·No text on this page.

·रएको नमः। पानिपति-शासनसबाट-मारकाचार्य-महाराजश्रीमतिविनय- करीयरमहाराज-पाकार-फक्रिन-शासविशारदाचा भीविषयामपरीपरमहाराज-विनेक्शन-विनयनिषान- मुनिकर्ष-श्रीपुष्यविजयजिन्महाराज-चरणकमळमधुकर- मुनिधुरम्परविजय-गुम्फिता साहित्य-शिक्षा-मञ्जरी डॉ. मदरशोर गोर प्रध्यम. रस-11 (सटीक-श्रीसिद्धसारस्वतस्तव-पदचिमीमांसासमन्विता) - -निर्णन सं.२०॥ बिमसंबद ... • प्रकाक्षिका भी-जैन-साहित्यवर्षकसमा गोपीपुल, पुरत-(गुजरात) बार-जीवनमात्मसुमगाउने सुपिन्य

·प्रकाशकीय-निवेदन
सजनोना करकमलमां अमे आ त्रीजुं प्रथरत्न मुकतां मानन्द अनुभवीए
छोए. आ पन्थनी संकलना विद्वान् मुनिमहाराज श्रीधुरन्धरविजयजी महा-
राजे करी छे. तेओश्री तेमना सर्वतोमुख पाण्डित्यनो लाभ जनताने आ संस्था
द्वारा आपे छे, ए आ संस्थानु सद्भाग्य छे. धीरे धीरे न्याय व्याकरण-ज्योति
वगैरे विषयना तेओश्रीए बनावेला विशिष्ट ग्रन्थो अमे आपनी समक्ष मुकवा
भाग्यशाली थइए एम इच्छोए लीए.
आ ग्रन्थनी उपयोगिता अने तेमां आवता विषयोनी समज प्रस्तावनामां
सुन्दर राते बनावी छे वाचको प्रस्तावना वाचवापूर्वक ग्रन्थनु अवगाहन करशे
तो तेमने विशेष मजा पडशे मुद्रणदोघे थयेलो अशुद्धिओ, शुद्धिपत्रकमा
प्रमाणे मुधारी वांचवा भलामण छे
रसीयाओ रसनो आस्वाद लेवा माटे आ ग्रन्थने पण रसपूर्वक वांचे,
विचारे ने आखर अनन्त ग्ससागरमा लीन थइ जाय एज.
श्रमिलाषा साथे विरमिए छीए भमे मापना
केशरीचन्द्र हीराचन्द झवेरी, नेमचन्द मोतिचन्द अवेरी
ओ. सेक्रेटरी
श्री जनसाहित्यवर्धक सभा-सुरत.
સ રેક્ષક
૧૧) શાહ જેઠાન ઈ કશચદ–જામનગર.
સહાયક
૫૧) ઝવેરી Bનચદ કપૂચ્ચદ
૫૦) શાહ મનલાલ પાનાચંદ
હ, તેમના ધર્મપત્ની બાઇ પાર્વતી ૫૦) ઝવેરી કાનજી તારાચંદ
૫૦) વારે પિોપટલાલ પાનાચ દ હા તેમના ધર્મપત્ની બાજીહેમીબાઈ
હા તેમના ધર્મપત્ની બાઈ લક્ષ્મીબાઈ ૫૮) શાહ સાકરચંદ દેવચંદ
૨૫) ઝવેસ કપુરચંદ અજરામલ-સભ્ય

·८ समानां सोमाया-अनिरजनि स्वात्र सुमगा, मुरारे सौराष्ट्रे भुचिकचिरपोटादनगरे । अपनेऽहलीने सुकृतिकतिपीने परिजने, खने सद्भक्त्या परममतपरि गुरुपरम् ॥१॥ वितिः संसाराशिनुसमक्तो भक्तिरतुला, विने दीनेऽकम्पा सततमनुकम्पा शुभफला ॥ सबा शाने याने रुचिरविचमा यस्य विमला, तो-॥२॥ विधुक्षा दीक्षायाः समनि मुमुक्षाप्रबलता, सभावात् सदमावा-परणकरणं साधु चरितम् ॥ मुरुप्रेम्णा प्रासं पदमनुपदं येन विदितं, स्तुवे-॥३॥ यही व्याल्यानं बतचरणसम्मानजननं, बदीयं सौभाग्यं सुबनजनदोर्माग्यहननम् ॥ कदीचं माहात्म्यं प्रशमरसतादात्म्पकरणं, स्तुवे-॥१ उपाध्वाधिव्याषि-प्रभवमवदु खानि सपदि, क्षयं शोध यान्ति क्रमकमलयोस्प नमनात् ।। मुखानामास्थानं भवति झटिति प्राणिनिवहः, स्तुवे-॥५॥ (मुखनप्रयातम्) संप पत्रमझानवाधि, प्रगे पाठमात्रेण संसारतावि। पुरमा प्रमावाद गुरोमकिमावात, श्रेयसे सबनाना मुदे स्तात् ।।

·शासनसम्राट-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-सूरिचकचक्रवर्ति-पूज्याचार्य- महाराजश्रीविजयनेमिसूरीश्वरमहाराजानां परदर्शनारमविचारखण्डनपुरस्सरस्वदर्शनारमविचारमण्डनात्मकः स्वाध्यायः । (गीयते प्राभातिक-रागेण) जयति जिनशासने सूरिसम्राड् गुरु-नैमिसूरिः सकलतत्त्वसिन्धुः ।। श्रुतनिधिः सेवधि. सद्गुणानामय, करुणरसजलधिसमसत्त्वबन्धुः ॥ १ ॥ आत्मनोऽभावसिद्वय मुधा नारितक-यत्यते सर्वयत्नेन नित्यम् ।। युक्तियुक्तं यतस्तत्र प्रतिबन्धक, भवति यद्वचनरचन नु सत्यम् ॥ २ ॥ चित्स्वरूपं क्षणस्थायिनं सौगतः, सर्वदा चेतनं वक्यगौणम् ॥ किन्तु यद्वचनह्तशेषशक्ति सदो-मध्यमध्यासितो भजति मौनम् ॥ ३ ॥ यत्प्रभाभूतिभिर्भीतभीतैश्चिद-द्वैतवादैररण्यं प्रयातम् ॥ मायया संयुतं ब्रह्म तत्रापि तै, स्वीकृतं 'घट्टकुट्यां प्रभातम्' ॥ ४ ॥ देहिनो व्यापकत्वं विदेहात्मनो, रहिततां संविदादेर्वदन्ति ॥ कणभुजो गौतमा यत्समीपे परं, गोतमीभूय मूका भवन्ति ॥ ५ ॥ ज्ञपयितुं चेतनं सकलकरणैरक-रिमिह कापिलाः संयतन्ते ।। येन संशिक्षित कर्तुमालोचनां, मूर्ध्नि नित्यं त्रिदण्डं वहन्ते ॥ ६ ॥ शाश्वतं र जन्यमपि सम्भवे-दात्मतत्त्व ह्यनेकान्तवादे ।। नान्यथा बन्धमोक्षव्यवस्था भवेत् , स्थापितं येन विद्वद्विवादे ।। ७ ।। दर्शनोदयकरो नन्दनो वीमतां, सर्वथा बाल्यतो ब्रह्मचारी ॥ विश्वविज्ञानवित् पद्मपादः प्रमो-दामृतापूर्ण-लावण्यधारी ॥ ८॥ (अपजातिः) इत्थं मया श्रीविजयादिनेमिः, सूरि स्तुतस्तविचारगर्भम् ॥ श्रीतीर्थरक्षोद्धरणादिकार्ये, धुरन्धरः स्तात्सुखदायको मे ॥ ९ ॥ इत्यात्मतत्त्वविचारमण्डनात्मक. श्रीविजयनेमिसूरीश्वरस्वाध्यायः ॥

·3 શાસનમમ્રા-શ્રીમદાચાર્યવ-વિજયનેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજ

·No text on this page.

·॥ श्री गौतमस्वामिने नमः ॥ प्रारम्भिक-प्रकथन साहित्य-खारा महेरामगमा मीठो वहेती विरडी साहित्य-धखता धोममा कल्पवेलीनी गोळी छाय साहित्य-विप वरसता विश्वमा-अमृतबिन्दु. एने कोण न चाहे ! एने कोण न इच्छे । एने माणवाना कोड-अभिलाष कोने न जागे ! माणस-माणस होय, एनुं मनुष्यत्व मरी गयुं न होय, तो एने साहित्य सिवाय चालेज नहिं ए वायु वगर नभावी ले, जल विना जीवे, एने खाधा सिवाय चाले, पण साहित्य न मळे, रसना चूंटडा पीवा न सांपडे तो एने जीवबुं न गमे, एना विना एना प्राण न टके. साहित्यथी सर्वनु श्रेयः सवाय छे जगतना कल्याणनो मोटो फाळो तेने भागे छे एवो कोण छ ? के जेणे साहित्यनु साचु सेवन कयु होय-हृदयथी साहित्यनी उपासना करो होय ने तेनु हित न थयु होय १ तेने लाभ मळ्यो न होय ? हा, वने, साहित्यने नामे दुनीयामां फेलाता दौहित्य- शिष्ट-कचरा पट्टीमां फसाइ गयो होय तेने लाभ न थाय, लाभ तो न था पण तेनु अकल्याणज थाय, विषयवेलीनी छांयमा शान्ति क्याथी मळे ? शूळ सिवाय बावळ पासे बीजी शु सपत्ति होय । माटे साहित्यना कोड प्रनारे प्रथमथी साहित्य अने साहित्यामासनी ओळख-परीक्षा करतां शीखवु जोइए वे बच्चेनो तफावत जाणतां शिखवु जोइए. खराखोटानी तपास करतां शिखQजोइए ए शिख आवनार ग्रन्थ ते साहित्यशास्त्र, काव्यप्रकाश, काव्यानुशासन,सरस्वनीकठाभग्ण, साहित्यदर्पग,अलंकारचिन्तामणि दशरूपक, रसगंगावर वगेरे महासागर जेवा ते ग्रन्थो ते महासागरोना धूधबाटथी

·No text on this page.

·८ सारस्वतस्तव' छे. सांभळया प्रमाणे प्रथम आना १४ सूक्तो हता, एनो प्रभाव एवो हतो के ते पाठ करवानी साथे देवी सरस्वती साक्षात हाजर थतो. देवीना कथनथोज एक पद्य कमी करी नाखवामां आवेल छे, तो पण आ स्तोत्रमांधी नीकळता मन्त्रनो दशांश सहित विधियुक्त आम्नाय प्रमाणे लक्ष जाप करवामां आवे, तो तेने भगवती भारतीना दर्शन थाय ए नि:संशय छे. प्रभात समये स्तोत्रनो रोज पाठ करवामां आवे, तो ज्ञानावरणीय कर्मनो क्षयोपशम वधे बुद्धिशक्ति खोलवा साथे ज्ञान पण सारं चडे, वीजा परिशिष्टमां-'शब्दवृत्तिमीमांसां छे. शब्दथी जे ज्ञान ज्ञान करावनारा अनेक कारणोमां आ वृत्तिो पण छे. ते प्रधानतया शक्ति लक्षणा ने व्यञ्जना, आ मीमांसामा शक्ति अने लक्षणाने विस्तारथी व्यञ्जनाने निरूपी छे. केटलाएक व्यञ्जनानी जरुर नथी । युक्तिपूर्वक व्यन्जना मानवा समजाव्या छे, ने व्यञ्जना मान्या वगर ए साबीत कर्यु के साहित्यमा व्यङ्जनानो प्रभाव डगले ने पगले पुस्तकनी पूर्णाहुति थाय छे. आ ग्रन्थथो सहृदयो सत्य साहित्य समजता शीखे, क्लिष्ट साहित्यथी दूर रहे ए आ ग्रन्थनु प्रधान प्रयोजन छे. आना पठन, पाठन, वाचन, मननथी एक पण आत्मा बनशे तोआने अङ्गे करेल महेनत सफल छे. एज आत्म मात्र ए रीते त्यां ने . . संवत् २००० -- मुनिधुरन्धरविजय देवबाग, लक्ष्मीजनाश्रम- विजयादशमी.

·८ सारस्वतस्तव' छे. सांभळवा प्रमाणे प्रथम आना १४ सूक्तो हता, एनो प्रभाव एवो हतो के ते पाठ करवानी साथे देवी सरस्वती साक्षात हाजर थती. देवीना कथनथोज एक पद्य कमी करी नाखवामां आवेल छे, तो पण आ स्तोत्रमाथी नोकळता मन्त्रनो दशांश सहित विधियुक्त आम्नाय प्रमाणे लक्ष जाप करवामां आवे, तो तेने भगवती भारतीना दर्शन थाय ए नि संशय छे. प्रभात समये स्तोत्रनो रोज पाठ करवामां आवे, तो ज्ञानावरणीय कर्मनो क्षयोपशम वधे ने बुद्धिशक्ति खोलवा साथे ज्ञान पण सारं चडे, बीजा परिशिष्टमां-'शब्दवृत्तिमीमांसां छे, शब्दथी जे ज्ञान थाय छे ते ज्ञान करावनारा अनेक कारणोमां आ वृत्तिओ पण छे. ते प्रधानतया त्रण छे शक्ति लक्षणा ने व्यञ्जना. आ मीमांसामा शक्ति अने लक्षणाने ढूंकमां बतावी विस्तारथी व्यञ्जनाने निरूपी छे, केटलाएक व्यञ्जनानी जरुर नथी मानता तेमने युक्तिपूर्वक व्यञ्जना मानवा समजाव्या छे, ने व्यञ्जना मान्या वगर चाले नहिं ए साबीत कर्यु के साहित्यमा व्यङ्जनानो प्रभाव डगळे ने पगले अनुभवाय छे. ए रीते त्यां 'पुस्तकनी पूर्णाहुति थाय छे. आ ग्रन्थथी सहृदयो सत्य साहित्य समजता शीख, ने दुष्ट अनिष्ट अने क्लिष्ट साहित्यथी दूर रहे ए आ ग्रन्थनु प्रधान प्रयोजन छे. आना पठन, पाठन, वाचन, मननथी एक पण आत्मा सत्साहित्यनो उपासक बनशे तोआनेअते करेल महेनत सफलछे. एज आत्म मात्र कल्याण पन्थे संचरो. संवत् २००० मुनिधुरन्धरविजय देववाग, लक्ष्मीजैनाश्रम-जामनगर. विजयादशमी.

·॥ॐ अहं नमः ॥ * साहित्यशिक्षामञ्जरी उपजातिः रसेप्रवाहोज्ज्वलभावसद्गुणा- नवद्यरीत्युज्झितदोषनिर्मलाम् । सालकृतामर्थविशेषशालिनी, स्मरामि नित्यं जिनवाचमादरात् ॥१॥ निर्वाधसबोधरसप्रसेक-समर्पिताशेषजनप्रमोदम् । अनारतं चिचपलासमेतं नवीननेमिस्तनयित्नुमीडे॥२॥ स्मृतोऽपि दूरीकुरुते कुवोध-तमस्तति यो निरवद्यवाचः। आचार्यवर्योऽमृतसूरिसुंर पुण्याश्चितो मे कुशलं तनोतु ॥३॥ अनुष्टुप् व्याख्यां कुमुदचन्द्राख्ये नाटके व्यरचद्यकः ॥ मयूरदूतसंन्धा धीमध्धुरन्धरो मुनिः ॥ ४॥ मालिनी सरस ऋजुमतीनामाशुसद्बोधकृत्यै । नवनवपरिबोधस्फार संभारशुभ्राम् ।। अनति विपुलरूपां काव्यमार्ग नवीनां । रचयति शिशुशिक्षामन्जरी साधुवर्यः ॥५॥ युग्मम् ॥ १ रसभावगुणादिशन्दैवाच्यार्थः सूचित. । २ मेघम् । ३ सूर्यः ।

·o साहित्यशिक्षामजया इह हि निरतिशयानन्दौपयिकमनेकानेकसांसारिकचिन्ताचान्त- चित्तानामपि, अन्यानपेक्षमनोविनोदसम्पादकं "काव्य" मेव तदुक्तं काव्यप्रकाशकृता- आर्या काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये ॥ सद्यः परनिर्वृत्तये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥१॥ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्रसूरिमिरपि काव्यानुशासने उक्तं यत् ॥ काव्यमानन्दाय यशसे कान्तातुल्यतयोपदेशाय च ॥१॥३॥ इति । अत्रेदं सुभाषितमपि- संसारविषवृक्षस्य द्वे फले ह्यमृतोपमे । सुभाषितरसास्वादः संगमः सज्जनैः सह ॥ १ ॥ एताहक्काव्यरचनोपयिकसामग्रीकृते काव्यरहस्य विज्ञानाय च केंषां सहानामत्युत्कण्ठं नोत्कण्ठते चेतः। स्तिदुपयोगिकी सामग्री साहित्यांकरग्रन्थेभ्यः, समुद्धृत्य संक्षेपानिरुप्यते-तत्र जिज्ञासूनां पञ्चजिज्ञासाः प्रयोजिकाः ताश्चमाः। कथं कवित्वसंप्राप्ति कवेः शिक्षा च कीदृशी । कश्च काव्ये चमत्कारो गुणदो|दयश्चके ।। १ ।। सम्प्रदाय. कवेः कोऽस्ति लोकोत्तरविनोददः । तेषां ज्ञानाय संक्षेपात्स्वरूपमिह दृर्श्यते ॥ २ ॥ तत्र पञ्च प्रमितयः क्रमेणोच्यन्ते- १ आक्रान्त ।

·प्रथमा प्रमितिः ३ N अथ प्रथमा प्रमितिः॥१॥ तत्र प्रथमायां प्रमितौ कवित्वसंप्राप्तिः । सा त्रिधा ।१ दिव्य- प्रयत्नोपलभ्या, २ जन्मान्तरसंस्कारजन्या, '३ लौकिकप्रयत्न- साध्याचेति । तत्र दिव्यप्रयत्लोपलभ्या कवित्वसंप्राप्तिः, देवताराधनजन्या । तत्र मंत्र " प्रभृतिः। “ऐं" कारामिधमन्त्रजापेन कवित्वावाप्तिः श्रीयशोविजयोपाध्यायानाम्- तथा च तेषामेवसूक्तम्- "ऐं” कारजापवरमाप्य कवित्ववित्व-वाञ्च्छासुरद्रुमुपगंगमभङ्गरंगम् ॥ सूक्तैर्विकासिकुसुमैस्तववीरशम्भो-रम्भोजयोश्चरणयोर्वितनोमि पूजाम् ॥ १ ॥ इति महावीरस्तवापरनामखण्डनखण्डखाये । श्रीहेमचन्द्रसूरीणामपि वाग्देवताप्रसाद आसीत् , तद्वृत्तं यथा "एकदा किल सोमचन्द्रमुनिः" (श्रीहेमचन्द्रसरिः संजात अदे- वताराधनामिलापो गुर्वाज्ञया काश्मीरान् प्रति प्रस्थितपरखनमन्त्र स्मरतस्तस्य मार्गे एव मिलिता भारती, एवमुक्तवती । काश्मीरान्मास्म यासीस्त्वं वत्स ? मत्तोषहेतवे । त्वद्भक्तिप्रणिधानाभ्यां प्रीतास्म्यत्रापि संप्रति ॥ १॥ सिद्धसारस्वतो भूया प्रसादेन ममाधुना । इत्युदौर्य तिरोऽधत्त देवी विद्युदिव क्षणात् ॥ २॥ तथा बप्पमट्टिखरीणामपि मन्त्राराधनजन्यसरस्वतीप्रसादवर्णन यथा प्रभावकचरित्रे-- ·साहित्यशिक्षामलों योग्यतातिशयं चास्य ज्ञात्वा सद्गुरवस्ततः । सारस्वतं महामन्त्रं तत्रस्थास्तस्य ते ददुः ॥ ३२ ॥ परावर्त्तयतस्तस्य निशीथे तं सरस्वती । स्वर्गङ्गास्रोतसि नात्यनावृत्तासीदहो भुवि ।। ३३ ॥ तन्मंत्रजापमाहात्म्यात्तद्पा सा. समाययौ । ईपद् दृष्ट्वा च तां वक्त्रं परावर्तयति स्म सः ॥ ३४ ॥ स्वं रूपं विस्मरन्तीव प्राह वत्स ? कथं मुखम् । विवर्तसे भवन्मन्त्र-जापात्तुष्टाहमागता ॥ ३५ ॥ वरं वृण्विति तत्प्रोक्तो बप्पभट्टिरुवाच च । मातर्विसदृशं रूपं कथं वीक्ष्ये तवेदृशम् ॥ ३६ ॥ स्वां तनु पश्य निर्वस्त्रामित्युक्ते स्वं ददर्श सा । अहो निबिडमेतस्य ब्रह्मव्रतमिति स्फुटम् ॥ ३७ ।। उन्नश्च मंत्रमाहात्म्यं येनाहं गतचेतना । यायन्ती दृढतोषेण त्वत्पुरः समुपस्थिता ॥ ३८॥ वरेऽपि निस्पृहे त्वत्र दृढं चित्रातिरेकतः । गल्यागत्यो ममास्वेच्छा त्वदीया निर्वृतो भव ॥ ३९ ॥ तथा च ते रचितं अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवामिधं सरस्वतीस्तोत्रं भारतीप्रसादप्रयोजकं महाप्रभावकं त्रयोदशश्लोकात्मकं वर्तते ।। एवं श्रीवृद्धवादीनामपि वाग्देवताप्रसादः प्रसिद्धः, स चैवम् वृद्ध वयसि गृहीतदीक्षो मुकुन्दाभिधानो मुनिः (श्रीवृद्धवादी) श्रुत- तच परिशिष्टेऽवलोक्यम् ।

·प्रथमा प्रमितिः पाठमहाघोषैरम्बरं प्रतिशब्दयन् केनचिद् युवमुनिना सोपहास उक्तः | "किमेवं त्वं मुशलं प्रफुल्लयिष्यसि” इति श्रुत्वा स दध्यौ अज्ञानिनो मे जन्म विक् तदहं भारतीदेवतामाराधयिष्यामि इति निश्चित्य, एक- विंशतिदिनपर्यन्तमुपवासेनाराधिता वाग्देवी, प्रसन्ना सा उवाच- समुत्तिष्ठ प्रसन्नास्मि पूर्यन्तां ते मनोरथाः । स्खलना न तवेच्छास्तु तद्विधेहि निजेहितम् ॥ १ ॥ ततः समुत्थाय कृतपारणकः कस्यचिद् गृहिणो गृहात् मुशलं समानाय्य एवमवोचत् ॥ अस्मादृशा अपि यदा भारति ? त्वत्प्रसादतः । भवेयुर्वादिनः प्राज्ञा मुशलं पुष्यतां ततः ॥ १॥ इत्युक्वा प्रासुकैौर सिषेच मुशलं मुनिः । सद्यः पल्लवितं पुष्पै-र्युक्त तारैर्यथा नभः ॥ २ सत्यादि । कविकालिदासस्यापि कालिकादेवीप्रसादसमुपलब्धः कवित्व- शक्त्युद्भवः प्रसिद्धतरः । मन्त्राम्नायादिकं गुरूपासनतः प्राप्यम् । २ द्वितीया जन्मान्तरसंस्कारजन्या कवित्वसंप्राप्तिः। सा च गतजन्मनि आराधितज्ञानानां ज्ञानावरणादिकर्मणां क्षयो. पशमाम्यां संजायते । यथा श्री आर्यरक्षितम्रीणां लघुवयसि वेदोप- निषत्पारिणा देशोनदशपूर्वपर्यन्तश्रुताध्ययनसमर्था धीः जन्मान्तरसं- स्कारजन्यैव । तथा वैशेषिकसूत्रोपस्कारादिग्रन्थविधात्रा शंकरमिश्रेण पाल्ये वयसि राजसभायां ॥

·साहित्यशिक्षामञ्जयों सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् इति वेदसूक्तसमस्या स्वप्रतिभावैभवेन पूरिता यथा- चलितश्चकितच्छनः प्रयाणे तव भूपते है । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ १ ॥ इति । सन्तुष्टेन राज्ञा भूरिदानं दत्त्वा कथितं, "अहो बाल्येऽप्यस्या- तिभा" तदा उनपञ्चवर्षवयस्केन शङ्करमिश्रेणोक्तम्- बालोऽहं जगदानन्द ? न मे बाला सरस्वती । अपूर्णे पञ्चमे वर्षे वर्णयामि जगत्त्रयम् ॥ १॥ इति यच्छ्यते तत्र प्राग्जन्मसंस्कार एव हेतुरवसीयते । इति । ३ तृतीया लौकिकप्रयत्नलभ्या कवित्वशक्तिः। सा च व्याकरणकाव्यकोशछन्दःशास्त्राद्यभ्याससाध्या, तत्रा- धिकारी त्रिविधः, अल्पप्रयत्नबोध्या, कृच्छ्रबोध्यः, कृच्छ्रतरबोध्यश्च। तेषु प्रतिभा उत्तमा काव्यरुचिश्च बलीयसी गुरुविनयश्च गरी पान् स प्रथमः। स हि अल्पायासेन पदपादपूर्त्यादिना काव्यानि विदधाति, तत्र पदपूर्तिः यथा “श्रियः कुरुणामधिपस्य पालिनी- मितिपद्यस्य आद्यपदमादाय माधेन पूर्तिः कृता, माधेन पूर्तिः कृता, " श्रियः पतिः श्रीमविशासितु" मित्यादि । पादपूर्तिः यथा महामहोपाध्यायश्रीमेघविजयगणीनां मेघदूत- समस्यालेखे। स्वस्ति श्रीमद्भुवनदिनकृधीरतीर्थाभिनेतुः । प्राप्यादेश तपगणपतेर्मेघनामा ' विनेयः ।।

