश्यैव प्रतिबन्धकताकल्पनात् । यत्तु-माभूद्विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या बोधम्प्रति संशयः प्रतिबन्धकः तथापि रक्तदण्डवानित्यादिबोधम्प्रति दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपि. तरक्तत्वाद्यभावप्रकारताशालिज्ञानत्वेन दण्डो रक्तो नवेतिसंशयस्य प्रति- बन्धकता कल्प्तेय, तादृशरक्तत्वाभावप्रकारताशुन्यतथाविधरतत्वप्रका- रताशालिशानत्वरूपनिर्णयत्वेन हेतुत्वे तादृशप्रकारताशुन्यत्वतादृशप्रकार- ताशालित्वज्ञानत्वानां त्रयाणां विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण षट् कारणताकल्पनापतेः, अस्मन्मते रक्तत्वाभावप्रकारताशालित्वज्ञान- त्वयोविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण संशयाभावस्य कारणता- यम्, रक्तत्वप्रकारताशालित्वज्ञानत्वयोस्तथात्वेऽपि विनिगमनाविरहाह. एडोरक्त इत्येतादृशज्ञानस्य कारणताद्वयमिति चतुष्टयमात्रकल्पनात् । प्रथ रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानस्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्या प्रतिबन्धकत्वे कायव्यूह- स्थले एकस्मिन्नेवात्मनि शरीरान्तरावच्छेदेन दण्डो रक्तो नवेति संशय. सत्त्वेऽपि(१)शरीरान्तरावच्छेदेन रक्तदण्डवानितिबोधोत्पत्त्या व्यभिचार इति तत्तच्छरीरनिष्ठप्रत्यासत्या तथात्वे च परपुरप्रवेशस्थले तच्छरीराव. च्छेदेनाभिभाव्यसंशयसम्बन्धेऽपि तदवच्छेदेनाभिभावकस्यात्मनि विशि. टवैशिष्टयबोधोत्पत्त्या व्यभिचार इति तच्छरीरावच्छिन्नत्वं निवेश्यात्म- निष्ठ(२)प्रत्यासत्त्या तस्थ प्रतिबन्धकता वाच्येति अनन्तशरीरभेदेन प्रतिब. न्धकताभेदागौरवम्, मन्मते समवायावच्छेदकत्वघटितसामानाधिकर. ण्योभयसम्बन्धेन रक्तत्वप्रकारकज्ञानहेतुतायांतादशाभावप्रकारताशुन्यत्व- निवेशाद्विनिगमनाविरहेण तस्य कतिपयकारणतावृद्धावपि लाघवस्यान. पायात्, विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानहेतुतायां शरीरविशेषावच्छिन्न. त्वानिवेशे कायव्यूहवत्यात्मनि एकशरीरावच्छेदेन तादशहानसत्वे तदीया न्यशरीराबच्छेदेनाभिभावकान्तरे तादृशज्ञानासत्त्वे च तादृशशरीरावच्छेदे- न तदात्मनि विशिष्ट्वैशिष्टयबोधापत्तेः प्रागुक्तदिशा वारणासम्भवेन तत्र (१) दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यकरतत्वाभावप्रकारकज्ञानसत्त्वेपीति मि० पु० पाठः । (२) तत्तच्छरीरोवच्छिनत्वं निवेश्यात्मनिष्ठेति मि० पू० पाठ ·वादवारिधी तन्निवेशादिति चेन्न । अस्तु संशयप्रतिबन्धकतायां शरीरविशेषावच्छि. नत्वनिवेशातभेदेन भेदः । तथाप्येतन्मतापेक्षया संशयभेदस्य कारणता- वच्छेदकत्वमते रक्तदण्डवान् रक्तदण्डवत्पुरुषवान् रक्तदण्डिमद्भूतलमि- त्याद्यनन्तविधविशिष्टवैशिष्टयबोधहेतुतावच्छेदककोटौ रक्तत्वाद्यभावप्र- कारकैकविधसंशयभेदस्य निवेशनीयतया भवन्मते गौरवं रक्तदण्डवत्पु- रुषवानित्यादिबोधजनकतायान्तदनिवेशे रक्तत्वांशे संशयात्मकदण्डाद्यंशे निर्णयात्मकरक्तत्वविशिष्टदण्डोदिप्रकारकशानात्तथाविधविशिष्टवैशिष्टय. बोधापत्तेः। विशेषणतावच्छेदकतावच्छेदकाद्यंशेऽपि निर्णयात्मकादेव शा. नात्तदवच्छिन्नविशेषणतावच्छेदकताकविशिष्टवैशिष्टयबोधोत्पत्त्या तवेष्टा- पत्तेरयोगात् । अत एवानुमितिजनकतायामिव वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतवा- निस्यादिविशिष्टवैशिष्टयबोधजनकतायामपि व्याप्त्यंशे निश्चयत्वनिवेशात्त- त्रानुमितिलक्षणातिव्याप्तिराशङ्किता(१) दीधितिकारेण । नच रक्तत्वप्रकार- कनिर्णयजन्यतावच्छेदकीभूतरक्तदण्डवानित्येतादशबोधनिष्ठरक्तत्वविशि- ष्टवैशिष्टयावगाहिशानत्वस्य रक्तत्वविशिष्टदण्डविशिष्टपुरुषवैशिष्टयाव. गाहिबानत्वावच्छिन्नताद्शयावद्विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसाधारणतया रक्त. त्वांशे संशयात्मकशानसत्वे न तादृशविशिष्टवैशिष्ठ्यबोधापत्तिरुक्त. कारणविरहादिति वाच्यम् । रक्तत्वविशिष्टवैशिट्यावगाहित्वस्य रक्तदण्डवत्पुरुषवानित्यादिबोधत्वव्यापकत्वेऽपि यत्र रक्तत्वांशे सं- शयात्मकरक्तारक्तदण्डवान् पुरुष इत्यादिज्ञानोत्तरं रक्तो दण्ड इति स्म- रणात्मकनिश्चयस्तदुत्तरं तथाविधबोधापत्तेर्दुरित्वात् , अस्मन्मते तु तथाविधसकलबोधसाधारणरक्तत्वविशिष्टदण्डवैशिष्टयावगाहिज्ञानस्वा. वच्छिन्नं प्रति तथाविधसंशयस्यैकप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावेनैवोपपत्तिरि. ति । न च रक्तदण्डवत्पुरुषवानित्यादिबोधे रक्तत्वविशिष्टदण्डवैशि- ट्यावगाहिशानत्वेनैव हेतुता रक्तत्वाशे संशयात्मकज्ञानस्य न रक्तत्ववि- शिष्टदण्डादिवैशिष्टयावगाहिज्ञानत्वमिति न तदंशे निश्चयत्वनिवेशनं कस्यापि सम्भवतीति वाच्यम् । संशयस्याप्रतिबन्धकतामते दण्डो रक्त इति निर्णयानन्तरमिच्छाबलाहण्डे रक्तवाभावावगाहिनो रक्तस्वांशे संशयात्मकरक्तदण्डवत्ताज्ञानस्य रक्तत्वविशिष्टदण्डादिवैशिष्टयावगा. हित्वे बाधकाभावात् । वस्तुतस्तु कायन्यूहस्थले एकस्मिन्नात्मनि- एकशरीरावच्छेदेन संशयसत्त्वे शरीरान्तरावच्छेदेन विशिष्टवैशिष्टयबो. धोत्पत्तावपि प्रमाणाभावात् शरीरविशेषावच्छिन्नत्वमनन्तर्भाव्यैवात्मनि, ठप्रत्यासत्या संशयस्य प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयमिति न संशयस्य (१) शंका निराकृतेति मि०पू०.पाठ । भ्युक चेत् कूटवर भावक जातित्वे पत्तेः वेत्यत्र वि लपीता ·-- (५)विशिष्टवैशिष्टयबोधवीदवाचिः। प्रतिबन्धकतामते उक्तगौरवावकाश-इति । तदपि न युक्तम्। विशिष्टवैशियबोधं प्रति संशयस्य प्रतिबन्धकत्वे. भिन्नविषयकानुमित्यादिकं प्रति विशिष्टवैशिष्टयबोधात्मकप्रत्यक्षेच्छावि. शिष्टतादृशप्रत्यक्षसामग्रीप्रतिबन्धकतायां विशेषणतावच्छेदकाभावप्रकार. कज्ञानाभावस्य निवेश नीयतया तस्य कारणान्तरेणेच्छया च समं विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबन्धकताबाहुल्यप्रस. ङ्गात, निश्चयस्वेन हेतुतामते सामग्रीघटकतत्प्रकारकज्ञाने विशेषणतया निविष्टस्य तदभावाप्रकारकत्वस्यान्यत्र विशेषणतया निवेशासम्भ. वात् । संशयस्य प्रतिबन्धकतामते निर्णयत्वावच्छिन्नस्य सामग्रीप्रतिब- न्धकतायां निवेशे संशयानन्तरं निश्चयद्वितीयक्षणे तन्मतसिद्धानुमित्यादे. रनुपपत्तिः। न च संशयनिणयेच्छानां युगपदवस्थानासम्भवेन संशय- दशायामिच्छाविशिष्टविशेषरणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयसमधानमेव न सम्भवति इति नेयमनुपपत्तिः, अपेक्षाबुद्धः क्षणत्रयावस्थायित्वमते अपेक्षाबुद्धिद्वितीयक्षणे तस्समानाधिकरणविशेषगुणानुत्पत्तः, संशयस्या. पेक्षाबुद्ध्यात्मकत्वेऽपि च तेषां युगपदवस्थानस्य दुरुपपादत्वमिति वाच्य- म् । झानेच्छयोर्युगपदुत्पादस्य नवीनरुपगमात् निर्णयेच्छ्योर्युगपदु. त्पादस्थले एव तादृशानुपपत्तिसत्त्वात् । एवं संशयस्य प्रतिबन्धकतामते दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तवावगाहिनि विशिष्टवैशिष्टयबोधे दण्ड- त्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वाभावावगाहिशानत्वेन प्रतिबन्धकरवे सामा- धिकरणयमात्रेण कोटिवयाचगाहिनिर्णयात्ताद्दशविशिष्टवैशिष्टयबोधानुप- पत्तिः, दण्डत्वावच्छेदेन तद्भावावगाहिशानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे दण्डत्व. सामानाधिकरण्येन रक्तत्वाभावं तदवच्छेदेन रक्तत्वमवगाहमानात्सं. शयादपि तथाविधविशिष्टवैशिष्टयबोधापतिः, रक्तत्वांशे दण्डत्वसामा- नाधिकरण्यमात्रावगाहिनि विशिष्टवैशिष्टयावगाहिबोधे तादृशशानत्वेन हेतुत्वे फलीभूतज्ञाने दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वभानप्रतिबन्धकदोषसमव- हिताहण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वनिर्णयात् रक्तत्वे दण्डत्वसामानाधिकर- एयमात्रावगाहिविशिष्टवैशिष्टय बोधानुपपत्त्या तस्कल्पनेन तादृशापत्ति- वारणासम्भवात्, अस्मन्मते च स्वावच्छिन्न्प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिब- न्धकतावच्छेदकोभूतप्रकारताशुन्यत्वविशिष्टस्वनिरूपकस्वसम्बन्धेन र- क्तत्वप्रकारतावजज्ञानत्वरूपनिर्णयत्वस्य दर्शितनिर्णयसाधारणस्य द. चितसंशयव्यावृत्तस्य जनकतावच्छेदकत्वोपममात् नानुपपत्तिलेशो- पीत्यपि वदन्ति । अत्र चानुबुद्धसंस्काराद्विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहनुभवचारणाय का. वाद ७ | Read S ·वादवारिधी रणतावच्छेदककोटौ झानत्वनिवेशनं, तथा च सत्यन्तरा विशेषणता. वच्छेदकप्रकारकस्मरणमभ्युपगम्यैव विशिष्टवैशिष्टयावगाहिसंस्कारात् स्मरणात्मकतादृशबोधः स्वीकरणीयः, विशिष्टविषयोपहितव्यक्तिसाक्षा. त्कारपूर्व च नियमतो विशिष्टविषयस्य स्मरणं कल्पनीयम् , संस्कार. व्यावृत्तसविषयकव्यक्तिवृत्तिजातिविशेष एव वा कारणतावच्छेदकतया उपगन्तव्यः । तथाच कार्यतावच्छेदकेऽपि ज्ञानत्वन्न निवेशनीयं, विशिष्ट- प्रकारककृतौ च विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या विषयत्वं स्वीकरणीयम् , ईश्वरज्ञाने च तदेव विषयत्वम् न तु विशिष्टवैशिष्टयबोधीयविल. क्षणविषयत्वमपीति न नित्यसाधारणत्वं जन्यतावच्छेदकस्य, प्रास्तां वा जन्यप्रत्यक्षवृत्तिजातिविशेष एव तथा । यदि च यादृशादेवाप्रसिद्ध. साध्यकपरामर्शाद्विशिष्टवैशिष्टयावगाह्यनुमितिः स्वतन्त्रविशेषणतावच्छे. दकप्रकारकशानदशायामुत्पद्यते, तादृशादपि परामर्शाद्विशेषणतावच्छेद- कप्रकारकज्ञानासत्त्वे केवलं विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या साध्यविशेषणि. काया साध्यविशेष्यिकाया वाऽनुमितेरुत्पत्त्यातिप्रसङ्ग इति विभाव्यते, तदाऽनुमितित्वावच्छिन्नम्प्रत्यपि तस्य हेतुत्वान्तरमास्थेयं, शाब्दस्थले च पदजन्यस्मरणशाब्दबोधानात्मकविशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानाच्छा. ब्दविशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानानुत्पादेन तादृशबोधस्य पृथक कारणताया आवश्यकत्वात् तत एवोपपत्तिः । अस्तु वा कालिकविशे. षणतादेशिकविशेषणतोभयसम्बन्धेन प्रत्यक्षानुमित्यादिसाधारणं किं. चिदविशेषितं विशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वं जन्यतावच्छेदकमेवेति दिक्(१) । अथ निर्विकल्पकानन्तरन्तद्विशिष्टवैशिष्टयबोधोपगमे क्षतिविरहाद्वि. शिष्टवैशिष्टयबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानहेतुत्वं नियुक्तिकम् । कदाचित्तद्विशिष्टवैशिष्टयबोधः कदाचिच्च तदुपलक्षितवैशिष्टयबोधः इत्य. त्रासंसर्गाग्रह एव नियामकः, तद्विशिष्टाभावाद्यग्रहदशायां तत्प्रकारकशा. नासत्त्वे इव तनिर्विकल्पकादपीप्यत एव नियमतस्तद्विशिष्टवैशिष्टयबोधः । यत्र विशिष्टवैशिष्टय वस्तुतो बाधितं ताब्दशविषयबोधस्थले च तज्ज्ञाने तत्तदोषाणां नियामकतया कदाचित्केवलतदुपलक्षितवैशिष्टयबोधोऽप्युप. पद्यते। तद्धर्मप्रकारकज्ञानवति तादृशस्थले विशिष्टांशे भ्रमस्य कदाचि- देव उत्पत्त्या दोषस्य वनियामकताया भवतोऽप्यावश्यकत्वात् इति चेन्न । विशिष्टवैशिष्टयबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्याहेतुत्वे घट. त्वादिनिर्विकल्पकानन्तरं घटो नास्तीत्याकारकाभावप्रत्यक्षवारणायाभाव. बुद्धौ प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकशानहेतुतायाः कल्पनीयतया गौरवात्, (१) त्व मेव जन्यतावच्छेदकमिति दिगिति मि० पु० पादः । , भ्युप चेत् कूटवर भावक जातित्वे रत्तान त्यत्र वि लपीतानि ·(५)विशिष्टवैशिष्टयबोधवादवांचिः । ५१ एतन्मते पुनस्तादृशाभावबुद्धेः घटत्वादिविशिष्टवैशिष्टयावगाहितया तत्र विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानमुद्रयैव घटत्वादिप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वात् उक्तापत्त्यसम्भवेन प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य स्वतन्त्रहेतुत्वाक- ल्पनात् । नचानुयोगित्वसंयोगादिसाधारणवैशिष्ट्यत्वस्यैकस्य दुर्वचतया वैशिष्टयानां विशिष्योपादेयतया विशिष्टनिरूपितानुयोगिताख्यवैशिष्टयाव- गाहिन्यामभावबुद्धौ घटस्वादिप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वमस्तु विशिष्टनिरूपि- तसंयोगाद्यवगाहिबुद्धौ तत्तद्धतुत्वं नियुक्तिकमिति वाच्यम्। विशिष्टप्रतियो- गिकत्वाद्यवच्छिन्नसंसर्गताकत्वस्य विशेषणावच्छिन्नप्रकारताकत्वादेरनुग- तस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानजन्यतावच्छेदकतायाःप्रागुक्तत्वात् वैशिष्टयभेदेन कारणताभेदाभावात् । घटवद्भूतलमित्यादिविशिष्टवैशिष्टय. बोधे घटत्वादिप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे विशिष्टवैशिष्टयबोधेच्छाविशिष्टता. दूशप्रत्यक्षात्मकबोधसामग्या भिन्नविषयकानुमित्यादिकं प्रति प्रतिबन्धक तायां तादृशज्ञानरूपकारणस्याधिकस्य निवेशनीयतया गौरवामिति तुना. शङ्कनीयम्। भवन्मतेऽपि तत्र विशेषयज्ञाननिवेशेन साम्यात् । विशकलितद. एडरक्तत्वादिप्रकारकशानदशार्या रक्तदण्डो नास्तीत्याद्यभावप्रत्यक्षवार. णाय दण्डस्वादिधर्मितावच्छेदककरक्तस्वादिप्रकारकज्ञानस्य स्वतन्त्रहे. तुताकल्पनप्रयुक्तलाघवानुरोधेन विशेषणतावच्छेदकांशे सर्मितावच्छे. दकविशिष्टवैशिष्टयबोधे तत्तद्धर्मितावच्छेदककविशेषणतावच्छेदकर. कारकज्ञानस्य हेतुतासिद्धिरपि द्रष्टव्या । एवमेव तादृशहेतुत्वाकल्पने इच्छाविशिष्टरक्तदण्डवानित्याधुपनीतभानसामग्रया अनुमित्यादिप्रतिब. न्धकतायामुपनायकज्ञानविधया हेतुभूतानां रक्तत्वदडत्वविषयकज्ञानानां रक्तत्वदण्डत्वज्ञानत्वरूपभिन्नभिन्नरूपेण निवेशनीयतया तेषां मिथो विशेषणविशेष्यभावे कारणान्तरेण सममनेकेषां तथात्वे विनिगमनाविर- हेण गौरवम् अस्माकं च तथाविधनानाज्ञाननिवेशस्थले दण्डत्वादिधर्मिता- वच्छेदककरक्तस्वादिप्रकारकैकैकज्ञानस्य निवेशनीयतया लाघवमित्यादि- बोध्यम् । विशिष्टप्रतियौगिकर्वैशिष्टयबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- विशिष्टानुयोगिकवैशिष्टयबोधेऽनुयोगितावच्छेदकप्रकारकशानं हेतुस्त- धर्मनिर्विकल्पकानन्तरं तद्विशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानानुदयात् । तयो. स्तद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकत्वावच्छिन्नसंसर्गतानिरूपकतधर्मावच्छि- म्नविशेष्यताशालित्वतद्धर्मप्रकारकज्ञानत्वाभ्यां कार्यकारणभावः । केवल मेकत्रोभयमितिरीत्या धर्मितावच्छेदकविशेषणतापन्नरक्तदण्डत्वादि. बुद्धौ च वैशिष्टयांशे विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नानुयोगिताकत्वं न भा. सतेऽतो न व्यभिचारः । यत्तु एकत्र द्वयमिति रीत्या बोधे एकविशेषणस्य SENAME SARAN -- ·५२ वादवारिधी नापरविशेषणतावच्छेदकत्वं भासते, अपि तु विशिष्टानुयोगिकवैशिष्टय- बोधे एव, तथा च कार्यतावच्छेदककोटौ निरूपकान्तं विशेषणं नोपादेय. मिति । तन्न श्रद्धेयम् । गन्ध गभावोपलक्षितर्मिणि गन्धानुमितेः तद्वि- शिष्टवैशिष्ट्यावगाहितया निर्धर्मितावच्छेदकत्वापातात् । यदि च तत्प्रका. रकज्ञानं विना विशिष्टानुयोगिकवैशिष्टयविषयकसद्धर्मितावच्छेदकक- बोधे। न स्वीक्रियते, किन्तु तुल्यकक्षोभयविशेषणकबोध एत्र, तदा तद्धर्मावच्छिन्नविशेषणताकबुद्धित्वमात्रम् , संसर्गतावच्छेदकप्रकारकज्ञा: नस्य विशिष्टसंसर्गकबुद्धिपूर्व नियमतः स्वीकारे संसर्गताया विषयता. त्वानभ्युपगमेन वा विशिष्टज्ञानसाधारण तद्धर्मावच्छिन्नविषयता. कबुद्धित्वमात्रं वा जन्यतावच्छेदकं वाच्यमनुयोगितावच्छेदकांशे सधर्मि- तावच्छेदक-चैत्रो दण्डी कुण्डली-त्यादिबोधे चैत्रत्वाधिर्मितावच्छेदक दण्डादिप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुता पूर्वोक्तरीत्या बोध्या । अत्र निश्चयत्व. निवेशनं पूर्ववत्। एवमधिकरणतावच्छेदकनिर्विकल्पकानन्तरमभावबु. घेर्वारणायाभावबुद्धावधिकरणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वाकल्पनप्रयुक्तलाघवेनानुयोगिताबच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य विशि- वैशिष्टयबोधे हेतुत्वासिद्धिः । भूतलचटवदित्यादिबुद्धेर्भूतलत्वावाच्छ नानुयोगिताकविशिष्टवैशिष्टयावगाहितया तत्रानुयोगितावच्छेदकप्रका- रकज्ञानमुद्रयैव भूतलत्वादिप्रकारकज्ञानस्यापेक्षितत्वात् विशिष्टप्रतियो. गिकवैशिष्टयबोधसाधारणतद्धर्मावच्छिन्नविषयताकवुद्धित्वस्य तत्प्रकार. कशानजन्यतावच्छेदकत्वसम्भवे विशेषणतावच्छेदकविशेष्यतावच्छेदक- प्रकारकशानहेतुतायाश्चैक्यादेकयुक्त्यैवोभयहेतुतासिद्धिरित्यालोचनीय. मिति दिक्॥ इति विशिष्टवैशिष्टयबोधवादवीचिः(५) समाप्तः ॥ शम् ॥ स्वतन्त्र व्यं चेत् । (६) विशेषणतावच्छेदकज्ञानहेतुतावादवीचिः । विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयशून्यकाले विशिष्टवैशिष्टयबोधा. पत्तिवारणाय विशिष्टवैशिष्टयबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वं कल्प्यते। तद्धतुता च न सामान्यतो विशिष्टवैशिष्टयबुद्धित्वावच्छि: नं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयत्वेन, सर्वसाधारणविशिष्टवै- शिष्टयबुद्धित्वस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयत्वस्य चैक्याभा- वात, एकविशेषणतावच्छेदकप्रकारकबानादपरविशिष्टवैशिष्टयबोधाप- तेच, किन्तु रक्तस्वविशिष्टदण्डादिवैशिष्टयावगाहिज्ञानत्वावच्छिन्नं कूटवर भावकू जातित्वे पत्तेः।न त्यत्र वि लपीता ·14 (६)विशेषणतावच्छेदकज्ञानहेतुतावादवीचिः। प्रति दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताकरक्तत्वप्रकारकनिर्णयत्वेन विशिष्यैव हेतुता। न च विशेष्ये विशेषणं तत्रापि विशेषणान्तरमिति रीत्या जायमानस्थापि बोधस्य रक्तत्वविशिष्टो यो दाडस्तन्निरूपितसंयोगरू पवैशिष्टयावगाहितया तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । रक्तत्वदण्ड- त्वोभयावच्छिन्नप्रकारताकत्वस्यैव तदर्थत्वात् । विशेष्ये विशेषणमि- त्यादिक्रमेण रक्तत्वविषयकज्ञानीयदण्डादिप्रकारताया रक्तत्वानवच्छि: बतया तत्र व्यभिचाराभावात् । केचित्तु रक्तत्वशिष्टदण्डादौ पुरुषादिविशेष्यतानिरूपितप्रकारतायाः पर्याप्तिर्विशिष्टवैशिष्टयबोधस्थले स्वीक्रियते, तथाच तादृशविशिष्ट- पर्याप्त प्रकारताकत्वमेव रक्तो दण्ड इति निर्णयजन्यतावच्छेदकमित्युपेयते, विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या रक्तादिविषयकज्ञाने पुरुषादिविशेष्यतानिरू- पितप्रकारतायाः शुद्धदण्ड एव पर्याप्ततया न व्यभिचार इत्याहुः । तदसत् । तथासति दण्डांशे रक्तत्वभ्रमात्मकस्य रक्तदण्डवानिति झानस्य विशिष्टवैशिष्टयबोधत्वात्तत्र रक्तत्वविशिष्टदण्डाभावात् , एवं लो. हितवह्निमान् इत्यादिज्ञाने लौहित्यविशिष्टवरप्रसिद्ध्या अगतिरेव । न च विशिष्टाप्रसिद्धावपि खण्डशः प्रसिद्धयोलौहित्यवह्वयोरेव प्रकारता. याः पर्याप्तिः स्वीक्रियते, कार्यतावच्छेदकमपि लौहित्यवह्नयुभयपर्याप्तप्र. कारताकत्वमेवेति नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । पर्वतादिविशेष्यतानिक पितप्रकारताया लौहित्यांशे स्वीकारे लौहित्याभाववान् पर्वत इत्याका. रकबुद्धिदशायां लोहितवह्निमान्पर्वत इत्येतादृशविशिष्टवैशिष्टयबुझ्यनुद- यापचेः, तन्मते लोहितवह्निमान्पर्वत इत्येतादृशविशिष्टवैशिष्टयबुद्धे. रपि लौहित्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितपर्वतविशेष्यताशालिस्वेन तादृशबुद्धे विरोधित्वात्, तथाच विशिष्टवैशिष्टयबोधस्थ लेविशेषणतावच्छेदकविशेष गयोकप्रकारतापर्याप्तिः, किन्तु विशेषणनिष्ठप्रकारता विशेषणतावच्छेद- कावच्छिन्नैवेति। विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमित्यत्र तु विशेष. णतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितैव विशेषणप्रकारता, न तु विशेषणताव. च्छेदकावच्छिन्नैवेति तयोर्भेदः । अथ रक्तत्वदण्डत्वोभयधर्मावच्छिन्न प्रकारताकत्वस्य दण्डो रक्त इति निर्णयजन्यतावच्छेदकत्वेऽपि रक्तत्वधर्मितावच्छेदककदण्डत्वप्रकारकनि- यजन्यदण्डरक्तवानितिविशिष्टवैशिष्टयबोधे व्यभिचारो दुर्वारः, तत्रापि दण्डनिष्ठप्रकारताया दण्डवरचत्वोभयावच्छिन्नत्वात् । न च रक्तत्वप्र. कारतानिरूपितदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालित्वस्य तादनिर्णयजन्य तावच्छेदके प्रवेशात् न व्यभिचार इति वाच्यम् । तादृशबोधेनैव यत्र ज अ * --- m ap S S । । स ·५४ वादवारिधी विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन दण्डत्वावच्छिन्ने रक्तत्वं विषयीकृतं तत्र तादृशसमूहालम्बने च व्यभिचारस्य तावतापि दुर्वारत्वादिति चेन्न । रक्तदण्डवानित्येतादशज्ञानीयतादृशोभयधर्मावच्छिन्नदण्डप्रकारता- या एव रक्तत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यतास्वरूपत्वाभ्युपगमात् । रक्त- स्वप्रकारतानिरूपितदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताभिन्नप्रकारताया एव दण्डो रक्त इत्येतादृशनिर्णयजन्यतावच्छेदकत्वाभ्युपगमेन व्यभिचारानवका. शात् , तादृशसमूहालम्बनबोधीयोभयधर्मावच्छिन्नविषयताया दण्डत्व- प्रकारतानिरूपितरक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यतारूपाया रक्तत्वप्रकारतानिरू पितदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताभिन्नत्वात् । न च रक्तत्वावच्छिन्नप्रकार. ताया रक्तत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यतारूपत्वेन रक्तदण्डवानिति बोधः स्य रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितरक्तत्वप्रकारताशालित्वप्रसङ्गः, तथा च तादशज्ञानाद्रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यकरक्तत्वप्रकारक-रक्तोरक्त-इत्याकार- कस्मरणापत्तस्तत्र तथाविधनिर्णयस्य हेतुत्वादिति वाच्यम् । रक्तत्वा वच्छिन्नविशेष्यतायास्तत्र रक्तत्वप्रकारतानिरूपितत्वेऽपि रक्तस्वावच्छि नविशेष्यतात्वेन तस्यास्तादृशप्रकारतानिरूपितत्वानभ्युपगमात, तेन रूपेण रक्तत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यताशालिज्ञानस्यैव रक्तो रक्त इत्या. कारकस्मृतिजनकत्वात् ॥ तादृशस्मरणापत्त्यसम्भवात्। एकसम्बन्धेन रक्त. स्वप्रकारकनिर्णयसत्वे सम्बन्धान्तरेण रक्तत्वविशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञान वारणाय विशेषणतावच्छेदकीभूतसम्बन्धविषयतां निवेश्य तभेदेन वि. भिन्नकारणत्वं कल्प्यम् । एवं रक्तदण्डवत्पुरुषवानहमित्याकारकविशिष्ट- वैशिष्टयबोधे रक्तदण्डवान्पुरुष इत्यादिनिर्णयत्वेन हेतुता । तत्र च द. एडांशे रक्तांशे च निर्णयत्वं निवेश्यम् । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । दण्डवानि- त्याकारकविशेषणतावच्छेदकांशे निर्धर्मितावच्छेदककदण्डत्वादिविशि- टवैशिष्टयबोधं प्रति निर्णयत्वमनिवेश्य दण्डत्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुता वाच्या निर्मितावच्छेदककसंशयाभावेन तत्र निर्णयत्वनिवेशे प्रयोजनवि- रहात् । तदुधेतुता च दण्डत्वादिनिर्विकल्पकदशायां तादृशविशिष्टवैशि. ट्यबोधवारणाय । एवं दण्डो रक्तो नवेति संशयानन्तरमेकविशेषण विशिष्टे अपरविशेषणस्य वैशिष्ट मिति रीत्या रक्तदण्डः प्रमेयः इत्या. दिबोधवारणाय तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे विशेष्यतावच्छेदकप्रकारक निर्णयस्य हेतुता स्वीकार्या । तऽतुतापि दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्य- तानिरूपितरक्तत्वप्रकारताशालिनिर्णयत्वेन, जन्यतावच्छेदकं च रक्तत्व- विशिष्टवण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्वं, तेन मेयत्वादिकमवगा- हमानस्य एकत्र द्वयमिति रीत्या तथाविधज्ञानस्य इण्डनिष्ठविशेग्यता । चेत कूटवा भापकर जातित्वे रत्तान त्यत्र वि लपीतादि ·निर्णयत्वेन कारणतया तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे तथाविधप्रत्यक्षे चा• (६)विशेषणतावच्छेदकताज्ञानहेतुतावादवाचिः। न रक्तत्वावच्छिन्नेति न तत्र व्यभिचारः । एतेन "न तथापि तद्विशि ष्टवैशिष्ट्यावगाहिबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति तद्विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- तिव्याप्तिरित्यनेन वह्निव्याप्यधूमवान्पर्वत इत्याकारकविशेषणतावच्छेद- कप्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुतामादाय वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतवानयं देश इ. त्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे चातिव्याप्त्युद्भावकस्य दीधितिकृतस्तथाविध. विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुतामादाय वह्निव्याप्यवान्पर्व. तो द्रव्यमित्याकारके विशिष्टे विशिष्ट्यामिति-न्यायेन विषयताशालिबोधे अतिव्याप्तेरनुद्भावनेन न्यूनता परिहता । उपदर्शितरीत्या एककार्यकार. रणभावकल्पनेनैव निर्वाह विशिष्टे वैशिष्ट्यमिति न्यायेन विषयताशा. लिबोधे विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयत्वेन कारणतायाः स्वातन्त्र्येण क्लुप्ततया विशेषणतावच्छेदकनिर्णयत्वेन हेतुतामादायातिव्याप्त्यभिधान- स्य कृततया न्यूनताया असम्भवात ॥ केचित्तु विशेष्यतावच्छेदकववृत्तित्वसम्बन्धनिष्ठसांसर्गिकविशेष. रणताविशिष्टवैशिष्ट्यमितिन्यायेन विषयता, एकप्रकारतानिरूपितविशेष्य ताप्यन्यप्रकारतानिरूपितशुद्धलांसर्गिकविषयता सैव एकत्र द्वयमिति न्यायेन विषयता । अत एव गामानयेति लौकिकानि वाक्यानि वैदिकानि वा तात्पर्यविषयीभूतस्मारितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि श्राकाङ्क्षादिमत्पद- कदम्बत्वाद्धटमानयेत्यादिवाक्यवदिति वैशेषिकानुमाने पदार्थतात्पर्यवि. शेषणमङ्गीक रुपाध्यायस्य मते दूषणदानप्रस्तावे "एवं विशिष्टवैशिष्ट्य मेकत्र द्वयमित्यादिसंसर्गभेदे विरोध इति द्रष्टव्यमिति पक्षधरनिरुक्तमः र्थान्तरदूषणम् सङ्गच्छते, अन्यथा पूर्वरीत्या तथाविधविषयताया वैलक्ष- एयानङ्गीकार तथाविधविषयताशालिबोधद्वये एकसम्बन्धस्यैव भाततया भिन्नविषयकत्वाभावे दर्शितपक्षधरमिश्रोक्तविरोधोऽशक्यपरिहार इति । ननु तादृशविशिष्टसम्बन्धनिष्ठसांसर्गिकविषयतायाः विशिष्टवैशिष्ट्य. मिति नोपेयते तथाविधविषयतयोरनुगमासंभवेन विभिन्न कार्यतावच्छेदक- तया विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयविशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णय. योरेककारणस्वासम्भवेनोपदर्शितदीधितिकारन्यूनतापि दुःसमाधेयेति कि नाचक्षसे इति चेत्, भावानवबोधपूर्वकानुयोगेन निरनुयोज्यत्वात् , यतो विशेषणतावच्छेकावच्छिन्नप्रकारतैव विशिष्टवैशिष्ट्यमितिन्यायाङ्गविषयते. ति न ब्रूमः, अपितु विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितविशिष्टसम्बन्ध. निष्ठसांसर्गिकविषयतात्वमेव तस्वमिति। तत्र तादृशविषयतयोस्तत्तद्धर्मा- वच्छिन्ननिरूपितत्वविशिष्टसांसर्गिकविषयतात्वेनानुगमेन कार्यतावच्छेद- ·वादवारिधौ कैक्यसम्भवात विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयविशेष्यतावच्छेदकप्र. कारकनिर्णययोः कारणताभेदाभावेन कुत्राप्येतदापत्तरभावात् । व्यधिक रणसम्बन्धविषयकविशिष्टवैशिष्टयबोधे तत्तद्धर्मविशिष्टनिरूपितविशिष्टस. म्बन्धाप्रसिद्ध्या नायं प्रकारः सम्भवदुक्तिक इति न सचेतसां शङ्कास्पद मपि । तत्तद्धर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि- तनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितसम्बन्धनिष्ठसांसर्गिकविशेषणताया एव तत्त्वादिति । अत एव विशेष्यतावच्छेदकांशे भ्रमात्मकविशिष्टवै. शिष्ट्यबोधो यत्र तत्रापि नानुपपत्तिः, तत्रापि वैज्ञानिकत्वमादाय तथा- विधसांसर्गिकविषयताप्रसिद्धिसम्भवादित्याहुः । न च प्रमेयत्वप्रकारतानिरूपितदण्डनिष्ठविशेष्यताया रक्तत्वाधन. वच्छिन्नत्वे रक्तत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य प्रमेयत्वादिवाधकाले तथा. विधज्ञानापत्तिरिति तादृशविशेष्यताया रक्तत्वावच्छिन्नत्वमावश्यक. मिति वाच्यम् । एवमपि प्रमेयत्वादिप्रकारतानिरूपितदण्डत्वाद्य- वच्छिन्नविशेष्यताभिन्नाया एव रक्तवाद्यवच्छिन्नविशेष्यताया अभ्युप- गमात् एकस्या विशेष्यताया रक्तत्वदण्डत्वोभयानवच्छिन्नत्वेन व्य. भिचारानवकाशात् । तत्रापि रक्तत्वधर्मितावच्छेदककदण्डत्वप्रकार. कनिर्णयजन्ये दण्डो रक्तः प्रमेयः इत्येताद्वशबोधे व्यभिचारवारणाय ता. द्वशविशेष्यतायां रक्तत्वप्रकारतानिरूपितदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वं निवेशनीयम्। इदन्त्ववधेयम्-रक्तदण्डवान् रक्तदण्डः प्रमेय इत्याका. रकोभयविशिष्टवैशिष्ट्यबोधसाधारणरक्तत्वविशिष्टदण्डत्वाद्यवच्छिन्न- विषयताशालिज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति दण्डो रक्त इत्येतादृशनिर्णय स्वादिनैकहेतुत्वं कल्प्यते कदाचित्तादृशविशिष्टधर्मावच्छिन्नप्रका. रताशालिज्ञानं कदाचित्तादृशविशेष्यताशालिज्ञानमुत्पद्यते इत्यत्र विनि गमकगवेषणा उभयवादिनामपीति । अथ दण्डो रक्तो नवेत्याकारकसंशयानन्तरमपि रक्तं दण्डं सन्देली. त्याकारकरक्तत्वविशिष्टवैशिष्टयावगाहनुव्यवसायोदयात् विशिष्टवैशि- ष्टयबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वकल्पनं न स. म्भवति । न च तत्र विशेष्ये विशेषणमिति रीत्यैवानुव्यवसायो भवति, न स्वसौ विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालीति नानुपपत्तिरिति वाच्यम्। विशिष्ट- विषयताशुन्यज्ञानाद्यनुव्यवसायाभ्युपगमे रक्तः पटो दण्डो द्रव्यमित्यादि. व्यवसायानन्तरमपि विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या रक्तदाडं जानामीत्याका- रकानुव्यवसायापत्तिरिति चेत् । न, दण्डो रक्तो नवेत्यादिसंशयानुव्य. वसायो न ज्ञानांशे रक्तत्वविशिष्टदण्डप्रकारकः, किन्तु प्रकारतासम्बन्धे- च्य भ्युप चेत् । कूटवर भावकूद जातित्व पत्तेन लपीतानि ·(६) विशेषणतावच्छेदकज्ञानहेतुतावादवीचिः। नशानांशे रक्तस्वप्रकारको दण्डे रक्तत्वं सन्देहीत्याकारक एव । यदि तत्र ज्ञानांशे रक्तत्वविशिष्टदण्डप्रकारकः, तदंशे च रक्तत्वप्रकारकोऽप्यनुव्यव. सायः स्वीक्रियते, तथाप्यसौ विशेष्ये विशेषणमिति रीत्यैव जायते न तु वि. शिष्टवैशिष्टयविषयताशाली । न च पूर्वातिप्रसङ्गः, रक्तत्वविशिष्टदण्डप्रकार- तानिरूपितविषयत्वनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेना- नुव्यवसायं प्रति रक्तत्वप्रकारतानिरूपितदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताकज्ञान- स्वेन हेतुताया अावश्यकत्वात् पूर्वोक्तसमूहालम्बनानन्तरं तथाविधानुव्य. वसायासम्भवात् । आवश्यकत्वं च तादृशहेतुतायाः रक्तो दण्ड इत्याकार. कप्रत्यक्षानन्तरं यत्र तादृशसमूहालम्बनस्मरणादिकं तत्र रक्तं दण्डं स्मरा- मीत्यनुव्यवसायापत्तिवारणायेति । अथ रक्तो दण्ड इत्येतादृशज्ञानोपरमेऽपि रक्तदण्डं करोमीत्याकारक- कृतिसाक्षात्कारोपच्या व्यभिचारः। न च ज्ञानत्वमनिवेश्य दण्डत्वाव. च्छिन्नविशेष्यताकरक्तत्वप्रकारकत्वेनैव हेतुत्वान्न व्यभिचार इति वाच्यम्। तथासति रक्तो दण्ड इत्याकारकानुबुद्धसंस्कारसत्त्वे रक्तत्वनिर्विकल्प- कदशायामपि वैशिष्टयबोधापत्तः । न च संस्कारजन्यविशिष्टवैशि- ष्टयबोधे उदुबोधकस्यापि हेतुस्वेन नदभावान्नापत्तिरिति वाच्यम् । उद्बोधकं विनापि सामान्यसामग्या फलजनने विशिष्टवैशिष्टयबोधसा. मान्योपादाने उद्बोधकविरहस्याकिञ्चित्करत्वादिति चेन्न। कृतिसाक्षात्कारपूर्व नियमतो दण्डो रक्त इत्याकारकस्मरणाऽभ्युप. गमेन व्यभिचारानवकाशात् । वस्तुतस्तु संस्कारव्यावृत्तज्ञानेच्छाकृतिवृत्तिजातिविशेष कल्पयित्वा विशेषणतावच्छेदकप्रकारकगुणत्वेनैव हेतुत्वं स्वीक्रियते, अनन्तस्मृतिहेतु. त्वकल्पनापेक्षया तादृशजातिकल्पनाया एवोचितत्वात् । न च कृतिसा. क्षात्कारपूर्व विषयस्मृतिकल्पनमावश्यकम् , अन्यथा उपनायकशोनविरहे. ण विषयभानासम्भवेन कृतिसाक्षात्कारानुदयप्रसङ्गादिति वाच्यम् । ज्ञान. लक्षणप्रत्यासत्तरपि इच्छाकृतिसाधारणतद्विषयकविजातीयगुणत्वेनैव हेतुत्वोपगमात्, आवश्यकं च गुणमानसजनकतावच्छेदकतया संस्का- रादिव्योवृत्तजातिविशेषकल्पनम् , अन्यथा संस्कारादीनां मानसापत्ति- रिति विशिष्टवैशिष्टयानुभवत्वमेव जन्यतावच्छेदकमास्थीयते । स्मरणे च ताशसंस्कार एतादृशविषयतानियामक इति बहवः । केचित्तु अनुभवत्वजातौ मानाभावेन शानत्वस्यापि नित्यसाधारण तया तस्य जन्यतानवच्छेदकत्वात् जन्यप्रत्यक्षवृत्तिजातिविशेष एव विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयादिजन्यतावच्छेदकः, अनुमित्यादौ च वाद०७ - ·। वादवारिधी परामर्शादिरेव तादृशविषयतानियामक, एवं शाब्दबोधेऽवान्तरवा. क्यार्थ एव तथा। अथ विजातीयप्रत्यक्षश्वस्य तजन्यतावच्छेदकत्वे इतरत्वव्यापकीभूता. भावप्रतियोगिपृथिवीत्ववती पृथिवीत्याकारकपरामर्शाविशिष्टवैशिष्टय. विषयताशालिन्या अनुमितेरापत्तिः। तादृशानुमितावन्वयव्याप्तिज्ञानस्यै. व हेतुत्वान्नापत्तिरित्युक्तौ च स्वातन्त्र्येण इतरभेदप्रकारकज्ञानस्य सत्त्वे तादृशानुमित्यनुदयापत्तिः । न च पृथिव्यामितरभेदप्रकारकानुमितिरे- वोत्पद्यत इति वाच्यम् । साध्यविशेष्यकानुमितौ साध्यप्रसिद्धविरोधितया तत्र तादृशानुमित्युत्पादासम्भवात् । न च विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या पृथिवीतरभेद्वतीत्याकारकानुमितिस्तत्र जायत एवेति वाच्यम् । तथा. सति साध्यज्ञानशून्यकाले तादृशपरामर्शात् पृथिव्यामितरभेदः पृथिवीत. रभेदवतीत्याकारकद्विविधविषयताशालिन्या अनुमितेरापत्तिः । न च वि. शिष्टबुाद्ध प्रति विशेषणज्ञानस्य हेतुत्वान्नापत्तिरिति वाच्यम् । एवमपि प्रमेयत्वादिना इतरभेदशानकाले तथाविधानुमितेरापत्तिसम्भवात् । न च प्रमेयत्वादिना साध्यज्ञानकाले साध्यविशेश्यकानुमितिप्रतिबन्धकीभू. तसाध्यसिद्धिसत्वेन न द्विविधविषयताशाल्यनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम्। साध्यतावच्छेदकप्रकारकप्रसिधेरेव साध्यविशेष्यकानुमितिविरोधि त्वात् , अन्यथा इतरभेदत्वरूपेण भेदान्तरावगाहिपृथिव्यामितरभेद इत्या- कारकसिद्धिकाले तादृशानुमितिवारणाय ताद्शानुमिति प्रति पक्षविशे- ज्यतां निवेश्य सिद्धेः प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावान्तरापत्तरिति । तस्मा- दितरभेदत्वप्रकारकमानकालीनव्यतिरेकच्याप्तिज्ञानजन्यानुमितौ विशिष्टवि- षयतास्वीकार आवश्यकः, तत्साधारण्यं च विशेषणतावच्छेदकप्रकारक शानजन्यतावच्छेदकस्याऽऽवश्यकम् , तथा च सति न इतरभेदत्वप्रकार. कज्ञानशून्यकाले विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या इतरभेदत्वप्रकारकद्विवि- धविषयताशाल्यनुमित्यापत्तिः विशिष्टवैशिष्टयानवगाहिन्या विशेष्ये वि. शेषणमिति रीत्या जायमानाया अनुमितेरप्रसिद्धेः, विशिष्टवैशिष्टया- वगाहिन्यां च तस्यां विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य हेतुस्वा. दिति चेत् । एवमपि अनुमितौ स्वातन्त्र्येणैव हेतुत्वम् , अनुभवत्वस्य तथात्वे नित्यव्यावर्त्तनाय जन्यत्वनिवेशस्यावश्यकतयाऽनुमितौ विशेषणविशेष्य. भावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावद्वयस्याऽऽवश्यकत्वात् अवच्छेद- कगौरवाश्येत्याहुः। परे तु अनुभवत्वादिकमनिवेश्य विशिष्टवैशिष्टयविषयतात्वमेव ज. जाति त्यत्र लपीता ·५९ (६) विशेषणतावच्छेदकज्ञानहेतुतावादवाचिः । न्यतावच्छेदक्रमास्थीयते विशेषणतावच्छेदकज्ञानशून्यकालीनस्मरणे ई. श्वरज्ञाने च विशेष्यविशेषणमित्येताद्शविषयतामात्रमभ्युपेयतेऽतो न य. भिचारः, नवा नित्यसाधारण्यमिति वदन्ति । केचित्तु विशेषणतावच्छेदकसंशयकाले विशिष्टवैशिष्टयबोधं स्वीकृत्य निर्णयत्वमनिवेश्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारज्ञानत्वेनैव हेतुतां कल्पयन्ति । तदसत् । संशयसाधारणज्ञानस्य हेतुत्वेऽप्रामाण्यनिर्णयस्यैवोत्ते. जकतया निर्णयत्वेन हेतुत्वे चाप्रामाण्यज्ञानसामान्यस्यैव तथात्वेन नि. र्णयत्वेनैव हेतुत्वकल्पनस्थोचितत्वात् , अन्यथा विशेषणतावच्छेदकप्र. कारकबानीयनिर्णयत्वापेक्षया गुरुशरीरस्या प्रामाण्यनिर्णयत्वस्य निवे. शने महागौरवप्रसङ्गात् । अथ विशेषणतावच्छेदकप्रकारकसंशयकाले तत्र चाप्रामाण्यशङ्कायां भवन्मत इव मयापि विशिष्टवैशिष्टयबोधानङ्गीकारादप्रामाण्यज्ञानत्वाव. च्छिन्नाभावो विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानहेतुतायां निवेश्यते न तु नि यत्वघटितगुरुशरीरावच्छिन्नाभाव इति चेत् । एवमपि संशयसाधारण- झानस्य विशिष्टवैशिष्टयबोधहेतुत्वेऽनुमित्यादिकं प्रति परामर्शहेतुत्वे वह्निन्यायधूमवान्पर्वतः वह्निव्याप्यधूमवन्महानसमित्याद्यनेकविधज्ञाने व्यापत्यंशे निर्णयत्वनिवेशागौरवमस्माकं तु तत्र व्याप्तिविशिष्टवैशिष्टयाव- गाहिबानत्वादिना हेतुत्वस्वीकारात् विशेषणतावच्छेदकांशे संशयात्मकवि. शिष्टवैशिष्ट्यवोधाप्रसिद्ध्या व्याप्त्यंशे निर्णयत्वानिवेशेऽपि क्षतिविरहात्। न चाऽऽहार्यविशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयोत्तरोत्पन्नस्य विशेषणताव च्छेदकांशे संशयात्मकमानस्य विशिष्टवैशिष्टयविषयताशालित्वे बाधका- भावात्ताद्दशशानोत्तरमनुमितिवारणाय विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णय त्वेन विशिष्टवैशिष्टयबोधहेतुत्ववादिनापि परामर्शहेतुतायां व्याप्त्यंशे निर्णयत्वमवश्यं निवेश्यमिति न लाघवमिति वाच्यम् । अनाहार्यवि. शेषणतावच्छेकनिर्णयत्वेनैव विशिष्टवैशिष्टयबोधहेतुत्वाभ्युपगमात् । अत एव विशिष्टवैशिष्टयबोधेऽनुमितिलक्षणातिव्याप्तिः साधु सङ्गच्छते, अ. न्यथाऽनुमितिजनकतावच्छेदककोटावनाहार्यत्वस्य निवेशे विशिष्टवै. शिष्टयबोधहेतुतायां तदनिवेशे एकरूपेण हेतुत्वाभावात् तत्रातिव्याप्ति शङ्काया असङ्गात्यापत्तेः। न च विशेषणतावच्छेदकज्ञानहेतुतायामना. हार्यत्वस्य निर्णयत्वस्य च निवेशापेक्षया परामर्शहेतुतायां व्याप्त्यंशे निर्णयस्वनिवेशनमेवोचितमिति वाच्यम् । वहिन्याप्यधूमवान्पर्वतः वह्नि- व्याप्यधूमवन्महानसमित्याधनेकविधज्ञानहेतुतायां निर्णयत्वनिवेशापेक्षया धूमो वहिव्याज्य इत्याकारकस्य एकैकविधज्ञानस्य हेतुतायां तन्निवेशे ·यादवारिधी लाधवात्। न च धूमो वह्निव्याप्य इत्याकारकधूमत्वसामानाधिकण्यमात्रा- वगाहिव्याप्तिनिर्णयदशायां तत्सामानाधिकरण्येन व्याप्त्यभावभाने बा. धकाभावात् धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्त्यभावकाटिकसंशयस्यापि विशिष्टवैशिष्टविषयताशालित्वात् तदुत्तरमनुमितिवारणाय व्याप्त्यंशे निर्णयत्वनिवेशनमावश्यकमिति वाच्यम् । विशेष्यतावच्छेदकसामाना. धिकरण्येनोभयकोट्यवगाहिज्ञाने संशयत्वाभावात्तादृशज्ञानादनुमिति. स्वीकारे क्षतिविरहात्। न च धूमत्त्वसामानाधिकरण्येन व्याप्तिप्रकारकनि- र्णयानन्तरोत्पन्नधूमत्वावच्छेद्यव्याप्त्यवगाहिनो धूमत्वसामानाधिकर. एयेन व्याप्त्यभावावगाहिनः संशयादनुमित्युत्पादो वारयितुमशक्यः, तादृशज्ञानस्य व्याप्तिविशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वस्वीकारादिति च्यम् । अवच्छेदकावच्छेदेन व्याप्तिप्रकारकविशिष्टवैशिष्टयबोधेऽवच्छेद- कावच्छेदेन व्याप्तिप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वात , अवच्छेदकावच्छेदेन निर्ण- यसवे च धूमत्वं विशेष्यतावच्छेदकीकृत्य व्याप्त्यभावभानासम्भवात् । न चैवमपि धूमो वह्निव्याप्य इत्येतादशज्ञानस्यैव निर्णयत्वेन हेतुत्वमा. यातं, रक्तदण्डवानित्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्थलीयहेतुतायां तु निर्ण- यत्वनिवेशे युक्तिविरहादिति वाच्यम् । दण्डो रक्त इत्याकारकज्ञानस्य निर्णयत्वेन हेतुत्वे रक्तत्व विशिष्टदण्डादिहेतुकानुमितौ तद्धेतुकपरामर्श. हेतुतायां हेतुतावच्छेदकीभूतरक्तत्वांशे निर्णयत्वानिवेशेन लाघवात् वि. शिष्टवैशिष्टयबोधविषयतापर्यन्तनिवेशेन तदंशे संशयात्मकपरामर्शादनु- मित्यापत्तरसम्भवात् । वस्तुतस्तु विशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञा. नत्वेन हेतुत्वे इच्छादिविशिष्टतादृशविशिष्टवैशिष्टयावगाहिप्रत्यक्षसामग्री. काले दण्डो न रक्त इत्याकारकानुमितिशाब्दबोधादिवारणाय तादृशा. नुमित्यादौ तथाविधसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वकल्पनेन गौरवम् , अस्माकं तु तादृशसामग्रीकाले दण्डो रक्त इत्याकारकनिर्णयस्य नियमतः स. त्वात्ताशनिर्णयस्य बाधमुद्रया तथाविधानुमितिप्रतिबन्धकतया ताद- शसामग्रीप्रतिबन्धकताया अकल्पनात्। नाच तादृशसामग्रीकाले घटानु- मितिवारणाय तत्र तादृशसामग्रीप्रतिबन्धकत्वे कल्पनीये तत्र विषयमा निवेश्यानुमितित्वाद्यवच्छिन्नं प्रत्येव तथा कल्पनात् न तदतिरिक्तप्रतिव. धकतांकल्पनाधिक्यमिति वाच्यम् । इच्छाया उत्तेजकत्वानुरोधेन वि- शिष्टवैशिष्ट्यविषयकानुमितिप्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वात् । एतेन-प- रामर्शहेतुतार्या विशिष्टवैशिष्टयनिष्ठविषयतानिवेशेऽपि निर्णयत्वनिवेश आवश्यकः, अन्यथा धूमो वहिव्याप्य इति निर्णयानन्तरं व्याप्त्यभाव- जाति S SAR R- छपीताद । । time । SH S ·(६) विशेषणतावच्छेदकज्ञानहेतुतावादाचिः । प्रत्यक्षेच्छावशात् व्याप्त्यभावावगाहिनःसंशयात्मकव्याप्यवत्चाचानात् अ. नुमित्यापत्तः तादृशज्ञानस्य तथाविधविषयताशालित्वे बाधकामावादिति न लाघवावकाश इत्यपि परास्तम् , तावताप्युक्तलाघवापरिहारादिति अत्राहुः-संशयोत्तरं विशिष्टवैशिष्ट्यबोधानभ्युपगमेऽपि विशिष्टवैशिष्टय- बोधत्वावच्छिन्नं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिणयत्वेन हेतुत्वमनर्थकम्, दण्डो रक्तो न वेति संशयानन्तरं