·IS THE PRO

·84, R. H. ROAD, MADRAS.A.
1933
haar
THE
OWKHAMBA SANSKRIT SERIES
A
LLKC KION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS
N0.425.
श्रीसत्यज्ञानानन्दतीर्थकृतः
वेदप्रकाशः।
श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयप्रधानमीमांसाध्यापकानां
पं० अ. चिन्नस्वामिशास्त्रिणामादेशानुसारं
तच्छिष्येण श्रीगोयनकासंस्कृतमहाविद्यालयमीमांसाध्यापकेन
पं० श्रीपट्टाभिरामशास्त्रणा मीमांसाशास्त्रिणा
टिप्पण्यादिमिरलङ्कृत्य संशोधितः ।
THE
VEDA PRAKĀSA
By
SRI SATYAJNANANANDA TIRTHA
Edited by
MUM AMSAŚASTRI
PANDIT PATTABHIRĀMA S'ASTRI
PUBLISHED & SOLD BY TILE SECRETARY,
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE.
Benares City.
1934.

·THE KUPPUSWAMY SASTRL RESEARCH INSTITUTE. GARH. ROAD. MADRAS.. 10000 Oalotoc630691000 DADDROENOMODang *धीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ 'चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम ॥ २॥ स्तबक ४२५ ovoOHOON Printed by Jar krishnu Das (župta at the Vidua Vilas Press, Benares.

·THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS
NO. 425.
The
VEDA PRAKAS'A
By
S'RĪ SATYAJÑANANANDA TIRTHA
Edited with Notes, Introduction, and Index etc.,
By
MIMAMSĀ SĀSTRĪ
Pandit Pattabhirama s'astri
Professor. Goenka Sanskrit Maha Vidyalaya,
Bepares.
BENARES.
JAI KRISHNADAS-HARIDÂS CUPTA,
The Chorokhamba Sanskrit Sories Office
1934

·* श्रीः* आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २॥ स्तबकः ४२५ [ Registered According to act XXV of 1887, All Rights Reserved by the Publisher. :) Printed by, Jai Krishna Das Gupta Vidya Vilas Press, Benares City. 1934.

·14RH ROAD. MADRAS.A
चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमालाः *-
20997
(ग्रन्थ-संख्या ७७)
नं०४२५.
श्रीसत्यज्ञानानन्दतीर्थकृतः
वेदप्रकाशः॥
श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयप्रधानमीमांलाध्यापकानां
पं० अ० चिन्नस्वामिशास्त्रिणामादेशानुसारं
तच्छिष्यण
श्रीगोयनकासंस्कृतमहाविद्यालयमीमांसाध्यापकेन
पं० पट्टाभिरामशास्त्रिणा मीमांसाशास्त्रिणा
टिप्पण्यादिभिस्समल त्य संशोधितः ।
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास-हरिदासगुमः-
चौखम्बा संस्कृत- मारिज आफिस,
बनारस सिटी।
११९१.
राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वधिकाराः प्रकाशकन स्वायत्तीकृताः ।

·COLOGOR इस कार्यालय द्वारा "चौखम्बासस्कृतसारिज" के अलावा और भी ३ सीरिज यथा “काशीसंस्कृतसारिज" "बनारससंस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" प्रन्थमालायें निकलती है तथा इन ४ सीरिजों के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तके प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के प्रन्थ विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें । प्राप्तिस्थानम् जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, वनारस सिटी।

·उपोद्घातः॥ नैतत्तिरोहितं भारतवर्षीयाणां समेषामपि विद्वन्मणीनां यत्- सर्वपुरुषार्थरनाकरः परमप्रबोधसाधनभूतो धर्म एव केवळमस्माकं शरणमिति । स चाऽयं धर्मों वेदानायाद्यपरनामधेयश्रुत्यैकस. मधिगम्य इत्यपि सर्वस्वसंवेद्यम् । तस्य च वेदस्य भ्रमप्रमादादि. दोषदृषितस्वान्तैराग्दृष्टिभिर्न याथातथ्येनाऽर्थोऽवगन्तुं शक्यत इति मन्वानः परमकारुणिको भगवान् सर्वज्ञकल्पो महर्षिर्जेमिनिः वेदार्थाधिगमाय तत्तादृशं मीमांसाशास्त्रं न्यायनिबन्धनात्मकं द्वा. दशभिरध्यायैरसुसूत्रत् , येषु च मूत्रेषु चोदनालक्षणस्य तत्तदर्थवा वादप्रकाशितभाशस्त्यविलसितस्य श्रुतिलिङ्गादिसम्पादितसकला- ङ्गकलापपुङितस्य विधिनिषेधविकल्पसमुच्चयोत्सर्गापवादबाधाभ्युः च्चयादिमतो निखिल पुरुषार्थरनाकरस्य भगवतो धर्मस्य तत्वते निर्णयः प्रतिपादितः। तदमीषा जैमिनीयमुत्राणां शब्दतस्पक्षिप्तानामपि निगूढा यांना बोधायनोपवर्षादिभिर्व्याख्यातानामपि यथावदर्थग्रहणं : सर्वसुशकमित्यवधार्य विदितवेदितव्यास्तत्रभवन्त आचार्यशबर स्वामिनोनितरसाधारण्यया शय्यया, अनन्यसुलभया च वाग्यो रण्या भाष्यं प्रणीय तपस्विनी मीमांसामनुजगृहुः । भाष्यकारपर्यन्तमेकरूपैव प्रवृत्तेयं भगवती मीमांसा ततस्त्रि पथगेव मार्गत्रयसञ्चारिणी बभूव । तत्र प्रथमो मार्गः मामांमार हस्य प्रधानस्तम्भभूतैः कार्तिकेयावतारभट्टकुमरिलपादैः प्रवर्तितः य इमेऽद्यत्वे सकलविद्याविद्यातिन्यार्यावर्ते वर्तमानस्य मीमांमार बन्धराशेस्सकलस्य शिरसि वतर्मानं वार्तिकं पद्यचम्पूभेदेन प्राणेषुः ·२ उपोद्घातः । । द्वितीयस्तु मार्गः प्रतिवादिवाङ्मुद्रणालङ्कर्मीणेन विषयोपपा दनचातुरीपरिपूर्णन प्रभाकरमिश्रेण प्रकाशितः । अयमपि शाबर भाष्यमेवाऽवलम्ब्य तट्टीकात्वेन विवरणापरपयांयां बृहतीम् , नि. बन्धनाभिधश्च प्रवन्धपररचत् । तृतीयस्तु पन्थाः प्रवर्तितो मुरारि. मिश्रण । एवं मार्गत्रय प्रवृत्तेऽपि कौमारिलमतस्यैव महान् प्रचार!, ततोऽल्पीयान् पाभाकरमतस्य, आत्यन्तिकोऽपाको मुरारिमिश्रम- तस्यत्यतत्पर्वविदिनमत्र । नत्र कौमारिलमते शास्त्रदीपिकातौताति- तमततिलक भाट्टदीपिकान्यायप्रकाशादयो ग्रन्थाः परश्शताः पार्थ- सारथिभवदेवखण्डदेवापदेवादिभिर्विरचितास्समुपलभ्यन्ते । इमे च ग्रन्था अतिगभीरया शैल्या विरचिताः भीमांसाशास्त्रे प्रविविक्षु. णां बालानां कृते क्लेशाय भवेयुरित्यवधार्य श्रीसत्यज्ञानानन्दतीर्थेन परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामकृष्णानन्दतीर्थशिष्येण वेदप्रका- शनामा ग्रन्थो व्यरांच। सोऽमिदानी मीभामाशास्त्रे झटेति प्रविविभूणां माणवका. नामत्यन्तोपकाराय मुद्राप्य प्रकाश नीयते । अस्मिश्च पबन्ये प्रव. न्ध्रात्रीणि प्रकरणानि परिकल्पितानि-शास्त्रार्थसङ्ग्रहः, विधिभेदः, भावनाभेदश्चति । तत्र प्रथम प्रकरणे द्वादशमु अध्यायेषु ये ये वि. षयाः प्रतिपादिताः ते सर्वेऽपि तत्तदध्यायपौर्वापर्यनिरूपणपूर्वक मन्यूनानातरिक्तं सङ्कपेण सन्निवेशिताः । द्वितीये प्रकरणे उत्पत्तिविनियोगप्रयोगाधिकार भेदन विभक्तस्य विधेः सरूपं ल. क्षणश्च सोदाहरणं कास्न न्यापि । अनिमे च प्रकरणे द्विविधा. या अपि भावनायास्वरूपमतिसरल या वचोभाचा सविशदं प्रत्यपादि।

·mr उपोद्घातः । ग्रन्थोऽयं माधवापदेवशङ्करभट्टविरचितानां जैमिनीयम्गायमा- लान्यायप्रकाशमीमांसासारसाह णां सङ्घहरूप एवंति व भ. वाते, यतश्च प्रायशोऽस्मिन् ग्रन्थे पूर्वोक्त ग्रन्थस्था एव पता आ. नुपूा सङ्गृह्य ग्रन्थकारण मनिशिताः। शाब्दीभाव निक- पणावसरे शम्भुभट्टकृतप्रभावलीस्थाः पतयोऽप्यनेन काश्चनो। अत एवाऽयं ग्रन्थकारश्शम्भुभट्टानन्तरकालिक इनि प्रगति । शम्भुभट्टस्तु यतिदशश 1 ( 1665. A. D.) कालिकानां श्रीखण्डदेवाचार्याणां साक्षाच्छिष्यः । एवञ्च वैक्रमीयाट दश- शतकानन्तरकालिकोऽयं भवेदिति वक्तव्यं भवति । मन्येऽहं अन्य स्थाऽस्याऽध्ययनेन भीमामाशास्त्रीयमयीपणे समीचीना व्युत्पत्तिः, तेन चोपरि न्यायप्रकाशशास्त्रदीपिकमिंढ- ग्रन्थाध्ययनसमये विद्यार्थिनामत्यन्त मौलञ्च स्पादिति। अत्र च तत्तद्विषयस्थले यथामति टिप्पण्याप समावोशना । विष मा. क्यानामन्येपाञ्च ग्रन्थकारोधृतवाक्यानां यथोप ठम्भं स्थानादि- कमान्वष्य मूचितमधष्टिपण्याम् । तेपो मङ्केनशब्दानां वितरणा- वेदनिका मूचिकाऽपि सर्वपरिज्ञानाय समावेशिता । ग्रन्थोऽयं पुस्तकद्वयावलम्वेन शोधितः । एकन्तु पुन म. दीयम् । द्वितीयं तु नेपालाभिजनात् पण्डिनगजर नशर्मक परीपहा. इयात् केभ्यश्चन वर्षेभ्यः पूर्व स्वर्गवासिनां महामहोपाध्यः । पण्डितप्रवराणां श्रीनित्यानन्दपर्वतीयमहोदयानां द्वारा प्रत्या चौखम्बासंस्कृतग्रन्थमाळाध्यक्षेण श्रीजयकृष्णादासगुप्त महोदधन इत्तम् । एवं प्रकारेण मुद्राप्य प्रकाशितोऽयं वेदप्रकाशः । सर्वमिदं कार्यमस्मस्पूज्यपादानामाचार्यचरणानां वेदविचार- ·१ उपोद्घातः। दमीमांसासर्याद्यनेकविरुदावलीरलङ्कुर्वाणानां ब्रह्मश्रीयुतचिन्न- स्वामिशास्त्रिपादानामनुपमया कृपया निवृत्तमिति तेभ्यः प्रत्युप कर्तुमशक्तोऽहं सप्रश्रयं समर्पयामि मदीयं हृदयकमलं तेषां चरण- नलिनयो। शोधनकार्ये इदम्प्रथमतया प्रवृत्तेन मया सावधानेन शोधित- मऽपि मनुष्यमात्रसुलमान् दोषानुपेक्षमाणा गुणैकपक्षपातिनो विष. श्चिर्या मामनुगृह्णीयुरिति सविनयमभ्यर्थये । एतादृशग्रन्थप्रकाशनादिकार्ये भृशं प्रोत्साहनप्रदातृभ्यस्तत्र भ. वयः पण्डितकुलाग्रगण्यभ्योऽस्मद्विद्यालयाध्यक्षेभ्यः श्रीचण्डीप्रसाद शुक्लमहोदयेभ्यश्शतशो धन्यवादान् वितरामि । आशासे च गीर्वाणवाणीसमुद्भरणबद्धपरिकरायाऽत्युत्तममा- चीनग्रन्थप्रकाशनकतानमतये श्रेष्ठिवर्याय श्रीजयकृष्णदास-हरिदास- गुप्तमहोदयाय चौखम्बा-बनारस-काशी-हरिदास-संस्कृतपुस्तकमा- लाध्यक्षाय श्रेयाप्राप्तिमुत्तरोत्तरामिति शिवम् ॥ वैशाख. कृष्ण द्वादशी. सं.१९९१. वाराणसी. इति मुधीजनविधेयतमः पहाभिरामशास्त्री. -- ·॥ वेदप्रकाशगतविषयसूची।. पृष्ठम् ३ ... ... ... ... ... .. ११ ... ... १३ ... १७ १९ ... ... ... ... २३ ... विषय:- स्वाध्यायविधिविचार जिज्ञासासूत्रविचारः चोदनासूत्रविचारः उत्पत्तिविधिस्वरूपम् मन्त्रविचारः नामधेयविभागः धर्मस्वरूपम् प्रमाणाध्यायविचारः अधिकाराध्यायविचारा बाघहेतुनिरूपणम् मअर्थनिरूपणम् पादानां पूर्वोत्तरीभाषा सङ्गतिप्रदर्शनम् अध्यायानां पौर्वापर्यम् अनुष्ठानक्रमाभिधानम् स्वर्गस्य भाव्यत्वनिरूपणम् मात्मस्वरूपोपसंहार मात्मशानस्य क्रत्वर्थता विशेषातिदेशविचारः कृष्णलेघवघाताभारः तन्त्रप्रसङ्गयो दः पादाधिकरणविवेचनम् घेदस्वरूपनिरूपणम् शास्त्रार्थसङ्ग्रहोपसंहारः ... २५ ... २७ ... ... ... ... ३३ ... ... ... ... ... ... ५५ ... ... ... ४३ ...

·२
वेदप्रकाशगतविषयसूची।
५१
५३
५५
...
विभक्तिश्रुतेर्विनियोजकत्वम्
प्रकरणस्य विनियोजकत्वम्
लिङ्गेन वाक्यस्य बाधः
सन्निपत्यापकारकाङ्गानि
क्रमबाधकप्रमाणानि
नित्यकर्मणां यथाशक्त्यनुष्ठानम् ...
परिमलयाविधिः
नियमपरिसङ्ख्याविध्यो दः
विधिप्राशस्यम्
शाब्दीभावनाविचारः
प्राथा भावनाविचारः
प्रन्थोपसंहारः
...
...
६७
..
...
...
...
...
...

·(सङ्केतशब्दानां विवरणसूचिका) शा. भा. ... ... बाल्मी. रा. ... ... ... ते. सं. तै. मै.सं. ... ... ... ... जै.सू. ... ... भाप. ... श्री. का. श्री. ... ... ... म.भा.ब. मा. सं. ... पा.सू. আমায় बाल्मीकिरामायणम् तैत्तिरीयसंहिता तैत्तिरीयब्राह्मणम् मैत्रायणीयमंहिता जैमिनिसूत्राणि आपस्तम्बत्रौतसूत्रम् कात्यायनश्री नसूत्रम् महाभारते वनपर्व माध्यन्दिनसंहिता पाणिनिसूत्राणि निस्कम् मीमांसासारसाहः शारदीपिका याज्ञवल्क्यम्पतिः मनुस्पतिः तन्त्रवार्तिकम् श्लोकवार्तिकम् काठकसंहिता सावकारेका छान्दोग्योपनिषत् बृहदारण्यकोपनिषत् निक. मीमा.सं. शा. दी. ... या.स्स. मनु. तं. वा. ... श्लो. पा. ... .. का. से ... सा.का. ... छा.. ... ... वृ.उ. विधि वि. विधिविवेका ...

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः । सत्यज्ञानानन्दतीर्थकृतः वेदप्रकाशः॥ सत्यज्ञानानन्दतीर्थ प्राप्तोऽहं यत्प्रसादतः । तं गुरुं सच्चिदानन्दं वन्दे वेदं विधिं विभुम् ॥ १॥ वेदस्यैव सर्वार्थप्रकाशकत्वेन सर्वपुरुषार्थसम्पादकत्वात्तदध्ययनादौ द्विजातीनां प्रवृत्त्यर्थं स्वाभीष्टसिद्धये च तमेव नमस्कारव्याजेनाऽऽचा. यमूर्तिस्थं स्तौति-सत्यज्ञानेत्यादिना । यस्य प्रसादादहं मन्दोऽपि सत्यज्ञानादिपदघटितं परमार्थप्रकाशकमन्वर्थनामधेयं प्राप्तोऽस्मि, तं गुरुं तत्वोपदेष्टारं वन्द सर्वावस्थास्वभिवादय इत्यर्थः । गुर्वादिपूजाभिवादन शीलस्य सदा विजय इत्याभप्रायः । कि लक्षणम् ? वेदयति प्रकाशयति स्थावरजङ्गमात्मकं सर्वमिति वेदः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः, तं वेदम् , अत एव विधिं सर्वप्रवर्तकं सर्वान्तामिणम्, अत एव विभुं व्यापकम, कमिति यावत् । अत एव सच्चिदानन्दं अनृतजडदुःखविलक्षणमित्यर्थः । पुनरपि सरस्वत्यात्मानं तं म्तौति- सुस्फोटवर्णपदवाक्यविभक्तिकायां ब्रह्मादिदेवमुनिवन्दितपादपद्माम । गाङ्गेन्दुकुन्दधवलां करमजुवीणा वाणी परी भगवती प्रणमामि नित्याम् ॥ २॥ स्फुटत्यस्मादर्थ इति म्फोटः सर्वार्थप्रकाशकः, वर्णा लौकिका वैदिकाश्च त्रिषष्टिश्चतुष्पष्टिा । तत्र लौकिका गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्या. दयः । वैदिकास्तु 'अग्निमीले पुरोहितम्' 'इषे वोर्जे त्वा' 'अग्न आयाहि सर्वात्म- ·- २ वेदप्रकाश [प्रथमं प्रकरणम् वीतये 'शन्नो देवीरभीष्टय' इत्यादयः । पदानि वर्णघटितानि सुप्तिक. न्तानि, तद्रहितान्यपि च तु नेत्यादीनि, तद्घाटितानि वाक्यानि पदसमू- हात्मकानि, विभक्तयः सु औ जसित्यादयः, अथ वा विभक्तयो विभागाः शक्तयः शब्दनिष्ठ(१)तत्तदर्थप्रकाशनसामर्थ्यानि औत्पत्तिकान्यचि. त्यानि कार्यकलिनगम्यानि, शोभना(२)उक्तस्फोटादयः तैरुपलक्षितः कायो यस्यास्तां वाणी प्रकृष्टया भक्तया नमामि । शेषं सुलभम् । अथ तमेव पुनब्रह्मात्मना स्तुवन् प्रणमति- दुर्बोधमतिगम्भीरं अगाह्यमकृतात्मनाम् । अनन्तशक्तिसम्पन्नं शब्दब्रह्म नमाम्यहम् ।।३।। येषां सतां सुपदवीमनुनीय नूनं नानानिबन्धकरणे कुशलोऽहमस्मि । तानानमामि ननु नौमि हरं हरि मां काशी शिवां शिवसुतं द्युमणिं च गङ्गाम् ।। नत्वा श्रीजैमिनि(३) भट्टान् शबरस्वामिनं मुनिम् । वेदप्रकाशं कुर्वेऽहं स्वशिष्यमतिशुद्धये ॥ ५ ॥ शास्त्रार्थसङ्ग्रहं चाऽऽदौ द्वितीये विधिभेदनम् । द्विविधा भावनां वक्ष्ये तृतीये विशदां सतीम् ॥ ६ ॥ क्व दुग्धसागरो वेदः क्याऽहमपबलो लघुः । हास्यास्पदं गमिष्यामि धूर्तानां न महात्मनाम् ।। ७॥ अथाऽप्यस्य गमिष्यामि पारं मारुतसूनुवत् । रामभक्ति तरिं कृत्वा भवार्णवविलचिनीम् ॥ ८ ॥ इह खलु 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इति नित्याध्ययनविधिना विधि. वदधीतसाङ्गस्वाध्यायं निष्पापं द्विजातिमापाततोऽधिगतवेदार्थ निस्सन्दि. ग्धतया वेदबोधितधर्मानुष्ठानार्थ तं जिज्ञासुमुपलभमानो भगवान् जैमिनि- राचार्यः सर्वशास्त्रोपोद्धातरूपं बहुर्थमतिगम्भीरं इदं सूत्रमादौ स्फुटमुच्चा- रयामास-'अथाऽतो धर्मजिज्ञासे'ति । अत्राऽथशब्द आनन्तर्यार्थः । २. पूर्वोक्तस्फोटादय इति. क. पु. १. तदर्थप्रकाशनेति. क. पु. ३. कुमारलभट्टानित्यर्थः ।

·- RESEARCH INSTITUIC, BAR RH ROAO. MADRAS. खाध्यायविधिविचारः ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । अतःशब्दो हेत्वर्थः । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा, (१)धर्माय जिज्ञासा धर्मजि. ज्ञासा । अत्र धर्मानुष्ठानपर्यवसायि धर्मज्ञानं विवक्षितम् , न हि केवलं धर्मज्ञानमात्रं पुरुषार्थपर्यवसायि भवितुमर्हति, येन तावतैव कृतार्थस्स्यात् , किन्तु धर्मानुष्ठानद्वारा । तथेच्छाशब्देन विचारो विवक्षितः, शास्त्रस्य विचारात्मकत्वात् । धर्मशब्देन कृत्स्नो वेदार्थो विवक्षितः निषेधवाक्या- धर्मस्याऽपि प्रतिपिपादयिषितत्वाद्धानाय । तथा चाऽयं सूत्रार्थस्सम्प- नः-वेदाध्ययनानन्तरं वेदाध्ययनस्य तदर्थज्ञानाङ्गत्वात् , ज्ञानस्य च धर्मानुष्ठानहेतुत्वात् तस्य च साक्षात्पुरुषार्थहेतुत्वात् तदर्थिभिर्धर्माधर्म- ज्ञानाय वेदार्थविचारः कर्तव्य इति । सा च धर्मजिज्ञासा चतुर्विधा धर्मस्वरूपप्रमाणसाधनफलैः । ननु अध्ययनविधिना वेदवाक्यार्थविचारमात्राक्षेपाद्धर्मस्वरूपप्रमा- णजिज्ञासयोः कः प्रसनः ! उच्यते--उपोद्धातत्वात्प्रसन्नः। यदि हि वेद. वाक्यार्थो धर्मः प्रयोजनवान् स्यात् , वेदश्र तत्र प्रमाणम् , तदाऽसौ विचारः कर्तव्यो भवति । इतरथा काकदन्तपरीक्षावत्स्यात् । तस्मादध्ययनविधिरेव प्रमाणादिविचारमप्याक्षिपति ज्ञानार्थमध्ययनं विदधन् । एतेन शास्त्र- स्य वेदार्थविचारपरत्वात् अथाऽतो वेदार्थजिज्ञासति मृत्रं युक्तं तद्विचारेण धर्मोऽपि विचारितस्स्यादिति शक्का पराम्ता । धर्मस्यैव साक्षात्पुरुषार्थहेतु. स्वेन मुख्यवेदार्थत्वात् । यद्यपि धर्मार्थकाममोक्षाख्याश्चत्वारः पुरुषार्थास्से. व्यत्वेन प्रसिद्धाः, तथाऽपि काममोक्षयोरेव मुख्यं पुरुषार्थत्वम्, सार्वजनीनो. स्कटेच्छाविषयत्वात् , इतरयोस्तु तद्धतुत्वाद्गौणम , तत्राऽपि मोक्षस्यैव उत्कृष्टता, नित्यत्वात् प्रेक्षावदिष्टत्वाच्च । एवं गौणयोरपि धर्मस्येवोत्कृष्टता साक्षान्मोक्षहेतुत्वात् , अर्थस्य तु धर्मद्वाति विवेकः । तथा चाऽनेन सूत्रेण १. इदन्तु न विप्रहप्रदर्शनपरम् , प्रकृतिविकारभावस्थल एवं 'यपाय दारु' इत्यादी चतुर्थीसमासस्येष्टत्वात् , किन्तु तादथ्यरूपठयविशेषग्रहणसूचनपरं द्रष्टव्यम् , 'प्रकृत्या विकृतियस्माश्चतुर्थ्यन्ता समस्यते । तादयं यूपदार्वादी तेनाऽस्मिन्न समासता ॥ सा हि तस्येत्यनेनोको धर्मस्येत्येष विप्रहः । धायर्यात तु तादर्थे षष्ठी वत्तति कथ्यते ॥ इति वार्तिकोक्तेः । ( इलो. वा. अ. 1. पा. १. अधि. १. इलो. ११८,११९. ) . - ·वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् प्रारीप्सितस्य शास्त्रस्य श्रोतृप्रवृत्त्यङ्गानुबन्धचतुष्टयमप्यर्थात्सूत्रितं भव. ति । तत्राऽथाऽतश्शब्दाभ्यामधिकारी सूचितः । धर्मजिज्ञासापदेन वि. षयप्रयोजने, तत्प्रतिपादकत्वाच्छास्त्रम्य प्रतिपाद्यप्रतिपादकसम्बन्धश्च सूचित इति बोध्यम् । अत्रेदं चिन्त्यते--किमध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासया गुरुगृहेऽवस्था. तव्यम् ! उत गुरुगृहात्समावर्तितव्यमिति ? किञ्चाऽतः ! यदि स्वाध्यायाध्ययनविधिना धर्ममात्रमध्ययनं स्वर्गीय विधीयते ततस्तन्मा. प्रेणैव शास्त्रार्थस्य समाप्तत्वा "दीत्य स्वाया"दिति स्मृतिबलेन समावर्तित व्यम् । अथ त्वक्षरादिग्रहणपरम्परोपजायमानवाक्यार्थज्ञानार्थमध्ययनं वि. धीयते ततस्तस्य विचारमन्तरेणाऽसम्भवादध्ययनविधिनवाऽर्थाद्विचारोऽपि विहित इति गुरुगृह एवाऽवस्थाय धर्मो विचारयितव्यः । (विचारशास्त्रविषयः ) तत्र 'चोदनालक्षणाऽर्थो धर्म' इत्यारभ्य 'अन्वाहार्ये च दर्शनादि' त्येतदन्तं जैमिनिप्रोक्तं सूत्रजातं धर्मविचारशास्त्रम् , तदेतस्य प्रथमा. धिकरणस्य विषयः । (संशयः) सत्रैवं संशयः--किमिदं शास्त्रं विधिप्रयुक्त्याऽनारम्भणीयम् : उतारम्भणी- यम् इति । (पूर्वपक्षः) तत्र नाऽऽरम्भणीयमिति तावत्याप्तम् । कुतः ? 'विनाऽपि विधिना दृष्टलाभान हि तदर्थता । कल्प्यस्तु विधिसामर्थ्यास्वर्गों विश्वजिदादिवत्' इति स्वाध्यायसंस्कारद्वारणाऽध्ययनस्याऽर्थज्ञानहेतुत्वं विनैव विधिना प्रमाणान्तरेण सिद्धमिति तादर्थे विध्यानर्थक्यमिति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) अभिधीयते--यथा दर्शपूर्णमासजन्यं परमापूर्व अवघातनियमज. म्यस्वावान्तरापूर्वस्य कल्पकम् , तथाऽशेषकतुजन्यमपूर्वजातं क्रतुज्ञानसाध. .

·जिज्ञासासूत्रविचारः । शास्त्रार्थमङ्ग्रहः । नाध्ययननियमजन्यस्याऽपूर्वस्य कल्पकं भविष्यति । नियमादृष्टानङ्गीकारे च श्रूयमाणो विधिरनर्थकः स्यात् । न च (३)विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गा- थत्वं युक्तम् , दृष्टफलेऽर्थज्ञाने सम्भवति अदृष्टस्य कल्पयितुमशक्य. स्वात् । (२)अत एवोक्तम् -- 'लभ्यमाने फले दृष्टे नाSEष्टपरिकल्पना । विधस्तु नियमार्थत्वान्नाऽऽनर्थक्यं भविष्यती' ति । यथा- अतो विचारो वैधः । तम्माविधिवशादेव विचारशास्त्रमारम्भ णीयमिति स्थितम् । अत्र श्रीशाबरं भाष्यम्---(३)"वेदमधीत्य न त्वरितेन स्नातव्यम् । अनन्तरं धर्मो जिज्ञासितव्य इत्य. थशब्दार्थः । अतश्शब्दो वृत्तम्याऽपदेशको हेत्वर्थः । क्षेमसुभिक्षोऽयं देशोऽतोऽहमस्मिन् देशे वसामीति । एवमधीतो वेदो धर्मजिज्ञासाया हेतुीतः, अनन्तरं धर्मो जिज्ञासितव्य इत्यतश्शब्दस्य सामर्थ्यम् । धर्नाय हि वदवाक्यानि विचारयितुमनत्रीतवेदो न शक्नुयात् , अत एतस्मात्कारणादनन्तरं धर्म जिज्ञासितुमिच्छदित्यतश्शब्दम्याऽर्थः । धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा । सा हि तम्य ज्ञातुमिच्छा, स कथं जिज्ञा. सितव्यः ? को धर्म: ? कथं लक्षणकः ! कान्यम्य साधनानि ? कानि साधनाभासानि ? किं परश्चेति । तत्र को धर्मः, कथं लक्षणक इत्येके. नैव सूत्रेण व्याख्यातम- 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म' इति । कान्यम्य साधना. नि, कानि साधनाभासानीति(४) शेषलक्षणेन व्याख्यातम् । क्व पुरुषप- रस्वं क्व वा पुरुषो गुणभूत इति चैतासां प्रतिज्ञानां पिण्डम्यैतत्सूत्रम्-- 'अथाऽतो धर्मजिज्ञास'ति"। तसिद्धं वेदाध्ययनानन्तरं समावननात्प्राक् १.पू.मी ४.३.७. २. शास्त्रदीपिकायां पार्थमाराथमिश्रारति शपः । ३. शा. भा.पृ. २ पं. १६. ४. अवशिष्टरध्यायः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । अप्यायागा यदुत्वेऽप्यकवचनं लक्षणरव. रूपपामान्याभिप्रायकं बोध्यम् ।

·६ वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् धर्मस्य प्रमाणस्वरूपफलसाधनैः क्रमेण (१)प्रथमद्वितीयषष्ठतदितरविषयर्जि. ज्ञासा कर्तव्येति । अथ धर्मः प्रसिद्धो वा स्यादप्रसिद्धो वा ! आये न जिज्ञास्यः, द्वितीये नतराम्। तदेतदनर्थकं धर्मजिज्ञासाप्रकरणमिति । अत्रोच्यते-विधि- वदधीतसाङ्गस्वाध्यायस्याऽऽपाततोऽर्थज्ञानसम्भवेऽपि निर्णयस्य विचारा- धीनत्वात् आपातप्रसिध्या धर्मस्य विषयत्वसंभवात् नाऽनर्थकमिति । प्रथमं तावत्को धर्मः, किं लक्षणक इति धर्मस्वरूपप्रमाणप्रतिपादनप. रमिदं सूत्रम् -- 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म' इति । (धर्मप्रमाणसंशयः) तदिह धर्म विषयीकृत्य चिन्त्यते--किमस्य न किश्चित्प्रमा- णमास्त ? किं वा प्रत्यक्षादिकमेव प्रमाणम् ! उत चोदनैव ? अथ वा. विकल्पः ? अथ वा समुच्चयः । इति । ( पूर्व पक्षः) तत्र शब्दस्य प्रमाणान्तरप्राप्तप्रायकत्वेन स्वयमप्रमाणत्वात् प्रत्य. क्षादीनां चाऽसामर्थ्यादप्रमाणको धर्म इत्येकः पक्षः । प्रत्यक्षादिगम्य एवेत्येकः पक्षः । योगिनां प्रत्यक्षगम्यः, अर्वाचीनानां तु चोदनागम्य इत्यपरः । जगद्वैचित्र्यार्थापत्या किमप्यदृष्टमस्तीति सामान्येन प्रसिद्धो धर्म- चोदनयाऽमिहोत्रादिविशेषरूपण गम्यते, तस्मात्समुच्चय इति पक्षान्तरम् । (सिद्धान्तः) चोदनैव प्रमाणं सा च प्रमाणमेवेति नाऽप्रमाणकत्वमिति सिद्धान्तः । तदिह चोदनैव प्रमाणमेवेत्यवधारणद्वयं प्रतिज्ञायते । तथा च यो धर्मस्स चोदनालक्षणः, चोदनैव तस्य लक्षणं प्रमाणम्, चोदना च तस्य लक्षणमेवेति श्रुत्या प्रमाणविधौ अर्थाच्चोदनागम्य एवाऽमिहोत्रा. दिधर्मो नाऽतलक्षणश्चैत्यवन्दनादिरिति स्वरूपमपि सिध्यति । तथा यश्चो. १. प्रथमाध्ययास्य प्रमाणं विषयः, द्वितीयस्य स्वरूपम् , षष्ठस्य फलम् , इतरेष साधनानीति भावः।

·७ । चोदनासूत्रविचारः] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः। दनालक्षणः स धर्म इति स्वरूपविधौ अर्थात्प्रमाणसिद्धिर्वेदितव्या । (१)कश्चिदेवं प्रलपति-कार्यरूपो वेदार्थो न सिद्धस्वरूप इत्यनेन सूत्रेणोच्यते । चोदनालक्षणशब्देन कार्यमुच्यते धर्मशब्देन वेदार्थ इति । अथ मन्दबुध्यनुग्रहार्थ सूत्रपदानि स्फुटं व्याख्यास्यामः । 'चोद. नालक्षणोऽर्थों धर्म' इति लक्षणसूत्रम् । तत्र चोदना नाम विधिघटितं वाक्यम् ,(२) 'चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनमाहुरिति शाबरात् , (३) चोदना चोपदेशश्च विधिश्चकार्थवाचिन' इति भाट्टाच्च । लक्ष्यते प्रमी. यतेऽनेनेति लक्षणं प्रमाणम् । अयंत इत्यर्थः प्रयोजनवानिति यावत् । चोदनैव लक्षणं प्रमाणं यस्मिन् तादृशोऽर्थो धर्मः । धारणात् स्वानुष्ठा. तुरभीष्टसंयोजनेन प्रतिष्ठापनाद्धर्मः । अभीष्टं नाम सुखं दुःखनि. चिर्वा । तदर्थमेव सर्वेषां प्राणिनां प्रवृत्तिदर्शनात् । स्वर्गपदयाच्यम्--- (४) यन्न दुःखन सम्भिन्नं न च प्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषापनीतं च तत्सुखं स्वःपदास्पदमि' ति वचनात् । न च लक्षणं नाम लक्ष्यपरिच्छेदकस्तद्गतासाधारणो धर्मः कश्चि. लोकप्रसिद्ध आकारः । तेन लक्ष्ये वस्तुनि सम्भावनाजान जाते तन्निर्ण- तुमुद्युक्तः प्रमाणेन तदवगच्छतीति सुप्रसिद्धम् । तद्यथा-कश्चिद्गां जिज्ञासुः सास्नादिमती गौरित्याप्तादुपश्रुत्य चतुष्पाजीवेषु तल्लक्षणलक्षितां व्यक्तिम. विष्येयं गौरिति चक्षुषाऽवगच्छति। न हि कश्चिद्ध, आकारोऽस्ति, अलौकिकत्वाद्रूपादिहीनत्वाच्चेति कथं जिज्ञास्य इति वाच्यम् । मा म. तच्चाऽत्र १. प्राभाकरमतमिदम् । २. शा. भा. पृ. ३.. ३. श्लो. वा. अ. ५. श्लो. ११.पृ. २११. ४. यत्सुखम् , न दुःखन सम्भिनम् --दुःखमिश्रं न भवति, न च प्रस्तम्-शत्रुक. तापहारादिशकारहितम् , अनन्तरम्-अविच्छिन्नं सन्तत वर्षादियावत्कालभोग्यम् , अभि. लाषोपनीतम्-प्रयत्नानपेक्षाभिलाषमात्रोपनीतविषयम् . तत्सुखं स्व:पदास्पदम्-स्वर्ग पदवाच्यं भवतीत्यर्थः । अत्र विशेषणचतुष्टयन सांसारिकसुखवलक्षण्यं प्रदर्शितमिति बोध्यम् ।

