Prakrit Bharati Academy, Jaipur

Pragyapna Sutra Pradesh Pad

Haribhadra · 2010/01

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

सुविहितधुरन्धरसाहित्यसौधानन्यस्तंभोपमश्रीहरिभद्रसूरिसूत्रित- A२ दशव्याख्यासंकलितं 'श्रीप्रज्ञापनोपांग (पूर्वभागः) ५. 24. श्री ચસાગરસૂરિ ज्ञान'२. न.१०2017 मुद्रयित्री-मालवदेशान्तर्गतश्रीरत्नपुरीयश्रीऋषभदेवकेसरीमलजी इत्यभिधाना श्वेताम्बरसंस्था. मुद्रक-फकीरचंद मगनलाल बदामी. श्री 'जैनविजयानंद' प्रिन्टींग प्रेस, हवाडीयाचकला-सुरत. वीरसंवत् २४७३ पण्यम् रु. २-०-० प्रतय: ५०० विक्रमसंवत् २००३ सर्वेऽधिकाराः १८७८ तमनियमानुसारेण स्वायत्तीकृताः क्राइष्टसन् १९४७ न 4 En

No text on this page.

प्रयोजनारि
श्रीप्रज्ञा.
हारि०
आचार्यपुर श्रीहरिभद्रसूरिसूत्रितप्रदेशविवरणयुतं
મરે સરીને
श्रीमज्ञापनोपाङ्गम् ।
ॐ नमः सिद्धेभ्यः।। रागादिवध्यपटहः सुरलोकसेतुरानन्ददुंदुभिरसत्कृतिबंचितानाम् । संसारचारकपलायनफालघंटा, जैन
वचस्तदिह को न मजेत विद्वान् ॥१॥ तच्चाङ्गोपाङ्गप्रकीर्णकाद्यनेकमेदम् , इदं च सर्वमपि विधिनाऽऽसेव्यमानमध्येतृसंसर्तृ-
प्रवक्तृणामपवर्गावहमितिकृत्वा तदेकदेशप्रज्ञापनाऽऽख्योपाङ्गप्रदेशानुयोगः प्रारभ्यत इति, इदं चोपाङ्गं यथाऽवस्थितजीवादिपदा-
थशासनाच्छालं, तदस्य प्रारंभ एवालोचितकारिप्रवृत्यङ्गत्वात् फलादिविभागः प्रदर्श्यते, उक्तश्च-"प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यर्थ, फलादित्रि-
तयं स्फुटम् । मंगलं चैव शास्त्रादौ,वाच्यमिष्टार्थसिद्धये ॥१॥" तत्र प्रयोजनं तावत् परापरभेदमिन्नं द्विविध, पुनरेकैकं कर्तृश्रोत्रपे-
क्षया द्विधैव,तत्र द्रव्यास्तिकनयाऽऽलोचनायामागमस्य नित्यत्वात् कर्तुरभाव एव, 'इत्येषा द्वादशाङ्गी न कदाचिन्नासीन् न कदाचिन्न
भवतीत्यादिवचनात् , पर्यायनयालोचनायां चानित्यत्वात्तत्सद्भाव इति, तत्त्वालोचनायां तु सूत्रार्थोभयरूपत्वादागमस्यार्थापेक्षया
नित्यत्वेऽपि सूत्रापेक्षयाऽनित्यत्लात् कथंचित्कर्तृसिद्धिरिति, तत्र मूत्रकर्तुः परमपवर्गप्राप्तिः, अपरं सत्त्वानुग्रहः,तदर्थप्रतिपादयितुः
किं प्रयोजनमिति चेन किंचित् कृतकृत्यत्वात् ,प्रयोजनमन्तरेणार्थप्रतिपादनप्रयासोऽनर्थक इति चेन्न,तस्य तीर्थकरनामगोत्रकर्मविपा-
कत्वात् , तथा चोक्तं-"तंच कहं नेतिजति १ अगिलाए धम्मदेसणादीही'त्यादि । श्रोतृणां चपरंतदर्थाधिगमः,परं मुक्तिरेवेति, तथा
॥४॥

प्रयोजनादि
श्रीप्रज्ञाप-
नोपाङ्गम्।
॥२॥
-
चते हि तत्परिज्ञानात् संसाराद्विरज्यंते,ततो मुत्यर्थ घटते, ततस्तामवाप्नुवन्ति । अमिधेयं प्रज्ञापनादिपत्रिंशत्पदगतं जीवाजीवानि,
सम्बंधस्तु साध्यसाधनलक्षणस्तर्कानुसारिणः प्रति सामर्थ्यगम्य एव, नथाहि-साध्यमुपेयोऽर्थी, साधनमेतदेव वचनरूपापन्नमिति,
श्रद्धानुसारिणः पुनः अङ्गीकृत्य गुरुपर्चक्रमलक्षणा, स च स्थविरावलिकाऽनुमारतो विज्ञेय इति,वक्ष्यति च-"वायगवरवंमाउ"
इत्यादि, तथा "अज्झयणमिणं चित्त"मित्यादि । सांप्रतं मंगलमुच्यते,यमाच्छ्रेयांसि बहुविघ्नानि भवन्तीति, उक्तञ्च-'श्रेयांसि बहु-
विधानि, भवंति महतामपि। अश्रेयसि प्रवृत्तानां, कापि यान्ति विनायकाः ॥१॥' इति, प्रज्ञापनाख्योपाङ्गानुयोगचापवर्गप्राप्ति-
बीजभूतत्वाच्छ्रेयोभूत एव, तसातदारम्भे विघ्नविनायकायुपशांतये तत् प्रदर्यत इति, तच्च मंगलं शास्त्रादौ मध्येऽवमाने चेष्यत
इति, सर्वमेवेदं शास्त्र मंगलमित्येतायदस्तु, मंगलवयाभ्युपगमस्त्वनर्थका, प्रयोजनाभावादिति चेत् न, प्रयोजनामावस्यासिद्धत्वात् ,
तथा च-कथनु नाम विनेयाः विवक्षितशास्त्रार्थस्याविनेन पारं गच्छेयुः?,अतोऽर्थमादिमंगलयोपन्यासः,स एव कथन्नु नाम शिष्य-
प्रशिष्यादिवंशस्याव्यवच्छिश्योपकारका स्यादिति ?, अतोऽर्थ चरममंगलस्येत्यतो हेतोरसिद्धतेति । तत्र प्रथमपदगतेन 'ववगतजरम-
रण' इत्यादिग्रन्थेनादिमंगलमाह,तथोपयोगपदगतेन 'कतिविहे गं भंते ! उवओगे पण्णा' इत्यादिना तु मध्यमंगलं,उपयोगस्य ज्ञा-
नात्मकत्वात् ,तस्य च प्रधानकर्मक्षयकारणत्वेन मंगलत्वाद् ,उक्तं च-"जमेरहओ कम्म खवेति वहुयाहि वासकोडीहिं। तं गाणी
तिहिं गुत्तो खवेति उस्सासमित्तेणं ॥१॥" तथा समुद्घातपदगतेन केनलिसमद्घातपरिसमाप्ट्युत्तरकालभाविना सिद्धाधिकारप्रति-
वढेन 'निच्छिन्नसव्वदुक्खा जातिजरामरणवंधणविमुक्का। सासयमव्वाबाई चिट्ठति सुही सुहं पत्ते ॥॥'त्यादिना चावसानमंगल-
मिति । शेपाक्षेपपरिहार: नामादिभेदप्रपंचो(चश्च) यथाऽऽवश्यकटीकायांन्यक्षेण निरूपितस्तथैवेहापि द्रष्टव्य इत्यलं प्रसंगेन,प्रकृतं
OLI
॥२॥

प्रयोजनादि
श्रीप्रमाप-
नोपाङ्गम्।
॥३॥
प्रस्तुमः, वगनजरमरणभए सिद्धे अभिवंदिऊण तिविहेणं-जरा-वयोहानिलक्षणा मरणं-प्राणत्यागलक्षणं भयमिह
लोकादि सप्तप्रकार, तथा चोक्तं-"इहपरलोआआदाणमकम्हआजीवमरणमसिलोए" जरा च मरणं च भयं च जरामरणभयानि,
व्यपगतानि-अपेतानि जरामरणभयानि येभ्यस्ते तथाविधाः, जरामरणभयविप्रमुक्ता इत्यर्थस्तान्, सितं मातमेपामिति सिद्धा-
निर्दग्धानेकभवबद्धकमधना इति भावना, अत एव च व्यपगतजरामरणभयाः, तत्कारणाभावात् , तान् सिद्धान् अमिचंद्य-आ-
मिमुख्येन चंदित्वा, प्रणम्येत्यर्थः, अनेन ममानकर्तृकयोः पूर्वकाले स्वाप्रत्ययविधानान्नित्यानित्यैकान्तपक्षव्यवच्छेदमाह, नित्या-
नित्यैकान्तपक्षे तदसंभवात् ,तथाहि-अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकखभावो नित्या,तस्य कथं मित्रकालक्रियाद्वयकर्तृत्वं, मदा तत्प्रसङ्गात् ,
तथा प्रकृत्यैकक्षणस्थितिधर्माऽनित्यः, तस्यापि कथं भिन्नकालक्रियाद्वयकर्तृत्वमवस्थानाभावाद् , अलं विस्तरेण, दिग्मात्रप्रदर्शन-
मेवैतत् , त्रिविधेनेति-मनसा वाचा कायेनेति, अनेन योगत्रयव्यापारविकलं द्रव्यवंदनमित्याह, बन्दे जिनवरेन्द्र, यथा भुक्त्वा
बजामि एवं सिद्धानभिवंद्य वन्दे जिनवरेन्द्र, तत्र जिनाश्चतुर्विधाः-श्रुतावधिमन:पर्यायकेवलिजिनाः, तत्र केवलिजिनत्वादयं
जिनवरः,यतथान्येऽपि मामान्यकेवलिनो यथा तीर्थंकरास्तथाविधा विद्यते अयं तु प्रकृष्टपुण्यस्कंधरूपतीर्थकरनामकम्र्मोदयात्ती-
र्थकरो बभूव अतो जिनवराणामिन्द्रो जिनवरेन्द्रस्तं, किंभूतं?-'त्रैलोक्यगुरुं गृणाति शास्त्रार्थमिति गुरुः त्रैलोक्यस्य गुरुस्त्रैलोक्य-
गुरुस्तं, तथा च भगवानधोलोकनिवासिभवनपतिदेवेभ्यः तिर्यग्लोकनिवासिव्यंतरनरपशुविद्याधरज्योतिष्केभ्यः ऊर्ध्वलोकनिवासि-
वैमानिकदेवेभ्यश्च धर्ममादिदेश, अथवा त्रैलोक्यगुरुं त्रैलोक्यस्वामिनं, तत्र सर्च एव ऋषमादयस्तीर्थकरा यथोक्तगुणोपेता
अत आह-'महावीर 'शूर वीर विक्रांताविति कषायादिशत्रुजयात् महाविक्रान्तान्महावीरः, 'ईर गतिप्रेरणयो रित्यस्य वा विपू-
॥३॥

प्रयोजनादि
श्रीप्रझाप-
नोपाङ्गम्।
॥४॥
बस्य विशेषेण रियति कर्म गमयति याति वेह शिवमिति नीरः,महाश्चासौ नीरक्ष महावीरस्तं । आह-अपमादीन् न्युदस्य महा-
वीरवदनं किमर्थ १, उच्यते, वर्तमानतीर्थाधिपतित्वादारानोपका कारिवायोति । आरानोपकारित्वं कथमिति चेत् , उच्यते, यतः
'सुयरयण'गादा, विविधानि रतानि भवन्ति-द्रव्यरलानि भावरतानि च, तत्र द्रन्यरत्नानि वैदूर्यमरकतेन्द्रनीलादीनि, भाव-
रखानि तु श्रुतवतादीनि, भावरबैरिहाधिकार, श्रुतरतानां निधानं, निधानमिव निधानं तत्मभूताश्रयत्वात , जिनवरेण-केवलिना,
किंभूतेन -भव्यजननिवृत्तिकरण, तत्रानादिपारिणामिकमव्यभावयुक्तो मोक्षगमनयोग्यो भव्यजनो निशि:-निर्वाणं भव्य-
जनस्य सम्यग्दर्शनादिनिष्पत्तिमार्गकरणशीलो भन्यजननियतिकर, कारणे कार्योपचारात्, अथाा लोकानुसारणादिना भन्यजन-
निवृत्तिकरस्तेन, आह-वीतरागद्वेपमोहत्वात् किमित्यभव्यजननियुक्ति न करोति ?, उच्यते, अभन्यानामेतत्खभावान्, उक्तं न
चादिमुख्येन-"सद्धर्माधीजवपनानपकौशलस्य, यालोकांभव! तवापि खिलान्यभूवन । तभातुर्त खगकुलेविह तामसेपू,
सशियो मधुकरीचरणावदाताः॥१॥" 'उपदर्शिते ति उप-सामीप्येन दर्शिता उपदर्शिता,उपदिष्टेत्यर्थः । प्रज्ञापनं प्रशापना-अरूप-
णेति भावना, प्रज्ञाप्यन्तेऽनया जीवादयो भावा इति वा प्रज्ञापना, सर्वभावानामिति सर्वतलानां-जीनाजीवाश्रववन्धसंवरनिर्जरा-
मोक्षाणां, तथा चास्यां पत्रिंशत्पदानि, तत्र प्रज्ञापनारवक्तव्यताविशेषाचरमपरिणामपदेषु जीवाजीवानां प्रज्ञापना, तथा प्रयोग-
क्रियापदयोस्त्वाश्रवस, कायवाचनाकर्मयोगस्य आश्रववचनात् , तथा 'इद्रियकपायावतक्रिया०' वननात् , तथा कर्मप्रक्रति-
पदे बंधस्य, तथा समुद्घातपदे केालिसमुद्घातप्ररूपणायां संवरनिर्जरामोक्षाणां त्रयाणामपि, शेषपदेषु तु स्थानादिषु कचित्कस्य-
चिदिति । अथवा 'सर्वभावाना मिति द्रव्यक्षेत्रकालभावानामिति, एतावच प्रज्ञापनीयं, नान्यदस्तीत्यर्थः । तत्र प्रज्ञापनापदे
T
॥४॥

कर्तृवर्णनं श्रीप्रत्रा पाहारि० १ प्रज्ञा ॥५॥ जीनाजीवद्रव्याणा, तथा स्थानपदे जीनाजीवाधारस्य क्षेत्रस्य, तथा स्थितिपदे नारकादिस्थितिनिरूपणात् कालस्य, शेषपदेषु संख्या- ज्ञानादिपर्यायव्युत्कारएकामादीनां भानानामिति । अस्थाच गाथायाः 'अज्झतणमिणं चित्त'मित्यनया गाथया सहामिसंबंधः । अनच येनेयं नत्वानुग्रहाय श्रुतसागरादुद्धृता असावप्यासन्नतरोपकारित्वादसद्विधानां नमस्काराई इत्यतस्तद्विषयमिदमपांतरात एकान्यककं गाथाद्वयमिति । 'वायगवर गाहा. वाचकाः-पूर्वविदः, वाचकाच ते वराक्ष वाचकवराः. वाचकाधाना इत्यर्थः, तेषां वंशः-प्रवाहो वाचकवरवंशस्तसिन् त्रयोविंशतितमेन, तथा च सुधर्मादारभ्य आर्यश्यामसयोविंशतितम एव, किंभूतेन ?- धी:-बुद्धिस्तया गजते इति धीरः, धीरवासौ पुरुपति समासस्तेन,तथा दुर्द्धराणि-प्राणातिपातादिनिवृत्तिलक्षणानि पंच महाव्रतानि धारयतीति दुधैरधरस्तेन, तथा मन्यते जगतसिकालावस्थामिति मुनिस्तेन मुनिना, विशिष्टसंधि(बुद्धि)समन्वितेन । तथा चाह-पूर्व- श्रुतेन गगृन्दा-वृदिमुपागता बुद्धिर्यस्य स तथोच्यते तेन, आह-यो वाचकवरवंशांतर्गतः तस्य पूर्वश्रुतसमृद्धा बुद्धिर्भवत्येव, सत्य, किन्तु तथाप्याधिक्यप्रदर्शनार्थत्वान्न दोपः, तथा च चतुर्दशपूर्वविदामपि मतिमधिकृत्य पद्स्थानकं वक्ष्यति । श्रुतमेवानोरपार- वात् सुभाषितरत्नयुक्तत्वाच सागरः श्रुतसागरस्तस्मात् 'वीणेऊण ति देशीपदं सांप्रतकालीयपुरुषयोग्यं वीनयित्वेत्यर्थः, येन भुतरनं प्रज्ञापनोपांगमिदमेव उत्तम-प्रधानं, न शेपश्रुतरत्नापेक्षया, किंतु खरूपत एव, दर्श-संपादितं । कसै-शिष्यगणाय- शिष्यसंघाय,प्राकृतशैल्या चतुर्थ्यर्थे षष्ठी। भगः खल्वैश्वर्यादिलक्षणः सोऽस्सास्तीति भगवान् तसै भगवते नमः, कस्मै ?-आराद् यातः सर्चहेयधर्मेभ्य इत्यार्यः आर्यश्वासौ श्यामवेति समासस्तसै । अधुनोक्तसंवन्धैवेयं गाथा-'अज्झयण'मित्यादि, अध्ययनमिदं प्रज्ञोपनोपामाख्यं, आह-यद्यध्ययनं किमित्युत्पन्नमाद्यनुयोगद्वारोपन्यासोऽस्यादौ न क्रियत इति उच्यते, नायं नियमो यदध्यय- पदमान - श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० १ प्रज्ञा० ॥६॥ नादावुपन्यासः क्रियत इति, आह-कुतोऽयमनियम इति गम्यते ?, उच्यते, इदमेवाध्ययनं ज्ञापकमिति, तथा मंद्यध्ययनादिष्व- दर्शनादित्यलं प्रसंगेन, चित्रार्थाधिकारयुक्तत्वात् चित्रं, श्रुतमेव रनर, दृष्टीनां वादो दृष्टिवादो दृष्टिपातो वा तस्य निष्यंद इव निष्यंदः तत् यथा वर्णितं-कथितं भगवता श्रीमन्महावीरवर्द्धमानखामिनेन्द्रभूतिप्रभृतीनां अहमपि तथा वर्णयिष्यामि। आह-कथं छा- स्थस्य तथा वर्णयितुं शक्तिरिति, अत्रोच्यते, सामान्येनाभिधेयपदार्थवर्णनमधिकृत्यैवमभिधानाददोपः, तथा चाहमपि तथा वर्ण- यिष्यामि, किमुक्तं भवति-तदनुसारेण, म खमनीपिकयेति भावार्थः । इह च पत्रिंशत् पदानि भवंति, पदं प्रकरणमर्थाधिकार इति पर्यायाः, तानि चामूनि-'पण्णवण' गाहा 'भासा' गाहा 'ओगाहणा' गाहा 'आहारे' गाहा, एतद्गाथाचतुष्टयसंगृही- तानि पत्रिंशद् एतेषु च जीवादीनां पदार्थानामनेकधा खरूपकथनं, तत्र प्रज्ञापनाबहुवक्तव्यविशेपचरमपरिणामपदेवित्यादि 'प. ण्णवणा सव्वभावाणं'ति गाथाऽवयवव्याख्यानाद्भावनीया, पदोपन्यासानंतरमिदमादिसूत्रं-'से किं तं पण्णवणा' अथास्य सूत्रस्य का प्रस्ताव इति, उच्यते,प्रश्नस्त्रमिदं, एतच्चादावुपन्यस्यन्निदं ज्ञापयति-पृच्छतो मध्यस्थस्य बुद्धिमतोऽर्थिनो भगवदईदुपदि- ष्टतत्त्वप्ररूपणा कार्या, नान्यस्य, तथा चोक्तं-"मध्यस्थो जुद्धिमानर्थी, श्रोता पात्रमिति स्मृतः।" तत्र सेशब्दो मागधदेशीप्रसिद्धो निपातस्तत्रशब्दार्थे, अथशब्दार्थे वा द्रष्टव्यः, स च वाक्योपन्यासार्थ इति, किमिति परिप्रश्ने, तावदिति क्रमोद्योतने, प्रज्ञापनेति प्राग्वत् , ततश्चायं समुदायार्थ:-तिष्ठतु स्थानादीनि, तत्र किं तावत्प्रज्ञापना?, वस्त्वितिवाक्यशेपः, अथवा प्राकृतशैल्या 'अमिधे- यवल्लिगवचनानि भवंतीति न्यायादेवं द्रष्टव्यं-तत्र का तावत् प्रज्ञापनेति, एवं सामान्येन केनचित् प्रश्ने कृते सति भगवान् गुरुः शिष्यवचनानुरोधेनादरार्थ किंचिच्छिष्योक्तं प्रत्युचाहि-'पण्णवणा दुविहा पण्णत्ता' अनेन चागृहीतशिष्यामिधानेन निर्व- ॥३॥ MEIN

श्रीप्रजा
पाहारिक
१प्रका
॥७॥
अजीव-
प्रज्ञा.
PAGAL
चनमूत्रेणतदाह-न सर्वमेव मूत्रं गणधरप्रश्नतीर्थकरनिर्वचनरूपं, किं तर्हि ?, किंचिदेव, बाहुल्येन तु तद्रूपमेव, तथा चोक्तं-"अत्थं
मासह अरहा सुत्तं गुंथेति गणहरा निउण"मित्यादि, अलं विस्तरेण, प्रकृतं प्रस्तुमा, प्रज्ञापनेति पूर्ववत् , द्विविधा-द्विप्रकारा प्रज्ञप्ता-
प्ररूपिता, यदा तीर्थकरगणधरा एवैवमाहुस्तदाऽयमर्थोऽवसेयर-अन्यैरपि तीर्थकरगणधरैरिति, यदा पुनरन्यः कश्चिदाचार्यस्तन्मता-
नुसारी तथा तदा तीर्थकरगणधरैरेवेति । द्वैविध्यमुपदर्शयन्नाह–'तंजहा जीवपण्णवणा य अजीवपण्णवणा य तद्यथेति
नक्ष्यमाणभेदकथनोपन्यासार्थः, जीवंति जीविष्यति जीवितवंतश्चेति जीवा:-सुखदुःखविज्ञानोपयोगलक्षणाः, जीवानां प्रज्ञापना
जीवप्रज्ञापना,न जीवा अजीवाः, जीवलक्षणविकला इत्यर्थः, तेषां प्रज्ञापना अजीवप्रज्ञापना, अत्र चकारौ द्वयोरपि प्राधान्यख्याप-
नाओं, नेहान्यतमस्य गुणभावः, एवं सर्वत्राक्षरगमनिका कार्या, एवं सामान्येन प्रज्ञापनाद्वये उपन्यस्ते सति विशेषतः स्वरूपमनव-
गच्छ नाह-से किं तं अजीवपण्णवणा, आह 'यथोद्देशस्तथा निर्देश' इति न्यायात् किमन्यथा प्रश्नमूत्रोपन्यास इति ,उच्यते,
अल्पतरवक्तव्यत्वादजीवप्रज्ञापनायाः, अथवा अस्ति पूर्वानुपूर्वी अस्ति पश्चानुपूर्वीति न्यायप्रदर्शनार्थमिति,एक्मन्यत्राप्यालोच्य वक्त-
व्यं,अधुना निर्वचनसूत्रमाह-'अजीवपण्णवणा दुविहा पण्णत्ते'त्यादि,निगदसिद्धं यावत् 'अरुवीअजीवपण्णवणा दसवि.
हा पण्णत्ता'अरूपिणश्चेति समासः,अरूपिणः-अमूर्चाः,तामेव दशविधतां निदर्शयन्नाह-'तद्यथेति वक्ष्यमाणभेदकथनोपन्यासार्थ,
धर्मास्तिकायः, तत्र जीवपुद्गलानां खाभाविके क्रियावचे तत्परिणतानां तत्वभावधारणाद्धर्मः अस्तया-प्रदेशाः अस्तीनां कायो-
ऽस्तिकायः, प्रदेशसंघात इत्यर्थः, धर्मश्चामावस्तिकायश्चेति ममासः, अनेन सकलमेव तदवयविद्रव्यमाह, तथा धर्मश्चासावस्तिका-
यस्य देशः,देश इति तस्यैव बुद्धिपरिकल्पितो व्यादिविभागः,तथा धर्मास्तिकायस्य प्रदेशाः, प्रकृष्टा देशाः प्रदेशा-निर्विभागा भागा
॥७॥

अरूप्य.
जीवा
श्रीमज्ञा०
श्रीहारि०
१ प्रज्ञा
॥८॥
इत्यर्थः,ते चासंख्येया इतिकृत्वा बहुवचनं, अनेन चावयव्यवयवयोर्मेदाभेदमाह । तथा अधर्मास्तिकाया,तत्र जीवपुद्गलानां साभा-
विके क्रियावत्वे तत्परिणतानां तत्खभावाधरणादधर्मः अस्तया-प्रदेशाः अस्तीनां कायोऽस्तिकायः, प्रदेशसंघात इत्यर्थः, अधर्म-
शासावस्तिकायश्चेति समासः, शेष भावितार्थ यावदधास्तिकायस्य प्रदेशा इति । तथा आकाशास्तिकायः, तत्र सर्चद्रव्यस्वभावा-
ऽऽदीपनादाकाशः,स्वभावलाभावस्थानदामादित्यर्थः,आशब्दो मर्यादामिविधिवाची,मर्यादायामाकाशे भवंति भावाः स्वात्मनि च,
नाकाशभावमेव यांति,अभिविधौ तु सर्वभावव्यापनाद् ,आकाश एव भवंति सर्वे भावाः, अस्तया-प्रदेशा:-अस्तीनां कायोऽस्तिकायः,
प्रदेशसंघात इत्यर्थः, आकाशश्वासावस्तिकायश्चेति विग्रहः, शेपं भावितार्थ यावदाकाशास्तिकायप्रदेशा इति,नवरं अनंता इतिकृत्वा बटु-
वचनं, तथा अद्धासमयः, अद्धेति कालस्याख्या, अद्धा चासो समयथेति समासा, अथवा अद्धायाः समयः२, समयो-निविभागः
काल इत्यर्थः, तथा चोक्तं-'कालः परमनिकृष्टस्समयाख्य' इत्यादि, अयं चैक एव, वर्तमान इतिकृत्वा कायत्वामाव इति, अतो
देशप्रदेशकल्पनाऽभाव इति, तथा चातीतानागतौ समयौ न स्त एव, विनयानुत्पनत्वात् , भावे चातिप्रसंगात् , अनाह-ननु च
धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायौ स्त इत्यत्र किं प्रमाणं ?, उच्यते, अनुमानं प्रमाणं. इह गतिः स्थितिश्च सकललोकप्रसिद्ध कार्य
वर्त्तते, कार्य च परिणाम्यपेक्षाकारणाऽऽयत्ताऽऽत्मलाभं वर्चते, घटादिकार्येषु तथादर्शनात् , तथा च मृत्पिडमात्रादेव स्यात्, न च
भवति, गतिस्थिती अपिजीवपुद्गलाख्यपरिणामिकारणभावेऽपि न धर्माधर्मास्तिकायाख्यापेक्षाकारणमंतरेण भवत एव, यतश्च गावो
दृश्यतेऽतस्तत्सत्ता गम्यत इति । ततश्रायं भावार्थ:-गतिपरिणामपरिणतानां जीवपुद्गलानां गत्युपष्टम्भको धर्मास्तिकायो मत्स्याना-
मिव जल, तथा खितिपरिणामपरिणतानां च स्थित्युपष्टम्मकोऽधर्मास्तिकायो मत्स्यादीनामिव मेदिनी विवक्षया जलं वा, प्रयोगश्च-
॥८॥

श्रीप्रका. श्रीहारिक १ प्रन्ना० ॥२॥ क्रमहेतु: गतिस्थिती अपेक्षाकारणवत्यौ कार्यत्वात् घटवत् , विपक्षखैलोक्यशुषिरमभावो वेत्यलं प्रसंगेन, गमनिकामात्रमेतत् । आह-आकाशा- स्तिकायसत्ता कथमवगम्यते ?, उच्यते, अवगाहदर्शनात्, तथा चोक्तं-"अवगाहलक्षणमाकाश"मिति, आह-कालसत्ता कथमव- गम्यते ?, उच्यते, यकुलचंपकाशोकादिपुष्पफलप्रदानस्सानियमेनादर्शनात् , नियामकश्च काल इति, आह-इत्थमेव क्रमेण धर्मास्ति- कायायुपन्यासः किमर्थम् ?, उच्यते, धर्मास्तिकायादिपदस्य मांगलिकत्वात् प्रथमं धर्मास्तिकायोपन्यासः, पुनर्धर्मास्तिकायप्रति- पक्षत्वादधर्मास्तिकायस्य, पुनस्तदाधारत्वादाकाशास्तिकायस्य, पुनरजीवत्वसाम्याद समयस्य, अथवा लोकालोकव्यवस्थाहेतुत्वात् प्रथमं धर्माधर्मास्तिकाययोः, तथा चोक्तं-"धमाधम्मों लोकव्यवस्थाहेतू" तथाऽन्यत्राप्युक्तं-"जीवादीनां वृत्तिव्याणां भवति यत्र तत् क्षेत्रम् । तैद्रव्यैः मह लोकस्तद्विपरीतं खलोकाख्यम् ॥१॥ धर्माधर्मविभुत्वात् सर्वत्र च जीवपुद्गलविचारात् । नालोकः कवित् स्वान्न च मम्मतमेतदार्याणाम् ॥२॥ तस्माद्धर्माधर्माववगादौ व्याप्य लोकर्ख सर्वम्। एवं हि परिच्छिन्नः सिद्ध्यति लोकस्त- दविभुत्वात् ॥३॥" पुनर्लोकालोकव्यापित्वादाकाशास्तिकायस्य, पुनर्लोकेऽपि समयासमयक्षेत्रव्यवस्थाकारित्वादद्धासमयस्य, एक्मा- गगानुसारेणान्यदपि युत्यनुपाति वक्तव्यमित्यलं प्रपंचेन, 'सेत्तं अरूविअजीवपण्णवणा' सा तावदियमरूप्यजीवप्रज्ञापना। पुन- राह विनेया-'से किं तं रूविअजीव०१ इत्यादि, रूपिणश्च तेऽजीवाश्चेति समासः,मूर्ता इत्यर्थः,तत्र स्कन्धा इति बहुवचननिर्देशोऽनन्त- स्कन्धमत्ताज्ञापनार्थः,उक्तं च-'दव्वतो णं पोग्गलस्थिकाये अणंते' इत्यादि,स्कन्धदेशा बुद्धिपरिकल्पिता,स्कन्धानां स्कन्धत्वपरिण- तानामेव व्यादिविभाग इति,स्कन्धप्रदेशा बुद्धिपरिकल्पिताः स्कन्धत्वपरिणतानामेव प्रकृष्टा देशाः,परमाणव इत्यर्थः, परमाणुपुद्गलाः स्कन्धत्वबन्धविकलाः, केवला इत्यर्थः, ते स्कन्धादयः समासतो यथासंभवं पंचविधाः प्रज्ञप्ता, तद्यथा-वर्णपरिणता इत्यनेन ॥९॥ -

