·A *संस्कृत-श्रुतवोधः । अवतरणिका। कृता। महाकविकालिदासकृतित्व न प्रमिङ्गः श्रुतवोधोनाम छन्दो- ग्रन्थ आदिमरसोद्दीपनसम्बोधनपदवाहुन्यान्न वालानां सम्यग- ध्ययनोपयोगित्वमहतीति तत्संस्करणमावश्यकम्मन्यमानरस्माभि- स्तत्र प्रवृत्तिः मंस्करणञ्च सम्बोधनपदमात्राणासुध- कल्पितम्। प्रकृतग्रन्थमम्बोध्याया युवत्याः स्थले ससागरधरा- धीशो विक्रमादित्योऽभिषिक्त इत्यर्थः। तथा सम्बोधनपदविपरि- णामेनापरिहाय्यतया क्वचिदपि ग्रन्थापरावयवानाञ्च परिवत्तं नं कृतम् । मत्य कालिदासस्योपरि लेखनीसञ्चालनेन न केवलमतिमा हसिक्यमस्माकं प्रकाश्यते, यावत् ग्रन्थसौन्दर्य हानिरपि, तथापि तादृशादिमरसवाहुल्यसम्बोधनपदपरिहारण वालविद्यार्थिनां तंद- ध्यापकानाञ्च महानुपकारी-भविष्यतीत्यत्र प्रवृत्ताः स्मः । किञ्च श्रुतबोधस्यातिसंक्षिप्तावयवतया छन्दःशास्त्रीयावश्य- ज्ञातव्या: परिभाषादयो नात्र समुलिखिताः, तन हि श्रुतबोधोक्ता च्छन्दसस्तेखपि बालानां न सम्यगभिज्ञा वर्तततस्तानप्यत्र निवेशयाम: संस्कृतसाहित्य हि गद्यपद्यमयत्वादिविधं । तत्र गद्य नाम वृत्तबन्धोशितं वाक्यम्। पद्य - चतुष्पदी, सापि हिविधा-वृत्त.

·[ २ ] जातिश्च । वर्णसंख्यातं वृत्तम्, मात्रासंख्याता जातिः । * वृत्तमपि विविधं सममई समं विषमञ्च। तेषां लक्षणानि यथा वृत्तरत्रा- करे। “अङ्घ यो यस्य चत्वारस्तुल्य लक्षणलक्षिताः । तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञा: समं वृत्त प्रचक्षते ॥ प्रथमावि,समो यस्य टतीयचरणो भवेत् । द्वितीयम्तुर्य्यवहत्तं तदईसममुात ॥ यस्य पादचतुष्कोऽपि लक्ष्म भिन्न परस्परम् । तदाहुविषसं वृत्त छन्दः शास्त्रविशारदाः ॥” इति यथा-मः . . . 555, य | SS, र SIS, म * छन्दःशास्त्रषु त्रिवर्णात्मका अष्टी गगहा विद्यन्ते । (त्रिगुरुवर्णात्मकः), यः (आदिलधुत्रिवर्णात्मकः), र: (मध्य लघुत्रिव- र्णात्मकः), सः (अन्त्य गुरुत्रिवर्गात्मकः, त:( अन्त्य लघुत्रिवर्णात्मकः), जः (मध्यगुरुत्रिवर्णात्मकः), भः (आदिगुरुविवर्णात्मकः), न: (त्रिलघु- वर्णात्मकः), गः (एको गुरुवर्ग:). ल: (एको लघवर्ण:) । मकारादीनां रैखिकाकारो यथाम ।।5, त:551, ज-- SI, भ-5।। न ।।।, ग-5, ल ।। श्लोका- थतुज्यादा भवन्ति। तत्र प्रतिपादमादितोमकारादीनां प्रयोगा- छ मासुभफलनिर्णयो यथा “मोमूमि: श्रियमातनोति, य-जलं वृद्धि, र-बहिर्म तं, सोवायुः परदेशदूरगमनं त व्योमशून्यम् फलम् । जः-सूभियमाददाति विपुलं भन्दुयश। निर्मालम् । नोनागश्च सुख- प्रदः फलमिदं प्राहुर्गणानां वुधाः। मकारप्रयोगात् लक्ष्मीलाभः, यप्रयोगादभुदयलाभः, रप्रयागात् मृत्य लाभः, सप्रयोगात् विदेश- गतिः, तप्रयोगात् निस्फलता, राज्य लाभ: इति केचित्, भप्रयोगात् कोति लाभः, जप्रयोगात् भयं, रोगलाभ इति केचित्, नप्रयोगात् सुखं, स्वर्गलाभ इति केचित् । एषां देवता यथा, मगणस्य पृथिवी, यगणस्य वरुणः, रगणस्य अग्निः, मगगणस्य वायुः, तगणस्याकाशः जगणस्य सूर्य :, भगणस्य चन्द्रः नगणस्य मर्पः। इस्खोवर्ग एक- ·[ ३ ] सम्भवति । श्लोकस्य चतुर्थोऽशः पादः' । मच समवृत्तं वेकाक्षरादारभ्य षड़ विंशत्यक्षरपर्यन्तमकैकाक्षरवईनन तेषाञ्चीक- थेत्यादि संज्ञा । * जिह्वाया इष्टविश्रामस्थानं 'यतिः'; सा च विश्रामविरामाद्यः पदैरभिधीयते । अन्यशास्त्र षु यथाऽब्धयादिशब्दाः चतुरादीनां वाचकाः, अत्रापि तथा। तथाहि चन्द्र १, मिथुन २, बहि ३, अब्धि -४, भूत-५, रस = ६, मुनि - ७, बमु -८, ग्रह = ६. .; एवं पृथिवी शिवनेत्र -३, वेद = ४, वागा इन्दिय - ५, ऋतु-६,अश्व ७, नाग, पर्वत-८, दिक- १०, आदित्य -- १२, इत्यादि। एषां पाय- वाचका नामियमेव संग्या। १ ५. -- ran मात्रिका, दो/हिमात्रिकः, जातिच्छन्दःसु चतुर्मात्रिका पञ्च गणा भवन्ति । १मः सर्वगुरुः55. २यः आदिगुरुः ।। यो मध्य गुरुः । । ।, ४र्थोऽन्त्यगुरुः ।। 5, ५ मश्चतुर्लधु: ।।।। * एकाक्षरावृत्तेः साधारण नाम उक्या, हाक्षराया अत्युक्था, नाक्षराया मध्या, चतुरक्षराया: प्रतिष्ठा, पञ्चाक्षरायाः सुप्रतिष्ठा षडक्षराया गायत्री, सप्ताक्षराया उणिक, अष्टाक्षराया अनुदुप्. नवाक्षराया बहती. दशा दया: पतिः, एकादशाक्षरायास्त्रिष्ट प, द्वादशाक्षराया जगती, तयोदशाक्षराया अतिजगती, चतुर्दशाक्ष- राया: शक्करी, पञ्चदशाक्षराया अतिशक्करी, षोड़शाक्षराया अष्टिः, सप्तदशाक्षगया अत्यष्टिः, अष्टादशाक्षराया तिः, ऊनविंशत्यक्ष- रायाः अतितिः, विंशत्यक्षरायाः कृतिः, एकविंशत्यक्षरायाः प्रक्क- तिरित्यादि।