·८ वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् । च्चक्षुरादिगम्य आकारः, चोदनागम्यः स्वर्गफलसाधनत्वादिलक्षणस्तु वेदप्रसिद्धोऽस्त्येवेति उक्तदोषानवसरात् । अर्थों धर्म इत्युक्ते ब्रह्माणि चैत्यवन्दनादौ घटादौ चाऽतिव्याप्तिः, तद्व्यवच्छेदाय चोदनागम्य इत्यु. क्तम् । तावत्येवोक्ते चोदनागम्येऽपि फलतोऽनर्थरूपे श्येनाद्यभिचारक. मणि अतिव्याप्तिः, तत्परिहारार्थ अर्थ इत्युक्तम् । तथा चाऽर्थत्वे सति चोदनागम्यत्वमिति लक्षणं भवतीति(१) यथाश्रुतग्राहिणः । ( वा वार्तिककारमतम् ) अन्ये तु चोदनाशब्दन प्रवर्तकं निवर्तकं च वाक्यमुच्यते । ततश्च निषेधवाक्यैः न हिंस्यात्सर्वा भूतानी' त्यादिभिरनर्थत्वेन लक्ष्यमाणानां हिंसादीनामपि धर्मत्वं स्यात् । तद्यावृत्त्यर्थमर्थपदं यदेवाऽर्थमपं प्रवर्तक. वाक्ये लक्ष्यते तस्यैव धर्मत्वमित्यर्थकम् । भाष्ये श्येनादिग्रहणं तु तत्सा. ध्यहिंसापरमिति । युक्तं चैतत् ---इयेनस्य विहितत्वेन तत्र धर्मस्यैवोचि. तत्वात् । न च 'न हिंस्यादिति श्येने प्रवर्तते, तम्य हिंसाविषयत्वात् । श्येनस्य चाऽहिंसात्वात् । अत एव (२) यो हिंसितुमिच्छेत्तस्याऽयमभ्यु- पाय' इति भाप्यं श्येनफलस्यैव हिंसात्वपरं सङ्गच्छते । न च तस्य धर्मत्वे शिष्टानां तत्र प्रवृत्त्यापत्तिः, तेषां तत्फलेच्छा. भावात् । श्येनानुष्ठायिषु अधार्मिकत्वव्यवहारस्य फलमादायैवोपपत्तेश्च । अत्रेदं बोध्यम् --श्रेयस्साधनत्वेन वेदघोधितत्वं धर्मत्वम् । अनिष्टसाध- नत्वेन वेदबोधितत्वमधर्मत्वम् । अस्ति चेदं यागादौ हिंसादौ च । प्रव. तनाविषयभावनाविषये इष्टसाधनत्वस्य, निवर्तनाविषयभावनाविषयेऽनि- टसाधनत्वस्य सत्वात् प्रवर्तनानिवर्तनान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनात् । अत एव च नाऽपूर्वे धर्माधर्मशब्दवाच्यत्वमस्माकं मते, तस्य शक्तिरूपत्वेने. ष्टानिष्टसाधनत्वाभावात् । यस्य हि शक्तिस्तत्साधनम् , न तु सैव तत् । अत एव यो यागमनुतिष्ठति तं धार्मिकमाचक्षते । अदृष्टे तच्छन्दप्रयो. गस्तु शक्तिशक्तिमतोरभेदाल्लक्षणया बोध्यः । न च विनिगमनाविरहः, १, प्राभाकरा इत्यर्थः । २. शा. भा. पृ. ४. पं. २६. , ·१ . उत्पत्तिविधिस्वरूपम् ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । 'धर्म चरे' त्यादिवैदिकप्रयोगस्यैव विनिगमकत्वात् । पूर्वसूत्रेऽधर्मविचार- स्याऽपि प्रतिज्ञातत्वेन तल्लक्षणावश्यकत्वादकारपश्लेषेणाऽधर्मलक्षणमपि सूत्रेण क्रियत इति । अत्र च यद्यपि 'अमीषोमीयं पशुमालभेते' त्यादिविशेषविधिगोच- रत्वात्क्रत्वङ्गहिंसाया 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानी' ति सामान्यनिषेधस्य तदितरपरत्वमिति सर्वाचार्यसम्मतम , तथाऽप्यस्ति कश्चन विशेषः । तथा हि-- 'चोदनालक्षणोऽथों धर्म' इत्यत्राऽर्थपदल्यावृत्त्यर्थत्वेनाऽधर्मत्वं श्येनादेः प्राभाकरमते । भाट्टमते तु श्येनफलस्यैवाऽभिचारस्याऽनर्थहे. तुत्वादधर्मत्वम् , श्यनस्य तु विहितस्य समीहितसाधनत्वाद्धमत्वमेव । अर्थपदव्यावर्त्यत्वं तु कलजभक्षणादेनिषिद्धस्यैवति । तार्किकाणां तु मते कृतिसाध्यत्वमर्थहेतुत्वमनाहेतुत्वं चेति त्रयं विध्यर्थः । तत्र क्रत्व- हिंसायां साक्षान्निषेधाभावात्प्रायश्चित्तानुपदेशाच्च कृतिमाध्यत्वार्थहेतु. स्ववदन हेतुत्वमपि विधिना बाध्यत इति । तस्या अनर्थहेतुत्वम, श्यनादेस्त्वभिचारस्य साक्षादव निषेधात्प्रायश्चित्तोपदंशाच्चाऽनर्थहेतुत्व. मिति । औपनिषदैरंतु भाट्टमेव दर्शनं (१)व्यवहारे प्रायेणाऽवलम्बितमिति दिक । तसिद्धं चोदनालक्षणाऽर्थी धर्म इति । ( वंदस्य पञ्चविधता) वेदः पञ्चविषो ज्ञेयो विधिमुख्याऽनपक्षकः । फलवान् बाघको नित्योऽपूर्वार्थस्यैव निमलः ।। वेदयति प्रकाशयति सर्व 'कयाकारकफलात्मकमिनि वेदः मन्त्र ब्राह्मणात्म. को नारायणाख्यस्य परमात्मन आज्ञाशक्तिः । अत एव स्वतन्त्र निर्दोषत्वादि. गुणसम्पन्नश्च । स च पुनर्विधिनिषधार्थवादमन्त्रनामधय त्म कः पञ्चप्रकारः। ( विधः प्रयोजन सत्यम , उत्पतिविधिश्च ) तत्र विघिरनधिगतप्रयोजनवदर्थविधाननाऽर्थवान । यथा - --(२) श्र- १. 'व्यवहार भट्टनय' इति प्रवादादिति भावः । २. यद्यपि 'अग्निहोत्रं जुहोती'त्यवान्पत्तिवाक्यम् , इद स्वधिकारवाक्यम् , तथा- ऽपि कर्मणस्पष्टतयः फलवत्वज्ञापनार्थीमदमुदाहनामात बोध्यम् । २ वर ·१० वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् ग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम' इति(१) अप्राप्तप्रयोजनबद्धोमं विधत्ते-अमि- होत्रहोमेन स्वर्ग भावयेदिति । (गुणविधिः) यत्र तु कर्म प्रकारान्तरेण प्राप्तं तत्र तदुद्देशेन गुणमात्रं विधत्ते । यथा- 'दध्ना जुहुयादि'त्यत्र होमस्य 'अमिहानं जुहुयादि' त्यनेन प्राप्तत्वाद्धामोद्दशन दधिमात्रविधानम्-- दना होमं भावयेदिति । (विशिष्टविधिः) यत्र तूमयमप्राप्तं तत्र विशिष्टं विधत्ते, तदुक्तम्--(२)'न चदन्येन शिष्टा' इति । शिष्टा उपदिष्टा इत्यर्थः । यथा - - सोमेन यजेते' त्यत्र सोमयागयोरप्राप्तत्वात्सोमविशिष्टयागविधानम्--सोमवता यागनेष्टं भावयेदिति । विधिरेव मुख्यः प्रधानं यस्य स विधिमुख्यः । तसिद्धम-- अप्राप्तं प्रयोजनवन्तम) विधत्ते विधिरिति । तं च पुनर्विस्तरेण द्वितीयप्रकरणे प्रतिपादयिष्यामः । (निषेधानां निवर्तकत्वम् ) अनर्थहेतु कर्मणम्सकाशात्पुरुषस्य निवृत्तिकरत्वेन निषेधानामपि पुरु पार्थानुबन्धित्वम् । तथा हि-यथा विधयः प्रवर्तनामभिदधतः स्वप्रवर्त कत्वनिर्वाहार्थ विधेयस्य यागादेः श्रेयस्साधनत्वमाक्षिपन्तः पुरुषं तः प्रवर्तयन्ति, एवं 'न (३)कलनं भक्षयेत्' 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' 'न सुर पिबेत्' इत्यादयो निषधा अपि निवर्तनामभिदधतः स्वनिवर्तकत्वनिर्वा १. अप्राप्तः एतद्वाक्यं विना केनाऽपि प्रमाणेन स्वातन्त्र्येणाऽबोधितः, प्रयोजनका स्वर्गादिरूपफलवान् साध्यत्वसम्बन्धेन, तादृशा यो होमः, तं विधत्त इत्यर्थः । २ 'तद्गुणास्तु विधीयरन् अविभागाद्विधानार्थे न चेदन्येन शिष्टाः' इति सम जैमिनिसूत्रम् ( १. ४. ९.) तद्गुणाः स च गुणाश्च तद्गुणाः प्रधानभूतो यागः अग्र विधानार्थ तत्तद्गुणविशिष्टतत्तत्प्रधानरूपे विधेय, अविभागात् भेर्दा रहात् , विधायरन विधेयतया प्रतिपायेरन् , न चदन्येन शिष्टाः वाक्यान्तरेण यदि विहितास्स्युरिति सूत्रार्थः । ३. कलशं रक्तलशुनम् । दिरूपा गुणाश्च, .

·मन्त्रविचारः] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । ११ - हाथ निषिद्धस्य कलञ्जभक्षणादरनर्थहेतुत्वमाक्षिपन्तः पुरुषं ततो निवर्त. यन्तीति स्थितम् । ( अर्थवादानां प्राशस्त्यसमर्पकत्वम् ) यथा विध्यादीनामध्ययनविध्युपात्तानां नाऽनर्थक्यम् , एवमर्थ- वादानानपि तदुपात्तत्वेनाऽऽनर्थक्यानुपपत्तः, स्वार्थप्रतिपादने च प्रयोज. नाभावात् , लक्षण या प्रयोजनवदर्थपर्यवसानं वक्तव्यम् । ते चाऽर्थवादा द्विविधाः-विधिशेषा निषेधशेषाश्च । तर 'वायव्यं वेतमालभते'त्यादि. विधिशेषाणां (१) वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवते'त्यादीनामर्थवादानां विधेयार्थ. स्तावकतयाऽर्थवत्वम् । 'बर्हिषि रजतं न देय'मित्यादिनिषेधशेषाणा(२) 'सोऽरोदी'दित्यादीनामर्थवादानां तु निषेध्यनिन्दकतयेति । अतश्च ल- क्षणया प्राशस्त्यमर्थवादेबोध्यते । तच्च प्राशस्त्यज्ञानं शब्दभावनाया. मितिकर्तव्यतात्वेन सम्बध्यते । ( मन्त्राणां प्रयोगममवेतार्थस्मारकत्वम् ) एवं मन्त्राणामपि प्रयोगसमवेतार्थस्मारकतयाऽर्थवत्वम् , न तु त. दुच्चारणमदृष्टार्थम्, दृष्टे सम्भवत्यदृष्टस्याऽन्याय्यत्वात् । न च दृष्टस्य प्रकारान्तरेणाऽपि सम्भवात् मन्त्राम्नानमनथकम् , मन्त्रैरेव म्मतव्यमिति नियमविध्याश्रयणात । अता युक्तं 'इंप खोज त्वा' 'उरु प्रथस्वेत्यादि- १. (ते. मं. २. १. १) वायुंग सापटा देवता वायुमंत्र स्पन भागधयनोपधा. पति स एवैन भूति गमयती' ति समग्रोऽर्थवादमाग । अस्याइय:-~वायुः क्षपिष्ठा- क्षिप्रगामिनी देवता । वैशब्दः प्रसिद्धी । सन मागधन म्यसम्पान्धमा सतपशुरूपण हविषा यजमानस्तं यदि प्रीणयात, तर्हि सः घायुः, एनं यजमान भूति प्रापयत्येवेति । २. ( ते. स. 1. '५. १) 'मोऽरोदाघदरादीत्तद्रुद्रस्य महत्वामीति वाक्यम् । अत्रा. ऽयं पूर्वसन्दर्भः-पुरकदा देवा अमुम्सह युयुत्सवः, कदाचिदस्माकं पराजय जीवना. र्थमिदं भविष्यतीति मन्वानाः स्वनिकटस्थममुल्यं वस्तु जातमन्नी निधाय योद्धुमगच्छन् । तदवलोक्याऽयमग्निः लाभाकृष्टचेतास्तर्वस्तुभिस्सा पलायाम्बभूव । युद्ध जयं प्राप्य प्रति. निवृत्ता देवा अग्निमपश्यन्तस्तमन्विष्प क्वचिलब्ध्वा स्वीयानि वस्तूनि तत भाच्छिन्दन इति । एवं गृहीतधनस्सोऽग्निगरोदीत् । यस्मादरुदत् तस्मात्तस्य रुद्रत्वमिति प्रकृत. वाक्यार्थः । --- ·१२ वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् । मन्त्राणां प्रयोगसमवेतार्थस्मारकतयाऽर्थवत्वम् । तत्र ये मन्त्रा यत्र पठि- तास्तेषां तत्र यद्यर्थप्रकाशनं प्रयोजन सम्भवति तदा तत्रैव विनियोगः । येषां तु न सम्भवति तेषां यत्र सम्भवति तत्रोत्कर्षः । यथा(?)पूषानुमन्त्र णमन्त्राणामित्युक्तम् । येषां क्वाऽपि न सम्भवति तदुच्चारणस्य स्वगत्या ऽदृष्टार्थत्वम् , सर्वथाऽपि तु तेषां नाऽऽनर्थक्यमिति । ( नामधेयप्रामाण्यम्) नामधेयानां विधेयार्थपरिच्छेदकतयाऽर्थवत्वम् । तथा हि-'उ. द्भिदा यजत पशुकाम' इत्यत्र हि उद्विच्छब्दो यागनामधेयम् । तेन च विधेयार्थपरिच्छेदः क्रियते । अनेन हि वाक्यनाऽप्राप्तत्वात्फलोद्देशेन या. गो विधीयते । यागसामान्यस्य चाऽविधेयत्वाद्यागविशेषो विधीयते । तत्र कोऽसौ विशेषः ? इत्यपेक्षयामुद्भिच्छब्दादुद्भिद्रूपो याग इति ज्ञायते, गद्भि दा यांगनति सामानाधिकरण्येन नामधेयान्वयात् । तस्य च यजिना सा. मानाधिकरण्यं न नीलोत्पलादिशब्दवत् । तत्र हि उत्पलशब्दस्याऽर्था दुत्पलादन्यो नीलशब्दस्य वाच्योऽर्थोऽस्ति नीलगुणः । लक्षणया तु नीलशब्दम्य द्रव्यपरत्वेन सामानाधिकरण्यम् । उनिच्छन्दस्य तु यज्य. गतयागविशेषान्नाऽन्यो वाच्यार्थोऽस्ति, विशेषनाचित्वात्तस्य । अतश्चाऽ. थांन्तरवाचित्वाभावेन न नामधेयस्य नालशब्दवत्सामानाधिकरण्यम् । किं तर्हि ? 'वैश्वदेव्यामिक्षे त्यत्राऽऽमिक्षाशब्दवत् । वैश्वदेवीशब्दस्य हि दे वतातद्धितान्तत्वातद्धितस्य च 'साऽस्य देवतेति सर्वनामार्थे स्मरणात्सर्व नाम्नां चोपस्थितविशेषवाचित्वेन विशेषपरत्वम् । तत्र कोऽसौ वैश्वदेवी. शब्दोपात्तो विशेषः ! इत्यपेक्षायां आमिक्षापदसान्निध्यादामिक्षारूपो विशेर इत्यरगम्यते । यथाऽऽहुः-- (२) आमिक्षा देवतायुक्तां वदत्येवेष तद्धितः । १. वृष्णोऽहं देवयज्यया पुष्टिमान् पशुमान् भूयासमि' ति पूषानुमन्त्रणमन्त्रः ततयनीयहविःप्रक्षेपानन्तरं यजमानेन पश्यमाना मन्त्रा अनुमन्त्रणमन्त्राः । २. (तं. वा. २. २. ९. १. ५३३.) अस्याऽर्थ:--एषः 'साऽस्य देवते त्यधिका विहितः अप्रत्ययरूपस्तद्धित एव दक्तायुक्तमामिक्षारूपं द्रव्यविशेषमभिदधाति ।

·नामधेयविभागः ] शास्त्रार्थसहः। आमिक्षापदसानिध्यातस्यैव विषयार्पण' मिति । तथा-- - (१) श्रुत्यैवोपपदस्याऽर्थस्सर्वनाम्ना प्रतीयते । तदर्थस्तद्धितेनैवं त्रयाणामकवाच्यते'ति ।। तस्माद्यथा वैश्वदेवीशब्दोपात्तविशेषसमर्पकत्वेनाऽऽमिक्षापदस्य वै- श्वदेवीशब्देन सामानाधिकरण्यम् , एवं सामान्यस्याऽविधेयत्वात् यज्य. वगतयागविशेषसमर्पकत्वेन नामधेयस्य यजिना सामानाधिकरण्यम् । तत्सिद्धं नामधेयानां विधेयार्थपरिच्छेदकतयाऽर्थवत्वम् । यथाऽऽहुः -(२) 'तदर्धानत्वाद्यागविशेषसिद्धेरिति । (नामधेयानां चातुर्विध्यम् ) नामधेयत्वं च निमित्तचतुष्टयात्-मत्वर्थलक्षणाभयात् , वाक्यभेदभयात् , तत्पत्यशास्त्रात् , तव्यपदेशाचेति । तत्र(३) उद्भिदा यजत पशुकाम' इत्यत्रोद्भिच्छब्दस्य यागनामधेयत्वं मत्वर्थलक्षणाभयात् । एवं ज्योतिष्टो. मादिशब्दानामपि । (४) चित्रया यजत पशुकाम' इत्यत्र चित्राशब्दस्य वाक्यभेदभयात्कर्मनामधेयत्वम् । एवं बहिष्पवमानाज्यपृष्ठशब्दानामपि । (५) अमिहोत्रं जुहोती'त्यत्राऽमिहोत्रशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं तत्प्रत्य. - न्वेवं तद्धितेनेवाऽऽमिक्षोको आमिक्षापदवयामिति चेदवाऽऽह ---आमिक्षापदेति । तस्य सनिहितार्थविशेषवाचित्वेन विहितस्य तद्धितस्य देवतायुक्तामिक्षारूपद्रव्यसमर्पकापेक्षायां आमिक्षापदेन तत्समर्पणं क्रियत इति ॥ १. (तं.वा. २.२.९.१. ५३३.) अस्याऽयमथ:-उपपदस्य अमिक्षारूपस्य योऽर्यः, सः वत्तिघटकेन 'अस्येति सर्वनाम्ना श्रुत्यैव प्रतीयते, तदर्थ एव च तद्धितमेति त्रयाणां उपपदतद्धितोपपदसर्वनाम्नां एकवाच्यता एकमेव वाच्यमिति ॥ २. (तं. वा. .. ४. १. पृ. २८४.) वार्तिके नामधेयस्य सार्थक्यप्रतिपादनप्रकरण. स्थमिदं वाक्यम् । तदधीनत्वात् नामधेयाधीनत्वादित्यर्थः । यजत' 'जुहुयात्' इत्यादिना यागहोमादिरूपं धात्वर्थसामान्यमेव प्रतीयते । तस्यैव च विधायकप्रत्ययेन विधिर्भवितुः मर्हति । तत्तद्विशेषपरिज्ञानं तु तत्तद्वाक्योपात्तरग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिनामधेयरेवत्यर्थः ३. तांबा. १९. ७, २. ..त. सं. २. ४. ६. ५. त, स. १. ५. ९. ॥

·१४ घेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् शास्त्रात । तस्य गुणस्य (१)प्रख्यापकशास्त्रस्य (२)विद्यमानत्वेनाऽमिहो. शब्दः कर्मनामधेय इति यावत् । एवमाघारादिशब्दानामपि । (३) इये. नेनाऽभिचरन् यजेत' 'गवाऽभिचर्यमाणो यजेते'त्यत्र श्येनगोशब्दयोः क. मनामधेयत्वं तद्यपदेशात् । तेन व्यपदेशः(४)उपमानं तदन्यथानुपपत्त्येति यावत् । एवं 'सन्दशेनाऽभिचरन् यजेते'त्यत्र सन्दंशशब्दस्याऽपि । त. सिद्धं निमित्तचतुष्टयान्नामधेयत्वम् । उत्पत्तिशिष्टगुणबलीयस्त्वमपि पञ्चमं नामधेयत्वे निमित्तं केचिदाहुः--(७)'वैश्वदेवेन यजेते'त्यत्र वैश्वदेवशब्द. स्य कर्मनामधेयत्वं उत्पत्तिशिष्ट गुणबलीयस्त्वात् । उक्तमत्वर्थलक्षणादिप्र. कारचतुष्टयासम्भवात् । तदेवं संक्षेपेण निरूपितं मत्वर्थलक्षणादिप्रकारचतुष्टयनिरूपणेन नामधेयानां विधेयार्थपरिच्छेदकतयाऽर्थवत्वम् । प्रयोजनं तु तेषां सर्वत्र व्यवहार एव । न ह्यन्तरेण नामधेयं ऋत्विग्वरणादिषु 'अनेनाऽहं यक्ष्य' इत्याख्यानोपायो लघुः कश्चिदस्तीति दिक् । ( वंदादीनां धर्म प्रामाण्यम् ) एवं पञ्चविधो वेदः प्रामाण्येनैव संस्थितः । चोदनासांचवस्साजस्तन धर्मों जयत्यलम् ।। (६)पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रानमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ (७)श्रुतिस्मृतिस्सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्यक् सङ्कल्पजः कामो धर्ममूलमिति स्थितम् ।। (८)वेदमेव सदाऽभ्यस्येत्तपस्तप्यन द्विजोत्तमः । १.भत्र 'अग्निज्योतिर्योतिर निस्स्वाहेत्यादिमन्त्रवर्ण एव तत्प्रख्यापक शास्त्रम् २. विद्यमानत्वादिति ख.पु ३. आप. श्री. २२. ४. १३. ४. 'यथा वै श्येनो निपत्याऽऽदत्त एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपस्याऽऽदत्त' इत्याद्यर्थव देनोपमानोपमेयभावो बोध्यत इति बोध्यम् । ५. मै. स. १. १०.८. ६. याज्ञ. स्मृ.अ. १ श्लो. ३. ५. या. स्म. अ. १. श्लो. ७. ८. म. अ. २. श्लो. ११६.

·धर्मस्वरूपम् ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । १५ वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते ॥ (१)योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ।। (२)यज्ञानां तपसा चैव शुभानां चैव कर्मणाम् । वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः ॥ वेदस्वीकरणं पूर्व विचारोऽभ्यसनं जपः । तहानं चैव शिष्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पश्चधा ।। (३)आषं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तणाऽनुसन्धते स धर्म वेद नेतरः ।। (४)स्थाणुरयं भारहारः किलाऽभूदधीत्य वदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुत नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥ (२) यस्तित्याज सखिविदं सखायं न तम्य वाच्यपि भागो अस्ति । यद। शृणोत्यलक शृणोति न हि प्र वेद सुकृतस्य पन्थाम् इति" ॥ "तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्यः, " "ब्राह्मणन निष्कारणो धर्मष्षडतो वेदोऽध्ययो ज्ञेयश्च" "न हिंस्यात्सर्वा भूतानि" "अनीषामीयं पशुभाल. भेत," "श्येनाजिराभ्यामभिचरन यजेत" श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधमात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ।। स्वे स्वेऽधिकार या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः . १. मनु. अ. २. श्लो. १६८. २. यान. स्म. अ. १. श्ला. ४०. ३. मनु. अ. १२. श्लो. १०६. ४. निरु. अ. १, ख. १८. ५. तै. आ. १. १. ३. यः ऋरहृदयः पुमान , मखिविदं मदीयोऽयं सखेति ज्ञाता रमन्य सखायं तित्याज परित्यजनि, तम्य सखिदोहिणः, वापि वेदशास्त्राध्ययनेऽपि, भागो भाग्यं नाऽस्ति । यद्यप्ययं सखिद्रोही ईमिदं वेदवाक्यं शृणोति, तथाऽप्यलकमलीक मिथ्यैव भणोति । तस्मादयं वेदद्रोही मुनस्य पन्था पुण्यमार्ग न हि प्रवेद सर्वथा न जानाति । इतिशब्दइशाखान्तरप्रदर्शनार्थः। एवञ्च सखिद्राहस्याऽन्याय्यवादकस्सखाइ न्यस्मिन्सहयात्रुपलम्भं वक्तुं नास्तीति मन्त्रस्याऽभिप्राय इति सिद्धम् ।

·१६ वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् द्वादशलक्षण्यां विपर्ययस्तु दोषस्स्यादुभयोरेष निर्णयः ।। इत्येवमदिवाक्यैश्च प्रमाणधर्मतत्परैः । उत्थापितमिदं शास्त्रं सन्दिग्धस्वार्थविनिर्णये ।। वेद एव प्रमाणं स्याद्धर्मेऽधर्मे यथा तथा । तद्विचार इदं शास्त्रं निश्चितं वेदवित्तमैः ।। शास्त्रं धर्मविचाराख्यं द्वादशाध्यायलक्षितम् । पश्चावयवसंयुक्तसहस्राधिकृतं विदुः ।। विषयों विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । सङ्गतिश्चेति पञ्चाङ्ग शोऽधिकरणं मतम् ।। तस्य सङ्ग्राहकश्लोकान् पूर्वीचार्यविनिर्मितान् । विविच्य सुखबोधार्थ लिखाम्यनतिविस्तरान् ॥ धर्मों व्युत्पाद्यस्तत्र लक्षणैः :। प्रमाणभेदशेषत्वप्रयुक्तिक्रमसंज्ञकाः ।। अधिकारोऽतिदेशश्च सामान्येन विशेषतः । ऊहो बाधश्च तन्त्रं च प्रसनश्चोदिताः क्रमात ॥ लक्षणान्यध्यायाः, द्वादशाना लक्षणानां समाहारः द्वादशलक्षणी । ताशस्य द्वादशाध्यायोपेतस्य शास्त्रस्य धर्मो विषयः । प्रमाणादयः प्रस. शान्ता द्वादश पदार्थाः क्रमाद्वादशानामध्यायानां विषयः । तथाहि-- प्रथमेऽध्याये विध्यर्थवादादिरूपं धर्मस्य प्रमाणं निरूपितम् । द्वितीयेऽध्याये यागदानादिकर्मभेदः । तथा च समस्तेनाऽध्यायेन धर्म प्रमाणनिरूपणात् 'कथं लक्षणो धर्म' इत्ययमंशो विचारितः । तद्विचारादेव तत्प्रमेयस्य ज्योतिष्टामाष्टकादधर्मत्वावधारणात् 'को धर्म' इत्ययमंशोऽपि विचारित। भवति । वेदादिप्रमेयो धर्म इत्यवगतऽपि न कृत्स्वधर्मस्वरूपमवर भवति, किन्तु लक्षणेन इयन्ति धर्मस्वरूपाणीत्यवधारणात् । अतो भेद लक्षणमपि 'को धर्म' इत्यस्मिन्नंशेऽन्तर्गतम् । 'कान्यस्य साधनानी'ति थाऽतः शेषलक्षणमि'त्यादिना तान्यपि ज्ञातुं शक्यन्ते । कर्तुरधिकारिण .

·. प्रमाणाध्यायविचारः] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । १७ फलं तु षष्ठेन, सर्वं च भेदाभेदशेषशेष्यादि प्रमाणबलेन निरूपणीयमिति प्रमाणलक्षणात्पश्चादारम्भ इति बोध्यम् । तृतीये प्रयाजादीनां दर्शपूर्ण- मासाद्ययंत्वन तच्छषत्वम् । चतुर्थे गोदाहनस्य पुरुषार्थत्वप्रयुक्त्याऽनुष्ठान न तु क्रत्वर्थत्वप्रयुक्त्येत्येवमादयः । पञ्चमे क्रमनियतिविधयत्वादयः । षष्ठे कर्तुरधिकारो नाऽन्धादेरित्यादयः । सप्तमे 'समानमितरच्छयेनेनेत्यादिप्रत्यक्षवचनेनाऽग्निहोत्रा. दिनाम्नाऽनुमितवचनेन च सामान्यतोऽतिदेशः । अष्टमे 'सौर्य चळं निर्वदि'त्यत्र निर्वापस्तद्धितेन देवतानिर्देशः, एकदैवतत्वमौषधद्रव्यकस्व- मित्यादिलिङ्गेनाऽऽग्नेयपुरोडाशे(१ तिकर्तव्यता नाऽन्यस्येत्येवमादिविशेष. तोऽतिदेशः । नवमे (२)प्रकृतौ 'अग्नये जुष्टं निर्वपामीति पठिते मन्त्रे (३)विकृतौ सौर्यचरावग्निपदपरित्यागेन सूर्यपदप्रक्षेपेण सूर्याय जुष्टं निर्वपामी' त्येवमायूहः । दशमे कृष्णलेषु चोदकप्राप्तस्याऽवघातस्य वितुषीकरणा- सम्भवन लोप इत्येवमादिर्बाधः । एकादशे बहूनामामयादीनां प्रधाना. नां सकृदनुष्ठितेन प्रयाजाद्यनेनोपकार इत्यादि तन्त्रम् । द्वादशे प्र. धानस्य पशोरुपकारायाऽनुष्ठितेन प्रयाजाद्यनेन पश्वङ्गपुरोडाशंऽप्युपकार इत्यादिप्रसङ्गः । पादानामसाधारणं विषयं दर्शयति- विध्यर्थवादस्मृतयो नाम चेति चतुर्विधम् । प्रथमाध्यायगेः पादः चतुर्भिर्मानमीरितम् ॥ प्रथमे पादे विधिरूपं मानमीरितम् । द्वितीयेऽर्थवादरूपम् । अर्थ. वादो मन्त्रस्याऽप्युपलक्षकः । तृतीये स्मृतिरूपम् । स्मृतिराचारमप्युपलक्ष. यति । चतुर्थे उद्भिच्चित्रादिनामरूपम् । विधिश्चोदना, सैव भेदादिसर्पवि. शेषणविशिष्टे धर्मस्वरूपे प्रमाणमेवेत्यवधारणेन तदितरेषां प्रत्यक्षादीना- १. इतिकर्तव्यता अाकलापः। २. अतिदेशेन यत्राङ्गानामप्राप्तिस्तत्कर्म प्रकृतिशब्देनाऽभिधीयते । यथा दर्शपूर्ण मासादिः। ३. यस्मिन् कर्मणि समग्राङ्गोपदेशो नाऽस्नि तत्कर्म विकृतिरित्युच्यते । यथा सायर्यादिः ।

·[प्रथमं प्रकरणम् -- १८ वेदप्रकाशे मप्रामाण्यं सूचितम् । न चैवमर्थवादादीनामप्रामाण्यं स्यादिति वाच्यम् । तुल्यजातीयांपक्षत्वादवधारणस्य । यथा शुक्लः पट इत्युक्ते कृष्णादीनामेव निवृत्तिनं तु द्रव्यादीनाम , एवं चोदनैवेत्यवधारणेन प्र. त्यक्षादीनामेव व्यावृत्ति त्वर्थवादादीनाम् । चोदनैकवाक्यतया चोदनामूल- तया च प्रमाणीभवतां तेषां चोदनाविषयणाऽवधारणेन न प्रमाण्यं निरस्त- म् , नाऽपि साधितम् । अत उपरितनपादत्रयं तत्साधनपरमिति बोध्यम् । (१)तथा चाऽऽहु:-- इति प्रमाणत्वमिदं च सिद्धमुक्त्वेह धर्म प्रति चोदनायाः । अतः परं च प्रविभज्य वेदं त्रेधा ततो वक्ष्यति तस्य योऽर्थः ॥ इति। अथ द्वितीयाध्यायपादार्थसङ्ग्रहारम्भः- उपोद्घातः कर्मभेदमानं तम्याऽपवादगीः । प्रयोगभेद इत्येते द्वितीयाध्यायपादगाः ॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथम पादे आख्यातमेवाऽपूर्वबोधकम् , अपूर्वसद्धा. वश्चेत्यादिकः कर्मभेदचिन्तोपयुक्तोपोद्धाता वर्णितः। द्वितीये धातुभेदपुनरु- क्यादिभिः कर्मभेदः । तृतीये रथन्तरादीनां कर्मभेदप्रामाण्यापवादः । च. तुर्थे नित्यकाम्ययोः प्रयोगभेदः । अथ तृतीयाध्यायपादार्थसङ्ग्रहारम्भः- श्रुतिर्लिनं च वाक्यादि विरोधप्रतिपत्तयः । अनारभ्याक्तिबर्थस्वाम्यथा अष्टपादगाः ॥ तृतीयाध्यायस्य प्रथमे पादे शेषत्वबोधकानां श्रुतिलिङ्गादीनां मध्ये श्रुति विचारिता । द्वितीये लिङ्गम् । तृतीये वाक्यप्रकरणादि । चतुर्थे निवीतो पवीतादिष्वर्थवादत्वविधित्वादिनिर्णयहेतुः श्रुत्यादेः परस्परविरोधसदसद्भा वः । पञ्चमे प्रतिपत्तिकर्माणि । अवशिष्टम्य कोऽप्युपयोगो वाचनिक प्रतिपत्तिः । यथा पुरोडाशमक्षणादि । षष्ठेऽनारभ्याधीतानि । सप्त बहुप्रधानोपकारकप्रयाजादीनि । अष्टमे बाजमानानि । १, श्लोकवार्तिकान्ते वार्तिककारा इति शेषः ।

·षष्ठाध्यायविचारः] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः। अथ चतुर्थाध्यायपादार्थसङ्ग्रहः-- प्रधानम्य प्रयोक्तृत्वमप्रधानप्रयोक्तृता । फलचिन्ता जघन्याचिन्तीत्येते चतुर्थगाः ॥ चतुर्थाध्यायस्य प्रथम पादं पधानभूताऽऽमिक्षा दध्यानयनस्य प्रयोजिकेत्यादिप्रधानप्रयोक्तृत्वं विचारितम् । द्वितीये स्वप्रधानं वत्सापा- करणं शाखाच्छेदने प्रयोजकमित्याद्यपधानप्रयोक्तृत्वं विचारितम । तृतीये जुहूपर्णमयीत्यादेरपापश्लोकश्रवणादिफलभावाभावचिन्ता । चतुर्थे राजसूयगतजधन्याङ्गामिक्षागृतादिचिन्ता अथ पञ्चमाध्यायपादार्थनग्रहः- श्रुत्यादिः क्रमस्तस्य विशेषो वृध्यवर्धने । श्रुत्यादेबंलिता चति पञ्चमाध्यायपादगाः ।। पञ्चमाध्यायस्य प्रथमे पाद श्रत्यर्थपाठादिभिः क्रमो निरूपितः । स च विधिनिरूपणे स्फुटीभविष्यनि । द्वितीय वाजपेयगतेपु सप्तदशसु पशुष्वेककधर्मसमापनमित्यादिक्रमविपः । तृतीय पञ्चप्रयाजादीनामावत: नेनैकादश्यामित्यादिवृद्धिः, अदाभ्यग्रहचित्रिण्योरनावृत्तिरित्यादिवृध्यभावः । चतुर्थे क्रमनियामकानां श्रुत्यर्थपाठादीनां प्रबलदुर्बलभावः । अथ षष्टाध्यायपादासनग्रहः अधिकारी तम्य धर्माः प्रतिनिध्यर्थलोपने । दीक्षा सत्रं देयवह्नी पष्ठ पादेवी स्थिताः ॥ षष्ठाध्यायम्य प्रथमे पाद कर्माधिकारः कर्तुम्ति, अन्धादनाऽस्ति । स्त्रिया अस्ति, योऽस्ति स च पत्या सहत्येवमादिनाऽधिकारी निरूपितः । द्वितीय सत्राधिकारिणां प्रत्येकं कृरम्नं फलम , दर्शपूर्णमाययोः क.क्य- नियमः, काम्यकर्म समापनीयमित्येवमादयोऽधिकारिधर्मा उक्ताः । तृतीये द्रव्यस्य प्रतिनिधिरस्ति देवादीनामग्न्यादीनामधिकारिणश्च स नाऽस्ती. स्यादिनिरूपणम् । चतुर्थे पदार्थलोपनं विचारितम् , अवत्तनाशे सति आज्येन यजेत, इडार्थस्य नाशे सति शेषं न ग्राह्यमित्यादिकम् । पञ्चमे कालापराधेन चन्द्रोदये सत्यभ्युदयष्टिः प्रायश्चित्तम् , ज्योतिष्टामस्यै. .

