·No text on this page.

·.
OF
HARRISON, w marit
PATANJALA-DARSHANAM,
With glossata Vittni-prabhat's
RI RAMANANTA YATI.
PANDIT ASHU BODHA VIDYABHUSHANA.
CALCUTTA.
1907.
LITRARY
TILAULT CLIMU BURIMETILTOTTENUTUL
EDITED AND PUBLISHED BY
WHOHRUNTYNEITIN BHUTTET MINILES
PRINTED AT THE GOBARDHAN PRESS
PELTONE
IN MARMESAN ZAID KAMUPOTENTION
To be hand of Pandit omnemaa Vidyasagara. B.
Superintcndent Free Sanskrit College.
mamatha Majumdaru's sim Harrison Road P.O.,

·RMIC LIETIRY
Acc No:178076
Cles. No
181
PAT
Dote
S.
29.11.95
poh
3
RL Card
Checkou
WW

·पातञ्जलदर्शनम्।
श्रीरामानन्दयतिकृत मणिप्रभाख्यत्तिसहितम् ।
पण्डितंकुलपति-
श्रीमन्नीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यात्मजेन
पण्डित श्रीआशुबोध विद्याभूषणभट्टाचार्यण
संस्कृतं प्रकाशितञ्च।
कलिकातानगाम्
गोवईनयन्त्रे
मुद्रितम्।
१९०७।

·প্রকাশক–পণ্ডিত ঐআশুবােধ বিদ্যাভূষণ।
২ নং রমানাথ মজুমদাবেব ষ্ট্রীট, কলিকাতা।
প্রিন্টাব—শ্রীগােবর্ধন পান,
৪৩ নং কটন ষ্ট্রীট, কলিকাতা।

·SYS Prof. Ashubodha Pidrabhushana

·No text on this page.

·पातञ्जलदर्शनस्य विषयसूची। १० ... ४ my समाधिपादः। विषयः पृष्ठाकस्य पत्तो योगशास्त्रोपक्रमः योगस्य साधारणलक्षणम् १२ वृत्तिनिरोधे चित: केवलस्वरूपावस्थानम् ३ १५ ध्युत्थाने चितो वृत्तितादात्माम् ३ २२ पञ्चधा वृत्तिनिरूपणम् पञ्चतत्तीनां नामानि प्रमाणवृत्तिलक्षणम् विभागलक्षणच्च विपर्ययलक्षणम् ५ १८ विकल्पलक्षणम् निद्रालक्षणम् स्मृतिलक्षणम् २२ वृत्तिनिरोधोपायः अभ्यासलक्षणम् १६ अभ्यासस्य दृढ़संस्कारनिरूपणम् २२ वैराग्यलक्षणम् ६ परवैराग्यलक्षणम् १८ संप्रजातसमाधविभागलक्षणनिर्देश: ११ असंप्रजातसमाधिस्वरूपोक्ति: १० असंप्रचातावान्तरविशेषभवप्रत्ययाधिकारनिर्देश: १० १६ तवदान्तरविशेषोपायप्रत्ययाधिकारः २ ... ... ... ७ ... ... ...

·( ) पतौ विषयः पृष्ठानस्य तोवसंवेगफलम् ११ तस्य महादिभेदेन विशेषत्वम १२ ईखराराधनस्यापि निरोधसमाध्य पायावेश: १२ ईखरखरूपनिर्णयः १२ ईश्वरस्य सर्वज्ञत्व निरूपणम् १३ ईश्वरस्य सर्वप्राधान्यम् १४ ६ ... १२ १५ ८ ईश्वरवाचककथनम् ... १४ १५ ... १५ ... १६ ... २ ईश्वरप्रणिधानवर्णनम् तत्प्रणिधानफलम् तस्यान्तरायाः तेषां दुःखाकरत्वम् तदपसारणप्रकारनिर्देश: चित्तप्रसादनप्रकारा: प्रसवचित्तस्य स्थिरत्वोपाया: १७ १७ ५ १७ १२ १८ १ १० १८ ५ १३ उपायान्तरम् चित्तस्थावान्तरफलम् १८ वीतरागविषयत्वं चित्तस्य १८ खप्रनिद्राधारत्व कथनम् चित्तस्य अभीष्टध्यानावतार: १८ चित्तस्थितापकम् १८ लब्धस्थितिकस्य चित्तस्य समापत्तिखरूपावतार:२० सवितर्कासमापत्तिलक्षणम् २० निवितोसमापत्तिलक्षणम् २१ सविचारानिर्विचारासमापत्तिलक्षणम् सूक्ष्मविषयत्वावधिनिरूपणम् १८ ३ ... २१ ... १२ २२ ·(8) पृष्ठानस्य वषय समापत्तीनां संप्रजातसमाधिप्रकार: पडतो ... २३ ११ ... २३ २३ २१ २४ ५ अध्यात्मप्रसादकथनम् ऋतम्भराप्रज्ञानिर्देश: तस्या विशेषविषयत्वनिरूपणम् निविचारासमापत्तिसंस्काराणां खतर- संस्कारविरोध: निरूजसमाधिसमयाकारनिर्णयः ३ १४ साधनपादः। १२ २१ ... ६ १० १ २८ ... २३ क्रियायोगाकारनिर्देश: क्रियायोगफलम् पञ्चक्लेशनिरूपणम् २७ लशानामविद्योद्भवत्वम् २७ अविद्यालक्षणम् २८ अस्मितानिरूपणम् रागनिर्णयः देषनिर्णयः अभिनिवेशप्रकाश: २८ सूक्ष्मलेशहानोपाय: तत्र स्थूलाना हानोपाय: कर्माशयस्य क्लेशमूलत्वनिरूपणम् कम्मणोविपाककथनम् ३१ विपाकफलम् विचारदुःखात्मकत्वात् सुखस्यापि हेयत्वकथनम् ३२ अनागतदुःखस्य हेयत्वम् २८ ... ० ४ ... ३ ३० ३० ८ १८ ... २३ ६ MY . Mr ·(।) २ ... ३ ३ ... ४ ३ विषयः पृष्ठासस्त्र पडतो हेयहेतुप्रकाश: ३३ १७ दृश्यनिरूपणम् सदवान्तरविभागोद्देश: ३४ द्रष्टुनिरूपणम् ३५ दृश्यद्रष्ट्रो: अङ्गाङ्गिभाव: मुक्तोतरसम्बन्धात् दृश्यस्यानादित्वनिर्देश: ३५ १८ संयोगनिरूपणम् संयोगहेतुनिर्देश: १७ हानात् कैवल्यनिवेश: मोक्षहेतुनिर्देश: ३७ १० जीवन्मुक्तस्य सप्तधाज्ञानवैभवकथनम् २० प्रजासाधनकथनम् ३८ १८ योगाङ्गाष्टकनिर्णयः ३८ पञ्चयमाः ३८ सार्वभौममहाव्रतकथनम् ३८ नियमनिर्देश: वितर्कादिस प्रतिपक्षभावनम् ४० वितर्कादिस्वरूपनिरूपणम् ४१ अहिंसोपकारः ४२ सत्यफलनिर्देश: ४२ अस्तेयफलनिर्णयः ४२ १३ ब्रह्मचर्योद्भूतेष्टसिद्धयः ४२ स्थिरोऽपरिग्रहे त्रिकालज्ञानम् ४२ २० नियमसिद्धिकथनम् ४३ अन्त:शौचसिद्धिनिरूपणम् १३ २ २० ४० २० ४ ४३ ·पृष्ठोकस्य पड़ती ... ४३ १८ ४४ १ ४४ ४ ४४ ६ ४४ १८ ... ४५ ४ ४५ ४५ १३ ४५ . ... ५ ४७ विषयः अनुत्तमसौख्यसिद्धिः तपः सिद्धयः इष्टदेवसम्भाषणसिधिकथनम् समाधिसिद्धिकथनम् आसननिरूपणम् प्रासनस्थैर्यकथनम् पासनफलसिद्धिः प्राणायासस्य सामान्यलक्षणम् चतुर्विधप्राणायामवर्णनम् चतुर्थप्राणायामप्रदर्शनम् प्राणायामफलम् धारणालक्षणनिर्देश: निरुडेन्द्रियप्रत्याहारः इन्द्रियवशोकारकथनम् विभूतिपादः। धारणानिर्णयः ध्याननिरूपणम् समाधिनिरूपणम् धारणादित्रयाणां संयमसंघाकथनम् संयमफलम् संयमभूमिनिर्णयः धारणायन्तराखम् एषामेव निजिवहिरङ्गवनिर्देश: संयमपरिणामप्रदर्शनम् ... ४७ १४ ... ४८ ... ४८ ४८ २४ ... १३ १८ १ ... ५१ घर ·( ) विषयः पृष्ठास्य पडतो ५२ २ ५२ ... ५२ १५ ... १ २१ ५४ ११ १४ २१ ५८ १४ प्रशान्तचित्तस्य निरोधस्थिरत्वनिर्देश: समाधिपरिणामकथनम् चित्तैकाग्रतापरिणामलक्षणम् धर्मादित्यपरिणामोद्योषः विविधपरिणामानुबन्धिधर्मिलक्षणम् क्रमान्यत्वे परिणामान्यत्वकथनम् স্মনীনাবাসনানন্দঘন सर्वभूतरुतज्ञानकथनम् पूर्वजन्मज्ञानकथनम् परचित्तज्ञानकथनम् साक्षात्कृतौ तहिषयसाक्षात्कार: कायरूपसंयमसिद्धिः मरणज्ञाननिरूपणम् मैत्रवादिबलकथनम् बलसंयमफलनिर्देश: सूक्ष्मव्यवहितविप्रकष्टज्ञानम् चतुर्दशभुवनन्नानम् ताराव्यूहन्नानम् तहतिविज्ञानम् कायव्यूहन्नानकथनम् क्षुत्पिपासानिवृत्तिकथनम् चित्तस्थीसिद्धिः सिद्धदर्शनकथनम् प्रातिभात् सर्वत्रत्वम् चित्तसबिज्ञानम् २२ ५८ २२ ... ६० or १० ६० १४ ... १८ ... ६० २२ ६१ ५ ... ८ .. ६१ १२ ... १ ·पृष्ठानस्य पतो ४ विषयः पुरुषज्ञाननिरूपणम् प्रातिभादीनां स्वार्यसंयमफलावतारः पूर्वोक्तसिद्धीनां समाधौ प्रतिबन्धकत्वम् चित्तस्य परशरीरप्रवेशोपायकथनम् १२ २ ... ५ १४ उदानजयफलम् ६४ १ १२ १६ २१ १२ ६५ २४ १ समानजयफलम् दिव्यशब्दश्रवणोपायकथनम् आकाशगमनोपायनिरूपणम् चित्तस्य क्लेशाद्यावरणक्षयोपाय: भूतजयकथनम् अणिमादिसिद्धिसाधनोपायः कायमम्पवर्णनम् इन्द्रियजयप्रकार: तत्फलम् मर्वज्ञतासिडापाय: वैराग्यात् कैवल्यसिद्धिकथनम् विघ्ननिराकरणोपायकथनम् प्रन्यविधविवेकज्ञाननिरूपणम् विवेकज्ञानोद्भवासूक्ष्म विषयविशेषा: सारकज्ञानलक्षणम् वपुरुषशुद्धिफलम् कैवल्यपादः। १४ ६ ... ६८ २० १३ ७१ ७१ ... माइकारणविशेषाः त्यान्तरपरिणतिप्रयोजकोक्तिनिर्देश: ७२ १२ ·( ० ) पतं ... १ ... २ २ ... ७४ ... विषयः पृष्ठाकुन्स्य वादेः प्रकृतिप्रयोजकत्वाभावोदबोधः ७२ निर्माणचित्तख्यातिः ७३ भोगानुकूलचित्तनिम्माणम् निर्मितचित्तस्य मोक्षयोग्यत्वम् कम्मविशेषाः ७३ कम्मानुगुणवासनाविस्तार: व्यवायनिर्बन्धवासनानामप्यव्यवायोपहारः ७४ तासाम् अनादित्वप्रकार: अनादित्वेऽपि तासां समुच्छ दः धम्माणां मार्गविशेषपरिणतिः धम्माणां गुणखरूपताभासः वस्तुगतेकत्वव्यवहारकारणकलाप: अर्थज्ञानभेदावभास: अर्थस्य ज्ञानसहोद तितिरस्कारः चित्तपरिणामित्वविभावनम् आत्मन: परिणामित्वाभावः चित्तस्य स्वाभासत्वाभाव: चित्तस्य स्वयं प्रकाशवे दोषोहोषः ८१ चित्तान्तरदृश्यत्वे च चित्तविशेषदोषः ८१ अपरिणतायाऽपि चिते: स्वबुद्धिसंवेदनम् २ चित्ते सर्वार्थत्वस्य उपाधिकतानिर्देश: ८३ चित्तव्यतिरितचेतन कारणान्तरम् पात्मज्ञानाधिकारिनिर्णयः ८४ अधिकारिण: चित्तस्वरूपनिर्णयः c...निकायम ७८ ७८ ८० ... ... ८४ ८५

·( 1 )
पतो
...
१२
विषयः
पृष्ठास्य
जानिनो व्युस्थितचित्तत्वनिराकरणावतारः ८५
परवैराग्योदयात् प्रसंख्याने निरोधः
धर्मघात् समूलक्लेशनिवृत्ति: ८६
धर्मामेघसमये मनोवस्थानिरूपणम्
समाप्तगुणपरिणतिक्रमः
क्रमलक्षणकथनम्
कैवल्यस्वरूपनिर्देश:
१५
...
२०
...
...
४

·No text on this page.

·सूत्राक्षरक्रमसूची। १ पा० सू० पृ० पं. प्रतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाइर्माणाम् । ४ १२ ७६ २० पथ योगानुशासनम् । पनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्म- ख्यातिरविद्या। २ ५ २८ १ अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः। १११ ६ २२ अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः । २ ३८ ४२२० प्रभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा। ११० ६ ११ प्रभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः । ११२ प्रविद्याऽस्मितारागहषाभिनिवेशा: पञ्चक्लेशाः । २ ३ २७ । प्रविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नो दाराणाम्। २ ४ २७१० प्रस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् । २३७ ४२१३ प्रहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः । ४२ ४ अहिंसासत्यास्त यब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः । २३० ३८ ८ ई वरप्रणिधानाहा। १२३ १२६ उ उदानजयाब्बलपसकण्टकादिष्वसन उत्क्रान्तिश्च । ३ ३८४१ ·( ख ) ऋ १० सू० पृ०५० करतभरातन प्रजा। १४८ २३ २४ प एकसमये चोभयानवधारणम् । ४२० ८१८ एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता। १४४ २२ ५ एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः। ३१३ ५३ १ ... क ४ कगठकूप क्षुत्पिपामानिवृत्तिः । कर्माशुक्लाकृष्ण योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् । ७३ २४ कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षु:- प्रकाशासंप्रयोगऽन्त नम्। ३ २१ ५८ १४ कायाकाशयो: सम्बन्धसंयमाल्लघुतूलसमा- पत्तेश्चाकाशगमनम्। ३४२ ६४२१ कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः । २४३ ४४१ कूर्मनाड्यां स्थैर्यम्। ३ ३१ ६१८ कृतार्थ प्रतिनष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् । २ २२ ३५ १८ क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः । ३१५ ५४ ११ कंशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुषविशेष १२४ १२ १२ क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः । २१२ ३०१८ क्षणतत्क्रमयोः संयमाहिवेकजं ज्ञानम् । ३ ५२ ६८ ११ क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिधः क्रमः । ४ ३३ ८७२० ईश्वरः।

·( ग ) पा० सू० पृ० पं. होणवृत्तेरभिजातस्येव मणिग्रहीटग्रहणग्राधेषु तत्स्थतदननता समापत्तिः । १४१ २०३ ग ग्रहणस्वरूपास्मिताऽन्वयार्थवत्त्वसंयमादि- न्द्रियजयः। ३४७ ६६१५ चन्द्रे ताराव्यूइन्जानम्। ३२७ ६०१४ चितरप्रतिसङ्घमायास्तदाकारताऽऽपत्ती- खबुद्धिसंवेदनम्। ४२२ ८२१४ चित्तान्तरदृश्यत्वे बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च । ८१२४ न जन्मौषधिमन्वतप:समाधिजा: सिद्धयः । ४ १ ७१२२ जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृति- संस्कारयोरेकरूपत्वात्। ४८ ७४२३ जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम्। २३१ ३८ २० जातिलक्षणदेशैरन्यताऽनवच्छेदे तुल्ययोस्तत: ३ ५३ ६८२० जात्यन्तरपरिणाम: प्रकृत्यापूरात्। ४ २ ७२१२ त . प्रतिपत्तिः। ४२७ ८५८ तच्छिद्रषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारभ्यः । तज्ज: संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी। तज्जपस्तदर्थभावनम् । १५० २५ ३ १२८ १५८ ·( घ) जायन्ते। ... ४८ ७४ १२ पा० सू० पृ० पं. तब्जयात्प्रचाऽऽलोकः। ३ ५ ५० १३ सतः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्ति- गुणानाम् । ४ ३२ ८७११ तत: क्लेशकर्मनिवृत्तिः। ४३० ८६ १२ तत: झोयते प्रकाशावरणम् । २५२ ४७ ५ तत: परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् । २५५ ४८ २ तत: प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च। १ २८ १५ १६ ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता ३३६ ६२१८ ततस्तदिपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्ति- र्वासनानाम्। ततोऽणिमादिप्रादुर्भाव: कायसम्मत् तदान- भिघातच ३४५ ६५२४ सतो हन्दानभिघातः । २४८ ४५१० सतो मनोजवित्वं विकरणभाव: प्रधानजयश्च । ३ ४८ ६७ १ तत्परं पुरुषख्यातेगुणवेटष्णाम् । ११६ तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्वाभ्यास:। १३२ १७ ५ तत्र ध्यानजमनाशयम्। ४ ६ ७३ २० तत्रनिरतिशयं सर्वनवीजम् । १२५ १३१५ सत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् । ३ २ ४८१६ तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिः। १४२ २०२१ सत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः । ११३ तदपि वहिरङ्ग निर्वीजस्य । सदभावात् संयोगाभावो हानं तद दृश: कैवल्यम्। २ २५ ३७ ४ ·. पा० सू० पृ. पं. तदर्थे एव दृश्यस्यात्मा। २२१ ३५१३ तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रमपि परार्थ संहत्यकारित्वात्। ४२४ ८३२० तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्। तदा विवेकनिम्न कैवल्यप्राग्भार चित्तम् । ४२६ ८४२५ तदा सर्वावरणमलापतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज- ज्ञेयमल्पम् । ४ ३१ ८६ १५ तदुपरागापेक्षित्वाञ्चित्तस्य वस्तु ज्ञातानातम्। ४ १७ ८० १ तदेवार्थमावनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः । ३ ३ ४८२४ तबैराग्यादपि दोषवीजक्षये कैवल्यम् । ३५० ६७२२ तपस्वाध्यायेवरप्रणिधानानि क्रियायोगः । २१ २६ १२ तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः। २४८ ४५१३ सस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात । ३१० ५२ २ तस्य भूमिषु विनियोग: ३६ ५०१८ तस्य वाचकः प्रणवः । १२७ १४ १५ 'तस्य सप्तधा प्रान्तभूमि: प्रज्ञा । २२७ ३७२० तस्य हेतुरविद्या। २२४ ३६ १७ संस्थापि निरोधे सर्व निरोधाविर्वीज: समाधिः। १५१ २५ १४ सा एव सवौजः समाधिः। १४६ २३११ तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम्। ३५४ ७०१३ तासामनादिर चाशिषो नित्यत्वात् । ४ १० ७५ २० तीव्रसंवेगानामासनः। १२१ ११२२ ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः।

·-- ( च ) ४ १३ पा० सू० पृ०५० ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः। ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः । ते सादपरितापफला: पुण्यापुण्यहेतुत्वात् । २१४ ३०२३ यमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः। नयमकत्र संयमः। ५० १० द टुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः। १३१ १६ १७ दुःखानुशयो हेषः। दृग्दर्शनश त्योरेकात्मतेवास्मिता। २६ २८१६ दृष्टानुपविकविषयविष्णस्य वशीकारमंचा ११५ देशबन्धश्चित्तस्य धारणा। १ ४८२० द्रष्टा दृशिमात्र: शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः । ट्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेय हेतुः। द्रष्टुदृश्योपरक्त चित्तं सर्वार्थम्। ४२३८३ १ ध वैराग्यम्। २५३ ४७८ धारणासु च योग्यता मनसः । ध्यानहेयास्तदृत्तयः । ध्रुवे तहतिज्ञानम्। २११ ३०८ ३२८६०१८ ३२० ५७२३ न न च तत्मालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात्। न चैकचित्ततन्वं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात्। ... ४१६७८१४ ·( छ ) पा० सू० पृ० पं. ४ १८८०२३ ३२८ ६° २२ न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात्। माभिचक्रे काव्यव्यूहन्नानम् । निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु तत: क्षेत्रिकवत्। निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् । निर्विचारवेशारोऽध्यात्मप्रसादः । ४ ३ ७२२० ४ ४ ७३८ १४७ २३ १८ प ... परमाणु परममहत्वान्तोऽस्य वशीकारः । १४० १८१८ परिणामतापसंस्कारदुःखैगुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव मवें विवेकिनः। २१५ ३२ ६ परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् परिणामैकत्वादस्तुतत्त्वम् । ४ १४ ७८ १ पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं खरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति । ४ ३४ ८८४ पूर्वेषामपि गुरु: कालेनानवच्छेदात् । १२६ १४८ प्रकाशक्रियास्थितिशोलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगा- पवर्गार्थ दृश्यम्। २१८ ३४ २ प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य । १३४ १८ १ प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि । प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम्। ३१८५७ २१ प्रमाणविपर्यायविकल्पनिद्रास्मृतयः । ४२५ प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् । २४७ ४५ ४ प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमकमनेकेषाम् । ४ ५ ७३१४ प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकष्ट- ज्ञानम्। ३२५ ६. १ ... ...

·( ब ) पा० सू० पृ० पं० व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभान्ति- दर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः। १३० १६२ व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावी निरोधक्षणचितान्वयो निरोधपरिणामः। ३८ ५१ १५ श प्राब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः । शब्दार्थप्रत्ययानामितरतराध्यासात्सङ्करस्तत्प्र- विभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् । ३१७ ५५११ शान्तादिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी। ३१४ ५३२१ शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययो चित्तस्यैकाग्रता परिणाम:। ३१२ ५२१ शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेखरप्रणिधानानि नियमाः। ४३ २३२ ४० शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः । २४० यद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् । १२० ११ श्रुतानुमानप्रनाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् । १ ४८ २४ श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमादिव्यं श्रोत्रम् । ३४१ ६४१ स संस्कारसाक्षात्कारात्पर्वजातिविज्ञानम् । सति मूले तहिपाको जात्यायु गाः । २१३ ३१ म तुदीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढ़भूमिः १ १४ सत्वपुरुषयोः शंधिसाम्ये कैवल्यमिति। सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासकोर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोग: परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात्पुरुष ज्ञानम्। ३ ३५ ६२ ।