रक्तदण्डवानिति विशिष्टवैशिष्टयबोध- वारणाय तादशविशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति दण्डत्वधर्मितावच्छेदककरक्त- त्वाभावप्रकारकज्ञानाभावत्वेन हेतुत्वं कल्प्यताम् , संशयानन्तरं निर्णये स. ति क्षणविलम्बेन विशिष्टवैशिष्टयबोधःनि च तादृशकारणताकल्पनमपेक्ष्य लाघवात दण्डत्वधर्मितावच्छेदककरक्तत्वप्रकारकनिर्णयत्वेन पृथक् हेतु- त्वकल्पनं समुचितमिति वाच्यम् । दण्डवावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितरक्त. स्वाभावप्रकारताशुन्यदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितरक्तत्वप्रकारताशा. लिज्ञानत्वरूपनिर्णयत्वेन हेतुत्वे तादृश प्रकारताशून्यत्वतादृशप्रकारताज्ञान- त्वानां मिथो विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण षट्सङ्ख्यककार्यका- रणभावापत्तेरवच्छेदकगौरवाच, मन्मते तादृशरक्तत्वाभावप्रकारकज्ञाना- भावहेतुतायां तादृशरक्तत्वाभावप्रकारकत्वज्ञानत्वयोविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावद्वयं, रक्तत्वप्रकारकज्ञानहेतुतायां च र तत्वप्रकारकत्वज्ञानत्वयोर्विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण तद्- द्वयमिति कार्यकारणभावचतुष्टयकल्पनादवच्छेदकलाघवाञ्चेति । एवं रक्तदण्डवद्भूतलवान् रक्तदण्डवत्पुरुषवानित्यादि विशिष्टवैशिष्ट्यबो. धे रक्तदण्डवद्भूतलमित्यादिबहुविधज्ञानस्य हेतुतायां दण्डत्वर्मि- तावच्छेदकरक्तत्वाभावप्रकारकान्यत्वरूपनिर्णयत्वस्य निवेशेन भवन्मते गौरवम्, तदनिवेशे रक्तस्वांशे संशयात्मकतादृशज्ञानानन्तरं तादृशबो. धापत्तेः । न च भवतां तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे तादृशसंशयस्य प्रति बन्धकत्वं कल्प्यमिति वाच्यम् । मन्मते रक्तत्वविशिष्टवैशिष्ट्यावगा. हिज्ञानं प्रति दण्डत्वमितावच्छेदककरक्तत्वाभावप्रकारकशानस्य रक्त- दण्डवानित्याकारकज्ञानस्थले प्रतिबन्धकताकल्पनात्प्रतिबध्यतावच्छेदकी. भूतविषयतायाश्च व्यापकतया ताद्शसंशयकाले व्यापकधर्मावच्छिन्नसा. मम्यूभावादेव रक्तदण्डवद्भूतलवान देश इत्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधास. म्भवात्तद्वारणाय तत्र रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वान्त. राकल्पनात् , किन्तु रक्तदण्डवद्भूतलवानित्यादिबोधे रक्तदण्डाभावप्र. कारकहानमात्रस्य प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते । न च मन्मतेऽपि रक्तदण्ड- वानितिविशिष्टवैशिष्टयबोधहेतुभूतदण्डत्वर्मितावच्छेदककरक्तत्वप्रकार- ·६२ वादवारिधी कनिर्णयजन्यतावच्छेदकीभूतविषयताथा रक्तदण्डवद्भूतलमित्यादिनिर्णय- जन्यतावच्छेदकीभूतविषयताव्यापकतया रक्तांशे संशयकाले व्यापकधर्मा- वच्छिन्नसामग्रीविरहादेव न रक्तदण्डवद्भूतलमित्याकारकनिर्णयजन्यता. वच्छेदकावच्छिन्नापत्तिरिति रक्तदण्डवद्भूतलमिति ज्ञानहेतुतायां न रक्त- स्वाभावप्रकारकान्यत्वं निवेश्यत इति वाच्यम् । रक्तांशे संशयात्मकरक्त- दण्डवद्भूतलमिति ज्ञानानन्तरं रक्तो दण्ड इति निर्णयोत्पत्तौ रक्तदण्ड बद्भूतलवानितिविशिष्टवैशिष्टयबोधापत्तः तदानीं रक्तत्वविशिष्टदण्डवै- शिष्टयावगाहिशानहेतुभूतस्य रक्तो दण्ड इति निर्णयस्य दण्डांशे निर्णया. मकस्य रक्तण्डवद्भूतलमिति शानस्य च सत्त्वेन लकलकारणसमवधा- नात् । एतेन-तादृशरक्तत्वाभावशानस्य समवायेन विशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति न समवायेन प्रतिबन्धकता कायब्यूहस्थले एकशरीरावच्छेदेन रक्तो न वा दण्ड इत्यादिसंशयवति शरीरान्तरावच्छेदेन रक्तदण्डवानिति विशि- ष्टवैशिष्टयबोधोदयेन व्यभिचारात् । नाप्यवच्छेदकतासम्बन्धेन तादृशवि. शिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति अवच्छेदकतासम्बन्धेन तथाविधज्ञानस्वेन प्रतिबन्ध- कत्वम्,परपुरप्रवेशस्थले तच्छरीरावच्छेदेनाभिभाव्यस्य तथाविधसंशयसत्त्वे तदवच्छेदेनैव भूतात्मनि विशिष्टवैशिष्टयबोधोदयेन व्यभिचारादितोऽनाय. त्याऽवच्छेदकतासम्बन्धेन तदात्मसमवेततादृशविशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रत्य कच्छेदकतासम्बन्धेन तदात्मसमवेततादृशरक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानस्वादिना प्रतिवन्धकत्वं कल्प्यमिति पुरुषभेदेनाऽनन्तप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्प नापत्तिः, अतः प्रतिवन्धकत्वकल्पनापेक्षया लाघवात्समवायेन विशिष्टवै. शिष्टयबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य समवायेन हेतुतायां संशयान्यत्वप्रवेशः समुचित-इत्यपि परास्तम् । निश्चयत्वेन हेतुत्वे रक्त- दण्डवद्भूतलवानित्यादिविशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदक. प्रकारकज्ञानस्य भूतलाधनन्तविषयभेदेनानन्तहेतुतायां रक्तस्वाभावाप्र. कारकत्वादिरूपनिर्णयत्वनिवेशेन विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहे- णानन्तकार्यकारणभावापत्तः। न च मन्मतेऽपि रक्तदण्डवद्भूतलवानिति विशिष्टवैशिष्टयबोधहेतुतायां दण्डत्वधर्मितावच्छेदकरक्तत्वाभावप्रकार- कान्यत्वरूपसंशयान्यत्वं न निवेश्यते रक्तत्वविशिष्टवैशिष्टयबोधीयाया विषयताया एव कारण तावच्छेकदककोटिप्रवेशात् रक्तांशे संशये च तथाविधविषयताया अभावेनैवापत्यसम्भवात् इति वाच्यम् । विशक- लितोपस्थितिमूलकाद्भक्तदण्डवद्भूतलमित्यादिशानादपि रक्तदण्डद्भू तलवानिस्यादिविशिष्टवैशिष्टयबोधोदयेन रक्तदण्डवद्भूतलमित्येतादृश- वैशिष्टवैशिष्टयबोधत्वादिना कारणतायाः कल्पयितुमशक्यत्वात, तथाच . पीता PATI MES M ·(६) विशेषणतावच्छेदकज्ञानहेतुतावादीचिः । तादृशसंशयाद्रक्तदण्डवद्भूतलवान् देश इत्याकारकविशिष्टवैशिष्टयबोध वारणाय रक्तत्वांशे निर्णयत्वनिवेशस्यावश्यकत्वमिति। अथ विशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकाभावप्रकारकज्ञा. नस्य प्रतिबन्धकत्वे भिन्नविषयकानुमित्यादिकं प्रति इच्छाघटितविशिष्ट- वैशिष्टयबोधसामग्याः प्रतिबन्धकतायामिच्छाविशिष्टेतरकारणंविशिष्टद. एडत्वधर्मितावच्छेदककरक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वादिना प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यं, तत्र च तादृशशानाभावसामानाधिकरण्येन रक्तत्वप्रकारकज्ञाने इच्छाया. मितरकारणे च वैशिष्टयं निवेश्यत इत्यत्र विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यप्र. तिबन्धकभावबाहुल्यम् , मन्मते पुनरिच्छाविशिष्टरक्तत्वाभावप्रकारकद- एडवधर्मितावच्छेदककरक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वेन तथात्वं कल्प्यम् , तथाच रक्तत्वाभावाप्रकारकत्वस्य रक्तत्वप्रकारकशानेतराविशेषणत्वेनापत्त्यसम्भवेन विनिगमकमस्तीति लाघवम् । न च मन्मतेऽपि सामग्याः प्रतिबन्धकतायां निर्णयत्वावच्छिन्नस्यैव निवेशोऽभ्युपेयते, नतु रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञाना. भावस्येति वाच्यम् । रक्तो दण्डो नवेति संशयानन्तरं रक्तदण्ड इति नि- यसत्त्वे विशिष्टवैशिष्टयबोधोत्पादे भवन्मते संशयेन प्रतिबन्धात् विशि- एवैशिष्टयबोधानुदयात् अनुमित्यादेरेवोत्पत्त्या व्यभिचारादिति चेन्न । तथापि विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वे परामर्शादि- कारणतायां व्याप्त्यावंशे निर्णयत्वनिवेशेनानुमितिसामग्रयाः प्रतिबन्ध- कतायां । तागृसामग्रीघटकविशिष्टपरामर्शादौ व्याप्त्यभावाप्रकारक- स्वादेः प्रवेशेन च गौरवात् , मन्मते तत्र विशिष्टवैशिष्टयविषयत्वाभावे. नैवोपपत्तौ तदंशे निर्णयत्वानिवेशात् , भवन्मते पूर्वोक्तदिशा संशयेऽपि तादृशविषयतासत्वे बाधकाभावेन तादृशविषयतानिवेशेऽपि निर्णयत्वनि- वेशं विनाऽनुपपत्तेः । न च भवन्मतेऽपि विशेषणतावच्छेदकनिर्णयकाली- नेच्छाजन्यसंशयस्य विशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वे बाधकाभाव इति वाच्यम् । मन्मते विशेषणतावच्छेदकाभावप्रकारकज्ञानाभावस्य कार्यकालवृत्तितया विशिष्टवैशिष्टयबोधहेतुत्वाभ्युपगमात् संशयोत्पत्तिकाले तदभावासत्त्वा- देव तस्य विशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वानुपपत्तः। अपरं च विशेषणतावच्छेद- कसंशयस्याप्रतिबन्धकत्वे दण्डोन रक्त इत्याकारकशाब्दबोधसामग्रीकाले तादृशशाब्दबोधेच्छासत्त्वे रक्तदण्डवानिति विशिष्टवैशिष्टयावगाहिप्रत्यक्ष- वारणाय तादृशसामग्यास्तथाविधप्रत्यक्षप्रतिबन्धकबोधसामग्रीकाले दण्ड- त्वधर्मितावच्छेदककरक्तत्वाभावप्रकारकयोग्यताज्ञानस्य नियमतः सत्त्वा- तत्प्रतिबन्धकत्वेनैवोपपत्तेस्तथाविधसामग्याः प्रतिबन्धकत्वाकल्पनात् । अथ मन्मतेऽपि तदानीं विशेषणतावच्छेदकनिर्णयसत्वे तादृशशा. S Restri ·वादवारिधी ब्दबोधप्रतिबन्धकबाधबुद्धरेव सत्त्वात् शाब्दसामग्येव नास्ति । न च दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वनिर्णयस्य दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वाभावशाब्दबोधाप्रतिबन्धकत्वात् दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्त. स्वनिर्णयकाले रक्तत्वाभावज्ञानसत्वे च सामानाधिकरण्येन रक्तत्वाभा. वशाब्दबोधस्यैवोत्पत्तिरिति वाच्यम् । तदानीं विशिष्टवैशिष्टयबोधे दण्ड. स्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वभाने बाधकाभावात् दण्डत्वसामानाधिकर. एयेन रक्तस्वावगाहिविशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धिं प्रति अवच्छेदकावच्छेदेन रक्त. स्वाभावज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकताया भवता वाच्यत्वात् दण्डत्वसामाना. धिकरण्येन रक्तत्वाभावशाब्दबोधसामग्या दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वावगाहिविशिष्टवैशिष्टयबोधप्रतिबन्धकत्वकल्पनस्य भवतोऽप्याव: श्यकत्वात् । दण्डत्वावच्छिन्नविशिष्टवैशिष्टयबोधजनकस्य दण्डत्वाव. च्छेदेन रक्तत्वप्रकारकनिर्णयस्य सत्त्वे तु बाधात् शाब्दबोध एव नोत्पद्यत इति चेन्न। शाब्दबोधे योग्यताज्ञानस्य हेतुतामते बाधबुद्धः प्रतिबन्धकत्वक. ल्पनात् दण्डो रक्त इति ज्ञानकाले भिन्नेन्द्रियादिजन्ये च कथंचित् दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वाभावशाने शाब्दसामग्रीकाले दण्डो न रक्त इति शाब्दबोधस्यैवोदयात्तत्र रक्तदण्डवानिति विशिष्टवैशिष्टयबोधवारणाय दण्डत्वावच्छेदेन रक्तस्वाभावशाब्दसामग्रयास्ताद्शविशिष्टवैशिष्टयबोधे प्रतिबन्धकत्वकल्पनस्य भवतोऽप्यावश्यकत्वात् । न च तदानीं बाधेन प्रति. बन्धादेव न विशिष्टवैशिष्टयबोधः स्यादिति वाच्यम् । लौकिकसन्निकर्षः जन्यज्ञानस्य बाधसामान्याप्रतिबध्यतया आनुमानिकादियोग्यताशानघ टितसामग्रीकाले लौकिकसन्निकर्षजन्यविशिष्टवैशिष्यबोधस्य संशयात्म कयोग्यताज्ञानानन्तरं रक्तो दण्ड इति निर्णये शाब्दबोधसकलका. रणसमवधाने च विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य चापत्तिवारणाय तादृश- सामग्रीप्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वात् । न च तादृशशाब्दसा- मग्रीकाले रक्तो दण्ड इत्याकारकप्रत्यक्षवारणाय विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या रक्तदण्डवानित्याकारकप्रत्यक्षस्य च वारणाय शाब्दसाम ग्याः प्रतिबन्धकताया,आवश्यकत्वे सर्वसाधारणदण्डत्वमितावच्छेद. ककरक्तस्वप्रकारकात्यक्षत्वस्यैव तत्प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वाभ्युपगमाद्वि. शिष्टवैशिष्टयबोधस्यापत्त्यसम्भवात् विशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति प्रतिबन्धः । कत्वान्तर मयापि न कल्प्यते इति वाच्यम् । दण्डत्वावच्छिन्नमुखयविशे. प्यकरक्तत्वप्रकारकक्षानं जायतामित्याकारकेच्छाया उत्तेजकत्वानुरोधात् रतत्वप्रकारकदण्डत्वावच्छिन्नमुख्यविशेष्यकज्ञानत्वस्यैव रक्तो दण्ड इत्या- यत्र उपीता । Betha ·(६) विशेषणतावच्छेदकज्ञानहेतुतावादवीचिः। ६५ कारकज्ञानापत्तिवारकप्रतिवन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वस्वी. कारात्ताद्दशप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावेन विशिष्टवैशिष्टयबोधापत्तिवारणा. सम्भवात् । मुख्यविशेष्यताया अनिवेशे किञ्चिद्विशेष्यकरक्तदण्डप्रकारक ज्ञानं जायतामित्याकारकेच्छाधीने ताब्दशशाब्दसामग्रीकालीने रक्तदण्ड. वानितिबोधे पूर्वोक्तेच्छाविरहविशिष्टशाब्दसामग्यभावस्य व्यभिचारात् । एतादृशेच्छाया अपि तत्रैवोत्तेजकरवे पुरुषादिभासकसामग्यसत्वे तादृशे. च्छाबलात् रक्तो दण्ड इति प्रत्यक्षप्रसङ्गात् । एवं विशेष्ये विशेषणमिति री. त्या जायमानतादृशप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिबन्धकतयापि न विशिष्टनैशिष्टयबो- धापत्ति वारणं सम्भवति, विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या बोधो जायतामित्ये- तादृशेच्छायास्तत्रतत्रोत्तेजकताया आवश्यकत्वेन तादृशेच्छां विनापि वि. शिष्टवैशिष्टयावगाहित्वप्रकारकेच्छाधीनविशिष्टवैशिष्टयबोधोदयेन व्यभि. चारात्तद्वारणाय विशिष्टवैशिष्टयबोधीयविषयताशून्यतादृशावच्छेधाव. च्छेदकभावापन्नविषयताशालिप्रत्यक्षत्वस्य तव्यावृत्तविलक्षणविषयता. शालिप्रत्यक्षत्वस्य वा तादृशेच्छाविरहविशिष्टसामग्रीप्रतिबध्यतावच्छेद- कताया आवश्यकत्वात् । विशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वप्रकारकेच्छाया अपि तत्रोत्तेजकत्वे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयशुन्यकाले तादृशेच्छाब- लात रक्तदण्डवानिति बोधापत्तिः, तथाच विशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वप्रका. रकेच्छामुत्तेजकीकृत्य विशिष्टवैशिष्टयबोधे स्वतन्त्रप्रतिबध्यप्रतिबन्धक भावकल्पनमावश्यकमेव । एतादृशविशिष्टवैशिष्टयबोधेच्छाघटितवि. शिष्टवैशिष्टयबोधात्मकप्रत्यक्षसामग्रीकाले दण्डो न रक्त इति, शाब्दबोध- वारणाय तादृशशाब्दबोधं प्रति तथाविधसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवम् , मन्मते च तादृशशाब्दसामग्रीकाले योग्यताशानघटितविशिष्टवै. शिष्टयबोधसामग्रया प्रभावेन तादृशविशिष्टवैशिष्टयबोधसामग्रीकाले च योग्यताशानघटिततादृशशाब्दसामग्रया असत्त्वेन तादृशेसामग्रयोमिलना. सम्भवात् तथाविधप्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावस्याकल्पनात् । अथ यदि बाधबुद्धेः शाब्दसाधारणपरोक्षशानत्वावच्छिन्न प्रति प्र- तिबन्धकत्वं कल्प्यते, तदा विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुता- मतेऽपि दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वावगाहिरक्तदण्डवानितिविशिष्टवैशिष्टय. बोधसामप्रथा दण्डो न रक्त इति शाब्दसामग्रयाश्च मिलनासम्भवात्ता. दशप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावाकल्पनान गौरवावकाश इति चेन्न । मास्त्वेवं गौरवम् , तथापि रक्तत्वाभाववहण्डवानित्याकारकविशिष्टवै. शिष्टयावगाहिमानसादिगोचरेच्छाविशिष्टताद्शविशिष्टवैशिष्टयबोधारम- कमानससामग्रीकाले रक्तदण्डवान्पुरुष इत्याकारकचाक्षुषादिविशिष्टवैशि- इवाद ।

·वादवारिधी टथबोधवारणाय तादृशविशिष्टवैशिष्टयावगाहिचाक्षुषत्वप्रकारकेच्छाविर- हविशिष्टतादृशविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिमानसत्वप्रकारकेच्छाविशिष्टतादू- शमानललामग्रथादेस्तादृशचाक्षुषप्रति प्रतिवन्धकत्वकल्पने गौरवं दुर्वार- मेव, मन्मते तु रक्तत्वाभाववद्दण्डवान्पुरुष इत्याकारकविशिष्टवैशिष्टयवो धसामग्रयाः रक्तत्वाभाववान् दण्ड इत्याकारकविशेषणतावच्छेदकप्रकार. कज्ञानघटिततया तादृशसामग्रीकाले तदायत्त्यसम्भवात्तस्यास्तत्र प्रतिब- धकत्वाकल्पनात् । न च तादृशविशिष्टवैशिष्टयबोधस्तदा बाधेनैव प्रति. बध्यत इति तत्सामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वं न कल्प्यत इति वाच्यम् । लौकि- कसन्निकर्षजन्यतादृशज्ञानस्य बाधसामान्याप्रतिबध्यत्वात्, आनुमानि- कादिरक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानकाले तदापत्तिरिति प्रागेवोक्तत्वात् । न च रक्तो दण्ड इत्याकारकनिर्णयघटितायां रक्तदण्डवानित्याकारकविशिष्ट- वैशिष्टयबोधसामग्रयां रक्तस्वाभावबद्दण्डवानित्याकारकबोधसामग्येव नास्ति तत्र रक्तो दण्ड इति ज्ञानस्य बाधमुद्रया प्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् । इच्छाकाले बाधसत्त्वेऽपि अाहार्यप्रत्यक्षोदयादिच्छाविरवि- शिष्टबाधबुधेरेव च मानसादिप्रतिबन्धकत्वात् तदानीमिच्छासत्वेन बाधबुद्धेरकिञ्चित्करत्वात् । अथ चवं संशयस्य प्रतिबन्धकतावादिनये रक्तदण्डवानिति विशि. वैशिष्टयबोधे रक्तत्वाभावहेतुकदण्डपक्षकानुमितिसामग्रयाः प्रतिब. न्धकत्वं न कल्प्यते, तत्र तादृशसामग्रीकाले रक्तत्वाभावप्रकारकक्षा- नस्यावश्यं सत्त्वेन तत..एव तादृशविशिष्टवैशिष्टयबोधवारणसम्भ- वात्। अथ गुरुत्ववद्र्व्यवान् देश इत्याद्यतीन्द्रियविशेषणताव- च्छेदकविशिष्टवैशिष्टयबोधस्थले गुरुत्वाभाववद्र्व्यवानिति विशिष्टवै. शिष्टयबोधसामग्रीकाले बाधेनानुमितिप्रतिबन्धादेव तादृशविशिष्टवैशि- ष्टयबोधवारणे तादृशसामग्रयाः प्रतिबन्धकताया निर्णयस्वेन हेतुतावादि- नाप्यकल्पनात् उक्तगौरवानवकाशात् तत्र तथाविधनिर्णयत्वेन हेतु. त्वमेवोचितम् , अन्यथाऽनुमित्यादिकं प्रति विशेषणतावच्छेदकोभावप्रका. रकज्ञानाभावघटितविशिष्टवैशिष्टयबोधसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वकल्पना. पत्त्या पूर्वोक्तगौरवादिति। न च भवन्मते यत्र विशेषणतावच्छेदकसंशयो- तरक्षणे विशेषणतावच्छेदकनिर्णयो जातः तद्वितीयक्षणेऽननुगतानुमित्सा- दिसत्त्वेनानुमित्युत्पत्तये तत्कालीनानुमित्लादीनां प्रत्यक्षेच्छाविशिष्टवि. शिष्टवैशिष्टयबोधसामग्रीप्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वं त्वया स्वीकरणीय. मिति गौरवम् , मम तु तदा विशेषणतावच्छेदकाभावप्रकारकज्ञानाभाव- घटितविशिष्वैशिष्टयबोधसामनयमावादेवोपपत्तेस्ताद्शेच्छानामुत्तेजक ·(६) विशेषणतावच्छेदकज्ञान हेतुतावादवीचिः । त्वानभ्युपगमात् तत्रानुमित्लोत्पत्तिकणे विशेषणतावच्छेदकसंशयस्य ना. शात् ताशसंशयाभावघटितविशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामनया अपि सत्वेन ताशेच्छायामुत्तेजकत्वमुभयवादिसिद्धमिति नाशकनीयम् , अपेक्षावु- द्धयात्मकसंशयस्थले तादृशानुमित्लोत्पत्तिक्षणे तत्तत्त्वात्तादृशानुमित्ला. दीनामुत्तेजकत्या कल्पनेन मन्मते न लाघवस्थापहारः, शानेच्छ्योर्योगप- द्याभ्युपगमे तादृशसंशयोत्पत्तिद्वितीयक्षणेऽनुमित्यादिगोचरेच्छाविशेषण- तावच्छेद कनिर्णयोत्पत्तौ तु तव्यवहितोत्तरक्षणेऽनुमित्याद्युत्पत्तिस्तदनु. रोधेन तादृशेच्छाया भवन्मते एवोत्तेजकत्वात् मन्मते लाघवस्थातिस्कु- टत्वादिति वाच्यम् । यत्र विशेषणतावच्छेदकसंशय काले विशेषणताव. স্ট্রনিযুষিদাছছিয়াছিলাম্বাৰিাখাঃ দৰাল, अननुगतघटमानसादिगोचरेच्छा तन्मानससामग्री च समवहिता, तदा भवन्मते घटमानसोदयात् अनुमितिसामग्रयाः प्रतिबन्धकता तत्तन्मा. नसेच्छानामुत्तेजकत्वेन भवन्मते गौरवात् , अस्मन्नये च तदानां विशि- एवेशिघ्यावगाहिचाक्षुषादेरेवोत्पत्त्या तादृशमानसानुदयेन तथाविधे. च्छाया उत्तेजकत्वानभ्युपगमात् । एवं तदानीमनुमितिवारणाय तादृश- मानसेच्छाविशिष्टमानसलामग्रथा अनुमिति प्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवम् , अस्मन्मते तु विशिष्टवैशिष्टयावगाहिचाक्षुषसामग्रयाः प्रति. बन्धकत्वादेवानुमितिवारणादिति चेन्न । तादृशस्थले एतादृशलाधिरहेऽपि विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनि- यत्वेन हेतुत्वे पूर्वोक्तविनिगमनाविरहप्रयुक्तगौरवेण विशेषणतावच्छेद- काभावप्रकारकज्ञान प्रतिबन्धकत्वस्यैवोचितत्वात् । न च प्रागेवोक्तं संश- यप्रतिबन्धकत्वमते विशेषणतावच्छेदकाभावप्रकारकज्ञानाभावघटितवि. शिष्टवैशिष्टधबोधसामग्रथाः प्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । तादशसामोप्रतिबन्धकतायां विशेषणतावच्छेदकाभावप्रकारकशानाभा- धानिवेशे क्षतिविरहात् । न च विशेषणतावच्छेदकसंशयकालीनानुमितौ व्यभिचार इति वाच्यम् । अनुमित्लाकालेऽनुमित्युत्पत्त्या इच्छावि. शिष्टवैशिष्टयबोधसामग्रीरूपप्रतिबन्धकाभावस्थ व्यभिचारवारणायेच्छा. या उत्तेजकत्वकल्पनाक्षया लाघवात्तादृशसामग्रया उत्तरज्ञानत्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वाभ्युपगमात् तादृशसंशयकालीनज्ञाने व्यभिचारामा. यात् । न च तादृशविशिष्टवैशिष्टयबोधे विशेषणातावच्छेदकाभावप्रकार- कजानाभावेतरकारणसमुदायोत्तरोत्पन्नस्य तथाविधसंशयकालीनशानस्य तादृशसामग्रंथभावजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तस्य प्रसिद्धद्या विशिष्टवैशिष्टय. बोधसामन्युत्तरमपि तदापत्तिरिति वाच्यम् । अनुमित्साविशिष्टानुमि.