·२० वेदप्रकाशे [प्रथम प्रकरणम् सप्तमाध्यायस्य । कादयो दीक्षाः, द्वादशाहस्य द्वादश दीक्षा इत्यादि निरूपितम् । षष्ठे स. त्राधिकारिणस्तुल्यकक्ष्या एव, सत्रं विप्रस्यैवेत्येवमादिकं चिन्तितम् । सप्तमे पित्रादिकं न देयम् , महाभूमिर्न देयेत्येवमादियविचारः। अ. हमे लौकिकाग्नौ उपनयनहोमः स्थपतीष्टिस्तथैवेत्येवमाधग्निवि. चारः कृतः। अथ सप्तमाध्यायपादार्थसङ्ग्रहः- प्रत्यक्षोक्त्याऽतिदेशोऽस्य शेषस्सामनिरूपणात् । नामलिङ्गातिदेशौ द्वौ सप्तमाध्यायपादगाः ॥ प्रथम पादे 'समानमितरच्छयनेने त्यादिप्रत्य. क्षवचनातिदेशः । द्वितीये रथन्तरशब्देन गानमात्राभिधायिना गानस्यैवा. तिदेश्यत्वमित्येतादृशः पूर्वोक्तातिदेशस्य शेषो विचारितः । तृतीयेऽग्निहो. त्रनाम्नाऽतिदेशः । चतुर्थे निर्वापौषधद्रव्यादिलिनातिदेशः । अथाऽष्टमाध्यायपादार्थसङ्ग्रहः- स्पष्टलिङ्गादथाऽस्पष्टात्प्रबलादपवादतः । अतिदेशविशेषास्स्युरष्टमाध्यायपादगा: ॥ अष्टमस्य प्रथमे पादे स्पष्टेन लिङ्गेनाऽतिदेशविशेषः । तद्यथा-- सौर्यचरावतिदेशकानि निर्वापः, तद्धितेन देवतानिर्देशः, एकदेवतात्व- मित्यादीनि स्पष्टान्याग्नेयलिनानि । द्वितीये त्वस्पष्टौलिङ्गैरातिदेशः । तद्य. था-(१)वाजिने हविस्सामान्येन लिङ्गेन पयोविध्यन्तोऽतिदिश्यते । तत्र लिङ्गमस्पष्टम् , शीघ्रं तबुध्यनुत्पादनात् । तृतीये प्रबलेन लिङ्गेनाऽति देशः। तद्यथा--(२)आभिचारिकेष्टौ आग्नावैष्णवसारस्वतबार्हस्पत्येषु हविष्षु त्रित्वेन लिङ्गेन यथाक्रममाग्नेयादिविध्यन्ते प्राप्ते द्विदेवत्यत्वेन लि - , १. चातुर्मास्येषु 'वाजिभ्यो वाजिनमिति विहिते वाजिनयाग इत्यर्थः । तप्ते पयरि दधन्यासिक्ते सति तत्पयः धनीभूतत्वेन द्रवीभूतत्वेन च द्विधा परिणमति । तत्र घनीभ यत्तदामिक्षापदवाच्यम् । द्रवीभूतं यत्तद्वाजिनम् । २. 'आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत् , सारस्वतं चरं, पार्हस्पत्यं वरुमभिच निति ( का. सं. १०, १.) वाक्यविहिसायामित्यर्थः । , ·: बाघहेतुनिरूपणम् ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । २१ नेन प्रथममाग्नावैष्णवे तृतीयस्थानीयस्याऽग्नीषोमीयस्य विध्यन्तोऽतिदिष्टः (१)प्रबलश्च द्विदेवत्यत्वम् , शब्दोच्चारणमात्रेण सहसा प्रतिभासात् । क्रम. स्तु विलम्बितप्रतीत्या दुर्बलः । चतुर्थे (२)दविहोमेऽतिदेशोऽपोद्यते । अथ नवमाध्यायपादार्थसङग्रहः-- ऊहारम्भोऽथ सामोहो मन्त्रोहस्तत्प्रसङ्गजः । नवमाध्यायपादेषु चतुते प्रकीर्तिताः ॥ नवमाध्यायस्य प्रथमे पादे उपोद्धातपूर्वकमूहविचारारम्भः । ऊहो नाम प्राकृतस्य प्रयोगस्याऽन्यथाभावः । तत्र प्रयाजादयो धर्मा अपूर्वप्र. युक्ताः, अवधातमन्त्रादिष्वविवक्षितं बीह्यन्यादिस्वरूपम् , साधनविशेष- स्वमानं विवक्षितमित्येवमादिरूपोद्धातः । सवित्रश्विपूषशब्दानां विकृतिषु नाऽस्त्यूहः, अग्निशब्दस्याऽस्त्यूह इत्याविचारारम्भः । द्वितीये सपरिकरस्सामोहः । तृतीये मन्त्रोहः । चतुर्थे मन्त्रोहप्रसङ्गापतितो विचारः । अथ दशमाध्यायपादार्थसङ्ग्रहारम्भः-- द्वारलोपोऽस्य विस्तारः कार्यकत्वं समुच्चयः । ग्रहसामप्रकीर्णानि नअर्थाश्चाऽष्टपादगाः ॥ दशमाध्यायस्य प्रथमे पादे बाधहेतुरिलोपा निरूपितः । तद्यथा- (३) स्वयं कृता वेदिर्भवती'त्यत्र वेदिनिप्पादनरूपस्य लोपेन निष्पाद- १. प्रथमांद्वतीयभावस्येतनिरूप्यत्वेन विलाम्बतत्वानिरपक्षतयोत्पत्तिलायाम प्रथ. मप्रतीतदेवतासामान्यं प्रबलमिति देवतासामान्या प्रथमम्यानेऽप्यामा वणवे तृतीयस्थाना. मीषोमीयविध्यन्तः, तृतीयस्थानेऽपि बाईस्पत्ये प्रथमस्थानानवियन्त इति भावः । २. याज्यापुरोनुवाक्याभ्यां विना स्वाहाकारान्त मन्त्रप्रदेयतया विहिना ये होमास्ते दवाहोमाः कम्यन्ते । ३. राजसूयान्तर्गतमैत्राबार्हस्पत्येष्टी 'स्वयं कृता वेदिर्भवतीति श्रूयने । यथावस्थित एव भूप्रदेशो वेदित्वेन स्वीकर्तव्य इति तदर्थः । अनेन प्रकृती स्स्येनोत्तमा स्वचमुद्ध न्ति' 'देवस्य स्वा सवितुः प्रसव इति खनति' 'स्फयन वेदि परिलिखन् परिगृह्णाति' ( आप. श्री. प्र. २. कं. २. सू. ३, ४, ५.) इत्यादिवाक्यविहिताना वेदिनिष्पादकानां उद्धननखननपरिलेखनानामुपकारस्य विकृतावत्राऽभावाबाधस्सिध्यतीति भावः । उत्तमां स्वचम्-वेदिभूमेरुपरितनी मृदमित्यर्थः । - ·१२ वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् कानामुद्धननादीनां बाधः । (१)कृष्णलेपु वितुषीकरणस्य द्वारस्य लो- पेनाऽवघातस्य बाधः । बाघो द्विविधः । प्राप्तबाधः अप्राप्तबाधश्चेति । तत्र तार्तीयबाधो द्वितीयः । तत्र हि यावदुर्बलेन प्रमाणेन विनियोगः कर्तुमारभ्यते तावदेव प्रबलप्रमाणेन विनियोगः क्रियत इति तद्बोधितेने. तरबाधोऽप्राप्तबाधः, दुर्बलप्रमाणस्याऽप्रवृत्तत्वात् । प्राकृतस्य त्वङ्गस्य वि. कृतौ चोदकप्राप्तस्य प्रत्याम्नानादर्थलापात्प्रतिषेधाद्वा यो बाधस्स प्राप्त. बाधः । यथा - प्राकृतानां कुशानां (२)प्रतिकूलशराम्नानात् , यथा- अवघातस्य द्वारलोपात् । यथा वा-पिव्येष्टी होतृवरणस्य (३) न होतारं वृणीत' इति प्रतिषेधादिति बोध्यम् । द्वितीये सङ्केषणोक्तस्य द्वारलोपस्य बहुभिरुदाहरणैर्विस्तरः । तृतीये वाधकारणं कार्यकत्वम् । तद्यथा---प्रकृती गवाश्वादिदक्षिणाया ऋत्वि परिक्रयः कार्यम् । तथा विकृतिरूपे भूनाम्न्येकाहे धेनुरूपाया दक्षिणा यास्तदेव कार्यम् , ततो धेन्वा गवाश्वादिदक्षिणा विकृती चोदकप्राप्ता बाध्यते । चतुर्थे नक्षत्रेष्टिविहिता (४)उपहोमाचोदकप्राप्तैः (५)नारिष्ठहो. मैस्सह समुच्चीयन्त इत्यादिस्समुच्चयः । पञ्चमे षोडशिग्रहः प्रकृतिगामी, स चाऽऽअयणपात्रादेव गृहीतव्य इत्यादिबाधप्रसङ्गागतो ग्रहादिविचारः । षष्ठे 'एकं साम तृचे गेयमित्यादिबाधप्रसङ्गागतस्सामविचारः। सप्तमे(६) १. 'प्राजापत्यं घृत चरुं निर्वपेत् शतकृष्णलमायुकाम' ( मैं. सं. २. २. २ ) इति विहितायुकामष्टयाभूतेष्वित्यर्थः । कृष्णलशब्दस्सुवर्णशकलवाचकः । २. 'रोद्री रोहिणीमालभेताऽभिचरन्' इति विहितेष्टो 'शरमयं बर्हि रित्यनेन प्राकृत. बर्हिकार्ये शराणां विधानादित्यर्थः । शराः काशविशेषाः । ३. मै, सं. १. १०. १८. ४. नक्षत्रेष्टी "अग्नये स्वाहा, कृत्तिकाभ्यस्स्वाहा, अम्बाथै स्वाहा, दुलाय स्वाहे" त्यादिमन्त्रैः क्रियमाणा होमा उपहोमाः । ५. प्रकृती दर्शपूर्णमासयोः प्रधानहोमादूर्व नारिष्ठदेवताका होमा विहिताः-'नारि. ठान्होमा होतीति (आप, श्री. प्र. २. कं. २० सू. ६) । ते च 'दश ते तनुवो यज्ञ यज्ञियास्ताः प्रीणातु यजमानो घृतेने त्यादिमन्त्रैस्त्रवेण कायाः । ६. अवदीयमानञ्च द्रव्यं हविश्शन्देनोच्यते । अवदानं नाम समुदितद्रव्यतो होमा.

·IIL.JL 84R.H. ROAD. MADRAS-4 २३ . - नअर्थनिरूपणम् ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । पश्वङ्गेषु हविभेदः, (१)गृहमेधीयमपूर्व कर्मेत्यादिबाधप्रसङ्गागतः प्रकी- विचारः । अष्टमे (२) नाऽनुयाजेष्विति पर्युदासः, 'न सोम' इत्यर्थ- वादः, (३) नाऽतिरात्र' इति प्रतिषेध इत्यादिवोधोपयुक्तो नार्थविचारः । (४)पर्युदासस्स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् । प्रतिषेधस्स विज्ञयः क्रियया सह यत्र नम् ।। यद्यजतिषु ये यजामहं करोति तदनुयाजव्यतिरिक्तष्विति पर्युदासे पृथक्करणरूपो हविष्टप्रयोजकस्संस्कारः । नव पशावकादशाशानां दयस्याऽऽव. द्यति अथ जिह्वायाः' इत्यादिवाक्यविदितम् । अताच प्रत्ये कमवदानस्य विहितत्वात् , अ. वदीयमानस्यैव च हविष्ट्वात हविभेदमिद्धिः । १. चातुर्मास्येषु चत्वारि पाणि-वैश्वदेवः, करूणप्रघासः, माकमेधः, शुनासीरी. यश्चेति । तत्र साकमेधाख्ये तृतीय पर्वणि 'मरुद्भयो गृहमारभ्यस्सर्वामां दुग्ध सायमोदन. मिति ( मै. सं. १. १०. १ ) वाक्यांवहितं कर्म गृहमधार्यामत्युच्यते । २. 'नाऽन्याजेषु ये यजामहं करोती'नि गमग्रं वाक्यम । अत्राऽयं विषयः-'आश्रा. वयेति चतुरक्षरम् , अस्तु श्रीषा इति चतुरक्षरम् , यात यक्षरम् , य यजामह इति गया. क्षरम् , यक्षरो वषटकारः, एप में सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञमागायनः' इत्यनारभ्याधीतवा. क्येन यजतिचोदनानादितेषु कर्मसु पठनीयतया गादशाक्षराणि विहितानि । तानि च 'अनूयाजान्यजतीति यजतिचोदना चादित अन् यात्राट्य कर्मण्यपि पटनीयत्वेन प्राप्तानि । तत्र नाऽनूयाजवाक्येन ये यजामहकरण प्रतिषिध्यमाने विकल्पप्रमक्तिस्यादिति हेताः पर्युदास अङ्गीकृतः । तथा चाऽनूयाजन्याता रक्तेषु गागेषु ये यजामहः कर्तव्य इति बोध. स्वम्पन्नः । विशेषतश्चाऽस्य विवरण सारविचिन्या न्यायप्रकाशव्यायायां (पृ. १६४) अस्मद्गुरुचरणैः कृतम् , तत एव तदवगन्तव्यम् । ३. 'नाऽतिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीनि समग्रं वास्यम् । अस्याऽयमर्थः-ज्योतिष्ट मनामके मामयागे सन्ति चतनस्संस्था:- आग्नष्टामः, उसप, पाडशी, अनिरात्रश्चेति । संस्था नाम क्रतुप्रयोगात्तस्तोत्रापरमः । येन स्तोत्रण कनप्रयोगस्ममाप्यत तनव स्तो. त्रण सा संस्था व्यपदिश्यते । अत्राऽग्निष्टोमादिशब्दाः शक्त्या तन संस्थास्वेव प्रयुज्यन्त, निरूढलक्षणया तादृशसंस्थावनि ज्योतिटोमे, सम्यात कलक्षणया तद्वति बान्वन्तरे, गोण्य। वृत्या ग्रहणे स्तोत्र च । प्रकृत तु अनिगत्रशब्देन तसंस्थाको ज्योतिटोमो विवक्षितः, पोडशिशब्देन च पोडशिग्रहः । तथा चाऽतिरात्रसंस्थाके ज्योतिष्टोमे पोडशिसंज्ञकं ग्रहं न गृहायादिति प्रकृतवाक्याथों बाध्यः । अत्र ग्रहा नाम सोमरसाधारभूत उलूखलाकार पात्र विशेष इति बोध्यम्। ४. लक्षणवाक्यद्वयमपीदं हरिकारिकायां श्लोकद्वयस्याऽर्धाधात्मकम् । .

·वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् विधेरेव विशेषितस्वम् । 'न तो पशौ करोती त्याज्यभागौ निषिध्य प. श्चात् 'न सोमेऽध्वर' इत्याम्नायते । यथा न तो सोमे करोति तथा न तो पशौ कुर्यादिति तदर्थः ॥ अथैकादशाध्यायपादार्थसङ्ग्रहः- उपोद्धातस्तथा (१)तन्त्रावापौ तन्त्रम्य विस्तृतिः । आवापविस्तृतिश्चैकादशाध्यायस्य पादगाः ।। एकादशाध्यायस्य प्रथमे पादे तन्त्रस्योपोद्धातो वर्णितः। द्वितीय तन्त्रावापी सङ्खपणोक्तौ । तृतीये तन्त्रमुदाहरणबाहुल्येन प्रपश्चितम् । च. तुथ तथैवाऽऽवापः प्रपञ्चितः । अथ द्वादशाध्यायपादार्थसङ्ग्रहः- (२)प्रसजस्तन्त्रिनिर्णीतिः समुच्चयविकल्पने । द्वादशाध्यायपादार्था इति पादार्थसङ्ग्रहः ।। तृतीयपादे समुच्चयस्य प्राधान्येन निर्णयः, चतुर्थे तु विकल्पस्येति बोध्यम् । द्वादशाध्यायस्य प्रथमे पादे(३)पशुधर्माणां (४)पशुपुरोडाशे प्रसङ्गः, सौमिकवेदेरुत्तरकालीनकर्मसु प्रसन्न इत्यादिविचारः। द्वितीये सव. नीयपशोस्तन्त्रित्वम् , न तु सवनीयपुरोडाशानाम् । विकृतिस्तन्त्रिणी न प्रकृतिः । अन्वारम्भणीया विकृतिष्वपि स्यात् , न तु प्रकृतावेवेत्यादिवि. चारः । तृतीये त्वग्वाससोस्समुच्चयः, आधारगतानामृजुत्वसन्ततत्वादीनां समुच्चय इत्यादिकं प्राधान्येन, यवत्रीह्योर्विकल्प इत्यादिकं समुच्चयापवा. दत्वनेत्युभयं चिन्तितम् । चतुर्थे चैन्द्राबाहस्पत्ययाज्यानुवाक्यायुगलयो. विकल्प इत्यादिकं प्राधान्येन, याज्यानुवाक्ययोम्समुच्चय इत्यादिकं वि. कल्पापवादत्वेनेत्युभयं चिन्तितम् । तदेवं द्वादशाध्यायगनेषु षष्टि सङ्ख्याकेषु - १. अनेकोद्देशेन सकृदनुष्ठानं तन्त्रम् | आवृत्तिरावापः। २. अन्यत उपकारलाभप्रयुक्ताङ्गाननुष्ठानं प्रसङ्गः । ३. यद्यपि सर्वत्र पशुधर्मपदेन उपाकरणनियोजनादयः पदार्थी गृह्यन्ते, तथाऽप्य प्रकृतितश्वोदकप्राप्तानि यानि प्रयाजानूयाजाद्यङ्गानि तानि पशुधर्मपदेन प्राह्याणि । ४. पशुयागाजभूतः यस्तद्देवताकः पुरोडाशयागः, सः पशुपुरोडाशशब्देनोच्यते ।

·पादानां पूर्वोत्तरीभावः ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । २५ पादेषु प्रतिपाद्या अर्थास्सगृहीताः । ननु-यथोक्तेभ्यः पादेभ्योऽर्था बहवस्तत्तत्पादेषु विचार्यन्ते तेषां कथं तत्तत्पादान्तर्भाव इत्याशङ्कयाऽऽह- उपोद्धातापवादाभ्यां प्रसङ्गानुप्रसङ्गतः । तत्तत्पादगतत्वेन विचारान्तरमुन्नयेत् । यथोक्तपादप्रतिपाद्यादन्येष्वर्थेषु यथोचितं कश्चिदुपोद्धात', कश्चिद. पवादः, कश्चित्प्रसङ्गपतितः, कश्चिदनुप्रसङ्गपतित इत्येवं पादान्तर्भाव उन्नयः । ( पादानां क्रमनिरूपणम ) ननु सन्त्वेवमध्यायानां पादानां च व्यवस्थिता अर्थाः, तदीयस्तु कमः कथमवगन्तव्य इत्यत आह--- शास्त्रपूर्वोत्तरीभावोऽध्यायानामभिधास्यते पादानां तु तमत्रेव लशामुत्पादयामहे ।। एकस्मिन्नध्याये समाप्ते सति अध्यायान्तरारम्भे तयोरध्याययोः पू. बोत्तरीभावो वक्ष्यते । प्रथमाध्यायद्वितीयाध्यायगताना पादानां पूर्वोत्तरी- भावे उदाहृते सति तद्वश्रुत्पत्त्या पादान्तरेष्वपि तस्योत्प्रक्षितुं शक्यतया तमुदाहरति-- विधिस्साक्षामितिधर्म तम्य शेषोऽथवादगाः । वेदमूला स्मृतिनाम वाक्यांशोऽमावतः क्रमः ॥ जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञाते धर्मे विधिवाक्यं साक्षात्प्रमाणमिति तद्वि. चारः प्रथमे पादे युक्तः । अर्थवादवाक्यम्ब विधिद्वारा प्रामाण्याद्विध्यन- तरभावित्वम् । स्मृतिवाक्यस्य नार्थवादविधिम्पवेदमूलतया प्रामाण्यादर्थ- बादोत्तरभावित्वम् । नामधेयस्य वाक्यैकदेशत्वेन पूर्वोक्तत्रिविधवाक्यविचा. रोत्तरकालीनत्वम् । तथा द्वितीयादी-(१) भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया . २. १. १. ४० ·२६ वेदप्रकाशे [ प्रथमं प्रकरणम् प्रतीयतैष ह्यर्थो विधीयते'-(१) धर्मः प्रतिपदं न तु, भावार्थस्य फलार्थत्व'मि त्यधिकरणद्वयेनाऽऽख्यातप्रत्ययान्ताद्ध तुपदादपूर्व गम्यत इति स्थापितम् । तस्य पुनरपूर्व द्वारमस्ति नेति सद्भाव साधयित्वा, (२) आख्यातद्वैघमि- ष्टं नः' इत्येवमाद्यधिकरणैस्तदपवादतप्रसक्तानुप्रसक्तचिन्तया सर्वः पादो वक्ष्यमाणकर्मभेदचिन्तोपयुक्ततया उपोद्वातत्वेन वर्णितः । द्वितीयाध्याय- द्वितीयपादे तु (३)शब्दान्तराभ्याससङ्ख्यानामधेयगुणैः कर्मभेदः । एव. मुपजीव्योपजीवकभाव उभयाद्रष्टव्यः : तृतीयपादे तु ज्योतिष्टोम एव रथन्तरादिसामगुणविधानं न ततः कर्मा रम्य । एवं (४)राजसूयान्तर्ग: तावेप्टेन कर्मान्तरत्वमित्यवमादिगुणप्रसागतं निरूप्य पुनः (१)प्रकरणा- १. २. श्रीशङ्करभट्टविरांचतमीमांसासा भास पडला कैदेशोऽयम् । ( मीमां. सं. श्लो. १८,१९) ३. 'सोमेन यजत' 'दाक्षिणानि जुहोनि' मात्रयाय ददाती'त्येकप्रकरण. पठितानां यागहोमदानानां अपर्यायधातुरूपतु शान्तरात् , समिधो यजति' 'तनूनपातं यजति' 'इडा यति' इत्यसकृच्छताना यागानां विधिपु.श्रवणरूपादभ्यामात् , 'तिन आहुतीजुहोती' त्यत्रात्यत्तिवाक्यगात्रत्वमङ्गलमा 'अथप ज्यातिरथेष विश्वज्योतिस्थैष सर्वज्यात' रित्यत्र ज्यातरादिनामधन, 'माको व्यापा, वाजिभ्यो वाजिनमि' स्यत्र च पूर्वत्राऽसम्भवनिवेशाद्गुणात्कम दो बाध्यः । ४. 'आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्य द्वारा, पन्द्रमे शादशकपालमृषभो दक्षिणा, वैश्वदेवं चरु पिशङ्गी पत्रोही दक्षिणा, मत्रावरुन भामिना वशा दक्षिणा, बार्हस्पत्यं चर शितिपृष्ठा दक्षिणा' इत्यतेवाक्य राजसूर्य दिशामा सो भवन्ती' ति प्रकृत्य विहितानि पञ्च कमाण्यवष्टिसंज्ञकानि । दिसम्बाचा भु भावयितणामवजननहेतुत्वादवेष्टिरिति संज्ञा सम्पन्ना। ५. अनुपादेयगुणयुक्तानुपस्थितिः प्रकरणातरम् । पुरुषकृत्या सम्पादयितुं शक्या गुणा उपादेयाः । तद्भिन्ना अनुपादेयाः । त च--देशः, कालः, निमित्तम् , फलम् , संस्कार्यञ्चति पञ्चप्रकाराः । एतद्विशिष्टा याऽनुपस्थितिः प्रकरणादिना उपस्थित त्यभावः, सा प्रकरणान्तरम् । तन कमभदा यथा-कुण्डपायिनामयने 'उपस. द्भिश्चरित्वा सोममुपनह्य मासमग्निहोत्रं जुह्वतीति श्रुतम् । अत्र मासरूानुपादेय. गुणसत्वात् , नित्याग्निहोत्रस्य च प्रकरणाभावेनानपस्थितत्वात, तदुद्देशेन मासादिगु. णविधानासम्भवात् , विधेयतायाश्च प्रकृते उपादेयताव्यधिकरणत्वे प्रमाणाभावान्मा. सादिगुणविशिष्टमग्निहोत्रनामकं नित्यामिहोत्रादन्यदेव कर्म विधीयते .

·सङ्गतिप्रदर्शनम् ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः। २७ . - न्तरादिभिः कर्मभेदः प्रतिपादिनः । चतुर्थे तु यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहो. ती'ति जीवनं निमित्ती कृत्याऽग्नहोमविधानम , शाग्वाभेदेऽपि न कर्म. भेद इति चोक्तम् । तथा चोयाः पादयोशेषशेषिभाव उपपादितो भ वतीति । अनेन न्यायेनोत्तराध्यायन तपादानां परस्परं क्रम उन्नयः । इत्थं शास्त्रस्याऽध्यायानां दाना , कमविशेषावशिष्टानाममाधा. रणप्रतिपाद्यमर्थ निरूप्य तन्नि फलं दर्शयति ऊहित्वा सतीस्तिसम्तथाऽपान्तरसतिम् । ऊदाक्षेपदृष्टान्तपत्यु, णादिकाम् || ( मालतिर ) शास्त्रादिप्रतिपायार्थसम्बन्ध पनि योजित सति नम्याऽधि. करणस्य शास्त्रसङ्गतिरत्यायसन; मनिश्चति तिस्र जहिता भव. ति । तद्यथा-प्रथमायायायाम जीयाधिकरण धन्य लक्षणप्र. माणराहित्यं पूर्वपक्षीऋत्य सिद्धाः प्रतिम दिनः । तस्याऽधिकरणस्य धर्मसम्बन्धितया धर्मविचार :: : । प्रमाणविचाररूपत्वात्प्रथमाध्या. यसङ्गतिः । विधिवाक्यम्ब मनापायामात्प्रथमपाद सङ्गतिः । (अधिमानः । यथैतनतत्रयमूहितन , था पूर्वी जराधिकरण योः परस्परमवा. न्तरसङ्गतिरूहनीया । सा नजर...पा--आक्षपमन्नतिः, दृष्टान्तसङ्गतिः, प्रत्युदाहरणसङ्गतिः, प्रासङ्गित :., उपाद्धातममतिश्रेति । एवमादि. रूपाणामाक्षेपादिसङ्गनीनामू बाद पति -पून्यायम्य सिद्धान्नयुक्ति वीक्ष्य पर नय पूर्वपक्षाक्तयुनिः ५, त्रा:क्षेपादि योजयेत् । तदतत्सर्व योजयित्वा प्रदर्यत-- ( आक्षेपमङ्गतिः) प्रथमेऽध्याय प्रथमपादम्य प्रथमाधिकरणगता धर्मविचारशास्त्रं वैध- मिति सिद्धान्तः । अर्थज्ञानहेतावध्ययन नियमविधेसम्भवादिति तद्युक्तिः। द्वितीयाधिकरण धर्म लक्षणं प्रमाणं च नाऽस्तीति पूर्वपक्षः, लौकिका- ·२८ वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् . कारहीनत्वात्प्रत्यक्षाद्यप्रवृत्तश्चेति तद्युक्तिः । तया युक्त्या धर्मस्य लक्षणप्र. माणरहितत्वे सति नरविषाणसमो धर्म इति तद्विचारशास्त्रस्य विधेयत्वम- नुपपन्नमित्याक्षेपसङ्गतिः। (दृष्टान्तसङ्गतिः) यथा प्रथमाधिकरणे नियमविधिसम्भवन हेतुना विचारशास्त्रस्य विधेयत्वमुक्तम् , तथा द्वितीयाधिकरणे लौकिकाकारहीनत्वप्रत्यक्षाद्यप्रवृत्ति रूपेण हेतुना धर्मप्रमाणे न स्त इति दृष्टान्तसमतिः । ( प्रत्युदाहरणसङ्गतिः) यथा प्रथमाधिकरणसिद्धान्ते पूर्वोक्तयुक्तिरवलोक्यते, तथा द्वितीया. धिकरणसिद्धान्ते काञ्चिदपि युक्ति न पश्याम इति प्रत्युदाहरणसङ्गतिः । एते प्रत्युदाहरणदृष्टान्तसङ्गती मन्दबुद्धिभिरपि सर्वत्रोत्प्रेक्षितुं शक्यते । (प्रसङ्गसङ्गतिः) पञ्चमाधिकरणे विधिवाक्यस्य निरपेक्षत्वात्प्रामाण्यं वर्णितम् । तस्य च वाक्यस्य शब्दार्थयामध्ये शब्दकोटिनिविष्टत्वात् , वाक्यप्रसङ्गेन शब्दनित्यत्वं षष्ठाधिकरणे वण्यंत इनि प्रासङ्गिकी सङ्गतिः । ( उपाद्धातसङ्गतिः) सप्तमाध्यायस्य चतुर्थे पादे द्वितीयाधिकरणेन सौर्यादिविकृतिषु वैदि. कमङ्गजातमुपदेष्टुं तदुपयोगित्वेन प्रथमाधिकरणे धर्मसापेक्षत्वं साधितम् | तत्र प्रथमाधिकरणमुपोद्धातः । सेयमुत्तराधिकरणेन सह पूर्वाधिकरणस्यो- पादातसङ्गतिः । ( अपवादसङ्गतिः ) (२)प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणे अष्टकादिस्मृते पूर्ववत्प्राप्तं प्रामाण्यमपाद्यते, सेयमपवादसङ्गतिः । अनया दिशा सर्व सङ्गतिरूहनीया । १. मातृकाद्ववेऽप्येवमेव पाठत्समुपलभ्यते । अत्र 'प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादर द्वितीयाधिकरणे सर्ववेटनस्मतः पूर्ववत्प्राप्तं प्रामाण्यमपोद्यत' इति पाठो युक्त इत्युत्पश्यामः ·अध्यायाना पौर्वापर्यम् । शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । ( अध्यायक्रमप्रदर्शन ) अथाऽध्यायानां प्रमेयकथनेन सङ्गतिं प्रदर्शयिष्यामः -प्रथमेड ध्याये-धर्मस्य प्रमाणम् । तत्र प्रथम पाद चोदनायाः, त्रिपाद्यान्त्वर्थ- वादमन्त्रनामधेयस्मृत्याचाराणां वाक्यशषसामर्थ्ययोश्च सन्दिग्धनिर्णये प्रा. माण्यमुक्तम् । द्वितीयेऽध्याये तु-धात्वर्थभावनापूर्वाणां त्रयाणामपि भेदः प्रति. पाद्यते-(१) भावार्थाः कर्मशब्दाः तेभ्यः क्रिया प्रतीयतेष ह्यों विधीय. त' इत्यादिना । तृतीये तु-(२) अथाऽतश्शेपलक्षणम' शेषः पराथत्वात्' इत्यादि. ना शेषशेषिभावः प्रतिपाद्यते प्राधान्यन । चतुर्थे तु-क्रत्वर्थपुरुषार्थविचारेण । ३)क्वचित्कलविधिवशान, क. चित्साक्षात्प्रयोज्यतैव शेषत्वफलभूना प्राधान्येन, शेषत्वं तु तदुपयोगि. स्वेन । तथा च- 'मानाधीन! मेयसिद्धिनासा द्वस्तु लक्षणात । प्रमाणमुपजीव्यत्वात्प्रथमेऽध्याय इरितम् ॥ मानाधीनस्य धर्मम्य द्वितीये मंद उच्यते ॥ ततश्च प्रथमद्वितीययोरध्याययोः पूर्वोत्तरभाव उपपन्ना भवति । द्वितीयेऽध्याये कर्मणां भेदे सिद्ध भिन्नक्रियाम्व शपशॉपमावा युक्ता बु. भुत्सितः, नाऽभिन्नास्विति भेदलक्षणम्य इंतुत्वम् । यद्यपि 'श्रीहीनवह न्ति' 'सोमेन यजेते' त्येवमादिषु दपकर्मणां शेषशपिभावो न कर्मभदा. पेक्षः, तथाऽपि कर्मणामपि प्रयाजनयादीनां शेषशेपित्वमिदेव वक्तव्य- मिति तसिध्यर्थ भेदलक्षणापक्षणमिति बोद्धव्याम् । एवं- . ? १. भावार्थाः भावनाप्रयोजनका के कमशब्दाः यजेत जुष्टुपादिन्यादयः, तेभ्यो धातुभ्यः, किया अपूर्वम् , प्रतीयेन । कुनः ? हि यस्मा कारणात् एषो धात्वर्थ एव पदश्रुत्या भावनाकरणत्वेन विधीयत इति सूत्रार्थः। (*. सू. अ. २. पा. १. पृ.१.) २. ज. भू . अ ३. पा १. सू. १, .. ३. क्वचिफलविधवशादिति क.पु. १ ·२० वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् - तृतीये शेषशेषिस्वसिद्धौ किं (१.)प्रयोज्यं किं (२)प्रयोजकम् । इत्यपेक्षोदयाद्वक्ति चतुर्थ तत्प्रयुक्तये ॥ 'अथाऽतः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा' इति । (३)कत्वर्थोऽयं (४)पु. रुषार्थोऽयमिति विचारेण प्रयुक्तेर्ज्ञातुं शक्यत्वात् साक्षात्परम्परया वा प्रयु. क्तिनिर्णयोपयुक्तं सर्वमिह चिन्तनीयम् । यद्यपि न सर्वः शेषी शेषस्य प्रयोजकः, (५) 'पुरोडाशकपालेन तुषा. , १. यदुद्देशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वं यस्य तत् तत्प्रयोज्यम् । यथा दध्यानयनप्रयाजादि नामिक्षादर्शपूर्णमासादेः। २. यन्निष्टकृतिव्याप्यतानिरूपितोद्देश्यताशालि यत् तत् तस्य प्रयोजकम् । यथा आमिक्षादर्शादि दध्यानयनप्रयाजादेः । ३. स्वयं प्रार्थितवृत्युद्देश्यता निरूपितविधेयताकावं पुरुषार्थस्य लक्षणम् । स्वयंप्रा. र्थित: पवादिः, तन्निष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयता गोदाहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इति पशुफलोदशन विहितगोदोहनेऽस्तीति गोदोहनं पुरुषार्थमिति समन्वयः । गावः दुह्यन्ते यस्मिन्पात्रे तगोदोहनमित्यभिधीयते । ४. स्वयंप्रार्थितभिन्नत्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताकत्वं क्रत्वर्थस्य लक्षणम् । स्वयं प्रार्थितस्स्वर्गादिः, तद्भिन्नो यागादिः, तदृत्युद्देश्यतानिरूपितविधेयता 'समिधो यजति' भाज्यभागी यजति' इत्यादिवाक्यविहितप्रयाजाज्यभागादिषु वर्तत इति प्रयाजाज्य. भागादयः कत्वाः । ५. 'कपालेषु अपयती'त्यनेन पुरोड शरणार्थत्वन विहितं यत्कपालं मृत्तिकानिर्मित यही च पक्कं वर्तुलाकारं कपालाख्यं पात्रम् , तेन तुषानुपवपति बीवहननानन्तरं निर्गतान् तुषान् रक्षसां भागोऽसीति मन्त्रेण नैऋत्यो दिशि अवस्थापयेदिति प्रकृतवाक्यस्याऽर्थः । भत्र 'पुरोडाशकपालेनेति तृतीयाश्रुत्या कपालस्य तुषोपवापनिष्ठाझितानिरूपिताङ्गतायामवग. तायामपि, तुषोपवापस्य कपालप्रयोजकत्वाभावात् , सत्यप्यङ्गाङ्गिभावे अनुष्ठापनापरप. योयप्रयोजकत्वाभावात् कथं तृतीयचतुर्थयोध्याययोहतुहेतुमद्भाव इति यद्यपी' ति शङ्कितु. राशयः । यत्र प्रयोज्यप्रयोजकमावो दृश्यते 'तप् पर्यास दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिशेर त्यादी, तत्र शेषिण एवाऽऽमिक्षादयः शेषाणां दध्यानयनादीनां प्रयोक्तारो दृष्टाः । अतश्शे. पशेषिभावाभावे प्रयुक्त्यभावात् शेषशेषिभावः प्रयुक्तिहेतुरेव । कपालस्य तुषोपवापप्रयु. क्त्यभावस्तु तुषोपवापे विनियोगात्पूर्वमेव कपालस्य 'कपालेषु श्रपयती' स्यादिना प्रयु- जत्वासन्निश्वयकृतोऽन्यथासिद्ध इति न सावतामाझिमावस्य प्रयुक्तिहेतुस्वाभाव इति तथाऽपीति समाधातुराशयः। , ·अनुष्ठानकमाभिधानम् ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । नुपवपती' त्यत्र तुषोपवपनं प्रति शेषः कपालं, तत्प्रयोज्यं न, तुषो. पवापादेः कपालादिप्रयोजकत्वाभावात् , तथाऽपि शेषिण एव शेषाणां प्रयोक्तार इति भवति शेषलक्षणस्य प्रयुक्तिलक्षणं प्रति हेतुतेति युक्त एव तृतीयचतुर्थयोः पूर्वोत्तरभाव इति बोध्यम् । द्वितीयादित्रये प्रोक्तं भेदशेषप्रयुक्तिभिः । अनुष्ठेयमनुष्ठानकमः पञ्चम ईर्यते ॥ अनेन चतुर्थपञ्चमयोरध्याययोः पौर्वापर्य निरूपितम् । द्वितीया. ध्याये कर्मभेदनिरूपणात् पृथगनुष्टेयत्वमवगतम । तृतीयाध्याये शेषशेषि. त्वनिरूपणात् (१) निवेशनस्सनमन' इति मन्त्रेण वढेरुपस्थानमनुष्ठेयम् , न विन्द्रोपस्थानमित्याद्यनुष्ठेयव्यवस्थाऽवगता। चतुर्थाध्याये प्रयुक्तिनिरूप. णादनुष्ठेयमेव निश्चीयते--(२)पलाशशाखाच्छेदनम्य वत्सापाकरणमेव प्रयोजकम् , न तु प्रस्तरेण सह प्रहृतिः प्रयोजिका, तथा सति पौर्णमा- स्यां वत्सापाकरणाभावे सत्यप्रयोजकप्रत्यर्थ शाखाछेदन न कर्तव्य. मिति । एवं त्रिमिरध्यायैरनुष्ठेयस्वरूपे निश्चिते सत्यनुष्ठानक्रमस्याऽऽ. काङ्कितत्वात्पञ्चमाध्याये सोऽभिधीयते-(३) श्रुतिलक्षणमानुपूज्यं तत्प्रमा- णत्वात्' इति । - १. 'निवेशनस्सममनो वसूनां विश्वारूपाण्याभिचष्ट शचीभिः । दाइव सविता सत्यधर्मेन्द्रो न तस्थौ समरे पीनाम्' ॥ (मै. सं. २. ७. १२.) इति समग्रो मन्त्रः । अयञ्च 'इत्यैन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' (म. सं. ३. २. ४. ) इत्यनेन गार्हपत्योपस्था. नाङ्गत्वेन विहितः । उपस्थानं नाम मन्त्रकरणकाभिधानम् । २. दर्श पलाशशाखाच्छेदनं विहितम्-'इथे त्वा त्वनि तामाच्छिनति' (आप. श्री. प्र. १. कं. १. सु. १०) इति । तो पलाशशाखामित्यर्थः । तस्याश्च विनि. योगः-कृतः 'वायवस्थोपायवस्थेति तया वत्सानपाकगीत' ( आप. श्री. प्र. १. के. १. सू. २.) इति वत्सापाकरणे । वत्सापाकरणं नाम वत्सानां मातृभ्यः पृथक्करणम् । भत्र वत्सापाकरणं शास्त्राच्छेदनस्य प्रयोजकमित्यत्र न विप्रतिपत्तिः, किन्तु 'मह शाखया प्रस्तरमाहवनीये प्रहरति' ( आप. श्री. प्र. ३. के. ६. मु. ६.) इति विहितं प्र. हरणमपि प्रयोजकं न वेति संशये, तस्य पूर्वमेव वत्सापाकरणप्रयुकत्वान्नेदमपि प्रयोजक मिति सिद्धान्तितम् । प्रस्तरो नाम दर्भमुष्टिविशेषः । ३. जै. सू. ५. 1. 1.