·( ट ) ... ८० ११ ... ३४० ... पा० सू० पृ० पं. खपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठा- तत्वं सर्वज्ञाटत्वं च। ३४८ ६७१४ विशुद्धिसौमनस्येन्द्रियदर्शनयोग्यत्वानि च । २ ४१ ४३ १३ त्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम्। २३६ ४२ ८ दा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्पभो: पुरुषस्या- परिणामित्वात्। ४१८ हन्तोषादनुत्तमः सुखलाभ: । २४२ ४३ १८ माधिभावनाऽर्थ: क्लेशतनकरणार्थय । २ २ २६२१ माधिमिहिरीवरप्रणिधानात् । २४५ ४४ ६ मानजयाज्वलनम्। ६४ १२ पर्वायतेकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधि- परिणामः। सुखानुशयो रागः। २ ७ २८ २३ सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवमानम् । १४५ २२१८ तोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म तत्सयमाद- । परान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा। ३२२ ५८२२ धान्युपनिमन्त्रण सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्ट- प्रमगात्। ३ ५१ ६८६ स्थिरमुखमासनम्। २४६ ४४ १८ लस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमातजयः। ३ ४४ ६५ १२ स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्र निर्भासा निर्वितर्का १४३ २११२ प्रनिद्राज्ञानालम्बनं वा। १३८ १८८ रसवाही विदुषोऽपि तथारूढ़ोऽभिनिवेशः। २८ २८ ७ विषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः। २५४ ४७१४ ·( 3 ) पा० सू० पृ.पं. खस्वामिशन्यो: स्वरूपोपलब्धिहेतः संयोगः। २ २३ ३६ ७ स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः। २४४ ४४४ हानमेषां लशवदुतम्। ४२८ ८५१५ हृदये चित्तसंवित्। ३३४ ६२ १ हेतुफलाश्रयालम्बनै: संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः। हेयं दुःखमनागतम्। २१६ ३३ १३ शुद्धिपत्रम् । अशुद्धिः शुद्धिः पृ० ६० तहत्मक्ष्म १० तहतमूक्ष्म स्वाभिमुख १ ६ स्वामिमुख ४८ ८ ७४ १६ तदुपरागापेक्ष तदुपरागापक्षि ·समणिप्रभं पातञ्जलदर्शनम्। वन्दे क्लेशाद्यसंमृष्ट पुराणपुरुषं हरिम् । प्रकत्या सौतया जुष्टं योगेशं योगदायिनम् ॥ १ ॥ पतञ्जलिं सूत्रकृतं प्रणम्य व्यासं मुनिं भाष्यकृतं च भक्त्या । भाष्यानुगां योगमणिप्रभाऽऽख्यां वृत्ति विधास्यामि यथामतीद्याम् ॥२॥ इह खलु भगवान्पतञ्जलि: प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्ग शास्त्रप्रतिपाद्यं दर्शयति :- अथ योगानुशासनम् ॥ १॥ अत्र "अथ” शब्द आरम्भार्थः योगशास्त्रमारभ्यत इत्यर्थः । यद्यपि हिरण्यगर्भण शास्त्रं कृतं तथाऽपि तहिस्तृतमिति मत्वा तदनुस्तं शास्त्रमारभ्यत इति द्योतयति "अनुशासनम्” इति । अव सूत्रे “योगः” शास्तप्रतिपाद्य उक्त: अर्थात्तजिज्ञासुरधि- कारी फलं तु योगस्य कैवलां यथायोगं तेषां सम्बन्ध इत्यनुबन्ध चतुष्टयं द्रष्टव्यम् । तत्र “योगः" विविधः संप्रज्ञातोऽसंप्रजात- श्चेति। स च चित्तस्य धर्मः, वृत्तीनां चित्तधर्मलेन तबिरोध- रूपयोगस्यापि तद्धर्मत्वात्। तस्य चित्तस्य पञ्च भूमयः क्षिप्त मूढ़ विक्षिप्तमका निधमिति। रजसाऽत्यन्तं चलं क्षि दैत्यानां ; तमसा निद्रादिमा रक्षसां ; क्षिप्ताहिशिष्टं विक्षिप्त देवादीनाम् ; अत्यन्तन निग्य कादाचित्कं स्थिरत्व विशेषः। तत्र चिप्तमूढ़योर्यायगलो ऽपि नास्ति । विक्षिप्ते तु चित्ते ·२ योगसूत्रवृत्तिः। कादाचित्को योग: प्रचुरविक्षेपवदिग्धोऽप्रतिष्ठितो निष्फलो न योगपने वर्तते। एकाग्रे तु सत्त्वप्रधाने एकविषयस्थिते चित्ते रजस्तमोवृत्तिनिरोधः सात्त्विकवृत्तिविशेषः संप्रज्ञातयोगो भवति। तेन शब्दानुमानाभ्यां परोक्षत्वेन ज्ञातार्थः साक्षात् क्रियते साक्षात्कारादविद्यादिक्लेशक्षयः ततः पुण्यपापकर्मणां दाहः ततोऽसंप्रज्ञातो योगः सात्त्विकवृत्तेरपि निरोधः संस्कार- मानशेषे निरुद्धे चित्ते भवति। तदाह भाष्यकार:-“यस्त्व - काग्रे चेतसि सद्भूतमर्थ प्रद्योतयति, क्षिणोति च लेशान, कर्मबन्धनानि श्लथयति, निरोधमभिमुखं करोति, स संप्रज्ञातो योग इत्याख्यायत इति ॥ १ ॥ अधुना विविधस्य योगस्य साधारणं लक्षणमाह : योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥२॥ - चित्तस्य रजस्तमोवृत्तीनां निरोधो “योगः” इत्यर्थः। अत: संप्रज्ञाते सात्त्विकवृत्तिसत्त्वेऽपि नाव्याप्तिः। नन्वेकस्य चित्तस्य क्षिप्ताद्यनकभूमयः कुत इति चेत्, चित्तस्य त्रिगुणात्मकत्वा दिति ब्रूमः ।. चित्तं हि ज्ञानसुखादिशीलत्वात् प्रवृत्तिगुणादि- मत्त्वादालस्यदैन्यादिमत्त्वाच्च सत्त्वरजस्तमोगुणकं भवति तत्र सत्त्वात्किञ्चिदूने रजस्तमसी मिथः समे यदा भवतः, तदा सत्त्वात् तद्ध्यानाभिमुख भूत्वा तमसा तत्पिधाने सति रजसे खयं कामयमानं विषयप्रियं भवति विक्षिप्तम्। यदा तु तमः प्रधानं चित्तं मूदं तदाऽश्रेयोऽधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्यमुपगच्छति अज्ञानमत्र भ्रमो निद्रा च। रजःप्रधानं तु क्षिप्तम्। इ क्षिप्तमुळे सर्वसाधारण भवतः। विक्षिप्त तु प्रथमयोगिनः . सन्ति हि चत्वारो योगिनः, प्रथमकल्पिकः, मधुभूमिकः, प्रज्ञा ज्योतिः, अतिक्रान्तभावनीयश्चेति, तेषां लक्षणं तु वक्ष्यते - ·समाधिपादः। ३ यदि पुनः सत्त्वप्रधान वितमस्वं सरजस्कं भवति तदैकाग्र संप्रज्ञातयोगसिद्धयोर्मध्यमयोगिनोश्चित्तं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यवन- ति। यदा तु विधूतरजस्तमोमलं शुद्धसत्त्व चित्त तदानों विवेकख्यातिं कृत्वा पुरुषमात्रध्यानं धर्ममेघाख्यं करोति तत्पर संख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः । "चितिशक्तिरपरिणामिन्य- प्रतिसंक्रमा दर्शितविषया शुद्धा चानन्ता च” इति निचित्य सच्च- गुणविक्षतौ विवेकख्यातावपि विरक्त सच्चित्तं तां निरुध्य संस्कार- मानशेषं भवति चतुर्थस्य योगिनः। सोऽयमसंप्रज्ञातसमाधिः । पत्र हि न हि किञ्चित्प्रज्ञायत इत्यलम्। चितिशक्तिरित्या- घनन्ता चेत्यन्तं भाष्यम्। तत्राप्रतिसंक्रमेत्यस्य विले सर्पवद- बुद्ध्यादौ प्रविश्य न सञ्चरतीत्यर्थः। बुया दर्शिता विषया यस्याः सा दर्शितविषया सुखदुःखमोहशून्या शुद्धेत्यर्थः ॥ २ ॥ ननु बुद्धिमृत्तिखभावस्य पुरुषस्य वृत्तिनिरोधे कथं स्थिति- रित्यत आह : तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ ३ ॥ यदा चित्तस्य शान्तघोरमूढ़ानां सर्वासां वृत्तीनां निरोध- स्तदा द्रष्टुश्विदात्मन: स्वाभाविक रूपे स्थितिः कुसुमापाये यथा स्फटिकस्य तथेत्यर्थः पुरुषस्य चैतन्यमानं स्वभावो न वृत्तय इति भावः ॥ ३ ॥ ननु तर्हि व्युत्थाने पुरुषस्य स्वभावात् प्रच्युतिः स्यादित्या- शिङ्कयाह :- वृत्तिसारुप्यमितरत्र ॥ ४॥ इतरत्र निरोधाद् व्युत्थान सति याश्चित्तस्य वृत्तयः शान्ता- ऽऽद्यास्तत्सारूप्यं वृत्तिमबुद्दाविवेकात् पुरुषस्य शान्तो दुःखी ·४ योगसूत्रहत्तिः। मूढ़ोऽस्मीति वृत्तितादात्माभ्रम इत्यर्थ: प्रतो न खभावात्- प्रच्युतिः। न हि लौहित्यभ्रमकाले स्फटिकस्य खेतस्वभावात् च्युतिरस्तीति भावः। निरोधे मुक्तिव्युत्थाने बन्ध इति सूत्रद्दय- तात्पर्यम् ॥ ४॥ इदानी निरोतव्यानां वृत्तीनामियत्तामाह :- वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा अलिष्टाः ॥ ५ ॥ राजवार्त्तिके “चित्तवृत्तिनिरोधान् व्याख्यातुकामेन सूब कारण सूत्राहयेन यस्य निरोधव्युत्थानयोर्मुक्तिबन्धौ तच्चित्तमिति व्याख्याय, "वृत्तयः” इत्यादिना वृत्तीाख्याय, अभ्यासवेरा ग्याभ्यामित्यादिना पादशेषेण निरोधो व्याख्यातः" इति विशेष उक्तः। अवयवार्थस्तयप् । वृत्तिशब्दो वृत्तिसामान्यपरः । चैत्र- मैत्रादिचित्तभेदेन वृत्तिसामान्यानां बहुत्वात् त्तयः” इति बहु- वचनम् । अग्रिमसूत्रोता: प्रमाणादयः पञ्च विशेषा वृत्तिसामान्य- स्यावयवा इत्यर्थः । पञ्च अवयवा यासां ताः पञ्चतय्यः तासां हानोपादानसिद्धये भेदमाह "लिष्टा अलिष्टाः” इति । हेषादिलशानां हेतवः “क्लिष्टा:” बन्धफलाः। सर्वो हि जन्तुः प्रमाणादिवृत्तिभितिष्वर्थेषु रागादिना कम कृत्वा सुखादिन। बध्यते। “अलिष्टाः” ले शनाशिन्गे मुक्तिफलाः। सत्वपुरुषा न्यतागोचरा: ता: खल्वभ्यासवैराग्याभ्यां क्लिष्टवृत्तिप्रवाहमध्ये जायमानाः स्वजन्याक्लिष्टसंस्कारः पुन:पुनरभ्यासेन प्रस: लिष्ट- संस्कारनिरोधेन लिष्टकृत्तिप्रवाहं निरुध्य परवैराग्येण स्वय निरुध्यन्ते। ततः संस्कारशेषस्य चित्तस्य प्रलयो मुक्तिर्भवः तीति भावः ॥ ५॥ पनवृत्तीरुद्दिशति :- प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ ६ ॥ राग- ·समाधिपादः । ५ इतोऽन्या वृत्तिर्नास्तीत्युद्देशसूत्रस्य फलम् ॥ ६ ॥ तत्र प्रमाणवृत्तिं विभजते :- प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ ७ ॥ वीण्य व प्रमाणानीति भावः । अत्र प्रमाकरणत्व सामान्य- लक्षणम्। प्रमा चाज्ञातार्थावगाही पौरुषेयो बोधो वृत्तौ प्रति- विम्बः। तत्करण वृत्तिः । तत्रेन्द्रियसम्बन्धहारा चित्तस्थ घटा- दिसम्बन्धे सति सामान्य विशेषात्मकेऽर्थे व्यक्तिरूपविशेषनिर्वा- रणप्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षं प्रमाणम्। तत्राकारायां वृत्त चिदात्मनो यः प्रतिविम्बः सोऽपि वृत्तिद्दारा अर्थाकारः सन् फलं भवति। एवं सामान्यतो ज्ञाते परोक्षार्थे समाधिना विद्यमान- विशेषवृत्ति: प्रत्यक्षप्रमाणमिति ज्ञेयम्। अनुमानागमयोर्व्याप्ति- नङ्गतिग्रहापेक्षत्वाइङ्गित्वादिसामान्ये तद्ग्रहात् सामान्यविषयत्व- मेव। तत्र व्याप्तिग्रहे सति पक्षवृत्तिलिङ्गज्ञानात् साध्यताऽव- केदकसामान्यनिर्धारणवृत्तिरनुमानम् । आप्तेन दृष्टोऽनुमितो- बाऽर्थो येन शब्देनोपदिश्यते तस्माच्छब्दाच्छ्रोतुस्तदर्थविषया त्तिरागमः । वेदस्याप्त खरप्रणीतत्व वक्षयते ॥ ७ ॥ विपर्ययं लक्षयति :- विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥ ८॥ तत्तद्रूपे स्वविषये प्रतिष्ठाशून्यं बाधविरोधीति यावत् । वेकल्पोऽपि बाधविरोधी तद्रूपाप्रतिष्ठ इत्यतिव्यामिनिरासाय 'मिथ्याज्ञान” पदं तेन स्वविषये स्वजन्यव्यवहारलोपिसर्वसम्मत- धवत्त्वमुच्यते। न च विकल्पे तादृशबाधोऽस्ति केषाञ्चित् पण्डितानां तत्र बाधबुवावपि यथापूर्वं व्यवहारालोपात्। शयस्तु लक्षा एवेति नातिव्याप्तिरिति भावः । अस्यैव विपर्ययस्य दाः पञ्च क्लेशा इति वक्षात ॥८॥ ।

·- योगसूत्रकृत्तिः। - विकल्पं लक्षयति :- शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ ६ ॥ नरशृङ्गादिश्रवणानन्तरमवश्यं भवत्येव निविषया वृत्तिर्या सा विकल्प इत्यर्थः । अयं विकल्पो वस्तुशून्यत्वान प्रमाणं, बाधेऽप्यवश्यभावित्वाद् व्यवहारहेतुत्वाच्च न विपर्ययः। यथा चैतन्यमेव पुरुष इत्यभेदनिश्चयेऽपि पुरुषस्य चैतन्यभेदविकल्पः, भावातिरित्ताभावो नास्तीति निश्चयेऽपि सर्वधर्माभाववान् पुरुष इति विशेषणविशेथभावविकल्पः। एवं राहोः शिर इत्यादि विकल्या उदाहार्याः ॥८॥ निद्रां लक्षयति :- अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा ॥ १० ॥ कार्य प्रत्ययते गच्छतीति “प्रत्ययः” हेतुः । जाग्रत्स्वप्नवृत्तीना मभावे हेतुस्तमः “आलम्बन विषयो यस्याः सा "वृत्तिः” निद्रा। वृत्तिपदस्यानुवर्तमानस्योच्चारणं ज्ञानाभावो निट्रेति मतनिरा- सार्थम्। तथा हि उत्थितस्य सुखमहमस्खासमिति स्मरणं बुद्धिसत्त्वसचिवतमोविषयं तदनुभवं कल्पयति। दुःखमहमस्खा- समिति स्मरण रजस्तमोविषयं तदनुभवं कल्पयति। गाढ़मूढ़ महमस्खाप्समिति केवलतमोविषयं स्मरणं तदनुभवं कल्पयति । स चानुभवो बुद्धिधर्मो निद्रा। सा चैकाग्रवृत्तिकल्पाऽपि ताम- सत्वाद्योगार्थिना निरोद्धव्येति भावः ॥ १० ॥ स्मृतिं लक्षयति :- अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः ॥ ११ ॥ प्रमाऽद्यनुभवो हि स्मृतेः पिता तस्य विषयः स्मृतरात्मीयः । लोके पितः खमिव पुत्रस्य। स्मृतमू लानुभवाविषयस्त परवं ·समाधिपादः। ग्रहः संप्रमोष: स्तेयः। तथा चानुभूते विषये योऽय "असं- गोषः” अधिकाग्रहः अनुभूतमात्रग्रह इति यावत् सा स्मृति- घर्थः । वृत्तिस्थः पौरुषबोधोऽनुभव: स्वप्रकाश इति तज्जन्य- कारादनुभवविषयाऽपि स्मतिर्भवति। ननु स्वकाये गज- पष्टयमननुभूतमपि स्वप्न स्मर्यते इति चेन्न तस्य विपर्यायवा- ति भावः ॥ ११॥ आसां वृत्तीनां निरोधोपायमाह : अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १२ ॥ सर्वस्य जन्तोः स्वभावतश्चित्तवृत्तिनटो विषयभूमिगा रमागराभिमुखो प्रवहति। तत्र विषये वैराग्येण तत्पवाहं इक्वा सत्त्वपुरुषविवेकाभ्यासेन तस्या नद्या: प्रत्यक्प्रवाहः यते। अनभ्यासे हि लयविक्षेपम्वभावस्य चित्तस्य वैराग्याद्- क्षेपभङ्गे निद्रा स्यात्, तस्मादभ्यासवैराग्ये लयविक्षेपनिवृत्ति- प्रयोजनभेदेन निरोधे कार्यों समुत्सीयेते ॥ १२ ॥ अभ्यासखरूपमाह:- तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥ "तत्र” तयोर्मध्ये रजस्तमोवृत्तिशून्यस्य चित्तस्यैकाग्रता स्थतिः” तस्यां कार्यायां यानि साधनानि यमनियमादीनि इषय: “यत्नः" अनुष्ठानम् “अभ्यासः” इत्यर्थः ॥ १२ ॥ नन्वनादिप्रबलराजसतामसवृत्तिसंस्कारविरोधिभि: कुण्ठि- ऽभ्यासो न स्थित्यै कल्पत इत्यत आह :- तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढ़भूमिः १४ "त"शब्दः शङ्कानिरासार्थः। “मः" अभ्यासो दीर्घकाल ·योगसूत्रवृत्तिः। तपोब्रह्मचर्यविद्याथद्वारूपसत्कारण नैरन्तर्येण चासेवितोदृढ़ संस्कार: स व्युत्थानसंस्कारैर्नाभिभूयते किन्तु स्थितिसमर्थों भवर्त त्यर्थः। 'अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मान मन्विथेति” श्रुति: सत्कारं दर्शयति ॥ १४ ॥ वैराग्यस्वरूपमाह :- दृष्टानुथविकविषयविष्णस्य वशीकारसंत वैराग्यम् ॥ १५ ॥ यतमानव्यतिरेकैकेन्द्रियवशोकारसंज्ञाश्चतस्रः। तब रागा दीनां चित्तस्थानां कषायाणां विषयेष्विन्द्रियप्रवर्तकान पाकाय प्रयत्नो यतमानसंज्ञा वैराग्यं, ततः पकानां केषाञ्चित कषायाणां पक्ष्यमाणेभ्यो विभागावधारणं व्यतिरेकसंज्ञा वैराग्य ततः पक्वानां सर्वेषामिन्द्रियप्रवर्त्तनाशक्तानां मनस्यौत्स क्य रूपेणावस्थानमेकेन्द्रियसंज्ञा वैराग्यं, स्त्रियोऽन्नपानमित्यादि दृष्टेषु, गुरुच्चारणमनुश्रवः श्रवणं यस्य सोऽनुश्रवो वेदः तदुक्ते वानुथविकेषु, स्वर्गादिदिव्यादिव्यविषयेषु विनाशपरितापसाति शयत्वासूयादिदोषाणामभ्यासेन साक्षात्कारात् विष्णस्य” उपेक्षा बुद्धिः “वशोकारसंज्ञा” "वैराग्यम्” इत्यर्थः ॥ १५ ॥ अपरं वैराग्यमुक्का परं वैराग्यमाह :- तत्परं पुरुषख्यातेगुणवैटष्णाम् ॥ १६ ॥ पूर्ववैराग्यमुत्तरवैराग्ये हेतुः। तथा हि वक्ष्यमाणयोगाङ्गा नुष्ठानादनतिशुद्धचित्तस्य विषयेषु दोषदर्शनाद वशीकारसंज्ञक वैराग्ये सति गुर्वागमावगतस्य पुरुषस्य या ख्यातिस्तदभ्यासा इममेघाख्यध्यानरूपानितान्तविध्वस्ततमोरजोमलं चित्तं सत्व मावशेषमतिप्रसन्न भवति । सोऽयमतिशइचित्तधर्मः प्रसादी ·कविषयाविति विiters समाधिपादः। ममेघस्योत्तरावधि: तस्यैव फलीभूतः, परं गुणेभ्योवैतृष्णा राग्यमुच्यते से मुक्ति हेतुसाक्षात्कारं वदन्ति मोक्षविदः । यस्थो- ये प्रक्षोणसर्वक्लेशो विधताशेषकर्माशयः कृतविवेकख्याताव- पुर्पक्षकः कृतं कृत्यं प्राप्त प्रापणीयमिति मन्यते योगी। यदन- तरमेव चित्तमसंप्रज्ञातसंस्कारमावशेषं भवति तत्परं वैराग्यम् । परं तु वैराग्यं वितमस्कस्य रजोलेशमलस्य चित्तस्य धर्मः त: प्रकृती लीना ऐश्वर्यमनुभवन्ति । यथोक्तं “वैराग्यात्पतति- यः" इति ॥ १६ ॥ एवमभ्यासवैराग्ये निरूप्य तत्साध्यनिरूपयन्नादौ संप्रज्ञातं तुर्विधं दर्शयति : तर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्म प्रजातः १७ यथा लोके प्राथमिकधानुष्कः स्थूलमेव लक्ष्यं विध्यति पश्चात्- क्ष्म तथा प्राथमिको योगो स्थूलमेव शालग्रामादिकं ध्यानेन पक्षात्करोति स स्थूलसाक्षात्कारो “वितर्कः। तस्य स्थूलस्य करणं पञ्चतन्मात्रादिकं सूक्ष्म तस्य ध्यानेन साक्षात्कारो वेचारः” । इन्द्रियाणि स्थूलानि प्रकाशकत्वात्सत्त्वरूपाणि तेषां निन साक्षात्कार: “आनन्दः। तेषां कारणं बुद्धिः पुरुषेण होनेकीभूता सती अम्मिता तस्या ध्यानेन साक्षात्कार: “अप्य- प्रत" इच्यते। तत्र स्थूलं च ग्राह्यमिन्द्रियाणि ग्रहणानि स्मिताऽऽख्यो ग्रहोता तेष ग्रहोटग्रहणग्राह्येषु ध्यानपरिपाक: प्रज्ञातः"योगः । स च वितर्कविचारानन्दास्मितास्वरूपैश्चतुर्भिः उनुगमात्” चतुर्विधः सवितर्कः, सविचारः, सानन्दः, सास्मित ति। अत्र यथा घटज्ञानं मृविषयं तादात्मयात् तथा स्थूलयोग: लसूक्ष्मेन्द्रियास्मिताविषयका समयोगस्त्रयविषयकः, अन्यौ माथवजाषितः बता मायाजानं घटा- ।

·१० योगसूत्रकृत्तिः। विषयं यथा तहत्स क्ष्मादियोगा: स्थूलाद्यविषया इति मन्त व्यम् । भोजवृत्तौ तु इन्द्रियेषु सवितर्कमुक्त्वा, तन्मात्रेषु सविचार मुक्त्वा, अहङ्कार सानन्दो, महतत्त्वे सास्मित इत्युक्तम् । तत्राह मितिविषयग्राहकान्तःकरणमहङ्कारः। अन्तर्मुखं सत्तामा महतत्त्व लीनं सत्तामात्रावभासकामस्मितेति तयोर्भेदः। ग्रहीत पुरुषः ॥ १७॥ अधुना सोपायमसंप्रज्ञातमाह :- विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥ १८ । वृत्तीनामभावो "विरामः" तस्य "प्रत्ययः" कारणं परवैराग तद् "अभ्यासः" "पूर्वः” उपायो यस्य स तथा । अनेन पदेनोपा उता: “अन्यः" असंप्रज्ञातः "संस्कारशेषः"। परं हि वैराग्य संप्रज्ञातसंस्कारानप्यभिभूय स्वसंस्कारं शेषयति। स निर्वीज समाधिः । निरालम्बनत्वात् कर्मवीजाभावाञ्चेत्यर्थः ॥ १८ ॥ अयमसंप्रज्ञातो दिविधः भवप्रत्यय, उपायप्रत्ययश्च, तत्राद मुमुक्षुभिहेयस्तमाह :- भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १६ ॥ भूतेन्द्रियाणामन्यतमस्मिन् विकारोऽनात्मन्यात्मत्वभावनया दे पातानन्तरं भूतेन्द्रियेषु लोना: षाटकौशिकदेहशून्या विदेहाः' अव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेषु प्रकतिष्वात्मत्वभावनया लोन "प्रकृतिलयाः। तेषां चित्तं संस्कारमावशेषमित्यसंप्रज्ञातः स तु "भवप्रत्ययः”। भवन्ति जायन्तेऽस्यां जन्तव इत्यविद “भव:' अनात्मन्यात्मत्वबुद्धिः स प्रत्ययो हेतुरस्य स तथा अविद्या मूलोऽयं योगोऽन्तवत्फलः । यदाह वायुः -

·समाधिपादः।
११
"शतमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः ।
भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहस्रं त्वाभिमानिकाः ॥
बौद्धा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः।
पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ॥
पुरुषं निगुणं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते ॥"
इति येषां विवेकख्यातिर्नास्ति तेषां चित्तं लोनमप्युत्थाय
सार पतति सुप्तचित्तवदिति भावः ॥ १८ ॥
अधुना द्वितीयमुपादेयमाह :-
बावौथ्यम्मृतिसमाधिप्रन्नापूर्वक इतरेषाम् ॥२०॥
पुरुषगोचरा सात्त्विको "श्रद्धा” तया “वीर्य' प्रयत्नो जायते
न यमनियमादिपरम्परया “स्मृतिः” ध्यानं तेन “समाधिः” तेन
प्रज्ञा” पुरुषगोचरख्यात्य भ्यास: संप्रज्ञातस्ततः परवैराग्यादसं-
ज्ञात: "इतरेषां" मुमुक्षणां योगिनां भवति ॥ २० ॥
श्रद्धाऽऽदयः प्रज्ञान्ता उपायास्तत्पर्वकोऽयमुपायप्रत्ययः ते
पाया: प्राणिनां प्राक्मंस्कारबलान्मृटुमध्याधिमात्रभेदास्त्रिवि-
स्तिया च योगिनस्त्रयो भवन्ति मृदूपायो, मध्योपायोऽधिमा-
पाय, इति। तत्र मृदूपायस्त्रिविधः मृटुसंवेगो, मध्यसंवेगः,
विसंवेग इति। एवमितरावपि त्रिविधौ भवतः । एवं च नव-
गिनो भवन्ति। तेषां चिरं चिरतरं क्षिप्रं क्षिप्रतरं सिद्धयो
वन्ति उपायतारतम्यात्। तत्र केषाञ्चित् क्षिप्रतरं सिद्धिरि-
त आह:
तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥
संवेगो वैराग्यं येषां तीव्रम्, उपायाश्चाधिमात्रास्तेषां योगि-
मासनः समाधिरसंप्रज्ञातस्ततो मोक्ष इत्यर्थः ॥ २१ ॥

·१२ योगसूत्रवृत्तिः। " । - मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ २२ ॥ तीव्रस्य संवेगस्यापि "मृदुमध्याधिमानत्वात्ततः” मृदुतीव्र- संवेगस्य योगिन आसवात् समाधेमध्यतीव्रसंवेगस्यासव्रतराः दधिमावतीव्रसंवेगस्यासनतमः, समाधिलाभ इति "विशेष:" इत्यर्थः ॥ २२॥ ईश्वरप्रणिधानाहा ॥ २३ ॥ "ईखरे" कायिकाहाचिकान्मानमात्"प्रणिधानाद"भक्तिविशे षादासनतमः समाधिलाभः। “वाशब्दः” पूर्वोतोपायेनास्य भक्त्युपायस्य विकल्पार्थः। भक्तरन्यानपेक्षत्वादीश्वरो हि भक्त्या ऽभिमुखः सन्निदमिष्टमस्यास्त्वित्यनुगृहातीति भावः ॥ २३ ॥ ईखरस्वरूपं निरूपयति :- केशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ २४ ॥ "क्लेशाः” अविद्यादयः पञ्च। “कर्म" धर्माधर्मों। तयो फलं "विपाकः”। फलानुकूला: संस्काग "आशयाः” । मनस्या शेरत इति व्युत्पत्तेः। यथा नरस्य करिजन्मनि काष्ठभोग संस्कारा उद्भवन्ति अन्यथा जीवनासम्भवात् तै: क्लेशादिभि चित्तस्थैः “परामृष्टः” सांसारिक: पुरुषश्चित्ताविवेकेन भोत वात् तै: कालत्रयेऽप्यसम्बद्ध: “पुरुषः” “ईखरः” "विशेष" पदे कालत्रयासम्बन्धवाचिना मुक्तजीवेभ्यो व्यावृत्तिः कता। तेष पूर्वकाले बन्धनयसम्बन्धात् प्रकृतौ लीनानां प्राकृतो बन्धः, भू न्द्रियेषु विकारेषु लौनानां विदेहानां वैकारिकः, अन्येष देवनरादीनां दक्षिणाबन्धः, चित्ताधीनकर्मफलत्वादिति भेदः ननु चानक्रियाशक्तिमत्त्व परमैखयं पुरुषस्यापरिणामिनः कथ ·श्रमाधिपादः। मात । उच्यते । अस्ति ईखरस्थानादिसिद्ध शुद्धसत्वात्मकं चित्तं धान निरतिशयज्ञानक्रियाशक्तिमत् स हि भगवान् संसारा- वामन्तूनामुद्धरणेच्छया तच्चित्तमुपादत्ते तहिना ज्ञानधर्मोप- शभक्तानुग्रहायोगात्। न च कथं चित्तोपादानात् प्रागिच्छा- देतीति वाच्यम्। वीजाङ्गुरवेदनादित्वात् सर्गप्रलयप्रवाहस्य दा सर्वकार्य्यस्य प्रलयस्तदा भविष्थत्कल्पे लोकानुग्रहार्थमिदं चत्तमुपादेयमिति भगवता सङ्कल्पाते तत्सङ्कल्पवासितं प्रधान तीनं मत्सर्गादौ चित्तमुद्भवति तेन चेखरोऽनुग्रहातीत्यनवद्यम् । मनु तादृशचित्तसत्त्वे किं मानमिति चेत् "स्वाभाविकी ज्ञान- लक्रिया च एष सर्वेखरः” इत्यादिवेदवाक्यमिति क्रमः । वेदो निरतिशयज्ञानशक्तिविशिष्टेश्वरप्रणीतोऽत: प्रमाणमिति पंतपः ॥२४॥ एवं वेदप्रमाण्यात् सिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः तस्य सर्वज्ञत्वेऽनु- मानमण्याह :- तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् ॥ २५ ॥ अभ्मदादीनां ज्ञानं, निरतिशयेन ज्ञानेनाविनाभूतं भवि- तुमर्हति, सातिशयत्वात्, यत्सातिशयं तत्समानजातीयेन निर- तिशयेन युक्तं, यथा कुम्भपरिमाणं विभुपरिमाणन, तसिहं निरतिशयं" ज्ञानं "सर्वतस्य" "वीज" ज्ञापकं यत्र निरतिशयं जानं "तत्र" सर्वज्ञत्वं ज्ञायत इत्यर्थः। तस्य सामान्येन सिद्धस्य हर्वजस्य श्रुत्यादिसिद्धाः शिवविष्णुनारायणमहेखरादिसंज्ञाः । प्रथा च वायुपुराणे :- "सर्वत्रता दृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः । अनन्तशक्तिश्च विभोविधिनाः षड़ाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ॥ २ ·१४ योगसूत्रवृत्तिः । - -- जानवैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः । स्रष्टत्वमात्मसम्बोधो धधिष्ठाटत्वमेव च ॥ अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे ॥” इति । तथा महाभारते :- "अनादिनिधनं विष्णु" सर्वलोकमहेश्वरम् । लोकाध्यक्ष स्तुवनित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ॥" इत्यादि ॥ २५ ॥ तस्य भगवतो ब्रह्मादिभ्यो विशेषमाह : पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ २६ ॥ "पूर्वेषां” सर्गादावुत्पन्नानां कालपरिच्छिन्नानां “गुरुः” ईश्वरः । कुत: “कालेनानवच्छेदात्” अनाद्यन्तत्वादित्यर्थः । तथा च श्रुतिः। “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै” इत्याद्या ॥ २६ ॥ एवमीश्वरं निरूप्य तत् प्रणिधानं वक्त तस्य रहस्यसंज्ञामाह :- तस्य वाचकः प्रगावः ॥ २७॥ । सुगम सूत्रम् । ननु शब्दस्य वाचकत्वम् अभिधाऽऽख्या शक्तिः शब्दार्थयोः सम्बन्ध इत्युच्यते। सा कि सङ्कतेन क्रियते, व्यज्यते, वा ? नाद्यः । प्रतिकल्प स्वतन्त्रेश्वरस्य सङ्केतभेदेन शब्दार्था- व्यवस्थाप्रसङ्गात्। न द्वितीयः। सूर्यादिशब्दानां पुत्त्रेषु पिता सङ्केतवैफल्यात् । न हि तत्र सङ्केतव्यङ्गया शक्तिरस्ति । न चासति व्यङ्गय व्यञ्जकमर्थवत् तस्मादिदं सङ्केतसूत्रं व्यर्थमिति चेद। उच्यते। स्थिव शक्तिः सङ्केतेन व्यज्यते यथा स्थित एव पिटपुत्र- भावी ममायं पुत्र इति वाक्येन व्यज्यते तहलवादिशब्देषु प्रलये प्रधानसाम्यं गतेषु सर्गादौ पुनः शत्या सहोडूतेषु स्थितामेव ·समाधिपादः। १५ - पत्तच्छब्दस्य तत्तदर्थे शक्तिमोखरः सङ्केतेन ज्ञापयति । जीवानां नुप्तसंस्कारत्वात्। अधुनातनपित्रादिसङ्केतस्तु शतरुत्पादकः । केचित्तु मर्वशब्दानां सर्वार्थेषु शक्तिरस्तीति पित्रादिसङ्कतोऽपि यञ्जक: गवादिशब्दानां तु वेदार्थव्यवस्थाऽर्थमीश्वरसङ्केतेनार्थ- वेशेषे शक्तिनियम्यत इत्याहुः। सर्वथाऽपि वैदिकशब्दार्थ- उम्बन्धो व्यवस्थितव्यवहारतया नित्य इति सिद्धम् ॥ २७॥ एवं वाचकमुवा प्रणिधानमाह :- तनपस्तदर्थभावनम् ॥ २८॥ अस्य भाष्यमेव लिख्यते। "प्रणवस्त्र जपः प्रणवाभिधेयस्य वेश्वरस्य भावनं तदस्य योगिनः प्रणवं जपतः प्रणवार्थं च भावयत: चित्तमेकाग्रं सम्पद्यते । तथा चोक्तम् :- "स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात् स्वाध्यायमामनेत् । खाध्याययोगसम्पत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥२८॥ तस्येवरप्रणिधानस्यासन्नतमः समाधिलाभः फलमिति पूर्व- तम् । अधुना फलान्तरमपि तदनुगुणमाह :- तः प्रत्यकचेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥२६॥ प्रतीपं विपरीतमञ्चति जानातोति “प्रत्यक्” प्रात्मा इत्यर्थः निनेश्वरानेद उक्त: बुद्धेरप्यन्तरं वा। प्रत्यक् चासौ “चेतन" स्थ “अधिगमः” साक्षात्कारः "ततः" प्रणिधानाद्भवति। अधि “अन्तरायाणामभावश्च" भवति । ननु स्वभिन्वेश्वरप्रणिधानात् साक्षात्कार: कथं स्यात् अभ्यासतजन्यज्ञानयोः षड़जादावेक- वषयत्वदर्शनादिति चेद् । यथैवेश्वरोऽसङ्गश्चिद्रूपः टस्थ: क्लेशादिशून्यस्तथैव जीव इति सादृश्यादीवरध्यानं सदनु- हहारा जीवस्त्ररूपसाक्षात्कारहेतुरित्यनवद्यम् ॥ २८ ॥ उच्यते।