,
।
--
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारिक
१ प्रज्ञा०
॥१०॥
परिणामः
सिद्धमेदाः
त्रैकालिकी वृत्तिमाह, परिणमंति परिणंसन्ति चेति तथा चोक्तं-"भवति स नामातीतःप्राप्तो यो नाम वर्तमानत्वम्। एष्यंश्च नाम स
भवति यः प्राप्स्यति वर्तमानत्वम् ॥२॥" शेषं कण्ठ्यं यावत् 'जे फासतो कक्खडफासपरिणता' इति,अनावधीकृतस्पर्शप्रतिपक्ष-
निषेधेन स्कन्धाः विशिष्टैकपरिणामपरिणता एव चतुःस्पर्शा गृह्यते, ततश्च वक्ष्यमाणस्कन्धविशेषविषयमेवेदं द्रष्टव्यं, केषांचिव
पुनर्बादराणां गता(त्या)युर्देहस्कन्धानामिवापान्तरालस्कन्धमेदात कृष्णाद्यशेषवर्णसंभवादष्टस्पर्शताऽप्यविरुद्धैव,तथा च देहस्कन्ध एव
लोचने स्कन्धः कृष्णस्तदन्तर्गत एव च कश्चिल्लोहितः अन्यः शुक्ल इत्यादि भावना, देहापेक्षया पुनरसावेकः स्कन्ध एव, तथा-
परिणामादिति, शेष सत्रसिद्धं यावत् ‘से किं तं जीवपण्णवणा, इत्यादि, अत्र संसरणं संसृतिर्वा संसार:-तिर्यङ्नरनारकामर-
भवानुभूतिलक्षणस्तं समापनाः, संसारे वर्त्तत इत्यर्थः, असंसारो-मोक्षस्तं समापन्नाः असंसारसमापनाः, मुक्ता इत्यर्थः, शेष
निगदसिद्धं यावत् 'अणंतरसिद्ध' इत्यादि,तत्रानन्तरसिद्धाः सिद्धत्वप्रथमसमयवर्तिनस्ततोऽन्ये परम्परसिद्धा इति, 'से किं तं अणं-
तरसिद्धअसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा?,०जीवपण्णवणा पनरसविहा पण्णत्ता'यत उपाधिमेदादनन्तरसिद्धाः पंच-
दशविधाः संभवंति, तथा चाह-'तंजहा-तित्थसिद्धा' इत्यादि, तत्र तीर्थे सिद्धास्तीर्थसिद्धाः, तीर्थं पुनश्चतुर्वर्णः श्रमणसंघः
प्रथमगणधरो वा, तथा चोक्तं-"तित्थं भंते! तित्थं तित्थगरेतित्थं १,गोयमा अरिहा ताव नियमा तित्यंकरे,तित्थं पुण चाउवण्णो
समणसंघो" इत्यादि,ततश्च तसिन्नुत्पन्ने ये सिद्धास्ते तीर्थसिद्धाः,अतीर्थे सिद्धा अतीर्थसिद्धाः,तीर्थान्तरे सिद्धा इत्यर्थः,श्रूयते च-"जि-
णंतरे साहुवोच्छेदो"त्ति, तत्रापि जातिसरणादिनाऽवाप्तापवर्गमार्गाः सिद्ध्यन्त एव, मरुदेवीप्रभृतयो वा अतीर्थसिद्धाः, तदा तीर्थ-
सानुत्पन्नत्वात्, तीर्थकरसिद्धाः तीर्थकरा एव संतो ये सिद्धाः, अतीर्थकरसिद्धाः अन्ये सामान्यकेवलिना, 'स्वयंबुद्धसिद्धा'
॥१०॥

--
.
सिद्धभेदा:
श्रीपत्रा
ओहारि
१ प्रजा
11720
स्वयंयुद्धाः संतो ये सिद्धाः, 'प्रत्येकत्रु द्रसिद्धाः प्रत्येकबुद्धाः संतो ये सिद्धा इति, अथ स्वयंबुद्धप्रत्येकबुद्धयोः कः प्रतिविशेषः ?
इति, उच्यते-योध्युपधिश्रुतलिङ्गकृतो विशेषः, तथाहि-खयंबुद्धाः बाह्यमत्ययमन्तरेणैव बुध्यते, प्रत्येकबुद्धास्तु न तद्विरहेण,
श्रूयते च बायवृपमादिप्रत्ययमापेक्षतया करकण्इवादीनां प्रत्येकवुद्धानां बोधिरिति, उपधिस्तु स्वयंबुद्धानां द्वादशविधः पात्रादिः,
प्रत्येकबुद्धानां तु नवविधः प्रावरणवयः, स्वयंवुद्धानां पूर्वाधीते श्रुतेऽनियमा, प्रत्येकवुद्धानां तु नियमतो भवत्येव,लिङ्गप्रतिपत्तिः
स्वयंबुद्धानां आचार्यसंनिधावपि भवति, प्रत्येकबुद्धानां तु देवता प्रयच्छतीत्यलं विस्तरेण । 'युद्धबोधितसिद्धा' बुद्धाः-आचार्यास्तै-
बोधिताः मन्तो ये सिद्धास्ते इह गृह्यन्ते, एते च सर्वेऽपि केचित् स्त्रीलिङ्गसिद्धाः केचित् पुंलिंगसिद्धाः केचिन्नपुंसकलिङ्गसिद्धा
इति, आह-किं नीर्थकरा अपि स्त्रीलिंगसिद्धाः भवंति ?, भवतीत्याह, यत उक्तं सिद्धमाभृते-"सम्वत्थोवा तित्थकरीसिद्धा,
तित्थकरितित्थे णोतित्थसिद्धा असंखिजगुणा, तित्थकरितित्थे णोतित्थगरिसिद्धा संखेजगुणा, तित्थगरितित्थे णोतित्थगरसिद्धा
संखेजगुणा" इति,न नपुंसकलिङ्गे, प्रत्येकवुद्धास्तु पुंल्लिङ्ग एव,खलिङ्गसिद्धाः द्रव्यलिङ्गं प्रति रजोहरणगच्छ(गुच्छक)धारिणः,अन्य-
लिंगसिद्धाः(परिव्राजकादिलिंगेन)'अणेगसिद्धा' इति एकस्मिन्नेव समये अष्टशतं यावत् सिद्धं, यस्मादाह-"वत्तीसा अडयाला सही
पावत्तरी य बोद्धव्वा । चुलसीई छण्णउती दुरहियमठुत्तरमयं च ॥१॥" सेत्तं अणंतरसिद्धअसंसारसमावण्णजीवपण्ण-
वणा। 'से किं तं परंपर० १' इत्यादि, न प्रथमसमयसिद्वा अप्रथमसमयसिद्धाः परंपरसि विशेषणप्रथमसमयवर्तिनः, सिद्धत्व-
द्वितीयसमयवर्तिन इत्यर्थः, आदिपु तु द्विसमयसिद्धादयः प्रोच्यन्ते, यद्वा सामान्येनाप्रथमसमयसिद्धाभिधानं विशेषतो द्विसमया-
दिसिद्धाभिधानमिति, शेष प्रकटायं यावत् "तंजहा एगिदिया" इत्यादि, इन्द्रो-जीवस्तस्य जीवस्य लिंगमिन्द्रियं, एकमिन्द्रियं
॥१२॥

एकेन्द्रि-
याधाः
গীসা
श्रीहारि०
१ प्रज्ञान
॥१२॥
-
TA
येषां ते एकेन्द्रिया, एवं द्वाविन्द्रियो येषामित्येवगक्षरगमनिका कार्या, एतदुक्तं भवति-स्पर्शनेन्द्रियावरणक्षयोपशमे शेपेन्द्रि-
याणां चावरणे वर्तमाना एकविज्ञानसंयुक्ताः एकेन्द्रियाः,स्पर्शनरसनेन्द्रियावरणक्षयोपशमे शेपेन्द्रियावरणे च वर्गमाना विज्ञान-
संयुक्ता द्वीन्द्रिया,स्पर्शनरगनघाणेन्द्रियावरणक्षयोपशमे शेपेन्द्रियावरणे च वर्तमानानिविज्ञानसंयुक्तासीन्द्रियाः, स्पर्शरसनघाण-
चक्षुरिन्द्रियावरणक्षयोपशमे शेपेन्द्रियावरणे च वर्तमानाचतुर्विज्ञानसंयुक्ताभरिन्द्रिया, स्पर्शनरसनघाणचक्षुःश्रोत्रेन्द्रियावरणक्ष.
योपशमे वर्तमाना: पंचेन्द्रिया इति । 'से कितं एगिदिया,२ पंचविहा पन्नत्ता,तंजहा-पुढविकाइ॥" इत्यादि,तत्र पृथिव्येव
कायः पृथिवी वाकायो येषां ते पृथिनीकाया,त एव पृथिवीकायिका,एवं शेपा अपि वक्तव्याः, से कितं पुढानिकाए' इत्यादि,
इद च सूक्ष्मनामकर्मोदयात् सूक्ष्मा,वादरनामकर्मोदयात्र बादराः,नत्वापेक्षिकं नादरसूक्ष्गत्वमिति,पर्याप्तकापर्याप्तकभेदचिंतायां तु
पर्याप्ति म शक्तिः सामर्थ्य विशेष इत्यर्थः,गा च पुद्गलद्रव्योपचयादुत्पद्यते, 'तो छ पछत्तीओ आहार० रारीर० इदिय० आणा
पाण० भास" मणोपजत्ती वेति, तत्रैकेन्द्रियाणां चतस्रो निकलेन्द्रियाणां असं शिनां च पञ्च संशिनां पट' तत्र आहारपर्याप्तिर्नाम
खलरसपरिणामनसत्ती आहारपती, सप्तधातुतया रसस्य परिणामनशक्तिः शरीरपर्याप्तिः, पंचानामिन्द्रिगाणां योग्यान पुगलान्
गृहीत्वाऽनाभोगनिर्वर्तितेन वीर्येण तद्भावनयनशक्तिरिन्द्रियपर्याप्ति,आणापाणजोगे पुग्गले घेत्तूण तथा परिणामेता आणापाण-
णिसिरणसत्ती आणापाणपजत्ती, वहगोगे पोग्गले धितूण भासत्ताए परिणमित्ता वइजोगत्ताए निसिरणमत्ती भासापजती, गणो.
जोगे पोग्गले धितूण मणत्ताए य परिणामेना मणजोगत्ताए निसिरणसत्ती मणपजत्ती। एयाओ पजत्तीओ पात्तगनामकम्मोद-
एण णिवत्तिअंति, तं जेसिं अस्थि ते पळत्तया, अपजत्तयणामकम्मोदएण अणिवसामो जेसिं अस्थि तेऽपअत्तया,एयाओ पज
HI
॥१२॥

पर्याप्तिः
श्रीप्रवा०
श्रीहारि०
१ प्रजा
॥१३॥
तीओ जुगवं आढप्पंति, अंतोमुहुत्तेण य निव्वत्तिजंति, तह आहारपजत्तीए निन्वत्तिकालो समय एव, कहं १, भण्णति, जम्हा
आहारपदे वितिए उद्देमए सुत्तं-"आहारपजत्तीए अपजत्तए णं भंते ! जीवे किं आहारए अणाहारए ?, गोयमा ! णो आहारए,
अणाहारए,"मोय विग्गहे आहारपजत्तीए अपजत्तओ लन्मति, जदि पुण उववायखेत्तपत्तोऽवि आदारपज्जचीए अपजत्तओ होजा
तो एवं वागरणं होजा-गोयमा ! सिय आहारए सिय अणाहारए, जहा सरीरादिपज्जत्तीसु सिय आहारए सिय अणाहारए, सेसा-
ओ पुण असंखेजसमइयाओ अंतोमुहुत्तेण णिन्वत्तिजंति" शेषं प्रकटार्थ यावद् 'वादरकाए मणिविहाणा गोमेजया'इत्यादि,
अत्र मणिविहाणेत्ति गोमेजगाडहिं संवन्सति, शेपं सूत्रसिद्धं यावत् 'तत्थ णं जे ते अपज्जत्तगा ते णं असंपत्ते'त्यादि,' अ.
संप्राप्ता वर्णादीन् विशेषान् , वर्णादेशविभागो भवति चादराणां, ते च उच्छ्वासपर्याप्याऽपर्याप्ता एव नियंते, नतु शरीरेन्द्रिय-
पर्याप्तिभ्यां, यसादागामिभवायुष्कं वद्धा नियंते, तच्च शरीरेन्द्रियादिपर्याप्या पर्याप्तानां वध्यत इति, असंप्राप्ता वर्णादीनित्येके,
एतत्र किल शरीरादिपर्याप्तिप्रतिपेधविधिम्यां शरीरमात्रापेक्षस्वाच वर्णादीनां न युज्यत इत्यतोऽसंप्राप्ताः पर्याप्तिं साकल्येनेत्यन्ये,
'तत्य णं जे ते पजत्तगा' इत्यादि, वर्णादेशेन वर्णमेदविवक्षयेत्यर्थः, एवं गन्धादिष्वपि वक्तव्यं सहस्सग्गसो विहाणा'
इति, महस्रायसो भेदाः 'संखेजाई जोणिप्पमुहसतसहस्साईति, संख्येया योनिद्वारलक्षा इत्यर्थः, अत्र चैकविशिष्ट-
वर्णादियुक्ताः संख्यातीता अपि खस्याने व्यक्तिभेदेन योनयः जातिमधिकृत्यैकैव गण्यते अतः संख्येयत्वमविरुद्धमिति, 'पज्ज-
त्तगणिस्साए अपजत्तगा वक्कमंति'त्ति व्युत्क्रामन्ति-उत्पद्यन्ते, 'जत्थ य एगो' इत्यादि, यत्रैका पर्यातक उत्पद्यते तत्र
तन्निश्रयव नियमेनासंख्येयाः पर्याप्तका इति, शेष निगदसिद्धं यावत् 'हरतणुए'त्ति, भूमीउ चडेऊण गोधूमकुरादिषु निंदुबंधो
।
.
॥१३॥

अश्यादि.
मेदाः
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारिक
१ प्रज्ञा०
॥१४॥
हरतणुजो, सुद्धोदकं नद्यादिषु, 'इंगाले'त्ति तत्राङ्गारस-खादिरादिः प्रतीतः ज्वाला अनलसंबंधा मुर्मुरः फुफुकादौ मसृणागिः
अर्चिः अनलाप्रतिवद्धा, प्रदीपशिखेति चान्ये,अलात-उल्मुल्कं शुद्धानिरयस्पिडादौ, शेष प्रकटार्थ यावत् 'विदिसिवाए'ति विदिक्षु
यो वाति, वातोद्धमोऽनवस्थितः वातोत्कलिका समुद्रोत्कलिकेव, वातमण्डलिका वातोली, उत्कलिकानात उत्कलिकाभिर्यो वातमं-
डलिकादिमिरिति, गुंजावातो गुंजनशब्दं वाति, झंझावातोऽसुभनिष्ठुरः, संवर्तकवातस्तृणादिसंघर्तनस्वभावः, धनवातो धनपरि-
णामो रनायधोवी, तनुवातो विरला, शुद्धवातो मन्दस्तिमितः, दयाइगतमन्ये, शेषं सत्रसिद्धं यावत् एतेसि णं मूलावि अ-
संखेजजीवे'त्यादि, मूला-प्रसिद्धा कन्दहेट्ठा य पसरंति, तदुवरि कंदा प्रसिद्धाचेव, खंधो-गुंठो तया-छल्ली साला-साहा पवाला-
अंकुरा, शेषं सुगमं यावत् 'सेत्तं कुहणा' एत्थ य जत्थेगत्थ रुक्खादिणाममेगं चित्तूण पुणोऽवि अन्नत्थ तं चेव गेण्हति तत्थ
मिनजातीओ सरिसणामो अन्नो चेव दट्ठन्वो, अण्णे भणंति-किलेगोवि अणेगजातीओ कोइ होति, सो अण्णेसुपि णिदिसिजति
ण दोसो । णाणाविहसंठाणरुक्खाणं एगजीविया पत्ता केसिंचि, अतिप्रसङ्गनिवृत्यर्थमपवादमाह-'खंधोऽवि एगजीवो' इत्यादि,
किंलक्षणाः पुन: प्रत्येकतरवो भवंति ? इत्यत आइ-'जह सगल' गाहा, यथेति दृष्टान्तोपन्यासार्थः, मकलसर्पपाणां श्लेपमिश्री-
कृतानां वर्तिता-वलिता वर्तिता । तस्यां च वत्तौं प्रत्येकप्रदेशाक्रमणेन सिद्धार्थकाः स्थिताः तामन्योऽन्यानुवेधभाजः स्युः,
श्लेषग्रहणं तु प्रतिबंधाचारप्रतिपत्तये, यथाऽसौ वर्तितस्तथा प्रत्येकतरुशरीरसंघातः, यथा सिद्धार्थकास्तथा तदधिष्ठायिनो
जीवा, यथा श्लेषमिश्रीभावविमिश्रिताः तथा रागद्वेषप्रचितपुद्गलोदयविमिश्रिता जीवाः, पश्चिमार्द्धन गाथायां उपन्यस्तदृष्टान्तेन
सह साम्यं प्रतिपादितं, तथेति शब्दोपादानादिति । 'जह वा तिल' गाहा, तिलपर्पट एव तिलपर्पटिका देशीशैल्यामि-
॥२४॥

श्रीप्रशा
श्रीहारि०
१ प्रजा
॥१८॥
मूलप्रथम-
पत्रे
घीयते, शेषं पूर्वगाथातुल्यमेव भावनीयमिति, शेपं सुगमं यावत् 'चकार'मित्यादि, चक्राकारा भङ्गा ये मूलकन्दत्वपत्रपुष्प-
फलादयस्तेन ताः, प्रन्धिरिति च-गच्छस्थानं तच्च, तेषां, वेतिका पर्वणः श्लेषवर्तिकाछेद इव धनं भवति, न विषमच्छेदमुइंतुरं
वा, सरीरं मूलसंगवदिति, अथवा पृथिवीसदृशचेदं यचदनन्तमिति, मूर्यकिरणनिकरप्रतप्तकेदारतरिकाप्रतरखण्डसमभंग, अनंत-
जीवं विजानीहि तान् । 'गूढछिरागं'ति सुगमं। 'पुप्फा जला ये'त्यादि, अतिमुक्तकादिपुष्पाणि वृत्तवद्धानि जात्यादिषु पुष्पाणि
नालीकाबद्धानि,शेपं सुगम यावत् पिण्डवाहिरेत्यादि,पोक्खरहिया-कंठिया मिजाज-फलाणि वलिमोडओ-पर्वपरिवेष्टनं चक्राकारं,
वेदो गिरो कडाईति एगजीवस्स । 'जोणिभूते' गाहा, योन्या अपरित्यक्ते बीजे,भूतशब्दोऽयमवस्थावाची,योन्यवस्थे बीजे-योनि-
परिणाममजहतीतियावत्, वीजस्य हि द्विविधा अवस्था योन्यवस्था अयोन्यवस्था च, यदा योन्यवस्था न जहाति वीजमुज्झितं च
जंतुना तदा योनिभूतमभिधीयते, योनिस्तु जन्तोरुत्पत्तिस्थानमेवमिष्टं तत्रस्थ, जीवपरिणामनशक्तिसंपन्नमित्यर्थी, तमिन् वीजे
योनिभूते जीवो व्युत्क्रामति-उपपद्येत म एव-पूर्वको वीजजीवोऽन्यो वा आगत्य तत्रोत्पद्यते,यदा जीवेनायुषः क्षयाद् वीजपरित्यागः
कृतो भवति, तस्य च यदि वीजस्य पुनरम्बुकालाकाशसंयोगस्तदा कदाचित् स एव प्राक्तनो जीवस्तत्रागत्य परिणमेत,कदाचिदन्य
इति,यश्च मूलतया जीवः परिणमते स एव प्रथमपत्रतयाऽपीत्येकजीवकर्तृके मूलमथमपत्रे इति यावत् ,प्रथमपत्रकं च या असौ वीजस्य
समुच्छ्नावस्था भूजलकालापेक्षा सैव प्रथमपत्रव्यपेदशमहेति,नियमप्रदर्शनमेतत् ,शेपं किसलयादि सकलं नावश्यं मूलजीवविपरिणा-
माविर्भावितमिति मंतव्यं,ततश्च "सबोऽवि किसलयो खलु उग्गममाणो अणंतओ भणिओ" इत्याद्यपि वक्ष्यमाणमविरुद्धं,मूलपत्र-
निर्वर्तनारंमकाले किशलयत्वाभावात् , आह-प्रत्येकशरीरवनस्पतिकायिकानां शरीरावस्थां प्रति किं प्रत्येकशरीरत्वं सर्वकालमुतावस्था-
॥१५॥

किसलयन
१ प्रज्ञा०
श्रीपज्ञा० विशेषे कसिंश्चिदनन्तत्वमपि संभवति?, साधारणवनस्पतिकायिकानामपि किमनन्तत्वं सर्वकालमुत प्रत्येकशरीरत्वमपि कदाचित् सं-
श्रीहारि०
भवतीत्यत आह-सव्वोऽवि किसलओ'इत्यादि,यः सर्वशन्दः अयमपि विशेषवाची,सर्वो वनस्पतिकायः प्रत्येकशरीरः साधारणो
वा किशलयावस्था प्रति 'अणंतओ भणिओ, स एवानन्तवनस्पतिकाया प्रवृद्धि गच्छन् अनन्तो वा भवति परिचो वा भवति,कहं,
॥१६॥
भण्णति-जइ साहारणसरीरं निन्वत्तियं तदा साहारण एव भवति, अह पत्तेयत्तं ततस्तत् किशलयं परित्तमेव भवति, विवड्डमाणं
पुण अंतोमुहूत्तं, कहं १, णिओयनीवाण अंतोमुहुत्तं ठिती वणिया, तेण अंतोमुहुत्ताओ परेण वडमाणो परित्तो होति, अन्न केचिद्
वर्णयंति-साधारणाधिकारे पठितत्वात् साधारणकिशलयस्यैव ग्रहणमिति,तच्च न,अपिशब्दोपादानादुद्गच्छनिति च विशेपोपादानाव,
तथा च सति संभवे व्यमिचारे च विशेषणविशेष्यभाव इति वचनात् ,तसादुभयकिशलयस्यैव ग्रहणमिति । साधारणलक्षणं प्रतिपा-
दयनाह-'समय' गाहा, समय-युगपद् व्युत्क्रान्तानां-उत्पन्नानां समकं तेषां शरीरनिर्वृत्तिर्भवति, समकं च प्राणापानग्रहणं, समकं
उच्छ्वासनिश्वासौ तदुत्तरकालभाविनाविति, "एकस्स उ" गाहा, एको यदाहारादि गृह्णाति तद् बहूनां ग्रहणं,यद् बहवो गृहन्ति
तदपि संक्षेपादेकस्य ग्रहणं, साधारण सामान्यं, किं पुनः साधारणं तेषामिति ?, उच्यते-आहारः प्राणापानौ चेत्यादि, एकमिन्ना-
हारप्रवृत्ते सर्वे प्रवृत्ता भवंति,एवं प्राणापानयोग्यपुद्गलोपादानमोक्षप्रवृत्तिरपि भावनीया। "जह अयगोलो" गाहा,निगदसिद्धा॥
"एगस्म" गाहा, नैकादीनामसंख्येयावसानानामनन्ततरुजीवानां शरीराण्युपलभ्यन्ते,कुतः १, अभावात् , नोकादिजीवगृहीतान्य-
नन्तानां शरीराणि संति, अनन्तजीवपिंडत्वादेव,कथं तर्युपलभ्यास्ते भवन्तीत्यत आह-'दीसंति' दृश्यन्ते शरीराणि चादराणि वाद-
रनिगोदानामनन्तजीवानां, सूक्ष्मनिगोदानां तु नोपलम्यंते, अनन्तजीवसंघातत्वे सत्यपि शरीराणीत्यर्थः, निगोदास्तु नियमत
॥१६॥

॥
इलकोटयः
श्रीप्रडा०
श्रीहारिक
१ प्रजा
॥१७॥
एवानन्तजीवसंघाता भवंतीत्याह-"गोला य असंखिजा होति निगोदा असंखया गोले । एकेको य णिगोदो अणंतजीवो
मुणेयचो ॥१॥" एतेपां प्रमाणममिधातुकाम आह-"लोयागास" गाहा ॥ द्वयमपि निगदसिद्धं, नवरमेकगृहान्तर्गतक्षेत्रे प्रदीप-
प्रभावस्थानन्यायेन विचित्रपरिणामसंभवाद् भावनीयं । 'पत्तेय' गाहा, प्रतरः संहितचतुरस्सीकयलोयस्स घेप्पति, शेष मूत्रसिद्ध
यावत् खुल्ला गुल्लियाओ, खुल्ला सामुद्दसंखणका, शेपं मुगमं यावत् 'सत्त जातिकुलकोडी'त्यादि, अस्य भावना, सत्त जाती
कुलकोडीण जोणिप्पमहा-जोणिप्पवाहा सत्तसहस्सा हवंति इति-एवमाशंकायां भगवता परिथूरोदाहरणेण दंसिजति, जहा जाती
तिरिक्खजाती, तीए कुलाणि किमिकीडविच्छुगाणि,जोणिप्पवहाणि य एयाणि, तथा च एगजोणिए चेव अणेगाई कुलाई भवंति,
जहा छगणजोणीए कमिकुलं कीडगकुलं विच्छुयकुलमित्यादि, अथवा किमिजातीकुलं कीडगजातीकुलमित्याद्यपान्तरजातिभावात् ,
यूरोदाहरणं चैवैतदिति, शेषमनिगूढार्थ यावत् पदावसानं, नवरं वीयावा-जाती शतपदी-गोण्ही कण्णवि-सिवाली आमालिया नाम
अंगुलसंख्येयभागकायादिमेदा यावद् द्वादशयोजनानि घोरगृद्धा, समृद्कवत् स्थितौ पक्षौ गच्छतामपि ततावेव नित्यमनाकु-
चितौ पक्षौ, एप चम्म इति । संक्षेपरुचिदर्शनाधिकारे 'सहसंमुतिय'त्ति, जातिसरणादिना जीवादिपदार्थेषु तत्वतो-भावतः
श्रद्धानं, 'णिव्विसमाणकाया' जे परिहारतवं करेंति, निर्विष्ट: कायो यस्ते निर्विष्टकायाः, केपि, परिदारतवो जेहिं कतो
आसी ते निविछकाया. 'पढमसमय' इति जे तेसिं चेव खीणकसायादीणं विसेसाणं पढमे समए वदंति, ततो वितियादिसमए
गडमाणा अपहमममया इति भण्णं ति, तहा चरिमसमय अचरिमसमय इति, जे तैसिं चेव खीणकसायादीणं विमेमाणं अन्त.
ममए बटुंति ते चरिमममया इति, ये ततो द्विचरिमत्रिचरिमादिसमयेषु वर्तन्ते ते अचरिमा इति, 'वेमाणिया कप्पोचवन्नगा
॥१७॥

श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० २ स्थानपदं ॥१८॥ कप्पातीता य' सत्र कल्पशब्दः प्रकारवचनः, यत्रेन्द्रसामानिकादिमकाराः सन्ति ते कल्पा उच्यते सौधर्मादयस्तेषु ये उत्पन्नास्ते कल्पोपपना, ते इन्द्रादयः प्रकारा न संति ते कल्पातीता वेयकादय इति।। एवं प्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां प्रथमपदव्याख्या समातेति॥ छगस्थ. संशयादि --xx Era साम्प्रतं द्वितीयमारभ्यते-अस्य नायममिसम्बन्ध:-प्रथमपदोक्तानामेव पृथिवीकायिकादीनामिह स्थाननिरूपणं क्रियते, तथा चाह-'कहि णं भंते " इत्यादि, 'कहि'ति कणिन् , अंशब्दो वाक्यालंकारार्थः 'भंतेति भदंत इति परमगुर्वामंत्रणार्थः, बादरपृथिवीकायिकानां पर्याप्तकानां स्थानानि स्वस्थानादीनि प्रज्ञप्तानि-प्ररूपितानि ?, एवं गौतमखामिना प्रश्ने कृते सति भग- वानाह महावीरवर्द्धमान:-'गोयमा! सहाणेण'मित्यादि, आह-गौतमोऽपि भगवानुपचितकुशलमूलो गणधरस्तीर्थकर- भाषितमातृकापदश्रवणमात्रावातप्रकृष्टश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमभतुर्दशपूर्वविद्विवक्षितार्थपरिक्षानसमन्वित एवं किमर्थमित्थं पु- च्छति १, तथाहि-न चर्तुदशपूर्वविदः प्रज्ञापनीगं किंचिदविदितमस्ति, यथोक्तं-"संखातीतेऽवि भवे साहति जं वा परोतु पुच्छे- आ। ण यणं अणादिसेसी वियाणती एस छउमत्थो ॥१॥" अत्रोच्यते-जानन्तो वाऽन्यन विनेयेभ्यः प्रतिपाय तत्संप्रत्यय इति निमित्तं पृच्छति. सर्वत्र गणधरणश्नतीर्थकरनिर्वचनरूपं वा किंचित् सूत्रमितिकृत्वा इत्यमेवरचयति, खल्पानाभोगसंभवाद्वा पृच्छति, उक्तं च-"न हि नामानाभोग छगस्थस्पेह कस्यचिनास्ति । नानावरणीयं हि ज्ञानावरणप्रकृति कर्म ॥१॥" छमस्थवासावि- त्यलं प्रसजेन, गमनिकामात्रसारोऽयमारभ इति, प्रकृतं प्रस्तुमः, गोयमति लोकथितमहागोत्रविशिष्टाभिधायकेनामंत्रणयन्नाह- ॥१८॥ -

श्रीप्रजा
श्रोहारि०
२स्थानपद
॥१२॥
हे गौतम !, गौतमममगोत्रेति भावार्थः, 'सहाणेणं'ति स्वस्थानं यत्रास्ते वादरपृथिवीकायिकः पर्याप्तको निर्देशार्ह इति, यत्र पृथ्वीकाय-
नर्णादिविभागेनादेष्टुं शक्यत इत्यर्थः, उपपातसमुद्घातस्थाननिवृत्यर्थ स्वस्थानग्रहणं, तेन तदंगीकृत्य 'अहसु पुढविसु स्थानम्
इत्यादि सुगमं यावत् 'उववाएणं लोगस्स असंखेजडभागों' उपपतनमुपपातः तेनोपपातेन, यथोक्तवादरपृथिवीकायिक-
पर्याप्तकस्वस्थाननायभिमुख्येनेत्यर्थः, लोकस्य चतुर्दशरज्ज्वात्मकस्य 'असंखेजइभागे'ति असंखेजइभागे, अत्र केचिदेवं
व्याचक्षते-परिस्थूराजुमूत्रनयदर्शनेन वादरपृथिवीकायिकपर्याप्तकायुरेव विशिष्टविपाकतो वेदयंतो वादरपृथिवीकायकपर्याप्तका
उच्यन्ते, ततश्योपपातेन-उपपातमधिकृत्य 'लोयस्स असंखेजइभाए'त्ति यसाद्रत्नप्रभादि स्वस्थानं लोकस्यासंख्येयभाग एव
वर्तते, यतो रत्नप्रभा धनभावेनाशीतियोजनसहस्राधिकं लक्षं वर्त्तते, एवं शेषा अपि खेन धनभावेन वक्तव्याः, स्वस्थानप्राप्ताश्च ते.
अधिकतव्यपदेशभाजो भवंति, नापान्तरालगती, यस्मात् पर्याप्तकनामकर्मोदयात् पर्याप्तका, न पर्याप्तकनामकर्मबंधमात्रेणाति-
प्रसंगात् । स च पर्याप्तकनामकर्मोदयो विशिष्टः स्वस्थानप्राप्तानामेव भवति, आहारादिपर्याप्तिनिवृचिभिलेक्षिष्यत इत्यर्थः, अन्ये
पुनरित्थममिदधति-स्तोकत्वादेव तेऽपान्तरालगतिपरिग्रहेपि लोकस्यासंख्येयभाग एवेति, तथा च समुद्घातेनासंख्येयभाग
एव, वक्ष्यते च खस्थानातिरिक्त एव क्षेत्रे वर्त्तत इति भावनीयं, तवं तु केवलिनो विदंति विशिष्टश्रुतविदो वा, 'समुग्घातेणं
लोगस्स असंखेजतिभागे'नि, हननं घातः समेकीभावे उत् पारल्ये एकीभावेन प्राबल्येन च घातः समुद्घातः, तदुपयो-
गानन्यतया आयुष्फपुद्गलानां प्रवलसातनमित्यर्थः. ततश्च ममुद्घातेन-समुद्घातमधिकृत्य लोकस्यासंख्येयभाग इति, अयमत्र
भावना-जे ते वादरपुढविकायपजत्तगा सोवकमाउया निरुवकमाउया वा तिभागावसेसाउया यदि परभवियाउयंबंधित्ता मारणंतिय ॥१९॥

