Shri Jain Swetamber Khartargacch Sangh, Jaipur
Saptbhangitaragini
Front matter
No text on this page.
गमपिम्पा
रायचन्द्रजेनशास्त्रमाला।
2022
श्रीमदिमलामरपिता
सप्तभङ्गीतरङ्गिणी
मापारीतामयेता
काभका-ग्रीपरमभुतमभारम्मत।
No text on this page.
भीपरमात्मने नमः
श्रीमहिमलदासविरचिता
सप्तभङ्गीतरङ्गिणी
आचार्योपाधिधारिपण्डितठाकुरप्रसादशर्मप्रणीता
हिन्दीभापाटीकोपेता।
रिमा पारिवानिपत Nor |
बिप्पारपरपति निमाबिमारमवत.
साप
मुमापुरीसमीपरमभुषममायमण्डमसत्तापिपरिमि
निर्मपसागरामसमुद्रमाम्ये अपिता
मामी नीता।
मिति -
No text on this page.
भीपरमात्मने नम उपोदात। प्ररपानिमनमामितपय सप्तमातीनामापूपाय पन्य । बम र निमा पीरपमम्माममयम माइनम्वदेवतामिय दिएपसिनो बिमसदासयामा असम्मान । वगावगरे सिर सब प्रपन् । एलनिर्मापनाम माग्यमसरे पुकारविमानन्धित पावसम्मति प्रम्बाम्ते । एक निश्चितमन् पानामेन असम् लिम्माची मने पर मन प्रीतम प्रतिमानि । म पनिववर'मा श्राप सराठी बि पारबाम । बापमतमानमूना सप्तमार्ग प्राणायटो म्यानम् स्तम् । सप्तमाताप सामादि- ममोपाबमूतमानस्यामापानी सप्तपन प्राप्तिः प्रभित्र । प्रथमवर सतमानमनिकन पर पुरस्सर स्वम् सप्तरिम्पारी प्रामिम्मडवानां सप्तपदर प्रतिपादित । संघatak विजयपरिम्परपरसम्पनियतिवदीमशम्मा समय मातिप्रतिबार पनि सम्, पविरमल, कमाधिोयम्प, नाकाम, पित्यपरिधिमापनम्, पपिएसपिसिस, कमातोमवविधियायाधि सेबोपबचा । एवम्प्रतिपातमतमान सतावनि मानि- (१)सादस्त्र (२) मात्रास्पेव पर, (२) परचि माधिपः, (५)सारधिराज्यपाः (पानिपावर कम, (-) स्वसिपातिचापमा पर। असल माप सापित पनि स्पूनावाप्यतिमच एवे नानामम्पोपमेयर पि प्रसार व मम् । मिशिनाचेतनामापनि सप्तम्या प्रेमपितु पाया। बता पाल्पेष पररपति पदारमते पर सलामतत्वमपि सस वापि ममममो समापन मानम् मसत्तापायपान्न स.प्रत संचित सत्ता प्रमाणात संपक- प्रेरिता पदेन एप्रबोमपापोत्यामरेज सम्पामिा अममो प्रपिन मलमेर मानिनम् । मागरमपवित् पसनमालाविरोः प्रीयोपिकविमपोरवन्धमार बसमयमा निसमा परति एरर पियो ममतम चौरमा सम्माक्तिमत्पऽसजणे, अपाममधि, ड- पम्पमत प्रापा पर परिसिमाम्पसस पो पासपतिपिशाचम्पारमोनि- उत्पावरिसिमापार प्रायमुरबम् । चमतमयी प्रमाममातम्या रमापति मेरे प्रिफेसम्पमा मान्तर कमरेश प्रम्मक मारपण बसलमाया प्रमाणात मिसाइपमा प्रामिवयस प्रबाट एमालटेयम् । प्रथममो सब इम्पसाच्या विजय, ममम गुरुपरम्पर मेरमय प्रविपितो. पोषारोपपतम्।
४ अत्रानेकान्तवाटे च सर्व वस्तुजातमनेकान्तारमकमम्मोति स्यम्पादिभियंटम्मानित्वमेव नत्यनिष्टागन्यादिकनि- तियोषयितुमयधारणायवकारप्रयोग म्यादस्त्येर घट इत्यादिम्पणतन्खण्टनमण्टनप्रकारश मुयिनरमाचा- येण प्रदर्शितम् । निपाताना च द्योतरवाचकल्पनोभयात्मकता च प्रदाता । बौदायान्यन्यारतिरेय सर्वगन्दवाच्यमित्यवधारणाविशन्दामागेपि परम्पादिना व्यात्तिः म्यत एवं सिद्धलाग्रहित रन विधिमुसेनैव सर्वत्र शाब्दबोधप्रणाल्या अनुभवगोचरत्वेनानवस्थादोपराकाराय न तन्मत मातमिति प्र. त्याख्यातम् । तथाविधविचागनेकान्तायनेकार्थनमयेऽपि प्रानयनुनोऽनेशन्तन्यस्पप्रदर्शनार्यम म्यादन्ये. व घट इत्यादिभनेषु तिरन्नप्रतिस्पकनिपातात्मकम्याच्छन्दप्रयोग. गुल म चानान्तवाढपिने- यानां सोयेण प्रतिपत्त्व प्रौढपिनेयाना तु वनुनोऽनेकान्तन्वमावेन म्याच्छन्दप्रयोगमन्तरापि ताशार्थ- प्रतीवेतदनावश्यक्ता प्रदर्मितेत्यरमेयम् । अनन्तरं च प्रमाणम्पसकलादेशेन सालात्मसपरादिभिर्भदत्या अभदोपचारेण वा नयरूपाविमगंदेशेन च भेदयत्त्याभेदोपचारेण घटादिरूमार्थप्रतिपादन मृतम् तम च कालादिना गर्वेषाममंद. प्रदर्शितः । यथा यत्कालावच्छेदेन च घटादावनित यन्ते तत्कालावच्छेनान्यापधर्मा अपि तय सन्ति एपंग्रेत्या फाटेनामेदवृत्तिम्तथैवात्मस्वरूपादिभि प्रतिपादिता। पूर्वोकरीला पदार्थनिरपणानन्तरं वाक्यापंनिरूपगम- स्वरूपायवरिटन्ताखिलाश्रयः पररूपाचनच्छिमनाम्निलाश्रयो घट इत्यादिम्पेण प्रतिपादितम् । तत्सम्बात् पेच घटस्य सरूपादय. पंच पटरपादय इति शशामुपन्यम्य घट इत्याफारफदा प्रकारतया नारामानो घटपदशक्यतावच्छेदकीभूतो य. महशपरिणामलमणो घटन्यम्पधर्मः स एव पटस्य स्वरूप तदन्यपटवादिक पररूपमिति स्वरूपेण घटस्यात्तिन्व पररूपेण च नातिन्यमिति । अथ च पटत्वादिपरस्पेणापि घटम्यात्तित्वाशी- फारे घटस्य पटात्मकत्वापत्ति खल्पणापि नान्निवे गरविपाणवन् शून्यतावाद इत्येवमादिना म्वरूपपरम्मत्व पहवो विकल्पा उपन्यन्ता. 1 घटस्य सस्पटव्यक्षेत्रकालेरतित्व पररूपद्रव्यमेत्रकालेच नान्नित्व प्रतिपादितम् । अप्रेच सकलपटायांना स्वकीयपरकीयसरूपादिचतुष्टयेन व्यवस्थाया सम्मादीनामप्यन्यन्त्यम्पादिक्मपे- क्षितमेवैतेपामप्यन्यदित्यनवस्था तया च ययायन्तुप्रतीतिव्यवस्था कार्यनि किं बम्पादिनान्नित्वेन पर. रूपादिना च नास्त्रित्वेन किमित्याशय वस्तुखरूपमेव सरूपरूपाधवच्छिा सतासत्यादिक विपचीकरोतीति निर्णेतु अन्यप्रवृत्तेरन्यया व नाना निराशविप्रतिपत्तीनिवारयितुमक्तेरिति समाहितम् । •अप्रेच केवलान्वयिप्रमेयादिपदार्थेषु स्वपरस्पादीनामप्रसिद्ध कथं व्यवस्थेत्याशय तत्रापि प्रमेयत्व प्रम- यस्य खरूप, घटवाटिकं च परस्प, यद्यपि घटत्वादीनामपि प्रमेयत्वमक्षन तथापि तन प्रमेयत्व. रूपेण तद्रूपता नास्तीति विचार्य ग्रन्यकारेण तथा लिगितम् । अथवा प्रमेयत्वं प्रमेयस्य स्वरूपम् अप्रमेयत्व च प्रमेयस्य पररूपमिति, यद्यपि प्रमेयवाभावरूपा प्रमेयत्वस्याप्रचिद्धिस्तयापि गगनकुमुमराशविषाणादी चान- मेयत्वप्रसिद्धि. स्फुटव तत्र च प्रमाणजन्यप्रमितिविपयताभावेन प्रमेयत्वाभावादिति प्रतिपादितम् । अयाप्रे च महासत्वरूपस्य शुव्यस्य सम्पूर्णद्रव्यक्षेत्रकालभावान्मकतया तद्भिनत्वेनान्यद्रव्यभावात् कय तत्र खपरस्पादिव्यवस्थेत्याशश्य तत्रापि सफलद्रव्यक्षेत्रकालादीना खरूपत्वं विकलद्रव्यादीना च पर- रूपत्वमिति सकलद्रव्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षयाऽस्तित्व विकलद्रव्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षया च नास्तित्वमिति समाहितन् । अमेचास्तित्वस्य स्वाययत्वेन वातविकवस्तुरूपता, नालित्वस्य च पराधीनन्येन वस्तुरूपतेलनेकान्तवादे अस्तित्वमिव नास्तित्वमपि वस्तुरूपमिति डिंडिमघोपणा कमर्थिकेयाशय साधयंवैधय॑योरिवास्तित्वनास्ति- त्वयोरविनामाव' प्रदर्शित. सूक्ष्मवुद्धीना च घटादिस्वरूपाऽयवोधेस्तित्वमिवान्यपदार्थामावन्यापि प्रतीते. अन्य- प्रतिषेधामावे च वस्त्वन्तरभानापत्ते. 1 यद्यपि शशविषाणादिषु नास्तित्वस्यैवावलोकनात् नास्तित्वमस्तित्व- मन्तरापि सम्भवतीति नास्तित्वास्तित्वयोरविनामावो नास्ति तन्कय नास्तित्वमपि वन्तुरूपमित्यागस्य तप्रापि गोमस्तकादिसमवायित्वेन प्रसिद्धस्य विषाणादे. शशादिसमवायित्वेन च तस्य नास्तित्वमिति निश्रय एवमेव मेपादिपु समवायित्वेन प्रसिद्धरोम्ण कुर्मसमवायित्वेन तस्य निषेध इत्लस्तित्वनास्तित्वयोरविनाभावोक्षत एवेति भ्येयम् ।
भने पास्येव बीपाशीपा ममापा (शिर) पाप्यामिरलमानो बसप योनिमा ! भविषमान परिप्रपंत परियलमामurn एमागोरस पायाशय । मिसमास्यति भामिलाप हान्य नियमति सत्याबंधेरामा वार्षिप्रवेश मि. सनियमवार परमानापि समितिसरेक। पर दारिमा सिमानामा स्थान सुखबीमामा नियारम् I स्थापलि भाति भर पर। सपHनुपामिरमानविविधपीलियो सपनाममिषम् । बामणेरापेक्षयाशिवास्येमा दास प्रारमो मसीमेलगारेरोपम् । मानिएमपरस्पति पाविम्य- अयसम्मति सादरम्पएर मागाति प्राधि । सात महिलामा पुस्पा व शसार परमति प्रदपिनम् । सोमपतियार सिमामपाक समरस मिस युधिरनिता देव ममापि मोबळ प्रम 1 समत्वमा र समूरमेव मारपस्यारा रोगांप TAR । पथा सामरिरामर TEREKA TETAftest पौना इलर मालपमेनागोरसायन मियासित एप कम मत ए कपषमा निधिमादिपार कोमल महिनम् । शापि प्रसार प्रसादON पोलिसा पाप माया विशेष समानमा एक प्रभानमारका पनिमामि RASTRI मी रिमेय परोपज बायपरिममा मरोरा - समानेमप्रतिभारनिरिवलम् । परलोपमेयर मनमायाराम पावरेपणालावर पगि । बस मोवायनशामधीमीला यमशिलाशि तोमashakप्रशासनामार मिस्पषम् । भर सहित पस्किन नियमान सावलमिशिरोमणपिशा बगे रोष एम्न प्राय पति नियम असलधिराम साप सो सोमायमेव writewat मा TRP मान एक माफमाशेप माप निवेदन बनेगापि प्रमोमीर और स्थति सापामेष पिएमटी सपा काति- सानिमा मायनामोर गाय मी बरंगा Prमभारमानमतसमरिमारिल ! मया मार्गपरोष पनि सालियर मासिएपम्पमा पारmant मा मालेमाबदार बम माति बारम्य एष समाधि सबदलिएपनि मनिपारदरा सामान विसामो सरकारमाथि किनभूपालपमेमराममयोंका ६ एवमेव व्यती क्रमयोजिती गमती च मह योजिती हव्यपाया गमारिल स्यानि नानि चायव्य एन घट इति सप्तनमत्प्रवृत्तिष्पगिता । तत्र पाश्येन इव्यपयांवयोः क्रममा योजनया बान्नित्वनानिलाध्यता घटम्य, समन्नसहापिनयोजनया वायत्तव्यताश्रयता । लमणनिर्वचनलगमन्यचारिक प्रन्ययाम्याश्यगरे विस्तरेणोक्त तत एवावगन्तव्यमिति मक्षेप. प्रम । सप्तभनान व्यायाबकान्ततो द्रव्यर्याया याव्यवादिनां मान्यबादाटीना मन्टनगुपन्यतम् मया द्रव्यस्य कवलस्य पावस्यावतत्र्यलम्य वाऽप्रतीते । एतद चानकान्ते मतमामात्यप्रगनियों दोपनुपन्यनम् । प्रमाणनयार्पणभेदाच ममाहितम् । एतत्प्रसात एव सम्यकान्तो मिथ्यान्नः सम्यगनेशान्तो मिथ्यानेान्त पति लकान्ननकान्तयोदविध्य प्रतिपादितम् । तनापि म्याटेकान्तः स्यादनकान्तः सादुमय, स्यादवाव्य इत्यादि स्पेण सप्तभही योजितेति ध्येयम् । जनयर दिशा नित्यतानित्यवस्वानकवादिधर्मपु चयनेमिय मप्तमही योजनायेत्समिहितम् । अयाने सत्तासामान्यस्यापि निसिलयसुव्यापिनोऽनकार व मर्च पनुजान यादेक म्यादनकमिति कथनाऽनुपपत्ति, निकस्थायिम्पण सत्यामान्यन्य जननिद्धान्वेऽभावादिति प्रशितम् । तत्तव्यतया मना- सत्वम्यानेकवेऽपि न्यम्पेण तस्यकत्वस्वीकरणान्समाहितम् । एवमेव अय स्थानीव स्यादजीव. इति मूलभनद्वयम् । तत्रोपयोगान्मना अय जीवः प्रमेयत्यागन्मना चाय. मजीवः इत्यादिल्पा व्यवस्था प्रदर्शिता । अत्र म्यानिमहाकलदेवानां वचनमपि प्रमाणनयोपन्यनम् । यथा, - प्रमेयन्वादिभिधर्मरचिदान्मा चिदात्मक, । शानदनतस्तन्माचतनाऽचननात्मकः ॥॥ इति. अथाये तदेव निल तदेवानित्य तदेवकम् तदेवानेकम् म एव जीपः म एवाजीवः टत्यादि म्पनिम्पाट- नेकान्तवाद-उरमात्रमित्यागम्य घृतादिलक्षणाभावाद वमुनश्च नादमखभाव इति गल्ला समाहितम् । एवमेय संभवादिलक्षणामावान्नमयादिजनकमपि नानेकान्तवाद इनि समाहितम् । ययाय च विरोधवेत्राधिकरम्यानवम्धानकरव्यनिकरसंभवाप्रतिपत्त्यभानरूपा अटी टोपा अनेकान्तवाद मन्तीलाशय प्रकृते विरोधादयो न सुन्नि विरोधो हि वस्यनुपलम्ममाध्य. कथचिप्रतीरमाने वनुनि वरूपाउपेक्षया विवक्षितयो. मृत्वासन्चयोनान्ति विरोध दलादि युक्त्या वघ्यघातकमाव , नहानस्थितिः, प्रतिवदपप्रतिवन्धका भावश्चेति प्रिविधविरोधमध्ये रस्याप्यमानेकान्तवादत्तित्वामावति गैला च ममाहिनम्। अनयव रीला सत्यासत्वयो प्रधानगुणमावेन सर्वत्र प्रतीतबयधिकरप्यादिदोपा अपि निम्ना.। अग्रे चानेकान्तवादे माख्यादिवादिनामानुकूलं प्रदर्शितम् । साचान्नावरावनमारजनां माम्यावस्या- प्रधानमिति वदन्तोऽन्योन्चविरोधिधर्माणामेत्र सम्मलनेनानेकान्नवाद म्बीचकु । नयायिका पि इयत्ता- दिक सामान्यविशेपम्पमहाकुर्वन्तोऽनेकान्तबाटे मुन्मतिमददन् । सांगता अपि मेचक (मनिविशेष) ज्ञान- मेकमनेकाकार कथयन्तोऽनेकान्तवाट स्वीचकुरिलादि रीत्या चार्वाकीमामादीनामपि खमतानुकूल्य प्रदचिंतम् । यस च प्रन्यस्याय्यभाषाऽनुवादकरणे बनवशाऽवनमधीग्रेटिवयरेबाशकरजगजीवनमहाशयमवधि- श्रीगयचन्द्रजनशास्त्रमालाप्रवन्धका श्रीमनमुनलालगरीमाईमहाशयेनाशप्तोऽहम् । विशिष्टविदुषा मविधे चेय मुमृध विज्ञप्तियत्सति प्रमाटे सन्तव्या गा भपेयमिति गम् । विदुषां चरणसरोव्हसेवी,:- प्रवागमण्डलान्तर्गवहरिपुरग्रामनिवासी मुरादाबादस्थगवर्णमेण्टनार्मलपाठशालाध्यापकः महामहोपाध्याय श्री दामोदरशास्त्रिणानन्तेवासी आचार्योपाधिधारिठाकुरप्रसादशी द्विवेदी।
भी परमात्मने नम उपोटात। - , - लिये किमि परपूर प्रममिमे सहमशीनरमिमी म म मा अन्य है। प्रदेश पीरममतासी श्रीमान मनावदेषवामी प्रिय तथा मुल्यशिल माम भी विमसमास पिम्बर रानामा अपने मन को हरम प्रयोग। परमसमर्माविरोधापनि प्रयभरने प्रबडेय सय रिताम रमा-गुहार-वार-मा-मामी या प्रवरचा नुम इससे और नायर यम बाचा मो र हाँ ऐन, कापि प म परमाया बरिरभार यस रत्न पुए.पभी निपट सके। में अमनपसात को सममा , मनरले सामान गायो। অংশ খালি বা গণ মা শ্বশঘ মগন্ধা ন সময়ে प्रतिमा परे।और सात पर प्रसारि पान में समिति के प्रभार मतप्रमरो पेसा रे सम्पूर्ण बम ऐकिवा FIR संप मन सतपिप बोधी REkatvNA-विर मब परिन् मा मारिसर, मिस्मानित मल र मसलसिमित माल, मार मनात रममा यो प्राइक रे ANIL सपने TREE पर समास समारो, सीधे प्राप्तया है। इस मा AT Rates त पाप या पदयात्र समयमा मापा । वो मोसन समयमा मोरया हो ससस म्यूम्परिकम से मय वातानिय सह भोध पसरबो मेरो पूनस्पन राव है। पप्पत् प्रसादस्पेव मम, परमित रसे और THE पर पूर्व मोमिनार इन मानसिक प्रथा समापारा। या माणसमम्पो र यसमतोमरोम लगाको मारमा मध्यम करपून पायोam प्रमाणावर दिपाय मयं एवरेय पासपोरड NE. इस प्रभार प्रदेश प्रमापारि बस हम निमो नमः मन पथ प्रकम मा ( भारत ) TRANE मरतिसेयर SHINE मर मचिो ववस है और दान है। बगानबारसरममा समागम से बहदप रूल्य अधिक बाधित रामनिएचम रुपातमागास प्राय परम्प सवार दोमन भारत मसलादक इस बात पोटी "पादासपेपर" प्रापधर्म 'पप पर निमा परम प्रबोधनाम पर राजन प्रधानमनmkatीर भानमतसतारबारम मा रिमोट पर स्पाइन सपियर और स्याद्वादमें जो फुगल है उनको आवश्यक्ता नहीं है। ऐसे ही अनेकान्तस्वरुप अर्थ योधनायं स्यात् राम निपातका भी मोन प्रयोग किया है । और स्याद्वाद न्यायमें कुशल विद्वानोंके अर्थ तो 'अखिघटः' इतना ही प्रयोग पर्याप्त है, क्योंकि उनको तो शब्दकी शक्ति तथा प्रमाणादिद्वारा अनेकान्तस्प अर्थका योच हो ही जावेगा, इस प्रकार सिद्धान्त किया है, और इसी प्रसाने निपातोंगा वाचकत्य और द्योतकन्य दोनों पक्ष शास्त्रसम्मत है यह मी दर्शाया है । तया जो बौद्धमतावलम्बी अनेकान्त पन्तको छोड़के अन्य च्यात्ति ही पन्द- शक्ति मानते हैं, उनका खडन भी किया है । अर्थात् अन्यफे निघसे अतिरिक्त सर्वत्र गन्दजन्य ज्ञान घटादि पदते विधिमुखसे होता है, न कि व्याप्ति म्पसे इस हेतुसे तथा प्रकारान्तरसे भी बौद्धनतकी असंगति दर्शाई है । इसी प्रकार सप्तमझोंके अर्थ अनेक तर्क वितको वर्णन किया है; जिमको हनने संस्तृत भूमि- कामें स्पष्ट किया है, यहा पुन. लिसनेकी आवश्यकता नहीं है। दम अन्धको जो आरंभसे अन्ततक मनोयोगसे पढेंगे, उनको पूर्ण रीतिसे विदित होगा, क्योंकि सब विषय सलावद्ध है। मुझे इस ग्रन्थका भाषानुवाद करनेझी आता रायचन्द्रशास्त्रमाला के प्रबन्धफर्ताद्वारा प्राप्त हुई। सर्वशुभचिन्तक:- आचार्य्यठाकुरप्रसादः।
PAN रायचन्द्रजैनशास्त्रमाला. सप्तमङ्गीतरङ्गिणी। पन्दिस्था मुरसन्दोहपन्दिवाद्रिसरोरुहम् । भीधीर फुतुनखुर्य सप्तमङ्गीतरङ्गिणीम् ॥ १॥ एबमु वस्वापापिगमोपार्य प्रतिपादयिमुमामा प्रकार: "प्रमाणनपरभिगम" स्याह । वत्राभिगमो रिलिप स्मार्म, परायति । म्मापाधिगमो मानारमको मवितादिरूप । परामापिगम समरूप । स पशिपिप-प्रमाणाम्मको नपास्मरति । कारर्पतम्यवाणी- भिगम' प्रमामात्मागतस्तस्वार्याधिगमो मयात्मक । मर्म डिपिभोऽपि मा सप्रपा प्रम- देत, विपिप्रतिपेयमायाम्यात् । रमेर प्रमापसातमही नबसममाहीति कथ्यते । समानो भाना-चाम्पानी, समाहार समू, सामग्रीति सपर्म । गामि पापानि- मापाकारता मारमाबरण पने विचार बीतमसम्मम् । मनम्म परचा मला पामे समरने मागुरोबरणाम फार भारमार्मि। सप्तमविवन्मिा अनुबाई मोम्पास १ शिष्टाचारमा विमविनाशार्य वमा प्रम परिसमातिधे कामनासे तक अपकार भीषिमसदामनी सामीए भीऔन् मगवान् महावीर सामीको बन्दना वन्दिता' इत्यादि सोहसे करते हैं। मेमन्वय-मां पिमलदासा या मप्पाइस पर है. सुरसम्दोहपन्दिता- विसरोरुई भीषीर-भिया मष्टप्रातिहार्यादिउम्म्या पक्षकस्पाणसमये इन्द्रासन कम्पनादिसाम्पा च युको पीरा मीवीरसं पम्दित्वा मुतुनत् सप्तमहीतर. शिणीम् ॐ ॥ मावार्य में विमठवान सम्पूर्ण देवसम्म विसका परमझमछ नम म्हव ऐसे मपात सर्व देवसमा नमस्कृत रकचरणारविन्दबुक तया भष्ट महा १ बमत्परस मामवरण निमेषसमूदानमवारपाम्प, समयम. परमाया- भी मारमना मादखि मालपारि या पारा धमग्री पूर्ण वाणीम, पति २ प्रातिहार्यादि लक्ष्मी और गर्भ निवासादि पञ्च मंगल समयमें इन्द्रकि आमनोंकी कन्यन आदि श्रीयुक्त महावीरस्वामीको नमस्कार करके कुतूहल अर्थात् अनायासही (विनाप- रिश्रमके ) इस सप्तमङ्गितरङ्गिणी नान ग्रन्थको अर्थात् स्यादस्ति न्यान्नालि इत्यादि सप्त भेद प्रतिपादक तर्कगात्रको रचता हु ।। जबतक सम्यग्दर्शन मन्यन्जान तथा मन्यच्चारित्रकी प्राप्ति नहीं होती तबतक प्राणी अनादिकालमे प्रवृत्त इस संसारमें कौके बन्धनसे मुक्त होकर मुक्तिन्प सुबो कदापि नहीं प्राप्त होता और इनकी प्राप्ति जीव आदि तत्त्वोंके पूर्ण ज्ञान होती है. दनी हेतुमे भगवान् मृत्रकारने तत्त्वार्थनानके उपायके प्रतिपादनकी इच्छासे प्रमाणनयरधिगमः" यह सूत्र कहा है. अर्थात् सम्यग्दर्शनार्दिक नथा नाम म्यापना द्रव्य आदि विधिसे निक्षिप्त जीव, अजीय, आवब, बन्ध, संवर, निर्जरा, तथा नीमन्प तत्त्वार्थीका अधिगम, प्रमाण तथा नयमही होता है. इस नत्रमें जो अधिगम कहा है वह दो प्रकारका है । एक वार्थ अधिगम दुसरा परार्थ अधिगम. इनमें मतिश्रुत आदिम्प जानात्मक अधिगमको न्वा- र्थाधिगम कहते हैं और शदात्मक अर्थात् वचनरूप अधिगमको परायाधिगम कहते हैं। और पुन. वह अधिगम प्रमाणप तथा नयल्प इन दो भागों में विभक्त है । इनमेंमे सम्पूर्ण रूपसे तत्त्वार्थाधिगम जिसकेहाग होता है उनको प्रमाणात्मक कहते हैं। और एक देगस जिनद्वारा तत्त्वार्थाधिगम होता है उसको नयात्मक कहते हैं। पुनः विधि तथा निषेधकी प्रधानतामे ये दोनो भर्द मप्तमाम विगत हैं । इसी सप्त विभाग समूहको प्रमाण- समभनी और नयसप्तमगी भी कहते है. क्योंकि 'सप्ताना भनानां वाक्यानां समाहारः समूहः सप्तमगी' अर्थात् मप्त महाका जो समूह है उसका नाम सप्तमझी है. इस प्रकार सप्तमही शब्दका व्याकरणकी रीतिसे अर्थ होता है. जैसे 'त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी अष्टाना सहस्राणां समाहारः अष्टसहस्री । अर्थात् तीन लोकोंका जो समूह उसको त्रिलोकी, और अष्ट सहनोंका जो समूह है उसको अष्टसहती कहते है। ऐसे ही सप्तभोंके समूहको सप्तमझी कहते हैं। इन सप्तभद्गोंका विभाग इस प्रकार है। " स्यादस्त्येव घटः ॥१॥ स्यान्नास्त्येव घटः ॥ २॥ स्यादस्ति नास्ति च घटः ॥३॥ स्यादवक्तव्य एव ॥४॥ स्यादस्ति चावकन्यश्च ॥५॥ स्वान्नास्ति चावतव्यश्च ॥ ६॥ स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च ॥७॥” इति एतत्समवाक्यसमुदाय. समभङ्गीति कथ्यते । स्वादति घट. कथंचित् घट है ॥ १॥ स्वान्नास्ति घट. कथंचित् घट नहीं है ॥ २ ॥ १ लक्ष्मी वा ऐवयंसहित अन्तिमतीयकरको. २ महातत्त्वार्य सूत्र मध्याय १ सूत्र ६ ३ शान. ४ प्रमाण तथा नयस्प ' मात वाक्योंका. ७ आठ.
स्मादसि नाति प पट कचित् घटमार केचिन् नहीं है ॥२॥ म्पावरकमो पट कपपिम् घट मरकाम है || १ || स्पादस्ति पावकम्पम घट. कचित् घट है मौर भवरहस्य है ॥५॥ स्सामाखि पापकम्यम्य घट' कपचित् महीं है क्या भपकम्प पर है ॥५॥ स्पादस्ति मास्ति चापकम्पम पर कर्मविनती नहीं है इस पसे माफम्प पटना इनही सप्तबास्योंकि समुशायका नाम सप्तमही है। सबसमस्तु प्रामिमममानप्रबोम्पो सति, सास्तविमेप्याविरुयविधिप्रविषमारमा धर्ममारपोपमनासप्तपापपर्याप्तसमुदायस्थम् । पति और समर्ण रशिवबाम्पसप्तक । वमादि माभिकममानप्रयोम्पत्वं हि परम्परया प्रामिकाममानसन्मस्वम् । वा च मामि कप्रमशानेन प्रविपापकस्य विनमा पाप, विषमया व पापप्रयोग, इवि मामिकममामा- नप्रमोम्बतमुजसप्तवाक्पसमुदायम्याभवम् । प पटारिस्पेकवस्तुविझेप्पकाविरपिम्यादि मकारको पो भोप पटोऽत्तीपारिस्पो बोप, वजनक प यवत इति । इस सप्तमशीन मलम यह है कि-पभका प्रभधानका प्रयोग्य रहते, पक पदार्थ रिसेप्या भपिरुद्ध विभिमसिवेपत्वप मानापमप्रकारक बोरबना सम्पापपर्याप्तसम्- दायसा । मर्यान् मभकर्ण के प्रमशान मो प्रमोम्य इसे एक किसी पदार्थको बिप्प परके मान पर पहमें परस्पर अविरुद्ध नाना धाम निपायक शालजनक मठपास्पोमें रहनेवाला सप्तमझी नपरे । पर सभण पूर्पोक्त सप्तमाम समुदायमें है । इसका समन्वय इस प्रकार है। प्रमाणे प्रमशानकी प्रयोग्यता परंपरासे प्रमाण प्रमजानकी पन्यताबस होगी । मर्यात् प्रभकर्णका प्रभ वा अनक भार प्रभज्ञान उमस मन्य होगा । क्योंकि ममा प्रमझानसे ही प्रतिपादन करनेवालेडी प्रिंक्षा होती है और पियामे मापस प्रयोग होता है। इस रीतिसे पाभिक प्रमज्ञान प्रयोग्यता पूछ इस बाक्मसम्- एमी पूर्णरूपसे है मोर इसीमार पट मावि एक पार्म विधेयक परस्पराविरुद विधि- निषेपहप नानापर्म मपरक स्वादाति पटा स्यामास्ति 'रिसी रिपक्षासे पट स्सिी विश्वास नहीं है पेमा यो ज्ञान है रमका बना पूर्पोक सप्तमी नय॥ पदिनमादुरमिपुच्चा:-"प्रमशारक वस्तुम्पविरोधमा विधिप्रतिपेनस्पना सप्रमजी" इति। इम विषयमें मापाोंने ऐसा रहा है। मभ पशुसे एलसी पयरि यस्तुमें भारी- परपस बिपि तथा प्रतिपकी जो रस्सना उसको सहमती मम मते है। भतापम-प्रमाबमान पत्र पम्पा प्रोम्पत्तम विपिप्रतिपपम्पनेत्यम्य विधि मविषयमकारकपोषसनिध्यदः । भनिरोपेनेवि दीपानों पैमिएपं विभिप्रदिपेपपोरमेखि पाप.१ म. प्लेम इपान. ५ मा पिरन्टिी 2 एकत्र वस्तुनीन्यत्र समस्या विशेष्यत्वम् । तन्य कल्पनापदार्थबोधजनकत्वैकदेग बोधेऽन्वयः सप्तभद्गीत्यम्य मप्रवाक्यपर्यामसमुदायत्वाप्रयोऽर्थः । तथाचारमदुक्तलाणमेव पर्यवमन्नम । इस वाक्यमें 'प्रश्नवगात्' यह जो पञ्चम्यन्न पद इम पग पञ्चमी विमतिका प्रयोज्यता अर्थ है 'विधि प्रतिपय कल्पना इस पदका विधिप्रतिषेध प्रकारक बोधन- निका अर्थ है 'अविरोधेन' यहां तृतीया विभक्तिका वैशिष्टय अर्थ है और उसका अ- न्वय विधिप्रतिपेघके साथ होता है । 'एकत्र वस्तुनि' इन पदमें सप्तमीका अर्थ विशेषता है और उसका अन्वय बोयजनकनाप जो कल्पना पदार्थ उसके एक देशभूत बायके साथ होता है । और सप्तमङ्गी इस पदका अर्थ सप्तवाश्यपर्याप्तसमुदायताश्रय है । इस गतिसे हमने प्रथम जो सप्तमी लक्षण कहा है बद्दी मिद्ध हुआ अर्थात् प्रानिक प्रभन्नानका प्रयोज्य होकर एक वस्तु विगप्यक अविरुद्ध विधिप्रतिपधरूप नानाधर्मप्रकारक बोधजनक सप्तवाक्यपर्याप्तसमुदायतान्प जो है वही सप्तमही नय है ॥ अत्र च प्रत्लादिविरुद्धविधिप्रतिपयवास्येप्रतिव्यामिवारणायाविनद्धेति । घटोसि पटो नास्तीत्यादिसमुदायवारणाय एकवन्तुविगेप्यकेति । स्यादन्नि घट,, म्यानाति घट., इति वाक्यद्वयमात्रेऽतिव्यानिवारणाय मति घटमानयेत्युदानीनवारयटितनिरुतवाक्यसप्तमेति अन्याप्तिवारणाय सप्तवाक्यपर्याप्रेति ! इस लक्षणके जो विगेप्य दलमें अविरुद्ध विधिप्रतिषेधात्मक धर्मप्रकारक इस पदमें अविरुद्ध पद है वह प्रत्यक्षादि प्रमाणम विरुद्ध जो विधिप्रतिपयल्प वाक्य है उनमें अति- व्याप्ति दोप वारणकेलिये है । क्योकि लक्षण ऐसा होना चाहिये जिनम अतिव्याप्ति अव्याप्ति तथा असंभव दोष न हो । और 'घंटोस्ति पटो नास्ति' इत्यादि समुदायमें लक्षण न जाय इसलिये 'एकवस्तुविशेयक' यह पट दिया है । 'स्यादस्ति घटः स्यान्नास्ति वटः' इन दो वाक्याम अतिव्याप्ति वारण करने अर्थ सप्त यह पद दिया है । तथा 'घटमानय' इस उदासीन वाक्यघटित घटको लेकर पूर्वोक्त वाक्य सप्तको अव्याप्ति दोष निराकरण करनेके अर्थ 'सप्तवाक्य पर्याप्त समुदायता' यह विशेषण दिया है अर्थात् इन सप्त पूर्वोक्त वाक्योंमें ही यह लक्षण घटित होता है अन्यत्र नहीं ।। यद्यपि सत्यन्तनिवेशस्यातिव्यात्यव्यायादि दोपवारकत्वं न सम्भवति, तथापि प्रतिपाद्य- प्रधानां सप्तविघानामेव सद्भावात्सप्तव भगा इति नियमसूचनाय तन्निवेगनम् । ननु-प्रभानां सप्तविधत्वं कथमिविचेत; जिज्ञासानां सप्तविधत्वात् । प्राधिकनिष्टजिज्ञासाप्रतिपादकवाक्यं हि प्रश्न इत्युच्यते । यद्यपि लक्षणमें जो सत्यन्त विशेषण दल है अर्थात् 'प्राश्निक प्रश्नज्ञान प्रयो. ज्यत्वे सति' इतना अंग अतिव्याप्ति तथा अव्याप्ति दोषोंके निवारण करनेमें सम्भव १ घट है पट नहीं है. २ एकवस्तु विशेष्य करके. : फयचित् घट है कथंचित् नहीं है ४ पद लाओ ५ प्रश्नकताके प्रश्न ज्ञानका प्रयोज्य रहते. .
५ नहीं हो सकता तथापि प्रभफत प्रभो सप्ठ ही भेद हो सकते हैं इसी हेतु मा अर्थात् वाक्य मी सात ही हो सकते है. इस नियमके सूपनार्य सम्पन्तवस समपमें नियत किया क्योंकि उत्तरदाता प्रभार्णक प्रमोको जानकर उसके मोपार्य बास्यमयोग करता है मतपय सप्तमा प्रभकर्ण के प्रम ज्ञानके अयोग्य भवस्य हुये। घराभोंके सेठ भेद क्यार हो सकते हैं! यदि ऐसी सहा करो तो उपर यह कि-ममकि बानने की इछाओंके साठ ही मेद हो सकते हैं क्योंकि प्रम में गोपिसी पदार्यकी आननी इच्छा है उस इण्टाके प्रतिपादक को पास है उन- को ही प्रम पते है क्योंकि गो पदार्यको न माननेवाम पुरुष गोके जाननेकी इच्छासे फिसी पुरुपसे प्रभ करता है कि 'गोपेदवाष्प किम्' तब का उत्तर देता है कि "सासालासकलातुरविपामापर्यविनिष्टो गो" सामा मर्मात् गो गोमें स्थित रोम मांस समूहकप कमठ फंद, वर या विाय इत्यादि पदार्ग विशिष्ट गो होता . गौ" इस मभमे गोको म चाननेवाले पुरुषकी उस पदार्यके माननेकी पनाहीसे बता उत्तर देता है क्योंकि जिस पदापी मानी इच्छा नहीं है उसको मोबन कराना मपोम्प है उस पुरपके वानने की इच्छा बताको भर्मात् उपरदाताको उसके ममसे बात होती है इसी कारणसे प्रभारी प्रमही विनासाका प्रतिपादक बासी भोर मह उत्तरवावा मानका गना कि ममुफ ममाचा पमुक पदार्य गनमा चाहता है, उसीके अनुसार बद उच्चर दानमें मइस दोवा।। मनु सप्तर निजामा सः इति पेन्, मप्तमा संशयानामुत्पते । संक्षमानो सप्तविभवन्तु निपपीमूवयमार्गा सपरिपलान् । तारापमान कश्चित्मत्त्व, पश्चिमाय, प्रमा पितोमर्य, मबसम्पर, पश्चिस्सम्बनिमिष्टामसम्पन, कपधिसत्वभिप्याकम्पस्वम्, प्रमार्पितोमपविभिशाम्पत्वम् रेवि समैन । र पसियममपिपया समैण संशमा । मा पट' म्पाइम्मेव मा मनि कश्चित्सत्यतामाबग्रेटिक प्रममसंगया। मष दापित् यह पो कि सेप्ती प्रकारको मानने इम क्यों होती है। सो इसका उचर यह है कि-संभोंके भेद भी सात ही मारक होते है और सदायो सान प्रकार होने परण पर कि संसयों पिपमीमत ममेकि मेद मातही प्रकार हैं। उम मकारक पर्म पित् सत्त १ कपित् षसत २ चित् कमसे समर्पित सत्त्व मसस्व उममरूप । कवि भरकम पित् सत्वविशिष्ट परकम्प पिन् भसत्त विमिट माकम्पनरवचित् कमसे समर्पित सप्तमार मसत्त्व एतनुमय विभिष्ट मवसम्पत्त ७ मे सात? इस प्रभर पूर्वमेदाचित सत्व भावि वियफ सात ही संभव हो सकते है। न.पगारी सिमपार मनात पर रस परिध मावर. ५ मामी यह समय एम. सा. •kikaबोपामे परमार से ६ , यहांपर 'घटः स्यादस्त्येव वा नवा' यह घट विषयक सत्त्व तथा उसके अभावविषयक प्रथम संशय है। ननु च-कश्चित्सत्त्वस्याभावः कश्चिदसत्त्वम् , नस्य न संशयविषयत्वसम्भवः, कथ- श्चित्सत्त्वेन माकं विरोधाभावात् । एक धर्मिकविरुद्धनानाधर्मप्रकारकनानं हि संशयः नत्वेकघर्मिकनानाधर्मप्रकारकजानमात्रं, तथा सति अयं घटोद्रव्यमित्यादीदन्त्यावच्छिन्न- विशेष्यकवटत्वद्रव्यत्वरूपनानाधर्मप्रकारकज्ञानस्यापि संशयत्वापत्तेः । तथा च कथं घटस्स्या- दस्त्येव न वेति संशयः इति चेत् ? उच्यते-दर्शितमंगचे कश्चिदमित्वसर्वयातित्वयो- रेवकोटिता; तथा च नोक्तानुपपचिः, तयोग्य परस्परम् विरुद्धत्वान् । शक्षा कयंचित् सत्त्वका अभाव कयंचित् असत्त्वरूप ही है वह संगयका विषय नहीं हो सकता क्योंकि कथंचित् सत्त्वके साथ उसका विरोध नहीं है कथंचिन् सत्त्व और कथं- चित् असत्त्व इनका विरोध नहीं है किसी विवक्षासे सत्ता और किसी विवक्षासे असत्ता भी रह सकती है। क्योंकि एक धर्मिक एक पदार्थविषयक परस्पर विरुद्ध नानाधर्म प्रकारक ज्ञानको संगय कहते हैं । जैसे एक वृक्षके ढूंटको देखकर 'स्थाणुर्वा पुरुपो वा' ऐसे विरुद्ध नाना ज्ञानको संशय कहते हैं । स्थाणुत्व और पुरुषत्व ये दोनों विरुद्ध धर्म एक विषयमें हुये इस हेतुसे यह संगेय ज्ञान है । न कि एक पदार्थविषयक नानाधर्म प्रकारक ज्ञानमात्रको संगय कहते हैं। क्योंकि परस्पर नानाधर्मोके विरोधके अभावमै एक पदार्थम नानाधर्ममात्रको यदि संगय ज्ञान मानोगे तो 'अयं घटो द्रव्यम्' इत्यादि वास्यमें इदन्ता- वच्छिन्न विशेप्यक घटत्व तथा द्रव्यत्वरूप नानाधर्म प्रचारक ज्ञान मी संगयरूप ज्ञान हो जायगा. क्योकि इसमें घटत्व और व्यत्व ये नानाधर्म है. परन्तु घटत्व और द्रव्यत्व इन दोनों धर्मोका विरोध नहीं. ऐसे ही कथंचित् सत्त्व असत्त्वका विरोध नहीं हैं तो इस रीतिसे 'बटः स्यादस्त्येव न वा' इस ज्ञानको संगवरूपता कैसे होगी ! यदि ऐसा कहो तो इसका उत्तर कहते है-पूर्वदर्गित विषयमें कयंचित् अस्तिता और सर्वथा अतित्व ये दो कोटि है । इस कारणसे पूर्वोक्त शङ्का युक्त नहीं है । क्योंकि घट विषयक कथञ्चित् अस्तिता और सर्व प्रकारावच्छिन्न अर्थात् सर्व प्रकारसे अस्तिता इन दोनों धमाका परस्पर विरोध प्रसिद्ध ही है एक कोटिमें कथंचित् अस्तिता है और दूसरी कोटि में सर्वथा अस्तिता है, जैसे जीव विषयमें दो कोटि हो सकती हैं. कथञ्चित् साकारता और सर्वथा साकारता । यह संशय दो भावकोटिको लेकर प्रवृत्त है इसीसे 'अयं स्थाणुर्वा पुरुषो वा' यह स्थाणु है वा पुरुष है यहां दोनोमें स्थाणु तथा पुरुषमें दीर्घादि गुण समान ज्ञात होनेसे तथा पुरुपके हस्त पाद अवयव और स्थाणुके कोटेर आदि आकार ज्ञात न होनेसे सशय १ घट है या नहीं. २ सत्ता ३ भसत्ता. ४ यह स्थाणु (दको है वा पुल है. ५ सन्देहात्मक. ६ अविरुद्ध ७ यह घट द्रव्य है. ८ घट कयश्चित् है या नहीं. ९ घटः स्यादस्त्येवनवा. १० किसी अपेक्षासे सत्ता. ११ सर्व प्रकारको सत्ता १२ वृक्षका टूठ. १2 खोखल.