·१६ योगसूत्रवृत्तिः। अन्तरायानाह:- व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्ति दर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षे. पास्तेऽन्तरायाः ॥ ३०॥ ये चित्तं योगादिक्षिपन्ति भंशयन्ति "ते" "चित्तविक्षेपाः योगस्य "अन्तरायाः"विना नव । तत्र “व्याधि:"वातपित्तश्लेषण मन्नरसस्येन्द्रियाणां च वैषम्यं, "स्त्यान” चित्तस्य लुब्धत्वेऽf कर्मानहता, "संशयः” प्रसिद्धः, योगाङ्गाननुष्ठानं "प्रमाद:. "पालस्यं” चित्तस्य गुरुत्वादप्रवृत्तिः, "अविरति:” विषयटष्ण "भ्रान्तिदर्शन” एककोटिको विपर्ययः, "अलब्धभूमिकत्वं समाधिभूम्यलाभः, मधुमत्यादयः समाधिभूमयो वक्षान्ते "अनवस्थितत्वं” नाम लब्धायां भूमौ चित्तस्यास्थिरत्वं, पूर्वभूमं हि स्थितं चित्तम् उत्सरभूमि जयेत्, तस्मादस्थिरत्वं दो इत्यर्थः ॥ ३०॥ न केवलमेत विक्षेपा योगनाशकाः, किन्तु दुःखादीना कुर्वन्तीत्याह :- टुःखदौमनस्याइमेजयत्त्वश्वासप्रश्वासा विर पसहभुवः ॥ ३१॥ "दुःखं” व्याधिजं शारीरं, कामादिजं मानसं, तद्दयमाध्य मिकम्। व्याघ्रादिनमाधिभौतिकम् । ग्रहपीड़ादिजम् आदि देविकम्। दौर्मनस्य मिहाविघातात् क्षोभो मनसि। अङ्गम जयतोभावोऽङ्गमेजयत्त्वमङ्गानां कम्पनमित्यर्थः । अनिच्छर प्राणो यं वाधवायुमन्तः प्रवेशयति स खासः समाध्यङ्गरेचव ·समाधिपादः। । वरोधीत्यर्थः । एवमनिच्छत: कोध्यस्य वायोर्वहिर्गमन प्रवासः एकविरोधी। एते विक्षेपैः सह भवन्ति विक्षिप्तचित्तस्य विन्तीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ईश्वरप्रणिधानादेतेषामभाव इत्युक्तमुपसंहरति :- तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ ३२ ॥ विक्षेपानां नाशार्थमकतत्त्वस्येश्वरस्य अभ्यास:"ध्यानं कार्य- मत्यर्थः । अत्र "भाष्यकार:” स्थायि चित्तं स्यात्तस्यैकाग्रता राम्पादनीयेति क्षणिकमतमाशय मोऽहमिति प्रत्यभिज्ञानादिना वत्तमेकमनेकार्थावगाहि स्थायि विद्यत इति साधितम् ॥३२॥ तस्य चित्तस्यासूयाऽऽदिमलवतो योगायोगात्तन्मलनिरामो- यानाह: मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्या- पुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ ३३ ॥ सुखिषु प्राणिषु "मैत्री” मित्रतां,दुःखितेषु “करुणां” दयां, ण्यवर्त्तिषु “मुदिताम्" हर्षम्, अपुण्यशब्दितपापवृत्तिषु उपेक्षा” मध्यस्थवृत्तिं भावयेत्। तया भावनया चित्तस्य प्रसादनं' भवति। मुखादिषु यथाक्रममुक्तया भावनया त्विको धर्मो जायते। तेष्वोर्थाऽपकारच्छाऽसूयाद्देषाणां वत्तमलानां विनाशात्तेन च शुक्लेन धर्मेण चित्तं प्रमन्नं भवति । सत्वं च वक्षामाणेभ्य उपायेभ्य एकाग्रं स्थितिपदं लभत इति त्पर्य्यम् ॥ ३३॥ इदानी मैत्रवादिभावनया प्रसन्नस्य चित्तस्य स्थित्त्युपा- निाह:- ·१८ योगसूत्रवृत्तिः प्रच्छदन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ " "प्रच्छर्दन” रेचनं, रेचितस्य प्राणस्य वहिरीव "विधारणं, यथाशक्तिी ताभ्यां चित्तमकत्र लक्ष्ये स्थितिं लभते। प्राणज चित्तस्य जयस्तयोरविभागात् प्राणायामस्य सर्वपापनिवर्तक वात् पापनिवृत्तौ चित्तं स्थिरं भवति। वाशब्दो वक्ष्यमाणोप यान्तरापक्षया विकल्पार्थो न तु मैत्रवादिभावनाऽपेक्षया तद्भावनायाः सर्वोपायसहकारित्वेन समुच्चयादिति मन्त व्यम् ॥३४॥ उपायान्तरमाह: विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिति- निवन्धनी ॥३५॥ नासाऽग्रे चित्तस्य संयमाद्दिव्यगन्धसाक्षात्कारो भवति जिह्वाऽग्रे संयमाहिन्यरसस्य संविद्भवति, तालुनि रूपसंवित् जिह्वामध्ये स्पर्शसंवित्, जिह्वामूले शब्दसंवित्, एता: संविदो- गन्धादिविषयवत्यः प्रवृत्तयः शीघ्रमुत्पन्नाः मत्यो विश्वासमुत्पा- द्यातिसूक्ष्म खरादौ "मनसः” स्थिति निबध्नन्तीत्यर्थः । शास्त्रोक्त विशेषस्य कस्यचिदनुभवे सत्यतिसूक्ष्म ऽपि श्रद्धया संयमार्थ योगो प्रवर्तत इति भावः ॥ ३५ ॥ विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ ३६ ॥ । अष्टदलं हृत्पद्म रेचकेनोडमुखं ध्यावा तत्कर्षिका स्थायाम् ऊई मुख्यां सुषुम्नाऽऽख्यनाड्यां संयमनान्मनस: संविद भवति । तमनः सूर्येन्दुग्रहमणीनां या या प्रभा तद्रूपणा नेकधा भवति तत्सात्विकं ज्योतिर्मनः । तस्य कारणं सात्विको ·समाधिपादः । हजारो निस्तरङ्गमहोदधिकल्पो व्यापी। तस्यापि ज्योति:- वरूपस्य संयमात् संविद्भवति। सैषा द्विविधा संविद । ज्योति- तो मनोऽहङ्काराख्या ज्योतिर्विषया, विशोका दुःखशून्या, वृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिहेतुरित्यर्थः ॥ ३६ ॥ वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥ ३७ ॥ व्यासशुकादीनां “वीतरागं" यञ्चित्तं तदिषय तत्र धार्यमाणं गिनः “चित्त" स्थितिपद लभत इत्यर्थः ॥३७॥ खप्पनिद्रानानालम्बनं वा ॥ ३८॥ ज्ञानशब्दो ज्ञेयपरः। स्वप्ने भगवतो मूर्तिमत्यन्तमनो- रामाराधयन्नेव प्रवुद्धः तत्रैव चित्तं धारयेत्। निद्रायां सुषुप्तौ त् सुखं जायते तत्र धारयेत्। एवं स्वप्ननिद्रान्जेयालम्बनं चित्तं लभते ॥३८॥ यथाऽभिमतध्यानाहा ॥ ३६ ॥ किं बहुना यदेवेष्टं शिवरामकृष्णादिरूपं तदेव ध्यायेत् । पुत्र लब्धस्थितिकमन्यत्रापि स्थितिं लभते। अभिमतमनति- स्य “यथाऽभिमतं” तस्य "ध्यानात्” इति विग्रहः ॥३८॥ ननु चित्तस्थितिर्जायत इत्यत्र किं ज्ञापकमित्यवाह :- परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥४०॥ “अस्य” चित्तस्य सूक्ष्म निविशमानस्य य: परमागवन्तो वशीकारः” अप्रतिघातः । तथा स्थूले निविशमानस्य परम- हत्त्वाकाशान्तोऽप्रतिघातः । तेन परेण वशीकारण चित्तं ब्धस्थितिकमिति ज्ञात्वा स्थित्युपायानुभनादुपरमतीत्यर्थः ॥४०॥ एवं चित्तस्थितरुपाया उताः। ज्ञापकश्च वशीकार उक्तः । स्थति ·२० योगसूत्रत्तिः । मम्प्रति लब्धस्थितिकस्य चित्तस्य किं विषयः किं रूपस संप्रज्ञातो योगो भवत्यत उत्तरं पठति :- क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेहोटग्रहणग्राह्य ष तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः ॥ ४१ ॥ यथा "अभिजातस्य” कुलोनस्यातिवच्छस्य स्फटिक "मणे: जपाकुसुमाद्युपरक्तस्य स्वरूपाभिभवेन रक्ताद्याकारता भवति. तथाऽभ्यासवैराग्याभ्यां क्षीणरजस्तमोवृत्तिकस्य चित्तमणे: स्थूल- सूक्ष्मभूतात्मकग्राहोण ग्रहणैरिन्द्रिौद्महोत्रा पूर्वोक्तास्मिता ख्यपुरुषेण चोपरक्तस्य स्वरूपाभिभवेन या ग्राह्याकारता ऽऽपत्ति: म संप्रज्ञातः। पूर्वोक्तवितर्कविचारानन्दाम्मिताऽनु गमाच्चतुर्विधश्चतुर्विषयक: प्रत्येतव्यः। अत्र सूत्रेऽर्थक्रमबन्ला पाठं भक्त्वा ग्राह्यग्रहणग्रहीटषु तदुपतास्य चित्तर "तदञ्जनता" स्वरूपपरित्यागेन तद्रूपता तस्याः मम्यगापत्ति रिति व्याख्येयम्। स्थूलसूक्ष्मक्रमणैव चित्तस्य ग्रहोत्रपरागात् "तत्स्थेति” भिन्नं पदम्। अविभक्तिकं स्यान्तं कृत्वा क्षीण वृत्तेः तत्स्थस्येति योज्यम् । यद्दा “तत्स्थ” च तदञ्जन” च तस्य भावस्तत्ता। क्षीणवृत्तेस्तया “समापत्तिः” इत्यर्थः ॥४१॥ सेयं संप्रज्ञाताख्या समापत्तिः पुनरवान्तरभेदाच्चतुर्धा भवति। सवितर्का, निर्वितर्का, सविचारा, निर्विचारा चेति तत्र सवितर्काया: खरूपमाह :- तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पः सङ्कीर्णा सवितर्का ॥४६ "तत्र" तासु समापत्तिषु मध्ये सवितर्का समापत्तिरेष जेया। तथा हि। गौरित्युक्ते शब्दार्थ ज्ञानानि वीण्यभिन्नानि भासन्ते। तत्र गौरिति शब्द इत्येको विकल्पः, अयं हि गौरि ·समाधिपादः २१ पात्तयोरर्थज्ञानयोः शब्दाभेदविषयकः । तथा गौरित्यर्थ त्येको विकल्पः, तत्र गौरित्युपात्तयोः शब्दज्ञानयोरभिद- वषयकः। एवं गौरिति ज्ञानमित्येको विकल्पः, अयं तु गौरित पात्तयोः शब्दार्थयो नाभेदगोचरः। त एते विकल्पाः, असद- दगोचरत्वात्। एवं घट: पट इत्यादयो विकल्या ज्ञेयाः । न शब्दज्ञानाभ्यामभेदेन विकल्पिते स्थूले गवाद्यर्थे समाहित- चत्तस्य योगिनः समाधिजन्यसाक्षात्कारो यथा कल्पितार्थमेव रक्षाति तथा सा समाधिप्रज्ञा शब्दार्थज्ञानानां विकल्पैः 'सकोणा" तैस्तुल्या भवति विकल्पवाविशेषात् सा सङ्को 'सबितर्का” समापत्तिरित्यर्थः ॥ ४२ ॥ निर्वितर्कामाह: स्मृतिपरिशुद्यौ खरूपशून्येवार्थमावनिर्भासा निर्वितर्का ॥ ४३॥ गवादिशब्दानां शतिरुपः सङ्केतो विकल्पितार्थेष्वेव होके ग्राह्यते तस्य स्मृत्या शाब्दज्ञानं परार्थानुमितिश्च विकल्प व जायते। तथा च श्रुते वाऽनुमिते वाऽर्थे अत्यनुमिति- पविकल्पमूला समापत्तिः सवितर्का भवति "सातिपरिशुद्धौं" तत्याम् अर्थमात्रतात्पर्यवता चित्तेनार्थमात्राध्यासात् सङ्कत- प्रतेस्त्याग सति त कार्यस्य विकल्पस्य त्यागात् समाधिप्रज्ञा बीयं ग्राहकत्वं प्रज्ञारूपं यत्तेन “शून्येव” भूत्वाऽर्थमाव- निर्भासादविकल्पितार्यरूपं यदग्राह्यं तत्स्वरूपणेव निर्भास्य- माना "निर्वितर्का” समापत्तिरित्यर्थः। तत्र सवितर्कसाक्षा- कारो यस्तदपरं प्रत्यक्षं विकल्पत्वात्। निर्वितर्कप्रत्यक्ष तु रं सत्यार्थविषयत्वात्। स च सत्यार्थी गोघटादिरवयवो ज्ञेयः ।

·योगसूत्रवृत्तिः। अत्र परमाणुपुञ्जातिरिक्तोऽवयवी नास्तीति बौद्धमतमाशङ्क महानको घट इत्यवाधितानुभवादस्ति, स चास्माकं मते भूत सूक्ष्मरूपाणां परमाणूनां परिणामः। तस्य च खोपादाने भेदाभेदात्मकं तादात्मामिति “भाष्थे” साधितम् ॥ ४३ ॥ एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्म विषय व्याख्याता ॥४४॥ स्थूलपरिणामघटादिषु उपादानत्वेनानुगता ये परम णव: पञ्चतन्मात्राणां विकारा भूतरूपेण संस्थिताः सूक्ष्मा स्तेषु विषयेषु खोयकार्यकारणदेशकालनानाविशेषणविशिष्टेषु खवाचकशब्दज्ञानाभ्यामभेदेन विकल्पितेषु या समापत्ति सा "सविचारा” इति उच्यते । तेष्वेव सर्वविशेषणशून्येष्वर्धमात्रेषु परमाणुषु या समापत्ति: सा “निर्विचारा”। सा खलु सत्यार्थ मात्रखरूपा समाधिप्रज्ञा स्वरूपशून्येव निर्भासते। तया च स्थूलगोचरया सवितर्कया निर्वितर्कया च सूक्ष्मविषया "सविचारा" "निर्विचारा" च व्याख्याता भवती व्याख्यातया त्यर्थः ॥ ४४॥ ननु किमस्याः ग्राह्यसमापत्तेः परमाणुष्वेवावसानं नेत्याह: सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ अस्याः समापत्ते: “सूक्ष्मविषयत्व" अलिङ्ग प्रधाने पर्यव स्थति। तथाहि। पार्थिवः परमाणुर्गन्धतन्मात्रादितरतन्मात्रा ङ्गकाज्जायते। आप्यस्तु गन्धतन्माववर्जिताद्रसतन्मात्रादितरत मात्राङ्गकाद। तैजसस्तु गन्धरसहयवर्जिताद्रूपतन्मात्रादितर हयाङ्गकाद। वायव्यस्तु पूर्वहोनात् स्पर्शतमात्राच्छन्दतम्मा

·समाधिपादः।
नाकाद्। नभस: परमाणस्त्वे कस्मादेव शब्दतन्मात्राज्जायत
से प्रक्रिया। अतो विकारभ्यः परमाणुभ्य उपादानानि पञ्च.
मात्राणि सूक्ष्माणि, तभ्योऽप्यहङ्कारः सूक्ष्मः, तस्मादपि महान्,
हतोऽपि प्रधानं, तद्धि लयं न गच्छतीत्यलिङ्गमुच्यते। ततः
सूक्ष्ममुपादानं नास्ति पुरुषस्य सत्त्वेऽप्यनुपादानत्वात्।
षो हि भोगापवर्गार्थी सन् पुरुषार्थनिमित्तके सर्गे निमित्त
त्रं भवति । तस्मात् सूक्ष्मग्राह्यममापत्तिः प्रधानपर्यन्तेति
छम् ॥ ४५ ॥
एवं स्थूले सूक्ष्म च ग्राह्ये चतस्रः समापत्तय उक्ताः सम्प्रति
सां संप्रज्ञातत्वमुपसंहरति :-
ता एव सवीजः समाधिः ॥ ४६ ॥
ग्रहणग्रहीत्रोरपि सविकल्पत्वनिर्विकल्पत्वभेदेन मानन्दा,
नन्दमात्रा, सास्मिता, अस्मिता चेति चतस्त्रः समापत्तयो
न्ति उक्तन्यायसाम्यात्। एवमष्टममापत्तयो याः “ता"
"सवीज:" समाधिः" संप्रज्ञातः। विवेकख्यात्यभावन
'वोजसत्त्वात् सवोजत्वं द्रष्टव्यम् ॥ ४६ ॥
तत्र निर्विचारसमापत्तेः फलतोऽतिशयमाह :-
निर्विचारवैशारोऽध्यात्मप्रसादः ॥ ४० ॥
रजस्तमोमलापेतस्य बुद्धिसत्वस्य स्वच्छस्थितिरूपत्ति-
ह: प्रधानान्तसूक्ष्मग्राह्यगोचरः यः सोऽयं निर्विचारसमाधे-
रद्यं तस्मिन् सत्यक्रमण परमाण्खादिप्रधानान्ततत्त्वसमूहा-
निः स्वात्मनिष्ठः "अध्यात्मप्रसादः" भवतीत्यर्थः ॥ ४७॥
अस्य प्रसादस्य योगिसम्मतां संज्ञामाह :-
ऋतम्भरा तव प्रज्ञा॥४८॥

·२४
योगसूत्रवृत्तिः।
तत्र वैशारये सति या प्रज्ञा निर्विचारा समाधिजन्या तस्य
ऋतम्भरेति संज्ञा भवति। ऋतमविकल्पितं सत्वं बिभर्तीति
व्युत्पत्तेरित्यर्थः । तस्याः ‘क्लृप्तप्रमाणेभ्यो विषयताविशेष-
माह ॥४८॥
श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषाथ-
त्वात् ॥४६॥
गवादिशब्दानां गोवादिसामान्ये शक्तिः, न व्यक्तिविशेषेषु
तेषामानन्त्य नाशक्यग्रहत्वात्। एवं व्याप्तिरपि वह्नित्वादि-
सामान्यं गृह्यते। अतः श्रुतानुमानप्रनयोः सामान्य वस्तु
विषयः। तथा हि लोके शब्दग्लिङ्गज्ञानानन्तरं गोवयादि-
वस्तुमात्र ज्ञायते न व्यक्तिविशेष इति स्वमाक्षिकमेतत्। ऐन्द्र-
यिकप्रत्यक्षं यद्यपि गोपटादिविशेषविषयं तथाऽपि सूक्ष्मव्यव-
हितविप्रलष्टवस्तुविशेषः समाधिप्रज्ञाया असाधारणो विषयः ।
न च सूक्ष्मादिषु श्रुतानुमानप्रकाशितेषु प्रसरन्ती समाधिप्रज्ञा
कथं खमूलश्रुतानुमानागोचरविशेषगोचरा स्यादिति वाच्यम् ?
बुद्धेः स्वतः सर्वग्रहणशक्तत्त्वात्। बुद्धिसत्त्व हि प्रकाशस्वभावं
सर्वार्थग्रहणसमर्थमपि तमसाऽऽवतं सद मानमपेक्ष्याल्पविषयं
भवति। यदा तु समाधिना विगततमःपटलं सर्वत: प्रकाश-
मानमतिक्रान्तमानमर्यादं भवति तदा प्रकाशानन्त्यात् किं
नामागोचरः स्यात्। तस्मात् समाधिप्रज्ञा विशेषार्थगोचरत्वाद
मानान्तरविषयादन्यविषयेत्यर्थः । तदुताम् :-
"प्रज्ञाप्रसादमारुह्य धशोथः शोचतो जनान् ।
भूमिष्ठानिव शैलस्थ: सर्वान् प्राज्ञोऽनुशोचति ॥” इति ।
जनान् समाधिशून्यान् मानभृत्यानित्यर्थः ॥४८॥

·समाधिपादः। - नन्दनादिमा शब्दादिविषयभोगसंस्कारणातिबलीयसाऽभिहता समाधिप्रज्ञा न स्थितिं लभत इत्यत पाह: तन्नः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥५०॥ निर्विचारसमाधिप्रचाजन्यः, “संस्कारों” व्युत्थानसंस्कारस्थ "प्रतिबन्धी" बाधक इत्यर्थः। अनादिरपि व्युत्थानसंस्कारस्तत्वा- स्पर्शित्वात् तत्त्वस्पर्शिप्रज्ञासंस्कारण बाध्यते। तहाधे व्युत्थान- प्रत्यया न भवन्ति । समाधिप्रज्ञा तु भवति । ततः संस्कारः पुनः पुनरिति समाधिसंस्कारोपचयात् सर्वात्मना लोशक्षये सति भोगा- विविचितं पुरुषाभिमुखं विवेकख्यातिं कृत्वा कृतकृत्यं लीनं भवति समाप्ताधिकारत्वात् ख्यातिपर्यवसानं हि चित्तचेष्टित- मिति ॥५०॥ ननु सम्प्रजातसमाधिप्रज्ञासंस्कारप्रचुरं चित्तं तत्प्रज्ञापरम्परा- मेव कुर्वत् कथं निरूजसमाधिं कुर्य्यादित्यत आह :- तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निौजः समाधिः॥५१ पुरुषख्यात्य नन्तरं परवैराग्यसंस्कारप्रचयेन "तस्य"संप्रजात- समाधिप्रजासंस्कारस्य "अपि” शब्दात् प्रनायाश्च “निराधे” सति सर्वस्य प्रजातन्नसंस्कारप्रवाहस्य निरोधादवसिताधिकारत्वेन चित्तस्य कल्याभावात् "निमित्तापाये नैमित्तिकापाय” इति- न्यायेन निर्वाजः समाधिर्भवति। तदुक्ताम् :- "पागमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च। विधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम् ॥” इति । अवषेन, मननेन, पुरुषमावस्यानाभ्यासो धर्ममेधाख्यः सद्रसेन परवैराग्येण प्रनामसादामना, पुरुष साक्षात्कुर्वनिजिं गोग समत इत्यर्थः। कालक्रमेण निर्वाजनिरोधसंस्कारप्रचा ३ ·योगसूवत्तिः। खप्रजातो चित्त लीयते हेत्वभावात्। कृत्यशेषलक्षणाधिकारो हि चित्तस्य स्थितिहेतुः । न हि कृतभोगविवेकख्यातिनचित्तस्य छत्यशेषोऽस्ति। तस्माञ्चित्तस्य प्रलये पुरुषः स्वरूपमावप्रतिष्ठः केवलो मुक्त इति सिद्धम् ॥ ५१ ॥ इति समाधिपादः ॥१॥ साधनपादः। पूर्वस्मिन् पादे योगमुद्दिश्य लक्षणमुक्का वृत्तीनिरूप्य तबि- रोधोपायाभ्यासवैराग्ये प्रतिपाद्य चित्तस्थित्युपायान् कांश्चिदुक्ला विविधो योग: सावान्तरभेदः प्रतिपादितः। तत्राभ्यासवैराग्य चित्तराधिसाध्ये इति मत्वा तस्य शुविहेतुमादौ क्रियायोग- माह: तपःखाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥१॥ पूर्वपादोक्तस्य योगस्यास्मिन् पादे साधनान्युच्यन्त इत्यनयो: पादयोः सङ्गतिः । ब्रह्मचर्यगुरुसेवासत्यवचनकाष्ठमौनाकारमौन- खात्रमधर्महन्दसहनमिताशनादिकं “तपः। न कायशोषः धातुवैषम्य योगविघातात् । “स्वाध्यायः” प्रणवश्रीरुद्रपुरुषसूक्ता- दीनां पवित्राणां जपो मोक्षशास्त्राध्ययनं च । फलाभिसन्धि विना कतानां कर्मणां परमगुरावीश्वर समर्पणं "ईश्वरप्रणि- धान" तानि क्रियारूपो योगो योगसाधनत्वादित्यर्थः । क्रियायोगस्य फलमाह: समाधिभावनाऽर्थः के शतनूकरणार्थश्च ॥२॥ निविड़ेषु केशेषु सन् समाधिन सिध्यति । तस्मात् क्रिया ·NAALBION INSTITUTE साधनपादः। योगः क्लेशान् तनतत्य समाधि भावयति। तनूकरणं वेशानां सदोद्भवतां कादाचित्कउद्भवः। भावनं समाधरुत्पादनम् । तदर्थः फलं यस्य स तथोक्तः। क्रियायोगेन क्लेशच्छिद्रषु लब्धावसरः समाधिः विवेकख्यातिमुत्पाद्य सवासनक्लेशान् दहतीति भावः॥२॥ पथ क्लेशाः कोदृशाः कियन्तो वैत्यत आह : अविद्याऽस्मितारागद्देषाभिनिवेशाः पञ्चक्न शा॥३॥ क्लिश्यन्ति कर्मतत्फलप्रवर्तकाः सन्तः पुरुष दुःखाकुर्व- सौति "केशाः" ते च “पञ्च” इत्यर्थः ॥३॥ तत्र चतुर्णामविद्याकार्यत्वेनाविद्याऽऽत्मत्वमाह :- अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्द्रोदा- राणाम् ॥ ४॥ उत्तरेषामस्मितादीनाम् “अविद्या" "क्षेत्रं” प्रसवभूमिः । तेषामवान्तरभेदमाह। प्रसुप्तेति। प्रसुप्ताः, तनवो, विच्छिवा, उदाराश्च तेषाम्। तत्र विदेहप्रकृतिलयानां योगिनां शाः प्रसुप्ता: विवेकख्यात्यभावनादग्धतया शक्तिरूपेणावस्थामात् प्रत एवान्ते पुनरुद्भवन्ति। क्रियायोगिनां तनवः । विषयसङ्गिनां विच्छिवा, उदाराश्च भवन्ति। यथा चैत्रस्य यस्यां रागस्तव क्रोधो विच्छिन्नो राग: उदारः । एवं यत्र क्रोध उदारस्तव रागो विच्छिवः, कालेनोदारो भूत्वा पुरुषपशु के शयति । एते केश अविद्यामूलाः। तस्याः पुरुषापरोक्षख्यात्या निवृत्ती निवर्तते। यथा जीवन्मुक्तस्य के शाः। वीणा इति पञ्चमी क्ल भानामवस्था द्रष्टव्या ॥ ४॥ तेष्वविद्यारूपमा । P TON ·योगसूत्रवृत्तिः। अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखा- हमख्यातिरविद्या ॥ ५॥ प्रतस्मिंस्तह डिरित्यर्थः। भमरा देवा इत्यनित्येषु नित्यत्व- मान्या देवत्वार्थ कर्म क्त्वा बध्यते । एवमशुचौ स्त्रोकाये शुचि सभास्था बध्यते। तदुक्त भगवता वेदव्यासेन :- "स्थानाहीजादुपष्टम्भाविष्यन्दाविधनादपि । कायमाधयशौचत्वात्पण्डिता यशचिं विदुः ” इति । विस्म त्रसङ्गुल मातुरुदरं स्थानं, शुक्रशोणितं वीजम्, अब- परिणामलेभादिक्पष्टम्भः, सर्वहारमैलानां स्रवणं निष्यन्दः, निधनं मरणं, तेन हि श्रोत्रियकायोऽप्यत्यन्ताशचिर्भवति। प्राधेयशौचत्वं खानानुलेपनादिना शुचित्वापादनं, तथा परि- शामदुःखे भोगे सुखत्वधान्तिः । अनात्मनि बुध्यादावात्मत्व- ख्यातिः। “पविद्या"तत्वविद्याविरोधिनीत्यर्थः। यद्यपि शक्ति- रूप्याद्यविद्याः सन्ति तथाऽपोयं चतुर्विधैवाविद्या बन्धमूलमिति भावः॥ ५॥ दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥ ६ ॥ दृक्शक्तिः पुरुषः, दृश्यत इति दर्शनं तच्छक्ति: बुद्धिः, शक्ति- शब्दो योग्यताऽर्थक: भोक्तभोग्यत्वयोग्ययोरत्यन्तविविक्तयोग्- दृश्ययोरविद्याक्कतकात्मता तादात्माम्, “दुव” शब्देनाहमस्मोति- भ्रान्तिकतत्वं सादात्मास्य द्योतयति। सा "अस्मिता" इत्यर्थः । अयं उदयग्रन्थिरित्युच्यते ब्रह्मवादिभिः ॥ ६ ॥ अस्मिताया:चायं रागं निरूपयति :- मुखानुभयौ रागः ॥ ७॥ -