যুগান্ধা
स्थानम्
श्रीप्रशा०
श्रीहारिक
२ स्थानपद
॥२०॥
रागुग्धाएणं रामोपणांति तदा निक्खिानियदंबा लोगस्स असंखेजतिभागे गति, ते यथादरगुटविकाइया पगारागा आउप अक्खीणे
ते गेप लभंति, शेष रागमं यावत् उयवाणं सञ्चलोए, समुग्धाएणं राज्यलोप, मादरपुलविकाइमा अपगजगा अवाएणं
सगुग्घागण य सबलोग इति, कई १, गण्णति-जम्मा अपजया अंतरा गतीए ठाणे ग अपजया नेन, अपजातयनागकम्गो-
दयातो, अपजतया चेव मरंतितिकाउं, ते य णारगदेवनजेहिं सकाएहिंतोनि उवनति, अत उक्तं-उपनाएणं रागुग्धाएणय
रावलोए, अणो भणीति-बहुतणओ व सन्यलोग मति, इहवंभूतया स्थापनया भावना कार्येति, अब प्रथगं वळं गदैव संह-
रति केनन तदेव रावफदेशमन्ये पूरयंति, एवं द्वितीयवकसंघरणेऽपि, अबकोत्पचावपि प्रपाहतो भाननीयं 'माणेणं लोयस्स
असंखेज मागे ति यथा पर्याप्तकास्तथा भावनीय, तमिश्रयेपामुत्प, सुरुमपुढविमागाजे पजात्तगा अपजतगा
ते सव्ये पगविहत्ति एकाकारा एव, प्रकृतं स्वस्थानाविविनारगधिकत्यौपता, 'अविसेस'शि अविलक्षणा:- विशेपरहिता,
यथा पर्याप्त कास्तथेतरेऽपि 'अनानात्या'नानात्ववर्जिताः येष्वेवाधारभूताकाशप्रदेशेनेके तेष्वेवेतरेऽगीली, 'सन्चलोयपरि-
यावण'ति उपपातरागुगातखस्थानः सर्वलोक इति भावना, पण्णत्तति प्रशता गया अन्य प्रापगादिमिस्तीर्थनिरिति,
अनेनागमस्य कथंचित्रित्यत्वमाह,'समणाउसो'शि आमंत्रणवचनं गौतमस, शेणं सुगगं, जार णिव्याघापणं पण्णरससु
फम्मभूमीसु इत्यादि, 'निवाघापण'ति भरहेरवएरा सुसमसुसमासु रारामासु दूसगदसमासु-अतिदुष्णमायां नाघातो गणति,
एयारा भरेहरवएरा ण होति पादरतेउकाश्यति भावार्थः, शेष सुगगं जाव तिरावि लोगस्म असंखेजश्भागेति तिसुवि-उ-
बवायसमुग्घायराठाणेसु लोगस्रा असंखेडाइमागे नईति, स्तोकत्वादिति भावना, शेपं सुगम यावत् उयनाएणं लोगस्स दो-
॥२०॥

अनिकाय.
स्थान
श्रीप्रना
मोहारि०
२प्रमा
॥२१॥
सुद्धकवाडेसु इत्यादि, अस्य भावना-अट्ठाइज्जेसु दीवसमुद्देसु उमयो पासिं पुवावरदाहिणुत्तरायते कवाडे, उर्दू लोयंतं अघोवि
लोगंतं पुढे, केवलिसमुग्धातदण्डवद, तच्छ्रेणिपतिता उपपद्यमानका अपि जीवा लभ्यते, तेषु वादरतेउकाइयाणं संभवो, ण पुण जे
पाहिं दोण्हं उदकवाडाणं विदिसी विस्सेणीऽवडिया, उपपत्यर्थ गतियुक्ता अपि नोच्यन्ते बादरतेउकाइया इति व्यवहारनयदर्शनेन,
व्यवहारनयस्य हि यादरतेउकाइयसठ्ठाणआकाशसमणिस्यखस्थानप्राप्त्य मिमुखो वादरतेजस्कायिक इति व्यवह्नियते, यथा कश्चिन्
मगधादिदेशात् सुराष्ट्र प्रस्थितः गिरिनगरादिनगरे निवासं कल्पयितुकामः सुराष्ट्रापर्यन्तग्रामप्राप्तः समुत्पद्यमानेषु प्रयोजनेषु
सौराष्ट्रक इति व्यवहियते तद्वदिहापीति,इतरथाथ आह ऋजुसूत्रनयदर्शनेन, विचित्रा च सूत्रस्य गतिभंगवत इति, वादरतेउकाइएसु
य उववजमाणो पढमे समए कवाडं ण पविसति, जाव ण पविसति तार पुन्वभवअवत्थ एव लब्मति, अत उच्यते-उववाएणं
दोमुन्दकवाडेसु तिरियलोयतत्ये यत्ति, तयोः स्थितस्तस्थितः, तयोः ऊर्ध्वकपाटयोर्यः स्थितस्तिर्यग्लोकस्तत्स्या, चशब्दात्तसिंश्च,
अन्ये तु व्याचक्षते-'तिर्यग्लोफपयट्टे(तडे)य'त्ति तिर्यग्लोके स्थालके च, ततश्च स्वयंभूरमणादीहिंतोवि तिरिच्छकं जे अविग्गहेणा-
गउंति विग्गहेण वि समसेढिपत्रष्णगा तेऽवि घिप्पति,इयमत्र स्थापना । समुग्धाएणं सवलोएति-जया लोयग्गसेढीए उडकवा-
डाणं अंगरखनी चादरतेउकाइएमु उनवजिउकामो मुहुमपुढविकाइयादि मारणंतियसमुग्धाएणं समोहतो पदेसे णिच्छुभति ते य पदेसा
सरीरप्पमाणमेनं विक्खंभवाडल्लेणं आयामेणं जाव लोयंतं फुसंति, यमाद्वक्ष्यति ओगाहणसंठाणपदे-"पुढविकाइयस्त णं भंते !
मारणंतियममुग्धाएणं समोहयस्स तेयासरीरस्म केमहालिया सरीरोगाहणा पण्णत्ता?, गोतमा! सरीरप्पमाणमेत्तं विक्खंभवाह-
लेणं, आयामेणं जहाणेणं अंगुलस्स असंखेजभागं उकोसेणं लोगते" अत उच्यते-समुग्धाएणं सबलोग इति, अन्ये लभिदधति-
-
॥२१॥

तेजोवायु
बनस्थान
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
२ स्थानपद
॥२२॥
तेजस्कायिकसमुद्घातमवधिकृत्य लोकापूरणमविरुद्धं,तेषां सर्वत्र सूक्ष्मादुत्पत्त्या समुद्घातसंभवात् , तथा हि प्रथमव्याख्यापक्षेऽपि
विग्रहे स्वस्थानपरित्यागमंतरेण लोगापूरणं न संभवति, इहापि स्वस्थानपरित्यागे तेजस्कायिकसमद्घाते तुल्यगेव,न चेत्थमपि क-
शिद् दोपो लक्ष्यते, अपि तु निरूपचरिततेजस्कायिकसमाश्रयणाद् गुणः,इह च गदि समुद्घातेनैव स चान्यत्रोत्पायेत ततः प्राक्तने
शरीरे परित्यक्तेऽपि विग्रहगतिरामापनो न तावदाहारको भवति यावत् रात्मिप्रदेशरुपपातक्षेत्रं न प्रविष्ट इति, सहाणेणं लोगरा
असंखेजहभागे-पच भरवादीणि सहाणं एवं लोयस्स असंखेगहमागे, पजत्तगनिस्साए अपजलगा वगामंतित्ति वयणाओ राहाणं
तेसिपि पंच भरहादीणि । वादरवाउकाइयाणं पछत्तयाणं सहाणं धनवातादिषु, तत्र निकटो गवाक्षवनस्कादिदेशः छिद्राणि-नरक-
विमानानामवकाशान्तराणि, तीसुवि लोयस्स असंखेन्नेसु माएसु, सुपिरबहुत्वाद् , यत्र च शुपिरं तत्र वायोः संगय इति, वादराणां
अपात्तया उपवारण य समुग्धारण य सच्चलोए, कहं १, नारकदेववर्यकायेम्य उपपातसंभवात् , अपक्षलगनं च आंतरगतीए-
चि लभइत्तिफाउं । बादरवणस्सतिकाझ्या पजात्तया उवचारणं समुग्धापण य सबलोग, कई ?, भणति-जम्हा
तेसिं सहाणं घणोदहिआदि भणियं, तत्थ य घायरनिगोदाणं संभवो सेवालादीणमस्थिति, तत्थ सुहमनियोदाणं अंतीगृह भव-
द्विती, ते य बादरणिभोएसु पजत्तएसु उवयजमाणा णियउववागणं सचलोए लन्भंति, राहुमा य सबलोपत्ति वयणातो, अत उ-
च्यते-उववारणं सव्वलोए, तत्थ समग्माएणं सचलोए कई १, तदावादरनियोदवणस्सतिकाइया सुहमनिोदचाए आउं बंधेत्ता
मारणंतियसमुग्याएणं समोहया पदेसे निच्छुमंति, ते उ बादरनिओदपअत्तयआउप अक्खीणे ते चेव लभंतिनिकाउं समुग्धागणं
सव्वलोए । बेइंदिया उठूलोयतदेगादेसमागे-गन्दरादिवाप्यादिषु अहोलोगतदेकदेसमागे-अहोलोगियगामातलागादिषु,
I॥२२॥

दिन्द्रया-
दिस्थान
योप्रना
श्रीहारिक
स्थानपद
॥२३॥
शेपं गताय । काऊअगणिवण्णाना. कृष्णोऽनिलोहादीनां मायमानानां । असीवुत्तरजोयणसत इत्यादि, असीयं जोय.
णमतमहस्सं पाहल्लं जीसे पुदवीए सा पुची आसीउत्तरसहस्सबाहल्ला । मणुस्साहिगारे समुग्घाएणं सवलोएत्ति जं भणितं तं
केवलिममुग्यायं पइच । उफीणंतरा गंभीरा गंभीरखायपरिहा जेसु ताणि भवणाणि उकीणंतरगंभीरखातपरिहाणि, उक्कि-
गंतरा इति सायाणं फलिहाणं च अंतरे पाली अस्थिति भणितं होति, खायफलिहाणं विसेसो-फरिहा उवरि विसाला अध संकु.
चिया, खायं तु सममेव । अडतालकोढगयरइयत्ति अडयालीसमेदमिन्नविचित्तछंदगोपुरकलिता, अण्णे भणंति-अडयालीस-
सदो फिल पसंसावाचको, एवं मालामुवि भाणियन्वं, लाउल्लोइयमहिताइंति लाइतं नाम जं भूमीए छगणाइणा लिंपणं, उ-
लोइयं पुण कुडमालाणं सेडियादीहि संमट्ठीकरणं, लाउल्लोइयमहियं लाउल्लोइयं तेण महिता-पूजिताणित्ति लंबितानि लाउल्लो.
इयमहिना । आसत्तोसत्त इत्यादि, आसत्त इति अवाङ् अधोभूमौ सक्तानि भूमीए लग्गाणि, उसत्त इति ऊर्ध्व सक्तः-लीन:
उल्लोयननेणं अंतराले आसत्तोसत्वाणि विपुलाणि महति वट्टत्ति-वृत्तानि वग्धारियाणित्ति वितानि मल्लदाम इति फुल्लदामाणि
कलावफुल्लदामाणि, कलाव इति समुदायाः, ण एकेक, पासादीया-मनःप्रसादकराः, द्रष्टव्या-दर्शनीयाः, चक्षुषा पश्यन् श्रमं न ग-
बतीत्यर्थः, अभिरूपाः-कमनीयाः, प्रतिरूपा इति द्रष्टारं द्रष्टारं प्रति रमणीयाः प्रतिरूपाः, न एकस्य कस्यचित् , भूसणेसु णाग-
फणादीणि चित्ताणि, परिवारादिसम्पद् ऋद्धिः, द्युतिः शरीरच्छाया, पलं शक्तिविशेषः, पराक्रमकृतं यशः, सापानुग्रहसामर्थ्यमनु-
भानः, शेपं गतार्थ, णवरं साणं साणंति स्वकीयानां२, वामेयकुंडलधरा एककण्णावतंसकुंडलधारिणो, शेपं सुगम, यावत्
ईसीपभाराप पुढचीए बहुमज्झे देसभाए इत्यादि, अट्ठजोयणिए खेचे आयामविक्खंभेणं अट्ठजोयणादि, याहल्लेणं घट्ट-
॥२॥

दिगनुपाते-
नाल्पबहुत्वं
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥२४॥
तणेणंति वुत्तं भवति इति, एयस्म इमा ठवणा । 'तिणि सया तेत्तीसा' इत्यादि, पंचधणुसतपमाणाणं हवंति,आह-यदि एवं
मरुदेविसामिणीए अहिगयराए होयव्यं, जो समहियपंचधणुसयाई पणवीमुत्तराई, उक्तं च-"नवधणुसयाई" गाहा (आव०)॥
ततः किमिति चेदुच्यते-इत्थीणपि संघयणादीहिं कुलगरतुल्लत्तणं, तो भणियं च 'संघयणं संठाणं उच्चत्तं चेत्र कुलगरेहि सम'मि.
त्यादि, आचार्य आह-सचं भणिय, वाहुल्यमाश्रित्य, तत्वतस्तु मनागूना एव भवंति इति, योपित इति न दोपः, गजस्कन्धासी.
नायाथ मुक्तिप्राप्तेरित्यदोपः, 'चत्तारि य' इत्यादि, सत्तहत्थाणं । 'एक्का य' इत्यादि, दुहत्थाणं कुम्मयसुताईणं,संठाणमणित्वत्थं
इदंप्रकारमापनमित्थं इत्थं तिष्ठतीति इत्यस्यं न इत्थस्थमनित्थस्यं । फुसति अणंते सिद्ध गाहा ।। ठत्रणा । शेपं मूत्रसिद्धं ॥
प्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां द्वितीयपदव्याख्या समाप्ता॥
*
साम्प्रतं तृतीयपदमारभ्यते,अस्य चायमभिसंबंधा-प्रथमपदे प्रज्ञापितानां पृथिवीकायिकादीनां द्वितीयपदे च खस्थाना-
दिविमागतो निरूपितानां दिगादिविभागेनाल्पबहुत्वसंख्यानिरूपणार्थमिदं प्रक्रम्यते, तथा चाह-'दिसाणुवाएणं सव्वत्थोवा
जीवा पञ्चत्थिमेण मित्यादि, इह दिसोऽनेकप्रकाराः प्रथमाङ्गे व्यावर्णिताः, तत्र सूर्योदयोपलक्षिता पूर्वा,शेपाच पूर्वदक्षिणादिका-
स्तदनुक्रमेण वेदितव्याः, नामानि चासां-"इंदग्गेयी जम्मा य गेरती वारुणी य वायव्या। सोम्मा ईसागावि य विमला य तमा य
बोद्धन्वा ॥१॥" आसां च तिर्यग्लोकमध्यगतादष्टप्रदेशिकाद् रुचकात् प्रमयोऽवगन्तव्यः, यथोक्तं-"अठ्ठपदेसो रुयगो तिरियं
लोगस्स मज्झयारंमि । एस पमत्रो दिमाणं एसेव भवे अणुदिसाणं ॥१॥" दिक्ष्वनुपातो दिगनुपातस्तेन-दिग्त्रिभागेन-दिग्वशेन
॥२४॥

दिगिद्रिये
श्रीप्रना
श्रीहारि०
३ प्रमा
॥२८॥
दिशोऽधिकत्येन्यर्थः, सर्वस्तोका जीवाः पश्चिमेन-परिमायां दिशि, इदं चाल्पबहुत्वं पादरानधिकृत्य, न सूक्ष्मान् , यतस्ते सर्व-
लोकापन्नाः सर्वत्र प्रायससमा एवेति, तत्र सर्वस्तोका जीवाः पश्चिमेनेत्यत्र भावना-रह सर्वबहवो वनस्पतय इतिकृत्वा यत्र ते
यहवः सन्ति तत्र बहुत्वं, तेषां च बहुत्वं जत्य आउक्काओ तत्थ णियमा वणस्सइकाइया इति, पणगसेवालहडादी बादरावि होजा,
मुहमा आणागेज्झे अगेज्से मंसचक्खुणा॥ यथोक्तमनुयोगद्वारेषु "ते णं वालुगा सुहुमस्स पणगजीवस्स सरीरोगाहणाहितो असं-
सिजगुणा"इति, उदकं च पहुयं समुद्देसु दीपद्विगुणविष्कम्मेपु, 'प्राचीप्रतीच्योश्च दिशोः समुद्रेषु चन्द्रसूर्यद्वीपाः संति,यत्र च ते
अवगाहास्तत्रोदकामाव इति,तदमावाच वनस्पतिकायाभाव इति,प्रतीच्यां तु गौतमद्वीपो लवणसमुद्रेऽप्यधिकस्तत्र चोदकामावादल्प-
तरा एव जीवा पश्चिमेणंति,पूर्वस्यां तु तदभावाचावतैव विशेषेणातिरिच्यंत इति, दक्षिणस्यां तु चन्द्रसूर्यद्वीपाभावात् पूर्वतो विशेषा-
धिका इति, उदीच्यां तु संख्येषयोजनिकेषु द्वीपेषु माणसो सरो संखिजाओ जोयणकोडीओ आयामविक्खमेणं अतस्तत्र दक्षिणतो-
ऽपि उत्तरस्यां विशेषाधिकाः, एतदेव प्रयोजनं आउकाइयवणस्सतिकाइयवेईदियतेइंदियचउरिदियपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं
चाल्पाहुत्वस्य, तत्र संखादिद्वीन्द्रियप्राभूत्यात् , पिपीलिकादित्रीन्द्रियप्राभृत्यात् , भ्रमरादिचतुरिन्द्रियप्राभूत्यात् ,मत्स्यादिपंचेन्द्रि-
यवाहुल्या, एवं सामान्येन दिगनुपातेन जीवानामल्पबहुत्वं प्रतिपादितं । इदानीं विशेषेणोच्यते-'सव्वत्थोवा पुढ विकाइया
दाहिणेण मिरयादि, जत्थ जलं न बहुलं तत्थ पुटवी बहुगा, जत्थ सुसिरं तत्थ सव्वे थोवा, तेण दाहिणेण थोवा, जम्हा बहुतरगा
भवणा गरगावासा य दाहिणेणंति, जे पुण उत्तरेणं भवणा गरगावासा य ते थोवा, तेण उत्तरेण विसेसाहिया, पुन्वेण विसेसाहिया
रविमसिदीवे अहिकिचा, अवरेणं विसेसाहिया, गोतमदीवमहिकिचा, आह-यदि गोतमदीवो समतिरिचो पछिमाए चे दिसाए
॥२५॥

कायाय-
ल्पवत्वं
श्रीप्रज्ञा०
श्रीदारि०
३ प्रज्ञा
॥२६॥
अहोलोइयगामा अस्थित्तिकाउं तुल्ला चेव, ण पुण विसेसाहिया, उच्यते, नैतदेवं, कुतः१-जतो अहोलोइयगामावगाहो णव
जोयणसताणि, दीवस्स पुण छावत्तरं जोयणसहस्समुचतं, विक्खंभो से वारसजोयणसहस्साति, तेणं अहोलोइयछिद्दे पक्खिप्पितो
समाणोऽत्तिरित्तो भवति, न तुल्लो, तेण विसेसाहिया पुढविकाइया । आउफाइया जहा ओहिया, सव्वत्थोवा तेउफाइया दाहिणु-
तरेणमित्यादि, कथं ?, यत्र मनुजास्तत्रैव नादरतेजस्कायिकानां सम्भवः, यसानेपा पाकारंभोऽस्ति, अत: स्तोकास्तेजस्कायिकाः
(कदाइ) भरतैरावतेषु चाभावात् , पुरस्तात् संख्येयगुणाः, अवरेणं विसेसाहिया, अहोलोइयगामे पबुच, यत्र शुपिरं तत्र
वायुः, यत्र घनं तत्र नास्ति, तसाद् घनत्वात् पूर्वयां दिशि अल्पा वायवा, अपरस्यां विशेषाधिकार, अधोलौकिकग्रामसंभ.
वात् , उत्तरसां विशेषाधिका भवनबहुत्वाच्छुपिरवहुत्वमितिकत्वा, ततोऽपि दक्षिणस्यां दिशि विशेषाधिकार, भवनबहुत्वादेव ।
वणस्सइकाइया जहेवोहिया जीवा । नारकसत्रे नारका दक्षिणेनासंख्येयगुणा, पापोदयात् कृष्णपाक्षिकत्वाद् बहव उत्पयन्त इति,
शेपं गतार्थ । मनुष्यसूत्रे उपपत्तिर्यथा पादरतेउकाइयाणं । भवनवासिमने पुरस्थिमपचत्थिमेणं भवणा थोवा, तन्निवासिनोऽपि भवन-
वासिनो देवाः स्तोकाः, उत्तरेण असंखेजगुणाः, यसात् स्वस्थानमेव नन्वेषां, दक्षिणस्यां संख्येयगुणाः, भवनबहुत्वात् , यसान्नि-
कायेर चत्वारि भवनशतसहस्राण्यतिरिच्यते । व्यन्तरसत्रे यत्र शुपिरं तत्र व्यन्तराः प्रचरंति,यत्र पुनर्घनं तत्र न, तसाद घनत्वात्
पूर्वस्यां दिशि सर्वस्त्रोकत्वं, अपरस्यां दिशि विशेषाधिका, अधोलोकिकग्रामसंभवात् , उत्तरमा विशेषाधिका, नगरावासबकत्वात्
खस्थानत्वाच, ततोऽपि दक्षिणेन विशेषाधिका, नगरावासबहुत्वादेव । ज्योतिष्फस्ने प्राचीप्रतीच्योः स्तोकाः ज्योतिष्का, यसा-
चन्द्रादिद्वीपेपूयानकल्पेषु अल्पा राजधान्य इति, दक्षिणस्या विशेषाधिका विमानबद्धत्वात् कृष्यापालिकदक्षिणगामित्वाच, उत्त-
॥२६॥

दिवसिद्धाः श्रीप्रसार श्रीहारि० ३ प्रवा० ॥२७॥ रस्यां विशेषाधिकाः, यमान् मानमे सरसि बहवो ज्योतिष्काः क्रीडनसानव्यापृता नित्यं समासते, मानससरसि च ये मत्स्यादयो जलचरा आमन्त्रविमानदर्शनकृतनिदानाः किंचित् व्रतं प्रतिपद्य अनशनादि च कृत्वा तत्रोपपद्यते । सवत्योवा देवा सोहम्मे कापे पुरन्थिमपचत्थिमेणं, कहं , भण्णति-जे आवलियपविट्ठा विमाणा ते चउसुवि दिसासु तुल्ला, जे पुण पुप्फावकिन्ना ते दाहिणेणमुत्तेरण य बहू असंखिजवित्थडा य, तेण पुरथिमपञ्चस्थिमेणं थोवा, उत्तरेणं असंखेजगुणा, पुष्फावकीर्णकविमानबहु- त्वान् असंख्येययोजनविस्तृतत्वाच, दक्षिणस्यां दिशि विशेषाधिकार,दाहिणगामिए णं कण्डपक्खिएत्तिकाउं, सुक्कपक्खिया अप्पा, एवं जाव माहिंदो, मलोए सवयोवा पुरस्थिमपञ्चस्थिमउत्तरेणं,जणं कण्हपक्खिया तिरिक्खजोणिया दाहिणेण बहवो उववजं. ति, मुफपक्खिया पुण उत्तरेण, तेण दाहिणेण असंखेजगुणा, एवं जाव सहस्सारो, शेपं गतार्थ, आणयादिसु बहुसमा, कहं , भणति-मणुस्मा चेव तेसु उववअंतित्तिकाउं । सिद्धमूत्रे सिद्धा मनुष्यवत्, कथं ?, जम्हा पंचसु भरेहरवएसु सिझतित्ति तेण मबत्योवा सिद्धा उत्तरदाहिणेणं, पुरस्थिमेणं संखिजगुणा, कहं ?, पंच पुन्यविदेहाणि भरहेरवएहितो संखेअगुणवित्थडाणि, पञ्च- स्थिमेण विसेमाहिया, अहोलोइएसु गामेसु सिमंतित्तिकाउं । अष्टगतिसमासमूत्रे स्वीभ्यो मनुष्याः असंखेजगुणाः, सम्मूर्छन- नानपि गृहीत्वा, नपुंमकवेदोऽत्र न विवक्ष्यते, ते च वान्तादिपु निर्धमनान्तेषु जायंते असंख्येयाः । इंद्रियमत्रे एकेन्द्रियादिभ्यः पंचेन्द्रिया अल्पतराः, कयं १, यमात् पर्याप्तापर्याप्तकमूत्रे शेपकायेभ्यः अल्पतरा एव पठिता इति, एकेन्द्रियेभ्यः सेन्द्रिया विशेपा- धिकाः, केन विशेषण ?, द्वीन्द्रियादिना, तत्र स्थिता एवैकेन्द्रिया इति । पर्याप्तापर्याप्तकमूत्रे चतुरिन्द्रिया अल्पायुषः पर्याप्ताश्च न चिरमासने अपर्याप्ताश्च बहवो नियंने, पंचेन्द्रिया विपर्ययेण, तेन स्तोकाः, इयमत्र भावना-इंद्रियभेदांत्रिधा पाटिकामु स्थाप- ॥२७॥ Pos

इन्द्रिग-
श्रीप्रमा
श्रीहारि०
३ प्रशा०
॥२८॥
यित्वा गलिआए ओहिया, परिमाए अपजतगा, दिहिगाए पसलगा, एवं ठाविऊण ततः अल्पगम साध्यगिति, एत्थ पुण
पंच अप्परटमेदा, तंजधा-गोहियाण? अपजताण२ पखचाण३ पोयं अपात्तपाताणं४ समृदिगाणं गजा नापजताणप,एस्थ पुण
पशेयं पाचापराठितीय भणियं सन्वत्थोवा एगिदियापसता, पसता संखियागुणा, एवं मुहगेगिदिए पश्य दहव्वं, बादराण
पुण पसरगेहितो अपमचगा चेव असंखेसगुणा मति, नतो भणियं पण्णवणापदे-"पजतगनिस्साए अपमत्तगा पणामति,
जस्य एगो तत्थ नियमा असंखिम"ति, मुहमा य राज्यलोए, अती य पजारागवणओ उगमोऽपि पखलगा रांपेजगुणा, रा-
ईदियावि संखेजगुणति, तदा भोहिया अपसाचसईदिया-पगिदिया इंदिया तेईदिया परिदिया पंचिंदिया व अपमता,
अपसता, पसत्ता अपसवा सो (संखिसगुणा) वक्ष्यति च सुहमाणं पजचा अपसता, अणिवियचिंता-सम्बत्थोत्रा गुटमा अप-
अत्ता, पसता संखिअगुणति, अलमतिप्ररांगेन, अवचूर्णिकामात्रमेतदिति, शह नेयं स्थापना, एवं कायादिष्वपि अल्पाहत्वं नाच्य
ऊधिोविन्यासेन । 'एतेसिणं भंते ! मणजोगीण' मित्यादि, ये संशिना पर्याशास्ते मनोयोगिन इति तेन ते तोका,
वीन्द्रियादयो वाग्पोगिनस्तेन असंख्गेयगुणा, सिद्धा अयोगिनस्तेन तेऽनन्तगुणा, अनन्तकालचितत्वात् , काययोगिनोऽनन्त-
गुणा, वनस्पतिकायमधिकृत्य, यद्यपि निगोदजीवानां अनन्तानागौदारिकगेकं पारीरं तथापि फार्मणकापयोग प्रति अनन्तगुणत्वं,
सजोगि विसेसादिया, जेण मणजोगिवइजोगि तेऽपि तग व कायजोगिरासि मज्दो छवा तेण विसेसादिया। इस्थिवेदादियो
सर्वरतोका पुरुपवेदार, कथं १, यगात् संशिना समनस्का एवं तिर्यश्मनुष्या देवान पुरुपवेदा इति, स्त्रिया संख्येयगुणा, यमा.
जीवामिगमेऽमिदिन-तिरिक्लजोणियपुरिसेहितो तिरिक्खजोणियइत्थी भो तिगुणाभो तिरूवादियाओ, तहा मयस्सारिसेहितो
॥२८॥

वेद-
लेाययोः
श्रीप्रना
यीहारि०
३ प्रशा०
॥२९॥
मणुस्सित्थीओ सत्तावीसगुणाओ सत्तावीसरूवाहियाओ य, तथा देवपुरिसे हितो देविस्थीओ वत्तीसगुणाओ वत्तीसरुवुत्तराभो
य, भणियं च बुलायरिपहि-"तिगुणा तिरूवअहिया तिरियाणं इस्थिया मुणेयन्वा । सत्तावीसपणा पुण मणुयाणं तदहिया चेव ॥१॥
पत्तीमगुणा बत्तीसरुवअहिया य तह य देवाणं । देवीओ पण्णत्ता जिणेहिं जियरागदोसेहिं ॥२॥" सवेया विसेसाहियत्ति स्थीपुरिसा
तन्धेव पक्खित्वा तेण विसेसाहिया । सकसायादि सूत्रसिद्ध, चीतरागाः खल्वकपायिणः, ते च स्तोकाः, मानकपायिणः छसुवि
काएमु अस्थिति तेण अगंतगुणाः, न चात्र सांनिध्यमात्रमेव गृह्यते जेण विभागमणियं (न जुजइ) कोहकसायादीणं अप्पापहुयं,
किंतु तथा परिणामः, यथैव सांनिध्य(न)तथैव तद्विशेषपरिणतिरपीति, मानकपायपरिणामक्षेपामल्पतरकाला,शेपकपायाणां क्रोधा-
दीनां परिणामकाला विशेषाधिका इति । लेश्यामने सर्वस्तोकाः शुक्लेश्याः, कथं', यसाईवेपुवैमानिकेष्वेव शुक्ललेश्या, न शेषेषु,
मा च लांतकादिप्वेव भवति अनुत्तरपर्यवसानेषु, न सौधर्मादिपु, तथा गन्भवतियमणूसेसु केसुवि कम्मभूमगेसु, तहा तिरिक्ख.
जोणियपुरिसेम तिरिक्खजोणिणित्थीसु य संखिजवासाउयासुत्ति, तहा पम्हलेस्सा संखेजगुणा, कहं ?, भण्णति-जम्हा पम्हलेसा
देवेमु वेमाणिपसु सर्पकुमारमाहिंदवंभलोयपञ्जवसाणेसु भवति, ते य लंतगादिदेवेहितो संखेजगुणा पढिता, तहा गम्भवतिय-
मणुस्सेसु मणुस्सीमु य संखेञ्जवासाउयकम्मभूमगेसु केसुवि, एवं गन्भवतियतिरिक्खजोणियपुरिसेसु तिरिक्खजोणिणीसु य
संरोजगासाउएमु केवित्ति, तसादुक्तन्यायेन संखिजगुणा एव पद्मलेसा इति, तेउलेसा संखेजगुणा, यदि नाम कश्चिद् ब्रूयात्-
तेजोलेश्याः कम्माद् असंख्येयगुणा न भवंति ?, कथं च संख्येयगुणा भवंति ?, यसाज्ज्योतिष्का एव भवनवासिभ्योऽप्यसंख्येय-
गुणाः, किं पुनः सनत्कुमारादिदेवेभ्य इति, ते च तेजोलेश्या इति, तच न, यसादुक्तं लेश्यापदे-गम्भवतियतिरिक्खजोणियाणं
-
॥२९॥