·प्रथमा प्रमितिः ज्येष्ठस्थित्यां पुरमनुसरन्नव्यरङ्ग ससर्ज । स्निग्धच्छायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु ॥ १ ॥ यथा वा। भक्तमारप्रणतमौलिमणिप्रभाणा-मुद्दीपकं जिन 2 पदाम्बुजयामलन्ते ॥ स्तोष्ये मुदाहमनिशं किल मारुदेव । दुष्टाष्टकर्मरिपुमण्डलभित्सुधीर ? ॥ २ ॥ खातन्त्र्येण यथामम स्तुति चतुर्विशतिकायां- शिशुमये समये प्रणतो नतोऽ-मरपतिः प्रभुवंशविर्वृद्धये ॥ करकजेऽर्पयदैनववंशकम् वितरतादृषभः समदीप्सितम् ॥ २ ॥ कुच्छ्रबोध्यः द्वितीयः। स हि कालीदासादिकृतप्रबन्धानाम- वलोकका तदवलोकनजातचित्ताहादः काव्यकवनपटूनां सहवासी काव्यरचनायै वाक्यार्थशून्यमपि काव्ययोजनं करोति, छायादिकमा. दायकाव्यकर्ता च । तत्र वाक्यार्थशून्यं काव्यं यथा- विमलकान्तनितान्तनिशान्तके, प्रकृतिचारुविदारुणसारुणे। भववने नवने धननूतने, सरसमाररमारमितानने ॥ १ ॥ छायामादाय काव्यं यथा-- सदोदयो हृद्गहनस्थितानामपि व्ययं य. तमसां विधत्ते । जयत्यपूर्वो मृगलाञ्छनोऽसौ श्रीगान्तिनाथःशुचिपक्षयुग्मः ॥ १॥ इति श्री यशोविजयवाचकावरविरचितश्लोकछायामादाय मत्कृतियथा- भविकद्गतिमोहमहानमो, विघटनैकपटुर्गतकल्मषः । युगलपक्षविशुद्धियुतोऽक्षयो-जयति चन्द्रजिनः श्रितचन्द्रमाः ॥ १॥ - ·८ साहित्यशिक्षामखयाँ - कृच्छ्रतरबोध्यः तृतीयः। स हि बहुप्रयत्नेन पदपरावृर्त्यादिना चमत्कृतिहीनकाव्यकर्ता । यथा भोजराजप्रार्थनाकृते चतुर्भिविप्रैरति- प्रयत्नेन पदद्वयं विरचितम् तच्चैवम् । भोजनं देहि राजेन्द्र ? घृतसूपसमन्वितम् । श्लोकार्द्ध सहृदयाह्लादकं पथि मिलितेन कालिदासेन पूरितम् यथा- " माहिपं च शरचन्द्रचन्द्रिकाधवलं दधि । " इति भोजप्रबन्धे । पदपरावृा यथा-- आदिम पृथिवीनाथमादिमं निष्परिग्रहम्।आदिम तीर्थनाथं च ऋषभःस्वामिन स्तुमः।। प्रथमं पृथिवीपालमग्रिम निरवग्रहम् । प्रथम तोर्थनेतारं नाभेयं समुपास्महे ।। चमत्कृति हीनं यथा- निशाय राजते चन्द्रस्तारकागणसंवृतः, नाशनन्धकारौषं वितन्वन् चन्द्रिकाचयम् । यस्तु सर्वदा "टिड्डाणन्, डुकृञ्जकरणे" इत्यादि शब्दशास्त्रमा- त्रोद्घोषण दिना, तथाभूतानलधूमरासभमहानसघटपटदण्डचक्रचीव- रहेतुहेकामासादिरूपकर्कशतर्कशास्त्रसमध्ययनेन वा विनष्टकवनशक्तिः साहित्यनिन्दाश्रवणेन च विप्रलब्धा, सोत्रासाध्यत्वेनानधिकारी ।। इति श्री सार्वीयसासरस्वतीसुधासेकसिञ्चितसमस्तससारसर्वज्ञशासनसार्वजनीन- सार्वभौमाचार्यश्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वर-पट्टाम्बराम्बरमणि-व्याख्यानपीपूषपरिवर्ष- णप्रावृट्पयोद-कविरत्न-शास्त्रविशारदाचार्यश्रीविजयामृतसूरीश्वर-विनयनिधान- विनेयरबमुनिवर्यश्रीपुण्यविजयपादपद्मपरागास्वादलोलुपमधुकरमुनि- धुरन्धरविजयसन्दग्धायां साहित्यशिक्षामायाँ प्रथमामितिः । " ·द्वितीया प्रमितिः ९ ॥ अथ द्वितीया प्रमितिः॥ - तत्र "कवेः शिक्षा कीदृशी" इति जिज्ञासायां समुपलब्धविल- क्षणसरसकाव्यगिरः कवयितुः शिक्षा उच्यते । कविशिक्षायां प्रथमत छन्दोज्ञानमावश्यकम् । छन्दश्च मात्राऽक्षरभेदेन द्विधा, मात्रा नाम " अक्षिस्पन्दना माणका कालविशेषः” हस्वस्वरस्यैकमात्रा गुरुस्वरस्य तु मात्राद्वयम् गुरुलक्षणं-संयुक्ताचं दीर्घ सानुस्वारं विसर्गसंमिश्रम् । विज्ञेयमक्षरं गुरु पादान्तस्थं विकल्पेन ॥ १ ॥ मात्राछन्दसि आर्यायाः प्राथम्यात्तामेवादौ ब्रवीमि । यस्या पादे प्रथमे, द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये, चतुर्थके पंचदश साऽऽर्या ॥ १ लक्षणमुदाहरणं चेदमेव- आर्यायाः पथ्या, चपला, विपुला, मुखचपला, जघनचपला, गीत्युपगीत्यादयो भूरिशो मेदाः छन्दःशास्त्रतोऽवसेया विशेषार्थना; तेषु गीतेरतिप्रसिद्धत्वाचल्लक्षणम् उच्यते । आर्या प्रथमार्धसमं, यस्या अपरार्धमाह तां गीतमिति । उदाहरणं यथा मम- अनुकंपाप्रथमाश्रय ! निजपरभेदादिशून्य । जगबन्धो ४ । ऋषभजिनेश्वर । कृपया, मामुद्धरकर्मजालपरतन्त्रात् ॥ - ·साहित्यशिक्षामलों एचैव कचिद् गाथा शन्देन व्यवहियते यथा- अजियं जिय सव्वभयं, सन्तिं च पसन्तसव्वगयपावम् । जयगुरु सन्ति गुणकरे, दोवि जिणवरे पणिवयामि ॥ गाहा ॥ :: इति::-- अक्षरच्छन्दासु प्रथममष्टाक्षरमनुष्टुप् , तल्लक्षणं यथा-- पञ्चमं लघु सर्वत्र, सप्तमं द्विचतुर्थयो । गुरुषष्ठं विजानीयाच्छेषेष्वनियमो मतः ॥ उदाहरणम्-नमस्कारसमो मन्त्रः, शत्रुञ्जयसमो गिरिः । वीतराग्समो देवो, न भूतो न भविष्यति ॥ नेदं लक्षणं सार्वत्रिकम् स्थलविशेष लक्षणानाक्रान्तत्वेऽपि श्रव्य- तयैवानुष्टुप्त्वव्यवहारः यथा- तदन्वये शुद्धिमति, प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ॥ १ ॥ अन्येषां छन्दसां सौकाय गणवर्गः समुपदिष्टः शिष्टैः। गण- वाष्टधा, मगण, नगण, भगण, यगण, जगण, रगण, सगण, तगण, मेदात् । तेषां वरूपदर्शकोऽयंश्लोकः। मस्त्रिगुरुस्लिलघुश्च नकारो, भादिगुरुः पुनरादिलधुर्यः । जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः, सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः ॥ यद्वा-आदिमध्यावसानेषु, भजसा यान्ति गौरवम् । यरता लाघवं यान्ति, मनौ तु गुरुलाघवम् ॥ १॥ .

·द्वितीया प्रमिति १ सो यगणः वर्णत्रयसमुदयो गणः। तत्र यसिन्गणे त्रयोऽपि वर्णा गुरवः सो मगणः, यत्र त्रयो वर्णाः लघवः सो नगणः । यत्र प्रथमो वर्णः गुरुः शेषौ द्वौ लघू सो भगणः । आयो लघुः शेषो गुरू मध्यमो गुरुरग्रिमान्तिमौ लघू यत्र सो जगणः । यत्र मध्यमो लघुः प्रथमतृतीयौ गुरू सो रगणः । आयद्वितीयो लघू तृतीयश्च गुरुयंत्र सः सगणः । यत्रान्तिमो लघुः शेषप्रथमद्वितीयौ गुरू स तगणः । वक्ररेखा (s) गुरोश्चिन्हं सरला च (1) लघोस्तथा । गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः ॥ १ ॥ || गणस्थापना ॥ मगणः। नगणः। भगणः॥ यगणः। ।।। s1 जगणः॥ रंगणः। सगणः। तगणः। 15 s। ।। अष्टाक्षरवृत्तं प्रमाणिका-प्रमाणिका जरी लगौ यत्र प्रथमो जगणः द्वितीयो रगणः पश्चाल्लघुवर्णः ततश्च गुरु- वर्णः सा प्रमाणिकानाम छन्दः । उदाहरणं यथा-जिनेशभक्तिरच्युता, द्रुतं हि मोक्षसाधिका । सदागमे निरूपिता, यतध्वमत्र सजना ॥ रंगण १ प्रमाणिका जिनेश भक्तिर SSS ISS - जगण. ल, गु, ता Is SIS S ·१२ साहित्यशिक्षामाया " अथ एकादशाक्षरवृत्तानि सप्त १ तत्र-इन्द्रवज्रा-"स्यादिन्द्रवज्रा यदि तो जगी गः॥" ॥ तगणद्वयं जगण: गुरुदयं च यत्र तदिन्द्रवज्रानाम छन्दः ।। यथा-एन्द्री श्रियं नाभिसुत स दद्या-दद्यापि धर्मस्थितिकल्पवल्ली । येनोप्तपूर्वा त्रिजगज्जनानां, नानान्तरानन्दफलानि सूते ॥ १ ॥ इति संहब्धशतन्यायग्रन्थ-न्यायाचार्य-श्रीमद्यशोविजयो- पाध्यायानाम् । २ उपेन्द्रवजा-"उपेन्द्रवज्रा प्रथमे लघौ मा ॥" ॥ सा इन्द्रवत्रा एव प्रथमे लघुवर्णे सति उपेन्द्रवजा स्यात् ।। यथा-सुवर्णवर्णो हरिणा सवर्णो, मनोवनं मे सुमतिर्वलीयान् ॥ तितो दुष्टकुदृष्टिराग-द्विपेन्द्र ! नैव स्थितिरत्र कार्या ॥ १॥ इत्युपाध्याय-श्रीक्षमाकल्याणकीयचैत्यवन्दनचतुर्विशिकायाम् । तगणः तगणः जगण. गु, - १ इन्द्रवज्रा द या एन्द्रींधि S S 1 यनाभि ss। सुत.स s। S S प्रथमे लघु तगण जगणः गु, गु, २ उपेन्द्रवज्रा व सुवर्ण ।। वर्णेह SS! रिणास Is। S ·द्वितीया प्रमितिः १३ १ उपजाति:-"अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ, पादौ यदीयावुपजातयस्ताः॥" ॥ इन्द्रवजोपेन्द्रवज्रयोर्मिलितो पादौ यस्यां सा उपजातिः ॥ यथा-अथ प्रजानामधिप प्रभाते, जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् ।। वनाय पीतप्रतिवद्धवत्सां, यशोधनो धेनुमृपेर्मुमोच ॥ १ ॥ इति कविकुलकिरीटकालिदासस्य । खागतारथोद्धता-वंशरथेन्द्रवंशादिभ्योऽपि तथैव भवन्त्युपजातयः । २ शालिनी-"शालिन्युक्ता, मतो तगौ गोऽब्धिलोकः॥" यस्था मगणः तगणद्वय गुरुद्वयं स्यात् चतुर्भिः सप्तभिश्च विराम: सा शालिनी ॥ यथा मत्कृति:- पापं हन्ति, श्रीसमूह च दत्ते, दत्ते कामं धर्मवृद्धिं विधत्ते ॥ धत्ते मुक्ति, सर्वदा सेव्यमाना, नृणां श्रद्धा-शालिनी वीरपूजा ॥ १॥ ३ रथोद्धता-" रात्परैर्नरलगै रथोद्धता " प्रथमे लघुः तगण. जगण गु, गु, १ उपजातिः अथम ।। जानाम ss | भा धिपात्र s1 S S मगण. तगण तगणः गु, गु, २ शालिनी पायह S SS न्तिश्रीस ss। नगणः S S SSI गणः रगण: गु ३ रथोद्वता वीतरा s Is गमुख -II SIS S ·साहित्यशिक्षामलों ॥ यत्र रगणः, नगणः रगणः लघुः गुरुच सा रथोद्धता ।। यथा-मम मुद्रितकुमुदचन्द्रनाटकटीकायाम्- वीतरागमुखफुल्लपङ्कजा-निःसृतामृतपरागमेदुरम् ।। अद्वितीयमवदात्तमद्भुतं, जैनशासनमुपास्महे चिरम् ।। १ ।। १ दोधकम्-" दोधकवृत्तमिदं भभभाद्गौ”। ॥ यत्र भगणत्रयं गुरुद्वयं च तद् दोधकवृत्तम् ।। यथा-दोधकमर्थविरोधकमुग्रं, स्त्रीचपलं युधि कातरचित्तम् ।। स्वार्थपरं मतिहीनममात्यं, मुश्चति यो नृपतिः स सुखीस्यात् ॥ १॥ २ खागता-"स्वागतेति रनभाद् गुरुयुग्म्"। ॥ यत्र रगण-नगण-भगणा: गुरुयुग्मं च सा स्वागता ॥ यक्षा-शिविमलैर्गुणतु -र्थिनामभिमतार्पणशक्तैः ॥ वागताभिमुखन शिरस्कै-जीव्यते जगति साधुभिरेव ॥ १॥ भगणः भगणी भगण, गु, गु, १ दोधकम् दोधक मर्थवि रोधक मु S प्रम् S s। रगणः नगण भगण. गु गु २ स्वागता विम लैर्गुण रत्नभ SIS 5।। S ·- द्वितीया प्रमितिः ॥ अथ द्वादशाक्षरवृत्तानि ॥ १ वंशस्थं-"जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ" । यत्र जगण-तगणौ जगण-रगणौ च भवेतां तद् वंशस्यवृत्तम् । पथा-नैषधीयकाव्ये- निपीय यस्य क्षितिरक्षिण• कथा-स्तथाद्रियन्ते न बुधाः सुधामपि ॥ नल• सितच्छत्रितकीर्तिमण्डलः, स राशिरासीन्महसां महोज्ज्वलः ॥ १ २ तोटकम्-" इहतोटकमम्बुधिसः प्रथितम्"। ॥ सगणचतुष्कं यत्र तत्तोटकम् ।। पयसा कमलं कमलेन पयः, पयसा कमलेन विभाति सरः ॥१॥ ३ द्रुतविलम्बितम्-" द्रुतविलम्बितमाह नभौभरी" जगणः तगण. जगण. पण १ वंशस्थ निपीय ।। यस्यक्षि ss. तिरक्षि णःकथा SIS ।। सगणः सगण. सगणः सगण. २ तोटकम् मणिना ।। वलय Is वलये ils नमणिः 115 नगणः भगण, भगणः रगण ३ दुतविलम्बितम् स्वमत ।। सम्मत s।। शाजम होदधि sis ·साहिशिक्षामञ्जयों ॥ यत्र छन्दसि नगण-भगणौ भगण रगणौ च तद्रुतविलम्बितम् ॥ यथामम-स्वमतसम्मतशास्त्रमहोदधि-प्रमथनाधिगतामृतसन्निधिः । परमतागमसंगमबोधवान अमृतरि-गुरुर्दिशतां शिवम् ॥ १॥ इति गुरुस्तुतिषोडशिकायाम्- १ भुजङ्गप्रयातम्-" भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुभिः। यगणचतुष्कं यत्र तद् भुजङ्गप्रयातम् । यथा मम कदम्बगिरिस्तवाष्टके- जगत्पावन• पावनः पावनानां, सदानन्दकन्दो मुनीनाममन्द ॥ मुहुर्वन्दनीयोऽथ वृन्दारकाणां, कदम्बोऽनिशं राजते शैलराज ॥१॥ २ त्रयोदशाक्षरवृत्तं प्रहर्षिणीनाम- "त्र्याशाभिर्मनजरगाः प्रहर्षिणीयम् " यत्र मगण, नगण, जगण, रगणाः गुरुवर्णश्च त्रिभिर्दशभिश्च विरामः सा प्रहर्षिणी। यथा पतिराजजगन्नाथस्य- स्वच्छन्दं दलदरविन्द १ ते मरन्दं, विदन्तो विदधतु गुञ्जितं मिलिन्दाः ॥ _आमोदानथ हरिदन्तराणि नेतुं, नैवान्यो जगति समीरणात्प्रवीण ॥ १ ॥ - , यगणः यगण. थगणः यगण: . भुजङ्गप्रयातम् जगपा वन:पा वन.पा Iss बनाना 1 SS Iss । SS मगण. नगण जगण रगणः गु २ प्रहर्षिणी -- दलद रविन्द स्वच्छन्द SSS ते मर SIS S ·द्वितीया प्रमिति. १७ -- चतुर्दशाक्षरवृत्तं वसन्ततिलका नाम- १" ज्ञेया वसन्ततिलका तभजा जगौ गः"। यत्र तगण-भगण-जगण-जगणाः, गुरुद्वयं च सा वसन्तति- लका। यथा- यैः शान्तरागरुचिभिः परमाणुभिस्त्वं, निर्मापितस्त्रिभुवनैकललामभूत ! ।। तावन्त एव खलु तेऽप्यणवः पृथिव्यां, यत्ते समानमपरं नहि रूपमस्ति ॥१॥ इति भक्तामरस्तोत्रे। पञ्चदशाक्षरवृत्तं मालिनी- २ " ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकै"। यत्र नगण-नगण-मगण-यगण-यगणाः अष्टभिः सप्तभिश्च विरामः सा मालिनी। यथा-भविककमलभानुर्भानुसंदीप्तभानु- दुरितवनकृशानुः प्राप्तमोक्षाद्रिसानुः ।। विजितकुरिपुसार्थः साधितागापरार्थो, भवतु मम स नाथ शान्तये शान्तिनाथ• ॥ १॥ - तगणः भगण जगण. जगण गु, गु, १ वसन्ततिलका यैःशान्त भि स्वम् S SI रागरु चिभिप रमाणु s।। ।। ।। नगण. मगण. यगण. S S मगण. यगण २ मालिनी भविक कमल भामुर्भा | नुसंदी सभानुः । Iss S SS ·साहित्यशिक्षामआयी इत्यस्मत्प्रगुरुप्रणीतचैत्यवन्दनचतुर्विंशतिकायाम् । षोडशाक्षरवृत्तं पञ्चचामरम्- १ "प्रमाणिका पदद्वगं, बदन्ति पञ्चचामरम्"। अथवा लघुर्गुरुलघुर्गुरुरित्येवं षोडशाक्षरपर्यन्तं स्यात् तत्पञ्चचामरम् । यथा-नमामि नेमितीर्थपं सदा सुशीलगालिनं । समस्तसूरिचक्रचक्रवर्तिताविराजिनम् ॥ प्रदीप्रदीपमालिकाधिकप्रकाशशालिकां । विधाय विश्वनालिकां दधानमात्मसम्भवम् ।। इत्यस्मत्प्रगुरोर्गुरुमात्राचार्यश्रीमद्विजयलावण्यसरिरचितश्रीदेवगुर्वष्टके। अथ सप्तदशाक्षरवृत्तानि । तत्र- २शिखरिणी-"रसैरुट्टैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी" यगण-मगण-नगण-सगण-भगणाः लघुवर्णः गुरूवर्णश्च घमिः एकादशमिश्च विरामः सा शिखरिणी, यथा-मम शिखरिणी छन्दोबद्धं मयूरदूतम् , तथा च तदग्रिमं पद्यम्- ॥ जगणः रगणः क. गु जगणः रंगण: ल. गु. १पञ्चचामरम प नमामि नेमितीर्थ ।। ss सदासु शीलशा लि नम् SIS ! S S यगणः मगणः नगणः सगणः भगणः २ शिखरिणी न निसर्गा | नन्दाली दधत Iss sss 11 मनिशं नेमिजि ।। ।। पम् ।

·द्वितीया प्रमिति. १९ निसर्गानन्दालीर्दधतमनिशं नेमिजिनपं । प्रभाते वन्दित्वाऽतरुणतरणिक्षान्तवपुषम् ।। पुराबाह्योद्याने विपुलतरसौन्दर्यसुभगे। प्रभोश्चैत्ये ऽद्राक्षीदमृतविजय केकिविहगम् ॥ १॥ १ पृथ्वीवृतम्-"जसौजसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरु" यसिन् छन्दसि जगण-सगण-जगण-सगण-यगणाः लघुवर्ण गुरुवर्णश्च अष्टमिर्नवभिश्च विश्रामः तत्पृथ्वीनामवृत्तम् । यथा-वरं विभववन्ध्यता सुजनभावभाजां नृणा- मसाधुचरितार्तिता न पुनरूर्जिता सम्पद ॥ कृशत्वमपि शोभते सहजमायतौ सुन्दरम् । विपाकविरसा न तु श्वयथुसंभवा स्थूलता ॥ १ ॥ इति श्रीसोमप्रभाचार्यरचितसूक्तमुक्तावल्याम् । २ मन्दाक्रान्ता-मन्दाक्रान्ता-ऽम्बुधिरसनगै-र्मोनौगोय युग्मम् ॥ वस्यां मगण-भगण-नगणाः गुरुद्वयं ततश्च यगणद्वयं चतुर्भिः - जगण. सगणः जगण सगण यगणः ' पृथ्वी वर वि भवव ।। न्ध्यतासु ।। जनभा ।। वभाजा नृणाम् Iss S ।। मगण. भगण. नगणः गु यगणः यगण. - २मन्दाक्रान्ता योहाना नौशुचि रुचियु जि | प्रो ।।।।।। ज्ज्वलज्ज्वा कमाले Iss ॥ss SSS S S ·२० साहित्यशिक्षामअयो पमिः सप्तमिश्च विश्रान्तिः सा मन्दाक्रान्ता । यथा मम-यो ज्ञानामौ शुचिरुचियुजि प्रोज्ज्वलज्ञ्चालमाले । नव्यं हन्यं दिशतिकुटिलं कर्म एवास्ति नान्यत् ॥ योगिध्येयं निखिलजनतावन्धपादारविन्दं । वन्देऽमन्दाऽविचलमतये नेमितीर्थाधिराजम् ॥ १ ॥ श्रीनेमितीर्थाधिराजाष्टके। १ हरिणी-"रसयुगहयैन्सौम्रोस्लोगो थदा हरिणी तदा"। यत्र नगण-सगण-मगण-गण-सगणाः लघुगुरू च पद्मिः चतुभिः सप्तभिश्च विरामः सा हरिणी। यथा सिन्दूरप्रकरे-हरति कुमति भिन्ते मोहं करोति विवेकितां । वितरति रतिं सूते नीति तनोति विनीतताम् ॥ प्रथयति यशो धत्ते धर्म व्यपोहति दुर्गतिं । जनयति नृणां किं नाभीष्टं गुणोत्तमसङ्गमः ॥ १॥ २ अष्टादशाक्षरवृत्तं चित्रलेखा- मन्दाक्रान्ता, नयुगलजठरा, कीर्तिता चित्रलेखा " सगण. मगण: नगण: रगणः सगण: गु. - १ हरिणी हरति । कुमति | भिन्तेमो | हकरो | तिविवे कि ताद ।। S SS s Is || IS S मगगः गु नगणः नगण: गु, गु यगण. यगण: २ चित्रलेखा पावेऽमु लिम अगति | मृगर SSS S शा सा ररूपं यदासी S sssss ·द्वितीया प्रमितिः २१ मन्दाक्रान्तासदशमिदं वृत्तं किन्त्वयमेव विशेषः अस्मिन् छन्दसि, मध्ये नगणद्वयम् अर्थात् मन्दाक्रान्तायां मध्ये पञ्चलघवो वर्णा आ- गच्छन्ति अस्यां च षद् इति । यथा-केऽमुष्मिागति मृगदृशां साररूपं यदासी- दाकृष्येदं ब्रजयुवतिसभा वेधसा सा व्यधायि ॥ नैतादृक् चेत् कथमुदधिसुता-मन्तरेणाच्युतस्य । प्रोतं तस्यां नयनयुगलं चित्रलेखाद्भुतायाम् ॥ १ ॥ १ एकोनविंशत्यक्षरं वृत्तं " शार्दूलविक्रीडितम्- सूर्याश्वैर्ममजस्तताः सगुरवः, शार्दूलविक्रीडितम् ॥" यत्र मगण-सगण-जगण-सगण-तगण-तगणाः गुरुवर्णश्च द्वादशमिः सप्तभिश्च विरामः तत् शार्दूलविक्रीडितम् । यथा मम मयूरदूते गुरुस्तुति:- प्रातदर्शनतोऽपि यस्य सुजनै., श्लाघ्योदय प्राप्यते । नित्यं नन्दनयत्यनेकविबुधान् , विज्ञानधारंचितः ॥ यत्पत्पनसुसेवनामृतरसार-स्वाद सुलावण्यदः । स श्री नेमिगुरु सदा विजयतात् , सप्तर्षियुक्तो ध्रुवः ॥ १॥ मगण: सिगणः जगण: सगण तगणः तगण १ शार्दूलविक्रीडित । प्रातर्द नतोऽपियस्य सुजनैः श्लाघ्योद यःमाप्य sss। ।sssssss ·૨૨ साहिशिक्षामलों १ एकविंशत्यक्षरवृत्तं स्रग्धरा नाम । "अभ्नर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्' यस्यां मगण-रगण-भगण-नगण-यगण-यगण-यगणा: सप्त- भिः सप्तभिः वर्णैः विरामः सा स्रग्धरा । यथा-आमूलालोलधूलीबहुलपरिमलालीढलोलालिमाला- झंकारारावसारामलदलकमलागारभुमिनिवासे ! छायासंमारसारे । वरकमलकरे । तारहाराभिरामे ।। वाणीसंदोहदेहे ! भवविरह वरम् देहि मे देवि | सारम् ॥ १ ॥ ॥ अथ विषमच्छन्दांसि ।। पुष्पिताग्रा-"अयुजि नयुगरेफतो यकारो, युजि तु नजी जरगाश्च पुष्पिताग्रा॥" यत्र विषमे-प्रथमे तृतीये पादे-नगणद्वयं रगण-यगणौ च । युजि तु आदि द्वितीये चतुर्थे पादे तु नगण-जगण-जगण-रगणाः गुरुवर्णश्च सा पुष्पिताया ॥ २ . मागण. रगण. (भगणः नगण यगणः यगणः यगण: नग्धरा भामूला लोलधू लीबहुलपरि मलाली ढलोलालिमाला sss SIS Is I ।। iliss is sl ss प्रथमतृतीयपादयोः । द्वितीयचतुर्थपादयोः । नगण:/नगण: रगण. यगण: नगणः जगण जगग:रगणःगु, २ पुष्पितामा कमलिनिमलनीकरोषिचेतः कमलि निमलनीकरोषिचेतः (किमिति बकैर वहेलितानमिः ।।।।।। IIss s Iss I ss, ·द्वितीया प्रमितिः २३ - यथा-पण्डितराजजगमावस्यः कमलिनि ! मलिनीकरोपि चेतः, किमिति बकैरवहेलितानभिज्ञैः । परिणतमकरन्दमार्मिकास्ते, जगति जयन्ति चिरायुषो मिलिन्दाः ॥ १॥ १ सुन्दरी-"अयुजोर्यदि सो जगौ युजोः, सभराल्ल्गौ यदि सुन्दरी तदा ॥ यत्र अयुग्मे थम-तृतीययोः सगण-सगण-जुगणाः गुरुवर्ण युग्मे द्वितीय-चतुर्थयोः सगण-भगण-गणाः लघुवर्णः गुरुवर्णश्च सा सुन्दरी। वियोगिनी,वैतालीयेत्यादिः,अस्या एव नामान्तरम् यथा भारवें: विहितां प्रियया मन प्रिया-मथ निश्चित्य गिरं गरीयसीम् ॥ उपपत्तिमर्जितागयं, नृपमूचे वचनं वृकोदरः ॥ १ ॥ २ उद्गता-प्रथमे सजौ यदि सलौच, नसजगुरुकाण्यनन्तरम् यद्यथ भनजलगाः स्युरथो, सजसा जगौ च भवतीयमुद्गला १ प्रथमतृतीयपादयो । २ द्वितीय चतुर्थपादयो । सगण जगण गु सगणः भगणः रगण लगु. १ सुन्दरी विहिता | प्रियया मन प्रिया, 'मथान श्चित्यगि गरी यसीम् सगण -- - - ।।ss Is ।।ss ।। |||s प्रथमपादस्य द्वितीयपादस्य जगण सगण. ल. नगण. सगणः |जगणः गु. सगण - वचने न, अथवा ।। -अ २ उद्गता सवस्य IS I ।। तृतीयपादस्य नगणः जगण लागु रुधिर वदन खिलोचनम् ।।। Is s Is चतुर्थपादस्य सगणनगण सगणः जगण:रा. क्लान्तिर हितम मिराध यि तु, विधिवत्तपांसिविदधे धनञ्जयः ।।।ss ।।Sss ·साहित्यशिक्षामचर्या यत्र प्रथमे पादे सगण-जगण-सगणाः लघुवर्णश्च, तदनन्तरं द्वितीये पादे नगण-सगण-जगणाः गुरुवर्णश्च, यद्यथ तृतीये पादे भगण-नगण-जगणाः लघुवर्णः गुरुवर्णश्च, अथो चतुर्थे पादे सगण- जगण-सगण-जगणाः गुरुवर्णश्च, सा उद्गतानामछन्दः । यथा किराते-अथ वासवस्य वचनेन, रुचिरवदनस्त्रिलोचनम् ॥ क्लान्तिरहितमभिराधयितुं, विधिवत्तपांसि विदधे धनञ्जयः ॥१॥ अथ द्वाविंशत्यक्षरवृत्तं "भद्रक", त्रयोविंशत्यक्षरं "अश्वल- लितं, चतुर्विशत्यक्षरा "मत्ताक्रीडा, तन्वी" च, पञ्चविंशत्यक्षरा- "क्रौञ्चपदा". षाविंशत्यक्षरं " भुजङ्गविजृम्भितम् ” ततः परं सप्तविंशत्यक्षरमारभ्य नानाविधानि दण्डकवृत्तानि. विस्तरभ्यान्नेह प्रपञ्च्यन्ते । विशेषार्थिना छन्दोऽनुशासन-छन्दोमञ्जरी-वृत्तरत्नाकर- श्रुवबोधनमुखाः छन्दोग्रन्था अवलोकनीयाः । अथ व ग्रन्थादौ कविना प्रायः शुभगणः संयोज्या शुभफलद- 'त्वात् । नेतरो विपरीतत्वात् । तथाच तत्वरूपदर्शकः श्लोका- मो भूमिस्त्रिगुरुः श्रियं दिशति यो, वृद्धिं जलं चादिलो । रोऽग्निमध्यलघुर्विनाशमनिलो, देशाटनं सोऽन्त्यगः ।। तो व्योमान्तलधुर्मनापहरणं, जोऽर्को रुजं मध्यगो । भश्चन्द्रो यश उज्ज्वलं मुखगुरु-नों नाक आयुत्रिल• ॥१॥ फलं चेदं अन्धनेनुः कर्तुः पठितुर्वा यथायोग्यं भवति ।

