·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMY
RESEARCH INSTYTUTE
1. RH ROAD. MADRAS.
Dr. V. Raghavan, M.A., Pk.d,
Professor of Sanskrit (Retd)
7. Srikrishnapuram Street,
Royapettab, Madra3-000014.

·No text on this page.

·Dr. V. Raghavan, M.A..Ph.i.
Professor of Sanskrit (Retd)
7. Srikrishnapuran Street,
Royapettahe Madras-600014,
सत्कार्योत्तेजक सभा-धुळे
महाराष्ट्रधर्मग्रन्थमाला
ग्रन्थ तिसरा
CHE KUPPUSWAMY SAS
RESEARCH INSTITUT
4RH ROAD. MADRAS
श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांचे
योगवासिष्ठ k
है बोलिले वसिष्ठ । मणौनि नांव वासिष्ठ ।
थामाजी श्रेष्ठ । आत्मज्ञान ॥
श्रीज्ञानेश्वर.
संपादक
गोविंद काशिनाथ चांदोरकर
सर्व हक्क राखून ठेविले आहेत.
रामनवमी १८३६
किंमत बारा आणे

·हा ग्रन्थ ग गकर श्राकृष्ण देव यानी धुळे येथे आपल्या श्रीआत्माराम छापखान्यांत छापून मत्कार्योत्तेजक सभेच्या कचेरीत प्रसिद्ध केला.

·Dr. V. Raghavan, M.A .Phd Professor vi Sousins lett, 7. Srikrishnapuram Street, erapettah, Madras-600014. प्रस्तावना - यथा पद पुण्यमनुप्रयाता । महानुभावा रघवो विशोकाः वसिष्टवाक्यप्रसरेण साधो । गन्तव्यमाद्य पदमेवमेव ॥ श्री. यो. वा. भारतीय युद्धाचे वेळी अर्जुनास व्यामोह उत्पन्न झाला, त्यामुळे त्याचे ठिकाणी हृदयदौर्बल्य आले व त्या दुर्बलतेचा परिणाम वीर- वृत्ति असंतुष्ट होऊन त्याचे अंतःकरणांतून निघून गेली; स्वकर्मापा- सून तो पराड्मुख होऊ लागला; व्यामोह इतका बलवत्तर झाला की, परकर्म में " भैक्ष्य " ते हि त्यास अधिक श्रेयस्कर वाटू लागले. त्या वेळी श्रीमद्भगवद्गीतेचा अवतार झाला. वीरास उचित जे मनोविकार तेच कोणी सगरपुत्र, त्यांचा उद्धार करण्यास परमात्म्याच्या मुखा. पासून गीतामृतवाहिनी श्रीगंगा च निघाली, असें झणण्यास हरकत नाही. श्रीकृष्णावतारांत सर्वोपनिषदाचे दोहन करून ज्या ज्ञानाचा उपदेश भगवंतांनी गुरु ह्मणून केला, ते च ज्ञान श्रीरामावतारांत शिष्य झणून श्रीगुरु वसिष्ठांच्या मुखाने त्यांनी प्राशन केलें. मला वाटते प्रथमावता- रांत उपदिष्ट ज्ञाने कितपत बिबले त्याचा अनुभव पुढील अवतारांत शिष्योपदेशाने घेतला असावा. कधीं गुरु तर कधी शिष्य, कोणत्या तरी एका स्वरूपाने अथवा अधिक बिनचुक बोलावयाचे झणजे आप. मच गुरु व आपण च शिष्य होऊन, जगाचे स्थितीस कारण असणारा जो धर्म त्याचे प्राकव्य करावयाचे हा च परमेश्वराचा हेतु होता., 'हे जुझ काय ! व ही तुझी अकाली सदयता कोठली !' असे जे भगवंतांनी अर्जुनास म्हटले होते तसे म्हणण्याचा श्रीरामानी मात्र प्रसंग आणला नव्हता. क्षत्रियांस स्वधर्मापासून च्युत करणारे वैराग्य उपयोगी नाही. तसलें अर्जुनास झाले होते; श्रीरामाना ही तीर्थाटणा- ·योगवाशिष्ट नंतर-युद्धास ठाकलें असताना नव्हे-सहज वैराग्य उत्पन्न झाले होते. विविधदोषदशापार चिन्तन । विततभङ्गुरकारणकत्पिते । मम न नितिमेति मनो मुने । निगडितस्य यथा वनदन्तिन ॥ १२४५७ अशी शिष्याची दशा झालेली पाहून सूर्यवंशाचे गुरु जे वसि- टऋपी त्यानी त्यांना-श्रीरामानां-बोध केला; तो ज्या ग्रंथात ग्रथित आहे ते योगवासिष्ठ अथवा वसिष्ठगीता. १७ अध्याय गीता गायिल्यावर व अठराव्या अध्यायी पुन्हा सर्व गीतेचे स्मरण दिल्यावर नष्टो मोह. स्मृतिलब्या त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥ हे स्त्रकर्मापासून पराङख झालेल्या अर्जुनाकडून जसें भगवं- तांनी वदविले, तसेच ३२ हजार वसिष्ठगीता सागितल्यावर नष्टो मोहः पद प्राप्त त्वत्प्रसादान्मुनीश्वर । सपन्नोऽहमहं सत्यमत्यन्तमवदातधी ॥ स्थितोऽस्मि गतसदेहः स्वभावे ब्रह्मरूपिणी। निरावरणविज्ञान. करिष्ये वचन तव ।। अशी कबुली बसिष्टानी श्रीरामाकडून हि घेतली. श्रीमद्व्यासांनी ७ शे श्लोकात जी तत्वे गोविली आहेत त्याचा च विस्तार श्रीवसिष्टानी ३२ हजारात केलेला आहे. हा उपदेश श्रीमहर्षि- वाल्मिकी प्रणित असल्याने या काव्याचे स्फुटत्व, त्यांतील अलंकारप्रा. चुर्य, वर्णने, कल्पना, रसपोप, थोडक्यांत सागावयाचे झणजे त्यात दिसून येणारी कविप्रतिभा अलौकिक आहे. श्रीमद्भगवद्गीता हे सार आहे, तर श्रीयोगवासिष्ठ हा विस्तार आहे; ह्मणजे पहिलीत सर्व तत्वे तेवदी येकवट केली आहेत, तर दुसऱ्यात त्या तत्वाचा कथानक- रूपाने बोध केला असल्याने त्याचा सुबोध असा विस्तार झाला आहे. वेद, वेदागे, याचे अध्ययन करण्याचा अधिकार स्त्रीशूद्रादि- - - ·प्रस्तावना कांस नाही, हा त्यांचा एकांगीपणा काढून टाकण्याच्या परमकारुणिक बुद्धीने महर्षि वाल्मीक व वेदोनारायण श्रीव्यास या दोघांनी प्रथ- रूपाने ही एक विशिष्ट योजना करून ठेविली आहे, असे म्हणण्यास हरकत नाही. . वर दर्शविलेली ही योगवासिष्ठाची योजना अत्यंत सुखद अस. ली तरी, तिचा विस्तार फार मोठा असत्याने, संदर्भाचा भग न होऊ देता त्या ग्रंथराजाचे सार काढण्याचा दोघा विद्वानानी दोन भिन्न वेळी प्रयत्न केलेला आहे. एक हरिहराचार्य नांवाच्या पडितांनी ६ हजारांचा ' लघुयोगवासिष्ट ' नामक ग्रय केला आहे व त्यावर योगे. श्वर यांची टीका आहे, असे हरिदास म्हणतात. या हरिहराचार्याचा अथवा योगेश्वरांचा काल निश्चिततेने कळण्यास आज जरी साधन नाही तरी, श्रीशकराचार्याच्या परपरेमधील हे आचार्य असल्याने त्याचे कालासंबंधी साधारण अनुमान काढणे शक्य होईल. दुसरा २२५ श्लोकांचा ' लघुयोगवासिष्ठसार ' नावाचा ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ १२ शतकाच्या सुमाराचा असावा असे वाटते. कारण त्यावर 'महीधरांनी, टीका केलेली आहे. त्या टीकेवरून जरी त्याचेबद्दल काही माहिती मिळत नाही, तरी यजुर्वेदावर भाष्य करणारे व आपल्या भाष्यांत उवटांचा उल्लेख करणारे जर हे च महीधर असतील तर त्यांचा काल ११ वे शतकाचे नतर केव्हां तरी आहे हे उघड आहे. कारण उव्वट हे ११०० चे सुमारास होते. प्रो. चांदोरकर हे आपल्या काव्यप्रका- शा' च्या प्रस्तावनेत उन्चटांचे बधु मम्मट ' हे शक १०१२ चे पूर्वी होऊन गेले असे निश्चिततेने सांगतात. उवटांचा असा उल्लेख प्रथांतरी होण्यास निदान २ शतके तरी त्याचे कालापासून गेली अस- ली पाहिजेत. तेव्हां महीधरांचा काल शक १३०० ठरतो; म्हणून शक १३०० च्या पूर्वी केव्हा तरी ' लघुयोगवासिष्ठसार' रचला गेला असला. पाहिजे, हे उघड आहे. हे दोन्ही ग्रंथ सस्कृतात आहेत हे निराळे सा- गणे नकोच; त्यामुळे श्रीमह.प वाल्मिकी व श्रीव्यास यांच्या आर्य- ·योगवासिष्ठ , . हे जसे वाचातप भूवर उपकार करण्याच्या हेतूस कालानुरोधाने आळा बसणे सहज आहे. त्या सद्धेतूची सार्वकालीन व आर्यभूत तरी सार्वत्रिक सिद्धि व्हावी म्हणून मराठीत रचना करण्याकरितां श्रीविष्णूस च स्वतः अवतार घ्यावा लागला. हा अवतार म्हणजे ' श्रीज्ञानेश्वरमहाराज' होत. ज्ञानेशो भगवान् विष्णुः ॥ हा अवतार श्रीक्षेत्र पैठण नजीक आपेगांव म्हणून जें एक पुण्यक्षेत्र आहे तेथे झाला. 'प्रतिष्ठान आपेगांवीं ज्याचा जन्म । समाधी अलके उद्धोधांत'। असे उद्बोधनाथांनी म्हटले आहे. हे चरित्र अत्यंत पुण्यद असल्याने ते थोडेसें गातो. सत्यभाषण आहे, तसे संतगुणगान हे वाचाप्रायश्चित्त आहे, तेव्हा त्यांत थोडा काल गेला तर तो लाभ च आहे. आपेगांवकर श्रीविठ्ठल- पंत व आळदीच्या मातोश्री रुक्मिणीबाई यांचा विवाह आळंदीस झाला. ( इहामुत्रफलभोग ) विराग याने मुमुक्षेचें म्हणा अथवा अ. व्यभिचारिणी भक्तीचें म्हणा पाणिग्रहण केले. इतकी पूर्वतयारी असून- हि ज्ञानरूप फल प्राप्त होण्यास श्रीसद्गुरूची जोड लागते, त्याप्रमाणे श्रीरामानंदांचा प्रसाद झाला; पण सद्गुरु उपदेशाने फार तर बोध उपजेल, ज्ञानोत्पत्तीस आत्मतपश्चर्या च पाहिजे. त्याप्रमाणे श्रीविठ्ठलपंत व मातोश्री रुक्मिणीबाई गुर्वाज्ञेने स्वदेशी म्हणजे आपेगांवीं येऊन राहिले व तेथे त्यांच्या तपश्चर्येस प्रारंभ झाला. लोकेषणा ही सर्वात बलवत्तर आहे; तिचा त्याग करणे म्हणजे च तपश्चर्येचा कडेलोट होय. भक्ति आणि वैतग्य ही बाह्यतः संसारांत, परंतु वस्तुतः जीवन्मुक्त स्थितीत राहू लागली. याचे दर्शक च जणुं काय, या संसारी दाम्पत्याने ग्रामाबाहेर पर्णकुटीत वस्ति केली. संसार तर करावयाचा, परंतु तो आमत्यागाने करावयाचा. लोकसंमर्दापासून तर अलिप्त असावयाचें, पर- न्तु सर्वकाल एकान्तात हि नमावयाचे, .

·प्रस्तावना अलौकिका नोहावे । लोकांप्रति ॥ ही च 'प्रपंची परमार्थाची' खूण आहे. सद्गुरुप्रसादानंतर अशी उत्कट तपश्चर्या झाल्यावर ज्ञानोदयास कितीसा अवकाश! दुजा पद्मनाभ ज्ञानदेव मूर्ति । एक सहस्रावी व्याण्णवांचे ॥ श्रावण अष्टमी कृष्णपक्ष बरा । नदन वत्सरामाजी जन्म ॥ निवृत्तिप्रसाद तयावरी जाला । मार्गशीर्ष पूर्णा प्रमाथेसी ॥ रविशकशत एक तयावरी । दीक्षापट धरी ज्ञाननाथ ॥ भानुशत भानु रची ज्ञानेश्वरी । विकृत सवत्सरी ज्ञानरूप । या च शकी रिपु बैसा बोलविला । चालवी भिंतीला वसुमाजी ॥ लोकोत्तरापूर्व चमत्कार केले । समाधि आथिलें योगवळे ।। कार्तिकाची वद्य एकादशी पाहो । सूर्य अटदाहो शकशत ॥ जगासी दुर्मुख ह्मणौनि दुर्मुख । सवत्सर देख समाधीसी । प्रतिष्ठान आपेगावी ज्याचा जन्म । समाधी आलके उद्धधात ॥ भक्ति अथवा वैराग्य यांस काही प्राप्य आहे; ज्ञानाचे तसे नाही, ते स्वतःसिद्ध आहे व हाणून जे ज्ञानी आहेत त्यांचे व भगवंताचे (दोन्ही वस्तुतः एक च ) कर्तव्य एक च. परोपकाराय सता विभूतयः॥ किंबहुना दिवसरातीं। पुढिलाचे मुख उन्नति । आणित आणित स्वार्थी । प्रवेशिजे ॥ पुढिलांचे सुख व त्यांची उन्नति हा च ज्ञान्यांचा स्वार्थ; श्रीज्ञाने- श्वरमहाराजांचे चरित्र झणजे या एका च तत्वाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. नामदेवाचे पढरीक्षेत्री केलेले गर्वहरण है द्वैतांतील व ह्मणून प्रवृत्तीतील गुरुशिष्यांच्या परस्पर भेदभावनेचे व सेव्यसेवकतेचे उदाह- रण आहे. आपेगांवाहून सर्व कुटुब घेऊन श्रीविठ्ठलपंत पैठणी आल्या- वेळी पितरांचे अवतरण व पशुमुखें प्रणवोच्चारण हे रूपकात्मक नस- ल्यास सर्वभूती अभेदत्य बिवल्याने जे पृथ्वीतळीचे देव । जे तपोवतार सावयव ॥ सकळ तीर्थासी देव । उदयेले जे ॥ असे परमपूज्य ब्राह्मण त्यांस त्यांच्या आज्ञेचे च द्वारे स्वाधिकार व आ- .

·योगवासिष्ठ रमप्रतीति बिंबविली आहे. जे अधिकारी होते ते उमगले, अनधिकारी कित्येक जन्म वाट पहात बसले असतील. येथे हि प्रवृत्तिनिवृत्तीची योग्य सांगड असून ' लोकशिक्षणाचे कर्तव्य स्पष्ट केले आहे. 'स्वधर्माची' बुजलेली ओळख श्रीज्ञानेश्वरी प्रगट करून उद्दीपित केली. इतके प्रवृत्तीचे कार्य करून हि अवशेष राहिलेल्या चांगदेवरूपी लोकभ्रमाचे आळंदीस निराकरण केले. योग हे साधन आहे, साध्य नव्हे, हे महाराजांनी या प्रसंगाने चागले संबोधिलें आहे यांत संशय नाही. महात्मे कर्तव्याचा मल लागू नये म्हणून म्हणा अथवा सामा- न्य जनाच्या मनास विकृति होऊ नये म्हणून म्हणा स्वत. काही करीत नाहीत, करवितात. " न मे पाऽस्ति कर्तव्यम् त्रिषु लोकेषु किचन ।” " दास डोगरी राहतो, यात्रा देवाची पाहतो। उत्सवाची प्रवृत्ति करावयाची, परंतु आपण अलिप्ततेने स्वांत- रीं च निमग्न असावयाचे, हे च डोगरी अथवा त्रिकुटाचळी राहणे. प्रवृ. त्तीकडून जग प्रसवून त्यात हि आपण स्फूर्तिरूपाने रहावयाचे परतु वस्तुतः उदासीन ते उदासीन च. स्वधर्माची अथवा स्वकर्माची ओळ- ख करून देण्यास चमत्कार व प्रथरचना करावयाची, लोकांस मार्गा- स लागण्याचे साधन उत्पन्न करून देऊन जिज्ञाला अथवा स्फूर्तिरूपाने त्यांच्यांत राहावयाचे, इतके च स्वतः केले म्हणजे जे महात्मे आहेत त्यांचे अवतारकार्य संपले. पुढचा मार्ग ज्याने त्याने आपण च आक्र- मिला पाहिजे. श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी आपल्या चारित्र्याने व ग्रंथांनी स्वधर्मभ्रष्ट आणि स्वकर्मविमूढ अशा महाराष्ट्रास प्रपंचपरमार्थाच्या आपत्तीतून मुक्त होण्याचा मार्ग दाखवून आपला अवतार श्रीक्षेत्र आळंदी येथे समाप्त केला; पण तो खरोखर त्या वेळी समाप्तीला गेला काय ? नाही. जइदेहरूपाने (श्रीज्ञानेश्वरीतील ६ वे अध्यायात वर्णन केल्याप्रमाणे .

·प्रस्तावना योगसिद्धीने दोन महाभूतांपासून विमुक्त झालेल्या देहास जड ह्मणणे युक्त असल्यास ) व शिकवणरूपाने या ज्ञानस्वरूपी परमात्म्याचा अव- तार ३०० वर्षानी नाथानी प्रत्यक्ष व महाराष्टाने अप्रत्यक्ष अनुभविला आहे; व जे भाग्यवान असतील ते यापुढे हि अनुभवितील ! या अवतारांत श्रीवाल्मिकाची प्रतिभा, श्रीव्यासांची अधिकार. सपन्नता , भगवंताचे ' स्वधर्म स्थापनेचे औत्सुक्य व संताचे जग- दुपकारक कारुण्य ही सर्व एकवटली होती. या सर्व गुणांची श्रीमत् ज्ञानेश्वरी जी साक्ष देत आहे, तीच श्रीयोगवासिष्ट हा ग्रंथ हि देतो. वस्त्वैकेकमपीह वाछितफलप्राप्ते पद किं पुनः । मद्भाग्योपचयात् असो समुदित. सर्व गुणाना गणः ॥ श्रीयोगवासिष्ट हे बोलिले वसिष्ठ । ह्मणौनि नाव वासिष्ट । यामाजी श्रेष्ठ । आत्मज्ञान ॥ श्रीयोगवासिष्ठ हा ग्रथ अवघा ८०० ओवीचा आहे. तेव्हां ३२ हजार मळ ग्रंथाचे हा ग्रंथ रूपातर आहे असे म्हणणे केव्हां हि शोभणार नाही. हा ग्रंथ स्वतंत्र आहे. श्रीमत् ज्ञानेश्वरी ही जशी स्वतंत्र टीका आहे, तसा च किंबहुना त्या श्रीप्रथाहून हि हा ग्रंथ अत्यंत स्वतंत्र आहे, असे म्हणण्यास प्रत्यवाय नाही; तथापि महागजांची प्रतिज्ञा अशी आहे, माझी प्रतिज्ञा ऐसी । जिये अथांची बोली जैसी । निवृत्तिकृपावशीं । पुरो चि लागे ॥ इतके च नाही तर संस्कृताच्या गर्भितार्थाहन ' उणें आगळे बोललों तर ' श्रीगुरु लाजविला ' अशी हि उक्ति महाराजांनी काढिली आहे. स्वतंत्र ग्रंथ तर करावयाचा, परंतु पूलि महर्षीस स्तुतिपुष्पें प्रथम वाहून नंतर रचना करावयाची, हे शालीनतेचे उदाहरण मननीय आहे. सार- स्वतरूपी महदाकाशाचे शब्दब्रह्माने महर्षीबरोबरच आपण आक्रमण तर करावयाचे, परतु अर्जुनाने पितरांचा व गुरूचा अतिक्रम होऊ नये म्हणून जसें भारतीयुद्धांत बाणांनी त्यांच्या चरणी प्रथम पूजा अपिली, त्याप्रमाणे आपली लीनता प्रकटवीत व ·योगवासिष्ट " 'भाष्यकारातें वाट पुसत' असे ह्मणत स्वतंत्र रचनेस प्रारंभ करावयाचा, यांतील लीनतेचे कौतुक करावयाचें कां अगाध विद्वत्तेने आश्चर्यचकित व्हावयाचे! संस्कृतांतील विविध ज्ञानामृताचा स्वतः आतृप्ति रसास्वाद घेऊन त्याचा त्या त्या कालाच्या लोकस्थितीस अवश्य अशा स्वरूपांत इतरांस हि लाभ व्हावा या हेतूने साधुसंतांनी सर्व ग्रंथरचना मराठीत केली आहे. प्रथम प्रथम ही रचना लोकदृष्टीने झाली, मन्हाटी बोलतां वरवी । सर्वत्र जाणीव मिरवी । म-हाटी दुर्जनाकरवी सांडवी । पाषाड पै ॥ तव गुरु ह्मणती आयिकिले । सस्कृत लोकासीन कळे वहिले। नुवा म-हाटिये करूनि सांडविले । विषयसग ॥ श्री. यो. वा. परंतु पुढे मराठीत ग्रंथरचना करणे हा भाषाभिमानाचा प्रश्न झाला. हे उद्गार संस्कृत देवे केली । म-हाटी का चोरे आणिली। लोकदृष्टीचे दर्शक नव्हत, भाषाभिमानाचे द्योतक आहेत; व असे असणे साहजिक च आहे. लोककल्याण जे होणे त झाल्यानंतर, म्हणजे अवश्यक जे इष्ट ते प्राप्त झाल्यानंतर भाषादिकां- ध्या अभिवृद्धीबद्दल अभिमान उत्पन्न होणे हे सहज च आहे; पण ही स्थिति शक १५०० च्या कालातील. महाराजानी मराठीत ग्रंथरचना का केली, ते वर स्पष्ट झाले च आहे. उद्बोधनाथांचा जो चरित्रवर्णनात्मक अभंग वर दिला आहे, त्यांत श्रीयोगवासिष्ठाचा उल्लेख नाहीं खरा, पण त्यांत श्रीज्ञानेश्वरी- वांचून इतर कोणत्या हि ग्रंथांचा उल्लेख नाही, तेव्हां श्रीयोगवासिष्ठाचा नाही यांत काही आश्चर्य नाही. परतु अनुभवामृताप्रमाणे महाराजांनी योगवासिष्ठ हि केलें याबद्दल समकालीन संतांची वचने आहेत. वसिष्ठगीतेची टीका । प्रथरचना नेटका । भावार्य कादिला श्लोका । अथरचना दाविली ॥ नामदेवराय ·प्रस्तावना - भगवद्रीतेवरी टीका केली भावार्थदीपिका । अमृत अनुभव करूनि निका । योगवासिष्ठ स्वात्मपत्र ॥ (विसोबा खेचर) श्रीयोगवासिष्ठाची रचना श्रीज्ञानेश्वरीनंतर झाली हे निःसंशय आहे. तव बोलिला धूर्जेटीकुमरु । झणे पार पारु । तुज आझी अभयकरु । केला सत्य ॥ ३३ ॥ जै तुवा गीता केली मन्हाटी। जै स्तुति केली उमेटी। तै चि तुज कृपादृष्टी । अवलोकिलें ॥ ३४ ॥ (श्री. यो. वा.) 'संत व त्यांचे अवतारकार्य' या लेखांत श्रीज्ञानेश्वरीवर्णन करीत असतां, तेथे हा श्रीग्रंथ पूर्ण प्रवृत्तिपर आहे असे विधान मी केले आहे. हेच विधान श्रीयोगवासिष्ठास हि पूर्णतेनें लागू पडतें; कारण येथे मूलग्रंथास च आरंभ असा आहे- "केवलात् कर्मणो ज्ञानात् न हि मोक्षोऽभिजायते । किंतूमाभ्यां भवेन्मोक्षः साधन तूमय विदुः ॥ इतकंच नाही परंतु, निर्वाणप्रकरणापर्यंत श्रीवसिष्ठांनी उपदेश केल्यावर श्रीरामांची समाधि लागली तेव्हां श्रीगुरूंनीः-- राम राम महाबाहो महापुरुष चिन्मय । नायं विनातिकालो हि लोकानदकरो भव ॥ यावश्लोकपरामर्शो निरूढो नास्ति योगिनः । तावदृढसमाधित्व न भवत्येव निर्मलम् ॥ ९७ ॥ असे ह्मणून केले आहे. याचा अर्थ इतका च की, प्रत्येकाने आपापले स्वधर्मा स्वकर्मा-चरण केले पाहिजे. निवृत्तिपर होणे ह्मणजे सर्व कर्मापासून निवृत्त होणे नव्हे, तर सर्व कर्माचा संभार करूनही कर्तृत्वापासून व ह्मणून फळापासून हि निवृत्त होणे. हा च खरा वेदात; व तोच पूर्वील संतांच्या सर्व प्रथांतून प्रतिपादिलेला आहे. ऐसें मणौनि वसिष्ठ रामातें थापटि। उघडवी नेत्र फिटे काठि। तो झणे स्वामि हे आइकता वि गोष्ठि । जाला आत्मबोधु ॥ -- त्याचे व्युत्थान ·योगवाशिष्ठ आता कर्मी अकर्मा ऐसें। ग्रासु किजे अनुक्रमवशे। कर्म होऊनु निर्धारवशे। परि सुक्त अकर्म गा॥ मूळ योगवासिष्ठाची वैराग्य-मुमुक्षुव्यवहार-उत्पत्ति-स्थिति-उप- शम आणि निर्वाण अशी सहा प्रकणे आहेत. महाराजांनी आपल्या ग्रंथाची दहा प्रकरणे केली आहेत ती अशी:- (१) सिद्धसंगप्रशंसा (२) शिष्यदूषण (३) सशिष्य- प्रशंसा (४) षदर्शनविवरणं (५) चतुर्युगधर्मविवरण (६) गृहस्थाश्रमनिषेध ( ७ ) अष्टांगयोगविवरण (८) सर्वांतरात्माप्र- शंसा (९) प्राणसाकळी (१०) ? याची वाटणी कशी केली आहे हे स्थूलमानाने पाहिले तर असे दिसते सिद्धसंगप्रशंसा यांत मुळांतील कथात ज्या ऋषींची नावें आली आहेत, त्यांचा व शिवाय इतरांचा उल्लेख केला आहे. सशि- ध्यप्रशंसा व शिष्यदूषण यास आधार मुमुक्षु प्रकरणातील १२ वे स- गांचा असावा असे वाटते स्वमतीव गुणश्लाघी पृच्छको रघुनदन । अहं च वक्तु जानानि समा योगोऽयमावयो.॥ पैराग्यपकरणांतील विशेषतः स्त्रीजुगुप्सा नांवाचा जो सर्ग आहे, त्यावर गृहस्थाश्रमनिषेधाची उभारणी असावी असे वाटते. तसेच ८ वा व १० वा अध्याय यांस मूळांत एके ठिकाणी असा आधार सांपडाव- याचा नाही. जीवन्मुक्तलक्षणे ठिकठिकाणी आहेत. त्या सर्वाचा निष्क- र्ष काढून महाराजांनी श्रीगुरुचरणी अर्पण करण्याकरिता हा हार गुंफ- लेला आहे; व असें आहे ह्मणूनच या ग्रंथास ' स्वतंत्ररचना ' हे नांव यथार्थ शोभते. या श्रीग्रंथाचे वर दिल्यापेक्षा अधिक विवेचन देण्याची योग्यता माझी नाही तेव्हां त्यास नुसते नमन करून, श्रीज्ञानेश्वरा- नंतर योगवासिष्ठाचे मराठीत किती अवतार झाले याचा थोडासा खुलासा करतो.

·RESEARCH INI,"TITE BARH ROAD. MADRAS.. प्रस्तावना " ७ योगवासिष्ठाचे मराठी अवतार मूळ ग्रंथाची प्रकरणे वैराग्य, मुमुक्षु, व्यवहार, उत्पत्ति, स्थिति, उपशम व निर्वाण अशी सहाच आहेत. पुढे ' सारांत ' यांची वैराग्य जगन्मिथ्यात्व, मनोजय, वासनाक्षय, आत्ममनन, शुद्धानरूपण, आत्मार्चन आत्मनिरूपण, जीवन्मुक्त व निर्वाण अशी दहा झालेली आहेत. या दोन्ही सारांवरून मराठी अवतरणे तर झाली आहेत च.परंतु या व्यतिरिक्त आणखीही एकादा निराळा सारभूत ग्रंथ असावा असे इतर टोकांवरून दिसते. त्या सर्वाचा संकलित विचार करण्याचे योजलें आहे. या टीका मूळ ग्रंथावरून केलेल्या नसून मागे सांगितलेल्या लघुयोगवासिष्ठ ' व 'लघुयोगवासिष्ठसार ' या दोहोंपैकी कोणत्या तरी एकास आधार घेऊन केलेल्या आहेत. यास अपवाद फक्त श्रीज्ञा. नेश्वरमहाराजाचे योगवासिष्ट होय. असो. पहिली टीका (१) पूर्णानंद शिवराम यांची होय. ' लघुयोगवासिष्ठसार ' यांतील प्रत्येक श्लोकावर. एक, फार तर क्वचित् दोन व निरनिराळ्या वृत्तांत अशा श्लोकांची ही आटपशीर व सुंदर टीका आहे. या गोड व अप्रसिद्ध टीकेचा मासला वाचकांस द्यावयाची बलवत्तर इच्छा होते, परतु मग हात आटपणे माझ्या इच्छे. घ्या बाहेर जाईल व त्याने लेखाची मर्यादा उलंघेल, ह्मणून भीति वाट ते. तथापि थोडे साहस करतो च! सर्व च जेथे अमृत आहे तेथे बुडी मनसोक्त मारण्यास काय हरकत आहे? जववरि तुजमाजि चित्त हे खेळताह । तव शुभअशुभेसी दृश्य तूतें दिसाये। स्वकिय उगम पाहे जेधवा चित्त रामा । सहज चि मग राहे प्रामुनी रूपनामा ॥. किती गोड, किती अर्थपूर्ण, परंतु किती मुलभ हा श्लोक आहे : दुसरा पहा- दूर बहुत चि पण निक्ट चि आहे । जवळि च पण तो धरिला न जाये। निर्मळ निष्फल व्यापक देही । तो मज कळला गुरुचे पायीं ॥ , ·११ योगवासिष्ठ येकला चिद्धनु येक सीतापति । दाटुनी संचला वेगळा या भूति । जेविं नाना जळी चद्रमा बिंवला । तद्विकारें कदा नाहिं तो शितला ॥ दोरातुनी सर्पता हे उदेली । जाणों जातां त्याच दोरी लपाली। तैसा आत्म्याहूनि हा भेद जाला । आत्मज्ञाने आत्मरूपी निमाला ॥ या तनूदेवळामाजि रे जागतो। सर्व साक्षी सदा देव हा मर्मतो । नेणिवेचेचि निर्माल्य हें साडिजे । तो च मी या चि भावें सदा पूजिजे ॥ पुरे, जो जो अधिक द्यावें तों तो विषयभोगेच्छेप्रमाणे तृप्ति नाही, लालसा अधिक च वाढते. याच सुमारास झालेली दुसरी टीका म्हणजे (२)माधवदास नारायणांकित यांची होय. हरिदासांनी आपल्या टीकेस आधार योगेश्वरांच्या टीकेचा आहे म्हणून स्पष्ट खुलासा केलेला आहे. रंगनाथांनी वसिष्ठ- साराची ही टीका आहे असा मुग्धत्वाने उल्लेख केलेला आहे. माधव- दासांनीहि तसाच उल्लेख केलेला आहे. परंतु रंगनाथांनी व माधव- दासांनी दिलेल्या मूळ श्लोकांत पुष्कळ फरक आहे. यावरून हे ' वसिष्ठसार ' भिन्न तरी असावेत अथवा रगनाथांनी आपल्या बुद्धीने- च स्वतः 'सार' काढले असावे. कारण लघुयोगवासिष्ठसार म्हणून जो एक २२५ श्लोकांचा ग्रंथ हल्ली प्रसिद्ध आहे त्याचा आधार माधव- दासांस आहे हे स्पष्ट दिसत आहे. आणि ' लघुयोगवासिष्ठ ' हे काही रंगनाथांच्या टीकेचे मूळ नाही. ही टीका शक १५१४ नंदन संवत्सरी अश्विन वद्य ८/९ बुधवार या दिवशी संपूर्ण झाली असा उल्लेख आहे. माधवदासांचा गुरु नारायण हे नांवावरून च उघड होत आहे. ग्रंथ व-हाडांत पंच- ग्राम येथे झाला असा उल्लेख ग्रंथाती माधवदासांनी केला आहे. मूळचे नांव कृष्ण असून गुरूंनी माधवदास हे नांव दिलेले आहे. पुढे (३) अनामिक या नांवाच्या तिसऱ्या टीकेबद्दल विचार करूं. रंगनाथस्वामी निगडी. कर व रंगनाथ मोगरे यांनी दोवांनी हि ' योगवासिष्ठा' वर टीका .