लेश्याया
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा
॥३०॥
रांगुच्छिमाणं पंचेन्दियतिरिक्खजोणियाण य कण्हलेस्सादिअप्पाबहुत्ते-सव्वत्योवा गमवतियतिरिक्खजोणिया सुकलेस्सा, ति-
रिक्खजोणिणीओ संखेजगुणाओ, पम्हलेसा गन्भवतियतिरिक्खनोणिया असंखेजगुणा, तिरिक्खजोणिणीओ संखेजगुणाओ
भवंति," तहा महादंडए-"तिरिक्खजोणिणीहिंतो वाणमंतरा संखेजगुणा, ततोवि जोइसिया," इति, एवं च संखिजगुणत्तणंजो-
इसिए पडुच्च, इदमत्र हृदयं-तिरिएसु सम्मीसगपम्हलेसएहितो तिरियसम्मीसगा चेव तेउलेसा चिंतिजति तेणं संखिजगुणत्ति,
अलेसा अणंतगुणा, ते य सिद्धत्ति, काउलेस्सा अणंतगुणा, वणस्सहकाइए पड्डुच्च, णीललेसा विसेसाहिया, जे नेरइयादि णीलले.
साए तेऽवि तत्थेव पक्खिप्पंति, सलेसा विसेसाहिया, सेसा णीललेस्सादिरासी तत्थ युज्झंति तेण विसेसाहिया, तत्थ जइ कोई
भणेज्जा यथा सौधर्मेशानयोः कल्पयोर्देवास्तेजोलेश्या इति इयं द्रव्यलेश्या, तथा सनत्कुमारमाहेन्द्रबहालोकेपु देवाः पालेश्या इति,
इयमपि द्रव्यलेश्या, तथा लांतकादिपु कल्पेषु अनुत्तरादिपर्यन्तेषु देवाः शुक्ललेश्या इति, इयमपि द्रव्यलेश्या इति, तच न भवति,
कथं कृत्वा ?, उच्यते, जम्हा जीवामिगमे वेमाणियउद्देसए भणियं-सोहम्मीसाणेसु णं कप्पेसु देवा के रिसिया चण्णेणं पण्णता ?,
कणगत्तयरत्तामा वण्णेण, सणंकुमारमाहिदेसु णं पउमपम्हगोरा वण्णेणं पण्णत्ता, वंभलोयलंतएसु कप्पेसु अल्लमहुयवण्णाभा वण्णेणं
पण्णत्ता, महासुकसहस्सारेसु मुकिल्ला वण्णेणं पण्णत्ता, एवं जाव गेवेजअणुत्तरोववाइया देवा परमसुकिल्ला वण्णेणं पण्णत्ता," तहा
तम्मि चेव उद्देसए भणियं 'सोहम्मगदेवाणं भंते ! किलेस्साओ पण्णताओ?, गोयमा तेउलेसा पण्णता, एवं ईसाणेऽवि, एवं सणं-
कुमारमाहिंदवमलोपा पम्हलेसा,सेसा सुफलेसा' इति तम्हान दयलेसति । सम्यग्दृष्ट्यादियो यस्मात् सम्मामिच्छदिट्ठी अंतोमुडुच-
मेचं कालं निव्वलिज्जमाणकोद्रववत् तेण थोवा,अवसेसं गतार्थ । 'एतेसिं णं भंते! मतिणाण'मित्यादि,मणपज्जवणाणी थोवा, य-
॥३०॥

ज्ञानादीनां
श्रीपत्रा०
श्रीहारिक
३ प्रना०
॥३१॥
मान् इट्टीपत्तादिसंयनस्यैव मणपन्जवणाणंति, ओहिणाणी चउसुविगतीमु संति तेण असंखिजगुणा,मतिसुयणाणा ओहिणाणा (विसे-
माहिया) विगलिंदियावि उपचायकाले सासायणमावे वट्टमाणा मतिसुतणाणीवि लब्भंति, तहा मणपज्जवणाणीवि,तेण विसेसाहिया,
नेऽवि नत्य दत्ति,केवलणाणी अपंतगुणा,तथा अण्णाणीसूत्रे विभंगणाणी थोवा,जेण पंविदिया चेव, मतिसुयअण्णाणा एगिदियावि
तेण अणंतगुणा । तथा मिश्रकमूत्रे सव्वत्योवा मणपजवणाणी,ओहिणाणी असंखेजगुणा, मतिमुयणाणी दोऽवितुल्ला विसेसाहिया,
उपपत्निः पूर्वोक्तज्ञानसूत्रे, मतिसुयोहिणाणीहितो कथं विभंगी असंखेनगुणा, भण्णति-जम्हा सम्मदिट्टीहितो मुरनेरइएहितो मिच्छ-
दिडी मुरनेरइया असंखिजगुणा पढिया तेण विभंगणाणी ओहिणाणीमतिसुतणाणीहितो असंखेजगुणा इत्यादि,असंख्येय(नन्तानन्त)-
गुणाः शेपाः, शेपं कण्ट्यं । दर्शनमूत्रे ओही विभंगी य सम्वे ते ओहिदंसणी तेण तेथोवा,चक्खुदंसणी असंखगुणा,जम्हा असण्णीपंचिं-
दिया चउरिंदिया य चक्खुदंसणीतिकाउं,केवलदसणी अणतगुणा,सिद्धे पडुच,अचक्खुदसणी अर्णतगुणा, जम्हा सव्वे एगेन्दिया थे.
इंदिया ने इंदिया अचकग्बुदंसणित्ति। संजयादिसूत्रे सर्वस्तोकाः संयताः, कथं १, जम्हा कोडिसहस्सपुहुत्तं मणुयलोए संजयाणं, मीसा
अमंखगुणिया, जम्हा संजयमणुस्मे हितो संजतासंजतमणुस्सा संग्वेजगुणा,(परं वयस्तियचो मिश्रे इत्यसंख्यगुणाः)असंजता अनंत-
गुणा. पगिदिए पडुन । साकारानाकारसूत्रे दर्शनोपयोगकालस्य स्तोकत्वात् संख्येयगुणत्वाच ज्ञानोपयोगकालस्य तसात् सर्वस्तोका
अनाकारोपयुक्ताः, साकारोपयुक्ताय संख्येयगुणा इति । तथा आहारकानाहारकमूत्रे सर्वस्तोका अनाहारकाः, यतस्ते विग्रहगतिस-
मापण्णादय एव भवंति, नया चोक्तं-"विग्गहगतिमावण्णा केवलिणो समोहया अजोगी य । सिद्धा य अणाहारा सेसा आहारगा
जीया ॥१॥" आहारगा असंग्वेनगुणा, कहं , उच्यते, यमादन्तर्मुहूर्तसमयरासितुल्याः सूक्ष्मनिगोदाः सदाकालमेव विग्रहे
IMAN
॥३१॥

आहारका
दीनां
श्रीमज्ञा०
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा
॥३२॥
पर्चत इति, तद्धीनश्च शेषजीवनिकाय इत्यल्पवहुत्वं प्रत्यसिन् सूत्रे ते विग्रहिकाः सर्वे अनाहारका, प्रथमचिग्रहिकान मुक्त्या शेपाः
सूक्ष्मनिगोदा अविग्रहवर्तिनः असंख्येयगुणाः,ते चाहारकास्तसादाहारका असंख्येयगुणा इति । भापकाभापकसने सर्वस्तोका भापकार,
यसाद् भापालब्धयो द्वीन्द्रियादया,शेषा एकेन्द्रिया भासालद्धीए अलद्धिमंता,तेण अभासता अणंतगुणा। परित्तादिमुत्रे परित्ता दुविहा-
भवपरित्ता य कायपरित्ता य, भवपरित्ताजे भन्या अंतो अवठ्ठपोग्गलपरियट्टस्स सिज्झिस्संति ते भवपरिचा,कायपरित्ता पुण पत्तेय-
सरीरा, एतदुभयमपि सर्वस्तोकं,उभयप्रतिपेधवर्तिनः सिद्धास्तेऽनन्तगुणाः, नोपरित्तापरिभ्यः अपरित्ता अनन्तगुणाः,कथमिति चेदु-
च्यते, भवपरित्तान् कायपरित्तांश्चाङ्गीकृत्य साधारणशरीरिणामनन्तत्वात् । पर्याप्तकादिसूत्रे उभयप्रतिषेधवर्तिनः सिद्धास्ते सर्वस्तो-
काः, अपज्जत्तया अणंतगुणा, कथं ?, भण्णति-जम्हा सिद्धाणाहारएहितो अपज्जत्तया अणंतगुणा पढिजंति, जइ पुण सिद्धेहितोन
होति अपज्जत्तया अनंतगुणा ततः सर्वेऽपि पर्याप्ताः सिद्धेभ्योऽनन्तगुणाः न प्राप्नुवंति, कथं १, यसादपर्याभ्यः पर्याप्ताः संखे-
यगुणा इष्यते, तसादपर्याप्ताः सिद्धेभ्योऽनन्तगुणा इति सिद्धं, अपज्जत्तएहितो पज्जत्तया संखिज्जगुणा, उपपत्तिस्तु सैव। सुहुमा-
दिसूत्रे उभयप्रतिपेधवन्तः सिद्धास्ते च स्तोका:, बादरा अणंतगुणा, पादरनिओदे अहिकिच, सुहुमा असंखेजगुणा, सुहुमणि-
ओदे अहिकिच्च, बादरनिओदेहितो मुहुमा निओदा असंखिज्जगुणा पढिजंति । सणियादिसने समनस्काः संज्ञिन इतिकृत्वा सर्व-
स्तोकार, उभयप्रतिषेधिताः सिद्धास्तेऽनन्तगुणाः, शेषा असंज्ञिन एकेन्द्रियादयः तेन तेऽनन्तगुणाः । भवसिद्धियादिसूत्रे सिद्धिग-
मनयोग्यो भव्य इति, अनादिपारिणामिकभव्यभावयुक्त इत्यर्थः, तद्विपरीतस्त्वमन्या, नोमवसिद्धियणोअमवसिद्धिया सिद्धाः,
सर्वस्तोका अभव्या, कई ,जम्हा अणुओगदारेसु भणियं-उकोसए परिचाणतए रूवं पक्खिचं जहण्णयं जुचाणतयं, अमवसिद्धि-
॥३२॥

कालानन्त्यं
श्रीपत्रा
श्रीहारिक
३ प्रमा०
॥३३॥
यावि नचिया चेव, अतोऽवगम्यते ममव्याः सर्वस्तोका इति, उभयप्रतिषेधवर्तिनः सिद्धास्तेऽनन्तगुणाः, मजहण्णुकोसए जुत्ताण-
तए पईतित्तिकाउं, मवसिद्धिया अणंतगुणा, जम्हा भव्यनिगोदस्यैकस्य अतीतकालेऽनन्तभागः सिद्धो भव्यनिगोदाथासंख्येया
लोक इति । अन्थिकायमूने पोग्गलस्थिकाए दन्नट्ठयाए अणंतगुणे, कह', भण्णंति, यसादेकको जीवप्रदेशोऽनन्तर्ज्ञानावरणादि-
कर्मपुद्गलेरावेष्टित इति,तथा चोक्तं पण्णत्तीए अहमे सए 'सवत्योवा पोग्गला पाओगपरिणता मीसपरिणता अणंतगुणा, वीस-
मापरिणना अणंतगुणा' इति, अतो जीवत्यिकायातो पोग्गलस्थिकाए अणंतगुणे इति, अद्धासमए दवट्ठयाए अणंतगुणे, पोग्ग-
लस्थिकापातो अदासमया भणंतगुणा होति, कहं , जम्हा एकस्स चेव परमाणुस्स अणागए काले दुपएसियसंखिजासंखिजाणंत-
पदेमियसंधगाण मंजोगा मिण्णकालपुरेक्सडा दिहा, जहा एकस्स परमाणुस्स एवं सन्वेसि परमाणूणं दुपदेसियादिखंधाणं च
मंजोगा मिष्णकाला पुरेकखडा दिट्ठा, तह खित्ताओवि, अयं परमाणू अमुगंमि काले अमुगंमि आगासपदेसे अवगाहिस्सति, एवं
दुपदेसियादोवि संघा एगपदेसावगाहणतणेण भविस्सतित्ति, तहा कालओऽवि एकसमयादिद्वीतीयादित्तोण अमुगम्मि काले
पद्विस्मतिचि तहा, मावभोऽवि अमुर्गमि काले एगगुणकालगादित्तणेण वट्टिस्सतित्ति, एवं एगम्मि चेव परमाणुम्मि दन्यखेत्त-
कालभारविसेमसंमविणो अर्णता अद्भासमया भति, जहा परमाणुस्स तहा दुपेदसियादिसंधाणंपि दव्वादिविसेसवधिणो सजोगा
पुराखडा दिट्ठा भगवता, तम्हा पुग्गलटिकायाओऽणंतगुणो अद्धासमएत्ति सिद्धं, तथा चोक्तं-"संयोगपुरक्खडाश्च नाम भाविनि
हि युज्यने काले, न हि संयोगपुरस्कारो बसतां केपांचिदुपपण्णः, तथा पश्चात्कृता अपि द्रव्यक्षेत्रकालमावसंयोगा अतीतकाल-
विषया अनन्ता एव परमायादिपु दृष्टाः, अतोऽप्यनन्तत्वमद्धासमयाना"मिति, शेपं मूत्रसिद्ध, यावदेवं पोग्गलस्थिकाए बत्ति मूत्रा-
॥३३॥

कालानन्य श्रीप्रज्ञा वयवा, अस भावना-सन्नत्थोवा पोग्गलस्थिकाए दगठयाए, से चेन पदेसष्ठयाए असंखेजगुणोनि, इद ययगनन्तप्रदेशिका: श्रीहारि० स्कन्धा विद्यन्ते, तथापि तेऽल्पा, परमाणादयस्तु बहवो वर्तन्ते, वक्ष्यति च-'सगत्थोवा अणंतपेदसिया, परमाणुपोग्गला दब- ३ प्रज्ञा याए अणंतगुणा, संखेजपदेसिया खंधा दन्वष्ठयाए संखेजगुणा, असंखेअपदेसिया असंखेडागुणे'ति, ततश्च सर्व एव कायः प्रदे- ॥३४॥ शार्थतया चिन्त्यमानः असंख्येयगुणो गवति, परमावाविपरिणामिपथग्नद्रव्यत्वे सति अनन्तप्रदेशिकसंख्येयप्रदेशिकासंख्येय- प्रदेशिकस्कन्धगतपदेशापेक्षया असंख्येयगुणत्वादिति, अद्धासमए न पुन्छिसति, कहंति ?, उच्यते-पदेसताअभावा, आह-को- ऽयमद्धासमयाणं दवट्ठया नियमो ,णणुपदेसष्ठयाएवि विअति तचेवखंधमाससा,जहाखंधो दव्वं च भवति तदवयवा पदेसा भण्णंति, एहमिहापि सगयानन्त्यवचेः पदेस च किन भवति ?,उच्यते-जहा परमाणूण खंधगावेणं परिणमणं अण्णोऽण्णखंधनाए भवति, णेवमद्धासमयाणं, जम्हा श्रद्धासमया प्रत्येकत्वे स्कन्धभावे च प्रत्येकवर्शिन एव, तसाषामन्योऽन्यनिरपेक्षत्वान विद्यते स्कन्ध. भाव इति स्थितं, शेष सत्रसिद्धं यावत् चरमाचरमसूत्र, एथ अचरिमा अभव्याः चरिमा पुण जे भव्वा चरिमं भयं पाविस्संति, सेत्संतीत्यर्थः, ते अचरिमे हितो अणंतगुणा, जम्हा अभब्वेहितो सिद्धा अणंतगुणा भणिता, जलिया य सिद्धया तरिया चेव च- रिमा, जम्हा जरिया सिद्धा अतीतअद्धाए तचिया चेव सिझंति अणागए गद्धाएति । इदानीं सगजीवसवपुग्गलअद्धासमय- 8 सव्वदश्वराज्यपदेसपज्जवाण य अप्पपशु चितिअतित्ति, तत्रेदं पत्रं-'पएसिणं भंते'! इत्यादि, भावितार्थमेव, णवरं सम्बदव्या विसेसाहियति, जे ते समया पोग्गले हितो गणंताते पत्तेयं दवाई तम्हा तेर्सि मज्ो जीवपोग्गलधम्मधम्मागासा दवा णिच्छुढा तेण समयरासिदध्यरासीहितो दन्नपएसेण गणिज्जमाणाणि विसेसाहिया इति, सव्वपदेसा अणंतगुणेति, राब्वदच्वेहितो सव्वपदेसा ॥३४॥ 10

बहुत्वं
श्रीप्रमा
श्रीदारि०
३ प्रवा०
॥३॥
अगंतगुणा, कई , आकाग(प्रभृतीनामन)तचादिति, सवपजया अर्णतगुणा, कहं ?, जम्हा एको एको आगासपदेसो अर्णतेहिं
अगुरुलडुपजाएहितो जुत्तो । खेत्ताणुवारणं सव्वत्थोवा जीवा उडलोय० इत्यादि, किमुक्तं भवति उडलोगतिरियलोग
इति, उच्यने, इद चतुर्दशरज्ज्वात्मकोऽपि लोकविधा भिद्यते, तद्यथा-ऊर्ध्वलोकोऽधोलोकस्तिर्यग्लोकच, रुचकाच्चैतेपां विभागो
वेदितव्यः, तत्र देशोनसप्तरज्जुप्रमाण अवलोकः, समधिकसप्तरन्जुप्रमाणाधोलोकः, अष्टादशयोजनशतोच्छूितच तिर्यग्.
लोक इति, तत्र रुचकममभूभागानव योजनशतानि गत्वा ज्योतिबकस्य उपरितलः, स च तिर्यग्लोकः, तस्स उवरिज एगपदे-
मियं आगामपयरं तं उठूलोयपयरंति, उद्दलोगपयरे जोइसचकउवरितले तिरियलोगपयरे य जे विग्गहगतिमावण्णा ते थोवा,
इयमेन्थ भावना-मोसनमुट्ठलोगाओ तिरियलोए तिरियलोया उद्दलोगे उववजमाणा अहिगा,तत्थ खेते ते दुलोगफुसमाणा लभंति
नप्पयरदगपदेमट्ठाईणोय तत्रस्या एव केचन इत्येते च स्तोकाः,जम्हा जे अहोलोगमेव उद्दलोगमेव वा फुसंति ते इह न घेप्पति, तेषां
सूत्रान्तरविषयत्वात् ततथ यद्यप्यूर्वलोकादसंख्येयभागो अनवरतमेव सर्वजीवानां म्रियते,तथाऽप्यधिकतमवरद्वयसंस्पर्शिनः स्तोका
पा, प्रभूनतराणामूर्घलोक एवोत्पतेरिति । तथा अहोलोगतिरियलोए विसेसाहिया,एव अहोलोगस्स उबरिम एगपदेसियं आगा-
उपदेमपयरं तिरियलोगस्म य हेहिम, एस अहो बहवे सुहुमनिगोदादयो उन्वटुंति, असंख्येयभागो य तेसिं तिरियलोए उवव-
जति, रोचतो धोरणत्तओ, अहोलोगतिरियलोगो सुचति, एत्थ जे विग्गहगतीए वटुंति ते विसेसाहिया, खेनविसेसमाहियत्ताजो,
मागर्थः पूर्वमन् , अहोलोइयगामभावतो य पहुनरसंठाणसंभवादिति, तिरियलोए असंखिजगुणत्ति तिरियलोगखेत्तस्स मणि-
नगेन्दगानो असंरोजगुणत्वान् . तत्र चासंख्येयगुणानामेवावस्थितेः, तिर्यग्लोका असंखिजगुणत्ति, जम्हा उडलोगअधोलोगाणं
॥३५॥

लोकेन्चरप-
बहुत्व
All
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥३६॥
अणुरामयमेव बहवे सुहमणिगोदादयो उच्चद्वति, असंख्येयभागो य तेसि तिरियलोए उववनंति, खित्ततो थोवत्तणो असंखिया
य तेभ्यः, केवि य उद्दलोए उववज्जति, ते य विग्गहगतीए वढता तेलो फुसंति, कळं पुण एते बहुगा भवंति १, उच्यते,
जम्हा मणियमेवेह-सम्बत्थोवा णोपजत्ताणोअपजसा, अणंतगुणा अपसत्ता, पजता संखिजगुणा, तता एवं ते बहुगा, जेण
तेहितो पजत्ता असंखेजगुणावि ण भवंति, बहुगा य अपसत्तगा अंतरगतीएत्ति भावना, उजूलोए असंखेजगुणत्ति उववा-
यतो खेतवडचणओ असंखेजगागानां चोद्वर्तनाभावादिति हृदयं, 'अहोलोए विसेसाहिय'त्ति जम्हा उद्लोगाओ आहोलोगो
विसेसाहिओति, भावना पूर्ववत् । खेचाणुवाएण सम्वत्थोवा नेरझ्या तेलोको, कथं १, मेरुशिखरांजनपर्वतदघिमुखादिषु च
जाओ वावीभो तत्थ जे मच्छादमओ नरगेसु उववअमाणा इलियागतीए पदेसे णिच्छुमति ते तेलोपामवि सव्वं फुसंतित्तिका,
णारगा य ते अभिमुखनामगोत्रात् तस्यामेव नारकत्वोपपत्तेश, तथा समोहया य केचन नारका एवोपपाताभ्यधिका भांति, 'दोनपि
समोभण्णातिति वचनात्, अन्ये तु व्याचक्षते-किल नारका एव यथोक्तवापीपु तिर्यक्तया उत्पद्यमाना विवक्षितनिजदण्डा:
परिगृक्षन्ते, ते च किल तदा नारका एव, तदायुकप्रतिसंवेदनादित्यर्थः, अहेलोए तिरियलोए असंखिजगुणा, कहं १, जम्हा
असंखेजेसु दीवसमुहेसु तिरिक्खजोणिया णरएस उववअगाणा इलियागतीए तिरियं लोयं अहोलोयं फुर्सति,तं च खे मंदरादि-
वाविखेताओ असंखिजगुणति, अतो असंखिज्जगुणा, अण्णे भणंति-नारगा चेव एत्थ उव्वळतगा धिप्पंति, असंखिलावि किल
उच्चद्वंति चेव, अहोलोगे असंखिसगुणा सहाणमुन्यद्वंताणं तेसि । खेताणुवाएणं सव्वत्थोवा तिरिक्खजोणिया उडलोयतिरिय-
लोए, थोवजीवास्तथैव वक्तव्याः, खेचाणुवाएणं सवथोवा तिरिक्खजोणिणीगो उठूलोए, जम्हा मंदरादिवावीस घेव ताओ
॥३६॥

श्रीप्रसा
श्रीहारिक
३ प्रना
॥३७॥
तिर्यगाघ-
ल्पत्रहत्त्वं
हानि, उट्टलोयतिरियलोए संखेजगुणाओ, कई १, जम्हा जाव सहस्सारो ताव देवावि गन्भवतियपंचिंदियतिरिक्खजोणिएसु
उपाअंति, किं गुण सेमकाइया इति, ते य इलियागतीए उमयलोग फुसंतित्ति, तिरिक्खजोणियाउं च वेदमाणा तिरिक्ख-
जोणिणीओ लम्भंतित्तिकाउं असंखेअगुणाओ, अण्णे भणंति-ताओ चेव मंदरादिवावीसु उववअंति, उडुलोगाएवि देवादिचि,
ने य पदमममोहया तिणिवि लोगे फुसंति. तेण संखिजगुणाओ, इत्थं चैवदंगीकर्त्तव्यं, 'दोचंपि समोहणंति'त्ति वचनात् ,
अण्णे मणंति-समोयाउ न विपति, अहोलोगतिरियलोगे संखेजगुणाओ अहोलोइयगामसमुद्देसु उववज्जमाणा उभयलोगफुस-
गणेण नहा केमिंचि तप्पयरगफासणेण सद्वाणवोत्ति, अहोलोए संखेजगुणाओ अहेलोतियगामसमुद्दतला य सहाणमेव
नामिनिका । खित्ताणुवाएणं सव्वत्योवा मणुस्सा तेलुके, कह १, उवबजमाणा अहोलोइयगामेसु, वहा तेमु य वेउन्वियकेव-
लिगमुद्घातादिसमोइता य तेलो' फुसंति, थोवा य एयत्ति, उडलोयतिरियलोए असंखेजगुणा, कई १,एत्थेव वेमाणियदेवाण-
मुमाननो, चारणविाहराणं च मंदरादिमु गमणभावतो, तेसिं चेव य सुफवंतादिएसु संमुच्छिममणुस्सोवयाया यत्ति, अहेलोय-
तिरियलोए संखेनगुणा अहेलोइयगामसेढी जमम्महियत्तिकाउं, तीए य केसिंचि सद्वाणओत्ति, उद्दलोए संखेनगुणा,कई ,
देनुआणगोषणमादिमु कीडाचितिवंदणणिमित्तण बहुगतरमावा, अहोलोए संग्विजगुणा अहोलोइयगामेमु सट्ठाणवहुत्तातो
तिरियलोए संखेनगुणा रोत्तबहुत्ताओ सहाणं च तं तेसिंतिकाउं, सव्वत्थोवा मणुस्सीओ तेलोए, उपपत्तिः पूर्ववत् ।
गिनाणुवाएणं सन्चत्योना देवा उडुलोए, कथं ?, वैमानिकानां अल्पत्वात् , भवनपतिमभृतीनां च जिनेन्द्रजन्ममहादावपि अल्प-
(गाल राभवात् , उदलोयतिरियलोए असंखिजगुणा तस्स पुन्ववण्णियपपरदुयस्स प्रायसो ज्योतिष्काणामासनमावेन ख-
॥३७॥

देवाल्प-
बहुत्वं
श्रीमज्ञा०
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥३८॥
स्थानत्वात् , भवणवइवाणमंतरादिदेवानामुडलोगगमागमेण फुसणाओ सोहम्मकप्पादिस्ववजमाणदेवफसणातो य, अण्णे भणति-
चयणफुसणाओत्ति, तेलुके संखिजगुणा भवणवइपमुहे समोहते सव्वे अधिगंतव्वा,तथाहि-पगरदुगफुसत्तागहिता, संखेजगुणा
समोहणन्ति, अहेलोयतिरियलोए असंखिजगुणा, जम्हा वंतरभवणदेवाण य पयरदुगं पचासण्णत्तओ सट्ठाणमेव तहा भव-
णवासीण तिरियलोगगमागमेण फुसणातो उववदंतगसमोहणत्तफुसणातो य,उववजंतफुसणाओवि केइ, अहोलोए संखिजगुणा
भवणवईण सवाणओ तिरियलोए संखेजगुणा वंतरयजोइसियसवाणओत्ति। खेत्ताणुवाएणं सब्वत्थोचाओ देवीओ उडू-
लोए एवं जहा देवा तहा देवीओवि, कण्ठ्या, भणिया ओहिया, इदाणी विसेसेण भवणवासीपभियओ निरूविज्जंति-खेत्ताणुवा-
एणं सव्वत्थोवा भवणवासी देवा उडलोए, कहं १, भण्णति-इह केसिंचि सोहम्मादिसु कप्पेसु पुन्धसंगतियनिस्साए गमणं
होज्जा,तहा मंदरेसु तित्थगरजम्मणमहनिमित्तं तहा अंजणदहिमुहेसु य अठाहियाणिमित्तं कीडाणिमित्तं च केसिंचि गमणं होजत्ति,
एते य सब्वेवि थोवा, उड्डलोयतिरियलोए असंखेजगुणेति, कह।, जे वेउब्वियसमुग्पाएणं समोहया उद्दलोगं तिरियलोगं च
फुसंति, जे मारणंतियसमुग्धारण समोहया तिरियलोगत्था उडलोए सोहम्मादिसु चादरपज्जत्तपुढविकाइयमणिविदाणेसुतहा नादर-
आउकाइयवादरवणस्सइकाइएसु य सुमेसु उववजिउकामा तद्भवाउगमेव वेदमाणया पुढविकाइयादिपरमवियाउयगं वेदेति,
कहं ?, जतोऽमिहितं-"जीवे णं भंते ! मारणंतियसमुग्धाएणं समोहणइ, समोहणित्ता जे भविये मंदरस्स पव्वयस्स पुरस्थिमेणं
वादरपुढविकाइयत्ताए उववन्जित्तए, से गं भंते ! किं तत्थ गए उववजेज्जाउदाहु पडिनियत्तित्ता उववजति ?, गोयमा! अत्थे.
गाया तत्थ गया चेव उववज्जति"त्ति वयणामो सो भवणवासी चेव लब्मति उड्डलोगगमणागमणफुसणातो य तत्मतरतयप्रत्यास-
॥३८॥

श्रीप्रमा
भीहारि०
३ प्रमा
॥३९॥
देवाल्प-
बहुत्वं
मक्रीडास्थानतश्र, अतः उडलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा इति, तेलोके संखिवगुणा, अत्राप्युपपातसमुद्घाताम्यामेव क्षेत्र-
सासंख्येयगुणत्वाद, अहेलोयतिरियलोए असंखेजगुणा, कहं , सट्ठाणपच्चासण्णत्तणतो तिरियलोगगमणागमफुसणातो
सहाणममुग्धातफुसणातो य, तिरियलोए असंखिजगुणा, कई ?, समवसरणादिसु बहूण वंदणनिमित्तमागमणतो दीवेसु य
रमणिग्जेमु क्रीडानिमित्तमिहागमणओ, आगताण य चरिम(चिर)कालावस्थिते, अहेलोए असंखिजगुणा, भवणवासीणमहो-
लोगस्स मट्ठाणतणो, एवं भवणवासिणीभोऽवि, खेत्ताणुवाएणं सव्वत्थोवा वाणमंतरा देवा उडलोए, भावना प्राग्वत् ,
एतं जहा ओहिया देवा, वाणमंतरीभो देवीओ एवं चेव, खित्ताणुवाएणं सव्वत्थोवा जोइसिया देवा उडलोए भावना
भवनवासिवन् , उडलोयतिरियलोए संखेनगुणा,सट्ठाणठियाणवि केसिंचि तप्पयरदुगफुसणाओ वेउन्धियसमुग्घारण य फुम-
णाभो उद्दलोयगामफुसणा य, तेलोके संखिनगुणा समुग्धातादि पडुच्च, अहेलोयतिरियलोए असंखेनगुणा अहे-
सोइयगामेसु पयरदुगफुसणा समोसरणादिसु बहूणं संभवा अहेलोगगमागमतो उववायतो य, अहोलोए संखिजगुणा अहोलो.
इयगामममोसरणादिसु (गमणागमणा) तिरियलोए असंखेनगुणा सहाणओतिका, एवं जोइसिणीओ देवीओवि, खेत्ता-
णुवाएणं सवयोवा वेमाणिया देवा उडलोयतिरियलोए उववायगमणागमणवप्पयरगफासितकीलणठाणसंसिया,
तिरियलोगठियविउवणादीहिं अहिगयलोगसंफुसणतो योगा य ते, तेलुके संखेनगुणा अहेलोइयगामादिगतेऽवि उवव-
जंतगममोहना पड़न, अहोलोयतिरियलोगे संखिजगुणा तप्पयरगअद्धासियसमोसरणादिबहुगतरफुसणभावातो अहो-
लोइयममोसरणादिसु य गमागमवहुयफसणतो यचि, अहोलोए संखिजगुणा अहेलोइयगामसमोसरणादिमु प्रभूततराण संभ-
॥३९॥

देवाल्पः
हलं
+
মাসকা
भीक्षारि०
३ शशा०
॥४०॥
गात, तिरिगलोए असंखेनगुणा पद्धतरसमोसरणकीलणाणेशु ग गारतरागमभाषा, लोए असंलिजगुणा
अलोकरा ससानलाव, ताप सदैव महतरमाणादिति, एवं पेमाणिणीणो देनीको भागना, प्रतिपादिौ । खेत्ताणु-
पारणं सम्मत्योवा एगिदिगा जीचा इत्यायुक्तन्यायाानितार्थमेव गायत्-'एतेसि णं भंते ! जीवाणं आउगस्स
फम्मस्स पंधगाण'मित्यादि सूर्ग, आयुष्गकर्मगंधकाविपदानामगतिपक्षाणां तावदलपनामुलक कारणं चूमः-राजत्थोना आउ-
गस अपंधगागा असंखेज्जगुणा, कई १, जम्हा तिगागागरोसाउगस्स परगनियाग्या गंधो भाति, तिभागसेरााण तेण
दो तिमागा अषधकालो फुड दीराति, एगो तिभागो पंधकार प्रति तेण गंधगा शोवा, गगंधया अरांसज्जगुणा, ६ चाल्पपत्न
मंधकालाबंधफालमधिकृत्योः । तदा राणत्योवा गपज्जाया पज्जालमा राखिज्जगुणा,सक्ष्मान् जीनार प्रतीत्य पापातो नास्ति,
प्याघातामानाश निष्पतिश्यते, तसाधणोक्तमल्पबहलं, तक्षा सुजाणं जागराण य सर्वस्तोकाः सुशा, जागराः संख्येगगुणा,
एगिदिया पक्षम, जम्हा अपज्जता सुगा लन्गंति के पज्जतगानि जेसि संखज्जा रामया अतीता, ते यशोगा, इतरावि गोषा
मेल, सेसा जागरा पज्जा, ते संखज्जगुणा । रामोहयासमोहगाणं राजत्योवा रागोया, वेगणकसायमारणंतिगसमग्माएहि रागो-
हता, तत्थ मारणंतिगरागुग्धातो तिमागसेसाउयाणं जुज्जति, तिमागविरोसाउयाणं वा, तेण सगोहता शोवा, इयरे रागोच्या संखे-
ज्जगुणा, जीवनकालपरत्वात् । राहा सातासालावेदगाणं राजभोगा सागावेदगा, जमना साहारणसरीरा यहवे. ते ग पाएण असाता-
वेदना, पोयसरीरा सासानेवणा,तेऽविण राणे, रोण सातावेदातो असायवेदारांसिज्जगुणा, राणा इनिणोइंदिगोषउताण राज-
सोना इवियउपउचा, प्रत्युत्पणकालत्वादिन्द्रिगायोगसा, यदा समेवामिन्द्रिगेण हा विचारयति अर्थ संज्ञागापि तवा नो-
॥४०॥