·{ ४ ] ग्रन्थारम्भः। छन्दसां लक्षणं येन शुतमात्रेण बुध्यते । तदहं कर्यायष्यामि झुतबोधमविस्तरम् ॥ १॥ संयुक्ताद्य दोध सानुस्वारं विसर्गसम्मिश्रम् । विन्न यमक्षरं गुरु पादान्तस्थ विकल्प न ॥ २। (१) नविद्यते विस्तरो विस्त तिर्यस्मिन् स तं, श्रुतमात्रेण विनैव प्रस्तारादिविचारं, छन्दसामायानुष्टुबादोनां लक्षणं गुरुलधुवर्णमा- बाणां स्वरूप। (२) संयुक्तस्य युक्तवणस्य आदिस्थितं (अक्षरम्) गुरु, दीर्घ हिमात्रिक, विमगमम्मिथ विसग महितं। पादान्ते स्थितोगुरुरपि कचित् लघु: स्यात्, लघुरपि क्वचित् गुरुरिति। प्रति-संयुक्ता- क्षरयोः पूर्वस्यापि विकल्प न गुरुत्व । पादान्तस्य विकल्प न लधत्व यथा “अल्प ययेन मुन्दरि ग्राम्यजनो मिष्टमश्नाति ॥” प्रपूर्वस्य-- "ग्टहीतप्रत्युगमनीयवस्वा” ; पूर्वस्य, -- “प्राप्तनाभिहदमज्जन- माशु" । वाराण मोमुद्रितपुस्तकेऽतः परं “पादिमध्यावसानेषु भजसा यान्ति गौरवम् । य र ता लाघवं यान्ति, मनौ तु गुरुलाघ- वम्। भजता भगण, जगए, सगणा यथाक्रम, आदि-मध्य-अवमानेषु गौरवं यान्ति गुरुत्व प्राप्नुवन्ति भः-आदिगुरुः, ज-मध्यगुरुः, सः अन्त्यगुरुः, तथा बरता यगण, रगणा, तगणा आदि मध्यावसानेषु लाघवं यान्ति, यः आदिलवः र मधालघुः, तः अन्तलघुः मनौ तु मगण, नगणा तु यथाक्रम गौरवं लाघवच्च प्राप्नु तः त्रिगुरुर्मः, त्रिलघु- थः न । लोकस्यास्य ग्रन्थ ऽस्मिनास्त्य पयोग इति न सर्वत्र समादर इति प्रतोयते।

·[ ५ ] मात्रा-च्छन्दः-जातिः । यस्याः पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा ढतीयेऽपि । अष्टादश दितीये चतुर्थक पञ्चदश साऱ्या। ३ ॥ आर्यापूवाईसमं द्वितीयमपि भवति यत्न चारुमते । छन्दोपिदस्तदानी गीति ताममलभाव, भाषन्ते ॥ ४ । आर्योत्तराईतुल्य प्रथमाई मपि प्रयुक्तञ्चत् । भूमिप, तामुपगीतिं प्रकाशन्ते महाकवयः ॥ ५ ॥ समवृत्तानि । पञ्चाक्षरातत्तिः। आदिचतुर्थं पञ्चमकं चेत् । यत्र गुरु स्यात् साऽक्षरपंक्तिः ॥ ६ । षडक्षरावृत्तिः । अगुरु.चतुष्क भवति गुरू हौ। मुविमलकीत ! शशिवदनाऽमौ ॥ ७ ॥ (३) आर्याया: प्रथमाई विशन्मात्राः, द्वितीयाई तु सप्तदश मात्रा: इत्येव निष्कर्षः । (४) चारुमते अमलभाव इति पदइयं राज्ञः सम्बोधनपरम् । अत्र चारुमते इत्यत्र हंमगते, असलमावत्यव अमृतवाणि इति मूलपाठः । (५) भूमिप इति राज्ञः सम्बोधनपदम्। भूमिपेत्यत कामिनि इति मूलपाठः। (६) भगौग-5।।.s, s, अन्यत्र पंक्तिरिति नाम । (७) शशिवदना न्यो-न य = --न य% ।।।, 155, सुविमलकीत इति राज: सम्बोधनपदं, सुविमला कीर्तिर्यस्य तत्सम्बोधने । कुचयुग्मे शशिवदनामौ इति मूलपाठः ।

·[६] सप्ताक्षरावृत्तिः । तुयं पञ्चमकं चेद् यत्र स्यालघु सैषा। विवद्भिवरवीर प्रोक्तास्मिन्मदलेखा ॥८॥ अष्टाक्षरा वृत्तिः। पञ्चमं लधु सर्वत्र सप्तमं हिचतुर्थयोः । षष्ठ गुरु विजानीयादेतत् पद्यस्य लक्षणम् ॥ ८ । श्लोके षष्ठ गुरु जयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । हिचतुःपादयोईव सप्तमं दोधमन्ययोः ॥ १० ॥ आदिगतं तुर्यगतं पञ्चमकञ्चान्त्यगतम् । स्थाइ रु चेत्तत् कथितं माणवकक्रीड़मिदम् ॥ ११ । द्वितुर्य षष्ठमष्टमं गुरु प्रयोजितं यदा। तदा निवेदयन्ति तां बुधा नगस्वरूपिणीम् ॥ १२ । सर्वे वर्णा दीर्घा यस्यां विश्रामः स्याई देवेंदेंः। विदृन्दैर्भूमीपाल ! व्याख्याता मा विद्युन्माला ॥१३ । % 3D (८) वरवीर इति राज्ञः सम्बोधनपदं । मसग 555 ।।5,5 सैषा इत्यत्र बाले इति, वरवीर इत्यत्र मृगनेत्रे इति मूलपाठः, प्रोक्ता मा मदलेखेति क्वचित् पाठः । (e) (१०) एतौ हि श्लोको, अनुष्ट बिति प्रसिदौ । (१२) अन्यत्र प्रमाणिकेति नाम, जरौ लगौ =151, 515, । S, लग- स्थितिर्निग्न्तरा। (१३) मो मो गो गो विद्युन्माला 555,555, SS, भूमी- पाल इति राज्ञः सम्बोधनपदं। चतुर्थेऽष्टमे चाक्षरे यतिः (वेद - ४) । भूमिपालेत्यत्र वीणावाणि इति मूलम् ।