·बादवारिधी त्यादीनामिव तादृशविशेषणतावच्छेदकाभावप्रकारकज्ञानाभावविशिष्ट- ज्ञानस्यापि स्वतन्त्रतुताकल्पनेनापत्त्यभावात् । न च तादृशस्वतन्त्र. हेतुताकल्पनाधिक्यागौरवमित्याशङ्कनीयम् । भवन्मते गौरवस्यातिस्फुट- त्वात् ताद्दशसामनीप्रतिवन्धकतायां निर्णयत्वनिवेशाद्विनिगमनाविरहेण सामग्रोप्रतिबन्धकतायां बाहुल्यादिति संशयोत्तरोत्पन्ननिर्णयद्वितीयक्षणे फलाय निर्णयत्वेन हेतुत्वं नियुक्तिकमेव । इदं पुनरवधेयम् । वह्निन्यायधूमवत्पवंतवानिति विशिष्टवैशिष्ट्य. बोधे विषयमनिवेश्य ज्ञानत्वेनात्मस्वेनैव वा हेतुता । न च घटादिज्ञाना. दपि तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्तिः धूमलिङ्गकानुमित्यादौ वह्निव्या- प्यधूमवत्तानिर्णयत्वेन हेतुतायाः क्लुप्तस्वात् , तत्र चान्यलिङ्गकानुमितौ व्यभिचारवारणाय तादृशनिर्णयविशिष्टत्वस्थावश्यं निवेशनीयतया सर्व. त्र व्यभिचारवारणसम्भवेनानुमितित्वस्य वह्निविधेयकत्वपर्वतोद्देश्य. त्वादेश्च निवेशे प्रयोजनाभावात् । तादृशनिर्णयविशिष्टत्वं तजन्यतावच्छे. दकमास्थीयते तादृशनिर्णयस्थ विशेषसामग्रीत्वात् । रक्तदण्डवान् पुरुष इत्यस्यापि स्थानान्तरक्लुप्तेनव निर्वाहः। यदि दण्डो रक्तस्वाभाववान् स्यादित्यापत्ति प्रति दण्डो रक्त इति दण्डोरक्तत्वाभावाभाववानिति वा आपाद्यव्यतिरेकज्ञानं कारणम्, तदा व्यभिचारभिया रक्को दण्ड इति निर्णयविशिष्टत्वावच्छिन्नं प्रति निर्णयत्वेन हेतुता, इत्थं च तादृशविशि- ष्टवैशिष्ट्यबोधस्यापि तजन्यतावच्छेदकाक्रान्ततया तत्र तादृशनि- र्णयकल्पनाविरहादिति । विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता च विशेष्ये विशेषण- मिति विषयताव्याप्या, विशिष्टवैशिष्ट बोधसामग्रीकाले विशेषणशा. नाऽसंसर्गाऽग्रहादिघटिताया विशेष्ये विशेषणमित्येतादृशविषयताशा- लिज्ञानसामग्रया अवश्यं सम्भवादिति बहवः । केचित्तु दण्डो रक्तो नवेति संशयकाले रक्तदण्डवानिति विशिष्टवै- शिष्ट्यबोधी विशेष्ये विशेषणमिति रीत्यापि न जायते, दोधितिकृतापि रक्तदण्डवानित्येतादशज्ञानानुदयादित्येवोक्तम् , तथाच ताशबोधे संश. यस्य प्रतिबन्धकत्वमुपेयम् , इत्थं च दण्डो रक्तो नवेति संशयद्वितीयक्षणे दण्डो रक्त इत्याकारकस्मरणादिसत्त्वे तृतीयक्षणे विशेष्ये विशेषणमित्ये- तादृशविषयताशुन्य एव रक्तदण्डवानिति बोध उत्पद्यत इति न तादृश- विषयतयोाप्यव्यापकभावः सम्भवति । नच तादृशसंशयप्रतिबन्धक- तायां निर्णयस्योत्तेजकत्वं कल्प्यम्, गौरवात् । न च विशेष्ये विशेषणमिति विषयताया ध्यापकसानभ्युपगमे रक्तदण्डाभाववान् पुरुष इत्यादिबाध- दशायां विशिष्ट वैशिष्ट्यबोधोत्पत्तिवारणाय विशिष्टवैशिष्टयबोध प्रति । Mantra ·(६) विशेषणतावच्छेदकज्ञानहेतुतावादवाचिः । बाधबुद्धः प्रतिबन्धकत्वान्तरकल्पने गौरवम्, तादृशविषयताया व्यापकत्वे तादृशविषयताशालिज्ञानं प्रति बाधबुद्धः प्रतिबन्धकतायाः क्तृतत्वात् तत एवोपपत्तेः स्वतन्त्रप्रतिबन्धकतायाः अकल्पनादिति वाच्यम् । उभ. यसाधारणरक्तस्वप्रकारतानिरूपितदण्डप्रकारताया अवच्छेदकत्वेनैवोप- पत्तौ तदव्यापकत्वेऽपि स्वतन्त्रप्रतिबन्धकताया अकल्पनात् । न च द. एडो रक्तो नवेति संशयानन्तरं विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या रक्तदण्डवा- निति ज्ञानाभ्युपगमे क्षतिविरहेण तत्र संशयस्य प्रतिबन्धकत्वमेव नास्ति, दीधितिस्थज्ञानपदं तु विशिष्टवैशिष्टयशानपरमेवेति वाच्यम् । तादृशवो. धं प्रति संशयस्याविरोधित्वे रक्तत्वाभावविशिष्टदण्डादिपक्षकानुमिति. सामग्रथा विशेष्ये विशेषणमिति रोत्या बोधस्य प्रतिबन्धकस्वाकल्पनात् तथाविधसंशयस्य उभयप्रकारकत्वेन न विरोधिता, किन्तु रक्तत्वाभाव. प्रकारकज्ञानत्वेन, तथाच तादृशसामग्रीकाले रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञान- स्यावश्यकतया तत्प्रतिबन्धकतयैवोपपत्तौ सामग्रीप्रतिबन्धकताया अ. कल्पने क्षतिविरह इति । न च तस्य रक्तस्वाभावप्रकारकज्ञानत्वेन विरा- धित्वे आनुमानिकादिरक्तत्वाभावप्रकारकनिर्णयदशायां रक्तदण्डवानि- स्याकारकलौकिकप्रत्यक्षानुदयापत्तिरिति वाच्यम् । विशेष्ये विशेषणमि- ति रीत्या बोधे संशयस्थ प्रामाणिकतया प्रतिबन्धकत्वकल्पनाया अनह - त्वात् , तथाच विशिष्टवैशिष्ट्यबोधलाधारणरक्तत्वप्रकारतानिरूपितद. एडप्रकारताशालिज्ञानस्वमेव प्रतिवध्यतावच्छेदकमस्तु । न च संशया. मस्तरोत्पन्न निश्चयद्वितीयक्षणे विशिष्टवैशिष्ट्यबोधोऽपि न भवतीति ताद शविषयतयोाप्यव्यापकभावोऽप्यक्षत एवेति वाच्यम् ।तदानीं रक्तद- एडवानित्येताद्दशज्ञानस्य प्रामाणिकतया अपलापानहत्वात् । तदानीं तस्थानभ्युपगमे निर्णयत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति हेतुताया नियुक्ति. कतया विशिष्टवैशिष्ट्यबोधेऽनुमितिलक्षणातिव्याप्तिशङ्काया असङ्गमापत्तेः। न च विशिष्टवैशिष्टयबोधसाधारणतादृशशानत्वस्य संशयप्रतिबध्यतावच्छे. दकत्वे निर्णयत्वेन हेतुत्वं नियुक्तिकम् , अप्रामाण्यवानास्कन्दितसंशय. काले विशेष्ये विशेषणमित्येतादृशविषयताशालिबोधोदयेनाप्रामाण्यवाना- स्कन्दितसंशयस्यैव प्रतिबन्धकतयाऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितसंशयकाले विना निर्णय विशिष्टवैशिष्टयबोधापत्तिवारणाय विशिष्टबोधे निर्णयत्वेन हेतुताया आवश्यकत्वादिति न मे प्रथासङ्गतिरिति वाच्यम् । एतादृशः युक्त्या निर्णयत्वेन हेतुत्वे ध्रुवे संशयस्य प्रतिबन्धकताभ्युपगमे प्रयोजन- विरहात् । अथ संशयानन्तरं निर्णयद्वितीयक्षणे फलाभ्युपगमेऽप्रामाण्य- शानमुत्तेजकीकृत्य रक्तस्वाभावप्रकारकज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण प्रतिबन्धकeries ·७० वादवारिधी तायाः कल्पयितुमुचितत्वात् निर्णयत्वेन हेतुत्वमकिञ्चित्करमिति चेन्न । संशयानन्तरं निर्णये सति फलापलापस्यानहत्वात् , तथाच वि. शिष्टवैशिष्टयबोधः प्रामाणिक एवेत्याहुः । केचित्तु तादृशबोधं प्रति संशयस्य रक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वेनैव विरो- धिता लाघवात् , रक्तत्वप्रकारकनिर्णयकाले च विशेष्ये विशेषणमित्येताद. शविषयताशून्यविशिष्टवैशिष्टयबोध उत्पद्यते, इत्थं च तादृशविषयताविरु- द्वैव विशिष्टवैशिष्टयविषयता। न च रक्तत्वाभाववद्दण्डवानिति बोधे रक्त. त्वाभावाभावप्रकारकशानत्वापेक्षया लाघवेन रक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वेनैव वि. रोधितायाः कल्पयितुमुचितत्वात् रक्तत्वाभाववद्दण्डवानिति बोध उभय- विषयविषयताशाली स्यादिति कथनं विरुद्ध्यत इति वाच्यम् । रक्तत्वप्र. कारकज्ञानत्वेन तथात्वे रक्तत्वाभावाभावत्वावच्छिन्नकोटिकरक्तत्वाभाव. संशयकाले विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या तादृशबोधवारणाय रक्तत्वाभा- वत्वावच्छिन्नप्रकारकज्ञानत्वेनापि प्रतिबन्धकत्वान्तरस्य कल्पनीयतया गौरवादुभयसाधारणरक्तस्वाभावप्रकारकज्ञानत्वेन विरोधिताया एव क. ल्पयितुमुचितत्वात् , तथाच संशयानन्तरं रक्तत्वाभाववान् दण्ड इति निर्णये सति विशिष्टवैशिष्टयबोधः, तादृशोभयसत्त्वे च विशेष्ये विशेषण- मिति रीत्या न भवति प्रतिबन्धात् । अथ रक्तदण्डवानित्येतादृशबोधे रक्तत्वप्रकारकज्ञानविरोधित्वेन रक्तत्वाभावांशेऽप्रामाण्यशानास्कन्दितर. क्तत्वसन्देहकाले तादृशबोधानुदयापत्तिः, तदुपपत्तये च तादृशाप्रामाण्य- ग्रहस्य तत्रोत्तेजकत्वे तादृशाप्रामाण्यग्रहकालीनरक्तत्वनिर्णयजन्यविशिष्टवै. शिष्टयबोधस्य विशेष्ये विशेषणमित्येतादृशविषयताशालित्वे बाधकामा- वात्, एवं रक्तत्वाभाववति रक्तत्वप्रकारकत्वरूपाप्रामाण्यग्रहविषयीभू- तरक्तत्वनिर्णयोत्तरोत्पन्नरक्तदण्डवानिति ज्ञानस्यापि विशिष्टवैशिष्टयवि. षयताशालित्वेन तत्र विशेष्ये विशेषणमित्येतादृशविषयतास्वीकारस्याव. श्यकतया व्यभिचारः स्यात्तद्वारणाय रक्तत्वांशेऽप्रामाण्यज्ञानस्य रक्तत्व. प्रकारकज्ञानप्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वस्यावश्यकत्वात्र रक्तो न वा दण्ड इत्येतादृशसंशये रक्तत्वांशेऽप्रामाण्यग्रहसत्त्वे विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या बोधो न भवति, तदाऽप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टरक्तत्वप्रकारकज्ञानाभाव. सत्वात्तदापतिः, एवं द्विविधाऽप्रामाण्यग्रहस्योचेजकतया गौरवं च, रक्तत्वाभावप्रकारकवानप्रतिबन्धकतायां तु रक्तत्वाभावांशेऽप्रामाण्यज्ञान- स्यैव तथात्वेन लाघवमिति चेत् । रक्तत्वाभावांशेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दि. तरक्तस्वाभावज्ञानत्वेन रक्तत्वाभावविशिष्टदण्डपक्षकानुमितिसामग्रया- दीनां च प्रतिबन्धकत्वाकल्पनेन लाघवात् । इत्थं च ताद्शविषयता.

·(७) विशेषणज्ञानहेतुतावादवाचिः । ७१ -- द्वयसामानाधिकरण्यं नोपपद्यत इति। अथ संशयस्य तादृशविषयता. शालिज्ञानविरोधित्वे दण्डा रक्तो नवेत्यादिविशेषणसंशयाधीनस्य र. क्तदण्डवान्न वेति विशिष्टवैशिष्टयबोधस्यानुपपत्तिरिति चेन्न । एवमपि तादृशबोधं प्रति रक्तत्वप्रकारकनिर्णयत्वेनैव विरोधित्वमस्तु, उक्तसाम- ग्रीप्रतिबन्धकत्वाकल्पने लाघवात् , भवतामपि तादशविषयतयोविरोधः स्यादेवेति प्राहुः। अथ संशये निर्विकल्पोत्तरोत्पन्नशानाद्विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनि. योत्तरोत्पन्नशानस्य विलक्षणविषयतालस्वेनुभवविवादाद्विशिष्टवैशि- ध्यविषयतायां मानाभावः । अत्राहुः-विशिष्टवैशिष्टयविषयताभ्युपगमे परामर्शादिजनकतायाम- पि तादशविषयतानिवेशात् व्याप्स्यशे निर्णयत्वं न निवेश्यते इति लाघ. वेन तत्सिद्धिः न च पूर्वोक्तरीत्या संशयात्मकविशिष्टवैशिष्टयबोधस्या- पि प्रसिङ्ख्या निश्चयत्वनिवेश प्रावश्यक इति वाच्यम् । एवमपि यत्र ता. दृशविषये व्याप्तिनिर्णयोत्तरमिच्छाधीनव्याप्स्यभावावगाहिसंशयकालेऽनु. मितेरितरकारणसमवधानं नासीत् , तत्र निर्णयत्वानिवेशेन लाघव. सम्भवात् , संशयस्य विरोधित्वाभ्युपगमे नैवानुपपत्तिगन्धोऽपीति संक्षेपः ॥ इति विशिष्टवैशिष्टयबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णय. हेतुतावादवीचिः षष्ठः । (७)विशेषणज्ञानहेतुतावादवीचिः। अथ विशिष्टबुद्धि प्रति विशेषणशानहेतुतायां किं मानम् ? विशेषण- विशेष्येन्द्रियसन्निकर्षादित एव विशिष्टबुड्युपपत्तेः । न च तस्याहेतुत्वे कदाचित्तत्प्रकारकं प्रत्यक्षं कदाचित्तद्विशेष्यमित्यत्र नियामकाभाव इति वाच्यम् । तत्प्रकारकप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टविरोधसामग्रयभावादीना. मेव तन्नियामकत्वात । न च विरोधसामग्रयादिशून्यकाले घटादिविशे. प्यकघटत्वादिप्रकारकज्ञाने जायमाने नियमतो घटादिप्रकारकघटत्वादि. विशेष्यकज्ञानापत्तिरिति वाच्यम्। विशेषणशानहेतुत्वेऽपि घटघटत्वादिवि.