·वंदप्रकाशे
[प्रथमं प्रकरणम्
प्रयुक्तिलक्षणे स्थितः प्रयोज्यवर्गनिर्णयः ।
प्रयोज्यगोचरः क्रमस्त्वतः परं निरूप्यते ॥
प्रथमं तावत् श्रुतिलक्षणो वेदविहित एव क्रमः पदार्थानामाश्रयणीयः,
मथ वाऽनियम इति संशये प्रयोगप्राशुभावादनियममाशङ्क्य, वेदप्रामा.
ण्यातद्विहित एव क्रमस्समाश्रयणीय इति प्रसिद्धं चोदनाप्रामाण्यमेव
'बहुकृत्वोऽपि पथ्यं वदितव्यमि' त्येवं पुनःकथितमनेन सूत्रेणेति बोध्यम् ।
ततः क्रमस्य नियतत्वातन्निरूपकः पञ्चमाध्याय आरम्भणीयः ।
अथ षष्ठारम्भः-(१) द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनाऽभिसम्बन्धः' ।
भेदादिलक्षणैरेवमनुष्ठेये निरूपिते ।
कोऽनेनाऽधिक्रियतेति साम्प्रतं सम्प्रधार्यते ।।
तदुपोद्धातरूपेण त्वादावेतद्विचार्यते ।
कर्मभिः पुरुषः कर्ता किमधिक्रियते न वा ॥
सत्यधिकारे कस्य कुत्राऽधिकार इति चिन्तयितुं लक्षणमारब्धव्य.
मिति तसिध्यर्थमधिकारसद्भावः प्रथमं प्रतिपाद्यते---
( विषयसशंयो)
'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' 'चित्रया यजेत पशुकामः'
इत्यादिषु किं पुरुषस्याऽधिकारः स्वाम्यं कर्मजन्यफलभोक्तृत्वमस्ति नेति
चिन्त्यते । तदर्थमिदं विचार्यते-
(क) अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङादयः ।
अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते ॥
इति येयं प्रत्ययोपाना भावना तस्याः किंधात्वर्थ एव भाव्यः प्रधा.
नम् , स्वर्गादि तु साधनतया गुणभूतम् ? उत काम्यमानत्वेनोपात्तः स्व.
तत्साधनं च धात्वर्थः ? इति ।
(पूर्वपक्षः)
तत्र 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते' त्यत्र यागक्रियानिष्पादक
-
?
गादिरेव भाव्यः,

·स्वर्गस्य भाव्यत्वनिरूपणम् ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । ३३ वं कर्तृत्वम् , फलभाक्तृतया स्वामित्वमधिकारः। तादृशोऽधिकारो यागक. तुर्नाऽस्ति । कुतः ! फलभोगाभावात् । तथा हि-यजेतत्यत्राऽऽख्यातेन भावनाऽभिधीयते । तस्यां च धात्वर्थो भाव्यः, एकपदोपात्तत्वात् । स्वर्ग- स्तु पदान्तरोपात्तत्वाद्वाक्येन भाव्यतयाऽन्वतव्यः । तच्च वाक्यमेकपदरू. पया श्रुत्या बाध्यते । ततस्स्वर्गस्य भाव्यत्वाभावे सति (१)गुणत्वमभ्युपेयम् । किश्च स्वर्गशब्दो नाऽत्र सुखवाची, किन्तु सुखसाधनं चन्दनादिद्रव्यं ब्रूते, लोके तथा व्यवहारात् । तच्च कामयितुं योग्यम् । तेन द्रव्येण विना यागानिष्पत्तेः। तस्मादस्मिन्वाक्ये फलानभिधानेन तद्भागाभावात्कर्तुर्यागे कर्तृत्वमेव, न त्वधिकार इत्यधिकारलक्षणं नाऽऽरब्धव्यमिति प्राप्ते--- (सिद्धान्तः) आहुः-(२) स्वर्गम्साध्यो न साधनमि'ति । स्वर्गस्य कामनाविषय. स्वास्वर्गस्साध्यो न साधनमिति स्वर्गभाक्तृत्वं कर्तुरस्तीत्यधिकारस्य सि. द्धत्वादधिकारलक्षणमारब्धव्यमित्यर्थः । तथा हि-यजतेत्यत्र प्रत्य- यस्य केवलमाख्यातरूपत्वमेवेति न मन्तव्यम् , किन्तु लिङ्प्रत्ययत्वेन विधिरूपत्वमप्यस्ति । तच्चाऽऽदयातत्वाकारण भावनामाचष्ट, विधित्वाका- रेण पुरुष प्रेरयति । पुरुपश्च स्वाभिमतफलमन्तरेण न प्रवर्तत इति तदपे. क्षितं स्वर्गमव भाव्यतया विधिरुपादत्ते । स्वगशब्दश्वोत्कृष्ट सुख रूढः, द्रव्ये तु लाक्षणिकः । तस्मात्मुखस्य भाव्यत्वं प्रबलविधिश्रुत्या सिद्धम् । धात्वर्थस्य तु भाव्यत्वमेकेन पदन प्रतीयमानमपि न प्रत्ययेनाऽवगम्यते, किन्तु प्रकृत्या । तथा सति स्वर्गभाव्यत्वं भावनायां प्रन्यासन्नमनैव वि. १. यथा पुराडाशादयोगसाधन वन गमयम् , तथा चन्दनादिदम्पाचिनस्स्वर्गस्या. ऽपि यागसाधनत्वेन गुणत्दम् । न चवं सान प्रकृत उत्पात्तशरपुराडाशावगधाहव्यान्तर स्य कथं यागसाधनत्वमिति वाच्यम् , पुरोडाशादिवत्र स्वर्गशब्दवाच्यत्वाय स्परमसी. रभादिकमासज्य यष्टव्यमिति पुरोडाशादीनामन म्बर्गशब्दन वानान्न साधनत्वानुपपत्तिः । अथवा पाजिनन्यायन स्वर्गकामवाक्यं चन्दनादिद्रव्यांवशिष्टकर्मान्तविधानान्न कविता- पति भाषः । १. मामा. म.ला. १...

·वेदप्रकाश [प्रथमं प्रकरणम् धिरूपेणाऽऽख्यातेनाऽवगमात् , कमियोगादपि स्वर्गस्यैव भाव्यत्वम् । तस्मात्फलभोगसम्भवेन कर्तुरधिकारोऽस्तीत्यधिकारलक्षणमारब्धव्यम् । (आत्मवादः) ननु कोऽसौ कर्ता ! कि लक्षणस्सः ? कथं वा तस्य स्वर्गलोकग. मनम् ! कथं तस्य दुःखरूपसंसारस्य प्राप्तिः ? कथं वा तस्य निवृत्तिरिति । (आत्मस्वरूपम् ) अत्रोच्यते - देहेन्द्रियमनोबुद्धिविलक्षणस्तत्प्रवृत्यनुकूलप्रयत्नवान् क- तः । स च ज्ञानशक्तिः सुखदुःखाद्याश्रयो(१)मानसाहप्रत्ययगम्यो नि- त्यानुमेयो विमुनित्यः, प्रतिशरीरं भिन्नश्चाऽऽत्मा । तं च त्रेधा सत्यः प्रपञ्चो बध्नाति-भोगायतनं शरीरम् , भोगसाधनानीन्द्रियाणि, भोग्या शब्दादयो विषयाः । भोगस्तु सुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारः । ( मोक्षस्वरूपम् ) त्रिविधस्याऽपि बन्धस्याऽऽत्यन्तिको विलयो मोक्षः । स्वर्गगमनन्तु तस्यौपाधिकम् । न च शक्यते तस्य (२)कापिलवदकर्तृत्वं वक्तुम् , श्रु. त्यादिविरोधात । तथा हि-सर्वत्र हि कर्तृभोक्तृशब्दयोस्सामानाधिक. रण्यं दृश्यते । यथा अत्रैव 'यजमानः स्वर्ग लोकं यातीति । तथा 'य विद्वानाम चिनुते ऋनोत्येव, य एवं विद्वान् द्विरात्रेण यजते स्वर्ग: मेव लोकमेतीति । तथोपनिषत्स्वपि (३) सङ्कल्पादेवाऽस्य पितरस्समु. तिष्ठन्तीति कभिधायिन्या षष्ठ्या आत्मनस्सङ्कल्पं प्रति कर्तृत्वमुक्तम् । सम्भवति च सर्वगतस्याऽऽत्मनो यागज्ञानप्रयत्नसङ्कल्पादिषु साक्षादेव क . १ स मानसीन आत्मा जनानाम्' 'अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तया तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप' ॥ इति श्रुतिभगवद्गीतादिप्रमाणजातेनाऽऽत्या मानसाहम्प्रत्ययगम्यत्वमिति भावः । मानसीनः मनोगम्य इत्यर्थः २. सातपैर्हि 'कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टत्वमकर्तृभावश्च'त्यादिनाऽऽस्मनोऽकर्तृत्वा भिहितम् । ( सा. का. १९.) ३. छान्दो, उ... २. 1.

·आत्मस्वरूपोपसंहारः] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । ३५ तृत्वम् । न हि वयं स्पन्दमेव क्रियामभ्युपगच्छामा वैशेषिकवत, येन आत्मनः कर्तृत्वं न स्यात् , धात्वर्थमात्रक्रियात्वात् । स्पन्देष्वाप प्रयोज. कत्वेनाऽस्यैव प्रयोक्तृत्व सम्भवति । प्रयत्नेन ह्यसौ शरीरं स्पन्दे प्रयोज- यति, साक्षात्तु न सम्भवति सर्वगत स्पन्दस्याऽभावात् इत्यनेनाऽभिप्राये. णोपनिषत्सु पुराणेषु चाऽकर्तृत्ववादाः । ज्ञातृविषयस्तावदहंप्रत्यय इति सर्वाविवादम् । सर्वोऽपि आत्मनोऽहमिति परामृशति, परास्त्विदमिति । मामहं जानामि सर्वश्चेदं भूतं भवद्भविष्यद्विशेषतो न जानामि, अहमस्मि, नाऽहमस्मीति सर्वदाहंत्वनैवाऽऽत्मनः प्रतीतिः । तेन निस्संशयस्य नित्य- स्य स्वतन्त्रज्ञानशक्तेरेव ज्ञातृत्वम् । बुध्यादीनान्तु तत्संसृष्टानामेकत्वान्त्या सामानाधिकरण्यप्रतीतिरुष्णतोयप्रतीतिवत् भास्वरायःपिण्डप्रतीतिवच्च । (१)तथा चाऽऽहुः- 'साक्षाद्यद्यपि सम्बन्धो नाऽऽत्मनो यज्ञसाधनैः । तथाऽपि लक्षणावृत्या शरीरद्वारको भवत् ।। प्रत्यक्षत्व च दहस्थ भाक्तमात्मनि कल्पितम् । मात्मनस्वर्गयानं वा शरीरस्यापर्यते ॥ न च विज्ञानमात्रत्वे कर्तृभोक्तृत्वसम्भवः । शरीरविनिपाताच्च परं नाऽन्यद्यदेप्यते ॥ अदत्तफल इष्ट्यादौ तदा तद्वचनं मृषा । तस्माद्वेदप्रमाणार्थमात्माऽत्र प्रतिपाद्यते ॥ यद्यपि प्रकृतं वाक्यं व्याख्यायेताऽर्थवादतः । शरीरेन्द्रियबुद्धिभ्यो व्यतिरिक्तत्वमात्मनः ।। नित्यत्वं शिष्यते शेषं शरीरादि विनाशि चेति ॥ तसिद्धं यथाप्रतिज्ञात एवाऽऽत्मेति । स च पुनस्संसारे दुःखबहु. लेऽभिनिवेशान्नानाविधानि शरीराणि स्थावरजप्रमात्मकानि धर्माधर्मनिमि. तकानि पुनः पुनरनाद्यज्ञानवशात् प्राप्नोति, न कदाचिद्विमुच्यते कर्म- १. कुमारिलमहाश्लोकवार्तिके आत्मवादप्रसङ्ग इति शेषः ।

·वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् -- बन्धात् । विनश्वरोऽप्ययं संसारः प्रयाहरूपेण सदा तिष्ठति, न कदाचि. दनीदृशं जगत् । स कदाचित्पुण्ययोगादिव्यं शरीरादि संप्राप्य दिव्यविष- यजन्यमनित्यं सुखमनुभवन् कृतार्थमिवाऽऽत्मानं मन्यते, तथाऽपि तदुः। खमेव विवेकिनाम् । (१)तथा चोक्तम् --- ( सांसारिकसुखस्य यता) 'संसारे स्वर्गसंज्ञं यत्सुखं तदपि सूरयः । बहुप्रयाससाध्यत्वात् दुःखमेवाऽनुजानते ।। जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखान्यनुदिनं नृणाम् । स्वयमेव विना यत्नान्निपतन्ति सहस्रशः ।। बहुदुःखपरिप्वक्तं यन्नाम स्वल्पक सुखम् सुरापानादिसुखवद्वर्जनीयं विवकिनाम् ॥ एवं भूतेऽपि संसारे ये रक्तास्सुखतृष्णया । न तेषामधिकारोऽस्ति मुक्तिशास्त्रे कथञ्चन ।। संसारादुद्विजन्ते ये(२) मत्वा दुःखमिदं सदा । त एव खलु मुच्यन्ते न तु यः प्राकृतो जनः ।। तेषामेवाऽपवर्गाख्यः पुरुषार्थो महात्मनाम् । सूखदुःखोपभोगो हि संसार इति शब्द्यते ।। तयोरनुपभोगन्तु मोक्षं माक्षविदो विदुः । श्रुतिरप्ये तमेवाऽऽह भेदं संसारभोक्षयोः ।। (३)न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रियविहीनता । अशरीरं वा व सन्तं स्पृशतो न प्रियाप्रिये ॥ १. शास्त्रादीपिकायास्तपादे पार्थसाराथमित्रैः । (शास्त्र, दी. अ. १. पा. अ. ५ पृ. १२९.) २. दृष्टलोकपरावराः इति. ख. पु. । ३. 'न हवे सशरीरस्य प्रियाश्यियोरपदतिरस्ति, अशरीरं वा व सन्त न प्रिया स्पृशतः' इति श्रुतिवचनमत्र बोध्यम् । ( छान्दो. उ. ८.१२.१.)

·आत्मज्ञानस्य क्रत्वर्थता शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । ? आनन्दात्मकमात्मानं ये वदन्ति स्वयंप्रभम् । तन्मतेऽपि च संसारान्मुक्तरे(१)सावती भिदा .।। आत्मा ह्यानन्दरूपोऽसौ संसारेऽपि प्रकाशते । तावानेव स मोक्षेऽपि नाऽऽधिक्यं तस्य किञ्चन ।। तेन शब्दादिविषयजन्ययोस्सुखदुःखयोः । निवृत्तिरेव संसारादपवर्ग इति स्थितिः ॥ केचिन्नित्यसुखव्यक्ति ब्रह्मोपास्त्यैव सर्वदा । मन्यन्ते परमां मुक्ति मनसा विभुना सह ।। तत्वज्ञानाद्भवेन्मोक्षो नित्योऽसौ सर्वसम्मतः । सुखदुःखविहीनस्तु मुक्तस्वस्थोऽवतिष्ठते” इति ।। किमिद स्वस्थ हात ? शृणु ; य ह्यागमापायना धमा बुद्धिमुख. दुःखच्छाद्वषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारास्तानपहाय यदस्य स्वं नै रूपं ज्ञा- नशक्तिसत्ताद्रव्यविभुत्वादि तस्मिन्नेव सदाऽवतिष्ठत इत्यर्थः । तत्वज्ञा. नन्यौपनिषदात्मज्ञानमेव । ततोऽज्ञाननाशात्सुखदुःखादिसमस्तपैशेषिका. मगुणोच्छेदो माक्षः । सुखदुःखयोरुच्छेदस्तु धर्माधर्मयोगच्छदात , तदु- च्छेदस्तु प्राप्तानां धर्माधर्माणां भागेन नैमितिककर्मानुष्ठानन आत्मज्ञानेन च विरोधात् , उत्पाद्यानान्तु काम्यकर्माकरणादेवाऽसम्भवात् । विहिताक. रणप्रतिषिद्धाचरणनिमित्तकानां तु तत्करणाकरणपरिहारादसति शरीरा. म्भके पूर्वशरीरनिपात चाऽशरीरो मुक्तोऽवस्थितो भवतीति सर्व शिवम् । अत्रेदं तत्वं बोध्यम्-द्विविधं ह्यात्मज्ञान क्रत्वयं पुरुषार्थ चति । कुतः ? संयोगभेदात् । तथा हि-यत्ताव 'दविनाशी वा अरेऽयमात्मे त्यादिना शरीराद्यतिरिक्तनित्यात्मस्वरूपसद्भावज्ञानम् , तत्पारलौकिकफल. ककर्मानुष्ठानोपयिकत्वाकर्मज्ञानवदेव सामथ्यतः ऋतुसंयोगात् क्रत्व. थम् । यानि पुनरितिकर्तव्यताविशेषयुक्तान्युपासनात्मकानि ज्ञानानि वि. ५. संसारे सुखदुःखयोस्संस्पर्शः, मोक्ष तु तदभाव इति भेदो बोध्यः । .

·३८ वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् धीयन्ते, यच पुनरात्मसद्भावोपक्रमे विधिसरूपवाक्येन (१) आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्यादिनाऽऽत्मदर्शनमुद्दिश्य श्रवणादि विधीयते, तेषां कतौ दृष्टोपयोगाभावात्प्रवृत्तिविरुद्धत्वाचाऽदृष्टमेव फलं युक्तम् । तच्च वाक्यशे पाद्विविधम्-~अभ्युदयरूपं निश्श्रेयसरूपं च । तत्र सर्वान् कामानवाप्नो ती'त्याद्यभ्युदयफलम् , 'तरति शोकमात्मवित् न स पुनरावर्तत' इति निश्श्रेयसफलमिति । अथ सप्तमारम्भः-(२) श्रुतिप्रमाणत्वाच्छेषाणां मुख्यभेदे यथाधि- कारं भावस्स्यात् । प्रमाणाद्यधिकारान्तैः षविचारैर्निरूपिते । उपदेशेऽतिदेशोऽथ तत्सापेक्षो निरूप्यते ॥ अनेन षष्ठसप्तमयोः पूर्वोचरभाव उपपादितः । तथा हि-यत्राऽ. पेक्षितस्य ग्रन्थजातस्य प्रतिपादको प्रन्थसन्दर्भः पठ्यते, स उपदेशः । अतिदेशश्च पूर्वाचायः प्रदर्शितः 'अन्यत्रैव प्रतीतायाः कृत्स्नाया धर्मसन्ततेः । अन्यत्र कार्यतः प्राप्तिरतिदेशोऽभिधीयत' इति ।। प्राकृतात्कर्मणो यस्मात्तत्समानेषु कर्मसु । धर्मोपदेशो येन स्यात्सोऽतिदेश इति स्मृत' ॥ इति च । तत्रोपदेशष्षड्भिरध्यायनिरूपितः । ततःषष्ठाध्यायस्योपदेशविचार- स्वात्पूर्वभावित्वम् । अथाऽष्टमारम्भः-(३) अथ विशेषलक्षणम् । सामान्येनाऽतिदेशो योऽनुमानास निरूपितः । विशेषेणाऽतिदेशो यः सोऽष्टमेऽथ निरूप्यते ॥ , - १. बृ. उ. २. ४.५. २. मुख्यभेदे मुख्यानामपूर्वाणा भेदे, यथाधिकारं यथाप्रकरणम् , शेषाणां धर्माणा. म् , भावः अवस्थानं स्यात् , कुतः ? श्रुतिप्रमाणत्वात् श्रुत्येकगम्यत्वाच्छेषशषिभाव. स्येति सूत्रार्थः । (जै. सू. ५. १. १.) १. जै. सू . ८. १.१.

·विशेषातिदेशवेचारः] शास्त्रार्थसङ्ग्रह । :९ -- अनेन सप्तमाष्टमयोरध्याययोः पूर्वोत्तरभाव उपपादितः । (१)विध्यन्ता. धिकरणे सौर्यादिष्वानुमानिकेन वचनेन वैदिकीतिकर्तव्यताऽस्तीत्युक्तम् । तस्यैवेदानी विशेष उच्यते-- कस्य विध्यन्तः क्व प्रवर्तत इति ( संशयः) प्रथमं तावदिदं चिन्त्यते-किं कस्माञ्चित्कर्मणो धर्मा अतिदिश्यन्ते, नियताकर्मणोऽथवेति । ( पूर्वपक्षः) विहितेतिकर्तव्यतारहिते सौर्यादौ कर्मणि तयुक्ताद्यतःकुत- श्चित्कर्मणो धर्मा अतिदिश्यन्ते । कुतः ? नियामकस्य विशेषस्याऽमा. वात् । अतो विशेषचिन्ता न कार्येति प्राप्ते-- (सिद्धान्तः) आहुः- (२) अष्टमार्थस्य प्रतिश्रुतिरिति । अष्टमार्थस्य विशेषातिदे- शस्य प्रतिश्रुतिः प्रतिज्ञा, विशेषातिदेशः कर्तव्य इत्यर्थः । तथा हि शास्त्रा. र्थस्य व्यवस्थाया नियामकत्वात् । तस्मानियतादेकरमाकर्मणो धर्मा. तिदेशः । तेन विशेषचिन्ता कनव्या । अत्रैव विचारान्तरम् -सर्वविध्यन्तानामेकत्र विकल्पेन प्राप्तिरस्ति न वेति सन्दिा नियामकप्रमाणाभावादस्तीति प्राप्त आहुः--(३) एकस्मिन्ने कविध्यन्त' इति । अविकल्पित इति शेषः । अन्यथा ह्यनवस्थितः शास्त्रार्थम्स्यात् । तस्मानियमेनेकस्यैव दर्शपूर्णमासादे- विध्यन्त एकस्मिन्सौर्यादौ प्रवर्तते । (४) यस्य लिङ्गमथसंयोगादभिधान. वत्' । यस्य कर्मणो यल्लिङ्ग चिहं उपस्थापकं शब्दगतमर्थगतं वा यस्या विकृतौ दृश्यते, तस्य विध्यन्तस्तस्यां प्रवर्तत, यथा आमेयस्य सौर्ये । तथा हि--निर्वपतिः, तद्धितेन देवतानिर्देशः, एकदेवतात्वम्, औषधद्र- व्यकत्वमित्यादीन्यामेयचोदनया दृष्टसम्बन्धानि सौर्यवाक्ये विध्यन्तापेक्षे -- १ १.पू. मी. ७. ४. १. २. ३. मामा. सं. इलो. १३९. ४. ज. स.८.१.२.

·वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् .. दृश्यमानानि तामुपस्थापयन्ति । सा च स्वार्था । व्यंशा च भावना तस्याः स्वार्थः । लतस्साध्यसाधनांशाविहानपेक्षितत्वादनादृत्य तृतीयोंऽश इत्थं. भावरूपोऽपेक्षासन्निधियोग्यत्वैवाक्यशषत्वेनाऽत्र सम्बध्यते । तदयमर्थः--यथा आग्नेयेन स्वर्गः कृतः तथा सौर्येण ब्रह्मवर्चस- मिति । एवमनेकदेवतेष्वमीषोमीथैन्द्रामविध्यन्तः । आज्यद्रव्यकेषूपांशु. याजस्य । पयोदध्यामिक्षादिषु(१) देवपशौ च सान्नाग्यस्य । पश्वन्तरेषु देवस्य । ऐकादशिनेषु सवनीयस्य । पशुगणान्तरेषु ऐकादशिनयस्य । (२)अव्यक्तेषु सोमस्य । अहर्गणषु सत्रेवहीनेषु च द्वादशाहस्य । संवत्स- रादिषु गवामयनस्येति द्रष्टव्यम् । एवमिह विशेषातिदेशः। उत्तरस्त्वस्यैव प्रपञ्चः तथा हि-- दर्शपूर्णमासयोः 'आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति' इत्यत्र त. धितोक्त्या देवतानिर्देशः, एकदेवतायोगित्वमौषधद्रव्यकत्वं, निर्वाप इत्ये. तान्यामेययागसम्बन्धितया श्रूयमाणत्वादामेयलिङ्गानि । 'सौर्य चळं निर्व- पेद्ब्रह्मवर्चसकाम' इत्यत्राऽपि तान्युपलभ्यन्ते । न तेषामा मेयधर्मातिदेशं नियन्तुं सामर्थ्यमस्ति । कुतः ? तेषामशब्दरूपत्वेन शब्दैकसमधिगम्येऽर्थे प्रामाण्यायोगादिति प्राप्त-- आहुः--(३) यस्य लिङ्ग च तस्य सः' इति । यो येन तुल्यलिङ्गकः स तस्य धर्मातिदेशक इत्यर्थः । तथा हि--लिङ्गस्मारितोपकारसहितमेव सार्ययागं तच्छन्दो विदधाति । तथा सति प्रणाड्या लिङ्गस्य शब्दे प्रवेशादामेयवत्सौर्योऽनुष्ठय इत्येतादृशं चोदकवाक्यमनुमापयता लिनेन धर्मविशेषा नियम्यन्त इत्यलं विस्तरेण । अथ नवमारम्भः-(४) यज्ञकर्म प्रधानं तद्धि चोदनाभूतं तस्य द्रव्येषु संस्कारस्तत्प्रयुक्तस्तदर्थत्वात्' । सिद्धेऽतिदेशेऽधुना अतिदिष्टान ? -- . १. देक्षपशु म ज्योतिष्टोमागभूताग्नीषामायपशुः । २. अव्यक्तावश्च स्वार्थचोदितदेवताराहित्यम् । ३. मीमां. सं. इला. १३. ४. यज्ञकम यजतिकार्यमपूर्वमित्यर्थः । तत् प्रधानम् । हि यस्मात्कारणातदे चोद्यते । तस्य अपूर्वस्य, द्रव्येषु संस्कारः अषघातादिः, तत्प्रयुक्तः अपूर्वप्रयुक्तः। कुतः तत्वात अपूर्थित्वादिति सूत्रार्थः । (अ. सू. १....) . - ·कृष्णलेष्ववषाताभावः ] शास्त्रार्थमनहः । . पदार्थाना मन्त्रसामसंस्काराणां द्वारान्तरसम्बन्धनिमित्तान्यथाभावात्मक ऊ. हश्चिन्त्यते । तस्य चाऽतिदिष्टविषयकवाददिदेशोत्तरकालमारम्भः । अष्ट- मनवमयोः पूर्वोत्तरभाव उपजीव्योपजीवकभावेन द्रष्टव्यः । मन्त्रसामसं. स्कारेष्वतिदिष्टपदार्थेषु यत्राऽस्त्यूहो यत्र च नाऽस्ति, तदुभयमत्र विचा. र्यम् । ऊहस्य लक्षणमेवमाहु:- 'प्राकृतस्थानपतितपदार्थान्तर कार्यतः । ऊहः प्रयोगो विकृत ऊह्यमानतयोदितः ॥ इति ।। सप्तमस्याऽऽद्याधिकरणेऽवघातादानां धर्माणां यज्यन्वयं निराक. त्याऽपूर्वान्वयो निर्णीतः । स एवाऽब्राहारम्भोपयोगित्वेन स्मार्यत । यदि यज्यास्स्युः, तदा सर्वे सर्वत्रापदिश्यन्ते, न त्वतिदेशः क्वाऽप्यस्ति । ततोऽतिदिष्टपदार्थविषय ऊहो नाऽऽरभ्येत । अपूर्वायत्व तु प्रकरणनियमि. तत्वादश्रुतधर्मकेष्वतिदेशादृढ आरम्भणीयः ॥ अथ दशमारम्भ:--(१) विधेः प्रकरणान्तरऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात्' (२)ऊहे सिद्धेऽतिदिष्टानां बाधा गुच्चयचिन्तया । इयत्ता दशमऽङ्गानां विकृतिप्वाभधाम्यते ॥ रूपान्तरत्वादामन्नं नवम स्थितमूहनम् । निवृत्तित्वाद्विप्रकृष्टो दशमे बाध उच्यते ।। अतिदिष्टपदार्थभ्य रूपान्तरमूहनम् , ततस्सन्निकृष्यते । बाधस्तु पदानिवृत्तिः, ततो विप्रकृप्यने । तम्मानवमदशमयोरध्याययोः पूर्वोत्तर- भाव उपपन्नः । तत्र द्वितीयवर्णकं बाधोपपादकमारचयांन- अवधातः कृष्णलानामम्ति ना वाऽस्ति पाकवन । प्रत्यक्षोक्त्याऽऽचरेत्पाकमवघाने तु नाऽस्ति सा ॥ विकृतिरूपाणां काम्येष्टीना काण्ड पठ्यने – 'प्राजापत्यं चकै निर्व. १. प्रकरणान्तर विकृतिलक्षण, विधः विधायमानपदाधानां विधायकशास्त्रस्य च, अतिदेशात् सर्वकर्म मर्वेषामनुष्ठानं स्यादिति सूत्रार्थः । ज. सू . १०. १. १. २. विकृतिष्वतिदिष्टानामझानामियत्ता आमिधाम्यन इत्यन्वयः। अभ्युचयो नाम वैकृतेः प्राकृतीनो समुच्चयः। घे०६ .