·[ 9 ] नवाक्षरावृत्तिः । आदितुरीयं पञ्चमकं षष्ठमथान्त्य स्यागुरु चेत् । इन्द्रियवेदैहिरतिस्तन्मणिवन्ध प्राह फणी ॥ १४ । दशाक्षरात्तिः। भूप, गुरु स्यादाद्यचतुर्थं पञ्चमषष्ठं चान्त्यमुपान्त्यम् । इन्द्रियवाण यंत्र विराम: मा कथनीया चम्पकमाला ॥१५॥ दीर्धा वर्णाः प्रथमनिहिताश्चत्वारश्चे दथ तु लघवः । पञ्चान्त्यः स्याग,रुरपि युगैः ख्यामा हसी यतिरिह रसैः ॥१६॥ -- (१४) मूलश्रुतवोधग्रन्थ प्रथम दशाक्षरां चमकमालामुक्त्वा पश्चात् “चम्पकमाला यत्र भवेदन्त्यविहीना प्रमनिधे । छन्दमि दक्षा ये कवयस्तन्मणिवन्ध ते ब्रवर्त" इति मणिवन्धस्य लक्षणं कृतं. तदतीवमन्दर्भविरुद्धमिति मणिबन्धस्य प्राचीनलक्षणमत्रोदा- तन् । भमसाः। 555 ।। 5 पञ्चम नवमै चाक्षर यतिः (इन्द्रिय = ५)। (१५) अन्यत्र रुक्मवतीति नाम, भमसगा:- SI!, Sss. Its. s, भूप इति राज्ञः सम्बोधनपदम् । पञ्चमै दशम चाक्षरे यतिः (वाण -- ५)। तन्चि गुरुस्यादिति मुलं शेषं तुल्यम् । (१६) मूलश्रुतबोधग्रन्थ हंमोवृत्तस्य लक्षण मन्दाक्रान्तामंघटि- तत्वादतीवकठिनमामीदतोऽम्माभिः परिवत्ति तम् । एतदर्थस्तु .. यत्र प्रथमं चत्वारो दोर्धा व निहिताः, तदनु पञ्च लघवः तथान्त्यो गुरुश्च स्यात् तथा युगेश्चतुर्भिरक्षरैरमैः षड्भिश्च यति: मा। इह शास्त्र) हमी इति ख्याता । मभनगाः == Sss, s।। || 1, 5, मूलश्रुतवोधलक्षणन्तु 'मन्दाक्रान्तान्त्ययतिरहिता सालङ्कार भवति यदि मा तदिदगिध्रुवमभिहिता न या हंसी कमलवदन ॥”

·[८] एकादशाक्षरा हत्तिः । इखो वर्णो जायते यत्र षष्ठो प्रख्याताजस्तहदेवाष्टमान्त्यः । विधामः स्याहीर ! वेदैस्तुरङ्ग- श्छन्दोविद्भिः प्रोच्यते शालिनीयम् ॥ १७ ॥ श्राद्य चतुर्थमहीनसुकीत्ते, सप्तमकं दशमञ्च तथान्त्यम् । सर्वधरेश्वर यत्र गुरु स्यात् तत् कथितं ननु दोधकवृत्तम् ॥ १८ ॥ यस्यां त्रिषटसप्तममक्षरं स्याद हस्व सुमेधो ! नवमञ्च तहत् । कीता विलक्षीकतहमकान्ते ! तामिन्द्रवजां ब्रवते मुनीन्द्राः ॥ १८ ॥ (१७) प्रख्यातोज:, वीर इति रानः सम्बोधनपदद्वयं, छन्दोवि- द्भिरियं शालिनी प्रोच्यते इत्यन्वयः। चतुर्थे एकादशे च यतिः (तुरङ्ग - ७)। म त त ग गा: 555,551,551, 3, 5, ; इस्वो वर्णो जायते यत्र षष्ठः, कम्ब ग्रीवे तहदेवाष्टमान्त्यः । विश्रामः स्यात्त चि वेदैस्तुरङ्गैस्तां भाषन्ते शालिनी छान्दसीया इति मूलम् । (१८)। अहोनमुकीत इति राज्ञः सम्बोधनपदं, अहीन अनन्त इव शोभना कीर्तिर्यस्य सः। मवस्या धगया ईखर सम्बोधनपदं। भ भ भ ग गाः ।। 5 ।।s, । 15, 5, 5, दोधकमि- छति भत्रितयाद्गौ। आद्यचतुर्थमहीननितख सप्तमकं दशमञ्च तथान्यम् । यत्र गुरु प्रकट स्मरसारे इति मूलं शेषं तुल्यम् । (१८) की विलक्षीकता मलिनीकृता हंसकान्तिपैन। पद- मेतत् रान: मम्बोधनपरं । तो जगौ ग: “. 551, 55, I, I 5, 5, 5. सुमेध इत्यत्र सुजङ्घ इति कीता इत्यत्र गत्या इति मूलम् ।