·वादवारिधी ७ षयकनिर्विकल्पकाधनन्तरं घट इस्याद्याकारकक्षानं यदा उत्पद्यते तदा घटादिप्रकारकज्ञानापत्तितावस्थ्यात् । अननुगतनियामकं कल्पयित्वा तद्वारणे च विशेषणज्ञानहेतुताया अकिञ्चित्करत्वात् । यत्तु विशिष्टवुद्धि प्रति विशेषणज्ञानस्य हेतुत्वे ज्ञानलक्षणायाः हेतुत्वा. न्तरं न कल्प्यते तादृशकारणतयैवोपपत्तेः। न च निर्विकल्पकानन्तरं उपनीतभानवारणाय ज्ञानलक्षणायाः सप्रकारकज्ञानत्वेन पृथकारणत्वमा. वश्यकमिति वाच्यम् । निर्विकल्पकानन्तरमुपनीतभानाभ्युपगमे क्षति. विरहादिति। तदसत् । घटमुख्यविशेष्यकमानसोपनीतभानानुरोधेन शानलक्षणा. याः हेतुत्वस्यावश्यकत्वात् , अन्यथा विशेषणशानहेतुत्वेऽपि घटादिज्ञान- शुन्यज्ञानकाले घटमुख्यविशेष्यकमानसोपनीतभानापत्तेः। न च निष्प्रका- रकविशेष्यतानिरूपकज्ञानस्याप्रसिङ्ख्या घटत्वादिप्रकारकतादृशज्ञानमेवो- त्पद्यते, तस्य च घटत्वादिरूपविशेषणज्ञानासत्त्वे तादृशकारणाभावादेव नापत्तिः, तत्सत्त्वे पुनरिष्टमेव तदिति वाच्यम् । घटत्वादिविषयकज्ञान- सत्त्वेपि घटादिज्ञानं विना तदुपनीतभानस्थानिष्टत्वात् , घटत्वादिक्षान- दशायां च घटादिज्ञानस्याऽनावश्यकत्वात् । न च तदा घटत्वादिसामा. न्यज्ञानसत्त्वेन घटादिज्ञानासत्त्वेऽपि सामान्यप्रत्यासत्तिजन्यमेव घटा. दिशानमुत्पद्यत इति कथं तदनिष्टमिति वाच्यम् । तत्सम्बन्धेन सामान्याश्रयप्रत्यक्षे तत्सम्बन्धेन सामान्यप्रकारकज्ञानस्यैव हेतुतया घटत्वविशेष्यकज्ञानकाले सामान्यप्रत्यासत्तिजन्यघटादिज्ञानानुदयात् । न च निर्विकल्पकसाधारणसामान्य नहेतुतावादिनां नव्यानां मते घटत्वादिविशेष्यकज्ञानादपि घटादिप्रत्यक्षं जायत एवेति वाच्यम् । मन्मतेऽपि तदिन्द्रियकरणकतद्धर्मप्रकारकज्ञानसामग्रथन्तरस्य सामान्य. लक्षणासहकारित्वात् घटज्ञानरूपघटोपनीतभानसामग्री विना तादृशक्षा. नस्थानिष्टत्वात् । यत्तु विशेषणज्ञानस्याहेतुत्वे ज्ञानलक्षणाया लौकिकान्यघटादिविष- यताशालिप्रत्यक्षत्वमेव जन्यतावच्छेदकं वाच्यं, मन्मते लौकिकान्यत्वमा निवेश्य घटादिविषयताशालिमानसत्वस्यैव तथात्वमभ्युपेयत इति लाघ. वम् , घटादिलौकिकमानसविरहेण व्यभिचाराभावात् । न च मन्मतेऽपि मानसत्वनिवेशान्न व्यभिचार इति वाच्यम् । भवन्मते घटादिज्ञानं विना घटादिगोचरचाक्षुषाद्युपनीतभानापत्तिवारणाय तत्साधारणप्रत्यक्ष त्वस्यैव निवेशनीयत्वात् । विशेषणशानहेतुतामते च चाक्षुषाद्युपनीतभा. नोपनीतस्य विशेषणतया विशेषणशानजन्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया ·(७) विशेषणज्ञानहेतुतावादवीचिः । ज्ञानलक्षणाजन्यतावच्छेदककोटौ मानसत्वनिवेशेऽप्यनुपपत्त्यभावात् । न च तत्र विशेषणशानस्य हेतुताकल्पनापेक्षया लौकिकान्यत्वस्य शान. लक्षणप्रत्यासत्तिजन्यतावच्छेदककोटौनिवेश एव समुचित इति वाच्यम्। लौकिकान्यत्वविषयतात्वयोरुद्देश्यतावच्छेदकतया तवच्छिन्नांशे विषयता- या विषयताप्रत्यासत्या वा निवेशे विनिगमनाविरहण कार्यकारणभावद्वय- स्याधिक्यादिति । तदप्यसत् । ज्ञानलक्षणाया विषयभेदेन कारणतामे. दे गौरवात् , विषयतामनिवेश्य विषयताप्रत्यासत्या एव कारणता. कल्पनात् । मुखादिविषयकलौकिकमानसे व्यभिचारवारणायलौकि. कान्यत्वनिवेशस्यावश्यकतया प्रत्यक्षत्वस्यैव जन्यतावच्छेदकत्वौचि. स्यात् , अन्यथा विशेषणज्ञानहेतुताया आधिक्येन गौरवात् । एवं सामान्यलक्षणाजन्यमानसे व्यभिचारवारणायाऽव्यवहितोत्तरत्वनि वेशस्यावश्यकतया तत एव लौकिकसन्निकर्षजन्याने व्यभिचा- रवारणसम्भवात मन्मतेऽपि लौकिकान्यत्वं न निवेश्यत इत्य. स्थापि वक्तं शक्यवाद। केचित्तु मानसोपनीतभाने मुख्यविशेष्यताया अनुगतनियामकान्त- रासम्भवेन मुख्यविशेष्यता शानसन्निकर्षजन्यतावच्छेदककोटावेव निवे. श्यते, इत्थं च मुख्यविशेष्यताघटितधर्मात्मकजन्यतावच्छेदकस्य बहि- रिन्द्रियजन्यज्ञानसाधारण्याभावातत्र विशेषणज्ञानहेतुत्वानभ्युपगमे शान- लक्षणाया हेतुत्वान्तरं कल्पनीयम् , मम तु विशेषणशानहेतुतयैव निर्वाह तदप्यशुद्धम् । निखिलघटादिमानसानां तन्मुख्यविशेष्यकत्ववारणा- याननुगतनियामककल्पनाया अावश्यकतया शानलक्षणाजन्यतावच्छेदक कोटौ मुख्यविशेष्यतानिवेशे प्रयोजनाभावात् । न चाननुगतनियामकात्त. चव्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तदुव्यक्तित्वेनैव हेतुतया तादृशस्थलेमु. ख्यविशेष्यतानिवेशे झानलक्षणाजन्यतावच्छेदककोटावेव तन्निवेश्यते लाघवात, ज्ञानलक्षणायां तन्मुख्यविशेष्यताशालिज्ञानजनने तत्त. व्यक्तीनामेव सहकारितेति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एतादृशरीस्या- ऽतिप्रसङ्गवारणे प्रात्मन एव हेतुत्वान्तरं कल्पयित्वा तजन्यतावच्छेदक एव मुख्यविशेष्यतानिवेशौचित्यात् , विशेषणज्ञानज्ञानलक्षणप्रत्यासत्त्यो हेतुताद्वयकल्पनापेक्षया ज्ञानलक्षणाया आत्मनश्च हेतुताकल्पतस्यैवोचि. तत्वात् , तद्विषयकज्ञानत्वापेक्षया श्रात्मत्वस्य हेतुतावच्छेदकरवे लाघवा- त्, इत्थं च निखिलमानसानां मुख्यविशेष्यताशालित्वोपगमेऽपि मुख्य विशेष्यताया ज्ञानप्रत्यासत्तिजन्यतावच्छेदककोटिनिवेशनमयुक्तमेवेति । केचित् विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्याहेतुत्वेऽप्रसिद्धसाध्यकपराम- १० बाद ·७४ बादवारिधी स्पृथिव्यामितरभेद इत्याकारकसाध्यविशेष्यकानुमित्युत्पादकाले इतर. भेदप्रकारकानुमित्यापत्तिः, पृथिव्यामितरभेदः पृथिवीतरभेदवतीत्या. द्याकारकद्विविधविषयताशाल्यनुमितेरनुभवविरुद्धतया इष्टापत्तेरयुक्त. त्वादिति तद्धेतुत्वमावश्यकम् । न च तादृशानुमितावन्वयव्याप्त्यवगा. हिपरामर्शस्य हेतुतया तदभावादेव नापत्तिरिति वाच्यम् । व्यतिरे. कव्याप्त्यवगाहिपरामर्शादपि स्वातन्त्र्येण इतरभेदोपस्थितिदशायां सा. ध्यप्रकारकानुमित्युत्पादेन तादृशपरामर्शघटितसामग्रयास्तथाविधानुमि. त्युत्पादस्यावश्यं स्वीकरणीयत्वात् । न च तत्रापि इतरभेदवि. शेष्यकैवानुमितिरुत्पद्यते नतु तत्प्रकारिकेति वाच्यम् । साध्यविशेष्यकानु. मितो साध्यप्रसिद्धेविरोधित्वात् , अन्यथा उभयपरामर्शदशायां द्विविध. विषयताशाल्यनुमिस्यापत्तिरित्याहुः । तदप्यसत् । एतादृशयुक्त्या विशिष्टानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव तद्ध- लुतायाः कल्पयितुयुक्तत्वात् प्रत्यक्षादिविशिष्टबुद्धौ विशेषणचानहेतुत्वा. सिद्धः। न च विशिष्टानुमितित्वं विशिष्टानुभवत्वं वा अन्यतावच्छेदकम् इत्येताद्वशविनिगमनाविरहेणैध प्रत्यक्षादावपि तज्जन्यत्वमायास्यतीति वाच्यम् । विशिष्टानुभवस्वस्य तथास्वे निर्विकल्पककल्पनागौरवात् , अ. न्यथा प्राथमिकविशिष्ट प्रत्यक्ष व्यभिचारात् । वस्तुतस्तु पृथिवीतरभेदवतीत्याद्याकारकानुमितिविशिष्टवैशिष्टया- न्येव प्रसिद्धसाध्यक परामर्शादापादनीया, तत्र च विशेषणताव. च्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वात्तदभावादेव नापत्तिः। न च यत्रेतरभेद- त्वप्रकारेण घटशानं तत्र व्यतिरेकपरामर्शात्पृथिवीतरभेदवतीत्याकारका- नुमित्यापत्तिः विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य सत्वादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । न च तत्र साध्यप्रसिद्ध्यभावेन साध्यविशेष्य कानुमितिसाम. ग्या अपि सत्त्वात् विविधविषयताशाल्यनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् ।सा. ध्यप्रसिद्धः साध्यतावच्छेदकप्रकारकशानत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । अत एव भेदत्वादिप्रकारेण घटाद्यवगाहिप्रसिद्धरपिइतरभेदत्वावच्छिन्न विशेष्यकानुमितिविरोधित्वम्, तस्माद्विशेषणशानस्य विशिष्टबुद्धिहेतुस्वम्, निर्विकल्पकात्मकशानं चाप्रामाणिकमेवेति । अत्राहुः । जातित्वादिना घटत्वादिप्रकारकजातिमानित्यादिशानीय घटत्वप्रकारतातः स्वरूपतो घटत्वाद्यवगाही घट इस्याकारकज्ञानीय. घटत्वादिप्रकारताया वैलक्षण्यमनुभवसिद्धमेव, ताद्शविलक्षणप्र. कारता च यदि तत्प्रकारकज्ञानसामग्रीमात्रनियम्या, तदा जातिमानि. त्याकारकमानकाले ताशप्रकारताशालिज्ञानोत्पत्तौ बाधकाभावात् P A ।

·(७) विशेषणज्ञानहेतुतावादवीचिः । ७५ केवलं जातिमानित्याकारकं ज्ञानं कदापि न स्यात्, स्याच जातिमा. घट इत्याद्याकारकमेव, तस्मात्तादृशविलक्षणघटत्वादिप्रकारताशालि. बुद्धिं प्रति विशेष्यताभिन्नघटत्वादिविषयताशालिझानहेतुत्वेन हेतुत्वमा. वश्यकम्, तादृशप्रकारतानिष्ठवलक्षण्यमपि विशेष्यताभिन्नत्वमेव जातिमा. नित्याकारकज्ञानीयघटादिविशेष्यतानिरूपितघटत्वादिप्रकारताया जाति. स्वादिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतारूपत्वात् , इत्थं च यत्र जातित्वादिनैव घटत्वादिशानं न तु स्वरूपतः, तत्र न केवलं जातिमानित्यादिशानम्, यत्र च स्वरूपतस्तज्ज्ञानं जातित्वाद्युपस्थितिश्च वर्चते तदा जातिमान् घटश्चेति ज्ञानमिति न काप्यनुपत्तिः। अथ स्वरूपतो घटत्वप्रकारताशालिप्रत्यक्ष प्रति विरोधिन्यां जातित्वेन घटत्वप्रकारकप्रत्यक्षं जायतामित्येतादृशेच्छायां विरोधिसामग्रीकाले ताद. शप्रकारताशालिप्रत्यक्षोत्पत्त्यसम्भवात् केवलं जातिमानिति प्रत्यक्षं भविष्य- ति, अन्यथा जतिमान् घटश्चेति, तदा कि ताद्वशविशेषणताशानहेतुतया । न च स्वरूपतो घटत्वप्रकारकप्रत्यक्षस्थलीय प्रतिबन्धकतायां जातित्वेन घटत्वप्रकारकप्रत्यक्षं जायतामित्येतादृशेच्छायामपि घटत्वप्रकारकप्रत्यते. च्छात्वेनाप्युचेजकत्वात्तत्कालेऽपि स्वरूपतो घटत्वावगाहिप्रत्यक्षो. स्पत्तौ बाधकाभाव इति वाच्यम् । जातिस्वभासकसामग्रयसत्वे जातित्वेन घटत्वप्रत्यक्षं जायतामित्येतादृशेच्छाबलात् घट इत्याकारकप्रत्यक्षवारणाय तादृशेच्छाया उक्तरूपेणव घटत्वप्रकारकं प्रत्यक्षं जायतामित्येतादृशेच्छाया: स्वरूपतो घटत्वप्रकारकप्रत्यक्ष प्रति प्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वस्य स्वीक. रणीयत्वादिति चेन्न । विरोधिसामग्यभावादिमात्रस्य तादृशप्रकारतानि. यामकरवे विरोधिसामग्रीशुन्यकाले कस्यचिदपि केवलं जातिमानितिमा- नानुत्पादप्रसङ्गात , तस्य च अनुभवविरुद्धत्वात् । अथ स्वरूपतस्तद्विशिष्टबुद्धौ तदंशेऽन्याप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वे जा- तित्वाद्युपस्थितिदशायां घटत्वांशे जातित्वभाने बाधकाभावेन निर्विक ल्पकानुपत्तिः । एवं प्रमेयं जानामीत्यनुव्यवसायोऽपि प्रायशो न स्यात्, तदा प्रमेयत्वज्ञानसत्त्वेन शानत्वादौ प्रमेयभाने बाधकाभावात् तत्र ज्ञान स्वादिनिर्विकल्पकासम्भवादिति चेन्न । जातिवाद्युपस्थितिदशायां यदा- घट इत्याकारकं प्रत्यक्षं तत्र घटप्रकारघटत्वांशेऽन्याप्रकारकस्मरणं फला. नुरोधेन कल्प्यते, एवं प्रमेयं जानामीत्यनुब्यवसायपूर्वमपि बानत्वांशेऽ. न्याप्रकारकस्मरणमिति नानुपपत्तिः। न च चक्षुःसंयोगादिदशायां चाक्षु- पादिसामग्याः बलवत्याः सत्त्वात्कथं घटत्वादिविषयकस्मरणमुत्पत्स्यते इति वाच्यम् । फलबलेन तदानीं चाक्षुषादिजनकीभूनचक्षुःसंयोगाद्य. । ।

·७ वादवारिधी भावस्यैव कल्पनेन चाक्षुषादिसामग्या अप्यसम्भवात् । अथ वा तत्पूर्वोत्पन्नघटत्वाधवगाहिज्ञाने जातित्वादिना घटस्वादिवि. षयकेऽपि फलबलान्निरवच्छिनघटत्वादिषयताशालित्वमप्यभ्युपगम्यते नि. रवच्छिन्नसावच्छिन्नविषयत्वयोः विरोधे प्रमाणाभावात्, एवञ्च तदुत्तरं घट इत्यादिज्ञानमुपपन्नमेव । अथ केवलं जातिमानित्याकारकज्ञानसत्त्वे घट. त्वावगाहिज्ञानमेव कथम् ? निरवच्छिन्नघटत्वादिविषयताशालिबोधे अ. वच्छिन्नतद्विधेयताशालिबोधसामग्या विरोधित्वे चोपदर्शितावच्छिन्न- विषयताशालिज्ञानस्य कथं तादृशविषयताशालित्वमिति चेन्न । तादृश. प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावं विनैव तत्तदात्ममनोयोगतत्तत्सन्निकर्षव्यक्ती. नामेव तादृशविषयतानियामकत्वोपगमात् । न च तर्हि स्वरूपतस्तद्वि. शिष्टबुद्धावेवानुगतनियामककल्पनमुचितम् , अन्यथा विशेषणज्ञानहेतु. ताया आधिक्यप्रसङ्गादिति वाच्यम् । अननुगतनियामककल्पनापेक्षया विशेषणज्ञानहेतुताया लाघवेनैव सिद्धनिर्विकल्पकीयविषयताया अननु. गतनियामककल्पने गौरवज्ञानस्य चोदीच्यतया उपजीव्यतादशहेतुताक. रूपनाया अविरोधित्वादिति । एवं च सिद्ध विशेषणज्ञानहेतुत्वे निर्विक- ल्पकसिद्धिरप्रत्यूहैव, अन्यथा घट इत्याकारकप्राथमिकविशिष्टबुद्धौ व्य. भिचारप्रसङ्गात् । अथ प्राथमिकविशिष्टबुद्धौ व्यभिचारवारणाय विशेषणविषयकं स्मर- णमेवतत्र कल्प्यताम् , निर्विकल्पककल्पनेऽतिरिक्तविषयताकल्पनप्रसङ्गात् निरवच्छिन्नविषयतायास्तदतिरिक्तज्ञाने क्लुप्तत्वात् । न च तदानीं स्मर. रणकल्पनेऽननुगतोद्बोधकहेतुत्वस्याधिक्येन निर्विकल्पकस्वीकार एवोचित इति वाच्यम् । निर्विकल्पककल्पनेऽपि तत्तद्व्यक्तिपौर्वापर्यनिर्वाहाय तत्त. दात्ममनोयोगादिव्यक्तीनां तत्तदुव्यक्तित्वेन हेतुताया आवश्यकत्वान्मन्म- तेऽपि तेषामेवोद्बोधकत्वाभ्युपगमेन कारणताबाहुल्याभावात् । न च ता- दृशविशिष्टबुद्धयादेः प्राविशेषणविषयको यत्रानुभवो नास्ति तत्र स्मर- णासम्भवेन निर्विकल्पकमावश्यकमिति वाच्यम् । तत्रापि जन्मान्तरीय. संस्कारादेव तत्र स्मरणोपगमात् इति चेत् । एवमपि अपूर्वचैत्रत्वादिजातिविशेषस्य भागननुभूततया तस्य स्मर णासम्भवेन निर्विकल्पकस्यावश्यकत्वादिति दिक् ॥ ० ॥ विशेषणज्ञानजन्यतावच्छेदकं तुन विशेषणज्ञानत्वं स्मरणे व्यभिचारात। कारणतावच्छेदककोटौ ज्ञानत्वमनिवेश्य संस्कारसाधारणतद्विषयकत्वेन हेतुत्वे घटत्वांशेऽन्याप्रकारकानुबुद्धसंस्कारतः कदाचिदपि केवलं जा- तिमानित्याकारकप्रत्यक्षानुत्पाप्रसङ्गात् । नापि विशिष्टानुभवत्वं तथा, ·(७) विशेषणज्ञानहेतुतावादवाचिः । . * अनुभवत्वजातेः बाधाभावजन्यतावच्छेदकतया सिद्धपरोक्षत्वजात्या सा. कर्येण निरस्तत्वात् । स्मृत्यन्यज्ञानत्वरूपस्य तस्य निवेशे च गौरवात् , किन्तु तादृशप्रकारताशालिप्रत्यक्षत्वमेव तथा, अनुमित्यादिस्थले पराम- शविशेषाणामेव तादृशविलक्षणप्रकारतानियामकत्वसम्भवेनैतादृशविल. क्षणज्ञानजन्यतावच्छेदकस्य तत्साधारण्याभावेऽपि क्षतिविरहात् । यत्तु-विशिष्टबुद्धित्वमेव जन्यतावच्छेदकं, निर्विकल्पकात्मकस्मर- एस्य च विशिष्टस्मरणप्राकाले स्वीकारान्न तत्र व्यभिचार-इति । तदसत् । विशिष्ट प्रत्यक्षत्वस्यैव जन्यतावच्छेदकत्वेनोपपत्तौ नि. विकल्पकात्मकस्मरणस्य विशिष्टस्मरणपूर्व कल्पनस्यानुचितत्वात् । अथ निर्विकल्पकात्मकस्मरणोपगमे ज्ञानत्वमपि न निवेश्यते किन्तु तत्प्रकारत्वमेव तथा इति लाघवम्, तत्प्रकारकप्रत्यक्षस्वस्य तथात्वे तत्म- कारकप्रत्यतत्वयोर्विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभा वद्वयप्रसङ्गात् अवच्छेदकगौरवाच्च । कारणतावच्छेदकं च संस्कारव्या. वृत्तं ज्ञानेश्वसाधारणवैजात्यम् , अन्यथा यत्र फलसाधनताज्ञानानन्तरं फलेच्छा ततः प्रवृत्तिस्ततः कार्योत्पत्तिः तत्र फलोत्पत्तिकाले फलसाधनताज्ञानस्य नाशेन व्यभिचारप्रसङ्गात् । न च तत्प्रकारकत्वस्ये- श्वरज्ञानसाधारण्यात् जन्यत्वनिवेशस्यावश्यकतया गौरवमिति तदपेक्ष- येश्वर प्रत्यक्षव्यावृत्तप्रत्यक्षत्वावान्तरजातेरवच्छेदकत्वमिति वांच्यम् । नित्यसाधारणधर्मस्यावच्छेदकत्वे क्षतिविरहात् । न च तत्प्रकारक. तद्विशेष्यकस्मृतित्वस्यैव तत्प्रकारकतद्विशेष्यकसंस्कारजन्यतावच्छेदक. तया कथं ताशसंस्कारान्निष्प्रकारकस्मरणमुत्पत्स्यत इति वाच्यम् । तदनुरोधेन तद्विषयकस्मृतित्वावच्छिन्नं प्रति तद्विषयकसंस्कारत्वेन हेतु. स्वान्तरोपगमात् । न च ताब्दशकार्यकारणभावान्तरकल्पनापेक्षया तत्प्र. कारकप्रत्यक्षत्वस्य विशेषणशानजन्यताच्छेदवमुचितमिति वाच्यम् । त स्प्रकारकत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वे लाघवेन निर्विकल्पकात्मकस्मरण- सिद्धौ तन्नियामककारणताकल्पनस्य फलमुखत्वादिति चेन्न । विषयविशेषं निवेश्य कार्यकारणभावकल्पने गौरवमिति प्रकारतास. म्बन्धेनप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति विषयतासम्बन्धेन बानत्वेनैव विषयमनि- वेश्य हेतुत्वं कल्प्यते, इत्थं च प्रकारत्वप्रत्यक्षस्वयोरेकत्रानिवेशे विनिग- मनाविरहासम्भवात् अवच्छेदकागौरवाच्च स्मरणसाधारणधर्मस्याव. च्छेदकत्वं स्वीकृत्य निर्विकल्पकात्मकस्मरणकल्पनाऽनुचितैवेति कृतं पल्लवितेन ॥ अथ जात्यतिरिक्तपदार्थस्य स्वरूपतो भान न स्वीक्रियत इति निय.

·७८ वादवारिधी । मस्य कोऽर्थः ? न तावज्जात्यतिरिक्तपदार्थत्वव्यापकविशेष्यत्वान्यप्रकार तानिरूपकत्वाभावः, 'श्रयं घट' इत्याकारकशाने इदम्त्वांशे निरूपकतास. म्बन्धेन विशेष्यत्वान्यप्रकारतासम्बन्धेन इदन्त्वस्य घटादिरूपतया घट. वृत्तिरूपादिस्वरूपतया वा तत्रैव व्यभिचारादिति चेन्न । किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकारवान्यनिरवच्छिन्नप्रकार स्वाभावो जात्यतिरिक्तपदार्थत्वव्यापक इति नियमार्थः । अयं घट' इत्यत्र किञ्चिद्धावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितैव इदन्त्वप्रकारतान ततो भिन्नति न व्यभिचार इति। प्रकारतायां निरवच्छिन्नत्वोपादानात् घटवानित्याका- रकज्ञानीयकिञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकारतान्यघटत्वावच्छि- नकारत्वानिरूपकत्वस्य घटे सत्त्वेऽपि न व्यभिचारः, तादृशप्रकारता यां निरवच्छिन्नत्वाभावसत्वेन विशिष्टाभावसत्वात् । अथ जात्यतिरिक्तपदार्थस्य स्वरूपतः प्रकारताशालिवानं कथं न जायते? तादृशविषयताशालिशानजनकसत्त्वात् । न च निरवच्छिन्न. प्रकारतासम्बन्धेन ज्ञान प्रति निरवच्छिन्नविषयतासम्बन्धेन ज्ञानत्वेन हेतुत्वकल्पनात निरवच्छिन्नविषयतासम्बन्धेन पटादौ ज्ञानस्य विरहेण न निरवच्छिन्नप्रकारतासम्बन्धेन ज्ञानापत्तिरिति वाच्यम् । 'अयं घट' इति ज्ञाने इदन्त्वांशे स्वरूपतो विषयतासत्त्वादिति चेन्न । निरुक्ततादृशविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वान्यनिरवच्छिन्नप्रकारतासंब- म्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति स्वसामानाधिकरण्यस्वनिष्ठसमवायसम्ब. न्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगिताकभेदवत्त्वोभयसम्बन्धेन स- स्वेन कारणत्वोपगमात् , तथाच तादृशोभयसम्बन्धेन सत्वस्य च जात्य. तिरिक्तपदाथै सत्त्वेन न तादृशनिरुकविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वान्यनिर. वच्छिन्नप्रकारतासम्बन्धेन शानापत्तिरिति मदुक्तदिशा सर्वत्रानुसरणीय. त्वादिति दिक् ॥ इति विशिष्टबुद्धि प्रति विशेषणानकारणतावाद(७)वीचिः। . hinde S * ·(८) संशयवादवाचिः । श्रीगणाधिपतये नमः॥ महामहोपाध्याय श्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचिता संशयवाद(८)वीचिः॥ ननु किन्नाम संशयत्वम् ? तद्धि न तावत्सन्देलोनुभवसिद्धो जाति. विशेषः, चाक्षुषत्वादिना सङ्करात् , अांशिकत्वोपगमाच्च । नापि तत्तदभा. बोभयप्रकारकमानत्वम्, 'भूतलं घटवत् , गुणश्च घटाभाववानि' त्यादिस- मूहालम्बनेऽतिव्याप्तेः । नापि एकथर्मिकतत्सदभावोभयप्रकारकमान- स्वम् , विभिन्नधर्मितावच्छेदककैकधर्मिकतत्तदभावोभयप्रकारकसम्हाल. म्बनेऽतिव्याप्तेः । न च समानधर्मितावच्छेदककतत्तदभावोभयप्रकारक- ज्ञानत्वं, तदिति वाच्यम् । 'भूतलं घटवत् घटाभावववेत्यादिसमुच्चये- ऽतिव्याप्तेः, समुच्चयस्य कोटिद्वयांश एव निश्चयरूपत्वात् । न च समु वयस्य निश्चयरूपत्वे तदुत्पत्तिरेव कथं स्यात् , तदभावनिश्चयतन्निश्व- ययोः कार्यसहभावेन तत्तदभावविशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् । घटतदभावादेरव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायामेव समुच्चयोपपत्तिसम्भवात् , श्रव्याप्यवृत्तित्वग्रहाभावविशिष्टस्यैव तदभावनिश्चयस्य विशेष्यतावच्छेद- कसामानाधिकरण्येन ग्राह्यथाभावनिश्चयस्य विशेष्यतावच्छेदकसामा. नाधिकरण्येन विशिष्टबुद्धावप्रतिबन्धकत्वादव्याप्यवृत्तित्वग्रहाभावदशा. यामपि विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनैव तत्तदभावोभयसमुच्च. पसम्भवाच्च । अत एवाव्याप्यवृत्तित्वग्रहाभावदशायामपि पक्षताव. च्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यतभावोभयप्रकारिका समुच्चयरूपाऽ- नुमितिः सर्वसिद्धा इति चेत् । अत्र प्राञ्चः-विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन तत्तदभावाद्यन्यतरकोट्य. वगायकर्मितावच्छेदककतत्तावाद्युभयकोटिकं प्रत्यक्षं संशयः । त. द्धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन तत्तदभावाद्यन्यतरकोटिमवगाहते यत्तद्धर्मि- तावच्छेदककतत्तदभावाद्युभयकोटिक प्रत्यक्षं तत्त्वं तद्धर्मितावच्छेदक- कतत्संशयत्वमिति तु निष्कर्षः। प्रादिपदात्तत्तभेदपरिग्रहः । अस्या- प्यवृत्तिस्वग्रहविरहदशायां 'भूतलं घटवत् घटाभाववच्चे' त्यादिसमु. चये विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनैव तत्तदभावादिः प्रकारः, न तु:विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन संशयस्य तु विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन तत्तदभावान्यतरप्रकारकत्वनियमात् । अव्याच्यवृत्तित्वग्रहदशायां वृ. क्षत्वाधवच्छेदेन 'वृक्षः संयोगवान् तदभाववाँश्चेत्याद्यनुमितौ स्मृती चातिव्याप्तिवारणाय प्रत्यक्षत्वनिवेशः । प्रत्यक्षातिरिक्तनाने संशयत्वा. - ·बादवारिधी भावेन तयोरलक्ष्यत्वात्, तयोः संशयत्वे चाव्याप्यवृत्तित्वग्रहनाशे. ऽपि तत्सत्त्वे वृक्षादौ संयोगादिमत्त्वग्रहापत्तः। अत एव संशयात्म. कयोग्यताज्ञानात् 'वर्णा नश्यति नवेत्यादिविप्रतिपत्तिवाक्यजन्यस्य वर्ण- स्वाद्यवच्छेदेन स्वरूपादिसम्बन्धेन नित्यत्वतभावादिप्रकारकशाब्द. बोधस्यापि न संशयत्वम् । न च तस्य निश्चयरूपत्वे तदुत्पत्तिरेव कथं स्यात् ग्राह्याभावनिश्चयस्य कार्यसहभावेन विशिष्टबुद्धौ प्रतिबन्धक- स्वादिति वाच्यम् । शाब्दान्यविशिष्टबुद्धेरेव प्रतिबध्यत्वात् । न च तथापि तदनन्तरं कथमस्य संशय इति वाच्यम् । वादिवाक्यजन्यत्वे. नाप्रामाण्यज्ञानानन्तरमेव मानससंशयाभ्युपगमात् । न च प्रत्यक्षत्वनि. वेशेऽपि अव्याप्यवृत्चित्वग्रहदशायां वृक्षत्वाद्यवच्छेदेन 'वृक्षः संयोगवा न तदभाववाँश्चेतिप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिस्तस्य समुश्चयत्वादिति वाच्यम् । अव्याप्यवृत्तित्वाग्रहदशायां वृक्षत्वाधवच्छेदेन 'वृक्षः संयोगवान्नवेति. प्रत्यक्षवत् तस्य संशयत्वात् । अव्याप्यवृत्तित्वग्रहनाशेऽपि तादृशप्रत्यक्ष- सत्वे वृक्षादौ संयोगादिमत्त्वग्रहस्येष्टत्वात् । न च तथापि 'अयं गौरश्वो वेत्यादिभावद्वयकोटिकसंशयेऽव्याप्तिर्दुरा, तत्र गोत्वाभावादेरप्रकार- त्वादिति वाच्यम् । तत्र संशयत्वस्य विवादप्रस्तत्वेनालक्ष्यत्वात्तत्स- स्खे'ऽयं गौरश्वो न वेति संशयानुस्पादस्य सर्वसिद्धत्वात् , तस्य प्रतिब- न्धकत्वे संशयत्वविवादस्यैव तत्रासम्भवात् इत्याहुः ॥ साम्प्रदायिकास्तु-तत्तदभावाद्यन्यतरकोट्यंशे, विरोधसंसर्गकैक. धर्मितावच्छेदककतत्तभावाद्युभयकोटिकं प्रत्यक्ष संशयः, स च क्वचि. द्विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन, क्वचिच्च तत्सामानाधिकरण्येन भवति । समुच्चये च विरोधो न संसर्ग इति न तत्रातिव्याप्तिः । संशये च क्वचि- द्भावकोटिविरोधविशिष्टविशेषणताविशेषसम्बन्धेनाभावकोटः, क्वचिदभा. वकोटिविरोधविशिष्टसमवायसम्बन्धेन भावकोटो, कचित्परस्परविरोध. विशिष्टसम्बन्धेन भावकोटेरभावकोटेश्च धर्मिणि प्रकारत्वम् , क्वचित्वभा- वकोटयुपरि प्रतियोगिनः प्रकारत्वमेव भावकोटिविरोधविशिष्टप्रतियोगि- तासम्बन्धेनेत्यभ्युपगमात् । विरोधस्तु तदधिकरणावृत्तित्वम् । अत एव वाशब्देन संशयस्य चशब्देन समुच्चयस्याभिलापः, वाशब्दस्य विरोध. संसर्गतास्फोरकत्वात् । एवञ्चाव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां 'वृक्षः संयोगवान् तभाववाँश्चेति प्रत्यक्षमपि न संशयो विरोधस्यासंसर्गस्वात्, किन्तु स- मुश्चय एव । विरोधसंसर्गतात्पर्य केन 'वर्णो नश्यति नवेत्यादिविप्रतिप. तिवाक्येन संशयात्मकयोग्यताज्ञानसहकाराज्जनितस्य 'वों नश्यति न. वेत्यादिविरोधसंसर्गकशा-दबोधस्य वारणाय प्रत्यक्षत्वनिवेशः । न च त.