·प्रस्तावना १३ केली असली पाहिजे असे जे पुढे मी म्हणणार आहे त्याचे कारण मला नुकतीच योगवासिष्ठावर आजपर्यंत अप्रसिद्ध असलेली अशी एक टीका उपलब्ध झाली आहे. मात्र तिच्यांत ग्रंथकाराचे नांव कोठे- हि नाही. म्हणून तिला मी अनामिक टीका म्हणतो. या टीकेचा योगवासिष्टांतील अखेरच्या निर्वाण प्रकरणाचा फक्त पूर्वार्ध व तो हि अगदी अपुरा असा मिळाला आहे. आजपर्यंत उप- लब्ध असलेल्या कोणत्याहि टीकेंत निर्वाण प्रकरणाचे पूर्वार्ध व उत्त- रार्ध असे दोन विभाग केलेले नाहीत. सर्वात विस्तृत अशा हरिदास- कृत टीकेत हि हे दोन भाग नाहीत परंतु या नवीन उपलब्ध झाले. ल्या टीकेंत हा भेद केलेला आहे हे स्पष्ट दिसते. तसेच या टीकेच्या विस्ताराची हि थोडीशी कल्पना येण्यास उपलब्ध झालेली त्रोटक प्रक- रणे पुरेशी आहेत. हरिदासकृत टीकेंत पूर्वार्ध व उत्तरार्ध मिळून निर्वाण प्रकरणाचे फक्त १७ च सर्ग आहेत. या टीकेत फक्त पूर्वा- र्धाचींच २५ प्रकरणे आहेत. मूळ ग्रंथाकडे पाहिले झणजे एकटा उत्तरार्धच इतर सबंध ग्रंथाएवढा आहे. तेव्हा या टीकेंत पूर्वार्धाहून उत्तरार्ध बरा च विस्तृत असला पाहिजे असें अनुमान काढण्यास काही हरकत नाही. ह्मणजे नुसत्या निर्वाणप्रकरणाचे ७५ पावेतों सर्ग अ- सणे असभवनीय नाही. तसेच प्रत्येक प्रकरणाचा विस्तार ही थोडा- थोडका नाही. प्रत्येकांत कमीत कमी ७५ तरी ओंव्या आहेत. या टीकेची ओंवी साडेतीन क्वचित् चार चरणी असून शुद्ध आहे, विषयाची मांडणी सरळ, भाषा भेदक, व अर्थपूर्ण अशी आहे. स्वसदनींचे चित्र पुसिलें । स्वप्नकुटुव नाश पावलें । त्याचे दुःख कवणा जालें । तैसें चि ज्ञान्या हे शरीर ॥ अशा त-हेची रचना,एवढा मोठा ग्रंथभर, सर्वत्र श्रीदत्तास व कचित् श्रीपांडुरगास नमन, या वरून कदाचित् ही रगनाथी टीका असावी, व ते रंगनाथ, रंगनाथ निगडीकर असावेत असे वाटते. परंतु उपलब्ध प्रकरणांत को हि आरंभी अगर शेवटी ग्रंथकाराने आपला अगर ·१४ योगवासिष्ठ आपल्या गुरूचा नामनिर्देश केलेला नाही. हा जितका चमत्कार आहे तितकें च आमचे दुर्दैव हि आहे. या नंतरचे चवथे योगवासिष्ठ (४) रंगनाथांचे होय. हे योगवासिष्ठ बरेच विस्तृत आहे. ह्मणजे एकंदर ग्रंथ सुमार ६ हजारांहून किचित् अधिक आहे. यथार्थदीपिकाकर्ते वामन पंडित, यांचेप्रमाणे ग्रंथरचनेत पांडित्य बरें च आलेले आहे. श्रुतिस्मृतीचे आधार व अवातर प्रमाणे यांची बरी च रेलचेल आहे. परंतु वामन पंडितांच्या कृतीत व या टीकेत फरक असा आहे की, दीपिकेपेक्षा येथील ओवी आटपशीर असून विवेचन जास्त सुलभ व सुविज्ञेय आहे. ओवी श्रीनाथाच्या काही प्रथातील ओवीप्रमाणे साडेचार चरणी असून, पुष्कळशी उत्तानार्थक आहे. ग्रंथांत सर्वत्र सहज वग्तृत्व दृग्गोचर होते; व मराठी भाषा श्रीनाथांच्या लालनेने आधुनिक शब्दावगुंठन घेऊन जशी दिसावी तशी दिसते. परंतु या ग्रंथाच्या कासबधीचा प्रश्न अद्याप सदिग्ध असा च राहिला आहे आणि आजच्या या टिप्पणीने त्याच्या सदिग्धपणांत मी आणखी थोडी भर च टाकीत आहे. प्रश्न असा की.. रंगनाथ कोण? कावेरीतटनिवासी एक रंगनाथ, रगनाथ नरहरी दुसरे, रग- नाथ मोगरे नाशिककर व रंगनाथस्वामी निगडीकर असे चार रंगनाथ झाले असल्याचे मला माहित आहेत. पैकी योगवासिष्ठाचे कर्तृत्व शे- वटच्या दोन रंगनाथांच्या वाटेस आलेले आहे. कित्येक रंगनाथ मोगरे हे योगवासिष्ठकार आहेत ह्मणून ह्मणतात, व आपल्या झणण्याच्या सम. र्थनास मोगरे यांच्या चिसदनानंदलहरी ' तील एक ओवी देतात ती अशी- हे वासिष्टसाराचे निरूपण । जालें असे पै सपूर्ण । त्या उपरी अथराज निर्माण । गीतानाने सपूर्ण जाला असे यावरून मोगरे रंगनाथ यानी च हा ग्रंथ केला, असे या पक्षाचे झणणे , ॥

·प्रस्तावना १५ आहे. रंगनाथस्वामीची गुरुपरंपरा जी सहज-पूर्ण-निजानंद ही आहे तिच्या आपल्या नेहमीच्या पद्धतीप्रमाणे या ग्रंथांत सर्वत्र उल्लेख अस- ल्याने हा ग्रंथ निगडीकरांचा आहे असें दुसन्या पक्षाचे ह्मणणे आहे. नाहीतर सहजानंद-पूर्णानंद, अगर सहजानंद यांचा प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी उल्लेख कां असावा असा हि एक प्रश्न आहे. रंगनाथ मोगरे याची परंपरा अशी. वासुदेवानंद-परमानद-वैकुंठानद-कृष्णानद-रंगनाथ-काशिराज-विश्वनाथ याचा काल शक १५३० हा. रंगनाथ निगडीकर यांची परंपरा आनंदसांप्रदायी च असून सहज-पूर्ण-निजानंद-रंगनाथ ( सहजानदाचे मागील काही पिढ्या येथे अनवश्यक ह्मणून दिल्या नाहीत.) याचा काल शक १५३४-१६०६ तेव्हां दोन्ही रंगनाथ काही कालपावेतो समकालीन असावेत. परतु रगनाथस्वामी निगडीकर याची ' सतमालिका' प्रसिद्ध झाली आहे, तीत ते शेवटी काशीराज.... .मुनी । विश्वनाथस्वामी पूर्णज्ञानी । असा रंगनाथ मोगरे यांच्या पुढील दोन पिढ्यांचा अगदी स्पष्टतेने व अत्यंत आदराने उल्लेख करतात, तेव्हां 'योगवासिष्ठ' हा ग्रंथ रगनाथ मोगरे यांचा आहे असे मानल्यास, रगनाथस्वामींचे वेळी काहीं फारसा कालातिपात झाला नसावा की ज्या वेळी एक तर इतर साधु. संतांच्या ग्रंथांत त्याचा उल्लेख नसावा, अगर रंगनाथस्वामींनी खुशाल दुसऱ्याची कृति आपले नावावर प्रचलित करावी. परतु हा घोटाळा तेव्हांचा नसावाच. याचे कारण एक च दिसते, तें हैं की, दोन्ही रंग- नाथांनी 'योगवासिष्ठा'वर टीका लिहिली असावी व प्रथम छापतांना अगर लेखनप्रसंगी हा भेद लक्षांत न राहून हस्तदोष घडले असावे, कारण आज 'रंगनाथ मोगरे ' यांचे जे वासिष्ठ मुद्रित आहे त्यांत कित्येक प्रकरणी रंगनाथस्वामींच्या परंपरेचा उल्लेख कोठे तरी मध्येच ·१६ योगवासिष्ठ केलेला आढळतो व पुन्हां विषयाचे विवेचन केलेले आढळते. असो. या घोटाळ्यांत जास्त खोल न शिरता आपण पुढील पांचवी टीका जी (५) हरिदासांची तिकडे वळू. ही टीका हरिहराचायांच्या लघुयोगवासिष्ठावरील योगेश्वर यांच्या स्वात्मानुभव नामक टीकेच्या आधाराने शक १६१० वैशाख शुद्ध ७ गुरुवारी संपविलेली आहे. श्रीज्ञानेश्वरीचा तदनंतरच्या इतर सर्व मराठी ग्रंथरचनेवर किति परिणाम झाला आहे याचें ज्यास मापन करणे असेल त्याने श्रीएकनाथ, रंगनाथ आदि मान्यसंतांचे मान्यतर प्रथ अवलोकन करावे ह्मणजे सहज समाधान होईल. हरिदासांच्या या टीकेंत हि सर्वत्र श्रीज्ञानेश्वरीचाच भास होतो. प्रथम मुळी आपले टीकेस नांव च हरिदासांनी ' भावार्थ दीपिका ' दिले आहे. ते हे भावार्थदीपिका । बालबोधिनी सुदर टीका । अर्थावबोधे आली पिका । जे का पीठिका ब्रह्मविद्येची ॥ हैं झालें समाननामाचे. समानविचार असण्यांत फारसे मह- त्व नाही, कारण श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी नवीन विचार म्हणजे नवीन उपमा अथवा रूपक मराठी भाषेत फारच क्वचित् ठेवले असेल, परंतु हरिदासांनी तर समानविचार समानशब्दांत दिले आहेत. अशा रच. नेत त्यांनी आपले गुरु जे श्रीएकनाथ त्यांचेच अनुकरण केले आहे. थोडेसे मासले देतों, बालकाचे बोल पुरति । मनोरथ विजई होती। माघरे श्रीमते होती । कृपामूर्ति तुम्हां ऐसीं । तुमचा अनुग्रहो चद्रमा । करो मति माझी पूर्णिमा ॥ तुमचे तुम्ही कराल पुरतें । सज्जना माजि सरतें ॥ दीक्षितासि लाजिरवाणे । देह धरणे कर्मानुसार ।। कवडा वेचिलिया गाठिचे। द्वार पु नये वेश्येचें ॥ यांतील शब्द व अर्थसादृश्य किती आहे हे श्रीज्ञानेश्वरीचा ९ वा अध्याय जो वाचील त्यास सहज समजण्यासारखे आहे. श्रीज्ञानेश्वरीचा ·प्रस्तावना दृढाभ्यास जो नाथांचे एकादशस्कंदात दृग्गोचर होतो तीच भावना ही टीका वाचीत असतां हि होते. नाथपरंपरेचा हा विशेषच दिसतो. असो, या भावार्थदीपिकेची ओवी साडेचार चरणी असून नीटनेटकी व आटपसर अशी नाही, तथापि ती सुबोध आहे. श्रीएकनाथपरंपरेस अनुसरून या ग्रंथांतील श्रीगुरुभक्ति अनुपमेय आहे. प्रत्येक सर्गाचा बराचसा भाग श्रीगुरुस्तुतीने भरलेला आहे; त्यामुळे ग्रंथास विशेष शोभा व त्याचे वाचनपठणात अत्यन्त प्रेम उत्पन्न होते. यापुढील जवळ जवळ अर्धशतकाच्या नंतरची टीका म्हणजे कालानुरोधाने अगदी अलीकडील (६) व्यंकट कवीची होय. ही सहावी व ज्ञात असलेल्यात शेवटची आहे. ही टीका बहुधा अनुष्टुभ् वृत्तात असून कचित् इतर वृत्ते हि आहेत. तिची प्रकरणे एकदर १० आहेत. काव्यसंग्रहमालेत ही टीका प्रसिद्ध झाली आहे, परंतु तेथें मूळ ही 'लघुयोगवासिष्ठसार' या प्रथावरून असावी असे निश्चिततेने साग- ता येत नाही. एकदर १० प्रकरणे ६७० अनुष्टुभात आणावयाची, यामुळे ग्रथ जरा दुर्बोध झालेला आहे. परंतु विषय च तसा असल्याने विशिष्ट प्रतिभा अगी असल्यावांचून तो सहज सुबोध होणे शक्य नाही, तेथे ग्रंथकाराकडे दोष येत नाही. प्रत्येक प्रकरणाचे शेवटी ' अवता- रिका ' जोडून तीत त्या त्या प्रकरणाचे विशेष स्पष्टीकरण करण्याचा प्रयत्न केलेला आहे तो स्तुय आहे. व्यंकटांनी आपल्या ' श्रुतिदीप ' ग्रंथात आपली गुरुपरंपरा सहजानंद-ब्रह्मानंद-आनंदनाथ-मंगेश--आत्माराम, अशी दिली आहे असें संग्रहकार ह्मणतात; यावरून व ग्रंथलेखन शक १७२४.दिला असल्याने, व्यंकट कवि हे शक १६०० चे मुमारास झाले असावे असे वाटते. दिले नसल्याने,

·योगवासिष्ठ
याप्रमाणे एकंदर ६ टीका आहेत व प्रथमची ७ वी श्रीज्ञानेश्वर
महाराजांची होय. तोच हा ग्रंथ महाराजांच्या शब्दाप्रमाणे
ब्रह्म बोलिजें चिदृप । ब्रह्म अणिजे नादरूप ।
तेया ब्रह्मा माझे वाक्पुष्प । अर्पित हो ॥
अशी प्रार्थना करून व
सकळ सुखें वर्तो जन । सकळी परमेश्वरी मन ।
हे चि पसायदान त्या प्रभूजवळ मागून, विराम पावतो.
वर्षप्रतिपदा
शके १८३६ १ गो. का. चांदोरकर.
आनंदसंवत्सर

·श्री ॥योगवासिष्ठ॥ ॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ नमन भवसिंधूतारको । सर्वदुरितहारका प्राप्तिबोधकारका । विघ्नेश्वरा ॥१॥ तुं रचनादी सर्व कर्ता । अंज्ञान अंधकार हो । तुं बोधु करिसि पूर्णता । स्वप्रकाशिचा ॥२॥ तुं परमात्मपदिचि मूस । अनर्घ्यरत्नांचि मांदुस । तुं स्वस्वरूपप्रकाश । निरंतर ॥३॥ तुं कैवल्यदाता सुखतरु । प्राप्तिकथनीचा सद्गुरु । तुं स्वस्वरूपिचा पारु । स्वकिय दाविसि ॥ ४ ॥ तुझी कृपादृष्टि ज्ञानबोधी । परस्वरूपात साधी । निजतत्व वेधी । स्वप्रकाशे ॥ ५ ॥ मैं तुं प्रकटीसि आपूला विबेकू । निरशीसी दुर्गसंसार भयाणक विश्ववंद्या वरिष्ट विनायकू । विश्वव्यापि ॥६॥ तुझि कृपादृष्टि उघडे । तरि ब्रह्मविद्याभांडार उघडे । उन्मेषासि पृट चढे । प्रज्ञामतीचे ॥७॥ नमन संसारसर्वज्ञवेद्या । तुं विघ्नसासि आया। तुं विवेकमार्गि ब्रह्मविद्या । प्रकाशिसि ॥ ८॥ १ मूळ पोथीस येथून आरंभ आहे ओवीचा आकग ९ असा आहे व त्या- मानाने पुढील आकडे आहेत. परंतु दुसरी पोथी जी बरीच आधुनिक उपलब्ध झालेली आहे तिच्यात आरंभ याच ओवीपासून असल्याने मूळच्या ८ ओवी कोणत्या हे समजण्यास मार्ग नाही. सबब ही च ओवी प्रथमची समजून त्यामा- नानें ओवीचे अंक दिले आहेत. १ पेटी. ३ ज्ञान.

·२ ज्ञानेश्वरकृत तुं परवस्तूचा मोळो । सर्व सुरवराचा वाला। प्राप्तिपद दावीसि डोळां । अवळिळा चि तुं ॥९॥ तुं आनंदाचा आनंदु । उद्घोधाचा उद्बोधु । तुं ब्रह्मविद्येचा युवनमदु । बालचंद्रु ॥१०॥ तुं नवरसनाव्यनृत्या । वायविद्यामयप्रीत्या । तुझे सर्व हि भृत्य । सुरासुर ॥ ११ ॥ मिनले सुर सर्व समस्त हि । योजीतां अभिप्राय प्राप्ति । त्रैलोक्य आदि तुज नमीती । श्रेष्ठा मणौनी ॥ १२ ॥ कैलास पर्वती इशान्यु । आधी वंदी गजानन् । अपार अथु गहनु । काये वर्ण ॥ १३ ॥ तुं अष्टसिद्धिचि जोडि । कल्पतरुचि वाडि । ज्ञानामृतसागरा ची गोडी। तुं स्वकीय मुर्छना फूडी । मोक्षपदाचि ॥ १४ ॥ नमन बाळचंद्रसाध्या । कृपा कथिसि ब्रह्मविद्या । निमिः ग्रासिसि अविद्या । उर्धदृष्टि ॥१५॥ तुझि करणी अनादी । अपार रचीली आदि। मग तृतीय अंशु रचिला अनादि । सीवरूपू ॥ १६ ॥ तेथुनि रचिली आर्या । किं दुहिता ते चि भार्या । तेथुनि ज्योति जन्मली सूर्या । कोटि प्रकारों ॥ १७ ॥ तमस्वरूप का समस्ति । रचिली ज्योती पासौनि प्रकृती । तेथौनि प्रणवबीज संविति । सुतेजसा ॥ १८ ॥ तेथुनु जाला मारुतु । मारुती जन्मला रुटु मूर्तु । रुद्रमुर्ति जन्मला स्तनुनपातु । षडतरां किणीं ॥ १९ ॥ १ ओझे, परंतु येथे मद्गळा, मगज, असा अर्थ असावा. किवा 'मेळा असारा. श्रीज्ञानेश्वरीत ' मेळावा' असा शब्द 'मेळा' या अर्थी आलेला आहे. -प्रहा अमृतानुभव ७४१४२. २ बाग, वन ३ ध्य ' ऐवजी 'क्ष्य' या लेखन. काराने सर्वत्र दिला आहे. 'शिष्य' हा 'सिक्ष' असा लिहिलेला फार भादसतो. ४ तमोगुण, ५ माया, मूळप्रकृति. . - ·योगवासिष्ठ स्तनुनपाताचा आत्मजु । जो बोलीजे गरुडध्वजु । अवर्णोदकी अन्जु । जन्म जालें ॥२०॥ अब्जापासौनि पिंडब्रह्मांड । चतुर्विध भूतग्राम प्रचंड । सप्तद्वीपार्वती नवखंड । पृथ्वीपर्वत* ॥ २१॥ इत्यादि रखना आभासे । पूनरपि अनुक्रमें प्रासे। तुज आंतु होये जाये आपसें । परि तुं नित्यु ॥ २२ ॥ ऐसी सृष्टयादि रचनां । तुजपासौनि गजानना । विश्वतारका गहना । येकदंता ॥२३॥ श्रुती स्मृती निघंट व्याकरणें । आगम धर्म पूराणें। भरतु काव्य नाटक करणें । कोक जोतीस ॥ २४ ॥ नित्य शास्त्रचिकिछिका । विविधशास्त्र अनेक । सर्वश्रेष्ठा विनायका । धात्रया तुं ॥ २५ ॥ पिन नावें अंधकार । त्याते ग्रासावेया तुं दिनकरु । रचने आदि आगोचर । विघ्ननाश ॥२६॥ विघ्न चि नावें पर्वतु । तेयासि छेदावेया तुं वज्रपातु । दुरितहर्ता येकदंतु । विघ्नेश्वरु ॥ २७ ॥ विनगजु उन्मतु भारि । त्यासि ग्रासावेया तुं केसरि । तुं बसविसी मुक्तिचा द्वारी । स्वप्रकाशें ॥ २८ ॥ विघ्न व्याळू तुं द्विजकूछ । विघ्न अब्जु तुं वडवानल । विघ्न मेघु तुं मळयानिळु । चंडवातु ॥ २९ ॥ ऐसा समर्थे तुं विनायका । विषयसंसारतारका । तुझी कृपा आधिष्ठी तरि ग्रंथटिका । सिधि जाये ॥३०॥ 'आवरणोदक'-प्रलयोदक. २ द्वीपवती. * नववे व दहावे अध्यायांत योगाचे वर्णन करीत असता उत्पत्ति व लय दिले आहेत तेथे जी उत्पत्ति दिली आहे तिच्याशी ही येथे दिलेली ताडून पहावी. तेथील परंपरा अशी:-पर-लयनु-कृतिपकु- सप्तेशु-आर्यानिर्देशु-ज्योतिसाख्यु-समार-गुणकृत -कृतिवासा--उपेंद्र-नीबाहीन-पिं. डब्रह्मांड. १ सहज, ४ सर्प. १ ·ज्ञानेश्वरकृत तुमि चरणसेवा गोमटी । ते परमतत्वातें प्रकटी । नउनी बैसवि पाटीं । मोक्षश्रियाचां ॥ ३१ ॥ तुं पूर्णतत्वतरणि । वैराग्यरत्नाची खाणि । तुं कृपा करिसि तेथ आणि । कवण ठेवी ॥ ३२ ॥ तवं बोलीला धुर्जेटी कुमरु । ह्मणे पारु पारु । तुज आह्मीं अभयंकरु । केला सत्य ॥ ३३ ॥ मैं तुवां गिता केली मन्हाटी । मैं स्तुति केली उमेटी । ते चि तूज कृपादृष्टी । अवळोकीलें ॥३४॥ निवृत्तिनाथु तो माझा वेधू । तेणें तुज कथिला अध्यात्मविवेकू। तुज न बाधी भयाणकू । संसारु हा ॥ ३५ ॥ आणिक हि येकू आमचा वरु । जो गीतावासीष्टी तत्परु । त्यासी न बाधी भवसागरु । पा मोक्षपद ॥३६॥ मग ह्मणे ज्ञानदेवा आरजा । नमी तुं ब्रह्मतनया शारजा । आत्मासि त्या दुजा । भा० नाहिं ॥ ३७॥ आतां नमन माते सारस्वती । तुं परम योगिणि मुक्ति । तुझे करणे अकळशक्ति । दिव्यरूपे ॥ ३८ ॥ विरींचि जो चतुर्मुखु । तो परब्रह्माचा वेषू । तो तुझा आजा विशेष । निर्धारु हा ॥३९॥ अनुक्रमें बोलीजेसि नाती । उभयगती सून ह्मणती । या खूणां जे जाणती । ते आत्मज्ञानीये ॥ ४० ॥ . श्रीज्ञानेश्वरीत 'बैसवी पाटीं। मोक्षत्रियेचा' ॥ असे आहे. २ पहा श्री ज्ञा. वक्तृत्व गोगाणें । अमृतातें 'पारु' ह्मणे"। १३-३. ३ पुष्कळ, अमूप. ४ तृतिया 'दृष्टि' अशी हस्व 'इ' कारांत आहे. ५ हा शब्द संबंध श्रीज्ञाने- श्वरीत नाही. श्रीदासबोधांत आहे. 'श्रेष्ठ' 'आर्य' असा याचा अर्थ आहे. ६ स्त्रीलिंगि तृतियेचे रूप. ७ कळण्यास अशक्य. ८ ब्रह्म व माया यांचेपासून ईश्वर व त्याची भार्या अविद्या जी जग प्रसवते. चतुर्मुख हा जर 'परब्रह्माचा वेषू' तर 'अविद्या' ही त्याची सून हे उघड आहे. शारदा झणजे अविद्या. . .. - ·योगवासिष्ठ आणिके ये अर्थे पाहातां । चतुराननु तुझा जनीता | तुं त्याची जनीता । हे नवल थोर ॥ ४१ ॥ असो हे तुं गितनृत्य रंगिचि जाणि। तुं नवरस नाटकाचि खाणि अनंत प्रपंचाची विनवणी । तो तुझा खेछ ॥ ४२ ॥ तुझा कृपाकटाक्षु गोमटा । तो लावी प्रेमतत्वाचीया वादा । छेदुनी सांडी फाटा । संसाराचा ॥ ४३ ॥ तुझा कृपाभरु तो नीपूर्ण । अधीष्ठी परमार्थिची खूण । तरि काष्टु कामु आंकणां । पडिला चि असे ॥ ४४ ॥ जरि अवलोकीसि कृपा करुनि । तरि तुटे भवार्णवभ्रमाण गुणनिर्गुणांची करणीं । तुं चि जाणसी ।। ४५ ॥ तुझीये रचनेची थोरी । ते काई वर्ण ° सुंदरी। वेद दरूसणे उदरीं । तुझां माते ॥४६॥ नमन आदिशक्ति । तुं परशिवाशक्तिचि प्राप्ति । तुज वंदून वर्तती । मुक्ति चतुविधा ॥४७॥ तुं आगमासि निर्गमा । वेदविद्या आगोचरक्षमा । तुं दिव्यकांति स्यामां । योगमार्गिचि ॥ ४८ ॥ तुं विवेकदुर्गाची चरि । ज्ञानमूर्ताची भरोवरि । निराळंबपक्षी खेचरी । क्षमारुप ॥ ४९ ॥ तुं प्रबोधचंद्राची कळा । आत्मनाथयोगियाची मेखला । तुंवा अवलोकितां अवलीळा । आगम वेदशास्त्रे ॥ ५० ॥ तुं वैराग्यकुसुमांचा आमोदु । प्राप्तिकथनीचा वोधु । दर्शनउपदर्शना तुझा सोधु । नव्हे चि माते ॥ ५१ ॥ , 'दुहिता' चे ऐवजी 'जनिता' पडले आहे वरच्या टीपेने हूँ कोडे 'जानी' या संस्कृत शब्दाचा अर्थ 'पिता' असा आहे पण येथे असा अर्थ घ्यावा. ३ विणावणा असा श्रीज्ञानेश्वरीत शब्द आहे. अर्थ- वीण. ४ आकण-खडा, माति. परंतु येथे आकणा हे क्रियाविशेषण आहे, तेव्हां त्याचा अर्थ 'आडवें' असा घ्यावा. ५ 'अमृत' हे बहुधा या लेखकानें 'अमूर्त' असे लिहिलेले आढळते त्यावरून येथे 'ज्ञानामृताची' असे पद इष्ट आहे. ६ सामुनि. ५ 'खेचरी' मुद्रा. . , उकलेल. २ . 'माता ·ज्ञानेश्वरकृत तुझा कूमरु सुलेखू । जया नांव बोलीजे उलेखू । तो की नीमिक्षा माझी पूरुष । बोलता जाला ॥५२॥ तवं बोलीली सारदा माता। आरे उघड सांगतासि गोप्य कथा आणिकीपरि खवितां । तुज कवण वारितसे ॥ ५३॥ तरि तुझि बोलती कैसी । अद्भत प्रकटली जोती जैसी । तुं कळा कळी जाणसी । आत्मबोधाचि ॥ ५४ ॥ आली जाणो तुझी कळा।ह्मणतां प्रकृती आणितासि बळा। तु केवळ अंकारे डोळां । देखसि ना ॥ ५५ ॥ कारु तुझेया शब्दाचा । म्यां जाणितला परावाचा । तो चि वो चित्ताचा । छानविशेषू ॥ ५६ ॥ तुं टेंकतासि रुद्रकरणि । मणितलियां येतासि नमगुणिं । बूधी आठवी नीपूणीं । ह्मणतां येतासि तेजा ॥ ५७ ॥ तुझी ईछा अनवर । वरि मनन करि स्छिर । आपरुषी करीतासि व्यापार । अनेकथा ॥ ५८ ॥ आ वर्तीजे राजसा भावीं । वरि साभीळापू धरिजे जीवीं । तुझी कृपा बरवी । काये वर्ण ॥ ५९ ॥ ऐसी रचना बरवी । करुं जाणसी शारदे देवी । पुनरपी रचना स्वभावी । करु लागसि ॥ ६ ॥ मग तेज प्रकटे । तेणें आपपृथ्वी आटे । • यां दोहीं लयो घटे । रुद्रुकिर्णी ॥ ६१ ॥ प्रकटलेयां तेजतराणि । सप्तधातुचि होये आटणी । ऐसीया प्रस्णांचि विवंचनी । संत जाणती ॥ ६२ ॥ . ३ .१ एका 'सुलेखा' चा अर्थ उन्मेख-ज्ञान असा आहे. २ सांगतोस. 'बोलती ' -वाणी. अथवा बोल, ती, अशी भिन्न पदे. लिंग लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. येथपासून श्रीशारदेची पुन्हा स्तुति आरंभिली आहे, ती ७९ पावेतों. ४ स्त्रिलिंगी क्रियापदाचे रूप लक्षात ठेवण्यासारखे आहे.

·योगवासिष्ठ ॥ सुवर्ण डांहि पडे । तरि अधीक पूट चढे । दग्धानंतरें भस्म घडे । ऐसें कहिं नव्हे ॥ ६३ ॥ जार तापे षडतरां किरणी । तरि सुवर्णाचे होय पाणि । त्याची होये शोषणीं । चंडवातें ॥ ६४ ॥ ऐसीया सप्तधातु आटती । मेरु आदि करुनी फुटती । कूट होती । चंडवातें ॥६५॥ तेजें भस्म केलें । तें चंडवातें अंतरीक्ष नेलें। तेजसहीत ग्रासलें । जाले नेणो काई ॥६६॥ ऐसा चंडवातु भारि । तो आटला अंबरी । तें सामावलें उदरीं । प्रकृतीचां ॥ ६७ ॥ यैसिया प्रकृती अशेपी । त्या आटलीया पुरुषीं त्याने ग्रासीतु शेपी । आद्याशक्ती ॥ ६८ ॥ यैसी आटणि बरवी । करूं जाणसी शारदे देवी । पुनरपी रचनां स्वभावीं । करु लागसी ॥ ६९ ॥ तु * कृपादृष्टीचेनी जीवनें । वरिषा करिसिल हंसवाहने। तरि ग्रंथद्रुमउद्याने । विस्तारती ॥ ७० ॥ तुं हंसवाहनआनंया । विणावाद्यपीया। नमीली ब्रह्मतनया । सरस्वती ।। ७१॥ मग संतोषौनु ह्मणे सारजा। आइक पां निवृत्तिनाथआत्मजा। तुज वरु असे सहज । गितावसिष्ठिं ॥ ७२ ॥ आतां नमीन सद्गुरु । निवृत्तिनाथ कृपासागरु । भवसमुद्रिचे तारुं । कृपानिधि ॥ ७३ ॥ बाहीर्जु भीतरु काहिं । पाहातां आथिचि नाहिं । हे बोलणें चि पाहिं । उपाधिरुप ।। ७४ ॥' १ दाही-अनीत. हे शुद्ध मराठी रूप आहे. २ श्री ज्ञानेश्वरमहाराजांचे गणपति षड्भुजाचे सिद्धिविनायक असून श्री शारदा हंस (मयूर नव्हे) वाहिनी' आहे. ३. हे रूप फार च चमत्कारिक आहे. 'आनय' आण. आनया-आणली जाणारी (स्त्री) हंसाच्या (स्वरूप) वाहनाने आणली जाणारी, हंसवाहना. ४ बाहेर. १ ·ज्ञानेश्वरकृत त्रिभूवन सचराचार । येकू सद्गुरु चि तारी। अन्यथा संसारीं । सुटीका नव्हे ॥ ७५ ॥ जी तुं ज्ञानपूर्ण योगेश्वर । किं परम वस्तुचा अवतारु । मायाभुलीचा विस्तारु । निरशिसि तुं ॥ ७६ ॥ तुझा कृपाकटाक्षु तारि । दावि मुक्तिपंथाची पाईरी। तुमतें सेविलेयां संसारिं । उरीजे नां ॥ ७७ ।। तुमची सेवा ज्यांसि घडे । त्यासि मी उरैल हे न घडे । फिटे गर्भवासाचे कूवाडें । निवृत्तिराया ॥ ७८ ॥ जेथ स्वर्गसुख बापुडें । वेदांत सुख थोकडें । समाधी सुख रोकडें । जेणे लाभे ॥ ७९ ॥ ऐसीया पदाथें दावीता । जी तुं होसी सर्वथा । भवार्णवीं तारिता । तुं चि येकु । ८० ॥ तुं जयातें पाहासी कृपाद्रुष्टि । त्याची सुटे भवार्णवमीठि । ज्ञानांचां सेवटीं । संपूर्ण करिसि ॥ ८१ ॥ सद्गुरु आणि आपणयांतें । भेदु नाहिं तेथें । जीवनी लवणांतें । उरि नाहिं ॥ ८२ ॥ जयजय परमध्यामपरायेणां । जय दुरिततापहरणां । आह्मां हे चि उचित जै चरणां- । वरि माथा ठेविजे ॥८३॥ गुरु आणि गोप्यवस्तु । हे येक चि निश्चितु । मणौनि गुरुचरण ध्यातां मोक्षु । असे ॥ ८४ ।। तवं ह्मणती ज्ञानमूर्ति । तुवां स्तवीला गणेशु आणि सरस्वती। त्यां तु चि बोलीलें में बोलती । वशिष्ठरुषि ॥ ८५ ॥ तंच गुरु ह्मणती नवलाजेयां हृदयी गितार्थाचा अभिप्रा. तो बोले हा नवला । नव्हे काइ ॥ ८६ ॥ तरि स्वामी साईखडीयाचें बाहूलें। तें तांडवनृत्य नाचो लागलें। ते सूत्रधारें नाचविलें । तेसा जी मी ॥ ८७ ॥ १ सकट २ परमधामरायण, ·योगवाशिष्ठ १ तुमचेया कृपाद्रुष्टि । योगवासिष्ठाची महाटि । अनुवादैन गोमटि । जरि अनुज्ञा द्याल ॥ ८८ ॥ शब्दब्रह्म ऐसी जे मातु । गुरुसिक्षासी येकांतु । तें प्रकट करावेया हेतु । सांघों आतां ॥ ८९॥ विषां नाहिं वेदाध्ययन । पूर्ण नाहिं शास्त्रज्ञान । आर्थितां थोर गहन । वासिष्ट हैं ॥ ९ ॥ श्रीगुरु आणि संतांची कृपा । होये तरि तेथिचा अर्थं सोहपा। अनुभवेंविण वित्पनाचा बापा । न बोलवे ॥ ९१॥ अगम्य अलक्ष्य अगोचर । ईन्द्रियांसी पीडण थोर । अभ्यासी हि कष्टांतर । जवं मना न ये ॥ ९२ ॥ जैसा निंबु जिव्हे कडुवटु । हिरडा प्रथमी तुरटु । तैसा अध्यात्मा ऐल सेवटु । षणुआळा ॥ ९३ ॥ को गाई दुवाडसिंग । सेवतियेसी दुवाड आंग । भोजनसुख माहाग । राधितेवेळे ॥ ९४ ॥ आतां जाली निवृत्तिनाथकृपा । मज महाटि बोलतां येथिचा अथु सोपा । आगळे बोलों तरि साक्षेपा । अनुभवी तुझी ॥९५ ॥ पडों नेंदि उपें आगळे । न बोलें संस्कृता वेगळें । आपुलिया मती बोलें । तरि श्रीगुरु लाजविला ॥ ९६ ॥ तवं गुरु ह्मणती काई जालें । हे समस्त आह्मां पातलें । आतां सांग वसिष्टासी पूसिलें । रामचंद्र ॥ ९७ ॥ तरि स्वामी आमचा वंशीं । धाकुटा तवं विद्या अभ्यासी । तारुण्य पातलेयां विषयांसी । भोगु करणे ॥९८ ॥ १ कठीण. पहा:-निबु जिव्हे कडवटु । हिरडा पहिले तूरटु । तैसा कर्मा सेवटु । सणुवाला हे ए ॥ श्री ज्ञा १८x१८४. २ पहा. -- तवं गुरु ह्मणति काइ जालें । हें समस्त ही आह्मां पातले। परि आता साधै जे बोलिलें। नारायणे ।। श्री शा. ९४३२. १ ·श्रीज्ञानेश्वरकृत वाधिक्ये मुनिना वृति । योगज्ञानें तनु त्यजिती । ऐसी परंपरा वंशी मती । हे राउळासी ज्ञान ॥ ९९ ॥ तरि अकरां सहस्रां वरुता । राज्यअभिळापू वाढवितां । पुढा कोण जाणे कैसी वेवस्ता । गुरुराया॥१०० ॥ चाळिलें पितेयाचे वचन । मज येकपत्नी नियमन । सेउं गेला वन । तेथें स्त्रीवियोगु ॥१॥ पौलस्तीचा रावणु । जी महादेवाचा मुलगेणु । देव बांदोडी घालुनु । राज्य करी ॥२॥ जो जाहाला वैरी । तेथे गेलो चरणवार । कव्हंणी येकी शक्ति अविर्भवातें मारी । रावणांते ॥ ३ ।। ऐसें आझुनियां अंतुवरी । कष्ट चि देखिले अवधारी । न कळे चि कवणां कर्माची थोरी। गुरुराया ॥ ४ ॥ ऋषि पणती विधातेया निष्ठुरा । येवढे कष्ट या अवतारा। आणि ज्ञानांचा हि संसारा । कवणें गुणें ॥५॥ हा नराकृती परब्रह्म । परतत्वाचे निजद्धाम। देवांसी अगम्य । महिमान याचें ॥६॥ रामु ह्मणे लोकु ह्मणताती अवतारु । मी मणे दशरथरायाचा कुमरु । सांपें राज्याचा भारु । ऐसा बाहे ॥७॥ बंधू पुत्र कळत्र समस्त । धन संपति लक्ष्मी गजात । सांडूनि पळाले वनांत । ते चि धन्य ॥ ८॥ सांडोनि योगामृत । जे जाहाले विषई रत । ते आधोगती आत । विषयसूकर ॥ ९॥ १ मुनींच्या वृत्तीने. 'वृति' ही तृतिया, मुनिना ही संस्कृतांतील तृतिया. विशेष्यविषेशण या दोहोंची हि तृतिया. २ राउळ देव. ३ मुख्य. सिष्याचे सिक्ष- तेसें, मुख्य यांत 'ख्य '='प्य ' आणि यक्ष्य, क्ष. १ बंदिवास. ५ वेरी असे श्री माप आहे-चरणचालीनें. ६ सांप्रत, आता. पहा:- तो आइकिजे बहुतां कालांचा । आणि तूं तवं कृष्णा सोपेचा ॥ श्री ज्ञा. ४४३५.