·[] यदीन्द्रवज्राचरणेषु पूर्व भवन्ति वर्णा लघवः सुकान्त ।। सुमङ्गलाभ्यासरत : तदानी- मुपेन्द्रवजा कथिता कयोन्द्रः ॥ २० ॥ उपजातिः। यत्र हयोरप्यनयोस्तु पादा भवन्ति चाम्याज जितेन्द्र कान्ते ।। विदनिगा: परिकोनिता मा पयुज्यता अन्य पजारिया ॥ २१ ॥ ग्राख्यातकी मात् मदयाश्रिमार्थ : यदीन्द्रवजाचरण: पुरा स्यात् । उपेन्द्र यजाचरणा स्वयंऽन्ये मनीषिणोता विपरीता ॥ २२ ॥ (२०) शोभना कान्तियम्य म सुकान्ति:, सुमङ्गलाम्याद गति यस्य सः । पदद्धयं राज्ञः मम्वोधनपरं। ज त ज ग गा: .. ।। 55151, 5, 5. सुकान्त इताल सुवर्ण इति, अमलामाम इतात्र अमन्द्य माद्यन्मदने इति च मूलम। (२१) अास्यान मुखपी न जिता इन्दोश्चन्द्रस्य कालियन नत अत्र भवन्ति सीमन्तिनि चन्द्रकान्त इति मूलं शे तुल्यम। (२२) उपजातिविशेषा नान्यत्र गगिता: । है अधिमार्थ मदय। प्रकटोकतार्थ इति मूलं । शेषं तुन्यं । आख्यानकी ति काचित पाठः। पुरस्तादिति क्वचित् । सम्ब हो। २ ·- [ १० ] आद्यमक्षरमतस्तृतीयक सप्तमञ्च नवमं तथान्तिमम् । दीर्घमिन्द्रसम यत्र जायते तां वदन्ति कवयोरथोड़ताम् ॥ २३ । अक्षरञ्च नवमं दशमञ्च हात्ययाद्भवति यत्र सुनीत !। सर्वभूधरचूड़ातिपाद, स्वागतति कविभिः कथिताऽसौ ॥ २४ । द्वादशाक्षराहत्तिः । सटतोयकषष्ठमरुद्धगते नवमं विरतिप्रभवं गुरु चेत् । बुधदेवगुरूपमतीक्षणमते ! ननु तोटकवृत्तमिदं कथितम् ॥ २५ ॥ (२३) इन्द्रसम राज्ञः सम्बोधनपदं। रात् परेनरलगैरथोडता इति मूलम् । (२४) धराधर, सुनीते (शोभना नीतियस्य म:) इति राजः सम्बोधनपदद्वयं। स्वागता रनभगगुरुणा च = ऽ।ऽ ।।।, 5 ।।, s, s सुनीते इत्यत्र विनीते इति मूलं, मूले टतीय चरणस्त्व वं पठितः "प्रोक्तमेणनयने यदि मैव । तत्र चेत् यदीत्य तयोः पुनरुक्तत्वम् । (२५) विरतिप्रभवं अन्ताक्षरं ; अरुडा . (शत्र भिरप्रतिहता) गतिर्यस्य सः बुधः सोमात्मजः, देवगुरुवृहस्पतिः, तयोरिव तीक्ष्णा मतिर्यस्य सः पदवयं सम्बोधनपरं। तोटकब्धिसकारयुतं- ।। 5, ।।5।। 5, ।। 5, अरुबगते इत्यत अनङ्गरते इतिमूलं, तत तीयश्चरण: घनपोनपयोधर भारनते इति पठितः भारभृत कचित् पाठः ।

·[ ११ ] ... इखो वर्ण: स्यात् सप्तमो यत्र राजन् ! तहन मीश ! न्यस्तएकादशाद्यः । वाणे विधामो यत्र चेहा तुरङ्गः नाम्ना निर्दिष्टा तत्र सा वैश्वदेवी ॥ २६ । यदाद्य चतुर्थ तथा सप्तमञ्च त् तथैवाक्षरं इखमकादशाद्यम् । शरच्चन्द्रवि षिवक्त निकान्त ! तदुक्त कवीन्द्र भुजङ्गप्रयातम् ॥ २७ । यदि तोटकस्य गुरु पञ्चमकं विहितं धराधर ! तदक्षरकम् । रमसंख्यकं गुरु न चेदिह सा प्रमिताक्षरीति कथिता कविभि: ॥ २८ । (२६) राजन् भूमीश सम्बोधनपदवयं। पञ्चमे हादशे वाक्षरे यतिः (वाण:-- ५, तुरङ्ग -७), म म य याः -555,555, 55, । ss, राजनित्यत वाले इति मूलं, भूमीश इत्यत विम्बोष्ठीति मूलम्। (२७) शरच्चन्द्रविद्द षिवनानकानन: सम्बोधनपदमेतत् । एकादशाद्य, एकादशस्यादिभूतम् दशममित्यर्थः। भुजङ्गप्रयातं चतुर्भिर्यकारैः-- ISS, SS I, SS 1, 551, शरच्चन्द विई षिववार- विन्द इति मूलम्। (२८) धराधर सम्बोधनपदं। स ज स साः ।। , धराधरेत्यत विलासिनि इति मूलं, इह मेत्यतावलेति मुलम् । %3 ।।5,51,15

·[ १२ ।
ननु धरेश्वर यत्र चतुर्थक
गुरु च सप्तमकं दशमन्तथा ।
विरतिजञ्च तथैव विचक्षण.
द्रुतविलम्बितमित्युपदिश्यते ॥ २८ ।
उपेन्द्र वजाचरौघु सन्ति चे-
दुपान्त्यवर्णा लघवः कृता यदि ।
तनुथिया निज्जितकामकान्त
वदन्ति वंशस्थमिदं तदा बुधाः ॥ ३० ।
यस्यां मशोकारिवधुकृतस्तुते
वंशस्थपादा गुरुपुर्ववर्णकाः ।
तारुण्यलक्ष्म अन्न सितारुकान्त
तामिन्द्रवंशां कवयः प्रचक्षते ॥ ३१ ।
(२८) विचक्षणः पण्डितः । द्रुतविलम्बितमाह नभी भरी।।
1,5।।,, 51 5, नन् घरेवगत्यत ‘अयि लगादरि इति मूलम्।
मूले द्रुतविलम्बितं इत्यम्मादनन्तरं हरिगल,ता छन्दः प्रदर्शितम,
तत्तु अईसमवृत्तमत: समज त्तप्रसङ्ग तदुक्ति रन चितति परितात
मताम्माभिः. प्रदर्शितञ्च तद्यथास्थानम् ।
(३०) तनथिया शरीरसौन्दय्येण जिता कामस्यकान्तिये न
स: तलसम्बोधनं । जती जरी
।।, 551,51, 5।। तनुश्रिये-
त्यादी सदामा मदनृजित कामकार्म के इति मूलम् । तदा बुधाइत्यत
बुधास्तति कचित् पाठः । तारुण्यलक्ष्मीयौवन श्रीस्तया उल्लसिता
ऊकम हतोकान्तर्यस्थ ।
(३५) सशोका या अग्विध्वः ताभिः कृतास्त तिर्यस्मै सः तत्सम्बो
-