·द्वितीया प्रमितिः २५ गणदेवतादीनां यन्त्रम् । गणनाम (मगणः यगणः रगण. सगणः तगण. जगणः भगणः नगणः खरूपम् sss Iss sis ।। s s'ilisi s1।1।। देवता पृथ्वी जलम् अग्निः वायु. आकाशः सूर्य. चन्द्रः नाक श्री. वृद्धिः विनाशः | भ्रमणम् धननाशः रोग. (सुयशः भायुः अथवा वर्णानाश्रित्यापि फलश्रुतिः। यथा-अवर्णात्संपत्तिर्मवति मुर्दिवर्णाद्धनशता- न्युवर्णादख्याति. सरमसमृवर्णाद्धरहितात् ॥ तथा ह्येच सौख्यं डमणरहितादक्षरगणात् पदादौ विन्यासागरबहलहाहाविरहितात् ॥ १॥ अनापवादा- देवतावाचका शब्दाः ये च भद्रादिवाचकाः । ते सर्वे नैव निन्द्याः स्युलिपितो गणतोऽपि वा ॥ इति श्री सायिसार्वसरस्वतीसुधासेकसिञ्चितसमतसंसारसर्वज्ञशासनसार्वजनीन. सार्वभौमाचार्य श्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वर-पट्टाम्बराम्बरमणि-व्याख्यानपीयूष- परिवर्षणप्रावृटप्रयोद-कविरत्न-शास्त्रविशारदाचार्यश्रीविजयामृतसूरीश्वर- विनयनिधानविनेयरनमुनिवर्यश्रीपुण्यविजयपादपद्मपरागास्वाद- लोलुपमधुकरमुनिधुरधरविजयसंदृब्धाया साहित्यशिक्षामा द्वितीया प्रमितिः ॥ । मानन्द । २ ए, ऐ, ओ, भो ।

·२६ साहित्यशिक्षामाया ॥ अथ तृतीया प्रमितिः॥ "कश्च काष्ये चमत्कारो" ? तत्र चमत्कारो नाम-आहादक- त्वम् । स शब्दगत:-अर्थगतश्चेतिद्विविधः। यत्र शब्दश्रवणमात्रेण विलक्षणचित्चाहादो भवेत् , स, शब्दगतः । यथा-शारदा शारदाम्भोज-वदना वदनाम्बुजे ॥ सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात् ॥ १ ॥ अर्थगतो वैधा-वाच्यार्थगता, व्यङ्गयार्थगतश्चेति । यत्र व्यङ्गयार्थी- पेक्षया वाच्यार्थस्यातिशायित्वं, स, वाच्यार्थगतः । यथा-एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च ॥ अल्पस्य हेतोर्बहुहातुमिच्छन् विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् ॥१॥ व्यङ्गयार्थश्च, क्वचिद्रसरूपः, कचिद्भावरूपः, क्वचिच्चालङ्का- रादिरूपः। रसोनाम "विभावानुभावव्यभिचारिभिरभिव्यक्तः स्थायी भावो रसः॥ १ रतिहाँसश्वशोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा ॥ जुगुप्सा विस्मयश्चेत्थमष्टौप्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १ ॥ एते आस्वादारमूलभूताः स्थिरनया वर्नमानाः स्थायिमावा नव । २ ॥ विभावा. ॥ रत्यादिस्थायिभावोद्वोधका विभावाः । ते च द्विप्रकारा: आल- म्बनोद्दीपनभेदात् । यं भालव्य रसोद्गमः भवति स मालम्बनविभाद. । ये रसमुद्दीपयन्ति ते उद्दीपन विभावा । ३ ॥ अनुभावाः॥ तत्तत्कारणैरुवुद्धं स्थायिभाव ये वहि प्रकाशयन्ति तेऽनुभावाः । ५ ॥ व्यभिचारिभावा. ॥ रत्यादिस्थायिभावे ये आभिमुख्येन चलन्ति ते व्यभि- चारिभावाः ।। , ।

·तृतीया प्रमितिः २७ स च नवधा, शृङ्गारादिभेदात्-तथाहि- शृंगारहास्यकरूण-रौद्रवीरभयानकाः ।। बीभत्सोऽद्भूत इत्यष्टौ रसा. शान्तस्तथा मत. ॥१॥ १ तत्र 'शृङ्गारः । रतिस्थायिभावकः, रागवन्नायकनायिकालम्ब- नका, चन्द्रचन्दनरोलम्बााद्दीपनका, भ्रूविक्षेपकटाक्षानुभावकः, शृङ्गारनामा रसः, स च संभोगविप्रलम्भमेदेन द्विविधः। तत्र संभोगशृङ्गारो यत्र परस्परमनुरागिणौ विलासिनौ दर्शनस्पर्शनादीन् विदधतः सः- यथा-शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै- निद्राव्यालमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम् ।। विश्रब्धं परिचुम्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली । । लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥ १॥ विप्रलम्भः॥ यत्र प्रकृष्टा रतिः अभीष्टं न उपैति स विप्रलम्भशृङ्गारः। यथा--तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीय दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम् ॥ गाढोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनी वान्यरूपाम् ॥ १ ॥ विष्णुदैवत., करुण, धीर, बीभत्स, रौद्र, भयानकैः सह विरोधी।

·२८ साहित्यशिक्षामाया २ हास्यः।" हासस्थायिभावकः, विकृताकारवाक्चेष्टा- वजनालम्बनका, तदीयचेष्टोद्दीपनकः, अक्षिसंकोचनवदनविकाशानु- भावकः, निद्रालस्वादिसंचारिभावका, हास्यो रसः। यथा--गुरोगिरः पंच दिनान्यधीत्य वेदान्तशास्त्राणि दिनत्रयं च ॥ अमी समाघ्राय च तर्कवादान् समागताः कुक्कुटमिश्रपादाः ॥१॥ यथा-वा-श्रीतातपादैविहिते निवन्धे निरूपिता नूतनयुक्तिरेपा ॥ अङ्गं गवां पूर्वमहो पवित्रं नवा कथं रासमधर्मपल्याः ॥ १॥ ३ ।। करुणः । इष्टनाशादुनिष्टसम्बन्धात् शोकस्थायिभावका, शोच्यजनावलम्बनः, तदीयदाहाबुद्दीपना, दैवनिन्दाद्यनुभावका, विषादजडतादिन्यभिचारिभावकः, करणरसः ॥ , : यथा--विपिने क जटानिबन्धनं तव चेदं क मनोहरं वपुः ।। अनयोर्घटनाविधेः स्फुटं ननु खड्गेन शिरीषकर्तनम् ॥ १ ॥ ४ ॥ रौद्रः।। क्रोधस्थायिभावः, शत्रुरालम्बनः, तच्चेष्टोद्दीपना, भूभङ्गबाहुस्फोटनोग्रतायुधग्रहणादय अनुभावाः, मोहामर्षादयो व्यभिचारिणः, यत्र तत्र रौद्ररसः । . १ श्वेतवर्णः, प्रमथ(शिवगणविशेष)दैवत., करुणभयानकाभ्यां विरोधवान् । २ पोतवर्णः, यमदैवत., हास्यशृङ्गाराभ्यां विरोधोऽस्य, । ३ रक्तवर्णः, रुद्रदेवत., शृङ्गारहास्यभयानवै. सह विरोधी ।

·तृतीया प्रमितिः यथा-चंचद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिधात- संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य ॥ त्यानावनद्धधनशोणितशोणपाणि- रुत्तंसयिष्यति कचास्तव देवि । भीमः ॥१॥ ५॥ वीरः ॥ उत्साहः स्थायिभावः, विजेतव्यालम्नविभावः, प्रतिनायकवर्तिनयविनयप्रतापविक्रमादिरुद्दीपनविभावः, सहायान्वे- षणानुभावः, धृतिमतिगर्वस्मृत्यादयः संचारिभावाः, यत्र स वीरसः। स दानवीर, धर्मवीर, युद्धवीर, दयावीर, भेदेन चतुर्विधः । उदाहरणं क्रमेण यथा- ॥ दानवीरः ॥ कियदिदमधिकं मे यद्विजायार्थयित्रे कवचमरमणीयं कुण्डले चार्ययामि ॥ अकरुणमवकृत्य द्राक्कृपाणेन निर्य- दहलरुधिरधारं मौलिमावेदयामि ॥१॥ ॥ धर्मवीरः ॥ राज्यं च वसु देहं च भार्या भ्रातृसुताश्च ये ॥ यच्च लोके ममायत्तं तद्धर्माय सदोघतम् ॥ १॥ धर्मवीराः श्रीपार्श्वमहावीरप्रभृतयः । यथा-शठकमठविमुक्ताप्रावसंघातघात- व्यथितमषि मनो न ध्यानतो यस्य नेतुः ।। अचलदचलतुल्यं विश्वविश्वैकधीरः स दिशतु शिवमीशः पार्श्वनाथो जिनो वः ॥ १ ॥ , सुवर्णवर्णः, महेन्द्रदेवता, भयानकशान्तरसाम्यां सह विरोधी । -- ·साहित्यशिक्षामाया ॥ युद्धवीरः ॥ भो लड्केश्वर ! दीयतां जनकजा रामः स्वयं याचते कोऽयं ते मतिविभ्रमः स्मर नयं नाद्यापि किचिद्गतम् ।। नैवं चेत् खरदूषणत्रिशिरसां कण्ठासृजा पड्किल' पत्त्री नैप सहिप्यते मम धनुावन्धवन्धूकृतः ॥१॥ ॥दयावीरः॥ शिरामुखै. स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति ।। तृप्ति न पश्यामि तवापि तावत् किं भक्षणात्वं विरतो गरुत्मन् ॥१॥ ६॥ भयानकः ॥ यत्र भयस्थायिभावः, यस्माद्भयमुत्पद्यते-स आलम्बनविभावः, विकृतस्वरश्रवणायुद्दीपनः, वैवर्ण्यगद्गद्भाषण- मनुभावा, स्वेदरोमाश्चादयो व्यभिचारिभावाः, स भयानकरसः । यथा-नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणना-भावादपास्य त्रपा- मन्तः कंचुकिकंचुकस्य विशति, त्रासादयं वामनः ।। 'पर्यन्ताश्रयिमिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशंकिनः ॥ १ ॥ यथा-वा-धोरमम्भोधरध्वानं निशम्य व्रजबालकाः ।। मातुरके निलीयन्ते सकम्पविकृतस्वराः ॥ १॥ ७॥ बीभत्सः ॥ यत्र जुगुप्सा स्थायिभावः, दुर्गन्धमांस- रुधिरादीन्यालम्बनानि, तत्र कृमिपावाद्युद्दीपनानि, निष्ठीवनवदन- , कृष्णवर्णः, कालदैवतः, शृङ्गार, वीर, रौद्र, हास्यशान्तर्विरोधीः । 1 नीलवर्णः, महाकालदेवतः, ऋकारेण साधं विरोधीः ।

·तृतीया प्रमिति ३१ विकारनयनसंकोचादयोऽनुभावाः, मोहापस्मारावेगव्याध्यादयः संचारिभावा, सः, बीभत्सो रसः ।। यथा-उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथपृथूच्छोफमूयांसि मांसा- न्यसस्फिक्पृष्ठपिण्डायवयवसुलभान्युअपूतीनि जग्ध्वा ।। आत्तस्नाय्वन्त्रनेत्रात्प्रकटितदशन प्रेतरङ्क करड्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ १॥ ८॥ अद्भुतः ।। यत्र विस्मयस्थायिभावः, विस्मयजनक- कार्यकर्तालम्बनः, विस्मयावहकर्म उद्दीपनम् , चकिताद्यनुभावः, हर्षादिसंचारिभाषः, तत्राद्भुतरसः । यथा-पादांगुष्ठनिपीडितामरगिरि-त्रुट्यत्तटीविभ्रम- भूगोलातिभरासहाहिनिवहश्यामास्यनिबृहत् ॥ नि श्वासोच्छलिताब्धिवारिलहरी, विभ्रष्टतारावलि पायादो जिनवीरशैशववयो च्यापारलीलारसः ॥ १॥ ९ ।। शान्तः ॥ शमस्थायिभावः, संसारानित्यता परमात्म- स्वरूपं वाऽऽलम्बनम् , पुण्यतीर्थसाधुसङ्गनिर्मलारण्यादि उद्दीपनम् , रोमाञ्चायनुभावः, निर्वेदहर्षस्मरणादयो व्यभिचारिणः, यत्र स शान्तोरसः। , पीतवर्ण., गन्धर्वदैवत , २ धरलवर्णः, नारायणदैवत., शृङ्गारहास्यरौद्रवीरभयानकैः सह विरोधी ।

·३२ साहित्यशिक्षामाया + यथा-कदाऽहं कादम्बे विमलगिरिशङ्गारतिलके वसानः सन्तापं त्रिविधमपि ती प्रशमयन् ॥ परात्मन्यात्मानं समरसविलीनं च विदधत् समानेष्ये सोऽहं ध्वनितहृदयोऽशेषदिवसान् ॥१॥ (श्रीकदम्बगिरितीर्थराजस्तोत्रे) "व्यङ्गयार्थः क्वचिद्भावरूपः" इति यदुक्तं तत्र भावः कः ? अत्रोच्यते-यत्र संचारिभावस्य प्राधान्यं, देवनृपगुरुविषया च रतिः, किश्चिदुदुद्धमात्रस्थायिभावः, तत्र रसः पुष्टितामलभमानो भाव इत्यभिधीयते । स च रसस्वरूप एव- यदुक्तम्-न भावहीनोऽस्ति रसो, न भावो रसवर्जितः । परस्परकृता सिद्धि-रनयो रसभावयोः ॥ १ ॥ संचारिभावप्राधान्यं- यथा-एवंवादिनि देवर्षों, पाच पितुरधोमुखी ॥ लीलाकमलपत्राणि, गणयामास पार्वती ॥१॥ अत्रावहित्थारूपस्य संचारिभावस्य प्रधानता। देवविषयारतियथा-दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक । प्रकामम् ॥ अवधीरितशारदारविन्दो चरणौ ते मरणेऽपि चिन्तयामि १ अवहित्था-भाकारगुप्तिः ।

·तृतीया प्रमितिः ३३ मुनिविषया रतियथा-प्रियप्राया वृत्तिविनयमधुरो वाचि नियम प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीत परिचयः ॥ पुरो वा पश्चाद्वा तदिदमविपर्यासितरसं रहस्यं साधूनामनुपधि विशुद्धं विजयते ॥ १ ॥ 1 राजविषया रतियथा-त्वद्वाजिराजिनिधूत-धूलीपटलपड्किलाम् ॥ न धत्ते शिरसा गङ्गां भूरिभारभिया हरः॥१॥ किश्चिदुदुद्धस्थायिभावो यथा- हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारंभ इवाम्बुराशिः ॥ उमामुखे बिम्वफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ १॥ अत्र प्रसङ्गात् रसाभासभावाभासस्वरूपं किञ्चित्प्रदयते । यत्र अनौचित्यप्रवृत्तिर्भवति रसभावादीनां तत्र रसाभासः, भावाभासश्च । रसाभासो यथा- जघनस्थलनद्धपत्रवल्ली गिरिमल्लीकुसुमानि काऽपि मिल्ली अवचित्य गिरौ पुरो निषष्णा स्वकचानुत्कचयाञ्चकार भर्ना ॥ १ ॥ अत्राधमपात्रगता रतिर्वर्ण्यते इति शृङ्गाररसाभासः । भावाभासो यथा-राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सा स्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमाङ्गी। १. पूर्णिमाचमः । .

·३४ साहित्यशिक्षामलों तत् किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्री तत् स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः ॥ १॥ अत्र चिन्तारुपसंचारिभावस्थाननुकूलनायकविषयतया आभास- त्वमिति भावाभासः। एवं यत्र गुरुविषयकक्रोधस्तत्र रौद्ररसाभासः । उत्तमपाने भयस्तदाभयानकाभासः । तथैवान्यत्रापि यथायोग्यमवसेयम् । "क्वचिच्चालङ्कारादिरूपः" इति यदुक्तम्-तत्रालङ्कारस्वरूपमग्रेऽभिधा- स्यते । आदिपदात् वस्तुरूपव्यङ्गथार्थोऽपि ज्ञेयः । अथ व्यङ्गयार्थरूपध्वनिकाव्यभेदाः प्रपंच्यन्ते ।। ध्वनिकाव्यं नाम-यत्र वाच्यार्थापेक्षया व्यङ्गथार्थस्याधिकचम- कारकारित्वम् । तदेवोत्तमं काव्यं कथ्यते कविमिः। तत्र 'व्वनिः-लक्षणामूलः अभिधामूलश्चेति द्विविधः । लक्षणा- मूलोध्वनि म-यत्र वाच्यार्थस्थाविवक्षा लक्षणया अर्थोऽवसीयते, व्यज्यते च कश्चिदर्थविशेषः सः। तस्य मेदी द्वौ-अर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यः अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्चेति । अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो-यत्र व्यर्थीभूतो वाच्यार्थः स्वमर्थमपरित्यज्याजहत्स्वार्थलक्षणया स्व- विशेषरूपेऽर्थान्तरे संक्रामति तत्र । यथा-कदली कदली करम करम , कारराजकर• करिराजकर । भुवनत्रितयेऽपि बिभर्ति तुला-मिदमूरुयुगं न चमूदृशः ॥ २. मृगाक्ष्याः ।

·तृतीया प्रमितिः ३५ अत्र द्वितीय कदल्यादिशब्दाः पुनरुक्तदोषरिता अभिधया कदल्यादिरूपमुख्याथै न बोधयन्ति किन्तु लक्षणया जाव्यादिगुण- विशिष्टकदल्याद्यर्थमिति वाच्यस्य जाब्यादिगुणविशिष्टान्तरे संक्र- मितत्वात् अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः । जाड्यातिशयश्च व्यङ्ग्यः । अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्तत्र यत्रानुपयुज्यमानो वाच्यार्थः स्वमुख्याथै सर्वथैव विहाय जहल्लक्षणयार्थान्तरे परिणमति । अत्र वाच्यार्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा--रविसंक्रान्तसौभाग्य-स्तुषारावृत्तमण्डलः । निश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।। अत्रान्धवं सचेतने एव संभवतीति तदर्थ सर्वथैव परित्यज्या-' न्धशब्दो लक्षणया अप्रकाशरूपमर्थ बोधयति । अप्रकाशातिशयश्च व्यायः॥ अमिधामूलत्वं नाम-यत्र वाच्यार्थस्य मुख्यार्थत्वम् । स च द्विविधः असंलक्ष्यक्रमवाच्यः संलक्ष्यक्रमवाच्यश्च । तत्रासलक्ष्यक्रम- वाच्यो रसभावादिरूपः, रसभावादिव्यङ्गयप्रतीतेः ऋमिकत्वेऽपि क्रमस्य दुर्बोध्यत्वात् , असंलक्ष्यक्रमत्वम्-इति असंलक्ष्यक्रमवाच्यः। एतन्मूलकत्वेनैव पूर्वमुक्तं यत् ध्यङ्ग्यार्थः क्वचिद् रसरूपः इत्यादि । संलक्ष्यक्रमस्तु शब्दशक्त्युत्थः अर्थशक्त्युत्थः शब्दार्थोभय- शक्त्युत्य इति त्रिविषः।

·साहित्यशिक्षामायां शब्दशक्त्युत्थो द्वेधा-वस्तुरूपव्यङ्गया अलवाररूपव्यङ्गयश्चेति । अत्र वस्तुशब्देन अलङ्कारभिन्नं सर्व ग्राह्यम् । अलङ्कारस्य पृथगभि- हितत्वात् । यत्र शब्दशक्त्यैव वस्तुव्यञ्जनं भवति तत्र वस्तुरूपशब्द- शक्त्युत्थः, अलङ्कारव्यजनं भवति, तत्र अलङ्काररूपशब्दशक्त्युत्थः क्रमेणोदाहरण- यथा-पेन्थिअ ८ ण एत्थ सत्थरमत्थि मण पत्थरस्थल गामे । उण्णअपओहरं पेख्खिउण जइ वससि ता वससु ॥ अत्र यधुपभोगसमर्थोऽस्ति तदा तिष्ठेति वस्तु सस्थरादिशब्द- शक्तिद्वारा व्यज्यते । दुर्गालंघितविग्रहो मनसिज, समीलयस्तेजसा, प्रोयद्राजकलो गृहीतगरिमा, विप्वग्वृतो भोनिभिः । नक्षत्रेशकृतेक्षणो गिरिगुरौ, गाढां रुचिन्धारयन् गामाक्रम्य विभूतिभूषिततनू , राजत्युमावल्लभ । १ पथिक ? नान्न सस्तरमस्ति मनाक प्रस्तरस्थलग्रामे । उन्नतपयोवर प्रेक्ष्य यदि वससि तद्वस ॥ १ पार्वती, दुर्गः, २ देहः, युद्धम् , ३ नाशयन्, तिरस्कारयन् , ४ भोगशालिन., सर्पाः, ५ क्षत्रेश्वरेपु अकृतदृष्टि., चन्द्रकृतनयन., ६ वाण्यां गुरुजने च, हिमालये, ७ वृषभ, पृथवीं, ८ भस, सम्पब, ९ शिवः, भानुष, ।

·तृतीया प्रमितिः ३७ अत्रोमादेवीवल्लभभानुदेवराज्ञो वर्णन प्रकरणगम्यम् द्विती- पार्थक्षम्यपार्वतीपतिशिववर्णनमप्राकरणिकत्वादसमञ्जसं मा भूदिति स्थाणुभानुदेवयोरुपमानोपमेयभावः कल्प्यते तदत्र उमावल्लम इव उमावल्लमो राजते इत्युपमालङ्कारो व्यङ्गयः । यत्रार्थशक्त्यैव व्यञ्जनं भवति-स ध्वनिरर्थशक्त्युत्थः, अर्थ- शक्तिः द्विनिष्ठा-वस्तुनि अलङ्कारे च । वस्त्वलङ्कारी स्वतःसंभावि, कविप्रौढोक्तिसिद्ध, कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध, मेदेन त्रिविधी तैर्व्यञ्जनमपि वस्त्वलङ्कारयोरेव भवतीति द्वादशविधोऽर्थशक्त्युत्थः तद्धदक्रमो यथा- १ स्वतःसंमविवस्तुव्यङ्गयवस्तु " अलङ्कारः। अलकारख्यङ्गयवस्तु अलङ्कारः। २ m ४ ५ कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यङ्ग्यवस्तु " " , अलङ्कारः । ७ अलङ्कारव्यंग्यवस्तु " ८ " अलङ्कारः। ९ कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यंग्यवस्तु १० अलंकारः । अलंकारव्यंग्यवस्तु मसंकारः " १२ ·३८ साहित्यशिक्षामञ्जयो क्रमेणोदाहरणं यथा- १ स्वतःसंभवि-वस्तु-व्यङ्गय-वस्तु- गुञ्जन्ति मंजु परितो, गत्वा धावन्ति संमुखम् । आवर्तन्ते विवर्तन्ते, सरसीषु मधुव्रताः ॥ अत्र मधुकरकृतमंजुगुञ्जनादिवस्तुभिः स्वतःसंभविभिरासन्न- सरोरुहोद्भबध्वननद्वारा शरदागमनकालनकट्यरूपं वस्तु व्यज्यते । २ स्वतःसंभविवस्तुव्यायालङ्कारः। मृद्विका रसिता सिता समशिता, स्फीतं निपीतं पयः स्वैर्यातेन सुधाप्यधायि कतिधा, रम्भाधरः खण्डितः । तत्वं ब्रूहि मदीयजीव ? भवता, भूयो भवे भ्राम्यता वीरेत्यक्षरयोरयं मधुरिमो-दारः कचिल्लक्षितः ॥ अत्र स्वतःसंभविना बाह्यवस्तूपभोगरूपवस्तुना अनेकजन्म- तपोध्यानादिप्राप्यभगवन्नाम्नोऽतिशयोक्तिरलङ्कारो व्यज्यते । ३ स्वतःसंभवि-अलङ्कारव्यङ्गयवस्तु । नदन्ति मददन्तिनः परिलसन्ति वाजिजाः पठन्ति बिरुदावलीमहितमन्दिरे बन्दिनः । इदं तदवधि प्रभो ? यदवधि प्रवृद्धा न ते युगान्तदहनोपमा नयनकोणशोणद्युतिः शर्करा २ स्वर्गगतेत ३ गजा ५ अश्वगणाः, ५ सानुग्रहे।

·तृतीया प्रमितिः अत्र नयनकोणशोणातेयुगान्तदहनोपमया अरीणां संपत्तयो भस्मीभविष्यन्तीति वस्तु व्यज्यते । ४ स्वतःसंभवि-अलङ्कारव्यंग्य-अलंकारः उदितं मण्डलमिन्दोरुदितं सद्यो वियोगिवर्गण । मुदितं च सकलललना-चूडामणिशासनेन मदनेन ॥ अत्र समुच्चयालङ्कारेणातिशयोक्तिरलङ्कारो व्यज्यते । ५ कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यंग्यवस्तु- सज्जेइ सुरहिमासो ण अप्पअई जुअइजणलक्खसहे । अहिणअसहआरसुहे णअपल्लवपत्तले अणंगस्स सरे । अत्र वसन्त इषुकारः, अनङ्गो धानुष्का, लक्ष्यं ललना, कुसुमा. नीषवः । इत्यादीनि वस्तूनि कविप्रौढोक्तिसिद्धानि । तैः प्रकाशीभव- कामक्रीडनरूपं वस्तु व्यज्यते । ६ कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यंग्यालङ्कारः। रजनीषु विमलभानोः, करजालेन प्रकाशितं वीर । धवलयति भुवनमण्डलमखिलं तव कीर्तिसन्ततिः मततम् ।। अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धवरतुना शशिकलाजालादधिककालप्रका- शित्वं कीर्तिकलापस्येति व्यतिरेकालङ्कारो व्यज्यते । , सजयति सुरभिमासो न चार्ययति युवतिजनलक्ष्यशते । अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्तलान् भनंगस्य शरान् ॥

·४०
साहित्यशिक्षामञ्जयों
.
७ कविप्रौढोक्तिसिद्धालङ्कारव्यङ्गयवस्तु-
देवाः के पूर्वदेवाः समिति मम नरः सन्ति के वा पुरस्ता-
देवं जल्पन्ति तावत्प्रतिभटपृतनावर्तिनः क्षत्रवीराः ।
यावन्नायाति राजन् ? नयनविषयतामन्तकत्रासिमूर्ते ?
मुग्धारिप्राणदुग्धाशनमसृणरुचिस्त्वत्कृपाणो भुजङ्गः ।।
अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेन रूपकालंकारेण त्वय्युद्यतकृपाणे सति
परेषां का जीवनस्याशेति वस्तु व्यज्यते ।
८ कविप्रौढोक्तिसिद्धालङ्कारव्यंग्यालङ्कार:-
दयिते ? रदनत्विषां मिषादयि तेऽमी विलसन्ति केसराः ।
अपि चालकवेषधारिणो मकरन्दस्पृहयालयोऽलयः ॥
A
अत्र पूर्वोत्तरार्धवर्तिनीभ्यामपङतिभ्यां न त्वं नारी किन्तु नलि-
नीति तृतीयापनुतिय॑ज्यते ।
९ कविनिवद्धवक्तप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यंग्यवस्तु
शिखरिणि क नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तप ।
सुमुखि | येन तवाधरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः ।।
इह कविनिबद्धस्य कामिनः प्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना तवाधरः
पुण्यातिशयलभ्य इति वस्तु व्यज्यते ।
१ केशः ।

·तृतीया प्रमितिः १. कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यग्यालङ्कारः । सुभगे ! कोटिसंख्यत्व-मुपेत्य मदनाशुगैः । वसन्ते पञ्चता त्यक्ता पञ्चतासीद् वियोगिनाम् ।। इह कामशराणां कोटिसंख्यत्वमुपेतत्वेन सकलविरहिजनमरणरूप- कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुना शराणां पञ्चत्वं तान् विहाय वियोगिनं गतं किमित्युत्प्रेक्षालङ्कारः प्रतीयते । ११ कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिसिद्धालङ्कारव्यंग्यवस्तु- मल्लिकामुकुले चण्डि ? भाति गुञ्जन् मधुव्रतः । प्रयाणे पञ्चबाणस्य शङ्खमापूरयन्निव ।। अत्र कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिसिद्धेनोत्प्रेक्षालंकारेण प्रदनस्याय- मुन्मादकः कालः समागतः तत्कथं मानिनि ? मानं न मुञ्चसीति वस्तु व्यज्यते। १२ कविनिबद्धवस्तृप्रौढोक्तिसिद्धलङ्कारभ्यंग्यालङ्कारः-- महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहम ? सा अमाअन्ती । अणुदिणमणण्णकम्मा अङ्गं तुणुअं वि तणुएड ॥ १ पञ्चसइयत्वम् । २ मरणम् । ३ छाया-महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग मा भमान्ती । भनुदिनमनन्यकर्मा अझं तन्वपि तनयति ॥