·योगवासिष्ठ " तवं वसिष्ठ मणे आतु । कैसा वंशु पवित्रु । हा उपदेशिलेयां मूर्तु । ब्रह्म चि होईल ॥ ११० ॥ हा होईल योगियां योगी । हा नव्हे सशानवैरागी । देखो वेखी योगी। तो हा नोहे ॥११॥ माणितला भावभरितु । येक बोलती परि नाहिं हृदयीं हेतु | येक सिकवीति लोकांतु । महिमे लागि ॥ १२ ॥ येका संपति ना संतति । ते तोंडे वैराग्य बोलती। येक माते पितेया स्त्रियेसी मणती । योगी होउनु ॥ १३ ॥ येक दग्धले व्यापारें । येकांची कुटुंबै थोरें। ध्ययसायें पोट न भरे । ते योगी येक ॥ १४ ॥ तैसा रामु नोहे भोगी। राज्य स्त्री संपति असौनु योगी । गुरुमुखें परिसौनि वैरागी । तो दुर्लभु ॥ १५ ॥ जेयाचा मानसीं । हे पूसापूसी अहिर्णेसी । सदा संगति संतांसी । तो चि पावे ॥१६॥ ते देखती सर्व ठाई सुटला । माया मोहो तुटला । तो आपणेयां वेगळा । हो नेदिति ॥ १७ ॥ येथूनि गुरुशिष्यसंवादु । सांगे वसिष्ट पुसे रामचंद्र । ते ये गोष्टीचा अनुवादु । करील ज्ञानदे ॥ १८ ॥ रामु पुसे श्रीगुरुतें । कवणी लक्षणीं वोळखावें संतति । गुरुनें कवण्या सिक्षातें । उपदेशावें ॥ १९ ॥ तवं गुरुते शिष्यु ह्मणे । कवणे संगें संसारु तरणें। न इछितां माप्ति पावणें । तें आधी सांगा ॥२०॥ तवं वसिष्ठ मणती आईक । हे शत श्लोक सायें अधीक । संतां आणि रुषींचा आईक । महिमा हुँ ॥२१॥ संतांचिया संगती । अध्यात्पी होये निवेळा मदी। आत्मज्ञानस्छिति । बैसें हृदयीं ॥ २२ ॥ विचारणा, चालना.

·१२ श्रीज्ञानेश्वरकृत प्रथम साधन येथें । सांडू नको संतसंगातें । तरी पावसी आत्मज्ञानातें । निर्धारेंसी ॥ २३ ॥ सत्संग पुण्यगति । निश्चिता होईजे योगप्राप्ति । मणौनि संसारपतिती । हे चि कीजे ॥ २४ ॥ सत्संगु केलेया नंतरें । मायाजाळ निरशे निर्धारें। तेथ भुद्धमती अंकुरें । प्रज्ञात्मक ॥ २५ ॥ मणौनि त्याकारणें । सत्संगु चि करणें । मोक्षाची चाड तेणें । सात्विकें पैं ॥२६॥ सत्संगाचे फळ ज्ञान । ज्ञानांचें फळ अनुग्रहो जाण । अनुग्रहाचे फळ शांति निर्वाण । शांतीचे फळ आत्मसुख॥२७ नित्यानित्य अलषैल । तो आग्रहो कां करील । अनाग्रहाचा पोटीं उपजैल । शांति सहज ॥ २८ ॥ शांति जेथ प्रवर्ते । तेथं आत्मसुख चि वर्ते । संसारसुख निवर्ते । आपण चि ॥ २९॥ असंतसंग पंकें । देहे मलिने अनेकें । ते मळ क्षाळति उदकें । संतसंगाचेनि ॥ १३०॥ मणौनु रामां आईक । तुं चिंतुं नको अनेक । संतसंगाचे सुख । दृढ धरी ॥ ३१ ॥ आतां तुवां आइकिली संतसंगप्रशंसा । परि सांगैन कोणु संतु कैसा । ब्रह्मरुषि राजऋषि मुनिशा । आत्मबोधी ॥ ३२ ॥ तरि चतुराननाचा नातु । जो मरिचीचा सुतु । कृश्यपु विक्ष्यांतु । आत्मज्ञानी ॥ ३३ ॥ आणिकु तपक्रियापवित्री । आचारधर्म श्रोत्री। तो कश्यपाजवळी अत्री । अध्यात्मवेत्ता ॥ ३४ ॥ सकळ कळा कळाविदु । ब्रह्मण्य पुउषाची सुतु । त्या भरद्वाजासी बोधु । आत्मज्ञानी ॥ ३५ ॥ १ ब्रह्माचा पुत्र जो पूषन् त्याचा मुलगा, ·योगवासिष्ठ १३ द्वादशा आदित्याचेनि रूपें । जयाची शाठि ते । जयाचया तपें सामर्थ्य कांपे । चतुराननु ॥ ३६॥ जो निर्मल तपाचारें पवित्र । कीर्ति साभिमानियां विचित्रु । तो बैसला विश्वामित्रु । आत्मध्यानीं ॥ ३७॥ जेणे हरिश्चंद्राचा पाहिला सत्वधीरु । जो सूर्यवंशीचा गुरु । त्रिशंकु राया लागि निर्धारु । दुजा स्वर्गु रचिला ॥ ३८ ॥ जो निर्मळु तपश्रेष्ठी । ब्रह्मपुत्रा समान परमेष्ठी । रचिली दुजी सृष्टी । तो विश्वामित्र आत्मध्यानी ॥ ३९ ॥ आणिक रुषिमध्ये उत्तमु । जो बोलिजे गौतमु । नररूपें अध्यात्म । अवतारु जो ॥१४॥ जेणे आराधुनीया त्रिपुरांतका । गंगा आणिली मृत्यलोका। तारावया अनेका । दुष्क्रुतांतें ॥४१॥ ब्रह्म क्षत्री आदि गुरु । जो जमदग्नि रुषेश्वरु । तपें जो थोरु । अध्यात्मवेत्ता ॥ ४२ ॥ सूर्यवंशी गुरु श्रेष्ठ । शांतीचा निघोट । सप्तरुषी माझि वरिष्ट । तो हा मी ॥ ४३ ॥ जेणे प्रवृत्ति जितेली । जो तपाचारे बळी । तो बैसला शाकल्यु तेव्हळि । आत्मध्यानी ॥ ४४ ॥ तेयाचे नवजेण पुत्र । चौघे जाले आचारवंत । पांच योगीये विचित्र । अध्यात्मीं ॥४५॥ जो गर्व नेघे स्वमेव । समतादृष्टी सर्व जीव । तो पहिला पुत्र धृव । अढळपदी॥ ४६॥ दुसरा पुत्रु शशी । उगवला आत्मज्ञानेसीं। तो बैसला उपवासी । चिपू ॥४७॥ तिसरा पुत्रु बुधु । आचार विचारे कळाविधु । ज्यासी उभयसुखवेधु । आत्मबोधी ॥ ४८ ॥ १ "एकाची शाटि तपिनली" | श्री ज्ञानेश्वरी. १ सघन अथवा ३ आचारसुख व विचारसुख.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत चौथा पुत्रु तारु । पांचवां जोतिष्मा कुमरु । यांसी ऐसा निर्धारु । आत्मज्ञानी ॥४९॥ सतंत योग युग्तीसी । आत्मज्ञान अहिर्निसी । तो रुषीश्वर मानसीं । तत्ववेत्ता ॥ १५०॥ तयाचा शिक्ष चतुरु । जो अंगिरा रुषेश्वर । योगपदीचा धीरु । होउनी ठेला ॥५१॥ रुषि येकु वेदद्युति । तेथ प्रतिष्ठिली शांति। आसनी दृढमति । अध्यात्मी दुजा नाहिं ॥ ५२ ॥ यम नियम अष्टांगयोगु । सूर्ये कथिला चांगु । तो योगेश्वर निशंगं । याज्ञवल्क्यु ॥ ५३॥ तपे सुल्लभु सुश्रोतु । ज्ञान ध्यान प्रतिष्ठावंतु । तो कौंडन्यु विक्षांतु । योगमार्गी ॥५४॥ अतीतं अनागत वर्तमान । जयासी त्रिविध ज्ञान । उपदेशु ध्यान । उग्रतप ॥ ५५॥ जो अनागत भाकी प्राग्निकुँ । शतकोटि रामायणी वाल्मिकु । तो रुषेश्वर विवेकु । योगभ्यासी ।। ५६ ॥ रुषि येकु सनकु । जयाचा चतुराननु जनकु । नित्य समर्पण विवेकु । अध्यात्मवेत्ता ॥ ५७ ।। दुसरा सनक सनंदनु । ब्रह्मयाचा नंदनु । तपाचारें गहनु । आत्मज्ञानी ॥५८॥ तिसरा ब्रह्मयाचा कुमरु । नारंदु महामुनीश्वर । जितेंद्रिय सकुमारू । योगाभ्यासी ॥ ५९॥ बौविसावां अवतारु उदासु । जो बोलिजे वेदव्यासु । जो रुषिमाशि प्रकाशु । आत्मज्ञानी ॥ १६०॥ जो असुरां दैत्यांसी गुरु । बुद्धिविद्येचा सागर । सुणु रुषेश्वर । अध्यात्मी ॥ ६१ ॥ १नि.संगु.२भूत. ३ भविष्य.४ प्राश्नीकू-ज्योतिषी.५ मात्मनिवेदम, ६ शुक.

·योगवासिष्ठ ज्याचि बुद्धि समस्ति । सुर ईंद्र भोगिती । तो देवगुरु बृहस्पति । आत्मज्ञानी ॥ ६२॥ वासनलीळाचिये भाळीं । अनळु षडतरु कलोली। तैसा तये रुषेश्वर जापाली । अध्यात्मबळें ॥३॥ निरसुनी संसारश्रम । स्छिर केला इंद्रियग्राम् । छेदिला मोहद्रमु । तो जन्हु रुषीश्वर ॥ ६४ ॥ कामक्रोधाचेंनि विटाळें । मन जयाचें न मैले । कुष्यु रुषेश्वर भोगी सोहळे । योगज्ञानें ॥६५॥ भवकर्मविरहितु । भूतभव्य रहितु । तो भार्गउ विक्ष्यांतु । योगज्ञानी ॥६६ ॥ सचिदानंदसुखी । नांदताये योगविशेषीं । निश्चलु दधीशे रुषि । आत्मज्ञानी ॥ ६७ ॥ जयालागि गर्भवासवेथा । विष्णूने साहिलीया सर्वथा । तो अंबरुषि विहितपंथा । योगाचिया ॥ ६८ ॥ जिणौनि माया जगीं । शुकेंद्रु गर्भयोगी। व्यासनंदनु जगीं । योगियां वरिष्ठु ॥ ६९ ।। वेदव्यासां सिभु । आत्मबोधी दक्षु । संजयो विवेकवृक्षु । त्रिकाळज्ञानी ॥ १७० ।। जेणें व्यासकृपा सोहोज्वळ केले । जेणे गोप्य श्रुति अर्थ दाविले। तो पाणिन्यु रुषेश्वर खेळे । अध्यात्मपंथें ॥ ७१ ।। उत्तर पूर्व मीमांसा । प्रवृत्ति निवृति आदि अर्थ ऐसा । लोकी स्छापिला परियसा । जयमुनी ॥७२॥ आश्रउनी पूर्वसागरु । जेणें स्थापिला लघु गुरु । छंदशास्त्री चतुरु । पिंगळरुषि ॥७३॥ १ या पदाचा अर्थ बरोबर लागत नाही. कदाचित् 'परासनलीला' असे असल्यास लीलेचे वरासन च जणूं असें ज्याचे भाल तो शंकर. २ दधीचि. ३गर्भात च जो योगी होता तो, ४ जैमिनी. - ·श्रीज्ञानेश्वरकृत भारद्वाजाचा द्रोणाचार्यो । तपें प्रतापें सूर्यु । ज्ञानयेज्ञ कारण कार्यु । तो चि जाणे ॥७४॥ यजुर्वेद प्रतिपादी । सकळ क्रियासाक्ष आदि । तो गार्गयो योगबोधी । संतुष्टला ॥ ७५ ॥ जो न भिये काळा कामां। तो विपृ अश्वस्छामा। जो जाणे परमधामा । द्रोणसुतु ।। ७६ ॥ उतरतां गंगा महापूरु । नव्हे चि विषयभ्रम स्छिरु । तो माहामुनी पाराशरु । अध्यात्मवेत्ता ॥७७॥ नव्हे मनोभावीं विभक्ता । भवार्णव क्रियामुक्ता। तो मुनीश्वर शक्ता । तपाचारें ॥ ७८ ॥ त्यजूनि भार्या स्वरूपा । अरण्यगिरिचां रिगौनि गुंफा । पौलस्ती गेला तपा । तें परिस रामा ॥ ७९ ॥ ब्रह्मयाचा पुत्रु गरुवा । जया नांव विश्वश्रवा । अध्यात्मलक्षण भावा । भाव्यु जो ॥१८० ॥ बरवें परमेश्वरी भजन । येम नियम आसन ध्यान । अरण्यी राहिले व्यासनंदन । योगालागी ॥ ८१ ॥ तोडूनि आशेचिया शांकळा । उपडूनि अविद्यालोहांचा खिला। अल्पवनु रुषि भोगी सोहळा । योगाचा पैं ॥ ८२॥ पंचमां यज्ञहोत्र क्रिया । अव्हान अन्यादिथियो। नैन्हौक रुषीसि प्रिया । अध्यात्मीं ॥ ८३ ॥ नैष्कर्म्य योग उपदेशु । षष्टमध्याय भव निरासु । तो मनु रुषेश्वर रूपे परेशु । स्वयंभावें ।। ८४ ।। रविबिंब कोटिमभा। किं अद्भुत ज्योती अक्षोभा । तैमी आत्मचिंतनी शोभा । योगियांसी ॥ ८५ ॥ स्नानसंध्या संस्छितु । होम तर्पण सहितु । बैसला ध्यानस्तु । निठावर्त रुषि ॥ ८६ ॥ १ प्रतिपादी-विवरण करणारा. २ अग्न्यादि श्रिया. ३ मानव धर्मशास्त्रातील भृगुसंहितचे ६ वे अध्यायात वनप्रस्थाचा उल्लेख आहे.

·योगवासिष्ठ १७ जेणे कोण्ही येक अवस्वरीं । इंद्रसंपत्ति सागरी । श्रापूनि घातली सर्वपरी । निमिष्या आंतु ॥ ८७ ।। साटी सांडियांचे बोने स्वीकारी। ह्मणे मी निराहारी। तो दुर्वासा अभ्यंतरी । योगु भोगी ॥ ८८ ॥ करितां येकादशी व्रत । अंबरुषीचे सत्वचित्त । श्रापूनि दश अवतार भोगवित । विष्णू करवि ॥ ८९ ॥ दुर्वासाचें सोकासैन । श्रीकृष्णु वाहे आपण । तो निजरूप ध्यान । करी ह्मणौनि ॥ १९० ॥ तेया दुर्वासयापासि । श्रीवस्छ बैसले परियेसी । ध्याये ध्यान मानसीं । परवस्तूचें ॥ ९१॥ जेणे रविबिंवमंडळीं । मूर्ति दाविली सोज्वळी । परिक्षा दिधली अगा जवळी । विज्ञानेश्वरें ।। ९२॥ सप्त पुत्रां सहितु । युधिष्ठिरु तपोवनां आंतु । मळमाण दैत्य निभ्रांतु । पराभविला ॥ ९३ ॥ तो योगिया देखौनि स्वभावें । शंकर काढावेयासी धांवे । तो मल्लमणि वधावें । बहिरवरूपें ॥ ९४ ॥ सांडूनि ग्रह स्त्री संपत्ति । गंधमादन पर्वती । गृहकु रुषेश्वरू निश्चिति । आत्मज्ञानीं ॥९५ ॥ नावें गिरशुि । तपें उतकर्यु। खामी कार्तिकासरि महेशु । सदा मानी ।। ९६ ॥ ऋषि क्रौंचु । जेणे निरशिला डंबु प्रपंचु । क्रौंच द्वीपी निःप्रपंचु । सदा योगी ॥ ९७ ।। करितां देहशोषण कंपे । गर्व नेघे चि निजरूपें । तपसामर्थ्यप्रतापें । सोमदंतासी ॥९८॥ १ नवेद्य. २ मागे मात्रा देण्याची पुरातन पद्धत अद्याप लेखकाने कायम टेबिली हो से दिपते येथेत्रा मागे आहे आणखी हि बरेच ठिकाणी असे लेखन आहे. ३ सुखापन, पालखी ४ येथपासून ओवा २.५ पावेतों मूळ ग्रंथातील एक पान अनुपलब्ध असल्याने दुसऱ्या प्रतीवरून वा ओवा घेतल्या आहेत. भाषेवरून ही अर्वाचीन काली लिहिलेली आहे हे उघड होत आहेच. .

·१८ श्रीज्ञानेश्वरकृत १ + + जेयाचेनि श्रापाचेनि अनिळें । सगररायाचे महाउंद जळे । तो कपिलु महामुनि हृदयकमळीं । भोगी परवस्तु ॥ ९९॥ उपमे कळंकी चंद्रु । गंभीरते उणा समुद्रु । तो कुक्ष शैलेंदु । तपाचार्यों ॥२०॥ पातला सायोज्यसेवटु । तिहीं घटिकाचा लोटु । ध्याला परम वस्तु । हृदयकमळीं ॥१॥ तयासि नेयावेया निभ्रांत । आले मृत्यकाळी कृतांत । ने वधिले येमदूत । षडाननें ॥२॥ तो राउ शांत विवेकी । जाला चिरायु सुखी। नांव तेया श्वेतकांक्षि । योगज्ञानी ॥३॥ दधि साकांक्षीचा पुत्रु । पिप्पलाक्ष नामे पवित्र । + + + +||४|| बैसोनि मंदाकिनीचां तटीं । दिग्गजांचेयां पृष्ठीं। राक्षसां त्रासिले सृष्टि । मांडव्यरुषि ॥५॥ प्रज्ञेचेया प्रतीति । परवस्तूचिया स्तुति । तो महिन्नरुषि मति । नेणों आगळा ॥६॥ रुषि एकु मदनमुनि । भीमक रायाचा प्रधान हौनि । तिघे पुत्र एक नदिनि । कन्या दिन्हली ॥७॥ पडिलिया सानिध्य पाश । जाहला हरणीचा गर्भवास । म्हणौनि द्वितीय अवतारी उदास । मौन्य घेतलें ॥८॥ ऐसा तापत्रयशांतु । शमदम तप युक्त । तो रुषीश्वर जडभरतु । सर्वज्ञ राजा ॥ ९ ॥ अवर चातूर्यसार । गणित गुणज्ञ अपार । करिते जाले श्रीधर । श्रीरुषेश्वर ॥ २१० ॥ पाहातां क्षितितळीचे महंत । गणगंधर्व समस्त । परगंभिर्यता अध्यात्मिक संत । श्रेष्ठादिक ॥ ११ ॥ १येथे दोन धरणे नाहीत.

·योगवासिष्ठ
१९
सत्यसिंधूचिये उदरीं । शांतिरत्नाची वोविरी ।
माझि दीपकळिका साजिरी । रुषिरत्नांची ॥ १२ ॥
तो विवेकभ्रमराचा रसु । ज्ञानरत्नाचा पुंजु ।
तो रुषीश्वर सपिंजु । महा ज्ञानी ॥ १३ ॥
जो मनिप्रेम ईश्वरभक्तु । आत्मधर्मी असक्तु ।
तो ऋषीश्वर भक्तु । ज्ञानसिंधु ॥ १४ ॥
मोडौनि गर्भाचार गहनु । स्छिर केलें मनउन्मनु ।
तो रुषीश्वर नंदवर्धनु । विवेकक्षु ॥ १५ ॥
भवोद्भव उत्पांतु । निरसौनि कंदर्प भ्रांतु |
लीनु तपोवनी करसातु । आत्मज्ञानी ॥ १६॥
तत्वाची संनिधी । आगळी धर्मादि बुद्धि ।
सुलझ रुषि उपाधी । वेष्टेचिना ॥ १७ ॥
येकदंडी परमहंसु । जाणे पवनाचा डंसु ।
करी उत्तमु पवनाभ्यासु । भरत रुषि ॥ १८ ॥
आचारेनि मार्गे । कर्मरुतु पुढां रिगे।
तो छेड्नु घातला मागें । निर्मळ रुपि ॥ १९ ॥
रुषि येक सुखानंदु । तप पीउपाचा इंद्रु ।
ना तो योगविद्यापमिनिकंदु । निर्धारेसि ॥ २२० ॥
विकल्पाचेनि विटाळें । मन जयाचें न मैळे ।
तो विमळ रुषि ज्ञानबळें । सदा सुखी ॥२१॥
तया विमळ रुषीचिये संनिधानीं । राहिला द्रुमतनयो मुनि ।
फळे पत्रे सेउनी । योगु साधी ॥ २२ ॥
त्या दुमतनयाचा गुरू । होये उर्ध्वपटु निर्धार ।
अविल रुपैश्वरू । ज्ञानदृष्टी ॥ २३ ॥
ब्राह्मषु अनिकेशु । जो रुषिमध्ये उदासु ।
तयाचें तप देखौनु महेशु । शंका मानी ॥ २४ ॥

·श्रीज्ञानेश्वरकृत रुषीवरु वदंतु । आचारपद विक्षातु । ब्रामणु बुदशसुतु । मांडव्याचा ॥ २५ ॥ रुषीश्वर सदएं । क्रुष्णद्वैपायनु समर्थे । तेणे पाहुनी चतुर्वेदाधुं । महाभारत केलें ॥ २६ ॥ तें महाभारत श्रवणमात्रे। फिटलीं ब्रह्महत्यादि पापें विचित्र। जन्मेजयाची अपवित्र । पापें गेलीं ॥ २७ ॥ रुषि येक वामदेॐ । जेणे महरुषी चक्रवर्ती रा। तो इंद्रपदी बैसत खे । श्रापियला ॥२८॥ इंद्रायणीचेनि अभिळा । ऋषि सिणविले नौथे । तो मृत्यमंडली पंचाशत वक्रसे । सर्प जाला ॥ २९ ॥ नहुष सर्परुपें देखिला । युधिष्ठिरें राये भला । श्रापासी उश्रापु केला । कृपा करुनी ॥ २३०॥ अगस्तीमुनेश्वरें येकें चुळे । सप्तसागरांची जळें । सोखू आदरिली निर्मळे । योगबळें ॥३१॥ वातापि आतापि दोन्हीं। राक्षस हिंसक जाणौनी उभय दैत्य श्रापुनी । भस्म केले ॥३२ ॥ जेणें आत्मज्ञानांचेनि बनें । मंत्र सामर्थ्याचेनि मेनें । जन्मेजयो होमी नागकुळें । तो होमु विध्वंसिला ॥ ३३ ॥ ऐसा तो ब्राह्मण अस्तिकु । अध्यात्मविवेकदीपकु । जेणें नवकुळ नागलोकु । राखियला ॥ ३४ ॥ तो अत्रि जयाचा पुत्रु । अज्ञिनास्ति होये विचित्रु । तो अग्निरूप धरूनि पवित्रु । होमु करवी ॥ ३५ ॥ तो शतवरुषे वरि । समुद्राचिये उदरीं । ‘जातां मनी क्षोभु न धरि । भवार्णवाचा ॥ ३६ ॥ ब्राह्मणु अक्षवछ । जेणें महिमांनिला शुक्रु । आत्मज्ञाने येकचक्रु । होऊनि ठेला ॥ ३७॥ १ वरूशे, वर्षे.

·योगवासिष्ठ रुषि मणिजे हिरागरु । पुण्यपियुषाचा सागर । ब्राह्मणु सर्वेश्वर । आत्मज्ञानी ॥३८॥ खीर दे माणितलयां साठी । करूनि खीरसागराची वाटी। उपमन्यु पुढां धुर्जेठी । ठेविली पैं ॥३९॥ त्या उपमन्यूची पाये धाकुटी । सांसी आत्मज्ञान पोटीं । जाणोनु धुर्जेठी । सन्मान केला ॥ १४० ॥ रुषिश्वर उदालकु । जो ब्रह्मविद्ये चालकु । रुषीश्वरु नौतिलकु । समदर्शया ॥४१॥ जेणें पौलिमा रायाची कामिनी। तियेचे कुंडलें तक्षक जाणौनि। आणिले तपा लागौनि । दिधले दक्षिणेसी ॥ ४२ ॥ पुसुनि अविद्येचा लेखु । काढिला ब्रह्मविद्येचा मोसें। तो ब्राह्मणु आध्यात्मवेषु । रुषिमाजि ।। ४३ ।। पुण्यदाता उदारु । ब्राह्मणु सनजात कुमरु । दुजा सन्मानु मुनीश्वर । गर्वरहितु ॥ ४४ ॥ रुषी येकु सुखराजु भला । जो तपपियुषी विरमला। मग ब्रह्मविद्ये केला । प्रवेशु जेणें ॥ ४५ ॥ संध्यायनु रुषीश्वरु । जो चतुर्दश भुवनीचा गुरु । जो श्रीकृष्णनाथ चतुरु । सिक्षु होये ॥ ४६ ॥ रुषि अलिमल्य शल्यु । रुषि मुद्राबद्ध पिप्पलु । ब्राह्मणु शतदर्शके शल्यु । रुषि समाप्य हो ॥४७॥ रुषि येकु श्रीवछु कैसा । जो क्षितीचा वासा । देवांचा कैवारी जैसा । कृतांत वरि कोपे ॥ ४८ ॥ जेणें पयोदधीचे दारवठे उघडिले । अनवसरु मणौनु भरिले। ते द्वारपाळ त्रासिले । थोरें कोपें ॥ ४९ ॥ १ त्या, त्यासी या रूपावरून हे पान १४।१५ वे शतकांत लिहिलेले असावे. या पोथीत दोन त-हेची पाने आहेत काही अत्यन्त पुराण दिसतात व काही त्या गानाने जरा अर्वाचीन आहेत. ३ मूस ? 'रस' असे पाठांतर. ३ आश्रय, साह्य, ·श्रीज्ञानेश्वरकृत सुदर्शन चक्र ठाणातरी । होते तेये अवस्वरीं । तें भेण भुमीवरि । खिळिलें ठेलें ॥ २५० ।। दर्भशिखाया । तेयाचेनि को विचित्र । जयाचेंनि तपसामध्यें पवित्रं । अझिदग्धं ॥ ५१ ॥ तेजतिरै त्रिमिर देखौनु । सहस्रफणि वासुनी गहनु । खटाटोपु जाणौनु । मोआळला ॥५२॥ लक्ष्मी देवी विश्वरंजी। चरणकमळींकमाजी। राजहंसी भीउनु जी । दडकली ते ॥ ५३ ।। अंनतकल्प शेषशयनी । योगनिद्रा गहना । श्री पुराणपूरुषोत्तमु उन्मनी । पहुडले होते ॥ ५४॥ तेणें वक्षस्थळावरी । चरणघांते हाणितला थोरी। अध्यात्मवेत्ता जाणौनि श्रीहरी । नमन केलें ॥५५॥ ते देवाउरीचें । पद जाले हे साचें। अद्यापि श्री बछलांछनाचें । पद पूजिजतसे ॥५६॥ रुषि येकु वलीका । तपाचारे निका । जेणें वरद केली अंबिका । योगागमें ॥ ५७ ॥ जो तपोवळे ब्राम्हणु जाला । जेणे काल जितला। महाकाळु त्रासिला । तो मार्कंडेयो ॥५८॥ रुषि मुकुंडु भला । ज्यासी मार्कडेया सारिखां पुत्रु जाला। जेणें सार्थक केला । केसरिध्वजु ॥ ५९ ॥ रुषि रोमहर्षणु । अजरामरु प्रवीणु । जो आउठ कोडी मार्कंडेयाचा निपुणु । लाधला आयु।।२६०॥ भेल कषि काड । श्रापासी भिवे विंध्याचल्छ । तो रुषि मदनपालु । कलानिधि ॥ ६१ ॥ निष्ठा भावगी । मुक्तिशळाखा सुभी'। तो रुपेश्वर अलोभी । भावभोगिया ॥ ६२ ॥ 'शोभी' पाठांतर, ·योगवाशिष्ठ २३ जो ब्रामणु तर्षे चांगु । प्राणायाम अभ्यासी योगु। तो मुनेश्वर रूषि श्रीगु । विभांडकाचा ॥ ६३ ॥ दशरथ रायाचां घरीं । होता आलेयापरि । श्री त्रैलोक्यनाथु निराकारी । उदरासी आणिले ॥६४ ॥ अनंतकल्प त । केलिया न पविजे योग ख। तें तूं परब्रह्म रामरूपें । आकारा आलेति ॥६५॥ ब्राम्हणु विष्णु । जो सकळ धर्मी प्रविणु । तेयाचा माण कृष्णु । विमळ प्रळयागीचा ॥ ६६ ॥ जयाचा पडिलेयां श्रापु । हटकेश्वरा हो कंपु । तो रुषेश्वर कूहकु । पुत्र चित्रांगदाचा ॥ ६७ ॥ कोपलेयां वृद्ध काश्यपासी । दिगज जाती मुसीं । जो आयमूळ ब्रम्हविद्येसी । पवनाभ्यासी ॥ ६८ ॥ जो रुषेश्वर विमनु । जेणे जन्म प्रणउ अभ्यासुनु । प्रळयम दैत्य श्रापुनु । भस्म केला ॥ ६९ ॥ नवकुळ नागांचिये वेली । जेणें उत्पति सजिली । हे पुराणप्रसिद्ध बोलि । रुषिवचन भार्गउ ॥ २७० ॥ रुषेवरु घंट धेनुवा । जो मानला सुरेंद्रदेवां । जो आत्मज्ञान-मुक्तीचा टेवा । होऊनि असे ॥ ७१ ॥ रुषेवरु विनाचकेचु । जेणे निरशिला प्रपंचु । ब्राम्हणु याताबु सुनेचु । रुषि बब्रु ॥ ७२ ॥ रुषि धेनुचार्या । जो सकळ धर्माचार्या । रुखि त्रिदशु सूर्या- । समान तपें ॥ ७३ ॥ रुषेश्वर प्रत्सादनु । जेणे अधर्माचा घेतला मानु । रुषि असुराननु । विक्ष्यांतु जो ॥ ७४ ॥ रुषि बिल्हणु । जो सकळकळाप्रवीणु । पाणावर्त प्राम्हणु । शांतीचा पै ।। ७५ ॥