·बदप्रकाशे [ प्रथम प्रकरणम् पेच्छतकृष्णलमायुष्काम' इति । कृष्णलशब्दस्सुवर्णशकलवाची । प्रकृती 'बीहीनवहन्तीति पुरोडाशहेतूनां ब्रीहीणामवघातो विहितः । सोऽत्र चरुहेतूनां कृष्णलानां चोदकवशादस्ति, नो वेति सन्देहः । अस्तीति पूर्वपक्षपतिज्ञा । वितुषीकरणं प्राकृत उपकारः । लुप्तेऽप्युपकारे तत्सत्ता. या पाकादिवदिति निदर्शनम् । लुप्तेऽपि विक्लेदनोपकारे पाकः प्रतिवा. दिनोऽभिमतः, तद्वदवघातोऽप्यस्तु । 'घृते अपयतीति प्रत्यक्षोक्त्या पा. कोऽभ्युपगतः, अवधाते तु सोक्तिोऽस्तीति वैषम्यादवघातो नाऽस्ति । सोऽयं चोदकप्रापितस्याऽवघातानुष्ठेयत्वप्रत्ययस्य भ्रान्तित्वेन निश्चयो बाध इत्युच्यते । अथैकादशारम्भः-(१) प्रयोजनाभिसम्बन्धात्पृथक्सतां ततस्स्यादै. ककर्म्यमेकशब्दाभिसंयोगात्' । अयमर्थः-पृथक्सता पृथगुत्पन्नानामपि आमेयादीनां, ततः प. श्वात् . प्रयोजनानि स्वर्गाद्युद्देशान् प्रति तेषां विधेयत्वेन सम्बन्धात् , ऐककय एकफलत्वं स्यात् । कुतः १ अनेककर्मार्थकैकशब्दावग. तसाहित्यस्य विधेयविशेषणस्वरूपाभिसम्बन्धादिति । दशमेऽध्याये बाधाभ्युच्चयचिन्तया विकृतिष्वङ्गपरिमाणं चिन्तितम् । अतिदेशविचा- रश्च सप्तमादिभिर्दशमपर्यन्तैस्समाप्तः । सम्प्रत्युपदेशसाधारण्येन प्रयोगप- रिमाणं परिमाणप्रसङ्गादेकादशे तन्त्रावापचिन्तया चिन्त्यते । उपदिष्टाति- दिष्टपदार्थेयत्तावधारणाधीनं हि प्रयोगेयत्तावधारणमिति तदुत्तरकालमारम्भः । बाधाबाधविचारेण प्रयोज्ये निश्चिते सति । प्रयोगस्य विचारोऽथ तन्त्ररूपो विचार्यते ॥ अनेन दशमैकादशयोरध्याययोः पूर्वोत्तरभाव उपपादितः । तत्र प्रथमाधिकरणं तन्त्रोपपादकम् । 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते'ति श्रुतं फलमामेयादिभिष्षभियोगः प्रत्येकं सम्बध्यते । कुतः ? पृथगु. त्पन्नतया परस्परनिरपेक्षाणां पृथगेव फलाकासित्वादिति चेन्न; तत्समूह- १. जै. सू. ११. ....

·VIDIR. RESEARCH IVSTITUITE. 84RH ROAD. MADRAS.A . । न्त्रप्रसङ्गयोमेंदः ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । ४३ वाचिना दर्शपूर्णमासशब्देन व्यवहृत्य सङ्घस्यैव फलसम्बन्धात् । तस्मा- स्वर्गस्तेषां फलं तन्त्रेण । तन्यते विस्तार्यते बहूनामुपकासे येन सकृत्प्रव तितेन तदिदं तन्त्रम् । तद्यथा बहूनां ब्राह्मणानां मध्ये कृतः प्रदीपस्ते- पामुपकरोति, न त्वनुलेपनभोजनादिवत् प्रतिपुरुषमावृत्तिलक्षणमावापमपे. क्षेत । एवं स्वर्गस्तन्त्रेण फलम् । अथ द्वादशारम्भः--(१) तन्त्रिसमवाये चोदनातस्समानानामैक- तन्व्यमतुल्येषु तु भेदस्स्याद्विधिप्रक्रमातादर्थं श्रुतिकालनिर्देशात्' । सकृदनुष्ठितमप्यङ्गं बहूनां प्रधानानामेकदेशकालकर्तृकाणां शक्नो त्युपकर्तुमित्येतत्तन्त्रलक्षणोक्तमुपजीव्य किमगृह्यमाणविशेषत्वादेवैवं भव. ति, उत अस्मा इदमनुष्ठानं नाऽस्मा इत्यवं गृह्ममाणेऽपि विशेष अन्यार्थेऽप्यनुष्ठितमङ्गमन्यस्याऽपि देशाद्यभेदे शकोत्युपकर्तुमिति न तादर्थेन पुनरनुष्ठातव्यमिति चिन्त्यत इति तन्त्रप्रसङ्गयोहेतुहेतुमना । अन्यर्थानुष्ठिताङ्गस्याऽन्येनोपजीवनं प्रसङ्गः । अन्ये त्वेवमाहुः-- 'तन्त्रं द्वयोद्देश्यकत्वादेकादश उदीरितम् । प्र- सनोऽन्योहेशकत्वाज्जघन्यस्सन्नथोच्यते ॥ 'अभ्यहित पूर्वमिति न्या. यमाश्रित्य तन्त्रप्रसङ्गप्रतिपादकयारकादशद्वादशाध्याययाः पूर्वोत्तरभाव उपपादितः । तन्त्रप्रसङ्गयोलक्षणभेदोऽप्यनेन सूचितो भवति । उभयोद्दे- शेन सकृदनुष्ठानं तन्त्रम् , अन्योद्देशेनाऽन्यदीयस्याऽपि सहाऽनुष्ठानं प्रस. न इति तद्भेदः । तत्र प्रसङ्गप्रतिपादकं प्रथमाधिकरणम् । अमीषोमीये पशा- वैष्टिको विध्यन्तः प्रवर्तते । प्रधानमारभ्याऽनपर्यन्तो विधिविध्यादिः । १. तन्त्रं नाम साधारणो धर्मग्रामः, स येषां प्रधानाना तानि तम्त्रीणि, तपां सम. पाये एकदेशकालकर्तृत्वे सति, चोदनातस्समानानां एकवाक्यचादिताना आनेयादीना. भव, ऐकतन्त्र्यं भवति । अतुल्येषु तु भिन्नचोदनाचोदितेषु पशुपुरोडाशादिषु, भेद स्यात् पश्वर्थत्वेन पुरोडाशार्थत्वेन चाऽऽङ्गानुष्ठानस्य भेदस्स्यादित्यर्थः । कुतः ? अशा- नुष्ठानस्य श्रुत्याऽनीषोमप्रणयनानन्तरलक्षणकालनिर्देशेन पश्वर्थत्वात इति सूत्राया। जे. स. १२.१.१.

·चंदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् 2 प्रयाजाद्यकलापो विध्यन्तः । तत्र पशुपुरोडाशः 'अग्नीषोमीयम्य वाया प्रचर्यामीषोमीयं पशुपुगेडाशं निवपती'ति । तत्राऽप्यष्टिको विध्यन्तः । ( संशय:) तत्र चिन्त्यते---किं पश्वर्थमनुष्ठितान्यङ्गानि पुगंडाशम्य नोपकुर्व न्ति तेन तदर्थं पृथगनुष्ठयानि, उस तरवापकारसिद्धेनंतीति । ( पूर्वपक्षः) तत्र पश्वर्थमनुति: पुरोडाशे उपकारो नाऽस्तीनि युक्तम् । कुतः ? उपकारबोधकविधेरभावात् । चोदकम्तु दर्शपूर्णमासवत् पशुरनुष्ठेय इत्ये. वरूपत्वात , पशावेव तदुपकारं बांधयति । ननु पशुपुरोडाशम्याऽपी. ष्टिविकृतित्वात् तत्राऽपि चोदकाऽस्तीति चाढम ; अत एव भिन्नची. दकबलात्पुरोडाशोपकाराय प्रयाजाद्यङ्गानि पृथगनुष्ठेयानीति प्राप्त- ( सिद्धान्तः) ब्रमः- यद्यपि पश्वथैः पुरोडाशस्योपकार इत्येतादृशं शास्त्रं ना. स्ति, तथाऽप्ययमुपकारोऽर्थप्राप्ती न निवारयितुं शक्यते । यथा प्रदीप- स्य वेदिकार्थ निर्मितम्याऽर्थमिद्धं मार्गप्रकाशकत्वमनिवार्यम् , तथा पा तन्त्रमध्ये अनुष्ठीयमानम्य पुरोडाशम्य पश्चर्थंग्जैरुपकारः केन वार्यत । तस्मादन्यार्थरप्यस्त्युपकारः । अथ(१) द्वितीये 'न तो पशौ करोती' ति निषेधादाज्यभागीः पशावभावे पुरोडाश प्रसङ्गसिद्धिर्नाऽस्ति । ततस्तौ विचायत । ( पूर्वपक्षः) तत्र पुरोडाशे आज्यभागौ न स्तः इति तावत्प्रापम् । कुतः ? पुरोडाशविषयस्य चोदकस्य लुप्तत्वात् । अन्यथा प्रयाजादीनामपि पुनर. नुष्ठानापत्तेरिति प्राप्ते- १. द्वादशप्रथमद्वितीयाधिकरणे इत्यर्थः।

·पादाधिकरणविवेचनम् ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । ( मिद्धान्तः) ब्रमः--न तावत्पुरोडाशे चोदका लुप्यत, बाधकाभावात् । पु. कप्रसङ्गसिद्धिस्तु प्रयोगवचनमेव बाबत न चोदकम् । अन्यथा प्रय! जा. दीनां पुरोडाशाङ्गत्वाभावेन प्रसङ्गसिद्धेरप्यवक्तव्यत्वात् । ननु प्रयागया. ऽप्याज्यभागौ न स्त इति चेत, न; ज्यभान प्रति आधिकायाः पस. सिद्धरभावात्ततः प्रससिद्धाङ्गाविषयप्रयोगाशय याया बाधितेन प्रो. गवचनांशेनाऽऽज्यभागावनुष्ठाप्यते । यथा देवदत्त यजदरायानमाम्ढे देव. दत्तयानं निवर्तते, न तु वस्त्रालङ्करणादिवाधर्मिति दिक । तसिद्धं प्रमाणभेदशेपत्वप्रयुक्तिक्रमनियमाप्रावधादिशाद।. धतन्त्रप्रसङ्गसर्वविशेषणविशिष्टा धर्मः स्व-५५माणसाधनफलेश्चतुर्विधी जिज्ञास्यः श्रेयोथिभिरिति ।(१) तथा चाऽऽहु:---. मध्ये तन्त्रं यम्य येषां विधान प्रोक्ता मुग्यतन्त्रमः । जिज्ञास्यो यो धर्म उक्तश्रतुधा स प्रजाना लक्षणेद्वादशानः ।। अथ प्रसन्नादध्यायपादानामधिकरणानि विविच्यन्त । आद्य (अ. ध्याये) ६९, द्वितीय ५१, तृतीये १६५, नये ७०, ५३.८, पर ११७,सप्तमे २३, अष्टमे ३७, विम ८८, म १२, कादश ६.४, द्वादशे ६५ । एवं पूर्वपटक ५३०, उत्तमपटक ४७० ॥ चरणाधिकरणानि--प्रथमाध्याय -(निम्त्र इ.प्राथा . अथ १. पाथसाराथामाश्शानदो | अ..1 २. अन्यमधिकरणसंरया या गावाप्र ... यम५, १ तृतीयपादे १०, चतुर्थवाद २० । दिना मद १८, नाप १३, हैं। यपादे १४, चतुर्थपाद २ । तृतीयाध्या५६५ प्रयाग १५, तापमान २०, य. पाद १५, चतुर्थपाई २१, पञ्च नपाद १९, १४पाद १६, मममपाद २३, अमपात २२ । चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपाद १७, दयाद १३, नृतीयपदि १८, चतुषपाद १२ । पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपाद :८, द्वितीय पाद ११, नृतीयपाद १:, चनुपाद । पट या. यस्य प्रथमपादे १३, द्वितीयपादे ११, तृतीयपाद २१, चतुपा ११, परमपद २१, षष्ठपाद ७, मतमागद १३, अष्टभपात १० । सप्तमाध्यायस्य प्रथमपाद ५, द्वितीयपादे १, तृतीयपाद १४, चनुर्यपाद २ । अष्ट. , ·वेदप्रकाशे [प्रथमं प्रकरणम् . २५, अर्थवादादिमानता ५, स्मृतीनाञ्च प्रमाणत्वम् १९, नामधे. यप्रमाणता २०. द्वितीय-धर्मः प्रतिपदं न तु २१, भिन्नं शास्त्रान्तरात्कर्म १४, बृहत्सामाद्यमिन्नत्वम् १४, यावजीवे कर्मविधिः २ ॥ तृतीये-तृतीयार्थप्रतिज्ञार्थः १५, गौण्या वृत्तेस्तथाऽस्तिता १९, वेदधर्मस्तूचतादिः २०, निवीतं न विधेयं स्यात् २३, शेषं कार्य न चाऽऽज्यतः २०, प्रकृतौ पर्णतादि च १७, अङ्गानिनोर्बहिरादिः २४, परिकयस्स्वामिकर्म २७ ॥ चतुर्थे-तुर्याध्यायप्रतिश्रवः२०, स्वार्थ खदिरादि न १८, द्रव्यादौ न फलार्थता २०, राजसूये यजेः फलम् १२ । पञ्चमे - क्रमः श्रुत्या नियम्यते २२, पदार्थोऽनुसमीयते १२, प्रयाजैकादशैः पोः १५, श्रुत्यथीभ्यां पाठबाधः ९ । षष्ठे-स्वर्गस्साध्यो न साधनम् १४, सत्रे प्रत्येकमेव च ११, अशक्त्या स्वाहानं स्यात २१, नाशेऽवत्तस्य चाऽऽज्यतः १४, अभ्युदये च न कर्मभिन् २३, सत्रं कुर्युस्तुत्यकल्पाः ७, सर्वस्व जनकादि न १६, चतुर्होत्रा तु लौकिके ११ । सप्तमे-पारिप्लवा न धर्मास्स्युः ५, गीतिस्साम तु नमता १, नामातिदेशक चाऽथ १४, लिङ्गातिदेशस्सीयोदौ ३ । माध्यायस्य प्रथमपादे १९, द्वितीयपाद ६, तृतीयपाद ६, चतुर्थपादे २. नवमाध्यायस्य प्रथमपादे १७, द्वितीयपादे २०, तृतीयपाद १४, चतुर्थपादे १५ । दशमाध्यायस्य प्रथमपादे १२, द्वितीयपादे ३४, तृतीयादे २१, चतुर्थपादे २६, पञ्चमपादे २६, षष्ठपादे २२, सप्तमपादे २० अधमरादे १९ । एकादशाध्यायस्य प्रथमपाद ९, द्वितीयपादे १५, तृतीयपादे १५, चतुर्थवादे २०, द्वादशाध्यायस्य प्रथमपाद २१, द्वितीयपादे १५, तृतीयपादे १६, चतुर्थपादे १६॥ एवमेव भाष्यवार्तिकादी तत्तत्पादेव. धिकरणसंख्योद्धता । एषव च रीतिः पार्थसारथिमित्रैरप्यवलम्बिता । मीमांसासारसन. हकाराः श्री शारभट्टास्तु भाष्यकारस्तत्तत्पादेषु विचारितान् विषयभेदान् , वर्णकभेदांश्चा. ऽऽश्रित्य संख्यां योजितवन्तः । सेव व रीतिरनेन प्रयकारेणाऽप्यनुसूता। विशेषश्चऽत्र मीमांसासारसाहत एवाऽवगन्तव्यः, पिस्तरभयान्नेह लिख्यते ।

·१७
.
वेदस्वरूपनिरूपणम् ] शास्त्रार्थसङ्ग्रहः ।
अष्टमे-अष्टमार्थस्य प्रतिश्रुतिः २०, पयसो वाजिने च सः ६,
स्थानसाम्यान्न चोदकः ६, दविहोमे च नामता ५ ।
नवमे~-सप्तमाद्यार्थस्मरणम् २७, गोतस्सामादिरूपता ३१, बीघा-
दिमन्त्र ऊह्यस्स्यात् १५, समासोहश्च वक्रिषु १५ ।
दशमे-- लुप्तार्थबाधो विकृतौ १४. पाकरम्यास्कृष्णलचरौ ३५,
पश्चादौ चोदकोऽस्ति च २१, उपहामैन नारिष्ठाः २८, लोपोऽन्त्यम्यैव
विकृतौ २८, तृचे स्तोत्रानसामनि २३, हृदयादिपशो हविः २०,
नाये पयुदासता २० ।
एकादशे--प्रकृतीष्टौ फलं सह ११, कालाद्यक्यं प्राकृतष्टेः १६,
अनामिनोः कालभेदः १६, कतुर्दक्षिणया भेदः २१ ।
द्वादशे--पश्वनानि प्रसज्यन्ते २१, तापाकायमाधनम् १५,
वत्सत्वचाहताबाधः १६, जयाशीरादिषु च सः १६ ।
एवं हि द्वादशाध्यायैः प्रमाणधर्मतत्परैः ।
श्रेयस्करस्सुनिर्णीतो धर्मः कृत्स्नम्सनातनः ॥
उपादेयस्स विज्ञेयः श्रेयस्कामैग्तोऽन्यथा ।
अधर्मो हेय एन स्याद्वावदकैः प्रकल्पितः ।।
सूरयो यत्र मुखन्ति वेदगुह्ये सनातन ।
सर्वज्ञेन विना वक्तुं तं धर्म कः क्षमः पुमान् ।।
धर्मादेवाऽर्थमाप्नोति सर्गन् कामान् मुदुर्लभान् ।
नश्यन्ति सर्वपापानि धर्मादेव न संशयः ।।
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलाएसमं शिनी।
विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मम्तमनुगच्छनि ।।
यावद्वेदं न जानाति सधर्म ब्राह्मणो न हि ।
तावत्ततोऽहं वक्ष्यामि सधम बदमुत्तमम् ॥
वेदनं वदं इत्याहुः मुनयम्मूक्ष्मदर्शिनः ।
सत्यं ज्ञानमनन्तं तबमात्मानं परं विदुः ।।

·४८ वेदप्रकाशे [प्रथम प्रकरणम् आहुस्तदेव धर्म च सर्वस्याऽस्य विधारणात् । औत्पत्तिकाधिकरणे मुनि व्यासं प्रशंसता ॥ जमिन्याचार्यमुनिनाऽप्ययमर्थम्सुमूचितः । वदन्ति नित्यं वेदं हि स्वप्रकाशं सुनिर्मलम् || निरपेक्षप्रमाणं च वैदिकास्सर्व एव वे । निरपेक्षा नित्य आत्मा स्वप्रकाशस्सतां मतः ॥ अतोऽहं वेदमात्मानं धर्म मन्य सुनिश्चितम् । इत्याचारदयाहिंसादानस्वाध्यायकमणाम् ॥ अयं तु परमो धर्मों यद्योगेनाऽऽत्मदर्शनम् । सर्वेभ्या द्रव्ययज्ञेभ्यो ज्ञानयज्ञं प्रशंसता ॥ जगतो गुरुणा चाऽयमर्थम्सम्यक् प्रकाशितः । मानानधिगतार्थावबोधकत्वेन निश्चितम् ॥ प्रामाण्यं वेदवाक्यानां सफलं वैदिकैरिह । पुंसः प्रयत्नसाध्यश्वेच्चोदनागम्य एव सः ॥ सिद्धार्थो ज्ञानगम्यश्चद्विधिना किं प्रयोजनम् । अस्तु वोपास्तिविषयः सिद्धोऽप्यात्मा सुदुर्लभः ।। उपासनां विना ज्ञानं न स्थिरं विदुषामपि । क्रियापरत्वं वेदस्य पूर्वकाण्डे सुनिश्चितम् ॥ आचार्मन्दबुद्धीनां पथ्यं तद्विकृतं महत् । उपायाः शिक्षमाणानां बालानामुपलालनाः ॥ असत्ये वमनि स्थित्वा ततम्सत्यं समीहते । विभुं वदन्ति चाऽऽत्मानं नित्यं सर्वेऽपि वैदिकाः ॥ तत्र केचिच्च कर्तारं भोक्तारं नति केचन । जगत्सत्यं केचिदाहुः शुन्यं मिथ्येति चाऽपरे ॥ स्वस्वपक्षस्थापनार्थ विवदन्ति परस्परम् । सर्वेऽपि मोक्षं मन्यन्ते व्यवहारविवर्जितम् ।।

·शास्त्रार्थसङ्ग्रहोपसंहारः] शास्त्रार्थमङ्ग्रहः । नित्यं च दुःखरहितमिष्टं पुण्यफलं परम् ।। धर्मस्य फलमिच्छन्ति धर्म नेच्छन्ति मानवाः . न पापफलमिच्छन्ति पापं कुर्वन्ति यत्नतः ॥ जानन्तोऽपि विमुद्यन्ति यस्य मायाविमाहिताः । दुःखं पश्यन्ति सुखवतं वन्दे मायिनं परम ।। शास्त्रस्य हृदयं भक्त्या मया चाऽत्र प्रकाशितम् । तद्विद्वांसोऽनुगृहन्तु क्षमन्तां साहसं मम || अवजानन्ति ये कचिद्धर्भ वेदं महश्वरम । तानास्तिकपथ कतुं कृतो यत्नः शुभो मया ।। वेदम्सस्मृतिकोऽस्य मूलममलं धर्मेकसारं विदुः स्कन्धादशभिस्ततश्च सकलाः पष्टिम्मशाग्वाच्छदैः । सूत्रैगुच्छसहस्रयुक्तिकुसुमः अयोधिपक्ष्याश्रितो जैमिन्यालय उत्तमः सुरताम्साऽयं जयत्यध्वगः ॥ अधीत्य वेदं विधिवत्प्रभक्त्या यथाक्तवृक्षं मफलं भजन्नि। द्विजातयन्ते सुखिनो भवन्ति विधूतपापाः परमं बजन्ति । स्मृतिकृतपरिखातं वेदशालोपगूढं मुनि जनपरिरक्षं यनिमार्ग विशालम् । अनभिभवसमर्थ धर्मदुर्ग प्रविश्य मिथन इनि भयशून्यम्सर्वदेवाऽहमाम्म ॥ धर्मस्तुतिपरो वाचोव्यापारोऽयं म्युशोमनः । श्रद्धालोवेदनिष्ठम्य नाऽपवाद्यः कदाचन ॥ निर्दोषत्वैकवाक्यत्वं लाकऽम्मिन्नव दृश्यत । सापवादायतः केचिन्मानम्वगावपि प्रति ॥ तम्मान्नाऽत्र प्रतिकर्तव्यं दोपहाष्टपर मनः । दोषो ह्यविद्यमानोऽपि तच्चित्तानां प्रकाशने ॥ यदत्र लिखितं किञ्चिन्मया चाऽज्ञानभाक्तिनः । तन प्राणातु भगवान् धर्मो नारायणः प्रभुः ।। ति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीगमकृष्णानन्दनीथपादकिडरशिप्य- श्रीसत्यज्ञानानन्दतीर्थयानिविचित वेदप्रकाश सर्वशास्त्रार्थस. गुन्हाख्यं प्रथम प्रकरणं समाप्तम् । .. Nivr" पेय ·अथ विधिभेदा नाम द्वितोयं प्रकरणम् ॥ जमिनि मुनिमानभ्य शबरम्वःभिनं नथा । कुमाग्लिम्वाणि च न बक्ष्य यथामति ।। १ ।। अप्राप्तं फलाम र निधनाथ स्वशक्तितः । चतुधा म विधिय उत्पत्यादिभिरविनः ।। २।। (म) यो यथोक्तमर्थ वामन पाय पनि स विधिपत्यादिभिधर्म युक्तम्मन्नुत्पात्तविधिारानयोगाव. प्रयोगविधिरधिकारविधिश्चात चतु विधी जय इत्यथ । । निधि) तत्र कर्मम्वरूपमा नाधका विधि: १मः यथा 'ग्निहोत्र जुहोती'ति । उत्पत्तिविधी च कर्मणः करणाबनवावया -- होमनेष्टं भावयेदिति, न तु हामं कुर्यादिनि साध्यत्वेन । नचात्यांत दधाविष्ट वाचकपदाभावेन कम- णा इष्टं भावयदिति ३.थं वाक्यर्थ इति वाच्यम् । विधिश्रुतरेवेष्टबोधक- त्वात् । एतत्सर्वं भावनाप्रकरणे FUए भनि गति । तम्मायुक्तं कम कर- णत्वनाऽन्वतीति ! (निनिगम्बरूम ) अङ्गप्रयान याधर पकः विनविनियोगविधि । यथा-'दना जुहोती': । मदतृयाप्रति नन्न ।। म्य नघ्नः होमसम्बन्धं विधत्त - दना होम भाग्य दति । दध्यादीना. अत्वं नाम (२)पर देशप्रवृत्त कृति. व्याप्या पाचन विधिना ज्ञाप्यते । एतम्य विधेम्सहका रिभूतान पर || श्रल वाक्यप्रकरणम्यानममाग्व्या रूपाणि । ५. अस्थि वनिन म क म्याध. ननिक..14., तद्बोधक. त्यथ । २. अन्यान प्रवृत्तस्य १९५त्य या कृतिः, तथाप्यत्वं कारकत्वन त सम्बन्धिान मित्यर्थः ।

·विभक्तिश्रुतविनियोजकत्वम् । विधिभदः । ( श्रुनि निरूपणम . नदि भागश्च ) तत्र निरपेक्षो व. श्रु': ।। ५ :: ') - (धारी मि. मात्री विनियोक्त्री चति । तर विधात्री लिड का। आमवात्री वयादिश्रुतिः । यस्य च शब्दम्य श्रवणाय सम्पयः प्रतीय मा मिनियोक्त्री । सा च त्रिविधा--विभक्तिरूपा. एक 15.11 . दरूपा चति । ( बिभाक्त श्रमदाहरणानि । तत्र विभक्तिश्रुत्याऽस्विंय'! ---- 'प्रीमियजन'न । तथा आम म्याऽपि (२)कथाङ्गवं तृतीयाश्रया । न पाऽमूतम्य नम्य . जाजत्वमिति मया । एक.. ८.५: सपा । नपतः । तीन प्रोक्षतीति प्राक्ष, ... ICAI || (३) जी. पार्थम , कि ....... . .५ पार: कि. या का तांगेऽनुष्ठित: ... . .: पर ना द्वितीयाश्रुमा .0/- 4 पूर्व नगर ययन इनि . ए। म... दुग { ) रविमा ४५-... य: . 1. विधान त्यर्थः। -- , . ३. नवी ..FREE । । म , . • Emit न न विचन ।। न .....15 पाग। पयं गिद्- ना तस्य उद' नम नदेय दकं तु धन ..... ' ': । ४. धृतादायम. ' घाशेपमा ५. कान मम मंत्रा..., ... चन प्रदानाय मत्रा. ibiवम् , 'चावाला । ": मम श्रुय. • गया, दनन्द्रियगामा, जुह पादत्रपा नन्द्र 'न्य!चयादाम का सोऽपि विनयामा ज्ञ. य: । .

·वेदप्रकाशे [द्वितीयं प्रकरणम् ( ममानाभिधानपदश्रुत्योरुदाहरणानि) 'पशुना यजेत'त्यत्रकत्वपुंस्त्वयाः समानाभिधानश्रुत्या कारकाङ्ग- स्वम् । यजेतेत्याख्याताभिहितसंख्याया भावनाङ्गत्वं समानाभिधानश्रुते व पदश्रुत्या च (१)यागाङ्गत्वम् । न चाऽमूर्तस्य तस्य कथं यागाङ्ग त्वमिति वाच्यम् । कर्तृपरिच्छेदद्वारा तदुपपत्तेः । कती चाऽऽक्षेपलभ्यः । आख्यातेन हि भावनांच्यत । सा च कतारं विनाऽनुपपन्ना तमाक्षिपती. ति स्थितम् । एवं त्रिविध. श्रुतिविनियोगः । (लिङ्गनिरूपणम् , नविभागश्च ) सामर्थ्य लिङ्गम , 'सामर्थं सर्वभावानां लिङ्गमित्यभिधीयते' इति । तेमाऽत्वं यथा- (२) बर्हिदेवसदनं दामी'त्यस्य लवनाङ्गत्वम् । स हि लवनं प्रकाशयितुं समर्थः । तच्च लिग द्विविधम-सामान्यसम्बन्धबांधक प्रमाणान्तरापेक्षम् , तदनपंक्षं च । तत्र यदन्तरेण यन्न सम्भवत्येव तस्य तदङ्गत्वं तदनपेक्षं केवलाल- नादेव । यथा- अर्थज्ञानस्य कर्मानुष्ठानाजस्वम् । द्वितीयं यथा-उक्तस्य मन्त्रस्य लवनाङ्गत्वम् , लवनं हि मन्त्रं विनाऽप्युपायान्तरेण स्मृत्वा कर्तुं शक्यते । अतो मन्त्रो न लवनस्वरूपार्थसम्भवति, किन्त्वपूर्वसाध- नीभूतलवनप्रकाशनार्थः । तत्वं च न सामर्थ्य मात्रादवगम्यत, लवनप्रका- शनमात्रे सामर्थ्यान । अतोऽवश्यं प्रकरणादि सामान्यसम्बन्धबोधक स्वीकार्यम् । दर्शपूर्णमासप्रकरणे हि मन्त्रस्य पाठादवमवगम्यते- अनन मन्त्रेण दर्शपूर्णमासापूर्वसम्बन्धि किञ्चित्प्रकाश्यत इति । अन्यथा प्रक. रणपाठवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किं तदपूर्वसम्बन्धि प्रकाश्यमित्यपेक्षायां साम- ाहिलवनमित्यवगम्यते । तर्हि संस्कारद्वारा पूर्वसम्बन्धीति मन्त्रम्य सामर्थ्यात्तदर्थत्वे सति नाऽऽनर्थक्यं प्रसज्यत । तस्मात् 'बर्हिदेवसदनं दामी'त्यस्य प्रकरणादर्शपूर्णमाससम्बन्धितयाऽवगतस्य सामर्थ्याल्लवना त्वमिति सिद्धम् । १. माहाताभिहतसंख्याया इति शेषः । २. म. स. १. १. २. , - ·प्रकरणस्य विनियोजकत्वम् । विधिभेदः। . ( वाक्यस्वरूपम् ) समभिव्याहारो वाक्यम् । समभिव्याहारो नाम साध्यवादिवाचक द्वितीयाद्यभावे वस्तुतः शेषशेषिणोस्सहाच्चारणम् । यथा-(१) यम्य पर्ण. मयी जुहूर्भवतीति । अत्र हि न द्वितीयानिविभक्तिः श्रूयत । केवलं पण. ताजुह्वोः समभिव्याहारमात्रम् । तस्मादेव च पर्णताया: जुहवा त्वं प्रती. यते । न चाऽऽनर्थक्यम् , जुहूशब्देनाऽपूर्वलक्षणात । तदयं वाक्यार्थ:-पण. नया(२)अवत्तहविर्धारणद्वारा यदपूर्वसाधन नद्भावदिति । एवञ्च पण. तथा यदि जुहूः क्रियते तदैव तत्साध्यमपूर्व मपनि, नाऽन्यात गम्यत इति न पर्णताया वैयर्यम् । अवत्तहविधारणद्वारा चाऽवश्यं वक्तव्यम , अन्यथा (३) वादावपि पर्णतापत्तः । सा चयं पणताऽनारम्याधीना न सवक्रतुपु गच्छति, किन्तु प्रकृतिविति स्थितम् । एवं वाक्याद सत्यम । ( प्रकरणस्वरूपं नांदभागश्च ) उभयाकाडा प्रकरणम् । यथा प्रयाजादिषु 'समिधा यजनीन । अत्र हीष्टविशेषस्याऽनिर्देशात् समिद्यान भावयत् , किमित्यपकाया कासा । दर्शपूर्णमासवाक्य ऽपि दशपूर्णमामाभ्यां स्वर्ग भावयन , +4 मित्यम्त्युपकार काकासा। अन उभयाका या प्रय। गाना दर्शणमामा- त्वं सिध्यति । इदं द्विविधम् - - महाप्रकरणमवान्तरणभान । नत्र फलभावनायाः प्रकरण महाप्रकरणम् । नच प्रया मादीना ग्राहक, तत्पुनः प्रकृतावच । यत्र समग्राङ्गापदंशः सा प्रातः । यथा-दशपु णमासादिः । तत्र चामयाका बारूप प्रकरण सम्भवान, आकाशानुपर- १. (तं. मं का... ५ अ ५ । म सानामा सामान पणशब्दवाच्यत्वं तृतीयस्यामना दाव माम माम न , तायाह । म पण भियत । नत् पाऽभवत् । तापणम्य पणत्वम्' : यवादनाचगन्तम । २. अवनं द्विविषोऽवद्यनीति वा पस्तियवदान सकिन मदाय नदादा. सारथः । ३. जुहूः उभृत् ध्रुवा एषां त्रयाणां पात्राणां नागांत म । यन उपमनः वायाय हामायाऽऽज्यमुदयने तस्य पात्रान्तरस्य मूत्र injal ·वेदप्रकाशे | द्वितीयं प्रकरणम् - मात । विकृनौ तु न प्रकरणम । यत्र समग्राङ्गापदेशो नाऽस्ति सा वि कृतिः । (१) उभयविध प्रकरणं क्रियाया एव विनियोजकम , न द्रव्य गुणयोरिति स्थितम् । ( स्थाननिरूपणम् ) (२)दशसामान्य स्थानम् । तच्च द्विविधा - पाठसादेश्यं अनुष्ठान- सादेश्यश्चेति । यथाहुः- (३) तत्र क्रमा द्विधैवष्टा दशमामान्यलक्षणः । पाठानुष्ठानसादेश्याद्विनियोगम्य कारणमिति ॥ स्थानं क्रमश्चत्यनान्तरम् । पाठसादेश्यमपि द्विविधम्- सयपाठः, सन्निधिपाठश्चति । तत्र(४) ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्वपेत' (-)वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपदि' त्यवं क्रमविहितेष्टिषु (६) इन्द्रा नी रोचना दिव' इत्यादीनां याज्यानुवाक्यामन्त्राणां यथासङ्ग्रथं प्रथमस्य प्रथमम् , द्वितीयस्य द्वितीयमित्यवं विनियोगः स यथासङ्ख्यपाठात ! प्रथमपठितम्य मन्त्रस्य हि कैमर्थाकाङ्कायां प्रथमतो विहितं कभैव प्रथः मभुपतिष्ठते, समानदेशत्वात । यानि तु वैकृतान्यङ्गानि प्राकृताङ्गाननु- वादन विहितानि तेषां विकृत्यर्थत्वं मन्निधिपाठान् । पशुधर्माणाममीपो. मीयार्थत्वमनुष्ठानसादेश्यादिति स्थानसझेपः । ( ममाख्यानिरूपणम् ) समाख्या यौगिकः शब्दः । सा द्विविधा-वैदिकी लौकिकी चति । १. महाप्रकरणस्येव ग्रन्थकारण लक्षणादाहरण प्रदाशत । अवान्तरप्रकरणस्य - अ. गावनासम्बन्धीतिकर्तव्यताकाङ्क्षाघार्टीभया काक्षा अवान्तरप्रकरणामति लक्षण ज्ञेयम् । तो सन्दशातिताना 'आभा'मन् जुहोतीति वाक्यविहिताभिक्रमणादीनां विनियोजनम् । सन्दशो नाम एकानानुवादेन विधीयमानयोरजयारन्तराले विहितत्वम् । अभिनणात प्र. तिप्रयाज किञ्चिदन्तरमाहवनीयममोपदेश प्रति पदप्रक्षेपणम् । २. एकदेशविहितत्वमित्यर्थः । ३. तं. वा. ३. ३. ५. पृ. ८३२. ४. मै. सं. २.१ १. ५. म. स. २. १. २. ६. मै. स. ४.११. १. .