·-- साहित्यशिक्षामजयों अत्र कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिसिद्धहेत्वलकारेण तनोस्तमूकरणेऽपि सा तव हृदये न वर्तते इति विशेषोक्तिरलङ्कारो मन्यते । ॥ इति द्वादशभेदा अर्थशक्त्युत्थस्य ।। शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्तु एक एव- यथा--अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा । तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ।। अत्र चन्द्रादिशब्दाः परिवृत्यसहिष्णव इति शब्दमालंग्य, अतन्द्राभरणादिशब्दा अनिद्रभूषणादिपर्यायान्तरैरपि तदर्थप्रतीतेः परिवृत्तिसहा इत्यर्थमाश्रित्य, श्यामा रात्रिरिव श्यामा कामिनीति उपमा व्यंग्येत्युभयशक्त्युत्थः। एवं ध्वनिकाव्यस्य मेदा अष्टादश । एते सर्वेऽपि मेदाः पद- पदांशवाक्यप्रबन्धादिगतत्वेन गणनातीता भवन्तीति विस्तरभयानेह प्रपञ्च्यन्ते विशेषार्थिनाकरे द्रष्टव्यम् । इति श्री सार्वीयसार्वसरस्वतीसुधासेकसिञ्चितसमखसंसारसर्वज्ञशासनसार्वजनीन. सार्वभौमाचार्यश्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वर-पट्टाम्बराम्बरमणि-प्याल्यानपीयूष परिवर्षणप्रावृटप्रयोद-कविरन-शास्त्रविशारदाचार्यश्रीविजयामृतसूरीश्वर- विनयनिधानविनेयरत्नमुनिवर्यश्रीपुण्यविजयपादपमपरागाबाद- लोलुपमधुकरमुनिधुरधरविजयसंस्थामां साहित्यशिक्षामअयो तृतीया प्रमितिः ॥

·चतुर्थ प्रमितिः ४ ॥ अथ चतुर्था प्रमिति ॥ . " गुणदोषादयश्च के " इति जिज्ञासायां गुणदोषादयो निरू- प्यन्ते-तत्र आदिपदात् रीत्यलंकारौ विज्ञेयौ । अत्र काव्यस्य- शब्दार्थों शरीरम्-आत्मा रसः शौर्यादिवद्गुणाः, काणत्वादिसदृशा दोषाः, संस्थानसमा रीति:, आभूषणतुल्या अलंकाराः ज्ञेयाः। गुणरीत्यलंकाराणां सामान्यलक्षणन्तु रसोत्कर्षकारकत्वम् । - गुणनिरूपणम् :-- माधुर्यमोजा प्रसाद इति त्रयो गुणाः । तत्र काठिन्यादिपरि- त्यागपूर्वकानन्दोदोधेन सहृदयाताजनकत्वम् माधुर्यम् (१) तत् शृङ्गारे करणे शान्ते च क्रमादतिशयमावहति । माधुर्य-व्यं- जका अग्रे वर्गान्त्यवर्णयुक्ता वर्णाः, ट ठ ड ढ वर्जिताः, इखस्वर- युक्तौ रेफणकारी, अल्पसमासाः, ललितमृदुरचनादयः । , शृंगारे माधुर्य यथा-लता कुज गुञ्जन् मदबदलिपुलं चपलयन् समालिङ्गाननं द्रुततरमनई प्रबलयन् । मरुन्मन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलयन् रजोवृन्दं विन्दन् किरति मकरन्दं दिशि दिशि ॥ १॥ 1 महरमाणम् ।

·४४ साहित्यशिक्षामलयां करुणे यथा--गृहिणीसचिवः सखा मिथः प्रियशिक्षाललिते कलाविधौ करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वं वद किं न मे हृतम् ॥ १॥ शान्ते यथा-यैः शान्तरागरुचिभिः परमाणुभिस्त्वं निर्मापितस्त्रिभुवनैकललामभूत । । तावन्त एव खलु तेऽप्यणवः पृथिव्यां यत्ते समानमपरं नहि रूपमस्ति ।। माधुर्याभावो यथा-अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि ? माम् । कम्बुकण्ठयाः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर ।। अत्र माधुर्यप्रतिकूल-टवर्गीयवर्णाभिसम्बन्धान माधुर्यम् । २ चित्तोत्साहपूर्वकदीप्तिजनकं, ओजः। एतद् वीररसे वीभत्से ततश्च रौद्ररसेऽतिशयित्वमामोति। वर्गाणां प्रथम-वृतीय-वर्णैः सह द्वितीय-चतुर्थ-वर्णानां रेफणकारयोः सम- वर्णस्य च योगेन, टवर्गशकारवाहुल्येन, दीर्घसमासेन, उद्धतरचनया चाभिव्यज्यते ओजः। यथा-वीरे-मू मुवृत्तकृत्ताविरलगलगलद्रकसंसक्तधारा धोतेशांहिप्रसादोपनतजयजगजातमिथ्यामहिनाम् । कैलासोल्लासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोत्सर्पिदोष्धुराणां १दोणां चैषां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयास ॥ -- १ हस्तानाम् ।

·चतुर्थ प्रमितिः ४५ बीमत्से-उत्कृत्योत्कृत्तिमित्यादि- रौदरसे-चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदामिघात- संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य ॥ स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणि- रुत्तसयिष्यति कचास्तवदेवि ? भीमः ॥ १ ॥ न पुनरेवं यथा-देश सोऽयमरातियोणितजलैयस्मिन्हढाः पूरिता क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितशस्त्रघस्मरगुरुण्यस्त्राणि भास्वन्ति नो यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधनः ।। १ ।। अत्र ओजसोऽनुकूलवर्णरचनासमासानां अभावेन न ओजः । ३ वस्ने यथा विमलवारि, शुष्कन्धने यथा वहिः, तथा चेतसि योऽ- विलम्बेन प्रसरति स प्रसादः। श्रवणमात्रेणार्थबोधजनकैर्वर्णरचनासमासरयं व्यज्यते । रस- मात्रसाधारणोऽयं गुणः। यथा-दातारो यदि कल्पशाखिभिरलं यद्यर्थिनः किं तृणै. सन्तश्चेदमृतेन किं यदि खलास्तत्कालकूटेन किम् । किं करिशलाकया यदि दृशोः पन्थानमेति प्रिया संसारेऽपि सतीन्द्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ।। १ केशान् । ३'भवस्यामा ।

·४६
साहित्यशिक्षामाया
केचितु-श्लेषः प्रसादः समता, माधुर्य सुकुमारता ।
अर्थव्यक्तिरुदारव-मोज: कान्ति समाधयः ॥
इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दशगुणा मताः ।
इति दशगुणान्मन्यन्ते तथापि तेषामुपरोक्तगुणत्रयेऽन्तर्भावा-
भातिरिक्तत्वम् । तद्यथा-माधुर्य-कान्तिः सौकुमार्य च, ओजसि
श्लेषः समाधिरुदारता च । प्रसादेऽर्थन्यक्तिः समता च ।
यदुक्तम्-माधुर्यमोजः प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश ।
केचिदन्तर्मवन्त्येषु दोषत्यागात् परे स्थिताः ।।
॥ इति गुणनिरूपणम् ॥

·१७ बतुर्य प्रमितिः - दोष निरूपणम् :- रसापकर्षहेतवो दोषाः। ते च विधा शब्ददोषार्थदोषरसदोष- मेदात् । तत्र शब्ददोषाः निरर्थक, निर्लक्षणाश्लील-श्रुतिकटु-नेयार्थ- प्राम्य-संदिग्धा-वाचकादय:- प्रकृते यच्छन्दस्यानुपयोगित्वम् तन्निरर्थकम् - यथा-उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरघुते मम हि गौरि । अभिवाञ्छितं प्रसिधतु भगवति । युष्मत्प्रसादेन ॥ अत्र "हि" शन्दो अनुपयोगी। व्याकरणशास्त्रादिलक्षणरहितम्-निर्लक्षणम्- यथा-दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि । तस्यामेव रघोः पाण्ड्याः प्रतापं न विषेहिरे ।। अत्र "पाण्ज्या" इति न संभवति बहुवचने तद्वितप्रत्यय- लोपात् इति व्याकरणदूषितम् । मनोवैकल्यजनक-अश्लीलम्- यथा-मनीषिताः सन्ति गृहेऽपि देवतास्तपः क्व वत्से 2 च तावकं वपुः पदं सहेत भ्रमरस्य पेलेवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिणः ॥ 1 विकसित । १ भतिवामितकोमनम् ।

·साहित्यशिक्षामलों अत्र "पेलव” शब्दो अश्लीलः ॥ परुषवर्ण-श्रुतिकटु- यथा-उत्खातप्रखरा सुखासुखसखी खड्गा सिता खेलगा वैशृङ्खल्यखलोकताखिलखला खे(खा)खेटकै ख्यापिताः । खेटादुत्खनितुं निखर्वमनसां मौख्य मुखात्खक्खों निःसंख्यान्यनिखर्वसर्वमणिभूराख्यातु संख्यानि वः ॥ यत्र परम्परयाऽर्थो ज्ञायते, तन्नेयार्थम्- यथा-नवकुमुदवनश्रीहासकेलिप्रसङ्गा-दधिकरुचिरशेषामप्युषांजागरित्वा । अयमपरदिशोऽङ्के मुञ्चति स्रस्तहस्तः शिशयिषुरिव पाण्डुर्लानमात्मानमिन्दुः ।। अत्र हस्त शब्दः करं बोधयति तेन च किरणाः लक्ष्यन्ते इति नेयार्थम् ।। अविदुषो वचनम्-ग्राम्यम् यथा--ताम्बूलभूतगल्लोऽयं भल्लं जल्पति मानवः । करोति खाढनं पानं सदैव तु यथा तथा ॥ १ ॥ अत्र गल्लभल्लादिशब्दा ग्राम्या: अर्थद्वय प्रतिभासनेन संशयजनकं-सन्दिग्धम् यथा-आलिङ्गितस्तत्रभवान् संपराये जयश्रिया । आशी:परम्परां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥ १ प्रातर् ।

·चतुर्था प्रमितिः - अत्र ववयोरक्यात् चन्या, चन्दनीयां वा इति अर्थद्वयप्रतिभासः अतः संदिग्धम्- अभिमतार्थप्रतिपादनासमर्थम्-अवाचकम् यथा--उद्गार्जजलकुञ्जरेन्द्ररभसास्फालानुवन्धोद्धत सर्वा पर्वतकन्दरोदरभुव. कुर्वन् प्रतिध्वानिनी । उच्चैरुच्चरतिध्वनि श्रुतिपथोन्माथी यथायं तथा प्रायः प्रेहदसंख्यगव यवला वेलेयमागच्छति ॥ १ ॥ अत्र ध्वनिशब्दो गीतप्रमुखध्वनिषु प्रसिद्धः समुद्रे तु गर्जितमेव अतोचनिशब्दो समुद्रजशब्देऽशक्तः इति तदर्थबोधेऽममर्थः इति शन्ददोषाः अर्थदोषाः कष्टापुष्टव्याहत-ग्राम्य-पुनरुक्त-निर्हेतुक-प्रमुखाः। दुरवबोधः कष्टः यथा- -सदा मन्ये यासाममृतरसनिप्पन्दसरसं सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमायां परिमलम् । प्रसाद ता एता धनपरिचया केन महतां महाकाव्यव्योम्नि स्फुरितरुचिरायां तु रुचयः ॥ १ ॥ १ प्रतिशब्दजनिका. । २ उच्छल ।

·साहित्यशिक्षामा यासां कविरुचीनां प्रतिभास्वरूपाणां-प्रभाणां मध्ये बहुमा सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकत्रिमार्गा सरस्वती भारती परिमलं चम- कारं वहति-ताः कविरुचयो महाकाव्यज्योनि सम्बन्धलक्षणे परि- चयमागताः इत्यर्थः। प्रकृतानुपयोगी-अपुष्टः यथा-अनणुरणन् मणिमेखलमविरतसिञ्जानम मञ्जीरम् । परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते ॥ अत्र वर्णसावर्ण्यमात्रम् । यत्र पूर्वापरविरोधः तत्र-व्याहतत्वम्- यथा--जहि शत्रुकुलं कृत्स्नं जय विश्वंभरामिमाम् । न च ते कोऽपिविद्वेष्टा सर्वभूतानुकम्पिनः ॥ १॥ अत्र पूर्वार्धे शत्रुकुलं जहि, उत्तरार्धे तु ते न कोऽपि विद्वेष्टा इति परस्परविरोधः अतो व्याहतत्वम् । अविदग्धोचितम्-ग्रास्यम्- यथा-स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदह किमपैतिते । तदयि : सांप्रतमाहरकूपर त्वरितमूरुमुदञ्चय कुश्चितम् ।। १ अखिलम् । ३ हस्तमध्यवतीअवयव. ।

·चतुर्थी प्रमिति. ५१ अत्र नायकोऽविदग्धः अधिगतेऽर्थे पुनरभिधानं-पुनरुक्तम्- यथा-तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दु-रिन्दुः क्षीरनिघाविव ॥ १ ॥ अत्र इन्दुरिति पुनरुक्तम् तदर्थस्य राजेन्दुरित्यत्रावगतत्वात हेस्वभाववत्-निर्हेतुकम्- यथा---गृहीतं येनासीः परिभवभयानोचितमपि प्रभावावस्याभूल खलु तव कश्चिन्न विषय । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान तु भयात् विमोक्षे शस्त्र ? त्वामहमपि यत स्वस्ति भवते ॥ १॥ अत्र द्वितीयशस्वपरित्यागे हेतुर्नोपात्तः ।। इत्यर्थदोषाः रसदोषाः १ रसस्थायिमावादीनां स्वशब्दोक्तिः। २ विभा- वानुभावयोः कष्टेन प्रतीतिः। ३ वर्णनीयरसविरुद्धविभावादि परि- ग्रहः। ४ पुनः पुनः उद्दीपनं रसादेः। ५ अनवसरे रसस्य विस्तारः। ६ अकाण्डे रसस्य छेदः । ७ प्रकृतीनां विपर्ययः ॥ इत्यादयः ·५२ साहित्यशिक्षामायाँ क्रमेण यथा-शृङ्गारी गिरिजानने सकरुणो त्यां प्रवीरः स्मरे बीभत्सोऽस्थिभिरुत्फणी च भयकृन्माद्भुतस्तुगया ॥ रौद्रो दक्षविमर्दने च हसकृन्नग्नः प्रशान्तश्चिरा- दित्थं सर्वरसात्मकः पशुपति यात्सतां भूतये ॥ १॥ अत्र रसस्य शृङ्गारादेः स्वशम्दोक्तिः॥ संप्रहारे प्रहरणै. प्रहाराणां परस्परम् । छणत्कारैः श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत् ॥ अत्र स्थायिभावस्य स्वशब्दोक्तिः (२) परिहरति रति मतिं लुनीते स्खलति भृशं परिवर्तते च भूयः । इति बत विषभा दगाऽस्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कूर्मः ॥ अत्र रति-परिहारादीनां करुणादावपि संभवात् कष्टावसेयः कामिनीरूपो विभावः। (३) प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रुषं प्रिये ? शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वच. । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे ? प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ १ ॥ अत्र शृङ्गारप्रतिकूलस्य शान्तरसस्य निर्वेदस्योपनिबन्धनम् । १ शन्दविशेषैः।

·चतुर्थ प्रमितिः (४) पुनपुनरुद्दीपनम्-कुमारसंभवे चतुर्थे सर्गे-रतिविलापे । (4) अनवसरे रसस्य विस्तारो वेणीसंहारे द्वितीयेऽङ्के भीष्माधनके- वीरक्षये करुणवीररसादेरेव प्रसङ्गः शृङ्गारस्तु सर्वथानुचिता तथापि भानुमत्या सह दुर्योधनस्य श्रृङ्गारवर्णनम् इति दोषः (६) अकाण्डे रसस छेदः वीरचरिते द्वितीयेऽङ्के राम-परशुरामयोः वीररसे प्रवृत्ते कङ्कणमोचनाय गच्छामि, इति श्रीरामस्योक्तिः (७) त्रिविधा प्रकृतयः दिव्या-अदिव्या-दिव्यादिव्याश्च । देव- गन्धर्वादयः दिन्याः, नरादयः अदिव्याः, ये दिव्या अपि आत्मनि नराभिमानिनस्ते दिव्यादिव्याः यथा-रामचन्द्रादयः तेषां यत्प्रतिकूलवर्णनम् तत् प्रकृतिविपर्ययः यथा-धीरोदात्त. प्रकृतेः रामस्य धीरोद्धतवच्छपना वालिवधः । तथा च माह- पित्रोः संभोगवर्णनवद् भगयतोः संभोगवर्णनमैनुचितम् , तथापि कुमारसंभवे पार्वतीशङ्करयोस्तवर्णनम् इति दोषः ।। एते दोषास्थलविशेषे यथायथं दोषत्वं त्यजन्ति, अनुकरणे, विदूषकोक्ती, व्यभिचारस्य स्वशब्देन कीर्तने, मुखायाकारविशेष एवं अन्यत्रापि । कचिदोषोऽपि गुणः। क्रोषयुक्ते वक्तरि रौद्ररसे च दुःश्रवत्वं गुणः । वैयाकरणवतरि करतं दुभत्वं वा राणा। - , ·साहित्यशिक्षामजयां अधर्मोक्तिषु ग्राम्यत्वं गुणः तथाऽन्यत्रापिज्ञेयम् । ॥ इति दोषनिरूपणम् ॥ रीति निरूपणम् शरीरिणोऽवयवसनिवेश इव रसोपकी सुपतिकात्मकपद- संयोजनात्मिका.... ..रीतिः। सा वैदर्भी, गौडी, पाञ्चाली, लाटी, भेदेन चतुर्विधा । (१) तत्र माधुर्यगुणव्यजिका, मनोहारिणी, कोमलबन्धान्विता, पमासरहिता अल्पसमासा वा-वैदीरीतिः। 'यथा-अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननि.सतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः ॥ (२)ओजो गुणानुरञ्जिका सधनसमासा उद्धतबन्धबन्धुरा-गौडीरीतिः यथा-दंष्ट्रालः स्फुटकुन्दकुड्मलशतैर्जिहाल उल्लासिभि किंकिल्लिद्रुमपल्लवैः शितमुखैः प्रेकनखः किंशुकैः । वल्लीजालविशालबालधिरसावत्रोनयन्ताचलो बन्धूकोद्धतलोचनः प्रकुरुते शार्दूलविक्रीडितम् ॥१॥ , कार्तिकेयस्य ।

·चतुर्था प्रमितिः ५५ (३) प्रसादगुणाभिव्यक्षिका सुश्लिष्टा, मधुरा, सुकुमारा पाश्चाली रीतिः। यथा~मधुरया मधुबोधितमाधवी-मधुसमृद्धिसमेधितमेधया । मधुकराङ्गनया मुहुरुन्मद-ध्वनिमृता निमृताक्षरमुजगे ॥१॥ वैदर्भीपाञ्चाल्योर्मध्यवर्तिनी लघुसमाससंवलिता कलिता लाटीरीतिः। यथा-अयमुदयति। मुद्राभङ्जनः पद्मिनीना- मुदगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम् । विरहविधुरकोकद्वन्दूबन्धुर्विमिन्दन् कुपितकपिकपोलकोडताम्रस्तमांसि ॥१॥ अन्येत्वाहुः। गौडी डम्बरबद्धा स्यात् वैदर्भी ललितकमा । पाञ्चाली मिश्रभावेन लाटी तु मृदुभिः पदैः ।। इति रीतिः अथ अलङ्कार निरूपणम् रसपोषकाः शरीरस्य कनककुण्डलादय इव काव्यस्य शोमा विधायिका अलङ्काराः ते च शब्दार्थ गतत्वेन द्विविधाः । सूर्यः ।

·५६ साहित्यशिक्षामजयों तत्र शब्दपरिवृत्यसहाः शब्दालङ्काराः ते च पुनरुक्त-वदामास, अनुप्रास, यमक, वक्रोक्तिः, भाषासम, श्लेषभेदेन षड्विधाः ॥ (१) यत्र श्रवणमात्रतः पर्यायशब्दोः अर्थस्य पौनरुक्त्यावभासनं तत्र-पुनरुक्तवदाभासोऽलङ्कारः।। .. - १ यथा-स त्वं सम्यक् समुन्मील्य हृदि भासि विराजसे । द्विषामरीणां त्वं सेनां वाहिनीमुदकम्पयः ॥ १ ॥ (२) स्वरवैपरीत्येऽपि शब्दस साम्यम्-अनुप्रासः ॥ अत्र शब्दस्य विर्णपदैकदेशपादानां अन्यतमस्येत्यर्थः, सच छेकानुप्रासः, वृश्यनुप्रासः, अन्त्यानुप्रासः लाटानुप्रासः इति चतुर्धा यत्र वर्णानामेकवारमावृत्तिः तत्र-छेकानुप्रासः यथा-निरानन्दः कौन्दे मधुनि विधुरो बालवकुले न साले सालम्बो लवमपि लवङ्गे न रमते । प्रियङ्गो! सॉरचयति न चूते विचरति समरलक्ष्मीलीलाकमलमधुपानं मधुकर ॥१॥ यत्र वर्णानामनेकवारमावृत्तिः तत्र-वृत्यनुप्रासः ॥ यथा-उत्कूजन्तु वटे वटे बतबका काका वराकाऽपि । क्रांकुर्वन्तु सदा निनादपटवस्ते पिप्पले पिप्पले ॥ १ कुन्दपुष्पे । २ पुग्पविशेषस्य । . १ ·चतुर्य प्रमितिः सोऽन्यः कोऽपि रसालपल्लवनवग्रासोल्लसत्पाटवः । क्रीडत्कोकिलकण्ठकूजनकला-लीलाविलासक्रमः ॥१॥ यत्र-यथासंभवमनुस्वारविसर्गस्वरयुक्ताक्षरविशिष्टम् व्यञ्जनं पदान्ते पादान्ते वा आवय॑ते तत्र-अन्त्यानुप्रास:- यथा-केश' काशस्तवकविकाश कायः प्रकटितकरभविलासः ॥ चक्षुर्दग्धवराटककल्पं त्यजति न चेतः काममनल्पम् ।। १ ।। यन्त्र तात्पर्यमात्रतः भेदे सति शब्दार्थयोः पौनरुक्त्य तंत्र लाटानुप्रासः। +- यथा-स्मेरराजीवनयने ? नयने कि निमीलिते । पश्य निर्जितकन्दपै । कन्दर्पवागं पतिम् ॥ १॥ . ०६:1 (३) भिन्नार्थस्य खरव्यञ्जनसदस्य यथैकधा समुच्चारणं तथैव पुनरु- चारणं-यमकालङ्कारः || स च श्लोक-श्लोकार्घ-पाद-पादां- शमेदेनानेकपा-तत्र श्लोकयमकं महायमकं कथ्यते । यमकोदाहरणं यथा-भव्याम्भोजविबोधनैकतरणि-विस्तारिकर्मावली- रम्भासामजनामिनन्दनमहानष्टापदाभासुरैः । भक्त्या वंदितपादपद्मविदुषां सम्पाढयप्रोज्झिता- रम्भासामजनामिनन्दनमहानष्टापदाभासुरैः ॥ १ ॥ -

·साहित्यशिक्षामञ्जयाँ
(४) अन्यदीयान्यार्थकं वाक्यमादाय यदि कश्चित् काका श्लेषण
वाऽन्यार्थे योजयेत् सा-वक्रोक्तिः-
यथा-सद्वाः प्रेयसि ? दोयतां प्रियतम 2 द्वारं किम(मु)च्छाद्यते
सत्कं सुन्दरि ? याचितं कथय मे किं कस्य सत्कं प्रिय।
श्रीनाभेयजिनस्य मजनजलं कस्त्वं जनः किं जलं
दम्पत्योरिति जल्पितं जिनपते. स्नानोत्सवे पातु वः ॥ १॥
विज्ञप्तित्रिवेण्यां यथा-कुन्थु कान्त! नमस्कुरु, प्रियतमे ! कः क्षुद्रजन्तुं नमेत्
भत ! श्रीतनयं वदामि, मदनः किं ४ नैष सूरात्मजः ।
किं मन्दोऽयमयि प्रभो | नहि जगत्प्रयोयकस्तीर्थकृत्
दम्पत्योरिति वक्रवाक्यविषयः पुण्यात्सुखान्येष वः ।।
(५) अनेक विधास्वपि भाषासु एकविधैरेव वाक्यैर्यन्त्र रचना भवति
तत्र-भाषासमालङ्कारः॥
यथा-संसार-दावानल-दाह-नीरं, संमोह-धूली-हरणे समीरम् ।
माया-रसा-दारण-सार-सीरं, नमामि वीरं गिरि-सार-धोरम् ॥१॥
अत्र संस्कृतप्राकृतयोः समानता
यथा च वाग्भट-विरचित-काव्यानुशासने
आलोलकमले चित्त ललामकमलालये।
पाहि चण्डि ? महामोहभङ्गभीमबलामले ॥ १ ॥

·चतुर्था प्रमितिः अत्र संस्कृत, प्राकृत, मागधी, पैशाचिकी, सौरसेनी, अप्र- अंशा, इति षण्णा भाषाणां योगः ॥ (8) अनेकार्थपर्यवसितरेकविधैरेव शन्दैरनेकार्थाऽभिधाने-श्लेषा- लङ्कारः। स च सभङ्गा, अभङ्गः, उभयात्मकति त्रिधा ।। सभङ्गो यथा-पृथुकास्वरपात्र भूषितनि शेषपरिजन देव । विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयो सदनम् ॥ अमो यथा-किं तत्रास्ति निरन्तरं न भवतः सङ्ग कुरङ्गीदृशा किं वा तत्र तथा पयोधरपरिष्वगोऽपि नाह्रादकः । यन्मामत्र विहाय निर्वृतिमना नाथोजयन्तं गतः पायादोऽभिहितः स भोजसुतया देवः शिवानन्दन ॥ अथवा-केवलोऽपि स्फुरन् वाण करोति विमदान् कवीन् । किं पुनः क्लप्स संधान पुलोन्ध्रकृतसन्निधि ॥ उभयात्मको यथा-माघेन विनितोत्साहा नोत्सहन्ते पदक्रमे स्मरन्ति भारवेव कवयः कपयो यथा ।। यद्वा-अङ्कितान्यक्षसंघातैः सरोगाणि सदैव हि । शरीरिणा शरीराणि कमलानि न संशयः ॥ इति शब्दालङ्काराः ॥

·६०
साहित्यशिक्षामजयों
॥ अथ अर्थालङ्काराः॥
तत्रातिप्रसिद्धत्वात् प्रथमं उपमालङ्कारः ॥
१ उपमानोपमेययोहा साधयं-मुपमा । सा च पूर्णोपमा प्रती-
यमानोपमेति द्विधा । यत्रोपमानमुपमेयं साधारणधर्मः सादृश्यं
च उक्तानि स्युः तत्र पूर्णोपमा। एतेषामन्यतमस्थानुक्ते प्रती-
यमानोपमा।
पूर्णा यथा
गत्या विभ्रममन्दया प्रतिपदं या राजहंसायते
यस्याः पूर्णमृगाङ्कमण्डलमिव श्रीमत्सदैवाननम् ।
यस्याश्चानुकरोति नेत्रयुगलं नीलोत्पलानि श्रिया
तां कुन्दाहदती त्यजञ्जिनपती राजीमती पातु वः ।।
प्रतीयमाना यथा-अनाधिव्याधिसंबाध-ममन्दानन्दकारणम् ।
न किञ्चिदन्यदस्तीह समाधेः सदृशं सखे ? ॥
३ यत्र पूर्वपूर्वोपमेयस्य उत्तरोत्तरमुपमानता तत्र-रसनोपमा।
यथा-चन्द्रायते शुक्लरुचाऽपि हंसो हंसायते चारुगतेन कान्ता ।
कान्तायते स्पर्शसुखेन वारि वारीयते स्वच्छतया विहाय. ।।
३ एकस्यैव वस्तुनो यदोपमानत्वमुपमेयत्वं च तदाऽनन्वयालकार

·चतुर्थी प्रमितिः
यथा-राजीवमिव राजीवं जलं जलमिवाऽजनि ।
चन्द्रश्चन्द्र इवातन्द्रः शरत्समुदयोद्यमे ॥
४ यत्र क्रमेण द्वयोरुपमानोपमेयत्वं तत्र उपमेयोपमालङ्कारः।
यथा-गिरिरिव गजराजोऽयं गजराज इवोश्चकैविभाति गिरिः ।
निर्झर इव मदधारा मदधारेवास्य निर्धारः स्रवति ॥
५ यत्रोपमेये उपमानस्य "अमेदाध्यवसायः" तत्र-रूपकालङ्कारः।
यथा-संसार एष कूपः सलिलानि विपत्तिजन्मदुःखानि ।
इह धर्म एव रज्जुस्तस्मादुद्धरति निर्मग्नान् ।
६-७-८ सादृश्यज्ञानतो यत्र स्मृति-प्रान्ति-संदेहाः संजायन्ते तत्र
क्रमेण स्मृति-भ्रान्ति-संदेहालङ्काराः
स्मृत्यलद्वारो यथा-पङ्कजं पश्यतः कान्तामुखं मे गाहते मनः ।
प्रान्त्यलकारो यथा-पलाशमुकुलभ्रान्त्या शुकतुण्डे पतत्यलिः ।
सोऽपि जंबुफलभ्रान्त्या तमलिं धर्तुमिच्छति ।।
संदेहालछारो यथा--जीवनग्रहणे नम्रा गृहीत्वा पुनरुनता ।
किं कनिष्ठाः किमुज्येष्ठा घटी यन्त्रस्य दुर्जना ॥
९ वर्णनीयवस्तुधर्मनिन्हवपूर्वकतत्सदृशधर्मारोपः-शुदापतिः।
यथा नायं सुधांशः किं तहि ब्योमगंगासरोरुहम् ।

