·अथ मुदितदर्शनानामनुक्रमतो नामनिर्देशः ।
...
२०
...
५०
६०
६६
...
चाकदर्शनम्
चौद्धदर्शनम्
आईतदर्शनम्
रामानुजदर्शनम्
पूर्णपज्ञदर्शनम्
नकुलीशपाशुपतदर्शनम् ..
शैयदर्शनम्
प्रत्यभिज्ञादर्शनम्
रसेश्वरदर्शनम्
भीलुक्यदर्शनम् ...
अक्षपाददर्शनम्
जैमिनिदर्शनम्
पाणिनिदर्शन
सांरूपदर्शनम्
पातालदर्शनम् ...
शांकरदर्शनम्
::::::::::::
८०
...
..१०९
.१२४
..१४५

·तत्सब्रह्मणे नमः। सर्वदर्शनसंग्रहः। तत्र चाकदर्शनम् ॥ १ ॥ नित्यज्ञानाअयं वन्दे निःश्रेयसनिधि शिवम् । यमेव जातं मह्यादि तेनैवेदं सफर्तृकम् ॥१॥ पारं गतं सकलदर्शनसागराणा- मात्मोचितार्थचरितार्थितसर्वलोकम् । श्रीशा-पाणितनयं निसिलागमज्ञं सर्वज्ञविष्णुगुरुमन्वहमाश्रयेऽहम् ॥२॥ श्रीमत्सायणदुग्धाब्धिकौस्तुमेन महौजसा । क्रियते माधवार्येण सर्वदर्शनसंग्रहः ॥३ पूर्वेपामतिदुस्तराणि सुतरामालोच्य शास्त्राण्यसी श्रीमत्सायणमाधवः प्रभुरुपन्यास्यत्सतां प्रीतये । दूरोत्सारितमत्सरेण मनसा शृण्वन्तु तत्सजना माल्यं कस्य विचित्रपुष्परचितं प्रीत्यै न संजायते ॥४॥ अथ कथं परमेश्वरस्य निःश्रेयसप्रदत्वमभिधीयते बृहस्पतिमतानुसा- रिणा नास्तिकशिरोमणिना चावकिर्ण दुरोत्सारितत्वात् । दुरुच्छेदं हि चार्वाकस्य चेटितम् । प्रायेण सर्वप्राणिनस्तावत्- यावजीवं सुखं जीवन्नास्ति मृत्योरगोचरः । भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ।। इति लोकगाथामनुरुन्धानां नीतिकामशास्त्रानुसारेणार्थकामावैध पुरुषार्थी मन्यमानाः पारलौकिकमर्थमपहनुवानाधाकिमत्तमनुवर्तमाना एवानुमूयन्ते । अत एव तस्य चावकिमतस्य लोकायतमित्यन्वभपर नामधेयम् । तेन पृथिव्यादीनि भूतानि चत्वारि तयानि तेभ्य एव देहाकारपरि- पतम्यः किण्वादिभ्यो.मदशक्तिर्वच्चैतन्यमुपजायते तेपु विनटेपु सत्सु स्वयं विनश्यति। 'च. 'दि कार्यज्ञात स१ मुदिसपुतके आत्मोचिताचरितमपितसवंलाकामाते । ३. पणिया । क. च. ण तस्य । ५ न. 'ना नुका' । ६ . च. अत्र । ७ २. नि । २. 'भ्यस्तेभ्यः। ९१. विर्ष। AN ·सबदशनसग्रह- तदिह विज्ञानधन एवेतेभ्यो भूतम्यः समुत्थाय तान्येषानुविनश्यति न मेत्य संज्ञाऽस्तीति। तञ्चैतन्यविशिष्टदेह एवाऽऽत्मा देहातिरिक्त आत्मनि प्रमाणामावाद । प्रत्यक्षकप्रमाणवादितयाऽनुमानादेरनङ्गीकारेण प्रामाण्याभावात् । अङ्गनोलिङ्गनादिजन्यं सुसमेव पुरुषार्थः । नचास्य दुःखसंभिन्नतया पुरुपार्थत्वमेव नास्तीति मन्तव्यम् । अवर्जनीयतया प्राप्तस्य दुःखस्य परि- हारेण सुखमावस्यैव भोक्तव्यत्वात् । तद्यथा मत्स्यार्थी सशल्कान्सक- ण्टकान्मत्स्यानुपादत्ते स यावदादेयं, तावदादाय निवर्तते । यथा वा धान्यार्थी संपलालानि धान्यान्याहरति स यावदादेयं तावदादाय निव- तते । तस्माहुःसभयान्नानुकूलवेदनीयं सुखं त्यक्तमुचितम् । न हि ममाः सन्तीति शालयो नोप्यन्ते । न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधि- भीयन्ते । यदि कश्चिद्धीरदृष्टं सुसं त्यजेत्ताई स पशुवन्मूखों मवेत् । तदुक्तम्- त्याज्यं सुखं विषयसंगमजन्म पुंसां दुःखोपसृष्टमिति मूर्सविचारणेपा । नीहीझिहासति सितोत्तमतण्डलाढ्यान ...