·[ १३ 1 त्रयोदशाक्षरावृत्तिः। यस्यामिह प्रथमकमतरवयं तुयं तथा गुरु नवमं दशान्तिमम् । मान्तत्र भवेद् यदि विरतियु गग्रहे. मा लक्ष्यताममलमत ! प्रभावतो ॥ ३२ । आद्य चेति तयमथाष्टमं दशान्ता चोपान्तं गुरु नियतं मुभापित ! स्यात् । विथामो भवति महंशनंत्रदिग्भि- विज या ननु मुभग प्रहर्षिणी मा ॥ ३३ । चतुद्द शाक्षगत्ति: । आद्य द्वितीयमपि चेह्र रु तूर्यमेवं यत्वाष्टमञ्च दशमान्तामुपान्तामन्ताम् । मलं. तृतीय चरणम्त, धनम् । ततो जरोऽ 5, SSI, IS), s। 5, मगोकतवादी अशो- काङ्गुर पाणिपन्नव इति म নন तारुण्य- हेलारतिरङ्गलालम इत्येवं पठितः । (३२) चतुर्थ ऽन्तिमे च यति: (युग = ४, ग्रह = ८) त भ म ज गाः= SSI S।।, ।। 5, I SI, 5. दशान्तिम दगमन महितं अन्तिम तयोदशवणं दशमञ्चान्तिमञ्चेति भावः । दशान्तिकमिति क्वचित् पाउः। अमलमते ! मम्बोधनपदम् । इहेतात प्रिये इति म लं, अमलमते इति म लम. । मा लक्षितेति क्वचित पाठः । (३३) सुभाषित, नृपते इति सम्बोधनपदद्दयं । टतीये अन्तिम च यतिः (महेशनत -३, दिक १०)। म न जर गाः = 555,।।।, । 51, 5 | 5, 5, दशान्त्यमितपत्र नवान्तामिति मलं तत च नवान्ता- मिताने न दशममानीतम दशान्तामितास्यार्थस्तु दशम अन्ताञ्च । (३४) शोभनं यत्तमाचारस्त न वदितं विस्तृतिं नीतं यद्यश- ·[ १४ ] सहत्तवतियशोजितचन्द्रकान्ते ! राजन् ! वसन्ततिलकां किल तां वदन्ति ॥२०॥ पञ्चदशाक्षराकृत्तिः । प्रथममगुरु षट्कं विद्यते यत्र राजन् ! तदनु च दशमं चेदक्षरं बादशान्ताम् । गिरिभिरथ तुरङ्गर्यत्र च स्यादविरामः सुकविजनमनोज्ञा मालिनी सा प्रसिद्धा ॥३५॥ सप्तदशाक्षरावत्तिः । नृवर ! लघवः पञ्च प्रायास्ततोदशमान्तिम स्तदनु नमिताराते ! वर्णी यदि तिचतुई शौ। भवति च पुनयंतोपान्तस्तदा धरणीपते ! यतिरपि रसैर्वदेरव : स्मृता हरिणोति सा ॥ ३६ । स्तन जिता चन्द कान्तियन सः तत्सम्बोधनं । तभजा जगी गः== 551, 5 ।।, 15 I, I s। 55, सहत्तवतियश इतात कामांकुशा- शितकाममतङ्गजेन्द, इति मलं राजवितात कान्ते इति मलम। (३५) अष्टमेऽन्तिम च यतिः (गिरि ८, तुरङ्ग = ७) ननमय- ययुतेयं मालिनी-।।। । ।। 55s, I SS, 155, राजवितात्र, यत्र च स्यादित्यत्र च कान्त इति मूलं । (३६) हे नृवर ! हे नमिताराते ! (नमिता स्ववशीकता अरा- तयो येन सः) हे धरणोपते ! इति सम्बोधनपदत्रयं । षष्ठे दशमेऽ- न्तिमे च यतिः (रस -६, वेद-४, अख - ७)। न स म र स ल गाः--।।।।। 5, 55s.s। 5,।। 51, 5, नृवर इत्यत्र सुमुखीति मूलं दशमान्तिममित्र दशमान्तिकमिति क्वचित् पाठः। अर्थस्त भय- तु कादश एव । नमिताराते इत्यत्र ललितालाप इति मूलम्, तथा- धरणोपते इत्यत स्फु रत् करकक्षण इति मूलम् । , ·[ १५ ] ! यदा इस्वः पूर्वः सुरुचिररुचे षष्ठकपरा- स्ततो वर्णाः पञ्च प्रकृति सुकुमारप्ररचिताः । तयोऽन्ये चोपान्तमा बुधगुणिजनेकप्रियसुहृत् रसैरीशैर्यस्यां भवति विरतिः मा शिखरिणी॥ ३७ । द्वितीयमचलापते ! यदि षड़ष्टमं हादशं चतुद्द शमथ श्रुतं गुरुगभीरविद्यानिधे ! सपञ्चदशमान्ताजं तदनु यत विश्रामको गिरीन्द्रफणिभृत्कुलर्भवति भूप पृथी हि सा ॥ ३८ । चत्वारः प्राङ् नृवर ! गुरवो दो दशैकादशी चेत् राजन् ! वर्ण । तदनु कुमुदामोदकत्। हादशान्तया। तद्दच्चान्तेया युगरमहयै यत च स्याविराम: मन्दाक्रान्ता प्रवरकवयः मौम्य तां सङ्गिरन्ति ॥ ३८ । - (३७) हे सुरुचिररुचे सुरुचिरा रुचिः कान्तिर्यस्य सतत्समोधनं प्रकृतिसकुमार, हे बुधगुणिजनेकप्रियसुहृत् (बुधश्च गुणिजनाश्च तेषामद्वितीयः प्रियसुहृत्) इति सम्बोधनत्रयं । षष्ठेऽन्तिम च यतिः (रसः = ६, ईशः = ७) रमरुद्रश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी =| SS, Sss,।।। ।। 5.55 सुरुचिररुचे इतात्र कलितक- मले इति मूलं प्रकृति सुकुमार इतात्र प्रकृति सुकुमार इति मूलं वुधगुणिजनतादी सुतनुज धनाभोगसुभग इति मूलं रोशैरितात्र रुद्र रिति क्वचित् पाठः । (३८) अचलापते अचला पृथिोतस्याः पतिः ! तत् सम्बोधन गभीरविद्यानिधे भूप ! इति सम्बोधनत्रयं। अष्टमेऽन्तिमे च यतिः । = ८, फणिभृत्कुल = ८) । जसो ज स य ल गः 151,।। 5, 151, 55 I, Iss, IS, अचलापते इतात्र अलिकुन्तले इति मूलं गभीरविद्यानिधि इतात्र गभीरनाभिङ्गदे इति मूलं, भूप इत्यत्र सुभ्र इति मूलम्। (३८) राजन्, नृवर सौम्य इति सम्बोधनत्रयं, चतुर्थे, दशमे अन्तिमे च यतिः । (युग = ४, रस = ६, हय - ७)। ६, हय ७)। म भ न त त (गिरीन्द, ·[ १६ ] .." ऊनविंशत्यक्षरावृत्तिः । आद्याचे द्गुरवस्त्रयो नरपते ! षष्ठस्तथा चाष्टमः सन्तोकादशतस्त्रयस्तदनु चेदष्टादशाद्यौ परौ। मार्तण्ड मुनिभिश्च यत्र विरतिः साम्भोधिपृथीपते ! तहत प्रवदन्ति काव्यरसिका शार्दू लविक्रीड़ितम् ॥ ४० । एकविंशत्यक्षरावृत्तिः । चत्वारो यत्र वर्णा: प्रथमलघवः षष्ठकः सप्तमोऽपि हौ तहत् षोड़शाद्या वररुचिरतनी ! षोडषान्ततथान्तया। आस्याभानिजितेन्दो ! मुनिमुनिमुनिभिट्ट श्यते यहिरामो राजन् ! वन्दवः कवीन्द्रः सुचरित ! गदिता स्रग्धर्षयं प्रसिद्धा॥४१॥ ! ! ! ग गाः-555, S।। ।।।, 551, 551, 5, s, नृवरतात्र मतनु इति मूलं, राजवितात्रमुग्ध इति मूलं, कुमुदामोदकदितात कुमुदामोदि- नोति मूलम्। मौम्य तत तन्वीति म लम् । द्वादशैकादशी चेदिति कचित् पाठः स तु न मम्यक, बादशस्य लघुत्व मत, न च गुरूत्वम् । (४०) नरपते ! माम्भोधिपृथीपत ! (मसागरधराधिपत) इति सम्बोधनपदद्दयं । द्वादशेऽन्तिम च यतिः । मः सजी सततगा: = 555, ।।s, ।। ।। S, SS 1, 551, 5, सन्तीता 'ननु' इति क्वचित पाठः । सान्तोधि पृथिोपते इतातु पूर्ण न्दुविम्बानन इति म लम् । (४१) प्रास्यस्य मुखस्य आभया कान्तया निर्जित इन्दुर्येन सः तत्सम्बोधनं ; राजन् ! सुचरित ! इति सम्बोधनपदद्वयं । सप्तमे चतुद्द शेऽन्तिम च यति: (मुनिः- ७) म्रर्यानां तुयेण == 55 5, 51s, 5।। ।।1, ISS, Iss. ISS, वररुचिर तनो इतात मृदमदमृदिते इति मूलं, आस्यामा निजि तन्दो इतातरम्भास्तम्मोरुकान्ते इति मूलं । राजनितात वाले इति मूलं, मुरुचिरगदितेतात मुतनुनि- गदितति मूलम् ।