·६२ साहित्यशिक्षामलयां यद्वा-अई केऽपि शशङ्किरे जलनिधेः पङ्घ परे मेनिरे सारङ्ग कतिचिच्च संजगदिरे भूच्छायमैच्छन्परे । इन्दौ यद्दलितेन्द्रनीलशकलश्याम दरीदृश्यते तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे ॥ १० अत्यन्तसादृश्यादसतोऽपि धर्मस्य कल्पन-मुत्प्रेक्षा । सा च एवं मन्ये शङ्के ध्रुवं नूनमित्यादिभिः शब्दय॑ज्यते यथा-दिशतु विरतिलाभानन्तरं पार्श्वसर्प- नमिविनमिकृपाणोत्सद्भदृश्यानलक्ष्मीः । त्रिजगदपगतापत् कर्तुमात्तान्यरूप- द्वय इव भगवान् वः संपदं नाभिसूनुः ।। प्रतीयमानोत्प्रेक्षा यथा--बलं जगद्ध्वंसनरक्षणक्षम क्षमा च किं संगमके कृतागसि । इतीव संचिन्त्य विमुच्य मानसं रुपेव रोषस्तव नाथ ? निर्ययौ ।। ११ अत्युक्तिर-तिशयोक्तिरलङ्कारः। यथा-सममेव समानान्तं द्वयं द्विरदगामिना । तेन सिंहासनं पित्र्य मण्डलं च महीक्षिताम् ।। १२ यत्रोपमानोपमेययोभनौ धौं विम्बप्रतिविम्बभावेन वर्णितो तत्र-दृष्टान्तालकार

·चतुर्था प्रमितिः
यथा--अविदितगुणाऽपि सत्कविमणिति कर्णेषु वमति मधुधारां ।
अनधिगतपरिमलाऽपि हि हरति दृशं मालतीमाला ॥
१३ यत्र सदृशयोः वाक्यायो ऐक्यारोपस्तत्र-निदर्शनालङ्कारः।
यथा--अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुर्तितं
स्थलेऽजमवरोपितं सुचिरमूपरे वर्पितम् ।
श्वपुच्छमवनामित बधिरकर्णजाप कृतो
धृतोऽन्धमुखदर्पणो यदवुधो जन सेवितः ।।
१४ उपमानादुपमेयस्याधिक्यं न्यूनता वा यत्र वर्ण्यते तत्र
व्यतिरेकालङ्कारः।
यथा-शैला इवोन्नता सन्त किन्तु प्रकृतिकोमलाः ॥
१५ यत्र येन विना वर्णनीयवस्तुनि न्यूनता, आधिक्यं वा स्थान
तत्र-विनोक्त्यलङ्कारः।
यथा--विद्या हृयाऽपि सावद्या विना विनयसंपदं ।
विना खलैविभात्येषा राजेन्द्र ? भवत' सभा ॥
१६ स्वभावतः एकार्थक वाक्ये अनेकार्थता-श्लेषः।
यथा--प्रवर्तयन् क्रिया साध्वीर्मालिन्यं हरितां हरन् ।
महसा भूयसा दीप्तौ विराजति विभाकरः ॥
१७ यत्र अप्रस्ततवर्णनेन प्रस्तुतं ज्ञायते तत्रामस्तुतप्रशंसा।

·साहित्यशिक्षामजयों यथा-पादाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति । स्वस्था देवापमानेऽपि देहिनस्तद्वरं रजः ॥ १८ यत्र निन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दे गम्येते तत्र-व्याजस्तु- तिरलङ्कारः यथा-सर्वदा सर्वदोऽसीति मिथ्या त्वं स्तूयसे बुधैः । नारयो लेभिरे पृष्ठं न वक्षः परयोषितः ।। यथा वा-किं वृत्तान्तैः परगृहगतः किन्तु नाहं समर्थ- स्तूष्णी स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठया- मुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा देव १ कीर्तिः ॥ स्तुत्या निन्दा यथा-कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृशन्नेव वित्तानि यः परेभ्यः प्रयच्छति ।। - १९ यत्र सामान्य विशेषेण विशेषश्च सामान्येन समर्थ्यते-तत्रार्था- न्तरन्यासालङ्कारः यथा-विजेतव्या लङ्का चरणतरणीयो जलनिधि- विपक्षः पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपयः । तथाप्येको रामः सकलमवधीद्राक्षसकुलं क्रियासिद्धिः सत्वे भवति महतां नोपकरणे ॥

·चतुर्था प्रमिति
६५
अत्र सामान्यं विशेषेण समर्थित।
सामान्येन विशेषसमर्थनं यथा-
गुणवद्वस्तुसंसर्गाद् , याति नीचोऽपि गौरवम् ।
पुष्पमालानुसंगेन सूत्रं शिरसि धार्यते ॥
२० यत्र हेतुं विना कार्योत्पत्तिवण्यते तन्त्र विभावनालङ्कारः।
यथा-चक्रिनिर्जितशत्रूणा-मुत्पेदेऽरात्रिकं तमः ||
अत्रान्धकारोत्पत्ती रानावेव तथापि तस्योत्पत्ती रजनीं विना
वर्णिता-इति विभावना ।।
२१ यत्र कारणसत्वेऽपि कार्यामावस्तत्र-विशेषोक्तिः।
यथा-निनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चञ्चला ।
प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्ते महामहिमशालिन ।
२२ यत्र आपाततः विरोधं प्रतिभासते तत्र-विरोधाभासः।
यथा-विश्वेश्वरोऽपि जनपालक | दुर्गतस्त्वं
किं वाक्षरप्रकृतिरप्यलिपीत्त्वमीश।
अज्ञानवत्यपि सदैव कथंचिदेव ।
जानं त्वयि स्फुरति विश्वविकाशहेतोः ॥
२३ यत्र असंभावितस्यार्थस्य संबंधः क्रियते स-विषमालंकारः
।

·साहित्यशिक्षामलों
यथा-कचायं भूभागः क च गगनमेतद्व्यवहितं
तथाप्यम्भौराशिविकसति सितांगोः समुदये ।
वृथा प्रत्यासत्तिः किमु किमपि मृप्यं तदपरं
यदत्यन्तं भावान्घटयति विदूरानपि मिथः ।
२४ यत्र योग्यकर्मणा योग्यस्य वस्तुनःप्रशंसा स्यात्तत्र-समालङ्कारः।
यथा~येषां विकचारविन्दराज्या ज्यायः क्रमकमलावलिं दधत्या ।
सदृशैरिति संगतं प्रशस्वं कथितं संतु शिवाय ते जिनेन्द्राः ॥
२५इष्टविरुद्धस्य करणं यदि इष्टफलाय जायते तदा-विचित्रालंकृतिः।
यथा-प्रणमत्युन्नतिहेतो-र्जिवीतहेतोर्विमुञ्चति प्राणान् ।
दुःखीयति सुखहेतो. को मूढ सेवकादन्यः ॥
२६ परं परं प्रति यदि पूर्वपूर्वस्य कारणता तदा-कारणमाला
यथा-श्रुतं कृतधियां सजाज्जायते विनयः श्रुतात् ।
लोकानुरागो बिनयान्न किं लोकानुगगतः ।।
२७ उत्तरोचरं एकधर्मेणानेकधर्मिणां संबंधो-मालादीपकम् ।
संग्रामांगणमागतेन भवता चापे समारोपिते
देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् ।
कोदण्डेन शरा' गरेररिशिरस्तेनाऽपि भूमण्डलं
तेन त्वं भवता च कीर्ति'तुला कीया च लोकत्रयम् ।।
२८ उत्तरोत्तरमुत्कर्षों वस्तुना-सारालङ्कारः

·चतुर्था प्रमितिः । यथा-काव्येषु नाटकं रम्यं नाटकेषु शकुंतलं । तत्राऽपि चतुर्थोऽङ्कः तत्र श्लोकचतुष्टयम् ।। २९ प्रश्नादप्रश्नाद्वा तादृशस्यान्यस्य वस्तुनो निरासो भवेचदा- परिसंख्यालङ्कारः। यथा-किं भूषणं सुद्रढमत्र यशो न रत्नं,कि कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः । किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा न नेत्रं, जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ।। ३० यत्रोपमानस्य तिरस्कारः स-आक्षेपालंकारः। यथा-अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल तात | मा स्म दृप्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम् ॥ ३१ यत्र तत्तत्वभावमेव वर्णनं तत्र-स्वाभावोक्तिरलङ्कारः । यथा-करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम् । वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ इत्यर्थालङ्कारा:- अत्र साहित्ये येतिप्रसिद्धा अलंकारास्तेऽत्र प्रायशःप्रकाशिता:- विशेषार्थिना काव्यानुशासनादयो विशिष्टग्रन्था अवलोकनीया:- इति श्री सार्वीयसासरस्वतीसुधासेकसिञ्चितसमस्तससारसर्वज्ञशासनसार्वजनीन. सार्वभौमाचार्यश्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वर-पट्टाम्वराम्बरमणि-व्याख्यानबीयूष परिवर्षणप्रावृट्प्रयोद-कविरत्न-शास्त्रविशारदाचार्यश्रीविजयामृतसूरी- श्वरविनयलिशनविनेयरनमुनिवर्यश्रीपुण्यविजयपादपन- परागास्वादलोलुपमधुकरमुनिधुरधरविजयसंदृब्धाया साहित्यशिक्षामायाँ चतुर्था प्रमितिः ।

·साहित्यशिक्षामायां ॥ अथ पञ्चमा प्रमितिः ॥ अथ संप्रदायः कवेः का? इति जिज्ञासायां कविसंप्रदाय- वर्णनात्मिका पंचमा प्रमितिः॥ अत्रेदं प्रथममवधारणीयम् यनिरंकुशाः कवय इति वस्तु- वर्णने क्वचित् सतामप्यभावं वर्णयन्ति क्वचिदसतामपि भावं निवनन्ति इत्यादि बहुप्रकारा लोकनिरपेक्षा कविप्रवृत्तिर्वर्तते सात संक्षेपात्प्रदर्यते- १ सतां भावानामनिवन्धे १ वसन्ते मालत्याऽभावो- यथा-~मालती विमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसंपदाम् । आश्चर्य जातिहीनस्य कथं सुमनस प्रियाः ।। २ चन्दनदुमे पुष्यफलयोरभावो- यथा-सा छाया स च सुन्दर परिमलस्ते कोमलाः पल्लवा भ्रान्तश्चन्दनपादपस्य बहवः सन्त्येव किं तैर्गुणैः ।। दृष्यदुष्टभुजङ्गसंगतिवादापादमूलागते- रानीतं फलमन्यतोऽपि पथिकै साशङ्कमास्वाद्यते ।। ३ कृष्णपक्ष ज्योत्स्नायाः शुक्लपक्षे त्वन्धकारस्य अभावो- ·पचमा प्रमिति. यथा-परतो न तत्वचिन्ता तद्वन्त स्युर्मुखस्थगुणदोषैः । एको हि सितः पक्षः कौमुद्या तुल्ययाऽपि कृष्णोऽन्यः ॥ ४ कुन्दकुड्मलानां कामिदन्तानां रक्तत्वस्याभावो यथा-व्याकोशकुन्दकुड्मलविमलदती यो विहाय राजिमतीम् । मुक्त्यङ्गनानुरक्तो बभूव नेमिः स वः पायात् ॥ ५ दिवा नीलोत्पलादीनां विकासस्याभावो यथा-कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भोजखण्ड त्यजति मुदमुलुकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः ॥ उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरन्तं हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः ॥ २ क्वचिदसतामपिभावानां निवन्धः तघथा १ नदीषु मीलोत्पलादीनां यथा-शस्तं पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि चक्षुर्विसंहतविकाशि बिसप्रसूनाः सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्व- मिथ्याप्रवादमसृजत्वननिम्नगानाम् २ हंसानां जलाशयमाने निवन्धो यथा-अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तून्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसः कृतकौतुका चिरमभूदु गोदावरीरोधसि ।

·७० साहित्यशिक्षामाया आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥ . ३ यशोहास्ययोः शौक्लस्य निबन्धो यथा—कर्पूरद्रुमगर्भधूलीधवलं यत्केतकानां त्विषः श्वेतिम्ना परिभूय चन्द्रमहसा सार्धं प्रतिस्पर्धते ।, तत्पाकोज्वलनालिकेर सलिलच्छायावदातं यश प्रालेयाचलचूलिकासु भवतो गायन्ति सिद्धाङ्गना. ॥ ४ अयशःपापयोः काष्यस्य निबन्धो यथा-प्रसरन्ति कीर्तयस्ते तव च रिपूणामकीर्तयो युगपत् कुवलयदलसंवलिताः प्रतिदिशमिव मालतीमालाः ॥ ५ चक्रवाकानां निशि भिन्नतटाश्रयणस्य निवन्धो यथा-इह हि कुमुदकोशे पीतमम्भः सुशीत कवलितमिह नालं कन्दलं चेह दृष्टम् । इति रटति निशायां पर्यटन्ती तटान्ते सहचरपरिमुक्ता चक्रवाकी वराकी ॥ ६ एवं पर्वतभावें स्वर्णरत्नगजाः ७ तमसो मुष्टिग्राह्यत्वं, ८ ज्योत्स्नायाः कुम्भोपवाह्यत्वं, ९ क्रोधानुरागयो रक्तत्वं अस- दपि निबध्यते

·चतुर्था प्रमितिः
७१
३ केषांचिन्नैयत्यं यथा समुद्रेवेच मकराः, ताम्रपण्या एव मौक्ति-
कानि,मलयगिरावेव चंदनोत्पत्तिः हिमगिरावेव भुर्जजन्म,वसन्ते
एव कोकिलसतं, वर्षास्वेव मयूरस्य नृत्यं ऋतं च नैयत्येन वय॑ते
४ क्वचिद्भिन्नानासप्पैक्यम् तत्र कृष्णनीलहरितश्यामानां ऐक्यं
यथा--सजलजलदनीला भाति यस्मिन्वनाली-
मरकतमणिकृष्णो यत्र नेमिजिनेन्द्र
विकचकुवलयालि-ग्यामलं यत्सरोम्भः
प्रमदयति न कांस्कास्तत्पुरं राहडस्य ।।
पीतरक्तयोरक्यं यथा-नवकनकपिगङ्गं वासराणां विधातुः
ककुभि कुलिशपाणे ति भासां वितानं ।
जनितभुवनदाहारम्भमम्भांसि दावा
चलितमिव महाधेर मौर्वानलार्चिः ॥
शुक्लगौरयोरक्यं यथा-कैलासगौरं वृपमारुरुक्षो
पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् ।
अवेहि मां किकरमष्टमूर्ते
कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥
एवं रक्तगौरयोः चन्द्रे शशमृगयोः कामकेतने मकरमत्स्ययोः
कामस्य मतत्वामूलत्वयोरक्यं निबध्यते ॥

·७२ साहित्यशिक्षामाया ५ राजवर्णने विद्या वयः शक्तिः प्रजाशास्तिःप्रजारागः धर्मार्थ- कामेषु तुल्यतादिकं वर्णोते. यथा किराते दुर्योधनवर्णने- असक्तमाराधयतु यथायथं विभज्य भक्त्या समपक्षपातया । गुणानुरागादिव सख्यमियिवान् न बाधतेऽस्य त्रिगणः परस्परम् ॥ ६ अमात्यवर्णने-नीतिः शास्त्रं धैर्य बुद्धिः गमीरता शक्तिः शास्त्रम् , अलोभत्वं जनरागः विवेकिता वर्ण्यते । ७ पुरोहितवर्णने स्मृतिः वेदः निमित्तं आपत् प्रतिक्रिया दंड- नीतिज्ञता शुद्धिः धर्मः शीलम् कुलक्रमः वर्ण्यते ८ देविवर्णने विज्ञान-चातुर्यत्रपाशीलवतम् रूपं लावण्यं सौभा- ग्यं प्रेम शृंगार इत्यादि वर्ण्यते । ९ कुमारवर्णने शस्त्रशास्त्रकलावलं गुणाः उच्छ्या राजभक्तिः सुभगतादिकं वर्ण्यते यथा-द्रष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कैमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरोरसः किमयमेत्युत दर्प एव ॥ १० सेनापतौ महोत्साहः स्वामिभक्तिरभीरता । अभ्यासो वाहने शास्त्रे शस्त्रे च विजयो रणे ॥ ११ देशे खनी बहुद्रव्य-पण्यधान्याकरोद्भवाः । दुर्गप्रामजनाधिक्यं नदीमातृकतादयः ॥

·पनमी प्रमितिः
७३
१२ ग्रामे धान्यलता वृक्ष-सरसी पशुपृष्ठयः ।
क्षेत्रारघटकेदार-पामेयीमुग्धविभ्रमाः ।।
१३ पुरेऽट्टपरिखावप्रप्रतोलोतोरणादयः ।
प्रासादाध्वप्रपाराम-वाप्यो वेश्या सतीत्वरी ॥
१४ सरस्थम्मोलहर्यम्भो-गजायंवुजपट्पदाः ।
हंसचक्रादयस्तीरो-ध्यानखोपान्थकेल्यः ॥
१५ अन्धौ द्वीपादिस्नोमि-पोतयादोजगत्प्लवा. ।
विष्णुकुल्यागमश्चन्द्राद् वृद्धिरौर्वेऽन्दपूरणम् ।।
१६ सरत्यम्बुधियायित्वं वीच्यो जलगजादय ।
पमानि पट्पदा हंसाश्चक्राद्या कूलगाखिनः ।।
१७ उद्याने सरणि. सर्वफलपुष्पलताद्रुम ।
पिकालिकेकिहंसायाः क्रोडावाप्यध्वगस्थितिः ॥
१८ शैले मेघौषधिधातु-वंशकिनरनिर्जरा ।
शृङ्गपादगुहारत्न-रेवनजीवाद्युपत्यका ।।
१९ अरण्ये हि वराहेभ-यूथसिंहादयो द्रुमा ।
काकोलककपोताद्या भिल्लभल्लदवादय ॥
२० आश्रमेऽतिषिपूजैण-विश्वासो हिंस्रशान्तता ।
यज्ञधूमो मुनिसुता द्रुसेको वल्कलझुमा ॥
१ भौवं.-वरवानल. २ उपत्यका-पर्वतासन्नभूमि. (तलाटी)

·७४
साहित्यशिक्षामाया
२१ मन्त्रे पञ्चाङ्गता शक्तिषाड्गुण्योपायसिद्धयः ।
उदयाश्चिन्तनीयाश्च स्थैयौं नत्यादिसूक्तयः ।।
२२ दते स्वस्वामितेजः श्री, विक्रमोन्नत्यकृद्वचः ।
शत्रुक्षोभकरी चेष्टा धाष्टय दाक्ष्यमभीरुता ।।
२३ युद्धे तु वर्मबलवीररजांसि तूर्य-विश्वासनादशरमण्डपरक्कनथः ।
छिनातपत्र-रथ-चामरकेतुकुम्भिमुक्तासुरीवृतभटामरपुष्पवर्षाः ।।
२४ प्रयाणे भेरिनिस्वान-भूकम्पबलघूलयः ।
करमोक्षध्वजच्छत्र-वणिक्योटकवेशराः ।।
२५ मृगयायां श्वसंचारो वागुरानीलवेषता
भटढक्का मृगत्रासः:सिंहयुद्धं त्वरा गतिः ।।
२६ अश्वे खरखुरोत्खात-रज- सल्लक्षणस्थितिः ।
तेजो वेगित्वमौन्नत्यं जातिर्धाराप्रपञ्चनम् ।।
२७ गजे सहस्रयोधित्वमुच्चत्वं कर्णचापलम् ।
अरिव्यूहविमेदित्वं कुम्भमुक्कामदालिनः ॥
२८ वसन्ते दोलाकोकिल-मारुतसूर्यगतितरुदलोद्भेदाः ।
जातीतरपुष्पचयाऽम्रमंजरीभ्रमरझंकाराः ।।
२९ ग्रीष्मे पाटलमल्ली-तापसर पथिकशोषवाताल्यः ।
सक्तुप्रपाप्रपास्त्री-मृगतृष्णाम्रादिफलपाका. ॥
१ वेशर-उत्तमाश्वः
.

·पामो प्रमितिः
७५
३० वर्षासु घनशिखिस्मयहंसगमाः पङ्ककन्दलोद्भेदौ ।
जातीकदम्बकेतक-भंभानिलनिम्नगा-हलिप्रीतिः ॥
३१ शरदीन्दुरविपटुत्वं जलाच्छतागस्त्यहंसवृषदर्पाः
सप्तच्छदपश्मसिताम्रधान्यशिखिपक्षमदपाताः ॥
३२ हेमन्ते दिनलघुता शीतयवस्तम्बमरुवकहिमानि ।
शिशिरे करीषघूमः कुमुदाम्बुजदाहशिखिरतोत्कर्षाः ॥
३३ सूर्येऽरुणता रविमणिचक्राम्बुजपथिकलोचनप्रीतिः ।
तारेन्दुदीपकौषधिघूकतमश्चौरकुमुदकुलटार्तिः ।।
३४ चन्द्रे कुलटाचक्राम्बुरुहविरहितमोहानीरौज्ज्वल्यम् ।
जलधिजननेत्रकैरवचकोरचन्द्राश्मदम्पतिप्रीतिः ।।
३५ विवाहे स्नानशुभ्राङ्गभूपोलत्रयीरवाः ।
वेदीसीमन्ततारेक्ष-लाजामङ्गलवर्तनम् ।।
३६ विरहे तापनिश्वास-चिन्तामौनकृशाङ्गता
अब्जशय्या निशादैये जागर. शिशिरीष्मता ।।
३७ स्वयंवरे शचीरक्षा-मञ्चमण्डपसज्जता ।
राजपुत्री नृपाकारान्चयचेष्टाप्रकाशनम् ।।
३८ सुरापाने विकलता स्खलनं वचने गतौ ।
लजा मानच्युति प्रेमाधिक्यं रस्तेक्षणभ्रमाः ॥
। करीप-शुष्कगोमयम् २ उल्लु.-सीध्वनिविशेषः

·७६ साहित्यशिक्षामजयी पुण्यावचये पुष्पावचयः पुष्पार्पणार्थिने दयिते । मानाचं गात्रस्खलनेविक्रोक्तिसंभ्राश्लेपाः ।। ४० जलकेलो सरःक्षोभश्चक्रहंसापसर्पणम् । पद्मग्लानिः पयःक्षेपो दृग्रागो भूषणच्युतिः ॥ ४१ मुरते सात्विका भावा- सीत्कारः कुड्मलाक्षता । काञ्चीक कणमञ्जीर-खोऽधरनखक्षते ॥ ४२-४३ प्रातः कोकाम्बुजोत्कर्षों, मध्याह्ने तापसंप्लवः । ४४ सायं सूर्यातिलौहित्यं चक्रपद्मादिविप्लवः ।। ४५ अन्धकारेऽतिसान्दृत्वं विश्वलोपसमर्थता । आकस्मिकसमारम्भो 'णि शंकमभिसारिका ॥ अपि च कवीनां समये अङ्कलेखनप्रकारो बहुधा निम्नदर्शित- दिशा प्रचलति तथाहि-* अड्डानां वामतो गतिः॥ एक भमीन्दुरूपं द्वाविश्वपक्षाक्षिदोर्यमाः । त्रयः क्रमग्रामराम-पुरलोकगुणामयः ॥ * एक-भूमिः, इन्दुः । २-द्वौ-अश्विनौ, पक्षी, भक्षिणी, दोषी (भुजौ), यमौ (यमलो) । ३-त्रय.-क्रमाः, प्रामाणि, रामा., पुराणि, लोकाः, Timr. अप्रयः ।

·पञ्चमी प्रमितिः चत्वारोऽब्धिश्रुतियुग-कृता पञ्चेपुवायव । भूताक्षा• षड्रसाङ्गर्तु-तर्का. सप्त स्वरर्पयः ।। तुरङ्गपर्वतौ चाष्टौ वसुसर्पमतङ्गजा. । नवसङ्ख्या नन्दरन्ध्र-निधिगोऽनभश्चराः ॥ दशाशाः शून्यमभ्रं स्या-देकादशमहेश्वरा । द्वादशास्तिथा विश्वे-त्रयोदश चतुर्दश ।। मन्चिन्द्रभुवनं पञ्च-दश तिव्योऽथ पोडश । कलाष्टिरानोऽथात्यष्टिर्घनाः सप्ताधिकादश ॥ धृतयोऽष्टादश प्रोक्ता अतिधृत्यूनविंशतिः । स्युर्विशतिः कृतिनखामुलयश्चैकविंशतिः ॥ प्रकुतिर्छना.त्युभविंशतिर्जातिराकृतिः । जिना सिद्धाचतुर्विश-तिस्तत्वं पञ्चविंशतिः ॥ ४-चस्वार:-अन्धयः, श्रुतयः, युगा., कृताः । ५-पञ्च-उपव., वायव , भूताः, मक्षा., । ६-पट-रसा , अगानि, ऋतब., ता. । ७-सप्त-स्वरा', ऋपय., तरजा, पर्वता । ८-अष्टो-वसूनि, सर्पा, मतगजाः । ९-नव-सहयाः, नन्दाः, रन्ध्राणि, निधय , गाव , अकानि, नभश्वरा । १० दश-आशाः । . शून्य मनम् । ११-एकादश-महेश्वरा. । १२-द्वादश-अर्का । १३-त्रयोदश-विश्वे- देवा. १-चतुर्दश-मनव , इन्द्राः, भुवनानि । १५-पञ्चदश, तिथ्य.। १६- षोडश-कला -भष्टय., राजान. । १७-सप्तदश-अत्यष्टय , धना.1 16-अष्टादश- धृतयः । १९-एकोनविंशति., अतिवृतयः । २०-विंशति. कृतयः, नखा., अगुलय । २१-एकविंशतिः-प्रकृतय., मूर्छना,, । २२-द्वाविंशतिः-जातयः, मारुतयः । २५-चतुर्विंशतिः, जिना. सिद्धा. । २५ पञ्चविंशति:-तस्वाति - ·७८ साहित्यशिक्षामायां . सप्तविंशति ऋक्षाणि द्वात्रिंशद्दशना द्विजाः । त्रयस्त्रिंशत्सुरास्ताना ऊनपञ्चाशदूचिरे ॥ पर्यायशब्दैरपि कल्पनीया, सड्ड्याङ्कसंज्ञा सुधिया धियाऽऽसाम् ।। इति कविसमयः समासतो दर्शितः, विशेषजिज्ञासूना काव्यानु- शासन-तदीयविवेक-काव्यप्रकाश-साहित्य-दर्पण-तट्टीकादयो- विलोकनीया। श्रीमत्सूर्यपुरे श्रेष्ठे-गोपीपुरे धुरंधरः । श्रीमतोऽनन्तनाथस्या-नुभावाच्च गुरोरपि ॥ १॥ साहित्यस्मृतये सुष्टु-बालबोधकृतेऽपि च ॥ साहित्याकरग्रन्थेभ्यो मंजरी कृतवान्मुदा ॥ २ ॥ वर्षे रसाङ्कनन्देन्दु-प्रमिते मार्गशीर्षके ।। पूर्णिमायां प्रभातायां प्रभाते पूर्णतामिता ॥ ३ ॥ इति श्री सार्वीयसार्वसरस्वतीसुधासेकसिञ्चितसमस्त्रसंसारसर्वज्ञशासनसार्वजनीन- सार्वभौमाचार्यश्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वर-पट्टाम्बराम्बरमणि-व्याख्यानपीयूष परिवर्षणप्राबृट्मयोद-कविरत्न-शास्त्रविशारदाचार्यश्रीविजयामृतसूरी- श्वरविनयनिधानविनेयरत्नमुनिवर्यश्रीपुण्यविजयपादपद्म- परागास्वादलोलुपमधुकरमुनि धुरंधरविजयसंहब्धायां साहित्यशिक्षामअयाँ पञ्चमी प्रमितिः ॥ तत्समाप्तौ च समाप्तेयं साहित्यशिक्षामञ्जरी ।। २७ सप्तविंशतिः-ऋक्षाणि । ३२-द्वात्रिंशत्-दशना:-द्विजाः । ३३-त्रयस्त्रिंशत्- सुराः। ४९-एकोनपञ्चाशत्-ताना. । एव एतेषा समानार्थकशब्दैर्यथा भूमिस्थाने भूमहीपृथ्वीत्यादि धीमता-सङ्घयाया अवगमः कार्यः ।

·परिशिष्ट १ सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवप्पभटिसूरिविरचितः अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवः ॥ मुनिश्रीधुरन्धरविजयरचितया 'शिशुहिता' ख्यया व्याग्व्ययालङ्कतः । प्रणम्य नेमिपादाज गुरुगौरवसंयुत्तम् ।। व्याख्यां शिशुहितां कुर्वे सिद्धसारस्वते स्तवे ॥१॥ अनेकजन्मार्जितसुकृतवशानिरहितत्वाचानुपमसरस्वतीप्रसादमासाधाचार्य श्रीमन्तो बप्पटिसूरयः सर्वत्र जयिनोऽपि स्वकीयपथप्रवर्तमानजनोपकाराय सरस्वतीसमाराधनरूपमनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवाभिधानं स्तोत्रविशेष व्याकुर्वन्तः प्रथमं सरस्वतीदर्शनप्रयोजके सूक्ते अवतारयन्ति । कलमरालविहङ्गमवाहना सितदुकूलविभूपणलेपना । प्रणतभूमिरुहामृतसारिणी प्रवरदेहविभाभैरधारिणी ॥१॥ अमृतपूर्णकमण्डलुहारिणी त्रिदशदानवमानवसेविता ।। भगवती परमैसरस्वती ममें पुनातु सदा नयनाम्बुजम् ॥ युग्मम् ।

·अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवः . व्याख्या-कलमरालेति-कला-मधुरशब्दः तज्जनको मराल:-हंसः कल. मरालः सचासौ विहङ्गमः विहायसा गच्छतीति विहङ्गमः-पक्षी, कर्मधारयसमास- श्चामेदार्थकः तथाच हंसाभिन्नपक्षीत्यर्थः, कलमरालविहङ्गमो वाहनं यस्याः सा कलमरालविहङ्गमवाहना, बहुव्रीहावन्यपदार्थस्य प्राधान्यात्, अन्यस्य चात्र स्त्रीत्वेन वाहनशब्दात् 'आत् ॥ २ । ४ । १८ । इति सिद्धहेमसूत्रेण 'आप' स्त्रीप्रत्ययः, अत्र-प्रथमपादस्थमरालशब्दं स्तुतिकारः सित-शुभ-इत्यादिक विहाय कलविशेषणेन विशेषयतीत्यत्रेदं तात्पर्य यत् सितत्व-शुभत्वादिकं तु कार- णान्तरेणापि भवति किन्तु कल-मधुरशब्द-जननसामर्थ्यन्तु सरस्वतीसेवाजन्यम् इति वाहनव्याजेन सेवां कृत्वा मरालेन तत् सम्पादितमिति । सर्वदा दर्शनीयत्वेऽपि स्त्रीत्वात् वस्त्रादिरहितावस्थायां ब्रह्मचारिणां तदीय- दर्शनयाञ्चन सर्वथानुचितमिति वस्त्रादिविभूषितस्वरूपां तामाह-सितदुकूलविभू- षणलेपनेति-सितं शुभ्रं च तत् दुकूलं सूक्ष्मक्षौमवस्त्रं इति सितदुकूलं, विभूषणं विशेषेण भूषयति शरीरमितिविभूषणमलङ्कारः, लेपन-जलधृष्टचन्दनादिसुगन्धि द्रव्यम्, सितदुकूलं विभूपणं लेपनं च यस्याः सा सितदुकूलविभूषणलेपना सितदुकूलेतिद्वितीयविशेषणदानेन सरस्वत्याः स्वस्थमनोरमावस्था बोधिता, अन्यथा अतदवस्थायां सविनयं प्रार्थिताऽपि सा प्रार्थितार्थदानं तु दूरं प्रत्युत विपरीतफलं ददाति, यदुक्तं नैषधेऽपि त्वया निधेया न गिरो मदर्था, क्रुधा कदुष्णे हृदि नैषधस्य ॥ पित्तेन दूने रसने सिताऽपि, तिक्तायते हंसकुलावतंस ॥ इति प्रमोदितावस्थायामेव प्रार्थनं कर्तव्यमितिभाव--- * (अर्थ.) हे हसंकुलावतंस? हे मरालकुलनायक ? क्रोधेनेषत्तोऽपि नलस्य हृदये स्वया मदीयवचनानि न प्रयुक्तव्यानि यत् पित्तेन कलुषिवायां जिदया शsit ति कानुभा उमावि । इसी दमयन्या प्रति-रकि ·शिशुहितालकृत- द्वितीयपादेन सरस्वत्या स्वस्थमनोरमावस्था बोधिता, तदवस्थायां च भक्कै सा प्रार्थिता, तद्नु सा किं करोति इति जिज्ञासायामाह प्रणतेति-प्रणता नम्रीतताः ये जनास्ते एव तमिरुहा-वृक्षाः तेभ्यः-अमृतं पीयूषं सारयति सिञ्चति या सा प्रणततमिरुहामृतसारिणी भक्तजनवाञ्छितपुरयित्रीति तदर्थः, प्रवरदेहविभाभरधारिणी-प्रवर श्रेष्ठः मनोज्ञ इतियावत् यो देहः तनुः तस्य या विभा–कान्तिः तस्या भर समूह तं धारयति दधातीति प्रवरदेहविभाभरधारिणी देदीप्यमानशरीरेति यावत् ॥ १॥ प्रथम तक्तस्य तृतीयपादे उक्तं यत् प्रणत तमिरुहामृतसारिणीति, यदि तस्याः पाच अमृतमेव न स्यात् तदा सा कुतः सिञ्चतीत्याह-अमृतेति अमृतं सुधा तेन पूर्ण पूरितं यत् कमण्डलुः जलपात्रविशेषः तस्य हारिणी उद्वहनशीलवती अर्थात् वामहस्तघृतामृतकमण्डलुरिति, अनेन सेवकास्तामाराध्य ततोऽमृतं प्राप्य सचेतना भवन्तीति तचितम् । नहि जगति पीयूषमन्तरेणाधिक विद्यतेऽन्यत् , इति सर्वेऽपि त वाञ्च्छन्ति अनन्यचेतसा, तत्तु सरस्वत्याः पार्श्वऽस्तीति ततस्तं प्राप्त सर्वेऽपि तां सेवन्ते तदेवाह-त्रिदशेति-त्रिदशा देवा , दानवाः दैत्याः, मानवा. मनुष्या , त्रिदशाश्च दानवाश्च मानवाश्चेति त्रिदशदानवमानवा , तैः सेविता पर्युपासिता या सा त्रिदशदानवमानवसेविता । भगवती-ज्ञानवती यद्यपि भग- शब्दस्य-भगोऽर्क १ ज्ञान २ माहात्म्य ३ यशो ४ वैराग्य ५ मुक्तिषु ६ । रूप ७ वीर्य ८ प्रयत्नेच्छा ९-१० श्री ११ धर्मैश्वर्य १२-१३ योनिषु १४ ॥ १॥ इत्यनेन चतुर्दशार्था , तेषु बहवोऽर्था संभवन्ति अत्र, तथापि सरस्वत्या ज्ञानगुणस्यैव प्राधान्यात् प्रकृते भगशब्दो ज्ञानार्थको ग्राह्यः । परमा- सर्वोत्कृष्ठा सरस्वती शारदादेवीति विशेष्यम्. एव सैव नान्या अर्थात् स्वस्वरूपैव-

·८२
अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवः
नतु प्रतिकृतिरूपा, मम मदीयं नयनाम्वुजम् नेत्रकमलम् , सदा सर्वकालं पुनातु
पवित्रयतु । दर्शनं दत्वा चक्षुषी निर्मलीकरोतु इति भावः । युग्ममेतत् श्लोकद्वय-
सम्बद्वत्वात्-तदुक्तम् 'द्वाभ्यां युग्ममिति प्रोक्तं त्रिभिः श्लोकैर्विशेषकम् । कलापक
चतुर्भिः स्यात् तदुर्य कुलकं स्मृतम् ॥ १॥ इति । स्तोत्रेऽस्मिन् नवश्लोकपर्यन्तं
द्रुतविलम्बितम् छन्दः, तल्लक्षणं यथा-द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ ।। इति ॥२॥
जिनपतिप्रथिताखिलवाङ्मयी
गंणधराननमण्डपनर्तकी ॥
गुरुमुखाम्बुजखेलनहंसिका
विजयते जंगति श्रुतदेवता ॥ ३ ॥
व्याख्या-जिनपतीति-जिनपतिस्तीर्थकरः तेन प्रथितं विस्तारितम् , यत्
अखिलं सम्पूर्ण वाड्मयं आगमं तत् जिनपतिप्रथिताखिलवाङ्यम् , तत्स्वरूपा
या सा जिनपतिप्रथिताखिलवाड्यी अर्थात् जिनवरागमाधिष्ठात्रीति, गणधरानन-
मण्डपनर्तकीति-गणधराः तीर्थकृतो मुख्यशिष्या गणभृतः तेषां आननानि मुखानि
तान्येव मण्डपानि नृत्यस्थानानि तत्र नर्तको नृत्यकारिणी. गुरुमुखाम्बुजखेलनई-
सिकेति-गृणाति उपदिशति धर्म, गिरति नाशयति वा अज्ञानं इति गुरु आचा-
यादिः तस्य मुखं वदनं तदेवाम्बुज कमलं तत्र खेलने क्रीडने हंसिका मराली,
श्रुतदेवता-सरस्वतीदेवी जगति ब्रह्माण्डमाण्डोदरे भुवने विजयते सर्वोत्कर्षेण
वर्तते अत्र व्याजेनागमावतारक्रमोऽपि दर्शितः तच्चैवम् प्रथमं जिनवरैः श्रुतमुप-
दिष्टम् तच्च-द्वादशाङ्गीरूपेण गणधरैथितम् तदनु आचार्यैस्तत् नियुक्ति-भाग्य-
चूर्णि-वृत्ति-प्रमुखैरलंकृत्य विस्तारितम् इति । श्लोकेऽत्र रूपकालंकारः ॥ ३ ॥

·शिशुहितालकृतः- प्रथमश्लोकद्वये सरस्वत्या दर्शनं याचितम्, प्रसन्ना सा दर्शनमपि ददाति, तथापि यदि सा कालीमहाकालीवत् भयङ्कररूपा चेत् वालानां तदीयदर्शनं प्रमोदकर तु न प्रत्युत भयङ्करं भवेदिति तदीयसौम्यस्वरूपं वर्णयति ॥ अमृतदीधितिविम्बसमानना त्रिजगतीजननिर्मितमाननाम् ॥ नवरसामृतवीचिसरस्वती प्रमुदितः प्रणमामि सरस्वतीम् ॥४॥ व्याख्या-अमृतेति-अमृतसदशी शीतला दीधितिः किरणं यस्य स अमृतदीधितिश्चन्द्रः तस्य बिम्बः वर्तुलाकृति तत्सम सदृशं आननं वदनं यस्याः सा तथोक्ता तां अमृतदीधितिबिम्बसमाननाम् शशिसमसौम्यवदना- मिति यावत् अत्र यद्यपि सूर्यबिभ्वसमाननां इत्युक्ते तत्र तेजस्वितान्धकार- नाशकत्वादिगुणानां सूचनं भवेत् तथापि अतितेजस्विनस्तीव्ररुचे, सूर्यस्य दर्शनं दुष्कर, सुकर पुनः आह्लादकस्य तेजस्विनश्चन्द्रमसो दर्शनं, प्रकृते च दर्शनस्य प्राधान्यात् तथा वर्णितम् । यं य सा दर्शनं ददाति ते सर्वेऽपि तस्या बहुमानं कुर्वन्तोति तस्या विश्वमाननीयत्वं दर्शयति त्रिनगतीति-त्रयाणां जगतां समाहारः त्रिजगती तद्वर्तिनो ये जनास्ते त्रिजगतीजनास्तैर्निर्मित सम्पादितं मान- मेवमाननं सन्मानं यस्याः सा त्रिजगतीजननिर्मितमानना, ताम तथोक्ताम् । नवरसामृतवोचिसरस्वतीम् नव नवसंख्याकाश्च ते रसा विभावानुमावसंचारि भावैरभिव्यक्ताः स्थायिभावा नवरसा शृङ्गारहास्यकरुण-ौद्रवीरभयानका । बीभत्सोऽभुत इत्यष्टौ रसा. गान्तस्तथा मतः" । इत्युक्ता ते एव अमृतं नव- - ·. अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवः रसामृतं तस्य वीचयस्तरङ्गाः नवरसामृतवीचयः, सरो जलं तद्वर्तते यस्यां स सरस्वती नदी नवरसामृतबीचिभ्यः सरस्वती या सा ताम् नवरसामृतबीचि- सरस्वतीम् नवरसास्वादजन्यपरमानन्दसन्दोहसम्पादिकामिति यावत् । सरस्वत तदभिधानां वाग्देवीम् , प्रमुदितः प्रसन्नचेताः सन् प्रणमामि नमस्करोमि अत्र प्रपूर्वकस्य नमतेः स्वापकृष्टत्वप्रकारकबोधानुकूलव्यापारोऽर्थः । अत्रोपमायम- कालंकारौ ॥ ४॥ विततकेतकपत्रविलोचने ! विहितसंमृतिदुष्कृतमोचने? ॥ धवल पक्षविहङ्गमलाच्छिते? जय सरस्वति? पूरितवाच्छिते॥५॥ व्याख्या-विततेति केतक: केतकीवृक्षम् तस्य पत्र-पर्ण केतकपत्रम् विततं-विस्तृतं यत् केतकपत्रं तत् विततकेतकपत्रम् तद्वत् विशाले विलोचने यस्याः सा तत्सम्बोधने विततकेतकपत्रविलोचने ? विहितेति-संसृतिः संसरन्ति देवनरतियनरकगतौ पर्यटन्ते जीवा यत्र सा संसृति ससारः तद्भवं यत् दुष्कृतं पापं तत् संसृतिदुष्कृतम् ततो मोचनं-मुक्तिः, विहितम् संपादितं संसृति- दुष्कृतमोचनं यया सा तत्सम्बुद्वौ विहितसंसृतिदुष्कृतमोचने ? घबलेति- विहङ्गमः पक्षी धवलौ श्वेतौ पक्षौ पत्रौ यस्य स धवलपक्षः 'गरुत् पक्षच्छदाः पत्रम्' इत्यमरः स चासौ विहङ्गमः धवलपक्षविहङ्गमः, हंसः तेन लाञ्छितं अङ्कितं स्वरूपं यस्याः सा तदामन्त्रणे धवलपक्षविहङ्गमलाञ्छिते? हंस- चाहने? इति यावत्. परितं पूर्णीकृतं वाञ्छितं मनोऽभिलषितं लोकानां यया सा

·शिशुहितालंकृतः
तत्सम्बोधने पूरितवाञ्छिते ? सरस्वति ? ब्राझि त्वं जय सर्वोत्कर्षण वर्तस्व ।
अन्तिमाक्षरद्वयावृत्याऽत्र यमकालङ्कारः ॥ ५ ॥
भवदनुग्रहलेशतरङ्गिता-
स्तदुर्चितं प्रर्वदन्ति विपश्चितः ।।
नृपसभासु यतः कमलाबला-
कुचकलाललनानि वितन्वते ॥६॥
व्याख्या-~भवदनुग्रहेति-विपश्चित विद्वांसः 'विद्वान् विपश्चित् दोषज्ञः'
इत्यमरः भवनुग्रहलेशतरङ्गिताः सन्त , अनुग्रह. प्रसादः तस्य लेशः इषत्
सम्बन्ध अनुग्रहलेश भवत्या अनुग्रहलेशेन तरङ्गिताश्चञ्चलीभूताः भवदनुग्रहलेश-
तरङ्गिता तव कृपालवकल्लोललोलिता इति तदर्थः, नृपसभासु नृपाणां राज्ञां
सभा' परिषदः, 'समज्या परिषद्गोष्ठी समा समितिसंसद" इत्यमराव , तासु तदु-
चितम् तेषां राज्ञा उचितम् उपयुक्तम् अर्थात् पथ्यं सन्मनोऽनुकूलमिति तदुचितम्
मनोऽनुकूलमपि अहितकरं चेदुचितं नोच्यते, विपश्चितस्तादृशमपथ्यं न भाषन्ते
यदुक्तं भारविणा ‘नहि प्रियं, प्रवक्तुमिच्छन्ति मृषा हितैषिण.' इति तत्
'हितं मनोहार च दुर्लभं वच' इति किरातकथितं सामान्यजनानिर्वचनीय
वचनीयम् प्रवदन्ति प्रयुञ्जन्ति तयः तथा वाग्व्यापारप्रयोजनात् कमलाबला-
कुचकलाललनानि कमला लक्ष्मीः सैवाबला ललना तस्या कुचौः स्तनौ तयोः
कला भूति. तस्या ललनानि कोडनानि रमारामावक्षोजविभूतिलीला• इति
वितन्वते विस्तारयन्ति पण्डिता इति शेषः । राज्ञोऽनुरज्याविलम्बेन ततो नितान्तं
सम्पदामाप्नुवन्तीति भावः । अत्रानुप्रासालङ्कृतिः ॥ ६ ॥

·८६
अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवः
अधुना लक्ष्मीतोऽप्यधिकं महिमानमस्या दर्शयति-
गधना अपि हिं त्वदनुग्रहात्
कलितकोमलवाक्यसुधोर्मयः ।।
चकितैबालकुरङ्गविलोचना
जनमनांसि हरन्तितरां नराः ॥७॥
व्याख्या--गतधना इतिगतधनाः धनहीना अपि "माता निन्दति
नाभिनन्दति पिता, भ्राता न संभाषते, भृत्यः कुप्यति नानुगच्छति सुतः, कान्ता-
च नालिङ्गते ॥ अर्थप्रार्थनशंकया न कुरुतेऽप्यालपमात्रं सुहृत्, तस्मा व्य
मुपार्जयाशु सुमते 2 द्रव्येण सर्वेयशाः" ॥ इत्येतादी दशामनुभवाना अपि
नराः मानवा. त्वदनुग्रहात् तव प्रसादात् कलितेति-कोमलं मृदु यत वाक्यं वचनं
तत् कोमलवाक्यं तदेव सुधा तस्या उर्मयः तरङ्गा' इति कोमलवाक्यसुघोर्मय.
कलिताः सम्पादिता. तथोर्मयो यैस्ते कलितकोमलवाक्यसुधोर्मयः, तथा च
चकितेति-कुरको मृगविशेष बाल शिशु स चासौ बालकुरङ्गः चकितो विस्मितो
बालकुरङ्गः चकितवालकुरङ्गः तस्य विलोचने इव विलोचने नेत्रे येषां ते चकित-
बालकुरुगविलोचनाः दीर्घनयना इति शक्त्या, व्यञ्जनया तु विस्तृतशास्त्रविषय-
कप्रतिभावन्त इति भावः,जनानां लोकानां मनांसि चेतांसि हि-निश्चयेन हरन्तितरां
अतिशयेन गृह्णन्ति, निर्द्रच्या अपि तवानुभावात् स्ववचनमाहात्म्यात्
सर्वानपि
मोहयन्ति वशोकुर्वन्तीति भावः । जनमनोहरणसामर्थ्यन्तु धनेऽस्ति तथापि
तदभावेऽपि विद्वांसो जनमनांसि हरन्तीति कारणाभावेऽपि कार्योत्पतिर्वर्णितेति
विभावनालंकारः-लक्षणन्तु ' विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिर्यदुच्यते ' इति
विश्वनाथः ॥७॥

·शिशुहितालंकृत.
करसरोकहखेलनचश्चला
तव विभाति परा जमालिका ॥
श्रुतपयोनिधिमध्यविकस्वरो-
ज्ज्वलतरनाकलाग्रहसाग्रहा ॥८॥
-
-
व्याख्या-करसरोरुहेति हे देवि तव भवत्याः परा उत्कृष्टा जपमालिका
जपाय ध्यानाय माला जपमाला एव जपमालिका स्वाथै कः विभाति शोभते
कथं सा उत्कृष्टा इत्यपेक्षायामाह-करेति-करः हस्तः स एव सरोरुहम् कमलम्
तत्र खेलने क्रीडने चञ्चला चपला करसरोरुहखेलनचञ्चला भारतीदक्षिणहस्त-
स्थितेतिभावः यतश्च सा भारतीकरस्पर्शमापन्ना तत उत्कष्टा, अपि च श्रुतेति-
श्रुतं शास्त्रश्रवणजनितं ज्ञानं तस्य पयोनिधिः समुद्रः तस्य मध्ये अन्तः
विकस्वर विकसित. उज्ज्वलः निर्मल , यस्तरङ्गः वीचि तस्य कला विभूति.
तस्या आहे ग्रहणे साग्रहा आग्रहवतीति श्रुतपयोनिधिमध्यविकस्वरोज्ज्वलकलाग्रह-
साग्रहा । अत्राग्रहस्य चेतनधर्मत्वेन याचितकमण्डनन्यायात् परम्परासम्ब-
न्धत्वाद्वा तथावसेयम् , इदमत्रावधेयम् यथा पयोनिधिगंभीरस्तथा श्रुतवारिधिरपि,
सत्यपि सागरे गंभीरे तस्य तटे सर्वेऽपि निशिङ्कमटन्ते किन्त न केऽप्य
वगाहन्ते तन्मध्यभागम् तथा श्रुतसागर तटमटन्ते सर्वे परं न गच्छन्ति तदन्तः,
केचित्तु बहु प्रयत्न तत सागरमध्यमाप्नुवन्ति किन्तु तदन्तः प्रविश्य न ततः
रत्नानि परं ये सत्त्वशीला दृढरज्वादिसाधनवन्त स्त एव जलधिमध्यमाविश्य
सम्पत्तिमाप्नुवन्ति, एवं भरिप्रयासतः केचिद्धीमन्त' श्रुतोदधिमध्यं प्राप्यापि
न ततस्तत्वरत्नानि लभन्ते किन्तु ये प्रतिभावन्तो जपमालादिना भारतीमा
राधयन्ति त एव श्रुतज्ञानरहस्यमाप्नुवन्ति ॥ ८॥

·८८ अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवः 'अजाव्याघ्रन्यायात्' प्राप्तेऽप्यनेकसुखसाधने सभयचेतस्कैः सुखस्वादो नो लभ्यते इति भारती भक्ता त भयाभावं वर्णयति- द्विरदकेसरिमारिभुजङ्गमा- सहनतस्करराजरूजां भयम् ।। तंवगुणावलिगानतरङ्गिणां नं भविनां भवतिं श्रुतदेवते ॥९॥ व्याख्या-द्विरदेति हे ततदेवते! हे सरस्वति ! तव भवत्याः गुणावलि. गानतरङ्गिणाम्-गुणानामावलिः श्रेणिः गुणावलिः तस्या गानं आलापबद्वकोर्तनम् तस्य तरङ्गाः उल्लासप्रकाराः ते सन्ति येषां ते गुणावलिगानतरङ्गिणः तेषां तथा भूतानां भविनां भव्यजीवानां शिवपदप्राप्तियोग्यानाम् भयं भीतीः न भवति केषां भयमित्याह-द्विस्देति द्वौ रदौ दन्तौ यस्य स द्विरद हस्ती केसराः-शटाः सन्ति यस्य सः केसरी-सिंह- मारी रोगविशेषः भुजङ्गमः भुजैर्गच्छतीति भुजङ्गमः सर्पः, असहनः न सहते परोत्कर्षमिति असहन शत्रुः तस्करः चौरः राजा नृपः, रुगू रोगः इत्येतेषां द्वन्दः तेषां षष्ठी बहुवचने द्विरदकेसरिमारिभुजङ्गमासहन तस्करराजरनाम् । एतावता सरस्वतीसेवका अकुतोभया भवन्तीतिभावः, सरस्वत्याः विद्यादातृत्वस्यैव जनप्रसिद्धि तथापि सभयस्य विद्याग्रहणाधिकारिवा- भावात् प्रतिबन्धकत्वाभावसम्पादनायेयमुक्ति ॥ ९ ॥ अधुना स्तुतिरहस्यं देव्या अनुपमप्रसादसाधनप्रकारं च दर्शयति- आँ ही ली ली ततः श्री तदनुहसकलही अथोएँ, नमोऽन्ते लक्षं साक्षाजपेद्यः करसमविधिना सत्तपा ब्रह्मचारी ॥ - ·शिशुद्वितालंकृतः ८ ९ २४ ૨૬ ૨૧ २६ २२ नियन्तिी चन्द्रविम्बात्कलयति मनसा त्वां जगचन्द्रिकाभां २. २७ ૨૮ ૩૨ २९ सोऽत्यर्थ वह्निकुण्डे विहितघृतहुतिः स्याद्दशांशेन विद्वान् ।। व्याख्या-ॐ इति पूर्व ॐ अवति रक्षति भयेभ्यः सर्वेभ्यः इति अव धातोरोणादिकं * इति सिद्धं रूपं एतावता रक्षकाक्षरस्यादौ नियोजनात संपूर्ण मन्त्रस्यापि रक्षणकतृत्वं सूचितम् ही हरते सर्वान् दोषान् इति पूर्ववदौणादिकम् की ब्ली-ततः तदनन्तरं श्री तत् तेषां न्यस्तानामेतेषां अनु पश्चात् हसकलही इत्येतेषां न्यासः अथो अनन्तरम् अन्ते प्रान्ते ऐं नमः इति बीजस्य न्यासः इति तन्निर्गतः संपूर्णमन्त्रश्चैवम्="ही क्ली ब्लो श्री हसकलही ऐ नम." अU मन्त्रं यः कोऽपि सत्तपाः तपस्याशीलः एतेनातपस्विनोऽधिकारविरहः ब्रह्मचारी ब्रह्म शास्त्र आत्मध्यानं अथवा ब्रह्म-सप्तमोधातु तं चरति रक्षतीति तथोक्त: अष्टाङ्गमैथुनविनिवृत्तो ब्रह्मचारी अष्टांगमैथुनं यथा- सरणं कीर्तनं केलि प्रेक्षणं ग्रह्यभाषणम् ॥ संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च ॥१॥ एतन्मैथुनमष्टांग प्रवदन्ति मनीषिणः ।। विपरीतं ब्रह्मचर्य-मेतदेवाष्टलक्षणम् ॥१॥ इति करसमविधिना नन्दावर्तेन शंखावर्तेन वा एतावता करमालयैव जपो विहितः कियजपेदित्याह लक्ष लक्षप्रमाणं नियतसंख्याकेन दिनेन नतु एकाहेना- ·अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तषः संभवात् , साक्षात् अनुक्रमेण नतु मध्ये विरम्य, यः जपेत् जपं कुर्यात् स जग- चन्द्रिकामा जगति भुवने प्रसरन्ती या चन्द्रचन्द्रिका तदाभां तत्तुल्यां त्वां भवन्ती चन्द्रबिम्बात्-चन्द्रमसो मण्डलात्, निर्यान्तीम्-निर्गच्छन्ती मनसा चेतसा कलयति साक्षात्करोति, समनस्केनेन्द्रियेण त्वां साक्षात्पश्यतीत्यर्थः, अत्यर्थ अतिशयं उप- रोक्तजपानन्तरं विशेषमभिलाषुकेन, वह्निकुण्डे दशांशेन दशसहस्रेण लक्षदशांशो दशसहस्रस्तेन विहितघृतहतिः कृतघृतहोमः, विद्वान् स्यात् अर्थात् विधिपूर्वक १ नन्दावर्तशंखावर्तस्वरूपं यथा प्रथम कनीनिकाप्रथमपर्वत भारम्य क्रम- शस्त द्वितीयान्स्ये ततोऽनामिकायास्तृतीयं मध्यमाया अन्तिमं मध्यमं च ततो- ऽनामिकायामध्यप्रथमे मध्यमाया भाद्य ततस्तर्जन्या अग्रिममध्यचरमाणि ज्ञेयानि एतत्प्रकारेण गणने नन्दावर्तेन गण्यत इति कथ्यते २ शखावर्तगणनायां तु प्रथममनामिकाया मध्यपर्व ततः क्रमशः मध्य- माया मध्यमानिमे अनामिकाया आद्यपर्व भग्रिमं च कनिष्ठाया मध्यमान्तिमे च तस्या एवामामिकामध्यमयोश्चरमपर्वणी तर्जन्याश्चरममध्याधपर्वाणि ग्रामाणि । भधिक गुर्वानायतो ज्ञेयम् । स्थापना नन्दावर्त. शंखावर्तः 3 १० ४ ૧૨ ५ १ २ /११ ૨ ६ ૧૧ ५ १२ १ ९ ૧૦ ·शिशुहितालकत:- वहिकुण्डे घृतेनाहुति ददन् सन् यः लक्षदशांशं दशसहस्र जपेत् स विद्वान् धीमान् स्यादचिरेण भवेदिति ।। सूक्तेऽस्मिन् स्रग्धरावृत्तम्-नभ्नैर्यानां त्रयेण- त्रिमुनियतियुता स्रग्धराकीर्तितेयम् इति तल्लक्षणात् । संप्रति मंत्रमाहात्म्य दर्शयन् मक्तं व्यापारान्तरात् विनिवारयन् मंत्राभिमुखं करोति- १ रे रे लक्षणकाव्यनाटककथा-धम्पुसमालोकने कायास वितनोपि पालिश मुधा, किं नम्रवक्ताम्बुजः ॥ 3 ૧૧ ૧૦ ९ ૧૨ ૧૩ भक्त्याऽऽराधय मंत्रराजमहसाऽनेनानिशं भारती॥ ૧૮ येन स्वं कवितावितानसविताद्वैतप्रवुद्धायसे ॥ ११ ॥ व्याख्या-रे रे इति रे रे बालिश १ भो भो बाल ? शीघ्रसम्बोधनाय वीप्सा मंत्रमहिमाख्यापनाय च, अप्राप्तशास्त्रपरिशीलनजन्यबोधप्रकर्षों बाल', ननं अधोविहितं वक्त्रं-मुख तदेवाम्बुजं कमलं येन स. नम्रवक्ताम्बुजः, पुस्तक एव दत्तदृष्टिः सन् , लक्षणेति-लक्षणं लक्ष्यतेऽवबुध्यते शब्दसंसिद्धिर्येन तल्लक्षणम् व्याकरणशास्त्रम् , काव्यम् कवति मधुरं वर्णयतीति भगवद्गुणग्रामाभिमुखकारक चेतोद्रावकपदसमूहम्-काव्यम्, नाटकं-नट्यतेऽभिरूप्यते इति नाटकम् विख्यातवृत्तं नान्दी-पूर्वरंग-प्रस्तावना-सन्धिपश्चकप-बाघकप्रभृतिसमेतम् ·કર્યું अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवः रङ्गमण्डपे प्रयोगोपयोगित्वादृश्यम्-काव्यविशेषं नाटकम् कथा कथ्यते उच्यते पूर्वीपरंसन्दर्भो यया सा कथा तत्र वर्णनीयवर्णनं साहित्यदर्पणे यथा- "कथायां सरसं वस्तु गथैरेव विनिर्मितम् । कचिदत्रभवेदार्या कचिद्वक्त्रापवक्त्रके ।। आदौ पधैर्नमस्कारः खलादेवृत्तकीर्तनम्" । ६-३३२-३३३ । 1 -- सा च तिलकमंजरीप्रमुखा. चम्पू: पद्यमिश्रितं गद्यकाव्यम्- " गद्यपद्यमय काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते " इत्युक्तः लक्षणं च काव्यं च नाटकं च कथा च चम्पश्च इत्येतेषां इतरेतरयोगद्वन्द्वः इति लक्षणकाव्यनाटककथाचंवः तासां समालोकने सभ्यगध्ययने लक्षणकाव्यनाटक कथाचम्यूसमालोकने कायासं-कुत्सितपरिश्रमम् मुधा व्यर्थ किं कथं विप्नोषि विस्तारयसि एतेन जडबुद्धे लक्षणकाव्यादिशास्त्राध्ययनपरिश्रमः कुत्सितः यतश्च तेन न भविता तस्य काव्याघवगमो नात्महितं च इति निरर्थक एव तदायासः तत् तादृशः श्रमो नैव कर्तव्यः इति भावः ननु तर्हि अध्ययनं परित्यज्य किं कर्तव्य- मिति सुहृद्भूत्या श्रीमन्त एव प्रतिपादयन्तु यदहमाचरिष्ये इत्यत आह परार्धेन भक्त्येति अनेन पूर्वसूक्तप्रदर्शितेन मंत्रराजमहसा मंत्राणां राजा मंत्रराजः महः तेजः मंत्रराजाभिन्नं मह तेन मंत्रराजमहसा अनिशं प्रतिदिनं भक्त्या भक्तिपूर्वक भारती सरस्वती देवी आराधय--पूजय तन्मन्त्रजपपूर्वकं तस्या अनुचिन्तनं कुरु इति येन आराधनेन त्व झटिति कवितायाः विताने-विस्तारे, सविता-सूर्यः कवितावितानसविता भूत्वा अद्वैतप्रवुद्धायसे अद्वितीयप्रबोधवान् भविष्यसि यथा सूर्यः अनन्यप्रकाशं विस्तारयति तथा त्वमपि भारतीप्रसादमासाथ कवितानिर्माणे ·शहितालकता सम्यगेवबुद्धो भविष्यसीति । 'सूर्याश्चैर्मसजास्ततः सगुरवः, शार्दूलविक्रीडितम्' इति लक्षणलक्षितं शार्दूलविक्रीडितं छन्दः प्रकृते ॥ ११ ॥ एवं तदीयाराधनप्रकार प्रदर्य ततो रक्षणमभिलपन स्तौति- चनचन्द्रमुखी प्रसिद्धमहिमा, स्वाच्छन्धराज्यप्रदा नायासेन सुरासुरेश्वरगण-रभ्यर्थिता भक्तितः।। देवी संस्तुतवैभवा मलयजा-पाझरणयुतिः सा मां पातु सरस्वती भगवती, त्रैलोक्यसंजीवनी ॥१२॥ व्याख्या-चञ्चदिति चंचन चलायमानः चन्द्रः शशी मुखम् आस्यम् चलायमानो यश्चन्द्रः तस्य मुखमिव मुखं यस्याः सा चञ्चच्चन्द्रमुखी शरदिन्दुवदना 'इति यावत् , प्रसिद्धमहिमा-प्रसिद्ध दिगन्तेषु ख्यातः महिमा प्रभावो यस्याः सा प्रसिद्धमहिमा विश्वविख्यातानुभावा, स्वाच्छन्धराज्यप्रदा स्वाच्छन्य स्वतंत्रतारूपम् राज्यम् साम्राज्यम् मेदादिनीतिचतुष्टययुक्तविभुविभूतिः स्वाच्छन्धराज्यस्य प्रकर्षण दानशीला या सा स्वाच्छन्धराज्यप्रदा, अत एव नायासेनेति आयासः क्लेशः यत्नो वा तेन आयासेन न इति निषेधार्थकमव्ययम् तथा च आयासेन न किन्तु अनायासेन क्लेशेन विना, प्रमोदेनेति यावत् , भक्तितः भक्त्या स्वविशिष्टात्मानु- कूलात्मीयवर्तनम् भक्तिः तया सुराः देवा. असुराः दैत्याः सुरविपक्षीभूताः तद्वि- रुद्धप्रकृतिकत्वात् यक्षराक्षसभूतपिशाचादय सुराश्च असुराश्च सुरासुराः तेषा- मीश्वराः शासनकर्तारः तेषां गण संघातः तै सुरासुरेश्वरगणैः अर्चिता पूजिता । वैशिया-स्वोरावसंम्बन्धेन ।