·२४ श्रीज्ञानेश्वरकृते यैसे अठ्यासी सहस्र रुषी । विचरति सहजसुखी। दशरथनृपती राहाविलें अवश्यकी । योगालागि ॥६॥ हे रुषेश्वरांची नामावळी । अशेष सांगितली तुज जवळि । आतां तुझां हृदयकमळीं । काइ मानले ॥ ७ ॥ ब्रम्हरुषी राजरुषी मुनीश्वर । योगाभ्यासी निपुण थोर । यांच्या संगती ठाकिजे वस्तु पर । अव्यक्त जे ॥ ७८ ॥ सांगैन सिद्ध साधक अनेक । गोरक्षादि अशेष । जिहीं संसारसंगु त्यजूनि निशेष । भस्म केली ॥ ७९ ॥ अनिळ बुध निरंजन । आदि अनादि मीन । मछंद्र चौरंगि गहन । भूचर जती ॥ २८० ॥ गोरक्ष संती तंती अचळी । वीरु वालोई लीळा पांगळी । सियाळी कनखळी । शबरिनाथु ॥ ८१ ॥ निर्गुणु जळधो विरुवा । चर्पटि कंकाळी सरुवा । भेगुडु चंपकी गरुवा । धुमणीनाथु ॥ ८२ ॥ कडियाळी कंथडी गोळी । जाळांधरि मंकिकु दाळी । मेदिनि पंकज चोळी । अनंतसिद्ध ॥ ८३ ॥ ऐसेया अनंत सिद्धांचे साधन । सांघतां नेपैल तुझें मन । आयुषी ईद्रियांसि दमन । जालें नाहि ॥ ८४ ॥ तवं रामु ह्मणे असे विनवणिं । हे अमर्ता योगवाणिं । काइ अमूर्ताचां आरोगणीं । पुरे ह्मणवें ॥८५॥ धन्य आमचा सूर्यवंशु । तुलां सारिखे ज्ञान उपदेषु । आता तुटला भवपाशु । निश्चयेंसीं ॥ ८६ ॥ स्तुति स्तौत्य उभयता । करणे न लगे सर्वथा । आतां सांगै रघुनाथा । जीवीचे तुं ॥ ८७ ॥ . १ था पूर्वी ' इंगी' हा शब्द समापात जास्त घातला आहे ५ यापुढे समासात 'माया' जास्त आहे ३ अमृता अमृताची ४ खाणे, येथे पिणे ·योगवासिष्ठ २५ आगा जाईजे वैरागरा । तेथ खणतां लागे हिरा । ढानि सकळ शास्त्रां । राहिजे येके लोई ॥ ८८ ॥ येका येकी योगारुडु । जाहालां होईन ह्मणे मूहु । पुसता लागे गोड । गुरुशिष्य जाणे ॥ ८९ ॥ पुसतां पुसतां । जाणवे शिष्यांचे आत । गुरु हि तत्वता । सिष्यु जाणे ॥ २९० ॥ सडितां सडितां तांदुळ । बरवे होती उजळ । कां धूतां उज्वळ । वस्त्र जैसें ॥ ९१ ॥ तये धृतलिये वस्त्रीं जैसें । रंगु दिजे तो वैसे । नां चोखा सुवर्णावरि जैसें । सुजाती माणिक ॥ ९२ ॥ इतुकी वसिष्ठरुषीची वोली । म्यां संस्कृताची महाटि केली। उधरावेया केवळी । बहुतां लोकां ।। ९३ ॥ जैसी दीपामाझि दिवटी । कां तिथिमाझि पूर्णिमां गोमटी । तैसी भाषांमध्ये मन्हाटी । सर्वोत्तम ॥ ९४ ॥ जैसी सरितांमधे गोदावरी । कां पर्वतांमध्ये रत्नागिरि । तैसी भाषांमध्ये साजिरि । महाटि ५ ॥ ९५ ॥ हरळोमध्ये रत्नकिळा । कां पुष्पामध्ये कमळ । तैसी भाषामध्ये सोहज्वळा । शोभिवंत दिसे ॥ ९६ ॥ दुर्गावरि शोभे चरि । कां मुक्ताफळे शोभती हारी । तैसी शोभे भाषां माझारि । मन्हाटी पं ॥ ९७ ॥ तीर्थी मध्ये काशी । कां व्रतांमध्ये येकादशी। भाषांमध्ये तैसी । मन्हाटी शोभिवंत ॥ ९८ ॥ परिमळांमध्ये कस्तुरी । कां अमरांमध्ये शंबरारी । तैसी मन्हाटी सुंदरि । भाषांमध्ये ॥ ९९ ॥ १ खाण. २ लो-लक्ष लोई-लक्षी, लयी. ३ येथे 'का' जास्त मागाहून घातला भाहे. ४ शुद्ध, ५ बारिक खोडा.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत ऐसी म-हाटी सुंदरी । ते संस्कृतां शोधु करी । शटिक बैसवी हृदयमंदिरीं । अज्ञानांचां ॥ ३०० मूर्खहृदयातें बोधी । विविध अर्थातें शोधी । अज्ञानासी बोधी । महाटि पैं ॥१॥ मूर्खासि चतुरां करी । सोधु दावी सारासारी । ज्ञातव्य वाखाणी संसारीं । मन्हाटी हे ॥२॥ बहुत संस्कृती अनुरागु । सर्वशास्त्रीं विचारु चांगु । परि महाटिवांचूनि पांगु । कवण फेडी ॥३॥ महाटी बोलतां बरवि । सर्वत्र जाणीव मिरवी । दुर्जनां करवीं सांडवी । पाषांड पै ॥ ४ ॥ ऐसिया महाटिया पवित्रा । लेणे करीन अध्यात्मशास्त्रां । बहुतां लोकांसी पवित्रा । करावेयां ॥५॥ या कारणे कष्टीं। योगु मनु दृष्टी । विनवितसे श्रोतेजनां भृष्टी । ज्ञानदे ॥ ६ ॥ श्रोते जनां नमस्कारु । तुह्मीं सर्व सुखाचा सागर । तुमचा होये कृपाकरु । तरि ग्रंथासी रूप ॥७॥ भरला पदार्थी अनेकां । वक्ता चतुरु जाला निका | परि श्रोतेनवीण वक्ता । चतुरु केवि ॥८॥ तोथुवेविण प्रकार । केवि होये मुक्तांचा हारु । तैसा श्रोतयावीण टीकाकारु । श्लाघ्यु कैंचा ॥९॥ खिर नीर येकत्र पाडु । तेथ राजहंसु करि वाहुँ । तरि पयजळाचा निवाड । केवि होये ॥ ३१० ॥ समुद्रीचा पाणिंबुडा । काढी विविधे मुक्ताफळे फुडौँ । परि पारखियेविण सुपाणि खरडा । केवि होये ॥ ११ ॥ • १ समासात 'चा' आहे. २ सटीक; सार्थ (१) ३ पराधीनपणा ४ पद+ अर्थ. पदे व त्यांचा अर्थ. ५ तंतु. ६ ठाव, अवकाश. ५ कोडे, येथे 'कु' जास्त समासांत आहे ह्मणून त्याचा अर्थ 'कुवराई' असा घ्यावा. 6 फुडे खरे. ९ खरडे मोती. + येथे 'सि' जास्त आहे.

·योगवाशिष्ठ २७ स्वामींचे अवसान अवस्वरी । सेवकु उठे पाणावरी । सेय स्वामी दुचिता तार । कवण करी मानु तया ॥ १२ ॥ चरण चालणें होती की । परि तो नेत्रीं असे अधिकारु । तैसा वक्ता नोहे चतुरु । श्रोतेनविण ॥ १३ ॥ पन्हि प्रसवौनि खडतरु । सूर्यकांती होए निर्धार । परि तो ठेविला अधिकार । रविमंडळा ॥ १४ ॥ सोमकांतु द्रवता कीरु होये । परि ते हातवटि चंद्रीं चि आहे। तैसा वक्ता चि परि वग्ता नोहे । श्रोतेनविण ॥ १५॥ रैखरी बोलौनि वगत्रीं । परि तो आईकता-अधिकारु श्रोत्रीं । तैसा श्रोतेनविण जगत्रीं । वग्ता केवि माने ॥ १६ ॥ तुमचिये कृपेवीण । वग्तव्य मानी कवण । मि प्राकृत येक हीण । श्लाघ्य किजे ॥ १७ ॥ मर्ने वाचा कर्मणा । पुढीलांच्या प्रमाणु समान गुणां । मेरु येवढें महिमान । ठेवा तुझिं ॥ १८ ॥ ऐसें कारुण्य तुमचे चोखडें । जे कल्पतरूचेनि पाडें । आति पुरवी ह्मणौनी कोडें । विनवितसें ॥ १९ ॥ तुह्मी अवळोकाल प्रियता । तरि ग्रंथु घेईल मान्यता। मज दुर्बळासी ह्मणतील ज्ञाता । योगज्ञानी ॥ २० ॥ तुह्मां श्रोतयां शुभा । अक्षोभ तुमची सभा । ह्मणौनि मिं आपशोभा । दावितुसें ॥ २१ ॥ जैसे अगणित तारामंडळ । की समुद्रार्णवी, जळ । तैसें तुमचे सभामंडळ । अक्षोभ जी ॥ २२ ॥ नां विष्णुलोकीची श्रुष्टि । अमोघमेघांची दृष्टि । का अमूर्त चंद्राची दृष्टि । तैसे तुह्मी ॥ २३ ॥ १ या भोवीतील 'उठे प्राणावरी' या पदाचा अर्थ जरा चमत्कारिक आहे. 'प्राण देण्यास तयार होतो'. हा त्याचा अर्थ आहे. २ पहा -सोमकात द्रवता कीरू होये। परी ते हातवटी चंद्रि चि आहे ॥ श्री का. ९४२९. ३ ऐकण्याचा, वस्तुतः ऐकणाराचा, ४ कौतुकानें.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत
कल्पतरूचे देणें । कां कामधेनूचे दूभणें ।
चिंतामणीचे पुरवणें । तैसे तुह्मीं ॥ २४ ॥
तुल्लां संतांचीसभा । श्रोतेजनांची अक्षोभा ।
जैसा गभीरु मेरुशोभा । न पवे चि जि ॥ २५ ॥
ऐसेयां सर्वज्ञा श्रोतयां प्रति । विनविलें तें परिसति ।
परि पाखांडियांची संतीं । लेखा नये ॥ २६ ॥
जे कळयोगीचेंनि काळे । कर्तत्वे पालटिलें सकळ ।
येथ नांदिजे केवळ । अधर्म पैं ॥ २७ ॥
नारी होती परद्वारिणी । निर्जळा बाबी पोखरिणी ।
फळ फूल हमागणीं । आथि चि ना ॥ २८ ॥
दिनंदीन खिन्न । पातले सर्व सुखांसीन ।
विहित कर्मी हीन । विश्व सकळ ॥ २९ ॥
तीर्थे भंगती शृष्टि । लोकांसी दोपदृष्टी ।
जागिजे पापिष्टी । विषयांवरि ॥ ३३० ॥
लोपले आचार । हारपले विचार ।
ब्राह्मणी सदाचार । सांडिले पै ॥ ३१ ॥
गत क्रिया पवित्रा । भंगली यात्रा।
पित्या आणि पुत्रा | पहा वैर ॥ ३२ ॥
कुकर्माचेया विनोदा । विश्व रिघे सदा । •
अपार निंदा । साधूंची पैं ॥ ३३॥
ऐसी कलयुगीची परी । पाखांडी जाले घरोघरी ।
जे दुराचारी । पापरूप ॥ ३१॥
ऐसेयां दुर्जनां दुष्टां । लावावेया सुष्टा वादा ।
हा ग्रंथु केला मन्हाटा । या चि लागि ॥ ३५ ॥
तवं गुरू ह्मणती पारु । बोलतां ग्रंथु घेतसे पसरु ।
तुं बोलतासि उपकारु । बहुतांचा पैं ॥ ३३६ ॥
इति श्री योगवासिष्ठे । वसिष्ठ रामसंवादे रुषिसिद्धसंगप्रशंसा नाम
प्रथमोध्यायः ॥ ॥७॥०॥

·योगवासिष्ठ ॥ अध्याय दुसरा ॥ आतां सावचित्तें अंतष्कगें । वसिष्ठासी रामु काइ मगे। तें सांचैन बोलणें । ह्मणे ज्ञानदेॐ ॥१॥ तेथ पुसता राम सूर्यवंशी । सांघताये वसिष्ठ रुपि । तेथिची गोडी कैसी । तें अव्यक्त जाणें ॥२॥ सिक्षासिं गुरुची आर्ति । गुरु सिक्ष्याची प्रीति । उभयता भाग्यगती । कैसी पां ॥३॥ सदंशजू सिष्यु । आणि योगज्ञानी दक्षु । गुरूतें तरावया पक्षु । पुसतुसे ॥ ४ ॥ बाप वशिष्ठु भाग्यवंतु । परब्रह्मेसी येकांतु । अवतारु परि भ्रांतु । कारुण्य भाकि ॥ ५॥ तुझी योगज्ञानी श्रेष्ठ । आणि रुषिमाजि वरिष्ठ । माझे गर्भवास कष्ट । निरसावे ॥६॥ आतां वसिष्ठ योगियां' राणा । रामु भाकितुसे करुणा । परमार्थीचिया खुणा । लागौनिया ॥७॥ तवं तया चि प्रसंगा माझारि । शिष्यु गुरूते प्रष्णु करी । जि उपदेशावेया संसारी । योग्य कवणु ॥ ८ ॥ तवं गुरू ह्मणती आपण । पुसतासि शिक्षाचे लक्षण । तरि सावध करी अंतष्कर्ण । निर्धारेंसी ॥९॥ वोळखिजे मानसीं । जो देखिजे अळसी। सिक्षु न कीजे तयासी । सद्गुरुरायें ॥ १० ॥ जयाचें चंचळ मन । आणि जाणिजे पराधीन । विशेष लक्षणीं दुर्जन । तो सिष्यु न कीजे ॥ ११ ॥ आपण नव्हे स्वयंभु । वरि विचारें मुक्तंभु । लाभालाभी नेणे प्रारंभुः। तो सिष्यु न कीजे ।। १२ । १ योगियाचा. .

·. श्रीज्ञानेश्वरकृत सदा कळी क्रूरु । नाहिं धर्माधर्मी विचारु । नोळखे आपपरु । तो शिष्यु नको ॥ १३ ॥ जो देखिजे वेसनी निपुणुं । अती चांचल्यतन् । निर्धारेंसी अज्ञानु । तो सिक्षु न कीजे ॥ १४ ॥ जो देखिजे कपटु । अत्रुतभाषीं शछु । संग? नष्टु । तो शिष्यु न कीजे ॥१५॥ आर्ति उपजे बरवि । स्वकार्य तत्पर करवी। गुरुकार्य जिरवी । प्रळापौनु ॥ १६ ॥ मानसी कठिन कोप । अनृत बोलणे अमूप । अन्नांची बहु लालुप्य । तो शिष्यु नको ॥ १७ ॥ लटकि च घे भांभे । करी अपार डंभ । बुद्धि नांहिं स्वयंभ । तो सिष्य नको ॥ १८ ॥ सदा भिंघारि काया । हृदयीं नांदे अनृत्य माया । जो देखिजे मंदातियाँ । तो सिक्षु नको ॥ १९ ॥ उर्मीचा ले उत्कर्ष । शून्यहृदय मूर्ख । गुरुसी देखे तर्के । जीवीत्वाचा ॥ २० ॥ वेवादी नित्य रतु । पाहे द्विजांचा अंतु । विश्वासी करी घातु । तो शिष्यु नको ॥ २१ ॥ प्रज्ञार्थी अल्पु । मिथ्या चि करी जल्पु । भेदार्थी विकल्पु । तो शिष्यु नको ॥ २२ ॥ करी जारण मारण स्तंभन । घुट्का उचाटन मोइन । धातु यंत्र मंत्र अंजन । ईत्यादि सिद्धी ॥ २३ ॥ सिद्धि साधन अकक्षा । वैश्यादि कराण संक्ष्या । कूजांत्र कौर्टस्य परिक्षा । करुनु पाहे ॥ २४ ॥ । . १परकीयाचे आश्रयास राहणारा ? ओसंगळ-छत्र, कृपा. १ शोभा, आभास. ३ अतिमंद. ४ ज्याच्या उर्मी प्रबल आहेत, असा. ५ भक्त जो एक मंत्रित गोलक देतात तो. , ·योगवासिष्ठ 11 निर्धार अज्ञानु । वरि विशेषे श्रधाहीनु । देखिजे संशयात्मकु । नाशरूपु ॥ २५ ॥ परद्रव्य तस्करु । गुरुस्थानी कातरु | परद्वारीं सदा रतु । तो निका नोहे ॥ २६ ।। सदा अनथीं उभा । अमंगळु आणि अशुभा। गुरूसी ये क्षोभी । तो निका नोहे ॥ २७ ॥ अनेगी नाथिलिया व्रती । वेष्टितु उलंबनी समस्ती । अधी पाहातां क्षितीं । दुजा नांहिं ॥ २८ ॥ उर्मटू आणि वाजेंटु । निसत्व निद्वितु अव्हांड । अज्ञानु अपसरु झड्डु । तो त्यजावा ॥ २९ ॥ दुष्ट दुर्जनु शोपी । आहाचु अधरु असंतोषी । शटू संशयात्मकु दोषी । दीर्घ क्रोधी ॥ ३० ॥ उधटु उमे? असंतष्टु । हटी कपटु कुचिष्टु । आक्रियु अविश्वासी मर्कटु । तो शिष्यु नको ॥ ३१ ॥ वंचकु विलंबकु कोपी । विसरु विग्रहो पापी। श्रीगुरुतें साक्षेपी । सभे माझि ॥ ३२ ॥ व्याकुल कुचर्चक रागी । उर्मि गर्नु आंगी। मिथ्या चि कुसंगी। तो निका नोहे ॥ ३३ ॥ हटि हिटा हिंसकु । निर्लज्जु निर्भयो निंदकु । चपळु चंचल चिंतकु । तो सिक्षु नको ॥ ३४ ॥ विसरु व्येवादी व्यसनिकु । विघड विसरु वर्मिक । कनिष्ट कोपी क्रूरकु । तो वर्जिजे ॥ ३५ ॥ . १'सदा' या पदावरून एखादे वेळचे परद्वारगमन क्षम्य असे नहे. तर ते अतिरेक दर्शक नुसते पद आह. . 'अक्षोभा' असे पाठतिर. ३ या भोषीचा अर्थ स्थूलमानाने असा दिसतो. 'अनेक परस्पराविरुद्ध व्रतांनी जो नेहमी आरत, ह्मणून अधी'. ४ वाचाळ, वादाच्या. ५ उमाठ-फुगलेला, चढलेला. ६ अधि- क्षेपी या अर्थाने हा शब्द असल्यास न कळे.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत सदा करि उद्वेगु । अतुट दुर्जनाचा संगु । बहुत वैश्यांचा अनुरागु । तो निका नोहे ॥ ३६ ॥ चीरु वाचालिकु चुंबकु । लटिका लंपटु लावकु । क्षणयेक पठु चित्तसम्यकु । तो नको ॥ ३७॥ मद्यमांस सेवकु जूआरी' । वैश्या पापाधि चोरी । परद्वार अहिर्णेसी करी । तो वर्जावा ॥ ३८ ॥ हाट चोहटां उभा ठाये । परस्त्रिया न्याहळून पाहे । वृथा घरोघर जाये । तो वर्जावा ॥ ३९ ॥ वापी कप तटाकी । विषयचेष्टा करी अनेकी । नाहिं नित्याचारी वोळखी । तो निका नोहे ॥ ४० ॥ बाल रंजक शब्दें खेळवी । परस्त्रियांत चाळवी । विषयाथै भलेतीसी आळवी । तो सिक्षु न किजे ॥४१॥ अव सबळे रात्रीं । उभा ठाये कलासां मूत्र। अवसंधी तिष्ठे अवसुत्रीं । तो दूरी फिजे ॥ ४२ ॥ कारुण्य कृपा रहितु । निर्दय दात्य सुकृता नाहिं आतु । जीववधांचां ठाई घातु । तो परित्यजिजे ॥ ४३ ॥ श्रद्धाहीनु जो देखिजे । निश्चितु पापात्मा वोलखिजे । नास्तिकांत कीजे । दूरी देखा ॥ ४४ ॥ भिन्नकु आणि भेदवादी । पाषांडी आणि पापबुद्धि । साधुजनांतें निंदी। तो सिक्षु नको ॥ ४५ ॥ स्वधर्मी विमुखु । नाहिं परिणामी संतोखु । सदा करी पापघोषु । तो दूरी कीजे ॥ ४६॥ जो देखिजे संशयात्मकु । धूर्तु आणि हेतकु । दुराचारी बकवृत्तिकु । तो सिक्षु नको ॥ ४७ ॥ जाउनि संताजवळि वैसे । काहिं त्यांसी पुसे । उत्तर घेऊनि हांसे । जगापुढां ॥४८॥ मागें २६ वी ओवीवरील टाप पहा. येथे 'वैश्या' चे ऐवजी वेश्या' पाहिजे. २ एकप्रकारचा खेळ. - ·योगवासिष्ठ संतांचां उतरी । संतांसी वेवादु करी । उणिव आणी सर्व प्रकारी । अमंगल तो ॥ ४९ ॥ संतांची कूटि खाये । सदा अनथु वाहे । स्वधर्माचा अंतु पाहे । तो सिक्षु न कीजे ॥ ५० ॥ सत्योत्तर नाहिं वाणीं । देहीं अकर्ताची खाणि । तो सिक्षु न किजे कव्हणीं । तत्ववेत्ता ५१ ॥ धर्मी चाड श्रद्धा नांहिं । शठु येकु पांहिं । मग परतौनि न पाहे कहिं । तो सिक्षु नोहे ॥५२॥ सिकों पाहे वेधावति । परि हृदयीं नांहिं आर्ति । करी संतासी धूति । तो सिक्षु तेजावा ॥ ५३ ॥ अवसरु आणि अभाग्या। लंपटु आणि दुलंग्या । क्षेणिकु आणि स्मशानवैराग्या । तो सिक्षु नको ॥ ५४ ॥ निंदकु आणि कर्मभ्रष्टु । तर्कवादी आणि क्षमानष्टु । कुतर्कवासनी कुचेष्टु । तो निका नोहे ॥ ५५ ॥ सदा भाषी कापण्य । देखिजे असंतुष्टपण । अनृत्य बोले अगण्य । तो निका नोहे ॥ ५६ ॥ देखिजे शोकाकुळितु । चिंतातुरु बहुतु । निश्चळत्व आणि येकांतु । कहि चि.नांहिं ॥ ५७ ।। जो कां आत्महिंसकु । आणि वेवादमाणु प्रवर्तक । सर्वार्थी अविवेकु । तो सिक्षु नको ॥ ५८ ॥ बुद्धि नाहिं स्वतंतरी । दृढत्व नाहिं शरीरीं । वेळोवेळां भांडाई करी । आपण चि ॥ ५९ ॥ कामिकु आणि क्रोधी । लोभिकु आणि मंदबुद्धि । मोहिक आणि अशोधी । तो सिक्षु नको ॥ ६ ॥ हर्षरहितु विषादी । शोकचिंतात्मकु निर्बुद्धि । दुर्वाड सदा शोधी । तो सिक्षु न कीजे ॥ ६१ ॥ १ आळ. २ ब्रह्मविद्या ? वेद ? ३ कृपणता. येथे ' भाषेत नेहमी दैन्य खविणारा.' .

·३४ श्रीज्ञानेश्वरकृत करी। सदा हटें पुढिलांसी अडवी । वर्मोचारी लाजवी । नव्हे तां अधू जडवी । पुढिलाचां आंगीं ॥ ६२ ॥ आपुला चि पळापु वाढवी । सवम वक्तयासी अडवी । संसर्गी दुष्टता वोडवी । तो सिक्षु नको ॥ ६३ ॥ करि अपार हमु । ज्यासी नासाग्री तमु । भूलियां बहुत भ्रमु । तो सिक्षु न कीजे ॥ ६४ ॥ सदा कर्मकांड चि देषे । सदाचारें बहू चि तोषे । योगियां कर्मी घालि विशेषे । तो सिक्षु नोको ॥६५॥ स्वधर्माथे मगे जड । बहू कर्मक्रियेचे कोड । हीणांत करी वाड । तो सिक्षु नको ॥६६॥ स्वकार्य आधि घडी । परकार्य वृथा दवडी । रात्रिदिवसु पाहे सबडि । निंदा करावया ॥ ६७ ॥ पुढिलासी अपमानु आळवी वर्मोचारी। ना तरि दुर्वचन मारी । सात्विकांथे ॥ ६८ ॥ हृदई वाहे आकृते । लटिका चि मित्रत्त्वं वर्ते । त्याचा विश्वासु धूर्ते । न करावा ॥ ६९ ॥ येरएरा लावालावि करी । खटे बोले घरोघरीं । तो सिक्षु नकिजे चतुरीं । तत्वता ॥ ७० ॥ होकया होका मेळवी । दुलंगी दोषांत वाढवी । तो सिक्षु स्वभावी । अषटा चि ॥ ७१ ॥ ऐसा जो मध्यलंडु । वाढवी आपुला चि फंडु । दुर्मती कौटुं । तो सिक्षु नको ॥ ७२ ॥ येक चि ज्ञान निरुति । निर्धारें दोघे अभ्यासिती । स्छिर होये सुष्टाचिये चितीं । तो ससिक्षु पैं ॥ ७३ ॥ १ . अहम् ' अहंकार. २ ज्यास अत्यंत भ्रम अथवा विसरालुपणा असा ३.थे'ते हा चतुर्थीचा प्रत्यय लक्षात घेण्यासारखा आहे. ' अर्थे ' याचे अप. भ्रष्ट रूप तर 'थे' नाही ? ४ हलकट, ५ खोटा, वेळेवर नजर देऊन बदलणारा, विश्वासी. ६ कुडा? . .

·योगवासिष्ठ ते चि ज्ञान । दुजेयासी ये परिपूर्ण । तो पापिया गुरूसी दुष्टपण । करु लागे ॥ ७४ ॥ येथ आश्चर्य नांहिं । सुष्ट थोडे चि पाहि । दुष्ट कळिआंतु उणे नाहिं । जाणिजसु ॥ ७५ ॥ मि बोलतसें श्लोकाथु । ग्रंथु असे पसरु घेतु । जरि बोले संकळिताथु । तरि ग्रंथु ठाकैल ॥ ७६ ॥ सांगतां नुबंगे चि वसिष्ठु । परिसतां न भंगे चि रामु सुभटु। मग मज उबगवटु । कां वाटतसे ॥ ७७॥ पावौनु येकू चि गुणु । जेवि लवे वंशज धणु । तैसा सुष्ट विद्या पावौनु । सिधि पावे ॥ ७८ ॥ आणुनु मंचकगात्रीं । गुणकोडी येकि लाविले मूत्रीं । तरि लवणभंजन गात्रीं । येईल काई ॥ ७९ ॥ तैसें सांडावे अवगुण । वसिष्ठ ऋषि बोलिले आपण । ते महाटि टिका करुनु । सांगतुसे ॥ ८०॥ जन त्रिविध कुचरु । करिती निंदेचा संसारु । याकारणें परिहरु । घेतासि जे ॥ ८१ ॥ श्लोकार्थीचे अक्षेर उणें । बोलौनु महाटि बोलणें । अथवा आगळीक बोलणें । तन्हीं पाप ॥ ८२ ॥ श्रीनिवृत्तिचरणांचिया.कृपा। मियां महाटि केलीया अमूंपा। मुळग्रंथु पाहोनु संतोषा का आक्षेपा । ज्ञान म्हणे ।।८३॥ इतिश्री योगवासिष्टे वसिष्ठरामसंवादे सिक्षदूषणनामः द्वितीयो. ध्यायः ॥ २ ॥ . १ न कटाळे. २ अत्यादारार्ची बोलणी, येथे मऊपणा ३ येथे पूर्वी 'उप- खा' असें पाठांतर होते. तो शब्द खोडून 'अमूपा ' हा शब्द घातला आहे. उपखा' (तृतिया ) मोठ्या श्रमाने. हा च पाठ बग.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत ॥ अध्याय तिसरा ॥ आतां सांडूनि अध्यात्मगोडी । दुर्जनु दोषांतें जोडी । जैसी सुकरासी आवडि । अमेध्याची ॥१॥ सुष्ट जन धर्म चि आश्रांती । अधर्म सांडिती । ज्ञानामृत सेविती । कर्णपुटीं ॥२॥ जैसें खिरनीर मिश्रित असे । तेथ राजहंसु बैसे । तो खिरपान करी निरवसे । तोय ते ठेवी ॥३॥ घालणिआंतु बरवें तें खिरें। मग खडा टेंप चि उरे । तैसा दुर्जनु सांडी निर्धारें । दोषु चि घे ॥४॥ विविध शास्त्रांचिया राशी । जरि किजे दुर्जनांपासि । परि तो बोधु मानसीं । घे चि नां ॥ ५ ॥ समुद्री सिंपीचां पोटीं । स्वातितोय पडे संपुटीं । तेथ मुक्ताफळे गोमटिं । निफजतीं ॥६॥ तें चि तोय कर्दळीगी पडे । तरि कर्पूरु चि जोडे । व्याळमुखी पडे । तैं विष होये ॥ ७ ॥ जैसा आधणी पडला हरळु । तो संगास्तन्त्र नोहे मवाल । तैसा बहुती शास्त्रीं बोधिला खळु । तो मृदु नोहे ॥ ८ ॥ पिरें कोळिसा धूतला । तो अधिक कृष्णवर्ण जाला । तैसा दुर्जनु सर्वशास्त्रीं बुझाविला । दोषु न संडी ॥९॥ कूर्माचिये पाठि । मृदत्वाकारणे कष्टीं। थोर किजे, ऑटि । परि मृदु नोहे ॥ १० ॥ तैसा दुर्जनु अनेगिपरि । बुझाविजे सर्वप्रकारी । ते दुष्टबुद्धि शरीरी । हूनि न वचे ॥ ११ ॥ १ आश्रय करतात. २ गेला आहे वास ज्याचा असे ह्मणजे निःशेष. हा शब्द कोठे सापडत नाही. ३ क्षीरे-तुधाने. ४ कोळसा. ५ अट्टहास, कष्ट, ।

·योगवासिष्ठ तोय पडे गिरिकुटां । तें धांवत चि ये तळवदां । तैसें सिकविजे दुष्टां । तें स्छिर नोहे ॥ १२ ॥ नांतरि अर्पत सांटविलें कांचभांडीति काई जाणे तेयाची गोडि। तैसा दुर्जनु नेघपे गोडि । अध्यात्माची ॥ १३ ॥ तंब रामु ह्मणे रुषिराया । कैसे गुण होआवे उपदेशावेया । से सांगिजे गुरुराया । कृपा करुनि ॥ १४ ॥ तंब गुरु ह्मणति पारु । जो देखिजे सदाचारु । ब्राह्मणु क्षत्री वैश्य शूछ । भलेता हो ॥ १५ ॥ स्वकर्मी निपुणता । शास्त्रार्थ पुसे चालता । तो चि कीजे अध्यात्मवेत्ता । निपुण ॥ १६ ॥ सर्वशास्त्रीं चतुरु । वरि सात्विकुं स्वाक्षरु । तयासी बोधु कथिलेयां थोरू । धर्मु असे ।। १७ ॥ हैं येकांती भोगावें । आत्मज्ञान साधावें । अनभौनि भोगावें । तो चि सिक्षु ॥ १८ ॥ मनोभावी निर्मळ । सदाकाळी निश्चळु । निर्मळत्वें केवल । निर्मळराशि ॥ १९ ॥ धर्मशील आणि सखोटु । वचनी सत्यवोलु । प्रज्ञा प्रतिमलु । दुजा नाहिं ॥ २० ॥ देवी धर्मी रतु । नावडे जीवहेतु । पाहातां उल्पातु । आथि चि नां ॥ २१ ॥ अहिंसकु तत्वता । विशेष गुरुभक्ता । धर्माधर्मी ज्ञाता । तो सिक्षु कीजे ॥ २२ ॥ धन पुत्र कळत्र । शरीर प्राणु पशुजात । समस्त गुरुसमर्पित । कीजे देखां ॥ २३ ॥ * अमृत. १ जीवांचे हनन करणारा अथवा जीवाचे हनन. परंतु पहिलाच र्थ बगेवर आहे. कारण पुढन्या ओवीत ' अहिंसकु' हे पद आले आहे, ·6 श्रीज्ञानेश्वरकृत । सदुत्तर सत्यवाणी । जेणे तिर्थपणी । सत्पात्री करी भजनी । तो सिक्षु कीजे ॥ २४ ॥ जो सर्वभूतीं । दया दे समस्ती। वचनीं नाहिं नास्ति । तो सिक्षु फिजे ॥ २५ ॥ संता महतांची आर्ति । सत्यबुद्धि संपूर्ति । जयासिं असे धूर्ति । तो सिक्षु किजे ॥ २६ ॥ गहिरु आणि गंभीरता । उदासु आणि पवित्रता । सात्विकु आणि श्रोता । धर्मग्राह्य ॥ २७ ॥ धर्मकथा आवडे गोड । संतसेवेची बहु चाड । अमृताचे नाहि कोड । तो सिक्षु किजे ॥ २८ ॥ जयासिं कृपा कारुण्य बहुत । सदा निश्चळचित्त । जयाची समतादृष्टि निश्चित । सर्वभूतीं ॥ २९ ॥ प्रती न करि भंगु । नांवड़े पराविये वस्तूचा संगु । परब्रह्मअभ्यासी चांगु । भरु जयासी ॥ ३० ॥ असति वस्तु न वंची । दैन्यत्व कहिं न शोची । जेथ नवाई प्रज्ञेची । तो सिक्षु किजे ॥ ३१ ॥ ज्ञानदे ह्मणे निवृत्तीचा । हा अध्या संपला सिष्यलक्षणांचा। जें वोलिली वसिष्टरुषीची वाचा । ते चि सांघितली ॥३२॥ आतां संतांचे लक्षण । पूसतुसे रामराणा । संसारु तारावया कारण । ते कवण पूरुष ॥ ३३ ॥ कैसीया *ळखावे खुणा । कैसें त्यांचे प्रतिमालक्षण । गुरु करावे ते कवण । सांगा स्वामि ॥ ३४ ॥ बोलतुसे वसिष्ठरुषेश्वर । जो परवस्तूचा अवतारु । किं ज्ञानमूर्तिसागरु । परमेश्वरपरायेणु ॥ ३५ ॥ मिरसावेया संसारअंधकारु । जो केवळ ज्ञानदिनकर भवसमुद्रीचे तारु । ते चि होति ॥ ३६ ॥ १ पूर्णपणे.