को नाम भोस्तुपकणोपहितान्हितार्थी ॥ इति । ननु पारलौकिकसुसामाव बहुपित्तध्ययशरीरायाससाध्येऽपिहोवादी विद्यावृद्धाः कथं प्रवर्तिप्यन्त इति चेत्तदपि न प्रमाणकोटिं प्रवेष्टमी। अनृतव्याघातपुनरुक्तदोपैपिततया वैदिकंमन्यैरेव धूर्तबकैः परस्परं कर्म- काण्डप्रामाण्यवादिभिज्ञनिकाण्डस्य ज्ञानकाण्डमामाण्यवादिभिः कर्म- काण्डस्य च प्रतिक्षिप्तत्वेन वय्या धूर्तमलापमावत्वेनामिहोबादेर्जीविका- मात्रप्रयोजनत्वात् । तथा चाऽभाणक:-internearntre अमिहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिदण्डं भस्मगुण्ठनम् । बुद्धिपौरुपहीनानां जीविकेति वृहस्पतिः ।। इति । अत एव कण्टकादिजन्यं दुःखमेव नरकालोकसिद्धो राजा परमे- श्वरः । देहोच्छेदो मोक्षः । देहात्मवादे च कृशोऽहं कृप्णोऽहमित्यादि- सामानाधिकरण्योपपतिः मम शरीरमिति व्यवहारो राहो शिर इत्या- दिवदीपचारिकः । ५च तदाहु । ३ च.न । ३ च नाद्यालिच. "दिजनित सु।५ च. ते । भीह' । ६ च दो विच. प्रवन्ति । ८ घ.या। च. तवादमा. चाय '। ११ प शो, ·। चाकदर्शनम् । देश बनेगनामा):- तदेतत्सर्व समग्राहि । -- अन पत्यारि भूतानि भूमिपानलानिला चतुर्म्यः खलु भूतेभ्यश्चैतन्यमुपजायते ॥ किण्वादिभ्यः समेतेभ्यो द्रव्येभ्यो मदशक्तियत् । अई स्थूलः कृशोऽस्मीति सामानाधिकरण्यतः ।। देहः स्थौल्यादियोगाच स एवाऽऽत्मा न पापरः । मम येहोऽयमित्युक्तिः संभयेदीपचारिकी । इति । स्यादेतत्स्यादेप मनोरथो यद्यनुमानादेः प्रामाण्यं न स्यात् । अस्ति च प्रामाण्यं कथमन्यथा धूमोपलम्भानन्तरं धूमध्वजे प्रेक्षावर्ता प्रवृत्ति- रुपपधेत । नधास्तीरे फलानि सन्तीतिवचनश्रयणसमनन्तरं मालार्थिना नदीतीरे प्रवृत्तिरिति । तदेतन्मनोराज्यविजृम्भणम् । व्यातिपक्षमता- शालि लिई गमकम मनुमानमामाण्यवादिभिः । व्याप्तियो- भयविधोपाधिविधुरः संबन्धः । स च सत्तया चक्षुरादिवन्नागभावं मजते किंतु ज्ञाततया। फः सलु ज्ञानोपायो भवेत्। न तावत्मत्यक्षं, तंच घाय- मान्तरं घाऽभिमतम् । न प्रथमः । तस्य संमयुक्तविषयज्ञानजनकत्वेन. भरति सरसंभवेऽपि भूतभविष्यतीस्तदसंभवेन सर्वपिसंहारयत्पा. घ्याप्तेर्दुर्ज्ञानत्वात् । न च घ्याप्तिज्ञानं सामान्यगोचरमिति मन्तव्यं, ध्यक्त्योरविनाओवाभावप्रसजगत् । नापि घरमः । अन्तःकरणस्य बाहिरि- न्द्रितन्त्रत्वेन साह्मऽर्थे स्वातन्त्र्येणे