·[ १० ] अईसमवृत्तम्। प्रथमाक्षरमाद्यरतीययो- द्रुतविलम्बितकस्य च पादयोः । अपि चेन्न तदा पृथिवीपते ! सुकविभिः कथिता हरिणलता ॥ ४२ । इति संस्कृत-श्रुतवाधः । ॥ (४२) प्रथमाईसमं यस्य टतोयचरणं भवेत्। द्वितीयं तुर्यवत् वृत्त तदई मममच्यते ॥ विषमे मगण तितयं लगावथ मसे नगणो भगणी च रः। विषमे - प्रथम-टतीयपादयोः, !। 5, 15. ।। 5, 15. सम- द्वितीय चतुर्थपादयोः।।।।।, 5 ।।, SIS. पृथिवीपते इतात कमलेक्षणे इति मूलं। मुकविभिरितमादी भवति सुन्दर सा हरिणत तेति मूलम् । अईसमवृत्तेषु पुष्षिताग्रा-मुन्दरी-च्छन्दसी बहुधा व्यवड़ियेते, न मायते कथं तयोलक्षणं न कृतम्। पुष्पिताग्रालक्षणं यथा “अयुजि नयुगरेफतोयकारो युजि तु नजो जरगाश्च पुष्पिताग्रा” ॥ अयुजि प्रथम-टतीय-पादयोः--!!!, II, SIS. IFs, युजि = द्वितीय-चतुर्थ पादयोः 1, Is1, ISI, Sis.s, उदाहरणं “अथ परिमलजामदाप्य लक्ष्मी- मवयवदोपितमण्डलश्रियस्ताः" भारविः। सुन्दरीलक्षण "अयुजो यदि सो जगौ युजोः सभराल्गौ। अयुजोः प्रथम-तीयप्रादयोः-- ॥5, us, 151. 5, युजोः द्वितीय-चतुर्थ-पादयोः ॥s, sn. sis, IS, उदा- हरणं “यदवोचदत वीक्ष्य मानिनी परितः नेहमयेन चक्षुषा" भारविः। ३ ·[ १८ ] परिशिष्टम् । एकादशाक्षराहत्तिः। संस्कृतकाव्य षु प्रायएकादशाक्षरवृत्तित आरभ्य समवृत्तान्त- गंतानां छन्दसा व्यवहारोदृश्यते। एकादशाक्षरपादेषु च छन्दस्म वक्ष्यमाणानामव भूयान् व्यवहारः। इन्द्रवज्रोपेन्द्रबजयो: शुद्धोदाहरणं विरलमेव, तयोरुपजातिस्तु कवीनामतीव हृद्यति प्रतीयते, नास्ति किमपि महाकाव्यं यत्र- नैषा दृष्टा भवेत् । कुमारसम्भवस्य प्रथमसर्गे, रघुवंशस्य हितीयसर्गे, शिशुपालबध- नैषधचरितयोस्तृतीये इन्द्रवज्रोपेन्द्रवजयोरुपजातिहत्तर्मवमन्यत्र खयमूह्यम्। भ्रमरविलमिता (तम्)। म, भ, न, गगा: 555, 5 ।।।।।, 5, 5, चतुर्थेऽन्त्य च यतिः । प्रोतैयूनां व्यवहिततपना। शिशु । ४ । ६२ । शालिनो- यत् सावित्रैर्दीपितं भूमिपालैः । उत्तर चरितम् । दोधकम् ---इस्थ ममुं विलपन्तममुञ्चत् । दीनदयालुतया वनि- नैष १११४७। स्वागता-वृत्तमिदं शिशुपालबधस्य दशमे, किरातार्जुनीयस्य नवमे, नैषधचरितस्य पञ्चमैकविंशयोवंावहतम् । अन्यत्रापि स्वय- पालः। मूद्धम्। रथोड़ता। इदमपि वृत्त कविभिर्वहुशः प्रयुक्त। कुमार सम्भ- वस्य अष्टमे, रघुवंशस्य दशमैकादशयोः, नैषधचरितस्याष्टादशे, शिशुपालबधस्य चतुर्दश, किरातज्नु नीयस्य त्रयोदशोत्तराचे एत- देववृत्तमन्यत्र स्खयमुह्यम् ।