·लिन वाक्स्य बाधः ] विधिभेदः । - तत्र होतुश्चमसभक्षणाङ्गत्वं होतृचमस इति वैदिक्या । अध्वयोम्नत. पदार्थाङ्गत्वं लौकिक्या आध्वर्यवमिति मापः । ( अङ्गत्वबोधकप्रमाणानां पारदोबल्यम् ) तदेवं निरूपितानां श्रुत्यादिषट्प्रमाणानामुत्तरोत्तरं प्रति पूर्वपूर्वम्य पावल्यं द्रष्टव्यम्। तथा चोक्तम् -(१) श्रुतिलगवाक्यप्रकरणम्थानसमाख्यानां भगवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षादिति । समवाय समानविषयत्वेन द्वया. विरोधे परस्य दोबल्यम् । कुतः ? अर्थविप्रकर्षात्-स्वार्थबांधने पम्म्य प्रवव्यवधानेनाऽप्रवृत्तेरित्यर्थः । अयमाशयः - - एकत्र विनियुक्तम्य नि. सकक्षित्वादन्यत्र विनियोगा विरुद्ध एव, परन्तु विनियोजक प्रमाणयाम्म मबलत्वेऽन्यतरविनियोगम्यायोगादगत्याऽऽकांक्षात्पादनेन चिनियुक्तयिान योगः म्वीक्रियते । यथा 'खादिगे यूपो भवति ग्वादर बायकामय यूपं कुर्यादि'ति वाक्याभ्यां विनियुक्तम्य खादित्वम्य वायफल विनियोगः । ( श्रुतिलिङ्गगः पारदविल्यान) यत्र तु प्रमाणयारतुल्यत्वम् , तत्र न म्वीकियनं, पचलप्रमाणन दुर्बलविनियोगबाधान । यथा(२) कदा चन मनीराम नेन्द्र मश्चमि शुष' इत्यस्याः ऋचः 'एन्या गार्हपत्यमुपनिठत' इति तृतीयाविभक्ति श्रुत्या अन्यनिरपेक्षया गाईपत्योपस्थानशेषाववाधिक यन्द्रप्रकाशनमान- व्यरूपालाप्राप्तमिन्द्रशेषत्वं बाध्यन । लिहिन मामाच्छपत्वं बांध पति, किन्त्विन्द्रप्रकाशनमात्रं कराति ! तन च रिनाऽनन मन्त्रण- उपस्थापयितव्य इति श्रुतिः कल्पनीया, नया शुभन्यो। इति श्रुतिव्य धानेन शपत्यवोधकं लिङ्गं झटिति नाथबाधकश्रुत्या माध्यम । ( लिङ्ग वाक्ययोः पारदविनाम ) तथा लिन वाक्यं बाध्यम । यथा( ३ ) म्यान न मरनं कृणामि । १. ज. ३. ३. १.. २. 'कदा वन मनगम नन्द मश्वा । । पारन मधवन भूय ३.. त्य पृच्यत' हात सामप्रा ऋक ३. (त. बा. ३. ७. ५.) मन्त्राऽयमयं. ६ पुराहास त नब स्थान समाचान, .

·वेदप्रकाशे [द्वितीयं प्रकरणम् घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्सीदाऽमृते प्रतितिष्ठ, ब्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः' इति मन्त्रभागयोःप्रत्येक सदनकरणे पुरोडाशासादने च तत्प्रकाशनसामर्थ्यलिनेन श्रुतिद्वारा विनियोगे सति प्रतीतमेकवाक्यत्वं बाध्यते । तस्य कृत्स्नेऽपि मन्त्रे सदनकरणप्रकाशनसामर्थ्य पुरोडाशा- सादनप्रकाशनसामयं च लिङ्गं कल्पयित्वा श्रुतिकरुपनयोभय कृत्स्नमात्र. विनियोगबोधन द्वाभ्यां लिङ्गश्रुतिभ्यां व्यवधानेन श्रुत्यैकव्यवहितक्लप्त. लिनादुर्बलत्वात् । न च सामर्थ्य न करप्यमिति वाच्यम् । असम. थस्य विनियोगायोगात् । अत एव गङ्गापदम्य तोरे बोधविनियोगे लक्ष- णारूपसामर्थ्य करप्यते । ( वाक्यप्रकरणयोः पारदविल्यम् ) तथा वाक्यन प्रकरणं बाध्यम् । यथा(१)साहप्रकरणाम्नातद्वादशो- पसदा 'द्वादश (२) अहीनस्य'ति वाक्येना हीनाङ्गत्वबोधकन प्रकरण प्रा. तसाहानत्वबाधादुत्कर्षः, प्रधानस्याऽङ्गाकांक्षारूपं प्रकरणं, तम्याऽङ्गप्रधान वक्यैकवाक्यतासामर्थश्रुतिभिः करप्यमानाभिः स्वार्थविनियोगप्रमिती व्यवधानेनाऽनसामर्थ्यश्रुत्योर्द्वयोः कल्पकवाक्यादुर्बलत्वात् । (प्रकरणमन्निध्याः पारदर्विल्यम् ) तथा प्रकरणन सन्निधि ध्य. । यथा--गजसूयप्रकरणेन तदन्त. ताभिषेचनीयात्यसामयागविशेषमन्निधिपाठप्राप्तं शुनश्शेपोपाख्यानादेः अ. भिषेचनीयशेषत्वं बाधित्वा कृत्स्नगजसूयशेषत्वमापादितम् । सन्निधेः प्रक- रणादिकल्पकत्वेन क्लप्तप्रकरणाद्दुर्बलत्वान् । . सदन स्थान, कृणामि करोमि । धृतम्य धारया सुशवं मुखसवनाय कल्पयामि, तस्मिन् मदन मोद उपविश हे वीटीणां मेध मारभूत, सुमनस्यमानः शोमनमनस्कस्सन् अमृते मरणरहित स्थाने प्रतितिष्ठ प्रतिष्ठितो भवेति । १. साइशन्देन सहाहा समाप्यमानत्वात् ज्योतिष्टोमोऽभिधीयते । तःप्रकरण आम्नाताः याः द्वादशोपसदः आहुतिविशेषाः तासामित्यर्थः । १. अहीनशब्दः अहर्गणविशेषविरात्रादौ यजनिचोदनाचादिते यागरूदः ।

·५५ सन्निपत्योपकारकाजानि] विधिभेदः । ( सन्निधिसमाख्ययोः पारदौर्बल्यम् ) तथा सन्निधिना समाख्या बाध्यते । नया हि पोरीडाशिकसमा- ख्याके काण्डे आग्नेयपुरोडाशादिकर्मणां क्रमण गन्ना आम्नानाः । तत्र दधिपयारूपसान्नाय्यसन्निधौ 'शुन्धध्वं दैव्याय कमण' इति मन्ना आ. म्नातः । तत्र समाख्याबलेनाऽस्य मन्त्रस्य ()पुगंडाशपात्रशुन्धनशेषत्व प्राप्तं सन्निधिना बाधित्वा (२)सान्नाय्यपात्र शुन्धनसंपत्वमापाद्यते. पुरोडा. शसम्बन्धिकाण्डं पौरोडाशिकमिति पौरुषममाम्यायाः काण्डान्तर्गतम. त्रस्य पुरोडाशसम्बन्धसामान्यबांधकवऽपि, शेषशपिभावपविनियोग- बोधकत्वे सन्निध्याद्यपेक्षवेन दुर्बलत्वादिति । एवं विगंधे सति श्रुतिबा- धिकैव, समाख्या बाध्यैव । मध्यस्थाना चतुणा विध्यत्वं पापकत्वं चति श्रुतिलिङ्गसूत्रार्थः । तदव निपानि मनः श्रत्यादिपटप. माणानि । ( अङ्गस्वरूपम् , तद्विभागश्च । एतत्सह कृतेन विनियोगविधिना मागितालिम.१ ५. य दर्शपणमासा. भ्यां यजेतत्यवरूपण यानि विनियु ज्यान पनि । नानि विधानि सिद्धम्पाणि क्रियारूपाणिनि । नत्र तिव्यमायादीनि । तानि च दृष्टान्यव । क्रिया रूपाणि । द्विविधानिक - गुण प्र. धानकर्माणि चेति । एतान्यव मानपत्याप का काणि आगदपकाकाणी ति चाच्यन्ते । ( मनिपत्योपका कलक्षणम ) तत्र कर्माङ्गद्रव्या युदशन विधायमान कम मान्निपत्योपकारकम् । यथाऽवघातपाक्षणादि । नञ्च दृष्टाय माय इटादृष्टायश्च । दृष्टाथमव. घातादि । अदृष्टार्थ प्रोक्षणादि । इटाया 3 ) पगडाशयागादि । १. उलखलम , मु. , . .in, पल, दीनि पुगटासपात्राणि । २. कुम्भी, शाखा विस, भय, निपात्राम यादीन मानायपात्राणि । ३. सन्ति यागाद वयाऽगा--भागः, यागांशः, प्रक्षपांशधांत । उाद्दश्य का. छिदवतां त्यज्यत हविः । त्वचा चहावषः आहवनीयादिविहिनदशा प्रक्षेपः क्रियते । ० म ·५८ वंदप्रकाश [द्वितीयं प्रकरणम् - त. तद्धि द्रव्यत्यागशिनाऽदृष्टं, देवतादेशेन च देवतास्मरणं दृष्टं करोति । इदमेव चाऽऽयिकर्मत्युच्यते । तच्च सन्निपत्योपकारकं द्विविधम्-उप- योक्ष्यमाणार्थ उपयुक्तार्थञ्चति । तत्राऽऽद्यमवघातप्रोक्षणादि, वीहीणां यागे उपयोक्ष्यमाणत्वात् । द्वितीयं प्रतिपत्तिकर्म इडाभक्षणादि उपयुक्त. पुरोडाशसंस्कारकम् । उपयुक्तसंस्कारार्थ चोपयोक्ष्यमाणसंस्कारार्थाद्दर्बलम् , उपयुक्तापेक्षया उपयोक्ष्यमाणऽत्यादगत् । ( आरादुपकारकलक्षणम् ) द्रव्याद्यनुद्दिश्य केवलं विधीयमानं कर्म पारादुपकारकम् । यथा (१)प्रयाजादि। तच्च यद्यपि साक्षात्प्रधानाङ्गम् , तथाऽपि सन्निपत्योपकार- कादुर्बलम् । तदेवं निम्लपितं द्विविधमप्यङ्गजातं न यागादिस्वरूपप्रयु- तम् , (२)आनर्थक्यान । किन्त्वपूर्वप्रयुक्तमव । नत्रोत्त्वत्यपूर्वस्य यागस्वरू. पानुष्ठानानन्तरमेवात्पद्यमानत्वात्सानपत्यापकारकाणां पूर्वाङ्गानां दुत्पत्तावुपयोगः, उत्तगङ्गानान्तु तेषां ताम्थतावुपयोगः । परमापूर्वस्य तु साङ्गप्रयोगानुष्ठानानन्तरमवात्पदामानत्वात् सर्वेषामारादुपकारकाणां त. दुत्पत्तो, (३)प्रयोगबाह भूतस्य तु तस्य तस्थिवावुपयोग इति सझेपः। त- मिदं सर्वाङ्गानामपूर्वार्थत्वम् । तदेवं निरूपितम्सङ्गापता विनियोगविधिः । तत्र पशुपुराडाशयाग त्यानाशन न कायदः प्रयोजनामात अदृष्टमुत्पाद्यत । उद्दशाशन तु वपायाग पूर्वमुमयुक्तायाः हदायामागे चारया माणायाः देवतायाः स्मरणका दृष्टं प्रयोजनमुत्पाद्यते । पुराताशयागममय रमनायाः वपापागाभूतदेवतायाः हृदयाद्यङ्गयाग काले सटिन्युपस्थितिसम्मवादित पशु पुराडाशयाग. उभयविषप्रयोजनकत्वात् दृष्टादृष्टार्थ इत्युच्यते । १. सामेधा यजति, तनुनपान यजात, इडा यति, बर्दियजति, वहाकारं यजनि' इति विहिताः पञ्च यागाः प्रयापदनाऽभि नायन्ते । आदादनाउन याजदया प्राद्याः । २. दातोद्दशन द्रव्यागरूपस्य यागम्वर ५६५ विग अमानुष्ठाननाऽपि सम्मादायतुं शक्यत्वात् तत्स्वल्पनिप्पत्यर्थ तदनुष्टःनं व्यथमिान अयप्रयुक्तत्वमेवाऽमानामित भावः। २. वाजपेयेनेष्ट्वा वृहस्पति भवन यजनेति वाक्यविहिनं वृहस्पतिसवाख्य कम प्रकरणान्तरन्यायेन प्रसिद्धवृह सतिसापेक्षया कमान्तरं सद्वाजपयाज मिति स्थितिः । तत्राऽपि नावाप्रत्ययेनाऽऽनन्तर्यानभिधानात् 'समान कत कयोः पूर्वकाले' इति पूर्व ·कमबोधकप्रमाणानि ] विधिभेदः । ५९ (प्रयोगविधिस्वरूपम् ) प्रयोगपाशुभावबोधको विधिः प्रयोगविधिः । स चाऽअवाक्येकवा. क्यतामापन्नः प्रधानविधिरव । स हि साग प्रधानमनुष्ठापयन्विलम्बे प्रमा- णाभावात् अविलम्बापरपर्याय प्रयोगममा वि । न च विलम्ब दविलम्बेऽपि प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । विलय है अनप्रधान विध्यक वाक्यतावगततत्साहित्यानुपपत्तिः । न हि विलम्बन क्रियमाणयाः पा. थयाः सह कृतमिति साहित्यं व्यवहरन्ति । स चाऽविलम्बी नियन की आश्रीयमाणे भवति । अन्यथा दिकिमतदनन्तरगतकतव्यमतदनन्त वति प्रयोगविक्षेपापत्तः । अतः प्रयोगविधिरव म्वविषयप्रयोगमाशुभावसिध्यय नियतं क्रममपि पदार्थविशेषणतया निधते । (क्रमबांधकप्रमाणानि ) तत्र क्रमो नाम(१)विनतिविशेषः, पापापापा वा । 1पटपमा णानि - अत्यर्थपाठस्थानमा र यमन पनि । ( श्रुतिनियम , नाद भागश्च ) तत्र क्रमपरवचनं श्रति: । द्वियन कप नादशित. पदार्थपरञ्चति । तत्र (२व करवा न न केवलमपरम् । वेतिकरणादवचनान्तरण विहिन बात । (३) वपटन: प्रथमः' इनि , घालमात्र एवं तस्य स्मरणात , म प्रयोग परि. माप्य अतिदशप्राप्तवसन्तकाल एन पायाच मा पुन: नामानन वनुतृतीयान्तिमाधिकरण सिai । नाय .. १५न 5 4 प.पूर्व प्र. गवहिभूतस्य वृहस्पति गवस्य नयन 41 44. । १. प्रथममकमः अनन्तरमा अनमनामन्यांदांत समापर्यन्त दानुष्यं तद्वततिपदवास्यम् । २. शयानवमजावाद्या कानावार दमन कर सम्माजनम्वनः द्धननादिभिसंस्कारम्मका • : ३. 'याज्याया अधि वपटक 41 ) : न पाययन विहिता या पट्कारः तत्पटितुः होत्रादरियः ।

·वंदप्रकाश [द्वितीयं प्रकरणम् तु क्रमविशिष्टपदार्थपरम । (१)एकप्रसरताभनभयेन भक्षानुवादन क्रम. मात्रस्य विधातुमशक्यत्वात् । ( पाठाद्यपक्षया श्रुतिक्रमस्य बलवत्वम् ) सेयं श्रुतिरितर प्रमाणापेक्षया बलवती, तेषां वचनकल्पनाद्वारा क्रम प्रमाणत्वात् । अत एव आश्विनम्य पाटक्रमात् तृतीयस्थाने ग्रहणप्रसक्ती 'आश्विनो दशमा गृह्यत' इति वचनादशमस्थान ग्रहणमित्युक्तम् । ( अर्थक्रमः) यत्र प्रयोजनक्शेन निर्णयम्स आर्यक्रमः । यथा-अग्निहोत्रहोमयवा- गूपाकयाः । अत्र यवाग्वाः होमार्थत्वेन तत्पाकः प्रयोजनवशेन पूर्वमनु ठीयते । स चाऽयं पाठकमालवान् । यथापाठं ह्यनुष्ठान क्लप्तप्रयोज- नबाधः, अदृष्टार्थत्वञ्च स्यात् । न हि होमानन्तरं क्रियमाणस्य पाकस्य किश्चिद्दष्टं प्रयोजनमस्ति । ( पाठमामः तदिभागश्च ) पदार्थबोधवाक्यानां यः क्रा: स पाठक्रमः । तस्माच्च पदार्थानां क्रम आश्रीयते । स च पाठी दि वधः-गन्त्रपाठी ब्राह्मणपाठश्च । तत्र आमेयान पामयागयोस्त तया ज्यानुवाश्या कामाद्यः कम आश्रीयते स मन्त्र- पाठात् । म चाऽयं मन्त्रपाठी ब्राह्मणपाठाहलवान् । अनुष्ठाने ब्राह्मण. वाक्यापेक्षया मन्त्रवाक्यम्याऽन्तरत्वान । ब्राह्मणवाक्यं हि प्रयोगाद्व- हिरेवेदमयं कर्तव्यमित्यवभववाध्य कृतार्थमिति न पुनः प्रयोगकाले व्यापि. यते । मन्त्राः पुनरनन्यप्रयोजनाः प्रयोगसमवेतार्थम्मारका इति वक्ष्यामः । तनाऽनुष्ठानक्रमस्य माणक्रमाधीनत्वात , तत्क्रमम्य च मन्त्रक्रमाधीनत्वात् अन्तरनो मन्त्रपाठ रस्मादिति बलवान् । १. एकस्मिनय प्रगरः सात्तः यस्य तत् पदं एकप्रमरम् , तस्य भावः एकप्रसरता । ए: प्रार: ययोस्तयोमा । इति न! । सम्भूविशिष्टार्थप्रतिपादक वमित्यर्थः । तस्या भः भयेने यस्याऽयमयः मापले यातयटकीभूतानां पद'नामे कार्यप्रतिपादकन्वं नियतम् । तत्र भशस्यास्यत्वेन 44वयन च भावमायामन्वये सति प्रथमभक्ष पदस्य समासात गत देकार्थप्रतिपावसामध्य तस्य भी मवदिति । , ·क्रमबोधकप्रमाणानि ] विधिभेदः। ( स्थानक्रमः) (१)प्रकृतौ नानादेशानां पदार्थाना विकृती वचनादे कमिन्देशेऽनुपाने कर्तव्ये यस्य देशेऽनुष्ठीयन्ते तस्य प्रथममनुष्टानम् , तपोम्नु पश्चात् अयं यः क्रमः मा स्थानकमः। म्यान नाम उपायांत: ! यस विदशे अ. नुष्ठीयन्ते तत्पूर्वतने पदार्थे कृते स एव प्रथममुपस्थिनो भवानि युक्त तस्य प्रथममनुष्टानम् । ( मुख्यक्रमः) (२)धानक्रमेण योऽङ्गाना क्रम श्रीयते स मुख्य कामः । यन मण प्रधानानि क्रियन्ते तेनैव चक्रमेण नपामायनुष्ठीयाने. नदार मङ्गानां स्वःस्तैः प्रधान तुल्यं व्यवधान भवति । व्यु-क्रमण वनुमान कपा श्चिदलानां स्वैः प्रधानरत्यन्तमव्यवधान, अन्यमामयनं व्यवधान . १. अत्राऽयं विषयः-सन्ति ज्योतिष्टमित्रमः पगमा: य... १. 11: अ. बन्यचति । तत्राऽग्नीषोमीयः पशुः और ग ( 44:41 'म एष औपवस्थ्येऽहन् द्विदेवत्यः पागलपन' 411 पन' : iii .: ": :...: ( दीक्षादिनात्पश्चमदिन ) अनुष्टीयने य. . !!! it i.. ग्नेयं सवनीयं पशुभुपाकरोतीति वचनात् । अत: .........। एन आयोऽपि पशुयागाः एकदिनमाध्यमोमबागा । । । . . '{ {. अब चतपां 'सह पशनालयन शुनं .:. त्यन्तप्रत्यासत्तिलाभात् स्थाना काम || || तत्र प्रथमतः कः पशुग्नुष्टय दान न ...1: indi भवीयपमुरंच, तस्यवाऽऽनप्रहमा १५ । । । : ।। २. प्रधानानि येन कभण अन (II. ...मर यः कमः म मुख्यकम इत्यर्थः । नया:-- पंग दीप्यामधारय । चुना । । १. पान'. विषु अभिधारण कुदिन नरः । न ! | Ani .., v. दान, ऐन्द्र पयश्च त त्रीणि हवीप सन्ति । ..प्रा. व कम्यन्यपेक्षायामग्न यस्यैव प्रयमन 141 पर प्रय...नम , अनन्तरमेय सानाध्यस्य, तम्ब पन दम 4.4 - 41 गवगत गदिगम्याऽनग्रही भवत्। - ।' प .न.: '10. - । , ·बदप्रकाशे । द्वितीयं प्रकरणः स्यात् । तच्चाऽयुक्तम् , प्रयोगविध्यवगनसाहित्यबाधापत्तेः । अतः प्रधान क्रमोऽप्यङ्गक्रम हेतुः । ( पाठमुख्यक्रमयोः पारदविल्यम् ) (१)स चाऽयं मुख्यक्रमः पाठक्रमाद्दुबलः । मुख्यक्रमो हि प्रमा. णान्तरसांपक्षप्रधानक्रमप्रतिपत्तिसापेक्षतया विलम्बितप्रतिपत्तिकः । पाठक मस्तु निरपक्षस्वाध्यायपाठक्रममात्रसापक्षतया न तथेति बलवान् । ( मुख्य प्रवृत्तिकमयोः पारदोबल्य ) स चाऽयं मुख्यक्रमः प्रवृत्तिक्रमाबलवान । प्रवृत्तिक्रमे ह्याश्रीय- भाण बहूनामझानां प्रधानविप्रको भवति, आस्मंस्त्वाश्रीयमाणे सन्निकर्षः ( प्रवृत्तिक्रमः) (२)सहायुज्यमानपु सन्निपातिनामङ्गानामवृत्याऽनुष्ठाने कर्तव्ये द्वितीयादिपदार्थानां प्रथमानांटनपदार्थक्रम दा. क्रम , स प्रवृनिक्रम. । - १. ३६मना दादरणम् --- पारा प्राण प्रधानानि-आग्नेयः पुरोडाशः, उ शुयाज: अ.ज्यापिका, अग्नापामायः परोड.शति । तमान कमाणाऽनुगायन्ते । तदा भूतहापनिवारानुष्ठान सन्दः वि. मुकाम नराचन अग्नयानन्तरमग्नीयामाना पूर्वमः ज्यनिवापः पय: ? अथवः पाठकमानमारंण अन्त एवति । पाटस्य मुख्यक्रमापेक्षय प्राबल्यात्तदनुसारणाऽऽध्यावान : इन्ल एकाउनुष्टे । इति निर्णयः । २. अस्याऽर्थः-पत्र वहां प्रयागनमान्य प्राप्ता तत्र तज्ञानामपि स. निपत्योपकार युगपदनुष्टानं प्राप्त! , तचास समित्य . स्मन्प्रधानेऽशावृत्यामव. श्यं भाविन्यां तत्र यत्प्रधानमारभ्य यन क्रमेण प्राथमिक मानुष्ठान कृतं तन। क्रमेण तदेव प्रधानमारम द्वतीय मानष्टानमिति यः कमः स प्रवृत्तिवम इति । यथा-'मतदश प्राजा पत्यान् पशूनालभत' (ते. बा. १. ३. ४. ) हात वाक्येन वाजपय प्रजापतिदेवताकाः सप्तदश पशवा विहिताः । तपां तदानां चोपाकरणनियोजनपयाग्न करणादीनां साहित्य सम्पादनम् । तत्सिभ्यर्थ प्रथममममुपाकरणरूप यस्मिन् कस्मिश्चित् पशावारभ्य केन चिकमगाऽनुष्ठेयम् । द्वितीय विनियोजन याजन् पश.बुगाकर गमारभ्य वेन क्रमेण कृतं तस्मिन्नव पशावारभ्य तनव कोमण कतव्यम् । तथा च सति पत्त पशूपा र गाना स्वस्त. नियोजनस्तुल्य व्यवधान सिद्धं भवति । अतश्च प्रथमानुप्रितपदार्यक्रमात् यो द्वितीयपदा. यक्रमास प्रवृत्तिमाम इति विक्षा।

·नित्यकर्मणां यथाशक्त्यनुष्ठानम् ] विधिभंदः । ६३ । . तदेव सङ्कपतो निरूपितः षड्विधक्रमनिरूपणेन प्रयोगविधिः । ( अधिकारविधिस्वरूपम् ). फलस्वाम्यबोधको विधिरधिकारविधिः । फलम्बाम्यञ्च कमजन्यफ- लभोक्तृत्वम् । स च 'यजेत वर्गकाम' इत्येवरूपः । अंगन हे वर्गमु. द्दिश्य यागं विदधता स्वर्गकामस्य यागजन्य फलमा प्रतिपाद्यत । 'यम्याऽहितामरमिगृहान् दहेत्सोऽनये क्षामाकपाल पुरोटाशं निर्व पदित्यादिभिस्तु गृहदाहादी निमित्ते कर्म विदधद्भिः निमि नवतः कर्मज. न्यपापक्षयरूपफलम्वाम्यं प्रतिपादयते । नच्च फलम्बाम्यं तस्यैव, याऽ. धिकारिविशेषणविशिष्टः । अधिकागिविशेषणञ्च नदेव यत्पुरुषविशेषणत्वन श्रुतम् । अत एव 'राजा राजसूर्यन स्वागज्य कानो यजतत्यनन स्वाय- मुद्दिश्य राजसूयं विदधताऽपि न स्वागऽयमा म्य तत्परमात प्रतिपाद्यते, किन्तु राज्ञम्सतम्त कामम्य । किञ्चित्त पुरुषविशेषणत्वनाऽश्रताप्याच विभाग भवति । यथा अध्ययनविधिसिद्धा विद्या, आगपाध्यपु न कम। अचान मिता, मामथ्र्यञ्च । तिषां पविपणना !, it कागिसपणत्यमा म्त्येव । उत्तरकतुविधीनां ज्ञानापसतम्मानना यनाव धाम जानवन्न प्रत्येव प्रवृत्तः । अग्निमाध्यमाणाय-1नमानमाधानाम: द्वानिवन्तं प्रत्येव प्रवृत्तः । अत एव च शुदय । यागदाधिकार, तम्याऽध्ययनविधिसिद्धनानाभावात . भाभाना साचा । य. कारम्य तु 'वर्षामु स्थका मानादान बन्मात्राविकारयान्नाऽ. न्यत्राधिकारः । एवं त्रीण नपि । .. य, नया नव्या- नि स्थितम् । एवं मामयम्याऽपि ध jini , नया बिनायाधान बोध्यम् । 'अथर्थी समय विद्वान् आधादि पमिम । असमर्थ पनि विध्यप्रवृत्तश्च । तच्च सामथ्र्य काम्य गणि अपचानावपयम । नित्य तु प्रधानविषयम् , अगषु यथाशक । नियानि हि या. , J ·वेदप्रकाशे [द्वितीयं प्रकरणम् वज्जीवश्रुत्या यावज्जीवं कर्तव्यत्वेन चोदितानि । न च यावज्जीव केना. ऽपि साङ्गः प्रयोगः कर्तुं शक्यते । अतो नित्यपु प्रधानमात्रसमर्थोऽघि कारीति दिक । तसिद्धं फलावाम्यवोधको विधिरधिकारविधिरिति । तदेवं निरूपितं चतुर्विधभेदनिरूपणन विधेः प्रयोजनवदर्थपर्यवसानम् । स च पुनस्त्रिविधः । तथा हि - भगवतो जैमिनः सूत्रेषु (१) विधि. वा स्यादपूर्वस्वात' (२) उदक्त्वाञ्चाऽपूर्वत्वान्' (३) विधिस्तु धारणेऽ. पूर्वत्वात्' (४) नियमार्था गुणश्रुतिः' (५) परिसङ्ख्या' इत्येवमादिषु त्रयो विधिप्रकाराः प्रसिद्धाः । ते च भट्टपादैः परस्परासङ्कर्णितया विस्प- टमुपपादिता:--- (६)"विधिरत्वन्तमप्राप्त नियमः पाक्षिक सति । तत्र चाऽन्यत्र च प्राप्त परिसंख्येति गीयत" ॥ इति ॥ निस्रः खलु विधेर्विधाः-अपूर्वविधिः, नियमविधिः परिसङ्ख्यावि. धश्चति । ( अपूर्वविधिस्वरूपम् ) तत्र कालत्रयेऽपि कथमप्यप्राप्तस्य प्राप्तिफलको विधिराद्यः । यथा 'नाहीन प्रोक्षति' 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यादि । नाऽत्र बहीणां प्रोक्षणस्य संस्कारकर्मणः, यागस्य च स्वार्थत्वस्य विना नियागं मानान्तरण कथ. मपि प्राप्तिरस्ति । अतोऽयमपूर्व एव विधिः । ( नियमविधेस्वरूपम् ) पक्षप्राप्तस्याऽप्राप्तांशपरिपूरणफला विधिर्द्वितीयः । यथा- 'बाहीनवह तीति । अत्र एतद्विध्यभावऽपि पुरोडाशप्रकृतिद्रव्याणां तण्डुलनिष्पत्या क्षेपादेवाऽवहननप्राप्तिभविष्यतीति न तत्प्राप्त्यर्थोऽयं विधिः, किन्वाक्षपा- दवहननप्राप्तौ तद्वदेव लोकावगतकारणत्वाविशेषान्नखविदलनादिरपि पक्ष प्राप्नुयादिति अवहननाप्राप्तांशसम्भवात्तदंशपुरणफलः । . . १. ज. सू. ३. ३. १२. २. ज, मु. ३. ३. १ ४. ज. सू.२.२.४०. ५ स. १.२.४२. ३.३. जे. सू. ३. ३. १५. ६.तं. वा. २.४.पू.११. . .

·परिसंख्याविधिः ] विधिभेदः। ६५ ( परिसंख्याविधिस्वरूपम् ) द्वयोश्शेषिणोरकस्य शेषस्य वा, एकम्मिन शेषिणि द्वयोशेषयांवा नित्यप्राप्ता शेष्यन्तरस्य शेषान्तरस्य वा निवृत्तिफलका विधिस्तृतीयः । यथा- अग्निचयने 'इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्त' इति । यथा वा-चातुर्मास्यान्तर्गतेष्टिविशेष गृहमंघीय 'आज्यभागी यजनीति । अग्निचयनेऽश्वरशनाग्रहणं गर्दभग्शनाग्रहणनेनि दयमनुप्रेयम् । तत्रात: श्वरशनाग्रहणे 'इमामगृभ्णन्' इति मन्त्रो लिङ्गादव रशनापरणपकाशनसा. मर्थ्यरूपान्नित्यं प्राप्नोतीति न तत्प्राप्त्यर्थः, नदप्राप्तांशापरणार्थी वा विधिः, किन्तु लिनाविशेषाद्भग्शनाग्रहणऽपि मन्त्रः प्रानुयादिनि त. निवृत्त्यर्थः । तथा गृहमेघीयम्य दर्शपूर्णमामप्रक्रतिकत्वात आनंद गादेवा. ऽऽज्यभागौ नित्यं प्राप्नुत इति न नत्र विधिः नत्पान्यथा, तान्नयमा! वा, किन्त्वतिदेशात्प्रयाजादिकमपि प्राप्नुयादति नान्नवृत्त्यर्थः । ( ? )गृहम. १. चातुर्मास्यान्तगतसामघाट्य ताय वा in p: मागवाया दुग्ध मायमांदनमिति गृ मायष्टि विधायाम्नानं माग' यजामाया' हात वाक्यमुदाहृत्य यत्र विचारितं तदधिकरणं गृमर्थ याचिकामापन । नाग पना विचारिताः । तेषु एमपक्षरीत्या इदमदारणा । थ: ir-नवादकन प्रम याराज्यभागयोर नुवादमात्रामत्याद्यः पक्षः। अनवादमानले नामानय कामति न्यायेनाऽऽनर्थक्यापत्तः तत्परिहा गर्थ मौनीदा नयादः प्रमादश्यबाधनद्वारा प्रतितानियामकत्यवदनाऽपि आज्यभागीः पुनर्विरानं आभागयतमान प्रक तिनियमामिति द्वितीयः पक्षः। पानवायुनानगमायातायनयन्याद पाटकातिदेशसिद्धा पुनः 'आज्यभागा यजनी' त्यम्य ५५ यिनः, पायाभरिकांच. तप्रशंसाद्वारा प्रकृतगृहमेधीयस्तुर्य मावादक समान तीयः पक्षः । अम. म्बन्धिवाचनिकगुणव्यवाहनेन प्रकन गमवायचा नामाचा अभादवान. रत्तः, अभ्यासादाज्यभागधर्मककमान्न विधानाथामदामान चतुर्यः पक्षः । एवं म. याज्यभागशब्दस्य धर्मलक्षणार्थत्वं जघन्यवृत्त्याश्रयणातः कमाननगंवाययोगान नाद. कन मवङ्गेषु प्राप्तप्वाज्यभागयागपुनः अवर्ष प्रकाश यानादी पासच्याथम-त्रा. ज्यभागावव यजति न प्रयाजानूया जादन इनि पञ्चमः पश्नः। अस्मिन् पक्ष प्राप्त गरि सख्यात्वाङ्गीकार वेदाप्यापत्तः उपदिशा ज्यभागव प्रयाजादीनामनिर्देश दति षष्ठः ·६३ वदप्रकाश [ द्वितीयं प्रकरणम् धीयाधिकरणपूर्वपक्षरीत्या इदमुदाहरणम् । यत्किञ्चिदुदाहतव्यमित्यु. दाहृतम् । न च नियमविधावपि पक्षमाप्राबद्दननम्याऽप्राप्तांशपरिपूरणं कृते तदवरोधात्पाक्षिकसाधनान्तरम्य नखविलनादेनिवृत्तिरपि लभ्यत इति इतरनिवृत्तिफलकत्वाविशेषान्नियभपरिसंख्ययोः फलता विवेको न युक्त इति शङ्कथम् । विधिनोऽवह नननियमं विनाऽऽक्षपलभ्यम्य नखरिदल. नादेनिवर्तयितुमशक्यतयाऽप्राप्तांशपरिपूग्णरूपम्य नियमम्य प्राथम्याद्विध- यावहननगतत्वेन प्रत्यागन्नत्वाच्च ! तम्यव नियमविधिफलत्वापगमात् । नदनुनिष्पादिन्या अविधयगनत्वन विप्रकटाया इनरनिवृत्तः मनिकृष्टफ- लसम्भवे फलवानौचित्यात ! एवं (१) पञ्च पञ्चनग्या भक्ष्याः' इत्यपि परिसंख्याविधिः । इदं हि वाक्यं न भक्षणपरम् , तम्य बागनः पाप्तत्वात। नाऽपि नियमपरम् , पञ्चनम्बापञ्चनग्वभक्षण युगपन्यासः पक्ष प्राप्त्यभावात् । अत इदं अपञ्चनम्वभक्षणनिवृत्तिपमिनि भवति परिसंस्गनिधिः । पक्षः । प्रकार पक्षावक भावनाया: । यि रूपानपान या उपकारापक्षागां प्रक'. रद्वारा सर्वपदार्थप्रापण वाकना557 :माम योगपि प्राप्तन्यात तर्ज प्रयाजादिमात्रमा पणे प्रमाणाभावात प्रत्यक्ष निमनु'दक मानमान म्यात् । अनः प्राकतग वाहविषयकस्याऽतिदेशस्याऽनन विशपतिपयकोरल सप्तमः पक्षः। 'दश पूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामी गर्जत' लापकार पक्षियां भावनायो प्रकरणाम्नातायाजा. दीनां यथायथं दृष्टादृष्टांक र सम्पादनद्वारा पयाऽनय. तयाऽऽउ भागयोरप्यन्वये वक्तव्यः । तथा मति प्रकृता पाउयभागयोरपि तादृशः पारात्मक रूपं काममिति विक तावपि प्रकाराकाण्यां भावनायां गाव सदन च ६६: कल 1 ततः प्रागेनाऽऽज्य. भागवणन लगायः सति सद्यापर या नदन्वयन विकृतिभावनाय' निग कासवान आकां विना चादक कम्पने नाऽवतरतर्गत चोद काभावेनाऽभूत्वाव- गतेः आज्यभागल्यातारेक्तानी प्रमाणाभावनवाऽप्राप्तः फलनश्शेषान्तर गरिसंख्यति सिद्धान्तः । एवम सिद्धानेऽप्रप्तारमाध्यात्वान्न दोध्यम् , पक्षमपक्षे प्राप्तपरिसंख्या. स्वात् त्रैदोध्यमिति विवेक बोध्यः । १. इदं हि वाक्य रामायण भगवन्तं श्रीराभद्र प्रति वालिनोक्तम् । 'पन्न पञ्चनरव भश्याः ब्रह्मक्षेत्रण राधव । शल्यः स्वाविधो गोध, शशः कूमश्च पञ्चमः' (वाल्मी. रा. कि. १७. ३९.) इति समप्रश्लोकः । .