·साधनपादः।
२८
सुखानुभवे सति स्मृत्या तज्जातीयसुखान्तरे तत्साधने वा या
कृष्णा स “रागः" सुखमनुशेते विषयोकरोतीति "सुखानुशयो"
इत्यर्थः ॥ ७॥
दुःखानुशयो द्वेषः ॥८॥
दुःखानुभवितुः स्मृत्या दुःखतत्साधनयोर्यः क्रोधः स डेष
इत्यर्थः ॥८॥
खरसवाही विदुषोऽपि तथारूढ़ोऽभिनिवेशः ॥६॥
"विदुषो", मूर्खस्य वा जन्तुमात्रस्य यो मरणत्रास: सः
"अभिनिवेशः” । यथा मूर्खस्याहं सदा स्यामिति रूढ़वास: तथा
विदुषोऽपि रूढ़ो दृश्यते। यत: "स्वरसवाही" स: पूर्वजन्मस्वस-
जन्मरणदुःखानुभवजन्यवासनासङ्घः स्वरसः। तेन वहति प्रवाह-
तौति स्वरसवाही। अनेन भयेन देहातिरिक्तात्मा भाथे प्रसङ्गा-
द्दर्शितः। दृश्यते हि जातमात्रस्य बालस्य मरणाभयं तच्च पूर्व-
मरणस्मरण विनाऽनुपपन्नमिति। एते चाविद्याऽऽदयः पञ्च
क्रमेण तमो, मोहो, महामोहः, तामिस्र, अन्धतामिस्र, इत्यु
तत्राव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्त्रेष्वष्टखनात्मस्वात्मबुद्धि-
रविद्या तमः, अणिमाद्यष्टैश्वर्येषु अणुरस्मि महानस्मीति
तादात्मा मोहः, तेन दिव्यादिव्यभेदेन शब्दादिदशविषयेषु
रागो महामोहः, कुतश्चिदेवयंविधाते तबिमित्तकदशविषय-
भोगालाभ सत्यष्टादशेष्टविघातके देषस्तामिस्रः, एतेषामेवाष्टा-
दशानामिष्टानां नाशाद्भयमन्धतामिस्त्र, इति । तथा च सांख्य-
यन्ते।
।
कारिका:-
"भेदस्तमसोऽष्टविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः ।
तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतामिस्र: ।” इति ॥८॥

·योगसूत्रकृत्तिः। । से च पञ्चले शा विविधाः। पुरुषख्यात्या दग्धाः संस्कार- रूपाः सूक्ष्माः, क्रियायोगेन मैयादिभावनारूपपरिकर्मणा च तनूक्ताः स्थूला, इति। तत्र सूक्ष्माणां हानोपायमाह :- ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥ १० ॥ चित्तस्य कृतकृत्यस्यास्मितायाँ स्वप्रकृतौ प्रलयः "प्रतिप्रसवः" तेन "हेया:" "सूक्ष्मा:" "ते" लेशाः। धर्मिनाशादेव तदर्माणां संस्काराणां नाश इत्यर्थः ॥ १० ॥ स्थूलानां हानोपायमाह : 1707Lध्यानहेयास्तदृत्तयः ॥ ११ ॥ याः क्रियायोगेन विरला: क्लेगवृत्तयः स्थूला: सुखदुःखमोहा- मिकाः, ता: पुरुषध्यानेनैव हातल्या इत्यर्थः। यथा लोके वस्त्र- स्थातिस्थूलो मल: प्रक्षालनेनैवादी शोध्यते। पश्चादिरल: क्षार- संयोगादिना। मलवासना तु वस्त्रनाशेनैव नश्यति। तथा क्रियायोगेनातिनिबिड़ा: क्लेशा विरला भवन्ति। विरलास्तु ध्यानेन तनूकताः । सूक्ष्मास्तु चित्तनाशेन नश्यन्तीति भावः ॥११॥ क्ल शानिरूप्य ननु कथं तेषां क्लेशत्वमित्याशङ्का कम्मत- त्फलमूलत्वेन बन्धकत्वात्तेषां क्ले शत्वमित्याह :- क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥१२॥ अत्र त्रिभिः पदैः क्रमेण कम्मणो हेतुस्वरूपकाव्ण्य यन्ते । प्राशेरते सांसारिकाः पुरुषा अस्मिनित्याशयः कर्मणां धर्मा- धर्मरूपः संस्कारः । क्ल शाः कामक्रोधादयो मूलमस्येति “लश- मूलः। स च हिविधः। दृष्टजन्मवेदनीयः, अदृष्टजन्मवेदनीय यति। येन देहेन कम्म कृतं तद् दृष्टं जन्म, तेनैव देहेन भोक्तव्य ·साधनपादः। प्राद्यः। यथा नन्दीश्वरो बाल एव मनुष्यदेहेन तीव्रसंवेगेन मन्त्रतपःसमाधिभि: ईखराराधनं कृत्वा सद्य एव देवत्वजाति, दीर्घमायुः, दिव्यभोगांश्च लब्धवान्। तथा विखामित्रो जात्या- युषो लब्धवान्। तथा भीतव्याधितकपणविश्वस्तमहाऽनुभावेषु कृतोऽपराधः सद्य एव पच्यते। यथा नहुषस्य महर्थपराधन सद्य: सर्पत्वमभवत्। द्वितीयस्तु जन्मान्तरभोग्यस्वर्गनरकादि- हेतुः “कर्माशयः” इत्यर्थः ॥ १२ ॥ अयं क्षीणले शानां नास्तीति विशेषमाह सति मूले तदिपाको जात्यायु गाः ॥ १३ ॥ क्लेशरूपे “मूले” “सत्येव” कर्मणो “विपाकः” फलं भवति । न डक्लेशो भुङ्क्ते। न ह्यकामस्य क्वचिदपि कर्मज फले सुख- बुद्धिरस्ति। न ह्यनुगः शोचति। अतो विवेकख्यात्यग्नि- ग्वेषु क्लेशेषु कर्मवीज वितुषव्रीह्यादिवत् न फलं प्रसूते। म वेपाकस्विविधः। जातिर्जन्म देवत्वादिर्वा, आयुचिरकालं हप्राणयोर्योगः, इन्द्रियविषयानुभवो भोग, उति। तत्र भोगो मुख्यः, जात्यायुषो तच्छेष, इति विभागः। तत्रैकस्मिन् देहे वेचित्रभोगदर्शनादनेकानि कर्माणि मरणकालाभिव्यक्तानि एकं जन्मारमन्त इत्येकमविक: कर्माशय उच्यते। तस्य कचि- जातिः, क्वचिदायुः, क्वचिद्भोगः, क्वचिद् हयं, क्वचित्त्रयमिति लवैचित्रा ज्ञेयम्। तदुक्त भगवता “गहना कर्मणो गतिः" ति.। विस्तरस्तु भाथे द्रष्टव्यः ॥ १३ ॥ अधना जात्यादीनां हेयत्वार्थ फलमाह :- " । ते बादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥१४॥ "ते" जम्मायु गाः। पुण्यहेतुकाः सुखफलाः। अपुण्य ·३२ योगसूत्रवृत्तिः। पापं तडेतुका दुःखफला । अत्र भोगो विषयानुभवः । मियास्तु- "सुखदुःखानुभवो भोगः तस्य कर्मतया साध्यत्वेन सुखदुःखे फले गमनस्येव ग्रामः” इत्याहुः ॥ १४ ॥ ननु ते दुःखफला हेया भवन्तु सुखफलास्तु कथं हेया इत्यत पाह:- परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाञ्च दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ “परिणामः” अन्यथाभावः । “तापः” वर्तमानः । “संस्कारः" भूतः । एतान्ये व दुःखानि तैरिति विग्रहः । तथा हि । विषय- सुखभोगात् कामानलो वर्द्धते। वृद्धौ सत्यां काग्यालाभ दुःखम- वश्यं भावि। लाभेऽपि कुतश्विद्भोगसङ्कोचे दुःखम् । सङ्कोचके हषः। तत: कामहे षाभ्यां पापोपचयाद दुःखम्। अमङ्कोचे याधिः पापञ्च। ततो दुःखमेवं भोगस्य परिणामदुःखता। तथा सुखभोगकाले विषयनाशभीत्या दुःखं वर्तते। नाशके हषाञ्च तापोऽस्तीति तापदुःखता भोगस्य। तथा सुखभोगनाशे संस्कारो भवति तेन स्मत्या रागे मति पुण्यापुण्योपचयात्म ख दुःखभोगः पुन: संस्कार इत्यनन्ता दुःखसन्ततिः। यदि भोग- नाशे संस्कारो न स्यात् तदा न दुःखसन्ततिः। भवत्येव तु संस्कार इति संस्कारदुःखता। इमानि दुःखानि विवेकिनोऽ- क्षिपात्रकल्पस्य योगिन उह जकानि। न तु कठिनचित्तानां कर्मिणाम्। यथाऽक्षिपात्रं मृटुकल्प: ऊर्णतन्तुरपि उद्देज्यति नान्यमवयवम् । तस्मादिवेकिन: सर्वमेव भोगसाधनं विषमिथा- अवदुःखमेव “परिणामतापसंस्कारदुःखः” योगाद “गुणवृत्ति विरोधाच" । गुणाश्चित्तात्मना परिणतानि सत्वरजस्तमांसि तेषां वृत्तयः सुखदुःखमोहास्वासां विरोध: परस्परमभिभाव्याभि- ·साधनपादः। ३३ भावकत्वं तस्मादित्यर्थः। धलं हि गुणवृत्तं तत्र चित्ते या गुख- वृत्तिराविर्भवति धर्मोद्भवात्मा पुनरधर्मोवाइर्माभिभवे सति तिरोभवति। दुःखत्वं स्वाभाविकं स्वस्था: स्फु टयति स्वभावतो दुःखरूपैव सुखवृत्तिः दुःखात्मकरजोमिश्वसत्त्वपरिणामत्वात् किन्तु खकाले सत्त्वप्राधान्यात्तस्याः दुःखत्वमस्फुटं रजसः सत्त्व तिरोभावे सति स्फ टेयमिति सुखदुःखयो/दव्यपदेशः। एतेन सुखस्य मोहवं व्याख्यातम् । अतो गुणपरिणामात्मकं सर्वमेव जगद् दुःखमोहात्मकं हेयमिति सिद्धम् ॥ १५ ॥ तत्र यथा चिकित्साशास्त्रे रोगो, रोगहेतुः, पारोग्यं, तहेतु रिति चतुष्टयं व्युत्पाद्यं तथाऽस्मिन्नपि शास्त्रे हेयं, हेयहेतुः, मोक्षः, तहेतुरिति चतुष्टयं व्युत्पादयितु विशिष्य हेयं दर्शयति :- - हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ अतीतस्य दुःखस्य भोगेन गतत्वाइर्तमानदुःखस्य भोगनैव क्षयात् "अनागतं” एव “दुःखं" "हेयइत्यर्थः ॥ १६ ॥ हेयहेतुमाह :- द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥ द्रष्टा चिद्रूपः पुरुषो बुद्धिस्थखच्छायाऽऽत्मकदर्शनवान् । दृश्यं बुद्धिसत्वम्। तयोः “संयोगः" स्वस्वामिभावः । बुद्धिसत्त्व हि विविधशब्दाद्याकारणेन्द्रियादिद्वारा परिणतं चिच्छायाऽऽ- यस्था पुरुषाभेदेन दृश्यमानं सनिधिमात्रेणायस्कान्तमणिवदुप- कारकं स्वनिष्ठभोगापवर्गों पुरुषं दर्शयत् ख भवति पुरुषस्य वामिनः। सोऽयमभेदभ्रान्तिरूपाविद्याकत: पुरुषार्थाधीन- स्वतिकः संयोगो हेयस्य दुःखस्य हेतुरित्यर्थः ॥ १७ ॥ J ·योगसूत्रवृत्तिः। दृश्यं प्रपञ्चयति :- प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगा वर्गार्थ दृश्यम् ॥ १८॥ प्रकाशशीलं सत्त्वम्। क्रियाशीलं रजः। स्थितिः प्रका क्रिययोः प्रतिबन्धः तच्छोलं तमः। तत्र सत्त्व मृदुत्वात्तप्यम तापकं रजः। एवं सत्त्वरजसोस्तप्यतापकभावे सति मो भवति पुरुषस्य ममतयेति। तदिदं गुणवयं स्वस्खकायें मिट महायमविवेकि भोग्यं विवेकित्याज्यं परस्पराभिभावकं प स्पराङ्गाङ्गिभावं सुखप्रकाशलाघवदुःखक्रियोपष्टम्भमोहावर गौरवकार्यलक्षणचेयभेद स्वत: परस्पराविभागाद् दुनिर्भ प्रधानशब्दवाच्यं “भूतेन्द्रियात्मकम्”। भूतानि स्यूला तन्मात्राणि, इन्द्रियाणि ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि दश, बुद्धग्रहा मनांसि त्रीण्यन्त:करणानि, भामा स्वाभिवः परिणामो य तद् 'भोगापवर्गाथै" भोगमोक्षप्रयोजकं "दृश्यम्” इत्यर्थः ॥१ एतेषां गुणानां परिणाम विभज्य दर्शयति :- विशेषाऽविशेषलिङ्गमावालिङ्गानि गुणपर्वाणि॥१ - विशिष्यन्त इति विशेषा व्याहत्ताः षोड़शविकाराः खवा तेजोऽबवनयः स्थूलभूतानि पञ्च, जानकर्मेन्द्रियाणि दश, म श्वेत्येते षोड़शविकारा एव न तत्वान्तरप्रकृतयः। एक विकाराणां प्रकृतयो बुद्धेर्विवतयः षड़विशेषाः पञ्चतन्मात्रा बाराः। अहङ्कारात्यवतमात्राणीति “माझ्याः। पहा स्थानुजानि बुझेरपत्यानि समावाणीति "योगाः। तत्र प समावाणि शब्दस्पर्थरूपरसगन्धाख्यानि स्थूलभूतानां प्रकृतय अहङ्कारः सत्त्वेन रजसा उभयेन जानकर्मेन्द्रियमनसां प्रकृति ·साधनपादा । तयं गच्छतीति लिङ्ग तम्मानं महतव मात्रपदेन च विशेषा- वेशेषाभ्यां वैलक्षण्य द्योल्यसे। सहि निर्विकल्पकाध्यवसाया- मकं प्रधानस्याद्यकार्यम्। अलिङ्ग गुणानां साम्यावस्थारूपं धानम् । एतानि चत्वारि गुणानां पर्वाणि परिणामा: गुरुत्वं वेतनं प्रति शेषत्व' मन्तव्यम् ॥ १८ ॥ एवं दृश्य निरूप्य द्रष्टारं निरूपयति :- द्रष्टा दृशिमावः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥२०॥ - - "द्रष्टा” पुरुषः “दृशिमात्रः” चिन्मावो न जानादिधम्कः । प्रतः “शुद्धः” अपरिणाम्यपि प्रत्ययं बुद्धित्तिमनुसृत्य पश्यतीति 'प्रत्ययानुपश्यः” स्वस्य बुद्धयविवेकात् वृत्तिभिरेकोभूत: शब्दा- दोन पश्यतीत्यर्थः । तदुक्त “वृत्तिसारूप्यमितरत्र” इति ॥२०॥ एवं दृश्यद्रष्टारावुत्तो तयोः शेषशेषित्वमाह :- तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१ ॥ "दृश्यस्य" भोग्यस्य स्वरूपं द्रष्टुरर्थमेव न स्वार्थम् अचेतन- वादित्यर्थः ॥२१॥ ननु तर्हि द्रष्टुः प्रयोजने निष्पन्ने सति वत्याभावाददृश्य प्रधानं निर्व्यापार स्यात् तथा चाधुना संसारो नोपलभ्येतेत्यत पाह:- - कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥२२ प्रधानमेकं पुरुषा अनन्ता इति स्थितिः। अजामकामिति 'श्रुतेः । तत्र प्रधानं यं पुरुषं प्रति भोगापवर्गों कतवत् स कतार्य: वामित्वात्। यथा भृत्येन कृतजयेन खामी कमजय- इत्युच्यते। तब "कृतार्थ” मुक्तापुरुष "प्रति" नष्टमदर्शनं मत- ·योगसूवत्तिः। मपि सदृश्य प्रनष्ट” पुरुषान्सरसाधारणत्वात् । एतदुक्तं भवति पुरुषार्थो झनागतावस्थः प्रधानस्य प्रवृत्तिहेतुः। तत्र कतार्थ प्रति प्रवर्तकाभावात् प्रधानस्याप्रस्तावपि अवता) प्रति मह- दाद्याकारण प्रवृत्तिर्घटते। तथा चैकस्य मुक्ती सर्वेषां मुक्ति प्रसङ्गो नास्तीति ॥२२॥ एवं दृश्यद्रष्टारौ व्याख्याय हेयहेतुं संयोगं निरूपयति :- खस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥२३॥ ख दृश्य तस्य शक्तिर्जड़त्वेन दृश्यत्वयोग्यता। स्वामी तु पुरुषस्तस्य शक्तिश्चेतनत्वेन द्रष्टत्वयोग्यता स्वरूपात्मिकैव । तयोः स्वस्वामिस्वरूपयोः शक्त्योः विविधशब्दाद्याकारदृश्यबुद्धिस्वस्व- रूपस्योपलब्धिर्भोगः। स्वामिस्वरूपस्योपलब्धिरपवर्ग:। तहेतुः "संयोग:" स्वस्वामिभावाख्यः ! स एव द्रष्टदृश्यभावो भोक्त भोग्यभाव इत्याख्यायते। यस्याभावे दृग्दृश्ययोः स्वरूपोप- लब्धिर्न भवति यनावे सा भवति स संयोगः कार्येणैव प्रय इत्युपदिष्टं भवति ॥ २३ ॥ एवं संयोगस्य स्वरूपं कार्यं चोका कारणमाह :- तस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ भ्रान्तिज्ञानवासना संयोगस्य कारणमित्यर्थः। अहमिति दृग्दृश्य योरभेदप्रत्ययो भ्रान्तिः । तहासनावासितं चित्तं प्रलये लीनं प्रधानभावमुपगतं सर्गकाले पुरुष प्रति खत्त्व नैव जायते। तेन संयोगेनाविवेकिनो बन्धो विवेकिनो मोक्षश्च भवति एतय धनादिवासनाविचित्रया चित्तवर्त्तिन्या अविद्यया समम् । तते मत्स्यजालमिवानुविडं पुरुषपशु खकर्मोपहितं दुःखमुपात त्यजन्तं, त्यक्तामुपाददानं, हातव्य एवानामन्यहकारममकारान ·साधनपादः। पातिनं जातं जातं वाद्याध्यामिकोभयनिमित्तास्त्रिपर्वाणस्तापा अनुप्तवन्ते ॥ २४ ॥ एवं हेयं तहेतु चोपपाद्य हेयस्य हानं मोक्षं व्युत्पादयति: तदभावात् संयोगाभावो हानं तद् दृशः - कैवल्यम् ॥ २५ ॥ । तस्या अविद्याया अभावाविद्यया नाशात्त कार्यस्य बुद्धिपुरुष- संयोगस्य दुःखस्य हेयस्य हेतोरभावो विनाशो “हानं” यत्तदेव "दृशः” नित्यमुक्तस्य 'कैवल्यम्” इत्यर्थः ॥ २५ ॥ मोक्षमुक्त्वा तहेतुमाह विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः॥ २६ ॥ दृग्दृश्ययोगेंदो विवे अम्तस्य ज्ञानं ख्यातिः। विप्लवो मिथ्या. ज्ञानम्। आदौ खल्वागमा सामागलो विवेकख्यातिरुदेति साऽनाद्यविद्यां न हन्ति परोक्षत्वात् । यदा सा मननेन स्थापित सती सर्वतो विरक्तोन पुरुषाभिमुखेन चिरोग निरन्तरमभ्यस्यते तदा ध्यानप्रकर्षपर्यन्त ग चित्प्रापिस्बवतो साक्षात्काररूपा सवासनमिथ्याज्ञानं निहन्त्री "..." सतो परवैराग्यपूर्वक- निरोधेन संस्कारशेषस्य कृतजालस्य प्रारब्धावसाने प्रात्यन्तिक- निवृत्तिहारा भाविदुःसहानन्य मंशस्योपाय इत्यर्थः ॥ २६ ॥ स्थिरविवेकख्यातेर्जीवनातस्य जानवभार :-- तस्य सप्तधा प्रान्त प्रकष्टोऽन्तोऽवसानं यावत्। प्राता मयोऽध्या र स्विराविषवाटा.... दुष: :. त.. लाया इति । प्रा "ran

·३८
योगसूत्रकृत्तिः।
प्रचाऽवस्थायरमा भवन्ति। ज्ञातव्यमखिलं ज्ञातमतः परं न
किञ्चित् जातव्यमस्तीत्येका। सर्वजिज्ञासानिवर्तकत्वादियं प्रान्ता
न होयमनामनस्य सम्भवति ततस्तदालम्बनसमाधिना प्रधानान्त-
प्रज्ञायां स्थिरायामपि आत्मजिज्ञासायाः सत्वेन तत्प्रज्ञाया
अचरमत्वात् । एवमग्रिमावस्थामा प्रान्तवं मन्तव्यम् । हातव्याः
सर्वे बन्धहतवो हता: न किञ्चिन्मम हयमस्तीति हितीया ।
कैवल्यप्राप्तया प्राप्तव्यमखिलं प्राप्तमतोऽन्यत्र किञ्चिदपि मम
प्राप्तव्यमस्तीति टतोया। विवेकख्यातिसम्पादनेन कर्त्तव्यमखिलं
कतं न किञ्चित् कार्यमस्तीति चतुर्थी। एताश्चतस्रः कार्य-
विमुक्तिसंज्ञाः । चित्तविमुक्तिसंज्ञाः तिस्रः। यथा कृतार्थ मे बुद्धि-
सत्त्वमित्येका। बुधादिरूपा गुणा अपि गिरिशिखरच्युता इव
ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकारणे प्रलयाभिमुखाः सम्मातेनास्त-
मात्यन्तिकं गच्छन्ति तेषां नास्ति पुनः प्ररोहः प्रयोजनाभावादिति
हितीया। तथा गुणातीतः स्वरूपमात्रावस्थितश्चिदेक रस इति
तृतीया। प्रज्ञाऽवस्थेत्यर्थः। जिज्ञासाजिहासाप्रेसाचिकीर्षा-
शोकभयविकल्पान्तफलाः सप्त प्रज्ञाभूमयः प्रान्ता मन्तव्या
इत्यर्थः॥२७॥
सम्प्रति प्रज्ञासाधनान्याह:-
योगाङ्गानुष्ठानादशुविक्षये ज्ञानदीप्तिरावि-
वेकख्यातेः ॥ २८॥
योगाङ्गानां योगस्य चानुष्ठानादशुद्धेः क्लेशकर्मरूपायाः क्रमेण
क्षये जायमाने ज्ञानस्य दीप्तिविंशतिः आनिर्विकल्पविवेक
ख्यातिर्भवतीत्यर्थः। साङ्गयोगानुष्ठानराशिहारा प्रवासाधनमिति
भावः॥२८॥

·साधनपादः। ३८ कानि योगाङ्गानीत्यत आह :- यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारगाध्यान- समाधयोऽष्टावङ्गानि ॥ २६ ॥ अन्यानपेक्षत्वेन सफलवाद यमा प्रादावुच्यन्ते। पश्चात् यमसापेक्षा नियमाः। एतदुभयाधीनशुधपेक्षा आसनादय उत्त- रोत्तरहेतवः पश्चादुच्यन्ते ॥ २८॥ एतेषां योगिभिरुपादेयविशेषमाह :- अहिंसासत्यास्त यब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥३०॥ तत्राहिंसा नाम मनोवाक्कायैः सर्वदा सर्वभूतानामपौडनं परः शुक्ल एष धर्मः। अन्ये यमादयः एतस्या एव शुद्ध्यर्थाः । तथा चोताम्। स खल्वयं ब्राह्मणो यथा यथा व्रतानि बहनि समादित्सति तथा तथा प्रमादकतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्त- मानस्तामवावदातरूपामहिंसां करोतीति। सत्यं परहितार्थ यथाऽर्थकथनम्। बलाद्रहसि वा परवित्तहरणं स्तेयं तदभावो- ऽस्तेयं परद्रव्यास्पृहत्यर्थः। ब्रह्मचर्यम् उपस्थसंयमः। स्त्रियाः प्रेक्षणालापस्पर्शश्रवणध्यानत्यागः तदङ्गम्। अपरिग्रहो नाम देहयात्राऽतिरिक्त-भोगसाधनास्वीकारः । एते पञ्च यमाः योगस्य विरोधिहिंसाऽनृतस्तेयस्त्रीसङ्गापरिग्रहनिरासकत्वेनाङ्गत्वं भजन्ते ॥३०॥ जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा मावतम् ॥ ३१॥ जाति!त्वब्राह्मणत्वादिः। देशस्तीर्थादिः । कालो नियत- बतुर्दश्यादिः। अनियतो ब्राह्मणभोजनाद्यवसरः समयः । तत्र सहा गोब्राह्मणं न इनिथामौत्यहिंसा जात्या परिच्छिन्ना। ।