७ - होता है। ऐसे ही एक शर्मी सध मालिका मा मसिवान दोनों भाव कोटिकोर संभम हो सकता है। मम-अनियमिरपोरंग संश्यकोटिका, समा-स्वानुवरुपबमोपरममित्या सम प्रसिद्धसऽपि सईया सस्सस्स प्रतिशतमा संशयभेटियम् । इति । बस्तुको ममिदस्थापि प्रसिद्धत्वन मावस्प संहविपरससम्मना । पठत्वाप्टिमसरस्सर कोटि समपयामित्वमकारेण सस्वाप पापरं कोटिस्पमिति वनसत्वे सारा भिमत्वमाछत्तेऽपि म भतिः | o शिवीमादिसंशयमकारा मप्यूमा ! निससंझपेन पटे वायरसनिषपस्तम्पाश्नीय इति रिसासोपएक, शिक्षासमति संसपस्म कारणलान् खामियासपा पर कि स्मादस्पेदेखि प्रभा, प्रमेव मिशामाया देखतवान् । वाम मामा प्रविपारस्य मतिपिपाइपिपा जायते । प्रतिपिपादमिपयानोचरम् । यास्मर धर्मशक्विाधीन भाना सानिवलमिति पोषमि सत्सवानिश इति मेपमा बहुम:- मार दो धर्म की प्रसिर में हम ही उनका सम्यकोरिमें मवेश होता? से स्मात माणुमें भार पुरता पुरस्समें एक प्रमझ पसिब है इस देतसे उनमें मंत्रय कोटिका मार 'पट स्पायस्लेपन का इसमें कथित सलो मसिद्ध होनेपर मी सर्वपा मससके प्रसिद रोनेसे संचम कोटिता कैसे हो सकती है। मेसी घरा न परो क्योकि मासिकी भी मसिना बात होनेसे संगम निपटाका संभव है। माँ मान लियमें पेटतामिएन पित् ससी टिभीर स मरासि संस पूसरी मोटि। इस रीति बारे सप्लमें सर्व प्रकारापति मसस्त होने में भी कोई ति नहीं है। इसी पूर्ण प्रवित प्रकार से द्वितीय तृतीम संभयो प्रकारको सपना करनी पारि । ममात् मेसेमपित् पटी सातमा सना परी सा इन दोनो कोरिमें संचमी संभावना है। ऐसे ही कमपित् परकी माविता सपा सर्पमा परी मा निता इत्यादि द्वितीय सना तृतीम संशयको भी लपे समझ लेना चाहिये । पूर्वोक्ष संष्ठमके बनिस मार्ग पर सबस क्या है मा निर्मम भाव करना पारिसे, पेसी विज्ञासा की पुरुष होती, पोंकि शासापति समयको प्ररपता है, इस कारण विद्या- सा मा पिता का है ऐसा मम होता , मोति प्रम विनासा ही कारण है। इस मार एससे परमाताको रखर देने की भमिहापा उस होती है और उसी रचर देनेत्री ममिलापसे यह उधर देता है। इस प्रकार पूर्ण करित दिसे पर सव- मेहरे मापीन मंगोले 'स्पादस्ति इलादि सप्तभेद वापना सिरे सनमें ससन्त र माइ प्राभिक प्रमशान प्रपोम्पले साधिका निम डिमा। ऐसा मानना चाहिये। ऐसा मम्प मापामने भी पारे। मा. रा. प्रामादि. ४ मा सय पार . भागमा भङ्गास्सत्त्वादयस्सप्त संगयास्सप्त तद्गताः। जिज्ञासास्सप्त सप्त स्युः प्रश्नास्सप्तोत्तराण्यपि ॥ 'स्यादस्ति घटा' कथंचित् घट है इत्यादि वाक्यमें सत्त्व आदि सप्तमंग इस हेतुमे हैं कि, उनमें स्थित संगय भी सप्त है और सप्त संशय इमलिये हैं कि, जिज्ञामाओं के भेद भी सप्त ही हैं और सप्त जिज्ञासाओंके भेदसे ही सप्त प्रकारके उत्तर भी होते है. नन्विदं सर्व वदोपपद्यते, यदि धर्माणां सप्तवियत्वमेवेति सिद्धं स्यात् ; नदेव न सम्भ- वति । प्रथम द्वितीयधर्मवत्प्रथमतृतीयादि धर्माणां क्रमाक्रमार्पितानां धर्मान्तरत्वसिद्धेम्समवि. धधर्मनियमाभावात् ; इतिचेन्न । शका-यह सैव तब ही युक्त हो मक्ता है कि जब, धोके मात ही भेद सिद्ध हों परन्तु यही सभव नहीं है. क्योंकि प्रथम द्वितीय धर्मके सदृश क्रम तथा अक्रममे अर्पित प्रथम तृतीय आदि धर्मोंसे मप्त धर्ममे भिन्न अन्य धर्मोकी सिद्धि होनने सात ही प्रकारके धर्म है यह नियम नहीं हो सत्ता, तात्पर्य यह है कि जैसे, 'स्यादस्ति' यहां प्रथम धर्म सत्त्व और 'स्यान्नास्ति' यहां द्वितीय धर्म असत्त्व इन दोनोंको क्रममे लगानंपर 'स्यादस्ति- नास्ति' कथचित् सत्त्व कथचित् असत्त्व यह तृतीय धर्म हो जाता है ऐसे ही प्रथम तृतीय आदि धर्मोको क्रम वा अक्रमसे लगानसे जैसे 'स्यादस्ति' तथा 'स्यादस्तिनास्ति' इन प्रथम तृतीयको क्रमसे योजन करनेसे 'स्यादस्तिस्यादस्तिनास्ति' कथंचिन् मत्त्व कथंचित् सत्त्वासत्त्व यह एक सत्त्वधर्मस भिन्न अन्य धर्म हो गया. ऐसे ही तृतीय चतुर्थके योजनसे भी अन्य धर्मकी समावना है तो धर्मोंके सात ही भेद है, यह नियम अनात है। ऐसी शहा यदि करो तो उसका उत्तर यह है । क्रमाक्रमार्पितयोः प्रथमतृतीयधर्मयोधर्मान्तरत्वेनाप्रतीतेः । स्यादस्तिघट इत्यादी घटत्वाव- च्छिन्नसत्त्वद्वयस्थासम्भवात् , मृण्मयत्वाद्यवच्छिन्नसत्त्वान्तरस्य सम्भवेऽपि दारुमयत्वाधव- च्छिन्नस्यापरस्यासत्त्वस्यापि सम्भवेनापरधर्मसप्तकसिद्धेस्समभंग्यन्तरस्यैव सन्भवात् । एतेन- द्वितीय तृतीय धर्मयोः क्रमाक्रमार्पितयोधर्मान्तरत्वमिति निरस्तम् -एकरूपावच्छिन्न नास्ति- त्वद्वयस्यामम्भवान्। क्योंकि, क्रम वा अक्रमसे अर्पित प्रथम तृतीय धर्मोंकी योजनासे धर्मान्तरकी प्र- तीति लोक नहीं है। क्योकि 'स्यादस्ति बटः' इत्यादि वाक्यमें घटत्वावच्छिन्न घटके सत्त्वद्वय असंभव है । मृत्तिकामयत्यादि अवच्छिन्न घटके अन्य सत्ताका संभव होनेपर भी उसी समय दामयत्व आदि अन्य घटकी असत्ताका भी संभव होनेसे अन्य उसी प्रकारके सात धर्म सिद्ध हो जायगे. इस हेतुसे अन्य सप्तमी ही सिद्ध होनेका संभव है न कि सप्त १ जाननेठी इच्छाओंके. २ सात. ३ मा मादिका सप्त भेद कयन.४ धमाके सप्त भेद. ५ कयचित् घट है. ६ घटको अन्यसे पृथक् करनेवाले घटत्व धर्मसदित ७ एक घट विषयमें दो सत्ताका. ८ मिट्टीके. ९ काट आदि रचित.
पमसि पृषक पर्म । इस प्रचार प्रथम तृतीय धर्मोकी योजनासे भम्प पर्मकी सिदिक स- मनसे प्रम तथा मझमसे मपित द्वितीम तृतीय धर्मोकी मोसमासे भन्म पर्मसिविका भी मण्टन हो गया । सवा एक पदार्थ विपया दो सत्ता सान एक हपासिम एक फार्म सिरक हो नासिताका मसमय । बसे एकपर्मिक काठमय पटके सत्त्वा ममात होनेपर उससे मिल मृतिकादिमम पटकी सवाला मी संमप। मन्द-प्रथमचतुर्थयोतीपचतुर्पयोस्तृतीयचतुबमोम सहितयो कर्म धर्माम्वरत्वम पबतम्पत कि सहार्पिवासिवनातिलोमयम्, क्या 1 यया मार्पिवासिलोमपम्मिमस्ति- सम्प योग न सम्मावि, मसितापामावान्, दबा सहार्पियोमपस्मिभपीठिम। पतोड़- पचम्पत्वं सहार्पियोमबमेष म चिन्त, सहार्पितपोरसिवनासित्तयोम्सपा ममशक्मस्त रूप पमाम्वरमेषा पा र सस्पेनसहितमबचम्पत्लादिक पर्मान्तरं प्रतीतिमिरमेष । मा-प्रथम चतुर्ष, द्वितीय पर्प तथा ह्तीय वर्ष बाली साथ मोबनासे पर्मा- न्तरकी सिदि से होती है क्योंकि प्रमम धर्मोकी मोमनासे स्मादस्ति अपकप्पय इस पचममाकी सिदि होती है। यहाँपर माकपाल सह भर्पित 'स्पास्ति' और 'स्या- मास्ति' एतत् उमपरूप होगा वो इस मारसे बसे कमसे भर्पित मशिलवमें वूमरे पवितका कुछ प्रयोगन मही है। क्योंकि एक पार्म विषयक दो सत्ता मसमर है। पेमे ही साम मर्पित 'भस्तित्वनास्तिव' इम उममहपमें नास्तित्व भी नहीं रह सकता क्योकि एक धर्मविपयक मास्तित्व है बर्दा भम्प अखिसका भी समय ऐसी शरा नहीं कर सकते हो । क्योकि मवकमतके साम मोमित 'मस्ति मास्तित्व' उमय- रूपही नहीं है। किन्तु सह अर्पित मस्तित्व नासिल इन दोनों धोडा सर्वमा कपन कर मेको मायमरूप मर्मान्तर है क्योंकि एक ही पाक रिपयमें साथ ही भनिता मोर नास्तिवका सम नहीं हो सकता । इस प्रकार सत्ता के साथ अपचम्पत नादि धर्मान्तर अमुमनसिकती। मयमे मा सस्सस्स प्रपानमावेन मवीवि, नितीये पुनरससम्प, वतीने समावियो- स्मस्वाससपो, सुतरम्पत्तस्य, पथमे सत्वविशिराबसम्पत्तस्प, पप्ठे पासस्पषि सिरामचम्पत्तस्प, सप्तम माविससासस्वमिष्टारम्पलस्पेवि विक । प्रथममहापा बमस्वादीमा गुपमाबमात्र, मत प्रतिपय । मा प्रथम मामें गर्मात् स्यावस्त्पेर पर सत्ती प्रधानतासे मतीति होसी है उषा दिलीय प्रसारमारपेप पर माम मस्त मर्मत् भसवारी प्रति प्रया अपस्वपमाधिमाधिमा स्यात् परम एक स्पिचस्प स्वरस प. प्रारशिप्रतिरमारपच्यएस पनि और बाम स्व. गोजित दोसर ९साँपति नमार १. वि. बाप बिव घ्य या भाव ११ भत्ता १ मिमर्म १४ र १५ एमबमरभि पर बार १० । नतासे है। तृतीय स्यादस्ति नास्ति व घटा' महमें क्रमसे योजित सत्त्व असत्त्वकी प्रधानतासे प्रतीति है। क्योंकि किसी अपेक्षा घटका अन्तित्व और किमी अपेक्षासे नान्नि- त्वका भी अनुभव होता है । तथा चतुर्थमें अवक्तव्यत्वकी, पञ्चमें सत्तासहित अवक्तव्यत्वकी, पठमें असत्तासहित अवक्तव्यत्वकी, और सप्तमभङमें क्रमसे योजित सत्ता तथा असत्ता- महित अवक्तव्यत्वकी प्रधानतासे प्रेतीति होती है, इस प्रकार सप्तमनोका विवेक जानना चाहिये । प्रथम भनसे 'स्यादन्येव घटा' आदिस लेके कई भझोंमें जो असत्व आदिका भान होता है उनकी गौणता है न कि निषेध. क्योंकि जब कथंचित् घटकी सत्ता है ऐसा कहा गया तर कथंचित् असत्ताका भी मान होता है । परन्तु अमत्ताकी गौणता और स- चाकी प्रधानता है गेसे ही आगेके महामें भी जिस धर्मको कहें, उसकी प्रधानता और उसस विरुद्धकी गोणता समझनी योग्य है ।। ननु-अवक्तव्यत्वं यदि धर्मान्तरं तर्हि वक्तव्यत्वमपि धर्मान्तरं प्राप्नोति, कथं सप्तविध एवं धर्म: ? तयाचाष्टमम्य वक्तव्यत्वधर्मस्व सद्भावेन तेन सहाष्टमङ्गी स्यान्, न समभगी.- इति चेन्न। गंकाः-जैसे अवक्तव्यत्वके साथ योजित अनिल नातिल धर्मोको कथन करनमें सर्वथा अगत्यत्वल्पता है ऐमेही वक्तव्यत्वमी धर्मातर हो सकता है तो इस रीतिसे अ- टम वक्तव्यत्वरूप धर्मके होनेसे अष्टमंगी नय कहना उचित है नकि सप्तभंगी? ऐसी शंका नहीं हो सकती ॥ सामान्यन वक्तव्यत्वस्यातिरिक्तस्यामावान । सत्त्वादिस्पेण वक्तव्य तु प्रथमभङ्गादावे- वान्दर्भूतम् । अस्तु वा वक्तव्यत्वं नाम कञ्चन धर्मोऽतिरिक्तः, तथापि वचन्यत्वावक्तव्यत्वाभ्यां विधिप्रतिपेषकल्पनाविषयाभ्यां सत्त्वासत्त्वाभ्यामिव समभगवन्तरमेव प्राप्नोतीति न मत्त्वा- सत्त्वप्रमुखसप्तविधधर्मव्यायातः । तथा च धर्माणां सप्तविधत्वात्तद्विषयसंशयादीनामपि सम- विधत्वमिति सप्तमझ्या अधिकसंख्याव्यवच्छेदस्सिद्धः। क्योंकि सामान्यरूपसे वक्तव्यत्व भिन्न धर्म नहीं है और सत्त्व आदिल्पसे वक्तव्यत्व प्रथम महादिमें अन्तर्गतही है और वक्तव्यत्वमी कोई पृथक् धर्म मानो तोमी सत्त्वअस- लेके समान विधि प्रतिपेव कल्पनाको विषय करनेवाले वक्तव्यत्व तथा अवक्तव्यत्व धमासे अन्य सप्तमझी ही सिद्ध होगी। इस रीतीसे सत्व असत्व आदि सप्त प्रकारके धर्मका व्याघात नहीं हुआ। इससे यह सिद्धान्त हुआ की धर्मोंके सात भेट होनेसे उनके विष- यभूत संशय जिज्ञासा तया प्रश्नादिकमी सेप्तमेदसहित हैं इस कारणले सप्तमीकी अधिक संख्याका निराकरण हुआ | नन्वेवं रीयाऽधिकसंख्याव्यवच्छेदेऽपि न्यूनसंख्याव्यवच्छेद. कयं सिद्ध्यति ? तथाहि- क्यचित् नहीं है.२ मत्ता. ३ मसत्ता. ४ अनुमव. ५ कयचित् घट है. ६ ममत्ता. ७ अप्रधानता नकि नियय. ८ स्यादस्त्येव ९मान प्रकारचे. M । यदि पटादामिनस्वममुग्नास्मत पमा प्रामाणिमाम्म्यु, बदा द्विपसमातिम्मेण सममानी सिस्पेन् । वदेवन, सत्वासपोर्मेडामाबाम् । पत्साहपण सर्स तरेर परमपणासन। वमान मबमदिघीयमी पटेते । तपोरम्पवरेणेव गमावान्। एवं प हवीमादिमहामा- बालवस्सप्तमही-इति चन् । कदाचित् यह शहा कोषि-दस रीतिसे सप्त सस्स्यासे अपिक संम्माका म्पवच्छेद मिद होनेपरमी न्यून संम्यान निराकरण से हो सकता है। इस महाका निरूपण ऐसे है कि मदि पर मादि परामि सप्त धर्म मामाणिक हो सो टनके विषयमत संशय माविक पति कमसे सप्तमी सिद्ध हो। परन्तु यही नहीं सिद्ध होखा मांद सप्तपर्म प्रमाणिक नहीं होते । बाँकि सत्व तमा मसत्ता मेव महीं है। इसका कारण यह है कि जो पदार्थ बेसे पट, अपने रूपसे सप्तरूप है वही पर पट मावि उपसे मसत्त्वमी है। इस प्रकार प्रथम 'स्पादस्त्ये' तमा द्वितीय 'स्पायास्त्येव दो धर्म मही पटित हो सकसे । इन दोनोमेस मर्यात् सरल जवना मसत एमें इसरा गता है। सत्त्व मानो तो भसप्त- की मावश्यकता नहीं है भोर असत्य मानो तो सस्पी भावस्वमता नहीं है इस प्रकारसे वसीय मादि मोरे ममावसे सप्तमशी से भार कहसि सिद्ध हो सकती है। क्योंकि यम सापसे गो सवारसी भन्यरूपसे मसता है तब 'स्पास्ति नास्ति च परपित् सत्त वित् पसलकानेकी क्या भावसकता है। यदि ऐसी घरा करो तो- भोप्यते । सहपापरपिटामसस्वमित्वरणभेदाचयोमसिरे। अन्यथा स्मरू- पंपेन परहमेणापि सत्त्वमसात् । परम्पेय तरूपेनाप्पसमप्रसङ्गाम । इसका उपर मारे-मोहि सरस भावि अपच्छिम सत्त भार परप भाषि माफिम मसात पदार्प यहाँ सस्त मसबसे विसवित हैं। इस प्रकार सम्पादित मौर परमपविल इन दोनों भवच्छेवक पमधि मेदसे सस्त सपा पसस्व इनका मेर सिद्ध है। पति पेसा न हो तो सरपसे साप पररूपसे ससका मसह दो बावगा । भौर इसी रीतिसे पर रूपके असत्तो गुम्प मापसेमी भलत्तका मसा हो गायगा भोर मगरछेदक मेव मानमेसे दोनों भेद स्पष्ट दी है। विप सत्वं हि चिमार्च, भूतसे पटोऽनीयादी भूवठनिरूपितचिस्ववारपट प्रतियो- पात् । मसान पामारप्रतियोगिस्वम्, मूवमे पटो नासीत्पादौ मूवनिप्तामागप्रतियोगी पर रवि योभान् । क्या प सस्वासस्वयोम्मालपमेदोऽमत पप । पौर यह भी है कि सरस दिमत्त्वरूप होता है । जैसे भूनमे परोऽस्ति' यही पर मूतम निम्पित यो चिता तारम चितावान् पट ऐमा मादयोप होता है। भार भसत्तो अमावचा 'प्रविमोगिमाप होता है जैसे 'मनले पटो नास्ति' पृषीपर घट मही गरपाहार प्रान प्रभाव प. ५सनिमानि पसरात भाले पू. मतिनाममाप पामबापमाण र पर.. नि म्याप पान जिप अगरबा मस्तपोप ग्यममा निशाना ।
१२ है इत्यादि प्रयोगोंमें भूतलनिष्ठ जो अभाव उसका प्रतियोगी घट ऐसा शाब्दबोध होता है । तात्पर्य यह है कि 'भूतले घटोऽस्ति' इत्यादिमें सत्त्व वृत्तिता सम्बन्धसे घटमें अन्वित है। और 'भूतले घटो नास्ति' यहां अभावका प्रतियोगिता सम्बन्धसे घटमें अन्वय हैं । इस प्रकार सत्त्व तथा असत्त्वका स्वरूपभेद पूर्ण रूपसे है । अपि च-ये त्रिरूपं हेतुमिच्छन्ति सौगतादयः । ये वा पञ्चरूपमिच्छन्ति नैयायिकादयः, तेपामुभयेपामपि हेतोस्सपक्षसत्त्वापेक्षया विपक्षासत्त्वं भिन्नमेवाभिमतं; अन्यथा स्वामिमतस्य त्रिरूपत्वस्य पञ्चरूपत्वस्य वा व्याघातात् इति । और भी जो हेतुकी त्रिरूपता बौद्धमतावलम्बी मानते है और जो नैयायिक पञ्चरूपता मानते है उन दोनोंकोमी हेतुकी सपक्षमें सत्त्वकी अपेक्षासे विपक्षम असत्त्व भिन्नही अभीष्ट है । यदि ऐसा न माने तो अपने २ मतमें स्वीकृत त्रिरूपता तथा पंचरूपताकी हानि होगी। पक्षधर्मता, सपक्षे सत्त्व, विपक्षे असत्त्व, ये तीन हेतुरूप बौद्धमतानुयायी मानते हैं। जैसे 'पर्वतो वह्निमान् धूमात्' धूमदर्शनसे ज्ञात होता है कि पर्वतमें अमि है । 'धूमाव' यह पञ्चम्यन्त पद हेतु है उसकी पैक्षधर्मता है. सैपक्ष महानसमेंमी घूमका सत्त्व है । और विपक्ष जलद आदिमें घूमका असत्त्वमी है । और नैयायिक तीन ऊपर कहेहुयेसे अधिक अबाधित विपयता तथा असत् प्रतिपक्षता ये दो रूप हेतुके और मानते हैं । इनमेंसे साध्यसे विपरीत निश्चय करानेवाले प्रबल प्रमाणका अभाव जो है उसको अबाधित विषय कहते हैं । जैसे पर्वतमें साध्यभूत अग्निके विपरीत निश्चय करानेवाला प्रवल प्रमाण प्रत्यक्ष नहीं हैं. क्योंकि धूम देखनेके पश्चात् यदि पर्वतमें जाओ तो अग्नि अवश्य मिलेगी। इससे धूमरूप हेतुका विषय |बल प्रमाणसे वाधित नहीं है । इस लिये यह हेतु अबाधित विषय है । और उसी प्रकार साध्यसे विपरीत निश्चय करानेवाले समवल प्रमाणकी शून्यता जिस हेतुको हो उसको असत्प्रतिपक्ष हेतु कहते हैं । अर्थात् जिसके साध्यसे विरुद्ध साध्य सिद्ध करने- वाला प्रतिद्वन्द्वी हेतु न हो सो यहां पर्वतमें अग्निसे विरुद्ध अग्निके अभावका साधक कोई अनुमानादि प्रमाण नहीं है इस कारण धूमरूप हेतु असत्प्रतिपक्षी है। इन दोनो अर्थात् बौद्ध और नैयायिकको अभीष्ट संपक्ष सत्त्व तथा विपक्षासत्त्वरूप हेतुके दूसरे तथा तीसरे अङ्गमें यदि सपक्षसत्त्वकी अपेक्षा विपक्षमें असत्त्वको भिन्न न मानेंगे अर्थात् सत्त्वसत्त्वको एकरूपही मानेंगे तो बौद्धका अभीष्ट हेतुकी त्रिरूपता और नैयायिकको अभीष्ट पञ्चरूपता सिद्ध नहीं होगी क्योंकि सत्त्व असत्त्व एक मानेसे एकमें दूसरा गतार्थ होनेसे एक अङ्ग जाता रहेगा. इस लिये उनके सिद्धान्तसेभी सत्त्व और असत्त्वका भेद सिद्ध हो गया | १ भूतलपर रहनेवाला. २ पक्षरूप पर्वतमे वृत्तिरहना ३ रसोईके घर. ४ तडाग आदि ५ अमिआदि. ६ अनुमानसे प्रवल ७ प्रत्यक्ष ८ धूम. ९ अनुमान वा मागम १० समान पक्ष महानसआदिम हेतुकी सत्ता र विपक्ष महा हृदादिमें हेतुकी असत्ता ११ तीन रूपता.
मयरमपिचिसत्यापेमया मापिठोमयस्सो मे! महतोकपटपटापेममा पटपटोमय मित्रम्-रवि मा शशल्प कदापि यह कहो कि कपित् सत्तकी भपेशा कमसे मोरित सत्तम सत्व से मिल हो सकते हैं। माद बैसा कमपिस् सत्ता स है बसाही ससे योषित सत्ताससमेंमी सत्ता हस है सो क्रमयोमित उमयके सवामपित् सत्ती अपेक्षासे क्या मेद है। क्योंकि प्रत्येक पटपरकी मपेक्षासे ममयोक्ति पट पट उमममें पट पर मिम नहीं है। ऐसी शायमी युहनी ॥ प्रोमपेहयोमपस मिमलेन प्रवीतिसिस्लान् । भवएप-प्रत्येपकारटकारापेश्या प्रमापितोमपन परपदमतिरिक्षमाम्युपगम्यवे सई प्रमादिमि । मन्यथा मन्येपकाराप पेममा घटसम्यामिमले पायापारमेनैव पटपटवालसम्मलेन पटलावपिठमोपम्पिति- सम्मोपोचारणयमापदामपए प्रत्येरपुमापेमया मामाया' कथिस्सा- मुमासिकाइमेकचिस्तरवासरापेश्या मार्पियोमयमतिरिकमेव । क्योंकि प्रत्येकी भपेक्षासे उमप समुदाय मेद अनुभवसिद्ध । इस हेतु प्र. स्क कार समा रकारकी भपेक्षासे क्रम योवित पार पर एतत् उमय समुदायकस पर इस परको सब वादियोंने मिन्न माना है। और यदि प्रत्येक पार या रबार मा- विकी अपेक्षासे पट पदको ममिम मानो तो केवल एकाराकिरी रचारपसे पटपरके झानो समय होनेसे पटल अवधिमा उपसिविध संमग तोपा उपारप पर्ष होगा । इसी से प्रत्येक पुप्पी मपेवासे मासाका सपित भिन्नरूपसे मनुमा समन मसिनो इस मकर माननेसे पवित् मत्ती पेडा कमार्पित उमपरप मिमही है। स्मादेवन, मातोमवारेमया सदार्पियोमयस्स आर्य मेरमामयोगवनिमसरे मार्यनिस्स्थामा महि पटा माप्तिसत्वासरमोभयापेममाऽमार्पितमरवासत्वो- मयमविरिकमनि । पटपटोमयामिरये भूतछे मार्पिकपटपटोमममे सहाविटपटोमर्य पापरमिति न देनाप्पनुभूपते । मस्त पित् ससका ममसे पोषित उममनपा मेद मिदमी हो परन्तु मसे मोरित मत्व मसार उमयसी मपेशसे संह बोषित स मसल इस उममरूपमा मेर से सिद्ध हो मायोति मम धमत्तो कम या माम मनिष्ठ मनिष्ठ मही हैं। मत मसात इमडी सार मोबना को वा कमसे, रहेंगे तो सत्य असत मेडी। इस हेतुमे कम मर्पिस मस भयत्त इस उममराकी अपेक्षामे सार भर्पित इम उमय सम मे नही मिदममा क्योंकि मर भादि पदाम क्रममे मर्पिन सप्तभमान उमपरकी भपयामे अफममे मर्पित सर ममम यह उमराव भिम नही । पर भौर पर इन दोनों मापारमून भूतमें कमसे योरित पर पर यह उमयनए भोर मार मममम, NEET मागम क्षेत्रात राम रमरम में एग्री पहा १४ अर्पित घट पट यह उभयरूप अन्य २ है, यह अनुभव किसीकोभी नहीं होता । क्योंकि क्रमसे योजना करो वा साथ, पदार्थ वही घट पट उमयरूप दोनों दगाम है। अथ क्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वोभयापेक्षयाऽक्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वोभयस्य भेदाभावेऽपि न क्षतिः । अपुनरुकवाक्यसप्तकस्यैव सप्तभगीपदार्थत्वेन सप्तधा वचनमार्गप्रवृत्तेर्निरावाधत्वात् । स- त्त्वासत्त्वधर्मविपयतया सप्तधैव वचनमार्गाः प्रवर्तन्ने नातिरिक्ताः, पुनरुक्तवादित्यत्र सप्त- भङ्गीतात्पर्यात् । स्वजन्यवोधसमानाकारवोधजनकवाक्योत्तरकालीनवाक्यत्वमेव हि पुन- रुक्तत्वम् । प्रकृते च तृतीयचतुर्थयोर्नेदगं पौनरुक्त्यं सम्भवति, तृतीयभन्गजन्यबोधे अस्ति- त्वविशिष्टनास्तित्वस्य प्रकारतया चतुर्थभङ्गजन्यवोधे चास्तित्वनास्तित्वोभयस्य प्रकारतया तृतीयचतुर्थजन्यवोधयोस्समानाकारत्वविरहात-इति चेन्न । तथा सत्यधिकमद्गस्य दुर्निवा- रत्वात् । तथाहि-यथा तृतीयचतुर्थयोरपौनरुक्त्यं विलक्षणवोधजनकत्वात् । तथा व्युत्क्र- मार्पितस्य स्यान्नास्ति चालि चेति भद्गस्य नास्यस्तित्वसहितावक्तव्यत्वप्रतिपादकभङ्गान्तरस्य च न तृतीयसप्तमाभ्यां पौनरुक्त्यम् । अस्तित्वविशिष्टे नास्तित्वप्रकारकबोधस्य तृतीयेन जन- नात्, व्युत्क्रमप्रयुक्तेन नास्तित्वसहितास्तित्वप्रकारकबोधस्य जननाच विशेपणविगेप्यभावे वैपरीयेन ताशवोधयोस्समानाकारत्वाभावात् । एवं सप्तमेनापि व्युत्क्रमार्पितोभयसहिताव- कन्यत्वप्रतिपादकमङ्गस्येति नवभगीं प्राप्नोति । इति चेत् । कदाचित् यह कहो कि क्रमसे योजित सत्त्व असत्त्व इस उमयरूपकी अपेक्षासे अक्रम योजित सत्त्व असत्त्व इस उमयरूपका भेद न होनेपरमी कोइ हानि नहीं है। क्योंकि पुन- रुक्तिदोपरहित वाक्यसप्तक समुदायरूप ही सप्तमगी पदार्थ है । उसके द्वारा सप्त प्रकारसे वचनमार्गकी प्रवृत्तिमें कोई बाधा नहीं है । सत्त्व असत्त्व धर्मके विपयतारूपसे सप्तभेदसे वचनके मार्ग प्रवृत्त हो सकते है न कि अधिक । क्योंकि अधिक होनेसे पुनरुक्तिदोप आता है । इसी अर्थक वोधनमें सप्तभङ्गीन्यायका तात्पर्य है । क्योंकि एक वाक्यज॑न्य जो वोध है उसी वोधके समान वोधजनक यदि उत्तर कालका वाक्य हो तो यही पुनरुक्त- टोप है । और प्रचलित प्रकरणमें तृतीय 'स्यादस्ति नास्ति च घट:' तथा चतुर्थ 'स्यादवक्तव्य एव घट:' भङ्गोंमें ऐसा पुनरुक्तदोपसंभव नहीं है. क्योंकि तृतीयमङ्ग- जन्य ज्ञानमें अस्तित्वविष्टि नास्तित्व अंकारतासे भासता है और चतुर्थ 'स्यादवक्तव्य एवं' मङ्गजन्य ज्ञानमें अस्तिनास्तित्व उभयत्वरूप अवक्तव्यत्वके साथ अन्वित होकर प्रका- रतासे भासता है. इस कारण तृतीय तथा चतुर्थ भगसे उत्पन्न ज्ञानोंमें समानाकारता नहीं है क्योंकि तृतीय मङ्गजन्यवोधम अस्तित्वनास्तित्वप्रकारता अवच्छेदक धर्म है । और चतुर्थभङ्गजन्यवोधर्मे उभयत्वप्रकारता अवच्छेदक धर्म है इस हेतुसे अवच्छेढक धर्म भिन्न होनेसे समान आकारवाले वोधका अभाव है। सो यह कथनमी युक्त नहीं है। क्योंकि ऐसा भेद माननेसे सप्तमनसे अधिक भङ्गकी संख्या दुर्निवारणीय है । इसका निरूपण १ टो वा दोका ममुदाय २ विनाम : मात ४ एफ वायसे उत्पन्न ५मान ६ सप्तमानी नय ७ उत्पन्न ८ सहित विशेपणता १० उत्पन्न ११ सादृदय १२ ज्ञान १३ कटिनताछे दूर करनेयोग्य इस पर जमे तृतीय पर्व मङ्गोंमें पुनरुचियोपा ममार उनके रिक्षम दोष बना होनने माना है ऐसेही विपरीत क्रमसे नास्सिल अनिल इस पर मद्की तमा नारिसमनिससहित मालम्पलपसिपावर इस पृषड् माकी मिटिम दूठीय 'स्पाद- दिनास्तित्व मा सप्तम 'स्पादस्ति नास्ति चापक्कया' महके साथ पुनधि वो महायोकि मनिस्वविशिष्ट नासिवप्रवरकोपनकता तृतीय मरमें है। मार हमने से नूतन मा सिद्ध किया है उसमें भसिवनानिलको विपरीत क्रममे योषित माहितसाहित मम्मियकारकोपजमकता है इस मघर विभेषणपिशेप्यमाता विपरीतता दोमेस दोनो मोसे उत्तम कानों में समान मामारसा नहीं है। ऐसही सप्तम मा 'स्पाटस्ति नास्ति पापकम्प' के सार विपरीत भान् नासित मानिस इस चमपसहित भरमसत्यतिपात लिहम डरोपमनक माकी सिदि होनेसे नब महीकी सिद्धि प्राप्त होती है न कि सक्षमझी पदि पेसी वा परो! मा । दृतीयप्रतिवनाशियोमसम्म प्रभानस्थम् । पर्व पावलम्यवस्पर्मा- महातिम सपोरमेगा । कम्पब मासिवनातितलिममम् । मरि सलमेष बस्तुनस्लम, सम्पादिमित्सत्तम्मेष परस्मारिमिरसस्थम्यापि प्रतिप । भाप्पसत्यमेव। सहपारिभिसालम्पापि प्रतीनिसिद्धान् । नापि यदुमममेर, धुमपपिएसपस्यापि जात्य म्वरम बस्तुनोमुम्पमानवान् । यया-परिगुरु चातुर्मावारिसम्पोरर पान दि पिगुपपेझया नात्यम्वरमेन पाममिर मुम्बासुरमीवि पतीपते । म पोममषिस भलत्यमेव रस्तुनम्वरूपमिति मारयम्, वस्तुनि कमभिरसलप चिासतम्प प्र- पीवे । पत्रिगुणानुकाएरवे पान एम्पाविप्रविधिमा । परमुत्तापि बोप्पम् । बाप निविसमााना सतायो सिसहिपरसापशिलासारिमेय सामनिरपन- रूपा सममली सिनि। तो यहॉपर उत्तर प्रवे-सीय महमें भरिस मामिल इस उमरकी पपानता है। भोर पर्व महमें अबसम्मत्वमा पर्मकी प्रपानता है इस हिये इन दोनोरे ममे सी बरामही हो सकती क्योंकि भाकमतरूप धर्म भखि नास्ति विलक्षण पर्व है। संस्थमाही I सरप नहीं है क्योंकि से पराए पानि यार सत्ता गनुमन सिद्र ऐसेही परकप माविमे ममत्वमी मनुमबसिद्ध है और केयर ममममी पारा बस नहीं है क्योंकि मनीपरप भारिसे उसके ससीमी मतीति सिद्ध है । मोर साल मसत पसत उमयमी बलका पप नहीं है क्योंकि उमयरूपसे क्षय भन्य बालीम भी तुम बस मनुमबसिद्ध है । अमे दधि शराम मरिष सापनी माग- सर था बंगके योगसे पसे एक मपूर्ण मिन बाविध पानक रस उत्पन्न होता है तरकी प्रतिमा सूचना इस मदर र ५माश प्रतिमापन गई ८ या अप • भरमे. म. पूर्व १६ । जो कि केवल दधि गुट तथा मरिच तथा लवंगादिकी अपेक्षास विलक्षण मुम्वाद तथा सुगन्धयुक्त होता है । इसका स्वादु श्रीखण्ड तथा आमकेभी रममें पूर्वक्ति गरिच आदिक संयोगसे अनुभवसिद्ध है । और भय विलक्षण ही वस्तुका स्वरूप है यह भी नहीं कह सकते । क्योंकि वस्तुम कथञ्चित् सत्त्व और कथञ्चित् असत्त्वकी प्रतीति होती है । जैसे कि दधि शर्कराम मिलित मरिचादि चातुर्जातक दधि गुड शर्करामें गिलित मरिच पत्रक नागकेसर तथा इलायची इन चार द्रव्योंसे उत्पन्न पानको दधि आदिक भी म्बादुका अनु- भव होता है । इसी प्रकार उत्तरके तृतीय चतुर्थ आदि महामभी विलक्षण अर्थका अनुभव समझलेना । इससे पृथक् २ स्वभाववाले सातों धर्मोके सिद्ध होनसे उन धोके विषयभृत संगय जिज्ञासा आदि क्रममे सप्त प्रतिवचनरूप सप्तमी सिद्ध हुई ॥ इयं च समभद्गी द्विविधा-प्रमाणनप्तभद्दी नयसमभनी चेति । किं पुनः प्रमाणवाक्यम् , किं वा नयवाक्यमिति चेत् ? यह सप्तमगी दो प्रकारकी है एक प्रमाण वाक्य सप्तमनी १ दूमरी नय वाक्य सप्तमगी २ । कदाचित् यह कहो कि प्रमाण वाक्य क्या है और नय वाक्य क्या है तो:- अत्र केचित् सकलादेगः प्रमाणवाक्यं, विकलादेशो नयवाक्यम् । अनेकधर्मात्मकवस्तु- विपयकबोधजनकवाक्यत्वं सकलादेशत्वं, एकधर्मात्मकवस्तुविषयकोषजनकवाक्यत्वं विकलादेशत्वम् इत्याहुः। यहांपर कोई ऐसा कहते हैं कि संकलादेश वाक्य प्रमाण वाक्य है तथा विकलादेश नय वाक्य है। इनमेंसे सत्त्व असत्व आदि अनेक धर्म स्वरूप जो वस्तु है उस वस्तु विषयक बोधजनक अर्थात् वस्तुके अनेक धोका ज्ञान करानेवाला वाक्य सकलादेश है। और वस्तुके सत्त्व असत्त्व अवक्तव्यत्व आदि धामसे किसी एक धर्मका ज्ञान उत्पन्न क- रानेवाला वाक्य विकलादेश है। तेपां प्रमाणवाक्यानां नयवाक्यनां च सप्तविधत्वन्यायातः । प्रथमद्वितीय चतुर्थभगानां सत्त्वासत्त्वावक्तव्यत्वरूपैकैकधर्मात्मकवस्तुविषयकबोधजनकानां सर्वथा विकलादेशत्वेन नयवाक्यत्वापत्तेः तृतीयपञ्चमपष्ठसप्तमानामनेकधर्मात्मकवस्तुविषयक बोधजनकानां सदा सकलादेशत्वेन प्रमाणवाक्यतापत्तेः । न च त्रीण्येव नयवाक्यानि चत्वार्येव प्रमाणवाक्यानी- ति वक्तुं युक्तं सिद्धान्तविरोधात् । उनके मतमें प्रमाण वाक्योंके तथा नय वाक्योंके भी सप्त भेदका व्याघात होगा. अर्थात् प्रमाण वाक्योंका और नय वाक्योंकामी सात प्रकारका भेद नहीं सिद्ध होगा । क्योंकि प्रथम द्वितीय तथा चतुर्थ अर्थात् 'स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्याटवक्तव्य एव' भझोंकी क्रमसे सत्त्व असत्त्व तथा अवक्तव्यत्वरूप वस्तुके एक एक धर्म विषयक वोध शिखिरन. २ सत्त्वासत्त्व. ३ किमी अपेक्षासे ४ पीने के पदार्थ. ५सात. ६ उत्तर वचन ७ सम्पूर्णरूपसे घोका ज्ञान करानेवाला वाक्य. ८ एक अंश पदाघोंका ज्ञान करानेवाला वाक्य. ९ धर्मके ।
कगनवाडे होनेसे सबका विकसभवाधरण नसास्यताकी भापधि होगी तथा तृतीय, पप्रम, पष्ठ मार सप्तम 'स्पादस्ति नास्ति प, म्पादनि पापकम्पम, स्पाभास्ति चा. पकम्पम, स्पादम्ति नास्ति पापचम्प' महोत्री कमसे सत्त ममत्व, सत्तसहित भवलम्पल बसस्वसहित सम्पत्य समा सस्त मसत उमपसदित परकम्पन पके मना मस्यों का योग घराने सर्पमा सम्लगमो कारण प्रमाण पाल्पताकी भापछि होगी । और सीन ही मम पास्य है भौर पार ही प्रमाण वाम र पमा नहीं प सहन । क्योंकि ऐसा करनेसे मर्थात् प्रथम द्वितीय धर्म मोंको नसाय भार तृतीय पत्रम पष्ठ तमा सप्तम मौंको प्रमाण वारय माननेसे स्याहारके सिद्धान्त विरोभ होगा। पतु धर्माविषयकपर्मिविपयवोपमनकवाक्यत सामादेमाल, पम्पविपकमर्मविपयक पोपवनापास विनास्त्विमिति-सम । सस्थापन्पवर्ममापि पर्मेण्यपिपिवम्प भर्मि- मायबोपविपपस्वासम्ममात्, मिचिस्वानि पिसम्म पमस्यापि वपालामसभणम्या- सम्मवाना मोर जो कोई पते है कि विपणनपर्म मेके फेवसपी रिपेयक गोषवनक गाय सहावेध मोर इसके विपरीत प्रेमीको छोरबा विठेपणीभूत धर्ममात्र विषयक बोपजनक माप विष्रेष्ठ है सो यह मी युक्त नहीं है क्योकि मत्त ममत्व आदि पोमिसे किमी एक पर्मस अपिशेषित पानी छाममोपमें विपपतान ही भसमय भयान मिमी न किसी पर्ममहित ही विशेष्य पर्मीका भानगोषमें मान होता है न कि पमरहित पर्मी मात्रका । ऐसे ही पी चिदारपसे निशेपित पर्मन भी शादयोपमें मान नहीं होना इम हेमुमे पूर्वाफ मरमादेन या विकलादेशका श्रम भर्ममय मर्यस समम मममय दोपमे प्रम। म म्पात्रीप एन्यनेन पर्मिमात्रपिपरायोगस्य सननाम्माम्बवन्यमन पसपम विषयकपोपम्प मननाद नामम्मद इति पाप; यतो दाबमापन जीवत्वपमर्माशिम मंब मीरम्यामिपानम्-मतु समर्मिग, भसिमपन प परिधिमिचितविपित म्मेवामित्वम्याभिपानम-म तुपापर्मम्पति सर्मानुभवसाभिम्म । कामिन् 'म्याचीर पर' पधित बीय, इस माश्यमे या गीय पीमापन मान उत्सव होनेसे समा 'स्थावस्त्येष' कापिन् सत्त, इस वाक्यसे देखक मसर्ममावत जान उत्सम होनसे कि समतादेश सभा विष्पदेशके मक्षणा समय है। ऐसा मो, मो. मी नहीं सकने क्योंकि सीव सदमे सीरखाप पारविडम की बीयफ फान पिन पता. औरत. मग सच मेन बर्ममार पोषणाम वर्ममात्र रोष परमेगात्म. म. .मिरमनाम तिमि १ बाप काय मित्र महोत्रर.५म्प पमुझे पैर पसरपाले परस्परपरस्मैपदित.
१८ होता है न कि पृथक्कारक अवच्छेदक धर्मशून्य केवल धीमात्रका 1 ऐसे ही 'अम्नि गदमे जिन किसी धाम वृत्तित्वापस विंगपिन ही विपणता वा तिना सम्बन्धन अन्वित अम्निस्त्र धर्मका कथन होता है न कि धी अन्वित हुये विना केवल धर्ममात्रका मान होता है, इस विषयमें सब विद्वानोंका अनुमय ही मानी है ॥ न चैवं-दव्याब्दस्य भावगब्दन्य च विभागानुपपनिरिनिवान्चप:-यतो मुख्यतया द्रव्य- प्रतिपादकान्दो व्यगल., यया जीवशब्दः; जीवगडेन हि जीवत्वस्य धर्मो गाणनया प्रतिपाद्यते-जीवद्रव्यं मुन्यतया । एवं मुख्यतया धर्मप्रतिपादकमब्दो भावगन्दः, यथा- अस्यादिाद , तेन हि-अम्नित्यम्प धर्मस्य मुख्यतया प्रतिपादनम् . मिगच गोगनया इति दव्यभावान्दयोविभाग उपपयत इति ॥ कदाचित् यह कहो कि यदि धर्मी तथा धर्मका पृथक भान नहीं होता नव द्रव्यवाचक शब्द तथा भाववाचक शब्दोके विभागकी अनुपपत्ति होगी. मो वह भी नहीं कह सन्त क्योंकि प्रधानतास द्रव्यका वाचक नो शब्द है उसको द्रव्य गद कहते है. जैसे जीव शब्द 'जीव' यहांपर जीव गुन्दसे जीवत्वल्पधर्म तो गणिताने प्रतिपादित होता है । इसी प्रचार मुग्यतासे धर्मप्रतिपादक जो शब्द है उसको मावशन कहते है. जैसे अन्ति आदि शब्द । यहाँपर 'अस्ति' इस गळमे मुग्न्यतासे अस्तित्वन्नुप धर्मना प्रतिपादन होता है और जीव आदि धर्माका गौणतासे । इन प्रकारसे द्रव्य तय भाववाचक शन्दोंका विमाग उत्पन्न होता है ।। चदपि-पाचकोऽयमिति दव्यशब्दः, पाचकत्वमम्येति भावगदः, इति द्रव्यमावगब्द- योर्विमागनिन्पणम् ; तदपि न नगच्छते । पाचकशब्देनापि पाचकत्वधर्मविशिष्टम्यैव पुरु- पन्याभिधानानः पाचकन्वमित्लनेनापि पाचकवृत्तित्ववियितन्यत्र वमन्य बोधनात;-प्रति ।। और जो एमा कहते हैं 'पाचकोऽयम्' यह रोटी पकानेवाला. यह द्रव्यवाचक शब्द है और 'पाचक अस्य' इसका पात्रकपना, यह भाववाचक शब्द है. इस प्रकार द्रव्यवाचक तथा माववाचक शब्दोंके विमागका निन्पण होता है । सो यह कयन मी उनका युक्तिने संगत नहीं है । क्योंकि पाचक ऐसा कहनसे पाचकत्वधर्मसहित ही पुरुपन्ना कथन होता है और 'पाचकत्व' इस शुदन पाचकमें वृत्तित्व सम्बन्धमे विरोपितं धर्म- ना ही कथन होता है। अपरे तु-वादनीयादिवाक्यं समविधमपि प्रत्येक विकलादेगः, समुदितं सकलादाः- इति वदन्ति । और अन्य ऐमा कहते है कि 'स्यादस्ति स्यान्नास्ति' इत्यादि सप्तप्रकारका जो वाक्यमेट है, वह प्रत्येक तो विकलादेश है और सातों वाक्य मिलकर सकलादेश है ॥ १ सुत्त्व. २ अमिति ? अप्रयानताले ८ कहा जाता है. ५ धन्वावर ६ सत्य. ७ कयन. ८ चुक्त ९युमा १० विशेषणस्पनाको प्राम नत्र पिम्पवे-शास्माइतीपादिपाय प्रत्येक विसमावेश! मा महापर विचार करत कि किम कारपसे 'स्पादस्ति' इत्यादि सधप्रचारका माक्य भेद एफ २ मेव विक्रमादेश है। ननु-सम्सायप्रतिपारमस्यामाधनिष्ठाग इति श्रम । वामपापम्मकस्यापि विस- प्रदेमसापचे, समुदितम्यापि सदादिकापसमम्म सम्सार्यप्रतिपादस्वामावान्। सास- भुतम्पप सम्लामप्रतिपादकत्वात् । दाचित् ऐसा हो कि एक २ प्रपड मात्र सम्पूर्ण भोंका प्रतिपादक नही है लिये विलादेशी सो ऐसा मी महीं सकते। क्योकि ऐसा माननेसे उस मघरक सासो गाय मी किमदेश हो जोयमे । 'स्पाइस्वि' सप्त मादि सालों वास्प मिसकर मी सम्पूर्ण भयोंके प्रतिपादक सिद्ध नहीं हो सकने । क्योंकि ससम्मुतवान ही सम्पूर्ण मयाँच प्रदिपाव पवेन-सकलापप्रतिपादकतारसप्तमहोबा समुरित समादेशः इति निरनम् । सम- रिसम्पापि वस समार्पप्रतिपारस्वामिरे, सारिसमालयन कामेछापि समवाय मविपापपर्माणाममविपाइमान् । इसीसे सम्पूर्ण मयोंका प्रतिपादक होमसे मिलिस सप्तमी पाप समुदाप सातादेव है, या मत पराव हो गया क्योंकि मिटित भी सप्तमही मापकी सम्पूर्ण माफी प्रति- पावता मसिदा सस्त मसात्व मादि सप्तवासि एक तमा भनेक भादि सप्तबास्य प्रतिपाप पाँडा किपारन नही होता । सिमाम्वविरम्नु कधर्मबोपनमुनम वारमअनेकाशेपपास्मानविपपक बोप- सनराम्पत्वम् सालापाचम् । बुच्म् । 'एकगुणमुत्तमामेपास्तु रूपसारासक- पदेम' इति । भार सिवान्ता मत सिद्धान्त माननेवाले तो ऐसा पर एक पके बोमन मुमसे उसकी मावि मेरे सम्पूर्ण यो पर्म है उन सब पर्मलरूप जो बस्तु वारस पाविषयक मोरंगना गो वाल है उसको सम्मान पाते हैं । इमी बावको मन्म मागार्योम मी कहा बम पर भमकेदाग पै सब मरे परपोध संप्रहरमेसे सम्मादेश पदमाता । सम्पाय--पदा-ममिर्म बस्तु एकगुणरूपेणोपते । गुणिनां गुणात्पमन्दरप निमेपर. विपचरसम्मवान्, वदा सध्यास, एको हिगीबोनिस्वादिकम्प गुणस्प पेप अमेय स्पा, ममेदोपपारेण ना, निमम्ममतोममिष्यवे, विमागनिमिचम्प पम्पतियोगिमो गुणा- न्तरम्पारिमितस्यात् । कमममेचि चाऽमेनोपपार. तिन् । ट्रम्पार्यत मामयमे वदम्पतिरेकामेरपनि, पर्यायायस्वनामय परस्परम्पतिरप्येकलाप्यापारमे- पराम्परागत पर पोग्ब पपन ५ मा...मरमप्रध. माग २० दोपचारः इति । अभेदवृत्त्यभेदोपचारयोरनारयणे-एकधर्मात्मकवस्तुविषयवोधजनक वाक्यं विकलादेशः इति प्राहुः ।। इसका तात्पर्य यह है कि जब अभिन्न वस्तु एक्रगुणरूपसे कहा जाता है तब गुण रूपके विना अर्थात् अन्य शेप धांके बिना वस्तुके विशेष ज्ञानका असंभव होनेमे वह एक धर्मद्वारा कथन ही सकलादेश है। क्योंकि एक जीव अस्तित्व आदि सब धामें एक धर्म- स्वरूपसे अभेद वृत्तिसे अथवा अभेटके उपचारसे अंगरहित है, अतः समम्नरूपसे ही वह कथन करनेको अभीष्ट है । क्योंकि विभागके निमित्तभूत उस जीवके प्रतियोगी अन्य धर्म अविवक्षित हैं कदाचित् यह कहो कि, कैसे अभेद सम्बन्धसे वस्तुकी वृत्ति है ? और किस प्रकार अमेदका उपचार है ? तो इसका उत्तर यह है कि, द्रव्यार्थतान्यपसे आश्रय करनेमे द्रव्यत्वरूपसे अभेद होनेके कारण अभेद सम्बन्धसे द्रव्यत्वकी वृत्ति है । क्योंकि द्रव्यत्व धर्मसे सब द्रव्यांका अभेद है और पर्यायार्थतारूप अर्थात् घटत्व कपालत्वादि- रूपका तथा जीवमें देवत्व मनुप्यत्वादि वा मिथ्यात्र सम्यक्त्वादि धर्मका आश्रयण करनसे परम्पर मेढ होनेपर भी द्रव्यत्वरूप एकत्लके अव्यारोपसे अमेदका भी उपचार है । और अमेदवृत्ति तथा अभेदोपचार इन दोनोंका आश्रय न करके एक धात्मक वस्तुविषयक बोषजनक जो वाक्य है, वह विकलादेश है । तत्र धर्मान्तराप्रतिपेधकले सति विधिविषयकबोधजनक्रवाक्यं प्रथमो भगः । स च म्यादम्त्येव घट इति वचनरूपः । धर्मान्तराप्रतिपेधकत्वे सति प्रतिपेधविषयकवोधजनकवा- क्यं द्वितीयो भङ्गः । स च स्वान्नास्त्येव घट इत्याकारः तत्र प्रथमवाक्ये घटगब्दो द्रव्यवा- चकः, विटोप्यत्वात । अनीति गुणवाचकः, विशेषणत्वान् । इन सप्तमझामसे अन्य धोका निषेध न करके विवि विषयक अर्थात् सत्ता विषयमें वोष उत्पन्न करानेवाला वाक्य प्रथम 'स्थावस्त्येव घट:' कथञ्चित् घट है, भङ्ग है। उस भङ्गका स्वरूप 'स्यादस्त्येव घटा' कथञ्चित् घट है इत्यादि वचनरूप है और इसी प्रकार अन्य धर्मका निषेध न करके निषेध विषयक बोषजनक वाक्य द्वितीय भाग है। और 'स्यान्नास्त्येव घटा' कथश्चित् घट नहीं हैं इत्यादि वचनरूप द्वितीय भङ्गका आकार है, उसमें विगेप्य होने कारण प्रथम वाक्यमें घट अद द्रव्यवाचक है और विद्ययण होनेग 'अस्ति' यह शब्द गुणवाचक है ॥ ननु-घटस्य रूपम् । फलम्य माधुर्यम् । पुप्पत्य गन्ध । जलस्य गैत्यम् । वायोः स्पर्श. । इत्यादी गुणलापि विगेट्यत्वं कृयते; द्रव्यस्यापि विशेपणत्वं; इति चेत्सत्यम् । तथापि-स- मानाधिकरणवाक्ये-नीलमुत्पलं, शुष्टः पटः, सुरभिर्वायुः, इत्यादी व्यवाचकस्यैव विशेष्यत्वं गुणवाचकाचैव विपणत्वमिति नियमान् ।। १ विशेषणांमत कहनको इष्ट. ३ अभिन्न धर्म स्थिति. ४ मानने. ५ मात । ६ असत्त्व विपयक ७ मा.