आयुषन्धा- काधल्प श्रीप्रसा श्रीदारि० ३ प्रग्ना० ॥४॥ बहुत्वं इंद्रियोपयुक्त इति व्यपदिश्यतेऽनेनेति नोइंद्रियोपयुक्ताः संख्येयगुणाः, सागारानागाराणं सम्वत्थोषाअणागारोवउत्ता,कहं !, अणा- गारोपयोगस्स धोवत्तणउ, सागारोवउत्ता संखेज्जगुणा, अनाकारोपयोगकाला संख्येयगुणत्वात् साकारोपयोगकालस, इदं चाल्प- बहुतं साकारानाकारोपयोगादा पतीत्य, इदानीं समपाठविहिता अल्परहुत्वोपपत्तिरुच्यते-सम्वत्थोपा आयुस्स पंधता, अपज्जत्तया संखिज्जगुणा, जमा अपजता तिभागानसेसाउयादि परभवियाउयं धन्ति,दोय तिभागा अपंधकालो, सोय बंधकालातो संखेज्ज- गुणचि तेग अपज्जाया संसेज्जगुणा,सुगा संरोज्जगुणा,जम्हा सुत्ता अपज्जचएमु पज्जलए अलम्भंति तेण संसिज्जगुणा,समोहता संखिज्जगुणा, जम्हा पज्जनापज्जत एसु मारणंतियादिसमुग्धाएणं समोहता लन्भंति तेण संखेनगुणा, सातावेदया संखेज्जगुणा, जम्मा आउगधयशपज्जनगमुत्तसमोहता तेमु सन्वेसुवि सातावेपया लन्मंति तेण संखिज्जगुणा, इवियोवउत्ता पूर्वोक्तेषु आउ- भकादिपु साया सम्यन्त इति तेण संमेज्जगुणा, अणागारोन उत्ता संरािज्जगुणा, जम्हा इदिए णोइंदियोवओगेसुवि सो भवति, कथमेतदनगम्पत इति, उच्यते, मसक्रमप्रामाण्याद् अन्यथेन्द्रियोपयुक्तेभ्यः साकारानाकारोपयोगभेदमिनेभ्यः सकाशात् कथंचि- विशेषभूषा एवानाफारोपयुक्ता बहवः स्युरिति, उक्तथ सन इत्यत इन्द्रियोपलब्धेऽर्थेऽत्र संज्ञिविचारणायामपि तत्प्रथमतया अ. नाकारोपयुक्ता लम्पन्त इति भावनीयं, सागारोवउत्ता संखिज्जगुणा, दुहतोवि सागारोवयोगकालबहुतणओ, णोइंदियोवउत्ता निसेसाहिगा, इश्मन हृदयं-एधणंतरमो सागारोवउत्ता पक्खीकया, तेहितो णोइंदिओनउत्ता विसेसाहिया चेव भवंति, जम्हा ते सहाणे मागारागागारोतउत्तावि घिप्पंति, एत्थ विणेयजणाणुग्गणवाए सम्भावठवणाए णिदसणं भणियं-ओघसागारोवउत्ता किल पाणउपगयमेना दिवा, तत्य य इंदिपसागारोतउता वीसमेचा चिंतिज्नंतिपि सेसा दुसचरसतप्पमाणा णोइंदियसागारोवउत्ता,

भागवत्पा.
कापल्प-
पहले
भीमा० 100 णोइंदियअणागारोवउता य पावण्णमेचा वईति, वतच गोहसागारोवउदितो इंदियसागारोवजोगेहिं वीसमेईि अवणीएदिपि
श्रीहारि०
जया वावण्णमेचा णोइदियअणागारोवउत्तगा य खिप्पंति तदा दो सया चउवीसुत्तरा भवंति, ते ग तेहितो विसेसाहियत्ति, एव.
२ प्रज्ञा
मव्याक्षिसेन चेतसा अन्यदपि तदुत्तरत्र गयं भावनीयमिति, असातावेदगा विसेसाहिया, जम्हा पायं साधारणादयो असातवेदणं
॥४२॥
वेदेति, असमोठ्या विसेसाहिया, समुग्धायकालस्स थोवतणगो, जागरा विसेसहिया, एगिदियापज्जतगेसुवि तेर्सि भावातो,
पजत्ता विसेसाहिया, सुकुमपजतगवतणओ, उक्तंन संग्रहणिकारेण-"जीवाणमपजचा बहुतरया नादराण विष्णेया। सुष्माण
उ पज्जत्ता ओहेण य केवलावित्ति ॥१॥" आउस्स कम्मस्स बन्धगा विसेसाहिया, सकलजीवानामेव तद्वत्कालस्खाल्पत्वादिति,
इदानीं तं चैव अप्पबहुतं ठवणारासीहि निदरिसिजाति, तत्थ उवरिमपाउियाए आउस्स कम्मस्स बद्धया अपजता सुजा रामोठ्या
सायावेयगा इंदिओवउत्ता अणागारोवउत्ता य ठविज्जंति, तो हिष्ठिमपाडियाए यथासंख्यं तेष्वेव गृहकेगु आन्धया पज्जत्ता
जागरा असमोहता असातावेदा
अबंध
अरामो० असाता० णोइदिय | सागारोव०
गोइंदियोवउत्ता सागारोवउत्ताय, २५५ २५४ २५२ २४८ २४० २२४ १९२
सा चेयं स्थापना, उपरिमपाडिया
गंधया
अपज्जता सुत्ता समोइता | सातावेदा | इंदियोव० अणागारो
संखेज्जगुणति तेण आउयस्स -
२
१६ ३२ ६४
धगाणं हेठा पकोडाविशओ, तो जहण्णएणं हेठासंखेज्जएणं संखेज्जगुणति सेसठाणेसु दुगुणा दो चतारि अह सोलस वत्तीस
चउसही य ठाविअन्वा, जीवकाओ बुद्धीए दो छप्पण्णा सभागे ठाविज्जंति, ते हिछिमपाडियाए अबंधगादिसु पत्तेयं पतेयं ठावेऊण
पज्जराय
ORE
४
८
॥४२॥

भोपवा०
प्रदलासा
भीदारि०
३ प्रवा०
॥३॥
अरिमरासी एकगादि हेडिल्लरासीतो साहिज्जति, साहिते मेसा पडिलोमे सागारोवउत्तादीणं वाणउयसतदुसत्तचवीसाहिया
दमत्तनत्तालगयअडयालादुमयमावण्णदुसयचउपण्णदुसयपंचवण्णत्ति । खेताणुवाएणं सव्वत्थोवा पोग्गला तेलोके, कई, भ.
प्रणति-तिलोफवाइणो महासंधा, ते चाल्पाः, इदं चाल्पवहुत्वं पुद्गलानां द्रव्यार्थतामङ्गीकृत्योच्यते, तहा उद्दलोयतिरियलोए
अणंतगुणा, जम्हा तिरियलोयस्स उपरिमएगपदेसितं पयरं तं उड्डलोयस्स य हिटिमं एगपदेसियं पयरं, एनाणि दोवि पयराणि
उठूलोयतिरियलोगो युवति. तं च संखिज्जासंखिज्जाणंतपदेसिया खंघा फुसंति, ते य दवट्ठयाए अणंता अतो अगंतगुणा, अहे-
लोयतिरियलोए विसेमाहिया, खेत्तस्स विसेसाहिया, तो तिरियलोए असंखिज्जगुणा, असंखिज्जगुणातो खेत्तस्स. उडुलोए अ.
मंखिज्जगुणा, जम्हा तिरियलोया उडलोयो असंखिज्जगुणत्ति, अहोलोए विसेसाहिया, जम्हा उद्दलोगो देमूणसत्तरज्जू अहोलोगो
पुण विसेमा अहिया मचित्ति, तेण विसेसाहिया, दिसाणुवाएणं सन्यत्थोवा पुग्गला उडदिसाए, अओ उडदिसत्ति रत्नप्रभासमभू-
मिनलमेरुमध्ये अष्टप्रदेशिको रुचकः, ततः प्रभवति चतुष्प्रदेशा चतुर्द्धयादिका यावल्लोकान्तः, तस्याश्च विशेषाधिकत्वात् विशेषा-
धिकाः, उत्तरपुरस्थिमेण दाहिणपचत्थिमेण य दोऽवि तुल्ला असंखेज्जगुणा, एयाओ य मुत्तावलिसंठियाओ रुयगाओ पढाओ
तिरियलोगनं पज्जासिया उडुपि लोगंतं अहोवि लोगंतेण, असंखिज्जगुणतो खेत्तस्स पुन्विल्लीहितो असंखेज्जगुणा, दाहिणपुर-
स्थिमेणं उत्तरपत्यिमेण य दोऽवि तुल्ला विसेसाहिया, जम्हा सोमणगंधमायणेमु सत्तर कूडा विज्जुप्पभमालवंतेसु पुण नर
ना कुडा, नदाश्रयेण हिमधूमिकाअवश्यायश्लक्ष्णपुद्गलबहुतरसंभवोऽस्तीति तेण विसेसाहिया, अत्रेयं स्थापना। पुरत्थिमेणं
असंम्बित्रगुणा, अमंखिज्जगुणत्ताओ ग्वेत्तस्स, पचत्थिमेणं विमेसाहिया अहेलोइयगामे पडुच, दक्षिणेण विसेसाहिया,
॥४॥

द्रव्यापः
महत्व
श्रीप्रसा10 गङ्गगगनशपिरत्वात् , उत्तरेणं निसेगादिगा उपरेणं संखजाओ जोगणकोजाकोठीगो आगागविक्रमेणं माणरासरो, तत्थ जे
श्रीहारिक जलगरा राजा तेरि तेगाकम्गपोग्गलबतातो विसेसाहिगा, खेत्ताणुवाएणं सञ्चयोचार दमा तेलोगो को १, जम्मा
पक्षा
भम्गस्थिकायो अभम्मस्थिकायो आगारास्थिकामो य एगदगाणि, तहा पोग्गलस्थिकायस्रा महाखंभा जीपस्थिंकायस्स मारणंतिय-
॥४४॥
रागग्मायरामोदवा लोणावानी, रो य गोवा, उद्दलोयतिरियलोए अणंतगुणाई, उट्टलोगतिरिगलोयो पुग्नवक्खाणिभो, सं
'च जीवा पोग्गला ग अणंता संतिति तेण अणरागुणाई, पहेलोगतिरियलोए विसेरााहियत्ति, जम्मा अहोलोयतिरियलो-
गा विसेसाहिया कालोगतिरियलोगतोति, उलोगे असंसिजागुणा लेतस्स अरांखिजगुणता, अमोलोए अणंतगुणाई,
आहोलोइयगामेशु कालो अस्थितिकाउं, तसा प परमाणुसंहगेगारांख्येयानन्तप्रदेशिकातीतानागतवर्तमानद्रग्यक्षेत्रकालमापर्गा-
यराम्गंधित्वाण तत्रांख्यत्वानावत्रारूपत्वं गवति, एलगेगकसात् परमाण्यादिलदलद्रव्यादेरनन्तगुण पति, अतः कालगधिकल
आहेलोए अणंतगुणा, तिरियलोए संखिजगणारं, जम्हा गोलोए रागागले तणगाणेण तिरियलोगो गिज्जमाणो संज्जाई
गुणाई खंगाई मलति तेण सोजगुणाई, एप कालदगं पण मणित,विमाणुवागणं सव्वत्थोनाई दवाई अहेदिसाए
अहोदिसाण सरूनं वक्खाणियं, उसृदिशाण अणंतगुणाई, अहिभस (गोदिसाओ), कई १, गण्णति-यगादूर्वलोके मेरोः पंच-
योजनशतमधिकं स्फटिकमयं काण्ड, तत्र चन्द्रादित्यप्रमानुप्रवेशात् क्षणादिकालाविभागोऽस्ति तेनानन्तत्वं द्रव्याणामिति, शेणं
सुगम यावत् 'पासिणं भंते! पगपएसोगाठाण'मित्यादिअधिकारे सम्वत्थोवा पगपदेसोगाढा पोग्गला बचष्टयाए,
र क्षेत्राधिकारात् क्षेत्रस्यैव प्राधान्यात परगाणुव्यणुकाधनन्ताणुकस्कंधा अपि विशिष्टेकक्षेत्रप्रदेशातगा आधारसेवागेदोपना.
॥४४॥

सावं
श्रीपत्रा
भीड़ारि०
३ प्रधा०
IR-11
रादेकन्येन व्यपदिश्यन्ते, तनथ सम्बत्योवा एगपदेसोगादा पोग्गला दबयाएत्ति, लोकाकाशमदेशपरिमाणा एवेत्यर्थः,तथाहि-
न कथिदेवभून आकागप्रदेशोऽस्ति जो एगपदेसावगाहणपरिणामपरिणतानां परमाणुमादीणं ओगासदाणपरिणामे ण परिणतोत्ति,
तथा संखेनपदेसोगाढा पोग्गला दबट्ठयाए संखेजगुणा, अत्रापि क्षेत्रखैव प्राधान्यात्तथाविधस्कन्धावगाढक्षेत्रप्रदेशापेक्ष-
येव भावना कार्या, णवरं असंमोहेण सुखप्रतिपत्त्यर्थमुदाहरणं दंसिज्जति-जहा किल पंच, ते सव्वलोगप्पदेसद्वयाए य पत्तेयचिंताए
पंच चेन,संजोगमो पुण तेसु चेव अणेगे संयोगा लन्भंति, इमाय सि ठवणा एतेषां सम्पूर्णासंपूर्णान्यग्रहणान्यमो-
दारेगाधेयनशादने के संयोगमेदा भावनीयाः,न च ते परापेक्षाविनिर्मितसत्ताका. भवंतः असंत इति युज्यते वक्तुं, तनि.
पंधनप्रदेशानामनन्त्रपरिणामोपेतत्वात् , तत्तत्सहकारिकारणसन्निधाने सति तस्य तस्स रूपस्यामिव्यक्तेरिति,अत्र बहु वक्तव्यं तत्तु
नोव्यने, गमनिकामात्रत्वात् प्रारंमस्स, तथा असंखेजपदेसोगाढा पोग्गला दवड्याए असंखेनगुणा, भावना एवमेव,
असंख्यप्रदेशान्मकत्वादरगाहक्षेत्रसासंख्यगुणा इत्यस्य भावार्थः, अन्यथा वा अविरोधेनाऽऽगमानुसारतो वाच्यमिति, शेपं प्रकटार्थ
यानन्-'अह भंते! सचजीवा अप्पबहुमहादंडगं वनइस्सामि, अनेनैतत् ख्यापयति-तीर्थकरानुज्ञामात्रसापेक्ष एव भग.
गन् गणधरः मूत्ररचना प्रति प्रवर्तने, यद्वा कुशलेनापि गुरुमनापृच्छथ न वर्तितव्यमिति, उक्तं च-"गुरोनिवेदितात्मा यो, गुरु-
भाषानुवर्गकः । मुत्यर्थ चेटते नित्यं, स विनेयः प्रकीर्तितः ॥१॥ तथा-धर्मज्ञो धर्मकर्ता च, सदा धर्मपवर्तकः । सत्वेभ्यो
धर्मशागार्थदेशको गुरुरुच्यते ॥२॥ इति, शेपं विहितमतो ग्रन्थत एवानुसरणीयं ।
इति श्रीमज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां तृतीयपदव्याख्या समातेति ।
॥४॥

श्रीप्रशा०
श्रीदारि०
४ प्रशा०
॥४६॥
स्थितिः
स्वानी चतुर्थमारभ्यते, अस्य पायममिसंबंधा-अनन्तरपदे दिगनुपातादिना बहुत्वसंख्यानि रितानां सम्यानामाजन्मत:
प्रभृत्यामरणान् नारकादिपर्यायरूपेण व्यवच्छेदभवनप्रतिपादनार्थमिदं प्रक्रम्यते, ३६ दगादिसत्र-'नेरक्याण भंते ! केवड्यं
फालं ठिती पण्णता, तत्र स्थीयनेऽनयेत्युष्ककर्मपरिणत्या नारकतिर्यश्नरामरगवेग्जिति शितिः जीवितमायुष्कमित्यनर्था-
न्तरं, इस यथापि जीवेन मिथ्यात्वादिमिरुपातानां कर्मापुदलानां ज्ञानावरणादिरूपेण परिणमितानां यदवस्थानं सा स्थितिरिति
वयाऽप्यत्रायुष्ककर्मगुरलानुभवन जीवनगितिकत्या आयुष्फकर्माश्रयैव स्थितिः परिगृणत इति,नास्कादिव्यपदेशाधाननिमित्रत्वाच,
तथाहि-यापि जीवसा नरकगतिपंचेन्द्रियजात्यादिनागकम्गदियोजयो नारकत्वपर्यायस्तथापि नारकायुम्मथमसमयसंवेदनकाल
एवैतन्नियन्धनो नरकक्षेत्रगप्राप्तखापि रातो नारकच्यपदेशः पवते, तथान मौनीन्द्रवननमप्येवमेव व्यवस्थितं, यथोक्तं-"गेर-
इए भंते ! णेरइएर उववजति ? अणेरहण गेरइएसु उववज्जति १, गोयमा! रइए रइएसु उववअति, णो अनेरहए नेरइएसु
उववजति," इत्यादि, अतोनारकायुःप्रतिसंवेदनसगय एव तमिवन्धननारकव्यपदेशपत्ति, नारकादिव्यपदेशप्रधाननिमित्त्वा-
दिति स्थितं, एवं शेगेष्वपि तिर्थस्नरादिषु भावनीय, अत्र अपरस्त्वाइ-इत्थं सूत्रोपन्यासो न युज्यत इति, यथाऽन्यत्र कर्म-
प्रतिपदे स्थितियंधे उक्त-णाणावरणिजस्स णं भंते ! कम्गस्स केवइयं कालं ठिती पण्णता ?, गोयमा ! जहोणं अंतोमुह
उगोसेणं तेतीसं सागरोवमकोडाकोडीओ, तिमि वाससहस्साई अबाहा, अवाहूणिया कम्मठिती कम्मनिसेग" इति, तहा "नेर-
झ्याउयस्स णं भंते ! केवयं कालं ठिती पण्णता ?, गोयमा! जहणणं दरा वाससहस्साई, उपोसेणं तेचीरासागरोवमाई" एवमि-
हापीति, उच्यते, तब जीवेन कर्मतया परिणामिवाना पुदलानां कर्मात्वपर्यायमवनरूपेण व्यवच्छेदेन कियंत कालमवस्थान-
॥४॥

श्रीप्रथा
भीद्दारिन
५. प्रत्रा
नारका
पर्याया
मिन्युक्तमिति, इह तु पुद्गलानावरणादिपुद्गलतया परिणामितस्य जीवस्यैव अन्योऽन्यानुगतिथोक्ता, 'जीवपरिणामहेऊ कम्मया
पोग्गला परिणमंति। पोग्गलकम्मनिमित्तं जीवोऽवि तहेव परिणमती ॥२॥तिवचनाद् अलं प्रसंगेन, प्रकृतं प्रस्तुमा,तत्रेदं निर्वचनं-
गोयमा ! जद्दण्णेणं दा वासमहस्साई उकोसेणं तेचीसं सागरोवमाई, एवं ओहियाणं, अपज्जत्तनेरहयाणमित्यादि, एत्थ ओहेण
विभागेण य अपनत्तपन्नत्तमावणा इमा-णारयदेवा तिरियमणुयगइया जे असंखिजवासाऊ । एते उ अपज्जत्ता उववाए चेव
बोद्धव्या ॥१॥ सेमा य तिरियमणुया लद्धि पप्पोचवायकाले यी दुहओऽविय भइयव्वा पन्जत्तियरति जिणवयणं ॥२॥ ततथ
अपजत्तयकाले अंतोमुहुत्तम्मि अवणीए सेसा पजत्तगकालठिति भवति, शेपमापदसमाप्स्सूत्र एव भावनीयमिति ।
इति श्रीप्रज्ञापनापदेशव्याख्यायां चतुर्थपदव्याख्या समाप्तेति ।
अधुना पंचमारभ्यते, अस्स चायममिसंबंधः, इहानन्तरपदे नारकादिपर्यायरूपेण सचानामवस्थितिरुक्ता, इह त्वौदयि-
कमायोपशमिकक्षायिकमावाश्रयपर्यायपरिमाणावधारणं प्रतिपाद्यत इति, इह चेदमादिसूत्रम्-'कतिविहा णं भंते ! पजवा प.
पणत्ता?' इत्यादि, अथ केनाभिप्रायेण गौतमखामिना भगवाने पृष्टः १, उच्यते-उक्तमादौ प्रथमपदे 'पण्णवणा दुविहा पण्णत्ता,
तनदा-जीवपण्णवणा अजीवपण्णवणा य',अतो जीवाजीवद्रव्यद्वैविध्याद् 'गुणपर्यायवद् द्रव्य'मिति च कृत्वा द्रव्यपर्यायमेदावग-
मार्थमेवं पृष्ट इति, आह-गौतमोऽपि भगवानित्याद्याक्षेपपरिहारप्रपंचः पूर्ववत् अत्र निर्वचनसूत्रम्-गो० दुविहा पण्णचा, तंजहा-
'जीवपअया य अजीवपज्ञवाय' तत्र पर्याया गुणा विशेपा धर्मा इत्यनान्तरं, आह-सम्बन्धं प्रतिपादयता इह त्वौदयिकादिभावा-
' ।
॥४७॥

श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० ५ प्रज्ञा० ॥४८॥ पर्यायाः श्रयपर्यायपरिमाणावधारणं प्रतिपाद्यत इत्युक्तमतस्तत्वतो जीवपर्याया एव गम्यते, औदयिकादिभावानां जीवाश्रितत्वाद् , अत्र पुनरुभयथाऽप्युक्ता इत्येवं न सुन्दरः संबंध इति, एतदयुक्त, अभिप्रायापरिज्ञानात् , जीवाजीवमेदेनौदयिकभाववैविध्यात्, तबाजीवौदपिकभावः पुगलवृत्तिरितिकृत्वोभयोरपि कथमविरुद्धमिति, अधुना संख्यापरिक्षानार्थ पृच्छति-'जीवपज्जवा णं भंते! किं संखिज्जा' इत्यादि, गोयमा! णो संखेजा इत्यादि निर्वचनं, 'से केणटेणं भंते! एवं बुचई' इत्यादि प्रप्रश्नः, अथ केनार्थेन- केन कारणेन हेतुनेत्यर्थः, अत्र निर्वचनं-गोयमा! संखेजा नेरइया इत्यादि, पर्यायाणामानन्त्यादिति भावार्थः, से तेणडेणमित्या. दि उपनयनवाक्यं, तदनेनार्थेन, अनेन कारणेनेत्यर्थः, तेण णो संखेजा इत्यादि निगमनं, एवं सर्वत्र द्रष्टव्यं, एवं तावत् सामा- न्येन जीवपर्यायाः पृष्टा निर्वचनं चोक्तमिदानी विशेषप्रश्नमाह-'नेरइयाणं भंते ! केवइया पजवा' इति, कोऽस्याभिप्रायः१- सामान्यप्रश्ने पर्यायाणामनन्ततोक्ता, यत्र पुनः पर्यायिणामानन्त्यं नास्ति तत्र कथमिति पृच्छति-णेरइयाणमित्यादि, अत्रापि निर्व- चनमनन्ता एव, से केणद्वेणमित्यादि, स एव प्रश्नः, गोयमा! णेरइए णेरइयस्त दव्वठ्ठयाए तुल्ले इत्यादि, अथ केनाभि- प्रायेण भगवता एवंप्रकार निर्वचनममिहितं ?, उच्यते-एकमेव द्रव्यमनन्तपर्यायमित्यस्य न्यायस्य प्रदर्शनार्थमिति, तत्थ नेरइए नेरइयस्स दवट्ठयाए तुल्ले, कथं ?, यस्मादिदमपि नारकद्रव्यं जीवेनैकसंख्यावरुद्धमिदमपि नारकजीवद्रव्यमेकसंख्यावरुद्धमिति, एवं तावद् द्रव्यमेवाओं द्रव्यार्थ इति तुल्यत्वं,आह-पदेसट्टयाए तुल्पमित्येवं किमुच्यते ,द्रव्यद्वैविध्यप्रदर्शनार्थ,यसाहिविधं द्रव्यं- प्रदेशवदप्रदेशवच, तत्र परमाणुरप्रदेशः, द्विप्रदेशिकादि तु सप्रदेशं पुद्गलास्तिकाये, शेपाणि धर्मास्तिकायादीनि नियमात् सप्रदेशा- नीति, प्रदेशा एवार्थः प्रदेशार्थ तस्य भावः प्रदेशार्थता तया, तथाहि-इदमपि लोकाकाशप्रदेशासंख्येयतयाऽसंख्यातप्रदेशं इदम- ॥४८॥ - . - श्रीप्रमा श्रीहारिक अवगाह. सिति- पर्याया: ॥४२॥ पीनि तुन्यं, ओगाहणट्ठयाण सिय हीणे इत्यादि, तस्यैव नारकजीवद्रव्यस्य असंख्यातप्रदेशस्य अवगाहनमवगाह:-शरीरोच्छ्या, स्थान्छन्दस्त प्रशंमाऽम्ति विवाद विचारणानेकान्तसंशयप्रश्नादिवर्थपु द्रष्टव्यः, इह त्वनेकान्तद्योतकस्य ग्रहणं, नैकान्तहीना, तुल्यो- धिको वेति, कथं , यथावस्यति-रयणप्पमापुदविनेरडयाणं वेबियसरीरस्स भवधारणिजस्स जहण्णेणं अंगुलस्स असंखिजइभागं भोगापणा, उझोसेणं सत्त षण् तिनि रयणीओ छच्च अंगुलाई,एवं दुगुणं जाव सत्तमाए जहण्णेणं अंगुलस्स असंखिजइभागं उक्कोसेणं पंन घणुमयाईति, तत्र यदि हीनः 'असंखेजहभागहीण' इत्यादि, कथं, एको पंच धणुसयाई उच्चत्तेणं अण्णो पयाई चेव अंगुलस्म असंखिजइभागूणाई, जम्हा अंगुलस्स असंखिन्जमागो पंचण्हं धणुसयाणं असंखिजइमे भागे वकृति, तेण असंखेजइभाग- होणे, तह संखिन्नभागहीणा इति, तेण संखेजमागहीणे, नहा संखेजगुणहीणा इति, एगो पणवीसं धणुसयगमुच्चचेणं अण्णो पंन घणुमनाई, जम्हा पणुवीसं धणुमयं चउहिं गुणितं पंच सयाई मति, तेण संखेजगुणहीणे, तहा असंखिजगुणहीणा इनि, एगो पालनगद्वाए अंगुलस असंखिजइभागावगाहे बवति, अण्णो पंच धणुसयाई उच्चत्तेणंति, जम्हा अंगुलस्स असंखे. सहभागो असंसिन्जएण गुणिओ पंच घणुमयाई हवंति तेण असंखिजगुणो इति । ठितीए चउट्ठाणवडिए, तत्थ असंखेजभाग- हीणे इत्यादि, एगस्म तेनीसं सागरोवमाई अन्नस्सेयाई चैव समयादिऊणयाई,जम्हा असंखिजेहिं समएहिं आवलिया णिप्फाति, संगिमाहि त्रालियाहिं उस्ससादि, तहा असंखिजेहि वासेहिं पलिओवमसागरोवमाई, तेणं समयावलियऊसासमुहुनदिवसा- होरनपक्समामउद्अयणसंवरजुगेहिं ऊणा बीयणारगडिती असंखिजभागहीणेति, तहा संखेज्जहभागहीणेइ, एकस्स तेत्तीस मागोमाई अण्णस्सेयाई चेव पलिभोवमेण ऊणादि, जम्हा दसहि पलिओवमकोडीकोडीहिं एग सागरोवमं भण्णति, तेण संखि-

श्रीप्रशा०
श्रीहारि०
५ प्रशा०
॥५०॥
अवगाह
स्थिति
पर्याया:
आइमागहीणे वा, तहा संखेज्जगुणहीणत्ति, पणास्स सागरोवमं तस्तेनीरासागरोचमपरिमाणठिती भो, पपासागरोपठितीओ ति-
चीससागरोवमपरिमाणठिती संखिसगुणा तेण संखिसगुणहीणे,तहा असंग्नेजगुणहीणेति एगस्स दसवाससहस्साई ठिनी अण्णस्स
सागरोवगाई तेसीससागरोवमाणपअंता, जम्हा दसवाससहस्रापरिमाणठिती अरांखिजपण गुणिया सागरोवमाई तेतीससागरोवमप-
रिमाणठिती तुला भनतित्ति तेण अरांखिजगुणहीणे वा, अत उच्यते-ठितीए चउठाणयडिएत्ति, एवं नारकजीपदन्यस प्रतियोगिना-
रकजीवद्रव्यं प्रति द्रव्यार्थप्रदेशार्थतो द्रव्यतस्तुल्यत्वमुक्तं, तथा क्षेत्रावगाहं प्रति हीनाधिकत्वेन चतु:स्थानपतितत्वं, कालवोऽपि
स्थितितः हीनाधिकत्वं प्रति चतुःस्थानपतितम्वमिति, इदानी गावाश्रयहीनाधिकत्वप्रतिपादनायाह-फालवणपज्जवेहिं सिय
हीणे इत्यादि, यतः सर्वमेव हि जीवद्रव्यमजीवद्रव्यं च परस्परतो द्रव्यक्षेत्रकालभावविशिष्यते,यथा घटो द्रव्यतः एको, गार्तिका
अन्यस्तु कांचनो राजतादि, क्षेत्रतोऽपि एक इत्योऽन्यस्तु पाटलिपुत्रकादिः, कालत एकोऽधतनोऽन्यस्त्वैपमीयः परुचनो वा,
भावतः एकः श्यामोऽन्यस्तु रक्तादिरिति, एवमिहागि, तत्र पुद्गलविपाकिनामकर्माख्यजीवौदयिकमावाश्रयणं प्रतीदगुच्यते-
फालवण्णपज्जवेहीत्यादि, तत्र अनन्तमागहीन इति,अवधीकतकृष्णवर्णपर्यायागं असावस्थापनया दस सहस्राणीति |१००००
तस्य सर्वजीवानन्तकेन शतपरिमाणकारिपतेन भागे हते भागलब्धं शतं १००, द्वितीयप्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायाग्रं १००
नव सहसाणि नवशताधिकानि ९९००, पूर्वभागलब्धं शतं तन्न प्रतिक्षित, जातागि दश सहसाणि, स तेन सर्वजीवानंतकहत-
भागलब्धेन शतेन हीन इत्यनन्तभागद्दीना, तथा असंख्येयभागहीन इति, पूर्वोक्तकल्पितपर्यायराशेर्दशसहस्रस्य असंख्येय-
लोकाकाशप्रदेशपरिमाणकरिपतेन पंचाशत्परिमाणेन भागहारेण भागे हते भागलब्धं द्विशती, प्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायागं
-
॥५०॥