·योगसूत्रकृत्तिः। कमपि तीर्थे वा चतुर्दश्यां वा न हनिष्यामीति देशकालाभ्याम- वच्छिन्ना। देवब्राह्मणाद्यर्थभोजनादिसमयातिरकेण न हनिष्या- मोति समयावच्छिन्ना । प्राणिमात्र क्वचिदपि कस्यापि कृतेऽहं न हनिथामीति जात्यादिभिश्चतुर्भिरनवच्छिन्ना। भवत्यहिंसा पुष्कला। एवं सत्यादयोऽपि अनवच्छिन्ना जहनीयाः। एवं सर्वासु जात्यादिषु भूमिषु क्लुप्ताव्यवस्थासु विदिताः सार्वभौमा महाव्रतमित्युच्यन्त इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ नियमानाह:- शौचसन्तोषतपःखाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ ३२॥ शौचं मृज्जलादिकृतं गोमूत्रपावकादिमध्याहारकतं च वाह्यम् । आन्तरं मैत्रादिभावनया चित्तस्यास्याऽऽदिमल- राहित्यम्। सन्तोष: सनिहितमागाधारणमानहेतुना तुष्टिः। तपो हन्दसहनं यथायोगं कच्छादिकं च। स्वाध्यायः प्रणवाद्यभ्यासः। "ज्ञानतोऽज्ञानतो वाऽपि यत्कारोमि शुभाशुभम् । तत्सर्वं त्वयि संन्यस्तं त्वत्पयुक्त: करोम्यहम् ॥ कर्मणा मनसा वाचा या चेष्टा मम नित्यशः । केशवाराधने सा स्याज्जन्मजन्मान्तरष्वपि ॥" इति परमगुरौ सर्वपुण्यकर्मार्पणमीश्वरप्रणिधानमित्यर्थः ३२ वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ एतेषां यमनियमानां वितहिंसाऽऽदिसङ्कल्पई निष्णाम्येन मपकारिणं, अनृतं वक्ष्यामि, परखमादास्ये, इत्यादिभिर्बाधने प्राप्त सति यमादिपरो ब्राह्मणः प्रतिपक्षभावनं कुर्यात् घोरेषु संसा- ·साधनपाद:। ४१ यमादिधर्माः स खल्वहं त्यक्त्वाऽहिंसाऽऽदीन् पुनस्तानाददान- तुल्यः श्ववत्तेनेति। यथा वा वान्ताशी तथा त्यत्तस्य पुनरादातेति वितर्कप्रतिपक्षान् भावयेदित्यर्थः ॥ ३३ ॥ सम्प्रति वितर्काणां स्वरूपप्रकारकारणावान्तरभेदफलानि पञ्चभिः पदैः क्रमेण वदन् प्रतिपक्षभावनं स्फुटयति :- वितर्का हिंसाऽऽदयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाना- नानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४ ॥ वितय॑न्त इति "वितर्का” "हिंसाऽऽदयः” इति स्वरूपोक्तिः। तत्र हिंसा त्रिप्रकारा। स्वयंकृता, कुर्विति कारिता, साधु साध्वि- त्यनुमोदिता चेति । तत्रैकैका पुनस्विविधा भवति कारणभेदात् । मांसचर्मादिलोभन, अपकतमनेनेति क्रोधेन, धर्मो मे भविष्य- तोति मोहेन । एवं नवविधा जाता हिंसा। पुनः लोभक्रोधमोहाः प्रत्येकं त्रिविधा भवन्ति मृदुमध्याधिमात्रलेन तत्पूर्वका हिंसा- दयोऽपि मृदवो, मध्या, अधिमात्राश्च भवन्ति ; तथा लता, कारिता, अनुमोदिता, च प्रत्येकं नवधा भवतीति हिंसायाः सप्तविंशतिभेदा भवन्ति। मृदुमध्याधिमात्रा अपि प्रत्येकं विधा भवन्ति। मृदुमृदुः, मध्यमृदुः, तीव्रमृदुः, मृदुमध्यः, मध्यमध्यः, तोत्रमध्यः, मृदुतीव्रः, मध्यतोत्रः, तीव्रतोत्र, इति। एवं लोभो मवविधः। एवं क्रोधमोहाविति । तत्पूर्वा कृता हिंसा सप्तविंशति- भेदां भवति। तथा कारितानुमोदिता चेत्येकाशीतिभेदाहिंसा भवति। एवमतृतादिष्वपि योज्यम् । एवंभूता वितर्काः । दुःखं नरकादिक, अन्नानं स्थावरादिभावं भ्रान्तिसंशयरूपं, चानन्तं फलयतीति प्रतिपक्षाणां वितर्कशत्रूणां भावनमित्यर्थः। तेन देनिन्तनेन वितर्का हेया इत्युपदिष्टं भवति। तहाने सति ।

·योगसूत्रवृत्तिः। - .. निर्विघ्ना यमनियमा दश सिध्यन्ति । तत्सिद्दौ चित्तशुद्धिद्वारा कैवल्यम् । अतो योगः सिध्यतीति तात्पर्यम् ॥ ३४ ॥ सम्प्रति दशानां सिधिसूचकमवान्तरफलं क्रमेण दर्शयति अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वेरत्यागः ॥ ३५ ॥ अहिंसासिद्धौ सत्यां तस्याहिंसकस्य मुनिवर्यस्य सन्निधौ खभावविरुहानामहिनकुलादीनामपि "वैरत्यागो' भवती- त्यर्थः ॥ ३५॥ सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥ ३६ ॥ "सत्यप्रतिष्ठायां” सत्यां क्रिया धर्माधर्मरूपा, तत्फलं स्वर्गा- दिकं तयोराश्रयो वाङ्मात्रेण दाता तस्य भावः तत्व भवति यथा धार्मिको भूया इत्युक्ते भवति धार्मिकः स्वर्गमाप्न होत्युक्त मात्रादधार्मिकोऽपि तथैव भवतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥ ३७॥ प्रचौर्यदाये सति सर्वेषां दिव्यरत्नानामस्य सङ्कल्पमात्रेण प्राप्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ३७॥ ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८॥ वीर्यनिरोधो हि ब्रह्मचर्य तसिद्धौ निरतिशयं सामथ्य भवति। येनाणिमाद्युपस्थितिर्भवति। शिथेषूपदेशः सद्य फलतीति भावः ॥ ३८॥ अपरिग्रहस्थैर्य जनाकथन्तासम्बोधः ॥ ३६ ॥ अपरिग्रहशीलस्य तत्स्थैर्ये सति प्रतीतवर्तमानमावि जन्मनां या कथन्ता किम्पकारता तस्याः सम्यग्बोधो जिज्ञासा पूर्वको भवतीत्यर्थः। किं रूपं, जन्म किं प्रकारकं, किं हेतुकं ·साधनपादः। ३ . ॥ कि फलक, किमवसानमिति शरीरपरिग्रहविरोधिनां जिज्ञासा भवति। ततः कार्यकारणसम्बन्धः पुरुषस्याजस्य जन्म, नरदेव- तिर्यक्त्वप्रकार, क्लेशकर्महेतुक', दुःखैकफलक, पुरुषतत्त्व- सम्बोधावसानमित्याचार्यागमतो निश्चित्याशरीरः सवपरिग्रह- काष्ठामनुभवतीति भावः ॥ ३८.॥ उक्ता यमसिद्धयः। अधुना नियमसिद्धय उच्यन्ते :- शौचात् खाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥ ४० ॥ यो वाधशौचसिद्धः तस्य वाङ्गे काये शुद्धिमपश्यतो जुगुप्सा भवति। अशुचिस्वभावोऽयं कायः नात्राहकारः कार्य इति । शौचपरस्य मम कायो न शुद्धाति, किमु प्रमत्तपरकाय ? इति दोषदर्शिनः परकायैरसंसर्गो भवतीत्यर्थः ॥ ४० ॥ एवं वाह्यशौचसिडिमुक्त्वाऽन्तःशौचसिद्धिमाह सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्रोन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्य- त्वानि च ॥ ४१॥ शौचादित्यनुवर्तते। भवन्तीति वाक्यशेषः। बुद्धिसत्त्वस्य रजस्तमोमलेऑदिमलध्वंसः शुद्धिः। ततः सत्त्वोत्कर्षः। ततः स्थैर्यम्। ततो वाद्येन्द्रियजयः। ततः पुरुषख्यात्यहत्वमिति विभागः ॥४१॥ सन्तोषादनुत्तमः सुखलाभः ॥ ४२ ॥ तृष्णाक्षयसिहा अवश्य निष्कामस्य निरतिशयसुखानुभवो भवति शुद्धसत्त्वोत्कर्षात्। तथा च महाभारते ययातिगीता :- "यञ्च कामसुख लोके यञ्च दिव्यं महत्सुखम् । कृष्णाक्षयसुखस्यैते नाईतः षोड़शौँ कलाम् ॥” इति ॥ ४२ ॥ । :

·४४ योगसूत्रवृत्तिः । कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः ॥ ४३ ॥ खधम्मकच्छचान्द्रायणादिना क्लेशपापक्षयात् कायस्याणि- मादिसिद्धिरिन्द्रियाणां दूरसूक्ष्मार्थप्राद्यत्वसिद्धिर्भवति ॥ ४३ ॥ खाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥ ४४ ॥ इष्टमन्त्रादिजपात् खष्टदेवतायाः सम्भाषणादि सिद्धाति ॥४४॥ समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥ ४५ ॥ ईखरार्पितसर्वभावस्य भक्त्यैव योगसिद्धिर्भवति। न चैवं सति यमादिसप्ताङ्गवैयर्थं स्यादिति वाच्यम्। अङ्गैर्भक्त्या वा योगसिद्धिरिति विकल्पाभ्युपगमात्। तदुक्तम्। “ईखरप्रणि- धानाहा” इति।न वा भक्तिपक्षेऽङ्गवैफल्यं यमादीनां भक्तावप्यङ्गत्व- सम्भवात्। तेषां भक्तियोगोभयार्थत्वं दन इन्द्रियक्रतूभयार्थत्व- वदविरुद्धम्। न चाङ्गानामावश्यकत्वे तैरव सिद्धेः किं भक्त्येति- वाच्यम्। भक्तिहीनोपायैर्दूरे योगसिद्धिः भक्त्यमृतवर्षिभिरा- सवतमा योगसिडिरिति चिराचिरयोगरूपफलप्राप्तिसाधन- खेन विकल्पोपपत्तेः। सा चेवरे भक्तिः प्रत्यगात्मयोगविषय- भिवविषयेति वहिरङ्गत्ववाचोयुक्तिरित्यनवद्यम् ॥ ४५ ॥ एवं यमनियमान् सह सिडिभिनिरूप्यासनस्वरूपमाह:- स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६ ॥ निश्चलं सुखावहं च यदासनं तद्योगाङ्गमित्यर्थः। श्रास्यते- ऽनेनेत्यासनम् । तद् हिविध वाह्य शारीर च। तत्र चैला- जिनकुशोत्तर वाद्य, शारीर, पद्मखस्तिकाहीति विशेषः । तत्र पद्मासनं प्रसिद्धम्। सव्यमाकुञ्चितचरणं दक्षिणजसोर्वन्तर, दक्षिणं च सव्यजसोवन्तरे नितिपदिति खस्तिकासनम्। हे ·साधनपादः। ४५ पादतले वृषणसमीपे सम्पटीकत्व सम्मुटोपरिपाणिसंपुटिकां न्यसेदिति भद्रासनं द्रष्टव्यम् ॥ ४६ ॥ सम्प्रत्यासनस्थोपायमाह :- प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥ ४७ ॥ स्वाभाविक: प्रयत्नश्चलत्वादासनविघातकः तस्योपरमेणासनं सिहाति। येन नाङ्गमेजयो भवति। अनन्ते नागनायक स्थिर- तरफणासहस्रविधतविखमण्डले चित्तस्य समापत्त्या देहाभि- मानाभावेनासनदुःखास्फ तेरासनं सियति ॥ ४७ ॥ तत्सिविलिङ्गमाह :- ततो इन्द्वानभिघातः ॥ ४८॥ प्रासनजयात् शीतोष्णादिभिरताड़न भवति ॥ ४८ ॥ सम्प्रत्यासनसाध्य प्राणायाममाह :- तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोगतिबिच्छेदः . --- प्राणायामः॥४६॥ प्रासनस्थैय्ये सति वाद्यकोष्ठावायोरन्तर्वहिर्गतिविच्छेदः 'प्राणायाम इत्यर्थः ॥ ४॥ सामान्यलक्षणमुक्त्वा लक्ष्य प्राणायाम विभजते :- वाद्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो- दीर्घः सूक्ष्मः ॥५०॥ प्राणायामश्चतुर्विधः। वायत्तिरभ्यन्तरवृत्तिस्तम्भवृत्ति- स्तुरीयश्चेति। तत्र कोष्ठास्य वायो रेचनेन वहिर्गतस्य वहि- रेव धारण' वाद्यवृत्तिः स च रेचकः। वाचवायोः पूरणेनान्त- गतस्यान्तरणमभ्यन्तरवृत्तिः स च पूरकः। रेचनपूरण- ·योगसूत्रवृत्तिः। प्रयन विना प्राणस्य केवल विधारकप्रयत्नेन गतिविच्छेदः स्तम्भवृत्तिः स च कुम्भकः। नायं रेचक: अन्तस्थत्वात् । नापि पूरकः तप्तशिलातलनिहितजलविन्दुवच्छरोरे प्राणस्य सङ्कुचित वेन सूक्ष्मत्वात्। यो हि स्थलोऽन्तनिरुडो देहं पूरयति र पूरकः । तस्माद्रेचकपूरकाभ्यामेन विना सकत्पयत्नमात्रेण सूक्ष्मप्राणस्य कुम्भकशब्दितस्य घटजलवनिश्चलत्वेन देहेऽव. स्थानात् कुम्भकस्तृतीय: सिद्धः। त्रिविधोऽयं प्राणायामो देश कालसंख्याभिर्दीर्घः सूक्ष्म इति परिदृष्टः। तत्र रेचकस्य वायो देशो विषयः प्रादेशवितस्तिहस्तादिपरिमितो निर्वाते नासाग्रे इषीकातूलादिक्रियाऽनुमितः। पूरकादेस्वान्तरो देश पापाद तलमस्तक पिपीलिकास्पर्शतुल्येन स्पर्शनानुमितः । गणनया ज्ञेयः कालः । मात्रागणनया ज्ञेया संख्या। स्वजानु मण्डलपाणिना त्रिःपरामृश्य छोटिकाऽवच्छिन्न: कालो मात्रा। सा हि स्वस्थस्य पुंस: खासप्रश्वासाभ्यां मिता भवति। तत्र षड्विंशतिमात्राभिरभ्यासक्रमेण दीर्घ इति दृश्यते। अधिक देशकालव्यापित्वं प्राणनिरोधस्य दीर्घत्वम्। यथा यथा दीर्घ इति निपुणेन दृश्यते तथा तथा प्राणस्य सूक्ष्मत्वेन दर्शनादीर्घ एव सूक्ष्म इति परिदृष्टो भवतीत्यर्थः ॥ ५० ॥ तुरीयं प्राणायाम दर्शयति :- वाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥५१॥ उत्तो वाघदेशविषयः, अभ्यन्तरविषयश्च हृदयनाभि- चक्रादिः, तयोराक्षेपः सूक्ष्मदृष्ट्या पालोचन स यस्य पूर्व- कालेऽस्ति स "चतुर्थः” स्तम्भवृत्तिः । तस्यापि दीर्घसूक्ष्मत्वं न चास्य कुम्भकान्तर्भाव: शहनीयः। रेचक- पूरकयोरभ्यासेन जितवाद्याभ्यन्तरविषयनिश्चय विनैव सक्वत् पूर्ववत् ।

·साधनपादः।
४७
-
प्रयत्नमात्रेण स्तम्भवृत्तिः कुम्भकः । तनिश्चयपूर्वकः स्तम्भत्ति-
बहुप्रयत्नसाध्यस्तरीय इति वैलक्षण्यादिति ॥ ५१ ॥
सम्पति चतुर्विधस्य प्राणायामस्य योगाङ्गले द्वारभूतं
फलमाह:-
तत: क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ ५२ ॥
प्राणायामाभ्यासात्
प्रकाशशीलस्य बुद्धिसत्त्वस्य पिधान
केशपापरूपं "क्षीयते”। तदुक्ता मनुना सर्वशेन । “प्राणायाम-
ईहदोषान्” इति ॥ ५२ ॥
धारणासु च योग्यता मनसः ॥ ५३ ॥
किञ्च। प्राणायामादावरणक्षये सति मनस: सूक्ष्मलक्षा-
'धारणाम" "योग्यता" भवतीत्यर्थः । ५३ ॥
उक्तयमादिभिः संस्कृतचित्तस्य प्रत्याहारो भवतीति मत्वा तं
लक्षयति :-
खविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवे-
न्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ ५४ ॥
शुद्धचित्तस्य शब्दादिभिः स्वविषयैरसंप्रयोगे सति वैराग्या.
हिषयेभ्यो वियुज्य तत्त्वाभिमुखे सतीति यावत् “इन्द्रियाणां"
चक्षुरादीनां यः “चित्तस्य” "स्वरूपानुकार:” स्वविषयासंप्रयोगेन
तत्वाभिमुखरूपः स "प्रत्याहार:”। इन्द्रियाणि विषयेभ्यः
मातिलोम्येनाहियन्तेऽस्मिन्विति व्युत्पत्तेः। इन्द्रियाणां विषय-
शूराणां चित्तवत्तत्वाभिमुख्यं नास्तीति द्योतनार्थ: "इव” शब्दः ।
यथा मक्षिका मधुकरराजं चलन्तमनुचलन्ति स्थितमनुस्थिता
भवन्ति तथा चित्तानुसारीणौन्द्रियाणि चित्तनिरोधेनैव निरुध्यन्ते
न यनान्तरेणेति तात्पर्य्यम् ॥ ५४ ॥

·४८ यागसूत्रातः। प्रत्याहारस्य योगहारभूतं फलमाह :- ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ अनिषिद्धविषयसेवाविषये तन्त्रत्वं विना खेच्छया भोगः, रागहेषाभावे सुखदुःखानुत्पादक शब्दादिदर्शनमिन्द्रियाणां "वश्यता"। सा न परमा विषयाशीविषयोगात्। या तु विषयः स्वामिमुख नीयमानानामपौन्द्रियाबलानां तवपतिव्रता- बेन विषयेश्वत्यन्तमप्रतिपत्तिः, रावणेन स्वाभिमुख्य नीय- मानाया अपि श्रीसीतायाः श्रीरामव्रतत्वेन राक्षसाधमाप्रतिपत्ति- वत् सा परमेति जैगीषव्यः। प्रत्याहारात् “इन्द्रियाणां" "परमा" "वश्यता" भवतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ इति साधनपादः समाप्तः ॥२॥ । विभूतिपादः। एवं हितोयपादे क्लेशतनूकरणहारा योगसाधन क्रियायोगं निरूप्य, सप्रपञ्च क्लेशकर्मविपाकान् उला, तेषां हेयत्वार्थ दुःखत्वं दर्शयित्वा, हैयत तुमोक्षतछेतूनुपन्यस्य, योगस्य वहिरङ्ग- यमादिपञ्चकं सावान्तरफलं निरूपितम् सम्पति धारणाऽऽदि त्रितयमन्तरङ्ग संयमसंज्ञवदन् संयमसाध्या विभूतयः अहाहार कैवल्यफलकयोगप्रवृत्तिहेतवो वक्तव्या इति पादान्तरमारभमाणे धारणां लक्षयति :- देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥१॥ नाभिचक्रहृदयनासाऽग्रादौ देश संप्रचातयोगसिहये चित्तस्य यो बन्धः स्थिरीकरणं मा "धारणा" इत्यर्थः। तदुख विष्णुपराणे :- ·विभूतिपादः। 12 "प्राणायामन पवन प्रत्याहारख चेन्द्रियम् । वशीकृत्य ततः कुर्याञ्चित्तस्थानं शभाश्रये ॥ मूर्त भगवतो रूपं सर्षीपाश्रयनिस्पृहम् । एषा वै धारणा जया यश्चित्तं तत्र धार्यते ॥ तच्च मूर्त हरे रूपं यारक् चिन्त्यं नराधिप। सस्क्रयतामनाधार धारणा नोपपद्यते। प्रसववदन चारुपनपत्रनिभेक्षणम् । सुकपोल सविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ समकन्तविन्यस्तचारकुण्डलभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तोण श्रीवत्सावितवक्षसम् ॥ वलीविभङ्गिन्ना मग्ननाभिना चोदरेण वै। प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथ वाऽपि चतुर्भुजम् । समस्थितोरजच सुस्थिराहि कराम्बुजम् । चिन्तयेहाभूतं तं पोतनिर्मलवाससम्" इति । धारणासाध्य ध्यानं लक्षयति :- तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥ २ ॥ यत्र धारणा विजातीयवृत्तिपरिहारे यत्नापेक्षा भवति"तत्र" एव या प्रत्ययानां वृत्तीनामेकतानता यत्नमनपेक्षाकविषयता तत् "ध्यानम्" इत्यर्थः सद्रूपप्रत्ययैकाग्रसन्ततिश्चान्यनिस्पृहा । तयानं प्रथमैरङ्गः षड्भिनिष्पाद्यते नृप । इति तत्रैवोक्तं खाण्डिकजनक प्रति केशिध्वजेन ॥२॥ समाधि लक्षयति :- तदेवार्थमावनिर्भासं खरूपशून्यमिव समाधिः ॥३॥ पतिस्त्रच्छचित्तत्तिप्रवाहरूपं ध्यानमेवार्थमावस्वरुपैर ५ ·५० योगसूत्रकृत्तिः। - निर्भासमान “समाधिः" । "मात्रचः” अर्थमाह। "खरूपशून्य- मिव” इति । ध्यानस्वरूपज्ञानशून्यम् । इवशब्देन ध्यानस्य सत्तां द्योतयति । यथा स्वच्छस्फटिकमणिः कुसुमरूपेणैव निर्भासते न स्वरूपेण तहदित्यर्थः । विजातीयवृत्ति विच्छिन्ना धारणा। अवि- च्छिन्नं ध्यानम्। ध्ये यध्यानध्याटस्फूर्तिमध्ये ध्येयमात्रस्फूर्ति मान् समाधिः । स एव दीर्घकालव्यापी सन् संप्रज्ञाताख्यो योग इत्युच्यते । ध्ये यस्फ तिशून्योऽसंप्रज्ञात इति भेदः ॥ ३ ॥ धारणाध्यानसमाधिवयस्य व्यवहारलाघवफलां संयमसंज्ञा- माह: वयमेकत्र संयमः ॥४॥ एकविषयं "वयं" "संयम" संज्ञ भवतीत्यर्थः ॥ ४॥ संयमस्य फलमाह :- तज्जयात्प्रज्ञाऽऽलोकः ॥ ५॥ तस्य संयमस्य जयात् स्थैर्यात् प्रज्ञायाः समाधिजाया आलोको नर्मल्यं भवति। भ्रान्तिसंशयादिमलशून्या ध्ये यतत्व. स्क तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ५॥ क पुनर्नियुक्तस्य संयमस्येदं फलमिति प्रश्नस्योत्तरं पठति :- तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ ६ ॥ स्थूलसूक्ष्मादिषूक्ता: सवितर्का-निर्वितर्का-सविचारा-निर्विचारा- ऽऽदयो भूमयः । तासु संयमस्य “विनियोगः”। संयमेन पूर्वभूमि जित्वा तदुत्तरां भूमिं जिगीषेत्। न हि स्थूलमसाक्षात्कृत्य सूक्ष्म साक्षात्कर्तुं शक्यमिति भावः ॥ ६॥ ननु योगाङ्गानां मध्ये ऽङ्गपञ्चकं पूर्वपादे निरूपितं वयमत्र निरूपितं तत्र को हेतुरित्यवाह :- । - ·विभूतिपादः । ५१ वयमन्तरङ्गं पूर्वभ्यः ॥ ७॥ पञ्च यमादोनि संप्रज्ञातसमाधिः प्रतिबन्धकस्य चित्तकाय- प्राणेन्द्रियमलस्य निवृत्तिहारा बहिरङ्गानि। धारणाऽऽदित्रयं 'बङ्गिन: समानविषयतया साक्षात्स्वरूपोपकारकत्वात् “अन्त- रङ्गम्”। अत: “पूर्वेभ्यः” पञ्चभ्य इदमन्तरङ्गमिति कृत्वा तत्त- कमिविनियोगोत्यर्थमत्र निरूपितमित्यर्थः ॥ ७ ॥ तदपि वहिरङ्गं निर्वीजस्य ॥८॥ असंप्रज्ञातस्य धारणाऽऽदित्रयमपि “वहिरङ्गम्"। अमिनो निर्विषयत्वेन त्रयस्य सविषयत्वेन समानविषयत्वाभावात् । अतो व्युत्थानरूपस्य त्रयस्य संप्रज्ञातपरिपाकप्रज्ञाप्रसादरूपपरवैराग्य- हारा निरोधे सति संप्रज्ञातस्थापि निरोधाविरूजो भवति । पारम्पर्यणोपकारकत्वाहिरङ्गमित्यर्थः ॥८॥ सम्पति संयमादिभूतीर्वतकाम: संयमस्य लक्षयान् परि- सामान् दर्शयति :- व्यत्याननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावी निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥६॥ व्युस्थानं संप्रज्ञातः । स निरुध्यते येन तत्परवैराग्यं निरोधः। तत्र यदा व्युत्थानसंस्कारस्याभिभवो निरोधसंस्कारस्य प्रादुर्भावश्च भवतस्तदा निरोधसंस्कारस्थासंप्रज्ञातस्य क्षणेनावसरेण युक्त चित्त भवति। तस्य निरोधक्षणस्य चित्तस्य धर्मिणस्त्रिगुणत्वेन चलस्य सदा परिणामशीन्नस्थाभिभूतप्रादुर्भतयो: संस्कारयोर्धर्मि- वेन योऽन्वयः स निरोधाख्यः परिणाम इत्यर्थः । परवैराग्यरूप- वृत्त्या संप्रज्ञातहत्तेस्तत्सस्कारस्य चाभिभवेसति परवैराग्यसंस्कार एवाभिव्यक्तः सविर्वीज: "निरोधपरिणामः" इति भावः ॥८॥ - ·- - ५२ योगसूवत्तिः। सर्वात्मना व्युत्थानसंस्काराभिभवे सति निरोधस्थ यमाह :- तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥ १० ॥ निरोधसंस्कारप्रचयाविरस्तसमस्तव्युत्थानसंस्कारममस्थ चित्तस्य निरोधसंस्कारपरम्परामविवाहिता भवति। ननु तह चलमेव तदाऽपि चितं सत्यं तदाऽपि तादृशो परिणाममाला संथमित्युच्यत इति भावः ॥ १० ॥ एवं निरुजावस्थामुन्ना संप्रचातपरिणाममाह :- सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधि- परिणामः ॥ ११॥ "चित्तस्य" सर्वार्थता नानाऽर्थीकारत्वं विक्षिप्तत्वरूपो धर्मः एकाग्रता वक्षामाणो धर्मः। तयोर्यथाक्रम "चयोदयौ" तिरो- भावप्रादुर्भावौ, न सतो विनाशो नासत उत्पत्तिस्तौ “समाधि- परिणामः" इत्यर्थः । अभ्यासेन विक्षेपात्यये सत्येकापकता स्वयं समाधिरिति भावः ॥ ११॥ शान्तोदिती तुल्यप्रत्ययो चित्तस्यैकाग्रता- परिणामः ॥ १२॥ शान्तोऽतीत:, उदितो वर्तमानः, तो। एकविषयत्वेन तुल्यौ च तो प्रत्ययौ च “तुल्यप्रत्ययों"। “चित्तस्य" नरन्तर्येण वृत्ति- यमकविषयमकाग्रताऽऽख्यः परिणाम इत्यर्थः । इयमेकाग्रता बादशगुणा, धारणा भवति। बादशगुणा धारणा, ध्यानम् । बादशगुणं ध्यानं, समाधिः । हादशगुणः समाधिः, संप्रज्ञातायो योग इति भेदः ॥ १२॥ मनःपरिणामेषु निरोधसमाध्ये काग्रतासूतान्यायमन्य वाति- दिपति :- ·विभूतिपादः। एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥ १३ ॥ मूतेषु पृथिव्यादिषु धर्मिषु चक्षुरादीन्द्रियेषु च परिणाम- स्त्रिविधः, धर्मपरिणामो, लक्षणपरिणामो-ऽवस्थापरिणामश्चेति । "एतेन" मन:परिणामव्याख्यानेन “व्याख्याता" भवन्ति। तथा हि मृदः पिण्डरूपधर्माभिभवे सति घटरूपो धर्मः प्रादुर्भवति यथा। तथा चित्तस्य व्युत्यानात्यये निरोधोद्भवः सोऽयं धर्म- परिणामः। लक्षयति कार्यरूपं धर्म व्यावतंयतीति लक्षणं काल- वयम् अनागतोऽध्वा, वर्तमानोऽध्वा, अतीतोऽध्वति कालत्रय- मेवाध्वत्रयमित्युच्यते । तत्र तधर्मस्य घटस्यानागतवं प्रथमोऽध्वा, वर्तमानत्वं हितीयोऽध्वा, अतीतत्वं रतीयोऽध्या, सोऽयं लक्षण- परिणाम: । अनागतत्वं हि धर्मों वर्तमानातीतधर्माभ्यां व्यावत- यति। एवं वर्तमानत्वादिकमपि लक्षणं मन्तव्यम्। एवं लक्षण- परिणामस्य तदवच्छिन्नस्य धर्मस्य वाऽवस्थापरिणामो द्रष्टव्यः । म यथा आगामिकल्पभावी अनागततमः, एतत्कल्पभाव्यना- गततरः, खोभावी अनागतः, सद्यो जातो वर्तमानतमः, इत्या- यूह्यम् । तथा वर्तमानस्य नवत्वपुराणत्वादयोऽवस्थापरिणामाः । एवं "प्रतिक्षणपरिणामिनः सर्वे भावा ऋते चितिशत:' इति . संक्षेपः ॥ १३॥ यस्यायं विविधः परिणामः तं धर्मिणं दर्शयति :- शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ १४ ॥ शान्ता: कतव्यापारा अतीताः। उदिता जलाहरणादि- यापाराविष्टा वर्तमानाः। अव्यपदेश्या: शक्तिरूपेण मृदादिषु धर्मिषु स्थता अनागताः। ते हि सूक्ष्मतया धर्मिणो धर्मान्सराहा भेदेन ।