प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तदुत्ताम्--- पचरायुक्तविषयं परतन्त्रं बहिर्मनः । इति । नाप्यनुमानं ध्याप्तिज्ञानोपॉयः । नत्र तनाप्येवमित्यनवस्थादी:स्थ्यम. । नापि शम्वस्त पार्यः फाणामतानुसारेणानुमान एवान्त भायात् । अनन्ताये या वृद्धव्यपहाररुपलिङ्गापगतिसापेक्षतया मांगुक्त धूपणलपनानघालत्वात् । धूमधूमध्वनपोरयिनामापोऽस्तीति पचने माने मन्यादिवविश्वासाभावाच । अनुपदिष्टाविनामावस्य पुरुपस्यार्था- हता पर शेयमधिकं प. पुरा तपा'मानानिमायाराम पुमता। दयामय पनिरप उगते । औरसिदो भषेशमा परलो नापरः (गृतः देय मा मुपिरतुन मानगुकिरिष्यते' इति । १२.१. विमा गमir' । ३ क. प. प. मार। ५५. प. अरोरप्रतः । । .. 'पापम् । त164, 4 कना। ५. संगतिमाया। - ·riston regte सर्वदर्शनसंग्रहे- न्तरदर्शननार्थान्तरानुमित्यभाबे स्वार्थानुमानकथायाः कथाशेपत्यप्रस- गाच । उपमानादिकं तु दुरापास्त तेषां संज्ञासंज्ञिसंबन्धादिबोधकत्वे- नानीपाधिकसंबन्धबोधकत्वासंभवात् । किंच-उपाध्यभावोऽपिदुखगमः। उपाधीनां प्रत्यक्षत्वनियमासंभवेन प्रत्यक्षाणाममावस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि अप्रत्यक्षाणामभावस्याप्रत्यक्षतयाऽनुमानाद्यपेक्षायामुक्तदूपणानतिवृत्तेः । अपि च साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्याप्तिरिति तल्लक्षणं कक्षी. फर्तव्यम् । तदुक्तम्- अन्यातसाधनो यः साध्यसमव्याप्तिरुच्यते स उपाँधिरिति । शब्दे नित्यत्वे साध्ये सकर्तृकत्वं घटत्वमश्रावणतां च व्यावर्तयितुमुपा- त्तान्पत्र क्रमतो विशेषणानि वीणि । तस्मादिदमनवयं समासमेत्यादि- नोक्तमाचार्यैश्चेति । तत्रं विध्यध्यवसायपूर्वकत्वान्निषेधाध्यवसायस्यो- पाधिज्ञाने जाते तदभावविशिष्टसंबन्धरूप व्याप्तिज्ञानं ध्याप्तिज्ञानाधीनं चोपाधिज्ञानमिति परस्पराश्रयपत्रप्रहारदोपो वैज्रलेपायते । तस्मादवि- नामावस्य दुर्बोधतया नानुमानाद्यवकाशः। धूम्रादिज्ञानानन्तरमग्न्यादि- ज्ञाने प्रवृत्तिः प्रत्यक्षमूलतया भ्रान्त्या वा युज्यते । क्वचित्फलपतिलम्मस्तु मणिमन्त्रौपधादिवद्यादृच्छिकः । अतस्तत्साध्यमदृष्टादिकमपि नास्ति । नन्वदृष्टांनिधौ जगद्वैचित्र्यमाकस्मिकं स्यादिति चेन्न तद्भद्रं स्वमाया- देव तदुपपत्तेः तदुक्तम्- अनिरुप्णो जलं शीतं समस्पर्शस्तस्थाऽनिलः । केनेदं चित्रितं तस्मात्स्वभावात्तधवस्थितिः ॥ इति । तदेतत्सर्व वृहस्पतिनाउप्युक्तम्- न स्वर्गा नापवर्गो या नैवात्मा पारलौकिकः । नैव वर्णाश्रमादीनां कियाश्च फलदायिकाः ॥ - * समासमाविमाभावावेशप स्तो यदा तरा। समैन यदि नो व्यासस्तयोहीनाsप्रयोजकः ॥ इति ध... पुस्तकाटिप्पण्याम् । १.'छ । कैव या पााानुमानस्य । उप. उपास्यमा । ३. "रधिम 1४. 