२१ पदापित् पटा नप, ससकी मपुरता, पुप्पका सौगम्य, उसकी भीतसता मोर वायुफा म्पर्ख इस्मादि गामि गुपकी भी मिलता देख पाती है सोधिन पूोक गाम्मोमें मद, गावि दमौका मन्वयसप तमामपुरता मादि गुणोंमें है इससे ब्रम्पकी मी विशेषता सिम हुई। ऐसी मानो तो सस्म है। समापि समानाविकरण राक्यम वान् भवरे- दस भर्म समापस्तुका गुप दोनों मधिकरणमें मन्यमाना पाक्यम से नीठामत अमट मोर मुगम परन इत्यादि पानोंमें इम्मपापक मल आदि सन्द विममता तमा गुपयापक नीगरि सम्मको विशेपमधाका निपम , इस हेतुमे सम्पयापक मन मार विष्य भार गुमाएक विभपम होता। वामहपारिमिम्मिस्वमिन मासिवपि म्पादितनिष्टाम्प निरस्यास्पयेत्येवकार। देन प पारिमिनित्वमा न नामितमित्यमापते । बच्म्- ममम माम मे पकवलाप मादिमे मनिसा मान होता है मेही मानिसय मी कधिन् भान हो इस मनिष्ट मर्यो निरामरपके लिय 'स्पाइस्पेर यहां भक्ति के मनन्तर 'एक' कर दिया गया, इस हेइसे 'स्पान् मस्ति एवं' इस नापसे यह गर्म पोपित होता कि भादिम घटका मम्तिवही है न कि मासिव मात् अपने पसे 10. उसम्म मसात निमनपसे नहीं है। मसालिकामी है ।। " माक्येअपारणे तायदलिरानिपतये । कर्तप्पमन्यपानुकसमस्याचस्प कुत्रचित् ।।" हि ॥ 'स्पात अस्ति पर पवित् पटदी इत्यादि बास्समें भरपारम भर्ना निधपकारक 'एप' समाप प्रयोग भनिए ममसावि मरंकी निकिसिमे क. पश्म कमी ऐमा न करनेसे मस्तिो गुस्स पमित् कही रस प्रतीदि हो जाय । ननु नामापसे गौरेतादो सत्यप्यापारपेऽनियनिाचेरमावान्, गामामयसार- नमत्यप्पमपारखे प्रकारमादिनानिष्ठापनिामांपाम, नागपारपापीनाऽम्पनिधि। धि-- मम्पनिहर्णिमेवार पराम्वरमपमते पा! मा! मानास्पापति । शिवीय पगारप्रमोग पसाराम्तराभावपि प्रकरणादिनाम्यनिषिसम्पवे या मामणमयो- गऽपि प्रकरणादिमाऽन्यनिर्मामसम्मपासपरप्रयोगोऽमय इति कदाचिन् या कहो कि नाना भापक सम्दों मे 'गी एवं कमल गा इस्मा- दिमें निमपसापक एव समारनेपर मी भनिए वर्षकी नितिका ममाव है। मो मन पशु इन्द्रिय तथा किरण मादि का भोग पाएको सो भरपारपायक रहनेपर मी पर ही मयोंकी उपम्पिटि होमी भोर 'गार मानप' मी मो, यहाँपर अपारमबापक पर धमन सनेपर भी प्रकार पारिसे भनिष्ट भयंधी नापि है। क्योकि दुग्पादि मरमसे पशुपम मानयनरप परंप पान इस मापसे होता है कि मन्यम। समाज २२ इससे यह सिद्ध हुआ कि अवधारण शव्दके प्रयोगसे अन्यकी निवृत्ति वा अभाव नहीं होता क्योंकि निश्चयवाचक एव शब्दके रहनेपर भी अन्यकी निवृत्ति नहीं है. और न होनेपर भी 'गाम् आनय' इसमें अन्यकी निवृत्ति देखी गई है । इस हेतुसे अन्वय व्यतिरेकसे निश्चयवाचक शब्दको अन्यकी निवृत्ति में कारणता नहीं है । और भी अन्यकी निवृत्ति करता हुआ एवकार अन्य एवकार अर्थात् निश्चयबोधक दूसरे एव शब्दकी अपेक्षा रखता है वा नहीं ? यदि प्रथम पक्ष है अर्थात् अन्य एव शब्दकी अपेक्षा रखता है तब तो अनवस्था दोप आवेगा। क्योंकि जैसे 'अस्ति' इत्यादि शब्द अपने अर्थको निश्चय वा पुष्ट करानेकेलिये एव शब्दकी अपेक्षा रखते है ऐसे ही एव शब्द भी अपने अर्थको दृढ करानेकेलिये दूसरे एव शब्दकी अपेक्षा करेगा और दूसरा एव शब्द भी अपने अवधारणरूप अर्थको दृढ करानेकेलिये तीसरे एव शब्दकी अपेक्षा करेगा । इस प्रकार अनवस्था होगी और द्वितीय अर्थात् एवकार दूसरे एवकार की अपेक्षा अपने अर्थके बोध करानेमें नहीं रखता तो जैसे एक्कारके प्रयोगमें दूसरे एवकारके अभा- वमें भी प्रकरण आदिसे अन्यकी निवृत्तिका लाभ होता है. ऐसे ही सब शब्दोंके प्रयोगमें भी एवकारके विना ही प्रकरण आदिसे अन्यकी निवृत्तिके लाभका संभव होनेसे 'स्यादस्ति एव' इस भङ्गमें भी एवकारका प्रयोग व्यर्थ ही है । मैवम् । यतउशब्दाम्नायपरिपाटी विरुद्धयते । तत्र हि ये शब्दास्वार्थमात्रेऽनवधारिते सङ्के- तितास्ते तदवधारणविवक्षायामेवकारमपेक्षन्ते । तत्समुच्चयादिविवक्षायां चकारम् । यथा- घटमेवानय, पटं चानय, इति । यस्त्ववधारणे सङ्केतितस्तस्य च नावधारणबोधन एवका- रान्तरापेक्षा । यथा-चकारस्य समुच्चयवोधने न चकारान्तरापेक्षा ॥ ऐसी शङ्का नहीं कर सकते क्योंकि शब्दशास्त्रकी पद्धति रीति वा सम्प्रदायका इसमें विरोध आता है। शब्दशास्त्रमें अर्थात् शब्दोंकी शक्ति तथा शब्दकी व्युत्पत्तिकारक व्याक- रण आदि शास्त्रमें जो शब्द निश्चयरहित केवल स्वार्थमात्रमें जैसे घट पट अस्ति आदि कम्बुग्रीवादि व्यक्तिमें संकेतित है वे ही अवधारण अर्थके कथनकी वक्ताकी इच्छा होनेपर एवकार की अपेक्षा करते हैं और वे ही शब्द पदार्थान्तरके सग्रहकी विवक्षामें चकारकी अपेक्षा रखते है जैसे 'घटमेवानय, पटं चानय' घट ही लाओ और पट भी लाओ इन दोनो वाक्योंमें घट पट शब्द अपने अर्थ कम्बुग्रीवादिमान् पदार्थ, तथा तन्तुओंकी रचना विशेष मात्रमें संकेतित है, इस हेतुसे वे निश्चयकेलिये एव शब्द तथा समुच्चयबोधक चकारकी अपेक्षा करते हैं और जो शब्द अवधारणरूप अर्थमें ही संकेतित हैं अर्थात् जिसका अवधारण- रूप ही अर्थ है उसको पुन अवधारणरूप अर्थबोध करानेकेलिये दूसरे एवकार शव्दकी आ- काक्षा नहीं है ऐसे ही समुच्चयरूप अर्थवोधक चकार भी दूसरे चकारकी अपेक्षा नहीं रखता १ अपने अर्थ. २ निश्चयरूप अर्थ ३ वोधित ४ समूहकेलिये ५ निवयकरण. ६ वाक्यम कथितसे भनेक सग्रह २३ मोर न्यायशासकी रीहिसे उसी धमके अन्तर कार्मबोधक नही सम्द से 'एस पर' या पाच पेसा रसनेसे धाम्नदोष भी नही होगा असे 'पटो पटा पा परा, इस बाम्मका भर्मयोप नहीं होता क्योकि मामलोपमें पक शम्मके उबारम पंचात् उसी भोपा उसी समको फारमता नहीं मानी गई है । इस हेतुसे मी एक चम्म मरे एम शम्बकी भया भपने मर्ष योष मानेमें नहीं रसता म पनिपावार्ना प्रोतकस्वारेकारस भाषमतं न सम्भवतीति बाप्पम् । निपाताना पोवास्वपमस मास्वपसम्म प मामे मार्शनात् । “चोवकाम भवम्ति निपावा" पत्र पचारकाम इवि भ्याम्पानाम् ॥ फवाचित् यह कहो कि निपाताने तो पोकता है नकि वापताका संमनी । वर परकारका प्रयोग गरी सो ऐसा नहीं प सकते क्योंकि निपातोंका चोतपस्य तमा पारकल दोनो पक्ष सामोंमें देसे गावे है। 'पोतमाम मपन्ति निपाता' निपात पोतक भी होते है इस बास्यों बसनमे पापाताका भी साम्मान किया गया है। यदि निपात का पोसकी होसे तो 'पोतका घोतक भी महापर सम्बयाफ ' सम्मका प्रयोग क्यों फिमा केबस 'योतका' इक्ना ही कामा पर्याप्त पा. प धम्मसे मह मोपित होता है कि घोतक तवा बापक मी निपात है ।। परेतु-निपाताना पोवकतमा न पोवाम्प घोतान्तरापेमेत्सरपारपयोदने मेवहार सैकारान्तरापेमा, पया मदीपस्य न प्रदीपाम्बरापेमा, पापम्प र पटादिपाम्प पुकान पारणगोपनावरारापेमा, नमु-पोतकस्यापि पोवमन्तरापमा एमवे, एबमेन्पादो ग्य मितिमान्तनिपातम्मेवकारापेमणान्तवा र सोऽपि पोव पोन्या पोतकाम्बरापेमम्म्या- दित्यनास्पानिपारेति पेन, वत्र पर्व ममम वार्षबाचसापम्पनिपची योवापभोपपत्ते, निपायाना बापस्तम्मापि साम्रसम्मकत्वान, मवपर पहम्ममिन्पापानुपमपनङ्गमसम्मम्म समास भावे, सम्पमा-उपमपम्प चोवकतेन समासो न मान, पोवन समासास- म्मवान्" इत्याए। मन्प तो ऐसा पाते कि,-निपातो पोसत होनेसे एक बोकलो दूसो पोसाकी मपेक्षा नहीं रहती इस लिये भवबाग्मरूप भर्य पोतित होनेसिये एक पक्कार सम्मको मरे एवार भन्दकी अपेषा से नहीं रहती वैसे एक वीपको प्रकाशित होने सिमे दूसरे दीपककी अपेक्षा नहीं रहती धौर वारक बो पट तया मस्ति भादि यम हैं रनो भवपारमनप भर्ष बनाने सिमे एपारकी भपेशा पोम्म दी है। कदापिट महो कि एक पोतकको भी दूसरे योतककी मपेक्षा होती है जैसे 'परम् पन पैसा ही, महापर एषम् यह को मनरान्त निपात है उसको एक्सी मपेक्षा है तो इस रीतिसे सब पोतेक सम्पपान, मपमाभा परम पम सी परे पक्षेपमें पता प्रममता.पारि..प्रपित. सिरप २४ गब्द अपने द्योत्य अर्थ प्रकाशित होनेकेलिये अन्य द्योतकका सापेक्ष होगा और वह भी द्योतक दूसरेकी अपेक्षा करेगा तो अनवस्था दोप दुर्निवारणीय है, यह कथन भी अनुचित है. क्योंकि 'एवम् एव' यहांपर जो एवम् गन्द है, वह 'ऐसा' इस अपने स्वार्थ- मात्रका वाचक है इस हेतुसे वहांपर अन्यकी निवृत्तिकेलिये उसको दूसरे द्योतक एव शब्दकी अपेक्षा होनी योग्य है क्योंकि निपातोंका वाचकत्व पक्ष भी शास्त्र सम्मत है । इसी कारण 'उपकुम्भम्' घटके समीप इत्यादि पदोंमें निपातरूप समीप अर्थके वाचक उप शब्दके साथ घट शब्दका समास संगत होता है और यदि उप शब्दको केवल द्योतकता मात्र हो तो घट गढके साथ उसका समास न हो क्योंकि द्योतक गळके साथ समासका होना असंभव है। अत्र सौगताः-"सर्वशब्दानामन्यव्यावृत्तिवाचकात् घटादिपदैरेव घटेतरव्यावृत्तिबोधनान्न तदर्थमवधारणं युक्तम्" इति वदन्ति । यहांपर सौगैत कहते है कि, अन्य व्यावृत्ति अर्थात् जिस शब्दका अर्थ कहना है उससे भिन्न जितने शब्द हैं उन सबकी व्यावृत्ति ही जव सब शब्दकी वाचकता है तव घट आदि पदोंसे ही घटसे भिन्न सबकी व्यावृत्तिरूप अर्थका बोध हो जाता है तो उसके लिये अवधारण वाचक एव शब्दका प्रयोग करना योग्य नहीं है ।। तन्न,-घटादिशब्दाद्विधिरूपतयाप्यर्थवोधस्यानुभवसिद्धत्वात् । यदि च शब्दाद्विधिरूपतया- थबोधो नानुभवसिद्ध इति मन्यते । तदा कथमन्यव्यावृत्तिशब्दो विधिरूपेणान्यव्यावृति वोध- यति । न च-अन्यव्यावृत्तेरपि तदितरव्यावृत्तिरूपेणैवान्यव्यावृत्तिगब्दाद्वोध इति वाच्यम् । तथा सति तदन्यव्यावृत्तेरपि तदितरव्यावृत्तिरूपेण वोधस्य वक्तव्यतयाऽनवस्थापत्तरिति । तथा च 'वाक्येऽवधारणं तावदनिष्टार्थनिवृत्तये' इति सिद्धम् ॥ सो यह बौद्धोंका कथन युक्तिपूर्वक नहीं है क्योंकि, घट आदि शब्दोंसे अन्यकी निवृत्ति के सिवाय विधिरूपसे भी अर्थका बोध सबको अनुभवसिद्ध है। 'घट:' ऐसा उच्चारण करनेसे घटकी विधिका भी ज्ञान होता है और यदि ऐसा ही मानते हो कि घट आदि शब्दसे विधिरूप अर्थका वोध अनुभव सिद्ध नहीं है तब अन्य व्यावृत्ति यह शब्द विधिरूपसे अन्यकी निवृत्तिरूप अर्थका बोध कैसे कराता है ? कदाचित् ऐसा कहो कि अन्य व्यावृत्ति यह शब्द भी उससे भिन्नकी व्यावृत्तिरूपसे अन्यकी व्यावृत्तिरूप अर्थका बोध कराता है तो यह भी नहीं कह सकते. क्योंकि यदि उससे भिन्न अन्यव्यावृत्ति शब्द भी उससे भिन्न व्यावृत्तिरूपसे और वह अन्य व्यावृत्ति भी अपनेसे मिन्न व्यावृत्तिरूपसे ही अर्थका वोध करावेगा. इसी प्रकार उत्तर उत्तर सव अन्य व्यावृत्ति शब्द उससे मिन्न व्यावृत्ति ही रूपसे अर्थ बोध करावेंगे तो अनवस्था दोप आवेगा क्योंकि विधि न माननेसे अन्यकी १ प्रकाश होनेके योग्य २ अवधारणरूप अर्थका द्योतक 2 वौद्धमतानुयायी ४ प्रकृत शब्दमें भेद ५ निराकरणके ६ अनिष्टरूप अर्थकी निवृत्तिकेलिये ७ सत्त्व. ८ अन्यकी निवृत्ति.
२५ यापि कभी समाध मोगी। इसमे यह सिद्ध होमयागायो अनिए विति शिवापारम नामक एर मुयार प्रयोग करना उमित है। भय कारम्मिविष भयोगम्पबदमोपक मन्ययोगम्बरपोमा मापदामोग- म्पबमोपप इति। पर भवपारमथापक एसकार तीन प्रनरी एक भयोगन्यामोदयोषक मर्मात् सम्पन्पके न होने का मावर्तक, मग भन्ययोयम्पयछेदमोपक ममात् मरेके ममन्य की निति बोमक, मोर तीसरा अस्पन्न गसम्बनको म्याविन पोषक ।। पर विमेपणसावकारोऽयोगम्पपम्पोषा, पमा-माम पाणुर एवेति । पोगम्म पप्पो नाम-गरमवारपसमानापिरणामामापतियोगिरथम । मह चोदापतापया- एक महर्य, सत्तापरिकममारिय पाण्गुरमाम्य विपामा, दमा प-गस्वसमानापि परमो पोस्वामाग, न वाहत्पारस्वाभाव, पिन्सम्पामागः, सरभतियोगिस्दै पाणुरतो बर्वच इति पासपमानाधिकरपामापाप्रतियोगिपापुरतारा इत्युचा मोग। इनमें से निमेषमके सार मन्त्रित परस्पर तो भयोगर्भ निविका पोप करानेवाला होता है से 'भा पाण: एय' भम थे ही होता है। इस माममें सवारदाले ममान मपिमममें रहनेराम वो ममार उस धमावा नो अमतियोगी वसको प्रयोग मरवपते हैं। द मबम बिना एक जिम पलम ममाव या बाताबर बस उस भमान प्रतियोगी होता है। मा यहाँ मात्र मसगमें अश्यतामा मारे पा मर्म सस्तो बोकि तिल पर्मसे अधिक यो पेस है उसको गेम करके नुस भमका विधान र सो छलत गो उद्देश्मता मापदार्म उस भि- करण सवरूप उपमें उदेश्सवाबरोदाम समबाम समन्यसे यतादेवो इस रीति स्पो समान भरिभरपर प्रप्तमें नीलाम ममापी पीवमा धमा परन्तु पालन नमान नहीं है. इस हेतुसे मतमें रहनेवाले ममाघ मपतियोगी पास दुमा म कि प्रतियोगी क्योंकि इस ममारकी मसिनोयिता नीसस आदि पर्ममें राती मोर पतियोगितामाही मतियोगी होता है। इस प्रतिसे प्रमतो समान मरिहरपमें रहने भमाया ममतियोगी पाण्टलपर्म होगमा उस पम से सहिस खेत, पेसा पूर्वोक मारम 'मा. पाग' में पर्व कोप होता है तात्पर्य उदेस्सतापोवा सस निर्मम रहता है, उसी मपिरपमें रहनेाठा यो भमान है उसका मो मतियोगी न होगा वही मोगम्परम्टेर दोन सो उदरसवात बस सत्र सम्पर भरिकममें उसमें मातम ममार दी मात पएको पाणी, इसमिप सतावोस रामानापिएप ममास मतियोगी नम्मान प.पत २६ पाण्डुत्व है उसीके अयोग अर्थात् असम्बन्धी निवृत्तिका बोधक एपकार यहां 'गरः पाण्डः एव' पर लगाया गया है । विशेप्यसङ्गतैवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदयोधकः । यथा-पार्थ एव धनुर्धर पनि । अन्यो- गव्यवच्छेदो नाम विशेप्यभिन्नतादाम्यादिव्ययन्दः । नवकारण पाधान्यतादात्म्या- भावो धनुर्धरे योध्यते । तथा च पार्थान्यतादात्म्यामारपद्धनुर्धराभिन्नः पार्थ इति योध. || और विशेप्यके साथ महत जो एवकार है वह अन्ययोगव्यवच्छेदनप या बोध कराता है जैसे 'पार्थ एव धनुर्धरः' धनुर्धर पार्थ ही है इस उदाहरणमें एक्कार अन्य योगके व्यवच्छेदका बोधक है विशेप्यसे अन्यमें रहनेवाले जो तादात्म्य आदि उनकी व्यावृत्तिका जो बोधक उसको अन्ययोगव्यवच्छेदवोधक कहते हैं । इस पूर्वोक्त बढा- हरणमें एवकार शब्दसे पार्थसे अन्य पुरुषमें रहनेवाला जो तादात्म्यका अभाव यह धनु- धरमें वोधित होता है । इस रीतिसे पार्थसे अन्य व्यक्तिमें रहनेवाला जो तादात्म्य उसके अभावसहित जो धनुर्धर तदभिन्न पार्थ है अर्थान् पार्थसे अतिरिक्तमें धनुर्धरत्व नहीं है ऐसा 'पार्थ एव धनुर्धरः' इस उदाहरणका अर्थ होता है । यहांपर धनुर्धरत्वका पार्थसे अन्यमें सम्बन्धके व्यवच्छेदका बोधक पार्थ इस विशेष्यपढके आगे एव गन्द लगाया गया है । क्रियासद्गतैवकारोत्यन्तायोगव्यवच्छेदयोधकः, यथा नीलं सरोजं भवत्येवेति । अत्यन्ता- योगव्यवच्छेदो नाम-उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकाभावाप्रतियोगित्तम । प्रगने चोरेग्यतावच्छे- दकं सरोजत्वम्, तद्धर्मावच्छिन्ने नीलाभेदरूपधात्वर्थस्य विधानान । भरोजत्वव्यापको योs- त्यन्ताभावः, न तावन्नीलाभेदाभावः, कस्मिंश्चित्सरोजे नीलाभेदस्यापि सत्यान्, अपि त्वन्याभावः, तदप्रतियोगित्वं नीलामेदे वर्तत इति सरोजत्वव्यापकान्यन्ताभावाप्रतियोगि नीलाभेदवत्सरोजमित्युक्तस्थले वोधः। और क्रियाके साथ सहत जो एवकार है वह अत्यन्त अयोगके व्यवच्छेदका बोधक है जैसे 'नीलं सरोजं भवत्येव' कमल नील भी होता है उद्देश्यतावच्छेदक धर्मका व्यापक जो अभाव उस अभावका जो अप्रतियोगी उसको अत्यन्तायोगव्यवच्छेद कहते है। प्रकृत प्रसझमें गृहीत 'नीलं सरोजं भवत्येच' इस उदाहरणमें उद्देश्यतावच्छेदैफ धर्म सरोजत्व है क्योंकि उसीसे अवच्छिन्न कमलको उद्देश्य करके नीलत्वका विधान है तो सरोजत्वरूप धर्मसे अवच्छिन्न सरोजमें नीलसे अभेदरूप धातुके अर्थका विधान यहांपर अभीष्ट है अतः सरोजत्वका व्यापक जो अभाव है वह नीलके अभेदका अभाव नहीं हो सकता क्योंकि किसी न किसी सरोजमें नीलका अभेद भी है जब किसी सरोजमें नीलका अमेद है तव नीलके अभेदका अमाव सरोजत्वका व्यापक नहीं है १ अन्वयको प्राप्त २ अन्यके साथ सम्पन्धकी निगृत्ति ३ अभेद ४ बर्जुन ५ मभेद ६ मन्ययोग. ७ व्यावृत्ति. ८ अन्वित. ९ व्यावृत्ति १० सरोजको अन्यसे पृथक् करनेवाला. ११ सहित १२ व्याप्त होके कमलमानमें रहनेवाला. १३ कमल.
यह सिद्ध हुआ चिन्नु भन्मपरादि पशन समान सरोक्तका व्यापक है उस ममारपी प्रतियोगिता मट मादिम है भोर मातियोगिवा नीमो ममेदमें है । इस रीलिसे सरोक्ता सापक भो मत्पन्नामार टस ममारय ममतियोगी नो नीनामे उस ममेद- सहित सरोगह ऐसा नीम सरो मरस्पर सम्मानमें मर्म होता है-मापा मा मिहामभव रहेगा वापर यमेदा ममाव नहीं रह सकता, इमलिये सरोक्त मापक मस्यन्तामानमा आपतियोगी नीता अमेद हुमा मोर उस मीसके ममेवसे युक सोग है ऐसा मर्म पूर्वाष पासा मा मो मारम्पेग पर पाशवसन्तामोगम्पमयोलोपोनरकारेप भनितम्पम, रिमा मामान एवं विभिन्नमामिनि, कस्मिनिरऽलितम्मामानेऽपि सागप्रयोग- मम्ममान् । मया मिमिस्मरोश बास्तसामावपि मीटरो भवत्येति प्रपोग। रति म मन योगम्बरकोपकम्मरैरकारभ्य स्वीका, पिासनवम्बसार ममापि पिदयोगमापारकोपसामनान् । पश-मानमय ग्रहात्योत्सनो मामलसमाना मिमामामामानाप्रतियोगितलपार्यमादसे माल गोप । रायमचायोगम्बया वोपस्मोपराम मानमर्थ गहन्त्येविषयान रस एहसपदि प्रयोगप्रसा। सम्म्यानेषु रमाइलस्थामाषऽपि परिवपिम्मान रनवसारस्वसत्यमेव मान रमवं गृहम्पत्ययम्वर पोगम्परामोपकारमबोगम्म निर्माणस्वात् । सारस्व डिसासायोपोगम्मत वयोपर पकार । सारस्पेन पर म्यादी पटसममानाधिकरणासन्धाभाषामतियोगि स्पसबापमस्प पालऽनिलेमामेन पटरबममानाधिकरणोऽत्यम्वामानानियोग्यसिमपान पट इति मोम । पररबसमानाधिकरणो मोवामाग, न वादस्तित्वात्पन्वामाष, न्ति म्यामाष, सविमोगिसम्मानित सस्वात् ।। पापित् ऐमा हो कि ऐसा माननेसे 'स्पादस्ति स प पपिन् र इत्यादि उपसरपमें भी मायन्सायोगपरोरा हो एपकार होना चादि पोंकि पहा मीडिया सात समरमौर किमाम मनित परमो मस्पतायोगमा घोदार भावे हैं तो इस मकर रन रनेको इट मी मनसारिसे मी अमित सास शिवर मनिहती मावि मर्वात भयोगमबोदरप मर्यकी सिदि मही होगी। भार किसी भटम अनिलो भमानमें भी इस प्रकार प्रयोगकी संभावना । किसी सरो में मील ममामें मी 'नाल सरोन मपस्पेर' कम नीत भी होता मे ही 'स्पादति एर पर' यहाँ भी उमा भर्मम पर क्यों नहीं ! पेमा यहां नीर सणे । सोधि इस प्रालित सठ 'स्थादम्ति एर पट में भयोगम्बरमबोपरी परपर पीपर रिया गया कही २ बिमा सार सजन कार मी भयोपसरदबोपर भीम देसा मा । बमे मान मर्य प्रम मेन पास २८ गृद्रात्येवमान किनीना याद हाल - गनादक भागन्य र मान राना बनाया नियोगी अवमाकपमानाचारका साना दय अर्थमानामा न करता यि यन्ना- भावका उपनियती । य. गाभी नयनायोगसम्म पोषक ही एवझार मानों ना जानम गृहानि पर' मां मानं मतं माति एवं ज्ञान जातो मान कानाTी प्रा. मनस ज्ञानों में रजतंकी मारपनामा समाव पयोगि भान नासा करने नथापि का एक नालीयो भी नाम ji शानं गतं हानि पर' म उदाहरण में रखनामागचा एक्कार प्रयोगा पाई पानी नसे यह योगव्यवरा घोष nिf Anा यानी किलांग अन्धित सभी पकार अमोगामीदोषक: 'म्यादग्नि एव घटा' स्थाना न? त्याटि उदार अग्यतान्दर, पटल पर अविराम पटी रहनवा अन्यन्नानाया निमोनियापो गया. उमा भानु अनिवारी पर न पटना कि, उसी भावितरण गनगन न्यानायका प्रतियोगी ने भगत नाम मिलवान् अर्थात अनिन्दाग्नि परामरकामा नलगाई कि परमे पटल्य धर्म है और 'अग्नि म मन गिन नामान्य नाम अनि पटको उद्देश्य को करत: जय मी मिलनी नी लिव रन नो भन्नि- वा अन्यन्तानार पट मी मरने नि पटाविका पचनाना पटी उनका प्रतियोगी पाटि पास . अन्योनी भिर मरिये काटकर घटनर समानाभिन्न दिनेमान, अत्यन्तामायका मतियोगी अनन्य उग अलि- त्लने युक्त घट पमा अर्थ रन 'न्यादम्लेर घटा' यास्यका एम. अय-पदन्यसमानाधिकरणो नोमन्नामार युगनियारलाभायोपिपिनुमनि, अ. तित्यान्यन्नाभायम नामित्वन्य घंटे मच्चातः ताहमामायापनियोगिनं पानि पापितम. इति निरुपयास्यनान्निचाभायम नालियम्प पट निधि प्रामोनाति चना-जयने, प्रति. योगियधिारणाभावापनियोनित्यमेवदागर्यः, तादगाभाच-दस्यतापदफामामानाधि- करण्यं चोदेश्ययोधकपदमभित्र्याहारलभ्यम् । शा पाण्डर एवंन्नादी प्रगियोगियधि- करणाभावाप्रतियोगित्वग्दपवाराचकटोडमा महत्यमामानाधिकरण्यम्प मापदसम- भिव्याहारलभ्यन्यान । एवं च प्रानेऽप्ययकारी प्रतियोगित्यधिकरणामावाप्रतियोगित्वम, अभाव घटत्वमामानाधिकरण्यन्नु घटपदममभिव्याहारलभ्यम् । तथा च घटत्वममानाधि- १ ग्रहण करानेशी शकि. २ चादी ३ जानता.
करण' मतियोगिम्पभिकरणो बोऽमाष, न सावमिस्वाभावस्पं नास्तिव, सम्म प्रविपोगि- नातिन समानाधिकरणवान | किन्तम्पामाग, मतियोगितलं पातिता निभापमिति।। पारिन् पेसी का भो कि पटल समानापिकाय ओ मन्मन्सामाष भात् रिस ममिक्रममें पटल पर्म रहता है उसीमें रहनेवाग को मस्यन्तामाष पसारनेपर पसिवा पमान भी हो सकता स्पोकि परिवन भत्सन्सामाष मो मानित गामी परकीय रूपारिसे ! तो उस बनिसके भत्यन्तामारी मप्रतियोगिता म सिस्में पापित है इस रीतिमे पूर्णाक 'स्पादस्त्पेर पटा' वापसे ममिया ममात्र जो मानिस उससे परमें निरेप मास होता है सो इसका उचर देते हैं। सहापर ममाया ममवियोगी इस परसे प्रतियोगिम्पधिकरण को भमान माद मिस मधिकरणमें प्रतियोगी है उसीम उस ममाव भी हो ऐसा नही मिन्तु प्रतियोगी अश्किरममें म रहनेवाम मो अमाव उस ममामा मातियोगित्वरूप इस स्पसमें प्रकारका धर्म है इस प्रकार मतियोगिम्मभिकरण पमानमें देसताप- छेदक समानापिकरणसाला साम देश्ययोमा भट नादि परछे समिपानसे शेता है। से 'पापा' मावि उवारपमें प्रतिमोगिम्मभिकरण ममा भप्रतियोगि- साप एमपर भर्म एक देघाप नमाम संसव समानाधिकरणाका स पर सनिपानसे मम होता है। ऐमा स्वीकार करनेसे मस्तस्मा 'स्पारस्पेन पटा' में मी पवकार बर मतिमोमी पषिरण ममावस भमस्मिोमिलस्पद इस प्रतिमोमी म्परिकरम अमादम पर समानामिना साम सो पट पदक सर्विभानसे होसाई तो इस रीतिसे परस्व समानापिनम रुमा प्रतियोगी म्यभिकरण जो अमाव है पर भसिसका चमार माणिस्य मही से सहता है क्योकि उसी भसिस्वा ममावका प्रतियोगी मसित्व मी पटरूप भाविकरम बिन्नु मसिनो धमाक्से मम्प पटत्व माविका प्रमाण रह समचा है उसके ममाषके प्रतियोगी पटल मानिये पीर ममतिमोमिल भनिम्पमें बिना किसी बाबारे मिद उस मसित्वसदित पट या मर्म मिद होगपा मात्र प्रतियोगिमपिरण्याप्रवेश पूर्वोपीमा सर्वप्रकारेणाप्मसिस्वप्रसासा नान्ति निपेष प्राप्तेऽभिप्रतनिचिपूमम्मनासपोवनाय साकार । स्मात्कारमयोगानिमय पभरा मतियोगिपपिरम पूर्व प्रशिकम् । इस पूक सरणमें मतिमोगिम्मपिरम ऐसा प्रवेश न करनेपर पूर्व पित रोसिसे सई मकरसे मनिस्वा प्रसंगसे मातिन निषेप माप्त होनेपर मस्तिती प्रिपोज किमान एग्रो महामार बबी रसीद पचम नवले. सोमवा. पित किताबमै भी उसमे पास ५म प्रहार अविमान दराने -- मवथा निवृत्नि न करकं अनकान्न पक्षक गननाथ 'म्यान् अनि एव य:' यहांपर स्याकाका प्रयोग किया है। क्योति म्यानमारक ही आर्यान एकारले अर्थक पत्र दश अभावमें प्रतियोगिवत्रविकरण्य यह पद निविष्ट किया गया है. म्यान्यन्दम्य चानेकान्तविधिविवादिगु वादावयु सम्भवन्मुभा त्रिवनावमादना- ला? गृगने । अनेकानन्वं नामानेयमात्मन्यम् । अन्नगदम्य स्टाढावभेदेनान्वयः । नया चानकधर्मान्मको बटमादमानित्यवानिनियायः । यद्यपि अनेचान्न विधि, विचार आदि अनेक अर्थ म्याला मनव है नयापि यहां बनाकी विष याम अनन्चान्नार्थका याचक ही म्याकार गदका ग्रहण है । अने- शान्त हम ग्रन्दका अर्थ अनेक धर्मबन्य है और अंसान जो अन गल है. उसका घट आदि शब्दमें अंमंद मन्वन्ध अन्यय होता है नो अंक धर्मात्मक बट अथवा अनेक धमन्यरूप चम्मिन्चयान घट ऐमा अर्थ 'स्यादन्येव घटा' दन या- क्यका होना है। न च-न्याच्छन्डेनैवानकालन्य पोयनान्यादियचनमनयमिनि वान्यम । म्यान्छन्दन मामान्यनोऽनमान्नबोधनपि विगेपरूपण बोधनावाल्यादिशब्दप्रयोगान ।। म्यान् शन्टम ही जब अनेक धर्मम्बाप घट एमा बोध होगया नव अग्निन्य आदिका कथन व्यर्थ है ? ना नहीं कह सकते क्योंकि न्यात गळेग सामान्यरूप जनेकान्त पक्षमा बोध होनपरभी विगए कएने बोध करानकलिय अन्नित्य आदि शब्दामा प्रयोग आवश्यक है। तदुनम-पमा कहा भी है- "स्याच्छन्दादप्यनकान्तसामान्यस्यावयोधने । शब्दान्तरप्रयोगोऽत्र विशेषप्रतिपत्तये ॥” इति । "गामान्यन्यने म्यान गन्दी अनकानन्य अर्थका बोध होनेपर भी विशेषरूपसे अर्थका याय करानकलिय बान्यौ अन्नित्य आदि अन्य मन्दीका प्रयोग करना आवश्यक है" । यथा-वृनो न्यग्रोध., डॉन वृक्षवन पण न्यग्रोवन्य वोधनऽपि न्यग्रोधवन संपण न्यग्रोध- घोचनाय न्यग्रोधपदप्रयोगः । म्यान्छन्दस्य दोनयन्वपने न्यायग्राम एवान्यादिप्रयोग.। अ- न्यादिशब्देनोक्तम्मानकान्तम्य म्याच्छदंन द्योतनान न्यान्टब्दाप्रयोगे मर्वयकान्तव्यवच्छ- दनानकान्तप्रतिपत्तरसम्भवान, गवकागवचन विवनिताप्रनिपत्तियन । स 'वृक्षो न्यग्रोधः वृक्ष या इन उदाहरणमें वृक्षत्व हम सामान्यल्पसे पटना बोय होनेपर भी न्यग्रोधच इस विशेषरूपले न्यग्रोधका बोध करानेके लिये न्यग्रोध इस अळका प्रयोग किया गया है । और म्यान अलके द्योतक्रत्वपक्षमें नो अम्ति आदि गटांका प्रयोग करना वाक्यम न्यायम ग्राम है क्योंकि अग्नि आदि गळोंसे संयुक २माधारण, 3 यटय. ४ घट.
पित बनेकान्तरूप मर्ष स्वाद सबसे पोरित होता है और पोतास तथा वाचाय दोनो पस भव्यय निपातोका शाम संमत ही है । म्यात् शबान प्रयोग न करनेपर सर्वथा पकान्त पाकी म्पादतिपूर्वक मनेकान्तवप वर्षका ज्ञान ऐसे मसमय । से एपकार प्रयोगके पिना विवक्षित मध नियमपूर्ण ज्ञान ॥ मन्नमयुच्चेऽपि साप्छग्दो वस्तुनोऽनेकान्तखस्मत्वसामप्यास्यातीयते, सर्वश्रेषकारणम्, इति सर्म, प्रदिपायानां माम्पायफौमतामा वस्तुसामचिरमवीत्या वेपो प्रविप स्पर्प बसावरपालाम् । प्रतिपापाना स्पासादकोशले स्मात्कारप्रपोग इष्ट एप । प्रमा- माविनाऽनेकान्तात्मक समतास्तुनि सिरे प्रसानामप्ति पर गति प्रयोगपि पारम्न्येष पट रति प्रविधिसम्मवान् । पापित् ऐसी बरा करो कि सब मानमें एफकार अम्बके प्रयोग के बिना मी से भबमारणा पर्या गोषक एवं प्रमका बोप मनकी शक्ति हो जाता है ऐसे ही वारसमें अप्रयुक्त मर्मान प्रयोग न मिा हुमा भी 'स्पा' मम्द बम्की भनेअन्त रूप मर्पयोप करानेही शकि दोनो बनेकान्तरप मधोमक सर्प मासेगा यह सरा सत्य है परन्तु जिनमतके गीवनाप साहायन्मानमें धियोंका कोड न होनेपर बस पके सामामात्रसे बनेकान्तरूप अर्पा मान म होगा इसलिये उन अमौर सिप्पोको भनेताप मर गोत्र कराने के लिये बालममें स्वास् सम्बका प्रयोग भागस्यक है । भौर शिपोंडी स्पाहायमें पूर्ण रूपमे कुसम्ता होनेपर तो म्पाद सम्पन मयोग करना इए ही है। क्योंकि बम प्रमाण माविसे सम्पूर्ण बस्तुम मनेकान्त स्मस्मता सिद्धब स्पालादमें उन्नत मनुप्मको 'मस्ति पटापट है ऐसा प्रयोग परनेपर मी 'स्यादस्ति एर पटकचित् पट है इस परका गोप होना सम्भव है। बदुतम्-सो मन्या मी पहा है "सोऽमयुकोऽपि पा सम्स्सर्वत्रार्यास्मतीयते । पपैयारोऽयोगादिम्पपछेदप्रयोजनः ॥" इति ॥ "स्पखाएके माननेवासे बुद्धिमान् मन पनि मनेकान्तरूप अर्यके मकासक म्पादका प्रयोग म भी करें तो यह प्रमाणादि मद मनेकान्त बम समापसे ही सर्वप्र सप सर्वात् माप ही ऐसे भासता है जैसे बिना प्रयोग मी भयोगादि मपोरा गोपक पवार य॥ मनु पोसि पयतिस्स सोऽपि स्वायत्तहम्मक्षेत्रकाममाः, मेवरैः। नेपामप्रस्तृवत्तादेव निराससम्मवात् । पाप मालारमयोगो मर्म इति चेत्सत्सम् । स तु वाघमोऽयममा- स्पतीयमानः किरमाटावीयत इति चिम्वार्या म्यापर प्रमुभ्यते । स व ठिन्तप्रतिक पको निपात । प्रमपिता परमेनमारब ४ अक्वा माति.
कदाचित् ऐसी गदा को तिजो घट आदि पदार्थ है व मत्र अपने आधीन द्रव्य क्षेत्र काल तथा भाव ही है न कि उन्या आधीन द्रव्य क्षेत्र काल तथा भायम है. क्योक्ति अन्य द्रव्य क्षेत्रकालादिकी निवृत्ति तो अपना होना ही निद है ना टन दशाम न्यात शब्दका प्रयोग व्यर्थ ही है । यह कथन मत्ल है । पन्त अपने इव्य वाटिकी अपनाने कथंचित इस प्रकार अनकान्तरूप अर्थ पदम भान होता है, गो वह अर्थ किन प्रचारक मदन भान होता है. ऐना विचार उपस्थित होनेपर स्यात् मडका प्रयोग किया जाता है। और वह निटन्नप्रतिस्पर अर्थात मचा अर्थमं मम्धानुत्ता लिङ्लकारमें 'स्यान पेसा न्य होता है उनीके सदृश निपान है ।। ननु न्याच्छब्दन्य घातकत्वपके फेन पुनरागडेनोक्तानकान्तम्यादन गोयन प्रति चन- मा-यदि ऐसा हो शिजब निपानीका द्योतकत्व पन है तो फिल शुन्दन कथित अनेकान्नन्य अर्थ म्यान् शब्दमे योनित होता है। क्योंकि मानकका नो यह ही अर्थ है कि किसी गन्दग कथित अर्थको मष्ट गनिन प्रकाशित कर देना तो शिम गन्दसे कथित अथको स्यात् प्रकाशित करता है ! तो इसका उत्तर कहते है:- अन्यत्र पट इत्यादिवाक्यनाभेदवृत्त्याऽभेदोपचारण वा प्रनिपादितोऽनमान्नम्म्यान्छन्दन गोयन दनि म. ! नकलादयो हि योगपयनागेपथमान्मकं घद्रादिम्पमर्थ कालादिमिन्भेद- वृत्त्याऽभदोपचारेण या प्रतिपादयति, नकलादास्त प्रमाणरूपवान । विकलादेशन्तु क्रमेण भेदप्राधान्यन भेदोपचारेण वा सुनवैकान्नान्मकं घटादिरूपन प्रतिपादयनि । विफलादेनन्य नयन्वरूपत्वान् । 'अस्ति एव घटा' अपने द्रव्य क्षेत्र आदिकी विधाने घट है ट है इत्यादि वायन द्रव्यत्व अर्थके आश्रवस अभद्रवृत्तिम और पर्याय अर्थ आश्रयले अभेदके उपचारने कथित जो अनेकान्तरूप अर्थ है वही स्यात् गन्दसे धोतिन होता है क्योकि द्रव्यपसे घटकी सब दगाम अभदवृत्ति है और पायोंका परम्पर भेद होनपर भी द्रव्यत्वलपमे एकत्व होनेने अभेटका उपचार है. इससे 'अस्ति एव घटः' इन यास्यम ही अनेकान्त अर्थ कथित है उनी अर्थको म्यात् गन्द प्रकाशित करता है । मफलादंग अर्थात प्रमाणल्प सप्तमझी काल आत्मस्वरुपादिद्वारा द्रव्यत्यल्प अर्थसे अमेदवृत्तिस और पर्याववरूप अर्थम एकत्वक अध्यागेपने अमेढके उपचार एक कालमें ही सत्त्व असत्त्वादि मन्पूर्ण धर्मस्वरूप घट आदि पदार्थोको प्रतिपादन करता है क्योकि सकलादेश प्रमाणल्प है इस विपयको प्रथम सिद्ध कर चुके हैं । और विकलादा अर्थात् नयरूप सप्तमनी तो क्रमसे भेदकी प्रधानतासे अथवा मदक उपचारसे नयसे एकान्तरूप घट पट आदि पदार्थीको प्रति- पार्दन करता है और विकलादेश नयल्प है वह वार्ता भी प्रथम सिद्ध हो चुकी है ।। १ किमी चलने कथित बर्षका प्रकागल २.प्रकाशित प्रकाशिन. ४ आपसमें घट आदिका. ५ अनेक धर्मखम्प ६ क्शन.