·नियमपरिसंख्याविध्यार्भेदः ] विधिभेदः । - सा च परिसङ्घया विविध - श्रीना लाक्षणिकी चेति । तत्र(१) 'अत्र खबाऽवपन्ती'त्यत्र श्रौती परिसंख्या, एवकार पानातिरिक्तस्तोत्रव्यात. तरभिधानात् । पञ्च पञ्चनखा मया इत्यत्र लाणकी, इतरानातवा चकपदस्याऽभावात् । स एषा त्रिदोषग्रता । दापत्रय श्व-प्रत. हानिरश्रुतकल्पना प्राप्तबाधश्वेति । श्रुतम् पञ्चनसमक्षणम्य हानात , श्रुतापञ्चनखभक्षणानिवृत्तिकल्पनात् , प्राप्तस्य चाऽ५ञ्चनसमक्षणम् । पाधादिति । अस्मिंश्च दोषत्रये दोषद्वयं शनिष्ठम् । प्रामबाघम् જોડર્થક વૃતિ વિના | अत्रेदं तत्त्वं बोध्यम्-यपि यापरिमध्यानाहरणयोः पाक्षिका नयता व प्राप्तिवतुता नाऽस्यप, दुपामा गाऽऽक्षिप्ततया य घातस्य पाक्षिकी प्राप्ति वक्तव्या, मासात्मागाव जीती 14६नीति पत्यक शास्त्रं झटिति प्रवर्तते । तदनन्तर १९३। 5. ना५५१- दनियतापायाक्ष एवं नवीन । (२): यामाना। दान -- १. अनाऽयं वय:----indi ।। १५ ।। . .--' .. Hiमानस्तानमक करतो.... , ri ! . . . . . . .! hinf, माग. नमवने मानिसमा त्रिमर : • IN !! म ५ शस्तोमकान, नृतोय मा १५५६... . ! ! I. 1. 14.1, १५. ६.५२ . न विशस्तोमनात ........... .... . . Ji... । । संख्या हो । १.८१). 4 ! ...मंत्रण प्रजाकाम याच' ।। दम्तीमकाः, कंचन दाग-दामा :या। . .: । नत्र म. ग स्तोमविद्धि तास्मन् समस्या...:... मन मनाना '. प्रकृतितः प्राप्त गित...पाप ।। II ५ . | 1. प्रा': । सिमानान- गि ह वे यज्ञस्योदराण, गायत्री 1.4 , 1.1 44.55 पनि नाम: गायत्री हनुमा दामन .........आनि । अन Livni. नारसंपु पवमानम्नावसम्बायपु , ५५मनानि । 11 मापाप: ५.य इति । एवञ्च 'अंत्र बचाऽयमा' यत्र .१५मान नायच्या. उत्तराभिधानात् श्रीनापारमध्यति मदम् । २. चयने इटका मृदाहरणाय नीती वि.म. गरगनापदण ५. - ·वेदप्रकाशे [द्वितीयं प्रकरणम् प्रत्यक्षशास्त्रणाऽश्वरशनाग्रहणे झटिति विनियुक्तम्य मन्त्रस्य तेनैव नैरा. काक्ष्याद्रशनाद्वयसाधारण्यन लैङ्गिकविनियोगकल्पनं न प्रवर्तते। तथा च नियमपरिसंख्ययोरप्यपूर्वविधिवद्वस्तुनोऽत्यन्तप्राय एव विषय', तथाऽपि नियमपरिसंख्याशास्त्रयोरप्रवृत्ती अर्थानेपण नवविदलनस्याऽपि कादाचि. स्कप्राप्त्याऽवघातस्य पाक्षिक्येव प्रवृत्तिम्म्यात् , मन्त्रस्य च लिङ्गाविशेषण गर्दभरशनाग्रहणेऽपि विनियोगः स्थान । तयोः प्रवृत्तौ तु आक्षेपमन्त्रलि. नावतारप्रतिबन्धादवाघतस्य नियतता, मन्त्रस्य गर्दभरशनातो निवृत्तिश्च लभ्यत इति नियमपरिसंख्याविध्याः प्रवृत्तापपूर्वविध्यविशेषेऽपि आक्षेपम त्रलिङ्गावतारप्रतिबन्धद्वारा अवघातनियमन गदर्भरशनायां मन्त्रवर्जनेन च फलवत्त्वात्फलता नियमपरिसंख्याव्यपदेश इत्यपूर्वविधितस्तयाभदः । यद्यपि मियमे नखविदलनादिनिवृत्तिः, परिसंख्यायां गर्दभरशनादिनिवृत्तिरितीतर. निवृत्तिलाभ उभयत्राऽप्यविशिष्टः, तथा अवघात व तुषविमोकः कार्यः, अश्वरशनायामेव मन्त्रः कार्य इत्येवकारेण फलविवरणमप्यविशिष्टम, त थाऽप्यवघातशास्त्रणाऽवघातनियमस्याऽऽक्षपतोऽवघाताप्राप्यत्रीमंशप्ववधा. तप्रापणरूपस्याकरणे उपायान्तरसाधारणेनाऽऽक्षपणापातन उपायान्त- रस्य निराकर्तुमशक्यतया तन्निवृत्त्यसम्भवन नियमस्य प्रथमोपस्थितत्वा. द्विधेयगतत्वेन प्रत्यासन्नत्वाञ्च प्राप्तांशपूरणरूपा नियम एव फलम् , उपा- यान्तरनिवृत्तिस्तु चरमोपस्थितत्वादविधयातत्वेन विप्रकृष्टत्वाच्च तदनुनि- पादिनी न फलम् । परिसंख्यादाहरणे तु द्वयोरपि नित्यप्राप्तिसम्भवेन स्वरूपप्राप्तनियमस्य वा फलत्वायोगादितरनिवृत्तिरेव फलम् । एवं नि. यमपरिसंख्याविध्योः फलभेद स्थिते एवकारेण फलविवरणं एकत्राऽयो. गव्यवच्छदार्थम् , अन्यत्राऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थमिति । नानाविधानि कर्माणि कारकाणि फलानि च । विधौ तिष्ठन्ति सततं सोऽपि तव्याप्य तिष्ठति ॥ क्रियाद्वारमृते द्रव्यं फलेन न हि युज्यते । मामगृभ्णन् रशनामृतस्य' र मन्त्रः अनेन वाक्येन विनियुज्यते ।

·RESEArrr!" TITITE. 14.R.H ROPS. MADRAS.. विधिप्राशस्त्यम् ] विधिभेदः। . अतः क्रियैव मुख्यं स्यात साधनं फल जन्मने ॥ भावनावाचिनोऽपूर्वमाख्यातादवगम्यत । यागजन्यं स्वर्गसूक्ष्मरूपं तद्विदुरात्मनि ॥ धात्वर्थव्यतिरेकेण भावना नेति चन्न तन । सर्वधात्वर्थसम्बद्धः करोत्यर्थो हि भावना ।। धात्वर्थः करणं तस्यां समानपदवार्णितः । द्रव्याद्युपकृतिर्दृष्टा धात्वर्थोत्पादनामिका ।। सिद्धसाध्यस्वभावाभ्यां धात्व द्विविधालयोः । अन्योत्पादानुकूलात्मा भावना साध्यरूपिणी ॥ धात्वर्थव्यतिरेकेण यद्यप्येषा न लभ्यत ! तथाऽपि सर्वसामान्यरूपेणैवाऽवगम्यत ।। यागो यजियजनमित्यतया नृभिमच्यते । धात्वर्थम्स तु विज्ञयः मिद्धा मिायन: । लिङ्गाद्यपेतस्साध्यस्तु करानीत्यभिधीया।। धनाद्यभिहितस्सिद्धम्माच्या त्याच्यात काशितः ।। स्वर्गम्य भवितुजन्मानुकूली विभिगा । आख्यातप्रत्ययाथः सा भावनायी न माना ॥ अंशत्रयवती माऽपि यम्या भाव्यत्वमागता । लिङाद्यर्थः शब्दनिष्ठः भादी मा मनांच्यने ।। यस्यां प्रतिष्ठितं मर जगदत न ! तां भावना प्रवश्यामि द्विविधां ममनन्नम्म ।। वदो नारायणो नित्यः स्वप्रकामा निन । सर्वान्तयामिणः शक्ति परा शुद्धा विधि विदुः ॥ विधिना यत्कृतं कर्म म्बलमप्यमृतायत । भूरि वाऽपि कृतं कर्म विधिहीनं श्रमावहम ।। स्मतव्यस्सततं विष्णुविमर्तव्यों न जानुचित ।

·७० वेदप्रकाशे | द्वितीयं प्रकरणम् सर्वे विधिनिषधाम्स्युरेतयोरव किङ्कराः ॥ विधिनिष्ठं च पुरुषं धर्मात्मानं प्रचक्षते । विपरीतन्तु पाप्मानं तस्माद्धों विधिर्मतः ।। वेददृष्टेन विधिना श्रद्धया परया पुनः । स्वधर्ममाचरेद्यस्तु स नेच्छन्नपि भुच्यते ।। विधि निवृत्तिगर्म च श्रेयसो हेतुभुत्तमम् । सम्प्राप्य शुद्धभनसस्सत्वनिष्ठाः परताः ।। धर्मस्य मापवर्यस्य नाऽर्थोऽर्थायोपकल्पते । नाऽर्थस्य धर्मकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः ।। कामस्य नन्द्रियप्रीतिलामो जीवन यावता । जीवस्य तत्वजिज्ञासा नाऽथों यश्चह कर्मभिः ।। वदन्ति तत्तत्वविदस्तत्वं यज्ज्ञानमद्वयम् । ब्रह्मति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यत ।। अविनाशी स्वरूपेण पुरुषो यस्तु नाशिनः । मन्त्राणां साधिकाराणा भूतादीनामसंज्ञिता ।। इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाज्यकृदन युक्त्या । दृढत्वमतद्विषयश्च बोधः प्रयाति वदान्तनिषवणन ।। मयाऽत्र लिखितं यत्तु विधिना प्रेरितेन च । तेन प्रीणातु भगवान् विधिनीगण विभुः ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजका चाय श्रीरामप्णानन्दतीथपादकिङ्करविष्य- श्रीसत्यज्ञानानन्दतीर्थमुनिविरचिते वेदप्रकाश विधिभेदनिरूपणं नाम द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम् ॥ - ·अथ भावनानिरूपणं नाम तृतीयं प्रकरणम् ।। नमस्कृत्य शिवं देवं देवीं वाणी गजाननम् । भावनां सम्प्रवक्ष्यामि भट्टाचारमने स्थितः ।। 'ज्योतिष्टोमेन म्वगकामो यजेतपति श्रुतम् । तत्र यजेनेत्यत्रा ऽन्त्यंशद्- यम्-यजिघातुः प्रत्ययश्च तत्र प्रत्यये ऽप्यम्त्यंशद्वयं-आख्यातत्व लिव- ति। तत्राऽऽख्यातत्वं दशसु लकारेषु वर्तने । लिड़त्वं तु केवलं लिइयेव । तत्राऽऽख्यातलिङ्गत्वाभ्यां भावनैवाच्यते । भावना नाम भवितुभवनानु. कूलो भावकव्यापारविशषः। सा च द्विविधा-शादीमावना आर्थी भावना चेति । तत्र पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलव्यापारविशेषः शब्दी भवान) : मान लिया खशिनाच्यते । लिश्रवन चाऽयं मा प्रस्तानि गत्मवृत्या. यापा ग्वानयमिति नियमेन प्रतीयमानत्वान । या यम्मात्पनीयन न वाच्यम् । यथा गोशब्दम्य गांवम । म च प्रवृत्यानुफानन्यापाविशेषा लोके पुरुषनिष्ठोऽभिप्रायविशेषः । वद तु पृ.पामवालिकादिशब्द. निष्ठ एव । न हि वेद पुरुषनिर्मिन: --.. (१)वेदम्याऽध्ययनं मर्व गुवध्यानपूर्वकम । वेदाध्ययनसामान्यादधुनाऽध्ययनं यथा ॥ इत्यादिना वेदापीरुपयाय-य माविनवा ।। 'य: ६.०५म्म कल्पपूर्वः' इति न्यायन संसारम्याऽनादित्वानीश्वरम्य च माधग गतकरूपाय वंदमम्मिन कल्प म्मृत्वापारमान्य नावंतचा पत्ता प्रमाणानणाऽथमुप. लभ्य रचितत्वकल्पनानुपपत्तेश्च । तरच पुम्बामावाच्छन्दनिय मा । अत एव शाब्दीभावनि व्यबहरीन्न । मा च गन्दीभावनाऽशत्रयमप. श्रते-साध्य साधनं इतिकर्तव्यताश्चति । १ श्लो. वा. १. १. श्ला. ३६६.।

·वेदप्रकाशे [तृतीयं प्रकरणम् तत्र साध्याकाङ्क्षायां वक्ष्यमाणांशत्रयोपेता आर्थीभावना साध्यत्वेन सम्बध्यते । एकप्रत्ययगम्यत्वेन समानाभिधानश्रुतेः । यद्यपि संख्यादीना. मपि एकप्रत्ययगम्यत्वमविशिष्टम् , तथाऽप्ययोग्यत्वान्न तेषां भाव्यत्वे. जाऽन्वयः । करणाकांक्षायां लिङादिज्ञानं करणत्वन सम्बध्यते । तस्य च कर. णत्वं न भावनोत्पादकत्वन, मान्नकर्षम्येव रूपादिज्ञाने, सन्निकर्षात्माक् रूपज्ञानम्येव लिडादिज्ञानात्प्राक शब्दधर्मभावनाया अभावप्रसङ्गात् । किन्तु भावनाभाव्यनिवर्तकत्वेन । लिङादिज्ञानं हि शब्दभावनामाव्यार्थी- भावनां निवर्तयति, कुटार इव छदनम् । अतो लिडादिज्ञानस्य करणत्वे नाऽन्वयः । इतिकर्तव्यताकाङ्क्षायां प्राशस्त्यज्ञानं इतिकर्तव्यतास्वेन सम्बध्यते । तञ्च प्राशस्त्यज्ञानं 'वायुर्वे क्षपिष्ठ' त्याद्यर्थनौदजन्यते । ते ह्यर्थवादाः स्वा. थप्रतिपादन प्रयोजनमलभमाना लक्षणया क्रतोः प्राशस्त्यं प्रतिपादयन्ति, स्वार्थमात्रपरत्वे आनर्थक्यप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः, अध्ययनविध्युपात वनाऽनर्थक्यानुपपत्तः । तथा हि -- 'स्वाध्यायोऽध्यतव्यः' इत्यध्ययन- विधिः सकलम्य वेदम्याऽध्ययनकर्तव्यतां बोधयन्सा वेदः प्रयोजन वदर्थपर्यवसायीति सूचयति, निरर्थकस्याऽध्ययनानुपपत्तेः । तसिद्धं वक्ष्यमाणार्थभावनामाव्यका लिङादिज्ञानकरणिका प्राशस्त्यज्ञानतिकर्तव्यः ताका शादीभावना लिङत्वांशनोच्यत इति । ननु केयं शाब्दीभावना ? उच्यत-पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलव्यापारविशेष. इशाव्दी भावना स एव विध्यर्थः । लिङ्गादिश्रवणऽयं मां प्रवर्तयनीति तस्य नियमेन प्रतीतः। यत्तु इष्टसाधनत्वं विध्यर्थ इति, तन्न, तथा सति इष्टसाधनमिति शब्दस्य विधिशब्दः पर्यायस्यात् । न च पर्यायत्वं युज्यते, सन्ध्योपासनं इष्टसाधनं तस्मात्त्वं कुर्विति सह प्रयोगात् । पर्यायाणां सह प्रयोगाभावात् । अतश्च व्यापारविशेष एव विध्यर्थः । स च लोके पुरुषनिष्ठाऽभिप्रायविशेषः । वदे तु पुरुषा वाच्छन्दनिह एव प्रेरणापरपर्याय इत्युक्तम् ।

·शाब्दीभावनाविचारः ] भावनामेदः। ५३ ननु लोके शब्दनिष्ठे प्रेरणापरपर्याये व्यापारे शब्दप्रयोगाभावन शक्तिमहाभावात्कथं तस्य विधिशब्दात्प्रतीतिरिति चेव-सत्यमेतत् ; बालस्तावत्स्तनादौ स्वकृतरोदनादिजनितमातृप्रवृत्तः स्वाभिप्रायरूपप्रवर्त. नाज्ञानलभ्यत्वावधारणात् सविधिकप्रयोजकवाक्यश्रवणसमनन्तरभावि. नी प्रयोज्यप्रवृत्तिमुपलभ्य तत्कारणत्वेन तम्य प्रनर्तनाज्ञानमनुमिमीत । यद्यपि भोजनादौ स्वप्रवृत्तस्समीहितसाधनताज्ञानपूर्वकत्वावधारणात्प्रयो- ज्यप्रवृत्तिरपि तत्पूर्वकस्वाध्यवसानं युक्तम्, तथाऽप्यन्यप्ररितपत्तो प्रवर्त. नाज्ञानजन्यत्वस्योक्तमातृप्रवृत्तौ दर्शनन प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तरप्यन्यपरितप्रवृ. तित्वात्तत्कारणत्वेन प्रवर्तनाज्ञानस्यैवाऽध्यवमानम् । तम पवननाज्ञान- मन्वयव्यतिरेकाभ्या प्रयोजकवाक्यजन्यमित्यवधारयति । तत्र चाऽऽवापो. द्वापाभ्यां प्रवर्तनायां विधिशक्तिमवधारयति । प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापार: प्रव. तना । स च व्यापारः प्रैषादिरूपा विविध इनि प्रत्येक व्यभिचारित्वा- द्विधिशब्दवाच्यत्वानुपपत्तेः प्रवर्तनासामान्यमेव विधिशब्दवाच्यामनि क- ल्पयति । एवञ्च विधिश्रवण प्रैषादिरूपम्य वक्त्राभिप्रायम्य प्रवर्तनात्वनव रूपण प्रतीतिर्न विशेषरूपेण, तथैव शक्तिमहात् । विशेषरूपग पनी- तिस्तु लक्ष गयैव । एवञ्च वैदिकलिहादिश्रवणऽपि प्रवर्तनामामान्यमेव प्रतीयते । तत्र कोऽसौ व्यापार इत्यपक्षायां प्रैषादिरूपम्य वक्त्राभप्राय- म्याऽपौरुषेये वेदेऽनुपपत्तेः शब्दनिष्ठ एव प्ररणापरपयायः कश्चिद्यापार इति करप्यते । स चाऽग्र व्यापारप्रश्नानणयावसर स्फुटीमविक्ष्यति । अतश्च शब्दनिष्ठः प्रेरणापरपयायो व्यापार: शादी भावना, सेव च प्रव. तनावेन रूपेण विध्यर्थ इति । अयमेव चाऽर्थः- 'अभिधा भावनामाहुरन्यामेव लिङादयः' इति वार्तिकस्य । अभिधीयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या अभिधाशब्दन शब्द उच्यते । तद्व्यापारास्मिका भावना लिडादिवाच्यनि ( 1 )कचिदाचायाः। १. न्यायसुधाकारप्रभृतय इत्यर्थः । ०१० ·५४ वंदप्रकाशे [ तृतीयं प्रकरणम् . ( पार्थसारथिमिश्रमतम् ) अन्ये त्वाहुः-सत्यं प्रवर्तनासामान्यं विध्यर्थः, तथैव शक्तिप्र- हात् । प्रवृत्त्यनुकूलव्यापारः प्रवर्तना । अपौरुषेये च वेदे प्रैषादेरभावा. कश्चित्पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारविशषः कल्पनीयः । विधिशब्दाभिधेय. प्रवर्तनासामान्यस्य विशेषमन्तरेणाऽपर्यवसानात् । तत्र कोऽसो व्यापार इत्यपेक्षायां धात्वर्थगतं समाहितसाधनत्वमेवति कल्प्यते, तस्याऽपि प्रवृ. त्यनुकूलत्वात् । सर्वो हि समाहितसाधनता ज्ञात्वा प्रवर्तते । अन्यप्रेरि- तोऽपि यदीष्टसाधनतां न जानाति, तदा न प्रवर्तते । स्वतन्त्रप्रेरणावादऽपि तदाक्षिप्तसमाहितसाधनताज्ञानं स्वीक्रियत एव, अन्यथा विधेः प्रवर्तकत्वानुपपत्तेः । अतश्चाऽवश्यकत्वात्समी. हितसाधनतैव प्रवर्तनात्वन रूपेण विध्यर्थः । एवञ्च विधिशब्दस्याऽ. न्यनिष्ठन्यापारबांधकत्वं लोकसिद्धं भवति । किञ्च शब्दे एको व्यापारः स्पन्दातिरिक्तः कल्पनीयः । तस्य च स्वप्रवृत्ती पराधीनप्रवृत्तौ वा कारणत्वनाऽक्लप्तस्य प्रवर्तनात्वेन रूपेण ज्ञातस्य प्रवृत्त्यनुकूलत्वम् , शब्दस्य च परनिष्ठव्यारज्ञापकत्वेन क्लप्तस्य स्वनिष्ठव्यापारबोधकत्वम , विधेश्च प्रवर्तकत्वनिर्वाहार्थ धात्वर्थम्य समीहि. तसाधनत्वमिति कल्पनाद्वरमावश्यकस्यैव समीहितसाधनत्वस्य प्रवृत्तिहे. तुत्वेन क्लप्तस्य प्रवर्तनात्वेन रूपेण विध्यर्थत्वकल्पनम् , लाघवात् अन्य. निष्ठत्वाच्च । न च विधः प्रवर्तकत्वनिर्वाहार्थ समीहितसाधनत्वकल्पनात् प्रेरणा नभिधाने च विधेः प्रवर्तकत्वाभावाद्धात्वर्थस्य समीहितसाधनत्वमेव नाs. स्तीति वाच्यम् । प्रवर्तनाभिधाननैव तन्मत विधः प्रवर्तकत्वात् विध्य- भिहितस्य च प्रवर्तनासामान्यस्य विशेषमन्तरेणाऽपर्यवसानात्समीहितसा- धनत्वाक्षेपकत्वात । न चेष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वे सन्ध्योपासनं ते इष्टसाधनं तत्वं कु. - ·शाब्दीभावनाविचारः] भावनाभेदः । ७५ विति सहप्रयोगानुपपतिरिति वाच्यम् । इप्रसाधनत्वस्य विशेषरूपेण विधिनाऽनभिधानात् । सामान्यशब्दम्य च विशेषराब्देन इत्महप्रयो. गः -पाञ्चालराजेत्यादौ । तस्मात्समाहितसाधनव प्रवर्तनात्वेन रुपण विध्यर्थः । सैव च तेन रूपेण शब्दनैवाऽभिधीयत इति शाब्दी भावना । उक्तवार्तिकस्याऽप्ययमेवाऽभिप्रायः- अभिधीयते सा अभिवा, स. माहितसाधनता । सैव च प्रवर्तनात्वेनाऽभिहिता पुरुषप्रवृत्तिं भावयती. ति भावना, ता लिछादय आहुरिति । यथाऽऽहु:---- (१) पुंसां नेष्टाभ्युपायत्वात् क्रियास्वन्यः प्रवर्तकः । प्रवृत्तिहेतुं धर्म च प्रवदन्ति प्रवर्तनाम् ॥ इति । अयमेव च पक्षो बहाचार्यसम्मतः । स चाऽ म्फुटीभविष्यति । त. सिद्धं यजेतेत्यत्र लित्वांशेन शाब्दी भावनोच्यते इति । ननु कोऽयं लिव्यापारः शाब्दीभावनापरपयायः, यत्राऽऽन्यात. प्रोक्ता पुरुषप्रवृत्तिरूपाऽर्थीभावना भाव्यवनाऽन्वतीति । उच्यते --विधिशब्दम्य यजे त्यत्र य आम्दयाश आख्यानस्व. रूपो दशलकारसाधारणोपाधिः सखण्डा वाऽवण्डो वा, स नाऽभाव- नावाचकः, सा तु वाच्या । प्रत एवाऽभिधर च्या । वाचकत्वं ना। तज्ज्ञानहेतुत्वम् । सा तु ज्ञातवाऽनुष्ठातुं शक्यत इति नहितारपि श दस्य तद्धेतुत्वं परम्परया भवत्येव । तथा च पुरुषप्रवृत्तिा भावना ज्ञानहेतुविधिशब्दव्यापारो विधिशब्दक्षानमेव पुरुषप्रवृत्तिया व गतिमा न शब्दस्य प्रमाणरूपत्वाज्ज्ञानद्वारणेव प्रवृत्तिजनकत्वं युक्तम् , जान जन- कव्यापारातिरिक्तव्यापारकल्पने मानाभावावलमत्ताय । मन त्रिविधः, तज्ज्ञानं तच्छक्तिज्ञानं शक्तिविशिष्टतज्ज्ञानं चति । नत्राऽऽद्ययान्यनाम्य शब्दभावनात्वम् , तृतीयम्य तु नत्र करणत्वमिति विवकः । १. इष्टाभ्युपायस्वादिति ल्यग्ला । पञ्चमी । 2014 विहायत्ययः । सामु यागादेषु प्रवर्तकोऽन्यो नेवाऽस्ति । इटन धनतंब प्रमनिकम्यर्थः । अस्तु इमानन्द लि प्रतिपायम् , प्रवर्तनावं तस्य कथमित्यपेक्षायामाह-प्रमानानुमिति । यः प्रतिकारणभूतो धर्मः तमेव प्रवर्तनां प्रवदन्ति प्रवतनाविद इति कार कायः । विधिाव, पृ. २४२, .

·७६ वेदप्रकाशे [तृतीयं प्रकरणम् एवं स्थिते निष्कर्षः-विधिना स्वज्ञानं जन्यते प्रवर्तनात्वेनाऽभिधी. यत इति विधिज्ञानमेव शब्दभावना । अभिधा च तस्य विधिशब्दस्य रूपं चादकपवर्तकप्रेरकोत्पादकभावकशब्दापरपर्यायं विषयो भवतीति श. दनिष्ठव्यापारः शाब्दी भावना चोदना प्रवर्तना प्रेरणोत्पादना चेत्युच्यते । सत्साध्यो यो विषयः स एवाऽख्याताओं यजिधात्वर्थविषयः स्वर्गेच्छाज. नितः पुरुषप्रयत्नः शाब्दीभावनाभाव्यः । स एव च पुरुषार्थविषयत्वादा. थीभावनेत्युच्यते । तस्या भाव्यं स्वर्गादिरूपं फलम् । करणं तु सेतिकर्त- ध्यताकं माधनं धात्वर्थः । ननु पुप्रयत्नसाध्यो यागः कथं तत्र करणं भवेत् ! उच्यते-यद्यपि केवलं तस्मिन् करणं नैव भवेत् , तथाऽपि तद्भाव्यनिर्वर्तकस्वेन फलाव. च्छिन्ने त प्रति भवेत् । तथा च भवितुः उत्पत्तिमतः भविष्यमाणस्येति यावत् । तस्य भवनं जन्म अभिव्यक्तिरिति यावत् । तदनुकूलः तदुत्पादने समथः, भावयतीति भावकः पुरुषः तन्निष्ठा व्यापारविशेषो भावनेत्युच्य. ते । सैव च वक्ष्यमाणांशत्रयवती यथोक्तायां शाब्दीभावनायां साध्यत्वेना- ऽन्वेति । करणतया च पुम्प्रयत्नवाचकशक्तिमद्विधिज्ञानमेव शाब्दीभाव. नासाध्यस्याऽपि तस्य यागवदार्थीभावनारूपफलावच्छिन्नां तां प्रति फल. करणत्वादेव करणत्वमुपपद्यते । तथा च पुरुषः स्वप्रवृत्तिं भावयेत् , कने. त्यपेक्षायां पुरुषप्रवृत्तिवाचकशक्तिमत्तया ज्ञातेन विधिशब्देनेति करणाश पूरणम् । कथमित्याकाङ्क्षाया अर्थवादैः स्तुत्वेतीतिकर्तव्यतांशपूरणम् । इयं गौः कय्येति लौकिके विधौ बहुक्षीरा जीवध्यपत्या समांसमीना इत्या. दिलौकिकार्थवादवत् । समांसमीना सा यैव प्रतिवर्ष प्रसूयते । नवाल्यातत्वेन विधिशब्दादुपस्थिता पुरुषप्रवृत्तिर्भाव्यतयाऽन्वेति. करणन्तु कथमनुपस्थितमन्वेति ? उच्यते-विधिशब्दस्तावच्छवणनोपस्थापितः, तस्य पुरुषप्रवृत्ति वाचकशक्तिरपि स्मरणेनोपस्थापिता, सदुभयवैशिष्टयं तनिष्ठा ज्ञातता च ।

·शाब्दीभावनाविचारः] भावनाभेदः । मनसा ज्ञाता मया शक्तिविशिष्टो विधिशब्द इति वाचक शक्तिमत्तया ज्ञा तो विधिशब्द उपस्थित एव । न च शब्दातिरिक्तन प्रमाणनीपस्थित कथं शाब्दबोधे भासत इति वाच्यम् । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यधीनन स्वाध्यायेन यच्छक्नुयातद्भावयेत् इति प्रतिशब्दं स्वाध्यायविधितात्पयान शब्दातिरिक्तनोपस्थितमपि शाब्दबोधे भासत एव । यथा ज्योतिष्टामादि नामधेयम्, यथा वा लिङ्गविनियोज्यो मन्त्री 'बहिर्देवसदनं दामी'त्यादिः । तदुक्तमाचार्यैरुद्भिदधिकरणे-(१) अगृहीतविशेषणा विशिष्टबुद्धिर्न भ. वति, न त्वनभिहितविशेषणे'ति । एवमर्थवादानामुपस्थितिः श्रोत्रण । प्राशस्त्यस्य तु तैरेव लक्षणया, तदुभयांनष्ठज्ञाततायास्तु मनसत्ययवाद: प्रशस्तत्वेन ज्ञास्वेतीतिकर्तव्यतांशान्बयोऽप्युपपन्न एव । (प्राशस्त्यस्वरूपम् ) ननु किं प्राशस्त्यम् ! न तावत्फलसाधनत्वम् । तम्य यागन मार येत्स्वर्गमित्यर्थभावनान्वयवशेन विधिवाक्यादेव लब्धत्वात् । नाऽन्यन , प्रवृत्तावनुपयोगात् । उच्यते-बलवदनिष्टाननुबन्धित्वं प्राशस्त्यम् । तच नष्ट गुत्या. नारलभ्यते । इष्टहेतावपि कलञ्जभक्षणादावनिष्टहतुन्वयाऽपि दशनान विहितश्येनफलस्य च शत्रुवधस्याऽनिष्टानुबन्धित्व दृष्टम् । अनी यावत्मा. धनस्य फलस्य चाऽनिष्टाहेतुत्वं नोच्यते, तावदिष्टः पुत्वन नातऽपि तत्र पुरुषो न प्रवर्तते । अत एवोक्तम् -- (२)फलतोऽपि च यत्कर्म नाऽनर्थनाऽनुबध्यते । केवलप्रीतिहेतुत्वात्तद्धमत्वेन हीप्यत' ॥ इति । अतस्स्वतः फलतो वाऽनननुबन्धिन्वरूपपाशम्न्ययाधननाऽथवा. दाः विधिशक्तिमुत्तम्भयन्ति । क उत्तम्भः ? म्बनः फलना वाऽनथानानु. बन्धित्वशखायाः प्रवृत्तिप्रतिबन्धिकायाः विगमः । इदमय च विधः प्रवृ. १ तं. वा. १.४.१. पृ. २८७. पं. ५. २. श्लो. वा. १. १. २. श्लो. २६८ पृ. १२:, ·वेदप्रकाशे [ तृतीयं प्रकरणम् त्तिजनने साहाय्यमर्थवादैः क्रियत इति विधिरर्थवादसाकासः । एवमर्थ. वादा अप्यभिधर गोण्या वा वृत्या भूतमर्थ वदन्तोऽपि स्वाध्यायविध्या- पादितप्रयोजनवत्वलाभाय विधिसाकाङ्क्षाः । सोऽयं नष्टाश्वदग्धरथवत्सम्प्र. योगः । यथा-एकस्य दग्धस्य रथस्य जीवाद्भिरश्वैः अन्यस्य विद्यमानस्य रथस्याऽविद्यमानाश्वस्य सम्प्रयोगः परस्परस्याऽर्थवत्वाय, तथाऽर्थवादानां प्रयोजनाशो विधिना पूर्यते, विधेश्च शब्दभावनाया इतिकर्तव्यतांशोऽ. थवारिति । तदिदमुभयोः श्रवणे पूर्णमेव वाक्यम् , एकस्य श्रवणे त्वन्यस्य कल्पनया पूरणीयम । यथा(१) 'वसन्ताय कपिञ्जलानालभते' इति विधाव. थवादांशोऽश्रुतोऽपि कल्प्यते । 'प्रतितिष्ठन्ति ह वै य एता रात्रीरुपयन्ती' स्याद्यर्थवादे विध्यंशः । तथा च सूत्रम् --(२) आम्नायस्य क्रियार्थ- स्वादानर्थक्यमतदर्थानां तस्मादनित्यमुच्यते' इति । वेदस्य विशिष्टभावनाबो. धकत्वाच्चोदनासूत्रे उपक्रमात् , (३) तस्य ज्ञानमुपदेश' इति मध्ये प. रामर्शात् , (४) तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नाय' इत्यत्रोपसंहाराच, भा वनातदंशत्रयातिरिक्तार्थानां आनर्थक्यं धर्माधर्मार्थशून्यत्वम् । तस्मादानत्यं अप्रामाण्यमुच्यत इति पूर्वपक्षसूत्रार्थः । अथ सिद्धान्तसूत्रम् - - (५) विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन वि. धीनां स्युरि'ति । विधिना स्तुतिसाकाङ्ग्रेण, प्रयोजनाकाङ्क्षाणामर्थवादाना मेकवाक्यत्वात् , विधीनां विधेयानाम् , स्तुत्यर्थेन स्तुतिप्रयोजनेन स्तुति. रूपेण लाक्षणिकेनाऽर्थेन वाऽऽनर्थक्याभावादर्थवादा धर्म प्रमाणानि स्युः रिति तस्याऽर्थः। अथ वा विधिनिषेधाभ्यां इष्टानिष्टसाधनत्वबोधेऽपि उत्साहद्वेषजन कतया स्तुतिनिन्दयोलोकऽपेक्षादर्शनेन विधिनिषेधानां अर्थवादाकाङ्क्षायाः स्वार्थवत्वायाऽर्थवादानां विधिनिषेधाकासायाश्चैकवाक्यतामूलभूतायास्स. . १.मा. सं. १४. २०. ३. औत्पत्तिकसूत्रकदेशोऽयम् । ५. जे. रु. १.१ ७. २. जे. सू. १. २. १. जै. सू. १. १. २५.