·(८) संशयवादवीचिः। स्य लक्ष्यत्वमस्तु किं प्रत्यक्षत्वनिवेशेनेति वाच्यम् । प्रत्यक्षातिरिक्तज्ञाने संशयत्वव्यवहाराभावात्, तस्य संशयत्वे विनापि वादिवाक्यजन्य. त्वेनाप्रामाण्यज्ञानं तदनन्तरं मानससंशयापत्तेः । यदि च विरोधसंसर्गेण शाब्दबुद्धविवादग्रस्तत्वात् तत्संसर्गान्तर्भावेण योग्यतादिशानस्य हेतु- त्वाकल्पनात् तादृशविप्रतिपत्तिवाक्यस्थले विरोधसंसर्गण शाब्बोध एव न जायते किन्तु पदार्थोपस्थितिसहकारेण तदुत्तरं मानससंशय एवेति विभाव्यते, तदापि यत्र विरोधसंसर्गेणैव साध्यतदभावयोा- प्तिझानं पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन च साध्यतावयोस्तादृश- व्याप्तिविशिष्टवत्तापरामर्शस्तत्र पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन विरो. घसंसर्गेण साध्यतदभावयोः समूहालम्बनानुमितावतिव्याप्तिवारणायैव प्रत्यक्षत्वनिवेश आवश्यकः, प्रत्यक्षातिरिक्तज्ञाने संशयत्वव्यवहारा- भावात् । तस्य संशयत्वे तदुत्तरं पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यतद. भावयोरुपनीतभानाद्यापत्तरित्याहुः ॥ नव्यास्तु-काटिद्वयप्रकारताद्वयनिरूपितैकविशेष्यताशालिज्ञानत्वमेव संशयत्वम्। संशये सन्देहीत्यनुभवसिद्धा तत्तदभावोभयप्रकारतानिरूपिता धर्मिण्येकैव विशेष्यता, प्रकारताभेदेऽपि विशेष्यताभेदाभावात् । समुश्चये तत्तद्भावलक्षणप्रकारभेदेन विशेष्यताद्वयी संशयातिरिक्ताने एकस्य विशेष्यत्वस्य प्रकारताद्वयानिरूपितत्वात् , संशयसमुश्चययोर्भेदान्यथा- नुपपत्त्या लाघवात्तथैव कल्पनात् । न च संशये विशेष्यताद्वयी किन्न स्यात् , विनिगमकाभावात् , तावतापि संशयसमुच्चययोर्विशेषनिर्वाहादिति वाच्यम् । तथासति बाधनिश्चयादेः प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतनिश्च- यत्वस्य लघुनो दुर्वचत्वापत्तेरित्यस्यैव विनिगमकत्वात् । ननु संशये यदि विशेष्यताद्वयी समुच्चये चैकाऽङ्गीक्रियते, तदा भूतलं घटवन्नवेति संशयव्यावृत्तये भूतलं घटवत् घटाभाववञ्चेति समुच्चयसङ्ग्रहाय च एवंरूपेण बाधबुद्धः प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम्, तथाहि घटत्वावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितभूतलस्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वे सति, घटत्वावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितभूतलत्वावच्छिन्नविशेष्यतातिरिक्तघटाभावत्वावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितभूतलवावच्छिन्नविशेष्यताकान्यत्वे सति, घटाभावत्वा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितभूतलत्वावच्छिन्नविशेष्यताकान्यज्ञानत्वेन प्रतिब. न्धकत्वमवश्यं वाच्यम् । घटवत्त्वज्ञानस्य घटविशिष्टबुद्धौ प्रतिबन्धकत्व- वारणाय चरमं घटाभावत्वावच्छिन्नेति । अथ समुच्चये विशेष्यताद्वयी संशये चैकाऽङ्गीक्रियते, तदैवंरूपेण प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम् , तथाहि. घटाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतातिरिक्तप्रकारत्वानिरूपितघटाभावत्वावच्छि ११ वादक । । । V RE ·८२ बादवारिधी नप्रकारतानिरूपितभूतलावावच्छिन्नविशेष्यताकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम्, तथा च तादृशसंशयस्यान प्रतिबन्धकत्वम्, भूतलं घटवत् घटा- भाववन्चेति समुच्चयस्थ प्रतिबन्धकरावं लब्धम् , तथा चपूर्वमते धर्मिताव. च्छेदकप्रवेशेन गौरवम् , एतन्मते व तदपेक्षयाऽतीच लाघवं धर्मिता. वच्छेदकानामप्रवेशादिति । एतेन-प्रकारताभेदात् न क्वापि विशेष्यता. भेदः, किन्तु विशेष्यतावच्छेदभेदादेवैतभेदः, यावश्यकत्वाव्यभिचा. रित्वाच । संशयसमुच्चययो#दस्तु सन्देरीत्यनुव्यवसायसिद्धविषयता. निष्ठ_लक्षण्यादेवोपपन्नः । विशेष्यतानिष्टं वैलक्षण्यञ्च न प्रकारताद्वय. निरूपितत्वम् अपि तु विशेषयतात्वव्याप्यधर्मविशेष इत्यपि परास्तम् । तद्वैलक्षण्यं विशेष्यतानिष्ठं प्रकारतानिष्ठं वा कल्प्यत इत्यत्र विनिगम- काभावात् । विनिगमकाभावेन सर्वत्रैव तदभ्युपगमे बाधबुद्ध्यादीनां प्रतिवध्यप्रतिबन्धकमावादेविनिगमकाभावेन बाहुल्यप्रसङ्गात। विशेष्यता- च्छेदकभेदेनेव प्रकारतासेदेनाप्यविरुद्धोभयप्रकारकज्ञाने विशेष्यताभेद- स्यानुभवसिद्धत्वाच्च, अन्यथा विशेष्यतावच्छेदकभेदेनापि विशेष्यताभे. दस्य लाघवादपलापप्रसङ्गात् । न च तवापि संशयस्थले तत्तदभावोभ- यनिष्ठा एकैव प्रकारता, प्रकारतावच्छेदकभेदेऽपि प्रकारताभेदाभावात् , समुच्चये च तत्तदभावत्वलक्षणप्रकारतावच्छेदकभेदेन प्रकारताद्वयी इत्येव भेदकं किन्न स्यात् , विनिगमकाभावात् , तदभावावृत्तितवृत्तिरकारता. कज्ञानत्वमेव तन्निश्चयत्वमिति निश्चयत्वस्यापि सुवचत्वादिति वाच्यम्। तथासति भूतलं घटवन्नवेतिसंशयस्य घटाभावत्वावच्छिन्नघटनिष्ठप्रकार- ताकत्वापत्तः, घटत्वावच्छिन्नघटाभावनिष्ठप्रकारताकत्वापत्तेश्च । न चेष्टापत्तिः, तथासति घटाभावत्वरूपेण घटस्य घटत्वरूपेण च घटा. भावस्य ज्ञानं विनापि तादृशसंशयानुपपत्ते, न्यायनये विशि. एनिरूपितवैशिष्टयबुद्धि प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणचानस्य हेतुत्वात् , तस्य च तद्धर्मावच्छिन्नतनिष्ठप्रकारताकज्ञानत्वेन तद्धर्मप्रका. रकज्ञानत्वेन हेतुहेतुमद्भावात् । घटाभावत्वेन घटाभावं सन्देलि घटत्वेन घटं सन्देहि, घटाभावत्वेन घटाभावप्रकारकज्ञानवानहं घट. त्वेन घटप्रकारकज्ञानवानहमित्यनुव्यवसायवत् , घटाभावत्वेन घट सन्देहि घटत्वेन घटाभावं सन्देहि, घटाभावत्वेन घटप्रकार. कज्ञानवानहं घटत्वेन घटाभावप्रकारकज्ञानवानहमित्यनुव्यवसाय. प्रसङ्गाच्च। ननु तथापि विशेष्यताविशेषस्य संशयत्वरूपत्वे ताद्शविशेष्यताशालि. ज्ञानं कचिदेव जायते चिन्नेत्यव किं नियामकम् ? धर्मितावच्छेदकप्रका ·(८) संशयवादवाचि। *Paper रकर्मिधीसहिततत्तभावोभयविशिष्टज्ञानसामान्यसामग्रयाएव तदुत्प. त्तिनियामकत्ये विशेष्यतावच्छेदकलामानाधिकररायेन भूतलं घटवत् तद्- भाववञ्चेत्यादिसमुच्चयोत्पत्तिदशायां नियमतो विशेष्यतावच्छेदकलामा. नाधिकरण्येनभूतलं घटवन्नवेत्यादिसंशयोत्पादापते। न च समुच्चयस्य उत्तदभावोभयविशिष्टबुद्धिरूपत्वानोक्तापत्तिरिति वाच्यम् । विशेष्यता. वच्छेदकसामानाधिकरण्येन तदभाववत्तानिश्चयस्य तत्सामानाधिकर. ण्येन तद्वत्ताबुद्धावप्रतिबन्धकत्वात् , अन्यथाऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां समुच्चय एव न स्यात् । न च विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन संशयं प्रति विशेष्यतावच লালালানিকান্ধীৱিলিথষীমণি विरोधी न तु तादृशसमुच्चये,प्राचीनादिमतसिद्धस्थ तत्तदभावोभयप्रका. रत्वादिघटितसंशयत्वस्यार्थसमाजप्रस्तत्वेऽपि विषयताविशेषरूपस्य संशयत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे वाधकाभावात् , विशेष्यतावच्छेदक- सामानाधिकरण्येन तत्तभावनिश्चयोन्पत्तिदशायामिव तदुत्तरदशा- यामपि विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकण्येन संशयानुत्पादस्येष्टत्वात् , अस्तु वा संशयं प्रति सामान्यतो निश्चयसामनयेव प्रतिवन्धिकेति वा. च्यम् । तथा सति तत्तत्पदार्थतत्तभावभेदेन संशयस्थलेऽतिरिक्ता. नन्तप्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावकल्पनापत्या प्राचीनादिमतस्यैव सम्य. क्त्वात् । न च सम्प्रदायमतेऽपि विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन भूतलं घटवत् तदभाववञ्चेत्यादिसमुशयोत्पन्तिदशायां नियमतो विशेष्य- तावच्छेदकसामानाधिकरण्येन भूतलत्वावच्छिन्ने विरोधसंसर्गण घटत- दभावादिप्रकारकशानापत्तिवारणाय प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनमा- वश्यकमिति वाच्यम् । विरोधसंसर्गाप्रहदशायां तदुत्पादासम्भवात् , तत्सत्वे तदुत्पादस्येष्टत्वात् , इति चेन्न । विशेष्यताविशेषरूपस्य संशयत्वस्य नियमतो विशेष्यतावच्छेदका. वच्छेदेनोभयकोटिकप्रत्यक्ष एवाभ्युपगमात, न तु विशेष्यतावच्छेदक- सामानाधिकरण्येनोभयकोटिकप्रत्यक्षे, ताब्दशोभयकोटिकज्ञानमात्रस्येव समुच्चयान्तर्गतत्वात् , तथा च निर्मितावच्छेदकसंशयवत् विशेष्य- तावच्छेदकावच्छेदेनोभयकोटिक्रप्रत्यक्षातिरिक्तस्य संशयस्यालीकतया विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन तद्वचादिविशिष्टबुद्धिसामग्रयभावात् न तदानीं संशयापत्तिः । एवं धर्मिधीसहिततत्तदभावोभयविशिष्टधी- सामान्यसामग्रीसत्त्वेऽपि विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन भूतलं घटवत् घटाभावववेत्यादिसमुच्चयोत्पत्तिदशायां न भूतलं घटवन्नवेत्या- दिसंशयोत्पत्तिः, विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन तद्वत्तादिविशिष्टबुद्धि - ·वादवारिधी प्रति विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन तत्तभावादिनिश्चयस्यापि कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकतया तत्र सामग्रीविरहात् । न चैवमव्याप्य- वृत्तित्वग्रहदशायां संयोगवान् तदभावांश्च वृक्ष इति प्रात्यक्षिकसमु. ञ्चयोत्पचिकाले ताद्शविशेष्यताविशेषात्मकसंशयत्वशालिज्ञानापत्ति?. रा, अव्याप्यवृत्तित्वग्रहाभावविशिष्टस्यैव तद्भावादिनिश्चयस्य प्रति- बन्धकत्वादिति वाच्यम् । अप्रामाण्यग्रहदशायां निश्चयोत्पत्तिकाल इवाव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायामपि निश्चयोत्पत्तिकाले संशयोत्पत्तेरि. टत्वात् । न च तथाप्यव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां साध्यतभावोभयप्रकार. कानुमित्युत्पत्तिकाले संशयोत्पत्तिर्दुारा तदानीमपि संशयाभ्युपगमे. ऽनुभवविरोध इति वाच्यम् । तादृशविशेष्यताविशेषरूपस्य संशयत्वस्य प्रत्यक्षत्वव्याप्यतया प्रत्यक्षसामग्रीविरहादेव तदानीं तदनुत्पादात् इति प्राहुः॥ इति श्री महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचितः संशयवाद(८)वीचिः समाप्तः ॥ (९) संशयवादवाचिः। विशिष्टबुद्धिः संशयनिश्चयभेदेन द्विविधा । तत्र संशयत्वं न जातिः, चाक्षुषत्वादिना सङ्करात्। प्रथमानसत्वव्याप्यैव सा जातिः, संशयपूर्वकाले धमिधानकोट्युपपस्थि- तेरावश्यकत्वात् ज्ञानलक्षणसन्निकर्षघटितसामग्रीबलात्सर्वत्र मानसस्यैव तस्य सम्भवात्। न च चक्षुःसन्निकर्षकाले तदसम्भवः, मानसं प्रति चाक्षु. षसामग्रथाः प्रतिवन्धकत्वादिति वाच्यम् । तत्र फलानुरोधेन चक्षुमनो. योगाकल्पनात् । न चायं पुरुषो नवेति संशयोत्तरं पुरुषं पश्यामीत्यनु. व्यवसायानुत्पादेऽपि धम्युपरागेण चाक्षुषत्वादिविषयताविशिष्टविषयक- स्याऽयं पश्यामीत्यनुव्यवसायस्य दुर्वारतया चाक्षुषत्वादिरूपस्य तस्य दुर्वारतैवेति वाच्यम् । संशयपूर्वकालोत्पन्नम्मचाक्षुषादिविषयकस्यैव तादृशानुव्यवसायस्थ सम्भवात्, संशयस्य चाक्षुषस्वाधनभ्युपगमेऽपि क्ष- स्वभावात् । न चैवमपि संशयत्वजातौ मानाभाव इति वाच्यम् । अनु- ·(९) संशयावादवाचिः। ८५ H मितिजनकतावच्छेदककोटिप्रविष्टतया तत्सिद्धिः, अनुमिति प्रति संशया- भ्यव्याप्यवत्ताज्ञानत्वेन हेतुत्वात् उपाध्यपेक्षया जातेलघुत्वात् । न चाति- लाघवात निश्चयत्वं जातिरेवेति वाच्यम् । निश्चयत्वस्य सर्वत्र मानसत्वा. प्रसक्त्या चाक्षुषत्वादिनासङ्करात् इति चेन्न । एवंसति तर्कत्वमपि न जातिः स्यात् समूहालम्बनतात्मकसंशये सङ्करप्रसङ्गात् । न च तस्वजातौ मानाभावः, आपाद्यव्यतिरेकनिश्च- यजन्यतावच्छेदकतया बाधादिप्रतिबध्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टतया च तत्सिद्धिः। यदि चांशिकत्वात्तर्कत्वं न जातिः किन्तु श्रापाधताख्यविल- क्षणविषयतैवेति मन्यते, तदा संशयत्वस्याप्यांशिकत्वेन तुल्यत्वम् । यदि च सर्वत्र जातेाप्यवृत्तिता न स्वीक्रियते, तदा तर्कत्वस्यापि जा तित्वसम्भवादुक्तदोषतादवस्थ्यम् । यदि च जात्यन्तरसङ्कीर्णापि जातिः स्वीक्रियते, तदा सकलशास्त्र सिद्धान्तपरित्याग एवारब्धः किं विचार्यम्। एतेन-एकनाने संशयस्वतदभावौ चेद्नुमन्येते, तदैव तव्याप्यवृत्ति स्यात् तदेव न, किन्तु अयं पुरुषो नवा घटवदुभतलमिति समूहालम्ब- नादौ पुरुषादिविषयकत्वावच्छेदेन संशयत्वमानं स्वीक्रियते नतु इतर- विषयकत्वावच्छेदेन तदभावः, एवञ्च स्वाभावासामानाधिकरण्येन तस्य नाव्याप्यवृत्तित्वम् । न चेतरविषयकत्वावच्छेदेन संशयत्वासत्वे तदभाव आवश्यकः, प्रतियोग्यनवच्छेदकस्य तद्भावावच्छेदकत्वानियमात् । बाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ तद्विषयकस्वावच्छेदेन संशयस्व. शुन्यत्वं न निवेश्यते, येनेतरांशे संशयस्य सङ्ग्रहाय तत्तद्विषयकत्वाव. च्छेदेन संशयत्वाभावस्वीकार आवश्यकः, अपि तु संशयत्वानवच्छेदक- तत्तद्विषयकत्वमेव । यदि च जातेः स्वाभावासामानाधिकरण्यवत्किञ्चि. दनवच्छिन्नत्वनियमोऽपि सिद्धान्तः, तदा तत्तद्विषयकस्वावच्छेदेनस्वीका- यम् , बाधप्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ संशयत्वानवच्छेदकत्वमेवावश्यं तत्तद्विषयकत्वांशे निवेश्यम्-इत्यपि परास्तम् । तर्कत्वस्थलेऽपि एवं वक्तुं शक्यतया सङ्करानुद्धारात् । न च सङ्कर- भयेन तर्कसंशयोभयात्मकसमूहालम्बनमेव नोपगम्यते, अपितु क्रमिक- ज्ञानद्वयमेवेति वाच्यम् । सामग्रीयोगपद्यस्थले तादृशसमूहालम्बनोत्पा- दस्य बाधकलहरेणापि दुर्वारत्वात् । न चैकं प्रत्यन्यसामग्रयाः प्रतिब. धकत्वं कल्प्यत इति प्रत्यक्षानुमित्योरिव सामग्रोयोगपद्यमेव न सम्भ- वति, एतादृशप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावाधिक्यप्रयुक्तगौरवं पुनर किञ्चि- स्करमेव, लाघवेन दर्शितकारणत्वप्रतिबध्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टतया संशयत्वतर्कत्वजातिद्वयसिद्धौ तदेकतरावच्छिन्ने जायमानेऽपरावच्छि- ।

·८६ बादवारिधी नोत्पत्तौ ज्ञानद्वयोत्पादस्तादृशजात्याः सङ्करो वा अनिष्टः प्रसज्येतेति तद्वारणाय ताशप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावः तादृशजातिसिद्धिमुपजीव्य उत्तरकाले कल्पनीय इति तदेतद्वगौरवस्य फलमुखत्वादिति वाच्यम् । तक प्रति संशयस्य संशयं प्रति तर्कस्य वा सामग्रयाःविरोधित्वं कल्प्यत इत्यत्र विनिगमकासम्भवात्। न च विनिगमनाविरहात् उभयोरेव उभयम- तिबन्धकत्वमुपेयतामिति वाच्यम्। तथासति तादृशोभयज्ञानयोरितरसकल. कारणसमवधानदशायामुभयोरेवापलपनीयतयाऽनुभवविरोधात् । स्मादेकम्मकविरुद्धोभयप्रकारकज्ञानत्वमुपाधिरेव। एकस्मिकत्वञ्च ए. कधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकत्वं न त्वेकविशेष्यकत्वम् , एकमिण विभि- नधर्मपुरस्कारेण कोटिद्वयविशेष्यमुद्रयाऽवगाहमानेऽयं न पुरुषः क. रादिमान् पुरुष' इति निर्णयेऽतिव्याप्तेः । अथैवमपि विभिन्न धर्मावच्छिन्नैकनिष्ठधम्मितावच्छेदकताकस्य 'ए. तद्वान् पुरुषः करचरणादिमांश्च न पुरुष' इत्यादिसमूहालम्बनस्य वारण मशक्यमेव। एकधर्मावच्छिन्नम्मितावच्छेदकताकत्वनिवेशे च यत्र ध. मितावच्छेदकतावच्छेदकीभूतस्यैकस्यैव विभिन्नधर्मपुरस्कारेण भानं तत्राऽतिप्रसङ्गो दुर्वारः, स्वरूपतस्त्विदन्स्वावच्छिन्नम्मितावच्छेदकमव- गाहमानस्यायं पुरुषो न वेत्यादेरसंग्रहः । अविलक्षणम्मिताकत्वमपि विचारसहम् , संशयीयकोटिद्वयप्रकारतानिरूपितधम्मितयोरपि परस्परव्यावृत्ततत्तत्प्रकारतानिरूपितत्वाधिर्मवत्वेन विलक्षणत्वात् । न चैवं यादृशर्मिमतावच्छेदकतया यादृशविशेष्यतया वा निरूपिता या विरुद्धोभयप्रकारता तच्छालित्वं विवक्षणीयम्, संशये च प्रत्येक- कोटिनिश्चयस्थले क्लुप्तप्रत्येककोटिप्रकारतानिरूपितविशेष्यताभिन्न विशेष्यताकल्पने गौरवात मानामावाञ्च प्रत्येकस्थलीयविशेष्यतादे. रेवोपगमात् । एवं विरुद्धोभयप्रकारत्वमित्यत्र च वास्तवविरुद्ध- स्वस्थ प्रकारविशेषणत्वे वृक्षः योगी नवेति संशयासंग्रहः, विरुद्धत्वेन उभयप्रकारताविशेषणे च विरोधोपस्थितिशुन्यकाले विरुद्ध स्वेनोभयकोटिभानाऽसम्भवात् तत्स्थलीयसंशयाव्याप्तेश्च । न च तदा संशय एव न सम्भवतीति वाच्यम् । विरोधोपस्थिति विनापि तुल्यब. लकोटिद्वयविशिष्टबुद्धिसामग्रोसत्त्वे उभयकोटिद्वयविशिष्टबुद्ध्युत्पादे बा. धकाभावात् । न चासौ समुच्चय एवेति वाच्यम् । अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानं विना कोटिद्वयनिश्चयस्य युगपदुत्पादासम्भवात् , अन्याप्यवृत्तित्वशा. नाभावविशिष्टविपरीतकोटिनिश्चयस्य विशिष्टबुद्धौ कार्यसहभावेन वि. रोधित्वात् । न चैवं तादृशविरोधिवशादेव न तदानीं तादशज्ञानमुत्पद्यते ·(९) संशयवादीचिः । इति वाच्यम् । तादृशज्ञानानुत्पादप्रतिबन्धकस्याप्यसत्वात् । न चैकको. टिनिश्चयस्तत्रोपेयते इति वाच्यम् । विनिगमकाभावात् बाधनिश्चया- भावस्य कार्यसहभावेन हेतुता दूषितेति चेन्च । श्रव्याप्यवृत्तिताग्रहद- शायां बाधकालेऽपि विशिष्टवुझ्यनुत्पादस्तु न केनाप्यनुमन्यते । न च विरोधविषयकविपरीतकोटिनिश्चय एव विरोधी, विरोधाविषयकस्यापि भूतले घटो नास्तीत्यादिज्ञानस्य भूतलं घटवत् इत्यादिज्ञानविरोधितायाः सर्वसम्मतत्वात् । नच विरुद्धोभयप्रकारकत्वमित्यस्य