पुन म मिा योगपथम्? इति प्यते । पदा वापरिवारिपामा काठा- दिमिममियमा, दास्यादिस्पैरमपम्म नाम्निसापनेकपमोपने गल्पमापाताम । पहा तु पामेव पर्माणो काहादिमिग्मनामात्मरूपमुप्यते, वाकनाप्यस्यादिभमेनालि- सारिस्पैकपमयोभनमुन वदाममामापभम्प सम्पमस्वरूपम्म प्रतिपादनसम्ममा- पौगपपम् ॥ पूर्व प्रसाने क्रम बना योगपी पर्वा कर माये है उनमें गम क्या पदार्थ है, मोर बोगपप भी क्या यह है। ऐसा मागे तो उसका उचर इसे नाम- निम्ब सपा नास्तित आदि मोषी देम प्रस मारिसे मेदसे कमनी इच्छा है तब मसित माविमप एकही मन्दकी नामित्व मादिसप मनेक पौकियोपन रनमें भकिन होनेसे निपत पूर्वापर भाव वा पनुकमसे बो निरूपण है उसको 'प्रम' कहते हैं । मौर जब उनी अखिल भावि पौध पार मावि द्वारा प्रमेवसे पति दी जाती है तन क ममिव मावि सम्बसे भी अभिलभाविकप एक पर्मके योपनके उपनगसे उस बस्तु सपनाको मात शिवने धर्म है उनका मनिपावन एक सममें सम्मबरे इस प्रकारसे भो पम्हरे पापका निरूपम उमको मागपप रहते है। पुन' कामदप' इति परमदे। पह, आरमरूपम्, मका, समाम्बा, अपकारः, गुणिरेगा, मैसर्ग, म, इति । बत्र म्पादम्मेष पट इत्पत्र मागकामावदेन पटापा- पनि बत-कामगारछेदन शेपानन्वपर्मा भपि पटे पम्त इति पामेकपाटापपिह- मेगापिकरणनिपितातिर्म प्रटेनामेहति । परेवासितम्प पटगुण समर्प-पदेपा म्पानम्तगुणानामपि सम्पमिसरूपस्वमारमस्पेमामेति । य पर पटरम्पत्पो मोलियम्मापारम्स पपान्यमाणामप्यापार स्पेशापापचित्तम.नामेचि । पप पारिवग्माष विचादाम्पसमपोऽसिम्बस्प सम्पत्यम्स एपानम्तमर्मापामपीस मन्पानिपोगिर्व मम्पन्भेनामेदाति । य गड पोपकारोऽस्तित्वस्म सानुरक्वत्तारणम् व मनिष्पसम्पादन, पवा-नीमरक्तादिगुणानां नीलमवापर वन नीठरवत्लादि गुणभिएपसम्पारनमेष, तदपि स्वामकारकर्मिरिमेप्यम्मानमनस्लपमबसमम्, मति- स्वम्प सामुरम्वत्वकरच हि भवितवमकारकपटविमेव्यम्मानजनकस्यम्, पारमोपहार पण नासित्वादिमिरप्रेपर्म डिपद यककार्पजनम्तमुपकारणामाचि | परेभावन पटादापलिता पवे-पोमावानेच पट नास्तितारिखमा, म गठवण्वनास्तिस्व- पृष्ठावान माप्तिस्वमिति पेशामेपः, इत्येकानगावहिमचितं गुपियनामेवाचि ।प परपस्त्वारमनायित्वम्प संसर्गस पापरपर्मापामपीसमर्गप्रतियोगित संसर्गेमा मेपाधि n मनु-मम्मपर्मसगयो प्रेरिप इति दुप्पते । विचादात्म्पसमये सम्पबेज्मेप्रपा महो गामा, संसर्गे मेरे प्रधानममेको गौण, इति निसप पनि चापारम्पविमर्मविपरामनोमयापम । तत्र मेपिमिष्टामदासबन्ध स्मुथ्यो । भमेनिमि एम. एमसितिमिलनाचा समान पाउिता.
भदा मगर्ग युगो । ग rari पान TATERITE पागलपनगममापि मानना मार TET free: दिभिरविधान पाक्षिक Tarzanterarmaran पाल आदि यौन? Tamire it ger १ आगम्य बीग निदरे armi २ पदार्थ) २ सय ( TEE IT AL) : REP - दहा (पदा जिन दवा) को . वाला गया) ७ गदः (माJ पारा म FER संभटगपने जिनि गनी || 'म्यादनि एम:' fat in 4.2. यहापर नि पद पर पारे नामित नया अवममता मा ... अनिव गदि भारी , पya na gram । अर्धात शानिमम 37 MARREEEET है १ नमामि मामिला मन हh; पन्य अनन्न मांग भी 7. BITE TEENrn पर गर्म रहन है. गः मम म म ci T. २ को पर द्रव पदार्य अमित का मारी परम सत्य : प्रकार :आधाri मा भर काम किन फानन मंटन मन्ट मारा अन्य सदभमांकी भी जर मा. कामाला परियोजना . भेटपत्ति पर मौकी ।। ५ मया से मार्ग भर पाने मन होता तन्मयताका गम्पादन करना Im पर है, दीपना वैशिष्टयसम्पादन एक जापजनस्ताप सरन्य मौका भी र म्यानमार फरण अपने म्यम्पा यानु मारिन्य गणादन करना।।गीन का दि गुणोंका यम्मुंग नीनन्य नगन्य आदि भी अपने सपा उपगम को, पद नका उपराग जिम चम्पुझो नालन्य तथा रनार मादि गुणोंग सुन करता है या नर्म प्रभार तथा वस्तुरूप जो धमी तादायक भानजनरनामे मारी सला, भाग निय आदि धर्म जिसमें विशेषण हो और निमने धर्म या जिनमें नियोगा २ पटरा गुहाग समिप गम ने मोद २rma सम्पम धर्म जम्नु गोपरी मिन Amit मर पापी स्थिति ५. सम्या प्रतियोगी पर रहना अपने पनि अथवा अपने मामय गरी पाना । --- गो भान उस शानको उपक्ष पनप उपकार असिन आदि धर्म पर मादि पा करते हैं। 'पा म्पादस्ति एवं महापर मनिसा ग्यानुसारबास उपकार क्या मनि पर्म रिसम विशेष भौर पर विममें विशेष्य है इस प्रकार के मानका बना होना मर्यात ऐमा मान उता कर देना है ऐसा बिममें ज्ञान पर्म विशेषण हो भार पर्मी (4) विशेष्य हो उस भालको उसम करनेनप पा उमकार नास्तित्व मादि सम्पूर्ण मन्य पर्म भी करते हैं तो इस गति सवनारस उपारसे भी मर पोली अमेहमे पतमें मिति हुई ५सया पर नादि पदारे निस देशमें मपनी मपेशा से मतिर्म है परके उसी देशमें भन्यत्री मपेशासे नामित भादि सम्पूर्ण मर्म भी क्योंकि पटो देसमें अमिता मर्म है भौर उसके प्रवेश (मा) में नाधिका ऐसा पहा मरा मनुमा नहीं। इस सिप देश मेव नदी है । इस प्रभारसे गुणा एक देशातिाप गुपीके देशरस ममेव सर गर्मोकी स्थिति है तमा रिस प्रमर एक रामवरूपसे अस्तित्वका घरमें मैसंग है ऐसे ही एक बनुमापसे मन्य सा पोध्र मी मैसर्ग है इस रीतिम एक सुसग प्रतियोगिताप समसि ममेदादि सब पट मावि बस्नु है ७ पलापिन् पर यश करो कि समय तपा संसर्गम क्या मेर। तोमा उचर करते-मी अपेक्षामे वार सम्पन्नमें दो मयेद प्रमाननामे रहलाद भौर मेव गाता और ससर्गम तो मेव मानतामे रहता है और मभेद गौचनामे रसमा मही दियो समय नरा ममगम है। मोर मयन्मक विषयमें जो कथित् तादाम्यापठा हा देश साम्य पित् भेद मभेद उमर है। उनमे भेदसहित ममेरो सपन्न प्रमे है । महापर मेरमहित भमे काम की सा भेद दिपक होनेसे गोली भोर ममेद भुम्मद यह सासर्प सिद्ध होगा। रा ममेदमहित मेवो मर्ग मरते राबमिनारसंचयनरबति परमाने पर सामान पान(Reet और रिस तुम पर परमे मारेलापसमें रममा नपत्र लेनिनबीम सलामो भरपगार उमने रेप मिसरा रिममें पीएम तारेमा पोपबदनाप सपर मार सने सदिन शिप्रातिपय देश र ranew राघरमें नर जो पनमे रिपोपमा सिरिय पर परेश. तिर धर्म में पण अपयश मिकी सिमसिम पग गुरी भाप पदे राप्रपामास • मथए रेनुमे रा. निसाय रायनपत्या अपना भारत मशरना १.नर एस यमराभेर नी भाशने मेरा नाममा Trum है न; है। यहांपर भी अमेढमहित भेट इस कथनमे ही संनगम अभेद गौण और भद मुख्य यह तात्पर्य सिद्ध होगया । तया जो अन्ति बद अम्निन्वधर्मवन्य घट आदि वस्तुका भी यार्चक है। इस प्रकार एक पद याच्यवनपम शदने मत्र धर्माशी पट आदि पदार्थमें अभेद्रवृत्ति है. ८ टन पूर्वकथित गतिम पञ्यायाधिक, नयक गौण होनेपर द्रव्यार्थिक नयकी प्रधानता काल आत्मस्वरूप तथा अर्थ आदि आट प्रकारने घट आदि पदार्थमं सब धर्मोकी अभेटस स्थिति रहती है। दव्यार्थिकगुणाभाव पर्यायाथिकमाधान्ये तु नेयं गुणानामभेदनिम्मन्भवति । तथा हि-तत्र कालेन ताबदभेदवृत्तिन नम्भवनि, समकालमेकत्र नानागुणानां परम्परविद्वानामनन्मया- प्रतिनणं वन्तुनो मेदान् । मन्मवे वा तावदानयत्य नारत्तकारण भेदप्रमदान ॥ नाप्या- त्मरूपणामेदयत्तिम्मन्भवति नानागुणानां स्वरूपन्य भिन्नत्यानः सम्पाद नेपां परम्पर- भदन्य विरोधात् ।। नाप्यर्थेनामेदवृत्तिः. न्यायार्यन्यापि नानान्वान, अन्यथा नानागुणा- अयन्वैकलविरोधात् ॥ नापि मन्बन्धेनाभवृत्तिः. मन्वन्यस्यापि नम्बन्धिमेन नेदया- नातः यथा दण्डदेवदत्तसम्बन्धादन्याछत्रदेवदननबन्यः ॥ नाप्युपकारेणाभेदः, अने- कगुणः क्रियमाणल चोपकारन्य प्रतिनियतरूपन्यानेकत्वात्. अनकम्पकारिभि क्रियमाण- खोपकारकत्वविरोधात || नापि गुणिदगाभेद, गुणिन्यापि प्रतिगुणं भेदान, नदभेदे भिन्नार्थगुणानामपि गुणिदेगाभेदप्रसद्गात् ॥ नापि नलगेंगाभेद.. संसर्गन्यापि नंसगि- भेदेन मेदात, नददे नमनिभेदविरोधात् ॥ नापि शहेनामदः, शब्दन्यार्थमन भिन्न- लान् . सर्वगुणानामेकगवान्यतायां नवार्थानामेकमब्दवाच्यातापत्त्या शब्दान्तवफ्ल्या- पचे. ॥ एवं तत्वतोऽन्तित्वादीनामेकत्रचन्तुन्यमेदवृत्तेरसन्भवे कालादिभिर्भिन्नानामपि गुणाना- मभेदोपचारः क्रियते। और द्रव्याथिक नवी गौणता तया पर्यायाधिक नवकी प्रधानतामें तो पदार्थ धर्माती झाल आदिद्वारा अभेनन्पसे स्थितिका सन्मत्र नहीं है । उनी असन्नवताको दशात हैं जैसे-पर्यायाथिकनयकी विवक्षासे उन आठों प्रकारोंमने प्रथमकाल नभद्र धमांकी स्थिनि वन्तु सम्भव नहीं होती, क्योंकि परस्परविल्द्ध नानागुग पर्यावोंका एक ही कालमें होना असन्मत्र है और प्रतिक्षणमें वन्तुक परिणाम वा दयाके परिवर्तनसे वन्तुके भेद होनसे भी अमेदवृत्तिका असन्भव दृढ है । और एक कालमें गुणोंका सम्भव माननेसे भी उन गुणोंके आश्रय होनेसे जितन गुणोंका वह द्रव्य आश्रय होगा उतने- ही प्रकारके मेद उस द्रव्य या पदार्यक्रे हो जाएगे क्योंकि गुण वा धर्मके भेटले गुणी १ कहनेवाला वा प्रतिपादक ग्रन्द तथा अर्थमें वायवाचकमात्र सम्बन्ध रहता है उसमें वर्ष बाच्च और शुद्ध वारक होता है. जो कहा जाय ३ निशा आदि इच्चने पिंड काल घट आदि पर्याय (टन) मात्रने प्रयोजन रखनेवाला ४ पर्यायकी रक्षा न करके केवल मृत्तिका वा जीवनादि इबसे प्रयोजन रखनेवाला. ५वस्तु सत्सका बदलना, प्रतिज्ञगर्ने मूनल्पसे पदार्थ बदलता है उनसे वह लिमा प्रकारसे भिन्न माना जाता है. आधार जिसने गुण वा धर्म रहते हैं ७ गुणका आधार पदार्य पापम्मी मी मे माने जाते हैं इसी रीमि भामरस भन् पके म्मतपमे मी धमापी महामें भमेवाति नहीं है क्योति सवानिक नमी प्रमानवाने नाना प्रभार गुफितहप मिन। भौर गुणत्व पाया मस्स म्पसमा समेत माननेपर मी मस्तित्व मासिता भारि पाँच परस्परमेद होनेसे विशेष म्परही है। ऐसे ही मर्यपसे मी पोती ग गुणोंकी अमेवाति नहीं है क्योंकि परस्परपिम माना मारके गुपों मामय पार्ष मी नामा प्रकार भेदसहित पे गाते, गुणों भेदसे मुमीका भी मेव युधिसिद्ध ही, पदि ऐसा न माना जाय तो नाना प्रकार के गुमोके मामय द्रव्याबिक नमी भवामे को एकत्र माग गाता है उसका विरोप होगा क्योकि गुमौके मेवमे मी यदि पदाधम भमेदार तो भन्न प्रकारसे एक मान नेकी स्पा मारत्वकता है। इस समर समापसे मी ममेवाति मही मोकि सम्बन्धी मेसे सम्पन्न भी मेद देखा जाता है, जैसे दण्ट तथा टेक्दरके संयोग मम्पपसे छाता वा देवदतका संयोग सम्बन्म नि । ऐम ही उपकारपसे भी अमेति गम्मम मुमोंकी नहीं है, पोलि भनेक गुणोसे किये ग किममाम मपने २ नियतरूप सहित उपहार मी मनेर। पीर यदि उपरोकी भनेमा म मानी जाब भनेक उपचारिमसि को उपसर मिया माता है उसमे दो एमय माना गया है उसका विरोध मालेगा। समा गुणी देशसे भी गुणोधी पमुमें मभेदाति नहीं है, क्योकि मम्मेव गुपकी नपेक्षासे गुमीके देश भी भेद माना गया है, मार यदि मस्पेक गुमरे मेदसे गुणी देशमा भमेव मानो तो मिम पदार्थक मो गुण है उनके गुपीके रेसा मी भमेपमा हो जायगा । इसी प्रमसे पर्यापार्विक मपी मपेन्नामे संसर्गसे मी गुपोंकी अमेवाति नहीं है, क्योंकि प्रतिस्याम सेसकि मेरसे मंसर्गका मी भेद है, मोर यदि संसगा मेद म माना जाय तो प्रत्येक पर्याय में दो संसडा मेव मनुमक- सियभाव होता है रसम्र विरोष मारेगा । इमी गविसे नन्दसे मी ममेदति नही योनि की मेर होममे मृदा मी भेद भनुमासिर, भार पदि मन्दिरस मासिस मादि मा मुमो पथदामठा मानोगे तो मर माफी मी पर मदपाध्यता ही बाननेसे कम मिम २ मो शमोके प्रयोग किये जाते हैं। सम पदो परंगे क्योंकि अब एक ही शब्द र भाँग्रेस समता सब भाप १पमा बाभरमा पाप पौनसार, पोंमें बनुगर रावाम्प गुममा मम भानुमत कर्मस्य सोम वापर पाम पर (तिमें सम्परा पाय - मि भावना समर र नि पापम्प गरि विज मे पण बोधा मिजोर नु पापले जसमा सिननहिल परागसे पति दिल प्रपार नि भरसे पर या सोपी ३८ शब्दोंकी क्या आवश्यकता है | इस रीतिमे पर्यायार्थिक नयकी प्रधानतामें यथार्थम- ही अस्तित्व नास्तित्व आदि अनेक गुणांकी एक वस्तुम अमेढ़से स्थितिका असम्मव होनेपर काल तथा आत्मरूप आदिसे परस्पर भिन्न भी गुणोंका कथंचित् अमेदका उप- चार किया जाता है। एवं निरूपिताभ्यामभेदवृत्त्वभेदोपचाराभ्यामकेनातिनास्त्यादिद्यादेनोपाचस्याशेपधर्मात्म- कस्य घटादिवस्तुनः स्यात्कारोद्योतकस्समवतिष्टत । इत्यवं पदार्थो निरूपितः ।। इस प्रकारसे पूर्व कथित द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे अभेदवृत्ति तथा पर्यायार्थिक नयकी अपेक्षासे अमेढोपचार इन दोनोंके द्वारा, एक अस्तिसे तथा एक अस्ति आदि शब्दसे कथित जो सम्पूर्ण अस्तित्व नास्तित्व आदि धर्ममय वट आदि वस्तु है उनकी अनेकान्तस्वरूपताद्योतक हो कर 'स्यादस्ति घट:' इत्यादि वाक्यम स्यात् शब्द स्थित रहता है । इस प्रकार सप्तमझोंके स्यात् तथा अस्तिआदि पक्षका अर्थ निरूपण किया गया । वाक्यार्थी निरूप्यते । स्यादन्त्येव घटः, स्यान्नास्त्येव घट', इत्यस्य स्वरूपाद्यवच्छिन्नास्तित्वा- अयो घटः, पररूपाधवच्छिन्ननास्तित्वाश्रयो घटः, इतिच बोधः । घटादिरूपे वन्तुनि स्वरूपा- दिना सत्त्वम् पररूपादिनाऽसत्त्वञ्चाङ्गीकरणीयम् । अन्यथा वस्तुत्वस्यैव विलयापत्तेः स्वप- ररूपोपादानापोहनव्यवस्थाप्यं हि वस्तुनो वस्तुत्वम् । अब इसके अनन्तर वाक्यार्थका निरूपण करते हैं। उनमें स्यादस्त्येव घटः तथा, स्यानास्त्येव घटा, अपने कम्युग्रीवादिरूप घटत्वसे अवछिन्न जो अस्तित्व धर्म है उसका आश्रय वा आधार घट, यह प्रथम वाक्यका, और परकीय पटत्व आदिलपसे अवच्छिन्न नास्तित्वका आश्रय घट, यह द्वितीय वाक्यका अर्थ है । भावार्थ यह है कि, घट है ऐसे वा- क्यसे जिस प्रकार घटसे कन्चुग्रीव आदि स्वरूपका भान होता है वैसे ही यह पट आदि अन्य- वस्तु नहीं है किन्तु घट है इस रीतिसे अन्यका निषेध मी भासता है; अत एव अन्यपदा- र्थक रूपादिसे नास्तित्वका आश्रय घट है यह विषय अर्थात् अपने रूपादिसे सत्त्व और अन्यके रूपादिसे असत्त्व सूटमरूपमे अन्तःकरणमें भासता है, उसका अनुसन्धान कुगल बुद्धिवालोंको होता है । क्योंकि घट आदि समस्त वस्तुरूपमें अपने रूप आदिसे सत्त्व तथा अन्यके रूप आदिसे असत्त्व मी अवश्य अङ्गीकार करना चाहिये । इसके विरुद्ध अर्थात् सत्त्व अथवा असत्त्व इनमसे एक ही वस्तुका स्वरूप माननेमे वस्तुका जो वस्तुत्व है उसका विलय हो जायगा। क्योंकि अपने स्वरूपके ग्रहण तथा अन्यके स्वरूपके त्यागसे ही वस्तुके वस्तुत्वका व्यवस्थापन किया जाता है। १ ययार्यमें पयायोंका परस्पर भेद रहते भी एक द्रव्य मानके अभेदका उपचार (टपलक्षण). २ प्रकाशक, निपातोंके द्योतक्रवपक्षमें कृत अर्थका प्रकाश मात्र स्यात् शब्दसे है ३ पदसमुदायका अर्थ । पदोंके समूहको वाक्य कहते हैं प्रथम पदोंका अर्थ कहा अब वाक्यका अर्थ कहते हैं. ४ अपने धर्मद्वारा अन्य पदायोंसे पृयक क्रिया हुआ है ५ शतके आकारके सदृश गलासहित. : नाश वा सबकी ७ बस्तुमें रहनेवाला उसका यथार्य स्वरूप अमावरूपता . व पटव कि खरुपम् १ मा परम्पम् । इति चेन,-पट इत्यादिमुरी प्रकारमा मासमामो पटमरसताबमठेवीवसाशपरिणामसलो यो पटललामो पर्मस्स पटस सरप, पसादिक पररूपम् । पत्र परस्पारिस्पेक पटवारिस्पेयापि परस ससे पास परामप्रसा, परसारिने पटवादिनाप्पमा माया धूम्पत्यापधि, मारिपालयन् । भर पदापर पटा मफ्ना निवापरूप मा, मौर परस्सस्यादि ऐसी का करो वो उन यापट, इस्मादि बुद्धिमें विशेपहपसे मासता हुमा यो पटपराध सतावक मर्यात् जो सब परमें मनुगठनमसे पटपदकी प्रसिझे मा आवाई दी पटसरस पर्म परम साप मोर पटल भाविकप परपरनप हे महापर अपने भरसम्परूपसे वैसे पटा सस्वर मे ही परकीय पटलरससे भी बाद सारी मानोगे और मालपमे मी पनि मानोगे सो पर मी पटसाप हो सकगा। मौषि परका जैसे माने घटसम्परूपसे पता मे परम पटलम्याप सतसो वोर मस स्करपमें मेरम होनेपर पर पट हो आपपा । भौर परफा परसे अन्य पटल मादि सरपसे से मसल मानवे हैं ऐसे ही पति अपने परसम्मनपसे भी मसाल मानों को या तुय सर्वपा एमावका मसह दो बापमा । भरणा-भामस्थापनासम्मभावाना मम्मे यो विषमिवयस्लर, इत्तररूपम् । म पिनियन पेनाति बनिमिदम मालि। बरि विरप्रिवेनापि स्पेप माथि, समषि पामवाससमेड पटम्म प्रायोति । दि चाविषभिवेनापि अपंपाधि, तदा मामारीमा पर- स्परमेशे म पात् । मग मोम सायना नेय तमा मार इन पर निक्षेपोमेसे में विवि देही पटका स्वरस, मार उससे मिक्ष पप है। उसमें शिक्षित रूपसे तो परत मम्तिम्वरूप है और भविषक्षित स्मसे माम्तिम्पाप है। स्मोकि यदि सिमित सरपसे परम नामित स्वरूप ही माना गाय तो मसभा गुल्य परा मसत्त ही प्राप्त होता है। गौर परि भनियमित रूप भी मसिंह पटन स्परप मानों वो माम म्याफ्ना भाविध परस्पर मेव महा एमा, क्योंकि पति विवक्षित ज्या मविवक्ति रोगोषपसे पास ही स्वरुप है सब समाप असे नाममें है वैसे ही सापना माविमें भी है तो परम्पर भेव म रहा। परम उस पर पर और पारने राराम और बपठे रख बलरामप्रेरणाम समय परल. वापसमोरयाच माबो मजाप्रसमलावर वापर हो रोयाय पपीतामा बसवेश्यारोपस निरपराश्रममात्र पर. रामानुजीवापत मपिता पर सामनाt, 3 प्रविमानsat पाप्रपा पदरे प्रेमी प्रमाणी गयो जमे पन्य महारागिरणा, राने और अथवा-घटत्वावच्छिन्नेषु मध्ये याशघटः परिगृह्यते, तनिष्टस्थौल्यादिधर्मः स्वरूपं, इतरघटादिव्यक्तिवृत्तिधर्म एव पररूपम् । तत्र ताहास्त्ररूपेणास्ति, पररूपेण नास्ति । स्वरूपे- णाप्यस्तित्वानङ्गीकारेऽसत्त्वप्रसङ्गः पूर्ववत् । एवमग्रेऽपि । तादृशो घटो यदि निरुक्तपररूपणा- प्यस्ति, तदा सर्वघटानामैक्यप्रसङ्गात्सामान्याश्रयव्यवहारविलोपापत्तिः । अथवा घटत्वसे अवच्छिन्न, अर्थात् घटत्वधर्मसे अन्य पदार्थोंसे पृथक् किये सब घटोंमेंसे विवक्षित प्रसङ्गमें गृहीत जिस प्रकारका घट अनुभूत होता है उस घटमें रहने- वाले जो स्थूलता आदि धर्म है वही उस घटका स्वकीयरूप है और उस घटसे अन्य जो घट आदि पदार्थमें रहनेवाला धर्म है वह उसका पररूप है वहांका भी अपने स्वरूप- निष्ठ जो स्थूलतादि धर्मरूप है उस स्वरूपसे अस्तित्व और अन्य घट आदिके रूपसे नास्तित्वका आश्रय घट है, क्योंकि अपने रूपसे भी यदि अस्तित्वका आश्रय नहीं अजी- कार करोगे तो पूर्वके सदृश घटके असत्वका प्रसङ्ग हो जायगा । इसी प्रकार आगे भी समझलेना अर्थात् जो घट अनुमूत होता है उस घटका अन्य घटके रूपसे भी यदि अस्तित्व हि मानो तो सब घटोकी एकता हो जायगी, क्योंकि सबके स्वरूपसे सबमें अस्तिता है तो कोई भेद न रहा, इस रीतिसे सामान्यके आश्रय जो व्यवहार है उसका लोप ही हो जायगा, जब सब एक ही है तो अनेकौ अनुगत धर्म भी न रहा। अथवा-तस्मिन्नेव घटविशेपे कालान्तरावस्थायिनि पूर्वोत्तरकुसूलान्तकपालाद्यवस्थाकलापः पररूपं, तदन्तरालवृत्तिघटपर्यायस्वरूपं, तेन रूपेणास्ति । इतररूपेण नास्ति । यदि कुसूला- न्तकपालाद्यात्मनापि घटोऽस्ति, तदा घटावस्थायां घटपर्यायस्येव कुसूलादिपर्यायस्याप्युपलब्धि- प्रसग । कुसूलाद्यवस्थायामपि घटसत्त्वे घटपर्यायोत्पत्तिविनाशार्थ गुरुप्रयत्नवैफल्यं च । एवं अन्तरालवृत्तिघटपर्यायात्मनापि यदि घटो नास्ति, तदा तत्काले जलाहरणादिरूपं तत्कार्य नोपलभ्यते । अथवा कालान्तरमें भी रहनेवाले उसी घटमें पूर्व तथा उत्तर कालमें जो पिण्ड कुशूल तथा कपाल आदि अवस्था समुदाय है वह सब घटका पररूप है, और पूर्व तथा उत्तर कालमें रहनेवाला जो पिण्ड कपाल आदि समुदाय है उस समुदायमें रहनेवाला जो केवल घट पर्याय है वह घटका स्वरूप है । उस अपने रूपसे अस्ति तथा अन्य पूर्वोचर कालवर्ती पिण्डादि पर्यायोंसे नास्ति घटका स्वरूप है । और यदि कपालसे आदि लेके कु- शूलान्तसमुदायरूपसे भी अस्ति ही घटकी मानोगे तो जैसे घट दशामें घटकी प्राप्ति है ऐसे ही पिण्ड कपाल आदि पर्याओंकी प्राप्तिका प्रसग होगा अर्थात् जैसे घट दशामें घट १ भासता है. २ जो घट जाननेको इष्ट है वही घट, हर एक वस्तुमें विजातीय सजातीय तथा खगत भेद रहता है, उनमेंसे प्रथम विजातीय पट आदिको पररूप मानके भेद सिद्ध किया, अनन्तर समान जाति- वाले अन्य घटोसे, अव अपने ही में जो अन्य पर्याय है उनको पररूपके मेद सिद्ध करते हैं ३ घट- दशा प्रथम गोली मृत्तिकामे पिण्ड पर्याय पुन' लम्बासा कुशल पर्याय पुन' घट पर्याय. ४ घटके दो माग जो घटम जुड़े रहते है .
११ पायका मान होता है ऐसे ही पटके पूर्व उमा उपग्म गो पाम र उनका भी मान होगा, भीर उन फ्मामोंन मान माँ पट दमामें मेहमें मसिद्ध नहीं है। और इसी मकार पिण मादि दशा पटकी सण मी मासगी तो न पिण माम मावि सब पर्यायोंमें पटा सत्य है सव पिण्ड पर्यायी उत्पति तथा अन्य पामोंके नाना यो महा ममा दिया माता है यह सब पर्व होगा। भौर इसी प्रकार परि पिड मादिसे सेके कपामन्त समुदायले मध्यम यो पट फ्पाप नस पर्यापनपसे भी यदि पटका नास्तित्व रुप मानोगे मर्मात् नियनपसे मास्तियन मानो सो घटपर्यावरपसे भी भट नहीं या सिद्ध हुमा, तो उस फासमें पटसे प्रसन्न आनयन सबा पारण कार्य होते है ये न होने पाहिये मोर अस भानपन मादि कार्य होते तो है, इससे पह निपम होता कि पटपर्याय अपने रूपसे अस्तित्वका मामय है और मन्प पूर्वावर पर्यापी रूपमे भास्तिसभ मामय है। भमा-पटाची प्रतिमर्म समावीयपरिणामो जायद इदि वासिमान्तसिसम् । वन करा सूत्रनपापेभया पवमानभणचिपटपर्माय स्वरूपम, भवीवानागतपटपर्याय एवं पररूपम् । पाणचिवमान सवा पटोस्ति, भणावराचिम्मान मासि, सपा प्रवीवे । वरमणव- शिवमायेनेव भणात सचिसमावेनाप्पतिले एकममारपेव सर्व सात् । भणावपति म्बमारेन वरमप्पपतिवमावेनाप्पतिस्थामा पटानपम्पबहारर बिरोपापति । विनयन- लमपटम्पपाहाण्मापात् । भावना पट भादि सब पदामि मन्येक सपमें समातीम परिणाम होता रावा यह लिपय सिद्धान्तसे सिद्ध है उसमें ममुम्बनमकी अपेक्षासे वर्षमान धममें रहने गाला गो परका पर्याय है या पटका निवपई सभा भूत भार मरिय भात मो होगये भौर होंगे येस पाम परो पररूप है । इममिमे उसी पटपर्यायवशारे वर्तमान पममें रहनेवाग को परम समान है उस समारसे पर है। भार वर्षमान क्षपमे मिल मून या मविधा पवापि यो ममाव है उस रूपसे पट नहीं है क्योंकि अपने स्वमारसे सत्त्व पौर भन्यो समावसे मसत्व ही बस्तुशा मरूप मनुमवमें भाता है। भार वर्षमान धमें रहनेवाले ममापसे मे परम भनिन्य माना पाता है ऐसे ही यदि मन्य थपम रामेपले स्वमालसे भी मशिव मामो वो मा म्यमान पर पति मामगा। क्योंकि सम क्षणमें रहनेवाले समापसे गे भनिय बही भमित्व क लपमें तो इछ मेर नहीं है, इसलिये सब ममाव एफ धम्म रहने हो जाएंग । समा यतमान सममे मिम मन्य क्षणमें रामेगाले स्वमाययपसे बसे समान अनियका ममात्र माना गातार ऐसेही पातपय परम्प प्रशासन शीषरममता रोल रहा पास प्राप्ति परम पम पमान मन गनगवे याप्रीम पार्म अपामीरधाम एगारे । ६ ४२ यदि घटरूप पर्यायके वर्तमान क्षणमें रहनेवाले स्वमावसे भी अस्तित्वका अभाव मानो तो घटके आश्रयसे जो जलानयन तथा जलधारण आदि व्यवहार है उसका सर्वथा लोप हो जायगा, क्योंकि जो घट उत्पन्न होके नष्ट हो गये अथवा अभी जो उत्पन्न ही नहीं हुये उनके साथ घटका जलानयन तथा धारण आदि व्यवहारका अभाव है। अथवा-तस्मिन्नेव तत्क्षणवर्तिनि रूपादिसमुदायात्मके घटे पृथुवुनोदराद्याकारः खरूपम्, इतराकारः पररूपम् । तेन पृथुतुनोदराद्याकारेण घटोस्ति, इतराकारेण नास्ति; पृथुतुनोदराद्या- कारसत्त्वे घटव्यवहारसत्त्वं तदभावे तदभाव इति तादृशाकारनियतत्वाचद्वयवहारस्य पृथु - भोदराकारेणाप्यस्तित्वाभावे घटस्थासत्वापचिः, इतराकारेणाप्यस्तित्वे तादृशाकारशून्ये पटा- दावपि घटव्यवहारप्रसंग' । अथवा उसी घटपर्यायमें उसी क्षणमें रहनेवाले रूप आदिके समूह स्वरूप घटमें जो विशालवृक्षके मूलके समान उदर आदि आकार है वह घटका स्वरूप है, और उस विशाल गोल उदराकारसे मिन्न परका रूप है। इसलिये उस विशाल तथा गोल उदर आदि अपने आकारसे घट है, और अन्य आकारसे नहीं है विशाल तथा गोल उदर आकारकी सत्ताहीमें घटके व्यवहारकी भी सत्ता है, और उस आकारके न होनेम घटका व्यवहार भी नहीं होता, क्योंकि उसी प्रकारके विशाल गोल आकारके साथ ही घटका व्यवहार नियत है, न कि उसके अभावमें । और उस पृथुवुध्न उदर आकारसे भी यदि अस्तित्वका अमाव मानो तो घटका ही असत्त्व हो जायगा, और उस घटके विशाल गोल उदर आदि आकारसे भिन्न आकारसे मी यदि घटका सत्त्व मानोगे तो घटके पूर्वोक्त आकारसे शून्य पट आदिमें भी घटके व्यवहारका प्रसङ्ग होगा, क्योंकि घटके वास्तविक आकार न होनेपर भी जब घटकी सत्ता मानी गई तब घटका व्यवहार भी होना उचित ही है। अथवा-रूपादिविशिष्ठो घटश्चक्षुपा गृह्यते इसस्मिन्व्यवहारे रूपमुखेन घटो गृह्यत इति रूपं स्वरूप रमादिपररूपम् । तत्र रूपात्मनास्ति, चक्षुरिन्द्रियमात्रग्राह्यत्वान् । यदि चनुर्जन्य- ज्ञानविषयत्वं रसस्याप्यंगीक्रियते, तदा रसनादीन्द्रियकल्पना व्यर्था। यदि च रसादेरिव रूप- म्यापि चक्षुरिन्द्रियजन्यज्ञानविषयता न स्यात्तदा घटस्यैवाग्रह्णप्रसंग., रूपादिज्ञाननियतत्वान् घटादिज्ञानस्य । अथवा रूप आदि गुणसहित घट नेत्र इन्द्रियसे जानानाता है इस घटके अहण देखने वा जाननेरूप व्यवहारमें रूपक द्वारा नेत्र इन्द्रियसे घट देखा जाता है तो वह घट- का श्याम अथवा रक्त नो रूप है वही घटका निजस्वरूप है और उस रूपसे मिन्न जो रस आदि गुण है वह पररूप है इनमेंसे अपने रूपमय स्वरूपसे तो घट है, क्योंकि रूप- सहित घटका ग्रहण केवल नेत्र इन्द्रियसे होता है । और नेत्र इन्द्रियसे उत्पन्न ज्ञानका १ नाशको प्राप्त जसे नष्ट घटने अन्तिताका ममाव है ऐसे ही घटके वर्तमान समावसे मी माननेने दोष आवेगा. २ घटका तथा गोलाई लिये उदररूप आकार, चही यथार्थ घटका स्वरूप है. 3 विशाल तथा रक्षके मुलके तुल्य आकार १३ पिपय रेसको भी मौकार मो, मांद ने इन्दियो मानसे रसन मी शान हो पाम तो रसना इन्द्रिय सना ही निमस होगी । भौर से मेव इन्द्रियके मानसे रसम ज्ञान नहीं होता ऐसे ही नेत्र इन्द्रिय भानसे इस मी म बाना मात्र तो सपसहित पटप मान- ही न होगा, क्योंकि पर भावि पान मेत्र इन्दियसे गोशान होता है मा रुस बादि जानके साथ निवत है, मान ने इन्द्रिमद्वारा परका पान उसके सपके शानके साप दी होतान किसके विना । भाववानाणमेरे मुमोऽभमेर इदि पटउटाविसमानामपर्ममेरस्सममिरूपमयापपात् । पटनात् पट:-गौटिस्वाइट इति वरिषयापरिपविषण एषाम्पस रचियुक्ता । तत्र पटन कियाषिपाल स्वरूपम् , बचपररूपम । तत्रापनालि, इतरेण माति । पारिया म्परूपपररूपमेरा स्या। भावना सबके मेद होनेपर मवश्य ही मन मेव होता, मामा भवपाही सम- सानपकी अपेक्षासे पट कट मावि पर्यायानक घन्दोका भी मर्म भेद माना गया है, असे इन्द्र, सङ्ग आदि पद एक मक्ति पाचक होनेपर भी “इन्वनात् इन्द्रः शकनात् भक" पेधर्मसहित होनेसे इन्द्र और अनुमोके पराजय मादिमें समर्थ होनेसे सर को बासे हैं ऐसे ही यहाँपर भी "पटनात् पर" वीर "कौरिस्पात् घट" साधारण मादि किमामें समर्थ होनेसे पट तमा टिस्य पासा बादि गुपके सम्बन्मसे कुट का जाता है, इस मार जिस भिमाका परिप्यम मिस क्षणमें शेरहा है उसी थप उस किया ननुहन नवापरही धमकी प्रापि भी योम्म मह मन्य भमकी । इसमें पटत्व मद महादि पारमरूप जो किया है उस कियारे विषयमै यो पर्चापन "पता"पद पटका निगमकपी । भार उससे मित्र परम प है। इनमें से प्रमम भात् पटन किया कतारूपसे पट है । और भन्परपसे मही । इस प्रकार पूर्वकषित रीतिक मनुमार भौर मी मरूप वा पररूप मेदोषी पपना व परसेना। प पटस बद्रर्प भाम्प, पयर्न मुबारि । पटो महात्मनास्ति, मुमणापारमना माथि । पटस साम्पात्मने परएम्पास्मनापि सत्ते पटो मुहामको न मुपास्मक इति मियमो न स्मात् । दया प इम्पप्रतिनियमविरोषः । इसी प्रकार मृतिकारुप दम्म पटका सवय मर्मात् नि भपना दम्प, भौर मुमण 1ो रमया ( मिनिबसे अप्रगाव मे माम तोममा पनि मानिसमानता जमारि सम मरम्पयवा पचनप्रेमी जनपरि एमाल मेमो प्रमनिय विपकरणमारिमालेबर भी पमुसा, पर मेरम पास मनिर भारते ऐप काम पुरनगरबते पुरमरलेसनमा पाटय (रि.४ मा मि समय हर वरी मन परपर रिस परमासा सम्पपन्त साबन पर मरमम भार पुनम पार पराम और सपा सुप्रपिता मारिस पसारे मन पापित सोनाम 22 - आदि पर द्रव्य है, उनमें मृत्तिकालप द्रव्यम्वरूपसे तो घट है, और मुवर्णरूप द्रव्यमे नहीं है । और अपने मृत्तिकारुप द्रव्यसे जैसे घटका सत्त्व है पसे ही पर सुवर्ण आदि द्रव्यरुपसे भी यदि उसका सत्त्व ही मानो नो घट गृत्तिकोमय है, सुवर्णमय नहीं है, ऐसे जो नियम होता है वह नहीं होगा । और गमे नहीं माननेमे, अर्थात् पर व्यय उसमे भिन्न द्रव्यका सत्त्व माननेमे प्रत्येक द्रव्यका जो नियम लोफम है कि यह अमुक द्रव्य है, यह अमुक है इसका विरोध होगा क्योंकि जब ममी द्रव्य स्वद्रव्यम नथा पर- द्रव्यस भी है तब भेद क्या है और भेद अभावगे प्रत्येक व्यका नियम नहीं हो सकता। ननु संयोगविभागादेरनेकद्रव्याश्रयत्वपि न उव्यप्रतिनियमो विरुद्धयत इति चन्न । तम्या- नेकद्रव्यगुणत्वेनानेकद्रव्यस्यैव पदव्यत्वान , म्यानाप्रयद्रव्यान्नरम्यैव परदन्यत्नान् । म्याना- अयद्रव्यात्मनापि संयोगादम्मत्वे याश्रयद्रव्यप्रतिनियमव्याघातम्य नदवन्धत्वात् । तथा पर: दव्यात्मनेव वद्रव्यात्मनापि घटस्वामत्वे मकलद्रव्यानाश्रयत्वप्रमंगन निरामयत्यापत्तिः । कदाचित् यह कहो कि संयोग विभाग आदि अनेक द्रव्य के आश्रय न्हनेपर भी द्रव्योंक नियमका विरोध नहीं है. यह शंका अयुक्त है। क्योंकि मंयोग विभाग आदि अनेक द्रव्यके गुण है इमलिये अनेक द्रव्य ही उनका बद्रव्य है, इमलिये अनेक द्रव्य उनका आधार होनेसे अनेक खद्रव्यरूपमे उनकी सत्ता युक्त है. और आधार या आश्रय जो अन्य द्रव्य नहीं है वही पर द्रव्य है, यदि जो द्रव्य संयोग आदिका आश्रय नहीं है उस अपने अनाश्रय वा अनाधार द्रव्यरूपम संयोग आदिकी सत्ता मानो तो अमुक द्रव्य मंयोग आदिका आश्रय है अमुक द्रव्य नहीं है इस नियमका भान अवश्य होगा, क्योंकि जब अपने आश्रय द्रव्य स्वरूपसे तथा अनाश्रय द्रव्य स्वरूपस भी संयोग आदिका अस्तित्व है तब घट संयुक्त है पट संयुक्त नहीं है, यह नियम कम हो सकता है । और जैसे पर द्रव्य रूपसे घटकी असत्ता मानी जाती है ऐसे ही सव्यसे असत्ता ही मानी जाय तो सम्पूर्ण वस्तु वद्रव्य और परद्रव्यके आश्रय न होनेसे घट निराधार हो जायगा, क्योंकि जब कोई उसका आधार न रहा तब वह कहां रहगा । एवं घटम्य स्वक्षेत्रं भूतलादि, परक्षेत्रं कुड्यादि । घट: म्यक्षेत्रेस्ति, परक्षेत्रे नानि । घटन्य स्वक्षेत्र इव परक्षेनेपि सत्वे प्रतिनियतक्षेत्रत्वानुपपत्ति. परक्षेत्र इव स्वक्षेत्रेप्यसत्त्वे च निरा- धारत्वापत्ति.। इसी प्रकार जिस स्थानमें घट हो वह भृतल वा काष्ठ आदि घटका स्वक्षेत्र है, और अन्य भित्ति आदि जहां घट नहीं है वह उसका परक्षेत्र है। उनमसे अपने क्षेत्रमें घट है और परक्षेत्रमें नहीं है घटकी जसे स्वक्षेत्रमें सत्ता है ऐसे ही यदि परक्षेत्रमें भी मानीजाय १ मृत्तिकामे बना हुआ. २. सोनेमे बना हुआ. ३ अपने रहनेका नियत स्थान सब पदार्थकी मसा अपने व्य क्षेत्र काल तथा भावसे मानी गई है और अन्य ट्रय क्षेत्राठिसे असत्ता. ४ अपने रहने स्थानसे मिन्न स्थान, १५ सो पट ममुकम्मानम है ममुक म्मानमें नहीं है यह विभाग नही मनेगा, क्योंकि नपने तमा अन्पले क्षेत्रमें भी पटका सत्तदै तर पयदि पदार्थ का भार कहां नहीं है या दिमाग से हो सना और परक्षेत्रों से परावित अमत्त माना है ऐसे ही अपने क्षेत्रमें मी मसत्व मानो तो पट मारि निरापार ही हो जाएंगे, क्योकि अपने सया भन्यो क्षेपमें जब मसचाही वर उमकी सत्ताम मापार कौन हो सकता है। दमा पटम्प समाप्रे बतमानकासः, परप्रमोम्तीवादिवत्र स्वकान्ति, परफास नामि। पटस्य मराठ व परमपि सत्त्व प्रतिनियवासस्वामान निन्यस्वमेव म्यान् । परकास इस मप्रसेप्यससे मसमसामम्बन्मित्तप्रसंगनाबस्तुत्वापति । कासमम्पम्धिस्यमय दि मस्कृत्वम् । पच पो पटसेनानि, परतेन नाति, साम्पाम्नि, मुबमाष्टम्पप्प मानि, ममेवानि, परभेत्रामामि, खममनि, परफारामातीति पयहमनम् । सभा पटका म्वास क्या है कि बर्नमान काल, पयान् मिस काल में परपर्याय ना? ही उमका निम कान, और मूत भविष्यत् उसके पर कार है क्योंकि पर्तमान काल- सरित मून भविष्य कामें यह पर नहीं हैं। इनममे भरने कासम तो पट भार पर का में नहीं है । भौर से निक कालमें घटका मजमे ही यदि पर पासमें मी मानी याय तो ममुफ काठमें पर है भीर अमुक कालमें नहीं है इस पार नियत कारके ममा- बसे पट निस्य रोगापगा, क्योकि नित्र मा पर कालमें मी उब उसकी सपा मामी गद तो ही नहीं है । भार पर अमें बसे मसला र पेमे ही स्वकासमें भी यदि मसला ही मानो वो किमी पातमें पटली सहाका मम्बप न होने सगरम पर भबस्तु दो नायगा । क्योंकि किसी न रिमी पार साप मम्मी सवाहा सम्म होने ही से उसका बस्नुस सिद्ध होता है । मब इस प्रघर पूर्व कपित गतिमे पटत्व पर्ममे पर परस्प धर्ममे मही १, पर मविका रूप दम्प सरपमे है, पर मुक्म वन्समे नहीं है, पर अपने क्षेत्रसे। पर क्षेत्रमे नहीं है, मोर पट भपने बामे , पर काम नहीं है, यह वार्य सिद्ध पुमा । भप्राय पोपपकार-परतेनेनि तवीपार्योऽग्गिामा, पापनावि । ममपाम्पोनि. मरपपर्यषमाम् । भाग्याताय मामयत्तम । चयाप पटवाधिमानिलाबा पट इति प्रपमवाक्यायोष । ममापानामपिरमारमनपा पसारठिमामावस्म पटम्परूपवान, नत्र मम्मममियातामपावोरमागोपा, भाभयपमारयाताय, इति गन्या पानामावायो पट नि भोपेपि नारशामावास्मरत्वमा पटम्प सिम्पति, ममाषामामपिररपात्मास्यात् । हनीयवाक्य मरम्पपदोपरतृतीयाया भर्राफामत्वमयं । पमपि पोपा माः॥ मव यांनामा योपडी गमि यह है "पट. परत्वेन भनिन' पर परम्प सरपसे इस पाम्पमें जो 'परस्तेन यहां तृतीया विमतिका भई माविम पर्मान् पस्त्य आतमै सब परमेय पममें भी सामनेमे पर रोपना १ भाप पपसे पाप मारम्प हान पर्मी सरिनार १६ इस अवच्छेदक धर्मका वैशिष्टय है और उस अवच्छिन्नत्वका अन्वय धातुके अर्थ सत्ताम होता है, अस, धातुका अर्थ जो अस्तित्व है उसका मी सत्ता रूप अर्थसे तात्पर्य है, 'अस्ति' में जो आख्यात 'ति' है उसका आश्रय अर्थ हैं । तो अब इस प्रकारसे-घटत्व धर्मसे अवच्छिन्न जो अस्तित्व अर्थात् सत्ता उस सत्ताका आश्रय घट, यह प्रथम वाक्यका वाक्यार्थ “घटः घटत्वेन अस्ति" इन तीनों पदोंको मिलाके हुआ और सब अभाव जैन मतमें अधिकरणरूप मानेगये हैं इस प्रकारसे घट अमावका अधिकरण होनेसे पटत्व धर्मसे अवच्छिन्न जो अभाव अर्थात् पटका अमात्र घटरूप है, क्योंकि यहां पटाऽभावका आधार घट माना है उसी अपने अधिकरण भूत घटरूप वह होगा, और 'न अस्ति' यहांपर नञ् अर्थात् निषेध- रूप अर्थवाचक 'न' इस अव्यय पदकी समीपतासे अस् धातुका अभाव अर्थ है, अर्थात् 'न अस्' इन दोनोंको मिलाके अभावरूप अर्थ हुआ, और आग्न्यात 'ति' विभक्तिका आश्रय अर्थ है यह पूर्वम कह आये हैं, तो इसी रीतिसे पटत्र धर्मसे अवच्छिन्न जो पट उस च्छिन्न अभावका आश्रय घट इस प्रकारका, “घट. पटत्वेन नास्ति' इस द्वितीय वाक्यका अर्थ करनेपर पटवावच्छिन्न अमावरूपता ही घटकी सिद्ध होती है क्योंकि अमाव जब अपने आधार स्वरूप है । तब पटवरूप धर्मसे अवच्छिन्न पटके अमावका आधार वट है इसलिये पटत्व धर्मसे अवच्छिन्न अमाव स्वरूप घट है यह स्पष्ट रीतिसे अर्थ होगया और "घट. मृद्रव्येण अस्ति" (घट अपने मृत्तिकारूप द्रव्यसे है ) इस तृतीय वाक्यमें मी मुद्दव्य इस पदके आगे जो तृतीया विभक्ति है उसका भी अवच्छिन्नत्व अर्थ है और अम् तथा तिका अर्थ पूर्ववत् सत्ता तथा आश्रय है अवच्छिन्नत्वका अन्वय आश्रय- रूप तिके अर्थमं पूर्ववत् है मिलाके मृद्रव्यत्वसे अवच्छिन्न जो अस्तिता उसका आश्रय घट यह वाक्यार्थ हुआ इसी प्रकारसे आगेके चतुर्थ आदि वाक्योंका अर्थ मी समझलेना । ननु-सर्वपदार्थानामपि स्वरूपादिचतुष्टयपरस्पादिचतुष्टयाभ्यां व्यवस्थायामंगीक्रियमा- णायां खहपादीनां स्वरूपाद्यन्तरत्याभावात्कथं व्यवस्था स्वान् ? तेपामपि स्वरूपाद्यन्तरम- दावेऽनवस्था प्रसंगात्, सुदूरमपि गत्वा स्वरूपाद्यन्तराभावेपि कस्यचिद्वयवस्थायां किं स्वर- रूपाद्यपेक्षया सत्त्वासत्त्वसमर्थनरूपया स्वगृहमान्यया प्रक्रियया ? यथाप्रतीति वस्तुव्यव- स्थोपपत्तेः ।। इतिचेन्-अनभिज्ञो भवान् वस्तुस्वरूपपरीक्षायाः । वस्तुस्वरूप प्रतीतिरेव स्वपररू- २ धातुओंके आगे लगनेवाली विमति ति तस् अन्ति आदि भी विमक्ति वातुओंके आगे जोड़ी जाती है उनको आम्ध्यात कहते हैं. ३ अपने आधारस्पना, अभावको आधाररूपता जैन मत तथा अन्य कई मतमें भी माना है उसकी उपपत्ति इस प्रकार है जैसे 'भूतले घटाभावः' भूतलमें घटका अमाव हैं यहापर घटके अभावका अधिकरण भूतल है तो उस अमावका स्वरूप भूतल ही है क्योंकि भूतलके स्वल्पके सिवाय और कुछ वस्तु उपलब्ध नहीं होती, जिस वस्तुमें जिसका अभाव कहोगे वही वस्तु रम अमावका अधिकरण होगी, और उस अभावका स्वरूप वही अधिकरण होगा जैसे घटके खस्यके प्रदर्शनने पट आदिका अमात्र कहा जाता है तो अधिकरण होनेसे घट ही पट आदिके अमावस्प होगा. ४ नका अर्थ नहीं भसका अर्थ होना टो मिलकर नहीं होना । और नहीं होना अभावरूप ही है १ सम्वन्य T पाचपचिरमस्वासस्वारिक विमीम्पपीति निस्पपिनुपमम्वरमा भन्या मामानिरं मविपतिपतीनां निहारपिनुमराक बनुनो हि समापापितमीनियर भरपम्यवस्था, 'मानापीना मेमसिद्धि प्रतिपना पप-सरूपानांसहपापन्तरं प्रतीपवे पामया! असेनापस मांगीरिव एक समपि पामविखनातिसम्पपस्पाने प्रपपषि- प्यते । मापे म्परूपानामपि सम्पान्तरमगरियो, प्रतापनुरोपात् । म बमनास्या, पत्र महपापन्तरम्प प्रतीतिना म्यास्योपपचे । कत्र गौरम्य वारदुपयोगसामान्य सहर्ष, सम्म बसमत्वात् ।