·अनुभूतसिद्धसारस्वतस्तवः , प्रायो जगति स्वशत्रुसन्मानितं न कोऽपि सन्मानयति तथापि एषा उभयैरचितेति तस्या जगद्विलक्षणमाहात्म्यमभिव्यक्तम् , देवी दीव्यति क्रीडते इति देवः यदुक्तम् "दीव्यति क्रीडते यस्मा-द्रोचते द्योतते दिवि । तस्माद्देव इति प्रोक्तः" इति तद्देवशब्दात् 'गौरादिभ्यो मुख्यान्छी:' । २ । ४ । ११ । इति स्त्रियां की: संस्तुतवैभवा संस्तुताः स्तुतिपथं प्रापिताः वैभवाः अणिमादयः समृद्धयो यस्याः सा संस्तुतवैभवा, द्वितीयपादे, उक्कं यत् 'सुरासुरेश्वरगणैरभ्यर्चितेति' अर्चन तु जलचन्दनाधैर्भवतीति तथारूपां तामाह मलयजेति मलयज चन्दनम् तस्य तद्भवत्वात् तस्य आलेपेन अङ्गे शरीरे समुत्पन्नो यो रङ्गः रागः तस्य या द्युतिः कान्तिः विद्यते यस्याः सा मलयजालेपाझरणधुतिः, त्रैलोक्यसंजीवनी त्रैलोक्थं त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी ततः स्वार्थे ट्यण त्रैलोक्यम् लोकत्रयम् स्वर्गमर्त्यपातालात्मकम् तस्य लक्षणया तवर्तिजीवजातस्य संजीवनी जीवनदात्री अथवा संजीवनी ओषधिविशेषः तस्या इव संजीवनकारिणी यथा संजीवनी मृतप्रायमुपजीवति तथेयमपि चिच्चैतन्यविरहितान् चैतन्यमर्पयति इति भावः, भगवती ऐश्वर्यवती "ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्य्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययो- श्चैव, षण्णां भग इतीङ्गना" इति कोष एतेनान्यस्मै विभवदातृत्वं सूचितम्, विभूतिमन्त एव विभूल्या अन्यान् विभूषयन्ति नतु अकिञ्चनाः स्वयंदरिद्रः कथं परानीश्वरीकर्तृमोश्वरः इति, सा जगद्विख्याता पूर्वपरामर्शकस्य तच्छब्दस्य प्रकृते- ऽयोगात् प्रसिद्धार्थकोऽवसेयोऽत्र तच्छन्दः जगद्विख्यातता चास्याः सुस्पष्टैव पूर्वप्रदर्शितविशेषणात्, सरस्वती तन्नामिका ब्राह्मीदेवी, मां पातु रक्षतु अज्ञानाम्ना- मवतात् इति तत्त्वम् पूर्ववत्तम् ॥ १२ ॥ १ प्रसिद्धर्थकस्तग्छन्दोयथा 'कलाचसाकान्तिमतीकलावतः' इत्यादी ·शिशुहितालंकृतः- स्वकृतं सरस्वतीस्तोत्रमर्थवादमुखेनोपसंहरति- ૧ २ ३ स्तवनमेतदनेकगुणान्वितं पठति यो भविका प्रमनाः प्रगे। ९ १० ૧૧ ૧૨ ૧૨ १४ १५ स सहसा मधुरैर्वचनामृत-नूपगणानपि रञ्जयति स्फुटम् ॥ व्याख्या-स्तवनमिति यः यः कश्चित् भविकः भव्यात्मा, भविकस्यैव सस्नेहं सरस्वती स्तोत्रपाठकरणात् न तु अभव्यस्य तथा लोकविनोदाय कृते- ऽप्यभव्येन पाठे निष्फलस्तत्पाठः भावनाशून्यत्वात् अतो भव्य एवैतत्पाठकरणा- धिकारी, सत्यपि भव्यस्याधिकारे सांसारीकचिन्ताचान्तचित्तविकल. सन् पठेत् तदा यथावस्थितं फलं नाप्नुयात् इत्याह प्रमना प्रसन्नचेताः सन् प्रहृष्टचित्तो भूत्वा इत्यर्थः मन प्रसन्नता च प्रायः प्रातरेव भवति तदनन्तरं तु स्वस्वव्यापार- विकलत्वान्नो भवतीति प्रात समयस्य पठनयोग्यतयाऽऽह प्रगे इति प्रगे प्रभात- कालबोधकमव्ययम् 'प्रगे प्रातः प्रभाते' इत्यमरः, अनेकगुणान्वितम् अनेके च ये गुणाः प्रसादमाधुर्यादयः काव्यगुणाः ज्ञानानन्दकौशल्यारोग्यनिर्मयत्वादिदा- तृत्वप्रमुखाश्च लोकगुणास्तैरन्वितम् युक्तम् अनेकगुणान्चितम्, एतद् पुरःस्थितम् इदमेतदोः प्रत्यक्षशक्तत्वात, स्तवनम् स्तूयतेऽनेनेति स्तवनम् स्तोत्रम्, पठति व्यक्तमुच्चारयति, यत्पदोपस्थापितामाकाक्षापूरयन्नाह स इति स यः पठति स नरः सहसा अकस्मात् नतु शनैः शनैः मधुरैः माधुर्यगुणशालिभि. मनोहरैः वचनामृतैः वचनं च तदमृतं चेति वचनामृतम् तैः उक्ति सुधाभिः यथाऽमृतपाने न केषामभाव (अरुचिः) तथैषां वचनश्रवणेऽपोत्यभिव्यक्तं वचनेऽमृतत्वम् , यद्यप्यमृतामेदेनैववचने माधुर्यस्य प्राप्तत्वात् पूर्वोकं मधुरैरितिविशेषणमनर्थक - .

·अनुभूतसिडसारस्वतस्तवः
मिवप्रतिभाति तथापि येऽबुधजना अमृतं कीदृशं भवतीति न जानन्ते तान्निबोधाय
अमृततोऽपि व्यक्तमाधुर्यस्य ख्यापनाय चेति न कोऽपि दोषः, नृपगणान्
राजसमूहान् अपि किं पुनः प्राकृतजनान् स्फुटं प्रकटं यथा स्यात्तथा रनयति
विनोदयति स्वामिमुख करोति, मिष्टवचनप्रयोगेन सर्वजनप्रियो भवतीतिभावः
द्रुतविलम्बितम् छन्दः ॥ १३ ॥
प्रशस्तिः।
चरमजिनपतीथे शासनाधीश्वराणां
प्रथितविजयश्रीणां प्राप्तसज्झानश्रीणाम् ।
परमगुरुगुरूणां नेमिसूरीश्वराणां
जयति विमलाप्राज्ये प्रौढस्याद्वादराज्ये ॥१॥ मालिनी
श्रीमदाचार्यवर्याणां विजयामृतपरिणाम् ।
प्रभावान्मुनिवर्यश्री-पुण्यविजयजिच्छिशुः॥२॥
धुरन्धरोमुनिर्नाम्ना वृत्ति शिशुहितां व्वधात् ।
अनुभूतसिद्धसारस्वतो शिरपुरेपुरे ॥ ३ ॥ विशेषकम् ।
मुनिनिधिनिधानेन्दु-मितेऽन्दे तैषमासके।
चन्द्रेऽहि चन्दशालायां राकायां रचिताहिता ॥ ४ ॥

·परिशिष्ट २ ॥ शब्दवृत्तिमीमांसा ॥ (विशेषतो व्यञ्जनाविचारः) संकलयिता-मुनिश्री धुरन्धरविजयजी स्मृत्वा श्रीमन्महावीरं, सद्गुरुश्च सरस्वतीम् ॥ शब्दवृत्तिमीमांसेयं, व्युत्पत्यर्थ वितन्यते ॥१॥ वृत्तिस्वरूप-भेद-निरूपणम्- शब्दादर्थप्रत्यायने अर्थोपस्थितिद्वारा वृत्तिज्ञानमुपयुज्यत इति शाब्दिकार्थि- कादयोऽनुमन्यन्ते । तत्र वृत्तिर्नाम शाब्दबोधौपयिकस्सम्बन्ध । सा च शक्तिः लक्षणा व्यञ्जना चेति त्रिविधा । शक्तिलक्षण समन्वयश्व- वृत्तिपु प्राधान्यात्प्रथम शक्तिस्वरूपम् , तच्चैवम् , यया सङ्केतितार्थस्य वृत्त्यन्तरासहयागेन बोधो भवति साऽभिधापरनामधेया शक्ति । यथा घटशब्देन संकेतितस्य कम्बुग्रीवादिमदर्थस्य वृत्यन्तरासहायेन शक्त्या वोधो भवति । सङ्के- तश्च जातिद्रव्यगुणक्रियामु गृह्यते ।

·साहित्यशिक्षामाया , शक्तिप्रकारास्तत्स्वरूपश्च- रूढिोंगो योगरूढिश्चेति शक्तिस्त्रिधा, तत्र शास्त्रकल्पिताक्यवार्थभानाभावे समुदयार्थनिरूपितबोधजनिका शक्ती रूढिः । यथा मणिनू पुरादौ । शास्त्रप्रकल्पि- तावयवार्थमात्रज्ञापिका शक्तियोग । यथा पाचकादौ । शास्त्रबोधितावयवान्वि- तविशेष्यभूतार्थनिरूपिता शक्तियोगरूढिः । यथा पङ्कजादौ । शक्तिग्रहोपायवर्णनम् - शक्तिग्रहश्च व्युत्पन्नवृद्धव्यवहारादिना भवति तदुक्तमभियुक्तः, शक्तिग्रहं व्याकरणोपमान- कोशाप्तवाक्यावधवहारतश्च ।। वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति, सान्निध्यंतः सिद्धपदस्य वृद्धाः॥१॥ इति । एतेषा मध्ये प्राधान्यं व्यवहारव्याकरणयौरव ताभ्यामेव प्रथमतः शक्ति- ग्रहानोपमानादिना, एकत्र व्यवहारेण व्याकरणेन वा शक्तिग्रहे संजातेऽन्यत्रोप- मानादिना शक्तिग्रहो भवतीति भाव । शक्तिनियामका:- नानार्थकेषु शब्देपु सत्यपि नानार्थबोधिका शक्ति संयोगादिभिः एकस्मि- नेवार्थे नियम्यते । उक्तश्च हरिणा ।

·शब्दवृत्तिमीमांसा ९९ संयोगो विप्रयोगश्च, साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्ग, शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ १॥ सामध्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः। शब्दार्थस्थानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥ २ ॥ इति । यथा सवत्सा इत्युक्ते संयोगेन धेनुरेव प्रतीयते न त्वन्या । . एवं रीत्या- ऽन्यस्याप्युदाहरणं स्वयमेवोह्यमिति । इयश्च शक्ति साधुशव्देष्विवापभ्रंशशब्दे- ष्वपि वर्तते शक्तिप्राहकशिरोमणेर्व्यवहारस्योभयत्र तुल्यत्वात् । विषयेऽस्मिन् सन्ति वादिनां विविधविचारपथा विस्तरभयान्नेह प्रदर्यत इति । इति शक्तिविचारः। अथ लक्षणाविचारः लक्षणालक्षणं समन्वयश्च- तात्पर्यार्थविषयीभूतवाक्यार्थबोधाभावनिबन्धनत्वे सति रूढिप्रयोजनान्यत- रप्रयोज्यशश्यार्थसम्बन्धवत्तदतिरिक्तार्थप्रतिपादिका-लक्षणानाम्नी द्वितीया वृत्तिः । यथा गङ्गायां घोष , अत्र तात्पर्थिविषयीभूततटाधिकरणकघोषरूपवाक्यार्थबो- धाभावनिबन्धन-शैत्यपावनत्वरूपप्रयोजनप्रयोज्य-प्रवाहरूपशक्यार्थनिरूपितसा- मीप्यसम्बन्धवच्छक्यार्थभिन्नतटरूपार्थस्य गङ्गा पडालनणया बोधो भवति ।

·साहित्यशिक्षामायाँ लक्षणाया मेदास्तत्स्वरूपञ्च- इयञ्च लक्षणा गौणी शुद्धा चेति द्विप्रकारा, तत्र स्वनिरूपितसादृश्याघि- करणत्वसम्बन्धेन शक्यसम्बन्ध्यर्थप्रतिपादिका गौणी तदतिरिक्तसम्बन्धेन तदर्थ- प्रतिपादिका च शुद्धा, गौणी यथा गौर्वाहीकः, अत्र जाड्यमान्यरूपसादृश्यस- म्बन्धाद् गोशब्दस्य तत्सादृश्याधिकरणे वाहोकेऽथै लक्षणा । शुद्धा यथा गङ्गायां घोषः अत्र सादृश्यभिन्नसामीप्यसम्बन्धाद् गङ्गाशब्दस्य तीरे लक्षणा । प्रकारान्त- रेणापि लक्षणा द्विविधा अजहत्स्वार्थी जहत्स्वार्था चेति, तत्र स्वार्थसहितपराथा- भिधायिका प्रथमा तदुदाहरणम् , काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् , अत्र दप्युपधातक- त्वरूपसामान्यधर्मसम्बन्धात्काकसहितसर्वदध्युघातकबोधः, स्वार्थपरित्यागेनेतरार्थ- प्रतिपादिका द्वितीया यथा गां वाहीकं पाठय अत्र लक्षणया गोशब्देन गोरूपा- र्थरहितस्यैव वाहीकरूपार्थस्य बोधस्तेन तस्यैव पाठनक्रियान्वयित्वम् । R- लक्षणानिमित्तानि- तात्स्थ्यादिमिनिमित्तैः प्रायो लक्ष्यते लक्षणा. उक्तश्चाचाय:- तास्थ्यात्तथैव ताद्धात्, तत्सामीप्यात्तथैव च । तत्साहचर्यात्तादर्थ्याज, ज्ञेया वै लक्षणा बुधैः ।। इति । क्रमेणोदाहरणम् , मचा हसन्ति, अत्र तास्थ्यात् मञ्चस्था जना हसन्ती- त्यर्थः । सिंहो माणवक , अत्र ताद्धात् सिंहधर्मवच्छूगे माणवक इत्यर्थः । गङ्गायां घोष , अत्र तत्सामीप्यात् गङ्गासमीपे तीरे घोष. दत्यर्थः । यष्टीः प्रवे. - ·अत्र - शब्दवृत्तिमीमांसा शय, अत्र तत्साहचर्याद् यष्टीसहचरान्नरान् प्रवेशयेत्यर्थः । स्थूणा इन्द्र , तादात् , इन्द्रपूजार्था स्थूणा(स्तम्भः) इन्द्रः इति भावः । जहदजहल्लक्षणा-लक्षितलक्षणा-स्वरूपम् -- विशिष्टार्थबोधकशब्दस्य पदार्थैकदेशे लक्षणाया जहदजहल्लक्षणेति व्यवह- रन्ति वृद्धा । यथा तत्त्वमसीत्यत्र सर्वज्ञत्वविशिष्टचैतन्यवोधकस्य तत्पदस्य स्वार्थैकदेशे चैतन्यमाने लक्षणायां एवं अल्पज्ञत्वविशिष्टचैतन्यबोधकत्वं पदस्य स्वाथैकदेशे चैतन्यमात्रेलक्षणाया सर्वज्ञत्वाल्पजत्वरहितयोश्चैतन्यमात्रयोस्तत्त्वं पदार्थयोरभेदान्चयः । यत्र शक्यार्थस्य परम्परा रूपा लक्षणा सा लक्षितलक्षणेति व्यवहियते यथा द्विरेफपदे अत्र रेफद्वयसम्बन्धो भ्रमरपदे भवति भ्रमरपदस्य च भ्रमररुपार्थे सम्बन्ध , इति लक्षितलक्षणा अस्याश्च पूर्वोक्तायां जहत्स्वार्थायामे- वान्तर्भाव ॥ अन्वयानुपपत्तिलक्षणाचीजखण्डनम् - लक्षणाया ज्ञापकं तात्पर्यानुपपत्तिप्रतिसन्धानमेव न त्वन्यान्वयानुपपत्तिप्र- तिसन्धानम् , तस्य काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादावभावात् , दधिरक्षणान्चयस्य काके नानुपपत्तेस्तात्पर्यानुपपत्तिस्तु व्यक्तैव एतच्च तात्पर्यार्थविषयीभूतवाक्यार्थबो- धाभावनिबन्धनत्वे सतीति विशेषणदानेन लक्षणालक्षणे सूचितमेवेति ॥ साहित्यकारमते अशीतिप्रकारा लक्षणा तासां लक्षणोदाहरणे साहित्यग्रन्था- देवावगन्तव्ये विस्तरभयान्नेह प्रतन्यते । इति लक्षणाविचारः।

·૨૦૨ साहित्यशिक्षामनयाँ अथ व्यञ्जनाविचारः। व्यञ्जनालक्षणं-समन्वयश्च- अभिधा-लक्षणा-तात्पर्याख्यासु तिसृषु वृत्तिषु स्वस्वमर्थ बोधयित्वा उप- क्षीणासु यया वृत्त्या शक्य-लक्ष्य-तात्पर्यार्थभिन्नोऽर्थ प्रतीयते सा शब्दस्य अर्थस्य च वृत्तिः, व्यञ्जना नाम्नी । यथा गङ्गायां घोषः, इत्यादौ प्रवाहाद्यर्थबो- धनादभिधायामुपक्षीणोयां-तटाद्यर्थबोधनाल्लक्षणायां विरतायां, तटाधिकरणकघोषः, इत्थं सम्बन्धबोधनात्तात्पर्याख्यायां स्थितायां व्यञ्जनया शक्य-लक्ष्यः तात्पर्यार्थ- भिन्नः, शैत्य-पावनत्वाद्यतिशयादि|ध्यते । व्यञ्जनापूर्वपक्षः- ननु यथा इषो दीर्घदीर्घतल्यापारो भवति तथैवाभिघाया अपि दीर्घदी. घेतल्यापारमाश्रित्य शक्यव्यङ्ग्ययोरुभयोरर्थयोः क्लप्सामिधयैव बृत्योपस्थिति- सम्भवः । अथवा-"तात्पर्याव्यतिरेकाच व्यञ्जकत्वस्य न ध्वनिः । यावत्कार्यप्रसारित्वात्-तात्पर्य न तुलाधृतम् ॥ इत्युक्तडिशा तात्पर्यवृत्त्यैव व्यङ्गयार्थस्याप्युपस्थितिसम्भव एवञ्च किमिति व्यानोपास्येति चेन्न।

·शब्दवृत्तिमीमांसा १०३ व्यञ्जनास्थापनम्- 'शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभाव.' इत्यभियुक्तोक्कत्वात् , अयं भावः शब्दबुद्धिकर्मणां तृतीयक्षणविनाश्यत्वात् शब्दो घटादि बुद्धि प्रत्यक्षादिः, कर्म यागादि सकृत् स्वस्वविषयप्रतिपादनान्तरमुपरम्य-उपक्षीणीभूयेति यावत्- अगोचरताङ्गता न पुन विषय प्रतिपादयन्ति-उपक्षीणत्वेनायोग्यत्वात्-यथा स- कृदुच्चरितो घटशब्द• सकृदेव कम्बुग्रीवादिमन्तमर्थमभिधायोपक्षोणो न पुनस्तमर्थ बोधयति-अत एव 'सकृदुचरित. शब्द सकृदेवार्थ गमयती'त्युद्घोष एवं वह्निमान् धूमादित्यादौ सकृधूमप्रत्यक्षं सकृदेवानुमितिं जनयति नो पुनरपि उपक्षीणत्वात् । एवमेव सकृदनुष्ठितो पूजादि वाग• सकृदेव स्वर्गजननसमर्थम- दृष्टमुत्पाथ नष्टः पुनरदृष्टं नोत्पादयतीति सम्प्रदायः । शाब्दिकमतमनुसृत्य शब्दवुद्धी' त्यस्वार्थ:- न च तृतीयक्षणनाश्यत्वाच्छब्दस्योपक्षीणत्वेऽपि तद्गता वृत्तिः स्थास्यतोति शङ्कयम्-धर्मिणामभावे धर्मणा सुतरामभावात् , न च शाब्दिकादीना मते श- ब्दस्य नित्यत्वानाशाभावात् पुनरभिधाया एव दीर्घदीर्घतरव्यापारमाश्रित्य तात्पर्यण वा व्यङ्गयार्थस्योपस्थितिसम्भवे तदवस्थमेव वैयर्थ्य व्यञ्जनाया इति वाच्यम्-~~ तेषा मतेऽपि आविर्भावतिरोभावयोरङ्गीकारात्, अत एव "प्रत्युच्चारणं शब्दो भिद्यते" इति प्रवादः सङ्गच्छते । अथवा वैयाकरणमतेऽभियुक्तोक्तवाक्ये विरम्ये. त्यस्य तिरोभूयेत्यर्थः शब्दाना तिरोभावे तद्गतवृत्तीनामपि तिरोभाव एवञ्च तेषामपि मते नाभिधानधारापत्तिरत एवैतन्मतेऽपि 'सकृदुच्चरित' शब्द सकृदेवार्थ गमयतीति सुष्टु सङ्गच्छते यद्वा 'शब्दबुद्धी' त्यस्यायमर्थ., तथाहि शब्दबुद्धिः, ·साहित्यशिक्षामलों - शब्दज्ञानम्-कर्म-व्यापार स्वजन्यत्वे स्वजन्यजनकत्वरूपः यासां ता अभिधा- लक्षणा-तात्पर्याख्यास्तासां स्वमर्थ बोधयित्वोपरम्य व्यापाराभावः पुनर्बोधनसा- मर्थ्याभाव इति तथा च शाब्दिकादीनामपि नो विप्रतिपत्तिलेश । वस्तुतस्तु शब्दबुद्धिकर्मणां किञ्चिदर्थ बोधयित्वा विरम्य विश्रान्ति प्राप्य पुन. व्यापाराभावः, यकिञ्चिदर्थबोधनरूपव्यापाराभाव इत्येवार्थः शब्दमर्यादालभ्य प्रतिभाति । युक्त्या व्यञ्जनास्थापनम्- ननु एतदर्थेऽनेन वचनेन शब्दबुद्धिकर्मणां पुनर्व्यापाराभावबोधने युक्त्य- भावात् प्रतिवादिनामिदं वचः श्रद्धेयभतं न स्यादपि चेदं वचनं न राजशासनं येन सर्वैरङ्गीकृतं भवेत् किन्तु-कस्यचिद्वचनमात्रमिति न स्वीकुर्युः प्रतिवादिनः इति चेत्, न, शब्दबुद्धिकर्मणामिति वचनमनादृत्याभिधया तात्पर्येण वा व्यङ्गया- र्थस्यापि ज्ञानाङ्गीकारे तुल्यन्यायेन लक्ष्यार्थस्याप्यभिधया तात्पर्येण वा ज्ञानसम्भवेन लक्षणाया अपि वृत्तर्वैयर्थ्यप्रसङ्गात् , न चेष्टापत्तिः पुत्रस्ते जातः कन्या ते गर्मि- णीत्यादौ मुखप्रसादमुखमालिन्याभ्यामनुमितयोर्हषशोकयोरपि अभिधाया अति- दीर्घतरव्यापारमाश्रित्य तथैव तुल्यन्यायेन बोध्यत्वापत्ते न च तदपीष्टम् , शाब्द बोधानां विनियमापत्ते प्राचामभिधालक्षणाप्रमुखवृत्तिविभागस्योन्मत्तप्रलापत्वाप- त्तेश्च ननु अभिधादीनां विरम्य व्यापाराभावेऽपि युगपदेव तात्पर्यवृत्त्याविभावादि- संसर्गस्य व्यङ्गयत्वेनाभिमतस्य वस्त्वलकाररसादेश्च बोघसम्भवेन व्यञ्जनाव्यर्थै - वेति चेन्मैवम् , विभावादिसंसर्गरसयो कार्यकारणभावाङ्गीकारादुक्तञ्च नाट्यसूत्र- सूत्रधारेण मुनिना-'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिप्पत्ति' इति सहभावे च सब्येतरविषाणयोरिख कुत. कार्यकारणभाव , पौर्वापर्यविपर्ययात् ।