·योगसूत्रवृत्तिः। व्यपदेशेन व्यपदेष्टुं न शक्यन्त अत एव सर्वकार्य शक्तिरूपेणा- व्यपदेश्यं कारणमात्र सम्भावितमिति सर्व कारणं सर्वकार्यात्मक भवति । दृश्यते हि दावदग्धवेत्रवीजात् कदलोखण्डोद्भवः। न हि तत्रासत उद्भवः सम्भवति अभिव्यञ्जकानां देशकालकर्मादीनां वैचित्रमात् क्वचित् किञ्चित्देवोद्भवतीति लोके कार्यकारण- व्यवस्था । योगसिद्धानां देशादिप्रतिबन्धाभावात् सर्वस्मात् सर्व मुद्भवति तानतान् शान्तोदिताव्यपदेश्यान् घटीयन्त्रवदनिशमा वर्तमानान्यो ऽनुपतत्यन्वेति सोऽनुपाती “धर्मी"। यथा मृत सुवर्णादिचूर्णपिण्डघटरुचकाद्यन्वयी धर्मीत्युच्यते ॥ १४ ॥ नन्वेकस्य धर्मिण: परिणामबहुत्वे को हेतुरित्यत आह :- क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ मृदि चूर्णपिण्डयोः पिण्डघटयोटकपालयोः पौर्वापर्यरूप क्रमस्थान्यत्वं दृश्यमानमेकस्या एव मृदः परिणामानां चूर्णादीनां धर्माणामन्यत्वे "हेतुः"ज्ञापकः । एवमनागतवर्तमानातीताध्वना कमाल्लक्षणपरिणामान्यत्वे धर्माणां ज्ञेयम् । तथा क्षणपरम्परय घटब्रीह्यादीनां दुर्लक्षासूक्ष्मपरिणामक्रमेण नवत्वपुराणत्वाद्य- वस्थापरिणामान्यत्वे बोध्यम् । दृश्यते हि कुसूलरक्षितबाहोणां कालेन पाणिस्पर्शमात्रेण चूर्णावस्था। न होयं क्षणिकपरिणाम- क्रमं विना नवानां वा दृष्टा। नायकस्माद्भवति। तस्मामिण परिणामिनित्यस्य धर्मा भिन्नाः, धर्माणां लक्षणानि, तेषामवस्था, इति स्थितम् । धर्म्यनन्यत्वान्न क्षणिकत्ववाद इत्यनवद्यम्। तब केचित् परिणामाश्चित्तस्य प्रत्यक्षा: कामसुखादयः । केचित्त भागमानुमानगम्याः सप्त। तदुक्तं “साथे” :- "निरोधकर्मसंस्काराः परिणामोऽथ जीवनम् । चेष्टा शक्तिश्च चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिताः।" इति ।

·विभूतिपादः । । । . परोक्षा इत्यर्थः। कर्म पुण्यापुण्यापूर्वम्। त्रिगुणत्वात् चित्तस्य प्रतिक्षणपरिणामोऽनुमेयः। जीवनं प्रवासादिलिङ्गगम्यं प्राणधारणम् । चेष्टा क्रिया चित्तस्था गावचेष्टागम्या। कार्याणां सूक्ष्मावस्था शक्तिः ॥ १५ ॥ एवं संयमधर्मस्य विषया धर्मादयो निरूपिता:। सम्प्रत्या- पादसमाप्त: संयमस्य तत्तद्विषये वशोकारनानाय विभूतय उच्यन्ते : परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥ १६ ॥ चित्तसत्त्व हि स्वतः सर्वप्रकाशस्वभावं रजस्तमोमलप्रति- बन्धस्य संयमन निवृत्तौ सत्यां प्रमाणमनपक्षा सर्व जानातीति स्थितिः । तत्रास्मिन् धर्मिण्य ते धर्मा अनागतादय:, एतेऽध्वान:, एता अवस्था, इति धर्मलक्षणावस्थारूप-“परिणामत्रयसंयमात्" योगिनोऽतीतानागतवस्तुसाक्षात्कारो भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ शब्दार्थप्रत्ययानामितरतराध्यासात् सङ्कर- स्तत्पविभागसंयमात् सर्वभूतस्तज्ञानम् ॥ १७ ॥ वर्णातिरिक्तो वर्णैर्व्यङ्गयो नित्यो निर्भागः शब्दः स्फोटः। स विविधः । गौरित्येक पदमिति श्रोत्रग्राह्यः पदस्फोट:, गामा- नयेत्येक वाक्यमिति ग्राह्यो वाक्यस्फोटः। न च क्षणिकानक- वर्णेष्वेकत्वप्रत्यक्षबुद्धिः। तथा हि। गौरिति त्रयो वर्णा गणशोरि- पयःपदेषु विद्यमानैर्गकारौकारविसर्जनीयविजातीयस्फोटनय- व्यञ्जकैः सहशा भवन्ति तुल्यस्थानत्वात् । तदुक्तम् :- "अष्टो स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिवामूलञ्च दन्ताश्च नासिकौष्टौ च तालु च ॥” इति। ।

·योगसूत्रवृत्तिः।
एवं स्पर्शानां स्पृष्टप्रयत्नः, खराणामूमणाञ्च विवृत
मित्यादिप्रयत्नसादृश्यं द्रष्टव्यम्। तथा च प्रयत्नविशेषनुव-
स्योदानवायोरष्टस्थानः संयोगे सत्यष्टस्थानस्थेन वागिन्द्रियेणो
स्पद्यमाना गकारादयो वर्णा ध्वन्यभेदेन थोत्रप्रत्यक्षानुभववेद्या:
प्रत्येक गोपदस्फोटं व्यञ्जयन्तो गणादिस्फोटः सदृशमव्यक्त
व्यञ्जयन्ति स्वनिष्ठसादृश्यानां खव्यङ्गय समारोपात् । पुनर्गका-
रादयस्त्रयः क्रमवन्तः स्वानुभवजनितसंस्कारसहितश्रोत्रलब्ध-
जन्मन्येकस्यां बुद्धौ भासमानत्वेन मिलिता: खस्फोटान्तराद्यावृत्तं
व्यक्त्यन्तरं गोपदस्फोटं निर्भागमपि खतादात्म्येनारोपितमाह-
श्यात्मकभागवन्तमक्रमं नित्यमपि सक्रममनित्यमिव व्यञ्जयन्ति।
मलिनवक्रादर्शी निर्मलमजु मुखं खसादृश्यमारोग्य मलिनं
वक्रमिव यथा व्यञ्जयति नहत्। एवं वर्णैरभिव्यक्तः स्फोटोऽर्थ-
बोधकः। न च वर्गरथस्यैव प्रत्येकमव्यक्ता, मेलनेन व्यक्तातरा,
अभिव्यक्तिरस्तु किं स्फोटेनेति वाच्यम् । व्यताव्यतत्वस्य प्रत्यक्ष-
ज्ञानधर्मस्य परोक्षार्थज्ञानस्थत्वायोगाद। एक पदमेकं वाक्यमिति
स्फोटज्ञानं थोत्रजप्रत्यक्ष मिति तस्यैव व्यक्ताव्यक्ततेत्यलं विस्तरण।
अस्य शब्दस्य शब्दप्रत्ययाभ्यामभिदेन विकल्पिते सोणेऽर्थे
सतिग्रहो लोकस्येति पूर्व प्रतिपादितम् । तथा गौरिति शब्दो,
गौरित्यर्थी, गोरिति प्रत्ययः, इत्याबालपण्डितं शब्दार्थप्रत्यया.
नामितरतराभेदाध्यासात् सङ्करः प्रसिद्धः। तेषां शास्त्र युक्तिभ्यां
यः प्रविभागः प्रसिद्धः, वर्णव्यङ्ग्य पदं पदव्यङ्ग्य वाक्यं शक्त्यादि-
वृत्त्या बोधकमिति शब्दतत्त्वम्, अर्थो द्रव्यगुणकर्मजात्यादिभि-
यो लक्षाश्चेत्यर्थतत्व', शब्दजन्योऽर्थविषयो बुद्धिस्थप्रत्यय इति
जानतत्वमिति गोशब्दवत् सर्वत्र विभागो चेयः तस्मिन् विभागे
संयमात् सर्वशब्दादिवशोकारसूचकं सर्वभूतानां पशुपक्ष्यादीनां
रतनानं भवति। इममर्थमेते वदन्तीति संयमी जानातीत्यर्थः ॥१७॥

·विभूतिपादः। संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥ १८ ॥ अनुभवक्लेशजा: स्मृतिक्लेशहेतवः, कर्मजाः सुखदुःखहेतवः, इतीम संस्काराः सन्ति चित्तस्य धर्माः पूर्वजन्मपरम्परासञ्चिता- सेषु श्रुतेष्वनुमितेषु च संयमेन साक्षात्कृतेषु तसेतुत्वेन स्वीय- परकीयपूर्वजन्मपरम्पराया: साक्षात्कारो भवतीत्यर्थः । अत्र भम- वान् जैगोषव्य उदाहरणम्। तस्य किल योगवयंस्य प्रक्षातिवशिन: संस्कारसाक्षात्कारात् दशसु महाकल्पेषु देवतियादियोनिषु मन्मपरम्परां साक्षात्कृतवतो दिव्यविवेकख्यातिश्च प्रादुरभवत् । तं भगवान् पावव्यः पप्रच्छ । भगवन् ! त्वया दृष्टेषु दशकल्पेषु सुख- दुःखयो: किमधिकमनुभूतम्। जैगोषष्य पाह। हन्त भो श्रायुभन्! देवमरादिषु पुन:पुनरुत्पद्यमानेन यत्किशिदनुभूतं मया तत्सर्व दुःखमेवेति। पावट्य पाह। किं प्रकृतिवशित्वमपि दुःखमेव येन दिव्या भोगा अक्षयाः सङ्कल्पमात्रेणोपतिष्ठन्त इति । स उवाच । सत्यं, लौकिकसखापेक्षया प्रधानवशित्वमनुत्तमं, परं' कैवल्या. पेक्षया दुःखमेव यतस्तृष्णातन्तुरनुच्छिवः सर्वदुःखाकरः, तदि- छेदात् कैवल्यसुखं प्रसवमनुत्तममिति भाष्यस्थाऽऽख्यायिका । ननु यत्र संयमस्तस्य साक्षात्कार इति नियमात् कथं संस्कार- यमात् पूर्वजन्मज्ञानमिति चेत्? सत्यं, सानुबन्धसंस्कारसंयमा- हनुबन्धत्वेन पूर्वजन्मनो जानमुपपवमिति मन्तव्यम् ॥ १८ ॥ सिद्धान्तरमाह :- प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १६ ॥ परचित्तस्य संयमात् तसाक्षात्कारो भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ नच तत् सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥ २० ॥ किं संस्कारसाक्षात्कारात्तदनुघन्यज्ञानवत्परचित्तसाक्षात्कारा- ।

·। ५८ योगसूत्रवृत्तिः। सदालम्बनं ज्ञानं भवति । “न” इत्याह, परचित्तमात्रं साक्षादिक यते । “च” स्तुर्थः। “सालम्बनं” सविषयं तु न साक्षात्कृत तस्य सालम्बनस्याज्ञातत्वात् । लिङ्गादिना ज्ञाते हि संयम प्रवृत्ति जाते। तथा च यथा संस्काराणां संस्कारवलिङ्गेन, "जन्मान्तरे यदभ्यस्तं तदद्याप्युपपद्यते। हिंस्राहिंने मृटुक्रूर तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥" इत्याद्यागमेन, च जन्मान्तरानुबन्धित्वं ज्ञातुं शक्यं तथा परर चित्तममुकविषयमिति ज्ञातुमशक्यं लिङ्गाद्यभावात् । चित्तमा तु परस्य हर्षादिलिङ्गेन सुज्ञानम्। यदि परचित्तं ज्ञात्वा संयम साक्षात्व तपास्येदानी किमालम्बनमिति स्वचित्तं प्रणिधने तद तत्कालीनमालम्बनं जानाति। रागादिवृत्तयस्तु चित्ताभदा सक्षात्कियन्त इति विशेषः ॥ २० ॥ सिद्धान्तरमाह:- कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भ चक्षुः- प्रकाशासंप्रयोगेऽन्तानम् ॥ २१ ॥ कायस्य यद्रूपं चाक्षुषत्वप्रयोजकमस्ति तस्मिन् संयमात्तस्य रूपस्य परचक्षुर्ग्राह्यत्वानुकूलायाः शक्तः स्तम्भे प्रतिबन्धे सति परचाक्षुषज्ञानाविषयत्वे जातेऽन्तर्वानं योगिदेहस्याचाक्षुषत्वं यथाकामं सिध्यतीतार्थः । एतेन स्वीयशब्दस्पर्शरसगधाना संयमाच्छोत्राद्यग्राह्यत्वसिद्धिरता भवति ॥ २१ ॥ विभूतान्तरमाह :- सोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादप रान्त ज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥ २२ ॥ - ।

·विभूतिपादः ।
पूर्वजन्मकतमिदानी स्थितं “कर्म” हिविधम् । “सोपक्रम,"
नेरुपक्रम," "च" फलदानव्यापारयुक्तं शीघ्रविपाकञ्च सोप-
। सातपदेशे प्रसारितेना, वस्त्रेण शीघ्र शुष्यता तुल्यं,
लान्तर फलप्रदमिदानों निर्यापारं चिरविपाकं निरुपक्रम,
रातपदेशे पिण्डीकृतावस्त्रतुण्यम्। तत्र संयमेऽस्य साक्षा-
रात्तद्दिपाकस्यायुषोऽवसानं अपरान्त"शब्दितं ज्ञायते । परस्य
जापतेरन्तो महाप्रलयः। नरादीनां मरणमपरान्तः । तस्य
बानममुष्मिन् देशेऽमुककाले मम देहवियोग इति साक्षात्कारः ।
त्रि सोपक्रमकर्मसाक्षात्कार तहिपाकस्य झटिति भोगार्थ
रीराणि एहोत्वा योगो खच्छया म्रियते। एकेन तत्र
होगे मरणविलम्बः । प्रसङ्गादाह। “अरिष्टेभ्यो वा” इति ।
नाध्यात्मिकारिष्टानि करपिहितकर्णपुटस्य प्राणघोषाश्रवणा-
नि, आधिभौतिकानि यमभटदर्शनादीनि, आधिदैविकान्यक-
पात् स्वर्गदर्शनादीनि, एतान्यरिवत् वासयन्ति अरिष्टानि
विधानि मरणलिङ्गानि तेभ्यो वा मरणज्ञानं भवत्य-
गिनोऽपोतार्थ:
॥ २२॥
मैववादिषु बलानि ॥ २३ ॥
पूर्व मैत्रीकरुणामुदितासु संयमो विहितस्तेन तासां “बलानि"
'र्याणि भवन्ति। योगी प्राणिमात्रस्य सुखकरः सुहृद्भवति,
खादुद्धर्ता भवति, अपक्षपाती भवति । उपेक्षा त्वौदासीन्यमानं
तस्य बलं किञ्चिदस्ति संयमभावादित्यर्थः ॥ २३ ।
बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ २४ ॥
हस्तिहनुमहरुडादि“बलेषु" तनावने सयमात्तानि बलानि
गिन: प्रादुर्भवन्ति। चित्तस्य स्वतः सर्वसामर्थ्यादितार्थः ॥२४॥

·सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्ट- योगसूत्रकृतिः। प्रवृत्त्यालोकन्यासात् जानम् ॥ २५ ॥ ज्योतिमती प्रवृत्तिः प्रागुता। तस्या: ज्योतिःसाक्षात्कार- रूपप्रवृत्तेर्य पालोक भास्पदं सर्वतो विप्रमृतं निर्मलबुधिसत्त्व, तस्य सूक्ष्म परमाखादौ, भूतव्यवहिते निध्यादौ, विप्रवाष्टे मेर्वन्तरवर्तिरसायनादौ, "न्यासात्” प्रक्षेपात्तेषां ज्ञानं साक्षा- कारो भवति । सौरालोकस'योगाद घटादिमानवदिता: ॥२५॥ एवं संयमेन साक्षात्कृतबु द्यालोकद्वारा ज्ञानमुक्का भौतिके तदद्दारा तदाह:- भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥ २६ ॥ दिवि देदीप्यमानमार्तण्डमण्डले सुषुम्नाऽऽदिवारके सहस्र- रश्मिमालिनि “सयमाद" दृश्याभिवं चित्तं चतुर्दशभुवनानि साक्षात्करोतीतार्थः ॥ २६ ॥ चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥ २७ ॥ "चन्द्रे" संयमावक्षत्राणां सनिवेशविशेष साक्षात्करोति। सूर्यस्य नक्षत्राभिभावकत्वात् तत्सयमात् तज्ज्ञानं न भवतीति भावः ॥२०॥ ध्रुवे तहतिज्ञानम् ॥ २८॥ "ध्रुवें" संयमात् तासां ताराणां गतिं जानाति। इयं सारा मिन ग्रहण सहानन पथा एतावन्तं कालं गच्छतौति ॥२८॥ एवं वायसिहोरमाऽऽध्यात्मिकसिहोराह :- नाभिचक्रे कायव्यूहन्नानम् ॥ २६ ॥ कायस्य मध्यभागे यवाभिचक्रामाधारलिङ्गचक्राभ्यां चतुःष:

·. विभूतिपादः। पत्राभ्यामुपरिस्थितं दशपत्रम्। तस्मिन् संयमाद्देहस्य सवि- वेशं जानाति। वातपित्तश्लेष्माणस्त्रयो दोषाः। त्वग्रुधिरमांस- स्नायूस्थिमज्जाशक्राणि सप्त धातवः। तेषां पूर्व पूर्व वाह्य- मित्येष कायविन्यासः ॥२८॥ कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३० ॥ जिह्वातन्तोरधस्तात् कण्ठस्य कूपाकारः प्रदेशोऽस्ति । यत्र प्राणादेः संघर्षात् क्षुत्पिपासे भवतः। तत्र संयमात् तवित्तिरित्यर्थः ॥ ३० ॥ कूर्मनायां स्थैर्यम् ॥ ३१ ॥ पादध उरसि कूर्माकारा नाद्यस्ति । तत्र संयमात् तत्पविष्टस्य चित्तस्य "स्थैर्य” सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ मूईज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२ ॥ शिरःकपाले यच्छिद्र ब्रह्मरन्धाख्य सुषुम्नायोगात् हृदयस्थ- चित्तमणिप्रभायोगाच्च भास्वरं मूईज्योतिः । तत्र संयमात् सिद्धानदृश्यानपि पश्यतीत्यर्थ : ॥ ३२ ॥ प्रातिभाहा सर्वम् ॥३३॥ विवेकख्यातिहि प्रसंख्यानं संसारतारकं तदर्थ संयम क्रियमाणे प्रसंख्यानोपसूचकं प्रतिभया जहमात्रेण जातं प्रातिभं ज्ञानं भवति। तेन “वा” योगी "सर्व” जानाति । यथा सूर्योदये सूचकारुणप्रभया लोकः पश्यति तहत् । राजवात्तिक तु सर्वनिमित्तानपेक्षमनोमात्रजन्यं यथाऽर्थं झटित्युत्पद्यमानं ज्ञानं प्रतिभा। तस्याः संयमात् प्रानिभं विवेकख्याते: पूर्वभावि तारकमुदेति। तेन सर्वं योगी जानातीति व्याख्यातम् ॥ ३३ ॥ ६ ·योगसूत्रहत्तिः। हृदये चित्तसंवित् ॥३४॥ अधोमुखे हृत्पद्म चित्तस्य स्थाने संयमात् सवासनस्य चित्तय संविझवतीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्ण योः प्रत्ययाविशेषो भोगः पारार्थ्यात् खार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम् ॥ ३५ ॥ बुद्ध्यात्मनो ग्यभोक्तृत्वेनात्यन्तभित्रयोर्यः “प्रत्ययाविशेषो" बुद्धिपरिणामः सुखदुःखमोहप्रत्ययः पुरुषस्य प्रतिविम्बग्राहिभि- रविशेषः सारूप्यं प्रतिविम्बहारा सुखाद्यारोपः स “भोगः" बुद्धिस्थो दृश्यत्वात् परार्थः पुरुषस्य भोक्तः शेषभूतस्तस्मात् परार्थाद भोगाञ्चित्प्रतिविम्बोपसर्जनक-प्रत्ययरूपाज्जडादन्यश्चित्- स्वभाव: प्रतिविम्बः स्वार्थो नान्यशेषः । तत्र संयमात् पुरुषस्य साक्षात्कारो भवति। सोऽपि स्वप्रकाशेन पुरुषेण दृश्यो बुद्धिस्थो न पुरुषं विषयोकत्तुमोष्टे। किन्तु अनात्माकारत्व- शून्यत्वेनात्ममानप्रतिविम्बग्राहित्वात् पुरुषज्ञानमित्युच्यते । तथा च श्रुति::-"विज्ञातारमरे केन विजानीयात्” इति ॥ ३५ ॥ सम्प्रति अस्य संयमस्य पुरुषसाक्षात्कारात् प्राग्भवाः सिद्धी- दर्शयति :- ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शावादवार्ता जायन्ते ॥ ३६ ॥ "ततः” खार्थसंयमात् प्रातिभं पूर्वोक्त सर्वगोचरं ज्ञानं मनोमात्रेण योगजशक्लधर्मानुग्रहीतेन जायते। दिव्यानां शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां ग्राहकाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिाघ्राणानि क्रमेय "श्रावणवेदनादास्वादवार्ता” संघानि “जायन्ते"

·विभूतिपादः।
दिव्यशब्दग्राहकं श्रोत्रं यदा योगिनो भवति, तदा तस्य श्रोत्रस्य
श्रावणमिति तान्त्रिको संज्ञा भवति तथा प्राणस्य वार्ता,
संचेत्यायूहनीयम् ॥ ३६॥
ननु तहि पयं योगी कृतकृत्य इत्यत पाह:-
ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३७ ॥
"ते" प्रातिभाऽऽदयः "समाधौ” निःश्रेयसफले रतस्य
"उपसर्गा' विघ्ना भवन्ति। प्रतो मुक्त्यर्थी तानुपेक्षते। न
यात्मसम्बोधनं विना सिद्धिकोव्याऽपि कृतकृत्यता भवति ।
तदुक्त परमगुरुणा श्रीक्वष्णन :-
"एतद् बुड्डा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत!” इति ।
"व्युत्थाने" रतस्य तु ता: "सिद्धयो”-भवन्तीत्यर्थः ॥ ३७ ॥
तदेवं संयमस्य ज्ञानरूपां विभूतिमात्मदर्शनां तामुना
क्रियारूपामाह:-
बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य
परशरीरावशः ॥ ३८॥
सर्वत्र व्यानिशीलस्य चित्तस्य स्वशरीरमात्रे सङ्कोचेन
स्थितिबन्धः तस्य कारणं धर्माधर्मों तयोः संयमेन शैथिल्यं
भवति। प्रचरत्यनेन चित्तमिति प्रचारो नाड़ोसः, तस्यापि
संयमेन संवेदनमधुनाऽनया नाद्या सञ्चरतीति ज्ञानं भवति,
तथा प्राणन्द्रियमार्गनाडीज्ञानं भवति। तथा च बन्धकरज्जु
नाशे मार्गस्य स्वपरवेश्मप्रवेशवत् “चित्तस्य” परकाये मृते
जीवति वा प्रवेशो भवति चित्तमन्विन्द्रियाणि विशन्ति
मधुकरराजमिव मक्षिका इत्यर्थः ॥ ३८ ॥

·६४ योगसूत्रवत्तिः। उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसन उत्- कान्तिश्च ॥ ३६॥ हयो खल्विन्द्रियाणां प्रवृत्तिः। वाह्याऽऽद्याऽऽलोचनरूपा, आन्तरी जीवनयोनिप्रयत्नरूपा सर्वकरणसाधारणी, पस्याः कायाः पञ्च प्राणादयः । तल नासिकाऽग्रादादयं स्थितः प्राणः, प्राहदयादानाभि स्थितः समानो भुक्तं समं नयतीति, आनामेरा- पादतलं स्थितोऽपानो मलमपनयतीति, आनासाग्रादाशिरो- वृत्तिरुदान उत्क्रान्तिहेतुः, सर्वदेहव्यापी व्यानः, तेषु प्राण: श्रेष्ठः। तत्रोदानस्य संयमेन जयादब्धिपक्ष'कण्टकादिष्वसत्तो योगी लघुत्वादुपरि गच्छति, स्वेच्छया मरणच लभत इत्यर्थः ॥ ३८॥ समानजयाज्ज्वलनम् ॥४०॥ नाभिनिकटस्थाग्निव्यापिन: समानस्य वशीकारादम्ने. "ज्वलन" भवति, येन ज्वलत्रिव दृश्यत इत्यर्थः। एवं प्राणादि- जयात् खेच्छया तत् क्रियासिद्धिर्बोध्या ॥४॥ श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमाद्दिव्यं श्रोत्रम् ॥४१॥ प्राहक्षारिकस्यापि श्रोत्रस्याकाशनाधाराधेयभावोऽस्ति। उपलक्षणमेतत् । त्वग्वायोः, चक्षुस्तेजसोरब्रसनयोः, प्राणभूम्योः. सम्बन्धेषु संयमात् दिव्यानोन्द्रियाणि श्रावणवेदनाऽऽद्युक्तसंज्ञानि सम्भवन्ति, यदिव्यशब्दादीन् युगपज्जानासीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमानघुतूलसमापत्ते श्चाकाशगमनम् ॥ ४२ ॥ तयोः संयोगं जित्वा लघुनि तूलादौ वा तवावेन समाधिना ·विभूतिपादः । लघुकायो भूत्वाऽऽदौ जले विहरति। तत ऊर्णनाभितन्तुषु विहरति। पश्चात् सूर्यरश्मिषु। ततो यथेष्टमाकाशे गच्छती- त्यर्थः ॥ ४२॥ वहिरकल्पिता वृत्तिमहाविदेहा ततः प्रका- शावरणाचयः॥४३॥ देहेऽहंभावे सत्येव, मे मनो वहिरस्विति कल्पनया मनसो देहात् “वहिः" वृत्तिलाभो भवति, सा कल्पिता विदेहाऽऽख्या धारणा तया देहेऽहंभावत्यागे सति स्वत एव वहित्तिलामो भवति सेयं “अकल्पिता" महाविदेहाऽऽख्या धारणा। “ततः” प्रकाशस्वभावस्य चित्तस्य क्लेशकर्माद्यावरणक्षयो भवति। ततः सर्वज्ञत्वलाभ इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ स्थ लस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः॥४४॥ पञ्चभूतानां स्थूलं दृश्यमानमवयवसंस्थानं पृथिवीत्वादि- जातिमत् क्रमेणेकैकन्यूनैः शब्दादिभिः पञ्चगुणैः स्थूलैर्युक्तमित्येक रूपम्। अथ द्वितीयं तेषां स्वरूपं क्रमेण काठिन्यस्नेहोणा- प्रेरणसर्वगतत्वलक्षणं, प्रेरणा वायोस्तृणादिवाहकत्वम्। अथ तृतीयं तेषां रूपं सूक्ष्म कारण परमाणवः, तेषां सूक्ष्माणि पञ्च- तन्मात्राणि । अथ चतुर्थं तेषां रूपं गुणत्रयं तद्धि स्वकारण- वेनान्वेतीत्यन्वयः सामान्यम् । अथ पञ्चमं तेषां भूतानां रूप- मर्थवत्व भोगापवर्गसामर्थ्य गुणनिष्ठं खेषु गुंणान्वयादागतम् । एवं भूतानां पञ्चरूपेषु कार्यस्वरूपहेतुषु स्थूलादिक्रमेण संयमात् भूतानि योगिसङ्कल्पानुसारीणि भवन्ति, वत्मानुसारिण्य व गाव इत्यर्थः ॥ ४४॥ ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तधर्मानभि- घातश्च ॥४५॥ .