पपोगो समिति सपना । सतोम्पोऽनुपयोग पररूपम् । गर्मा सरसो मवीमेवे । पपोगसामाम्पम्प माननाम्यवारय मारपम्, इसरपरस्पम् । उपयोगविपम्प मानम्व साकारविश्याम सरूपम, (मनम्म किपिडित्पनीरूप पामरमाणम् सरूपम् । ज्ञानपापि परोमम्मामेश खरपम् । प्रत्यक्षम्प सर्प सरूपम् । परावस्यापि परनिमितम्य पत्रिपार्यमा सम्पम् । मभिरनम्पावधिरिपपी. भूतापाप सहपापपेश पापि मतियानोन्निपानिद्रिपसम्पाने सति भावांबारम्पबसा- वाममारपम् । अनिम्पिमात्राम्या पुतस वरूपम् । प्रत्ययस्यापि निम्सम्या पिमनपापग्मणपेन्द्रियानिमिपानपेमले मतिपदयामार्यम्पपमापारमर्स तरूपम् । सम्हमयसम्म बसमानम्णम्प समातम्यपयोपमामाकरण मारपम् । वयोम्पस्मत परमम् । वाम्या मदमस् प्रविपत्तये । एमुखरोत्तपमामपितरूपपररूपे पुरिमति पोपप्रतिषिझेपावामनदलान् । मा-मम्पूर्ण पापा मम्ममा माप भवन निवार दम्य ऐन पाड, तमा पर रस, क्षेत्र तथा पठनपारो ममुलपमे सीमारनेपर प दम्म क्षेत्र सभा पार से मी पालम मी मरस ब्रम्मारि होना चाहिये, मो को मानना मही, मग पप परपरस्य पम्प मादि पमुसपो ममावमम इनकी परम्पादोमनी द भार यदि सरप, इमर या ग्रन इन पारे भी मत्यमरूप दम्य क्षेत्र प्रसकी सत्ता मानोगे ता ना मी मन्यसरप दम्म मादि समा पारस द्रमादि बारों मानने परेंगे, वा नो मी भन्य सरूप समावि पारों इंगि, इस मभर मनास्था योप होगा, बिमाम न मिलेगा पोडियो २ माप इन्य भावि मानोगे रन ममोग्ने भपने सपना बोपरानेरे लिये दूसरे म्परप परमस ट्रम्प मादिकी मारसम्मा पन्ती बराबर समानार परीगापगी ही मी मसम्या मही हो सकती, इमनिये मतिसमके भी रिमी पार्मसी म्पमाया पाने उसके पर मारप इम्प भारि मनुष्टयो दुमरे साप मानि गुटमोन दोनेर मी मनुषी म्यवम्या ठो बाप परनी है, वो पति मन मसनको प्रमाणित करनेवाली दया परने पर भपात बैन महमें माननीय, इम माप वा पाप मादि पशुपकी भरेशा रमपानी मरियासे या प्रमोग्न सोडियम्भुका माप मे माता मी ही मरम्मा करनी गोम्प है। मति मा धो दो-मार मुझे पपकी परीक्षा मागत हो। क्योकि यसो न्यपका भान होना ही म्वकीय रुप द्रव्य आदि नतुष्टय. नया पकाय माप ठन्य आदि चतुष्टय महित मन्य तथा असन्य आदिको विपंय करता है । इस घातक ही निरपण कर- नको हमारे प्रयनका आरम्भ है । और नदि प्रमाणोग बस्नुके बरपका सामना मिदन कियाजाय तो प्रमाणप अंकुमके बिना वादियोंकी अनेक प्रकारकी जो विप्रतिपति अर्थात विरुद्ध युक्ति है उनका निवारण करने में नर्वथा असमर्थ है कणकी वस्तु म्यापकी व्यवस्था उसी प्रकारसे करनी चाहिये कि जिसमें उनका भान विना किमी प्रमाणक धिन निविवाद हो प्रमाण आधीन प्रमेय पदार्थोकी मिद्धि होती है ना अन्य अन्यम आचार्य का वचन है। सो इस रीतिम अब विचाग्ना है कि म्ब तथा पररूप द्रव्य आदि चतुष्टयक अन्य स्वरूप द्रव्यादि चतुष्टयकी प्रतीनि होती है या नहीं ? यदि अन्यपदा है अर्थात् नही हो, ना स्वरूप आदिक अन्य न्यल्प आदिका तो बीमार ही नहीं है, प्रतीति फेर दोती है । ऐना माननेपर भी उनके अस्तित्व तथा नान्नित्य आदिली व्यवस्थाका वर्णन जागे चलके करेंगे। और यदि प्रथम पक्ष है। अर्थात् सरप आदि चतुष्टयके भी अन्य म्बनप आदिश भान होता तो बोधके अनुसार स्वरूप आदि चतुष्टयके भी अन्य स्वरूप आदि नतुष्टयका अगीकार करते हैं । अब कदाचिन कहो कि म्वरूप आदि चतुष्टयक अन्य स्वरूप आदि चतुष्टय जो स्वीकार किया है ऐसे ही दम अन्य स्वरूप आदिके भी और अन्य स्वरूप जादि चनुश्य होगे। तथा उनके भी अन्य न्यख्य आदि चतुष्टय होंगे, नो टन प्रकार जनयन्या दोष आवेगा १ जहांपर अन्य स्वरूप आदि चतुष्टयका भान होता है वहा ही पर व्यवस्थाकी उप- पत्ति भी हो जायगी। अब जीयफेम्वरूपके विषय में स्वरूप द्रव्यादिका विचार करत है-उसमें प्रथम "उपयोगसामान्य" यह जीवका म्वरूप है, क्योंकि उपयोगसामान्यरूप ही जीवका लक्षण है "उपयोगो लक्षणम्" उपयोग ही जीयका लक्ष्ण है। "या महागान्तका वचन है और उस उपयोगसे अन्य जो अनुपयोग है वही जीवका पररूप है । इन दोनोंमेसे उपयो- गमे तो जीवका मन्च, और अनुपयोगसे असत्वका भान होता है. और उपयोग सामान्यका स्वरूप, ज्ञान दर्शन इन दोनोममे अन्यतर अर्थात् ज्ञान दर्शन में कोई भी एक है, और ज्ञान दर्शनसे भिन्न उपयोगका पररूप है । और इनमैने भी उपयोग विशेष जो ज्ञान है उस ज्ञानका स्वरूप अपनेने प्रकांगनीय जो पदार्थ, उस पदार्थका निश्चय है । और इन्द्रिय तथा १ अपना म्प, डव्य, क्षेत्र, काल अन्यरुपयन काल ३ भान प्रास्ट करना, यमुप सम्पमा भास नहीं हमको यह बोध कराता है जिवनु अपने म्प द्रव्यादि चारोंकी अपेक्षाने है, अन्य रप द्रव्यादि चारोंची अपेक्षासे नहीं है । सत्स चा असल मादि एकान्तरूपसे वादियोंप. अनेक प्रकारके विन्द कथन. ५ यमुनुके खरूपका. ६ प्रमाणका विरोध यस्तुफ न्यरपका निपंच ऐसे करना चाहिये जो स्मिी प्रमाणसे फट न सके, जसे किसीने कहा कि पदार्थ होनेसे अग्नि गीतल है, परन्तु जब हाथ रखके देगोगे तो वह उण भासेगा इसलिये प्रत्यक्ष प्रमाणके होनेगे यह निर्णय ठीक नहीं है ७ चतुके सम्पया सान अर्थात् जोपर वनुक स्वरूप आदिके अन्य स्वरूप आदि चतुथ्यका ज्ञान होता है यहापर यह माना गया है. सन आदि चतुथ्यके शनकी तरह ९जो वस्तु दानके द्वारा प्रादा होती है .
१९ पदार्थक सनिपान होते ही रिसेप्पपिशेषणमावसे एन्म इछ है इस्पादिम्पसे मामरका माहम ग्ना दर्सनका सरूप है, तया पदापोका मोठेप रूपसे, मर्माद समता सपा निर्म- सतापूर्वक परीति न माना परोधानका मस्प है, व्यासप अर्ग निमस्ता मा मप्ठमा पूर्णरु साटरीतिसे मासना प्रत्यय ज्ञानका पहप भोर पारे प्रकार दर्जनों से पटमा माघे निमित मानके यो दर्शन होता है, उसका मेत्र मारियोंसे उत्पन्न मलाकी सचामात्र महमही परस, इसी प्रचार मस्दिननग भवधिदर्शनके विरय मूव पदार्थकी सपाका प्रहण करना पड़ा है और परोक्षं ज्ञानमें भी मतिमानरूप परोसना- नका इन्द्रिय सना मनसे वन्य, मा रत्पन होकर भपनेसे प्रहामनीम पवार्मका नियय होजाना ही मरूप है। या भनिन्द्रिय यो मन ई, उस मनमानसे उत्पन्न होना परोध का मका म्वरूप है। बार इन्द्रिय तपा भनिन्द्रिम मनकी कुछ भी अपेक्षा न रसार, भारमामात्रकी मपेक्षासे निर्ममता पूर्व परीति पपने विपसमूत पद्मोगा निमय करना यह मिस मस्परूप भानि तवा मन पर्ममभाना बहप है, भौर सम्पूर्ण प्रन्य, उमा सम्पूर्ण पागोको साक्षात्कार करना, मद सकस प्रस्मरूप केवल जानन मरूप है। इस सपने २ मरूपसे मिन २ सस सबध पररूप है। इन्ही भपने स्वरसमा पररूपसे सत्त तमा भसरण चानेबाते हैं। इस मकार यांवर मोम्परूप परम्प मारिके भन्यम्पस परस्पादि दमने करे, इस प्रभर उत्तरोतर सानो को विमेप है मो भी मनप परम्पादिती फस्पना बुद्धिमानों मम पठेनी चाहिये । क्योंकि ज्ञानों मेद अवान्तर भेद पुनः उनके ममेव पन्त सब निरपण असेभर है ननु-प्रमेयस बिम्परूप किरा पररूपम् । पाम्या प्रमेय माइतिस्मामातीति म्यपदिश्ये देवि ! तप्यते । प्रमेयस प्रमेयस्य खरूप, पटसादिक परमपम् । प्रमेयं प्रमेयनान्नि, परत्वादिना नानि।। शाश-मेमन या तो सरूप भोर क्या पररूप है। जिन बरूप मा पररूपमे 'अमेप: स्पादस्ति नपा स्पानास्ति' चिन् प्रमेय है और फक्ति नहीं है, ऐमा सालमा सामसे भरप बन बापमासमा गपणे प्रमाणन मतम मामा म र सामग्रन रोग बर प्रवम स्व. पारन, बनारन, बपिन और समाज पार पर मंत्र निमा इनियाँधे मासर . मत प्रयासमोरोव ममाप माना जमा शिव नरा मा विननिस मदमें अनिशिवेसनो मिमियमे मगन है .मिया समाधान प्रम और प्रत्यारोपाप पठे पापपता पध पात्र म भर यतिमन भापि न पा सका औसत ये पापाय बो सम्पास सिमे प्रथम महिला बार ए माल चारमा पर मेरा इन मामाका यागपि माप पा रिमा रत्मिदो मामा भाव में मी ग्तर पर पारिवठो पर मिनाग देनमे समान पिस र उसके विपयमें कहा जाय ? इस प्रश्नका उत्तर कहते हैं.-ग्रमेयका प्रमेयत्व जो अवच्छेदक धर्म है वही उसका म्वरूप है और घटत्व आदि पररूप हैं । इस हेतुन प्रमय प्रमयत्व स्वरूपसे है और घटल रूपसे नहीं है । अन्ये तु-"प्रमेयस्य स्वरूपं प्रमेयत्वम, अप्रमेयत्वं पररूपम् । न च-अप्रमेयत्वं प्रमेयत्वाभा. वस्स चाप्रसिद्ध इति वाच्यम्, प्रमेयत्वाभावस्य गगविपाणादी प्रसिद्धत्वान् । न च-शावि- पाणादीनां प्रमेयत्वामावन्य च व्यवहारविषयत्वेन प्रमेयत्वापत्तिरिति वाच्यम ; नत्नाधका- माणाभावेन प्रमेयत्वासिद्धे. । प्रमेयत्वं हि प्रमाणजन्यप्रमितिविपयत्वम, तथ प्रमाणामाये नो- पपद्यते । एवञ्च निरुक्तस्वरूपपररूपाभ्यां प्रमेवस्याम्निन्वनामित्वोपपत्तिः ।" इत्याहुः ।। और अन्यवादी तो-प्रमेयत्वको प्रमेयका स्वरूप और अप्रमेयत्वको परम्प कहते हैं। अब कदाचित् ऐमी का करो कि अप्रमेयत्व तो प्रमेयत्वका अभावस्वरूप है और प्रमेयत्वका अमाव तो अप्रसिद्ध है, क्योंकि प्रमेयका अर्थ है कि प्रत्यक्ष प्रमाणआदिसे जाना जाय सो ऐसा कौन पदार्थ है जो प्रत्यक्षादि प्रमाणोंसे नहीं जानानाता । इस कारणले प्रमेयत्वका अभाव अप्रसिद्ध, है, सो ऐसी शका नहीं कर सकते क्योंकि प्रमेयत्वका अमाव भी शश या अश्व शृंग आदिमें प्रसिद्ध है । कदाचित् यह कहो कि अश,गआदिकमें भी प्रमेयत्वके अभाव रूपसे लोकम व्यवहार है इसलिये अगभंग आदिमें जो प्रमेयत्वका अभाव है उसको भी प्रमेयत्व होजायगा क्योंकि शगशृंग आदिमें प्रमेयत्वके अभावरूपसे प्रमेयत्वका अभाव जानाजाता है । यह कथन नहीं कर सकते क्योंकि प्रमेयत्वाभावके जाननेमें सा- धक कोई प्रमाण नहीं है इस कारण प्रमेयत्वके अभावमें प्रमेयत्वकी सिद्धि नहीं हो सकती इसका हेतु यह है कि प्रमाणले उत्पन्न जो प्रमितिल्प फल उस प्रमितिका जो विषय है उसको प्रमेयत्व कहते हैं अत. प्रमेयत्वके अभावको प्रमाणजन्य प्रमितिका विषय होना बिना किसी प्रमाणके युक्तिसे नहीं सिद्ध हो सकता. इस प्रकार पूर्वकथित रीतिसे स्वरूप प्रमेयत्वसे और अप्रमेयत्व पररूपसे प्रमेयका अस्तित्व तथा नान्नित्व युक्तिपूर्वक सिद्ध है ।। ऐमा अन्यवादी कहते हैं। ननु-जीवादिद्रव्याणां पण्णां किं खद्रव्यं किंवा परदन्यम् ? याभ्यामस्तित्वनास्तित्वे व्यवतिष्टेते, दव्यान्तरस्यासम्भवात् , इति चेदुच्यते। तेपामपि शुद्धं सद्रव्यमपेक्ष्यास्तित्वम् तत्प्रतिपक्षं सदभावमशुद्धद्रव्यमपेक्ष्य नातित्वञ्चोपपद्यते ।। शङ्का-जीव अजीव पैट् द्रव्योंका क्या तो स्वद्रव्य है और क्या पर द्रव्य है जिससे १ जो प्रमाणसे जाना जाय उसका अवच्छेदक पृथक् करनेवाला प्रमेयन्व धर्म ही स्वरूप है २ प्रमाण (जान) रूप करणसे उत्पन्न प्रमितिम्प फलका विषय अर्थात् घट आदिके सहा जो मानके फलका विषय है वही प्रमेय है. ? जीव मजीव भावघ वद्य संवर तया निर्जरा चे पट् () ही द्रव्य जिन मत्तनें है इनसे भिन्न द्रव्य न होने से इनके स्वद्रव्य तया पदव्यकी व्यवस्था नहीं बन सकती इम बादायते प्रश्न है.
जिप द्रमोके समन्ससे भमित्व और पाठपछे मानिव उममें प्यासित हो क्योति छ प्रमोसे मिमो को द्रश्य ही नहीं है जब इनके स्वदम समा पखापसे मखितमाथि भर्म पर द्रयोंमें वैसे र सम्वे हैं। यदि ऐमा प्रम करो तो इसका उपर करते हैं- इन बोकर भी शुभ सह प्रन्यकी भक्षिासे तो महिम, मोर उससे बिरुव भाव मसत् प्रत्यकी अपेक्षासे मासिब मी सिद होता है, मर्मत् पर (8) मम्मोका शुद सत् दम्प तो सपद उसकी प्रफेशाले और पशु मसत् ट्रम्प इनका पदम्म है, उसकी अपेक्षा उ प्रमोभ मास्तिस्व भी इकिफ सिद्ध है। मनु महाससम्पस मुख्यम्पम सारणम्पादिम्पपरवा सम्म सकसम्म काखमाबारमासान, वापटिकणाम्पाम्यापमावान् इति पेमा-भुखमुम्बसापि मम्म इम्पक्षेत्रमठायपेपमा सत्सम, सिम्पापपेमपासस्वम्य प, पपस्थिवे । 'सचा स प्रविरका' इति अपनात्। प्रम- महासतरा बो शुर दम है उसकी सीम या परकीप ब्रम्पकी म्यवमा से होता है। क्योंकि महासत्ताप शुद्ध दम्म तो सपूर्ण दम्म क्षेत्र कार ता मा सकस ही, उसमे मिन भामरा अन्म नहीं है त माससम्प शुर दम्मका मा सद्रम्प होसमता है और क्या परखन्य होसकता है भीर म पर प्रमो बिना महासत्तास शुद्ध पी सत्त मससी म्पमा से होसकती पेमी संघकनी नदी र सकते । क्योंकि महाससस गुदपके भी सेकस अण्ण क्षेत्र या कामगिकी अपेमामे सती और विपत इम्प क्षेत्र कालारिकी नपेवासे भसपी मसा पूर्व किसे है अर्थात् महायस गुर उपम सकस प्रप क्षेत्र पास सपा मारतो सकाय द्रम्प र उनी मपेक्षासे सस्त भार निक द्रय व 8 मार पर उनी अपेमासे बसा मी युक्षिसे मिदद संपूर्ण इस येत्र माविको एक महासणी बही विष्ठ दबको मारिसे प्रतिपय सहित। ऐमा मन्या भाचार्यापन। पतेन मात्रामम्यापिनो गानम्प मरसारमाधया सस पलिपित्क्षेत्रमा मापेमस निरूपिवं प्रविपचम्म ! बस महासत्ताप शुख इपके पकीय तथा परकीय या मादिर निकएनसे दी सपूर्ण क्षेत्र का पानी भाषा भी सम्पूर्ण क्षेत्रका मपेशामे हो सरल और यत् वित क्षेत्र की अपेक्षा भमस्त भी पूर्ण प्रविसे प्रतिपादित होगया पर समझठेना। पल, मायापतिम सम्पूर्ण अपार सम्म मासिनन पागल मामय समन मग बम्पर ऐम आपस लिये मन (म) पहले बोकारो मायरामावर परत मधये मार पर मकर पता नjिal ननु-अतित्वमेव वस्तुनस्वरूपं, न पुनर्नान्नित्वं, तम्य पररूपाश्रयत्वान । यदि च पर- रूपाश्रितमपि नास्तित्वं वस्तुनः स्वरूपं. तदा पटगतरूपादिकमपि घटस्य स्वरूपं न्यान; इति चेन्न, उभयस्यापि स्वरूपले प्रमाणसज्ञावान् । तथाहि-घटम्य स्वरूपावच्छिन्नातित्वं पररू- पाचवच्छिन्ननाम्नित्वं च प्रत्यक्षेणैव गृह्यत । घटो घटत्वेनाम्नीत्यबाधितप्रतीनेः । अनुमान- प्रयोगश्च-अस्तित्वं स्वभावनाविनाभूतं-विशेषणत्वान्, साधर्म्यवत् । यथा साधन्य वैय- येणाविनाभूनं-तथान्नित्वं स्वभावेन नातिन्त्रेनाविनाभूतम् । अविनाभृतत्वं च नियमन- काधिकरणवृत्तित्वम॥ प्रश्न -अस्तित्व ही अर्थात सत्ता ही वन्तुका स्वरूप है न कि नान्निन्त्र वा अमत्ता, क्योंकि अन्तिल वा सत्त्व तो घट आदि वस्तुके आश्रय है और नास्तित्व वा अमत्ता पररूप आ- दिक आश्रयसे रहती है। और यदि पररूपके आश्रित होके मी नास्तित्व घट वन्तुका स्वरुप हो, तो पटमं जो रूप आदि है वे भी घटके म्वल्प हो जायग? ऐसी शंका नहीं कर सकते, क्योंकि प्रमाण होनेमे अन्नित्व तथा नास्तित्व दोनों वस्तुक स्वरूप है, जमे घटके स्वरूप द्रव्यत्व आदिमे अवच्छिन्न तो अनिल और पररूप द्रव्यल आदिमे अव- च्छिन्न नास्तित्व दोनों म्बन्लप प्रत्यक्षसे अनुमृत होते हैं । घट अपने घटन्वरूप धर्मसे है और पररूप पटत्व धर्मसे नहीं है, यह प्रतीति अर्थात् अनुभव बिना किमी प्रमाणकी बाधा होता है। इस अनुभवको दृढ करनेके लिय अनुमानका भी प्रयोग है, जैसे अस्तित्व घटके स्वभावअविनामृत है क्योंकि वह विशेषणामृत धर्म है जैसे साधर्म्य । तात्पर्य यह है कि जैसे घूम अग्निके बिना नहीं रहसकता अतः जहा घूम है वहां अग्नि अवश्य है इसलिये धूम अमिका अविनामृत है, ऐले ही अन्तित्व भी अपने स्वभाव घटा- दिका अविनामृत अर्थात् अपने स्वभावसे सावध वैधयेके तुल्य व्याप्त है । जैसे जब किसी अपेक्षासे किसी पदार्थक साथ किमी पढार्थका माधर्म्य है तो वह धर्म भी किसीकी अपेक्षासे उसीमें विद्यमान है जैसे घटमें मृत्तिका व्यसे साधर्म्य है तो उसी घटमं सुवर्ण द्रव्यमे वैधभी है, ऐसे ही अस्तित्व भी अपने स्वभाव नास्तित्वमे व्याप्त अर्थात् अविनाभूत है, तात्पर्य यह है कि जब घटम स्वरूप द्रव्यादिकी अपेक्षासे अस्तित्व है तब उनी घटमें अन्य पर द्रव्यादिककी अपेक्षामे नातिल भी है, क्योकि अस्तित्व नास्तित्व इन दोनोम अविनामृत व्याप्ति है और अविनाभूत जो हैं व धूम और अग्निके समान एक अधिकरणमें नियमसे रहते है इस हेतुमे साधर्म्य ववके समान जहां अस्तित्व म्वरूप द्रव्यादिकी अपेक्षाले है वहां पररूप द्रव्यादिकी अपेक्षाने नास्तित्व भी है. इन प्रकार अस्तित्व तथा नान्तित्व दोनों वन्तुका स्वरूप सिद्ध होगया ।। 1 १ व्यापच्ची सत्ताके यिना जो न रहर उसको न्यायशान्नमें अविनामून कहते है, जने अग्निके बिना घून नहीं रह सकता इस हेतुने चूम अमिका अविनामून है अर्थात धूम अनिका आपमने व्याच व्यापक नाव ई इसने यह सिद्ध हुआ कि धून रहते अग्नि अवश्य है ऐने ही अन्तिच नथा नानियच भी है ननु-पटोऽमिप्रेम प्रमेयत्वादियादिदेवा धर्मावियपि साधम्र्प यत इति साधम्यंस पापिनामूबवामाधाम पन्तसंगति, इति गुप्यते । सापमाम साम्माभिकरमा तिस्पेन निमित्तम् । पर्म प साप्पामावापिरपाचियेन निधिक्तम् । एवं पाभिषे पस्वाभावापिमण सगरंगादावनिवेन निमित प्रमेपत्तम्य पर्वत इति वासखोरे पम्ममवमिति। पुर-"पग अभिपेप' मपेयत्वाव" पट ममिषेय मर्यात् भनके योम्प है। क्योंकि उसमें पमेमस पर्म , इस्पादि मनुमान, यहाँ प्रमेयस्व मादित, यहां पम्पक भमाधम साप है वो सामय गर्या सादर न रहा तब सापर्य पम्पक साध भमित्र मामित्वसे पास मदर अयोम्म है। परम मह कि प्रमेम सब पवार्म हैं सो गो प्रमेमस्त महा प्रमेयस्वा ममाप म होनेसे पम्प पिना मी सापर्म है। पनि ऐमी पंस करो सो इस उपर देते हैं, साप्मक अपिरम भापारोंमें मिसकी पिता निमित हो उसको सामर्म काठे मर साप्पो ममा मशिकरणमें सिम मापिल मर्मात् न घमा निम्पित हो उसको मर्प पाते हैं इसलिमे पूर्ण कमित मनु- मानमें साम ममियत है उम्रममारके मणिकरम मम माविमें माविता ममे पत्ती निमिव मोंकि वह मावि छ न होमेसे म उसमें पमिमा सामो भौर न प्रमेमोदी इसठिसे साभ्यामा मपिफरममें मास्तिरपसे निमितस्य भर्म प्रमेयस्वम । इसलिये पूर्णरुपमे इस हेतुमें वैपर्य भी है। एक मास्थित सामानारिम्नाविनामूतम् , विपणत्वान् । सम्पन्, पमुमानेमापि सोरबिनामावसिमि। भोर से भप्तिव नास्तितम्बमावसे याप्ठ है यह अनुमान पूर्व सिद्धी ऐसे पर मी मनुमान है।माम्तिव मम्मिम्पमाबसे भरिनाम्त म म्मा ईक्योंदिया बिशेपमरे मे पेसम्म दम भनुमानमे मास्तित्व मस्तितामविनामाव सिद्ध है। भमु-पपिपीवरेभ्यो मिगत, गम्पपसारिन्याशिवसम्पतिरपितो गर्म सापण पिनापि पर्वत इति निरुममुमान प्यम्वासंगतिरिति । परम्पविरेसिवामपि चाप म्मन्य पटाहास सम्भवान् । इतरमेगापिकरण पटे गत्पालापाचोनिमिक्तेन सार- म्यम्पाभवस्वान ! पमित्र पर माप म पम इति नियमामाषान् । पे प्रमाण मानाम्प को प्रभास कामम ममेएव देव मिश्र साथ समेरो साप परेच नयम (पति) वात्मा ने पार पपप मे पूरे रहनेपर ममि मरे पर पतसविमानत न बाक्षिा प्रतिमाया मिलसे गदा पनि भारतले मसिमोबी मरेपले मानिस भी है पनामा सरदमा मपणाममा ममिधरो मारे पिपरम पग मादिमें पापनाचिन्ता (नाएपप) मिपित तिनमा ताबा सत्ताप व रोपनीय मानकीमापन हो गवारचे निलनिय यम और मरिन मी नाभिगोनबरसासरिय रोबोध पार मिलायालमर्ग मामि प्रश्नः-'पृथिवी इतरेभ्यः भिद्यने गन्धवच्चान' पृथिवी जल मादिगे भिन्न है क्योंकि उसमें गन्धयत्व है इत्यादि केवलव्यतिरकी हेनुवाले अनुमानमें गन्धयत्त्वरूप फेदलव्यति- रेकी हेतु अर्थात् जब अपनंग साध्य पदार्थमें ही रहनेवाले हनुम वधर्य गाधर्म्यक दिना- है । इस हेतुसे नास्तित्व अस्तित्वस्वभावने विशेषता होनमें व्याप्त है, वैधय गुल्य यह जो दृष्टान्त दिया है सो असगत है ! | मी गंका नहीं कर सकते । क्योंकि पृथिवी. मात्रमें रहनेवाले गन्धवत्त्वरूप केवलव्यतिरेकी हेतु भी साधयेका मंगव घटादिकप पृथिवीम ही है । माध्यके अधिकरणमें यत्तित्वन्पो निश्चितन्य या हम साधयंका स्वन्प पूर्व कह आये है मो यहां पृथिवीने इनर जलादिका मंद साध्य है, इसलिये पृथिवीन अन्यप्रतियोगिक भेदके अधिकरणाप घटगे गन्धयत्त्वप हेनुका टोना निश्चित है । इस कारण गन्धवत्वरुप हेतुमें मायके अधिकरणमें वृनित्यम निश्चितत्वन्य गाधर्म्य पूर्ण रूपसे है । और पक्षी मिन्नमें ही माधय चाहिये न मि पम गेला नियग तो नहीं है। इसलिये पृथिवीसे अभिन्न घंटम्प पक्षग भी माधर्म्य जानन कोई हानि नहीं है। अथ-गगविपाणाटी नास्तित्वमग्नित्वेन विनापि दृश्यने, इनि चेन ? अन बदामः । गो- मनकसमवायित्वन वदन्तीति प्रमिदं विपाणं, तन्कगादिमलकममवायित्वेन नाम्नीति निश्री. यते । मेपादिममवायित्वेन यानि रोमाणि मन्तीति प्रमितानि नान्येव कुमादिसमवायित्वन न सन्तीति निश्चीयन्ते। बनस्पतिसन्यन्वित्वेन यदतीति प्रसिद्ध मुम-तदेव गगनसम्बन्धि- त्वेन नास्तीति निधीयते । तथा चाम्लित्वं नान्नित्वं च परन्पन्गविनाभूतमेव वनंत । अब कढाचित् ऐसी शंका कगे कि गंगभंग आदिमें नाम्निल अस्तित्व के बिना ही देख पड़ता है क्योंकि शगक शृंग तथा आकागके पुष्प आदिका गर्वथा अभाव ही है इसका कारण उनकी असचा मात्र भान होनमे अन्नित्यके बिना ही उनमें केवल नास्तित्व है तो नास्तित्व अस्तित्वस व्याप्त है यह जो पूर्व प्रसंगमें अनुमान किया है वह अमंगन हुआ ? । यदि ऐसी गका करी तो उत्तरमें यह कहते है,-गौ और हरिण आदिके नस्तक- पर जो समवाय सवन्धसे सींग प्रसिद्ध है वह सींग गम तथा अश्व आदिक मस्तकपर नहीं है ऐसा निश्चय किया जाता है । ऐसे ही मेप बकरी आदिक गरीरमें जो रोम प्रसिद्ध है वही कछयेके शरीरमें नहीं है । इसी प्रकार वनन्पति या गुलाब आदिगे १ फेवल साध्यके अधिकरणमें रहनेवाला अन्यत्र जिनका व्यतिरेक हो गर्थात् अमाव है । केवलान्वची, फेवलव्यतिरेकी, तथा अन्वयव्यतिरेकी, ये तीन प्रकारके हेतु न्यायगारमें माने ९ इनमेंमे कंबलान्वयी वह हेतु है जिसकी सब जगह अन्वयसत्ता है, जैसे प्रमेयत्व अभिधेयान इत्यादि । फेवल व्यतिरेकी वह है जिसकी सत्ता केवल माधय॑के अधिकरणने हो अन्य सब जगह जिमच ब्वतिरक (अमाय) हो । अन्वय- व्यतिरेकी वह है जिसरी पक्ष तथा उपनमें सत्ता हो अन्यत्र जमाव दो से धूमवत्व. २ माधय॑के विना जो रहे ३ मत्ता ४ जमे पृथिवीको पक्ष होनेसे जल आदिके गेटफा अधिकरण है ऐसे ही घट भी पृधिवी होनेसे जलादिके भेदका अधिकरण है दगटिये यह भी पक्ष है ५ शश (सरगोश )स मांग आकाशका पुष्प इत्यादिका अभाव दी है इसलिये केवल नालित्व है अस्तित्व नहीं है ? m गो पुप्प प्रसिद्ध है वही मात्रासमें नहीं है तो इसी रीतिम या मार्ग सिद्ध हरि मिन मंग रोम मा पुष्प भादि मनुमोकी गो मेप तथा पा भादिमें भस्तिन्त्र अर्याद सत्य है । उनी पयायोकी नास्तित वर्षद मसत्ता न होना मम मतमा मामा मारिमें प्रते हैं। सो नाम्तिम्प मौर मस्तिल परस्सर भविनामत मात् माप्त सिद्ध होगये । अपरेतु-पमा देवरवादिसम्वानों देवरतसरीपसिमास्मन्येष पि, () पेपरचो बानाति मुग्यमनुमनवीन्यादिप्रयोगानुरोपात, तथा मणकाविशमानामपि मापारि सरीरापछिमात्मन्येय अतिरंगीकरपीपा । एवं प कमविभवमामानाशादिमम्पन्पमाप- प्रम्प जीनस्य (१) मम्मावापाप्ता तत्परमात्मवामानन्दत पुनरविनन्मन्यबामे यरिश सम्म्म पवायमिति प्रभमिशानविपर्यकजीनसम्बन्धित्वास प म भिवग इति सम्म प्रमिरास्वान्मपशिसप्पसामित्वम्, मणमारीराप्टिमारमसम्बन्विनो मणक- सरीरसमानकालीनभिसगसामावार नासिस्वम् । पदि . देवाचाविसदो ममू- विमण परवाना एप, ववच उत्पभो विनष्ट स्पादि म्पबहाण, स मम्म म्मन्यसेन पर्वमानम्म जीवम्पापि पोपको भवतीति मदम । बड़ा मशरीराकारेण परि पवपुर () उम्पम्माध्यमाघम्सपरिणामस्य समेत पुषविमुच्यहारारिकामाषान्त- परिणामाछियणनिमर्मनिरपणस्यासितम्, मष्भीररूपेण परिणा- म्पस्स सारे देशपरिणामामाबाग मातित सिमति । एवं बम्पापुत्राशमरसर- विपाणइमरोमाणिपपि पोम्पम् । भामामामुमे तु-भतित्वमासितोपपचिरिपम् । पया- बनस्पविनाम कर्मोदयापादितरिसेपस प्रमन पुप्पमिति म्पपविश्पत, पुप्पमान परिण- वालाम्पम्प वारणामापेक्षया मितपेपि पेम म्पामस्थात्, पापनापि पुष्पम्म म्यामल समानमित्मामाइममिति म्पपदेशो युक्त ॥ नप महिसम्वोपमयपेषया मरिकामुममिति म्पपविस्सपे, मात्रामुममिति, अमुमम्माकाशेमोपकारामाषा, इति पेम-भाषासमतानग्याइनरपोपकारमारायाममुममिति प्यपरेसम्म दुरिस्मात् ।। कि च-मायतमपि मुममामझामप्ररपव इति नित्यमेवाकामसम्बन्यो पवे ।। और मन्य वादीगणका विचार इसी विषय पेसा है। जैसे देवदार मादि दोषी भकिदव घरीरसदिस मारमा, भवान् यह देवदत्त शद देवदक परीरमें चो मारमा उस गधे पता है । देवदत्त जानता है देवच सुसन मनुमव करवाई। इस्पादि प्रयो- गो मनुरोपमे देवतके शरीरसंपन्थी पारमाहीघ्रयोग होता है, क्योकि बालना तथा मुम्म माविध अनुभव करना यह माम्माहीका धर्म है मरीिरका । इसी पचर मक पापापम बन प्रम पम सामर्थ। म प प परिप्रे पापपरि मुना भाप मनुमर पीर पमबरे सम्पाप मारमा पर पि सिमा सत्तामे गुपीतमबुमर मा मन परम पेत ग्वाध वर्म मसला पसायी शरमा पुगएमादम मारपरपये देशात परिपत्र राधि परमाल अपप्रे परनेले पपरसम्म भामा पटिएस. मेरा मोमेरित होने आदि शब्दोंकी भी शक्ति मण्डूक गरीरसंबन्धी आत्माहीमें अंगीकार करनी चाहिये इस प्रकारके सिद्धान्तसे कर्मके वगसे नाना प्रकारकी जातिसे संबन्ध रखनेवाले जी- वका जब कर्मके ही वशसे मण्डूकका जन्म प्राप्त होता है अर्थात् जब आत्मा अपने काँके आधीनसे मोर आदि अनेक योनियों में प्रमते २ मण्डूकका गरीर धारण करते हुए मण्डूक शब्दसे कहा जाता है और युवतिमें पुनः जन्म मिलनेपर प्रत्यर्मिनान होनेसे जो यह शिखण्डक था मोर गिखाधारी जीव था वही यह मण्डूक गरीरधारी जीव है । क्योंकि एक ही जीव नाना शरीर धारण करता है तो इस प्रकार मयूरदशामें गिखण्डके प्रसिद्ध, होनेसे मेंडक दशामें मण्डूक शिखण्डके अस्तित्वका बोध होता है, और मण्डूक शरीरके साथ संवन्ध रखनेवाला जो आत्मा है, उसको मण्डूकका शरीर धारण करनेके समयमें केशका अभाव होनेसे मण्डूक शिखण्डका नास्तित्व भी प्रसिद्ध हो गया । और यदि देवदत्त उत्पन्न हुआ देवदत्त नष्ट होगया इत्यादि व्यवहारको देखकर देवदत्त आदि शब्द तथा मण्डूक आदि गद भी केवल देवदत्त आदि तथा मण्डुक आदि गरीरमात्रके ही वाचक हैं ऐसा मत है, तब भी अनादि कालसे वन्धक प्रतिशरीरके साथ एकता अर्थात् अभेदरूपताको प्राप्त जो जीव है उसीके वोधक देवदत्त आदि शब्द है, यही तात्पर्य शरीरवाचक दशा में भी है तब उस दशामें भी मण्डकगरीरके आकारमें परिणत जो पुद्गल द्रव्य है, उस पुद्गल द्रव्यके अनादि अनन्त कालसे अनेक आकारमें परिणाम होते रहते हैं । तो इस परिणामके चक्रमें कदाचित् मण्डूकका गरीर नष्ट होके खेतमें मृत्तिका वा खात होके पुनः वही खात धान्य वा किसी शाकल्पमें परिणत होके वा स्त्री पुरुषका भोजन होके क्रमसे पुरुपके वीर्य तथा स्वीके शोर्णित रूपताको प्राप्त होता हुआ केश दशातक परिणत होके शिखण्डकी सिद्धि होनेसे मण्डूक शिखण्डकी अस्तिता, तथा जब मण्डूक शरीररूपमें परिणत जो पुद्गल द्रव्य है उस दशामें केशका अभाव होनेसे मण्डूक शिखण्डकी नास्तिता मी सिद्ध होगई । इसी रीतिके अनुसार वन्ध्यापुत्र, गश मनुष्य वा गर्दम अश्व आदिके शृङ्ग तथा कर्मके आदिमें अस्तित्व नास्ति- त्वकी योजना करनी चाहिये तात्पर्य यह कि वन्ध्याशरीरधारी जीवके यद्यपि इस जन्ममें पुत्र नहीं है तथापि उसके शरीरके पुट्रल अवश्य ऐसे अनेक गरीररूपमें परिणत हुए थे जब उसके पुत्र हुये थे उस दशाको लेके वन्ध्यापुत्रमें अस्तित्व और वन्ध्या दशामें पुत्र न होनेसे नास्तित्व दोनों सिद्ध हैं, ऐसे ही शश भनुप्य तथा कर्म आदि देहके साथ संबन्ध रखनेवाले जो जीव हैं उनका उन्ही शा आदि गरीरोंके पुद्गलोंसे रचित जो हरिण १ यह वह देवदत्त है जिसको हमने कहीं अन्य स्थानमें देखा था इस प्रकारका अनुभव तथा सरणसे उत्पन वा सादृश्यको जतलानेवाला भान अथवा प्रमाण २ मोरजन्मके शरीरमै ३ चोटी अथवा चूना ४ परिवर्तित अयवा वदलता हुआ अर्थात् एक आकारसे दूसरे आकारमें बदलता हुआ. ५ वस्तुका रूपान्तर होना जैसे भुक पदाधका रस रुधिर तथा मेदा मादि परिणाम अघवा दुग्धका दधिरूप परिणाम. ६ लोहु. i तया मे भागिरी सात म मान्य था सब भंगा रोमी मम्मिता और यश अनुप्प व्या इमं माति घरीर के साथ संपन्य होनस भगव्या रोमन भमार ऐनमे नामितता भी सिद्ध है। इस प्रकार नास्तिल भम्सि न्याठ है । यह अनुमान शेम्प ही । और मानसो पुप्पमें सो मस्तिस्य नासिव इस प्रभरमे हैं, वैसे बनम्पति नाम कर्मक सबसे पाठ जो विशेष बुझरपता, उस समय पुस्य ऐसा कान हो मोकि मुप्पमपमें परिगत शे पुस दम्पो कमि उस पक्ष मिन , इसलिये इस पण पुषध मेवरिया मानार पुप्पसे का म्याच होनेमे दुवमा एम पद पर घर मे ही मात्र साम मी मुश्बन पुष्प म्यास है क्योकि जब व मादि सब कुछ मामय र यो पुस म्पष्ठि भानशमें नहीं है, किन्तु पुप्पका मैपन्म भाष साब भवाय इसलिये वापर पुष्प मापन पक्षिमे मुफ मा पराविद ऐम हो कि मलिका मा सो उपभर पुप्पो नि धान्ला मादिम भाग्य भारिस है सभ्य महिला माम्बीका पुष्प पेसा मन होता है और मापनका उपभर पुप्पो समर बुछ नही है इसलिये मानस पुप्प ऐसा कसन योग्य नहीं है। ऐसी धमही करसकते, क्योंकि मामममें मी पुष्प तथा समसिमे माममा पुष्प ऐसा म्परहार होगी क्योकि मेरा मरने शाला मावि देशमें रानेको मान देवा सेही मात्र मी देता है। बड़ी मात्रामा पारी उस उपमासे मामा पुप्प पायम विमी मारसे नहीं स सध्वा । रितु इसके विपयमें या ताकि इससे तो पुरा सिर उपसे पाहू मी दो साताद, परन्त मात्रामसे गिरम को गावगा हो र पुप मेगाह दी मानव विधमान इस फारम मालाक मात्र पुपमा निस्स ममी मसिमे भाभा पुष्प मापन योन्म ही है। परिप-महिलाम्मताम्मादिगामुममिपुप्यते, नामचममापि सांग पारसमसमा घरमामुममिवि म्हारो दुरि ॥ मयाममापभया पुप्पम्य मित्रासामुममिति प्रबार उति बन्-मिगत किचिन् । मापापा माये मक्षिकामुममित्पपि म्यारो मान्, महिपमा परिश्मिरमामुपस्म । सम्पे- TAIपेमपा पुपम्प सर्ववामिभस्वमसिम्म । म्यवादिना पिपरपापि म्यामा । मारमविषमुममाडामामुममिसळपोर्न प्रेरि विमेष इति मिउम्तम्पामिनास्त्यात्म पोर पनि पेमा प्रोकि मसिधात्री स्वामे उपम होनसे महियापुप्प पेसामा जापा स्मोकि महिष मा मूल मानसे मत भादि भाहारन भाम पो दिको प्राप्त गोपनी सादिम पुप्पो मी माघार मादि संमनमा उपमर के उसने मागण्या ऐपो मोबार ! ए माप पंसद पप गाय . ? उत्पन्न करती है, यह कथन भी युक्त नहीं है, क्योंकि मल्लिका जब आहार आदि दानरूप उपकारसे पुप्पको उत्पन्न करती है तब आकाग भी सब कार्योम अवकाश संप्रदानरूप उपकारसे सब कार्योंका कारण है, इसलिये पुप्पको भी अपनेमें उत्पन्न तथा वृद्धिके लिये स्थान देनेसे आक्रामका पुप्प यह व्यवहार भी अनिवारणीय है, कदाचित् यह कहो कि आकाशकी अपेक्षासे पुप्प मिन्न पदार्थ है इसलिये आकागका पुष्प यह व्यवहार नहीं हो सकता, तो इसका उत्तर यह हैः-आकाशकी अपेक्षा पुप्यको कथंचित् भिन्न कहते हो? अथवा सर्वथा भिन्न ? यदि प्रथम पन है अर्थात् आकागसे पुप्प कथंचित् भिन्न है, तो कथचित् भिन्न होनेसे जैसे आकाशका पुप्य यह व्यवहार नहीं मानते हो. ऐसे ही मल्लिका- का पुप्प यह व्यवहार भी नहीं होगा क्योंकि मल्लिकाकी अपेक्षासे मी पुप्प कथंचित् भिन्न है और अन्तका पक्ष मानो, अर्थात् सर्वथा पुप्पको आकाशसे भिन्न मानो तो सर्वथा आकाशसे मिन्न नहीं हो सकता, क्योंकि द्रव्यत्वआदिरूपसे कथंचित् आकाश और पुप्पका अभेद भी है, इस कारणसे मल्लिकाका पुष्प और आकाशका पुप्प इन दोनों व्यव- हारोंमें कोई विरोप नहीं है अर्थात् अपेक्षामें दोनोंका कथन हो सकता है । इसलिये इस स्थाद्वादसिद्धान्तमें सब पदार्थ अस्ति तथा नास्ति स्वरूप है ऐसा अन्यवादी कहते है ।। अथ-अस्त्येव जीव इत्यत्रास्तिगब्दवाच्यादाभिन्नस्वभावो जीवशब्दवाच्योऽर्थस्स्यात ? अ- मिन्नस्त्रभावो वा ? यद्यभिन्नस्त्रभावस्तदा जीवशब्दार्थोऽसिगब्दार्थश्चक एवेति सामानाधि- करण्यविशेपणविशेप्यभावादिकं न स्यात् । घटः कलग इत्यादि सामानाधिकरण्याद्यभाववत् । वदन्यतरपदाप्रयोगप्रसंगश्च । किं च-सत्त्वस्य सर्वद्रव्यपर्याचविपयत्वात्तदभिन्नस्वभावस्थापि जीवस्य तथात्वं प्राप्तमिति सर्वस्व तत्वस्य जीवत्वप्रसंगः । यदि पुनरस्तिगदवाच्यादर्यादिन्न- एव जीवशब्दवाच्योऽर्थ. कल्प्यते, तदा जीवस्यासद्रूपत्वप्रसंगः । अतिगब्दवाच्यादर्था- भिन्नत्वात् । प्रयोगश्च नाति जीवः, अस्तिगब्दवाच्यापेक्ष्या भिन्नत्वात, गाविपाणवन् । अस्तित्वस्य जीवान्नित्ववत्सकलार्थेभ्योपि भिन्नत्वान्निराययत्वादभावप्रसंगः । न च-जीवा- दिभ्यो भिन्नमप्यस्तित्वं समवायेन जीवादिषु वर्तत इति वाच्यं, तस्यान्यत्र निराकरणात् । इति चेन्, अत्रोच्यते । अस्तिशब्दवाच्यजीवाब्दवाच्यार्ययोव्यार्थादेशादमिन्नत्वम्, तयोः पर्या- यार्थादेशान्नित्वमित्यनेकान्तवादिनां न कोपिदोपः, तथा प्रतीतेः । इत्यने व्यक्ती भविष्यति ॥ अब 'अस्ति एव जीवः कथंचित् जीव है इस वाक्यमें अस्ति शळके वाय॑ सत्त्वरूप अर्थसे जीव शब्दका वाच्य अर्थ मिन्न स्वमाव है, अथवा अमिन्न स्वभाव है । यदि द्वितीय पक्ष मानते हो अर्थात् अस्ति शब्दका वाच्यार्थ और जीव शब्दका वाच्य अर्थ अभिन्न १ कटिनतासे निवारण करनेके योग्य २ महिनाकं पुद्गल अन्य है और पुष्पके अन्य इसलिये दोनों मिन्न २ परमाणुओंसे वननेने मिन ई जसे आकाग द्रव्य हैं ऐसे ही पुष्प मी पुद्गल द्रव्य है इस प्रकार व्यवस्प धर्मसे आकाश और पुष्प अभिन्न है ४ जो गढमे कहा जाय । शन्द वाचक होता है और अर्थ उस शब्दसे कहा जाता है इससे वह वाच्च है जैसे अस्ति शब्दसे सत्त्व ५ अन्च स्वभाव सत्त्वसे अन्य समाव असत्व (न होना) है. ६ एक समाव. - समार। ऐसा बीभर करते हो । तब तो भीष शम्दा भर्ष और अति समका मरं पाहीमा पर मात्र सिर तो इस रीतिस जीप मार मन्त्रि सामानापिरम्प भोर दिशेमविपममाष भाषि संबन्ध नही होगा। जैसे परत इस्पादि पनर पापक पोको सामानापिकाध्य भया विशेषारिशेपसमा मी होवा से ही जीव मोर मन्त्रि सदा भी नहीं होगा । और ममि तदा वीमा यब एकही बर्य । का दोनॉमसे एक सम्बका प्रयोग न करना चाहिये । स्मोकि एकमें ही मरेप मर्म गता है। भार दूसरी बात यह भी है कि संपूर्ण दम वा पर्याय सस्तके विस्म । पात् मन सतत । तम मुससे भमिन ममात्र यो गीला मी सम्म नया सब पाप मा हुमा तो इस रीतिमे मब पालोंको गीच पता प्राप्त हुई। मौर यदि इस बोपो निरामको सिवे मसि ममरे वाचार्य मत्तसे मिा जीप अमन पापा मानो रो, तो सससे भिम भसत्तरपमा बीपकी माठ हुई। स्मोकिन शिवाचार्य सत्तरपमे मिल को मसल री है और इस विश्वमें ऐसा अनुमानका भी प्रयोग हो सकता है, किसी मही है। सोनिया अनि ममोपामा बरसे मिल म्पस मे समा श्रम, वपा बनिता से जीवसे मिन पेमे ही संपूर्ण पारस मी मिल होनेसे मनिवाला कोई भाषय न होने कारण ममाल मापकी प्राप्ति होगी या रिदद करो कि यद्यपि मस्तिन मार वारिसे मिल ममान पापियरे समवाय संवन्यसे वीर मारिम योग भी नहीं सकते, क्योंकि समग्रम संपन्न इसी प्रथम मन्म म्यानमें मंडन किया गया है। यदि पेमी का जीव वा मन्ति भयो पापा विषय की माय, वो इसी सियमें उपर बहते हैं कि मम्ति सम्ब तया जीवादके वाम भर्ष दोनों द्रमतमप भविससे मर्वान् प्रमायिक नसी भणास वो अमिनरप, भौर पहप भविस मात् पायार्षिक मपी मसे पासे दोनों मामा मिना, इससिपे बनेपन्स पाली मनोरे मवमें कई दोष नहीं है। क्योंकि द्रमवापसे सब पाई भभिन्न भर पावससे मिन। यही अनुभव सिद्ध है। या विषय मापे पर सटससे निरस्म छिया पामगा। ठि प्रपमदितीयमगत निरुपितम् । इवि द्विषुपमामप्रपार्योपपिपरियारमसमर्मविरचिता सप्तमातरंगिन्म महाय. भास्मा एमाला गरम यशसम्म तेसों पर जमेपर है। समाप मेरयम बनविता रिपेयर राखी पो मन रोना- को सभामा rm,पतिमा विमपद से यो रोमरोम सिसच्च पोखरतागर दमपुर ६० अथ तृतीयभंगस्तु निरूप्यते । घटम्स्यादनि च नानि चति तृतीय. । घटादिम्पैथर्मिविशेयकमारितविधिप्रतिपय- प्रकारकबोधजनकवाक्यत्वं तरक्षणम । क्रमापिनम्बम्पपरम्पायपेक्षयान्निनाम्यान्मको घट इति निरूपिवमायमा अथ तृतीयभनव्याग्या निरूप्यते. "घटः स्यादस्ति च स्यानाम्नि " किमी अपक्षाले घट है किसी अपक्षाने नहीं है, यह तीसरा भा है, घटआदिन्पएक धम्मी विगप्यवाला नथा मानने योजिन विधि प्रनियंध विशेषणवाला जो वोध तादृश बोधका जनक यास्यत्व यह तृतीय भाका लक्षण है, अर्थात् निस ज्ञानमें घटआदिल्प एक पदार्थ विशेष्य हो और क्रममे योजना किय दुग मत्त्व अमत्त्व म्बलप विगेपण हो गया जो ज्ञान उम ज्ञानवाना जो वाक्य यह ही तृतीय भगका लक्षण है । अब क्रममे अर्पित अर्थात योजितम्वरूप द्रव्य आदिकी अपेक्षास अस्तित्वका आश्रय, और परम्प द्रव्य आदिनी अपक्षाने नास्तित्वका आश्य घट, यह तृतीय वास्यार्थ होनेसे लक्षणममन्वय होगया प्रथम द्वितीय भङ्गकी व्याग्न्या भी प्राय. यह विषय निरूपित है। महापितस्वरुपपरस्पादिविवक्षायां म्यादवायो घट पनि चतुर्थ. । घटादिविगष्यका वक्तव्यत्वप्रकारकवाधजनकवास्यत्वं तरक्षणम् । इसी प्रकार सह अर्पित अर्थात् साथ ही योजितस्वल्प द्रव्य आदि चतुष्टय तथा पररूप द्रव्य आदि चतुष्टयकी विवक्षा करनेपर 'स्यादवक्तव्य एव घटः किसी अपेक्षासे घट अवा- च्य है यह चतुर्थ भद्द प्रवृत्त होता है। घट आदि पदार्थप विगंप्यवाला, और अवक्तव्यत्व विशेषणवाला जो वोध तादृश बोषका जनक वाक्यत्व. इम चतुर्य मशका लक्षण है, अर्थात् जिम जानम घट आदिममे कोई एक पदार्थ तो विप्य हो और अवक्तव्चल विशेषण हो उम ज्ञानको उत्पन्न करानेवाला जो वाक्य ताहम वाक्यता ही दस मङ्गका लक्षण है इम रीतिमे कथंचिन् अवक्तव्यत्वका आश्रयीमृत घट, ऐसा दम वाक्यने अर्थज्ञान होता है। ननु-कथमवक्तव्यो घटः, इति चेत्र नृम । मोंपि गन्दः प्रधाननया न मत्यासत्त्वं युग- पत्प्रतिपादयति, तथा प्रतिपादने शब्दन्य शक्त्यमावान, सर्वस्य पदम्यकपदार्थविषयवसिद्धेः । अनीतिपदं हि सत्तावाचकं नासत्त्वं प्रतिपादयति, तथा नातीतिपटमसत्त्ववाचकं न मत्ता घोषयनि । अस्यादिपदम्यास्तित्वनान्नित्योभयधर्मवाचकवे च तदन्यवरपदाप्रयोगप्रमंगः । प्रश्न.-अवक्तव्य अर्थात् कहनको अशक्य कस घट होमकता है, किसी न किसी रीतिमे समी पदार्थ कहे जाते है ? यदि प्रेमी शंका की जाय तो यहांपर कहते हैं;-सव शब्द एक कालमें ही प्रधानताने सत्त्व तथा असत्त्वको नहीं प्रतिपादन कर सकते क्योंकि एक कालमें ही प्रधानतासे सत्त्व तथा अमत्त्व दोनोंको प्रतिपादन करनेकी शब्दम शक्ति ही १ मिला हुआ. २ कहनेकी इच्छा. ३ जो कहा नहीं जाय. ४ प्रगट करने में. ५ सामर्थ्य, भोपळायतमन्दप जापा ६१ नहीं है संपूर्ण धम्म एक में मानवामे एक ही पाडो भपना विषय पर पते इसठिये एक पदार्थकी शकिपी पदार्ग पिस करनेवासी सिद्ध होती है। वैसे भम्ति यह पद सचाप पर्व ही प्रता, न कि मसत्त्वरूप मयको ऐसे ही नाम्ति या पद भी मसालमा मर्मभे ही बोषित करता है न कि मणरूप भयो । यदि पम्सि मादिमसे कही पर सपा सभा भसजा दोनो बाँधमापक हो तो इम मम्ति मार मास्ति दोनों फोमसे पका प्रयोग न करमा पारिये क्योकि वा कही पदमे सत्त मौर असत्त दोनों मप्रेमाने तब दोनों पदर्ष क्या भावसकता है। इससे या बाता सिद्ध होगा एक सय पा पर काम्में प्रधानवासे एकी अबकोप सकता है, मलिदोवा उससे अधिक । ननु-सपा पानामेछापत्यनियमे नानायकपदोशपचि, इति चम,-गपारिपरम्पापि वर्गापनकाधिपणवा प्रसिद्धम्म वसतोऽनम्त्वात्, माइम्पोपपायरेक दम्पैकतोम म्पक- हरणान् । अन्यबा-सालापम्माप्पकममवाप्पत्वापपरमेशनानेम्समाप्रयोगपस्यान् । पर दि सममिम्पनयापेमया सम्पमेवाड्योऽपमेगनमाऽयमपि शम्पम्सिा पर । अन्यमा पापमापनियमम्पहारपिरोपान । मम-संपूर्ण पर एकही मरे मार ोते हैं। नलि मनेक भार यदि ऐसा निपम मानोगे तो नाना मपी मापक योभम उनन उमेद ही होगापगा।। मेसी माहा नहीं कर सकते हैं। क्योंकि गो भादि अन मो पशु प्रथिनी शिरम तथा मग भावि मक वापरपसे प्रसिद्ध है, ये भी पवार्मम भनेक दी है किन्तु एक प्रकारचे उच्चारण मावि धर्मो समानतासे उनमें एक्सन पवार में है, यदि ऐसा न मानो तो संपूर्ण पकही शनके पास होनेसे न मेरा मानन बो भनेक सम्ममा प्रमोम रिया गातार मामब रोजायगा । मोति सममिर नयकी अपेक्षा से धक इन्द्र पुरन्दर भाति प्रममेवसे मामी मे मवय माना गया है। ऐसे ही मौके भेतमे चम्ममेव भी सिद्ध ही है। ऐमा न माननेसे अर्थात् मरे भेद होनेपर भी समका भेद न माननेसे पाप पौधा जो निमम है उमडा मोप हो जामगा । १ मापा (सन्दरमास) मामा गत मा पर पप एकोपास मतमोम सब माया ममम ममममें भरा परम और परे रोगोधारिपचाकोरीबोगह पता तो (मम्बा मानव) सब वा मनोबऐना प्रवास (मुरत परस्मेपर मबति) मापसे (तपमाना) परिम संग बीसम एक पतपेठे पपरियोहम एकीसपि "प्रसुण पतमि पहिररपरचम सम्म मेरो मन र प्रपत्र मेरमायभोर पासपोप्रा सचाप विश्व परवापर मारा बमेट 14. दिनमा महिमपा प्रण व समे “राणपामार मरममें एम् वो पापक (पाप) और पाय(मगर) न दोषणाकोप-मामे-योगाप्पा बोगस ६२ एतेन-एकस्य वाक्यस्य युगपदनेकार्थविषयत्वं प्रत्याख्यातम् , स्यादस्तिनास्त्येव घर:-स्वर- पपररूपादिचतुष्टयाभ्यामिति वाक्यस्यापि क्रमार्पितोभयविपयधर्मतयोररीकृतस्य उपचारादे वैकत्वांगीकारात् ॥ अथवा-तत्र क्रमगो विवक्षितं यदुभयप्राधान्यमेकं, तदेवास्तिनास्तिभन्दा- भ्यामभिहितमिति ताशवाक्यस्यैकार्थाभिधायित्वादेवैकवाक्यत्वमिति न दोपः सर्वस्य वा- क्यस्यैकक्रियाप्रधानतयैकार्थविपयत्वप्रसिद्धेरेकार्थयोधनशक्तिशब्दस्य सिन्हा । न हि शब्दानां वचनसामर्थ्य सूचनसामर्थ्य वाऽतिक्रम्यार्थबोधने प्रवृत्तिरसम्भवति । अस्तिशब्दस्य हि स- त्त्वमानवचने सामर्थ्यविशेपो नासत्त्वाद्यनकधर्मवचने । निपातानां वाचकत्वपक्षे स्यादिति शब्दम्यानेकान्तसामान्यवचने सामर्थ्यविशेपो न पुनरेकान्तवचने, नाप्यनेकान्तविशेपवचने, तेपां द्योतकत्वपक्षे चानेकान्तसूचने सामर्थ्यविशेपो नान्यत्रेति वचनसूचनसामर्थ्यमतिक्रम्य शब्दप्रयोगो वृद्धव्यवहारेपु कापि न दृष्टचर इति ।। इस पूर्वोक्त कथनसे एक ही वाक्य समान कालमें अनेक पदार्थोको कहता है यह कथन भी खण्डित हो गया । और "स्यादस्ति नास्ति एव घट" किसी अपेक्षासे घट है और किसी अपेक्षासे नहीं है, इत्यादि वाक्यमें भी क्रमसे योजित स्वरूप आदि चतुष्टय तथा पररूपादि चतुष्टय उपचारसे ही एक वाक्य और दूसरे अर्थके लिये दूसरा वाचक चाहिये इसलिये एक ही शब्द दूसरा अर्थ कहनेको दूसरा होजाता है । अथवा "स्यादस्ति नास्ति एव" इस वाक्यमें क्रमसे कथन करनेको अमीष्ट जो सत्त्व असत्त्व एतदुमयरूप एक प्राधान्य है, वही अस्ति तथा नास्ति शब्दसे कहागया है इस रीतिसे उस वाक्यको एक अर्थ वाचकता होनेसे एक वाक्यरूपता ही है, इसलिये कोई दोष नहीं है, क्योंकि सब वाक्योंकी एक क्रियाकी प्रधानतासे एक अर्थ विपयता सिद्ध होनेसे ही एक अर्थको बोध करानेकी शक्ति शब्दकी सिद्ध होती है। शब्दोंकी कथनरूप शक्ति तथा ज्ञापनरूप शक्तिको उल्लघन करके अर्थ बोध करानेमें प्रवृत्तिका संभव नहीं होसकता, अर्थात् वा- चकरूप शक्ति तथा द्योतनरूप शक्तिके द्वारा ही संपूर्ण शद अर्थ बोध करानेमें प्रवृत्त होते हैं । अस्ति इस शब्दकी सत्त्वमात्ररूप अर्थके कथनमें विशेष शक्ति है न कि असत्त्व आदिरूप अनेक अर्थोके कथनमें । और इसी रीतिसे जव निपातोंका वाचकत्व पक्ष है तब 'स्यात्' इस शब्दकी अनेकान्त सामान्यरूप अर्थके कथनमें शक्ति विशेष है, न कि एकान्त- रूप अर्थके अथवा अनेकान्त विशेषरूप अर्थके कहनेमें शक्ति है । और निपातोंके द्योत- कत्व पक्षमें स्यात् शब्दकी अनेकान्तरूप अर्थके ज्ञापन करनेमें शक्ति विशेष है, न कि अन्य किसी अर्थके धोतित करनेमें, इस रीतिसे कथन और सूचनरूप सामर्थ्यके सिवाय और गी पशुका मांस पिंढरूप अर्थ वाच्य है दूसरे पृधिवी मादि अर्थरूप वाच्यका वाचक दूसरा ही गो शब्द समझा जाता है मत एव वाच्य वाचक नियमका निर्वाह होता है. १ सत्त्व असत्व एतदुभयरूप अयं कहने की शक्ति २ अभिधा अथवा वाचकता शक्ति द्योतकतास्पसे पदार्थके सूचनकी शक्ति, ४ निपातोंकी वाचकता तथा द्योतकता दोनों पक्ष सिद्धकर चुके हैं. ५ एक प्रकारका सामर्थ्य, । ३लक्षण वा सम्बोका उपयोग पी भी सम्बो म्यवहारमें घटिमोपर महीं रोता, मां बापासारप पछि असा पोतकताम्प शक्तिको दी सीघर से विहान् भदोन प्रयोग करते हैं, मन्यथा नही। मनु-यमास सपप्रणिनागपरसवसत्सयोस्सदविवामपसारनेऽस्त, मत् मानो योपितिवसनिविसंधासम्पबा) पुगपरमस्र्यपोस्ववित्पुप्पयम्वादिपराध । इति माविम्यापि पाम्यवासम्मपनुरोपनैव प्राचे । न बाप्पपापम्पपविर्य पनेन संवाचिपरी । पना-प रयसो पारसेसने प्रतिनं तया बननेति, समा पापप्रमेयने वम्यासचिन पपा सरसमे, पया पपारण मणोऽपमा स्सत्वे सचिन सपा बसम्मारित, पपा बाबमल पायलिन वमा पाउमोपीवि, निमप' । एवं समापि मोकस्मिभमा प्रतिपादनमधिरनेहस्मिन पुन मविपादनामधि, क्या-परस्मैपार्यो कपामायता शटिन पुनरनेकम्मापीवि निभय । पुष्मान्तारिसप्पानामपि अमेणायाम- विपादन एर साममिति न पोप ॥ मम-सोतके मनुसार ही सम्दोंकी प्रवृति देमनेसे एक काठमें ही सव मा असत्त इन दोमों ममें मति भावि समन संदेन करनेसे दोमों ही मात्रा मारक क्यों न मस्ति भावि शम्द हो। जैसे मारण सासमें 'सन्' यह संवा भत समाधान इन दोनों प्रस्पयरूप पर्वमें संकेतिती, इसठिये पावसे सन् संज्ञा प्रस्मय हो ऐसा कहनेसे भतु भौर मानम् दोनों मत्समेकि दोमेसे "मन" या एपमान, इत्यादि प्रयोग सिर होते हैं और एक कारमें ही पुप्पबत् उम्पसे सूर्य सभा पन्द्रमाला योग होतामदि ऐसा न हो तो पुप्पान्तौ ऐसा पनेसे एक में ही सूर्य चन्द्रमाका ज्ञान कैसे हो।। ऐसी संका नहीं कर सकते, क्योंकि संकेत फिमेहुये भयोंको भी पास बारा उत्तिके भनुसार ही मापि होती, पी मी वाय पापा शक्तिका उपन से सफेवकी प्राधि रप्टि गोचर नहीं होती । मे सोहरप पापी काठके छेदन मेदन मादि कार्यम कि ऐसी पर वन मेदन माविमें नहीं, भौर से पम्रो छेवन मेदन समा मनमें सचिन ममार ऐसे ही भठके छेदन मेवनादिम सकिन भमान नाही, मौर से प्रारूप कर्मम यह पति किलोहसे सुर माना मा ऐदित होना ऐसी बना कर्ममें नहीं है कि इसे छिज मित्र या विलित हो यह निमय । इसी मघर सममें भी एक कामें एकरी मर्पकी सनकी शकि समर पापमोनित पर दिये हल प्रधानमगार वन पिरोप बपा मापन पंत (IN). सोभम सिम दिन १ पास परियापक मनार संपत रस त मग मम (गाजमिन ही पौ) रखधामी पाचन प्रति मममम. पवन, सारो मायमै म बागि प्रालिलम लिसी अनुमार बार ऐना a न कि एक कालमें अनेक अयांकी कथनकी शक्ति और जमे गन्दी यह गान है कि वह एक कालमें एक ही अर्थको कहे। मी अर्थमें भी यह शक्ति है कि यह एक ही गन्डका वाच्य हो अर्थात एक ही शब्द कहानाय, शब्द तथा अर्थकी प्रकिले यही निश्चय होता है | और 'पुष्यबन्ती इलादि गलों में जो सूर्य चन्द्र भादि दो अर्थक बोधन करनेकी यक्ति है वह भी कमसे अथवा गलकी आरिमेह, लिये कोई दोष नहीं है। ननु-मनात्रनयुद्धपंक्तिमालापानकग्रामनगगटिगदानामनसायप्रनिपाएकरवंदगिति पत्र, करितुरगरथपदातिममूहम्यवकम्य सनागडेनाभिधानान . गृक्षसमूहन्य वनगदेन, पुषम- मून्य मालागढ्दन, गुदादिदव्यममृहम्य पानकमन, प्रामादादिममाम्य नगरमलेन, घा. भिधानानकगन्दनानेकार्थप्रतिपादनं दृश्यने । प्रश्न-सेना, वन, युद्ध, पंक्ति, माला, तथा पानक, इत्यादि गटोंकी अनेक अर्थ कहनेकी शक्ति दृष्ट है क्योकि मेनामे अध हस्ति आदि, यनगे अनेक प्रकारके वृक्ष आदि, युद्धमे अनेक प्रकार गृल अवका चलना, प्राणका वियोग जय पगनय आदि बना व्यापाररूप, पंक्तिने अनेक पढायोंकी श्रेणि, मालासे अनेक प्रकार मणि आदि. और पानझने अनेक प्रकारके विलक्षण ग्म खाद नया नाम, नगर आदिले अनेक प्रकारके मनुन्य आदि अर्यो- का बोध होता है, इसलिये यह अन एक कालंग ही अनेक अर्थोको कहते है तो एक मन्द एक ही अर्थको कहता है यह निद्धान्न नहीं बन मरता। नो गनी शंका भी नहीं कर मरते; क्योंकि हम्ती, अध, ग्य. तथा पैढन मनुष्य आदिका नन्हन्प. एक ही अर्थ सना शब्दले फहा जाता है. ऐसे ही बन गन्दने अनेक प्रकारले वृक्षोंका ममृद्द, माला गळसे पुप्प अथवा मणि आदिका ममूह, युद्ध गन्दने अन अन्नादिकका व्यापार. पंक्ति गन्दसे श्रेणीबद्ध पदार्थ, पानक गब्दमे जद आदि द्रव्योम विलक्षण रसका समूह, तथा नगर ग्राम आदि गलमे गृह अट्टालिका माठिका समूहलप, एक ही अर्थ कहा जाना है, उमलिये सेना आदि गन्नोंको भी अनक अर्थोकी प्रतिपादन गति नहीं देख पड़ती। नन्वेवं-वृक्षावितिपदं वृक्षद्वययोधकं वृक्षा इनि च बहुक्षयोधर्फ कयनुपपद्यत इति चेन ? पाणिन्यादीनामेकटीपारम्भानेन्द्राणामभिधानन्य सामाविकत्वादिति नहे । तत्रकोपपों- द्वाभ्यानव वृक्षाब्दाभ्यां वृक्षद्वयन्य बहुभिरेव वृनशब्दबहूनां वृक्षाणामभिधानानकटाब्दस्य सकृदनेकार्थबोधपत्वम् । लुमावशिष्टादयोः मान्याहृन्नापार्यस्य समानत्वामफत्वोपचारा- त्तकमब्दप्रयोगोपपत्ति' । अभिधानम्य स्वाभाविकत्वपक्षे च वृनशब्दो द्विबहुवचनान्तः स्व- भावत एवं द्वित्वबहुत्वविशिष्टं वृक्षरूपार्थमभिदधाति । वृक्षावित्यत्र हि वृक्षत्वावच्छिन्नो वृक्ष- शब्दार्थ, द्वित्वं च द्विवचनार्थ., प्रत्ययार्थच प्रत्यर्थेऽन्वयान द्वित्वविशिष्टौ चुनाविति घोषः। वृक्षा इत्यत्र च बहुवचनार्यो बहुलमिनि बहुत्वविशिष्टा वृक्षा इति वोधः । १ अर्थ, जम द किसी विशेष अर्यके कहनेने नियत १ एमे ही भयं भी खास नपने वाचक शब्दमे हो कहाजाता है. २ शब्दों में अयं कहनेको सामय्य १ - प्रम-बार राति भीकार करने पर भी । ईसा इम पाछे कहने से दो या भा, मा पर मनमे बहुत सामान से होता है यह पत्र भी निफर है। कमोकि म्याकरण शाके माधार्य श्री पाणिनि बादि मापियो मसमें सो यहाँ पायो भारम्भ किया, पर मा भारि मन भाये शिवपन भी आदि विमपि सगाई माधी है तब 'प' से दो शशम बात है भौर बहुमान यम्' भारि विमति सब सगाई यादी ममम ऐमे बहुत मम माते है उनमसे विनमें वो एक मम्मका सोप हो जाता है भार पक रह पाता है बार बरनमें मी यो त सय लिये बहते हैं उन सब भदोष होस होगाला इस प्रभारसे उन स भोनकोप रहेकोष रहता। इससे दो पसमा मने पसा बोर होता भार बनेन्द्र भारमके मतमें सो जम् माति विमकिक समिमानमें दो मयमा ममेक पक्ष भादिस भरकमेडी मममें ही अधिमानी हे पेसा करते हैं। इन दोनोममे एक मेष परमें दो स सदोंसे ही दो पर भर्पा तथा महुन म पन्नोसे भने- एप मर्थकान होनेसे पा सम्मको पालम बने भी वोपकता नहीं है, मौषि पिस नमका लोप होगया है उस मन नपाको मेप है उनकी समानता है। इसस मक समाग होनेसे परि एकप उपचार मानने पर ही समय प्रयोग किया माता है, स PL यह है कि एक पक्ष से सम शेप रहनावादी समये ममाके मर्षको पता है, भात् एक ही पत्र शव भने वो मोबानमें समझा माया है, স্পী নন মত অনুয়ায শাবি বি অন্ধত্ব ক ম ব মী ব্রিণ मान्य पुष मन द्विस्व संध्या सहित पक्ष मा बहुवचनान्त म सम्द बहुस्प सम्मा सहित भरप मर्मको समापसे ही हवा, "सी" महापरल मम्मसे भनि গমস চষে বৃক্ষ য বা ঘসা অং সার বিৰে পম “” লিজা विमक्षिका, मत्पर्षक भर द्वितन मानिक मई ममें सवार होता है, इसलिये शिप सहित बल गोद वो ए मा शै' इस सम्मका मर्थ होता है, भारस रीविस "भूषा" महरि बहुस्साए म गापपन मस्सयम उसका भी प्रास्पर्म इसमें धर्मम होता इसलिये बहुल सहितक, मन बहुत पक्ष या मर्पया इस परका होता है। १ अरब ले एक मोहबरोप्रमेय लोमियरमा भयो भने पिल्स मारे प्रधान ममधि. मेम सम् विडियो ETPB मचाये प्रिय र चार जरुबिधि समान माघरको त्रिने र मापन एक पर पारिसर मेरोमा सामे मन्य मागेर होम सीने जमाने ४ एमालामाल मिरलसमस पोम ५ एम्पेर र राध नरोप प्रत्यय प्राप्त एल. (पा शिम्पते समुप्पमानार्याभिपापी) बोधप प पत्र १ यात प्राम यद्यपि द्वितीयपन एफम्यैव वृक्षपदस्यानेकधबोधकत्वं प्रामम । नयाप्यनेकधमांवन्धि सार्थबोधकत्वमेकपदम्य नाम्नीति नियगः । एवं च वृला नि बहुवचनान्तनापि गृक्षपदेन वृक्षस्पैकधर्मावच्छिन्नम्मेव बोधो नान्यधर्मावच्छिन्नम्य । नथा चाम्न्यादिपटनाप्यन्नित्यादि रूपैकधर्मावच्छिन्नन्य बोधः मम्भवति, न तु नाम्नित्वादिधान्नगन्दिन्नन्यति ।। यद्यपि द्वितीय पक्षमें अर्थात जैनेन्द्र के अनुसार द्विवचनान्न बहुवचनान्त वृक्षादि मन्द ही खभावम द्वित्व और बहुत्व मंग्या महिन वृक्ष आदिक. बोधक है यह तथापि अनेक धर्मसे अवच्छिन्न अर्थ बोधकता एक पदको नहीं है, इस रीतिसे 'यूक्षी तथा 'वृक्षा.' इत्यादि द्विवचनान्त तथा बहुवचनान वृक्षपदमे वृक्षत्वम्प जो एक धर्म उम धर्मस अवच्छिन्न एक वृतरूपका ही भान होता है न कि किसी अन्य धर्ममे अवच्छिन पढार्थका 'इसी प्रकार अम्नि आदि पढने भी जम्तिवरूप एक धर्ममे अवन्छिन पदार्थ- का ही एक कालमें ज्ञान संभव है न कि नाम्नित्य आदि अन्य धर्ममे अवच्छिन्न पदार्थका । ननु-वृक्षा इनि प्रत्ययवती प्रकृति, पदम , "मुभियन्तं पदम्" इति वचनान । नया च- वृक्षा इति बहुवचनान्तेन यहुत्ववृक्षवरूपानेकधावच्छिन्नन्य बोधादकपदम्यानेऊधर्मा- वच्छिन्नबोधस्त्वं नाम्नीति नियमम्य मंगप्रसंगः । तदनम-" अनेकमकं च पदम्य वाच्यं वृक्षा इति प्रत्ययवत्प्रकृत्या।" इति । प्रश्न.-'वृक्षाः' यहांपर 'जम' प्रत्यय महिन जो प्रकृति वृक्ष है उमको पद कहते है, सुबन्त तथा तिडन्तकी पढे संना होती है, एमा जैनेन्द्र तथा पाणिनि ऋषिका भी वचन है. तब “वृक्षा" दन बहुवचनान्त पदसे बहुत्व तथा वृक्षत्वरूप जो अनेक धर्म. उस धर्मसे अवच्छिन्न वृक्ष अर्थका ज्ञान होनेसे एक पदको अनक धर्म सहित अर्थ बोधकता नहीं है इस नियमका मंग प्राप्त हुआ ऐसा अन्यत्र कहा भी है:- एक तथा अनेक अर्थ भी पढका वाच्य होता है जैसे "वृक्षाः" यहां प्रत्यय महित वृक्ष- रूप प्रकृतिसे बहुत संख्या युक्त वृक्षरूप अर्थ? " इति चेत्सत्यम् ,-एकपदन्य प्रधानतयाऽनेकथर्मावच्छिन्नबोधकत्वं नाम्नीति नियमम्यो- क्तत्वान । प्रकृते च प्रथमतो वृक्षशब्दो वृक्षत्वरूपजात्यवच्छिन्नं द्रव्यं वोधयति । ततो लिंग मंख्यां चेति शाब्दबोध. कमेणैव जायते । लोप हुये शब्दोंके अर्थको कहना है । ऐना एकशेप माननेगले वयाकरणोंग सिद्धान्त है जो नान सयवा धातुके आगे लगाया जाता है अने मुख जम् ति तः आदि. ७ जिसके आगे प्रत्यय नाते ६ अमे वृक्ष भू आदि मृल भाग. १ पृमको अन्य पदार्यसे पृथक् करनेवाले गृक्षल धर्मसहित यही अर्धं जहा २ भवच्छिन्न शब्द आवे वा आया हो सर्वत्र ममा रेना २ नामकी प्रत्यय मु औ जम् आदिमे मुप तक । जिनके अन्त सुप् यह मुरन्त कहाता है. ३ ति, तम अन्ति आदिसे यहि वहिड् तक धातुकी प्रत्यय जिनके अन्तम हो वह तिरन्त कहाता है ४ मुनिइन्न पदम् !१।४111 पागिनीयक सूत्र में पटना होती है - ८सन्यन्ध पदि ऐसी भारो मे सपा है, परन्तु एक पर प्रसानसासे एक ही हमें भनेक पर्मस मष्ठिा पान पोषक नहीं होता, एमा निगम हमने कहा है, तो इस पान पसममें देसि बम र सम पर मसाप मानिस वा समवरूप एक पर्मस पश्चिम सरप धम्मप्रशन मासा, पमा लिंग और सम्मान इस प्रपर माम बोर मर्मात् मम पन्य ज्ञान से ही होता है, शत पम्प मुक्त बन पुलिंग रुमा बहुत सम्मा गुस्त है ऐसा भी "" इस मासे होता है। यह दिसम मन्यत्र मी पछी- "साममिपाप पो निरपेको डम्बमाह सममेहम् । समयम्प तु अपने हिर्ग संयो रिमणिमुस्सम् ।" इति। पम्प प्रबम गाति मा पर्मप भर्षको मत सास सम्म त गीर पम्दीरत्त पट एम पटसहए मको पोसिय सम्मा मारिसे निरपेक्ष होके उस चीस सय दश पटव धर्मस पुष इम्पस भर्य प्रता, मोर पुनः उन २ तप आदि भमसे ममवेत मर्याद सहित पदाका प्रमा होता है सब विमधिसे युद्ध होके पुलिंग भादि किंगता पर हित तथा बहुलाप संम्मारूप पर्यने मय है। एवं प्रमानमावेन समतापपिठन प्रवीतिगुणमारेन बहुवर्सग्त्यारा लि म कनिदोप। इस प्रकारका सिमान्त रोनेसे 'पक्षा' इस्मादि पदसे इषप्त पमसे पछि पार्षका पोषको प्रपानासे होता है मोर ग या स्व सल्यान गौनतासे, इसलिये एक पर एक कालमें परानवासे एक ही धर्माऽव्हिा पान शान समा राता है, इसलिम मिडन्त मा निममय कोई पोप नहीं। भरवसा पाम सम्पन्न वा प्रधानमावेनानेहममाभिमासुपोमरवानगीगरे प्रमानमानम्मेपमात्मकन्य बस्तन प्रममा प्रमाषपाय कपमुपपप! इति पा- मातिमिग्मेस्पामोपचारेग वा उम्पपापमपार्पिदेन साम्प बम्सुन' ध्यन्नम् । इति निमपि प्राका महिद मा एक कामे मपानहासे को पम्मसे भाम्यिा मधी गोष कसा इस पत्रप्रेमही भर दो, मर्म र पद बाब ही पसे भर नियन योर करावा, यही नियम सब प्रभाष पास नमेप माप माया मा पर्मसरस पशुध मामा से हो सका है। यदि ऐमा को हो- पास, मपम्पस मा मर्थ मादिडे बारा द्रम्पार्च गपड़ी भपेपासे ममेड एपिसे, और पर्यावास मी मपेक्षासे प्रमाप वापसे मम्पूर्व यमुन मन होगा। यह विषय पूर्व प्रमगमें पूर्व रीमिमे निरुपित ६८ ? ननु 'मत्त्वामत्त्वे ' इति द्वन्द्वममासपदं मत्त्वासत्त्वयोः प्राधान्यन बोधकम् । “उभयपदा. र्थप्रधानो द्वन्द्वः” इति वचनान, एवं च कथमवाच्यत्वं मदमत्त्वात्मकवस्तुनः? इतिचेम-द्वन्द्व- स्वापि क्रमेणवार्थद्वयनत्यायनसमर्थन गुणप्रधानभावन्य नत्रापि मत्त्वात् । अत एव--"अभ्य- हितं पूर्वम्" इति प्रधानभूतार्थस्य पूर्वनिपातानुगासनं मंगच्छते । अन्तु वा द्वन्द्व इमवन्यापि प्राधान्येन बांध. । अयापि प्रधानमावनास्तित्वनाम्नित्वोमयावच्छिन्नस्य धर्मिणः प्रतिपादक- ब्दामावादवाच्यत्वमक्षतम । प्रश्न - "सत्त्वासत्त्वे" यह इन्हें समाससे मिद्ध पद प्रधानतामे सत्त्व तथा असत्वरूप अर्थका बोधक है। क्योंकि द्वन्द्व ममासमें दोनों पदे अथवा अधिक पद प्रधान होते है ऐसा वचन है इस प्रकारसे मत्त्व तथा अमत्त्व धर्म महिन वस्तुकी अवाच्यता कैसे होसकती है अर्थात् जब व्याकरण शालसे द्वन्द्र ममास सिद्ध, पद टो अर्थोको प्रधानसे कह सकता है तब 'न्यान् अवक्तव्य एव' यह चतुर्थ भा नहीं बन सकता? मी शंका नहीं कर सकते क्योंकि द्वन्द्व समासको भी क्रमसे ही दो अथवा दोमे अधिक अर्थोके बोध कराने में मामथ्र्य है, मुग्यता तथा गौणताका मात्र द्वन्द्व समासमें भी विवक्षित है। "नी हेतुमे "अभ्यर्हितम् पूर्वम् पृजित अथवा श्रेष्ठ वा प्रधान जो होता है वह द्वन्द्व समासमें सबसे पूर्व रक्खा जाता है इस रीतिस ही प्रधानमृत जो अर्थ है उसके पूर्व नियत करनेकी आना गावकारकी मंगत होती है, यदि किमीकी एककी इस समासमें प्रधानता नहीं होती तो प्रधानकं पूर्व नियम रखनेका नियम व्याकरणमें कैसे किया जाता, अथवा द्वन्द समासमें उभय पदार्थकी प्रधानताहीमे बोध होता है, ऐसा माननेसे भी हमारी कोई हानि नहीं है । क्योंकि प्रधानतामे अस्तित्व तथा नान्तित्व इन उमर्य धर्म सहित पदार्थ- का प्रतिपादक धर्मा कोई गन्द नहीं है इसलिय अवाच्यस्वरूप पूर्ण रीतिस है अर्थात् 'म्यात अवक्तव्य' इस हमारे चतुर्थ मनकी सिद्धि में कोई क्षति नहीं है, न च- 'सदमत्त्वविशिष्टं वन्तु' इत्यनेन द्वन्द्वगर्मिततत्पुम्पेण सदमत्त्वविशिष्टपटेन तदुभयधर्मावच्छिन्नम्य वन्नुनो बोधमम्भवादिति वाच्यं. तत्र सदमत्ववैशिष्टयन्यैव प्रधानतया तयोरप्रधानत्वात् । "उत्तरपदार्थप्रधानतत्पुम्प.' इति वचनात । तस्मात्मकलबाचकरहि- तत्वात्म्यादवक्तव्यो घट इति मिदम् ॥ सत्त्व असत्त्व विनिष्ट वस्तु, द्वन्द्व समामको गर्भमें रखनेवाले तत्पुरुष ममाममे मदमत्त्व १ मच और अगत्त्व, 'मत्व च अमत्त्व ' इस प्रकार द्वन्द ममाम करनेसे 'सत्त्वामत्ये' यद पद बनता है २ उभयपदार्थप्ररानो द्वन्दः, टम वास्यमें उमय पट अनेकका भी उपलक्षण है क्योंकि द्वन्द्र समाम अनेक पदोंका मी क्षेता है. जहा दो ही पदका द्वन्द्व दो वहीं टोको प्रधानता, अनेकमें मक्को प्रधानता रहती है ४ यह वचन (अन्यान् तरम्) 13. पाणिनीयाष्टके अल्याच्वाले पदका पूर्व निपात होता है इसका वातिक है अभ्यहिनके पूर्व निपानका उदाहरण तापमपर्वता है , अभ्यहिनके अर्घ प्रधान या मुन्दय मानके यह कथन किया है ६ अनिल नान्नित्व दोनों ७ कहनेवाला, बारक ८ मृत्य जमल दोनों धम्म महिन पदार्थ विशिष्ट इम परसे सस्प समा ममत, इन दोनों पोंछे सहित पातुके दोष संभव है, पति महम्मल मग मही बन महता। ऐसा नहीं रह सकते, क्योंकि ससस्य शिशिर re पदमें मल मौर असतो शिक्षकी ही प्रशनता है, भान् सस और असससे सहित यो बात है, उसी प्रधानतासे मोप होता है, न कि सस्य धार मसम्म इन दोनों पोका मौकिये ममपान , सस्पुरय समाममें उतर पदार्थ मपान रहता ऐसा माग्न शमन पपन। इस मरण मदमत्त्वका सर्वमा पापक पद न होने "मात् मकाम पट" कवयित पर काम है, यह मा निर्विवाद सिद्ध है, परम सापकम्पम, मायानाम्य रसवात् । भवस्यादवलम्पो पर जति बमग । इवि पियापम । कोई पिसम, भवत्तम्यसनम्यामिधेय किमिति । पा भरकम अब मी सर्वमादी माय नहीं है क्योकि अबसम्म पलमेर मामाता, इसी घरपसे "म्पातु भवसभ्य भट-" मा दुर्य मा पनतामा कहते हैं, अब इस कपन विषयमें यह विचारना चाहिये कि मक्कम शमस मामार्थ क्या है, मार इस माफम्प सम्ममे क्या पदार्थ का पाता। म-मानमवसवसस्वरूपधारिया बस्तु माम्पसमेनामियीयत इति पारपम: पा सवि दम्य सकसमापहिस्समवे, साम्पसमय कामात, परम्प प्रधानभूताने ममापिासबोधार्य नातीति नियमम्प मंगप्रसंगाल। याचित् या कहो कि मामला इसाको प्राप्त सम भमर रो धर्म है। सन सम्मा परने सहित पवामय सबसे राम है, सो या नहीं कह मरते, यदि ऐमा बीमार करोये वो ममानभूत सबससा पास भो बार नहीं है चितु पर मास या इसे रहित है, इसी नियमका मा होगा क्योकि अपमान उसका पारिपमान , मार एक पद ही कारमें प्रधानमय भनेक धर्म सरित बसपा पोषक मही है, इस नियमन भी मैग होगा, पि-यासमिति पर मरिदिन सारसोमपपर्यावधिसम्म पा, पमा म विस्मयापि हद्वापरलो न मबति । जोर दूसरी बात यह भी है कि से परस मिय होमेमे अबकम या पद माय मसाल उयम बम भटिम मा पापको ऐसे ही मैडमे सिय भन्य मन्द मीम मका वाक्यों नहीं होसार मनु-अपय मोरविपरम्प अमेमेतारमरमारपिारम्बोममिति पे मरत- म्पपदम्यापि युगपाप मामून् । यश-वितिरूपान्तरेण मस्थामस्वाभिमाद दिम मातु मेण प्रदीयते, कापरेमापि, उममेरामा मापन समास मर्म गदिनमाधम पर प्राइमे बाध सेमेसोमरपया वक्तव्यत्वाभावरूपधर्मावच्छिन्नं वस्तु प्रतीयते, न तु सत्त्वासत्त्वादिरूपानेकधर्मावच्छिन्नं व. स्त्विति सर्वानुभवसाक्षिकमेतत् । यदि ऐसा कहो कि अन्य जो संकेत सिद्ध पद है उसको क्रमसे ही सत्त्व असत्त्व धर्मसे अवच्छिन्न वस्तुकी बोधकता है, तो अन्य पदके समान अवक्तव्य इस पदको- भी एक कालमें ही सत्त्व तथा असत्त्व धर्मसे अवच्छिन्न वस्तुकी वोधकता नहीं हो सकती, जैसे अन्य सांकेतिक पदसे सत्त्व तथा असत्त्व धर्म सहित पदार्थका ज्ञान क्रमसे ही होता है, ऐसे ही अवक्तव्य इस पदसे भी क्रमसे उसका ज्ञान होता है । क्योंकि जब दोनों सकेत सिद्ध हैं तब एकमें कोई विशेषता नहीं है, किन्तु अवक्तव्य इस पढ़से वक्तव्यत्वका अभावरूप जो धर्म है उस वक्तव्यत्वाऽभावरूप धर्म सहित पदार्थ भासता है, न कि सत्त्व असत्त्व इन उभय धर्म सहित पदार्थ । इस विषयमें सब विद्वानोंका अनुभव ही साक्षी है । अथैवम्- अव इस विषयमें यदि यह कहो- " उक्तिश्चावाच्यतैकान्तेनावाच्यमिति युज्यते । " "अवाच्यताका जो कथन है वह एकान्तरूपसे अकथनीय है ऐसा माननेसे अवाच्यता युक्त न होगी। इति स्वामिसमन्तभद्राचार्यवचनं कथं संघटते ? सत्त्वासत्त्वविशिष्टस्य वस्तुनस्सर्वथाऽ- वाच्यत्वे तस्या वाच्यशब्देनापि वाच्यत्वं न स्यादिति तत्र प्रतिपादनात्, इति चेन्न; तदर्था- परिज्ञानात् । अयं खलु तदर्थ., सत्त्वाद्येकैकधर्ममुखेन वाच्यमेव वस्तु युगपत्प्रधानभूतसत्त्वा- सत्त्वोभयधर्मावच्छिन्नत्वेनावाच्यम्, ताशवस्तुन. सत्त्वाद्येकधर्ममुखेनाप्यवाच्यत्वे वा- च्यत्वाभावधर्ममुखेनावाच्यशब्देनापि वाच्यत्वं न स्यादिति । एतादृशव्याख्यामपहाय सत्त्वासत्त्वोभयरूपेणावाच्यं वस्तु तादृशरूपेणैवावाच्यशब्देन वाच्यं भवतीति व्याख्याने येन रूपेणावाच्यं वस्तु तेनैव रूपेण वाच्यं प्राप्तमिति येन रूपेण सत्त्वं तेनैव रूपेणा- सत्त्वमप्यंगीक्रियताम् । तथा च- यह श्रीखामी समन्तभद्राचार्यका कथन कैसे संगत होगा, क्योंकि आचार्य्यके इस वचन कहनेका तात्पर्य यही है, कि यदि सत्त्व असत्त्व धर्म सहित वस्तुको सर्वथा आवाच्य मानोगे तो वह 'अवक्तव्य इस पदसे भी नहीं कही जा सकती, क्योंकि जब सर्वथा अकथनीय है तब किसी पदसे भी नहीं कही जासकती ? ऐसी शंका भी नहीं कर सकते, क्योंकि तुमने स्वामी समन्तभद्राचार्य्यजीके वचनका अर्थ नहीं समझा, उस वचनका निश्चयरूपसे अर्थ यह है कि सत्त्व आदि धम्मों से किसी एक धर्मके द्वारा जो पदार्थ वाच्य है अर्थात् कहनेके योग्य है, वही पदार्थ प्रधानमूत सत्त्व असत्त्व १ पदार्थक सम्पको जनाने अथवा कहने के लिये शब्दमें शक्ति अथवा वाचकता २ सकेतसे सिद्ध इस उमय चर्म सहित सपसे भगाप्प है, मदि सत्त षसम्म पर्म सरिस पठार्यको सत्त्व मावि गफ मम्मके द्वारा भी मवाय मानो, वो वापत्वका भमारुप धर्म है। उस पमानस पम द्वारा कम्नुको अनेवासे भवाच' इस पदमे बह पम्तु बाम न होगा, बस यही ममिमाय बापाप बसनकाई, इस सत्या म्यान्मामको त्याग कर सत्त मसस्त इस उमन पर्मस मवाय गो पार्मोपही मस्त बसत इस उमम धर्म सहित बस्तुको करनेवाले भवाम्म मदमे मी पाय शेता है, यदि ऐमा म्याम्यान करोगे वो बिम म्ससे पदार्थ मबाप्प उसी रूपसे बह पाप भी होगवा, यह बार्सा सिद्ध होगई, तब सो तुम बिन पसे बस्तुभ सत्व है उसी रूपसे उसी पम्नुका मसल भी मीकार करो। यह बात मात हुई। मौर इम प्रभार माननेसे- “विरोपामोमयेकान्य म्यान्मायदिनाम ।" निरोप दोनेमे सस ममत्त इन उमय बर्ममसे किसी एक पर्मदूपमे मबापम्प म्पाबाट पायो मर्मवेज बन नहीं पीकार करते । इति वीपबचममय बिम्स्यते । इस मामी समन्तमदापायेची पपनी विरोप तुमने पास होगा। सिमान्तरितु-अवतम्प एक पट इत्पुले माया पटम्भावकम्पब म्यान्, समा पानि स्वादिपर्ममुग्लेनापि परम्प प्रपमादिमगरमिपान न म्यात्, मत म्मादिवि निपावप्रयोग । क्या सस्वादिसपेण बातम्प प पटो युगपथ्यपानभूतसस्थासम्मोमयरूपेमाचल्य इति चतुर्वमंगा निष्कर्ष इति प्रा॥ सिद्धान्तपेचा जन तो-"महन्म पर पर" पट मरसम्म है। ऐसा हमेसे परको माममता सर्वबा माय होगी, तो इस रीतिसे भनिन मादि पम झाग प्रथम नादि मासे मी परत मन नहीं होसकेगा, इमरिये अपक्षम्य मदो पूर्व म्यान इस निपातका प्रमोग किया है। इस मयर इस निपाक हगानेमे मस्स मादिरूपसे तो पट रकम है किन्तु पर हमें री प्रपालम्त मस्त ममत्त इन उमय अपमे भरकम है यह इस "म्पाववसम्म पप पट" म मा भयंका सारांश पेमा कात। म्मतसमनसम्पपयांपाचामिस परममंगप्रयमुपपादनीयम । नया हि-पर्व धर्म समती सदार्पिती उम्पपर्यायाराभिस्य म्पावति पावचम्प ज पट दि पंचमर्मग । पटा विरुपैरामिविमेयरमस्तरिमिरासम्मलप्रमरकोपजनकषाम्यस्य तमममम । तत्र सम्पापमानित्वस्य युगपद्रम्पपर्यायापमापकापातम्य परिसमिक्स्मान् । "मातासमी मारमा बारप, मारग भरायो सपासमा पम्मामा १ म्यानिमायात प्रामसर पोवा अपारीसभरममा ७२ , पृथक् तथा मिलित द्रव्य और पर्यायका अवलम्बन करके अन्तिम तीन मनोकी व्याख्या करनी चाहिये, तथा हि जैसे पृथक्भूत द्रव्य और मिलित द्रव्य पाय इनका आश्रय करके "म्यादम्ति च अवक्तव्यश्च घटः" इस पंचम भङ्गकी प्रवृत्ति होती है । घट आदिरूप धर्मी विगेप्यक और सत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणवाल ज्ञानका जनक वाक्यत्व, यह इस भगका लक्षण है, अर्थात् जिस ज्ञानमें घट आदि धर्मी पदार्थ विरोप्य हो, और सत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विगेपणीमन हो ऐसे ज्ञानको उत्पन्न करानेवाला वाक्यत्व, यही इस पंचम भङ्गका लक्षण है, क्योंकि इस मंगमें द्रव्यत्वकी योजनासे तो अस्तित्व और एक कालमें ही द्रव्य पर्याय दोनोंको मिलाके योजना करनसे अवक्तव्यत्व- रुप अविवक्षित है । तात्पर्य यह है कि द्रव्यरूपमे तो घटका सत्त्व अर्थात् द्रव्यरूपये घट है और एक कालमें ही प्रधानमूत द्रव्य पायरूपस नहीं है। तथा व्यसं पर्यायं समस्तो दन्यपयांचौ चाश्रित्य स्वान्नानि चावक्तव्य एव घट इति यष्टः । तल्लक्षणं च घटादिरूपैर्मिविगंप्यकनाम्नित्वविशिष्टावक्तव्यत्वप्रकारकबोधजनकवाक्यत्वम् । और ऐसे ही पृथक्मृत पाय और मिलित द्रव्यपव्यका आश्रय करके "म्यान्ना- स्ति च अवक्तव्यश्च घट" किसी अपेक्षास घट नहीं है तथा अवक्तव्य है, इस पष्ठ भड़की प्रवृत्ति होती है, घट आदिरूप एक पदार्थ विशेष्यक और असत्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणवाले ज्ञानका जनक वाक्यत्व, यह इसका लक्षण है अर्थात् जिस ज्ञानमें घट आदि पदार्थ विशेप्य हो और असत्त्व अथवा नास्तित्व सहित अवक्तव्यत्व विगंपणी- भूत हो ऐसे ज्ञानको उत्पन्न करनेवाला वाक्य, यही इस पष्ठ मङ्गका लक्षण है, पृथक- भृत पायकी योजनासे नास्तित्व और मिलित द्रव्य पर्याय दोनोंकी योजनास अवक्तव्यत्व इस पष्ठ मंगमें विवक्षित है । पायकी अपेक्षासे नाम्नित्व तथा प्रधानभूत द्रव्य पर्याय उभयकी अपक्षास अवक्तव्यत्वका आश्रय घटः यह इस मंगका अर्थ है। एवं व्यसी क्रमार्पितो समस्ती सहार्पिता च दव्यपर्यायावाश्रित्य म्यादस्ति नाति चा. वक्तव्य एव घट इति सममभंग । घटादिरूपैकवस्तुविशेयकसत्त्रासत्त्वविशिष्टाववक्तव्यत्व- प्रकारकबोधजनकवाक्यत्वं तल्लक्षणम । इति संक्षेप. ॥ इसी प्रकार अलग २ क्रमसे योजित, तथा मिलहुये (साथ योजित) द्रव्य तथा पर्यायका आश्रय करके "स्यात् अम्ति नास्ति च अवक्तव्यश्च घटः" किमी अपेक्षासे सत्त्व असत्त्व सहित अवक्तव्यत्वका आश्रय घट, इस सप्तम मंगकी प्रवृत्ति होती है, वट आदिरूप एक पदार्थ विशेप्यक और सत्त्व असत्त्व सहित अबक्तव्यत्व विशेषणवाले ज्ञानका जनक . १ स्यादस्ति च अवक्रव्यश्व घटः, स्यान्नानि च अवाकव्यव घटः, न्यादन्ति च नानि च अवफव्यश्व घट', द्रव्यचे पृयक् मानके द्रव्यपर्यायको मिलाके पचम मंगझी, पायको पृथक, द्रव्यपायको मिलाके पाठकी, योजित द्रव्यपायको मानक सप्तम भाकी प्रवृत्ति होती है और पृथक्भूत शमसे योजिन द्रव्यपर्यायको मिला पटकी। यही सप्तम तथा पष्टमें भेद है.