·शाब्दीभावनाविचारः ] भावनाभेदः। त्वात् विधिना निषेधेन च सह स्तुत्यर्थवादानां निन्दार्थवादानाञ्चकवाक्य. खात विधीनां निषेधानाश्च स्तुत्यर्थेन निन्दार्थन च तेऽर्थवादा धर्माधर्मयोः प्रमाणानि स्युरिति । ननु य एव लौकिकाशब्दास्त एवं वैदिकास्त एव चाऽमाषामा इति (१)न्यायाद्विधिशब्दस्य लोके यत्र शक्तिहीता वेदेऽपि तदर्थकनैव तन भवितव्यम् । लोके च प्रेषणादिपुरुषधर्मवाचित्वं क्लामिति वंदे शब्दभावनावाचित्वं कथमुपपद्यते । उच्यते – लोकवेदयोरैकरूप्यमेव । तथा हि-लोके प्रेपणादिक न तेन तेन रूपेण विधिपदवाच्यम् , अननुगमेन नानार्थत्वप्रसङ्गात् , तद्वदेव भावनावाचित्वापपत्तश्च । किन्तु प्रेषणाध्यषणानुज्ञास्वस्ति प्रव. तनात्वमेकम् । तच्च शब्दव्यापारेऽपि तुल्यमिति तदेव लिहादिपदवाच्यम् । तच्च लौकिकशब्दे नाऽस्त्येव । तत्र राजादीनामेव प्रवर्तकत्वात् । प्रवर्त. कव्यापार एव हि प्रवर्तना । प्रवर्तकत्वं च राजादरिव वदम्याऽप्यनुभव- सिद्धम् । ननु वेदेऽपि प्रवर्तनावानीश्वरः करप्यताम् , लोक गादिवत । तदु. तम्---'विधिरेव तावद्गर्भ इव श्रुतिकुमायाः पुंयाग मानाम' ति । न; वेदस्याऽपौरुषेयत्वात् । न हि वेदस्य कता पुरुषा लोक वद वा प्रसिद्धः। तत्कल्पन च तज्ज्ञानप्रामाण्यापेक्षया वेदप्रामाण्य(२) अत्पत्तिकातु शब्द. म्याऽर्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदशोऽव्यतिरेकश्वाऽऽनुपलब्ध प्रमाण बादरायणस्याऽनपेक्षत्वादि' त्यत्र निरपेक्षत्वेन स्थितं म्वन प्रामाण्यं मन म्यात् , बुद्धवाक्येऽपि प्रामाण्यप्रसनाच । सम्बन्धः प्रत्याय्यप्रत्यायक. भावः औत्पत्तिको नित्यः । तस्य सम्बन्धम्य ज्ञान प्राहक उपदशः प्रसि द्धपदसमभिव्याहारः प्रत्यक्षाद्यगृहीतेऽथें अव्यनिकः विधिवाक्यजन्य ज्ञानं न व्यभिचरति अनपेक्षत्वात् वदवाक्यपामाण्यग्रह परापनागहि. त्यात् । शेषं सुगमम् । ईश्वरवचनवे समानऽपि बुद्धवाक्यं न प्रमाणम् , १. अय च न्यायः लोकवदाधिकरणांसदः ( पू. मी. 1. ३. ९ )। २. जै. सू. १. १. ५.

·घेदप्रकाशे [तृतीयं प्रकरणम् वेदवाक्यन्तु प्रमाणमिति सुमगाभिक्षुकन्यायप्रसङ्गः । महाजनाना. मुभयसिद्धत्वाभावेन तत्परिग्रहापरिग्रहाभ्यामपि विशेषानुपपत्तेः । लोकेऽपि राजादीनां प्रेरकत्वं न स्यात् । ईश्वरप्रेरणायां स्थितायामेव राजादि. रप्यसाधारणतया प्रेरक इति चेत् : हन्त ! सा तिष्ठतु न वा, कि- निस्वहाऽप्यसाधारणः प्रेरको वेद एव राजादिस्थानीय इत्यागतं मार्गे, ईश्वरप्रेरणायास्साधारणाया असाधारणप्रेरणासहकारेणैव प्रव. तकत्वात् । किञ्च ईश्वरप्रेरणायां सर्वोऽपि विहितं कुर्यादेव, न तु कश्चिदपि लये । निषिद्धेऽपि चश्वरप्रेरणाऽस्त्येव, अन्यथा न कोऽपि तत्र प्रव. ततेति तदपि विहितं स्यात् । तथा चोक्तम् - (१) अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वप्रमेव वा' ॥ इति ।। तस्माद्राजादिरिव वेदोऽपि स्वप्रवर्तनां ज्ञापयन्निच्छोपहारमुखेन प्रवर्तयतीति सिद्धं लोकवेदयारैकरूप्यम् । पूर्वमीमांसकाना स्वतन्त्रो वेदः, ब्रह्ममीमांसकानां तु ब्रह्मविवर्तस्तत्परतन्त्रो वेद इति यद्यपि विशेषः, तथा- ऽपि श्वसिततुल्यत्वन वेदम्याऽपौरुषेयत्वमुभयेषामपि समानम् | अत्र च प्रवृत्त्यनुकूलव्यापारत्वं प्रव नात्वं सखण्डोऽखण्डो वा उपाधिः । तस्मिन्विधिपदशक्यऽपि तदाश्रयविशेषोपस्थितिर्गवादितुल्यैव । अनुकूलन्यापारत्वं वा शक्यम् । प्रवृत्त्यंशस्त्वाख्यातार्थत्वेन शक्त्यन्तरलभ्य एव । दण्डीत्यत्र सम्बन्धिनि मतुबर्थे प्रकृत्यर्थदण्डांशवत् । फलसाधनता- बोध एव प्ररणा । तामेव कुर्वन् प्रेरको विधिः । अतः फलसाधनतेव प्रेरणात्वन विधिपदशक्येति मण्डनाचार्याः । फलसाधनता चाऽभाव- नान्वयलभ्येत्युक्तं प्राक् । इममेव च पक्षं पार्थसारथिप्रभृतयः पण्डिताः प्रतिपन्नाः । औपनिषदानामपि केषाञ्चिदिष्टसाधनतावादोऽनेनैव मतेनोप. पादनीयः । १.म.भा.व.३०.२८.

·शाब्दीभावनाविचारः] भावनाभेदः । - . इष्टसाधनत्वं स्वरूपेणैव लिछादिपदशक्यम , न प्रेरणा लेनेति ता. कंकाः। तन्न; गौरवादन्यलभ्यत्वादन्वयायोग्यत्वाच । इच्छाविषयसाधन वापेक्षया प्रवर्तनास्वमतिलघु, इच्छातद्विषययोगप्रवेशात् इच्छाश नम्य ऽपि प्रवृत्तिज्ञानवत्प्रवृत्तिहेतुत्वापातात । वस्तुगत्या य इच्छा विषयम्नमाधनमिति शब्देन प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् । साधनत्वमात्रम्यैव शक्यत्वे च ननैव प्र त्ययनोपस्थापितया प्रवृत्या सह श्रुत्या तदन्वयमम्भवे पदान्तरोपस्थापित स्वर्गेण सह वाक्येन तदन्वयासम्भवात्मवर्तनात्व एव पर्यवमाना . श्रुत्या वाक्यस्य बाधात् । (१)प्रत्ययश्रुतेः पदश्रुतितोऽपि बलीयम्वन 'पशुना य. जते' त्यत्र प्रकृत्यर्थ पशु विहाय प्रत्ययार्थेन करणेन सहयैकत्वम्याऽन्वया- दकं करणं पशुरिति वचनव्यक्त्या क्रत्वङ्गत्वमेकत्वम्य (2)यतम , कम् वक्तव्यं पदान्तरसमभिन्याहाररूपाद्वाक्याबलीयम्त्वमिति । वाक्यार्थान्वयलभ्यत्वाच्च नेष्टसाधनत्वं पदार्थः, किन पवन नात्वमेव । तथा चाऽऽह भगवान पाणिनिः-(३) विनिमन्त्रणामन्त्र णाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्' इति । अम्याऽय: --विध्यर्थपु द्यायप वाच्यपु वा लिङ् स्यादिति । विधिः ----प्ररण निम्य पतन यजेतति । निमन्त्रणम् -नियोगकरणमावश्यक श्राद्धमा जनादी दादि. त्रादेः प्रवर्तनं भुञ्जीतेति । आमन्त्रणम् --- काम चामनुज्ञा इकाऽऽ. मातेति । अधीष्टः -सत्कारपूर्वको व्यापारः पुत्रमध्यापय दगान- नि । सम्प्रश्नः-सम्प्रधारणं किं भी बेदमध यीय उन तमिति । प्रार्थनम् --याच्या भोजनं लभेयेति । अत्र प्रवर्तनव लिहशतवाच्या, अन्येषां पृथगुपादानं प्रपञ्चनामिति बोध्यम् । - १. प्रत्ययश्रुतेः समानाभिधानश्रुतरित्यर्थः । अन्या एपदयुगक्षया बलांग वऽयं हेतुः-'पशुना यजेत' त्यत्र तृतीयाविभन्युयनाय.या: १६५। .. श्रुतिर्मानम् । कारकास्वं च समानाभिधानश्रुनः । कार च मान दतम, प्रत्यय: मुम्नु विप्रकृष्टः । विप्रकृष्टान्वयापेक्ष या सत्रकूटः वयोऽभ्यदिन. । अनाया बलीयस्व मकृष्टःयमेव हेतुरिति । • पवित्वाधिकरण ययः । ३. पा. स. ३. ३. १६१. ११० ·८२ घेदप्रकाशे [ तृतीयं प्रकरणम् ननु 'स्वर्गकामो यजेते' त्यत्र धात्वर्थ एव यागो भावनायां भाव्यत्वे. नाऽन्वेतु, न पुनःस्वर्गः, एकपदोपस्थापितत्वात्तस्य । स्वर्गस्तु भिन्नपदोपातः कतविशेषणीभूतश्च । नथा चैकपदीपस्थापितन यागेन सह पदश्रुत्या तदन्व. यसम्भव कथं भावनाभाव्यत्वं स्वर्गस्यष्टमिति चेत् -न ; अपुरुषार्थककर्मिकायां तस्यां प्रवर्तनानुपपत्तेः । तस्माद्धात्वर्थमात्रं भाव्यमित्यनुपपन्नमित्यत्रो. च्यते । तथा हि--प्रवर्तनाकर्मभूता पुरुषप्रवृत्ति रूपाऽर्थभावना कि केन कथमित्यंशत्रयवती विधिना लित्वेन प्रतिपाद्यत इत्युक्तं प्राक् । अपुरुषार्थ- कर्मिकायां च तस्यां प्रवर्तनानुपपत्तरेकपदोपस्थापितमप्यपुरुषार्थ धात्वर्थ विहाय भिन्नपदोपात्तमन्यविशेषणमपि कमिपदसम्बन्धेन साध्यतान्वय. योग्यं स्वर्गमेव पुरुषार्थ सा भाव्यतयाऽऽलम्बते, इच्छाविषयस्यैव कृति. विषयत्वनियमात् । स्वर्ग कामयते स्वर्गकाम इति कर्मण्यपि द्वितीयाया अन्तर्भूतत्वान यजतेरकर्मकत्वेन स्वर्गमित्युक्तेऽनन्वयाच । अत एव यत्र कमिपदं न श्रूयते तत्राऽपि तत्करप्यते । यथा-'प्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ती' त्यादौ प्रतिष्ठाकामा रात्रिसत्रमुपेयुरित्यादि । एवञ्च लब्धमाठगायां तस्यां समानपदोपस्थापितो धात्वर्थ एव कर. णतयाऽन्वति भाव्यांशम्य कामविषयेणाऽवरुद्धत्वात् सुब्विभक्तियोगः । घात्वर्थनामधये-ज्योतिष्टोमादौ तृतीयाश्रवणात् । यत्राऽपि नामधेये द्वि. तीया श्रूयते, तवाऽपि व्यत्ययानुशासनेन तृतीयानुकल्पनात् । तदुक्तं महाभाष्यकार:-'अमिहोत्रं जुहोतीति तृतीयाय द्वितीये'ति । अत एव तैः 'प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह ब्रूनस्तयोः प्रत्ययार्थः प्राधान्येन प्रकृ. त्यों गुणवेनेति प्रत्ययार्थ भावना प्रति धात्वर्थस्य गुणत्वेन करणस्वमु. क्तम् । (१) पाख्यातं क्रियाप्रधानमिति वदद्भिनिरुक्तकारैरप्येतदेवोक्तम् । (२)भावार्थाधिकरणे च तथैव स्थितम् । तेन सर्वत्र प्रत्ययार्थ प्रति धा. त्वर्थस्य करणत्वेनैवाऽन्वयनियमः । अत एव गुणविशिष्टधात्वर्थविधी १. भाप्रधानाध्यातमिति ( निरू. १. १. ९. ) यास्कवचनस्याऽवाइन वादोऽयम्। १.प.मी. २.१.२.

·. भार्थीमावनाविचारः] भावनाभेदः। धात्वर्थानुवादेन केवलगुणविधौ च मत्वर्थलक्षणा, विधेविपकृष्टविषय. विश्च । यथा-'सोमेन यजेते'ति विशिष्प्रविधौ सोमवता यागेनेति, धना जुहोती'ति गुणविधौ दधिमता होमेनेति । नामधेयान्वये तु मामानाधि. करण्योपपत्तेर्यात्वर्थमात्र विधानाञ्च न मत्वर्थलक्षणा, न वा विधिविधकर्षः तदेवं ज्योतिष्टोमेन यजेत स्वर्गकाम' इत्यत्राऽऽख्याताओं भावयदि त । किमित्याकाङ्क्षायां कमिविषयं स्वर्गमिति, विधिश्रुबिलीयत्वादाक झाया उत्कटत्वाच । तथा च स्थितं षष्ठाये । ततः केनेत्यपेक्षिते यागेनेति तृतीयान्तपदसमानाधिकरण वात् , कर णत्वेनैवाऽन्वयनियमाच्च । किं नाम्नत्यपेक्षिते ज्योतिष्टोमैनेति, तन्ना. म्नेत्यर्थः । शब्दादनुपस्थितोऽपि ज्योतिष्ठोमशब्दो मासत एव शा- व्दयोधे श्रवणेनोपस्थापितस्तात्पर्यवशात् । नामधेयान्वये च न विभक्त्ययों द्वारम् । तेन मत्वर्थलक्षणामन्तरेणव ज्योतिष्टोमनामने. स्यन्वयलाभः। तथा च कविप्रयोगः-'हिमालया नाम नगाधिराज' इति । हिमालयनामवानित्यर्थः । एवमिह 'प्रमिन्न कमलादरे मधुनि मधु- करः पिबती' त्यादावगृहीतसङ्गतिकैकपदवति वाक्ये मधुकरादिपदं स्वरू- पेणैव भासते, नामधेयवन्नाऽर्थमुपस्थापयति प्रागगृहीतसङ्गतिकत्वात् । अत एव मधुकरशब्दवाच्य इत्यपि लक्षणया नाऽन्वयः, शक्यज्ञानपूर्व करवालक्ष्यज्ञानस्य । स्वरूपतस्तु शब्दो भासने, वाच्यवाचकसम्बन्धः ५. थास्करप्यते संसर्गनिर्वाहायेति । तदयं वाक्यार्थः -- ज्यातिष्टोमनाम्न यागेन स्वर्गमिष्टं भावयेदिति । कथमित्स्यपेक्षायां श्रुतिलिगवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यासंज्ञकैः पटप्र. माणः सन्निपस्योपकारकावघातप्रोक्षणाद्यनजातः, तथा आरादुपकारका याजान्याजाद्यनजातैः पूरणन, तथा विकृती प्रकृतिवादित्युपबन्धेन, नित्ये यथाशक्तीत्युपबन्धेन, मुख्यालामे प्रतिनिधि कृत्वाऽपीनि यावन्यायलभ्यं तत्पूरणम् । एवञ्च यागम्य वर्ग:वच्छिन्नभावनाकर गत्वेन स्वर्गकरणत्वम् , करणत्वेन व मावाकर्तृव्यापारविषयत्व । - .

·वेदप्रकाशे [तृतीयं प्रकरणम . रूपं कृतिसाध्यत्वं श्रुत्यर्थाभ्या लभ्यत इति तदुभयमपि न लिखा. दिपदवाच्यम् , अप्राप्ते शास्त्रमर्थवदिति न्यायात् । अनन्वयाच्च इष्टसाधन- मिति समाते गुणभूतष्टिपदं स्वर्गकाम इति समासान्तरगुणभूतेन स्वर्ग: पदेन कथमन्वियात् इष्टस्वर्गसाधनमिति । न हि राजपुरुषो वीरपुत्र इत्यत्र वीरपदराजपदयोरन्वयाऽस्ति, पदार्थः पदार्थेनाऽन्वेति, न तु पदार्थंक- देशेनेति न्यायात् । करणविभक्त्यन्तज्योतिष्टोमादिनामधेयानन्वयप्रसङ्गा- दिदोषाश्चाऽस्मिन्पक्षे द्रष्टव्याः । एतेनष्टसाधनत्वं अनिष्टसाधनत्वं कृति. साध्यत्वमिति त्रयमपि विध्यर्थमित्यपास्तम् , अतिगौरवात् , अर्थवादान सर्वथा वैयपित्तेश्च । अत एव कृतिसाध्यत्वमात्रं विध्यर्थ इत्यपि न, भावनाकरणवेनाऽथलभ्यत्वादित्युक्तेः । अलौकिको नियोगस्वलौकिक. स्वादेव न विध्यर्थः, पराक्रान्तश्चाऽत्र सूरिभिः । तस्मादन्यलभ्या लघुभूता म प्रेरणैव लिङादिपदवाच्यति स्थितम् । प्रवर्तकं तु ज्ञानं वाक्यार्थम यादालभ्यमन्यदेव सर्वेषामपि वादिनाम् । आख्यातार्थ एव च विशेष्य- तया भासत, न धात्वथः, न नामाथः स्वर्गकामा वांत चाक्तप्रायमव । एतेन च यागानुकूल कृतिमान् स्वर्गकाम इति तार्किकमनं पुरुषविशेष्य. कवाक्यार्थज्ञानमप्यपास्तम् । तस्माच्छन्दकतृकताद्वाराष्टज्ञानकरांणकपुष. यत्नसाध्यकप्रवर्तना शादी भावना लिथः । स्वर्गकामकतकस्वर्गफलक- यागविषयक प्रवृत्तिरार्थी भावना आख्याताथ हात निर्णयः । ( आर्थी भावना ) अथ पुनरार्थीभावनां निरुक्तिपूर्वकं प्रश्नपूर्वकञ्च विविच्य प्रदर्शयिष्या- म:-तत्र तावदाख्यातलक्ष्यकर्तृरूपाधनिष्ठो धर्मविशेष आर्थी भावना। माख्या तवाच्या तु भावनैव कर्तारं विनाऽनुपपन्ना तमाक्षिपतीति स्थितम् । अत एव यजेतेत्याख्याताभिहितसंख्याया भावनाङ्गत्वं समानाभिधानश्रुतेः । पदश्रुत्या च यागाङ्गत्वम . अमूर्तस्याऽप्येकत्वम्य कर्तृपरिच्छेदद्वारा तदु- पपत्तः। यद्यपि भावना कारकान्तरणाऽपि सम्बद्ध। तान्यप्याक्षिपति, तथाऽ. पि तिष्ठतीत्यादिषु त्या तदनाक्षेपात्प्रथम सा कांग्मेवाऽऽक्षिपतीति न से ·आर्थीभावनाविचारः ] भावनाभेदः। - - ख्या कारकान्तरेण सम्बध्यते, किन्तु कत्रैव । अतः प्रथमोपास्थत: कतैवा. ऽऽख्यातार्थ इत्यर्थनिष्ठा प्रवृत्तिरार्थी भावना आख्यातां शनीच्यत । ननु केयमार्थी भावना ? कर्तृव्यापार इति चन्न; यागादपि तया. पारत्वेन भावनात्वोपपत्तेः । न चेष्टापत्तिः, तस्य प्रकृत्यायन प्रत्यया. यत्वाभावादिति चेत् - ( आर्थाभावनायां न्यायसुधाकारमतम ) अत्राऽऽहुः सत्यं न यागो भावना, किन्तु म्वर्गेच्छाविषयो. पजनितो यागे यः प्रयनः, सा भावना । स एव चाऽऽख्याताश नोच्यते । यजेतेत्यत्राऽऽख्यातश्रवणेन तादृशप्रतीते जीयमानत्वात । यथ प्रयत्नपूर्वकं गमनादिकं करोति, तस्मिन् देवदतो गमन करानति करा. तिप्रयोगदर्शनात् । वातादिना स्पन्दमाने तु नाऽयं करोनि, किन्तु वाना दिना स्पन्दो जायत इति प्रयोगात । करोत्यर्थस्तावत्प्रयत्नः । करोतिसामा. नाधिकरण्यञ्चाऽऽख्याते दृश्यते । यजेत -यागेन कुर्यात् , पति-पाक करोति, गच्छति-गमनं करोतीति । अतश्च करोतिसामानाधिकरण्याप्र. यत्नस्य आख्यातवाच्यत्वम् । न च रथो गच्छतीति प्रयोगानुपपत्तिः, रथे यत्नाभावादिति वाच्यम् । वोदश्वगतं प्रयत्न स्थ आराप्य प्रयोगाप. पत्तेः । यन्मतेऽपि अन्योत्पादानुकूल व्यापारसामान्यं भावना, तन्मनेऽपि रथे गमनातिरिक्तव्यापारानुपलब्धेः, रथो गच्छतीति प्रयोगम्योपचारिक त्वमेवेति । अतश्च प्रयन एवं आर्थी भावना । यथाss: - 'प्रयत्न व्यतिरिक्तार्थभावना तु न शक्यते । वक्तुमाख्यातवाच्यह प्रस्तुतेत्युपरम्यते ॥ इति ।। ( पार्थसारथिमिश्रमतम् ) अन्ये त्वाहुः-भवितुर्भवनानुकूलो भावकव्यापारम्नावद्भावना । यस्मिन् व्यापारे कृते करणफलोत्पादनाय ममथं भवति तादृशो व्यापार इति यावत् । स एव चाऽऽख्यातार्थः । कुठारण छिनतीत्याख्यात वणे हि भवत्येताहशी मतिः- --कुठरण तथा व्याप्रियेत म्मिन् व्यापारे .

·वेदप्रकाशे | तृतीयं प्रकरणम् कृते कुठाराच्छेदनं भवतीति । एवं 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यस्याऽयम- र्थ:--यागेन तथा व्याप्रियेत, यस्मिन् व्यापारे कृते यागात्स्वर्गों भव. तीति । स च व्यापारः कचिदुद्यमननिपतनादिः, कचिच्चाऽन्यन्वाधा. नादिराह्मणतर्पणान्तः कथंभावाकालायां विशेषरूपेण पश्चादवगम्यते । अन्योत्पादनानुकूलत्वेन सामान्यतस्त्वाख्यातादेव । रथो प्रामं गच्छनी. त्यत्राऽऽख्यातेन ग्रामप्राप्त्यनुकूलो व्यापार एव प्रतीयते-रथम्तथा गम- नेन व्याप्रियते, यस्मिन व्यापारे कृते गमनाद्रामप्राप्तिर्भवतीति प्रतीतः । न स्वत्र गमनमात्रमाख्यातार्थः, तस्य धातुनोक्तत्वात् । तत्र कोऽसौ व्यापार इत्यपेक्षायां पूर्वोत्तरावान्तरदेशविमजनसंयोजनरूप इति पश्चाद- वगम्यते । पूर्वेण प्रदेशेन विभज्योत्सरेण संयुज्य रथो ग्राच्छतीति प्रयो. गात् , उद्यम्य निपात्य कुठारेण छिनत्तीतिवत् । एवं देवदत्तः प्रयतत इस्यत्राऽपि देवदत्तस्तथा व्याप्रियते, यथा प्रयत्नो भवतीति प्रयत्नानुकूल. व्यापार एवाऽऽख्याताओं न तु प्रयत्नः, तस्य धातुनोक्तस्वात् । व्यापा- रविशेषापेक्षायां चेच्छादिः प्रश्चादवगम्यते, उद्यमननिपतनवत् । तथा च सर्वत्राऽनुगतस्वादन्योत्पादानुकूलव्यापारसामान्यमेवाऽऽख्यातार्थः, न तु प्रयत्नमात्रम् , स्थो गच्छति, देवदत्तः प्रयतत इत्यादिषु तदभावात् । न चाऽत्रौपचारिकत्वं वक्तुं युक्तम् , मुख्य सम्भवति तस्याऽन्याय्य. त्वात् । करोत्यर्थोऽप्यन्योत्पादनानुकूलो व्यापार एव, न प्रयत्नमात्रम् , करातेश्वेतनाचेतनकर्तृकाख्यातसामानाधिकरण्यादिति । तसिद्धमन्यो. पादानुकूलो व्यापार आर्थी भावनेति । सैव च यजेतेत्यत्राऽऽख्यातां- शेनोच्यते-भावयेदिति । तस्याश्च भाव्याकासायां स्वर्गादिर्भाव्यत्वेन स. म्बध्यते । करणाकासायां यागादिः करणत्वेन सम्बध्यते । प्रयाजादय इतिकर्तव्यतात्वेन । तस्सिद्धमाख्यातलित्वाभ्यां भावभवोच्यत इति । सा र चोदमाख्या वेदपुरुषस्य नारायणाख्यस्य सर्वप्रकाशिका पराशक्तिः, सया यजेत, तदेतस्कुरु, कर्तव्यं इत्यादिरूपया स्वर्गाद्देशन यागादिविधानासिद्धं यागादेर्धमत्वम् । यागो नाम यज्ञ एव दव्यदेवता. - ·अन्योपसंहारः] भावनाभदः। स्मा । तथा चोक्तम-(१) यज्ञं व्याख्यास्याम.' 'द्रव्यं देवता त्यागः' इति कल्पकारैः। 'देवत' देशेन द्रव्यत्यागो यज्ञ' इनि निरुक्तश्च । स च पुन- विविधः । तत्र यजतिना चोदितो यागः, जुहोतिना चोदितो होम इति। तत्र (२) तिष्ठद्धामा वषट्कारप्रयोगान्ता याज्यापुरोनु वाक्यावन्तो यजतयः' 'उप. विष्टहामाः स्वाहाकारप्रयोगान्ता याज्यापुरोनुवाक्यारहिता जुहोतय' इति च । स च विष्णुः 'परमो यज्ञो वै विष्णु'रिति श्रुतेः । सोऽयं वेदबो- घितो धर्मो यदुद्देशन विहितस्तदुदेशेन क्रियमाणस्तद्धतुर्भवति । परमे. ३वगर्पणबुध्या क्रियमाणस्तु ज्ञानप्रतिबन्ध कसर्वपापनिवृतिद्वारा मोक्षहेतुरेव भवतीति सर्व शिवम् । भवन्ती भवशक्ति तां भवानी भवनाशिनीम् । भावनां भावयेद्यस्तु स भावो न भवेद्भवे ॥ पूर्वाचायः मतं माझं विस्तरेणोपवर्णितम् । मया तदेवोपचितं सारतो मतिशुद्धय ।। ज्ञानक्रियाशक्तिरूपभावनाद्वयमण्डितम् । वन्दे वेदं धर्मसारं सुहृदं हृदि साक्षिणम् ॥ येषां सता सुपदवीमनुनीय नूनं सद्यो निबन्धकरणे कुशलोऽहमस्मि। तानानमामि ननु नौमि हरि हर मा काशी शिवा शिवसुतं घुमणि च गनाम् ॥ वेदप्रकाशकमलं कमलायाः पदाम्बुजे । प्रीत्या समर्पितं नत्वा तेन तुष्यतु तत्सदोम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीरामकृष्णानन्दतीर्थपादकिकूर . श्रीसत्यज्ञानानन्दतीर्थयतिना विरचिते वदप्रकाश भावना- भेदनिरूपणाख्यं तृतीयं प्रकरणं समाप्तम् ।। ॥ समाप्तश्चाऽयं वंदप्रकाशः ॥ ।। शुभमस्तु ॥ 1.का. श्री. १, २.१. २. का. ओ.......

·रु०३-० ह०१-८ भागः। रु०४-८ RESEARCH INSTITUTE 84. R. H. ROAD. MADRAS. 4 अस्मत् प्रकाशित मीगंसाशास्त्रग्रन्थाः । १ मीमांसाश्लोकवार्तिकम् । महकुमारिलविरचितम् । श्रीपार्थसाराथमिश्रकृतन्या. यरत्नाकराख्यया व्याख्यया सहितम् । सम्पूर्णम् । रु०१५-३ २ भादृचिन्तामणिः । म.म. श्रीगाग भद्देति प्रसिद्ध श्रीविश्वेश्वरभट्टविरचितः। २०३-० ३ न्यायरत्नमाला । श्रीमत्पाथसामिविनिर्ममता । सम्पूर्णा । ४ विधिरसायनम् । श्रीमदपप्यदीक्षितविरचितं सम्पूर्णम् । ५ न्यायसुधा । अयं तन्त्रवाकिव्याख्या श्रीमद्भट्टमामेश्वरकृता। १०२४-० ६ मामांसाबालप्रकाशः । सूत्रद्वादशाध्याया. प्रतिपातिरुपको ग्रन्थः सम्पूर्णः श्रीमदृशङ्करविरचितः । प्रकरणपक्षिका । म. म. श्रीशालिकनाथमिश्रविरचिता। प्रभाकरमतानुसारि- मीमांसादनं, सम्पूर्णम् । ८ शारूदीपिका । श्रीपासारथिमिश्रप्रणीता । पण्डितप्रवररामकृष्णविरचितयुक्ति. स्नेहप्रपरण्याख्यव्याख्या सहिता। तर्कपादः । ९ पूर्वमीमांसाधिकरणको मुदी। म.म. पण्डितरामवृष्णभट्टाचार्य विरचिता। रु०१-८ १० मीमांसाकौस्तुभः । श्रीखण्डदेवावरचितः प्रथमाध्यायस्य तृतायचतुर्थपादाको. द्वितीयाध्यायस्य तृतीया तुर्थी पादौ, तृतीयाध्यायस्य प्रथमद्वितीय तृत यपादात्मका भागः। २०६० १२ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादः, द्वितीयाध्यास्य प्रथमद्वितीयपादात्मकोऽयं भागः । रु०७-८ १३ मीमांसानुक्रमणिका । श्रीमण्डनमिश्रकृता। म. म. डा० ५० गङ्गानाथझा. शर्मणा मोविलेन रचितेन मीमांसामण्डेन मण्डिता । अस्य अध्ययनेन अधि. करणन्यायमालायां शिघ्रतया प्रवेशा भवति । मीमामाध्येहणां प्रथमतः प्रवेशे इयमतीवोपयोगिना सम्पूर्णः । १४ वृहती। प्रभाकर्रामविरचिता। [ शाबरभाष्यव्याख्या ] म. म. मिश्र- शालिकनाथविरचितया ऋजुविमलया विभूषिता । प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः । १५ तन्त्रवात्तिकावशेषः टुपटीका । श्रीमत्कुमारिलभट्टपाद विरचिता। श्रीशबरस्वा- मोभाप्यचतुर्थाध्यायप्रथमपादाद् द्वादशाध्यायपर्यन्तम् व्याख्यानरुपम् । रु०६-० १६ अर्थसंग्रहः । पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः । श्रीलोगाक्षिभास्करविरचितः । श्रीरामे- सरशिवयोगिभिक्षुविरस्ति मोमासार्थकौमुमण्या व्याख्यामहितः । रु००-१४ १७ मीमांसान्यायप्रकाशः। आपदेवीयः ] श्राविस्वामिशास्त्रिकृतयासारविवेचि. न्या व्याख्या सहितः। रु. २-० १८ मीमांकान्यायप्रकाशः भाट्टालङ्काराख्यव्याख्यासहितः । रु०२-८ १९ मीर्मासादर्शनम् । श्राशबास्यामिविरचित भाष्यसहितम् संपूर्णम् । रु०१०-० २० अधिकरणकौमुदा । श्रीदेवनाथठक्कुर कृता । रु०१-० २१ मीमांसापरिभाषा। श्रीकृष्णयज्वकृता । म. म. पर्वतीय पण्डित नित्यानन्द पन्तेन विचितया लघुटिप्पण्या सहिता। २२ मामांसासूत्रपाठः । श्रीमन्महाजमिनिमहामुनीप्रणीतः । २३ भाभाषाप्रकाशः । श्रीनारायणतार्थमुनि विरचितः । ०.१० रु.४-८ प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी।

·सारा लत सारिज़ प्रन्यमाला। [ भलबार . .१ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूत्र्यन्त पूर्णानन्दाय व्याख्या सहितया श्रीगोविन्दा नन्द प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वितम् । सम्पूर्णम् । ( वेदान्तविभागे ..::- .. सिद्धान्तशिरोमणिः । श्रीभास्कराचार्य विरचितः । वाममाप्य महिला यानि पाचार्य म०म० श्रीमद्वापूवशास्तिटिप्पणी सहितः । "गगिताध्यायः" । ३.. - . "गोलाध्यायः" । रु. २- [ज्यो वि० ४] सम्पूर्ण २.० ४ 3 काकचण्डीचरकल्पतन्त्रम् । पण्डित रामकृष्ण शम्भणा सम्यादितम् । पण्डित बटुकनाथ शम्मा एम. ए. साहित्योपाध्याय इत्येतन लिखितया प्रस्तावनया मनाथीकृतम् । [ आयुनंद शास्त्रविभाग १] २.० (-. • किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकलचूडामणिभारविविचितम् मलिनायमूस्कृितया घण्टापथसमाख्यव्याख्यया तथा पं० श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतया सुधाऽऽयव्या ख्यया समलङ्कृतम् । [ सर्गत्रयमात्रम् ] । [काव्य वि.१०] रु..-.. .. चन्द्रालाकः। पीयूषवर्षश्रीजयदेववि प्रणातः । श्रीमत्पदानाभमिश्रापभ धान प्रद्योतनभट्टाचार्य विरचितया चन्द्रालाकप्रकाशापराव्य 'शरदागम' टाकया सङ्कलितः । साहित्याचायण खिस्त इत्युपाख्यनाराणशानिणा भूमिकादिभिः सम्भूप्य सम्पादितः। वि०३] रुः .६ किरातार्जुनीयम् । श्रामत्कविकुलचूडामणिभारविविचितम् । मलिनायमूरि- कृतया घण्टापथसमाख्यया तथा पं० श्रीकनकलालशमणा कृतया भावार्थदीपिना- व्याख्यया समलकृतम् । [ मर्गत्रयमात्रम् ] [ काव्य वि० ११ ] . .७ शक्तिवादा, श्रीगदाधरमधाचार्यप्रणांतः, पण्डितप्रवरश्रीहरिनाथतामद्धान्तमहा. चायविरचितविवृतिसहितः। [ न्यायविभाग १०] २०- ७८ माथुरीपञ्चलक्षणी। पं श्रीउमानाथालकृतव्याख्या सहिता तथा माथुगमित व्याघलक्षणम् । पं० श्रीहरिरामशुक्ल विचितया व्याख्यया महितं तथा पं.. श्रीहरिहरशास्त्रि सङ्कलिन माथुरापञ्चलक्षणी क्राइपत्रेण च । न्याय वि० ११] ० ०-: ७९ रसाध्यायः । टीकया संवलितः । [ आयुर्वेदशास्त्र वि० . ] 1.2-1 ८० (१) पाणिनिव्याकरण वादरत्नम् । न्यायव्याकरणाचायं मामांमक शिरामणि ७. मूर्यनारायणशुक्रेन विरचितम् । (तत्र च न्यास परिष्कारपरिशिष्ट भेदन प्रकरण अयम् यत्र पञ्चन्यून सार्धशतसूत्रेषु १४५ महताटापन न्यामाविचारताः नत्र प्रथमं प्रकरणं मुद्रितं प्रथमा भागः । [ व्या० वि १० ] 2.0 - १० (२) पाणिनीव्याकरण वादरत्नम् । द्वितीयोभागः [न्या वित्र 1 ] n: 17 ८१ गणितकौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहिता ] प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धारितगणित संग्रहपुस्तकम् । [ गणितविभाग १ ] 10 - १. छन्दः कौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहिता ) प्रथमापरीक्षापाठ्यनिर्धारितरन्न संग्रहस्तकम् । (छन्दोविभागे ३ ] ८५ योगदर्शनम् । महषिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) भाजत्तिः, [ २ ] भा। गणेशवृत्तिः, [३] नागोजीभवृत्तिः, [५] मणिप्रभा, [4] यागन्द्रिका [६] यागसुधाकराज्य टीका षटकसमेतम् । पटिप्पण। [ योग विभाग १] : ..., ८४ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् मः मल्लिनाधान मजीविनाटीका तथा परीक्षोपयोगि मुधाऽऽरज्यव्याख्या महिनः। १ मे ४ मग मूल्यम् रु० १-४-० तथा १ से ८ सर्गः रु०१-८ तथा ६ में मर्गः । २.० ५-- .५ पागदर्शनम् । पं. श्रीबलदेवमिश्नकृत योगमत्रप्रदीपिकायच्यासयया पहिनम् । मटिप्पण। [ योग वि०. ८६ काव्यमामांसा । राजपाविरचिता। साहित्याचार्य पं. श्रीनारायणशामि त्रिस्तं कृत काव्यमीमांमा--चन्द्रिका टीका माहित [ , में अध्याय ] प्रथमा | कापविभाग १३ . म -

·K. S. R. I. LIBRARY
DUE DAT LABLL
This book should be returned on or before
the date last marked below.

·No text on this page.