तत्सम्बन्धाजच्छि: नतद्धविच्छिन्नप्रकारताकत्वे सति दैशिकविशेषणतासम्बन्धाच्छिन्ना या तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धविच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नप्रकारता तच्छालि- स्वमर्थ इति वाच्यम् । एवमपि तद्धम्मविच्छिन्नवभेदकोटिकसंशयासं. महात् भावद्वयकोटिकसंशयासंग्रहाच । नच भावद्वयकोटिकसंशय एव नाट्रियते स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशयश्च न भावद्वयकोटिक एव वाऽकारेणा- न्यतरकोट्यभावोल्लेखादिति वाच्यम् । अभावानुपस्थितावपि मिथोविरु: द्धत्वेन स्थाणुस्वपुरुषत्वप्रकारकधीसामग्रीभ्यां फलजनने बाधकामावात, तद्विशिष्टबुद्धौ तद्विरुद्धत्वेन विरुद्धधर्मवत्तानिश्चयस्य कार्यसहभावे. नाविरोधितया सामग्रोद्वयजन्यज्ञानस्य निश्चयत्वासम्भवात् , नहि कश्चि- दपि व्यावर्तकधर्मदर्शनकाले विशिष्टबुद्धिमभ्युपैति। एवं धम्मितावच्छ. दकसामानाधिकरण्येन कोटिद्वयज्ञानस्यापि संशयत्वापत्तिः । न चेष्टा- पत्तिः, विशेषदर्शिनामपि मेयत्वादिसामानाधिकरण्येन घटतभावशा. नोत्पत्तः, सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वापेक्षया व्यापकविपर्य- यस्योपाध्याभासत्वं तदभावेन पक्षकदेशे सत्प्रतिपक्षेऽपि एकदेशान्तरे साध्यसिद्धरप्रत्यूहादिति ग्रन्थविरोधप्रसङ्गाच्च । तत्र पक्षतावच्छेदकसा. मानाधिकरण्येन साध्यसिद्ध्युपगमे उपाध्यभावेन पक्षतावच्छेदकसा- मानाधिकरण्येन साध्याभावसिद्धावपि बाधकाभावात् त्वन्मते संशया- नुमितिप्रसङ्गात्। मैवम् , स्वनिष्ठप्रकारताघटितधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिब- न्धकतावच्छेदकघटकीभूतप्रकारताशालिज्ञानत्वं संशयत्वमित्यर्थस्य विव- क्षितत्वात । विभिन्न धर्मावच्छिन्नविशेष्यत्वतदवच्छेदकत्वादिनिरूप. कीभूततत्प्रकारताशालिबुद्धौ विपरोतकोटिनिश्चयस्याविरोधितया वि. भिन्नधर्मपुरस्कारेण धर्मिमतावच्छेदकादिमुद्रया एकविषयकक्षाने नाति. प्रसङ्गः, पुरुषत्वादिप्रकारकबुद्धौ पुरुषत्वादिविरुद्धत्वानवच्छिन्ना या वस्तु. गत्या विरुद्ध रूपादिप्रकारता तन्निरूपकज्ञानस्याविरोधितया नोपदर्शि- त'रूपवानयं पुरुष' इत्यादिभ्रमेऽतिव्याप्तिः, तत्प्रकारकवुद्धौ विरुद्धत्वेन ·बादवारिधी पदार्थान्तरप्रकारकबुद्धविरोधितया कोटिमवगाहमानस्य भावद्वयकोटि- कसंशयस्यापि सङ्ग्रहात् । अथवा भावद्वयकोटिकसंशय एवं नोपगम्यते । न च मिथो विरुद्ध त्वेन स्थाणुत्वपुरुषत्वादिप्रकारकज्ञानसामग्रीभ्यां युगपत्समवहिताभ्या- मर्थवशात् भावकोटिकसंशये बाधकाभावः, तत्र विनिगमकाभावा. देकतरकोटिमात्रज्ञानं त्वापाद्यते इत्यस्य वक्तुमशक्यतया विशेषदर्श. नस्य कार्यसहभावेन हेतुतयापि ताब्दशोभयकोटिकज्ञानवारणासम्भ. वात्, भवन्मते तत्तद्धर्मयोरेव नानायुत्पत्या विशेषदर्शनाभावस्य का. यंकालेऽक्षतत्वादिति वाच्यम् । स्थाणुत्वविरुद्धपुरुषत्ववानयमित्यादि. विशेषदर्शनोत्पत्तिकालेऽयं स्थाणुरितिस्थाणुत्वादिविशिष्टबुद्धौ स्थाणुः स्वविरुद्धधर्मवत्तानिश्चयसामग्रीप्रतिबन्धिका वाच्या, यत्र स्वविषय. काप्रामाण्यग्रहद्वितीयक्षणे संशयाद्यनुत्पत्त्या विशेषदर्शनादेरभावस्य कार्यसहभावेन हेतुत्वासम्भवात् । एवञ्च परस्परविरोधेन उक्तस्थले परस्परविरुद्धत्वेन भावद्वयकोटिकसंशयासम्भवः । न च निश्चयसा- मग्रया एव प्रतिबन्धकतया तादृशसंशयोत्पत्तौ बाधकाभाव इति वाच्य. म् । अभावाप्रकारकज्ञानस्य निश्चयतया तत्सामग्रयास्तत्राक्षतत्वात् । यदि च तत्तदसाधारणकारणस्तोमरूपसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वापेक्षया लाघवात् स्वप्रतियोगिकृतिविशिष्टविशेषदर्शनप्रागभावस्यैव प्रति बन्धकता स्वीक्रियते, तदा तु भावद्वयकोटिकः संशयो निराबाधः, विरुद्धत्वेन कोटिद्वयभासकसामग्रीसत्त्वदशायां फलोत्पादोपगमेऽप्येता- दृशप्रतिबन्धकाभावसमवधानस्याब्याहतस्वात् । न च कोटिद्वयभानस्य तत्रोपगमे निरुक्तकृतिविशिष्टप्रागभावस्थ प्रतिबन्धकत्वमेव न सम्भ- वति तादृशसामग्रीद्वयसम्वलनस्थले तत्सत्त्वादिति वाच्यम् । तादृशो. भयकोटयवगाहिज्ञानव्यावृत्तनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रागभावत्वेनैव प्रतिबन्ध कत्वादिति । एवं सामानाधिकरण्येन कोटिद्वयावगाहिज्ञानेऽपि नातिप्र. सङ्गः, सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिविशिष्टबुद्धौ तादृशविपरीतवानस्य विरोधितया तादृशज्ञानीयप्रकारतायाः परस्परघटितधर्मावच्छिन्न. प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकाघटकत्वात् । अथैवमपि भावाभावोभयसमुच्चयेऽतिप्रसङ्गः विरोधानवगाहिनोऽ- पि ग्राह्याभावज्ञानस्य विशिष्टबुद्धिविरोधितया विरोधानवच्छिन्नाया अपि तद्भावप्रकारवायास्तत्प्रकारकवानप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् अन्यथा विरोधानुपस्थितिकालीनतदविषयकसंशयस्यैवासमहापत्तन त्र सर्वत्र समुच्चये सामानाधिकरण्येनैव कोटिद्वयभानमिति वाच्यम् । १ ·(९) संशयवादवीचिः। संयोगविभागयोरव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां द्रव्यत्वावच्छेदेन संयोगाभा. वमानस्यानुभविकतया तस्य संशयत्वासम्भवात् । यत्तु-समुच्चये विभिन्नावच्छेदकावच्छेदेनैव कोटिद्वयमानम् , अव- च्छेदकमप्रतीत्य भावाभावयोरेकत्र भानानभ्युपगमात् , एवञ्च मूलाव. च्छेदेन तबुद्धौ शाखाद्यवच्छेदेन तदभाववत्ताज्ञानस्याविरोधितया न तस्य निरुक्तसंशयत्वापत्तिः, एकावच्छेदेन कोटिद्वयधीः संशय एव, अत एव संयोगतदभावयोरव्याप्यवृत्तिस्वग्रहदशायामपि मूलावच्छिन्नो वृक्षः संयोगवान वेति संशयोऽनुभवसिद्ध एव-इति । तदप्यसत् । संयोगतदभावयोरव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायामवच्छेद- कीभूतमूलानुपस्थितावपि वृक्षः संयोगवान् तदभाववांश्चेति शाब्दादि. बानस्यानुभविकत्वात् । न चानुपस्थितमपि तत्तकोटयवच्छेदकावच्छि. नत्वं सम्बन्धघटकतया भासते सम्बन्धोपस्थितेविशिष्टबुझ्यहेतुत्वादिति वाच्यम् । विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य सर्वत्र संसर्गतया भाने माना. भावात मूलावच्छिन्नो वृक्षः संयोगीत्यादावेव मूलावच्छिन्नत्वस्य संसर्ग. तया भानात , समुच्चयस्य विभिन्नावच्छेदकावच्छेदेन भावाभावोभ- यविषयकत्वेऽव्याप्यवृत्तिताग्रहस्य तत्रानुपयोगिस्वापाताच्च, श्रव्याप्य. त्तित्वज्ञानस्य प्रागसत्त्वेऽपि विभिन्नावच्छेदकावच्छेदेन भावाभावग्रहात्। अत्र साम्प्रदायिकाः । एककोटयंशेऽपरकोटिविरोधावगाहित्वमपि संशयत्वघटकं, विरोधानुपस्थितिकाले च प्रकारतया विरोधभानास. म्भवेऽपि संसर्गतया तद्भानमुपेयते । न चैवमेकांशे विरोधसम्बन्धेनापर- कोटो प्रकारत्वात् निखिलसंशयानामेव वह्नयभावायवह्निमानित्याद्या- कारतापत्तिः, स्वातन्त्र्येण प्रकारतायामेव तथाकारतानियमात् , अत्र च पारतन्त्र्येणैव तदुपगमात् । अथवाऽभावांशे प्रतियोगिनोऽनुयोगि- तासम्बन्धेन प्रकारताया आवश्यकत्वात् तव विरोधवैशिष्टयं निके श्यते, भावकोट्यंशे न विरोधमाननियमः । अथ धम्यंशे कोटयोः संयोगादिसम्बन्धेन प्रकारताया आवश्यकत्वात् तत्रैव विपरीतकोटि- निरूपितविरोधविशिष्टस्य तस्य संसर्गता स्वीकार्था समवायविशेषण- ताभ्यां संयोगतदभावयोरेकाधिकरणवृत्तित्वनिश्चयदशायामपि जायमानो मूलावच्छिन्नो वृक्षः संयोगी नवेति संशयः मृलावच्छिन्नविशेषणतासंस. नक एवेति । तत्र च तादशविशिष्टसंसर्गघटितस्य तादशसम्बन्धेन तद. धिकरणावृत्तित्वरूपविरोधमाने न किञ्चिद्बाधकम् । एवं द्रव्यान्तर्भावेण संयोगतदभावयोः सामानाधिकरण्यनिश्चयदशायां जायमानो गुणः संयोगी न वेति संशयो निरवच्छिन्नसमवायतथाविधविशेषणतासंसर्गका १२ वाद ·वादवारिधी सैव च ना. तत्र च तादृशविशिष्टसंसर्गघटकविरोधस्य भाने न किञ्चिद्बाधकं द्रव्या- न्तर्भावेण समवायविशेषणताभ्यामेव तयोः सामानाधिकरण्यग्रहात् । निर. वच्छिन्नसमवायविशेषणताभ्यां भावाभावयोरेकाधिकरणवृत्तित्वज्ञानन्त्व- नाहाय्यं नास्त्येव । अथ विरोधानुपस्थितिकाले संसर्गतया भानोपगम- स्तदोपपद्यते यदि विरोधस्म संसर्गता प्रामाणिकी स्यात् , स्ति। न च समुच्चयस्य संशयत्ववारणायान्यथानुपपत्त्यैव तत्सिद्धिः, अव्या. प्यवृत्तित्वज्ञानादुत्तरत्वस्य संशयत्वघटकतामुपगम्यापि तद्वारणसम्भवा- त् । न च संशयसमुच्चययोविलक्षणाकारकता तयोविषयस्य विषयता. वैलक्षण्यमन्तरेण नोपपद्यते, अतस्तदन्यथानुपपत्त्यैव विरोधस्य संसर्ग- तासिद्धिरिति वाच्यम् । तर्हि संशयेऽतिरिक्तविरोधविषयतास्वीकारापे. क्षया कोट्योर्धम्मिणि च विलक्षणविषयतास्वीकार एवोचितः, विरोधस्य संसर्गतास्वीकारेऽपि तन्निरूपितप्रकारताविशेष्यतयोरन्यत्राक्लुप्ततया अतिरिक्तविषयतायाः कोटयोधम्मिणि चाऽवश्यकल्प्यत्वात् । यदि च कोटिम्मिणां विषयतासु वैलक्षण्यमेव दुर्वचमिति मन्यते, तदापि मंशयसमुच्चययो_लक्षण्योपपत्तये विरोधस्य पदार्थान्तरस्य वा संसर्गता स्वीक्रियत इत्यत्र विनिगमनाविरह इति चेत् । नैवम् , कोटिद्वयस्या- विरुद्धत्वज्ञानदशायां संशयानुत्पादस्यानुभविकतया तदुपपत्तये संशये. विरोधभानस्यावश्यकतया विनिगमनाविरहानवकाशात् । केचित्तु संशये धम्मिण विलक्षणविषयता स्वीक्रियते, तद्वैलक्षण्य. अचकोटिद्वयप्रकारतानिरूपितत्वम्, समुच्चये तु नकविषयता कोटिद्वय. प्रकारतानिरूपितेति तद्वैलक्षण्यं, विरोधस्य संसर्गतास्वीकारेऽपि अतिरि. क्तविषयताकल्पनस्यावश्यकत्वात् । नचैवं वैपरीत्यमेव किन्न स्यादिति वाच्यम्। तथासति परामर्शादेरनुमितिजनकतायां बाधादिप्रतिबन्धकता. याञ्च तनिष्ठप्रकारत्वानिरूपिततद्भावप्रकारतानिरूपिततद्धविच्छिन्न. विशेष्यताशालिज्ञानभिन्नत्वे सति तत्प्रकारतानिरूपिततद्धविच्छिन्नवि. शेष्यताशालित्वज्ञानरूपनिश्चयत्वस्य निवेश्यतया गौरवात्. इतरथा तु तद्भावप्रकारत्वानिरूपिततत्यकारतानिरूपिततद्धविच्छिन्नविशेष्य. ताशालिज्ञानत्वस्य तत्र निवेशे लाघवात् । ननु संशये उभयप्रकारतानिरूपितकविशेष्यतास्वीकारेऽपि संशयसा: मनोदशायां प्रत्येककोटिनिश्चयसामग्योरपि सत्त्वात्तदीयविशेष्यताशा. लित्वं संशयस्य निष्प्रत्यूहमेव, निश्चयत्वस्यार्थसमाजग्रस्ततया कस्यापि कार्यतानवच्छेदकत्वेन संशयोत्पत्तिदशायां तदवच्छिन्नापत्तिवारणाय निश्चयं प्रति संशयसामग्धाः प्रतिबन्धकत्वस्याप्रामाणिकतया तत्साम.

·(१) संशयवादवाचिः। परयास्तदभावप्रयोजकत्वानुपपत्तेः, एवञ्च तदभावप्रकारत्वानिरूपित- तत्प्रकारतानिरूपितविशेष्यताशालित्वं न तत्संशयब्यावृत्तमिति चेन्न । एतदनुरोधेनैव तत्कोटिमात्रप्रकारतानिरूपितविशेष्यताशालिज्ञानं प्रति स्वप्रतियोगितत्तदभावोभयप्रकारतानिरूपितविशेष्यताशालिज्ञान- कृतिविशिष्टप्रागभावरूपसंशयसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वकल्पनगौरवस्य न्याय्यत्वात् । अत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ स्वत्त्वनिवेशादननुगमोऽ. न्यत्रोक्तरीत्या वारणीयः। अस्तु वा संशयस्यापि निश्चयस्थलीयविशे- ध्यताद्वयवत्वम् , तथापि तत्तद्भावोभयप्रकारतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्न. विशेष्यताकज्ञानभिन्नत्वे सति तत्प्रकारतानिरूपिततद्धविच्छिन्नविशे. ध्यताकशानत्वरूपस्य तनिष्ठप्रकारस्वानिरूपिततदभावप्रकारता निरूपित' तद्धविच्छिन्नविशेष्यताकान्यत्वघटितोक्तधर्मापेक्षया लघोनिश्चयः त्वस्यैव तन्मते निवेश्यतया समुच्चये कोटिद्वयप्रकारतानिरूपितविश. प्यतास्वीकारमादाय विनिगमनाविरहस्यानुद्भावनीयत्वात, तथाच तत्त, दभावोभयप्रकारतानिरूपितविशेष्यताशालिज्ञानत्वमेव संशयत्वम् , एव. चम्मितावच्छेदकाभेदस्थलेऽपि नातिप्रसङ्गदोषस्तत्र विशेष्यतामे. दात् । यदि च धम्मितावच्छेदकत्वादिकं प्रकारताविशेषः, तदा संयो. गाभाववत् द्रव्यं संयोगवदित्याद्यकैककोटिम्मितावच्छेदककापरको. टिप्रकारकसमुच्चयविशेष्यतायां तत्प्रकारतानिरूपितायामवच्छेदकतारम- कतदभावप्रकारतया समं निरूप्यनिरूपकभावसत्वेनातिप्रसङ्गः स्यात् इत्यवच्छेदकताभिन्नत्वेन कोटिद्वयप्रकारताया निवेशस्यावश्यकत्वम् । नच यथा विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या वक्रदण्डवान् पुरुष इति बोधः वक्रो दण्डः दण्डवान् पुरुष इत्यादिसमूहालम्बनाद्विलक्षणः, तथा द्रव्य संयोगि संयोगाभाववत् द्रव्यमित्यादिसमूहालम्बनान्यं संयोगि तद्- भाववदित्याद्यकत्र द्वयमिति रीत्या झानमपि विलक्षणमित्यत्र सर्वेषा- मेव सम्मतिरिति वाच्यम् । विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावापन्नयो. रेव तयोरेकत्र द्वयमितिरोत्या बोधे भानात् धम्मितावच्छेदकताभिन्न- प्रकारताया निवेशेनैव तद्वारणात् । नचैवमेकत्र द्वयमिति रीत्या धर्म द्वयविशेषणकनिखिलज्ञानानामेव एकविशिष्टे विशेषणान्तरवैशिष्टयाव गाहितापतिः एकविशेषणधम्मितावच्छेदकतापनविशेषणज्ञानस्यैव र र्थत्वादिति वाच्यम् । यत एकविशिष्ट विशेषणान्तरवैशिष्टयावगा मित्यस्य नोक्तोऽर्थः, अपि तु एकावच्छिन्नत्वेनापरवैशिष्टया ताविषयकस्वमेवेति प्रपञ्चितं विशिष्टवैशिष्ट्यविचारे । योगितायाञ्च धम्मितावच्छदकावच्छिवावं. भासते न S - SERIES स ·९२ वादवारिधी . न च धूमकालीनवह्निमान् पर्वतो वह्निमान् आलोकादित्यनुमितौ वधूमकालीनवह्निधर्मिमतावच्छेदकतया न भानम् , अपि तु पर्वतांशे तुल्यविशेषणतापन्नस्यैव विधेयधर्मिमतावच्छेदकतया भानम् , अन्य था विधेयकालीनत्वस्वसम्बन्धेन यद्धम्म धर्मितावच्छेदकीकृत्यावगा. हते माभूत् शाब्दबुद्धिः सा ज्ञायमानतद्धर्मजन्या' इति दीधितिकृतामा- चार्यानुमानव्याख्या न कल्पेत, तथाविधानुमितौ व्यमिचारस्य दुर्वार. त्वात् , एवञ्च मिथोविशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावापन्नयोरेकत्र द्वयमिति रीत्या भानमिति नियम इति वाच्यम् । द्वयोरेकर्मिमतावच्छेदकतया यत्र भानं तदतिरिक्तस्थले तादृशनियमात् , भावाभावयोईयोरेव यत्र धम्मितावच्छेदकता तत्र तयोरेकस्यापरधम्मितावच्छेदकत्वविरहेऽपि धर्मिमतावच्छेदकताभिन्नतद्रुभयप्रकारतानिरूपितैकविशेष्यताविरहादेव नातिप्रसङ्गः । न च कोटयोरविरुद्धत्वज्ञानदशायां संशयानुत्पादनिर्वा. हाय विरोधविषयतायाः संशयेऽवश्याभ्युपेयत्वे किमेतावता प्रयासेन, तथापि संशयसमुच्चययो_लक्षण्योपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्तद्भावो. भयप्रकारतानिरूपितकविशेष्यताशालिज्ञानं प्रति एकाविरुद्धत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकता स्वीकृस्य तज्ज्ञानदशायां संशयाभावस्य निर्वाह्यत्वात, भव- मते विरोधविशिष्टबुद्धावेव विरुद्धत्वज्ञानस्य तथाकल्पनात्, विरोधसं. सर्गकसंशयानुरोधेनातिरिक्तप्रतिबन्धकताकल्पनस्यावश्यकत्वात्, एवं ग्राह्याभावादौ किञ्चिवच्छिन्नवृत्तिकत्वरूपाव्याप्यवृत्तित्वज्ञानस्य सं. शयप्रतिबन्धकत्वमप्युभयमते तुल्यम् । न च विलक्षणविषयतास्वीका. रस्यावश्यकत्वे कोटिद्वय एव विलक्षणप्रकारता स्वीक्रियताम् वैल. क्षण्यत्र तस्याः कोटिद्वयवृत्तित्वमेव, समुच्चये प्रकारभेदेन प्रकारता. भेदः, एवञ्च जनकतावच्छेदककोटौ तदभावावृत्तिप्रकारताशालिज्ञान- स्वरूपमतिलघुशरीरमेव निश्चयत्वं निवेश्यमिति वाच्यम् । घटत्वघटा- भावत्वरूपावच्छेदकभेदेन कोटो प्रकारताभेदस्यावश्यकत्वात् , अन्य. था निखिलसंशयानामेव कोटितावच्छेदकांशे भ्रमत्वापत्तेः घटाघवृत्ति ताश घटाभावस्वावच्छिन्नतनिष्ठविषयताकत्वात् , भूतलं घटवन्नवेति संशया- स्तरं घटाभावत्वेन घट सन्देरीत्यनुव्यवसायप्रसङ्गाच्चेति वदन्ति । ननु अत्रेदं चिन्त्यते। कोटिद्वयनिरूपितम्मितावच्छेदकताकसंशयस्थले मनोदशाय प्रत्वाभेदस्वीकारेऽपि नीलपर्वतो वह्निमान पर्वतो वहयभाववान् वेत्या लित्वं संशय यूनाधिकधविच्छिन्नयोविशेष्यतयोर्भेद आवश्यकः, अन्यथा- कार्यतानवच्छदै वहिमान्नवेति संशयात्तद्वैलक्षण्यानुपपत्तः, ताशसंशय- निश्चयं प्रति संशय वह्निमानित्यादिनिश्चयप्रतिवध्यतानापत्तेच, पीतरवपर्वत- R ·(९) संशयावादवाचिः। ९३ त्वान्यधर्मानवच्छिन्नविशेष्यताकवलपभाववत्ताज्ञानं प्रत्येव तादशनिश्च यस्य प्रतिबन्धकत्वात्। न च शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नाऽभावप्रकारतानिरूपि. तविशेष्यता प्रतियोगिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतातोऽतिरिक्तवास्ताम् , नीलपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यता च कोटिद्वयप्रकारतानिरूपितास्त्विति वाच्यम् । एवंसति तादशज्ञानस्य वह्निप्रकारतानिरूपितवह्नयभावप्रकार- स्वानिरूपितविशेष्यताशालिज्ञानत्वरूपनिश्चयत्वाकान्ततया वह्वयादिविशि. ष्टबुद्धिप्रतिबन्धकत्वापत्तः, तदुत्तरं नीलपर्वते वह्वयभावं जानामीत्यनुव्यव- सायापत्तेश्च । न च तादृशसंशय एवासिद्धः वह्नयभावम्मिताच्छेदक- तया नीलभाने बाधकाभावादिति वाच्यम् । नोलत्वं धम्मितावच्छेदकी- कृस्य वह्नयभाववत्ताज्ञानप्रतिबन्धकवह्नयादिव्याप्यवत्ताशानदशायां तुल्य. वलकोटिद्वयसामग्रीभ्यां तादृशसंशयजनने बाधकाभावात् ग्राह्याभावव्या. प्यावच्छेदकधर्मदर्शनस्थाप्रतिबन्धकतया तत्सामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वे मा. नाभावात् , तादृशस्थले पर्वतत्वधम्मितावच्छेदककवह्निव्याण्यावच्छेदक- नीलादिभानसामग्रीसत्त्वे पर्वतत्वावच्छेदेन वह्वयभावभानसम्भवात इति। अथ तत्र विशेष्यत्वमेकमेव, तस्य च नीलविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नत्वे. न वह्निप्रकारतया शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नत्वेन चाभावप्रकारतया सम निरूप्यनिरूपकभाववैलक्षणयात् उक्तानुपपत्तीनामुद्धार रात चेत् । कोटिद्वय एव किमेकप्रकारताभानं न स्वीक्रियते, तस्याश्च तत्कोटि- तावच्छेदकावच्छिन्नत्वविशिष्टाया एव तत्तत्कोटिवृत्तित्वमित्यधिकरण- तावैलक्षण्यमुपगम्योपपत्तिसम्भवात् । अत्रेदं समीचीनतया प्रतिभाति-संशये कोटिद्वयनिकपितविशेष्यत. योर्भेद एव, तयोः परस्परमवच्छेद्यावच्छेदकभाव एव वैलक्षण्यम् , एवं च तदभावप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छिन्नतत्प्रकारतानिरूषितविशे- प्यताशालिस्वमेव संशयत्वम्। यदि च पर्वते वह्निर्वह्नयभावो वेति धर्मि. विशेषणकोपि संशयः, तदा तद्भाव विषयतानिरूपितविषयत्वावच्छिन्ना या तद्विषयतानिरूपिता विषयता तच्छालिशानत्वमेव तथा, तत्रोभयको. टिविशेष्यतानिरूपितधर्मिप्रकारतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्वीकारात् । यदि च पर्वतो वह्निमान वह्नयभावो वा पर्वते इत्याकारकोऽपि संशयस्तदा. पवंतत्वावच्छिन्नप्रकारताविशेष्यतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावः स्वीकार्य: अथवा संशये कोटिद्वयविषयितयोरेब तथा भावः स्वीकार्य, एव तदभावविषयकत्वावच्छिन्नतद्विषयकत्वमेव संशयस्वम्, एतन्मते नि विस्थातिलाघवमित्यवधेयम् । परंतु संशयत्वं नोक्तरूपम् , स्वत्त्वघटितत्वेन तस्याननुगतर इति संशयवाद(ह)वीचिः समाप्तः ॥ (१) अन कियती मन्थबुटिः प्रतिभाति ।