·[ १८. 1 हादशाक्षरात्तिः । तोटकम्-स तथेति विनेतुमदारमतेः प्रतिग्टह्यवचीविससज्ज मुनिम् ॥ रघु । ८ । ८३ वैखदेवी- पद्मवााकीशं, भास्कर, बालचन्द, वापी विस्तीर्ण स्वस्तिकं पूर्ण- कुम्भ ॥ मृच्छ॥ इष्ट कृत्वार्थ पत्रिगा: शाङ्गपाणे: ॥ शिशु। १८ । ११८ मन्दाकिनी, प्रमुदितवदना, चञ्चलाक्षिका, गौरी वा प्रभा । न, न, र, रा: ।।।।।।, 5 | S, SIS, अन्त्य यतिः । अतिसुरभि रभाजि पुष्पथियाम् । शिशु । ५ । ५७ ब्रजति शुचिपदं त्वयि प्रीतिमान् । किरा । ६ । २७ । जलोड़तगतिः-ज, म, ज, सा:-151, 115, ISI, us, षष्ठे अन्त्ये च यतिः । समीरशिशिरः शिरःसु वसताम् । शिश। ४।५४ । सनाकवनितं नितम्बरुचिरम् । किरा । ५ । २७ । प्रमिताक्षरा-वृत्तमिदं शिशपालवधस्य नवमे, किराताज्जुनी- यस्य षष्ठे वावहृतम् । अन्यत्र स्वयमूह्यम् । अपराह्न शीतलतरण शनैः । शिशु । ८।४ । सुकुमारमेकमनुकर्मभिदा । किरा । ६ । ४० द्रुतविलम्बितम्-वृत्तमिदमनुद्धत वाच्य (Light description) शृङ्गा रादौ वावड़ियते। शिशुपाल वधस्य षष्ठः, नेषधचरितस्य चतुर्थः, रघुवंशस्य नवमः किराताज्ज नीयस्य चाष्टादशः सर्गः अनेन ग्रथितः उामन्यत्र। वंशस्थवृत्त ।- अनेन हि शिशु पालबधस्य प्रथम:, किराताज्जुनीयस्य प्रथम- श्चतुर्थः, अष्टमः चतुर्दश श्थ, नेषधचरितस्थ प्रथमोहादशश्च, रघुवं- शस्य तोयः, कुमारसम्भवस्य पञ्चमश्च सर्गः रचितः। इन्द्रवजोपेन्द्र-

·[ २० ]
वजयोरिव वंशस्थ न्द्र-वंशयोरप्य पजातिभवति । तया च शिशु-
पालवधस्थाष्टादशः सर्गोरचितः । अन्यत्राप्य ह्यम् ।
जलधरमाला। मभसमा: sss, sus, sss, अन्य यतिः ।
दिवास्त्रीणां मचरणलाक्षारागाः। रागायत निपतितपुष्पापीड़ा।
किरा। ५ । १६ ।
भुजङ्गप्रयात-धने प्कुलीनाः कुलोना: क्रियन्ते। उद्भट ।
त्रयोदशाक्षराहत्तिः ।
कुटजा, नन्दिनी वा।
स ज स स गा: ।। 5, 15, ।। 5. ॥s, s, पष्ठ अन्त्य च यतिः ।
कुटजानि वीच्य शिखिभिः शिखरीन्द्रम् । शिशु । ५ । ७३ ।
कुटिलगतिः, क्षमा वा।
न, न त, त, गाः ॥, l, 55, 551, 5, मप्तमे त्रयोदशेच
यतिः ।
इह दुरधिगमैः किञ्चिदेवागमैः सततमसुतरं वर्गा यन्त्यन्तरम् ।
किरा। ५।८
मत्तमयूरवृत्तम । म त य सा: sss, SS, ISS. Is, चतुर्थे त्रयो-
दशे च यतिः ।
दृष्ट्वा दृश्यान्यावरगोयानि विधाय। किग।१८। २८॥ हातातति
क्रन्दितमाकण्व विषमः । (रघु ८ । ७५।
कनकप्रभा वा मञ्जुभापिणी ।
स, ज, स, रगा: ॥5, 15, 15, 15, 5. समयः मवर्तत इवै षयत्र
मां समनन्दयत् मुमुखि गीतमार्पितः । उत्तरचरितम ।
यदि शस्त्र मुजित मशस्त्रपाणयः । वेणीसंहारं ।
प्रहषिणोवृत्तमिर्द-ओजोगुणवाचकवाक्यषु वावतियते त्व
ब्रह्मा पशुपतिर्यमा विधाता।
रुचिरा-ज भ म ज गा 151 su, us, ISI, 5 चतुर्थे त्रयोदशे च
.