·। १६ योगसूत्रवृत्तिः। "ततो” भूतजयाद्योगिनोऽणिमाद्यष्टसिद्धयः प्रादुर्भवन्ति । परमाणतुल्यत्वमणिमा, विभुत्वं महिमा, 'तूलपिण्डवल्लघु-त्वं लधिमा, मेरुवद गुरुत्वं गरिमा, अङ्गुल्या चन्द्रसंस्पर्शनं प्राप्तिः, सत्यसङ्कल्पत्वं प्राकाम्यम्, भूतनियन्तृत्वं वशित्वं, भूतस्रष्टुत्व- मोशित्वमित्यष्टेखाणि अत्र प्राप्यन्तानि स्थूलसंयमात् सिद्धयन्ति। स्वरूपसंयमात् प्राकाम्यम्। अवशिष्ट हेतुसंयमा- दिति विभागः। “कायसम्पत्” वक्ष्यते, तस्य कायस्य भूतधर्म: काठिन्यादिभिरनभिघातश्च भूतजयात् सिद्मति। येन शिला- ऽन्तः प्रविशति, शीतोष्णादयो न बाधन्त इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ रूपलावण्यबलवञ्चसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥४६॥ चक्षुःप्रियं रूपं, लावण्य सर्वाङ्गसौन्दर्य, बलं वोय, ववस्येव संहननमवयवव्यूहे यस्य तद्भावो वज्रसंहननत्वं, हनुमति प्रसिद्धम् ॥ ४६ ॥ भूतजयानन्तरमिन्द्रियजयोपायमाह :- ग्रहणस्वरूपास्मिताऽन्वयार्थवत्तुसंयमादिन्द्रिय- जयः॥४७॥ शब्दः षड़ जादिः, स्पर्श: शीतादिः, रूपं पीतादिः, रसो मधुरादिः, गन्धः सुरभ्यादिरिति, सामान्यविशेषात्मकशब्दादि- गोचराः पञ्च वृत्तयः कायाः श्रोत्रादीन्द्रियाणां ग्रहणानि प्रथम रूपं, प्रकाशकत्वं स्वरूपं तेषां द्वितीयं, अस्मितालक्षणसात्विका हङ्कारः कारणं तेषां सतीयम्। अन्वयार्थवत्वं चतुर्थपञ्चम व्याख्याते। तेषु पञ्चखिन्द्रियरूपेषु संयमात् “इन्द्रियजयो" भवति ॥ ४७॥ ततः किं तबाह :- - ·विभूतिपादः । ६७ ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥४८॥ मनोवत् कायस्यानुत्तमो गलिताभो “मनोजवित्व', विदेहा- नपेक्षाणामिन्द्रियाणां दूरवाह्यार्थज्ञाने विकरणलं “विकरण- भावः,” प्रधानस्यान्वयस्य चतुर्थरूपस्य जयः सर्वजगहशित्वमिति सिद्धय इन्द्रियजयाद्भवन्तीत्यर्थः । एता अणिमाद्याः प्रधान- जयान्ता: सिद्धयोऽस्मिन् शास्त्रे "मधुप्रतीका” उच्यन्ते, मधुन एकदेशवदास्वाद्यन्त इति मधुप्रतोका मधुतुल्या इत्यर्थः । यद्दा स्थूलादिप्रधानान्तवस्तुविषया योगजन्वतम्भरप्रज्ञा मधु तत्- प्रतीकं कारणं साक्षात्कृतं भूतेन्द्रियजयद्वारा यासां ता मधु प्रतीकाः ॥४८॥ एवं संयमात् जानक्रियासिद्धयः साक्षाच्छ्रद्धाहारा आविवेक- ख्यात्यर्था उपन्यस्ताः। सम्पति विवेकख्यातेरवान्तरसिद्धि- माह:- सत्तुपुरुषान्यताख्यातिमावस्य सर्वभावाधि- ठाढत्वं सर्वज्ञात्वञ्च ॥ ४६॥ पूर्वोक्तस्वार्थसंयमेन नि तरजस्तमोमलस्यान्तःकरणस्य जये वशीकारसंज्ञायामपरस्यां विरतौ स्थितस्य बुद्धिसत्वात्मनोभेंद- ख्यातिर्जायते तन्मात्रस्य तदात्तिपरस्य योगिनः सर्वेषां भावानां धानतत्परिणामानामधिष्ठाटत्वं नियन्तृत्वं, सर्वेषां भूतभवद- भाविनां ज्ञात्वञ्च सिद्यति। एषा "विशोका" नाम सिद्धिः॥४८॥ अधुना विवेकख्यातेर्मुख्यां सिदिमाह :- तबैराग्यादपि दोषवीजक्षये कैवल्यम् ॥ ५० ॥ तस्यां विशोकायां सिद्धी यापित दिवाख्यातावपि - LIORAPY ins ·योगसूत्रवृत्तिः। वैराग्यं परं भवति। ततो दोषाणां लेशानां वोज भ्रान्ति संस्कारस्तस्य क्षये सर्वामना तिरोभावे सति चित्तस्य परवैराग्यः संस्कारशेषतायो पुरुषस्य स्वरूपप्रतिष्ठत्वं "कैवल्यं” सिद्धाति । इयं संस्कारशेषाऽऽख्या सिधिः ॥५०॥ प्रत्र विघ्नोत्पत्तौ निरासोपायमाह:- स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्ट- प्रसङ्गात् ॥ ५१ ॥ चस्वारः खल्वमी योगिनः। प्रथमकल्पिको, मधुभूमिकः, प्रज्ञाज्योतिः, अतिक्रान्तभावनीयश्च। तत्राद्यः संयमे प्रवृत्तमात्रो न किञ्चित्परचित्तादिकं जानाति। द्वितीयः संप्रज्ञातयोगेन मधुमती चित्तभूमिमृतम्भराप्रज्ञाऽवस्था लब्धा भूतेन्द्रियाणि साक्षात्कृतानि विजिगोषते तज्जयहारा पूर्वोक्ताः क्रमेण मधु- प्रतीका विशोका संस्कारशेषा चेति तिस्रो भूमीलब्ध कामः । तृतीयस्तु जितभूतेन्द्रियत्वान्महेन्द्रादिभिरक्षोभ्यो लब्धभूमि- हयो विशोकाऽऽदिभूमिहयसिषाधयिषया स्वार्थसंयमयत्नवान् । चतुर्थस्तु भगवान् महाऽनुभावो लब्धविवेकान्तभूमित्रयो विरतो विघ्नशाशून्यो जीवन्मुक्तश्चतुर्थभूमौ वर्त्तते। यस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा व्याख्याता। तत्राद्यस्य योगिनो देवनिम- न्त्रणयोग्यता नास्ति। अत: परिशेषान् मधुभूमिको योगी द्वितीयो यस्तस्य स्थानिभिः तत्तत् स्थानस्वामिभिर्महेन्द्रादिभि- रुपनिमन्त्रणं प्रार्थनं क्रियते, भोः इहास्यता स्वर्गादिस्थाने, रम्यतां कमनीयेयं कन्या, दिव्योऽयं भोगो, रसायनमिदं जरामृत्यु निवारकमिदं कामगं यानमित्येवं प्रार्थने सङ्गः कामः, अहो ममायं योगप्रभाव इति स्मयश्च न कर्तव्यः। किन्तु इत्य तत्र दोषं भावयेत् घोरेषु संसाराङ्गारेषु पापच्यमानेन मया जन्म- ·विभूतिपादः । मृतिप्रबन्धचक्रारूढ़ेन कथञ्चिदासादितः क्लेशकर्मान्धकार- विध्वंसियोगप्रदीपः, तस्य चैते वृष्णायोनयो विषयवायव: प्रति- पक्षाः, स खल्वहं लब्धालोकः कथमनया मृगतृष्णया वञ्चितः, तस्यैव पुन: पुन: प्रदीप्तस्य संसाराग्नेरात्मानमिन्धनीकुर्य्यामिति खस्ति वः स्वप्नोपमेभ्यः कपणप्रार्थनोयेभ्यो विषयेभ्य इत्येवं निश्चितमतिः, समाधि भावयेत् । सङ्गे पातित्यं, स्मये कृतवत्य- म्मन्यस्य योगासिद्धिः, ततो योगभ्रष्टस्य पुन: संसारस्यानिष्टस्य प्रसङ्गात् सङ्गस्मययोरकरणं कैवल्यविघ्ननिरासोपाय इत्यर्थः ॥५१॥ पूर्व बुद्धिप्रतिविम्बितपुरुषस्य स्वार्थसंयमात्तारकं विवेक- ज्ञानमुक्त, तत्रोपायान्तरमाह :- क्षणतत्क्रमयोः संयमादिवेकजं ज्ञानम् ॥५२॥ अभेद्यः कालभागः सत्यः क्षणः। अन्ये मुहतादयः काल- भागा: क्षणसमूहरूपा असत्याः। न हि क्षणानां समूहो वस्तु सन् तत्रायमस्मात् पूर्वक्षणोऽयमुत्तरक्षण इति क्षणानां, तेषां क्रमस्य, पौर्वापर्यस्य संयमादतिसूक्ष्माणां भेदसाक्षात्कारो विवेको भवति। तेन च युगपहियदादीनां पुरुषान्तानां ज्ञानं साक्षात्कारात्मकं जायत इत्यर्थः ॥ ५२ ॥ इदं क्षणसंयमजं ज्ञानं सर्वविषयमित्यग्रे वक्षात। सम्पति सूक्ष्म तस्य विषयविशेषमाह : जातिलक्षणदेशैरन्यताऽनवच्छेदे तुल्ययोस्तत: प्रतिपत्तिः ॥ ५३॥ प्रवच्छेदो निश्चयः । लोके हि भावानां त्रयो भेदनिश्चय- हेतवः। तत्र देशेन लक्षणेन च तुल्ययोर्योगवययोर्जात्या भेदधीः । देशजातिभ्यां तुल्ययोगवोः कृष्णखेतादिलक्षणेन भेदधीः । जाति- -- .

·७० योगसूत्रहत्तिः। लक्षणाभ्यां तुख्ययोरामलकयो: पूर्वोत्तरादिदेशभेदानेदनिश्चयः यदा पुनर्योगिनो ज्ञानपरीक्षार्थ केनचित् पूर्वदेशस्थमामलक मुत्तरामलकदेशे विन्यस्योत्तरामलकमन्यव्यासको योगिन्यपहृतं तदा तयोरामलकत्वजातिरूपपरिणामादिलक्षणन देशेन च "तुल्ययोः” जात्यादिभिरन्यत्वनिश्चयासम्भवात् “तत:" क्षण- संयमजविवेकज्ञानादेवान्यत्वप्रतिपत्तियोंगिनो भवति। यस्मिन क्षण पूर्वामलकमुत्तरत्र विन्यस्तं, तस्मात् प्राचीनक्षणेषु तस्मिन् पूर्वदेशस्थरूपपूर्वपरिणाममाला जाता नोत्तरामलके, तस्य तेषु क्षणषत्तरत्वपरिणाममालावत्वात्, तथा च क्षणक्रमज्ञो योगी तयोः पूर्वोत्तरखपरिणाममालाक्षीभ्योऽस्य क्षणस्यान- न्तयं जाननधुनेदमुत्तरमितः प्राक् पूर्व नोत्तरमिति भेदं निश्चि- नोतीत्यर्थः ॥ ५३॥ तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५४॥ तत्तत् संयमात् सर्वज्ञतोता, मा प्रकारमात्रविषया यथा रसवत्यां निष्पनैः सर्वैर्व्यञ्जनैर्भुक्तमिति सद्यञ्जनप्रकारेभुक्त- मिति गम्यते। तद्यथा पुन: पात्रस्थैः सर्वेयंचनरुपनीतं सर्व- मनं भुक्तमित्युक्त स्वरूपतः प्रकारतच निशेषं भुक्तमिति गम्यते, तहदिदं क्षणसंयमजं विवेकज्ञानं सर्ववस्तुखरूपविषय, “सर्वथा- विषयं” सर्वप्रकारविषयं, पुरुषतत्वावगाहित्वात् संसारसागरा- त्तारयतीति "तारक"-संज्ञ “अक्रम' युगपदेव करतलाम- लकवत् सर्वसमूहावलम्बनमित्यर्थः ॥ ५४ ॥ एवं विवेकख्यातिकाष्ठाऽवधिकान् तत्तविभूतिफलान् मंयमानुपन्यस्य तादृशविवेकख्यातिकाष्ठाऽस्तु वा मा वा सव- पुरुषान्यतासाक्षात्कारमात्र मुक्ताये कल्पत इत्यभिप्रेत्याह :- - ·७१ विभूतिपादः । सतपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति ॥५५॥ निरस्तसमस्तरजोमलस्य बुद्धिसत्वस्य विवेकख्यात्या संस्कारशेषस्य सर्ववृत्तिशून्यत्वं शधिः, पुरुषस्यापि नित्यशुद्धस्य तदा कल्पितभोगशून्यत्व शुद्धिः, एवं तयोः “शुद्धिसाम्ये" सति "केवल्यम्” । तत्तदिभूतयस्तु श्रद्धोत्पादनार्थमुपन्यस्ताः। केवख्यं तु बुद्धिविलक्षणपुरुषसाक्षात्कारमानादविद्यानिवृत्तावनागत- दुःखानुत्पादरूपं सिध्यतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ इति विभूतिपादः ॥ ३॥ कैवल्यपादः। भोक्ताः। सर्वसाधनसिद्धीनां या स्यात् सिद्धिरनुत्तमा । कैवल्यरूपा तन्मात्र सीतारामं नमाम्यहम् ॥ महितीयपादयोर्योगतत्साधने प्रतिपादिते। हतीये संयमसंज्ञमन्तरङ्गत्रयं संयमस्य लक्षयाः परिणामभेदाः सिचय- तत्र काश्विदतीतानागतज्ञानादिसिद्धयः बडाहारा कैवल्ययोगस्याङ्गम्। काचिदिन्द्रियजयादयः साक्षादङ्गम् । तारकसंजिविवेकज्ञानसिद्धिर्योगस्य फलमिति निकपितम् । इदानों कैवल्यस्वरूपं प्राधान्येन प्रतिपादनीयं, तदर्थं कैवल्य- भागीयं चित्तं परलोकः क्षणिकविज्ञानातिरिक्तात्मा चित्त- विकारसुखादिभोक्ता धर्ममेघश्च वक्तव्यः प्रासङ्गिकं चान्यवक्तव्य- मिति चतुर्थः पाद आरभ्यते। तत्र प्रथमसिद्धचित्तेषु कैवल्य- योग्यं चित्तं वक्तुकाम: पूर्वोक्तसिद्धीनां हेतुभेदात् पञ्चविधत्वमाह:- जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः ॥ १॥ जन्मना यक्षादीनामाकाशगमनादिसिडि: कपिलादीनां च ·७२ योगसूत्रवृत्तिः। सांसिडिकोत्युच्यते। ओषधिविशेषसेवया माण्डव्यादीनाम् । मन्त्रजपेन केषाञ्चिदणिमादिसिद्धिः । तपसा विश्वामित्रादीनां सिद्धिः। एताश्चतस्त्र: "सिद्धयः" पूर्वजन्माभ्यस्तयोगजा एव. जन्मादिनिमित्तेन व्यज्यन्ते। अत एव योगाभ्यासे विखासेन प्रवृत्तिरिह सियदर्शनेऽपि जन्मान्तरे साफल्यात् । "समाधिजास्तु” पूर्वपादे व्याख्याता: ॥ १ ॥ ननु तप:प्रभावादिहैव नन्दीखरस्य श्रीगौरीवल्लभकटाक्ष- वीक्षणन देवशरीरपरिणामः श्रूयते । तत्र न तावदयं नरदेहो देवादिदेहस्योपादानं तस्मिन् स्थिते परिणामान्तरायोगान्नष्टस्या- हेतुत्वात्। नापि तदवयवा एवोपादानं नरदेहमानहेतो. विलक्षणकार्यकारित्वायोगादित्याशङ्कयाह : जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥ २ ॥ प्रधानादयः पृथिव्यन्ताः प्रकृतयस्तासां सर्वत्र सत्त्वावरादि- देहावयवेषु तासामापूराद्धर्मादिनिमित्तानुरोधनावयवानुप्रवेशात् "जात्यन्तरपरिणामः” युज्यते यथाऽग्निकणस्य प्रक्कत्यनुग्रहा- हनादी बहुणादिमण्डलव्यापित्व तहदित्यर्थः ॥२॥ ननु प्रकत्यापूरो धर्मादिनिमित्तमपेक्षते न वा ? न चेत्स- वंबापूरापत्तिः । नाद्यः । धर्मादेः प्रवर्तकले पुरुषार्थः प्रवर्तक इति सिहान्तविरोधादित्यत आह : निमित्तमप्रयोजक प्रकृतीनां वरणभेदस्तु क्तः क्षेत्रिकवत् ॥ ३॥ निरीखरसांख्ये हि पुरुषार्थ एवानागतः प्रकृतीनां प्रवर्तकः । अक्षाकं तु सेखराणां तदुद्देशनेखरः प्रवर्तक इत्युद्देश्यतया पुरुषार्थः प्रवर्तक इत्युच्यते। "निमित्त" तु तासां न प्रवर्तक -

·कवख्यपादः।
७३
तत्कार्यत्वात्। किन्तु “ततो" निमित्ताहरणस्य प्रतिबन्धस्य
बाधो भवति धर्मेणाधर्मनिरासे प्रकृतयः स्वयमेव देवादिपरि-
णाम प्रवर्तन्ते पापातिशयेन पुण्यप्रतिबन्धे सति तिर्यगादिपरि-
खामो यथा नहुषस्य सर्पपरिणामः । "क्षेत्रिकवत्” इति यथा
क्षेत्रिकः कषीवलो जलस्योन्नतदेशादिवरणभेदनमात्रं करोति
ततो जलं स्वयमेव केदारान्तरे प्रवर्तते तहदित्यर्थः ॥ ३ ॥
ननु यदा योगी युगपद्भोगार्थ बहन कायान् निर्मिमोते तदा
तेषु चित्तानि कुतो भवन्त्यत आह :-
निर्माणाचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥ ४ ॥
योगप्रभावात्रिर्मोयन्त इति निर्माणानि चित्तानि योगिस-
इल्याधीनप्रकृत्यापूरात्कायवदहङ्कारात्प्रकृतेर्जायन्त इत्यर्थः ॥४॥
तर्हि चित्तानां भिन्नभिन्नाभिप्रायवाद योगिनो भोगासिद्धि-
रित्यत आह :-
प्रकृतिभेदे प्रयोजक चित्रमेकमनेकेषाम् ॥५॥
निर्मितचित्तानां योगी स्वभोगानुकूलप्रवृत्तिविशेषनियामकं
चित्तं निर्मिमोते योगबलात्तत् “चित्तं" तेषां नायकं भवति तेन
भोगस्तदनुसन्धानं युज्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥
एवं जन्मादिभिः पञ्चविधानि 'सिद्धचित्तान्युक्तानि तेष्वप-
वर्गभागीयं चित्तं निारयति :-
तव ध्यानजमनाशयम् ॥ ६ ॥
"तत्र" तेषु जन्मादिजेषु यत्समाधिजं तत् “अनाशयं" केश-
वासनाशून्यं मोक्षयोग्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥
योगिनश्चित्तवकर्मापि विलक्षणमित्याह :
कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्विविधमितरेषाम् ॥9॥

·योगसूत्रवृत्तिः।
वाचनससाध्य मुखेकफलकं शक्लं कर्म स्वाध्यायतपःशोलानां
भवति। दुःखैकफलकं कर्म कृष्ण दुरामनां भवति। सुख-
दुःखमित्रफलकं वहिःसाधनसाध्य शुक्लकष्ण सोमयागादि-
रतानां भवति। तत्र बोह्यादिबधेन पिपीलिकाऽऽदिपरिपीड़या
दक्षिणादानादिपरानुग्रहेण च योगादिदं "विविध कर्म "इतरे-
षाम्” प्रयोगिनां भवति। “योगिनस्तु” संन्यासिनो वाह्यसाधन-
साध्यकर्मत्यागाव शक्लकष्ण कर्म, क्षीणक्लेशत्वान कृष्ण, योग-
जधर्मस्य फलमनभिध्यायेखरापितत्वाब शुक्लं कर्मास्ति, अत-
चित्तशुद्धिविवेकख्यातिद्वारा मोजैकफलकं "प्रशलाकृष्ण
"कर्म इत्यर्थः ॥ ७॥
कर्मणः प्रसङ्गाहासनाऽभिव्यक्तिफलमाह :-
ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासना-
नाम् ॥६॥
"ततः" विविधाकर्मणो मरणकालानन्तरं जात्यायु गरूप-
विपाकदानायाभिव्यक्तौ तस्य विपाकस्थानुगुणानां “वासना-
नाम्" अभिव्यक्तिर्भवति न विरुद्यानामित्यर्थः । देवत्वप्राप्तो चित्ते
प्रसुप्ता एव नरकभोगवासना भवन्ति तासामभिव्यक्तौ दिव्य-
भोगायोमादितिभावः ॥८॥
ननु स्वर्गदेश देवजम्मनि नातास्तहोगेभ्यो वासनाः कथं
नरव्याघ्रादिजन्मसहस्रव्यवधानानन्तरं पुनर्देवजअन्य भिव्य-
ज्यन्ते। अनन्तरजन्मपूर्ववासना एव पूर्वदिनवासनावत् कुतो
नव्यज्यन्त इत्यत पाह:-
नातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तयं स्मृति-
संस्कारयोरकरूपखात् ॥६॥

·कैवल्यपादः। ७५ यद्यपि मुप्तोत्थितस्यानन्तरपूर्वदिनानुभवजवासना: प्रायेणा- भिव्यज्यन्तेऽव्यवधानात् तथाऽप्यनादिसंसार येमकर्मणा यज्ज- पनि भोगेर्वासनाः सञ्चिताः तासां जन्मकोव्या देशेन कल्पयतेन च व्यवहितानामपि तनातीयेन कर्मणा तज्जन्मनि पुनः प्राप्त सति सेनेव कर्मणा जन्मना वाऽभिव्यक्तानामानन्तर्यमव्यवहितत्वं स्मृतिहारा भोगादिहेतुत्वमिति यावत्। विजातीयकर्मारब्धा- नन्तरपूर्वजन्मवासनानां व्यञ्जकाभावात् प्रसुप्तिरव व्यवहिताना- मपि कर्मजन्मनोरभिव्यञ्जकया: सत्वादभिव्यक्तियुक्ता। न च विजातीयत्वेऽप्यव्यवधानादनन्तरपूर्ववासना एव ताभ्यां स्मृत्या- व्यर्थमभिव्यन्यन्तामिति वाच्यम्। स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वा- दयमर्थः क्रिया ज्ञानमन्यहा रागादिकं शत्यामना स्थितः संस्कारः। स च स्वसमानविषयकक्रियास्मृत्यादिहेतुः। क्रिया- संस्कार: क्रियात्मना, मानसंस्कारः स्मृत्यात्मना, पन्यसंस्कारो- ऽन्यात्मना, परिणमत इति यावत्। एवं स्मृतिसंस्कारयोरमेटे- नेकविषयत्वेन चैकरूपत्वात् पानन्तर्यशब्दितः कार्यकारणभावो न विजातीययोः। न हि ध्यवधानं संस्कारस्य विरूपकार्य- कारित्वमापादयति घटानुभवजसंस्कारादनन्तरमननुभूतस्मृत्या- पत्तेरिति ॥८॥ ननु जन्मान्तरितवासना न सन्तीति वदन्तं चार्वाकं प्रत्याह:- तासामनादित्वं चाशिषा नित्यत्वात्॥ १० ॥ न केवलं “तामा" वासनानामानन्तर्य किन्तु पनादित्वम- सदाऽहं भूयासमित्याशिषो मरण- वासस्य नित्यत्वात् सर्वजनेष्वष्यभिचारादित्यर्थः। इदमत्राकूतम् । जातमावस्य कम्पाद्यनुमितो मरणत्रासो देथदुःखस्मृतिमध्य- भिचारात् कल्पयति, सा वासना, माऽपि मरणजदुःखानुभव, पीति चार्थः। कुतः ? ।

·७५ योगसूत्रवतिः। - सोऽस्मिञ्जन्मन्यसम्भाव्यमानो जन्मान्तरं, कल्पयतीत्यनादित्व- सिद्धिरिति। तनु देहस्यानात्मत्वे कस्य जन्ममरणवास: प्रात्म- नोऽनाद्यन्तस्योभयत्वादिति चेत्, चित्तस्येति ब्रम: तस्यैव धना- दिवासनाऽनुविद्यस्य चित्तस्याहङ्कारिकत्वेन विभुनस्तत्तद्देह- सङ्कोचविकासशीलवृत्तिलाभो जन्मवृत्युपरमो मरणं तत्काले दुःखमित्यादिसर्वसंसार: ॥ १०॥ नन्वनादिवासनानां कथमुच्छेदस्तबाह : हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः ॥११॥ नेताः पुरुषवदनादयः किन्तु कार्यो एव प्रवाहा अनादयः अत: कारणाच्छेदादुच्छेदसम्भवः । तथा हि पूर्वपूर्वभ्रमसंस्कार- लक्षणाविद्याऽहमित्यस्मिताहेतुः सा च नरोऽहं ममेदमनिष्ट- मिति भ्रमहेतुः सोऽपि रागहेषयोस्तौ च परनिग्रहादिहारा धर्माधर्मयोस्ती च भोगे सोऽपि वासनासु ताः पुनर्भमादिष्व- नादिसंसारचक्रमनिशमावर्तते। तत्र वासनानां लशकर्माणि हेतवः, देहायुर्भागाः फलं, चित्तमाश्रयः, शब्दादिकमालम्बनम्, एतैः संग्ग्रहीतत्वादेषां” क्रियायोगायोगजाविप्लवविवेकख्यात्या उच्छेदे सति कारणानामभावादुच्छेदो भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ ननु सतां संस्काराणां कथमभावः इत्यत आह :- अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाइर्मा- णाम् ॥ १२॥ नासतामुत्पादो न सतां विनाशः "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत" इति परमेखरगीताश्रुतेः । "वेदाहं सम- तोतानि वर्तमानानि चार्जुन भविषाणि च भूतानि" इति वर्त- ·कैवल्यपादः। मानवदतीतानागतस्य प्रत्यक्षवेद्यत्वोक्तश्च न ह्यसतः प्रत्यक्षवेद्यत्वं सम्भवति तस्मादतीतानागतं धर्मजातं धर्मिणि शक्तिरूपेणास्तव यत्परिणामत्रयसंयमादिना योगिनः साक्षात्कुर्वन्ति कुला- लादयश्च बुद्धावालिख्य कुर्वन्ति यदाऽन्वयी धर्मो स्थिर एक उक्तः। ननु तर्हि वासनाऽऽदिबन्धसत्त्वात्तत्त्वज्ञानवैयर्यमिति चेन्न। धर्माणामनागताद्यध्वना भेदाहर्तमानाध्वनि हि दुःखा- दिवासनाचित्रं साधिकारमसंख्येयपरिणामशीलं चित्तं भोग्य- ताऽऽपन्न बन्ध उच्यते। तत्त्वज्ञाने सति निरधिकारमतीताध्वनि प्रवेशितं प्रकृत्यात्मना सदपि पुनरुत्थानवीजस्य कर्तव्यपुरुषा- र्थस्य हातत्वान्न पुनरावर्त्तत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्तीत्युक्त तत्र किं स्वरूपमित्यत पाह:- ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥ व्यक्ता वर्तमानाध्वानः, सूक्ष्मा अतीतानागताध्वान:, से मह- दादयो घटादिविशेषान्ता: गुणात्मानः सत्त्वरजस्तमःखरूपा इत्यर्थः। सर्वे भावा: सुखदुःखमोहात्मकगुणान्वितत्वेन तत्प्र- कृतित्वात् तत्स्वरूपा एव यथा घटादयो मृदन्विता: मृत्- स्वरूपा: प्रकृतिविकारयोर्भेदाभेदरूपतादात्मयात्तत्र गुणा: परि- गामिनित्याः। अन्ये सर्वे भावाः प्रतिक्षणपरिणामाः क्षण- विध्वंसिनः । पुरुषस्तु कूटस्थः। तदुक्त भाष्थे :- "गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्मायैव सुतुच्छकम्” ॥ इति । ऐन्द्रजालिकवत् क्षणविध्वंसीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ननु यदि त्रयो गुणाः परिणामिनः तहिं परिणामानां प्रत्येकमेकलं न स्यात् न हि मृत्तन्तुदुग्धानामकः परिणामो दृष्ट इत्यत पाह:- ·योगसूत्रवृत्तिः। परिणामैकत्वादस्तुतत्त्वम् ॥ १४ ॥ बहनामप्येकः परिणामो दृष्टः यथा रुमास्थले क्षिप्तान गजाखादीनामको लवणपरिणामः, वर्तितेलाग्नीनामको दोप परिणामः, मृदादीनां त्वङ्गाङ्गित्वाभावान्न परिणामैकत्वम् गुणानां तु परिणामस्याङ्गाङ्गिभावस्यैकत्वाहतुनो महदादेस्तत्त्व मेकत्वं युज्यते। तत्र सत्वस्याङ्गिखे गुणत्रयादेको महान्, तस्मा- देकस्माद्रज:प्रधानादहङ्कारः, तमःप्रधानात् पञ्चतन्मात्राणि प्रत्येकमेकत्ववन्ति भवन्ति, अहङ्कारात् सात्त्विकाइ डीन्द्रियाणि, राजसात् कर्मेन्द्रियाणि, उभयात्मकान्मनः। एवं शब्दतन्मात्र स्याङ्गिले सत्याकाश: पञ्चतन्मात्राणामकः परिणामः। एवं स्पर्श रूपरमगन्धतन्मात्राणां क्रमेणाङ्गित्वे वायग्नाववनयः प्रत्येक जायन्ते। एकस्माइहवः परिणामास्तु बहुपरिणामवासनारूप- शक्तिवैचित्रमादित्यलं विस्तरेण ॥ १४ ॥ ननु क्षणिकविज्ञानात्मकचित्तातिरिक्तं वस्तु नास्ताव यत्प्रमेयं तहिचानाभिन्नं, यथा विज्ञानं, प्रमेयाश्च घटादयोऽतः कस्यैकत्व- नानात्वचिन्ता चित्तमेव धनादि समनन्तरप्रत्ययात्मकवासना विचित्रं द्रव्यगुणात्मना भातीति वदन्तं बौड़ प्रत्याह :- वस्तुसाम्येऽपि चित्तभेदात्तयोविभक्तः पन्थाः ॥१५॥ तयोश्चित्तवस्तुनो: “विभक्तः""पन्या"भित्रो मार्ग: विज्ञानार्थ- योर्मेद इति यावत्। कुतो वस्तुनः स्त्रीपिण्डादेः साम्येऽपि चित्तानां भेदाघदेकस्यां नायां पत्युः सुखविज्ञानं, सपत्नया दुःखविज्ञान, तदलाभ कामुकस्य मोहो विषादस्त विज्ञानं, निष्कामस्योपचाविज्ञान, सर्वेषां या त्वया दृष्टा सा मयाऽपि दृष्टेत्यबाधितप्रत्यभिज्ञानादेकं वस्तुनकं विज्ञानमिति तयोर्भेदः । यदेकं तदनेकेभ्यो भिवं, यथा नीलविज्ञानं पोतविज्ञानभ्यः, ·कैवल्यपादः। एकं च वस्तुत: स्वगोचरानेकविज्ञानभ्यो भिन्नम्। न च प्रमेयस्य प्रमैक्यं युक्तम् । एकवे विषयविषयित्वविरोधाहाह्यार्थाभावे विज्ञानानां नीलपीताद्याकारत्वायोगाच। न च प्रमेयात्मकवासना तत्र हेतुरिति वाच्यम् । नष्टस्याहेतुत्वात्। न चैकरूपादर्थात्तव कथं चित्तवैचित्रमिति वाच्यम्। अर्थस्य त्रिगुणत्वाधर्माधर्मा- विद्याऽपेक्षयाऽर्थगतानां सत्त्वरजस्तमसामुद्र कात् सुखदुःखमोह- विज्ञानहेतुत्वं तत्त्वज्ञानापेक्षया गुणानां साम्यादुपेक्षाहेतुत्वमिति युक्तत्वात्तस्मादस्ति विज्ञानातिरिक्तोऽर्थः ॥ १५ ॥ यत्तु कश्चिदाह। अस्तु विज्ञानादन्योऽर्थः स तु जड़त्वादि- ज्ञानग्राह्यः प्रातिभासिको नाज्ञातोऽस्तोति। स वक्तव्यः कुतस्त- स्योत्पत्तिरिति, ग्राहकविज्ञानाचित्तादिति चेत् किमेकचैत्र- चित्तस्य घटवस्तुकार्यम्, उत चैत्रमैत्राद्यनेकचित्तानां, नाद्य- इत्याह: न चैकचित्ततन्वं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥१६॥ यद्येकचित्तस्य कार्य घटवस्तु तदा तस्मिंश्चित्ते पटादिषु व्यग्रे तहस्त “प्रमाणक” “कि” नष्टं “स्थात्” इत्यर्थः । न चेष्टापत्तिः । पुनस्तद्दर्शने सोऽयमित्यबाधितप्रत्यभिज्ञानादेकस्य व्यग्रत्वेऽप्यन्येन दृश्यमानत्वाच्च तस्मानकचित्ततन्वं वस्तु नाप्यनेकचित्ततन्वं प्रातिभासिकस्य स्वप्रवदेकचित्ततन्त्रत्वनियमात् पूर्वमेकेन दृश्य- माते घटे बहुचित्तैः पश्चात्सम्बन्धे विलक्षणघटान्तरोत्पत्तिप्रसङ्गाच्च सामग्रीवलक्षण्यात् । किं चोदरदर्शनकाले पृष्ठभागो नास्तीत्यदर- मपि न स्यात् तस्मात्र प्रातिभासिकं वस्तु किन्तु चित्तातिरिक्तं स्वतन्त्रमिति सिद्धम् ॥ १६ ॥ ननु सिद्धान्ते विभुनश्चित्तस्य सर्वसम्बन्धात् सदा सर्व जायेतेत्यत पाह:- ·योगसूत्रवृत्तिः। तदुपरागापेक्षत्वाञ्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताजातम् ॥१७॥ यद्यप्याहङ्कारिकत्वाञ्चित्तेन्द्रियाणि विभूनि तथाऽपि तेषाम- हङ्कार सुप्तानां सम्बन्धी विषयस्य स्फूर्तावहेतुः किन्तु कर्मणा- ऽभिव्यक्तानां देहस्थानां, तथा चेन्द्रियहारा येनार्थेन "चित्तस्य" उपरागः तस्मिन्नर्थे चित्त खनिष्ठचित्प्रतिविम्बरूपां स्फ त्तिं धत्त तमर्थ खाकारवृत्तिहारा बुद्धिस्थप्रतिविम्बहारा पुरुषश्चेतयते नान्यमिति “वस्तु" “जाताजातं" भवति। अत एव चित्त तदर्थोपरागमपेक्षा कदाचिहस्तु जानाति कदाचित्रेति ज्ञाता- जातविषयत्वात् परिणामीति भावः ॥ १७ ॥ * तर्हि आत्मन: परिणामित्वमित्यत आह :- सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्पभोः पुरुषस्या- परिणामित्वात् ॥ १८॥ पुरुषस्य हि क्षिप्तमूढादिसर्ववृत्तिकं चित्तं विषयः स यदि चित्तेन स्वविषयशब्दादिवत् पुरुषेण स्वसत्ताकाले न जायेत तदा चित्तवत्परिणामो स्यात्पुरुषः वृत्तिपरिणामं तत्तदाकार मपेक्ष्य तज्ज्ञाटत्वापातात् तदा किं परिणामिहयेनेति चित्ता दन्यः पुरुषो न स्यात् सदैव तु स्वसत्ताकाले ज्ञायमानाश्चित्तवृत्तयो भोग्या: शब्दाद्याकाराः तस्य भोग्यस्य प्रभो तुरपरिणामित्वं चापयन्ति साक्षिणोऽपरिणामित्वादेव हि स्वयं "सदा" "ज्ञाता" भवन्ति नान्यथेत्यर्थः ॥१८॥ ननु चित्तमेव क्षणिक स्वप्रकाशं स्वखार्थयोर्भासकमत कि साक्षिणेत्यत पाह: न तत्खाभासं दृश्यत्वात् ॥ १६ ॥ रूपी घट इतिवत् मुख्यहं, क्रुद्धोऽहं, शान्त मे मन, इति .