·वादवारिधी ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः॥ महामहोपाध्याय श्रीगदाधरभट्टाचार्यकृतो निर्विः कल्पकस्मरणवाद(१०)वीचिः॥ * * ॥ केचन स्मरणमपि निर्विकल्पकमभ्युपगच्छन्ति । ननु इदमनुपपन्नम्, घटत्वप्रकारकं तद्व्यक्तिविशेष्यकं स्मरणं संस्का- रञ्च प्रति तथाविधनिश्चयस्य (घटत्वप्रकारकतव्यक्तिविशेष्यकनिश्चय- स्य) कारणतया निर्विकल्पकात् सविकल्पकादेव वा ज्ञानात् निर्विकल्प- कयोः संस्कारस्मरणयोरसम्भवात् । अन्यथा घटत्वप्रकारकात् तद्वयत्य. वगाहिनः घटत्वेन व्यक्त्यन्तरावगाहिनश्च ज्ञानात् घटत्वेन तद्वयक्त्यव. गाहिनोः संस्कारस्मरणयोरुत्पत्त्यापत्तेः । अथ समवायसंसर्गावच्छिन्न. घटत्वप्रकारतेतरप्रकारतानिरूपितविशेष्यताभिन्नतव्यक्तिवृत्तिविषयता. कसंस्कारादौघटत्वेन तद्वयक्तयवगाहिनो निर्णयस्य कारणतया सम्भ- वति घट इति सविकल्पकादेव निर्विकल्पकात्मकं स्मरणमिति चेन्न । एवं सति तद्वयक्तिनिर्विकल्पकसंस्कारादेः घटत्वपटत्वादिप्रकारकसक. लनिर्णयकार्यतावच्छेदकावलोढतया कस्याप्यसर्वज्ञस्य तदुत्पत्यसम्भ. वात् , सम्भवे वाव्यभिचारप्रसङ्गात् । न च घटत्वेतरप्रकारत्वाद्यनिरू. पिततद्व्यक्तिविषयताकत्वेनैव घटादिनिर्णयानां जनकत्वं तथाविधया- यजनकधर्मवत्तया निर्विकल्पकादेव निर्विकल्पात्मकस्मरणादितिनव्यः भिचार इति वाच्यम् । नीलो घट इति निर्णयात् घट इति संस्का- रादेरनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । एतेन तद्वयक्तिविषयतानिरूपितसमवाय- संसर्गतेतरसंसर्गत्वानिरूपितघटत्वविषयताकत्वेन निर्णयस्य तथाविध.. संस्कारादौ जनकत्वमपि प्रत्युक्तम् । समवायकालिकसंसर्गाभ्यां घट. स्वेन तदुव्यक्त्यवगाहिनो ज्ञानात्कालिकसंसर्गपरिहारेण जायमाने घट इति स्मरणादौ व्यभिचारप्रसङ्गात् । अथ तद्वयक्तिगोचरनिर्विकल्प- कस्मरणे तथाविधसंस्कारस्य तव्यक्तिगोचरनिर्विकल्पकसंस्कारे च तद्वयक्तिनिर्विकल्पकज्ञानस्य कारणत्वमनायत्या कल्प्यते इति चेन्न । अनादिपदादाकाशगोचरनिर्विकल्पकस्मरणानुपपत्तितावस्थ्यात्, नहि नजगोचरो निर्विकल्पका साक्षात्कारोऽस्ति येन तथाविधः संस्कारो मनोदशा अनादिस्मरणसंस्कारपरम्पराकल्पने तु प्रमाणाभावः, अपूर्व- लित्वं संशयस्य वस्तुनः पारिभाषिकडिस्थादिपदादस्मरणप्रसङ्गश्चेति । कार्यतानवच्छ-पर्वतो वन्हिमानित्यादेः संस्कारस्य समानाकारकस्म निश्वयं प्रति संव पमवायप्रत्यासत्या जनकत्वं पर्वतत्वेन महानसं तवय- ·(१०) निर्विकल्पकस्मरणवादवीचिः। ९५ क्तित्वेन च गुजामवगाहमानात् संस्कारात् वह्नित्वपर्वतत्वाभ्यां तद्वत ह्नितत्पर्वतावगाहिस्मरणप्रसङ्गात् । अथ घह्नित्वावच्छिन्नतद्वयक्ति- त्तिप्रकारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नतद्वयक्तिवृत्तिविषयताकत्वेनैव सं. स्कारस्य तथाविधस्मरणजनकत्वमिति चेत । एवंसति वह्नित्वेन तत्स्मरणव्यक्ति पर्वतत्वेन तत्संस्कारव्यक्तिचावगाहमानं स्मरणं प्रति तथाविधस्य संस्कारस्य जनकताया श्रावश्यकस्वे तत्तद्यक्तित्वादिनैव स्मरणसंस्कारयोः कार्यकारणभावौचिस्यात् । एतेन वहित्वावच्छिन्नत. द्वयक्तिवृत्तिप्रकारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतया तदात्मसम- वेतस्मरणे तथैव तदात्मसमवेतसंस्कारस्य कारणत्वमित्यपि प्रत्युक्तम् । व्यक्तिभेदेन कारणताभेदध्रौव्ये तत्तद्वयक्तित्वादिनैव तयोः कार्यकारणभा- वौचित्यात् , तस्माद्विषयविषयतयोः संसर्गस्य विषयोत्पादकसामग्री- नियम्यतया विषयतया सह ज्ञानस्य संसर्गः ज्ञानोत्पादिका सामग्रीमपे. क्षत इति विषयतानिष्ठनिरूपकतासंसगेण तदात्मसमवेतस्मरणं प्रति तेनैव संसर्गेण तदात्मसमवेतसंस्कारः कारणमित्यभ्युपगन्तव्यम् , वि. द्यते च वह्निप्रकारतानिरूपितपर्वतविशेष्यतायां निझपकतासंसर्गेण संस्कार इति तत्र निरूपकतासंसर्गेण पर्वतो वन्हिमानित्याकारक स्मरणमपेक्षते, ज्ञानसंस्कारयोः विषयताभेदे प्रमाणाभावात्, तत्तद्विं. षयतावृत्तिनिरूपकतासंसर्गेण जन्यगुणसामान्य प्रति तादात्म्येन तत्त- द्विषयता कारणमिति तद्विषयताप्रत्यासन्नतदात्यसमवेतसंस्कारस्वरूप- सामग्री तत्तद्विषयतानिरूपकस्मरणोत्पादकतदात्मप्रत्यासन्नकारणक- लापाधिकरणकालवृत्तित्वविशिष्टत्वे सति तादात्म्यनिरूपकताभ्यां घ, टितेन सामानाधिकरण्येन तद्विषयतानिष्ठा निरूपकतया स्मरणोत्पा- दिका स्वीकर्तव्या, इतरथा वह्निमत्पर्वतविषयतायां पटवद्भूतलवि. षयतायां च निरूपकतया संस्कारसत्त्वे सति च भूतलं न पटवदि. ति बाधे पटोद्बोधकसम्बन्धिदर्शनादिविरहे वा यथा सामान्यव- हिमपर्वतविषगतायां स्मरणं तस्याः पटवद्भूतलविषयतायामपि भ. वैकल्यात्तत्रापि स्मरणं प्रसज्यते, सा हि सामग्रो तदात्मावच्छेदेन वहि- बाधादि, वह्निसम्बन्धिदर्शनाधिकरणं यः क्षणस्तदवच्छेदेन निरूपकत या विद्यमानः तदात्मसमवेतसंस्कार एव, स च विषयताकार्येऽप्य शिष्टा, तद्विषयतानां प्रतिस्वं कारणताभ्युपगमे तु वह्निसम्बन्धिदा हिवाधादिघटितायां सामन्यां निरूपकतया संस्कारः तादात्र मस्पर्वतविषयता च प्रविशतीति न पटवद्भूतलविषयतायाम एवञ्च निर्विकल्पकविषयताव्यक्तावपि संस्कारसत्त्वात् तत्र --- । Rai o ·वादवारिधी । स्मरणमुत्पद्यते। स्थादेतत् यदि विषयतावृत्तिनिरूपकतया संस्कार प्रति तथैवानु. भवस्य कारणत्वं स्यात्, नचैवं, संशयात्मकानुभवादपि संस्कारोत्पत्ति- प्रसङ्गात्, निर्णयत्वेनानुभवस्य जनकत्वे तत्तद्विषयभेदेन कारणताभेदधौ. व्यादात्मनिष्ठप्रत्यासत्त्यैव कार्यकारणभावस्यौचित्यात न निर्विकल्पक- विषयतायां संस्कारोत्पत्तिः सम्भवतीति चेन्न । विषयतावृत्तिनिरूपकतासंसर्गेणानुभवस्य तथैव संस्कार प्रति जन- कसायां निर्णयत्वादेरप्रवेशात् वह्निवह्नयभावोभयप्रकारतानिरूपितवि. शेष्यताव्यतयादिना तादात्म्येन संस्कारं प्रति प्रतिबन्धकस्वादेव न सं. शयाकारः संस्कारः भिद्यते हि तत्तभावोभयप्रकारकविषयता निश्चय. विषयताद्वयात्, अन्यथा सर्वाणि द्रव्याणि संयोगवन्ति तदभाववन्ति वेति समुच्यात् द्रव्यं संयोगवन्नवेति संशयस्य वैलक्षण्यानुपपत्तः । भ- वतु वा पर्वतत्वावच्छेदेन वह्नयभावावगाहिना संस्कारेणानिरूपिता या विषयता तनिष्ठनिरूपकतासंसर्गेण संस्कारं प्रति पर्वतत्वावच्छेदेन व. हपभावावगाहिनो ज्ञानादन्यस्यानुभवस्य निरूपकतासंसर्गेण कारण- त्वम् । भवति च वह्निमत्पर्वतविषयता बढयभाववत्पर्वतविषयताक- संस्कारेण निरूपिता, तत्र च निरूपकतया संस्काराव्यवहितप्राक्क्षणा- बच्छेदेन विद्यते वह्नयभाववत्पर्वताविषयकोऽनुभवः, तत्तद्विषयताव्यक्ती. नां तादात्म्येन कारणता तत्तनिष्ठनिरूपकतासंसर्गेण जन्यगुणसामान्य प्रति इत्यावेदितं प्राक् , तेन वहिमत्पर्वतविषयतायामिव पटवभूतल- विषयतायामपि वह्नयभाववत्पर्वताविषयकारपर्वतो वह्निमान भूतलं पट- वन्नवेत्यनुभवात् संस्कारोत्पत्त्यापतिः समाहिता वेदितव्या वह्निमत्य- तविषयतातदात्स्यादेवि तस्सामग्रोघटकत्वाभ्युपगमात् । न चवं प- बंतो वह्निमानिति निर्णयात् पर्वतो वहिमानवेत्यादिसंशयाद्वा पर्वत इति वहिरिति वह्निमानिति च वह्निप्रकारत्वानिरूपकपर्वतविषयतायां वहिमुख्यविशेष्यतायामनवच्छिन्नायां वहिप्रकारकविशेष्यतायाञ्च नि. तरूपकतया संस्कारस्य स्मरणस्य चोत्पत्तिर्न घटते । वासु विषयतासु गरिरूपकतया निरुक्तसंशयनिर्णययोरभावात् वह्नित्वप्रकारकमुख्यविशे- तखादेविशिष्टविषयताव्यापकत्वन्तु नाशङ्कनीयम्, भित्रविषयकानुमिति- मनोदशे काले वह्निविशिष्टप्रत्यक्ष जायतामितीच्छया जनिते पर्वतो वह्नि- लित्वं संशा प्ये प्रत्यक्ष वहिमुख्यविशेष्यकत्वस्यासम्भवात् वहिमुख्यविशेष्यः कार्यतानव पति प्रतिबन्धकतायामुत्तेजिकाया वह्निप्रत्यक्षं जायतामिती. निश्चर्य प्रति सं मात, वह्निमत्पर्वतप्रत्यक्षच्छाया अपि तत्रोत्तेजकत्वे वाद- 39629 ·। काशी संस्कृत सीरिज़ ग्रन्थमाला । ७१ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूत्र्यन्त पूर्णानन्दीय व्याख्या सहितया श्रीगोविन्दा- नन्द प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वितम् । सम्पूर्णम् । [ वेदान्तविभागे ९ ] रु०५-० ७२ सिद्धान्तशिरोमणिः । श्रीभास्कराचार्य विरचितः । वासनाभाष्य सहित: ज्योति. याचार्य म०म० श्री ६ महापूदेवशास्त्रिकृतटिप्पणी सहितः । “गणिताध्यायः । रु०२-० "गोलाध्यायः" । रु०२-० [ज्यो० वि०४] सम्पूर्ण रु०४-० ७३ काकचण्डीश्चरकल्पतन्त्रम् । पण्डित रामकृष्ण शर्मणा सम्पादितम् । पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम. ए. साहित्योपाध्याय इत्येतेन लिखितया प्रस्तावनया सनाथीकृतम् । [आयुर्वेद शास्त्रविभागे१] २००-८ ७४ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् मल्लिनाथसूरिकृतया घण्टापथसमाख्यव्याख्यया तथा पं० श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतया सुधाऽऽख्यव्या- ख्यया समलकृतम् । [ सर्गत्रयमात्रम् ] । [काव्य वि०१०] रु००-१२ ७५ चन्द्रालोकः । पीयूषवर्षश्रीजयदेवकवि प्रणीतः । श्रीमत्पद्मनाभमिश्रापराभि- धान प्रद्योतनभट्टाचार्य विरचितया चन्द्रालोकप्रकाशापराख्य 'शरदागमा टीकया सङ्कलितः । साहित्याचार्येण खिस्ते इत्युपाख्यनारायणशास्त्रिणा भूमिकादिभिः सम्भूष्य सम्पादितः। [अलङ्कार वि०३] रु००-१० ७६ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् । मल्लिनाथसूरि. कृतया घण्टापथसमाख्यया तथा पं० श्रीकनकलाल शर्मणा कृतया भावार्थदीपिनी- व्याख्यया समलकृतम् । [ सर्गत्रयमात्रम् ] [काव्य वि०११] रु००-६ ७७ शक्तिवादः, श्रीगदाधरभधाचार्यप्रणीतः, पण्डितप्रवरश्रीहरिनाथतर्कसिद्धान्तभट्टा. चार्यविरचितविवृतिसहितः । [न्यायविभागे १०] रु०३- माथुरीपञ्चलक्षणी। पं श्रीउमानाथालकृतव्याख्या सहिता तथा माथुरीसिह- व्याघ्रलक्षणम् । पं० श्रीहरिरामशुक्ल विरचितया व्याख्यया सहित तथा पं० श्रीहरिहरशास्त्रि सङ्कलित माथुरीपञ्चलक्षणी क्रोडपत्रेण च । [न्याय वि० ११] रु० ०-६ ७९ रसाध्यायः । टीकंया संवलितः । [आयुर्वेदशास्त्र वि०२] रु००-१० ८० (१) पाणिनिव्याकरणे वादरत्नम् । न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि पं. सूर्यनारायणशुक्लेन विरचितम् । (तत्र च न्यास परिष्कारपरिशिष्ट भेदेन प्रकरण ऋयम् यत्र पञ्चन्यून सार्धशतसूत्रेषु १४५ महताटोपेन न्यासाविचारताः तत्र प्रथमं प्रकरणं मुद्रितं प्रथमो मागः। [ व्या० वि १०] रु०१-८ ८० (२) पाणिनीव्याकरणे वादरत्नम् । द्वितीयोभागः [न्यावि] रु०१-४ ८१ गणितकौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहिता] प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धारितगणित- संग्रहपुस्तकम् । [गणितविभागे १] रु००-६ ८२ छन्दः कौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहिता] प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धारितछन्द- संग्रहपुस्तकम् । [छन्दोविभागे ३] रु० ० ८३ योगदर्शनम् । महर्षिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) भोजवृत्तिः, [२] भावा- गणेशवृत्तिः, [३] नागोजीभवृत्तिः, [४] मणिप्रभा, [६] योगचन्द्रिका, [६] योगसुधाकराख्य टीका षट्कसमेतम् । सटिप्पण। [ योग० विभागे १] रु० ८४ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म. मल्लिनाथकृत सञ्जीविनीटीका तथा परीक्षोपयोगि सुधाऽऽख्यव्याख्या सहितः। १से ४ सर्ग मूल्यम् रु० १-४-० तथा १ से १ सर्गः रु०१-८ तथा ६ से १० सर्ग ८५ योगदर्शनम् । १० श्रीबलदेवमिश्रकृत योगसूत्रप्रदीपिकाख्यव्याख्यया स सटिप्पण। [यो ८६ काव्यमीमांसा । राजशेषरविरचिता। साहित्याचार्य पं० श्रीन खिस्ते कृत काव्यमीमांसा-चन्द्रिका टीका सहित [१ से ५ आ- भाग। [काया म० ·काशी सरकत सीरिज़ प्रन्थमाला । ८७ नागानन्दनाटकम् । श्रीहर्षदेवप्रणीतम् । काशीविश्वविद्यालयाध्यापकेन एम० ए० साहित्याचार्य पण्डित श्री चलदेव पाध्यायेन स्वप्रणीतया भावार्थदीपिकाख्यया व्याख्यया समलाएकत्य भूमिका हिन्दीभाषानुवादादिभिः सनाभीकृत्य सम्पादितम् । [ नाटक विभागे १] ०१ ८८ मेघदुतकाव्यम् । महाकवि श्रीकालीदास विरचितम् । मल्लिनाभकृत सन्जीविन्या, चारित्रवर्द्धनाचार्य विरचित चारित्रवद्धिन्या तथा साहित्याचार्य पं० श्री नारायण शास्त्री खिस्तेकृत भावप्रबोधिनीव्याख्या टिप्पण्या च सहितम् । [काव्य० १४] २०. ८९ जागदीशीव्यधिकरणम् । न्यायाचार्यश्रीशिवदत्तमिविरचित मंगाल्पव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्यायविभागे १२). ९० काव्यकल्पलतावृत्तिः। श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता अरिसिंहकृतसूत्रसहिता। (अकारविमागे ) ९१ वैयाकरणसिद्धान्तचन्द्रिका । श्रीरामाश्रमप्रणीता । श्रीसदानन्दकृत-सुबोधिन्यो श्रीलोकेशकरकृत-तत्त्वदीपिकया व्याख्यया च सहिता । पं० श्रीनवकिशोर शामिणानिर्मितया चक्रधराख्य.महत्या टिप्पण्या अन्वयार्थमालया लिङ्गानुशार नप्रक्रियया उणादिकोषेण च सहिता। (व्या० वि०११) पूर्वार्द्धम् । रु० उत्तराई। रू० २ त्रिपुरारहस्यम् ( महात्म्यखण्डम् ) साङ्ख्ययोगशास्त्राचार्य श्रीमुकुन्दलाल शास्त्रिणा संशोधितम् । साहित्याचार्य खिस्ते-इत्युपाख्य पं० श्रीनारायणशास्त्रिणा निबद्धाभ्यां भूमिकाऽध्यायानुक्रमणिकाभ्यां च सहितम्।(पुराणेतिहास वि०१) रु० ३ आपस्तम्बधर्मसूत्रम् । श्रीमद्धरदत्तमिश्र विरचितया उज्ज्वलाख्यया वृत्त्या संवलितम् । (कर्मकाण्डविभागे ७) २० । अवच्छेदकत्वनिरुक्तिः । श्रीजगदीशतकालडारकृताः । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्त- मिश्रविरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितः । (न्यान वि० १३) २ संस्कारदीपकः । गणेशपूजादिप्रयागान्त-पूर्वाङ्ग-निरूपणात्मकः प्रथमो भागः। म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त पर्वतीयविरचितः। (कर्मकाण्ड वि०) २० वर्षकृत्यदीपकः । कालनिर्णयव्रतोद्यापनसहितः। म० म० पं० नित्यानन्दपन्त. पर्वतीय विरचितः। (कर्मकाण्ड वि०९) २० श्रौतसूत्रम् । श्रीमन्महर्षि-लाट्यायनप्रणीतमग्निष्टोमान्तम् । (कर्म० वि०१०) रु० नलचम्पू: अथका दमयन्तोकथा । महाकविश्रीत्रिविक्रमभट्टविरचिता । विषमपद. प्रकाशाख्यव्याख्यया सहिता । भावबोधिनी टिप्पणी सहिता। (का० वि०१६)रु श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीभगवनिम्बार्क महामुनीन्द्रविरचित वेदान्तपारिजात सौरभा- व्यसूत्रवाक्यार्थेन श्रीश्रीनिवासाचार्यचरणप्रणोत श्रीवेदान्तकौस्तुभभाष्येन च सनाथीकृतम्। (श्रीनिम्बार्कभाष्यम् ) (वेदान्त वि०१०). एवल्लभः । सर्वथाऽपि नवीनोऽपूर्वः प्रौढः परमोपयोगितया नियतमुपादेयतमश्छ- निबन्धः, श्रीमता देवज्ञानेसरेणागममामिकेण कविपुङ्गवेन दुःखमानविदुषा प्रत्यवः, तत्सुतेन बहुशास्त्रपारगेण कविचक्रवर्तिना महामहोपाध्यायेन देवीप्रसाद ज्यविशरण कृतया वरवर्णिन्या टीकयोपस्कृतः । (छन्दः शाब वि० ४) २० कतायामुम् । श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृतम् । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्तमिश्र- (न्याय विभागे १४)) २० SH । - - - 'मत्पर्वतप्रत्याव्याख्या टिप्पणी सहितम् ।