बार, यह इस मसन है अर्थात् विम मानमें घर मावि क पा सो पिक- प्य हो, भौर सस मसाल सहित भवलम्मस्व विशेष हो पेमा यो शान उस भाना उत्सव करानेवाला मास्य यह इस सप्तम भगघ्न सक्षपस भरपसे महा र कमसे मोमिस इन्म पानी मपेक्षासे सस सस सहित मिसित सभा साथ मोनिष्ठ प्रम- पम्मानकी मपेपासे मातम्यता मामय पर यह इस मंगा भस प्रकार भिपसे सप्त अंगोंका निरूपण ममाप्त हुमा । मत्र-म्पमेयर, मसम्माइतीति मग एक एति मासयतममुष्म-पसायम्पापि प्रतीविसिवात् । दया-पर्याय पप सम, अवस्यामातीवि मंग एति सौगतमवमपि मुकिदुर्गवम्, ममापि प्रतीनिसिपलात । परमवलम्पमेव रस्तुतत्वमित्यवचम्पहा- चोपि खपवनपरावसरा मौनत्रनिको मितिमन । एवमेवान्पामेछावाना प्रतीविपण उस्वाद मन्तवाद पवासियते । भब इस विषयमें इम्म ही तसा मीर पाय मही है इसलिये "स्मादम्ति' पदाम बह एकही मग सस्पद, ऐमा सोम्म मस है या अयुष्ट है क्योंकि पट इएस मादि पर्याय मी मनुभव सिस, मा पर्याय ही उस मान् हरएक पदार्थ बम २ में परम्वा रहा है, इसस्मिक्षणिक पर्याय ही तत्तई र मुम्न दम निस्प नही म एस मानानि निस्पई अन्य नहीं है, पर पर ही भंग किस युग है, यह पोटेन मत भी मुकिनीमारि पट भादि पम्माकोंमें मृधिमका रूप दम्य कर इप मामेिं मुबकप मनुगतनप हम्म भी अनुमक सिम । इसी प्रकार को कहते कि साया मरकामसी पम्मु माप उनको निम बनता ही विरोध देस्मोकि महम इस मन्दसे में बम्बको हते है तो सर्वश अबकपता कहां रही। से कोई में सा मानमत बारम करता है, यहि सा मौन है तो सदा में यह पद मी कसे बोल सकता है। इसी रीतिसे गन्य मी सांगा पन्त पादिमोका मन पनुमनविस्त होनेसे मनात पार ही पुष्टि उमा भनुमनरूप सीठी पर सरवाद, भव नही निम्पिासासे नित। मनु नेमपि विधिप्रविपपम्पा सममेगी प्रबर्दनमा नपा परिएपर्वत-सदान काम्वरम निपेपरस्समायामकान्त प माम इति सभोछोणमुपंग । मनरसाप। पा सम्वसापपपनेजावापनपा विपिपविपेपयोमामलान् । परि मा म मरव-उदा सर्व बनुमा सामनी समिमिति सिमाम्दयाबाट । इति पम,-ममापनयापमामदात्तथापि सदुपयेवमादि-माहिरिस-सम्पगेकाम्य मिभन्त इति । भनेकान्तोपित शिषसम्पगमेकाम्तो मिमानेमन्त इति । पर सम्पमम्वतावरप्रमाणविपरीमूवामक समयमा गई पर्व शिबी समय जिस निर पुलिप्त पर माह पाचवा और triat सेसी सौ पचाप प्रोमोशी रन्धमा पनि मान .
, धात्मकवस्तुनिष्टैकधर्मगोचगे धर्मान्तरापनिषधयः । मिध्येकान्तम्यकधर्ममानावधारणेना- न्यापधर्मनिराकरणप्रवणः । एवमेकत्रवस्तुन्वन्नित्यनाम्नित्वादिनानाधर्मनिरूपणप्रवणः प्रत्य- भानुमानागमाविम्द्धम्सम्यगनेकान्तः । प्रत्यक्षादिविरुद्धानकधर्मपरिकल्पनं मिथ्यानकान्तः । इति । तत्र मम्यगेकान्तो नयः, मिप्यकान्तो नयाभामः । सम्यगनकान्तः प्रमाण: मिन्यान- कान्तः प्रमाणाभासः । इति व्यपदिश्यते । प्रश्नः-अनेकान्त इस शब्द तथा इसके अर्थमं भी विधि नथा निषेधमय "स्यादन्नि स्यान्नास्ति' इत्यादि सप्तमंगी प्रवृत्त होती है कि नहीं? यदि यह कहो कि प्रवृत्त होती है तब तो अनेकान्तके निपधकी कल्पनासे एकान्त ही प्राप्त हुआ! क्योंकि जैसे एकान्त- का निषेध होनेस अनेकान्त होता है ऐसे ही अनेकान्त जो नहीं अर्थात् एकान्तरूपता प्राप्त हुई, तब एकान्त पक्षम जो दोप आपने दिया यह आपको भी प्राप्त हुआ! और अनवस्यारूप दोष भी आवेगा. क्योंकि हम प्रकार एकान्नकी अन्य अनेकान्तकी कल्पना करनेसे विधि तथा निषेध वरावर कहते हुये चले जाओ, जितने अनेकान्त कहोगे वहां सब जगह विधि प्रतिपेपकी कल्पनासे कहीं विश्राम न मिलेगा, यह अनवस्या दोष तथा एकान्त पक्षक दोप भी तुमारे पक्षमें प्राप्त हुये! और यदि यह कहो कि अनेकान्तमें विधिनिषेध आदिम्प सप्तभगी नहीं प्रवृत्त होती तो सम्पूर्ण वस्तुमात्र सप्तभंगी न्यायमे व्याप्त है, इस सिद्धान्तका व्याघात हुआ! ऐसी शक्षा नहीं कर सकते क्योंकि प्रमाण तथा नयके भेदकी योजनासे अनेकान्तम मी विधि निषेध कल्पनासे सप्तभनी न्यायकी उपपत्ति है । जैसे यह सिद्ध होता है वह दगीते है;-एकान्त टो प्रकारका है, एक सम्यक् एकान्त और दूसरा मिथ्या एकान्त । ऐसे ही अनेकान्त भी दो प्रकारका है एक सम्यक् अनेकान्त और दूसरा मिथ्या अनेकान्त । उनमेंसे सम्यक् एकान्त वह है जो प्रमाण सिद्ध अनेक धर्मस्वरूप जो वस्तु है उस वस्तुमें जो रहनेवाला धर्म है. उस धर्मको अन्य धर्मोका निषेप न करके विषय करनेवाला, अर्थात् अनेक धर्ममय पदार्थक एक किसी धर्मको कहे परन्तु अन्य धर्मोका निपेव भी जो नहीं करता है वही सम्यक् एकान्त है ! और पदार्थके एक ही धर्मका निश्चय करके अन्य संपूर्ण धोके निषेध करनेमें जो तत्पर है वह मिथ्या एकान्त है। इसी प्रकारके प्रत्यक्ष अनुमान तथा आगम प्रमाणसे अविरुद्ध एक वस्तुमें अनेक धोके निरूपण करनेमें तत्पर है वह सम्यक् अनेकान्त है । नथा प्रत्यक्ष आदि प्रमाणसे विरुद्ध जो एक वस्तुम अनेक धोकी कल्पना करता है वह मिथ्या अनेकान्त है । उनम सम्यक् एकान्त तो मिथ्या एकान्त नयाभास है । और ऐसे ही सम्यक् अनेकान्त प्रमाण और मिथ्या अनेकान्त प्रमाणाभास है ऐसा भी कहते हैं। १ युक्तिपूर्वक सिद्धि, प्रमाण तथा नय इन दोनों भेदसे अनेकान्तमें विधिनिषेधकी कल्पनारूप सप्तम- की न्यायकी योजना युक्तिसे सिद्ध है. २ सप्तमही न्यायकी अनेकान्तम गो सिद्धि. -- नय है और - पमा प-सम्परेशान्तसम्पपनेजम्बावामित्य प्रमाणनयामामपा, म्पास, स्माइने कम्प, सादुमय, स्वापरम्प, सारासपातमात्र, मारनेकान्तमाषचम्पर, म्पारेकोमसापचम्पति मंगी पोण्या पत्र नपार्पणादेशाम्तो भपति, or पर्मगोचरमामयम्प । प्रमापारमेम्बो मबवि, मपपमनिमपारमकस्याप्रमाणस । थप मेषाम्वोऽनेपद पर नकद इति मतम् । सश-यकावामान सम्पास्महम्मानकान्क- साप्पमाषप्रसंग, शासाघमारे समापमावान् । त्यो मूछमंगाप सिरे उरे र मंगा एण मेग पोजयितमा॥ इसहिमे सम्म समान्त भौर पम्प भनेका जाम हेर ममाप तमा नसो भेदी योगनासे किसी अपेक्षासे पकान्स, किसी भपेनासे अनेकांत, किसी बपेजसे उमप, किसी पेशामे मपफष्य है, पित् एकात माकप, परिस् भवेत भयम, और पित् पति बनेकात भाकपो इस रीतिसे सक्षमीकी योजना करनी चाहिये । उसमें मयत्री योयना पाव पक्ष सिन होता है, क्योंकि नमकी धर्मको विपय करता है। वीर प्रमालमे मोमनासे मनेमंत सिम होता है, स्मोकि ममाप संपूर्ण पोको सिर करता है, मर्यात् प्रमाणसे बस्तुरे संपूर्ण धर्माशा नियम होता है। और यदि भरात अनेकति हो रहे किसी बफेयासे मी नंत नहीं मा मतो गतिक अमावसे उसके सम्मत मनेकांत भी ममात्र ही से गारगा से प्रासादिको समावसे घासा समूहरूप पत्र माविका भी ममारोतासेती एक अमाम्से पति समूहस भनेकोवा मी ममात्र हो गपगा । इस रीनिमे मुपमूत दो मंगली सिवि होनेसे उचर मोंकी योजना मनी पाहिये । इससमगी नियत्वानित्यत्वासानम्ताविपर्मेष्वपि निम्पमितम्या । सामामिलो पर, साइनिन्पो पर इति ममगाई, पटम्प इम्परूपेण निवत्तापपर्यायस्पेशानियत्वात् । इस सप्तमीप निरूपण नित्सस बनिस्पत एषत तमा ममेव भादि अमेसि करमा पारिस । से पित् पट निस्व है। मोर मारिए पट मनिस्ल है, यह दो मग मामोफि पट इम्पमपमे निस्म है भार पर्यामनपसे मरित्य है। मानिसय मन्पा मी मागणी " ममुरेवि विडयसपाति मागे निबमेन पर्यवनमन । नोदेखि मो विनावि इम्पनगाभियो नित्यम् ।।" अति । "पोमानियकी नवासे निममसे फार उत्पम होता है भार नष्ट भी होसार परन्तु प्रमाणिक मप वपेपासे पार्म म उस ही रोता है और न नए ही होता मनोमास प्रवास एप सामनेमन पति, मिस एपन्त मेन्ट अनि तिमीवर 'मालिमाधि भारतमा तब मारकरारन मादिवाधिक ननु-स्यान्नित्यो घट इत्यत्र स्याच्छब्दः कथञ्चिदर्थकः, अवच्छिन्नत्वं संसर्गः, द्रव्यरूपाव- च्छिन्ननित्यत्ववान् घट इति बोधश्च प्रथमवाक्यस्य युक्तः । द्वितीयवाक्ये चानित्यपदस्य नि- यभेदोऽर्थ., एवं च पर्यायरूपावच्छिन्ननित्यभेदवान् घट इति बोधः प्राप्नोति । म चायुक्तः । दव्यरूपेण निये घटे नित्यभेदस्य बाधितत्वात; भेदस्य व्याप्यवृत्तित्वात । इति चेदुच्यते:- मृले वृक्षस्संयोगी नेत्यबाधितप्रतीत्याभेदस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वमंगीक्रियत एव । अव्याप्यवृत्तित्वं च प्रकृते प्रतियोगिवृत्तित्वम् । संयोगिभेदम्य प्रतियोगी संयोगवान वृक्षः, तद्वृत्तित्वं संयोगि- भेदस्याभतम् ; वृक्षे मूलावच्छेदेन संयोगिभेदस्य सत्त्वात् । तथा च घटेपि पर्यायावच्छेदन नित्यमेदो वर्तत इति पर्यायरूपावच्छिन्ननित्यमेदवान घट इति बोधे न कापि क्षति. रिति बोध्यम् । प्रश्नः-'स्थान्नित्यो घट.' कथंचित् घट नित्य है. इस वाक्यमें स्यात् शब्दका अर्थ कथंचित् है, अवच्छिन्नत्व संमर्गतारूपसे भासता है. इसलिये द्रव्यरूपसे अवच्छिन्न जो नित्यत्व उस नित्यत्व युक्त घट, यह बोध प्रथम वाक्यका होना युक्त है, और द्वितीय वाक्यम तो अनित्य पढका नित्य मेढ अर्थ है. हम प्रकारसे पर्यायल्पसे अब- च्छिन्न नित्य भेदवान घट, ऐसा वोध होना द्वितीय वाक्यका प्राप्त होता है । और वह वाक्याथ होना अयोग्य है. क्योंकि जब द्रव्यरूपसे घट नित्य है तब उसमें नित्यका भेद वाषित है । और भेद व्याप्य वृत्ति है इस हेतुसे भी नित्यमें नित्यका भेद नहीं रह सकता ? यदि ऐसी शङ्का करो तो इसका उत्तर कहते हैं 'मूले वृक्षः संयोगी न' मूल देशम वृक्ष मर्कट आदिके मंयोगसे युक्त नहीं है विना किसी वाधाके यह प्रतीति होनेसे भेटकी अव्याप्यवृत्तिता अङ्गीकार करते हैं । और अन्याप्यवृत्तित्व इस प्रकृत प्रसंगमें प्रतियोगि वृत्तित्वरूप मानते है । और सयोगिभेदका प्रतियोगी संयोगवान् वृक्ष है, उसके किसी देशम सयोगीका भेद भी पूर्णरूपसे है. क्योंकि शाखादि देशमें यद्यपि वृक्ष कपि सयोगी है तथापि मूल देशमै संयोग भेद भी उसमें विद्यमान है। इसी रीतिसे घटमें पर्याय अवच्छिन्नम नित्यका भेट भी है इस प्रकारसे पर्यायरूपसे अवच्छिन्न नित्यके भेदसे युक्त घट है, ऐसे ही द्वितीय वायार्थ होनेमें कोई हानि नहीं है ऐसा समझना चाहिये । एकत्वानेकत्वसप्तभंगी यथा-स्यादेको घट., स्यादनेको घट इति मूलभंगद्वयम् । द्रव्या- पेणैको घट , स्थासकोशकुसूलादिपु मृव्यस्यैकस्यानुगतत्वात्, तस्योर्ध्वतामामान्यरूपत्वात् । पर्यायरूपेणानेको घट , रूपरसाधनेकपर्यायात्मकत्वान् घटस्य । एकत्व तथा अनेकत्ल सप्तमढ़ी की योजना इस रीतिसे करनी चाहिये-"स्यादेको घटः स्यात् अनेक घट" कथंचित् घट एक है और कथंचित् अनेक है, ये दो मूल भंग है। यहां पर इव्यरूपसे तो एक ही घट है, क्योंकि एक मृत्तिकारूप द्रव्य पिण्ड १निसके भेदसे युक २ जिसकी सत्ता पदार्थक सर्व देशमें रहे, जसे तिलमें वेल ३ भान अथवा बोध ४ पटाक एक देशमें रहनेवाला ५ जिसका अभाव कहा जाता है वह प्रतियोगी कहा जाता है जसे नित्य भेदका प्रतियोगी निलई, संयोगिभेदमा प्रतियोगी संयोगवान् सक्ष है सोध तमा बसून बादि पायोमें मनुगत ई, म विमलस कर्णवा सामान्यप है। और पर्यापससे मनेा पर , पौषि पट नप रस वा गन्य मादि भनेक पामप। नम्मेवमपि सर्व बस्तु पादे माइनसमिति कर संगठन! मपम्प परम फेनापि सममामावानाम-सस्मादिरूपेण सरस्वैम्प मम्मतीति पाप्पम, सरसम्पापिस यस्तुम्पापिन डम्म सिसम्वषिमतात 1 सपरिणामम्मरम्ममिव कप क्त्यात्मकम्प प्रतिमफिमिमग सिमाम्नमिलान । बटलम-पयोगी साम" दवि स्टे स्वाममोम्बाविक- प्रम-दमार्मिक समा पर्यापार्मिनसका भाषम करके क नया मनेन भादि सप्त- माझी मीकार करने पर भी "सर्व वस्तु मारे सर्व वस्तु स्पावनेम्" सब रस्तु पिन गोबार कपिन् बने हैं या से मयत हो सकता है कोधि किसी प्रभास सब बलकी पता नहीं हो सकती । सात आदिन्दपमे मी मम बस्नुपी एण्या मही पर सम्वे, क्योंकि संपूर्ण वस्तु म्यापी एक सत्ता मीर बन मियान्तर विवरजन सिमान्तके अनुसार सार परिमामरूप ण्ड एक मझिगव सपा दस र अकिरस मुत्त, मतिमधि मिल ही मिद है। यह विषय बना ग्रामी। “उपयोगो मतणम्" नान समा पर्ममारप उपभोग दी वीवका स्थप है इस शो स्थान से पाकिम;- “म र सामपरिमाममनेय्यतिध्यापिने युगपदुपापयामोऽम्पत्रोपचारान' ति । "मन पछिम उपचारसे एक में ही साम परिणामयप भनेक पक्षिम्यापी मक सस्त दम नहीं मानते ऐमा पारे। सूधित माभिमपमनिस्पमिमि उमा माणिपन्दिमानीन ऐमा स्त्र मी उपन्यास किया है। "मरमपरिणामनिरामुमारिपु पोत्परम्" इति । "मण मुण माहिम गोवरे सम्म परिणाममप मस्क मचिम मिम २ मो सास परिमाम है सीको सिप सामान्य पाठे।। विध पैमावण्टि- इसका विवरण प्रमेय कमसमापण्टमा मी "सहमपरिपामारमन्मने निवस्मामाम्मम्' इति । "सरस परिपामरूप प्रत्येडमें मिन्न १ भने साप विर्ग सामान्य सम्मास्मसम्मापि विसामाम्पमपम प्रनिम्नचिमिप्रस्तान में मबम्प सुनस्मसेन मेक्समातिन् अत्रम । संचासामान्यममनवमम्मे मियान्ते सीरतम् । मस्व रिम्पक्ष्यात्मनानामपि सरमन मबति । पूलावरपनाना . मा- ममतपक्षी थैक्यनिराकरणपरत्वान । अन्यथा मत्तासामान्यस्य मर्वयानकत्व पृथक्त्वकान्तपक्ष गवाहत- स्स्यात् । तथा च "पृथक्त्वैकान्तपक्षपि" दन्यादि स्वामिसमन्तभद्राचार्यवचनं वयान्यान- भूतमकलंकादिवचनं च विरुद्धयते । अनंकव्यक्त्यनुगतन्यैकधर्मम्यानगीकार माव्यमेव दुर्वचनम , यतस्तभिन्नत्वे सति तदनभूयोधर्मवत्त्वम् माध्यम । यया-चन्द्रभिन्नत्व मति चन्द्रगताहादकरत्वादिमुग्वे चन्द्रसादृश्यम, एवं घटयोरपि परम्परसाधय घटत्वम्पैकधर्म- मादायवोपपद्यत । अन्यथा माधारणधमामाधारणधर्मव्यवस्थैव न घटते । अनेकव्यक्ति- वृत्तित्वमेव हि माधारणत्वम् । नरमात्सत्त्वादिना सर्वस्वैक्यम् जीवादिदव्यभेदनानेकत्वम् चोपपन्नम्। इसलिये तिर्यक् सामान्यरुप मत्त्वक प्रत्येक व्यक्तिमें भिन्न २ होनेसे मत्त्वरूपसे भी सब वस्तुकी एकता नहीं हो सकती? ऐसी आगमा यदि की जाय तो उसके विषयमें कहते है एक तथा अनेकरूप सत्ता सामान्य जिन सिद्धान्तमें स्वीकृत है प्रतिव्यक्तिस्पसे सत्त्व अनेक होने पर भी स्वकीयरूपमे एक ही है । और पूर्व उदाहरणोंमें पूर्व आचार्यकि वचनोंसे जो सर्वथा एकत्व ही माना है उसीके निराकरणमें तात्पर्य है, न कि कथचित् एकत्वके निराकरणमें । और ऐसा न माननेसे सर्वथा मत्ना मामान्यके अनकत्व माननसे पृथक्त्व एकान्त पक्षका ही आदर होगा । तब 'पृथक्त्व मामान्य पक्षमें भी' इत्यादि स्वामी समन्तभद्राचार्यका वचन तथा उसके व्याल्यानरूप अफल स्वामीके वचनका- भी विरोध आता है । तथा अनेक व्यक्ति अनुगन एक धर्मके अनङ्गीकार करनेसे सादृश्य ही दुर्वच है । क्योंकि उसमे भिन्न हो तथा उसमें रहनेवाले धर्म पढाथमें हो यही सादृश्य है । जैसे चन्द्रमाम भिन्न रहते चन्द्रगत आल्हाद करत्व वर्तुल आकार- युक्तत्व यह चन्द्र सादृश्य मुखमें है । इसी प्रकार घटत्वरूप एक धर्मको लेकर दो घटोंमें परस्पर साधर्म्य भी युक्त होता है। यदि ऐसा न माना जाय तो यह इसका साधारण धर्म है, तथा यह इनमें असाधारण धर्म है. यह कथन नहीं बन सकता । क्योंकि अनेक व्यक्तिम अनुगनन्दपसे जो वृत्तित्व है वही साधारणत्व है। इस कारणसे मत्व आदि रूपसे सबकी एकता है और जीव आदि अनेक द्रव्योंके भेदसे अनेकता भी उपपन्न है । तदिदमाहु. स्वामिसमन्तभद्राचार्याः- यही विषय म्वामी समन्तभद्राचार्यने कहा भी है:- सत्सामान्यात्तु सर्वक्यं पृथग्दव्यादिभेदतः । भेदाभेदविवक्षायामसाधारणहेतुवत् ॥” इति । "भेदाभेदकी विवक्षामें असाधारण हेतुके तुल्य तत्सामान्यसे सबकी एकता है, और द्रव्य आदिके भेढसे पृथक्ता भी है।" यथा-हेतु पक्षधर्मत्वादिभेदविवक्षायामनेक., हेतुत्वेनैकश्च । तथा सर्व सत्वादिमिरेकं जीवद्रव्यादिभेदेनानेकमिति तदर्थः । प्रपंचितश्चायमों देवागमालंकार इति नेहोच्यते । १ गोलाकार I से हेतु पापर्मता भादिकी विपासे भने, भौर हेतुवरपसे एक भी है, इस रीविसे सत्त भाविकी विपनासे सब Pt, और जीव द्रम मात्रि मेदसे मनेको ऐसा पूर्वोठ परिधान अप है। इस संबन बितार देवागम प्रसारमें है इसलिये पहा भपिक नही प्रते हैं। अत्राप्यनेम्पलेकामिनामा पालिन् पटापाकमेव पर्वत इति भोये, पया- पवन मन-मासे मझवहीन नमोगिमेर पति, पूसरिहारो गोप्म। महा मी भनेक पदकी पकसे मिनास्ता होनेसे एक पट भारि पदायमें एक मेई से रह सकता है, ऐसा करने पर पांव भवािपसे मेरई ऐसा समापान देना चाहिये। वैसे में ममदेपमें संयोगिमेव है मौर सासा भारि सेसमें संयोगी भी । इस प्रकार पूर्वोकरीवि परिहार करना पाहिने । एवमयं म्पात्री सामान इति मूममगामम् । वनोपपोगारममा भीष, प्रमेपलापा- स्मनाम्जीप इति वर्ष। इस प्रकार या पिद वीर है, मार पत्रित अवीव भी दे में मूस दो मा। यहां पर उपयोगरूपसे सो धीमी और ममेयत्व भाविनपसे परीय मी है मह मन दो मंगोश मर्मा बहु महार- मही विपण सरवने ऐसा मा- " प्रमयत्वादिमिर्पमरपिसारमा सिमा जानानवसम्माषनाऽपवनारमा ।। इति । "भमेत पाहि पौष नीव अपिपई, तमा शान दर्सन उपभोगसे पिम मी है, इस कारबसे बीब तन मा मपेतना मी मजीपल प्रजापतिप्रममत्वादिपर्मवरसम, जीवस्य सानायनारिमस्वमिति एम्पम्। इस मसा नवीन पि प्रमेयात मादि धर्मपण तो मजीव, मोर शान वसम भादिमात जीव, पेसा समझना चाहिय। मम्बयमनकाम्वामाप्रमेश, पासि हरेष नाति, वर निर्स पानिपमिति प्ररूपपाल्पलाइनपारम्प । इदि म मामाषाम् । अभिमाधमतरेष प्रयुटम्प अपम्पासात परिसस्प पपामियान एसमिति मामाघसममम् । पया नगरम्प सोपं देवपत्त इति पाक्यम्म मूवमामिप्रापेप प्रयुष्मार्मास्तरमामय कमिएपपति, माम्म मामलाम्मम्ति परिवार मसम्म मिसयपि मम्माम्बवे, यो नवि । प्रहवे पो एस प्रतिलिवाणे हा एम पर नहीं पा र पापिया मारकर भी चानेकान्तवादे ताहाललक्षणस्य प्रमक्तिव नास्ति, अभिप्रायान्तरण प्रयुक्तम्य शब्दम्या- ान्तरपरिकल्पनाभावात् ॥ प्रश्न:- अनेकान्तबाद छलमात्र है । क्योंकि अनेकान्तबादमें वही पदार्थ है. वही नहीं है, वहीं नित्य है तथा वही अनित्य भी है, इत्यादि विषयका निरूपण है । यह शशा नहीं कर सकते । अनेकान्त वाटमें छलका लक्षण नहीं घट सकता । अन्य अभिप्रायम कहहुये शद्धका अन्य अर्थ कन्यना करक दृपण देना छल है: यही छल सामान्यका ल. क्षण है । जैसे "नव कम्बलोऽयम देवदत्त" नव अर्थात् नूतन कंवल युक्त देवदत्त है, दस वाक्यमें नृतन कंबल युक्त हम अभिप्रायमे कथित 'नव' शुदकी अन्य अर्थम कल्पना करके कोई दृषण देता है कि इस पुरुपक नौ (९) कंबल कहां है, क्योंकि यह दरिद्री है. इसके तो दो २ कम्बलकी भी संभावना नहीं है. और ना (०.) कम्बल कहासे हो सक्ने है । और इस अनेकान्त बादमें उम प्रकारक छलक लक्षणकी प्राप्ति भी नहीं है। क्योंकि अन्य अभिप्रायले प्रयुक्त गदकी अन्य अर्थमें कल्पनाका अभाव है। अब मंगयहेतुरनकान्तवाद., एन्मिन्वन्तुनि विरुद्धानामग्नित्वनान्नित्वादिधर्माणाम- सम्मवान ; एकवस्तुविगध्यकविरुद्धनानाधर्मप्रकारकमानं हि मंगय.। यथा-म्याणुर्वा न वे- लाकारकनानं एकामिविटोयकस्याणुत्वतदभावप्रकारकमानत्वात्मंगयः । तथा चान्नित्व- नास्तित्वादिरूपविरुद्धनानाधर्मप्रकारकवटादिरूपकवस्तुविशेष्यकनानजनकत्वात् गहनुरने- कान्तवादः । इति चेन्न,-विगेपलक्षणोपलब्ध । मंगयो हि नामान्यप्रत्यक्षाद्विपाप्रवनाद्विश- पस्मृनच जाय। यथा न्याणुपुपोचित देने नातिप्रकागान्यफारकलुयायां वेलायामूर्बमात्रं- मामान्यं पञ्चत , वकोटरपक्षिनीडादीन म्याणुगतान्त्रिोपान्वन्त्रसंयमनगिरःकण्ड्यनशि- बावन्धनादीन्पुरपगतांश्चानुपलभमानम्य तेषां च मरतः पुम्यन्याय म्याणुवी पुन्यो वैनि संगय उपपद्यते । अनकान्तवादे च विगेयोपलब्धिरप्रतिहतेव, स्वरूपपरन्पादिविशेषाणा प्रत्यर्थमुपलम्मान् । तन्माद्विगपोपलव्येरनेकान्तवादो न संशयहेतुः । अब कदाचित यह कहो कि. अनेकान्तवाट संशयका हेतु है । क्योंकि एक ही वस्तुम विरुद्ध अन्तित्व तथा नास्तित्व आदि धर्म समव नहीं हैं । जैसे यह सम्मुख स्थित पदार्थ स्थाणु हे वा नहीं यह जान एक पदार्थ विशेप्यक तथा स्थाणुत्व तथा उसके अभाव विगयणक होनसे मंगय है. इसी रीतिसे अस्तित्व नातिल आदिल्प विरुद्ध नाना बम विशेषणयुक्त घट आदि पदार्थ विगप्यक ज्ञानका जनक होनस अनेकान्त वाद संशयका हेतु है ? यह गका भी नहीं कर सकते । क्योंकि संगयके विशेष लक्षणकी उपलब्धि है। सामान्य अंशकं प्रत्यन, विशेष अंशके अप्रत्यक्ष और विशेषकी स्मृति होनेसे संशय होता है । जैसे स्थाणु तथा पुरुपकी स्थितिके योन्य देशमै और न अति प्रकाश न अति अन्धकारसहित वेला ऊलता सामान्यक देखनेवाल और स्याणुमें रहने- १ नय इस शब्दका भेट भर्य नूतन तथा ९ संख्या भी है.