श्रीपत्रा०
श्रीहारिक
५.०
पद
स्थानकानि
A
नर महमाणि अष्टौ शतानि ९८०० पूर्वभागलम्या द्विशती वत्र प्रक्षिप्ता, जावानि दश सहस्राणि, स तेन असंख्येयलोकाकाशप्रदेश-
परिमाणासंग्व्येयकेन भाग-२०० हारेण भागहतलब्धेन द्विशत्यात्मकेन राशिना हीन इत्यसंख्येयभागहीनः, तथा संख्येय-
मागहीन इति, पूर्वोक्तकल्पितपर्यायराशेर्दशसहस्रस्य उत्कृष्टसंख्येयकपरिमाणपरिकल्पितेन दशकपरिमाणेन भागहारेण भागे हुते
भागलब्ध सहवं, द्वितीयप्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायानं नव सहस्राणि, २००० पूर्वभागसहस्र दशक)लन्धं सहस्रं तत्र प्रक्षिप्त,
जानानि दश महस्राणि, तेन उत्कृष्टपरिमाणपरिकल्पितपर्यायराशेर्दशसह-१००० स्रस्य द्वितीयप्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायानं
गहमं उरुष्टसंख्येयपरिमागपरिकल्पिनेन दशकपरिमाणेन गुणकारेण गुणितः सहस्रो राशिर्जाता दश सहस्रा इति, एवमेतेन उत्कृष्ट-
संग्येयकपरिमाणकल्पिनेन गुणकारेण हीनः संख्येयगुणहीनः, तथा असंख्येयगुणहीन इति, पूर्वोक्तपरिकल्पितपर्यायराशेर्दशसह-
मस्स प्रतियोगिनारगकष्णवर्णपर्यायानं द्विशती, असंख्येयगुणाकाशपरिमाणपरिकल्तेिन पंचाशत्परिमाणात्मकेन गुणकारेण गुणितो
द्विशतिको राशि नो दामहया इति,पंचाशताऽसंख्येयलोकाकाशमदेशपरिमाणपरिकल्पितेन गुणकारेण हीन इति,तथा अनन्तगुण-
टीन इति, पूर्वोक्तपरिकल्पितपर्यायराशेर्दशसहस्रस्य द्वितीयप्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायाग्रं शतं १००, सर्वजीवानन्तकपरिमाण-
परिकल्पिनेन शनपरिमाणेन गुणकारेण गुणिने स राशि तो दशसहस्र इति, एवमेतेन सर्वजीवानन्तकपरिमाणपरिकल्पितेन शतेन
गुणकारेण हीन इति अनन्तगुणहीनः, एवमधिपट्स्थानकशब्दार्थोऽप्येमिरित्यवगाहमागहारगुणकाराख्येय इति, मा चैत्र मंस्थाः
पपानकशब्दार्थनिरूपणं कुर्वाणेनाचार्येण खमनीपिकया भागहारगुणकाराः कल्पिताः, किंतु अन्यैरपि तद्विद्भिरेवमेव भागहारगुण-
काराः कल्पिता इति कथी, यग्मात् कर्मम्प्रकृतिसंग्रहणिकायां पदस्थानकशब्दार्थप्रतिपादकमिदं गाथासूत्रम्-"सम्वजियाणतमसंख-
॥५॥

श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
५ प्रज्ञा०
॥५२॥
कर्मसित्य-
नुयोगा:
लोगसंखेजगस्स जेस्स । भागो तिसु गुणणाइसु छठाणमसंखया लोगा"॥२॥"इति,एवं शेपैरपि नीलादिवर्णगन्धरसस्पर्शहीनाधिक-
पट्स्थानके व्याख्येयं इति । इदानीं जीवविपाकिज्ञानावरणीयादिकर्मक्षयोपशमभावाश्रयणं प्रतीदमुच्यते-आभिणियोहियनाण-
पज्जवेहीत्यादि, पदस्थानकशब्दार्थः व्याख्यात एव, अथ किमर्थं पुनर्गौतमखामिना नारकाणां पर्यायाणां मानं प्रतिपादितं १,
उच्यते, अस्त्यत्र कारणं, किनु ?, दृश्यते द्रव्यादिपु, तत्र द्रव्यतस्तावदधिकतनारकजीवद्रव्यप्रतियोगिनारकद्रव्ययोरविशिष्टत्व-
ममिहितं, यस्माद् द्रव्यं हि संमूर्छितसर्वजीवप्रमेदनिर्भेदबीजं मयूरोडकरसवदनभिव्यक्तविविक्तदेशकालकमप्रत्ययवद्विशेषमेद-
परिणतियोग्यमिति, ततो विशिष्टमुभयोरपीति उक्तो द्रव्यार्थतः पर्यायभेदः, क्षेत्रतस्तु विकसनसंकोचनधर्मा आत्मेति दर्शयता
असंख्येयप्रदेशावगाहधर्मा च, तथा च विकसनसंकोचयो क्षेत्राश्रययोरुत्कर्षांपकर्पवृत्ति दर्शयताऽवगाहनतचतुःस्थानपतितत्त्व-
मुक्तं, न द्रव्यतः प्रदेशतो वा, यसादुक्तं "विकसनसंकोचयोर्न स्तोकद्रव्यप्रदेशसंख्यायाः। वृद्धिहासौ स्तः क्षेत्रतस्तु तावदात्म-
नस्तमात् ॥१॥ कालतस्तु नारकादिभवोपग्राहकमायुष्ककर्मस्थितिमधिकृत्यायुष्ककर्मास्थितिवंधनिवर्तकानामध्यवसायस्थानानामु-
कांयकर्षावृत्तिं दर्शयता चतुःस्थानपतितत्वमुक्तं, यसाचायुर्वन्धक स्थितिबन्धाध्यवसानप्ररूपणाधिकारे त्रीण्यनुयोगद्वाराणि
स्थितिप्रकृतिजीवसमुदाहाराख्यानि,तत्रापि स्थितिसमुदाहाराश्रयणान्यमूनि त्रीण्यनुयोगद्वाराणि-पगणणा अणुकड्डी तिब्वमंदया चेति,
तत्र प्रगणणाप्ररूपणे इदं सूत्रं-ठितिबंधे अज्झवसाणाण ठाणाणऽसंखिया लोया । हस्सा विसेसबुट्टी आयुणमसंखगुणवुड्डी ॥१॥
इति, किमुक्तं भवति ?, उच्यते णाणावरणिजस्स जहणियाए ठीतीए ठितिबंधअज्झवसाणाणि असंखिज्जलोगागासपदेसमिचाणि,
पीतियाए ठितीए असंखेअलोगागासपदेसमिचाणि, एवं ततियाएवि असंखिया जाव उक्कोसिया ठितित्ति, एवं सचण्हवि कम्माणं,
॥५२॥

श्रीप्रसा श्रीहारि० जीव- पर्याया: ॥५३॥ गि अन्दावनागठाणाण दुविहा बूढीपरूवणा-अणंतरोवणिहिया परंपरोवाणिहिया य, वत्य अणंतरोवणिहियाए हस्सा विसेस- पनिनि णाणावरणिजस्य जइणियाए ठितीए ठितिबंधज्झवसायठाणाणि थोवाणि, वितीयाए ठितीए ठितीवंधज्झवसाणाणि पिनमाहियानि, नतो विमेमाहियाणि जाव उकोसिया ठितित्ति, एवं आयुगवज्ञाणं सत्तण्डवि कम्मागं, आऊणमसंखगुणवडित्ति- भाउगम जहणियाए ठिनीए ठितीबंधज्झवसाणयठाणाणि थोवाणि, वितीयाए असंखेज्जगुणाणि, ततीयाए असंखिजगुणाणि, नाा उमोसिया ठितित्ति, एवं नाव स्थितिबंधनिर्वर्त्तकानामध्यवसायस्थानानामुत्कर्षवृत्तिदृष्टा, तत्कार्यस्य च स्थितिबंधस्यासंख्येय- स्थानेनेनि, तमान् नाथूक्तं-आयुककर्मवंधस्थितिघनिर्वर्तकानामध्यवसायस्थानानां तत्कार्यस्य स्थितिबंधस्स उत्कर्षापकर्षवृत्या चतुःसानपतिनचमिति. भावनोऽपि अनुभावसोत्कर्पापकर्षवृत्तिं दर्शयता पदस्थानपतितचमुक्तमिति, सा चोत्कर्षापर्पवृत्तिः रू?, यमादनुमानघाधिकारे चतुर्दशानुयोगद्वारात्मके अविभागप्रतिच्छेदप्ररूपणार्थ संग्रहणिकायामियं गाथा-'गहणसमयंमि जीने उप्पागति तु गुणे सागययो । सन्चजियाणंतगुणे कम्मपदेसेसु सब्वेमु ॥१॥ एतदुक्तं भवति-कम्मपोग्गले गिण्हमाणो जी गफिलिटो वा गिम्हति विसुद्रो ना,तत्य संकिलेसस्स असंखेजा भेदा, विसोहीएवि असंखेज्जा भेदा, जहा तिब्बतरा तिव्वतमा विनालमा इनि, जारिसेण अज्झासाणेण जुत्तो कम्मपुग्गले गेण्हति तारिसो तस्स अणुभावो भवति, तानि च संक्लेशविशोधि- पानानि कपायोदयानंतीति, 'अणुभागं कसायभो कुगति' इतिवयणाओ, तथाऽन्यत्राप्युक्तं-"क्रमशः स्थितासु कापायाकीपु जीएस भारिणनिए। गत एवोत्पतनाद्वा रांगादा-विगोध्यद्वे ॥१॥" अणुभागोचि वारसोचि वा एगढ़, दनविसेसातो रमविसेमो भानि, अथवा द्रवणतुल्ला गज्ज्ञासाणा, तंदुलत्याणीया कम्मपोग्गला,तत्य असुभस्स घोसाडतिए रसो अइह(आहर)णं- TRA

श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
५ प्रज्ञा०
॥२४॥
जीव-
पर्याया:
निदरिसणं सुभस्स माहिसं खीर अइह(आहर)णं,तेण गहणसमये-कम्मपोग्गलोपादाणकाले संक्लेशविशोध्यात्मकेनाध्यवसायविशेषेण
कर्मपुद्गलेपु गुणान्-रसानुभावानुत्पादयति, स्वपञ्चयतोत्ति-आत्मप्रत्ययात् ,आत्महेतुकं,कथं?, भण्यते-संक्लेशविशोधितोऽनुभावो
भवतीतिकृत्वा, सा य संक्लेशविशोध्यद्धा जीवस्स सम्बजहन्ना अणंतगुणा इति, यसाद्वर्गणाफण्डककण्डकेषु च अनन्तगुणया वृद्ध्या
वृद्धीतरविशेपाः, अतः सिद्धमनुभावानामुत्कर्षापकर्पवृत्तित्वं सत्कार्यस्य च क्षयोपशमस्योत्कर्षापकर्षचितेति, यतः स्थितिक्षयात्
प्रयोगतो वापि पच्यमानं कर्म उदय इत्युच्यते, उदयश्च विपाक इति, उदीर्णस्य च क्षय उवसमो वा भवति, क्षयरतावदुदीर्णस्य
युज्यते, उपशमः कथम् ,उच्यते, इह यदस्य ज्ञानावरणीयमुदीर्ण तदुपक्षीणं, यदनुदीर्ण तचोपशान्तं, उपशान्तं नाम विष्कम्भितो.
दयत्वं नीतं, अधिकृतः क्षायोपशमिका ज्ञानावरणस्य, एवं च तदिह प्रदेशतया अनुभूयमानमपि सत् अनुभावतया विष्कंमितोदय-
मिति चोपशान्तमित्युच्यते,अतो यदादावममिहितम् 'अस्त्यत्र कारण मिति तदर्शितं, अयमेव च प्रतिपादनोपाय इतिकृत्वा,एकस्यैव
जीवद्रव्यस्य च पर्यायाणामानत्यं प्रतिपादयता भगवता प्रतियोगिद्रव्योपन्यासः कृत इति, एवं अमुरकुमारादिष्वपि चतुर्विशतिदं-
डकेऽयमेवार्थोऽनुसर्तव्यो यथायोग, यश्चात्र विशेषः सोऽभिधीयते, दण्डकश्च-नेरइयामुरएगिदियविगलिंदियपणिदियतिरिक्खा।
मणुया जोइसियाविय वैमाणिग दंडगकमो तु ॥१॥ तत्थ पुढविकाइए पुढविकाइयस्स ठितीए तिठाणवडिए, कहं १, एगस्स
वावीसं वाससहस्साई ठिती, अन्नस्स ताणि चेव समऊणाणि, तेण असंखिन्जमागहीणा, संखेजभागहीणेत्ति अण्णस्स ताणि चेव
अंतोमुहुत्तेण ऊणाई तेण संखेजभागहीणे, एकस्स बावीसं वाससहस्सा ठिती अण्णस्स अंतोमुहुत्तादि वासं वाससतं वा तेण संखे-
जगुणहीणे, एका असंखेजगुणहीणेत्ति णस्थि, जेण असंखिज्जवासाउयठितीसु चेव असंखगुणहीणतणमस्थि, ण अण्णत्थेति, एवं
॥५४॥

जीव-
पर्याया
बीहारि०
५. प्रता
NI
नाव नारकादिसामान्यमश्ने, विशेषे तु जघन्योत्कृष्टावगाहनस्थित्यादिके सूत्रत एवानुसरणीयमिति, जो उ विसेसो सो भण्णति-जह-
गोगाहणगस्म गेरइयस्स तिणि गाणा तिणि अण्णाणा, कहं १, गन्भवतियसंणिपंचेंदियउबवायं पडुच, जेण णेरइयआउपढमस-
मयसंवेदणे चेव पुन्चगहियभोरालियसरीरसवपरिसाडं करंति, तंमि चेव य समए सम्मदिद्विस्स तिणि गाणाई इयरस्स तिन्नि
अण्णाणाई समुप्पन्नंति, तभो विग्गहेण अविग्गहेण चा गंतूण वेउब्वियसरीरसव्वसंघायं करेंतिचि जइण्णोगाहणी,समुच्छिमअस-
प्णिपंचेंदियस्स अपजत्तगस्स विभंगं णत्थि, तेण अण्णाणाणि भयणिजआणि दो वा तिणि वा, वेइंदियाणं जहण्णोगाहणाणं दो-
णि णाणे, कहं ?, भण्णति-सासायणं पडुच्च तस्स अपज्जत्तयस्स दो णाणा लम्भंति, एवं जाव चउरिंदिया, जहण्णोगाहणगाण
पंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं दो णाणा दो अण्णाणा, असंखेजाउए पडच जहणिया ओगाहणा णत्थि, तेण जो जहण्णियओगाहणो
सो णियमा संखिजवासाऊ, तेण ठितीए तिहाणवडिए दो णाणा दो अण्णाणा,किं निमित्तं ?, तस्स अपजत्तस्स ओही य विभंगो
वाणस्थित्ति, तेण से दो णाणा दो अण्णाणा लन्भंति, उकोसोगाहणओ ठितीए तिहाणवडिए तिणि णाणा तिणि अण्णाणा ल-
भंति, किं कारणं', जस्स जोयणसहस्सं सरीरोगाणा सो उक्कोसोगाहणतो भणिअति, सो अ संखिजवासाऊ, ते पडुच्च ठितीए
तिठाणवडिओ, सो य पजचओ, तेण तिणि णाणा तिणि अण्णाणा लन्भंति, वेइंदियाइ जाव पंचिंदियतिरिक्खजोणिया जह-
ण्णठितीया किं कारणं अण्णाणी लन्भंति , भण्णति-जहण्णठितीए सासायणस्स उववाओणत्थि, तेण सो अण्णाणी चेव लब्भति,
उन्मोसठिवीयस्स पंचिंदियतिरिक्खजोणियस्स किं कारणं दो णाणा दो अण्णाणा लन्भंति ?, भण्णइ-दोमाइपलिओवमठितीओ
तस्स दोणि णाणा दोणि अणाणा, जया पुण छम्मासावसेसयाक वेमाणिएसु बद्धाउओ भवति तदा तस्स णियमा दो गाणा
॥५५॥

श्रीदारि०
५ प्रज्ञा
जीप.
पर्याया।
लम्माति, परिगतिरिक्जोगियो जहण नामिणिनोदिमणाणी ठितीए नउठाणाटियो, जो कि कारण , भणति-शो य अरां-
खेजवारााऊ, अरांखिजवासाउगरा नामिणिमोहिगणाणगुगणाणाणि लग्गति, जरा उगोरायाणि गामिणिगोहिगसुगनाणाणि
सो नियगा रांगेजनारााउगो तेण ठितीय तिठाणगडिओ, तिमिण णाणा तिगिण य राणागि ग रो लन्गति, एवं गणाणाणिनि
तिथि, जो ग णाणी सो अण्णागीण भाति, मोहिविगंगेर निगमा ठिती तिहाणलिए, किं कारणं?, ओलिविगंगा अरांति-
अगारााउयस्रा गरिसचि, जाणोगाहणगाणं गणरागाणं तिणि गाणा दो िग अण्णाणा लब्धांति, किं कारणं १, गणति-नाइ-
गिणगाए गोगाहणार तित्थगरो वा आवाऽणुसरोवबाइगदेवो ना जो अपरिवलिंगमोहिणाणो उपअति, स्रा जहणोगाण.
गररा तिणि गाणा लबाति, सोगाणा जरा सिणिण गाउगाई तरा ओहिनिमंगाई गति, जणठितीगो गणस्तो
णियमा अण्णाणी, कि कारणं १, रांगुन्छिममता जाण्णठितीया तेण से दो अण्णाणा, णाणाणि से णस्थि, उराठि-
तिगोवि जोग कोसोगाइणगो, जहण्णागिणिोहियणाणिरा गणूरारा दो णाणा दो अण्णाणा, ओदिगणपजायणाणाणि से
पस्थि, जापोसामिणिगोदिगणाणी ठितीए विद्वाणयलिए, ति पारण, गणाति-यो नियमा संसेजवाशाओ, पर सुपणाणीनि,
मोहिमणपजवणाणे जाण्णए पा उपोराए वा ठितीए तिडाणवडिओ, गोदिगणपजगाई राखेजवासाउया मंति, कालणा-
भोगाइणयाए पउडाणपठिए केवलिरागुग्याय पाप, ठितीए विटाणपडिए, न अरांसेशवासायधि, केवलराणीविगर्व मेव, रोचं
जीवपजागा, ताव एते गणिया जीनपजना, 'अजीवपजया णं भंते ! कतिपिहे'त्यादि, एतदत्र निर्वचनं,गोगमा ! दुनिता
पणचा, जहा-रूवियजीवपजवाय इत्यावि, मा सर्पर पर्यापपर्यायिणो कथंगिदभेवख्यापनार्थ इत्यं यत्रोपन्यारा इति गावनीयं,
RA
IAS
॥५६॥

भीप्रा० बीहारिक जीव- पर्यागार ॥५॥ प्रायो निगदसिद्धय गम्य इति, नवरं लेशतः किंचिदुच्यत इति, तत्र परिमापादंडकः 'अणुमादिओहियाणं खेत्तादिपदेससंगताणं न। जहागरगाहणादीण चेव जहण्णादिदेसाणं ॥२॥ दावपि ठितिप्रदेशावगाहौ तुल्यौ, एको द्वयेऽवगाद एक एकत्रेति, हीनाधि- को दिप्रदेशिकस्स जघन्यावगाहना एकप्रदेशे उत्कृष्टा द्वयोः, मध्यं नास्ति, चतुः(त्रि)प्रदेशिके जघन्यावगाहना उत्कृष्टा मध्यमा, मध्यमैका,अनन्तमदेशिका उक्तटावगाहनस्थित्या तुल्या सजातीयस,यतः उत्कृष्टावगाहना कृत्स्नलोकव्यापी,स चाचित्तमहास्कन्धः फेवलिममुद्घातकर्मस्कन्धो वा, तयोबैककालता 'दंड कवाडे मंधतरे य०' परमाणुरेकत्वादेकरूपादि,द्विप्रदेशिकानां तु नानावर्ण- बमनेकत्वान् , नेनोच्यते-अवसेसेहितो, जघन्यगुणकालकोऽपि विवक्षितः, शीतोष्णस्निग्धरूक्षाणां संवादिद्वयस्पर्शः परमाणुः, द्वि- प्रदेशिकादयोऽसंख्येयभागाः समुदायाः शीतादिचतुःस्पर्शाः, अनन्तप्रदेशिकोऽष्टस्पर्शः, जहण्णपदेसियाणंति द्विप्रदेशिकग्रहणं, पर- मागोरप्रदेश कत्वान् , स्कन्धदेशा, अलं विस्तरेणेति । इति श्रीप्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां पंचमपदव्याख्या समातेति । 11 साम्प्रतं पाठं पदं आरभ्यते, अस्प चायमभिसम्बन्धा-इहानंतरपदे औदयिकक्षायोपशमिकक्षायिकमावाश्रयं पर्यायपरि- माणावधारणं मनिपादिनम्, इह तु भावतस्तत्साम्यत एव सचानामुपपातविरहादयविन्त्यन्ते, वत्र द्वावेवाधिकारी, संग्रहगाथा- 'परम पउबीसा मे अंतरं एगममय कत्तो य । उन्नडणपरमवियाउयं च अहेव आगरिसा ॥२॥" निरयगती गं भंते ! केवइयं कानं विरहिया उबवाएणं पण्णवेत्यादि मूत्रं, तत्र नरकगतिरित्यनेन सप्तपृथिवीपरिग्रहः, णमिति वाक्यालंकारे, भदंत! इत्या. ५७

४
विरमा
श्रीप्रसा०
श्रीहारि०
६ पदं
॥५॥
गंत्रणे, केवगं-कियंत काले रागयादिलक्षणं चिरहितेति शुन्या,नेन ?- उपपारोन, तत्रोपपतनमुपपाता, तदन्यगतिकानां सशानां
नारकत्वेन उत्पाद इत्यर्थः तेन प्रशसा गगनता अन्यैव प्रागादिभिरिति, गोयगा! जाहोणं या सगय'मित्याविमायो निगर्दसिन,
णवरं तिरियगाए गगवतियपंचिंदियतिरिक्खजोणीप अदिकित विणणेय, मणुयगतीपवि गन्मागतियमणुस्से महिकिषि,
देवगणसु ण सम्वेगवणनणजोश्वेमाणिएपि,तथा 'शिब्रिगती णे भंते "इत्यादि, नत्र सिध्यंति-निष्ठितार्था गवल्यसागिति सिद्धि:-
लोकान्तक्षेत्रलक्षणा, तथा नोक-घोदि चाचाणं, तस्थ गंतूण सियाति गम्यत इति गतिः कर्मसामना, सिद्भिरेव गम्यगान-
त्वात् गतिः सिद्रिगति, सिजझणयापति सिद्भयमानतयेति, एतत् उपपातन्यवच्छेदार्थ,सकर्मकाणां हि उपपात प्रतिकला, निर्वचनं
सूत्रसित, एतदर्शनाविरहकालोऽज्यवगंतव्य इति, एवं तावत् सामान्येन नरकादिगत्यपेक्षया जपन्येतरमेदमिन उपपाताविविर-
हकाला प्रतिपादितः । साम्प्रतं सामान्यस्य विशेषानुगतत्वाविशेषाणां च सामान्याश्रयत्वाहिशेषामिधानार्थः गभा, रयणप्पभा-
पुढविणेरल्याण'मित्यादि, तह रयणप्पमापुतविणिरयगई ण भंते केवइयं कालं विरहिया उपवारण'मित्येवं वक्तव्ये 'रयणप्पमा-
पुढविनेररयाणं गते ।" इति यदुक्तं तदौदयिकमावविध्यपदर्शनार्थ, उक्तं च-'ओदहए दुविहे पमरे, २०-उदये य उदयणिफण्यो
य' तत्रोदयनिष्पन्नमधिकृत्य रातोपन्यास, जीवोदयनिष्फण्णो नेरदए तिरिक्खजोणिए इत्यादिवचनात् , मन बहु वक्तव्यं तत्तु नो-
च्यते ग्रन्थविस्तरमयादग्रस्तुत्वाच, शेष मूत्रसिद्धमेव, गवरं सुद्धोदगो भणति-ण य रयणप्पमादिष्ट एकाएवि पुटवीए पारस-
मुधिगो परमो उपवायविरहकालो गणितो, अविय चउन्धीराादि छम्मासा अवसाणातो, कह पचेयमेगविसेसेऽपि अविजति
सामण्णगतीए सो भविस्सति ?, उच्यते-सर्वग्रहणादिति,एत्थ दिछतो-जहा एगंमि नगरे सत्र महापाडगा, तत्थ एगमि पाउगे ज-
॥५॥

श्रीप्रवाहणेग ममयंतरेण उमोसेण नउवीसेहितो मूहुत्तेहिं इन्धिया दारगं पमवति, वीयादिसु जहण्णं तुल्लमेव, उक्कोसेणं सुत्तभणियं सत्त विरह
रनादि, जइ य एवं नहावि णगरं पडुच चारस मुहुत्ता लन्भंतित्ति भावनीयं, येषां पुनर्जीवानां नारकादिगतिषु विविध उपपातो
पदं वर्णितः तः जीवैः पूर्वभय एव वनमानैरायुर्वदं सत् पयादुपपातः, कियति च पूर्वभवायुषि शेष बद्धमित्यतः प्रश्ना-नेरइया णं
मंते! कतिभागावसेसाउया परभवियाउयं पकरेंतीत्यादि गतार्थ यावत् कतिविहे णं भंते! आउययंधे पन्नत्ते इति,
ना नरकायायुष्कर्मनिषेधककाल एर तनहभाविनीनां कर्मोत्तरप्रकृतीनां जातिनामगतिनामअवगाहनाप्रकृतीनामपि निपेकं
करोति, निपिक्तमिति च निधत्तं, कर्मपुद्गलानां प्रतिसमयानुभवनरचनेत्यर्थः, यसादुक्तं कर्मप्रकृतिसंग्रहणिकायां सितिबंध-
प्ररूपणाधिकारे-चतार्यनुयोगद्वाराणि-ठितिबंधट्ठाणपरूवणा णिसेगहाणपरूत्रणा आहाकंडगपरूवणा अद्धाद इति, तत्थ निसेग-
पाणन्धं इमा गाहा 'मोत्तूण सगमवाई पदमाएँ ठिती' बहुतरं दन्छ । सेसे विसेसहीणं जावुकोसंति सम्वासिं ॥१॥" अतः उ-
व्यने नारकायायुष्कनिककाल एव तत्सहभाविनीनां नामकम्मोचरप्रकृतीनामपि निपेकं करोतीति, अत एव चोक्तं निर्वचनवा-
पपे-उचित पाउयघ इति, जातिनामणिहचाउयमित्यादि, अथ किमर्थ पुनर्जात्यादिनामकर्मणा आयुर्विशिष्यते , उच्यते-आ-
गुकस प्राधान्योपदशनायें, यगानारकायुरुदये सति जात्यादिनामकर्मणामुदयो भवति, नारकादिभवोपग्राहकं च आयुरेव,
यग्मान् पन्नगोए भणियं-"नेरइए णं भंते ! गेरइएसु उववन्नति ? अणेरइए य नेइएमु उववजति ?, गोयमा! णेरइए नेरइएसु
आजनि, नो अनेग्इए नेग्इएमु उववाई" एतदुक्तं भवति-नारकायुःप्रथमसमयसंवेदनकाल एव नारक इत्युच्यते, तत्सहचारिणां
च पैनन्दियनात्यादिनामकर्मणामप्युदय इति, नत्र जानिरकेन्द्रियजात्यादि, गतिरिकादि, स्थिनिरिति यत् स्थातव्यं तेन भावेन, ॥९॥

आसान
दि
श्रीप्रशा०
श्रीहारि०
७ पदे०
॥६॥
अवगाहना येवाकाशमदेशेषु नारकादीनां वैक्रियादिशरीरमवगाद,पदेसनिहलाउए प्रदेशानां तथा सम्बन्धी अनुभागो विपाक इति,
इदानीं स पुनर्जात्यादीनामायुर्वन्ध कियदिराकरुपालानां कर्मपुद्गलानां निधत्तीभवतीत्यतः सामान्य प्रश्ना-जीवाणं भंते !
जातिनामनिहत्ताउयं कतिहिं आगरिसेहिं पगरेतीत्यादि, तम आकर्षों नाग कर्मपुद्गलोपादानं, यथा गावी पाणिय
पीयंती भएण पुणोर आहति, एवं जीवो तिव्वेण आउयचंधअज्ञवसाणेणं एकाम्मि चेव जातिणामणिहत्ताउयादि पगरेति,
विपाक इति, मंदेणं दोहिं तीहि चा, मंदवरेण तीहिं चाहिं वा, मंदतमेणं पंचहि छहिं सचर्हि अहहिं वा, शेपं गतार्थ, अयं चैका-
याकर्पनियमो जात्यादिनामकर्मणामायुधकाल एव बध्यमानानां, न शेषकालं, आयुर्वन्धपरिसमात्युत्तरकालमपि नन्धः, ध्रुव-
बन्धिनीनां च ज्ञानावरणादिप्रकृतीनां प्रतिसमयमेव निवृत्तिर्भवति, एवास्तु परायत्य वध्यंत इत्यलं प्रसंगेन ।
इति श्रीप्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां षष्ठपदव्याख्या समातेति ।
इदानीं सप्तममारभ्यते, अस्य चायममिसंबंधा-इहानन्तरपदे सच्चानामुपपातविरहादयः प्रतिपादिता, इदानीं नारकादि-
भावेनोपपभानामाहारशरीरेन्द्रियप्राणापानभाषामनःपर्याप्तानां यथासंभवमुच्छ्वासनिश्वासक्रियाविरहकालपरिमाणावधारणार्थ चि-
न्ता, तत्रेदं सूत्रम्-'णेरड्या णं भंते ! इत्यादि,' प्रायो निगदसिद्धं, नवरं यदेवोक्तं आणमंति य तदेवोक्तं ऊससंति तथा पाण-
मंति तदेव नीससंति,अण्णो भणंति-आणमंति पाणमंति चेत्यनेनाध्यात्मक्रिया परिगृखते, ऊससंति वा णीससंति वेत्यनेन वाझेति,
पुदविकाइया विमायाए विपमा मात्रा विमात्रा, अनियतविरहकालपरिमाणोच्छ्वासेत्यर्थः, देवानां यो यथा महायुस्तस्य तथा
AB
॥६॥

भीत्रा श्रीधारि० ८ मद्रास ॥९॥ महानुभावासक्रियाविरहकालः दुःखरूपत्वादुच्छ्यासक्रियाया इति । इति श्रीप्रजापनाप्रदेशव्याख्यायां सप्तमपदव्याख्या समाप्तेति । संघाखरूपं AN इदानीमष्टममारभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-बहानन्तरपदे सचानामुच्छ्वासपर्याप्तिनामकाययोगाश्रया क्रिया विरहा- विरहकालेनोक्ता, अधुना वेदनीयमोहनीयोदयाश्रयान् ज्ञानदर्शनावरणक्षयोपशमाश्रयांश्च आत्मपरिणामविशेषानेवाधिकृत्य सामा- न्यप्रश्नमाइ-कति णं भंते ! सपणाओ इत्यादि, तत्र संज्ञा आभोग इत्यर्थः,मनोविज्ञानं इत्यन्ये, संज्ञायते वा अनयेति संज्ञा- बेदनीयमोहनीयोदयाश्रया तानदर्शनावरणक्षयोपशमाश्रया च विचित्रा आहारादिमाप्तये क्रियेत्यर्थः, सा चोपाधिमेदाद्भिद्यमाना दमप्रकारा मनति, नयथा-आहारसंतेत्यादि, तत्र क्षुवेदनीयोदयाद् कवलाद्याहारार्थ पुद्गलोपादानक्रियैव संज्ञायते अनयेत्याहार- संशा, नया गयवेदनीयोदयाद् भयोद्घान्तस्य दृष्टिबदनविकाररोमांचो दार्था विक्रियैव संज्ञायतेऽनयेति भयसंज्ञा, तथा पुंवेदो- दयान्मधुनाय मपालोकनप्रमननदनमनःस्तम्मिनोरुवेपथुप्रभृतिलक्षणा विक्रियैव संज्ञायते अनयेति (मैथुनसंज्ञा,चारित्रमोहविशेषो- दयान् धर्मोपकरणातिरिक्ततदतिरेफरस वा आदित्साक्रियैय) परिग्रहसंज्ञा, तया क्रोधोदयात् तदाशयगर्भा पुरुषमुखनयनदंतउद- म्फरणनेष्टय संगायनेऽनयेति कोषसंना, तथा मानोदयादइंकारात्मिकोत्सेकादिपरिणतिरेव संज्ञापतेऽनयेति मानसंज्ञा, तथा मायोदयेनागुमरांकशादनृतभापणादिक्रियैन संबायतेऽनयेति मायासंज्ञा, तथा लोभोदयाल्लालसान्विता सचित्तेतरद्रग्यप्रार्थनैव मंगपनेऽनयेति लोमसंशा, तथा लोभोदयोपशमाच्छन्दायगोचरा सामान्यावनोधक्रियैव संज्ञायते अनवेति ओघसंज्ञा, तथा