·कावस्यवाद।
८१
.
"दृश्यत्वात्” चित्तं “स्वाभास” स्वप्रकाशं "न" भवतीत्यर्थः । अयं
भावः। किमिदं स्वप्रकाशत्वं न तावत् स्वाभिवप्रकाशक्रियाकर्मत्वं
क्रियाकर्मणोरक्यायोगान.हि गतिर्गम्यते, किन्तु ग्रामः, नापि
पुरुषवञ्चित्तस्य खभित्रप्रकाशाविषयत्वं क्रई मे मन इत्यनुभव-
विषयत्वादतो दृश्यत्वात् खातिरिक्तद्रष्टकं चित्तं सोऽहमितिप्रत्य-
भिज्ञानान क्षणिकमिति ॥ १८ ॥
किञ्च :-
एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ २० ॥
क्षणिकवादिन एकस्मिन्नेव क्षण चित्तचैतन्ययोरुभयोरवधारणं
में सम्भवतीत्यर्थः। तथा हि। घटमहमद्राक्षमिति चित्तार्थयो:
स्मरणं तयोरनुभवजन्यं तत्र चित्तक्षणे तयोः कथमनुभव: ? न च
चित्तमेवोभयानुभव इति वाच्यम्। अर्थस्य चित्तजन्यत्वेऽर्थक्षण
चित्तासत्त्वादजन्यत्वे तत्समकालत्वेऽपि तदुत्पत्तितादात्मायोर-
भावेन तद्ग्राह्यत्वायोगाद असम्बद्धग्राहिले चित्तस्य सर्वज्ञता-
ऽऽपत्तिः। उक्तं हि । “सौगतैः” “अतदुत्पत्तिरतदात्मा च तेन न
ग्राह्यत" इति। न वा चित्तं खानुभवं दृश्यत्वादित्युक्तं, नापि
चित्तं स्वखार्थयोरनुभवद्दयम्। अतिक्षणिकस्योत्पत्तिव्यतिरिक्त-
व्यापाराभावात्। उक्त हि। “भूतिर्येषां क्रिया सैव कारकं सैव
चोच्यत" इति । न चैकस्माद्यापारभेदं विना कार्यभेदो युक्तः । न
वा स्वप्ने ज्ञानं ज्ञेयं च युगपत् कर्तुं शक्यं तस्मात्माक्षिणैव चित्त-
चैतन्ययोरनुभव इति सिद्धम् ॥ २० ॥
ननु माऽस्तु चित्तं स्वदृश्यं चित्तान्तरेण दृश्यतां कि
साक्षिणत्यत पाह:-
चित्तान्तरदृश्यत
बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृति-
सकरश्च ॥२१॥

·योगसूत्रवृत्तिः। यदि नीलाकारं चित्तं चित्तान्तरेण दृश्यं सदा तदपि बुद्धिरूपं चित्तमन्यया बुधा साऽप्यन्ययेवनवस्थापातात्। नच हिवास्त्रिचतुराः पञ्चषा वा चित्तामामो ग्राच्या इति नानवस्थेति वाच्यम्। ग्राहकचित्तस्थानिश्चये ग्राह्यचित्तानिश्चयात् गेहे घटो दृष्टो न वेति संशये, न दृष्ट इति व्यतिरेकनिश्चये, चार्थ- निश्चयादर्शनेन ज्ञानचित्तानिश्चयस्यार्थानिश्चयाहेतुत्वात् तत्तद नन्तचित्तानामनुभवे चानन्तचित्तस्मतीनां सङ्करण प्राप्नोति स्मृत्यानन्तवादशक्यग्रहत्वात् ग्राहकाभावाचेयं नीलचित्तस्मृतिरिय पोतचित्तस्मृतिरिति विभागो न स्यादित्यर्थः । चित्तानां समत्वाद दीपानामिव ग्राहकत्वासम्भवश्च। प्रतः साक्षिवेद्यं चित्तमिति सिहम् ॥२१॥ ननु कूटस्थस्य साक्षिणश्चित्तेन क्रियापूर्वकसम्बन्धाभावात- सेन कथं संवेद्यमित्यत पार:- चितरप्रतिसङ्गमायास्तदाकारताऽऽपत्तौ खबुद्धिसंवेदनम् ॥ २२ ॥ यथा बुझेः क्रियया घटादिसंश्लेष: प्रति सङ्क्रमोऽस्ति परिणा मित्वान तथा चितेर्बुडो प्रतिसक्रमोऽपरिणामित्वात् । किन्त सूर्यस्य जले प्रतिविम्बवञ्चितेर्बुद्धौ प्रतिविम्बे सति बुडेविदा कारताऽऽपत्ती स्वस्य भोग्याया बुद्धः संवेदनं भवति चिच्छाया प्राधत्वसम्बन्धेन चिदुपरक्तं चित्त चिहेद्यमित्यर्थः । “अप्रति- सङ्गमायाः"चिते: सानिध्यात्तस्याश्चितेराकारछाया यत्र सना- वापसौ सत्यां स्खभोग्यबुद्धिसंवेदनमिति योजना ॥ २२ ॥ ननु यदि चित्तातिरिक्त पात्माऽस्ति तहिं कथं केषाचित् चित्तमेवामेति भ्रम इत्याशय चित्तस्य सर्वार्थग्रहणसामर्थ्य तेषां भ्रमवीजमार:- ·कैवल्यपादः। ८३ द्रष्टुदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ द्रष्टा पुरुषश्चेतन: दृश्यं शब्दाद्यचेतनमिति तत्सर्वं चेतना- वेतनमर्थो विषयो यस्य तत्सर्वार्थं तत्र तत्सान्निध्याञ्चिद्रूपता मिव प्राप्तं द्रष्ट चिटुपरक्तं द्रष्टविषयं भवति इन्द्रियादिहारा दृश्योपरतं तदाकारं भवति। तथा च भोग्यशब्दाद्याकारं सुखदुःखादि- परिणामलक्षणभोगात्मकं दृश्यमपि चित्त चित्पतिविम्बाभदा- दात्मेति भ्रमः सौगतानां युक्तः। चित्तस्य जपाकुसमाद्यकार- ग्रहशोलाभिजातस्य स्फटिकमणिकल्पस्य दृश्याकारग्राहिला- चित्तातिरितार्थी नास्तीति विज्ञानवादिनां भ्रमः। अवेस्थ विवेकः । चित्तस्य भोग्यत्वाभोक्ताऽन्यः स्वीकर्तव्यः स नित्योदिता चिच्छक्तिरित्युच्यते। द्विधा चिच्छक्ति: नित्योदिताऽभिव्यया चेति । तब नित्योदिताया: कूटस्थचिच्छत : चित्तसत्वाभिव्यङ्गया चित्पतिविम्बरूपा सुखादिसारूप्यमापना चिच्छक्तिर्भोग इत्युच्यते । स हिविधश्च भोग: चिदवसानतारूप एकः, परिणामलक्षणोऽपरः, तत्राभिव्यङ्गया चिच्छक्तिराद्यः पुरुषस्य भोगः, अपरः सुखादि- परिणामो बुद्धेः प्राप्तचैतन्याया इति। इत्य बुद्धिपुरुषान्सरं विविध विवस्तसमस्तमलजालं निश्चलप्रदीपशिखाकारं समाहितं प्रशान्तवाहिचित्त पुरुषसत्तां निश्चिनोतीति तात्पर्यम् ॥ २३ ॥ इतश्च चित्तादन्यो भाक्ताऽस्तोत्याह: तदसंख्येयवासनाभिश्चित्तमपि परार्थ संहत्य कारित्वात् ॥ २४ ॥ यद्यपि कोशकर्मविपाकवासनाभिरनन्ताभिः सुखाद्याश्रय- तया भोक्तृकल्पं "चित्त” तथाऽपि परस्य निरुपचरितचित्- समावस्याह्न भोगापवर्गों साधयतीति “परार्थ" भोग्यमेव न भोलो ति यावत्। कुतः ? संहत्य देहेन्द्रियादिसहकारिभि- -

·८४
योगसूत्रवृत्तिः।
मिलित्वा भोगादिकार्यकारित्वात्, यन्मिलित्वा कार्यकारि
तत्परायें, यथा राहादि, न हि स्तम्भादिभिः संहत्य यह स्वस्य
वसतिं करोति किन्तु परस्मै विष्णु मित्राय। एवं गुणा अपि
बुयादिकं परायं कुर्वन्तीति युक्तम् अत एव पुरुषशेषत्वादु गुणा
उच्यन्ते। तथा च सत्त्वादयः परार्थाः संहत्य कारित्वाद गृह-
वदित्यस्य हेतो: पक्षधर्मताबलाद् गुणैरसंहतः शुद्धो निष्कल:
स्वार्थश्चिन्मानपर: सिध्यति। यो यस्य भोक्ता स तेनासंहतो,
यथा गृहस्वामीति व्याप्त : गुणभोक्तुरपि परार्थत्वेऽनवस्थानात्
"पुरुषान परं किञ्चित्” इति श्रुतेश्च। तस्माद्यस्य भोगापवर्गों
गुणमयबुद्ध्या कर्त्तव्यो सुखदुःखाभ्यां योऽनुकूलनीयः प्रतिकूल-
नीयश्च स भोताऽस्तीति सिद्धम् ॥ २४ ॥
इयता सूत्रजालेन जन्मादिसिडिं, चित्तषु मोक्षयोग्यचित्तं
निर्झर्य, कर्मवासनाप्रपञ्चपूर्वकं विज्ञानभिन्नार्थसाधनेन पर-
लोकादिप्रपञ्चं परलोकिनं च भोक्तारं निरधारयद। अधुना
कैवल्यं
निरूपयितुं तद् योग्यमधिकारिणं दर्शयति :-
विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥२५॥
पूर्वसुक्कतबलात् कस्यचित्पुरुषधौरेयस्यात्मभावे तत्त्वं
भावना जिज्ञासा भवति क्वाहं कस्य कुतो वेति तस्याधिका-
कारिण: पूर्वोक्तविवेकेन बुझेरन्यश्चिन्मानः पुरुषोऽहमिति
"विशेषदर्शिनः” तत्वजिज्ञासा विनिवर्तते, इच्छायाः स्वविषय-
लाभनिवर्त्यत्वात् । यस्य तु नास्तिकस्य देहाद बुद्देर्वाऽन्यो भोक्ता
नास्तीत्यनात्मन्यात्मभावना दाव्यं सोऽनधिकारी, यस्तत्वजिज्ञासुः
मोऽधिकारीति भावः ॥२५॥
ननु तत्त्वजिज्ञासोविशेषदर्शनानन्तरं कीदृशं चित्तमित्यत आह :-
तदा विवेकनिमं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥२६॥

·८५ कैवल्यपादः। पूर्व बुयादावात्मभ्रमदशायां यश्चित्तं विषयनिन संसार- प्राग्भारमासीत् तदिदानों निवृत्तवमस्य योगिन-"श्चित्तं" "विवेकनिन” दृग्ययो दो विवेको निन्न पालम्बनभूमि- यस्य तहिवेकनिष्ठमिति यावद अत एव कैवस्यं प्राग्भारोऽवधि- र्यस्य तत् "कैवल्यप्राग्भारं" कैवल्यफलावसानं धर्ममेघाख्य- ध्यानरतं भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ नन्वीदृशस्य चित्तस्याहंममे तिव्युत्थानप्रत्ययाः कुतो भव- तीत्यत आह :- तच्छिद्रषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारभ्यः ॥ २७ ॥ विवेकख्यातिरूपप्रसंख्यानपरस्यान्वहं दीयमाणेभ्यो व्युत्थानसंस्कारभ्यः प्रसंख्यानच्छिद्रषु अभिव्यक्तेभ्यः प्रत्ययान्त- राणि व्युत्थानरूपाणि भवन्तीत्यर्थः ॥ २७॥ ननु सत्यपि प्रसंख्याने व्युत्थानसंस्काराः कार्यायोत्तिष्ठन्ति चेत्, कस्तेषां हानोपाय इत्यत आह :- हानमेषां क्लो शवदुत्तम् ॥ २८ ॥ अविद्यारागादिक शाः क्रियायोगतनूकताः तत्तत् अवसर- लब्धप्रसराः प्रसंख्यानदहनदग्धाः पुनश्चित्ते संस्कारं न प्रमुवते । एवं व्युत्थानसंस्कारा अपि विवेकख्यात्यपरिपाकदशायां प्रत्ययान्तराणि कुर्वाणा: परिपक्कप्रसंख्यानदहनदग्धामवीजभावा म प्रसवधर्माणो भवन्तीति "केशवदेषां” “हानमुक्त" वेदितव्य- मित्यर्थः ॥२८॥ एवं प्रसंख्यानेन व्युत्थानस्य निरोधमुका प्रसंख्यानस्यापि निर्वीजयोगापेक्षया व्युत्थानरूपस्य निरोधोपायमाह :- ·योगसूत्रकृत्तिः। - प्रसंख्यानेऽप्यकुसौदस्य सर्वथा विवेक- ख्यातेधर्ममेघः समाधिः ॥ २६ ॥ षड्विंशतितत्त्वान्यालोचयतः सत्त्वपुरुषान्यताख्यातियां जायते सर्वाधिष्ठाटवाद्यवान्तरफला तत् प्रसंख्यानम्, तत्रापि "अकुसीदस्य” कुमितेषु विषयेषु सीदतीति कुसोदो रागः तद्र हितस्य सर्वात्मना विवेकख्यातिरेव सन्ततिरूपो “धर्ममेघसंतः" “समाधिः” भवति। स च खलु अशुक्लकृष्ण धर्म कैवल्यफल मेहति सिञ्चतीति धर्ममेघ इत्युच्यते। प्रसंख्याने वैराग्यात् धर्ममेधे सति परवैराग्योदयात् प्रसंख्यानस्य निरोधो भवतीति भावः ॥२८॥ इमं क्रमं स्फुटयति : ततः क्लो शकर्मनिवृत्तिः ॥ ३० ॥ "ततो" धर्ममेघात् क्लेशानां पञ्चानां सवासनानां तन्मूलान कर्मणां च निवृत्तिः भवतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ तदा सर्वावरणमलापतस्य ज्ञानस्यानन्त्याउने- यमल्पम् ॥३१॥ पावृण्वन्ति चित्तमित्यावरणा रजस्तमोमयाः क्लेशकर्मरूप मलाः सर्वे ते आवरणाश्च मलाच सर्वावरणमलाः ते: धर्ममेघ ध्यानेनापतस्य “ज्ञानस्य” शुद्धबुयालोकस्य “आनन्यात्" "नेय चेतनाचेतनात्मकं सर्वम् “अल्पम्” एव भवति, यथा भरदि अशेषघनादिमलापते नभसि सर्वतः प्रद्योतमानप्रचण्डमार्तण्ड प्रकाशपटले घटादयः प्रकाश्या अल्या भवन्ति तहदत्यन्तनिर्मलस्य बुद्धिसत्वस्य प्रकाशस्य किं नाम यत्र गोचर इति भावः । । सेयं धर्ममेघस्य परा काठा दर्शिता, अत एव धर्मा, न च थ्रियन्त ·कैवल्यपादः। इति व्युत्पत्या। सर्वानेव ज्ञेयान् मेहति प्रकाशयत्यपि धर्ममेघ इत्याह, अयमेव हि धर्ममेघपरिपाको ज्ञानप्रसादः करतलोकता- मलकवत्पुरुषं निदो एमपरोक्षीकुर्वन् निर्मलजलान्तर्मत्यानिव अड़ाविशुद्धप्रकृतिविकारदृश्यविषयान्तर्गताशुद्धिविनाशादिदोषान् प्रकटयन् चित्ततपस्विनो निर्वीजयोगाख्यनिधिमापादयन् पर- वैराग्यमित्युच्यते ॥ ३१ ॥ ननु इदं परवैराग्यं क्लेशान् समूलकाषं कषत् कुशलाकुशलांश्च कर्माशयान् समूलघातं निहन्तुमुत्सहतां, तथाऽपि गुणानां स्वत: परिणामशीलत्वात् तादृशमपि पुरुष प्रति देहेन्द्रियाणि परिणाम- क्रमोऽनुवर्ततामिति तनाह :- ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम्॥३२॥ "ततो” धर्ममेघफलीभूतपरवैराग्यात्मकानन्तज्ञानानन्तरं गुणानां भोगविवेकख्यातिरूपपुरुषार्थकरणात् प्राग् य: परिणा- मानां महदादिघटान्तानां सृष्टावानुलोम्य न, प्रलये घटः पृथिव्यां लोयते; पृथिव्यप्स; आपस्तेजसि ; इत्यादि प्रातिलोम्येन, च क्रम आसीत् तस्य परिसमाप्तिरेव तं पुरुषं प्रति “गुणानां,” पुरुषार्थ- वादनागताध्वा हि पुरुषार्थो गुणानां प्रवर्तकस्तस्मिन् कृते गुणा न क्षणमपि स्थातुमुत्सहन्त इति भावः ॥ ३२ ॥ क्रमशब्दार्थमाह :- क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः ॥३३॥ क्षणाः कलांशास्तेषु समाहितबुद्धिना क्रमो यः । "क्षणप्रतियोगी" "क्रम” इति स्वरूपनिर्देशः । क्षणी प्रतियोगिनी निरूपको यस्य स क्षणप्रतियोगो। एवं क्षणिकपरिणामक्रमो मन्तव्यः । तत्र प्रमाणमाह । “परिणामापरान्तनिधिः" इति तत्र ·८८ योगसूत्रहप्तिः। मृदिः पिण्ड्घटकपालचूर्णकणानां प्रत्यक्षपरिणामानां पूर्वान्तः पिण्ड अपरान्तः कण, इति पूर्वोत्तरावधिग्रहणेन क्रमो निश्चित्य ग्राह्यो भवति, पिण्डानन्तरं घट इनि क्रमोऽत्र प्रत्यक्षः । कचित् सुरक्षितवस्त्रादौ पुराणतादर्शनेन पूर्वान्तनवत्वपरिणाम- मारभ्य क्षणे क्षण पुराणतायाः सूक्ष्मतमसूक्ष्मतरसूक्ष्मस्थूलतर- स्थूलतमत्वेन जायमानाया भेदं ज्ञात्वा नवत्वानन्तरं सूक्ष्मतम- पुराणता तदनन्तरं सूक्ष्मतरपुराणतेति कमोऽनुमेय इत्यर्थः । नम्वयं क्रम: किमनित्येष्वेवास्ति उत नित्येष्वपोति प्रश्नवेदस्ति नित्ये- वपोति वदामः। तत्र नित्या हिविधाः । कूटस्थ नित्याः पुरुषाः, परिणामिनित्या गुणाः। यस्मिन् धर्मिणि धर्मलक्षणा- वस्थाभिः परिणम्यमाने स्वरूपं न विहन्यते तत्परिणामिनित्यता ततानित्येषु बुधादिषु धर्मिषु रागादिपरिणामक्रमस्य पूर्वान्त- भावेऽपि अपरान्त: पुरुषसाक्षात्कारोऽस्तीति क्रमः तेषु सावधिकः, गुणेषु परिणामिनित्येषु परिणामक्रमो निरवधिकः, मुक्तापुरुषान् प्रत्युपरमेऽपि बहान् प्रत्यविच्छेदात्। ननु सर्वे पुरुषा मुच्यन्त न वा? पाये, प्रधाने परिणाम: सावधिकः। हितोये, तत्त्वज्ञाना- विश्वम्भ इति। तत्राहुः साङ्ख्याचाया: । अस्ति त्रिविधः प्रश्नः । एकान्तवचनीयः, विभज्यवचनीयः, प्रवचनीयश्चेति। तत्राद्यो यथा। किमयं सर्वजातो मरिष्यतीति प्रश्नः, स एकान्तेन वक्तव्यः मरिथत्येवेति । त्वया कृतस्तु हितीयः, स विभज्य वक्तव्यः, यस्य तत्त्वख्याति: स मुच्यते नान्य इति। एवं च जन्तूनामानन्त्यात् पुराणादौ सर्गप्रलयानन्त्यश्रवणाञ्च न सर्वमुक्तिः। टतीवस्तु प्रधानपरिणामक्रमः समाप्यते नवेति प्रश्नः। अयमुत्तरानईः, अशक्यावधारणत्वात्। यहा, कुशलस्यान्तवान् संसारक्रमः अकुशलस्य नेति व्याकरणीयोऽयं प्रश्न इति। तस्मात् सदा परिणामिषु नित्येषु गुणेषु क्रमवत्परिणामभेदादस्ति क्रमः, ।

·कैवल्यपादः ।
कूटस्थनित्येषु पुरुषेषु बुयादिपरिणामभेदारोपात् कल्पितः
क्रमो न वास्तव इति.सर्वमवदातम् ॥ ३३ ॥
अधुना शास्त्रप्रतिपाद्ययोगफलं कैवल्यं दर्शयति :-
पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं
खरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥ ३४॥
कृतभोगापवर्गाणां कृतकत्यानां बुद्धयादि "गुणानां” प्राति-
लोम्येन प्रसव: व्युत्थानसमाधिपरवैराग्यसंस्कारा मनसि लीयन्ते,
मनश्चास्मितायां लोयते, सा महति, महत्तत्वं गुणविति
प्रलयः तत् प्रधानस्य “कैवल्यं” पुरुषविशेष उपचर्यते। यहा,
"चितिशक्तिः” चित्खभावा पुरुषव्यक्ति: स्वरूपमात्रेण प्रकर्षे ग
तिष्ठतीति "स्वरूपप्रतिष्ठा" पुनर्बु याद्यनर्थनात्यन्तिकवियोग
इति यावत् तदिदं पुरुषस्य नित्यस्य नित शुद्धासङ्गस्य प्रकाशस्य
कैवल्यमिति रमणीयम्। सौत्र इतिश दः शास्त्रपरिसमाप्ति-
दर्शनार्थः ॥ ३४ ॥
यहागप्रणवप्रपत्तिदहन: सद्योऽन्तरायाटवौं
दग्धा स्वात्मनि बोधदीपमचलं सूत तम:पाटनम् ।
यत्र न्यस्तसमस्तकर्म जनयेद्योगं तदङ्ग विना
वन्दे सिधिभुवं तमोशमनिशं कैवल्यद राघवम् ॥ १ ॥
यत् प्रसादलव: सूते मोक्षाद्याः सर्वसम्पदः ।
उमाधवं महेशानं तं काशीनिलयं भजे ॥ २ ॥
फणीन्द्रसूत्रसंबद्धा व्यासवामणिभूषिता।
महाङ् मौक्तिको माला स्यात् सदा रामपादयोः ॥३॥

·SEARNIONARSSION INSTITORE योगसूवत्तिः। काहं प्रमादनिरतः क वासख्यं गुरोरिदम् । ननं महात्मनां दोने स्वतश्चित्तं सपाऽन्वितम् ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यशीगोविन्दानन्दभगवत् पूज्यपादशिष्यश्रीरामानन्दसरस्वतीकतौ सांख्य- प्रवचने योगमणिप्रभायां कैवल्यपाद- चतुर्थः समाप्तः ॥ " LIBRARY PATI my THE A DALOUTTA

·No text on this page.

·INOTITOTI
MEINDERS
LIBRARY
CULTURE