पाहे पोटर मा पमियोके पुरे मादि रिमेसोको तमा पुरुषनिष्ठ समपारम घिसा पवन मा हम्म पार मादि विभेपो न देसमेवाले मनुप्यने स्थाणु पुरुप बिपोर मरमसे मद म्माणु है या पुल पेमा संशयात्मक ज्ञान उत्पन्न होता है । भोर ममेछन्तमायमें वो पिप भाभी उपम्मि निार दी, क्योंकि मप परम्स विशे पोफी उपसम्मि पस्पेक पायम है। इसध्मेि पिपकी उपालिसे भनेमन्तबाद संभ मन खनही है। मथैवमपि संसपो दुपार, मादि-पटादापतित्वारिपाणां सापमा प्रतिनिपवा देवक- म्सम्ति पानवा! म पतिपतिपत प्रति प्रतिपादनामम्मा । सन्ति परेका बस्तुनि पर म्परविनवानिवनालिस्वादिसापोलुसमाबार्ममयो दुर्गार विमा भसिवनाति तयोरमपदम्ममाप्यमापयोपिरोपामावान । पपा-कम्पब रेवासम्बकापेभया पिएस्क- मम्पापेममा पुर्व र परम्परमविरुणम्, पभा पान्वयम्पविरविभूमापिरती सपक्षे महान मादौ सरव विपर्म मापासवं च परम्परमबिम्बम् । वपातित्वनानिबमोरपि । वयोर्विरोपमामुपयमेन म्पर परिहरिप्स। भारा-ऐसा मानने पर भी संशयका निवारण दु साप्प है। जैसे पट मादि मामि माशिल मादि बडि सापक परिनियत का नहीं। यदि पशित माविले सापक प्रतिनिमत नहीं है तो यह विक, मोकि मम्तिल भादि पति पति- पार नहीं हैं तो पदापान प्रतिपादन ही असमय है । और मदि मतिप्रवास है तो एक रम्हमें परम्पर विरुद्ध मनिष तथा नासिबके साथ देतुके सबसे समय दुर्निमारणीय है! यह प्रम पयुकदमोवि परिम्प नास्तित्वके मादक मेसे मोमना करनेसे पिरोपा श्रमार है।बसे एक ही देवदपमें एक (पुत्र) अपेनासे पितृस्म गौर भन्म निम पिताकी अपेक्षासे पुत्रत्व भी परस्पर भविरुद्ध है, भौर से मन्वयम्पतिरेकी पुमानि हेतुभ सपक्ष महानस भादिमें सस भोर विपक्ष महाहाविम बसत भी परम्पर भविस्ट है यही दमा भवान् भपेमासे सत्र समा भसस नवित्त वा नासितका भी एक ही बम्समें भविरुद्ध है। और उनके विरोष परिहार मागे समे भीमदी करेंगे मनु-मनेम्वनाले पिरोपारयोऽसोपाम्मम्मपन्ति । सपा हि-प्रा पिपिमविपेपरूपात रसिलनालिम्पपमा न मम्मकता, भीतोष्णमोरिय माषामाबयो परम्पर पिरोपात् । मलित ६ मानसर्प, विपिमुपप्रत्यपरिपयत्वात् । मातित र प्रविपेपम्प, नभुक्षितिषातीविविषय वात् । पत्रास्ति वत्र मास्तित्वम्प पियेप, पत्रे च नानित पचिलम विरोष, वि मतेरपेठेतस्स परफ्याद पौ. पिएन समय पर पारस बरामविरेय मापसेनमारमा परेर पनमा ८२ विरोधः ॥ अस्तित्वस्याधिकरणमन्यन्नास्तित्वस्याधिकरणमन्यदित्यस्तित्वनास्तित्वयोवैयधिकर- ण्यम् । तच्च विभिन्नाधिकरणवृत्तित्वम् ।। येन रूपेणास्तित्वं येन च रूपेण नास्तित्वं तागरू. पयोरपि प्रत्येकमस्तित्वनासित्वात्मकत्वं वक्तव्यम् , तब स्वरूपपररूपाभ्यां, तयोरपि प्रत्येक- मस्तित्वनास्तित्वात्मकत्वं स्वरूपपररूपाभ्यामित्यनवस्था । अप्रामाणिकपदार्थपरम्परापरिक- ल्पनाविश्रान्त्यभावश्चानवस्थेत्युच्यते ।। येन रूपेण सत्त्वं तेन रूपेणासत्त्वस्यापि प्रसंगः, येन रूपेण चासत्त्वं तेन रूपेण मत्त्वस्यापि प्रसंगः, इति संकरः । " सर्वेषां युगपत्प्राप्तिस्संकरः।" इत्यभिधानात् ।। येन रूपेण सत्त्वं तेन रूपेणासत्त्वमेव स्यन्नि तु सत्त्वं, येन रूपेण चासत्त्वं तेन सत्त्वमेव स्यान्नत्वसत्त्वम्, इति व्यतिकरः । “ परस्परविपयगमनं व्यतिकरः" इति वच. नात् ॥ सत्त्वासत्त्वात्मकत्वे च वस्तुन इदमित्यमेवेति निश्चेतुमशक्तस्संशयः ॥ ततश्चानिश्चय. रूपाऽप्रतिपत्तिः । ततस्सत्त्वासत्त्वात्मनो वस्तुनोऽभावः ।। इति ।। कदाचित् यह कहो कि अनेकान्तवादमें विरोध आठ दोपोंका संभव है, जैसे एक पदार्थमं विधि तथा निषेधरूप अस्तित्व तथा नास्तित्वरूप धर्म सभव नहीं होसकते, क्योंकि शीत और उप्णके समान भाव और अभावका परस्पर विरोध है, विधिमुखसे प्रतीति (बोध ) का विषय होनेसे अस्तित्व तो भावरूप है और नजनित निषेधमुखसे बोधका विषय होनेसे नास्तित्व अमावरूप है । जहा पर किसी पदार्थका अस्तित्व है वहां पर उसके नास्तित्वका विरोध है और जहां पर जिस पदार्थका नास्तित्व है वहां पर उसके अस्तित्वका विरोध है, इस रीतिसे जैन मतमें विरोध दोप है । अस्तित्वका अधिकरण अन्य होता है और नास्तित्वका अन्य होता है इस रीतिसे अस्तित्व नास्तित्वका वैयधिकरण्य है, और वैयधिकरण्य भिन्न २ अधिकरणमें वृत्तित्वरूप है, और इस मतमें अस्तित्व तथा नास्तित्व दोनो एक ही अधिकरणमें हैं इसलिये वैयधिकरण्य दोष है । तथा जिस रूपसे अस्तित्व तथा नास्तित्व रहते हैं उन दोनो रूपोंका प्रत्येकको अस्तित्व तथा नास्तित्वरूप कहना चाहिये, और वह अस्तित्व तथा नास्तित्व स्वरूप तथा पररूपसे होता है, और उन स्वरूप तथा पररूपमसे प्रत्येकको अस्तित्व तथा नास्तित्वस्वरूप अन्य म्वरूप तथा पररूपसे हो सकता है उनका भी दूसरे स्वरूप तथा पररूपसे इस प्रकार अनवस्था दोष भी है, क्योंकि अप्रामाणिक पदार्थोकी परंपरासे जो कल्पना है उस कल्पनाके विश्रामके अभावको ही अनवस्था कहते हैं। और जिस रूपसे सत्ता है उसी रूपसे असत्ताकी भी प्राप्ति है ऐसे ही जिस रूपसे असत्त्व है उसीरूपसे सत्त्वकी प्राप्ति है क्योंकि सत्त्व असत्त्व स्थितिमें एक ही पदार्थका स्वरूप तथा पररूपसे म्वरूपका कुछ भी परिवर्तन नहीं होता । और एक कालमें- ही एक वस्तुमें सब धोकी प्राप्ति ही सकर दोप है" । ऐसा अन्यत्र कहा गया है । तथा जिस रूपसे सत्त्व है उस रूपसे असत्व भी रहेगा न कि सत्त्व, और जिस रूपसे असत्व १पृथक् २ अधिकरणमें वृत्तिता अर्थात् रहनेको वैयधिकरप्य कहते है जैसे घटमें घटत्वका अस्तित्व है और नाम्नित्व घटमें, उसी पसे सप्त रहेगा मकि असाप्त इस प्रभर पतिकर दोष है । परम्पर सिम गममा पतिकर पाते। ऐसा मन्या पाप है । सपा एक दी बस्नु मत्त सत्त उममहप होनेसे पर ऐसा ही मर्यात् सत्ता असत्तस्म है, यह निमय करनेको अन्नस्य है इसलिये संभय दोष मी है। मोर समय होनेमे मनि पपनप मपतिपति मर्मात् गोपघ्र समान है, मप्रतिपछि होनेसे सत्व मसकसप बस्तुकाही ममाष मान होता। मे आठ दोष अनेकान्त मतम है। भत्र बान्त्यमिता विपषिव्यवीयमान सम्पापपेमया मिरमिवयोम्सस्वासस्क्यो मवीय- मानयोर्न विशेष । मनुपसम्मसाप्पो दिपिरोप' । मह सम्पादिना बस्तुनस्म ग परम्पाविमिरस सम्मानुपष्ठम्भोलि । स्मरूपादिमिस्सस्समेव पररूपारिमिरससम्पापि प्रवी- निसिस्थाना इस लिपपमें शामि प्रवीण बन पाते-सिी अफेवासे मतीममान पक में सम्प माविकी अपेमासे विवक्ति वा भासमान सप्त मार मसाप्तान विरोप नहीं है। क्योकि विरोपन्न सापक ममाव होता है, भौर सकस बाविकी मफेवासे पाका मत्त होने पर उसी समय परतम भारिसे असलम अनुपसम्म अर्थात् ममाप्ति माही से एक पर पस्तमें परालका उपसम्म होनसे और पटवा बनुपरम्प इसमास्ते पटल परत्वका विरोष है। परन्तु यहाँ तो वैसे तप मादिसे पटन सत्ता है ऐसे ही परमासाविसे मसस्व भी भनुमब सिद्ध है। न पाट बस्तुमसमर्पया माव पब मरूप, स्वरूपेणेव परम्पेमापि भावमसंगान । माप्रमाण पष, पररूपेणेममरणाप्पमावमसंगान् । किसी पक्षका निमित्तएपसे पास मात्र ही सम्प नहीं है क्योंकि ऐसा माननेसे मैसे पर समावस्पताका मान होगा। ऐसे ही परमपसे मी मावस्पका प्रसा हो मालग्न । भार बर ममात्र भी महप नहीं है क्योकि पररूपसे से ममाष मासता से ही परपमे मी नमार मसा हो जायगा। मनु-परम्पंगामस्व नाम परस्मायस्वमेव । मरि परे परसापामा पटोनासीतिम सम्पम् । भून पटामाने मृबसे पटो नाखीदि गाम्पप्राचिन् पर पटलात्मामान पटो. नाती बनधितवान् । इति चेम,-विचारासात्वात् । परादिपु परस्पासर्व पटापित पर्मों पटपर्मो का? नाप, भ्मापाता । म दि पटरूपासव पटेनि । पदम्प त्यस्तापा। नपम समिमाखीति बाप्पम, पम्प सपमतषियेषाम् । पदपर्मम पापापारक- लामोग्गामा भम्पा विधानविषितानाकारस्थापि यापारकस्वमसंगान् । बन्पपपसीकारे । विवादो विमात, मात्रधर्मपोगामारपसारमावर्मयोगादमावास्मस्तस्यापि मीकरणी- पर एक सामगत बसुन परंप मनात प्राप्त होता है उस सन ममारने रसका पिता पापा ममस और मायाम का एक पलम मत पर।
। यत्वात् , एवं च घटो नास्तीति प्रयोग उपपन्नः । अन्यथा यथैवाभावधर्मयोगेप्यसन्न स्यात्तथैव भावधर्मयोगेपि सन्न स्यात् । शङ्का-पररूपसे असत्त्व नाम परकीय रूपका असत्त्व, अर्थात् दूसरे पट आटिका रूप घटमें नहीं है। क्योंकि घटमें पटस्वरूपका अभाव होनेसे घट नहीं है ऐसा नहीं कह सकते किन्तु भूतलमें घटका अभाव होने पर भूतलमें घट नहीं है, इस वाक्यकी प्रवृत्तिके समान घटमें पटके स्वरूपका अभाव होनेसे घटमें पट नहीं है यही कथन उचित है। यह शक्का नहीं कर सकते । क्योंकि ऐसा कथन विचार पर नहीं ठहर सकता । घट आदि पदार्थोंमें जो पर पट आदिरूपका असत्त्व है वह पट आदिका धर्म है अथवा घटका धर्म है ? प्रथम पक्ष नहीं है अर्थात् पररूपका असत्त्व पट आदिका धर्म नहीं है. ऐसा माननेसे पररूपका ही व्याघात होगा, क्योंकि पररूपका असत्त्वरूप पट नहीं है । ऐसा माननेसे तो पटकी शून्यरूपता होजायगी । और स्वकीय धर्म अपनेमें ही नही है ऐसा कह नहीं सकते, क्योंकि तब तो स्वधर्मत्व अर्थात् अपना धर्म इस कथनका ही विरोध हो जायगा । और पटके धर्मका आधार घट आदि पदार्थ हो नहीं सकते । क्योंकि ऐसा माननेसे तन्तुवाय (जुलाहा ) भी तानावानाका आधार हो जायगा और अन्त्य पक्ष स्वीकार करने पर, अर्थात् पररूपका असत्त्व भी घटका धर्म है ऐसा मानने पर तो विवादहीका विश्राम (समाप्ति ) होता है। क्योंकि भाव धर्मके सम्बन्धसे जैसे पदार्थ भावस्वरूप मानाजाता है ऐसे ही अभावरूप धर्मके सम्बन्धसे अभावरूप भी स्वीकार करना ही होगा। और ऐसा माननेसे घटकी सत्तामें भी घट नहीं है ऐसा प्रयोग होजायगा । और इसके विरुद्ध माननेसे जैसे अभावरूप धर्मके सम्बन्धसे घट असत् नहीं होगा. ऐसे ही भावरूप धर्मके सम्बन्धसे सत् रूप भी नहीं होगा। ननु- घटे पटरूपासत्त्वं नाम घटनिष्ठाभावप्रतियोगित्वम् । तच्च पटधर्मः । यथा भूतल घटो नास्तीत्यत्र भूतलनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमेव भूतले नास्तित्वं, तच्च घटधर्मः । इति चेन्न;- तथापि पररूपाभावस्य घटधर्मत्वाविरोधात्, घटाभावस्य भूतलधर्मत्ववत् । तथा च घटस्य भावाभावात्मकत्वं सिद्धम् । कथंचित्तादात्म्यलक्षणसम्बन्धेन सम्बन्धिन एव स्वधर्मत्वात् । आशका घटमें पररूपके असत्त्वका अर्थ यह है कि घटनिष्ठ जो अभाव अर्थात् घटमें रहनेवाला जो अन्य पदार्थोंका अभाव, उस अभावका प्रतियोगित्वरूप । और यह प्रतियोगिता पटधर्मरूप होगी । जैसे भूतलमें घट नहीं है यहां पर भूतलमें रहनेवाला जो अभाव उस अभावकी प्रतियोगिता ही भूतलमें नास्तितारूप पड़ती है और प्रतियोगिता वा नास्तिता घटका धर्म है ? ऐसा नहीं कह सकते-ऐसा मानने पर भी पररूपका जो अमाव उसके घट धर्म होनेमें कोई भी विरोध नहीं है, क्योंकि भूतलमें घटाभाव भूतलका धर्म है ऐसे ही पररूपाभाव भी घटका धर्म है । इस रीतिसे घटका भाव अभाव उमय . । ?
मिद होगा । म्याकि किसी मवेशास साम्य भान् अभद सम्बन्धसे सम्बचीही पोमधर्मपता होगाती। नया पास्स मात्रामामाले सिपि पटोनि पटो नासीत्येव पटम्यम् । पटा- भावप्रदिपारनपरपस्यम्य तथा प्रा या मुबले पटो मानीति पटाभाषप्रतिपाइनपरे पाल्पम प्ररवव-म तु मूल मालीति, दया प्रस्व पटामावर पटारमपपि पटो भाती- त्व प्रपोगो पुष्ाममाषपोषम्याक्यम्य प्रतियोगिमानवान् । पमा परमागमाषम्य कप भामरपि पाशा पटो भविष्यनीय मागमारप्रतिपादक बोगोटर, कपा- सो महिपतीति । पया १ पटर्ममम्पोखरापासम्मपि पोनर या प्रपोगा, या प्रापि । इति पुष्पाते;-पटप मायामामात्मक सिद्धेम्पा निवाबो विमान, समीहित सियमयोगत पूर्वपूर्णप्रयोगानुमारेम मरिष्यति । म पदारमचाधीनतम योग या दिलीपच परतीदि प्रयोगो बाते परंगदत्तपारमा मास्मा का? सरिसियरमा बामा रेषतम्य मरीरै पपीति प्रयोगापचितवी रेबरचारमा पपीनि प्रयोगापति परनिमिष्टरमा पपतीति प्रपोगामातृतीयप मेपि मोपपतिमा ব সলিবিমৰীমাৰ পূৰামৰীয়াৰ স হলমুখ থ দূষণমম্বীসুল সীমান্নাম ঘষাদশা। शहर इग पूर्वोकरीनिमे परकी मार पभाष उमसरपमा सिद्ध होने पर मी पर है पर महीमा ही प्रयोग करना चाहिये क्योंकि पर ममार प्रविपादनमें वसा पानी प्रापि हम प्रकार सन्नी है। असे भूतमें परमही र प्रेमा पालम भरमा भमार सन रनमें प्राप दोवा है। न कि भूतत्त नहीं है इस रीमिसे पेमे ही परमार पर गेम पर पट नहीं है पेमा ही पायपयोग होना चाहिये। क्रोषि ममा- बोमा पास्यमें ममाम प्रतियोगी ही मपान गहना है। और जैसे पास मा परन मागभाव यपि पाउम्पस होने पर भी यहां पाउ दशा पटो पार नमान प्रतिपादक माया ममोग पर झेगा ऐमा ही होता मकिपा रोगा ऐसा प्रयोग! मेही भरप प्रमामाष कपासम्पनप होने पर मी पर नहुमा ऐसा ही प्रयोग । ६ पास भए हुमा ऐमा प्रयोग भी है।मे ही माम ममें भी पर मादि पारपामारमे पर मानि नहीं। वही प्रयोग होना गरिसके। यहि पेसी भामा पो नोमा र म । पटको मार भमाइ उमम मम मिद दोनों हमारे विषादी ममामि यौषि उमयरपता माननेहीमे इमोरे मभीए मिदि। भार सहयोग दे पूर्ण प्रयोगले अनुमार दोमा ! योकि मय प्रयोग पाश्री मनीमत मरी है। मे "देवदर परमि" देर पार १ऐमा प्रयोग है। पर देवदा पदम जब दाता शरीर है, भमरा भामा १, बागमदिन मामा पनि प्रथम पाना हो "देवराम मगर पनि देवदत्तका गरीर पकाता है ऐसा प्रयोग होना चाहिये, यदि द्वितीय पक्ष है तो देवदत्तका आत्मा पकाता है ऐसा गदप्रयोग होना उचित है, और गरीरसहित देवदत्तका आत्मा पकाता है ऐसे प्रयोगके अभावसे तृतीय पक्ष मी युक्त नहीं है । इस रीतिसे पूर्वकथित नीनों प्रकारके प्रयोग न होनेमें पूर्वपूर्व प्रयोगका अभाव ही शरण है । इस प्रकार पूर्व २ प्रयोगके अनुकूल ही शब्द वा वाक्य प्रयोगोंकी प्रवृत्ति लोकम दृष्ट है इन हतुने पदार्थसत्ताका आश्रय लेकर शब्दप्रयोगमें आक्षेप करना अयोग्य है । किञ्च-घटादौ वर्तमानः पररूपाभावो घटादिन्नोऽभिन्नो वा ? यदि भिन्नतन्यापि परत्वा- तदभावस्तत्र कल्पनीयः । अन्यथा तस्य परत्वानुपपत्त्या घटादेः कथंचिदमद्रूपत्वासिद्ध.। तद- भावकल्पनायां चानवम्या, तस्यापि परत्वान् । घटादिपु पररूपस्यातानवितानाफारस्याभावा- भावपरिकल्पनायां तेषां घटत्वापत्तिश्च, निषेधद्वयन प्रकृतरूपसिद्धः । यद्यमिन्नतर्हि मिद्धं स्वत्मादभिन्नेन भावधर्मेण घटादा मत्त्ववदभावधर्मेण नागनासत्त्वमपि स्वीकरणीयमिति और भी घट आदिम पररूपका जो अभाव है वह घटस मिन्न है: अथवा अभिन्न है ? यदि घटसे भिन्न है तब तो उसके भी पर होनेसे वहां उसके अभावहीकी कल्पना करनी चाहिये. और यदि ऐसा न मानो तो पररूपाभावके घटने परत्व अयुक्त होनेसे घट आदिकी जो कथंचित् असत् रूपता अनेकान्त पनमें मानी जाती है उस असत् रूपतानी असिद्धि होगी। और पररूपाभाव की भी यदि अभाव कल्पना करो तो अनवस्था टोप आजायगा. क्योंकि वह अभाव भी पररूप ही है । और घट आदिम आतानवितानाकार (पटादिकी रचना) म्वरूप पररूपक अमावाभावकी कल्पना करने पर वे सब घटरूप हो जायेंगे. क्योकि दो निषेधसे प्रकृतरूपी सिद्धि होती है. जैसे घटाभावामाव घटस्वरूप होता है एसे ही घटम पररूपाभावा- भाव भी घटस्वरूप ही होजायगा और यदि पररूपाभाव घटमे अभिन्न है तो हमारा अमीष्ट सिद्ध होगया. क्योंकि अपनसे अभिन्न भाव धर्मसे घट आदिम जैसे सत्त्व- रूपता है एमे ही अपनेस अभिन्न अभाव धर्मसे असत्त्वरूपता भी घट आदिम स्वीकार करनी चाहिये। ननु-स्वरूपेण भाव एव पररूपेणाभावः पररूपेणाभाव एव च स्वरूपण भाव इति भावाभा- वयोरेकत्र वस्तुनि भेदाभावाद्वस्तुन. कुतस्तदुभयात्मकता, इति चेन् ; भावाभावापेक्षणीयस्य निमित्तस्य भेदादिति म. । खद्रव्यादिकं हि निमित्तमपेक्ष्य भावप्रत्ययं जनयत्यर्थ., परद- व्यादिकं चाभावप्रत्ययम, इत्येकत्वद्वित्वादिसंख्यावदेकवस्तुनि भावाभावयोर्मेद. । नोकत्र दन्ये द्रव्यान्तरमपेक्ष्य द्वित्वादिसंख्या प्रकाशमाना स्वात्ममात्रोपक्ष्यकत्वसंख्यातोन्या न प्रती- यते । नाप्येकत्वद्वित्वल्पोभयमंख्यातद्वतोभिन्नैव, द्रव्यस्यासंख्येयत्वप्रसंगान । संख्यासम- वायान्यस्य संख्येयत्वमिति तु न, कथंचित्तादात्म्यन्यतिरेकेण समवायासम्भवात् । नस्मा- सिद्धोऽपेक्षणीयभेदात्सल्यावत्सत्त्वासत्त्वयोर्भेद. । भिन्नयोश्चानयोरेकवस्तुनि प्रतीयमानत्वा- को विरोधः। -- । an-मरपमे भाषी प्रामा है भीर पररूपसे गमावरीम मे ही पाएमे अमा मात्र भार म्पनएमे माइ मात्र गृहीत होतास RT VS बस्तु में भाव ममावत कमी मेट नहीं पातु मार मार उमप मे होमाता दिमा मोदी भार या भामर में मपेशा निमितमून जो पाप है ना भेदम मायामालपप तु ऐमा प्रते हैं क्योंकि मद्रय भारि निर्मिती अत्रा परे मन भारस मोर उपम भरता और पन्द्रस्य मादि निमित मानस अमाप पोको उत्पन्न करताई इम पर नुमें एपस दिल मेन्याके सारा भाष ममापन मेयोति पाप द्रमावर मोठा करके समान मो द्विस्व मादि मम्यादा पाय निशम्यम्सकी अपेक्षा करनेवाली एम मम्मामे भिक मही मतीत होती । भार एकर द्विल एलन् उमप मम्मा भी संन्यामान पामे मिल नही पोति मम्मामे संगमापान दम्म मचा भिन्न होमसे द्रथ मसम्मेय हो मायगा । भौर सेम्याम दम्प समवाय सम्पन्न होनेमे द्रव्य सम्येय रहेगा या नही पहले क्योंकि पिन् हावारम्पम मिल होनसे समबाप सिदना अमर १६ इममिम मम्मा समान अशा निमित्तमन रम्नु मेरसे सत्य भार मममम भेदसे मी मिड हाया। भार या पहार, मिनरूपमे माममान मा ममार भगा सत्ता या निरोप मनु- मयासारयोरानुनि प्रतीतिमिभ्येनि पेस; पायमान निरोगो बापालि म; परस्परामपात, मदिर विगेरे प्रदीननेन पाम्पमानवामिप्यामिर, वाम मसामसमोरोपमिशिनि । मा ! मनु मस तथा श्रमसरी मनीति ही मिला है। मी मामही पर मरते क्योंकि बिना किसी बापाने मल ममम गेनों मामने है। सर भमस्या दिरोपी पापा सह कान भी पुरा नसोदिन मेनोपी सिदिमें मन्यो मामय है। प्रथम मटीनिक रिंगेप दोनो उममे पनाति पापित तो उस मिप्याप सिद्ध हो।गार मीनिम मिरमान मिद होनेमे साल मसाला निरोप सिरो। यह सम्योन्याय समरिये सस्व अमाप सरनु मान होना मिथ्या नहीं है। freपिनाविपापनिर, रमपानरमान, मानसम्पानात्मनाया, प्रतिम प्रतिसाद दिलालाम्युदि रिम मित्र समानयो मरोग मरि भाति, मयोगमानसत्रएका मित्मामयुण्यारमा नागर्यान, मा मासम्ममगान् । सम्मान मयागे पटीपमोजावानमिवदाम्पते । मानना ।
८८ . । स्तित्वयोः क्षणमात्रमप्येकस्मिन्वृत्तिरतीति भवताभ्युपगम्यते, यतो वध्यघातकभावरूपो विरो. धस्सयो. कल्प्येन । यदि चैकम्मिन्नयोवृत्तिरभ्युपगम्यते, तदा तयोस्तुल्यबलत्वान्न चध्वघातक- भावः ।। नापि महानवम्थानलक्षणो विरोधः, म चैकत्र कालभेटेन वर्तमानयोर्भवति, यथा आ- म्रफले उयामतापीततयो । उत्पद्यमाना हि पीतता पूर्वकालमाविनी झ्यामतां नागयति । न हि तथाऽस्तित्वनास्तित्वे पूर्वोत्तरकालभाविनी। यदि म्याताम-अम्नित्वकाले नाम्नित्वाभावाजोवस. त्तामात्रं सर्व प्राप्नुवीत । नास्तित्वकालं चास्तित्वाभावात्तदाश्रयो बन्यमोनादिव्यबहारो विरोध. मुपगच्छेत । सर्वथैवासतः पुनगत्मलाभाभावात , मर्वथा च मन. पुनरभावमाप्यनुपपत्तनन- योस्सहानवम्थानं युज्यते ।। तथाम्नित्वनाम्नित्वयो. प्रतिवध्यप्रतिबन्धकमावरूपविरोधोपि न सम्भवति । यथा-मति मणिरूपप्रतिबन्धके बहिना दाहो न जायत इति मणिदाहयोः प्रतिव- ध्यप्रतिवन्धकभावो युक्त, न हि तथाऽनित्यकाले नान्नित्वम्य प्रतिबन्धः, म्वरूपणाम्नित्वका. लेपि पररूपादिना नास्तित्वम्य प्रतीतिमिद्धत्वान , इति ॥ और विरोध तीन प्रकारसे होता है । प्रथम वध्ययातकमावसे, अर्थात् एकके वध्य और दूसरेके घातक होनेसे विरोध होता है. दृमग एकसाथ स्थिति न होनसे, और तृतीय प्रतिवध्य प्रतिबन्धक भावसे । उनमेंमे प्रथम पक्षका विरोध सर्प नकुल तथा अमि और जल आदिके विपयम है। वह वध्य घातकका विरोध एक कालमें वर्तमान वध्य तथा घातकके संयोग होने पर होता है क्योंकि द्वित्व आदि संख्याके तुल्य संयोग भी अनेकके आश्रयमें रहता है । और असंयुक्त नकुल सर्पका तथा असंयुक्त जल भी अमिका नाग नहीं कर सकता । यदि संयोगके बिना ही घातक अपने बध्यका नाश करे तब तो सर्वत्र सर्प तथा अग्नि आदिका अभाव ही होजायगा इन हेतुसे संयोग होने पर उत्तर कालमें बलवान् निर्बलको वाधा करता है और आप तो एक वस्तुमें अस्तित्वकी क्षण- मात्र भी स्थिति नहीं स्वीकार करते जिससे उनका वध्यधातकरूप विरोधकी कल्पना और यदि एक पदार्थमें उनकी वृत्ति स्वीकार करो तो अस्तित्व नाम्नित्वका समान वल होनेसे बध्यघातकभावसे विरोध भी नहीं होसकता । और एकसाथ स्थितिका अभावरूप विरोध भी नहीं है क्योंकि वह एक वस्तुमें कालभेदसे दोनों विद्यमान होने पर होता है जैसे आमके फलमें श्यामता और पीतताका । क्योंकि पीतता उत्पन्न होती हुई श्यामता को नष्ट करती है । और अस्तित्व तथा नास्तित्व श्यामता पीतताके तुल्य पूर्वोचर कालमें होनेवाले नहीं है । और यदि-अस्तित्व नास्तित्व पूर्व तथा उत्तर कालभावी होते तो अस्तित्व कालमें नास्तित्वके अभावसे जीव सत्ता मात्रको सब पदार्थ प्राप्त होजायेंगे । ऐसे ही नास्तित्व कालमें अस्तित्वके अभावसे उसके आश्रयीभूत बन्ध मोक्ष आदि सम्पूर्ण व्यवहार विरोधको प्राप्त होजायगा । और सर्वथा असत्के अभाव अर्थात् नागके अयुक्त न होनेसे अस्तित्व और नास्तित्वके एक साथ स्थितिका अभाव होना युक्त नहीं है । इस रीतिमे अस्तित्व और नास्तित्वका प्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावरूप विरोधका भी । ।
सम्भव नही है। से दाहक प्रतिवन्धक पन्द्रकान्त मपि रिपमान रहने भमिसे बाद भिमा नहीं रखा होती इसम्मेि ममि तमा वारा प्रतिपयमनिगन्यामार युक किन्तु मनि भोर वाले तुस्स मसितमसमें नविन कोई विकल नही है मौषि सरूपसे मनुके अम्तिस्तकाम्में भी पररूपाविसे नामितपतीति (मनुमब) सिद्ध है। इस रीनिमे विरोध नहीं है। पतु शीतोष्णम्पयोरिवि एटासम्पनम् , वामन, पत्रपटापावाप्रमोन पीतोष्णम्पर्मयोगपठम्माचमोरपि विरोपामिरे। भार गोपीत उप्प म्पक तुल्य एक बम्मुमें माप ममाय नहीं रह सको इस र नम कपन दुम्प था यह मी बसन् ? पोंकि सपना सहित मर आदिमें मर. परेको मेदसे मीस तपा रप्य म्पनी रफ्पम्मि होनेसे उनके विरोपकी भमिदि। वर्षय पहायस्मात्मनोमादी रभरध्यत्मनोपदारापारवानाइतात्मनोशरीगौ पोपत- म्भावविरोधनमा मस्वासस्पमोरपि ।। मौर वैसे एक में मवप्लेसमेदमे पस तमा मपम्सापकी, प पट भविमें रफ सपा स्पाम सम्पनी मौर एक शरीरमें वायरित और मनायादित बपी उप- मम्मिमे भनिरोप है, ऐसे ही पतापमें सस्त मससी मिति में भी विरोप मही पणन सपिरण्यमपास्तम्, सरमासत्त्वयोरेकाधिकरणवया प्रतीतिमिस्मात् । दम पूषाफ सनमे बयपिझरण्य दोष मी मण्डित होगया क्योंकि एक मपिपरपी अपेशा मेवमे सात या मशाली स्पिति भनुमय सिद्ध है। पमानबम्पानरूपणमुम, वापि मानेम्वबादिना रोप । भवन्तरमात्ममय बस्तुन' म्प प्रमामविपातनामुपगमात् , ममामाणिकपार्यपरम्पपपरिकम्सनाविगदान । भार गो मात्र ममत्ती पक बम्जुमें साथ म्पितिका प्रमावरुप दोष प्राबर दोप मी मनेगन्तवादियों को नही, क्योकि मने धर्मपरप बम्न मनापसे सिद होमसे मर्म सीकार पप और ममामाणिक पदाॉकी परंपराधी कम्पनाच महो मांग भभारी॥ पमेन मरम्पनियपि निरनो, प्रतीतिमिराम सम्पापि पम्पामावान, दोपायो प्रतीपमिरपागेचस्तात् । मसपाया पूर्वमेष निरमप्रापा । इन्पम्पत्र बिना। इसी पूर्व कपनमे सहर वा पतिकर ये दोनो सप मी परान हुये क्योकि भनुभव सिद पदार्थ मिस दोने पर किसी भी दोषम भासाम महीं है । सब पार्षकी मिदि मनुमनसे विरुद्ध होनी र तभी यह दोपोच विषय होगदमरूपमे मात भीर पापा- दिम भमस्प भनुभव सिद्ध होनेम संघ मा प्पतिरपनी। मीर माम समा अतिरसि भारिश निरस्म हो प्रथम री प्र हैं मन विमार कन्यत्र पूर्ण रोनिमा ८ अथैवमुपपत्त्या विरोधादिदोपाभाव प्रतिपादितऽपि मिथ्यादर्शनाभिनिवेशात्तत्त्वमप्रतिपद्य- मानं पुरुपं प्रति सावलौकिकहतुवादमाश्रित्योच्यने । न्वेष्टार्थमिद्धिमिच्छता प्रवादिना हेतुः प्रयोक्तव्यः, प्रतिनामावेणार्थसिद्धेरभावान । म च हेतुः स्वपक्षस्य मायक्रः परपक्षस्य दृषकश्च । येन रूपेण हेतोन्माधकत्वं येन च रुपेण दूपकत्व न ताहगे रुपे तोरत्यन्नभिन्नं, तयोर्हेतु- धर्मत्वेन हेत्वपक्ष्या कथश्चिदभिन्नत्वात । न हि तयौहत्वपेक्षयाऽनन्यत्वायन रुपेण मावक- त्वं तेन रूपेण दूपकत्वं च सम्भवतीनि मंकरः, येन रूपेण साधकलं तेन पण दृषकत्वम- वेति व्यतिकरो वा, माधकत्वदृपकत्वयोर्विरोधो वा नम्भवति. तथाऽनेकान्तप्रक्रियाबामपि- विरोधादिदोपानवतारः। अब यद्यपि शास्त्र तथा युक्तिपूर्वक विरोध आदि दोपोंका अमाव जैन मतमे प्रतिपादित होने पर भी मिथ्या दर्शनके आग्रहसे तत्त्व न ग्रहण करनेवाले पुरुषके प्रति सर्व लोक सिद्ध हेतुवादका आश्रय लेकर कहते है । अपन अभीष्ट मान्यकी सिद्धि चाहनवाले प्रौढवाढीको हेतुका प्रयोग अवश्य करना चाहिये, करना चाहिये, क्योंकि केवल प्रतिज्ञामात्रने अभिलपित अर्थकी सिद्धि नहीं होती. और वह हेतु भी स्वपक्षका तो माधक तथा पर पक्षका बाधक होना चाहिये । जिम हेतुरूपसे म्बपक्षकी साधकता और जिस रूपसे पर- पक्षकी दूषणता होती है वे दोनो रूप हेतुसे अत्यन्त भिन्न नहीं होत. नायकत्व तथा दृषकन्य हेनुके धर्म होनेसे हेतुकी अपेक्षा कथंचित् अभिन्नत्प है । हेतुकी अपेक्षासे व अभिन्न स्वरूप होनेसे जिन रूपस साँधकत्व हैं उसी रूपस दृषकत्व भी मन्भव है इस कारण वहां पर संकर ढोप नहीं मानाजाता. अथवा जिम रूपमे साधकल है उनी रूपसे दृपकत्व/मी है इस हेतुमे व्यतिकर दोप भी नहीं स्वीकृत है. अथवा नायकच दूषकत्वका विरोध ही सम्भव है । जैसे हेतुके साधकत्व दृषकत्वरूपमें संकर व्यतिकर तथा विरोध नहीं है ऐसे ही अनेकान्त वाढ प्रक्रियामें भी विरोध आदि दोषोंका अवकाश नहीं है । वस्तुतस्तु-अनेकान्तप्रक्रियायां सर्वेषां प्रवादिनामपि प्रतिपचिरेव । एकानेकात्मकस्य वस्तुन सर्वसम्मतत्वात् । और यथार्थमें अनेकान्त प्रक्रिया सब वादियोंकी सम्मति है, क्योंकि एक तथा अनेकस्वरूप वस्तु सबको सम्मत है ।। सांच्यासावत्-सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रधानमित्याहु. 1 तेषां मते प्रसादलायवशोप- तापवारणादिभिन्नखभावानामनेकात्मनामेकप्रधानात्मकत्वस्वीकारेणैकानेगात्मकवस्तुनःस्वीक- तत्वात् । ननु प्रधानं नामैकं वस्तु नाम्नि, साम्यावस्थामापन्नास्सत्त्वग्जतमोगुणा एव ५ यर्यकस्यैव हेतोरेकस्येण स्वपक्षसाधकलं तदन्यस्येण परपक्षयकवामिलंगीकारेऽपि तादृशहेती वर्त- मानयो. कयचिद्भिन्नाभिनयोन्ताशरूपयौस्तकरो व्यतिकरो विरोधश्च न सम्मवति, तथव सत्यासत्वयो- रप्येकत्र वर्तमानयोत्तदभावो निवास इति भावः । (दतिटिप्पणी ॥) २ जम निटीपरूप हेतुसे अईनकी सर्वन्तता सिद्ध होती है और उसी सदोषकी असर्वज्ञता भी फलिन होती है। -- प्रभानमा मनग्गनममा मम प्रधानपासतापामारादिति पन, नयाप्पेकानेस्मार म्मुम्पीभगम्पासनत्वात् । ममुहारममुपापिनोरमेहास्पमुदायिनों गुणानामनेरपी समुदा- पम्म पैम्मामेदाम्युपगमात् । ममम माम्यवादी सत्तरबस् तमो गुणी साम्पाप्रमाको प्रधान अपना मावि ऐसा करते हैं उनके मन पसार पर, घोप, वापसमा पारण आदि मित्र भिम पभागाने भनेर मास पदायाँमा पान मस दीना नहीसे एक मनेष म्पनप पार्थ मीहत दोउम । साचित पेमा हो कि प्रधान कोई एक बस्तु महीं है, किन्तु सामा बम्पाको प्राम सस रसम् क्या तमो गुगदी प्रधान है क्योकि सस रवम् वा समो गुणके ममहमें ही मपान पदी शकिका सीकार है सो ऐमा मही न माने । यपपि वीनों गुपोका समाही प्रपाल, उपापि पफ पम्नु भनेसम्मा बीमा करना मसण्डित गोंकि समुदाय तथा समुचापीय मेहमान नहीं है । अनेर समुशायी (समुदायक अमेस मक्सर ) गुमोम तथा ममुदायका ममेद मोहता। नेगापिका-उम्पत्वारिक सामान्यविमेपमभ्युपगन्ति । भनाचिम्पापवित्पपरि पथवारम्पयादि मामाम्वविशेषः । नम्मे उम्पमियनुगतबुद्धिविषयत्वात्मामाम्पम् । गुपो म पूर्म धर्म न उम्पमितिम्पातिपुद्धिषिपपत्तादिदोष शति । ईप मामाम्यबिनेगा- स्मतामेकम्माभ्युपगतम् । एवं गुमन्य धर्म मामान्यविप इति गोपाम् । जीर नयायिक वो ट्रय मादि पदार्थो सामान्य पिपरप स्पीयर करते हैं। पाच तमा माघ ममावपासा होनेसे द्रम्मत भादि सामान्य मा विषमय है। प्रविधी जन समा वायु माविम "द्रम्म इम्पम्" एमिनी ट्रम्प है यह बम्पर बापु वन्य इस मकार ठम्मरस स मनुगत बुदिप विषय होनेसे सामान्यम्स देवा गुण इन्य नही म बम्प नहीं इस ममर म्पाइन बुदिका विषय होनेसे विशेषरूप भी है। इस रीनिमे एक सम्मुको मामान्य विपनप मैयायियों ने माना है । पेमे ही पुणच कर्मत भी सामान्य विशेपरप। ऐसा समझना चाहिसे ॥ मांगतास्तु-मेचम्मानमेम्मनेगमायममुपगपास्ति । परमात्मक र मेपाम् । वम्मान नेकपतिमासारमकमेक, पित्रमानवपिरोगान् । मीसपीवादिमानाचारमान नि पित हान, मत्वाकारमेष । नापि मेषधानमनेष्मेव, मेपमानमिवमितमुमरियपात्, मानि मेपरवानानीपगुमनप्रसंगार | वनम रचनेमामा पित्रमान सौगवादीनाम- भिमवम् । तमा बाद मतानुयायी मी मेक मणिक मानक मौर मनेकार मानते हैं। पपवर्षसम्म रखने मेरक प्रते हैं, टम मेरा मपित मान एक प्रतिमासरूप नही ममै तपा गुण इन न पायोनिमा परमाते मे काम रपय अब सप्रे पनुगत दी। विषा मामिएपरिवामि मच परामो मो रसमेम्जन रमतेको मापनमन।
९२ है | चित्र ज्ञानत्वका विरोध है क्योंकि नील पीतादि नाना प्रकारका ज्ञान ही चित्र ज्ञान है न कि एकाकार ज्ञान । और मेचकका अनेक पदार्थ विषयक भी नहीं है क्योंकि यह एक मंचकका ज्ञान इस अनुभवके विरुद्ध अनेक ज्ञान है और अनेक ज्ञान होनेम मेचकके अनेक ज्ञान ऐसा अनुभव होजायगा । इस हेतुसे यह एक ही अनेकस्वरूप चित्र ज्ञान बौद्धोंको अभिमत है ॥ चार्वाकास्तु-"पृथिव्यापमेजोवायुरिति चत्वारि तत्त्वानि, तेभ्यश्चैतन्यं, किण्वादिभ्यो मदशक्तिवत्" इति वार्हस्पत्यसूत्रानुरोधात्पृथिव्यादिभूतचतुष्टयपरिणामश्चैतन्यमिति वदन्ति। तच न पृथिव्याद्यपेक्षयाऽतिरिक्तमेकं तैरभ्युपगम्यते, तत्त्वान्तरप्रसंगान् , भूतचतुष्टयवाद- व्याघातान् । नापि पृथिव्यादिकमकैकमेव तत , घटादेरपि चेतनत्वापत्तेः । किन्तु पृथिव्या- बनेकात्मकमेकं चैतन्यमिति । और चार्वाकादि तो-पृथिवी जल तेज तथा वायु ये चार तत्त्व हैं उनसे ही चैतन्य एसे उत्पन्न होता है जैसे कोद्रव आदिसे मादक गक्ति इस बृहस्पति के सूत्रक अनुसार पृथिवी आदि चारों भृतांका परिणाम ही चैतन्य है ऐसा कहते है । इस कारण पृथिवी आदि मृतचतुष्टयसे भिन्न चैतन्य चार्वाकादि नहीं मानते. क्योंकि पृथक् माननेसे चेतन अन्य तत्त्व सिद्ध होगा। और चार भृतासे भिन्न कुछ नहीं है इस कथनका व्याघात होगा । और चार्वाकके मतमें पृथिवी आदि एक २ पदार्थ भी चेतन नहीं है क्योंकि ऐसा माननेसे घट आदि मी चेतन होजाएंगे. किन्तु उनका सिद्धान्त यह पृथिवी आदि अनेक स्वरूप एक ही चैतन्य है। मीमांसकास्तु-प्रमातृप्रमितिप्रमेयाकारमेकं नानम् , घटमहं जानामीत्यनुभवान् ; ज्ञानानां खतः प्रकाशवान् , इति वदन्ति । तत्रानेकपदार्थनिरूपितविपयत्तागाल्येकं ज्ञानं स्वीकृ- तम् । विपयतानां च ज्ञानस्वरूपत्वात्तागविपयतात्रयात्मकमेकं ज्ञानं स्वीकृतमिति । एवं- रीत्या मतान्तरेप्वनेकान्तप्रक्रिया बुद्धिमनिरूद्येति सर्वमवदातम् । और मीमांसक कहते है कि प्रमाता प्रमिति तथा प्रमेयाकार एक ही ज्ञान होता है। इसमें घटको मैं जानता हूं यह अनुभव तथा ज्ञानोंको स्वतः प्रकाशकत्व हेतु है । इसमें प्रमाता प्रमिति तथा प्रमेयरूप अनेक पदार्थ विषयता सहित एक ही ज्ञान स्वीकार किया है । प्रमाता आदि विषयनिष्ठ विषयताओंको मी ज्ञानस्वरूप माननेसे तादृशत्रितय- विषयतास्वरूप एक ही ज्ञान स्वीकार किया है. इस प्रकार अन्य मतोंमें भी अनेकान्त प्रक्रिया बुद्धिमानोंको कल्पना करलेनी चाहिये अतः अनेकान्त वाद सर्वभा दोषरहित शुद्ध है। अनेक गैराकान्ता सिद्धान्ताम्वुधिसंगता । करोतु विद्वदानन्दं सप्तभङ्गीतरङ्गिणी ॥ स्यादस्ति आदि अनेक मङ्गोसे समाविष्ट तथा सिद्धान्तरूपी समुद्रसे संयुक्त यह सप्तभङ्गीतरङ्गिणी (सरित्) विद्वानोंको आनन्द सम्प्रदान करे ।।
मामपंपगुरुकम्मो नमः ।
पाचपरमेष्ठी गुम्देवोधे नमकार
गसमत्सरे नाखरमम्पा विपी पास्पतिवासरे पुप्यनभने मुमनामयोगे राति
पर विमासमुहूर्वे मग मगरे भीमादिताभग्वामिसमिपौ करपसम पीरनाम
प्रामवासिना भीमानम्मसेनदेयतामिना मियामधिप्पेण पिमरामेन सप्तमही नाम :-
मन्यो रिमित।
म नामक सम्पत्मर पेशाम गुरु भष्टमी तिमि हम्पति बार पुप्य नक्षत्र सुर्म नाम
योग रामीव नाम करम संयुफ शुद्ध माम मानाम नगरमें भीमान् मादि वीधर
मामीके समीप पीरमामनिवासी श्रीमान् मनन्तोष सामीके मिय समा भेष्ठ शिष्य
निमम्दासने इस सप्तमही तरिणी माम तमन्नान निर्माण किया । समारोप सप्तमही
सरशिप्या मनुवार (मर्थ । या सप्तमही वरहिणी नामक प्रन्यका मापानुवाद समास
हुमा 1) करमसमपराध धन्तुमईन्ति स्व । दम्माहत मपराप मास्मामोंको वन्तम्मई ।।
जिनगमेम्पो बिनमुनिम्मो नमो नमः ।
परमपरार्प भन्तुमईन्दि मन्त ।
दिनागमेम्पो मिनमुनिभ्यो नमो नम ॥
शून्यमाचन्द्रेने मापारिवभीतिमी ।
यहरप्रसाद वितुपा प्रन्योऽर्म समनविस (॥ १ ॥
श्रीगुरुपरणामसेम्मो मूयो भूयो ममो मम ॥
पन्द्ररसोध्द भाषणे मास्समाविषी ।
पप प्रन्यो मयामोमि रामनीसाहनमाया ॥१॥
शुद्धिपत्रम् । अशुद्ध पृष्ट पति शं - १९. जीम् २५ २ २ ३ " शुद्ध शम् न्वयः णी स्यादस्ति स्थानान्तीसादि अनायाससे ही सप्तमगीतरङ्गिणी हको विगेयता सप्तके ऽञ्चाप्ति अव्याप्तिआदि दोपोंके ना को ना देनेम स्यादस्ति नास्तीलादि अनायास ही सप्तमाहितरङ्गिणी द्दकी विशेषता सप्तकेति अव्याप्ति अव्याप्ति टोपोंक गो ३ ६ १४ " ३० ११ ५ का गी दानन " १७ कुतः इति कुत इति १८ " " ६ कथंचित् , प्रवक्तव्यं मुत्त्वविशिष्ट अवतच परस्परम् वाक्यने नहीं दोनोंम स्थाणु तथा पुरुपये सप्तप्रकारके उत्तर " कथंचित् अव्यकव्यत्व सत्त्वविशिष्ट अवकव्यत्व परस्परं वाक्योंमें नहीं स्थाणु तथा पुरुप दोनोम मप्त प्रकारके प्रश्न और सप्त प्रकारक प्रश्न होनेसे ही सप्त प्रकारके उत्तर ७ होसकता सकता नहीं क्योंकि जायेंगे पश्चममें १० शक्का; पररूपेणासत्त्वम् ११ होसका ८ १२ २६ " नहीं क्योकि जायने पवमें ३ १४ पररूपेणासत्त्वं अधिक जो पदार्थ दोनोंमेमें " दोनोमेंसे १२ " है २० तरूपसे सदृश स्वरूपके सदृश २२ घटः घट .५ पर मम् , " 11 . पण 7 १५ ५ ' ४ मान R ५ . पर " १. भोरमा - A . गायी प्रजन्म १ , यामरमान . 11 . १५ AMHARMA . " १ 4 सम्म 1 बाप " १ H पता प ९ पृष्ट पंक्ति ४८ शुद्ध असत्त्व चतुष्टयको दोनोंमेंसे " अशुद्ध असत्व चतुष्टयका दोनोंमेसे सत्त १३ २२ सत्त्व असत्व " यह ऐसा वाघ यह बोध ૨૮ मत्त्व मत्व असत्त्व म महिकाका पुष्प प्रथके १८ ४ शब्द तथा अर्थ ६१ असन्व अंग महिका पुष्प प्रथम शब्द तथा अर्थम जड यह शका? मत्व अमत्व वस्तुक अकन्यत्व सदसल गुड वह गहा सत्व ६५ ६८ २ ३३ ६ : " " " ८० असत्व १ वत्तुका अवकव्यन्व सदसत्त्व न्यरूप १२ घट ៗ។ विशिष्टावकव्यत्व धमाका प्रमेयत्व दरिदित्वात् ज्ञानम् नहीं ३२ विरोधआदि आठ ८२ ५१ पटमें ३३ घटलका ८३ पटत्वका घटल १६ स्वरूपसे भावस्पताका २१ घटके भाव अभाव उभयरूप ३१ भेट भी सत्वकी ह०पं० रामजीलाल शर्मणः ।। घटः विशिष्टाववतव्यत्व धमाका यमेयत्व दरिदत्वात् सान नहीं गन्दका भेट अर्थ विरोधमाठ घटमें घटत्त्वका पटत्वका घटत्व स्वल्पमें समावस्पताका घटका माद अमाव उभव भेटसे भी सत्त्वकी गब्दका अर्थ " .
No text on this page.