·योगवाशिष्ट संसारुअपस्मारें । भूतें चेष्टिते अफारें । त्यासी मुक्ति द्यावया निर्धारें । अवतरले ॥ ३७॥ लागलिये भवव्याधि । जयांचे दर्शन दिव्य वोषधि । जे सोडविती भवबंधी-। आंतुनिया ॥ ३८ ॥ परिसेंसिं लोहा जाली भेटि । नुरे चि लोहपणांची गोष्टि । तैसा जयाची कृपाद्रुष्टि । ते महानुभाव ॥ ३९ ॥ जयां संतांचेनि समागमें । नुरती चि दुष्कृतें करें । ते उपदेसिती तरी पावे । मोक्षपद ॥ ४० ॥ ते नेणती उत्तममध्यम । तेयांसि समान लोष्ट हेम । मानापमान सुखश्रम । सारिखे चि ॥४१॥ ज पवनाभ्यासिं कुशल । निरामय निर्मळ । आंगकांति सोहज्वळ । विभूतिस्नानें ॥ ४२ ॥ ताय पत्र वारा । हे जयांचेया आहारा। जयांसि वसावेया डोंगर । गिरिगव्हरें ॥ ४३ ॥ जैसा रवि सर्वरसांतें शोषी । वैश्वानरु सर्वहि ग्रासी। तैसें में पडिलें पात्रासी । तेंचि पवित्रं ॥ ४४ ॥ येवंविध जे महापूरुष । इये सृष्टीचे तारक । जयांचेन हे त्रैलोक्य । तरतसे ॥ ४५ ॥ तत्त्वमस्याथु । जयांचा हृदयीं असे जागतु । जयांचा मनोभाव सतंतु । परब्रह्मीं ॥ ४६॥ जयांसि शत्रुमित्र इयें दोन्हि । उदक आणि वन्हि । लोह आणि कांचनीं । समता देखती ॥ ४७ ॥ . १ या ओवीवरून श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांच्या मते भूतसंचार' हो एक अप- स्माराचा ह्मणजे दुष्टवायूचा प्रकार आहे, असे दिसते. हे लक्षात ठेवण्यासारखें आहे. २ सर्व इंद्रियात रसना ही बलवत्तर आहे; अगाबद्दल श्री ज्ञानेश्वरीत उल्लेख आहे.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत खडण आणि कामधेनु । कल्हारे आणि कांचनु । हिंवरु आणि चंदनु । सारिखा चि ।। ४८ ॥ चिंतामणि आणि पाषाणु । कल्पतरु आणि अंजनु । बावनु आणि लसणु । समता देखति ॥ ४९ ॥ रंक आणिक ईंद्रु । दर्पणु आणि चंद्रु । थिल्लरु आणि समुद्रु । समता देषती ॥ ५० ॥ पिपीलिका आणि ब्रह्मावरि । जीव वर्तताती संसारी । समता सर्वभूती निर्धारी । तो चि संत ॥५१॥ तवं रामु म्हणे स्वामी । गुण परिसतां चि सांडिलों भ्रमी । तयांचां दर्शनी संसारश्रमीं । वेगळेयां होइजे ॥ ५२ ॥ तवं वसिष्ठ ह्मणती राया। तुह्मां अवतारांसिं अज्ञान काया। परब्रह्म परिकी माया । वेष्टले असा।। ५३ ॥ हे तुझी चि भाटिवें । आह्मी करित असो स्वमेव । तुज नराकृति अवेव । परब्रह्म ते तु ॥ ५४॥ तुं मायावेष्टितु । आमतें अससि आझिं सांगावी साध्य जे वस्तु । ते चि तुं पै ॥ ५५ ॥ तुज अमूर्ताकारणें । लागली पदर्शनां भांडणें । वेदु आणि पुराणें । नेणती चि तुज ॥ ५६ ।। इतिश्री योगवासिष्ठे वसिष्ठरामसंवाद सिष्यतिप्रशसानाम तृतीयो- ध्यायः ॥३॥ पूसतु । || अध्याय चवथा ॥ आतां रामु ह्मणे वसिष्ठ रुषि । षड्दर्शनें आपुलाला भाषी । काइ बोलली हे आलुकि । पुसावेयाची ॥१॥ १ कल्हार-कमल. परंतु येथे ' कल्हारे' असे रूप असून त्याची काचनाशी सांगड घातली आहे, तेव्हां धातूशी पुष्पाची सागड योग्य होणार नाही, ह्मणून कल्हारे हा शब्द, कल्हई ' ज्याची करतात ते 'कथील ' अशा अर्थी घ्यावा. २ भाटपण, गुणवर्णन. ३ आवड, भूक.

·योगवाशिष्ठ तवं गुरु ह्मणती पारु । विस्तारे सांगतां ग्रंथु घेइल पसरु । ठाकैल विवरु । अध्यात्माचा ॥२॥ परि तुझें पुसणें निकें । समस्तहि परिसावें लोकें । मग जया में ठोके । तें तो अनुष्टु ॥ ३ ॥ परब्रह्मांची मातु सांगतां । नाहिं वक्ता नां श्रोता। विष्णु जाला योगनिद्रिता । अभ्यासावया ॥४॥ आतां मिमांसिकांचे बोलणें । स्वकर्तव्य करणें । स्वर्ग पाविजे आचरणें । निर्धासि ॥५॥ जें जिये आश्रमीचे कर्म । तें आचरिजे सवर्म । हे बोलणे चि परम । मिमांसिकांचे ॥६॥ ईश्वर करणें । प्रमाण नोहे जाणणें । स्वकर्तव्य प्रमाणे । येर लटिकें ॥७॥ जैसे देउळ रचितां । उंच भूमिका निश्चिता । पडतेन आधारे तत्वता । पावतु जाये ॥८॥ मग कळसोत्तर काम टांकि। तैसि चि उर्धगति आचरण विशेषि। से तयाचे कर्तव्य किं । ईश्वरें केलें ॥९॥ नांतरि आडु खणतां । जवं खणे खालुता। तवं अधोगति सर्वथा । तयांसी होये ॥ १० ॥ तैसें स्वर्ग नर्क भोगणें । तें आपुलेन कर्मे जाणणें । तेथ आणिक कोहि निर्धारणें । लागे चि नां ॥ ११ ॥ शत अश्वमेघां कीजे । मग ईदु होइजे। है भक्ति किं कर्म जाणिजे । आपुलें देखा ॥ १२ ।। येथ कर्तुत्व प्रमाण निश्चित । येज्ञ कीजे मीमांसिकमत । भक्ति अप्रमाण तत्वता । आमचा ठाई ॥ १३ ॥ १ राहील. २ मानेल साहील. ३ येथे कारण हा शब्द मागाहून लाल शाईने समासांत घातला आहे. चरण रेधा व ओवींचे अक हे लाल शाईने घातले अस. ल्माने अर्थात हा कारण ' शब्द पोथी तपासताना च घातलेला असावा हे उघड होत आहे. .

·श्रीज्ञानेश्वरकृत । आतां नयाईकासी प्रमाण । षोडश पदार्थ जाण । तेथ ते स्थिराउनी अंतष्कर्ण । परिस बापा ॥ १४ ॥ प्रमाण प्रयोजन संशय । द्रुष्टांत सिद्धांत अवेव । कर्तुत्व भाषनिर्णय । वादछळन ॥ १५ ॥ आतां नैयायिकांची मातु । वसिष्ठ सांगे परिसे रघुनाथु । ते सांगेल निवृत्तिनाथसुतु । ज्ञानदे ॥ १६ ॥ वितंड जल्पती । निग्राहादि पोडश ह्मणती । प्रमाणादि वोलती । निर्धारेंसिं ॥ १७ ॥ षोडशपदार्थज्ञाने निरुति । नैयायिक बोलती । ईश्वरप्रसाद ह्मणती । मोक्षु असे ॥ १८ ॥ चार्वाकां सिधांतु अनेछा । बोलताती स्वईच्छा । ते सांगतसे अनीछा । ज्ञानदे ॥ १९ ॥ तंव चार्वाकी बोलिलें । आणिक नाहिं उरलें। मरणादयो साधलें । मोक्षपद ॥ २० ॥ येथ करणे नाहिं स्वभावें । मृत्यु जेधवां पावे । तेणे सहज जीवें । मोक्षु पाविजे ॥ २१ ॥ भस्मीभूत शरिर जालें । तरि सांग पां कवण मेलें । आणि मागुतें आलें । तें कवण सांघ ॥ २२ ॥ चार्वाक ह्मणती ते परियेसां । आमां दूषण ठेवित असा। तरि यासी दृष्टांतु कैसा । तो अवधारिणे ॥ २३ ॥ उदकी बुडडा उपणला । तेथ चि लयातें पावला । तो चि मागुता उपणला । ऐसें घडे ॥ २४ ॥ कण भूमीमध्ये पेरिले । ते सर्व हि अंकुरैले । ते चि मामुते जन्मले । ऐसें घडे ॥ २५ ॥ तैसें पातलेयां देहपाती । मोक्षु होये तत्वतां । ऐसें मत निश्चिंत । चार्वाकाचें ॥ २६ ॥ Site १ उपजला. २ देह पाताला पावला असताब्देह पडला ह्मणजे, ·योगवासिष्ठ आत्मा तो आधी चि नाहिं । ऐसें आपुलालिये ठाई । प्रतिपक्षी पाहिं । प्रतिपादिलें ॥ २७ ।। तवं तेथ भास्कर बोलती । कर्मा पासून ब्रह्म हे निरुति । तरि कर्म त्यजूनि वर्तती । ते कवणेंगुणें ॥ २८ ॥ सांडूनि कर्मफळाचा हेतु । ब्रह्मकर्मसमारंभ वस्तु । नेणती तेथिचा संकेतु । त्यासी काई ह्मणावें ॥ २९ ॥ तवं इये चि दर्शनींचे आणिक । भटाचार्य बोलती प्राज्ञिक तें चि सम्यक । जाणावें पैं ॥३०॥ तरि कर्म करावें । कर्मफळ इश्वरी अर्पावें । अर्पूनी उगयां चि राहावें । निर्धारेंसी ॥ ३१ ॥ मंग ईश्वर जाणे ते करु । ऐसा भास्करदर्शनाचा निर्धारु । आणिकहि विवरु । बोलताति ॥ ३२॥ भट निर्धारें बोलती । स्वर्गकामादि यज्ञ निरुति । आमचें पदकर्म निश्चिति । प्रमाण गा ॥ ३३ ॥ त्रिदंडियांचेनि मतें कैसें । गृहस्तापासूनि चतुर्थ असें । कर्म आह्मीं करावें ऐसें । ह्मणति गा॥ ३४ ॥ येक दंडियां होआवे जेणें । योगारूड होउनि तेणें | उत्तम प्रणउ अभ्यासणें । नेमेसीं ॥ ३५ ॥ ऐसें चार्वाकदर्शनींचे समस्त । सेवावर आइकोनी निश्चित । श्रीरामु पुसे वेदांत । काइ बोले ॥ ३६ ।। आतां निवृत्तिचरणप्रसादें । हर्ष निर्भर आनंदें । वेदांत बोलणे विनोदें । ह्मणे ज्ञानदेॐ ॥ ३७ ॥ बोलती वेदांती । येकले सोने हैं निरुति । रचनाविशेषे अळंकार स्थिति । विविध नावें ॥ ३८ ॥ अळंकार नामोच्चारें । त्रयलिंग नाम्ना आंधारें। परि पाहतां निर्धारें । सोने येक चि ॥ ३९ ॥ १ सष्टीकरण २ अलकार हे भिन्नलिंगी आहेत, परतु मुवर्ण एक च लिंगी आहे. .

·श्रीज्ञानेश्वरकृत नातरि गिरकुटीं । अळंकार रचिलें कोटि । स्वामी परिवारला धुर्जेठि । आकृति समंधे ॥ ४०॥ सतीस दंडयुधीचा प्रकारु । चातुरंग सैन्यादि अळंकारु । निर्धारे डोंगरु । येक चि किं॥४१॥ तैसें'तत्वमस्यादि'वाक्य निरुति। सर्वं खल्विदं ब्रह्म'हे निरुति " एकमेवाद्वितीयं नास्ति "। निर्धारेंसी ॥ ४२ ॥ पाहे पां नळिकाबंधन शुकाचें । नातरि चेतन स्वमीचें । राज्य अथवा बंधन साचें । घडतसे ॥४३॥ तैसा बंधु तो निःशेष । कर्म तें उपाधीक । ह्मणोनि शिखा सूत्र कर्मत्यजी विशेष । करुनी वर्तती ॥४४॥ इतुकें आइकौनु दशरथ नंदनु । ह्मणे गोसावि कृपा करुनु । बौध दरुशनाचा अनुमानु । तो अनुवादिजे ॥ ४५ ॥ सांगा बौध दरुशनाची कथा । ते जैसे आहाति वर्तत । ते आइक तत्वतां । रघुनाथा ॥ ४६॥ तवं बौधी विचारिलें । घटाकाश मठाकाश भलें । महदाकाश बोलिलें । तिहीं शून्य ॥४७॥ तिहीं शून्ये जिये ठाई । लया जाती पाहिं । तें शून्य चि नावें कहि । आन न कीजे ॥४८॥ तवं जैनी निर्वचिलें । अष्टादश दोष भले । अनुक्रमें बोलिलें । तें आईक रामां ॥ ४९ ॥ क्षुधा तृषा भय निंदा लज्या मौन । रोग चिंता जरा मरण । आहार विस्मृति स्वेद गुण । निद्रा व्यसन ॥ ५० ॥ राग द्वेष निंदा निरुति । अष्टादश दोष बोलीजति । या विवर्जित निरंजनु ह्मणती । निर्धारेंसी ॥५१॥ ' अहिंसा परमोधर्म ' । हिंसादि न कीजे कर्म । येवंविध शुध वर्म । जैन बोलती ॥ ५२ ॥ १ बोलले. ।

·योगवासिष्ठ ४५ . हाती मयुरपिछ कूचि । मस्तकीचे केस लुचि'। निरामय होउनी शुची । वसे गौशालेसी ॥ ५३ ॥ येवं अष्टादश दोष विवर्जितां । निरंजनु पाविजे तत्वतां । ऐसें जैनदर्शन बोलतां । आईकिजे रामां ॥ ५४ ॥ सांख्य पूरुष प्रकृति । योग पातांजळी ह्मणती । यम नियम प्राणायाम प्रत्याहार निरुति।धारणा ध्यान॥५५॥ आसन समाधि येणें । अष्टांग योगें करुनी जाणणें । विधा राग द्वेष अस्मिनिर्गुणें । निर्विषय ॥ ५६ ॥ क्लेश पंचक नित्ति जगीं । जीवपरमात्मायांचां योगीं।। मोक्षु मणती उर्ध मागीं । निर्धारेंसीं ॥ ५७ ।। शिवपूजा करिती । ते शैव बोलिजती । शक्तिध्याने असती । ते शाक्तजाण ॥ ५८ ॥ विष्णुतें अर्चिती । ते वैष्णव बोलिजती । गणेशध्यानीं निपुणजती । ते गाणपत्य ॥ ५९ ॥ सूर्यो देखिलेयाविण कहिं । जयांत अन्न नाहिं । ते सौर बोलिजती पाहिं । ऐसे पंचायतन ॥ ६ ॥ आणिक आपुलालिया वासनां। कुळदेवता कुळाचारु गहना। देशधर्म आनाना । मर्यादा नाहिं ॥ ६१ ॥ तवं बोलिले सद्गुरु । या अर्थासी नाहिं पारु। येक धरुनि राहे जो नरू । तत्वज्ञान ॥ ६२॥ तवं बोलिला ज्ञानदे। हा चौथा जाला अध्या। जे बोलिला रुषिराऊ । वसिष्ठ गुरू ॥ ६३ ॥ इतिश्री योगवासिष्ठे वसिष्ठरामसंवादे पट्दर्शनाववरणं नाम चतुर्थोध्यायः ॥ ४॥ १ काढणे, बोहणे. २ व्याधि अथवा उपाधिरहित. ३ येथे 'गौ' चे ऐवजी . पौ' दिसतो.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत ॥ अध्याय पांचवा ॥ -- संस्कृताची महाटी बोली । जैसी सुवर्णाची पातळ केली। नातरि लेभाट वाटुनी रांधिली । आंबील जैसी ॥१॥ ना आंबील जेवणे बहुतांचें । षडरसी भोजन समर्थांचें । महाटिये वरि भलतेयाचें । चित्त वैसे ॥२॥ जन्हीं पढीनले संस्कृत श्लोकु। परि मन्हाटियां बुझाविजे लोकु । मि नोचलें अधिकु । संस्कृताहुनी ॥३॥ जरि संस्कृती गुंपे। तरि येथे पाहतां सोहपें । मि आने आन जल्में । तरि निवृत्तीची आण ॥ ४॥ मणाल का करावी मन्हाटी। कासया उपसावि आदि । आत्मा ठेवुनी कटीं । पृष्टीभंगु ॥५॥ हे केलिया म-हाटी । जोडती पुण्याचिया कोटि । तत्वज्ञान कर्णपुटीं । भोगणें घडे ॥६॥ हे आइकिलेंयां माझें बोलणें । खळांची जाती अवलक्षणे । तेयां घडे अभ्यासणे । अध्यात्मयोगु ॥ ७॥ वेदांती सिद्धांती अध्यात्मवेता । पाहावें अधीक उणें संस्कृतां। बोलिला तरि कोपतां । विषादु नाहीं ॥८॥ माझी प्रतिज्ञा ऐसी । जिये अथीची बोली जैसी। निवृत्तिकृपावशीं । पुरो चि लागे ॥९॥ तवं श्रीगुरु निवृत्तिनाथें । मणितलें असो हे परतें । आपण वर्णावें आपणयांत । तरि तत्वबोधु नाशे ॥ १० ॥ असो वसिष्ठ रुषीतें । प्रष्णु केला रघुनाथें । सर्वदा अभ्यासावें योगातें । किं युगपरत्वें ॥ ११ ॥ १ कठिण पडेल, काठिण्य येईल तर. २ पाठीचा कणा मोडे तों. ३ यावरून सतांनी 'मराठीत ' प्रथरचना का केली हे उघड होते.

·योगवासिष्ठ ४७ यावरि रामाचये मनींचें जें । जाणितलें रुषिराजें। यासि अपेक्षित युग धर्माचें । जाणवसे ॥ १२ ॥ तरि सांघों युगधर्म । निरसूनि अज्ञानतम । अझुत्री यांचे मनोधर्म । निरसतीनां ॥ १३ ॥ पुसतुसे आर्ति । परि राजमदु चित्तीं । तो निरसावा बहु.प्रतीती । दाउनियां ॥ १४ ॥ । मग बोलीला श्रीगुरुनाथु । हा युगधर्म समस्तु । वेदें बोलिला यथोत्कु । तें सांघों तुज ।। १५ ॥ तरि कृतयुग बत्तीस लक्ष । तेथ येकविस ताड उंच मनुष्य । तेयांसि येक लक्ष आयुष्य । दो अवस्था ॥ १६ ॥ तेयांचे अस्थिगत पाण । ईद्रियां नांदणुक स्वल्प जाण । निश्चिमत्व करणें । बहुतेयासि ॥ १७ ॥ मनाची प्रवृत्ति थोकडी । निश्चळत्वाची अपार गोडी । कृतयुगीची परवडी । बरवि देखां ॥ १८ ॥ ते गमन करिती । तरि पदी पदी ग्राम उलंघिती। दिनमाने काई करिती । तें चतुरी जाणावें ॥ १९ ॥ तिये युगी धर्मु आत्मउपास्ति । जे यथोक्त आचरती । ते चैतन्यमाप्ति पावती । निर्धारेसीं ॥ २० ॥ तेथ धर्म हे उक्ति । जयां घडे निरुति । अधर्मास्तव पतित आथी । खालुतें येणें ॥२१॥ विकारनिमित्ये अंतु । सेणे होये देहपातु । ते जन्मती त्रेतांतु । भर्वसेनी ॥ २२ ॥ त्रेत सोळा लक्ष । मानवा दाहा सहस्र आयुष्य । उंच चौदा ताड मनुष्य । रघुनाथा ॥ २३ ॥ येथ मुक्ति हा धर्म । जे करिती सवM । त्यजिती संसारश्रमु । अतीत होउनी ॥ २४ ॥ १ उत्सुकतेने ( तृतिया ) २ लहान, पोथीशी, ३ प्रकार.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत मग ते हृदयभूमिके । पेरिती शांतीची रोपें । सिंपती उदकें । श्रद्धेचेनि ॥ २५ ॥ तिये सविस्तरे अंकीं । बैसोनियां येकाकी । मग भग्ति करिती निकि । यथोक्त पैं ॥२६॥ तयां वैकुंठविळासु । ऐसां ठाई होये वासु । या फळातें हैं भक्तिलेशू । निर्धारसीं ॥ २७ ॥ येथ यजु अधM बोलिजे । तो जिहीं मानुषी कीजे । तितुका जन्मिने । द्वापारांतु ॥ २८ ॥ द्वापार आठ लक्ष । तेथ मनुष्या सहस्र आयुष्य । सप्त ताड उंच मनुष्य । जाणावें पैं ॥ २९ ॥ तेय यजु हा धM जे करिती । तेयां होये स्वर्गमाप्ति । जाणावी हे निरुति । प्रज्ञावंतीं ॥३०॥ तेथ तीर्थ क्षेत्र व्रत दान । हा समस्त अधर्म जाण । जयां घडे तयां प्रमाण । कलियुगी जन्म ॥ ३१ ॥ च्यारि लक्ष कलियुग देखां । मनुष्या आयुष्य शत वरिखो । कळीं शतायु पुरुषां । ऐसें वेदु बोले ॥३२॥ तेथ तीर्थ क्षेत्र बत दान । हा कळींधM गहन । जयां यथोक्त घडे तयां पावन । अंबाळ फळे ॥ ३३ ॥ हो चि मध्यमु घडे । तरि अष्टदेवयोनि होये फुडें । ने आचरती कोडें । युगधर्म ॥ ३४ ॥ है चि कनिष्ट करिती । तरि अधोयोनी होये प्राप्ति । हिंसामा बोलिजती । महारौरव ॥ ३५ ॥ की हिंसा हे पाप आइक । पापास्तव नरक । मनुष्य हीनसत्व अविवेक । धर्मरहित ॥ ३६ ॥ चौहिं युगधर्मी वर्ततां । मोक्षु नाहिं सर्वथा । आत्मज्ञानेविण रघुनाथा । निश्चितां नोहिजे ॥ ३७ ॥ १ अतराली त्याचा वास होतो. अंतराल-आकाश.

·योगवासिष्ठ अणुमात्र भक्ति विकरलें' । तेणें नौ सहस्र आयुष्य तुटलें । युगायुग गतलें । सोळा लक्ष ॥ ३८ ॥ ऐसें चि विकार गती । दशांशे आयुष्ये तुटती। त्रययुगें अधर्मे जन्मती । कळीआंतु ॥ ३९ ॥ द्वापाराचां अंती कैसें । अघोर युग जन्मतसे । तयां नांवं कळि ऐसें । बोलिलें पैं ॥ ४० ॥ हा चौहीं युगींचा धर्मु । सांगितला तुज सवर्मु । यांतु उधरिजे ऐसा श्रमु । कांहिं असे ॥४१॥ जे बोलीलें बदें । तें वसिष्ठं सांगितलें संस्कृतअनुवादें । मियां मन्हाटियां विनोदें । अनुवादलां ॥ ४२ ॥ तत्सदिति श्रीयोगवासिष्ठे । वसिष्ठरामसंवादे चतुर्युगधर्म वि. परणं नाम पंचमोध्यायः ॥५॥ ॥ अध्याय सहावा ॥ श्रीगुरुनाथाय परमात्मनेनमः । आतां रुषीतें म्हणतसे रामु । गोसावि सांगितला युगधर्म । कैसा चाळितां गृहस्थाश्रमु । मुक्तिं असे ॥१॥ या शब्दां रुषि कांटाळला । घडि येक मुर्छागत जाला । मग सावध होउनी बोलिला । रामचंद्रासि ॥२॥ तुं पुसतांसि कवणि आति । हे आईकिलीयां चित्तवृत्ति । नेणों गेली केउती । स्वस्थ नाहिं ॥३॥ हे आइकतां चि गा सुभटा । लंपिजती गिरिकपाटा। इये संसारा ऐसा वोखटा । आश्रमु नाहिं ॥४॥ जै कीजे पाणिग्रहण । ते असे अज्ञानपण । सवें चि लागे विंदांण । मन्मथाचें ॥५॥ १ विकार पावणे. २ मी लक्ष्य. श्री. ज्ञा. १३४३७१.

·५० অন্নানঘর न वर्णवे बरवेपण । शृंगारी न रिगे मन । ते अधोगतीसी कारण । आणिक नाहिं ॥६॥ नां ते स्त्री नोहे वियतु । ते भवसमुद्रीचा आवर्तु । जीव ग्रासावेया मुर्तिवतु । कालु जैसा ॥७॥ ते वनिता नव्हे भूली । ना तरि अविद्या अन्मली । अधोगति चि आली । मूर्ति वर्षे ॥ ८॥ नां ते भूलीरूप गहनी । पूरुषु मोहावेया मोहनी । त्रिभुवन ग्रासावेया लागौनि । व्याघ्री ते ॥९॥ सोडुनी कटाक्षवाण । विधे पूरुषांचे प्राण । अवेव दाउनी आपण । प्रासी जगा ॥१०॥ नां नां ते भैशि । पूरुषु तृणु ते वन्हि । जग ग्रासावेया लागौनि । मूर्ति जाली ॥ ११ ॥ ते काळसर्पाची गरले । मूर्तिमंत हळाळ । नांतरि केवळ । अधोगति ॥ १२ ॥ शृंगारक्षेत्रीची व्याळी। किं विषयव्याघ्राची वंशजाळी । नां ते क्लेशतरूची डाहाळी । वनितारूपें ॥ १३ ॥ ते नांदवी अनंग पीठौं । किं इंद्रिय चोरांची दरकुटी । निरयनदीचां तटीं । मे काज ॥ १४ ॥ पूरुषु पर्वतु ते वणवा । ते निरय पंकीचा दिवा । अधःपात करावेया जीवा । ते चि जाणे ॥१५॥ वनिता अज्ञानाची खाणि । भूलि रूपांची लाणि । नां ते मुक्तीसी नागवणि । चांडाळि ते ॥१६॥ घराश्रम तो करि भ्रमु । चळे आश्रमधर्म । माठवे देणधर्म । तीतें पुरवितां ॥ १७ ॥ १ भोवरा, भ्रम. परंतु येथे ' भ्रम घ्यावा, कारण पुढे आवर्तमावरा आहे व. २ भन्न करणारी. ३ येथे '' मागाहून लिहिलेला आहे. गरा-विष. ४ सर्पिणी. ५ बांबूची जाळी. ६ पीठ सिंहासन ७ भाति उत्पन करणारे स्थान, दरी. शेवट, .

·घोगवाशिष्ठ . जिचीया संगति । समवेसनें प्राप्त होती। जाइजे अधोगती । पित्रे सहित ॥ १८ ॥ अनुसरली ऐसी बाटे भ्रतारा । तरि मारवि सहोदरा । हैं चि विपरीत में भ्रतारा । करी जीवनाशु ॥ १९ ॥ मुर्खत्व अनृत साहस माया। हे स्त्रियांचे स्वभाव गा रघुराया। अशुचि निर्दयत्व माया । हे सहज चि असे ॥ २० ॥ बोले ते माव । वैशीक लावी ते स्वभाव । दावी हावभाव । भूली पाडी ॥ २१ ॥ गृहस्थाश्रमीचे आचार । असती बहुत प्रकार । मज सांगावेया स्छिर । मन नोहे ॥ २२ ॥ दे आदरिलें इछाभोजन । तेथ उठिले चि असे विघ्न । वैळि करुं आदरिले दान । तो पाडिला पाताळी ॥ २३ ॥ ऐसें हैं अनेकथा । सांगावेया नुपजे श्रद्धा । स्त्रीसंनिधाने त्रिविधा । तापाते भोगिजे ॥ २४ ॥ अणौनु शुकदे नारदु हनुमंतु । यांसी नलगे चि मन्मथाघातु | पळतु गेला गिरिकंदरांतु । स्वामी कार्तिकु ॥ २५ ॥ विश्व पर्वतु ते वणवा । अज्ञानमूर्तु ते अंधकारु जाणावा । विश्वहृदय सर्वा । व्यापूनि असे ॥ २६ ॥ वनिता अज्ञानांची खाणी । भ्रमय रूपाची गवसणी । नां ते झांकोळावेया ज्ञानतरणी । अविद्या अभ्र ॥ २७ ॥ ते सकळ चिंतेचें घर । किं असाराचें असार । क्षणामध्ये यमपूर । अवलिळा दे ॥ २८ ।। संसाराचे आदिमूळ । गर्वादि अंतीचें कुछ । स्फुरे अविद्या सकळ । जियेस्तव ॥ २९ ॥ १ अन्त साहस माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौचस्वं निर्दयत्व स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः ॥ २ बळीने ( तृतीया ) ·श्रीज्ञानेश्वरकृत गृहचिंता विविधा । सकळे उपजति पसिद्धा । स्वार्थ चित्तबाधा । तितीचि जाण ॥३०॥ लिचे चिंतेचेया अधावती । मावळे प्रज्ञेची जोती। आत्मज्ञान स्मृति । नाहिं होणे ॥ ३१ ॥ जगी हे कुटुंबचिंता । दुरंधर गा रघुनाथा । सर्व अकृत् येथ । निफजती पैं ॥३२॥ चितेवरि चिंता । दिनुरात्रि सोसितां । उसंतुं येक पाहातां । आथि चि नां ॥ ३३ ॥ ऐसी जे वनिता येकि । ते मतिमूळ उत्पाटकी । ना ते उन्मेष हम ग्रासकी। विद्युलता ॥ ३४ ॥ प्रक्षेचिये निधि । वरि उठिली हो काज अविधि । कां साधितां आत्मसिद्धि । महा विघ्न ॥ ३५ ॥ ते वनिता नव्हे वैरि । जाणावी सर्व प्रकारि । विश्व वधितसे निर्धारी । विषयशस्त्रीं ॥ ३६ ॥ आंगीं तारुण्य स्वरुपता । कांति दिसे उदिता । ते येक दिसीचिया चिंता । जोनु जाये ॥ ३७ ॥ बळ प्रताप प्रौढी । अंगी असे गाढि । ते अणुमात्र चिंतेचिया धाडि । नाहिं होये ॥३८॥ विवेक तर्क मती । सर्व शास्त्री ज्ञातव्य स्छिति । जाणे आत्मसंविति । गुरुमुखें ॥ ३९ ॥ जाणे प्रपंचा अभासु । निश्चित वोळखे परेशू । तये बुद्धीसी होये नाशु । गृहाश्रमें ॥ ४० ॥ उपजति अनेगी उपाधी । नाशू होये धर्मबुद्धि । संचरों लागती व्याधी । चिंतेस्तव ॥४१॥ श्मशानाहून अधिक । चिंतेची होय आगळिक । श्रीरघुराया आईक । गृहाश्रम हा ॥ ४२ ।। विश्रांत. २ उज्वल, ३ परचक्र, हल्ला.