·[ २१ ] . यतिः। अनेन शिशुपालबधस्य सप्तदशसर्गोरचितः। अशोच्चलत् कलकल घोषभीषणम्। चतुर्दशाक्षरात्तिः। वसन्ततिलकं अनेन वृत्तेन चौरपञ्चाशिका, शिशुपालवधस्य पञ्चमः सर्गः नैषधचरितस्यैकादशत्रयोदशी, कुमारसम्भवस्य सप्तदश: ऋतुसंहारस्य टतीयः सर्ग: रचितः । पथ्या-स, ज, स, य, लगा: ।।5, IS1, ||S. 155. I, S अन्ता यतिः- स्थगयन्त्यमू: शमितचातकात्त स्वराः जलदास्तड़ितुलितकान्त- कात्त स्वराः ॥ शिशु । ४ । २४ । कुटिला-म, भ, न, य, गगा:-555, SI, Iss, S.s, दशम अन्त्ये च यतिः। नीताच्छायं मुहुरशिशिरश्म मस्र: पानीलाभै विर- चितपरभागारत्न : ॥ किरा। ५ । ३१ । पञ्चदशाक्षरावत्तिः । मालिनी। वृत्तमिदं सहृदयानन्दसम्बईनं अनेन हि शिशपाल बधस्य कादशः सर्गारचितः । इदञ्चान्यत्रापि प्रायः सर्गावसाने व्यवहृतमस्ति । उदाहरणन्तु स्वयमूह्यम् । पञ्चचामरं-ज, र, ज, र, ज, गाः, ISI, SIS, I51, 515, I51, 5, अष्टम अन्त्ये च यतिः । जटाकटाह संम्रमभ्रमन्निलिल्पनिझरी बिलोल वीचिवल्लरी विराजमानमूई नि। इदं वृत्त स्तोत्रादी बहुशोवा- वहियते। सप्तदशक्षराहत्तिः। हरिणी- प्रतनुविरलै: प्रान्तोन्मीलन्मनोहरकुन्तले दशनमुकुले- मुग्धालोकं शिशुर्दधतीमुखम् । उत्तर चरितम् । शिखरिणी-हंसदूतानन्दलहरो प्रभृतयो ग्रन्था हत्तेनानन रचिताः । वृत्तमिदं हृदयस्य स्फरणं द्रवीभावं वा द्योतयति। इयं गेहे लक्ष्मीरिय ·[ २२ ] . ममृतवर्तिनयनयोरमावस्या: स्पर्शोवपुषि वहलचन्दमरस: । उत्तर चरितम् । पृथी। वृत्तमिदं भावगाम्भीर्य द्योतयति । प्रचण्डपरि पिण्डित: स्तिमित वृत्तिरन्तर्मुख । किरातार्जुनीयम् । मन्दाक्रान्ता-मेघदूत, पदाजदूतोड़वदूत प्रभृतयोग्रन्या वृत्त ना- नेननरचिताः । तीर्थे तोयवातिकरभवे जङ्ग कन्या सरयोः । रघु । ८ । वंशपत्रपतितं (ता), भ, र, न, भ, न, ल, गा: SI, SIS, II, SII, ॥, ।, s, दशर्म, सप्तदशे च यतिः । दर्पण निर्मलासु पतिते घनतिमिरमुषि ज्योतिषि रौप्यभि- त्तिषु पुरः प्रतिफलितमुहुः ॥ शिशु ४१५७ सम्पतिलब्धजम्मशनकैः कथमपि लघुनि क्षीणे पयस्युपेयुषि- भिदां जलधरपटले ॥ किरा। ५ । ४३ । अतिशयिनी-सः स, ज, भ, ज,ग, साः, एकादशे, अन्त्य च यतिः । इति धौतपुरन्धिमत्सरान् सरमि मज्जनन श्रियमाप्तवतोऽतिशायिनी मपमलाङ्गभास: । शिशु । ८ । ७१ । अष्टादशाक्षरावृत्तिः। महामालिनी, महामालिका. तारका, नाराचकं वा न, न, र, र, र, रा: m, I. SIS, SIS. SIS, 515, दशम अन्त्य च यतिः । कत सकल जगहिरोधोऽवधूतान्धकारोदयः ॥ शिशु ।११।६७। रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रग्या प्रियाम् । रधु ।१२।१०४ । ऊनविंशत्यक्षरावृत्तिः । शार्दूलविक्रीड़ितम् वृत्तमिदमुद्दतवाच्ये (Cirand description) उपयोगमहति । उत्तरचरितादावस्य भूयान् वावहारी दृश्यते। तथा च चञ्चत्पञ्चशिखण्डमण्डनमसौ मुग्धः प्रगण्डः शिशुः ॥ वीरच- रितम् उदाहरणा न्तराण्य धानि।

·[ २३ ] मेघविस्फ जिता-य, म, न, म, र, र, गाः ।ss, sss, l, us. sis, 515, 5, षष्ठे, हादशे, ऊनविंशे च यतिः श्रिया जुष्ट दिवधः सुपटहरवैरन्वितं पुष्पवर्षः। शिशु। २०१७८। सुमधुरा-मार, भ, न, म, न, गा: 5ss, SIS, SI, III, sss, . सप्तम, त्रयोदश, अन्त्य च यतिः । वेदार्थान् प्राकृतस्त्व वदसि न च ते जिह्वा निपतिता ॥ मृच्छकटिकम विंशत्यक्षरावृत्तिः । सुवदना-मार, भ, या य, भ, ल, गा: 555, SIS, SI, 155, 15s, SIL 1, 5, सप्तम, अष्टमे, अन्ये च यतिः । उत्तुङ्गास्तुङ्गकूलं श्रुतमदसलिलाः प्रस्यन्दिसलिलम्। मुद्राराक्षसम् । एकविंशत्यक्षरावृत्तिः । स्रग्धरा-वृत्तमिदं समुदत वाच्य रौद्र वीरे, भयानक च रसे सम्य- गुपयोगमहति । यथा उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि श-कलयतःक्षत्र सन्तानरोषादित्यादि। उदाहरणानाह्यानि । अईममवृत्तानि। वियोगिनो (सुन्दरी) वृत्तमिदं करुणग्मे मम्यगुपयोगमर्हति । कुमारसम्भवस्य चतुर्थः, रघुवंशस्याष्टमः, शिशुपालबधस्य षोदशः. किराताज नीयस्य हितीयश्च सर्गो नेन रचितः । औपच्छन्दसकं प्रथम टतोययो:स, स, ज.ग, गा: ॥, us, ISI, S. S. द्वितीय चतुर्थयोः स, भ, र, या: us, Sin• sis. Iss, वृत्तमिदं वीररसे उपयोगमहति-चमरान् परितः प्रवर्त्तिताश्वः क्वचिदाकर्ण निकृष्ट भल्लवर्षी। नृपतीनिवतान् वियोज्य सद्यः मितवालवाजनैर्जगाम शान्तिम् ॥ र। ८ । ६६ । तिमिरं निजितवत्यथप्रकाश । शिशु । २०।४१।

·Mana
[ २४ ]
मालमारिणो-प्रथम तोययाः म, स, ज ग, गा:, ॥s us, IS12 SS,
हितोय, चतुर्थयोः स, भ. र, याः ॥s, SI, SIS, Iss,
इयमस्मदुपाश्रयेकचित्ता मनसा प्रेमनिवदमत्मरण ।
नियतं कुपितातिवल्लभत्वात् स्वयमुत्प्रेक्ष्य ममापराधलेशम् ॥
वेणीसंहारम्
गाथा:--गाथाछन्दमां न किमपि लक्षणं विद्यते उदाहरणतो
लक्षणानि न यानि । अमो वेदिं परितः क्ल तधिष्णा: ममिहन्तः
प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः। अपघ्नन्तो दुरितं हवागन्धर्वतानास्त्वां वह्नयः
पावयन्तु ॥ गाथाच्छन्दसां महाभारते पुराणेषु च भूयान् वावहारो
दृश्यते । इति
।
समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।
ग्रन्थस्यास्य प्रथम संस्करणं १८३८. वैक्रमाव्द जातम ।

·No text on this page.