श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
८ संशा
॥३२॥
संझास
तविशेपाचवोधक्रियैव संशायते अनयेति लोकसंज्ञा, ततोषसंज्ञा दर्शनोपयोगः लोकसंशा तु ज्ञानोपयोग इति, ग्यत्ययमन्ये,
अन्ये पुनरित्थगभिदधते-सामान्यप्रतिरोधसंशा, लोकडटिलोकसंज्ञा, एताश सुखप्रतिपत्तये स्पष्टरूपाः पंचेन्द्रियानधिकृत्योक्ता,
एकेन्द्रियादीनां तु प्रायो यथोक्तक्रियानिबंधनकर्मोदयादिपरिमाणरूपा एवावगंतव्या इति, उक्तं च-"चउहि ठाणेहिं आहारराण्णा
समुप्पजति, तं०-ओमकोट्टयाए छुहावेयणिअस्स कम्मस्स उदयेणं मतीए तदोवओगेणं, चउहि ठाणेहिं भयसण्णा समुप्प-
जति, २०-अवचियमंससोणिययाए मोदणिज्जस्स कम्मस्स उदएणं मतीए तदष्ठोयोगेण य, चउहि ठाणेदि मेहुणसण्णा समु.
प्पजति, २०-चियमंससोणिययाए मोहणिजस्स कम्मरस उदएणं मतीए तदहोवोगेणं, नउहि ठाणेहि परिग्गइसण्णा रामुप्प-
अतितं०--अविमुत्तयाए लोभवेयणिजस्स कम्मस्स उदएणं मतीए तदष्ठोषओगेणं, कोहादिराण्णा कोहादिवेयणिोदयो भवंति,
तहा नेरइया उस्सपणकारणं पडच भयसण्णोवउत्तति, अत्र बहु अल्पं पायकारणं प्रतीत्येति, भावं पउल आहारसण्णोवउचा इत्यादि,
इहान्तरानुभवभावः संतिभाव इत्युच्यते, ततथाल्पपाहुत्वचिंतायां परिग्गइसण्णोवउत्ता संखेलगुणति यदुक्तं तदप्यविरुद्धं, सरीर-
फुतादिसु प्रभूततराणां परिग्रहसंशासावाविहार्थार्थमेव भयसंज्ञासंभवान् एवमन्यत्राप्युक्तानुसारतो भावनीयमिति ।
इति श्रीमज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां अष्टमपव्याख्या समातेति।
साम्प्रतं नयममारभ्यते, अस चायममिसम्बन्धा-इहानन्तरपदे सत्यानां संज्ञापरिणामा प्रतिपादिता, साम्प्रतं योनया
प्रतिपाद्यते, तत्रेदमादिमत्र-'कतिविहा णं भंते! जोणी'त्यादि, तत्र योनिरिति कः शब्दार्थी, यु मिश्रणे, युवंत्ययां जीषा
॥३२॥

बी. योनिम्युप- पोनि: 1॥१३॥ इति योनिः-नैजसकार्मणशरीरवन्तः सन्तः औदारिकक्रियशरीरयोग्यस्कन्धसमुदायेन मिश्रीभवन्तीत्यर्थः,"जोएणं कम्मएणं." गादा, योनिरिति न मामान्यं, तस्य सचित्तशीवसंवत्वादिभेदाः,अतस्तद्भेदोपदर्शनार्थ तिविधा येत्यादि,तत्र नारकाणां यदुपपातक्षेत्रं नगीतस्पर्मपरिणनं अन्यन्न परिगतं, तत्रोत्पनत्वाचीतयोनिकाः उष्णयोनिकाच नारका भयंतीति,भवनवासिनामुपपातक्षेत्रं शीतो. स्पर्शपरिणतं तत्रोत्पन्नत्वाचीतोष्णयोनिकाः, एकेन्द्रियाणामग्निकायवर्जानां यावत् संमूर्चनजपंचेन्द्रियतिरश्वां सम्मू-नजमनु. प्याणां न शीतादिप्रिविधस्सर्गपरिणाममुपपातक्षेत्रमिति त्रिविधयोनिका भवंति,एवं गन्भवतियपंचिंदियतिरिक्खनोणियाणं गन्भ- मतियपणुस्माण, वाणमंतरजोइसियवेमाणियदेवाणं जहा भवणवासीणं,नारकाणां यदुपपातक्षेत्रं तन्न केनचिजीवेन परिगृहीतमिति अचित्ता योनिः, सत्यप्येकेन्द्रियसूक्ष्मजीवनिकायसंभवे, एवं भवनवासिनामपि, पृथिवीकायिकादीनां यावत् संमूर्चनजमनुष्या- णामुपपानक्षेत्र परिगृहीने चापरिगृहीते चोभयरूपेणोत्पत्तिरिति त्रिविधा योनिः, गब्भवतियपंचिंदियतिरिक्खजोणिया गन्म- नियमणुस्मा य य नायते तत्र अचित्ता अपि पुद्गलाः शुक्रशोणितादयः संतीति मिश्रा योनिः,न्यंतरादयो यथा भवनवासिनः, नारकाणां योनिः गंगना, नरकनिफडा संवनगमाक्षकल्पास्तत्र जाता वर्द्धमानमूर्तयस्तेभ्यः पतंति, शीतेभ्य उष्णेषु उष्णेम्या शीतेपु, एवममुर हुमागदीनामपि संता योनिः, 'देवमयणिजंसि देवसंतरिए अंगुलस्स असंखिजइमागमेचाए सरीरोगाहणाए उबवण्णा' इनि निना, एवं सर्वदेवानां संवृता योनिरेकेन्द्रियाणां च, द्वीन्द्रियाणां चतुरिन्द्रियपर्यवसितानां विवृता योनिः,पंचिंदियति- सिसनोणिगाणं मशुम्सााण य संयनविटता योनिरिति, शेपं प्रकटा यावत् पदसमाप्तिरिति । इति श्रीप्रज्ञापनामदेशव्याख्यायां नवमपदव्याख्या समाप्तेति । ।

श्रीप्रनाक श्रीहारिक १०चरम ॥३४॥ चरमादि- खरूपं साम्प्रतं दशममारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्ध:-इहानन्तरपदे सस्वानां योनयः प्रतिपादिता, साम्प्रतं यत्तत् उपपात- क्षेत्रं रत्नप्रभादि तस्य चरमाचरमविभागप्रदर्शनार्थमिदं प्रक्रम्यते, तत्रेदमादिस्त्रं-'करणं भंते! पुढपीओ पण्णत्ताओं' इ- त्यादि, निगदसिद्धं यावत् 'इमा णं भंते! रयणप्पभा पुढवी कि चरिमा अचरिमे त्यादि पुच्छा,अथ केयं चरमाचरमपरि- भाषेति ?, अग्रोच्यते-चरिमं नाम प्रांतपर्यन्तवर्ति, आपेक्षिकं चरमत्वं, यदुक्तमन्यद्रच्यापेक्षया इदं चरमं द्रव्यमिति, यथा पूर्व- शरीरापेक्षया चरमं शरीरमिति, तथा अचरमं नाम प्रान्तमध्यवर्ति, आपेक्षिकं चाचरमत्वं, यदुक्तमन्यद्रव्यापेक्षया इदमचरमद्रव्यं, यथाऽन्यशरीरापेक्षया गध्यशरीरमिति, चरमाई अचरमाइंति बहुवचन प्रश्ना, चरिमंतमदेशा अचरिमंतपदेसति, चरमान्ये- वान्तवर्तित्वादन्ताभरमान्ताः तेषां प्रदेशा इति समासः, तथा अचरममेवान्तः अचरमान्तस्तस्य प्रदेशा इति विग्रहः, अचरिमान्त- प्रदेशा इति भावनीयं, गो०! णो चरिमा णो अचरिमा, चरिमाचरिमत्वमेतदापेक्षिकं, अपेक्षाऽभावाच कथं चरिमा भवि- प्यति, अचरमत्वमप्यन्यापेक्षयैव भवति, कथमन्यापेक्षया चरिमत्व ?, यदि रसप्रभाया वायतोऽन्या पृथिवी स्यात् तस्सामवस्थाया- मचरमत्वं युज्यते, न चास्ति, तणानाचरमा, अयं च वाक्यार्थ:-किमियं रसप्रभा पशिमा उत मध्यमेति, तदेतत् द्वितीयमपि यथा न संभवति तथोक्तं, इदानीं नोचरिमाइंति नोअचरिमाइंति,कहं १, यदा चरमव्यपदेशा चेव नस्थि तदा चरिमाई कहं भवि- संति, एवं अचरिमाइंपि, तेण णोचरिमाई णोअचरिमाई, णोचरिमंतपदेसा णोअचरिमंतपदेसत्ति, अप्रापि चरमत्वस्थाचरमत्वस्य चामावाद प्रदेशकल्पनाया अप्यभाव इत्यत उक्तलक्षणा णोचरिमंतपदेसाणोअचरिमंतपदेसा रत्नप्रभेति, किं तर्हि १, नियमेन अचरिमं चरिमाणि य,एतदुक्तं भवति-अवश्यंतयैव केवलभंगवाच्या न गवति, अवयवावयविरूपत्वादसंख्येयप्रदेशावगाढत्वाघयो- ॥३४॥ ।

भीप्रमा भीमा १०नाम मरमादि. सरूपं फनिगन विपर्यवेनि, नयाहि-रत्नप्रमा नामदनेन प्रकारेण व्यवस्थिता इति विनेयजनानुग्रहाय लिख्यते, एवमवस्थितायां यानि मागे ग्याम्गितानि नदध्यामिनक्षेतखण्डानि नानि तथाविधविशिष्टैकपरिणामयुक्तत्वाचरमाणि, यत् पुनर्मध्ये महद् रत्नप्रभाक्रान्तं संग नदापि नयाविषपरिणामयुक्तसादचरिमं. उमयममुदायरूपा चेग, अन्यथा तदभावप्रसंगान , तथा प्रदेशपरिकल्पनाया नु परिमंतपदेना य अनारिमंतपदेमा य, कई १, जे पाहिरसंडपदेमा ते चरिमंतपदेसा जे मजमखंडपदेमा ते अचरिमंतपदेसा भनि, 'पा अन्य तु व्याचक्षने-तथाविधप्रविष्टेतरप्रान्ताकान्ते प्रदेशेऽर्द्वश्रेणिपटलरूपाणि चरिमाणि, मध्यस्त्वचरिम इति, न चेत्य- मगि कमिदोष रति, परिमंतपदेमा य अचरिमंतपदेसा यति, पूर्वपदेकान्तदुर्नयनिरासप्रधानेन निर्वचनम्त्रेण अवयवावयवि. यमिगत्याहनयोय भेदाभेद इति,एवं जात अहेस तमाए,ईसीप-भाराए, अलोएणं किं चरिमे अचरिमे पुच्छा,गोयमा ! अचरिमे गरिमाणि य, नरिमाणि नाव जाणि लोकदंतएसु पविट्ठाणि,शेपमन्यदचरिमं,चरिमंतपदेमा य अचरिमपएसा य तथैव,इमीसे णं भने ! याणमाए पुरमीप गोपरिमस्म नरिमाण य चरिमंतपदेयाण य अचरिमंतपएसाण य पुच्छा.गोयमा सवयोवा दवट्टयाए एगे परिमे, कधी, कन्धपरिणाम प्रतीत्य,पपदचरमं तत् स्कन्धपरिणामेन परिणतत्वादेकमेव द्रव्यं, तस्यैव स्कन्धस्स चरिमा दया ते धमकिनगुणा. यग्गादमौ महाकन्या नग्नादसंख्येयगुणो,इदाणी चरिमाणं दवागं अचरिमं चरिमाणि य समुदितानि कि तालाई १, पनिमा माहिया इनि, अन आह-अनगि चरिमाणि य दो विमेसाहियाई, उहं १, मं तं अचरिमं दवं तं चरिमदन्वेसु पक्खिर्च माननिमाहिगमा मानि नग्मिदगाणं,पदेसगाए पुण रायत्योग नरिमनपदेमा, अचरमपएसा असंखिजगुणा एव,चरमंतप- नागोका धिणीन्यासेऽपामे दृश्पन्ने, नरिमंतपदेमा य अचरिमंतपदेसा य दो पिसेमाहिया अचरिमंतपदेसेहितो,कई नरिमं +

चरमादि.
श्रीप्रमा
श्रीहरि०
१० चरम०
॥६६॥
तपदेसा अचरिमंतपदेमरासिमि पक्खिया सगहिया चेव अचरिमंतपदेसरासीतो, न दुगुणाइगुणा चेति,तेण चरिमंतपदेसा अचरमंतप-
एसाय समुदिया दोवि विमेसाहिया दबयाए पदेमट्टयाए सबथोवा,एगे अचरिमे चरिमाइ असंखेजगुणाई,अचरिम चरिमाणि
य दोवि विसेसाहियाई,चरिमंतपदेसा असंखिजगुणा,कहं ?,अचरिमसमुदायस्स चरिमंतपदेसा असंखिजगुणा दवसमुदायं पडुच्च,जो
अचरिमचरिमदव्वसमुदायो दव्याणं तस्स दव्यस्स समुदायस्स जे चरिमदवाणं पदेसा ते असंखिज्जगुणा, जम्हा एगमेव दवं-
असंखेजपदेसोगाई,चरिमंतपदेसेहिंतो अचरिमंतपदेसा य असंखिजगुणा, जम्हा अचरिमं दव्वं चरिमे दवरामुदायस्स असंखिज.
गुणमेव तेण पदेसेहितोवि असंखिजगुणं भविस्सति चरिमंतपदेमा जे लोगदंतेतु पविठा, अचरिमंतपदेसा य ते णवरं अणंतगुणा,
कथं ?, अनन्तलादलोकस,लोगस्स णं भंते ! अचरिमस्स य चरिमाण य पुच्छा, गोयमा! सव्वत्थोवा लोगागासस्स दवढयाए
एगमेगे अनरिमे य, लोकसापि द्रव्योपचारेण एकमचरमद्रव्यं, अलोकस्याप्येकमचरमद्रव्यं एकद्रव्यत्वात् सर्वस्तोकं, लोगस्स
चरिमाई असंखिजाई, अलोगस्स पुण ततोहितो विसेसाहियाई, जम्हा अलोगंतपदेसेतु गणिजमाणा पृथिवीन्यासेन समतिरिक्ता
दृश्यन्ते, तेण अलोगस्स चरिमाई विसेसाहियाई, लोगस्स अलोगस्स य चरिमाणि समुदिताणि विसेसाहियाई, जम्हा लोगचरि-
मरासी वीसा ठाविओ अलोगचरिमाचस्मरासी बत्तीसा, एयस्स लोगालोगागासस्स चरिमअचरिमरासी य संखिज्जन्तो विसे-
साहियो भवति, एवं यत्तीसाए वावण्णा विसेसाहिया, पदेमष्ठयाए पुण सव्वत्थोवा लोगस्स चरिमंतपदेसा, अलोगस्स
चरिमंतपदेसा विसेसाहिया, जम्हा लोगचरिमंतपदेसेसु अलोगचरिमंतपदेसा पृथिवीन्यासेन गण्यमानाः समतिरिक्ता एव
दृश्यन्ते, लोगस्स अचरिमंतपदेसा असंखेज्जगुणा अलोगचरिमपदेसेहितो, कथं ?, यसात् क्षेत्रमेव तद् बहु, क्षेत्रबहुत्वाच्च
॥६६॥

No text on this page.

श्रीप्रशा०
श्रीहरि०
०चरम०
॥१८॥
घरमादि-
सारूप
R
एते छथ्वीरां गंगा, गोयमा! परमाणुगोग्गला ण चरिमेण इत्यादि, न चरम इत्येकत्वादसहायत्वादेकप्रदेशावगात्वात् , तथा
नाघरमा मध्यत्वाभिवयवत्वात् , किंतु अपरान्नए, अवक्तव्यको नाम चरमानरमव्यपदेशकारणशून्या,रा उभयथाणि वक्तुमश-
पगत्वादवक्तपक इति,अस स्थापना,णो चरिगाई इत्यादि सतसिद्धं गाव दुपगसिपणं भने ! इत्यादि,अत्र निर्वचनं गो० सिय नरिमे
जो अपरिमे सिय अवतचए,अयमत्र भावार्थ:-यदा दुपदेसिओदोगुपदेसेरा समरोदीए एवमोगादति तदा चरिमे,णो अचरिमति,
सर्वद्रयाणागेव केवलाचरगत्वस्यागोगात् ,जगा गुण रा एगंगि पदेसे एवगोगाइति तदा अवरचए,शेपं सूत्रसिद्ध,यात् तिपदेसिएणं
भते! इत्यादि,अत्र निर्वचनं गोयगा! सिय चरिमएणो अचरिमे सिय अवतन्नए, अयमत्र भावार्थ:-यदा दुपपसिए दोसु पदेसेगु रामसेढीए
एयमवगावति तदा परिमे णो अचरिमे इत्यादि, अन लाघवार्थयुक्तानुक्तविधिमानभंगोपदर्शनाय संग्रहगाथामाह-'परमाणुम्मि य त.
तितो पढमो ततिमो य दोइ दुपदेसे' तृतीयोऽक्तव्यका,रा दर्शित एय,पढगे चरमो सहहितो,ततियोय अबत्तन्वयामिदाणो होति
दुपएरो खंधे, पावि दरिसिता चेव, 'पढमो ततिमो णवमो एपारसमो य तिपदेरो' इयमन गायना-जदा दो एगो य, एएम
पएसेसु समरोढीए एनमवगाइति तदा परिमगनदेसं लभति, एम पदमो गंगो, जदा पुण स एगंमि पदेसमि अयगामति तदा मा.
समगनपएस पायतिथि एस ततिओ, गदा पुण स एव तिपासिभो तिमु पएमेसु समसेढीए अवगाइति तदा चरिमाईच अच.
रिगे यशि अमिहाणमागादेति, कई ?, एस्थ जे अंतिमेला दो परमाणू ते परोप्परगसंगतपणतो परिमाई, जो मजो स गध्ययनि-
स्वादेवाचरम इत्येवं नयमः,यदा पुण स एन तिपदेसियो तिगु पदेसेरा समसेदिविमेडीए एवमवगाइति तदा परिमे य अवघ्या
यत्ति संलप्पति, कई , जे दो परमाणू रामसेढी सा अवतव्यगचिकठ्ठ पगाररामो, एतं असंमोइत्थं गणिय, लक्खणावि अणु-
॥३८॥

No text on this page.

घरमादि श्रीप्रज्ञा श्रीहरि० १०चरम० ॥७०॥ संबंधपरिगणणओ एगरूवत्तं एगवण्णचं एगरसत्तं एगफासत्तं पडच एकय्यपदेशः, एकव्यपदेशत्वे च सति चरिमेत्ति भण्णति, जो पुण मज्झे सो अचरिमोति एस सत्तमोत्ति, जया पुण स एव तिसु पदेसेसु समसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाइं च अव. तथए यत्ति कीर्यते, एप नवमो, भावितार्थमेव, जया पुण स एव चउगु पदेसेसु समसेटीए एवमवगाहति तदा चरिमे य अव- तन्वयाई च, एसो वारसमो विज्ञातार्थ एव, जया पुण स एव पंचसु पदेसेसु समसेढीविसमसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाई च अवत्तव्वए य, जया दो समसेढीए तहिपि दो परिमाइं जो एगो विसेढीए सो अवत्तव्यगंति, एस तेरसमो, जया पुण स एव चउसु पदेसेसु समसेढीविसमसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाइं च अचरिमे य अवत्तव्वए य, एत्य जे अतिमिल्ला ते चरिमाई, जो गज्झपदेसो सो अचरिमं, जो विसेदीओ सो अवत्तव्वगंति,एस तेवीसइमो, जदा पुण स एव पंचपदेसिओ पंचसु पदेसेसु सम- सेढिविसे ढिए एवमवगाहति तदा चरिमाइं च अचरिमाइं च अवत्तव्यए य, एस पणुवीसइमो, भावितार्थ एव, साम्प्रतमस्य स्पष्ट- संवेदनाऽसन्मोहार्थोक्तलक्षणाऽपि विधिवदनुक्रमस्थापनया दृश्यन्ते प्रथमादयः पंचप्रदेशिक इति गाथार्थः । विधिप्रतिषेधरूप- त्वाच्छासस्य विधिना अणुव्यणुकादीनां भङ्गकानभिधाय साम्प्रतं प्रतिषेधभंगकनिषेध्यद्वारेण षट्पदेशिकविधीयमानभंगोपदर्शनाये- दमाह-"बिचउत्थ पंच छटुं पण्णर सोलं च सत्तरद्वारं । वीसेकवीसबावीसकं च वजेज छटुंमि ॥१॥" एतदुक्तं भवति-अत्र द्विती. यादयो यथोक्ता भंगा वजते, किं कारणं १, उच्यते-इह वितियभंगो अचरिमो, अचरिमं च केवलं चरमरहियं दवमेव णस्थि, प्रान्ताभावे चरमाभावादिति भावना, तथा नउत्थो चरिमाई, पंचमो अचरिमाइंति उहो अवत्तयाई च, पण्णरसमो अचरिमे यः अवत्तव्ययाई च सोलसमो अवरिमे य अवत्तव्ययाई च सत्तरसमो अचरिमाइं च अवत्तच्चए य अट्ठारसमो अचरिमाइं च अवच- --- 1७०॥

No text on this page.

श्रीप्रशा०
श्रीहरि
१० नरम
॥७२॥
चरमादि-
स्वरूप
वाऽऽगमाविरोधेन भावनीय, क्था न दोपः, विचित्रपरिणामसंभवाद,अलं संगेन, सलगन केवलिनो विदंति,विशिष्टशुतविदर्श,
जदा गुण स एव तिसु पदेसेसु समसेढीए एमवगाइति तदा चरिमाइंच अचरिगे य,जया गुण रा एव चउसु पदेसेसु समविरामसेबीए
एवमवगाहति तदा चरिमाइ अचरिमाइं च, यदा पुण स एव तिगु पदेसेसु समसेठीविसेटीए एवगवगाहति तदा चरिमे य अवत्त-
गए य, यदा गुण स एव चउगु पदेरोस समसेढीविसेढी एसमवगाइति तदा चरिमे य अवत्तव्ययाई, जया गुण स एव पंचर
पदेसेसु समसेढीबिसेढीए एनमगादति तदा चरिमाईच असगए य, यदा गुण स एन छगु पदेसेसु रामसेटिविसमसेढीए
एवमवगाहति तदा चरिमाई च अवत्तव्ययाई च, जदा पुण स एव छसु पदेसेसु एगपरिक्खेवेगं एगाहिगेणं एनमवगाहति तदा
चरिमे य अचरिमे य अवराव्यए य, जदा पुण स एव चउरा पदेसेसु समविसमरोढीए एनमवगाहति तदा चरिमाई च अचरिमे
य अवत्तनाए य, जया पुण स एव पंचसु पदेसेर रामसेढीविसमसेठी एवमवगाहति तदा चरिमाइ च अचरिगे य अवत्तधयाई
च, जदा पुण स एन पंचसु पदेसेगु ममसेढीए विममसेढीए एनमनगाहति तदा चरिमाई न अचरिमाई च अवत्तगए य, जया
गुण छप्पपसिओ छ7 चेव पएसेरा समरोढिविसमसेंद्रीए एलमनगाहति तदा चरिमाद च अचरिमाई च 'भरतनयाई, एवं ताव
छप्पएसियस संभवगंगा णिदेसियचि गाथार्थः । इदाणी रात्तपदेसियमहिगिन भण्णति-विचउत्थ पंच छटुं गण्णर सोलं च रात्तर-
हारं । पजिय बावीमइमं सेसा भंगा उ सत्तमए ॥१॥ इदं गाथासूत्रं वस्तुतो भावितार्थगेव, नवरं बावीसहमो गंगो अठपदेसियस्स
हनति तेण वजिजति, दसियो य गो, सेसा पुण सन्धखंधेगु चेव पशिअंति, दर्शितमिदं विनेयजनानुग्रामार्थ ठवणामेण चैव
सेसा पुण जे भवंति ते णिदंसिर्जति एतेसिं भावणा-जम्हा सतपदेसियस्स एगंमि पदेसे दोसु तिसु चउसुवि जाव सत्तसुवि
॥७२॥

श्री प्रजा० चरमादि- स्वरूपं श्रीहरि० १० चरम ॥७३॥ अवगाहो भवति तेण एते भंगा भवंतित्ति जाणियन्या; इदानीं अट्ठादेसियमधिकत्येदमाह-विचउत्थपंचछडं पण्णर सोलं च सत्तर- ऽवारं। एते बज्जिय भंगा सेसा सेसेसु संधेसु ॥१॥ अयममिमायो भवितार्थ एव, णवरं सेमा जे सबपदेसिए रतिता बावीस तिमो य एयारूवो, एते सेसेसु अट्ठपदेसगादिसु भवंति, जम्हा अट्ठपदेसगाणवि एगादिपदेसेसु अवगाहो हवति चेत्र, अण्णे पढ़ति- 'एते बजिय भंगा, तेण परमवट्ठिया सेसा, कथं ?, यस्मादसंख्येयप्रदेशिकस्याप्यनंतप्रदेशिकस्यापि च स्कंधस्य एकस्मिन्नपि प्रदेशेऽव- गाहः, गेर्यावदसंख्येयेष्वपि पृथक् पृथग्, अनंतेववगाहो न भवति, यस्माल्लोक एव असंख्येयप्रदेशिका, आह-कथमनन्तानां स्कंधानामनंतप्रदेशिकानामसंख्येयेयवगाह इति १, उच्यते, शुपिरस्वभावत्वादाकाशस्य, यथैकस्य प्रदीपस्य गृहमध्ये प्रज्वालितस्य प्रभास्सर्वमेव गृहं व्याप्नुवंति तथा प्रदीपमहस्रस्यापि व्याप्नुवंति, यस्मात् पुरुषस्य मध्यावस्थितस्य पृथक् २ छाया दृश्यंते, तथा गंधपुद्गलाः शीतपुद्गलाः धूमाश्चान्योन्याविरोधाद्वयाप्नुवंति एवमिहापीति, तथा चोक्तं-"आविशतां द्रव्याणां भात्यवकाशो यदन्यपूर्गेऽपि । आकाशमिति निरुक्तं तेन नभस्तत्र निरवयव ॥१॥" मिति, तस्मादसंख्येयेष्वेवानंतानामवगाह इति ॥ कति णं भंते ! संठाणा पण्णत्ता, गो० ! पंच, परिमंडले वडे तंसे चउरंसे आयते, तत्थ परिमंडले णं भंते ! संठाणे किं संखिज्जपदेसिए असंखेज्जपदेसिए अपनपदेसिए ?, गो०! सिय संखेज्जपदेसिए सिय असंखिजपदेसिए सिय अणत. पदेसिए, एवं जाव आयए, परिमंडले णं भते ! संठाणे संखेज्जपदेसिए किं संखेजपएमोगाढे असंखेजपदेसोगाढे अणंतपएसोगाढे पुच्छा, गो० ! संखिज्जपदेसोगाढे णो असंखिज्जपदेसोगाढेणो अणतपएसोगाढे, जम्हा ते संखिज्जा एव पदेसा कहमसंखिजस वा अर्णतेसु वा पदेसेसु अवगाहिस्संति ?,असंखिज्जपदेसिए अणंतपएसिए य संखिज्जेसु वा असंखिजेसु वा, एवं जाव आयए, परिमं- ७२ भीप्रज्ञा श्रीहरि० ११भापा० ॥७४॥ भापा- स्वरूपं उले णं भंते ! संपुण्णपरिमंडले० संखेज्जेसु ना अगाहेजा अमंखिजेपुवा, अगंतपदेसिए० संखेजेसु वा अखेज्जे सुवा, णो अणतेसु, जम्हा लोगो चेव असंखेजपदेसिओ, पोग्गलाणं च अण्णत्थ गती णस्थि, एवं जान आयए, परिमंडले णं भने ! मंठाणे संखेज- पदेसिए संखेजपदेमोगाढे किं चरिमे पुच्छा, जहा रयणप्यभाए वागरणं तहा भणियां, एवमेतेणं गमएणं असंखेज्जपदेसिए संखिज्जपदेसोगाढे कि परिमे०१ सन्त्रमणुगंतन, परिमंडलस्म ण मंते ! संठाणस्म असंखिजगदेसिपम्म असंखिजादेसोगाढस्स अनरिमस्स य चरिमाण य पुच्छा, एतदप्पभिहितमेव जहा रयणमाए सव्वमणुगनव्यं सुवाणु नारेणं, णारं संकमेणं अणन- गुणत्ति खेतचिंताण दव्यचिंतासंकमेणाणंतीत्यर्थः। तहा नेरहयाणं भंते ! गति नरिमेणति, गतिचरिमेणंति गतिचरिमतया, पुण णरगेसु अणुवाजनणत्ताएचि युत्तं भवति, णेरइयाणं भो ! पुच्छाए बहुवयणतो विसेसोत्ति, गतिठिनी गाहा, गतिचरिमे ठितिचरिमे भवचरिभे भयो सो चरिमे य इत्यादि भावनोयमिति । प्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां दशमपदव्याख्या ।१०॥ साम्प्रतमेकादशमारभ्यते, अस्य चायमभिमंबंध:-- इहानंतरपदे मचानां यदुपपातक्षेत्रं रत्नप्रभादि तस्य चरम विभागः प्रतिपादितः, इह तु भाषापर्या,प्तपर्याप्तानां सत्यादिभाषाविभागोपदर्शनार्थमिदं प्रस्तूगते, इह चेदमादिसूत्रं-से णूणं भंते ! मण्णामीति ओहारिणी भासा ?, सेशन्दस्तत्रशन्दार्थः, स न वाक्योन्यासे, नूनमुपमानावधारणतर्कप्रश्न- हेतुपु, इहावधारणे, भदंत इत्यामंत्रणे, मन्ये अवबुध्य इति, एवं अवधार्यते-अवगम्यतेऽनयेत्यत्र पारणी, अवबोधवीजभूनेत्यर्थः, भाष्यत इति भाषा, भापायोग्यतया परिणामितनिसृष्टनिसृज्यमानद्रव्यसंहतिरिति हृदयं, एप पदार्थः, अयं पुनर्वाक्यार्थो वर्त्तते. तत्र भदंत । एवमहं मन्ये-अवश्यमवधारणी भापति, न च सकृत् तदनालोच्यैत्र, किंतु चिंतेमीति, ओहारिणी भाषां चिंत ||७४॥