·योगवासिष्ठ ५३ निर्जीवांते स्मशान । क्षणु येकु करि दहन । परि चिंता जाळी गहन । उभयांतें ॥४३॥ जेथ जिव्हारी चिंता देख । तेथ कैचें सुख । मूर्ख नांदती अशेख । तिचेया संगती ॥४४॥ देखौनि तारुण्य साजिरी । विश्व घालाघाली करी । ते पावती परी । पतंगाची॥४५॥ म्हणौनु ते वनिता । संशयात्मक निश्चिता। नेदखिजे निस्तरवां । कव्हणे काळी ॥४६॥ निश्चळत्वाची बरखें । कृष्णसर्पाचे मार्दव । सुष्ट म्हणौनु स्वयमेव । धरुं ये काई ॥ ४७ ॥ तैसि वनितेची आपुलीक । प्रसनवदन दर्शनीक । तिची विविध भजणुक । साच न मनावि ॥४८॥ विनय ब्रूति पाहातां । नेदपिजे सर्वथा । अविनय भुवन पतनता । पतनगृह ॥ ४९ ॥ नां ते दोषखाणि गहन । वरिपडियां होईजे महापतन । भोगिजती यमयातनां । जियेस्तव ॥५०॥ धर्मरत्न सांडी । वनिताकर्दमीं दे बुडी । ते जाले वरिपडि । रौरवांसी ॥ ५१ ॥ आत्मज्ञानी नाहि गोडी । अपीडें वनितेची आवडी । ते पडिले बौदौडी । गर्भवासांचिये ॥ ५२ ॥ अनंत योगी पराभवले । पुनरा सुखीं मोहावले । ते जळत चि राहिले । संसारवणवां ॥ ५३ ॥ नां ते दोषांचा गिरिवरुं । किं ते पतनाचा सरोवरु । जगग्राम सविस्तारु । वर्धतुसे ॥ ५४ ॥ सदा दोषेसी सनिधान । नोहे सुष्टात्मक मन । कपटता गहन । रघुनाथा ॥ ॥ ५५ ॥ १ शोभा. २ माया. ३ सेवा. ४ अज्ञानी. पण वरपडा-गुतलेला, मोहलेला, आणि हा च अर्थ योग्य आहे. ५ फार. ६ बदिवास. .

·श्रीज्ञानेश्वरकत नां ते असत्याचें घर । कि अतृताचे भाडार। निश्चित मृताकार । रौरउ ते ॥ ५६ ॥ ते सकळ अकर्याची छळी । अतृत रौरवादिकी भरती। नां ते यमयातना जाली । वनिता वेवें ॥ ५७॥ ते अप्रत्यक्ष क्षत्रिणी । विश्वासु न कीजे कपणीं । प्रत्यक्ष विहित मरणीं । जाणावी ते ॥५८॥ अगा तापत्रय अग्नि । जाणावी ते भनी। विघ्नांतु श्रेष्ट विनि' । महाविघ्न ॥ ५९ ॥ मणौनि गा नरश्रेष्टा । परियसै सिष्यसुभटा । जाता स्वर्गाचिया वाटा । अडचणी से ॥६॥ ना ते वनिता नोहे अव्हाट। निरयपुरीची राजवाट । अधोगती येकदाद । मूर्ति जाली ॥ ६१॥ ते मायेची करंडी। विषयां भरली हांडी। सर्व सुखाची कुरौंडी । निरयरूप ते ॥ ६२ ॥ महानिध असंतुष्ट । ते दुष्टाचे दुष्ट । रामा हे अरिष्ट । मूर्तिमंत ॥ ६३ ॥ ऐसें स्त्रीरूप अशेष | कवणें केलें देख । अमृतांसमान विष । मानिले रामा ॥ ६४ ॥ मणौनियां नरेशा । जाणे माझी भाष । है पुरुषांसी पाश । मांडिला असे ॥ ६५ ॥ इंद्रवीचें फळ । वाहियाकारें दिसें निर्मळ । परि अभ्यंतरी केवळ । विष चि असे ॥६६॥ तैसी वनिता बाबात्कारें। विमळता रूपें आकारें। जे केवळ निंद्य अभ्यंतरें । सांगतुसे ॥ ६७ ॥ ते अज्ञानपंकीची अळी । किं विषयइंद्रियांची चणाती अविद्यापर्वताची गोलांगुली । मूर्त जाली ॥ ६८ ॥ विनांत फार मोठे विन. विनाच स्त्रीलिंगी रूप, विन्न करणारी. १ आवाट, ३ नकपुरीची. ४ ओवाळणी. ५ वानरी. . .

·योगवासिष्ठ ते कामलोहाची सांकळा । पडिली असे विश्वाचिये गळां । तेथ सुटिका पुरूषां सकळां । नव्हे चि पै ॥ ६९ ॥ नां ते विषय विस्तीर्ण नदि । चिंतातरूची आदि । विश्व ग्रासावेया व्याधि । जाली असे ॥७० ।। ते क्रोधाचे कुंड । किं निरयसाचे तोंड । महा मोहोगजाची शंड । कवळी विश्व ॥ ७१ ।। से सूर्ताकार माया । किं लोभद्रुमांची छाया । ते प्रख्यम्याघ्रीची काया । ग्रासी पूरुषांत ॥ ७२ ॥ से भवसिंहांची दाढ । ते मदविटपाचे बूढ । नां ते विषयाचे वेड । लागलें जगा ॥७३॥ नां नां ते रौरवसागरीची शुक्ति । दुरुनी दिसे झळकती | रूप पाहातां भ्रांति । प्रपंचाची ।। ७४ ।। ते आवर्तु तृष्णांनदीचा । किं ते मछर्यमदाची वाचा। तिये मध्ये साच । काइ असे ॥ ७५ ॥ वेधि में जाणे परव । करि लजेची बोगडिव । भोळेपणांची वेडिव । ठेवी आपणेयांतें ॥७६ ॥ भाषींचि स्वरूप रमणी । वरि हावभावादिक करणी । तेणें पूरूषा अंतष्कणीं । मोहन पडे ।। ७७ ।। जैसी पक्षिणी देखौनियां फुडी । अंतरिक्षपारिवां बांधे विडी। मग तियेवरी घाली उडी । दर्शनमात्रे ॥७८ ॥ भूमी न विचारी अवघड सवघड । न लेखी द्रुम झाड । करूनि प्राणांची होर्ड । पडे तेथ ॥ ७९ ॥ त्याचे देह सरे । कां दैवयोगें उरे। परि श्री निमित्वे जाये निर्धारें । चाडेस्तव ॥१०॥ ११, बार, ३ शिपी. ३ बांगणेपिळणे, खुरटणे; यावरून हा शब्द मि- घाला असल्यास न कळे ४ फुडे सरें. हे स्त्रोलिंगीरूप तर नव्हे १५हा सामासिक शब्द. ६ पैन. ७ बाट इच्छा.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत तैसे शस्त्रांचिया अणियांवरी । घालूनियां सर्व प्रकारी । मूर्ख भोगिती नारी । पराविया ।। ८१ ॥ ह्मणती देहासी नाहि चीरता । मग ऐसी रत्ने भोगिता | हे देह तत्वता । आतां चि जा ।। ८२ ॥ ऐसें शरीर करिती हेळा । दुर्लभु नेणती मनुष्यमेळा । विषयचा. केवळ । देती देह ॥ ८३ ॥ एवढी जीवां भवती भ्रमणी । क्लेशत्रय भवावर्त भवनीं । येवं वनितावीण करणी । अन्यास्तव नव्हे ॥ ८४ ॥ ऐसी ते वनीता तन्वांगी । वरी दिव्य कांति आंगीं। ते भुलवीतसे कुरंगी' । नादु जैसा ॥ ८५ ॥ जैसे अर्काचें खीर । शुद्ध दिसे श्वेताकार। पयासाठी जे नर । सेविताती ॥ ८६ ॥ ते परिणामी नव्हे हित । भ्रमु उपजवी निश्चित । मृत्यु पावे तत्वता । तदनंतरें ॥ ८७ ।। ऐसे ते परम सुखासाठीं । वनितासुख सेविती सेवटी । तेयांसी पडिली आटी । येरझारांची ॥ ८८ ॥ ते पाहुणे येमलोकीचे। त्यांसी आदर होती रौरवादिकांचे। नां ते चौयासी लक्ष जीव गीचे। वस्तबांध की ॥८९॥ महाद्रुमु सरितातटीं । सविस्तरु असे वटीं । की त्यासी तो उत्पाटी । निमिष्यमात्रे ॥९०॥ महापूर दाटे दोहीं थडी । शनै शनै देहाची खचे दरडी । तेणें मुळे पडती उघडीं । तया द्रुमाचीं ॥ ९१ ॥ नग येक लोटु ये थोरू । कि समूळी उत्पाटे तरु । त्यासी घेउनी जाए महापुरू । निमिष्यमात्रे ॥ ९२॥ श्रीज्ञानेश्वरीत व या प्रथात ही 'ई'कारात स्त्रीलिंगी शब्दाची द्वितीया अंत्य स्वराच्या म्हस्वत्वांत दृग्गोचर होते. २ रुईचे झाड. ३ मिठि. पहा:-प्रियो. तमाची कठीं । प्रमदा घे आंटी ॥ श्री. ज्ञा. १३४७८४, ४ ' वस्तिकर ' असे पाठांतर. यावरून वस्तबांध ' याचा अर्थ वस्ति करणारे असा व होतो. .

·योमवासिष्ठ । तैसि सेवितां वनितागोडी । खचों लागे देहाची दरडी। तेणें आउष्याची मूळे उघडी । पडती देखा ॥ १३ ॥ तेथ तारुण्याचिये धारे । उठिती लावण्याचे भवरे । भवों लागती विस्तारें । कटाक्षवळसे ॥ ९४ ॥ वनिता संनिधीची दाटी । ते दरडी जे गोमटी। क्षणमात्रे उत्पाटी । ने निरयाप्रती ॥९५ ॥ ऐसीये नदी बुडाले । ते वाहात रौरव सागरी मिळाले । न निघत चि वसिनले । कल्पकोडी ॥ ९६ ।। म्हणौनि नदीतीचिया वृक्षा।आणि घराश्रमीचेया पुरुषा। मोक्षाची नाहीं आशा । रघुराया ॥ ९७ ॥ पुढी उभी कीजे हरणी । मृग तटस्थु होये देखोनि । तंव मारी मागिलीकडूनि । दीपव्याधु ॥ ९८ ॥ तैसी उभी करूनियां स्वरूपु । दावी वनिताकुरंगीदीषु । कालु मारी अदृष्टरूपु । नरमृग ते ॥ ९९॥ ऐसी हे वनिता । कुंभीपाकासी मूळ गा रघुनाथा सहस्रपरी विचारितां । सुष्ट नोहे ॥ १०॥ जेणे पळविला ईश्वरु । तो त्रिदशकंटकु भस्मासुरु । तो वनितावेष सारंगधरु । वधूनि आले ॥१॥ स्त्रियेचे चाडे कारणे । नाठवे चि त्यासी मरणे। मस्तकी हातु ठेऊनि तेणें । भस्म केला ॥२॥ वनिताभ्रमें जो अल्पवे । त्यासी मरण अधोगति हे नाट्ने। तेथ सुखें वर्तती भावे । चाडेस्तव ॥ ३ ॥ १ वाहाण, पाण्याची धार. ३ रात्रीचे वेग शिकार करने झाल्यास हरिणीची साउली पुढे दाखविली ह्मणजे हरीण तटस्थ होता व आयताच व्याधाचे ताबडीत सापतो देवास काट्याप्रमाणे खुपणारा. ५ बुडणे..पहा श्रीक्षा. १९४३११ आलवणेः याचा लहान होणे, क्षुद्र ोण, असा हि अर्थ होईल. ६ पोथीच्या अक्षराच्याच वळणाने ' भावे' हा समासात जास्त शोध घातला आहे. २ राहिले ·५८ श्रीज्ञानेश्वरकृत त्रैलोक्यराजा निश्चितु । सुरवंदनु निभ्रांत । तो इंदु जाला भगांकितु । स्त्रीनिमित्त ॥ ४ ॥ तदोपांधी न लगता । तरि भगांकितु का होता । वनिता विटंबी तत्वता । योगियांसी ॥५॥ तिची जालियां कटाक्षदृष्टी । नुरे चि तपसृष्टी। या कारणे गिरिकपार्टी । वसती योगी॥६॥ सेवावया वन । आणिक नाही कारण । स्वस्त करूनि अंतष्कर्ण । विचारी रामा ॥७॥ आणिकें द्रव्ये असती । ते सेविलेयां माजविती । वनिता भ्राम्यगती । दर्शनमात्रे ॥ ८ ॥ वनिता न ते द्रव्याचा रा । किं कंदर्पसुखाचा आदिठा। जियेच्या लाठेपणाचा आ । तिहीं लोकीं ॥९॥ जेणे समाधिस्तु हरु चेष्टविला । पाराशरु भुलविला । विश्वामित्रु केला । प्रेमपिसा ॥ ११०॥ जयाचे सकळ सुरवरांपवाडे । जारजां अंडजां उत्पत्ति घडे। महासतीयां भुलवणी पडे । तो चि जाणे ॥११॥ जयाचिया अणुमात्र धाडि । वैराग्य होये देशघडी। तयाची नांदणुक फुडी । वनिताग्रामीं ॥ १२ ॥ जैसे कौसुभ हमांचें प्रथमान तुटे । की अधीक फुटती फाटे। तैसें वनितासंगें घटे । कुकर्म ॥ १३ ॥ ऐसा जो मदनु । तापसां त्रासवि गहनु । जेणे चेष्टविला पंचाननु । निमिषमात्रै ॥ १४ ॥ । श्रीतचित्त न होणारा. २ पनिता ही च उपाधि तिला (द्वितीया ). येथे उपाधि शब्द दीर्घ ईकारात आहे हे लक्षात ठेवण्यासारखे रूप आहे. ३ केवळ 'मादक द्रव्ये ' 'असा येथे अर्थ आहे ४ थोरपणा, मोठेपणा. ५ येथपासून कामाचे वर्णन आहे, वनितेचे नाही ६ श्रीशंकर. + 'जयाचें सळ सुरवरी पठे' हे पाठांतर. * ' घडे 'पाठातर.

·RAR.HROEN योगवासिष्ठ MADRAS . तो वनितापुरीं । नांदतुसे सर्व प्रकारी । मणौनि जेथ शंबरारी । तो संगु त्यजावा ॥ १५ ॥ ऐसी ते प्रमदा । विषयात्मक सदा । नां ते अनंगकरीची गदा । वाजे त्र्यैलोक्यावरी ॥ १६ ॥ नां ते दुष्कृतलोहाचा आंकुडा । विश्वमीनांसी पडिला गाढा । वोदूनु घाली आगडौं । निरयडोहीं ॥ १७ ॥ ते कापण्यडोहीचा मीनु । शोकसमुद्रीचा मगरु गहनु । विषयदाढे मिठी देउनु । असे भूतांसी ॥१८॥ ऐसा घराश्रम सुखाचे निरशन । तुज सांगावया तुं चि कारण। पुसत होतासि लक्षण । रामचंद्रा ॥ १९ ॥ तंव रामु ह्मणे गुरुराया । हा अपराधु केला मियां । या स्त्रीवेसनाचेया घाया। मि ह्मणौनु वांचला ॥२०॥ करित होतों संतांचिया गोष्टि । तेणें अंतष्कर्णा जाली संतुष्टि। कैचि करूं गेलों गोष्टी । गृहाश्रमाची ॥२१॥ हा अपराधु माझा स्वामि । स्त्रीसंसर्ग निरशितां श्रमलेति तुझी । परि बोलिलेति उतरी सवी । तें पातले मज ॥ २२ ॥ तुमचया वचनामृतवृष्टि । पडिली माझा कर्णपुटीं। मोहोजाळ तुटौनु सुष्टुं वार्टी । लागलों स्वामि ॥२३॥ तवं वसिष्ट ह्मणती राजीवलोचनां । हे समस्त आइकिलेंयां तुझेया मना । काई आले तें दशरथनंदना । सांघ पां मजा॥२४॥ पुसतुसि जिया कुसरी । तुझीये मनींची भरोवरी । जाणवैल मग पुढारी । सांगों बुद्धि ॥ २५ ॥ आतां निवृत्तिदासु ह्मणे । हे वसिष्ट रुषीचे बोलणें । यासी उपमां कवणें । मैं द्यावी ॥ २६ ॥ तो योगज्ञानी श्रेष्ठ । सप्तरुषिमाझि वरिष्ठ । मणौनि लोकी वासिष्ठ । ह्मणती यातें ॥ २७ ॥ प्राम, शहर. २ मदन. ३ धसफसीने, बळजबरीनें. ४ आवड, .

·श्रीज्ञानेश्वरकृत
जेयांचें तेज आकाशीं । जो उत्कर्षु तपासी ।
ह्मणोनु तो उपदेशी । रामचंद्रातें ॥ २८ ॥
ते आइकोनु संस्कृत वाणी।
मि मन्हाटी बोलिलां आगळा ना उणि ।
हा स्त्रीविषादु कवहीं । न बोलती चि ॥ २९ ॥
योगशास्त्रकर्ता येकु । जया नांव वृद्ध काश्यपु ।
दुसरा योगी याज्ञवल्क्यु । भगवान तिसरा ॥ १३०॥
हे न बोलतीच दर्शनांचा संवादु । न संगती चि युगधर्मभेदु ।
नोबलती गृहस्तधर्मनिषेदु । अणुमात्र ॥ ३१ ॥
अनुभवाधार बोलणें । वेदा सिद्धांता अनुसरणें ।
किंबहुना शिष्यु उपदेशणें । वसिष्ठे चि ॥ ३२ ॥
श्रीराम परब्रह्ममूर्तु । अज्ञाने झाकोळला असे पुसतु ।
हे परिसलेयां उधरतु । महामूर्ख ॥ ३३ ॥
आणिक येक विशेष लक्षणे । संस्कृतासी जाले मन्हाटे लेणें।
ग्रंथु चि गुरू ऐसे बोलणें । म्यां बोलियलें ॥ ३४ ॥
वसिष्ठु पवित्रा रा । देखोनु रामचंद्राचा भाऊ ।
कोरेंहि गुंपे ऐसा ठा। नोबलेची ॥ ३५ ॥
तैसेचि निवृत्तिकृपाप्रभावें । म्यांहि बोलिलें बरवें ।
आपुलें आपण न सागावें । ज्ञानदे ह्मणे ।। ३६ ।।
गृहस्ताश्रम निषेदिला वसिष्ठरुषि ।।
तो आईकिलेंयां जो अध्यात्म अभ्यासी।
तिहीं त्यजिलें परि विशेषि । कामिकींहीं ॥३७॥
अध्यात्मियांचा मुख्य आरंभु । त्यजिजे स्त्री किजे संतसंगु ।
अनृत आणि दंभु । दूरि सांडिने ॥ ३८ ॥
शनैः शनैः प्राणायाम साधिजे । क्रोधु अहंकार दंभु त्यनिजे।
निशेष मारिजे । पहिले मन ।। ३९ ।।
या कारणे वडिलीं बोलिलें । जिहीं गृहस्ती वासिष्ठ देखिलें।
ते सांडूनि मेले । सुंदरा पनितांतें ॥ १४ ॥

·योगवासिष्ठ तंव गुरु ह्मणती आइकिलें। संस्कृत लोकांसी न कळे वहिले। तुवां महाटिये करुनी सांडविले । विषयसंग ॥४१॥ तुज पुण्य जोडले कोटि । कीर्ति जाली सृष्टि । वासिष्ठ केग मन्हाटि विश्व उद्धरावेया ।। ४२॥ न करवे ग्रंथाचा अथु । परि तुझा मतिप्रकाशु अद्भुतु । योगु असे स्वानुभूतु । मग चि फाव ॥४३ ।। ॐतत्सदिति श्र योगवासिष्ठे । व सष्ठरामसंव.दे । गृहस्तामश्रनिषेधु नाम षष्टम ध्यायः ॥६॥ ॥ अध्याय सातवा॥ श्रीपरमात्मनेनमः। हे असो बोले श्लोकाथु । रामा वसिष्ठाचा येकातु । श्रीरामु काई असे पुसतु । तें सांग पुत्रा ॥ १ ॥ जी मणौनि ज्ञानदेवें । आनंदपूर्ण मनोभावें । अनुज्ञावचन होआवें । मज स्वामि ॥२॥ बी जळाची जवळीक लाहे । तें चि शाखोप शाखी होये । ऐसें गुरुवचन आहे । सर्व सुफळ ॥ ३ ॥ तवं रामु ह्मणे कृपावशें । हे अष्टांगयोग कैसे । परिसावेया जीवीं असे । आत थोर ॥४॥ बापु पुसतांये योगि । ढांडुळा घेतसे सर्वमागि । ऐमा खडतरू तो चि योगी । अधिकार्या ॥५॥ १ वसिष्ठाचा ग्रन्थ ९ पहा श्री ज्ञानेश्वरी ९४१०८. बुजि जलाची जव, लीक लाहे । तेंचि शाखोपशाखी होये ॥. ३ हे रामा मार्गामागांचा झाडा वं विचारून घेतोस, तेव्हा योगशास्त्री तू च अधिकारा आहेस, हा भावार्थ.

·. श्रीज्ञानेश्वरकृत रामां येक असती ध्यानस्त । येक विसरले तटस्त । एकी देखिलें समस्त । आत्मरूप ॥ ६॥ येक संसारत्यागिये । येक येकाकी निसंगिये। येक विरक्त योगिये । दिगंबर ।। ७॥ येक बाळे भोळे पिसाट । येक विकट वितंड सुनाट । रजें रुळले रेणाटे । तेहि योगी ॥ ८ ॥ ऐसे हे खेचर भूचर । अवधूत योगीश्वर । यांचे अष्टांगयोग विवरं । पारेयसै रामां ॥९॥ येम नियम प्राणायाम । ध्यान प्रत्याहारु धारण। समाधी सिद्धासन । ये आठ अंगें ॥१०॥ कर्मयोगु तो पवनें । हटयोगु तो मनें । ध्याने लयो ज्ञानें । राजयोगुं ॥ ११ ॥ कर्मयोगी पवनु जारिजे । हटयोगें मनु मारिजे । लययोगी गगन हारिजें । विचरिले राजयोगें ॥१२॥ या अष्टांग वेवस्ता । तुज सांगों रघुनाथा । करुनी येकाग्र चित्ता । परिस बापा ॥ १३ ॥ यम नियम तो कर्मयोगु । प्राण प्रत्याहारु तो हटयोगु । धारणां ध्यान लययोगु । राजयोगु येरे दोन्हीं ॥ १४ ॥ तरि अगा हेमनं । किजे देह दमन । अनार्सनी गमन । तिर्थी देवां ॥१५॥ परेणूंनी भरलेला तो रेणाट घाम-घामट, पिसे-पिसाट, सुणे-सुन ट (कुत्र्यासा- रिखें); विवरण. श्रीदास. १४४:४४६.३ योग चार -कर्म-हट-लय-राजयोग, यांची साधने हि चारः पवन-मन-ध्यान-ज्ञान यात न पवन एक असल्याने कर्म- हट योग एक च होत.४ या शब्दाचा अर्थ बहुधा 'शुद्ध करणे' असा असेल. " लय करणे. ६ राजयोगी नेहमी केवळममाधीत असल्याने त्यास काही 'साडणे मांडणे' नाही; फक्त 'अमणे' आहे. ७ 'यमन' हे पाठातर या पुढील १५.२४ ओवीनी 'यमा'चे वर्णन केले आहे, तेव्हां 'येमन' हा पाठ घेतल्यास हरकत नाही. हे. मन हा शब्द समान उच्चार आहे. ८ परवाणावाचून, पाया. .

·योगवासिष्ठ किजे भूतशुश्रुषा । मारिजे ताहान भूक । आपुलेनि आंगें सुख । किजे जगा ॥ १६ ॥ पडिलेयां प्राणियां धावे । अडलियां अवघडिया पावे । उभा ठाके जीवें । भूतहितीं ॥ १७ ॥ जो गाई ब्राह्मणां आडवीं । संकष्टी आंग वोडवी । आकांती सोडवी । प्राणियांसी ॥ १८ ॥ सडे रंगमाळिका प्रसादी । मोडली कीर्तने सांदी । सांडोवा करी नदि । ती उपसे ॥ १९ ॥ तिर्थे करी चोखटे । बांधे सरिताघाट । सोपान करी वाट । कांटा हरळु ॥२०॥ गोठणे करी समते । जळें करी निर्म । जो पाहे सकळे । वृंदावनें ।। २१ ॥ जोपा करी वृक्षां । पव्हे घाली पक्षां । जाणितली विद्या सिष्यां । उपदेशी ॥ २२ ॥ पूजा करी पुष्पं पत्रे । उनळी मैळलीं शास्त्रे । अनेके रचुनी स्तोत्रं । ब्राह्मणां दे ॥ २३ ॥ अवघडी अक्षमांते चालवी । वियोगस्तांते मेळवी । येमयोगलक्षणीची बरवी । स्थिति है ।। २४ ॥ आतां नियेमु मिष्कर्मनिष्ठा । पैजा प्रतिज्ञा प्रतिष्ठा । ते कीजे प्रविष्टा । कीर्तनांसी ॥ २५ ।। जिये दर्शनी जो धर्मु । जिये आश्रमी जो की। कुळकर्मधर्मु । तो चि कीजे ॥ २६॥ जिये काळी जे कर्मातर । तें विधि गौरवें आचरे निरंतर । अर्थे प्राणे अंतर । नेदी भूतां ॥ २७ ॥ १ प्रसाद देऊऊ. २ नदीचे भरतीचे पाणी ज्यात अडविले आहे अशी जागा. ३ समानर आहे तर वट ज्याचें असें गोठाण. ४ जोपाहे राखण, जापा करणे. ५ ज्याचा वियोग झाला आहे अशांस. ६'क्रम'. - ·श्रीज्ञानेश्वरकृत जप होम हवनें । अनछत्रे उद्यापनें । मंत्र जाप्य स्तवनें । प्रिय पूज्य ॥ २८ ॥ उसे वाणे व्रतें । उपोषणे अयाचितें । प्रदक्षिणां दंडवतें । ब्रह्मचर्य ॥ २९ ॥ कहि न के स्वाहा स्वधा । यांचकांसी न भंगे कदा । सत्य राहाटे सदा । न्यायपथें ॥३०॥ शरणागत राखिजे । निराश्रय पोखिजे । याचकांसी देखिजे । लिंग जैसें ॥ ३१ ॥ को स्वामिकाजी रणी पडिजे । भर्गती सहगमन कीजे । कां वैराग्ये जाईजे । महापंथें ॥ ३२ ॥ वर वेचों अथैमाणे । परि न टके वेळेचें करणें । ऐसें जाणोनु जीवें जिणें । ते नियम गा ॥ ३३ ॥ आतां प्राणायामु सांगैन कैसा । सविस्तर परियसा । उत्तमु मध्यमु यैसा । भेदु नाहिं ॥ ३४॥ नाहिं भिन्न भेदु । न करी भूतविरोधु । कवण्हां प्राणियां खेदु । उपनवीना ॥ ३५ ॥ सकळ क्रिया कर्म । सम देव धर्म । सकळ शास्त्रीं वर्म । येक चि देखे ॥ ३६॥ सकळ भूतीं समान । विश्वासी करी नमन । जीवजाति भजन । कृपालपणे ॥ ३७ ॥ १ पूजा ज्यास प्रिय आहे असा ? २ वोष वाण, वायन. ३ आम- त्रण नसतां व इषारा हि न देता अवचित् वाढलेल्या पात्रावर जाऊन बसण्याचा एक प्रघात आहे. 'अविचत् मंगळवार-शनिवार' असे व्रत कित्येक करतात ते ४ बंद पडणे . शिवलिंगाप्रमाणे याचक पूज्य मानावा. दान करणे में दुश्चित्त मनाने करूं नये. आपण कोणी मोठे व दान घेणार क्षुद्र या भावनेने दिलेले किवा त्रासावे दिलले. किवा कीसाठी दिलेले, किवा अवमान करून दिलेलें. हे दान नव्हे. आनदाने त आपल्यावर हा प्रसाद आहे अशा भावनेने दिलेले खरे दान होय. ६ भक्तीने. ७ पैसा व प्राण गलेला पुरवला परंतु-. ८ 'कर्माचा वेलु चुके' हे अज्ञान; पहा श्री ज्ञा.१३४६८०.९ पहा श्री ज्ञा. सकल भूतिं । नमू चि आवडे ।

·योगवाशिष्ठ . नियेमाथे चालिजे । सत्य शौच्य बोलिजे । विचारें वोळखिजे । ते व्रती गा॥ ३८ ॥ न करी परद्रव्याची आस । न संडी सत्य भाष । दुखवला परि असत्य । कहिं न बोले ॥३९ ।। पुढिलातें वानी । न्यूनातें मानी। पैंशून्यातें कानीं । आइकचि ना ॥ ४० ॥ कोण्हें हि रजे न मैजे । कुटी कुपरी लाजे । केलें अनुवादिजे । आधीचि नौ ॥४१॥ आलंकी न करी कदा । शौच्य बोले सदा । व तें चि पदा । ईंद्रतुल्य ॥ ४२ ॥ मग करी पाणु पूरकु । अपाने ले कुंभकु । ऐसा जो अभ्यासकु । तें प्राणायाम अंग ॥४३॥ आतां प्रत्याहार वेवस्ता । सांचैन परिस रघुनाथा । करूनि येकाग्र चित्ता । मनोभावें ॥ ४४ ॥ आधि मारिजे मायामोहो । जारिजे विरहो । मग सांडिजे रोहो । गगनग्रासी ॥४५॥ काम क्रोधु मारिजे । अहंकारु जारिजे । मदु मछरु हरिजे । ज्ञानखर्गे ॥ ४६॥ मनमूळ उन्मूळिलें । इंद्रियाचे डोहळे मोडिलें । पवनांचे नि मेळे । भस्म केलें ॥४७॥ उठिली विरंगति । तिया गिळी ट्रेति । शांति अहंमति । विसिली ॥४८॥ १ राजस प्राप्तीने (द्रव्यादि ). आणि स्त्रीपुत्रादि मेले । संपति जवं फले। तेणे रजें डोले । आति जेयाचे ॥ श्री ज्ञा. १३+७६७. २ न माजे. ३ कुटी- आळ, कुपरी वाईटवान-कुसगति. ४ झांकी निफनले' 'जे केलें त्याचा उच्चार ही नाही; हे ज्ञानाचे लक्षण, अज्ञानाचे-'घाली विद्येचा पसार । सुये सुकुताचा डांगोरा । करी तेतुलें मोहरा । स्फीतीचेया ॥' श्रीज्ञा १३४६५८. ५ आवड, भूक. ६ ज्या स्थितीत आहे तिच्यात च संतोष. . ' वृद्धि' पंण येथे तिचा काय संबंध.१८ विरक्ति; ९ वृत्ति. १० विध्वौसिलि' याचे समोच्चाररूप' अशी रूपे श्री ज्ञानेश्वरीत येतात जसें बव्है-बहै, सर्व.-सर्वी. ।

·श्रीज्ञानेश्वरकृत महासंधी मोहिजे । विषमसंधि दोहिजे । सर्वसंधी होईजे । राहिजे हंसवाहें ॥ ४९ ॥ तैं अखाद्य तें खाइजे । असेव्य तें सेविजे । अपेय तें पीजे । जीजे येणे कर्मे ॥ ५० ॥ येक आहारिती कंदमूळे । येक प्राशिती जसें । येक सेविती अनिळें । हे प्रत्याहारांग ।। ५१ ॥ पांचवे अंग धारणा । रामु पूसतुसे आपण । कोहि युगीं कष्ट कवण । ते पाहावेया ॥ ५२ ॥ तरि पुरकु भानु धरिजे । झरतु शशि भरिजे । हंसु स्छिरु कीजे । कुंभकरूपें ॥ ५३ ॥ टाळी पडिलीं श्रोत्रीं । कपाटे लागली नेत्रीं। वाहों राहिली सूत्रीं । प्राणगति कुंठली ॥ ५४ ॥ विचरत वारिले चरण । न करि कराचे चळन । अधोद्वारी धरण । मोहन वाचे ॥ ५५ ॥ बाहिरिले बाहिरी चि धरी । भितरिलें भितरी चि भरी। चोविस ह्यापरि । तत्वें भेदी ॥५६॥ ते तमोगुणु खांचिजे । रजोगुणु वंचिजे । सत्वगुणु खोचिजे । नीट पाहिं ।। ५७ ॥ शिवशक्तीचा समत्वा । रविशशीचेया येकत्वा। मूसे आटे तें तत्वतां । तत्व मणिजे ॥ ५८ ॥ फरे नां कुंदे । वदे नां वंदे। यापरि नांदे । तें धारणांग ॥ ५९ ॥ आतां ध्यानांगें सांगों कैसी । रितुनारि रमे अनायासिं । आंगिला असे मानसी । जेवि दंभे ॥ ६ ॥ जैसा आत्मजाचा मोहो । नांतरि कामिकाचा विरहो । या सारिखा रोहो । असे ध्यानीं ॥ ६१॥ १ मौन.