·शब्दवृत्तिमीमांसा - अनुमानतो लक्षणातो वा न वैयर्थ्य व्यञ्जनायाः- यत्तु केनचिदुक्तं पौरुपेय गामानयेत्यादिकं लौकिकम् अपौरुपेयं स्वर्गकामो यजेतेल्यादिकं वैदिकम् सर्वं वाक्यं कार्यपरम् , अन्यथानुपादेयत्वादुन्मत्तप्रलपित- मिवाप्रमाणं स्यात् तथा चोक्त जैमिनिना 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्था नामिति एवञ्च शून्यं वासगृहमित्यादिकाव्यशब्दानामन्चयव्यतिरेकाभ्यां निरति- शयमुखास्वाद विना श्रोतृकों प्रवृत्यौपयिकप्रयोजनान्तराऽजानान्निरतिशयसुखा- स्वाद एवं कार्यवेन निश्चीयते तथा च काव्यगव्दा रसादिरुपयद्यार्थबोधका- स्तद् वोधनेच्छयोचरितत्वादिन्यनुमितिरेवञ्च तात्पर्यद्वारैव व्यङ्गयार्थानामपि अनुमा- नेन बोधसम्भवाद् व्यञ्ज नावृत्तिस्तुरीया किमिति कल्पनीयेति अत्रेदं वक्तव्यम् अतत्परत्वे अनुपादेयत्वादित्यनेन तत्परत्वे उपादेयत्वादिति आयातं तत्र तत्परत्वम् किं नाम तदर्थत्वं तात्पर्याख्यवृत्या तद्बोधकत्वं वा आधे न कापि विप्रतिपत्तिः व्यङ्गयत्वेऽपि रसादीना तदर्थत्वानपायात् द्वितीये अभिहितान्वयवादिभिरङ्गीकृता तात्पर्याल्यावृत्तिरियमुत तदन्या, प्रथमे शब्दबुद्धीति दत्त एवोत्तर द्वितीये नाममात्रे विवादः, रणदीना तात्पर्यग्राह्यववादिमतेऽपि तुरीयवृत्तिसिद्धरस्मन्मते सा व्यञ्जनया व्यवयिते तन्मते तात्पर्येणेति तत्रापि व्यङ्गयार्थबोधिकाया वृत्ते. व्यञ्जनेति नाम्न एवौचित्यं सन्देहानवकाशादित्यस्मन्मत एव श्रेय इति भाव । न च लक्षणयापि व्यङ्गयार्थस्य बोधो भवितुमर्हति, तीरादिरुपलक्ष्यार्थमात्रे परि- क्षीणायास्तस्या व्यङ्गयार्थबोधने सामर्थ्यविरहात् ननु व्यग्यार्थस्थलेषु सर्वत्रैव व्यङ्गयानामभिधावृत्या लक्षणावृत्या वा अनुरणनस्वरुपमनुव्यवसायात्मकं ज्ञानं स्यादिति चेन्न य पदार्थ स्वानुभवात्पूर्वमपि येन केनचित्प्रत्यक्षादिना प्रमाणेन - ·१०६ साहित्यशिक्षामञ्जयों सिद्धस्तमेव पदार्थमभिधा लक्षणा च बोधयतीति नियमाद् रसादीनां स्वानुभवात् पूर्वमभावेनाभिधालक्षणाभ्यां रसादीनां वोधासम्भवात् इति व्यञ्जना शक्तिल- क्षणादितो भिन्नैन। बोद्धृप्रमुखभेदाद् भिन्ना व्यञ्जना- अभिधादिवृत्तिभ्यो व्यञ्जनाया भेदं साक्षात् प्रसाध्येदानीमभिधेयायर्थाद् व्यङ्ग्यार्थभ्य भेदप्रतिपादनद्वारा ताभ्यो वृत्तिभ्यो व्यञ्जनाया भेदः प्रतिपाद्यते, बोद्ध (१) स्वरूप (२) मङ्ख्या (३)- निमित्त(४) कार्य(५) प्रतीति(६) कालानाम् (७)। आश्रय (८) विषयादीनां (९), भेदाद्विन्नोऽभिधेयतो व्यगायः॥ २ ॥ १ चोद्धृमेदा-पदप्रकृतिप्रत्ययतदर्थमात्रावगमनिपुणे शाब्दिकैः वाच्यार्थः केवलमववुध्यते, व्यङ्ग्यार्थस्तु काव्यमर्मज्ञसहृदय रेव ज्ञायते इति वाच्यार्थव्यङ्गयार्थयोर्वोद्धृभेदः । २ स्वरूपभेद:-'भ्रमधार्मिक' इत्यादौ वाच्य- तया 'भ्रम' इति विधिरुपोऽर्थों भासते क्वचिच 'नि शेषच्युतचन्दन'मित्यादौ 'तस्याधमस्यान्तिकं न गतासोति निषेधरुपोऽर्थों वाच्यतयाऽववुध्यते, व्यङ्गय- तया च 'तदन्तिकमेव न्तुं गतासी'ति वाच्यार्थव्यगयार्थियोः स्वरुपभेदः । ३ संख्यामेदा-'गतोऽस्तम 'इत्यादौ 'सूर्यस्यास्तगमनरुप'एक एव वाच्यार्थः 'प्रतीयते, व्यङ्गयार्थस्तु बोद्धृ-वस्तृ-मेदादनेकविधस्तथाहि कचिदभिसारिका- रुपबोधृस्थले 'कान्तमभिसर' इति. कचिभृत्यबोद्धृस्थले 'वने विमुक्ता गावो ·शब्दवृत्तिमीमांसा गोष्ठे निरुध्यन्ताम्' इति क्वचिद्विरहिणीरुपस्थले सखीरुपवक्तृस्थले वा, नाय- कस्यायमागमनावसर' इति. गुरुरूपवक्तृस्थले 'इदानीमावश्यकं समाचर' इति नगरद्वारपालबोद्धृस्थले 'कपाट पिधेहि' इति. एवमनेकविधो व्यङ्ग्यार्थ इति सङ्ख्याभेद ४ निमित्तमेद:-वाच्यार्थ शब्दोच्चारणमात्रवेद्य , व्यग्यार्थस्तु सातिशयप्रतिभानैमल्यादिना संवेद्य , इति निमित्तमेद कार्यभेदः-वाच्याओं विषयतया केवलं स्वज्ञानमेव जनयति, व्यग्यार्थस्तु स्वज्ञानं चमत्कारश्च संपाद- यतीनि कार्यभेद । ६ प्रतीतिभेदः-वाच्यार्थप्रतीतो केवलं गाव्दवोधः व्य- गयार्थप्रतीतो तु चेतश्चमत्कारिताऽपोति प्रतीतिभेद ७ कालभेदः-वाच्यार्थ- बोध पूर्व भवति पश्चाच्च व्ययार्थबोध इति कालभेद ८ आश्रयभेदः चाच्यार्थस्य शब्दमात्राश्रयत्वेन, व्यङ्ग्यार्थस्य शब्दतदेकदेश-तदर्थ-वर्ण-संघट- नाश्रयत्वेनाश्रयभेद ९ विषयभेद:-'कस्य न वा भवति रोपो' इत्यादौ वाच्या- र्थस्य विषय सखी, व्यङ्ग्यार्थस्य च विषयस्तत्कान्त इति विषयभेद अनयैव दिशा लक्ष्यतात्यर्थतोऽपि व्यङ्गयार्थस्य भेदोऽवगन्तव्य । एवञ्च सिद्धे भेदे व्यग्यार्थस्य शक्याद्यर्थत , व्यञ्जनाऽपि-अभिधादितो भिन्नैवेति सिद्धमेव । अनुमानतो व्यञ्जनाविधातस्तदुद्धारश्च- ननु यथा वह्निन्याय्यो धूमः पर्वतवृत्तिरिति परामर्शानन्तरं पर्वतो, वह्निमान् , धूमादित्यनुमितिर्भवति, तथैव रसादिव्याप्यो विभावादिः काव्यवृत्तिरिति परा- मर्शानन्तरं काव्यं, रसादिमत् , विभावादिमत्वादित्यनुमानेनैव रसादिज्ञानसम्भवे तदर्थ व्यञ्जनाङ्गीकरणं निरर्थकमेव अथ विभावादे रसादिव्याप्यत्वमेव कथमिति चेदित्थम्-यथा दण्डचक्रादिव्यापारेण मृत्तिका घटरूपेण परिणमते तथैव विभा- ·१०८ साहित्यशिक्षामाया वादिप्रतीतय एव रत्याधपूर्वसमावेशेन चमत्कुर्वागा रसायात्मकप्रतीतिरूपतया परिणमन्ते, ततश्च घटानां मृत्तिका इव रसाचात्मकप्रतीतीनां विभावादय कार- णानि सभवन्ति, आशुभावितया च न संलक्ष्यते कारणत्वं विभावादिपु. एवञ्च साहचर्यनियमरूपव्यानिसत्त्वाट रसादिव्याप्यत्वं विभावादिष्वायातमिति चेदन विरोधः, श्रुणु, त्वया यो रसोऽनुमानेन साव्यते सो रस किं श्रव्य-दृश्य-काव्य- जनितविभावादिज्ञानानुमितरामादिगतसीताविषयकज्ञानस्वरूप उत रामादिगतग- गादिविभावनया भावुकैः प्रतीयमान स्वप्रकाशानन्द. । आये नो नो विरोधः, काव्य, रामादिविषयकगगादिसूचक, सीतादिविषयकरत्यादिज्ञापकत्वात्, इति अनुमानस्य हेत्वाभासत्वाभावाद् व्याप्तिज्ञानसम्भवेन सङ्गच्छमानत्वात् . किन्तु अनुमानलभ्यं रामादिगतरागादिज्ञानं नाङ्गीक्रियतेऽस्माभी रसत्वेनेति भेद । स्वप्र- काशानन्दचिन्मय एव रसोऽस्माकमभिमतः, अयमेव रसस्सर्वै रसतयाङ्गीकृतः 'विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास वानरम्' इतिवत्वया तु रसमनुमानेन साधयता साधितोऽरस एव । यदि त्वया काव्ये रसादिमत्त्वमनुमानेन साध्यते तदा हेत्वा- भासदोषग्रस्तं तदनुमानम् । तपाहि काव्य, रसादिमत् , विभावादिमत्त्वात् , अत्र हृदो, द्रव्यं, धूमवत्त्वाद् , इतिवद्धेतुतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन हेतोर्विभावादि- प्रतीते. सभ्यवृत्तित्वेन काव्यरूपपक्षेऽभावात् स्वरूपासिद्भिरूप हेत्वाभासः । तथा साध्यतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन साध्यस्य रसादेरपि सभ्यवृत्तित्वेन काव्यरूपपक्षे वृत्तित्वाभावात् उत्पत्तिकालीनो घटो, गन्धवान् , पृथवी वाद , इतिवद् बाधरूपहे- त्वाभासस्तथाच बाधेन हेत्वाभासेन परामर्शप्रतिबन्धद्वाराऽनुमितिप्रतिवन्धाद् स्वरूपासिद्धच्या साक्षादनुमितिप्रतिवन्धानानुमित्या रससिद्धि. । केचित्विार्थ बदन्ति विभावादिहेतुना स्वप्रकाशान्दरूपरसस्यानुमितिर्न भवितुमर्हति श्रोत्रियजन्मीमां- ·शग्दवृत्तिमीमांसा सकादीनां विभावादिबोधरूपहेतुसत्वेऽपि स्वप्रकाशानन्दरूपरसानुत्पत्तिदर्शनात साध्यविरहेण साध्यानधिकरण-तादृशश्रोत्रियादिजन-वृत्तित्वस्य व्यभिचारस्य हेतौ सत्त्वात् व्याप्तिमहाभावेन नानुमानेन रसानुभवसम्भव इति पूर्वोक्तद्वितीय- कल्पोऽप्यपास्त एव । अथ विभावनादिव्यापारभागित्वे सति विभावादियोधस्यैव हेतुत्वेन स्वीकारात् न व्यभिचोरस्तादृशश्रोत्रियसभ्यसमाजे विभावादिबोधमात्रस्य सत्त्वेऽपि विभावनादिव्यापारभागित्वाभावात , तथा च विभावनादिव्यापारभागित्वविशिष्ट- विभावादिबोधस्तादृशस्वप्रकाशानन्दरूपरसाद्याविभोकव्याप्य इति व्याप्तिग्रहः सुलभ । एवं समेषां सामाजिकसभ्यानाम् 'अहं तादृशरसाद्याविर्भावव्याप्य- तादृशविभावादिबोधवान् ' इति व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताग्रहोऽपि निर्बाधः । तथा व्यञ्जनावृत्तिमङ्गोकुर्वतामपि वाच्यादितृतयभिन्नार्थस्य व्यञ्जनया चोधे शब्दबोधादिकारणक्लापरूपसामग्री या प्रधानतयाऽभिमता सैव सामग्री अनु- मितिवादिनामपि रसायनुमापकत्वेनेष्टैवेति चेत्सत्यम् । एनादशानुमानमपि व्यञ्जनावादिनामस्माकं न विरुद्धम् , अस्माभिरपि तादशानुमानस्य स्वीकृतत्वात्, किन्तु न हयेवंविधा प्रतीतिरास्वायत्वेनास्मदभिमता, परन्तु स्वस्वरूपेग प्रकाशमात्रेण विषयीकृतो निरन्तरानन्दातिशयः आस्वाद्यत्वे- नाभिमतोऽस्माकम् । तथा च तादशानुमितेरास्वायत्वास्वीकारेग साधनेन्छा- विषयीभूतात स्वप्रकाशानन्दातिशयरूपरसाद्भिन्नार्थस्यैव तादशरसायाविर्भावस्या- नुमानान्निरुक्तहेताभिन्नार्थसाधकतया दुष्टता स्पष्टैव ।

·साहित्यशिक्षामजी
अपि च गङ्गायां घोष इत्यादौ सर्वत्र शै यपावनत्वादिप्रतीतीः सहृदयान
व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानमन्तरैव व्यञ्जनयाऽनुभूयमानाऽपलपितुमशक्या । सर्वत्र व्याप्ति
पक्षधर्मताकल्पने गौरवात् , शाब्दबोधादिस्थले योग्यतादिसहकृतशब्दश्रवण
मात्रेणैव व्यञ्जनादिवक्तृवैशिष्ट्यादिमाहात्म्यसाचिव्येन जायमाने शाब्दबो
लाघवमन्वेपयतां तार्किकाणाम् अनुमानजनकाननुभूयमानव्याप्त्यादिकल्पने विप
रीतमेव गौरवमापततीत्यकामेनापि सर्वेय॑जनावृत्तिरास्येयेति ।
शाब्दवोधे प्रवृत्तानां, बुधानां हर्षहेतवे ।
निर्दुष्टा शब्दवृत्तीनां, मीमांसा जयताचिरम् ॥ १॥

·विशुद्धिकरणपत्रम् प्रथमप्रमितौ ८ ८ or पृष्ठम् पक्ति. अशुद्रम् शुद्वम् १ ११ पर्योऽमृ वर्याम २ १३ नोपायक नौपायक २ १५ योगिकी योगिनी २ १६ निरूप्यते निरूप्यते २ २० य॑ने दर्यते ३ १९ गिद्ध सिद्ध ५ २० पारिणा पारीणा ६ उन ऊन ६ १३ चोध्यश्च बोध्यश्व ६ १६ कुरुणा कुरूणा ६ १७ माधेन माधेन ६ १९ गगीनां गणिनां भक्तमा भक्ताम ८ विवृद्वये विवृद्धये ७ २२ विशुद्धि विशुद्धि पृष्ठम् पक्तिः अशुदम् शुद्ध २ वृया वृत्या ८ ८ परावृया पगवृत्त्या ९ ऋषभः ऋषभ ८ १२ নায় नाशयत्न ८ १४ घोषणा घोषणा द्वितीयप्रमिती हस्व हव ९ १७ गीतमिति गोनिनिति ९ १९ जगवन्धो जनबन्धो ९ २० मुद्वर मुद्धर ११ पृष्ठे सो सो इति यत्र वर्तते तत्र स स इति शोच्यम् ११ ८ चिन्हं चिह्न १२ ५ एन्द्री ऐन्द्री १२ १५ एन्ट्रीश्रि ऐन्द्रोधि १२ १५ यनाभि यनाभि ·. ६ वृतम् ९ प्रातद पृष्ठम् पडक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ्क्तिः अशुद्वम् शुद्धम् १४ ५ वदात्त वदात ३० २ लङ्केश्वर लड्केश्वर १६ १६ विदन्तो विन्दन्तो ३० १९ विरोधीः विरोधी १६ १९ जगपा जगत्पा ३० २० विरोधीः विरोधी १६ २३ ॥ 151 ३२ २ कादम्बे कादम्वे १८ १३ गुरू गुरु ३२ ११ वर्जितः वर्जितः १९ वृत्तम् ३२ १२ सिद्धि सिद्धि १९ ८ गुरू गुरु ३४ १९ कार करि २० १० चतुभिः चतुर्भिः ३५ रावृत्त रावृत २१ ११ गरू गुरु ३८ ९ मृद्विका मृदीका २१ १४ प्रातर्द ३९ १९ चार्ययति चार्पयति २१ १५ रचितः राश्चितः ४१ १४ वस्तू वक्त २१ १६ पघून पन्न ४१ १४ सिद्धल सिद्धाल २१ १६ रसार रसा चतुर्थप्रमिती २१ १७ विजयतात् विजयतां ४३ २ प्रिमिति र्थप्रमितिः २२ भुमि भूमि ४५ रुत्तस रुत्तंस तृतीयप्रमित्याम् ९ प्रसिद्यतु प्रसीधतु च कच ४७ १७ करूण करुण विषमा २७ ऽद्भुत ऽद्भुत धनेक २८ ११ करण ५३ करुण २९ वीररसः वीरस शृङ्गार श्रृङ्गार ८ यद्विजा यद्विजा २९ ११ ५३ १३ भगयतोः भगवतो: ६ ७ ३ ५२ ११ विषभा ४ ३ धनके ५३ ५ -- ·३ سع ५ श्चकै निशक ४ पृष्ठम् पक्तिः अशुद्धम् शुद्रम् २ व्यज्जिका व्यञ्जिका ५५ ४ मेघया मेवया ५५ १३ बध्या बद्धा ९ विर्ण वर्ण चकै ६१ १७ निन्हव निव ६२ १२ ध्वंसन ध्वसन ६२ १९ मिनौ भिनौ ६४ १९ सत्वे सत्त्वे पञ्चमप्रमित्याम् २ माप्रमितिः मप्रमितिः ६८ पंचमा पञ्चमी तत्व तत्व ५ धूली धूलि १ चतुर्था पश्चमी ७१ १३ रुर्व रूद्र ७२ ५ मियिवान् मीयिवान् ७२ १४ द्रष्टि दृष्टि ७२ १४ सत्व सत्त्व ७२ १५ कैमारके कौमारके ७३ ५ वाप्या वाप्यो ७३ १० सरत्य सरित्य ६८ पृष्ठम् पक्ति अशुद्धम् शुद्धम् ७४ ४ विक्रमो विक्रमो ७६ सम्रा संभ्रमा ७६ खो रवो ७६ १० सान्त्वं सान्द्रत्वं ७६ ११ णि शंक ७६ १५ विश्व वश्वि प्रथमपरिशिष्टे ८० २३ प्रति हसंप्रति ८१ तता भूता. ८१ ४ तमि भूमि ८१ ८१ तक्तस्य सूक्तस्य ८१ ९ तमि भूमि ८१ १३ तचितम् सूचितम् ८२ ५ तदुर्व तदूर्व ८४ १५ तिर्यन तिर्यजन ८४ १६ दुष्कृतम् दुष्कृतम् ८५ १७ तयः यत. ८७ १६ किन्त किन्तु ८७ १८ स्न ततः त्नत. ८८ भक्तात भक्तानां ८८ ८ तत ९ २ ७० ७१ ३ श्रुत ·४ ९२ १५ भत्या ते २ " पृष्ठम् पक्तिः अशुद्वम् शुद्धम् पृष्ठम् पक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ८८ ११ भीतीः भीतिः १०५ ८९ २ निर्यान्ती २ निर्यान्ती निर्यान्ती १०६ १४ ९१ १४ सिद्धि सिद्धि १०६ १५ भत्वा १०६ १६ रुप रूप ९३ १६ स्वविशि स्वविशि १०६ १७ ९३ १९ ते १०६ १९ ९४ २० नाम्ना १०७ नान्मा ९४ २२ तच्छन्दो तच्छब्दो ९५ ८ सांसारीक सांसारिक १०७ १७ व्याय्यो व्याप्यो ९ सज्झान सज्ज्ञान १०८ स ६ सो हृदो १०८ १६ हदो विमल ९६ ११ विमला पुरः प्रदिर्शितपृष्ठे दर्शितपङ्कत्यामनु- ९६ १४ व्वधात् व्यधात् स्वारस्थाने 'म्' कर्तव्यः । ९६ १५ स्वतो स्वते ४-१८,५-२, ६-६, २६-१९,४४-११ द्वितीयपरिशिष्टे ७१-११,८०-१३, ८०-२३, ८२-१२ ९७ ६ व्युत्पत्यर्थ व्युत्पत्यर्थ ८३-१४. ८२-१६, ८३-१०, ८३-11 ८४-१९, ८५-१३, ८८-९, ८९-५ ६ शुद्वा যু ८९-७, ८९-११, ९०-५, ११-१२ १०० ९ घातक घातक ९२-१८. १०१-६ १०८ पृष्ठे २० पङ्को बाधेन हेत्वाभासेन परामर्शप्रतिबन्धद्वाराऽनुमितिप्रतिबन्धाद् स्वरूपासिद्ध्या साक्षादनुमितिप्रतिबन्धानानुमित्या रससिद्धिः । इत्येतरस्थाने- बाधेन हेत्वाभासेन साक्षादनुमितिप्रतिबन्धात्स्वरूपासिया परामर्शप्रतिबन्धद्वाराऽनुमितिप्रतिवन्धानानुमित्या रससिद्धिः । ॥ इति शोध्यम् ॥

·શ્રી ગૌતમસ્વામિને નમ ! - શ્રી જૈન સાહિત્યવર્ધક સભા - સ્થાપના –સંવત ૧૫ ના ભાદરવા શુદિ ૨, (બીજને) ને શુક્રવારે આચાર્ય મહારાજ શ્રીમદ્ વિજયામૃતસૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રી- ના ઉપદેશથી આ સભા શેઠ નેમુભાઇની વાડીના ઉપાશ્રયમાં સ્થાપવામાં આવી છે ઉદ્દેશ–પૂર્વાચાર્ય કૃત તેમજ નવીન ન્યાય વ્યાકરણ સાહિત્ય વિગેરે વિષયક ગ્રન્થા તેમજ તેના પર વ્યાખ્યાઓનું પ્રકાશન કરવું તેમજ જ્ઞાન વૃદ્ધિના સાધનેમા યથાશક્તિ ઉદ્યમવત રહેવુ. શ્રી વૃદ્ધિ નેમિ અમૃત ગ્રન્થમાલા કાર્ય– આચાર્ય મહારાજ શ્રીમદ્ વિજ્યામૃતસૂરીશ્વરજી મહારાજ તેમજ તેમના શિષ્યોએ વિરચિત ન્યાય સાહિત્ય વિગેરે વિષયના ગ્રન્થ છપાવી પ્રગટ કરવા ફક વ્યવસ્થા–આ ગ્રન્થમાલાના ફંડ માટે નીચે પ્રમાણે વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે ૧૦૧ અર્પનાર ગૃહસ્થ આ ગ્રન્થમાલાના “સરક્ષક” ગણાશે ૫૧. સહાયક સહય તેમને આ ગ્રન્થમાલા તરફથી બહાર પડતા અનુક્રમે ચાર (૪) બે (૨) અને એક (૧) નકલ લેટ આપવામા આવશે રૂા ૧૧)ઓછામાં ઓછી ૨કમ તરીકે આ ગ્રન્થમાલામા સ્વીકારવામાં આવશે સ રક્ષક ના નામો. ૫૦૧ શ્રી હરજી જૈન જ્ઞાનશાલાના ૨૦૧ શાહ મીઠાભાઈ કલ્યાણી દની જ્ઞાન ખાતામાથી સસ- પેઢી કપડવંજ સન્માન મહાકાવ્ય માટે) ૧૦૧ શાહ કલ્યાણચ દ વજેચ દ ૧૧ શાહ શીવચદ વજેચંદ ૧૦૧ શાહ વજેચ દ ખુમાજી ૧૦૧ પાર્શ્વનાથ ભગવાનની પેઢી ૧૦૧ નગરશેઠ પોપટલાલ ધારસીભાઈ નવસારી ૧૦૧ દોશી અમૃતલાલ કાલીદાસ, જામનગર ૨૫ જામનગર ·3 સહાયક' ના નામે ૭૫ વડાચૌટાના શ્રી સંઘ તરફથી ૫૧ શાહ ઘેલાભાઈ રતનચંદ ઝવે ૫૧ શાહુ છગનલાલ ધનજીભાઇ ૫૧ શાહ ચ દુલાલ છગનલાલ ૫૧ નગીનચદ કપુરચંદ ૫૧ શાહ માણેકચંદ ઝવેરચંદ ૫૧ ચુનીલાલ ગુલબર્થ દાળીયા ૫૧ શાહ સાકરચદ મુશાલચંદ ૫૧ શાહ કાર્ભોઈ સકળચંદ સરૈયા ૫૧ મુલચંદ બુલાખીદાસ ખંભાત ૫૦ નગીનચંદ કપુરચંદ જરીવાળા પ૧ હરખચ તાપીદાસ લાકડાવાય પ૧ વીરચદ હરજીવનદાસની કે પ૧ શાહ દલીચ દ વીરચંદ શોક ૫૧ મગનલાલ દેવચ દ જરીવાલા ૫૧ શાહ કલ્યાણચંદ દેવચંદ પ૧ ઝવેરી ગલાલચંદ હંસરાજ ૫૦ શાહ જેસ ગલાલ સાકરચંદસ સત્ય ના નામે ૨૫ શાહ નવલચ દ ખીમચંદ ઝવેરી ૨૫ શાહ નાનભાઈ દેવચંદ ૨૫ શાહ ભાઈચ દ લાલભાઇ ૨૫ શાહ અમીચ દ નવલચંદ ૨૫ શાહ મ ગુભાઈ બાલુભાઈ ૨૫ શાહ દલસુખભાઈ જેઠાભાઈ ૨૫ શાહ દીપચ દ ધરમચ દ ૨૫ શાહ કુલચ દ તલકચંદ હા તેમના પુત્રી કાકીબેન ૨૫ શાહ નેમચંદ હીરાચદ ૨૫ મ ગળભાઈ મુલચદ અવલતવાળા ૨૫ શાહ ચીમનલાલ નગીનદાસ ૨૫ શાહ ઘેલાભાઈ અમીચંદ ૨૫ શાહ રંગીલદાસ લાલભાઈ ૨૫ શાહ નવલચ દ ઘેલાભાઈ ૨૫ શાહ ઘેલાભાઈ દીપચ દ ૨૫ શાહ ઘેલાભાઈ રાયચદ ૨૫ શાહ છગનભાઈ કીકાભાઈ ૨૫ શાહ ખીમચંદ લલ્લુભાઈ ૨૫ શાહ ચુનીલાલ વમળચંદ ૨૫ શાહ સવાયચંદ મોતીચદ ૨૫ લલ્લુભાઈ ગુલાબચ દ ૨૫ શાહ માણેકલાલ ડાહ્યાભાઈ ૨૫ શાહ કાલીદાસ રતનચદ ૨૫ શાહ કેશવલાલ કરસનદાસ ૨૫ શાહ પ્રસન્નમુખ સુરચંદ બદામી ૨૫ શાહ વજન નગીનદાસ ૨૫ શાહ કેશરીચ દ ચુનીલાલ ૨૫ શાહ કલ્યાણચ દ દેવચંદ ૨૫ શાહ અમીચ દ ગેવરજી હા તેમનાં પુત્રી બેન મગા ૨૫ શાહ વીરચંદ ખુમચ દ ૨૫ મેહનલાલ મગનલાલ કાદામ ફકીરચંદ કપુરચંદ ૨૫ ઠાકેરલાલ મગનલાલ ૨૫ શાહુ માલાભાઈ મગનલાલ ૨૫ શાહ વિનેચંદ મેહનલાલ ૨૫ લલ્લુભાઈ મેલાયચદ ૨૫ શાહ કલ્યાણચંદ દેવચ ૬ ૨૫ બાબુભાઈ ફકીરચંદ હા તેમના પુત્રી બેન નેમકેર ર૫ રતીભાઇ છબીલદાસ 21

·No text on this page.