श्रीप्रज्ञा
श्रीहरि०
११ भाषा
॥७॥
भापा-
स्वरूप
यामीति पर्यालोचयामि युक्तिद्वारेणापि इति एवं यदुत अवधारणी भाषेति पूर्नवत् , एवं निवेद्य स्वमभिप्रायमधिकृतार्थनिश्च-
यायैव भगवंतं पृच्छति -अह मन्नामीति ओधारिणी भाषा, अथ प्रक्रियामश्नानन्तर्यमगले पन्यासप्रतिवचनसमुच्चयेपु, इह
प्रश्न, ततश्च काकाऽयमर्थोऽवसेयः-अथ मन्ये एवं यथा अवधारणी भापा, द्वितीयाभिप्रायनिवेदनमधिकृत्य प्रश्नमेवाह-अह
चिंतेमीति ओहारिणी भासा, अथ चिंतयाम्येवं यथाऽवधारणी भापा, माध्विदमनवद्यमित्यभिप्राय इति, अवयवार्थ उक्त एव,
अधुना मतालोचितार्थविषयमंशतः साम्यमंशतश्चामाम्यमपि संभावयन् समस्तमतालोचतार्थाविपरीततथाभावावधारणाये-
दमाह-तह मण्णामीति ओहारिणी भासा, तथा समुच्चयनिर्देशावधारणमादृश्यप्रैव्येपु, इह च निर्देशे, ततश्च काकाऽयमर्थोऽ
बसेया-तथा मन्ये यथा पूर्व मतवान् , न कश्चिद्विशेष इत्यभिप्रायः, कथमिति १, एवं-यदुतावधारणी भाषा, तह तह चिंतेमीति
ओहारिणी मासा, तथा चिंतयामि यथा पूर्व चिंतितवान, न किंचित्र वितर्थ, कथमिति १, एवं यदुतावधारणी मापेति,
अवयवार्थों निदर्शित एव, एवं गौतमेनाभिप्रायनिवेदने प्रश्ने च कृते सति भगवानाह-हंता गोयमा! मण्णामीति ओहारिंगी
मासा, अस्य प्राकृतशैल्या छांदसत्वाच्चायमर्थोऽत्रसेय:-हंत संप्रेषणप्रत्यवधारणविधा (पा) देपु, इह प्रत्यवधारणे, हता गौतमः !
नामत्यत्वं इत्येवं यदुतावधारणी भाषेति,वेद्यहमिदमित्यभिप्रायः, तथा अविकलं मन्यस्व यथा पूर्व मतवानित्येवं यदुतावधारिणी
भाषा, तथाऽविकलं चिंतयस्व यथा पूर्व चिंतितवान् इत्येवं यदुतावधारिणी भापेत्येवं तावत् पूज्यपादा व्याचक्षते, अन्ये
पुनरन्यथा, तदभिप्राय पुनरतिगंभीरत्वान्न वयमवगच्छामः, ओहारिणी णं भंते ! भासा कि सच्चेत्यादि, अवधार्यतेऽ-
नयेत्यवधारणी, णमिति वाक्यालंकारे, भदंन इत्यामंत्रणे, माध्यत इति भापा, किमिति परमने, सतां हिता सत्या, संतो मुनयो
॥७५॥

भाषा
श्र प्रज्ञा०
श्रीहरि०
११ भाषा
॥७३॥
गुणाः पदार्था वेति, एतद्विपरीवा मृषा, सत्यामृपोमयरूपा, परिस्थूलव्यवहारनयमवानुमारिणी चेयमवसेयेति, असत्यामृपा
त्रितयविनिर्मुक्ता, व्यवहारनयमतानुसारिण्येवेत्यर्थी, गोयमा ! सिय सच्चेत्यादि निर्वचनं स्यात्सत्या, स्थाच्छन्दोऽनेकांतयो
तका, शेषं सूत्रसिद्धं यावत् आराधनी सच्चेत्यादि, तत्राराध्यतेऽनयेत्याराधनी-यथावस्थितवस्त्वभिधायिनी सत्या, यथा
अस्त्यात्मा सदसनित्यानित्याधनेकधर्मकलापालिंगित इति, विराधनी विपरीतवस्त्वमिधायिनी मृषा, यथा नास्त्यात्मा सन्नेव
वेत्यादि, आराधनीविराधनी सत्यामृषा,यथा अधिकृत्य किंचिनगरं पत्तनं वा अस्मिन् दश दारका जाता इति पंचसु जातेष्वेव.
मभिदधतः, या नैवाराधनीत्यादित्रयविकला सा असत्यामृषा, यथा हे देवदत्त इत्यादि, शेष सूत्रसिद्धं यावत् अह भंते ! गाउमि-
त्यादि, इहाराधनी यथावस्थितवस्त्वभिधायिनी सत्येत्युक्तमत इहोक्कलक्षणयोगसंशयापन्नस्तदपनोदाय पृच्छति-अथ भदंत !
गावा प्रतीता: मृगा अपि पशव:-अजा पक्षिणः प्रतीताः, प्रज्ञापनी तदर्थकथनी, णमिति पूर्ववत् , एपा सत्या भाषा नैपा
भाषा मृपेति, कोऽभिप्रायः १-गाव इति गोनाति प्रतिपादयति, तत्र च त्रिलिंगोऽप्यभिधेयोऽर्थोऽस्ति स्त्रीपुंनपुंसकवेदभावात् ,
एवं मृगपशुपक्षिष्वपि भावनीयं, न च ते शब्दास्त्रिलिंगाभिधायकाः, तथाऽश्रवणाद् , अपि तु पुल्लिंगगर्भा एव, भगवानाह-हंता
गोयमेत्यादि, हंतेति प्रत्यवधारणे, गौतमेत्यामंत्रणे, गाव इत्यादि प्रज्ञापनी तदर्थकथनी आराधनी यावदेषा भाषा, न एषा
भाषा मृषेति, कोऽभिप्रायः १, गाव इति गोजाति प्रतिपादयति, तत्र च त्रिलिंगोऽप्यभिधेयोऽर्थोऽस्ति स्त्रीनपुसकवेदभावात् ।
एवं मृगपशुपक्षियपि भावनीयं, न च ते शब्दास्त्रिलिंगाभिमायकाः, तथाऽश्राणाद् , अपि तु पुंल्लिंगगर्भा एव, भगवानाह-दंता
गोपमा! न मृषा जात्यभिधायित्वाज्जातेश्च त्रिलिंगार्थाव्यतिरेकात्तदभिधामे च वस्तुतो लिंगार्थानभिधानाच्छन्दशक्तिस्वाभाव्यात्
PM
॥७॥

श्रौप्रज्ञा०
श्रीहरि.
११ भाषा०
॥७७||
भाषा
स्वरूप
।
-
- -
तया प्रतीतिदर्शनाद् व्यवहारहेतुत्वाददुष्टविवक्षया समुत्पत्तेः अपरपीडाकरस्वाच्चेति हृद्यं । अह भंते जा य इत्थिवयू
इत्यादि, अथेति प्रश्न, भदंत इत्यामंत्रणे, याच स्त्रीवाक् स्त्रीवचनमित्यर्थः, एवं पुरुषमपुंमकयोरपि वाच्यं, शेषं गतार्थ यावत्
प्रश्नसूत्रांता, कोऽभिप्रायः१, इह यदा खटवाघटाऽऽतोद्यादौ स्त्रीपुंनपुंसकवचनानि प्रयुज्यंते न च बाझोऽर्थः तदाकारेण परिण.
तोऽस्ति खवादिः, कथं ?, यस्माच्छन्दविद्भिरिदं रूयादिलक्षणमुक्तं-"योनि दुत्वमस्थैर्य, मुग्धता क्लीवता स्तनौ । पुंस्कामितेति
लिंगानि, सप्त स्त्रीत्वे प्रचक्षते ॥१॥ मेहनं खरता दाढर्य, शौंडीर्य श्मश्रु तृप्तता। स्त्रीकामितेति लिंगानि, सप्त पुंस्त्वे प्रचक्षते
॥२॥ स्तनादिश्मश्रुकेशादिभावाभावसमन्वितम् । नपुंसकं बुधाः प्राहुर्मोहानलसुदीपितम् ॥३॥" तथाऽन्यत्राप्युक्तं-स्तनकेशवती
स्त्री साद्रोमशः पुरुषः स्मृतः। उभयोरंतरं यच्च, तदभावे नपुंसक ॥४॥ मित्यादि। तदेयं प्रज्ञापनी न वेत्यापनसंश्चयस्तदपनो.
दाय पृच्छति, अत्र भगवानाह-हंता गोयमेत्यादि, अक्षरगमनिका सूत्रांतरवदवगंतव्या, भावार्थस्त्वयं-प्रज्ञापनी, कथं ,न्यवहारतः
स्त्रयादिवचनानामतिरेऽपि प्रवृत्ते, प्रतिपत्तिहेतुरूपत्वात् तत्रैव प्रवृत्तिदर्शनात अदुष्टविवक्षासमुत्पत्तेः अपरपीडाजनकत्वाच्चेति।
अहं भंतेत्यादि, प्रश्नसूत्रं, अस्याक्षरार्थः सूत्रांतरान्वाख्यानतोऽवगत एव, नवरं आज्ञाप्यतेऽनयेत्याजापनी, लिया
आज्ञापनी स्त्रयाज्ञापनी, एवमिति रे अयिवाच्ये, अभिप्रायस्त्वयं-आराधनी सत्येत्युक्ता, इयं च प्रज्ञापनी, विपरीवा मृति,
आबाप्यमानधार्थः स्वयादिस्तथा कुर्यान्न चा, आज्ञासंपादनक्रियायुक्तवाभिधीयते भाषयेत्यत इयं प्रज्ञापनी न वेति
संशयापनो विनिश्चयाय पृच्छति, अत्र भगवानाह-हंता गोयमेत्यादि, इदमत्र हृदय-या स्वपरानुग्रहबुड्या साध्यमंतरेणामुष्मि-
कफलप्रसाधनाय प्रतिपन्नैहिकप्रयोजनालंबना विवक्षितकार्यप्रसाधनसामर्थ्यमुक्तविनीतविनेयजनविषया गीयते तत्वतस्सैव
॥७७॥

সৱা श्रीहरि० ११ भाषा० ॥७॥ गापा स्वरूप प्रज्ञापनी, ग्यवहारतोऽन्येति, उक्तं न-"अविणीयमाण-तो किलिस्मती भापती ममं तहय, घंटालोहं गाउं को कहकरणे पवरोज्जा ! ॥१॥" किरिया हि द्रव्यं विनयति नागव्यगित्यभिप्राय:, अह भंतेत्यादि, या न स्त्रीप्रज्ञापनी, यथा योनिरित्यादि, या च पुरुषप्रज्ञापनी मेहनमित्यादि, या च नपुंसकप्रज्ञापनी स्तनादीत्यादि, पज्ञापनीयं भाषा मृपा, कोमि प्राय: १- रुयादिवचनानामर्थान्तरेऽपि प्रवृत्तेः प्रतिपादितत्वाद् इत्थं प्रतिपादने नियमायोगात् , हंता गोयमेत्यादि निर्बपन, अस्य गर्मों व्यवहारतः खस्वित्थमपि प्रज्ञापनेऽपराधामाव: व्यनहारयोगात कुत्सिनविवक्षाऽयोगात मावानतिपातादिति, अन्ये तु व्यामक्षते-या च स्त्री प्रज्ञापनेत्यादि, अत्र यदा रुयादिपरिणतोऽर्थों बादामर्थ रुयादिविज्ञान परिणतं प्रज्ञायपति शब्दनगदर्शनेन च म तस्माद प्रज्ञाप्यमानादर्थादमिन्नस्तदुपयोगानन्यत्वाद् यथा पुपा पुसमभिदाता स्त्रिया स्त्रियं नपुंमकस्य नपुंसकमिति तदर्थता, यदाऽपि पुमान् नियममियते तदापि तदुपयोगानन्यत्वात् स्त्रीरूप एवासाविति समानलिंगतेव, नपुंमकममिदधानो नपुंसकमेवेति समानलिंगवा, एवं स्त्रीनघूमकयोरप्यायोजनीयं, संग्रहव्यवहागामिप्रायातु पासार्थादू वचनगात्मलाभ लमते, यदि पायोऽर्थस्तमा परिणतोऽस्ति तत: घुमा पुल्लिंगवचनमभिदधतस्मत्यता, अतोऽन्यथा मृपातेति प्राप्ते मूढनयदर्शनेन प्रश्ने निर्वचनं विजातिरिति, स्त्रीलिंगोऽपि सन् पुमादित्तिमनुभवति सबैलिंगसमानाधिकर- णश्च भवति, सीलिंगोपादानव भवति । अह भंते जातीत्यादि, जातौ स्लीवचनं सत्ता तथा जातौ पुंवचनं भावः तथा जातो नपुंसकवचनं सामान्यं, प्रज्ञापनीत्यादि पूर्ववद्. भावार्थोऽपि सनिर्वचनसूत्रा पूर्वदेव, अन्ये तु व्याचक्षने-जातौ स्रीवचनं यथा गृहकोकिलिकेत्यादि, जातौ पुंवननं कोकिलइत्यादि, जातो नपुंसकवचनं आसनमित्यादि, प्रज्ञापनी एपा, न एपा मृपा, ||७८॥

भाषा. स्वरूप भीप्रज्ञा० श्रीहरि० ११ भाषा ॥७९॥ कोऽभिप्राय: १- गृहकोलिकाशब्दो हि त्रिलिंगयुक्तार्थवाचकः स्त्रीपुनपुमकसद्भावात् , एवं कोकिलशब्दोऽपि, एवमासन- शब्दोऽपि मंचिकासन्दकपीठकादिषु, हंता गोतमेत्यादि निर्वचनं, गर्भार्थः प्राग्भावित एव, अह भंते! जातीति इस्थि- आणमणीत्यादि, पूर्वोक्तानुसारत एवोक्तोदाहरणापेक्षया भावनीय। अह भंते। जातीति इत्थिपण्णवणीत्यादि स्त्रीजातिप्रज्ञापनीत्यादि, प्रागविशेपेण सीमज्ञापन्याः मतिपादितत्वात् सांप्रतं जात्या विशेपितत्वादपौनरुत्यमिति भावनीयं, अन्यथा वा आगमाविरोधतो मेदो वाच्यः, एवमन्वर्थसंज्ञया प्रज्ञापनीशब्दमधिकृत्यानंतगमपर्यायत्वात् सूत्रस्य व्याख्यातानि सूत्राणि, -अन्ये तु पारिभाषिकीमसत्यामृषा प्रज्ञापनीशब्दमधिकृत्य कथमपि सर्वत्र निगमनमभिदधति, स्वबुद्ध्या भावनीयमित्यलं प्रसंगेन । अह भंते मंदकुमार एवेत्यादि, मंदकुमारक-उत्तानशायको पालः सोऽनाभोगिकेन कार्यवीर्येण भाषापुद्गलोपादानं कृत्वा निमर्गकाले ब्रुवन् जानाति -अहमेतत् ब्रवीमीनि?, अथ कोऽस्य प्रश्नस्यावकाश इति, उच्यते, प्रदेशांतरे उक्तं-"बुद्धीदिढे अत्थे जं भासइ तं सुतं मतीसहितं । तत्र मतिश्रुतज्ञानमेद- प्ररूपणं कुर्बाणेनाचार्येण बहुप्रकारं गाथार्द्ध व्याख्यायोपसंहनं, अथवा सामान्येनेद मतिश्रुतात्मिका बुद्धिरधिक्रियते, तथा दृष्टानर्थान् मापन एव कदाचिदपीति संभवमात्रमंगीक्रियते, नावश्यं भाषमाण एव, तदिह भापमाणस्य मावश्रुतमतोऽ- न्या मतिः, मतिसहितमिति श्रुतविज्ञानसहितमुपयुक्तस्येतियावत , यान् भाषते एवावश्यं कदाचिदपि तच्छुतमनुभाषमाणस्य श्रुतमेवेति, यस्मान्मतिज्ञानालोचिता अपि केचिद्व्यश्रुतेनोच्यते, अवध्यादिज्ञानालोचिताथ, एवं सर्वमेव हि श्रुतज्ञानं ध्वनिप- रिणाममिति, मतिज्ञानं चोभयपरिणामभि युक्तं भवति, अतो विज्ञानमेव- वायूपापनमिति प्रश्ना, तथाऽन्यैरप्युक्तं-"आत्मा वुझ्या " ॥७९॥ .

AN श्री प्रज्ञा श्रीहरि० ११ भावा० ॥८॥ भाषा- स्वरूप समर्थािन्मनो युंक्ते विवक्षया । मनः कायाग्निमाईति, स प्रेरयति मारुत ॥१॥" मित्यादि, व्याकरणं-णो इण समठे पर्याप्त्यापर्याप्तस्यापि सतः मनाकरणमपटु, अपटुत्वाच्न करणस क्षयोपशमो मंदा, मनाकरणं प श्रुतज्ञानावरणस्य क्षयो- पशमहेतस्तस्माम जानाति अहमेतत् अपीमीति, नान्यत्र संज्ञिन इति, अन्यत्रशन्दा परिवर्जनार्थी, यथा “अन्यत्र द्रोणमी- माभ्यां, सर्वे योधाः पराङ्मुखा" भीष्मद्रोणौ वर्जयित्वेत्यर्थी, एवमिहापि, तत्र संझी अवधिज्ञानी जातिस्मरी वा, एवं कवलाहारं माहारेमाणे, अम्मापियरो भद्विवारए इति, भट्ठी-सामी तस्म दारओ-पुत्तो, गर्वत्र संज्ञिन मुक्त्वा न जानाति, अतिराउले देशीभाषया खामिकुलं, शेष निगदसिद्धं यावत् अह मंते । उड्ढे गोणेत्यादि, अप्रापि बालावस्था गृहरा इति फेषित, अह भते पुढवीति इत्थियाणमणीस्यादि, अत्र कर्मतया आशापमं वेदितव्यं, यथा पृथिवीं कुवित्येके, पृथिवीमानयेत्यन्ये, एवं पुरुषनपुंसकयोरपि भावनीय, पुढवीति इत्थीपण्णयणि त्ति, पृथिवीस्वरूपं स्त्रीत्वेन प्रज्ञायपति य इति विशेषप्रश्ना, भासा णं किमादीया इति प्रश्ना, निर्वचनं- गोयमा ! भासा णं जीवादीया इत्यादि, जीवापा तथाविधतत्प्रयत्नांतरेण मापापा अभावात् जीपमूलेयर्थः, उक्तं च-"तिविहंमि सरीरंमी जीवपदेसा हपसि जीवस्स । जेहि उ गिण्हति गहणं तो भासति भासतो गासं ॥२॥" अत एव शरीरप्रभवा, शरीरादेव तदंडनिर्गते, वजसंठिता लोकन्यापित्वात तथा संस्थानात् लोकाकारत्वालोकवजसंस्थितेति, लोगंतपज्जवसिया लोकव्यापि वादेव प्रज्ञप्तेवि। भासा कुतो य पभषा इत्यादि प्रश्ना, निज़पनं-सरीरप्पभधा भासेत्यादि, तत्र शरीरप्पणवा मासा जम्हा काययोगेणं, भंते ! भासाजोग्गे पोग्गळे गेण्हिता भासत्ताए परिणामित्ता वहनोएणं णिसरति, दोहि समयहिं निसिरिति- भासति, एगंतरं गिण्हति निमरति 11८०॥

भाषा- स्वरूप श्रीप्रज्ञा० श्रीहरि० ११ भाषा० ॥८॥ पगंतरं चेति, पढमसमयगहिए पोग्गले वितियसमए णिसिरति, तेण दोसमया मासा, चउप्पगारा सचादि, दोणि य भासा अणुमयाओ उ-सच्चा असचमोसा य, पर्याप्ता-अलं समर्था अर्थप्रतिपादन प्रति, कतिविदा णमित्यादि प्रश्नः निर्वचनं- पज्जत्तिका य अपज्जत्तिगा य, इह पञ्जत्तिगा णाम जा अवधारेउं सक्कति, जहा सचा मोसा वेति, जा पुण सच्चावि मोसावि दुपक्खग्माहिणी सा ण सकति विभावेउं जहा एसा सच्चा मोसा वेति अपज्जत्तिगा, शेषं निगदसिद्धं यावत् जणवतेत्यादि, तंत्र जनपदसत्पं नाम नानादेशीभाषारूमप्यविप्रतिपक्या यदेकार्थप्रत्यायनव्यवहारसमर्थमिति, यथोदकार्थे कोंकणादिषु पयः पिच्च नीरसुदकमित्यादि,अदुष्ट विवक्षाहेतुत्वान्नानाजनपदेग्विष्टार्थप्रतिपत्तिजनकत्वाद् व्यवहारप्रवृत्तेः सत्यमेतदिति, एवं शेषेष्वपि भावना कार्या, सम्मतसत्यं नाम कुमुदवलयोत्पलतामरमानां समाने पंकजसंभवे गोपालादीनां सम्मतमरविंदमेव पंकजमिति, स्थापनासत्यं नाम अक्षरमुद्राविन्यासादिषु यथा मापकोऽयं कार्षापणोऽयं शतमिदं सहस्रमिदमिति, नामसत्य नाम कुलमवर्द्धयन्नपि कुलबर्द्धन इत्युच्यते धनमबर्द्धमानोऽपि धनवर्द्धन इत्युच्यते, अपक्षस्तु पक्ष इति, रूपसत्यं नाम बदगु. णस्य तथा रूपधारण रूपसत्यं, यथा प्रपंचयतेः प्रबजितरूपधारणमिति, प्रतीत्यसत्यं नाम यथा अनामिकाया दीर्घत्वं इखत्वं चेति, तथाहि तस्यानंतपरिणामस्य द्रव्यस्य तत्वत्सहकारिकारणसन्निधानेन तत्तद्रूपममिव्यज्यत इति सत्यता, व्यवहारसत्यं नाम दह्यते गिरिः गलति माजनं अनुदरा कन्या अलोमा एडिकेति, गिरिगततणादिदाहे लोके व्यवहारः प्रवर्चते, तथोदके च गलति सति, तथा संमोगजीवप्रभवोदरामावे च सति, लवनयोग्यलोमाभावे चेति, भावसत्यं नाम शुक्ला बलाका,सत्यपि पंचवर्ण- संमवे, योगसत्यं नाम छत्रयोगाच्छत्री दंडयोगाइंडीत्येवमादि, उपमया सत्यं नाम समुद्रवत्तडागं, 'मोसा दसविहा, कोहादि- ॥८॥ -

भीप्रज्ञा०
श्रीहरि०
११ भाषा०
11८२॥
भाषा-
स्वरूप
णिस्सिया' क्रोधामिभूतो विसंवादनबुद्धया असत्येन परं प्रत्याययन् सत्यमसत्यं वा वदति, तस्याशयविप्रतिपत्तितः घुणाक्षर
मिव कदाचित् सत्य तथापि तन्मृङ्गव, 'माणणिस्मिया' जंतु अत्तुक्कस्सेण अभूतमपि ऐश्वर्याउनुभूतमिति प्रकाशयति, मायाकारक-
वच्चक्षुर्मोहेन शकटादीनां मुखप्रवेशनादि मायाणिस्सिया, वणिजादि कूडमाणसमयकरणं वा लोभणिस्सिया, अतिप्रेमाणं दासोऽ.
हं तवेति पेजणिस्सिया, पडिनिविद्वस्स तित्थगरादीणवि अपवादभामणं दोसणिस्सिया, हास्यनिसृता नर्मानृतं, भयनिास्ता
तस्करादिभयेऽसमंजसवचनं, आख्यायिकानिसुना आख्यायिकाऽसंभव्यमिधान, उषघातनिसृता अभ्याख्यानवचनं । सच्चामोसा
दसविहा उष्पण्णमीसगविगतमीपगादि,उदिस्स गामं वा नगरं वा दमण्डं दारगाणं जमं पगासंतस्स ऊगेसु अहिएसु वा एवमादि
उप्पन्नमिस्सिया, एमेव मरणकहणे विगयमिस्मिया, जम्मणस्म मरणस्म य कयपरिणामस्स उभयकहणे विसंवादणे उप्पाएण
विगतमिस्सिता,जीवंतमयगसंखणगादिरासिदरिसणे अहो महं जीवरासित्ति भणंतस्स जीवतेसु सचा मएसु मोसत्ति जीवमिस्सिता,
एत्य चेव बहुसु मतेसु अहो महंतोऽजीवरासित्ति भणंतस्स मएस सच्चा जीवंतेसु मुमा इति अजीवमिस्मिया, सच मयममयं वा
उमय णियमेण अवधारयंतस्स विसंगदे जीजी मिस्सिया, मूल कादि अणंतकायं तस्सेव पडिरिकयपंडुपत्तेहि अण्णेण वा
वणस्सइकाएण मिस्सं दट्टण एस अणंतकायोति भणंतस्स अणतमिस्मिया, तमेव समुदयं करमेते परित्ताणं अमिलाणं रासी-
कयं परिचमिति भणंतस्स परिसमिस्सिया, अद्धा कालो सो दिवसो रभी त्रा, जो तम्मिस्सियं करेति, परं तुरियावेतो दिवसतो
भणति-उडेहि रत्ती जायत्ति, एसा अद्धामिस्सिया, तस्सेर दिवसस्स रातीए वा एगपदेसो अद्धद्धा, तं पढमपोरिसिकाले तहेव
तुरियतो मज्झण्डीभूतं भर्णतस्स अद्धमिस्सिया । असचामोमा 'आमंतणी'त्यादि, हे देव इति आमंतणी, एसा किलाप्रवर्ग-
॥८२॥

श्रीप्रज्ञा श्रोहरि० ११ भाषा० ॥८३॥ भाषा- स्वरूपं कनिवर्तकत्वात् सत्यादिभाषात्रयलक्षणवियोगतश्चापत्यामृपेति, एवं स्वयुद्धया अन्यत्रापि भावना कार्येति, कज्जे परस्स पवत्तण जहा इमं करेंहित्ति आणवणी, कत्थइ वत्थुविसेमरस देहित्ति मग्गणं जायणी, अविण्णायस्स संदिवस वा अत्थस्स जाणणत्थं तदमिजुत्तचोदणं पुच्छणी, विणीयस्स उबएसो जहा-पाणवहाउ णियत्ता हवति दीहा उपा अरोगा य एमादी पण्णवणी पण्णचा वीयरागेहिं ॥१॥ जायमाणस्म पडिसेहणत्थं पच्चवखाणी, कज्जोववातितस्स तथा भवतु ममवि पहमममिप्पेयंति इच्छा- गुलोमा, अत्थाणमिग्गहेणं वालुम्मत्तपलावपहसितादि अणभिग्गहिया, घडातिअस्थपडिबायणमभिग्गहिया, एएसञ्चायणी अणभिग्गहिया सैव, चशब्दः समुच्चयार्थः, सैंधव व पुरिसवच्छलवाजिसु पवत्तमाणा संसयकरणी, घटादिलोगपसिद्धसइत्था वोगडा, अतिगभीरसदत्था लल्लक्खरपउत्ता वा अविभावियत्था अधोगदा, शेष मूत्रसिद्धं, याव णपणस्थ सिक्खापुचगंती- तीत्यादि, शिक्षापूर्वकं शुकमारिकादयः संस्कारविशेषात् प्रायः चतुर्विधामपि भापां मापंते, उत्तरगुणलब्धिं वा प्रतीत्य जातिस्म- रणादौ कुतश्चित् क्षयोपशमविशेषाद्, विक्रियाकरणवत् , शेपं प्रकटार्थ यावत् ठिताइंगेण्हतीत्यादि, तत्र स्थितानि स्वस्थाने, गमनक्रियावन्तीत्यर्थः, एगसमयठितियाइंति स्थितिपरिणाम प्रति,जाव असंबिज्जसमयठितीयाइंति, कथं १,यस्मादुक्तं 'अणंतपदेसिए णं भंते ! खंधे केवइयं कालं सेए ?, गोयमा! जहण्गेणं इकं समग उक्कोसेणं आवलियाए असंखिज्जइभाग, णिरेये जहन्नेणं एवं समयं उक्कोसेणं असंखेज्ज कालं' ततो, ताणि गेण्हमाणो अणंतरसमयमि चेव गेण्हति, गिहणाणतरमेव णिसिरणभावादिति, ण ताणि य गमणजोगा, अन्ये त्वमिद्धति-एकसमयस्थित्यादि भापापरिणामाऽपेक्षयोच्यते, यस्मात् किल विचित्राः पुद्गलपरिणामा इति, तान्येवानेकधा परिणाममासादयंतीति, 'गहणे'त्यादि 'गहणदवाइं पडुच्च' इति तत्र गृह्यत इति ग्रहणं तच्च तद् द्रव्यं च ग्रहणद्रव्यं, एतदुक्तं भवति-जाई गहणजोग्गाइं ताई कयाई कालादिवण्णपरिणामेणं एक्कण दोहि तीहिं ॥८॥ Y --- भीप्रज्ञा श्रीहरि० ११ भापा० भाषा- स्वरूपं चउदि पंचहि य भवेज, सव्वगहणं पडुच्च इति यदा समुदायो विवक्ष्यते तदा नियमा पंचवण्णाई, एवं तेहिं तेहिं गंधरसफासेहि भाणियन्वं । 'पुट्ठा' इति आत्मप्रदेशः स्पृष्टानि गृह्णाति, 'ओगाढाईति जेसु आगासपदेसेसु जीवपएमा ओगाढा तेसु चेव ताइपि ओगाढाई गेण्हति, अणंतरोगाढाइति आत्मप्रदेशानन्तरस्थानि गृह्णाति, नैकादिव्यवहितानि, भापाया आदिमध्याव- सानेषु सर्वेष्वपि गृह्णाति, सविसये गिण्हत्ति विषयो-गोचरः स एव स्पृष्टावगाढानन्तरावगाढाख्यः तस्मिन् गृह्णाति विषये, आणुपुचीए यथाऽसन्नं नातिक्रम्य, स्थित्वापि गृह्णाति, प्रतिममयमपि गृह्णा ति, यदा सान्तरं गृह्णाति तदा जघन्यत एकं समयमंतरं कृत्वा गृह्णाति, भाषाप्रवृत्तस्यैव भाषमाणस्येदमन्तरं चिन्त्यते. एकस्मिन् समये गृहीत्वा मोक्षसमये वा अनुपादानं कृत्वा तृतीयसमये पुनर्गुनीयात् , निरंतरग्रहणे तु जघन्यतो द्वौ समयौ निरंतरौ, तदा प्रथगसमये गृह्णात्येव, न मुंचत्यपि, द्वितीयसमये प्रथमसमयगृहीतांश्च मुंचत्यन्यांश्च वाक्पुद्गलानुपादत्ते, तृतीयसमये तानेव द्वितीयसमयोपात्तान् सुंचत्येव पुनर्न भाषते, उत्कर्षण त्वसंख्येयान समयान ग्रहणं करोति, तनाये ग्रहणमेवांत्ये मोक्ष एव, द्वितीयादिषु तु द्वयमपि च युगपत् करोति, पूर्वसमयगृहीतानां यदैव मोक्षस्तदैवोत्तरसमयानां ग्रहणं, एव सर्वेषु मध्येषु, स्थापना चेयं, अन्यार्थनियमितानि भृशं क्षिप्त लोष्टवद् , तेसिं पंचविहे भेदे पण्णत्ते, तंजहा-खंडभेदेइत्ति इत्यादि यत् चूर्णीकृतानि भवंति लोष्टवत् , प्रतरभेदे अभ्र. पटलभूर्जपत्रादिवत् , अनुतडिकामेदे इक्षुतडागतरिकादि, छल्यादिवत, चूर्णिकाभेदे क्षिप्तपिष्टवत् उत्करिकामेदे मृत्पार्थिववत् । अज्झत्थवयणं अध्यात्म, अज्झत्थाय योजनीयं, विवक्षा उत्तरकालपर्यंतं भवतीत्यन्ये, उपनीतवचनं प्रशंसावचनं अपनीतवचनं निन्दावचनं, उपनीतापनीतवचनं प्रशंसित्वा निन्दति, अपनीतोपनीतवचनं निन्दित्वा प्रशंसतीति ।। ॥ प्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां एकादशपदव्याख्या समाप्तेति ॥ 11८४॥

No text on this page.

Pragyapna Sutra Pradesh Pad

Author
Haribhadra
Title
Pragyapna Sutra Pradesh Pad
File name
Pragyapna Sutra Pradesh Pad
Text
OCR done
Citation
1947
Published
2010/01
Publisher
Jain Vijayanand Printing Press, Surat
Language
Sanskrit
Pages
88
Library
Prakrit Bharati Academy, Jaipur
Keywords
Jain Dharma and Philosophy
DLI number
322134
Barcode
99999990244977.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library of India
VMLT id
jQo1uPcNM8I
Download PDF

Pragyapna Sutra Pradesh Pad