·योगवासिष्ठ 39 नातरि पाणीहरिये शिरीं । डूडी भरलीया घागरी। अवेवीं राहाटे व्यापारी । परि चित्त कलशीं ।। ६२ ॥ धनुर्विद्येचें अवधान । अवेवीं साधीति संधान । लक्षी बैसले लोचन । ध्यान तैसें ॥ ६३ ॥ ना तरि चेंडू चक्रे चाळिती । रागांगें गायने आळविती । पाई घागरिया वाजती । परि लयी चित्त ॥ ६४ ॥ अनेगां अभरणांसी । वारतियांवरि चाले अकाशीं । परि सूत्र वाहे मानसिं । ध्यानीं तैसें ॥६५॥ नातरि चकोरु बैसोनु मेदिनीं । ध्यान लावी गगनीं । योगिया विचरे जनीं । परि मनी तत्व ॥६६॥ नां तरि तारूं भरले समुद्रीं । धूमंडळी ठेविली बुद्धि । या सारिखी सिद्धि । ध्यानीं असे ॥ ६७ ॥ तैसा वेव्हारीं वर्ते जागृति । योगिया खेळे सर्वत्री। परि त्याचां मनीं पवनमात्रीं । ध्यान वर्ते ॥ ६८ ॥ ते ज्ञान फुरे ऐसें । रत्नगी कीळ जैसें । अष्टोपाहार प्रकाशे । उदित तें ॥ ६९॥ जैसा कर्पुरा अगी गंधु । कां कळिकागी मकरंदु । तया सारिखा कंदु । आसनांगी ॥ ७० ॥ गंगेचां आंगी गुणु । उदकासवें चि पवित्रपण। आसनांगीचे लक्षण । या सारिखें ।। ७१॥ तो बोले तितुकें स्तवन । भोजन करी तें हवन । निद्रा करी तें ध्यान । गमन ते प्रदक्षिणां ॥ ७२ ॥ तो चाले ते यात्रा । जेथ असे ते क्षेत्र । बैसे ते पवित्र । तीर्थ जाणें ॥ ७३ ॥ तयां पुढां चालती तीर्थे । खेळती देवतें । आणिकें हि पाठोवाटि काढतें । ऐसें आसनांग ॥ ७४ ॥ १ पाणीहर-पाणी आणणारे, ·" श्रीज्ञानेश्वरकृत जिउतिया फुरती बुद्धि । तिउतिया रिद्धि सिद्धि । ते कामनां विशुद्धि । वरि बैसला ॥ ७५ ॥ आतां सांगौ समाधी । जे भवबंधनातें छेदी । जेणे होइजे व्याधि । गर्भवासांचिये ॥ ७६ ॥ में विश्वरूप अळंकारें । मुसे आटली भांगारें। तेविं लपाली साकारें । शून्य जालीं ॥ ७७॥ धेनु नानाविधा । जेवि मिसळले न निवडे दूध । तें अद्वैतसिं त्रिशुध । मिळोनि गेले ॥ ७८ ॥ नांतरि नवनीत । क्रमें निजपले ध्रुत । तेवि समाधि चित्त । सिद्ध जाले ॥ ७९ ॥ तरि भुंगीतें ध्यातां । कीटकी पातली सायुज्यता । तेवि समाधिस्थिता । मुक्ति सिद्ध ॥ ८० ॥ ना तरि काष्टमथनी मेळु । स्वरूपी अवतरे अनिल्ल । तैसा समाधीचा खेल्छ । स्वयंसिद्ध ॥ ८१ ॥ का उदकी पडिलें काश्मीर । असणें चि परि निराकार । तेंवि लपाले साकार । शून्यवृत्ति ॥ ८२॥ नांतरि कापुराची काजळी । घेउनी गेली पांजली। तैसी समाधी केवळी । चित्तवृत्ति ॥ ८३ ॥ नांतरि उदक लोहीवन्ही । संयोगी हारपली दोन्हीं । तेवि जिराले गगनीं । उभय पक्ष ॥ ८४ ॥ असे किं नाहिं । हे नेणिजे कहीं। हा संशयो चि पाहिं । मिळोनि गेला ॥ ८५ ॥ जैसें जागृतअवस्ते । चित्त सुखापति वर्ते । समाधि वर्ते । तुफैंसी ॥८६॥ .१ हे श्रीअनुभवामृतांतील 'जीवन्मुक्ति प्रकरण' याशी ताडून पहावे. २ पांजळां-दीपशिखा, ज्योति. हा च अर्थ 'प्रांजळी' चा आहे. प्राजळ- अ. भिव्यक, स्पष्ट. ( पाठांतर ) ३ तापलेल्या लोखंडावर ४ 'चित्त सुषुप्तिं वर्ते' असे पाठांतर, - .

·योगवासिष्ठ
६९
हैं समाधी लक्षण । अष्टांग योगविवरण ।
रामां आइके कष्टेंवीण । साध्य नाहिं ॥ ८७॥
हैं स्छिति अष्टांगयोगीं।
साधावेया आउष्य नाहिं कलियुगीं।
पहिली पांच सांडूनि येरे तिन्ही भोगिं । तो साधकु गा ॥
तवं रामु ह्मणे ताता । अष्टांग योगु साधितां ।
मनासी नव्हेल निश्चळता । ऐसें जाणवतसे ॥ ८९ ।।
तंव रुषि ह्मणे अवधारिलें । रामां में तुवां पूसिलें।
ते आह्मां मानलें । तुझे मनोभाव ॥ ९० ॥
दैव करूनि फाडोवाडे । घेईजे खरे सांडिजे कुडें ।
ऐसें पुसता फुडें । तत्व लाभे ॥ ९१ ॥
ज्ञानदेॐ ह्मणे कृतार्थ । कैसा अध्यात्मी निश्चितु ।
यासी साधितां परमाथु । क्षणु नलगे ॥ ९२ ॥
ॐ तत्सदिती श्री योगवासिष्ठे । वसिष्ठ रामसंवादे । अष्टांग
योग विवरणं नाम सप्तमोध्यायः ॥ ७ ॥
॥ अध्याय आठवा ॥
श्रीपरमात्मनेनमः।
रामु पुसे वसिष्ठामति । सर्वांतरात्मयांची कैसी स्छिति ।
तो सांपडे ते युक्ति । दोन्ही सांगा ॥१॥
तेय गुरु सिध्या प्रति । स्वरूप निर्धारु सांगती।
ते स्वीमबंधे युक्ति । अनुवादैन ॥२॥
तरि परियसै आत्मां अभेदु । अछेधु व्यापक सच्चिदानंदु ।
अंतर्यामी नित्यानंदु । स्वप्रकाशु ॥३॥

·श्रीज्ञानेश्वरकृत
आत्मा विश्वव्यापकु । अभासमय ग्रासकु ।
मशकु धरूनि प्रकाशकु । तो चि येकु ॥४॥
ऐसा तो आस्मनाथु । सर्व जीव व्यापितु ।
मायाभ्रांति विवर्जितु । आपण चि तो ॥५॥
त्यासी वर्गु नां व्यक्ति । अवेव नां स्छिति ।
ऐसी जे मूर्ति । ते कोणे लक्षावी ॥६॥
ज्यासी अंतु नां आदि मध्यु । नाहिं करचरणसमंधु ।
नावं गोत्र हा भेदु । बोलों चि नये ॥ ७ ॥
ज्यासी जाति नां रूपु । नव्हे पूरुषु नां स्त्री स्वरूपु ।
नपुंसकु ऐसा संकल्पु । करूं नै ये ॥ ८ ॥
ज्यासी आकारु नां वर्ण । नाहिं कर चरणु ।
नामगोत्रजातिवर्ण । आथिचि नां ॥९॥
ज्यासीजन्म नां मरण । नांहिं शस्त्रे छेदन ।
अग्नि नव्हे दहन । पाणि ना प्लवे ॥ १० ॥
जो व्यक्तु नां अव्यक्तु । द्वैत नां अद्वैतु ।
भा ना भ्रांतु । येक हि नव्हे ॥११॥
कळा नां ज्योती । शून्य नां निराळंब स्छिति ।
अमूर्तु नां मूर्ति । आत्मा तो ॥ १२ ॥
तो निर्गुणु नां गुणवंतु । संतु नां असंतु ।
सकळ खुष्टयाचार अलिप्नु । परमात्मा तो ॥ १३ ॥
जो बाहिजु नां भीतरी । जवळां नां दूरि ।
सर्व निरंतरि । आपण चि तो ॥ १४ ॥
ज्यांसी कुंळ नां क्रमु । पाप नां धर्म
'जन्म नां अजन्म । तो चि तो पैं ॥१५॥
तो सूक्ष्म नां स्छुछु । शून्य नां मायाजाळ ।
व्यापित सकळ । आपण तो ॥ १६ ॥

·योगवासिष्टे : ऐसा तो आत्मनाथु । चतुर्दशभुवन व्यापितु | पापपुण्यविरहितु । अद्वय परमतत्व ॥ १७ ॥ तो अमूर्तु । देह विदेह विवर्जितु । अलक्षासी अतीतु । वेगळा तो ॥ १८ ॥ देहासी उप्तत्ति प्रळयो होये । परि तो येनां जाये । स्वयंसुख अद्वय असतूं चि आहे । अजु अव्ययो ॥ १९ ॥ हे मपंचमंठ विस्तारले । सहस्रवेळु दहन जालें। तरि सांग पां काइ दहलें । महदाकाश ॥ २० ॥ तैसा आत्मां प्रकाशे । सर्वभूती असे । देह प्रपंचु नाशे । तो नित्यु ॥ २१ ॥ जेणे घदु घडिला । तो काई आकाश घालुनु भागला | नांतरी घटु नाशला । आकाश कुर्टके होए ॥ २२ ॥ घट घडे नशे । आकाश नित्य असे । तैसे शरीर जात येतसें । आत्मा नित्यु ॥ २३ ॥ उदकामाझि चंद्र देखिला । तो काई उदकें लिंपला । तैसा आत्मा कर्मा वेगळा । कमें केवि लिंपे ॥२४॥ आपुलें प्रतबिंब अवेव । दर्पणी दिसे स्वयमेव । तें मिथ्याभास अवेव । आपण वेगळा ॥२५॥ नाममात्र भांडें । पृथ्वी येक चि फुडें । तैसी देहें आनाने उदंडें । परि आत्मा येकु ॥ २६ ॥ नां तरि विविधं वस्त्रे । परि मृत चि असे निरंतरें। तैसी देहें होती अपारें । परि आत्मा येकु ॥ २७ ॥ की नाम मात्र भूषणें । निर्धारें येक चि सोनें । नैसी देहमात्र विविध जाणणे । परि येक चि॥ २८ ॥ १ 'पट' पाठांतर. २ तुकडे. ३ 'आत्मा' हे अध्याहृत.किवा 'जाणणे' याचा अर्थ 'ज्ञान' ह्मणजे संवित् असा घेतला तर देह भिन्न परंतु कानस्वरूपी आत्मा एक, असा ही अर्थ होईल. .

·श्रीज्ञानेश्वरकृत धेनु होति अनेगवर्ण । परि क्षीर येक वर्ण । तैसी देह अनेगें जाण । आत्मा येकु ॥ २९ ॥ सरिता कूप वावी अनंता । परि तोय येक चि निर्धारितां । तैसी देही भिन्नता । आत्मा येकु ॥ ३० ॥ अग्नि विविधाकारें । दीपरूपें अपारें। परि अग्नि येक निर्धारें । तैसा आत्मा जाण ॥ ३१ ॥ घटमठादि आकारें । आकाश भिन्नत्वे स्फुरे । घटु भंगलियां निर्धारें । आकाश नित्य ॥ ३२ ॥ तैसा नानादेही जीवाकारें । आत्मा येकु चि निर्धारें । परिपूर्ण असिजे जेवि अंबरें । तेयापरी ॥ ३३ ॥ तवं ह्मणे रघुनाथु । हा आंतुडे कवणां कौतु । मिळुनु राहिजे यांतु । विघडीजे नां ॥ ३४ ॥ वसिष्ठ मणे पवित्रमूर्ति । हा आंतुडे पवनाभ्यासयुक्ति । समाधिस्छां होउनु येकांति । भोगिजे ॥ ३५ ॥ आणिकिं बहुवसा युक्ति । समस्त सांगितलीया तुजमति । ते अवधी भ्रांति । निरसिली तुझि ॥ ३६ ॥ आगा जाळ जळीं पांगिलें । तेथ चंद्रबिंब दिसे आंतुडलें । घडिये काढूनि झाडिलें । बिंब तें कैचें ॥ ३७॥ स्वमीं राज्य भोगिजे । ते चेइलेयां जरि देखिजे । पाहे पां मृगजलें होईजे । त्रुप्तां काई ॥ ३८ ॥ देखौनु गंधर्वनगरीचे वारु । जो नरु मणे राज्य धरूं नांतरि चित्रीं लिहिला परिवारु । तेणें राज्यभारु चालों पाहे ॥ ३९ ॥ जैसे हे समस्त वा । तैसा एरा आवषेयाचा अभिमा। अध्यात्मविण सकलै वा । निरुते जाण ॥ ४० ॥ । १ ही सबंध ओवी श्रीज्ञानेश्वरी अ. ९x१३७व्यातील ओवी बरहुकुम आहे. २ बहुवचन [?] ३ सत्यतेने.

·योगवासिष्ठ ७३ जैसि कापुराची सेंदरि ती । असे परिमळे न सहिति । तैसि योगस्छिति । काहि असे ॥४१॥ ॐ तत्सदिति श्री योगवासिष्ठे । वसिष्ठरामसंवादे । सर्वोतरात्म- प्रशसा नाम अष्टमोध्यायः ॥ ८॥ ॥ अध्याय नववा ॥ श्रीपरमात्मनेनमः। नमन श्रोतयां श्रेष्ठां । जे जाणती पुढिलाचेयां कष्टां । महाटी करितां योगवासिष्ठा । थोर दुर्गम ॥ १ ॥ मेळवावा अश्वीचा प्रांशु । पडों नेदावा संस्कृती भ्रंशु । दुष्ट पाहाति इंसु । उणे पुरें ॥२॥ उपमा बोलावी निगुति । जैसी मिळे युक्ति । अध्यात्मवेत्ते ह्मणती । हे चि घडे ॥३॥ परि आधी तंवं मज पुसा । अध्यात्म या शब्दाचा अर्थ कैसा । हे श्रीगुरु नित्ति सांगति तैसा । अन्यथा न कळे ॥ ४ ॥ ज्यासी आत्मा अधीनु । तो कळेवर सांडुनु । जाये इंद्रसभे आंतुनु । मागुता ये ॥५॥ हे ईये युगीचे नव्हे साधन । या युगांतु नूठी आसन । आतां येकचि घहे ध्यान । लाविजे कष्टीं॥६॥ हापानाभ्यासु अभिमा । अनुवादल बसिह गुरुरा। तें सांप्रैल ज्ञानदे । निवृत्तीचा ॥७॥ गुरुतें सिप्यु पुसे । हे रचना समस्त असे | ते तुमि कथिजे कपावशे । सद्गुरुराया ॥ ८ ॥ १०

·श्रीज्ञानेश्वरकृत
जैसा करितु आलासी विस्तारु । तैसा च करी संहारु ।
तरि रचनेचा विचारु । आईक पृथग्विध ॥ ९ ॥
नागराचां चासीं । सर्प वीतु जाये पिलीयांसी।
पुनरपि परतौनु ग्रासी । आवघी चि पैं ॥१०॥
तैसा आपण चि रचने आला । पुनरपि ग्रासुनु निगाला ।
तो गुरुपुत्रु भला । अळख तुं ॥ ११ ॥
तैसें करणे करिसी । तरि आमतें पुसैं निर्धारेंसी ।
रचना समस्त निरसी । तो चि निका ॥ १२ ॥
आतां सांगैन कथन । तरि येकाग्र करी मन ।
सर्व जीवां मोक्षसाधन । येणे ज्ञानें ॥ १३ ॥
हे कथन कथिले अगोचरमूर्ति । प्रथम अदिनाथाप्रति ।
तिहीं सांगितली हे ज्ञानस्छिति । निरंजननाथा ॥१४॥
तेथुनि विस्तारले । तेणें अनंत उधरले ।
तेंचि ज्ञान आलें। आमुचेया ठाया ॥१५॥
तें ज्ञान तुजपति । कथन करीन गा रघुपति ।
अशेष निरसौनि चित्तीं । दृढ धरि ॥१६॥
ऐसे वसिष्टरुषि बोलिले । मग योगतत्व वाखाणुं आदरिलें ।
मुक्तार्थे कथन केलें। सिष्यामति ॥ १७॥
तरी रचनादि दाहा देहें असती।
येक येकासी त्रय त्रय नाम्नां बोलिजती।
ते रचनां तुजप्रति । सांगों आतां ॥ १८॥
तरि प्रथम परवस्तुपासूनु । जाला लयेनु ।
लयनापासुनी गहनु । कृतिपकु पैं ॥१९॥
कतिपकापासौनी सप्तेशु । सप्तेशा पासौनी आर्या निर्देशु ।
तेथुनु जाला प्रकाशु । जोतिसांख्यु ॥२०॥
सांख्या पासौनु कैसा। केवळ अंकारिया परियेसा।
समरु जाला जैसा । सांख्य सशु ॥ २१ ॥

·योगवासिष्ठ समरी पासौनु गुणऋतु जाला । गुणक्रुतें क्रुतिवासा रचिला। तेया पासौनु उपेंदु जन्मला । उपद्रे रचिला निद्राहीनु ॥२२॥ निद्राहीने रचिलें पिंड ब्रह्मांड । चतुर्विध भूतग्राम प्रचंड । सप्तद्वीपावती नवखंड । पृथ्वी पर्वत ॥ २३ ॥ ऐसी रचनां अशेषी । आली अनुक्रमें विशेषीं । हे समस्त जाणौनु श्रीगुरुमुखीं । ज्ञाते ग्रासु करिती ॥ २४ ॥ अंतष्कर्ण पंचक । समरु धरुनि निशेष । सांपैन ते आईक । सिष्यराजा ॥ २५ ॥ तरि पंचभूतां माझारि निर्धारु । येक येकाचा पंचधा प्रकारु। परस्परें मिनला तो विवरु । परिस बापा ॥ २६ ॥ पृथ्वीचे पांचगुण । अहंकारु अपानु प्राण । पायु गंधु जाण । निर्धारेंसीं ॥ २७ ॥ तरि प्रथम अकाशीं । अहंकारु दिधला तयासी । येणें रूपें परियसै । पृथ्वि मिनली ॥ २८ ॥ दुसरें वायूचा ठाई । अपानरूपें मिनली पाहिं । तेजी मीनली तो ही । ध्राणरूपें ॥ २९ ॥ वायुरूपें आपी । गंधु आपुला चि स्वरूपी । पंचधा विभागु निक्षेपी । पृथ्वि मिनली ॥३०॥ आपाचे पांच गुण । चित्त प्राणु रसनां शिस्न । रस हे पांचै जाण । अनुक्रमें ॥ ३१ ॥ चित्तरूपें आकाशी मिनलें । प्राणरूपे वायूसी भलें। रसनां रूपें गेलें । तेजामधे ॥ ३२ ॥ १ याचा क्रमाने लय पुढील १० व अध्यायात २९ वे ओवी पासून ३४ वे ओवी पावेतों दिला आहे. ही सर्व दवताची नावे आहेत त्रिकूटी असलेल्या कमें दियांची देवता निद्राहीन, मनाची उपेंद्र, बुद्धीची कृतिपक, चित्ताची गुणकतु, भहंकाराची समार व नंतर वायूपंचक अथवा भूतपचक याच्या पाच श्रीज्ञानेश्वरी अध्याय' वा गतील १४ वे श्लोकावरील टीका समजून वाचली तर येथील उल. गड़ा तेथे होतो; त्याचे विस्तारभयास्तव यथें विवेचन करीत नाही, .

·1 श्रीबानेश्वरकृत । विस्नस्में भापणेयांसी । रसरूपें पृथ्वियेसी । पेवं पंचधा विभागांसीं । आप मिनले ॥३३॥ तेजाबे पांच गुण । बुद्दि उदानु चक्षुरूप प्रमाण । पादरूप जाण । येवविध ॥ ३४ ॥ बुद्धिरूपें आकाशी निरुति । उदानरूपे मिळे मारुतीं। राहिली चाची गति । आपेआप ॥ ३५ ॥ . पादरूपं मिनले वारि । रूप गुणें मिनली वसुंधरी। येवं पंचधा प्रकारी । तेज मिनलें ॥३६॥ वायूचे पांच गुण । मन समानु त्वचा माण । पाणि परिसु जाण । विविध पाचें ॥ ३७ ।। मनरूपें आकाशीं गहनीं । समानु आपुलां स्थानीं । त्वचारूपें निर्धारूनि । तेजी मीनला ॥ ३८ ॥ पाणिरूपें ऑपी मिनला । स्पर्शरूमें पृथ्वीयेसि भला । येवं पंचधा विभागीं मिनला । वायु देखां ॥ ३९ ॥ आईक आकाशाचे गुण पांच । अंतष्कर्ण व्यानु श्रोत्र वषा। शब्दु हा पक्षु आकाशाचा । पंचविधु ॥४०॥ अंतष्कर्ण आपुलिये ठाई । व्यानरूपें वायूसी पाहिं । श्रोत्ररूपें पांहिं । तेजी मिनले ॥४१॥ पांचाचे पंचवीस गुण । जाण हे योगाासी कारण । देही यांचे ठाउवें विवरण । तरि च समाधि लागे ॥ ४२ ॥ हे नेणतां पंचवीस तत्वता। आपणेयासी ह्मणे अध्यात्मवेत्ता। या कारणे तुज रघुनाथा । येकांतु केला ॥ ४३ ॥ है"तुझां मानसीं । मैं बैसैल निश्चियेंसी। ते तुं आसनी दृढ होसी । लागैल काष्टि॥ ४४ ॥ मानदेव मणे निवृत्तीचा । हा भेदु तत्वांचा । गोप्य करणें ऐसी वाचा । वसिष्ट रुषिची ॥ ४५ ॥ १पाणी.

·योगवासित
.
परि मज घडले बोलणें । तें विश्वोपकारा कारणे ।
मग वसिष्ठाचे होइल कोपणें । तें सांहों येईल ॥ ४६॥
पांचांचे पंचविस गुण । परस्पर मिनले जाण ।
स्वरूपमति पांच पांच प्रमाण । वर्तति पृथग्विध ॥४७॥
शद्ध स्पर्श रस रूप गंध । हे पांच ही पृथ्वीयेसी प्रसिद्ध ।
वाचा पाणि
पाद शिस्त्र गुद । आपतत्वीं ॥ ४८॥
श्रोत्र त्वचा चक्षू रसना प्राण । तेजी हे पांच गुण ।
वर्तती जाण । निर्धारेसीं ॥ ४९ ॥
व्यानु समानु उदानु । पाणु आणि अपानु |
ईही पंचधा गुणी पवनु । वर्ततुसे ॥ ५० ॥
मन बुद्धि चित्त अहंकारु । चतुष्टये अंतष्कर्ण विवरू।
येवं पंचधा प्रकारू । आकाशी वर्ते॥५१॥
शब्दु आकाशाचा मणिजे । परि श्रोत्र पृथ्वीयेचे जाणिजे ।
स्पशु पवनाचा बोलिजे । परि त्वचा पृथ्वीयेची ।। ५२ ।।
रूप देखणें तेजाचें । परि चक्षु पृथ्वीयेचे ।
रस बोलिजती आपाचे । परि रसना पृथ्वीयेची ।। ५३ ।।
गंधु आणि प्राण । पृथ्वीयेसी नांदती जाण ।
सुभेदपणे विवरण । कथन केले ॥ ५४ ॥
वाचा आपी असे । परि उचारु भाकाशी वसे ।
पाणी सलीली असे । परि धरणें वायूचें ।। ५५ ।।
पाद आंपी असती । परि तेजाचे बोलिजति ।
विवरूनी पाहे स्छिति । रामचंद्रा ॥ ५६ ॥
शिस्न राहिले आपी । रस गेले पृथ्विस्वरूपी ।
येवं पंचधा गुणनिक्षेपी । आप नांदे ।। ५७ ।।
वायु पृथ्वी गुद पाहिं । तो नांदे आपाचां ठाई।
अनुक्रमें विभागु इहीं । केला असे ॥ ५८ ॥
श्रोत्र तेजी वर्तती । परि आकाशगुण हे निरुती ।
त्वचा वायुगुण बोलिजती । परि तेंजी असे ॥५९ ॥

·श्रीज्ञानेश्वरकृत चक्षु तेजाचे गुण । रसना आपाची प्रमाण । पृध्वितत्वीचे घाण । येणे जीव वर्तती ॥ ६० ॥ व्यानु आकाशाचा गुणु निरुति । परि तो नांदे मारुतीं। सामानु वायुगुणु निश्चिति । आपुलां स्छानीं ॥ ६१ ।। उदानु तेजा मानी । तो वर्ततसे पवनीं । माणु असे जीवनीं । वायुतत्वीं ॥ ६२ ॥ अपानु पृथ्वियेचा जाण । मारुती नांदे हे प्रमाण । येवं पंचधा वर्तती गुण । वायुतत्वीं ॥ ६३ ॥ येणें अनुक्रमें । चतुष्टय अंतष्कर्ण व्योमें। गुरुवचनसंभ्रमे । कीजे पवनाभ्यासु ॥ ६४ ॥ आतां पंचमहद्भूतीं । पंचवीस तत्वे असतीं। तिये अनुक्रमगती । दाउनि दे ॐ ॥ ६५ ॥ अस्ती मांस त्वचा जाण । नाडी रोम प्रमाण । यें पांच रूपें निर्धारू करणे । पृथ्वीयेचीं ॥ ६६ ॥ शुक्ल श्रोणित मज्जा केवळ । मूत्र आणिक लाळ। पांचै रूपी सलिल । देही वर्ते ॥ ६७ ॥ नीद त्रुषा क्षुधा कांती' । अळसु पांचवा निरुती। हे पंचधा गुण वर्तती 1 तेजापासूनु ।। ६८ ॥ धावणे वळणे निरोधु । संकोचु प्ररसण बोधु । येवं पंचधा नांदणुक वेधु । पवनु करी ॥ ६९ ॥ काम क्रोध लोभ । मोहो पैशून्य अशुभ । येवं पंचधा गुणी नभ । हे ही वर्ते ॥ ७० ॥ भागील पंचीकृत जालें । पंचवीस तत्वे सांगितलें । आतां दशपवनांचे निर्वचन भलें। दाउं वसिष्ठ मणती ॥७१॥ पाणु अपानु समानु । उदानु आणि व्यानु । हा पंचधां पवनु । देही वर्ते ॥ ७२ ॥ क्लाति-ग्लानी.

·योगवाशिष्ठ नागकूर्म कुकलसु । देवदत्तु धनंजयो जाणीजसु । दशपवनांचा अवकाशु । देही वर्ते ॥ ७३ ॥ पाणु नित्य हृदयकमळीं। अपानु असे गुदमंडळीं। समानु नाभीनळीं । उदानु कंठदेशीं ॥ ७४ ॥ व्यानु सर्व शरीरीं । व्यापूनि असे निरंतरी । प्रधान पंच अवधारी । रघुनाथा ॥ ७५ ॥ नागु पाचांते गवसी । कूर्मु उन्मीलितु आपणयांसी। क्षुधा कृर्कलसु करी निर्धारसी। विशेषे जांभै देवदत्ताची ॥७६॥ वक्त्री शन्दु जाला । तो धनंजयो करी भला । येवं दशधा बोलिला । पवनक्रमु ॥ ७७ ॥ आंगमोडा व्यानांचा जाण । उकसि उदानांची हे प्रमाण | डेकर हे समानांचे गुण । जांभई देवदत्ताची ॥ ७८ ॥ आतां वसिष्ठ ह्मणे रघुटिळका । हा पवनाभ्यासु अति निका। येणे इंद्रियां अशेषां । दमन पडे ॥ ७९ ॥ नेत्र नुघडती भांबळी । कर्णासी पडती टाळी । घाण रुंधे जिव्हेची वळी । स्छिर होये ॥ ८०॥ तरि हा मागां सांगितला वृत्तांतु । अनुक्रमें ग्रासी तो अवधूतु । निर्वाणकथनसंकेतु । सांगितला ।। ८१ ॥ तवं रामु ह्मणे गुरुराया । हे पूर्वभाग्य केले मियां । आमचा वंशु उधरावेया । तुह्मीं गुरु जोडलेती ॥ ८२ ॥ हैं पवनांचे विवरण । जाणत चि असे कवण । पैसें हें योगनिर्वाण । कोणासी कैचें ॥ ८३ ॥ मातां प्रणतुंसे ज्ञानदे । विचित्र वसिष्ठाचा भाऊ । हा माणसांकळीचा अध्या: । थोरु दुर्गमु ॥ ८४ ॥ हे नेणतां दशपवन । येकु येकासी मिनलेया कवण गुण । यांचे नव्हे चि ज्ञान । तवं निर्वाण कचें ॥ ८५ ॥ चरण पुन्हां आले आहे. कदाचित् नकलकाराची ही चूक असावी.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत थोरू सूर्यवंशु भाग्याचा। केवडा अभिमानु योगाभ्यासाचा । न धरिती कष्टांचा । सीणु मनीं ।। ८६ ॥ काम क्रोध मद मस्छरु । डंभ प्रपंचु अहंकारु । आशा मनीशा तृष्णां विकारू । आथी चि ना ॥ ८७॥ यैसी देखानु पूर्वाम्नाय स्छिति। आणि रघुनाथाची आति। ते बोलवितसे प्रीति । गुह्य जीवांचें ॥ ८८ ॥ नां तरि बहुता युक्ति । योगु सांगितला अर्जुनापति । तेथ सियासी नाही आति । ते श्रीकृष्णु चि बोले ॥८९॥ धारणा ध्यान आसन समाधी । हे सांगितले षष्ठादि । ऐसी पवनगति सुधी । नोबलती ।। ९० ॥ पवनाभ्यासाचा गुरू । याज्ञवल्क्यु आइकिजे थोरू । तो हि दशपवनांचा मीळनी विवरु । न बोले चि ॥९१ ।। आणिक येक अवधारां । आझांसी गुरू आदिशकरा । दुसरी पाईरी अवधारा । मछंद्रनाथु ॥१२॥ तो आदिकरूनी गयणीनाथुवरी । यांसी पवनाभ्यासी प्रीति थोरी। परि ते पंचतत्वांची कुसरि । न बोलती चि तेयें ॥१३॥ परि येणे ये प्रसंगे गुणें । वसिष्ठ रुषि रामें येकातु मोमणें। की तये चि अवस्वरी पाहुणे । आलों आंझी ॥ ९४ ॥ शास्त्र महाटि करितां । तेथिचा भाऊ तत्वता । निहात्तिप्रसादें सर्वथा । परिणमला ॥ ९५ ॥ तवं गुरु ह्मणती कोणु नवला तुन कळे वसिष्ठाचा मान परि माणसांकळीचा अध्या। घरवा अथिला ॥ ९६ ॥ १हे तृतीयेचे रूप पहाण्यासारखे आहे. १ जैसें श्रीज्ञानेश्वरांत अर्जुनाचे वै श्रोते व हे पाहुणे आले त्याचप्रमाणे येथे ही; पहा.- " साहाजें ब्रह्मरसाचे परगुणें । केलें भर्जुनालागि नारायणे । किं तिया धि अवसरों पाहुणे । पातलों भामा " ॥ २॥ श्रीsr Ex.. . अर्थ केला. नाम पासून क्रियापद करण्याची महाराजा हतोठी प्रसिद्ध आहे. - .

·योगवासिष्ठ ८१ तवं निवृत्ति ह्मणे ज्ञानमूर्ति । श्रीरामु पुसतुसे आत्मस्छिति । वसिष्ठ रुषि सांघति ते चितीं । बरवें धरि ॥ ९७ ॥ ज्ञानदे ह्मणे गुरुराया। मिं मस्तक ठेउनी तुमचेया पायां । येक अक्षर संस्कृति, जाउ नेंदी वाया । ऐसें आर्थीन।।९८ में गुह्यांत गुह्यतर । जें परब्रह्मांचे सार । जेया कारणे ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । कष्टताती ॥ ९९ ॥ में न लक्षवें मनें । न चिंतवे ज्ञाने । साधिजे पवनें । काष्टी लाउनी ॥ १० ॥ जेणें मीळिंजे परात्पर तरी । पुनरपी न येजे मातेचां उदरीं । न सीणिजे येरझारी । चुके भवार्णउ ॥ १०१ ॥ नाहिं या सारिखें गोड । नाहिं याहून वाड । इंद्रियां देउनी कवाड । येकांती भोगिजे ॥ १०२ ।। में परवस्तूचे मंदीर । सर्व सुखाचें वसुवार । जयाचें नेणती पार । हे तिघे जण ॥ १०३ ऐसीये वस्तूचे साधन । सांघताति वसिष्ठ रुपि आपण । निमित्त करूनि रामा श्रवण । उद्धरण तिहीं लोकां ॥१०४॥ ॐ तत्सदिति श्री योगवासिष्ठे । वसिष्ठरामसवाद प्राणसाकळी विधरणं नाम नवमोध्यायः ॥९॥ ॥ अध्याय दहावा ॥ श्रीपरमात्मनेनमः । जिहीं पाहिले वेढांचे पार । जाणितलें सारासार । वेदाधु स्मृतिशास्त्र । केलें जिहीं ॥ १ ॥ पाहिली वेदांते । ढांडोलिली सिद्धांत ऐसे ज्ञाते । त्यांसी नमन ॥२॥ नमन सिद्धां साधकां । आत्मज्ञानियां पूरुषां। ध्यान समाधि साधकां। नमन माझें ॥ ३॥ १

·८२
श्रीज्ञानेश्वरकृत
असौनि गृहाश्रमीं । जे सुटले सर्व कर्मी ।
उदास सर्व धर्मी । तेयां नमन ॥ ४ ॥
शास्त्री नाहिं अधिकार । जेयांसि भेटला नाहि सद्गुरु ।
तो या वासिष्ठाचा पारु । केवि जाणे ॥५॥
डिंभकु धूर्तु बुद्धि जाण । सभे आंतु हालवी मान ।
ते पशु प्राणिये अज्ञान । अहंकारी ॥६॥
त्यासि ही परि नमस्कारु । तुली कीजे गर्वपरिहरु ।
अध्यात्मेंवीण संसारु । निरयपूरु ॥ ७॥
पावौनु नृदेह पुण्यसायासीं । अध्यात्मज्ञान जो नाभ्यासी ।
तो मातेचां कुसीं । पाषाणु जन्मला ॥ ८॥
त्यासी वृथा संसारीं आगमन । वृथा चि मातेसी वेदना ।
उत्तीर्ण नव्हे चि स्तन्यपाना । मातेचिया ॥ ९॥
तो जाला भूमिभारू अद्भुतु । आपुलिया कुळासी कुळकेतू ।
दावावेया निरयपंथू । बेताळिसांसीं ॥ १० ॥
कीजो समस्त तीर्थस्नानें । कीजो पृथ्विदानें।
विषां पित्रां देवतां अन्ने । देयो भलेतैसीं ॥ ११ ॥
बैसौनु यमुनांतटीं । मंत्रु जपिजे लक्ष कोटि ।
यांचे फळ भोगावेया सेवटीं । संसारा येईजे ॥ १२ ॥
तैसा नोहे योगेश्वरू। जया देखतांजाती ब्रह्मा विष्णु महेश्वरू।
चंद्र सूर्य पृथ्वी आकाश पाताळ निराकारू। होये जाये ॥१३॥
ऐसा थोर अध्यात्मपंथु । तवं बोलिले निवृत्तिनाथु ।
बोले जे असे सांगतु । वसिष्ठ रुषि ॥ १४ ॥
तेथ गुरूतें सिष्यु पुसे । जी हे अनुभकरण कैसें ।
ते चिन्ह कृपावशें । कथन कीजे ॥१५॥
तवं वसिष्ठ मणती आईक । तें तुज सांगैन अशेख ।
जेणें संतोषती अध्यात्मिक । आत्मवेत्ते ॥१६॥

·योगवासिष्ठ ८३ रामु मणे हा प्रष्णु सेवटिचा । जो अभ्यासु दशदेहाचा। तुमचेया अम्रत वाचा । मिहिजे अव्यक्तीं ॥ १७ ॥ गुरु ह्मणती प्रथमारंभी । बैसिजे वज्रासने स्वयंभी । भूमी खूतले जैसे स्तंभी । तैसा छ ॥ १८ ॥ मग मूळबंधु देईजे गुदस्छानी। ॐ ढियाणु बांधिजे नाभी आंकोचौनी । जागांधि बंधु घडिजे गहनीं । तिजे देखा ॥ १९ ॥ गुदस्छानींचेनि मूळबंधैं । अपानु भीतरां रुंधे । नाभी अढियाणां समंधे । उलटु होये ॥ २० ॥ कंठा कीजे संकोचन । तरि जाळांध्रि बंधु पडिला जाण । घडे सप्तद्वारा रुंधन । वायुची धाव कुंठे ॥ २१ ॥ पियुषपतन राहे । ऐसा जाळांध्रि बंधु पाहे । अधउर्ध निरोधनें होये । आन देख ॥ २२ ॥ जई अपानांची वाहुटळी उठी । ते रिघे वाहात्री कोटी । मूत्रा शोषी सेवटीं । गोटि करी मनातें ॥ २३ ॥ १'सिद्धासन' यस च गोण नांव कनासन आहे असं श्रीज्ञानेश्वरीत घटले आहे. त्याचे स्वरूप असें --चरणतले देव्हढी । आधारद्रुमाचा बुर्डी । सुघ- टितें गाढी । संचार पां ॥ ९३ ॥ सव्य तें तली ठेविजे । तेणे सीवणीमध्यु पीडिजे वरि बैसे तो साहाजें । वामचरणु ॥ ९४ ॥ गुदमेढ़ा आतीती । च्यारि चि अंगुले निरुती । तेथ साई सार्द्ध प्रांती । सानियां ॥१५॥ माझि अंगुल एक नांगे । तेथ टकिचेन उत्तर भागे । निहटिजे वरि आगे । पेललेनि ॥९६ ॥ उचलले, कां नेणिजे । तैसें पृष्ठात उचलिजे । गुल्फद्वय धारजे । तेणे चि मानें ॥ ९७ ॥ अमुंना हे जाण । मूलबंधाचे लक्षण । वज्रासन गौण । नाम एयासि ॥ ९९ ॥. २ बंध झणजे वायूस अडविणे. तीन ठिकाणी वायू अडवितात, गुद, नाभी, व कंठ. त्यास अनुक्रमें मूल, अबियाणा, व जालंधरबंध ह्मणतात पहिल्याने अपानाची गति बंद होते, तिसऱ्याने प्राणाचा संचार थांबतो, व दुस-याने या दोघाची भेट होऊन सुषुम्नेकडे ते एक होऊन जातात. ३ ई मोडीतील ई प्रमाणे आहे.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत अपानकंदु गुरुगुरी । विविध परीची व्यथा करी । उदरांते अफारी । अफारला ठाके ॥ २४ ॥ ऐसें बहुती परी पहातां । प्राणा अपाना ऐक्यता। नेदखे चि निर्गता । मग उलटु होये ॥ २५ ॥ मग अष्ट वग्त्र पद्धारा । उकलौनि आउठ वेढे गा रघुवीरा। आंतूनि निगे उर्ध शिखरा । कुंडलिनी शक्ति ॥ २६ ॥ तेणें कुंडलिनीचेनि विवरें । प्राणु अपानु मोहरे । तो भेदी येकसरें। कपाळ मालिका ॥ २७ ॥ तेणें उर्धगमन अंतरीं । षट्चक्रे भेदुनु निर्धारी । मारुतु भरला अंबरीं । मणिफूळेपथें ॥ २८ ॥ तेथ प्रथमारंभी त्रिकुटीं । इंद्रिये ग्रासिली परिपाठी । लयो जाला सेवटीं । निद्रा हि नांसी ॥ २९ ॥ पुढां श्रीहटाचां ठाई । मन ग्रासले पाहिं । उपईंद्रु नाहिं । जाला तेथ ॥ ३० ॥ पुढे निश्चायात्मक बुद्धि । ते ग्रासिली निरवधी! सवें चि लयो तत्समंधी । कृतिपकासी ॥३१॥ पूढां चितसहितु गुणवतु । ग्रासुनु निगाला अवधूतु । समरु ग्रासिला निश्चित्तु । त्या हि पुढी ॥ ३२ ॥ १ पहा . नाडीत सोडवी । गात्राते विघडवी । साधकाते भेडसावी । पार बिहावे ना ॥ श्रीज्ञानेश्वरी ६४२१९. २ पहा -नाभीवरो पोखे । उदर हे थोंके । भांतरी फाके । हृदयकोश ॥ श्रीज्ञा. ६४२०९. ३ कुंडलिनी साडेतीन वेढे देऊन सुषुनेचे तोडाशी निजलेली आहे. ४ मणिपूर ह्मणून शरीरात एक चक्र आहे. ते नाभी जवळ आहे. येथे प्राणापानाची गाठ होते. येथे अपान मूलबंधाने अडला जाऊन 'क्षोभलेरणे माजे । उवाइला ठाइं गाजे । मणिफूलसिं जूझे । राहूनिया ॥ ५ हा क्रमाक्रमाने लय कसा झाला तो श्रीज्ञानेश्वरी अ. ६यावरून दिसतो. "आइक पार्थिन धातु आघवी । आगेगिता काही नुरवी । आणि आपातें तंव ठेवी । पुसू निया ॥ २३९ । ऐसी दोनी भूते खाये । तेव्हळी सपूर्ण धाये" । अशी दोन भूतें गेली ह्मणजे मग ' मनु गिवसिता न दिसे' ॥ २४५ ॥ मन जाँते नंतर 'बुद्धिची पुलिक विरे ॥' २४६.

·योगवासिष्ठ त्याहि वरि सांख्यु ग्रासिला । अर्या उद्भउ वारिला । सप्तेशु लया आणिला । विकार ग्रासें ॥ ३३ ॥ कृतीपकु ग्रसिला पाहिं । लयेनु लया गेला आपुला ठाई। देह सविकार ग्रासूनि राही । ते स्वकीय स्थिति ॥ ३४ ॥ उपजे नां मुरे । ऐसीये विषमसंधी निर्धारें। स्वयं सर्व निरंतरें । येक चि देखे ॥ ३५ ॥ हैं आइकतां पवनसाधन । रामाचे लक्षीं लागले लोचन । बुडालें मन । समाधिडोहीं ॥३६ ॥ जैसें येकी भांडाहूनि आणि भांडी। येके कुंडीहूनि आणिके कुंडी। अमृत सांठविले तैसी परवडी । जाली गुरु सिष्यासी ॥३७॥ नां तरि दीपें दीपु लाविजे पुरा । तो नेणवे चि कोणु दुसरा। गुरु सिध्या संसारा । उरे चि नां ॥ ३८ ॥ येथ वसिष्ठाचे मन आनंदले । ह्मणे म्यां सुक्षेत्री पेरिलें । दिवसेंवीण पिकलें । तात्कालिक ॥ ३९ ॥ काई वर्गु जे उपजला वंशीं । किं जन्मला जिचीये कुसीं । ये दोन्ही माव यासी । परब्रह्म ते हा ॥ ४०॥ ऐसें ह्मणौनु वसिष्ठ रामांते थापटि । उघडवीं नेत्र फिटे काष्टि तो ह्मणे स्वामी हे आइकतां चि गौष्टि। जाला आत्मबोधु॥४१ रामु मणे रुषिराया । हें कैसेनि पवाडलेती सांगावेया । साखर मुकियासिं दिधली चाखावया। तैसें मज जाले ४२॥ आतां समस्त सांगितलें योगसार । संस्कृती गुंपी पडली होती थोर । ते मन्हाटी केली परिकर । ह्मणे ज्ञानदे ॐ ॥ ४३ । आतां कर्मि अकर्मि ऐसें । ग्रासु किजे अनुक्रमवशे कर्म होउनु निर्धारवशे । परि मुक्त अकर्मगा ॥ ४४ १. दर्शधिकार ' हे पाठातर, २ पवाडणें शिरणे. रिघणे अवकाश मिळण; येथे 'सांगणे कसे शक्य झाले' हा माव.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत आंगुळियेसि सूत गुंडिजे । तयातें कर्म मणिजे । कर्म निर्धारें जाणिजे । बंधन मणौनी ॥ ४५ ॥ तेंचि उकलिजे निधडें । तें कर्म करणे फुडें । कर्म चि परि अकर्म घडे । मुक्त मणौनु ॥ ४६॥ तै रचनां ग्रासितु निगाला । तो क्रम होये भला । तो कर्मि चि अकर्मि बोलिला । मुक्तार्थे ॥४७॥ मणौनी कर्मी अकर्म ऐसें । तें जाण निर्धारवशे । आतां कर्मी कर्म कैसें । ते सांघो तुज ॥४८॥ जो खडतरां किरणी तांतला । तो हमछाये बैसला। किं तेथें निवाला । गेला श्रम ॥ ४९ ॥ तरि काइ तेणें हमें निर्धारें । त्यासी घातले विजण वारें काहिं न करितां निर्धारें । निवाला तो ॥ ५० ॥ भानु गगनीं स्वभावें । भूतळी सूर्यकांतु जाणवे । दोन्ही पासाव प्रसवे । वन्हि येकु ॥५१॥ तरि काइ सूर्य केलें । किं मणीचां ठाई कर्तुत्व आलें । दोहिं न करितां प्रसवले । वन्हिबिंब ॥५२॥ तैसें आपुलिये ठाई । स्वकीय स्छिति असे पांहिं । रचनांउद्भउ कहिं । असे तेथ ।। ५३ ॥ स्वकीय स्छिति पहातां । रचनां उद्भउ नाहिं सर्वथा । परि स्वरूपासिं संचरतां । निचेष्ट असे ॥ ५४॥ १ कर्मकर्माची ही व्यवस्था अत्यंत मुलभ व सुबोध आहे. बोटानां सूत गुंडाळणे अथवा गुंडाळलेले सोडविणे, ही दोन्ही कर्मे च, परंतु एकानें बंध उत्पन्न होतो, ह्मणून ते कर्म, व दुसन्याने 'मोक्ष' होतो ह्मणून ते अकर्म २ यो- गी, मानों सागितल्याप्रमाणे योगद्वारा पंचमहाभूते अंत:करण चतुष्टय यांचा प्रास (लय ) करताना खरोखर एकप्रकारे कर्म च करतो, परंतु ते मोक्षपद असल्या- नेते' अकर्मा'च्या पदवीला जाते, याचे च नांव कर्मी अकर्म.३ तांतवणे त्रासणे. . .

·योगवाशिष्ठ ८७ स्वकीय स्छिति असे । आरुति आटाण निर्धारवशे न करितां करणें ऐसें । जाणावें गा ॥ ५५ ॥ पर्ण देट्नु तुटे । त्यासी सींचन घटे । तें कोद्रवाचेनि कूटें । जिये सामास ॥५६॥ तैसी रचना परवस्तूचा ठाई । पाहातां आथी चि नाहिं । परि आरुति संचरली कांहिं । असे देखां ॥ ५७ ॥ ऐसिया स्छिति असतां । संयेमु सपिन आतां । आइकै रघुनाथा । सिष्य राजा ॥ ५८ ॥ प्रज्वललिऐ ब्रह्माज्ञि समस्ति । जंवं मागल भुक्ति । तवं ग्रासु आहुती । घेतां जाइजे ॥ ५९॥ समस्त दिनमानें । मार्नु कर्मिजे गहनें । तरि केलां सप्त मैथुनें । तितुकि तुटी ॥६० ॥ मणौनु सिंहनादं आईकीजे । इतुकें चि पेणे' किजे । पद हळु हळु घालिजे । निरक्षिजे हस्त दोनी ॥ ६१ ॥ बहुत बोलणें न कीजे । युक्ति निद्रा कीजे । ऐसिया संयम स्छिति तरिजे । गुरुवचने ॥ ६२ ॥ आतां परिस गा दाशरथी । हे सांगितली योगस्छिति । ते धरून चित्तीं । कीजे तनुत्यागु ॥ ६३ ॥ हे तुझांसी वंशपरंपरा । चालिलें असें गा रघुवीरा । तुंवा पुसिले अनुभवसार । सांघितले म्यां ॥ ६४ ॥ तुमचा वंशु मनुपासाव जाला । मनुचा वंशी दिलीपु उपजला । दिलिपा पासाव जन्मला । रघु पुण्यराशी ॥ ६५ ॥ त्या पासाव जन्म जालें अजा । तो तुझा आजा। ला पासाव दशरथु राजा । जो रुषिविश्रामु ॥ ६६ ॥ स्या दशरथा राज्य करितां । आश्राईले रुषी समस्तां । धारणा ध्यान समाधिस्तां । असति तपोवनीं ॥ ६७ ॥ १ अरौतें अल्प, थोडे. २ कोदू नावाचे धान्य. ३ पीठ. ४ जीवंत राहते. ५'शिंगीनाद ' पाठातर. ६ मुकाम. ७ 'गति' . पाठातर.

·श्रीज्ञानेश्वरकृत कव्हणा येका अवस्वरा । रुषिसमूह आले राजद्वारा । दशरथु आला सामोरा । साशंकितु ॥ ६८॥ कबरीभार सोडिले । रुषेश्वरांचे चरण झाडिले । अकस्मात काहूर वाहूरे । केवि तुह्मीं ॥ ६९ ॥ ह्मणती राया असे विनवणी । हा शनि भेदितुसे रोहिणी । शकटु भेदिलेयां अवर्षणि । पडति बारा ॥ ७० ॥ हे देखिलें वर्ततां । येथे राहों नये गा दशरथा । लवकरि भला टाकितां । बदरिकाश्रम ॥ ७१ ॥ जालेया अरिष्टाचे ज्ञान । न पवतां चि किजे सूचनां । जवं असे दिवसालंबन । तवं निगों दिजे ॥ ७२ ॥ आमा दिवसु तवं मार्गा चिंतवणि । वरो तवं चि वाणि । जवं दिवसा चि लांबणिं । तवं निगों दिजे ॥ ७३ ।। घरासी लागलेयां वन्हि । कूपु रचणे निगती कवणिं । असे दिवसाची लांबणि । तवं टाकू बद्रिकाश्रम ॥ ७४ ॥ ऐसे रुषीश्वर बोलिले । तवं दशरथाचे मन दुचित जालें । मणे ईतुकें आयुक्ष म्यां सारिलें । यांच्या संगतीं ॥ ७५ ॥ ऐसे पवित्र हे जाती । मग काइ करावी हे राज्य संपती । हस्ति घोडे पदाथि । कोणु उपेगु ॥ ७६ ॥ मग दशरथु होउनु निश्चितु । रुषीश्वरांते असे विनवितु । तेरा दिवस पर्यंत । धीरु कीजे ॥ ७७ ॥ तेव्हळी दशरथे निसाएँ । अर्कोविला समस्त साहाणु । वारु जाली पालाण । पातला रोहिणी शकट ।। ७८॥ केला रोहिणी शकटीं मेलाकारु । तवं पातला तेथ शनैश्वरू । युद्ध जाले थोर । तें विस्तारें सांघों न ये ॥ ७९ ॥ १ कावरे 'बावरे. संकटाने वावरे झालेले असे २ टाकिणे-पावणे. ३ एक वाय, दुदुभीप्रमाणे असते. पहा 'घावो घातला निसाणी ' ४ वाजविला ? ५ पल्याण-खोगीर.

·योगवासिष्ठ ते दशरथाचा मोडला रथु । तेथ कैकया सूदला हातु | तैं वरु मागितला हा वृत्तांतु । पुराणी असे ॥ ८० ॥ सांघतां असिजे संकळितें । पराभउनी शनीश्वरातें । संतोषौनि दशरथातें । प्रसंन जाला ॥ ८१॥ ऐसे व्या रुषीश्वरां कारणें । शनीश्वरातें झुंझणें । चुकविलें अवर्षणें । राहाविले रुषि ।। ८२ ॥ हे सांघावयासिं कारण । संतसंगतीविण । नोहे आत्मज्ञान । जाण निरुते ॥ ८३ ॥ तवं रामु ह्मणे परब्रह्म अवतारा । अहो जी कृपासागरा। जेयांसि योगु परिणमला पुरा । त्यांची लक्षणें कैसि ॥८४॥ जयांचे धगधगीत नेत्र । कडकडीत जंत्र। शरिर त्वचा मात्र । झाकोळले दिसे ॥ ८५ ॥ सुवर्ण मृत्तिके आंतु पडे । तुक तुटे वांनी चढे । जालेयां पिंडाचें घडे । तेज जैसें ॥ ८६ ॥ पाठीसिं लागले पोट । शिराजांनी बांधली हाडांची मोट । शरीर जैसें हलुवर्ट । वारितरंग ॥ ८७ ॥ द्रिष्टि चरणीचयां आंगुठां । नेणें रुपला हरलु कांटा। चालतां तापलीया वाटा । पोळला नेणें ॥ ८८ ॥ नाहिं कंथा कडीसन । जे का इछसी कारण । पर्जन्यु शीत ऊष्ण । ज्यासि जाणवेनां ॥ ८९ ॥ नाहिं क्षुधा पिपासा । न कल्पी कांहि चि मानसा । साधूनि युक्ति अभ्यासा । वर्तति त्रिभुवनीं ॥९॥ त्यांसिं सारिखे शत्रमित्र । सारिखे विषअमृत । निंदा आणि स्तौत्य । समान त्यांसि ॥ ९१ ॥ विचरितां लोकी दृष्टी । नाहीं गुणिं नां दोषीं । लाचा दुखीं । दुखवती जे ॥ ९२ ॥ १ सूदणे घालणे, २ हलके. १२ ·१ . श्रीज्ञानेश्वरकृत जो देखिजे सिष्यवत्सछ । सर्वभूतीं कृपाल । जो मानाभिमाने अल्लमाल । घेपवेनां ॥ ९३ ॥ जो सदा न वचे' जनीं । ज्यांसि बहू संतोषु वनीं । जो नेटला उन्मनीं । नाठवे मि ॥ ९४ ॥ ऐसे योगीये कृती । त्यांचा अर्धार्ध त्रेतीं । द्वापारें होती । तृतियांशें ॥९५ ॥ क्रेताचेनि चतुर्थीशे कळियुगीं । देखिजे जो योगी । तो गुरु करावेया लागि । निका जाणे ॥ ९६ ॥ या सांघितलीया खुणां । आईके गा रघुनंदना । हे शास्त्र चि प्रमाण । अभ्यासावेया ॥ ९७ ॥ शास्त्रद्वा गुरुवक्त्राद्वा ग्राहयेत् साधयेत्पुनः ॥ ७॥ रामु ह्मणे पवित्र मूर्ति । तुझां दर्शनी निवृत्ति । पुढी डंभीक गुरु होती । ते अळखावे कैसे ॥ ९८ ॥ धरुनु संतांचा वेषु । भुलविती लोकु । त्या गुरुसिष्या नरकु । विशेषे गुरुसिं ॥ ९९ सांडविती पूर्वाम्नाये कुळकर्म । जो वर्णोपार्जिकु धर्म । आपण सांगती सवM । नव्हे मान्यु ॥ १० ॥ आपण लटिका भंडिकु । स्वधर्म सांडउनु भुलवि लोकु । त्या गुरूसि नर्कु । ऐसा वेदु बोले ॥ १०१ डंभिकाचे लक्षण । वसवी पुर पाटण । करी राज्यदर्शन । आशावद्ध ॥ १०२ ॥ अनेगेपरिचिया माळा । बाहियेसि मणिगटिं गळां । कानी कुंडले झळाळा । धोत्र अलि ॥१०३ ॥ १ संचरे कार्याकार्याची विचारणा करण्याकरिता एकात हा अवश्य आहे. अगदी जनसंमंदोत राहन कार्यनिश्चिति होत नाही व अगदी एकांत सेवल्याने हि कार्योत्पत्ति होत नाही तेव्हा काही संग व काही त्याग ही अवश्य आहेत असे श्री ज्ञानेश्वरीत व श्रीदासबोधात संबोधिले आहे. 'बहुतकरूनि आवड । एकांतीची हे च अभिमत आहे २ ई मोडी ई प्रमाण आहे. ३ ' ओली वस्त्रे. कोणास उद्देशन वर्णिले ते कळत नाही. .

·योगवासिष्ठ देवपुजा नचे बैलो । उपकरणे झारिया डंभु भला । ऐसें देखौनि जिहीं गुरु केला । ते मूर्ख ॥ १०४ ॥ नांव ठेविती निकें । जैसें ईश्वरोंसिं तुकें । नांव चि आईकोनु येकें मूर्खे । भाळति पैं १०५ ॥ मंत्रा तपाचिया सामर्थी । ह्मणे दे सके राज्यसंपति । आत्मस्तुति करिति । वाजे घांट जैसि ॥ १०६ ॥ मणे तपाचेनि बळें । उभी केली पांगुळे । दिधले आंधळियांसि डोळे । वांझांसि पुत्र ॥ १०७ ॥ तैसें चि सविल सिष्य । घराघरा प्रवर्तती लोक । झणति गोसांवियां सारिखें आणिक । नाहिं पै ॥ १०८ ॥ ज्ञानहिनो गुरूस्त्याज्यो । मिथ्यावादी विडबिकः ।। स्वविश्रांति न जानाति । परेपां किं करिष्यति ॥१॥ शास्त्रदृष्टानुमानेनः कथयातर्कमुद्रया ॥ बोधयेत्तु गुरुस्त्याज्यो यमलोकप्रवेशकः ॥ २ ॥ ऐसे में डंभीक । तेयांचे जे सिष्य । दोधै होउनि क्रिमि विशेष । निरयकुंडी ॥ १०९ ॥ ज्ञानदे म्हणे श्रोतया सर्वां । हा अध्या ॐ दाहावां । अध्यात्मविद्येचा निजावा । अमृतसिंधु ॥ ११ ॥ नांतरि उपमां देखों कल्पतरूची तरि उणीव असे संताची। तो वाट पाहे कल्पावेयाची । हा अकल्पित दे ॥ ११ ॥ नुरिजे चिंता कल्पनां । नुरति आशा मनीषा तृष्णा । या वासिष्ठासि कवणां । उपमां देयावि ॥ १२ ॥ वासिष्ट नोहे निजधामांचें मंदीर । किं परवस्तूचे वसुवार । नां तरि ॐ काराचें मनोहर । भद्रपीठ ॥ १३॥ नां नां सर्वाश्रमांचे सत्व । किं सर्व देवांसि ध्येय वत्व'। सर्व सिद्धांचे निश्चित । सुखद्धाम ॥ १४ ॥ १ जुनी गेलेली अक्षरे येथे गिरवलेली असल्याने ती बरोबर लागत नाही. देवपूजा न च ये बैला' या पाठातराने अर्थ सुलभ आहे. १ ई मोडी ई प्रमाणे आहे. ३ पहाटे. .

·श्रीज्ञानेश्वरकृत कि रामचंदु करूनि निमित्तभासु । वसिष्ठं निर्मिला कविलासु। सर्व जीवां निवासु । अव्यक्तु जो ॥ १५ ॥ वासिष्ठु नव्हे भवसमुद्रीचे तारुं । टाकावेया परवस्तूचा पारु । तारावेया दुरंदरु संसारु । प्रव्हाण हे ॥ १६ ॥ . जेथ अव्यक्ताची स्तुति । तेथ अव्यक्तु साधिती युक्ति । अव्यक्ती व्यक्ति । उपमा नाहिं ॥ १७ ॥ सांघता परिसता दोन्ही । गेला येक चि होउनी । ते जयासि गेले मिळोनि । ते हि निरोपम ॥ १८ ॥ कामधेनु कल्पतरु चिंतामणि । हे उपमा वेदी पुराणीं । ईये मांगी कवण्हीं । फुका हि नेघति ॥ १९ ॥ मणौनु या वासिष्ठा । उपमोस कुंठलिया वांदन। या वासिष्ठा सारिखें वासिष्ठ । आणिक नाहिं ॥ १२० ॥ पूर्वजांच्या सुकृताची थोरी । महापुण्ये केली कोटीवेन्ही । हे वासिष्ठ असे त्यांचां घरीं । ऐसें वेदु बोले ॥ २१ ॥ हे शास्त्र सांघातें वाहे । येथिचा अर्थ अनुष्ठुनि पाहे । गुरु भेटे तवं होये । बहु सोपान ॥ २२ ॥ पहिला अध्या वाची । तरी इछा उपजे संतसंगाची । सांडि संगती मूर्खाची । खंडज्ञान तुटे ॥ २३ ॥ दुसरा अध्यावासिष्ठीचा । जो दोषु बोलिला सिष्याचा। तो वाचितां अवगुणांचा । त्यागु घडे ॥ २४ ॥ तेथिची सिष्याची लक्षणे सुष्टें । वाचितां आंगि घटे! लागती सुष्टे वाटे । मनोधर्मे ॥ २५ ॥ पुढां तिसरा अध्याई संतप्रशंसा । तो वाचितां मनोभा ऐसा को दोये भरवंसा । अंतष्करणांसि ॥ २६ ॥ चौथा अध्याई । षटदर्शनांची बोली पाहिं । तेथ निर्व,नां कांहिं । अद्यापि भांडणें ॥ १२७ ।। १ कैलास. २ ई मोडी ई प्रमाणे आहे.

·योगवाशिष्ठ पांचवा बोलिला युगधर्मु । तो केवळ विश्राम । वाचितां फिटे भ्रम । मोक्षाचा पैं ॥ २८ ॥ वाचिता साहावां अध्या । तुटे ग्रहाश्रमीचा मोहो । निरया नेता प्रवाहो । ऐसा जाणावा ॥२९॥ ग्राम अष्टांगयोग साधन । तेणें योगी प्रवर्ते मन । आठवा सर्वांतरात्मयाचे लक्षण । निर्लेप जे ॥१३० ।। नववां अध्या वेळोवेळी । सानुभविल्या गुरुजवळी । अभ्यासी प्राणसांकळी । तो धन्यु ॥ ३१ ॥ अणौनि हे अहिनिसी । वासिष्ठ वाहे हृदयेंसी। वाचितां निरसी । संसारउपाधि ॥ ३२ ॥ मणौनि पा कारणे । हे वासिष्ठ संग्रहणें । संस्कृताहूनी लक्षगुणें । अधिक ॥ ३३ ॥ हे वेळोवेळां बोलतां । विद्वांस म्हणती ग्रंथ विस्तरता । महाटि न पाहातां । श्लोकार्थे ॥३४ ॥ अहंता निरयासि कारण । अहंता निरयाचे परिव्हाण । अहंता विध्वंसी ध्यान । ज्ञानाते लपवी ॥ ३५ ॥ म्हणोनु तुम्हीं शास्त्रवेत्तां । सर्वथा न करावी अहंता । महाटि पाहातां । उणीव नाहिं ॥ ३६॥ जो तत्ववेत्ता आणि शाखहु । आत्मबोधी लीनु । तो देईल मानु । येर भूईभार ॥ ३७॥ शास्त्री आरुता ना परौता । त्या निंदकांची नाहिं चिंता । पाहे पां सुणे भुंकतां । कोण्डि वारुं शके ॥ ३८॥ नाहिं रिगु अध्यात्मशास्त्रीं । लटकी च घे थोरी। नोळखयातें देखौनु गुरुगुरी । श्वानु जैसा ॥१. सा उपमा देईन अवघडी । परि मूर्ख न संडिति लोग। फैसेनि करावी घडि । मुसळाची ॥१४० ॥ १. बोलतो अहंता' हे पाठांतर. १ ' अर्थ एक श्लोकु' पाठांतर, , ·श्रीज्ञानेश्वरकृत आणुनु जाईली कुतरि । बैसावेया रचिली चाव्हुरी । परी त्या आवडी थोरी । थाळोन्याची ॥४१॥ गर्धभाचां आंगी चंदन । कस्तुरी सहित कीजे लेपन । परि ते नेणे त्याचें महिमान । लोळे उकरदां ॥ ४२ ॥ षडरस पक्वान्ने गोमटीं । सूनु येकी काठवटी । सूकरासी नावडे त्यासि प्रीति । विष्टे वरि ॥ ४६ ।। हे सिकवण जयासि नावडे । ते पाखांडिये जाणावे फुडे । नां ते पूयपंकीचे किडे । निर्धारेसि ।। ४४ ॥ तवं निवृत्तिनाथु म्हणति राहे । तुं बोलतासि तें होये । परि हैं युग तैसें नोहे । जे गुण मानीति ॥ ४५ ॥ पहिले पूर्वजन्मसंस्कारू । उभयपक्षी शुद्ध जो'नरु । त्यासि येथे अधीकारु । भाग्योदये ॥४६॥ सलोकता स्वरूपता । समीपता चौथी सायुज्यता । या चारि मुक्ति देता । तो शंकरु असे ॥४७॥ जे अनक्षर अव्यक्त निःशब्द । जे पूर्ण सत्य शुद्ध बुद्ध । ते तुवा केलें विशद । महाटिया ॥ ४८ ॥ वंशपारंपरा गुरु | रुषीश्वरा माजि योरु । होता आत्मज्ञान अधिकारु । वसिष्ठासि ॥४९॥ हे बोलिले वसिष्ठ । ह्मणौनु नांव वासिष्ठ। यामाजि श्रेष्ठ । आत्मज्ञान ॥ ५० ॥ तवं ज्ञानदे ह्मणे कृपासागरा । अहो जि परवस्तुचेया अवतारा। निवृत्ति नामाचेया पारा । कवण जाणे ॥ ५१ ।। तुझानि कत्मज्ञानदृष्टि । परात्मस्वरूपी भेटि । तयांचे अंतरिं हे मुष्टि । तुह्मी हो ॥ ५२ ॥ 'निजविली' पाठातर. २ दुध तापविण्यासाठी भोय खणून केलेले कुंड, ३ काटवटिका-काठवटि. लाकडाचे परळ, ·योगवासिष्ठ श्रीगुरु आणि संताचेनि मोहें। काहिं बोलिलो अध्यात्मसोये। वाक्य श्रीगुरु आर्पत होये । आज्ञा तुमचि ॥ ५३ ॥ संत ह्मणति ज्ञानेश्वरा । अळंकारलें या शास्त्रा। ते परमेश्वरा । अर्पावें कीं ॥५४॥ प्रम-रमा ठाकौनि पासिं । वावि प्रबंध प्रासिं । विनवित अव्यक्तांसि । ज्ञानदे ॥५५ ॥ ब्रह्म मेलिने चिदृप । ब्रह्म मणिजे नादरूप । तेया ब्रह्मां माझें वाक्पुष्प । आर्पित हो ॥ ५६ ॥ ब्रह्म बोलिजे ज्योतिस्वरुपं । शब्दब्रह्म ह्मणति एक । त्या ब्रह्मासि माझें वाक्य । प्रीति पावो ॥ ५७ ॥ जे ध्यान धारणा आसनीं । नित्य ध्याइने योगिजनीं । स्वाधीन जो निरंजनी । तो प्रीति पावो ॥५८॥ अर्पिले वाक्पुष्प । मन जालें परमानंदरूप । मग मागतसे उमप । पसायदान ॥ ५९॥ में सर्वांजीवां निर्वैर । दुष्टदुर्जन होंतु योगपर । आनंदभरितु चराचर । न सावें दुःख ॥६०॥ पाखांडिये अवित्पन्न । त्यो घडो परमेश्वरी भजन । ते पावो आत्मज्ञान । हे चि पसायं ॥ ६१ ॥ नारी पुरुष प्रीति होतु । गाई बहु क्षीराते स्रवतु । बहुधान्य पिकतु । धरित्रि ॥ ६२ ।। वृक्ष शोभोत फळीफुली । राजा प्रजा पाळी । पर्जन्य वर्षो महीतळीं । कामरूप ॥ ६३ ॥ सकळ सुखे वतॊ जन । सकळी परमेश्वरी मन । हे चि पसायदान । म्हणे ज्ञानदे ॥ ६४ ॥ ॐ तत्सदिति श्री योगवासिष्ठे । वसिष्ठरामसंवादे परब्रह्मयोग- साधनकथनं नाम दशमोध्यायः संपूर्ण

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·a 6587
THE KUPPUSWAMY SASTY
RESEARCH INSTITUTE.
DM ROAD. MADRAS/