'देना। ५ कमस्याप्रत्यक्षवानु। ६ चम्। भ° 11च पाय प.नित्य सा। ९ तो व्या । 1. चत्र चर्य व विध्य । १२ च 'रूपमा३च, पापा. तस्ते। त°१४ च धूमादि । १५ च पधया । १६ च 'नहारे पापा १ कबगतस्प ।१९ च "गा व ऽपि वाऽऽत्मा देवो यामा, ·बाद्धदर्शनम् । अग्निहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिदण्डं भस्मगुण्ठनम् । बुद्धिपौरुपहीनानां जीविका धातृनिर्मिता ॥ पशुश्चनिहतः स्वर्ग ज्योतिष्टोमे गमिप्यति। स्वपिता यजमानेन तत्र कस्मान्न हिंस्यते ॥ मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धं चेत्तृप्तिकारणम् । गच्छतामिह जन्तूनां व्यर्थं पाथेयकल्पनम् ॥ स्वर्गस्थिता यदा तृप्ति गच्छेयुस्तन दानतः । प्रासादस्योपरिस्थानामत्र कस्मान्न दीयते ।। यावजीवेत्सुखं जीवेणं कृत्वा घृतं पिबेत् । मस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः॥ यदि गच्छेत्परं लोकं देहादेप विनिर्गतः । कस्मादूयो न चाऽऽयाति बन्धुस्नेहसमाकुलः ॥ नतश्च जीवनोपायो ब्राह्मणैविहितस्विह । मृतानां प्रेतकार्याणि न त्वन्यद्विद्यते चित् ॥ वयो वेदस्य कर्तारी भण्डधूर्तनिशाचराः । जर्फरीतुर्फरीत्यादि पण्डितानां वचः स्मृतम् ॥ अश्वस्यान हि शिश्नं तु पत्नीयाचं प्रकीर्तितम्। भण्डैस्तद्वत्परं चैव ग्राह्यजातं प्रकीर्तितम् ॥ मांसानां सादनं तद्वन्निशाचरसमीरितम् ॥ इति । तस्मादहूनां प्राणिनामनुग्रहार्थं चाकिमतमाश्रयणीयमिति रमणीयम् ।। इति श्रीमत्सापणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहे चार्वाकदर्शनम् ।। अर्थ बौद्धदर्शनम् ॥२॥ अब घौद्धरभिधीयते यदम्यधायि अविनामावो दुर्बोध इति तद्- साधीयः । तादाम्यतदुत्पत्तिम्पामविनामावस्य सुज्ञानत्वात् । नदुक्तम्- कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनामावनियमो दर्शनान्तरदर्शनात् ॥ इति । १ प. "रो मुनमनिरप.अन । ३. ग. दर्शनासदांना रा. पनागर. दर । प.समान गत् ।

·। सर्वदर्शनसंग्रह- ६ अन्वयव्यतिरेकावविनामावनिश्चायकाविति पक्षे साध्यसाधनयोरम्प- भिचारो दुरवधारणो भवेत, भूते, भविष्यति, वर्तमाने चानुपलभ्यमाने च व्यभिचारशङ्काया अनिवारणात् । ननु तथाविधस्थले तावकेऽपि मते व्यभिचारशङ्का दुप्परिहरेति चेन्मेवं वोचः । विनाऽपि कारणं कार्य- मुत्पद्यतामित्येवंविधायाः शङ्काया व्याघातावधिकृतया निवृत्तत्वात् । तदेव द्याशङ्कयेत यस्मिन्नाशयमाने व्याघातादयों नावतरयुः । तदुक्तम्- व्याघातावधिराशङ्केति । तस्मात्तदुत्पत्तिनिश्चयेनाविनामावो निश्चीयते । तदुत्पत्तिनिश्चयश्च कार्यहेत्वोः प्रत्यक्षोपलम्मानुएलम्भपञ्चकनिबन्र्धनः । कार्यस्योत्पत्तेः प्रागनुपलम्मः, कारणोपलम्भे सत्युपलम्मः, उपलब्धस्य पश्चात्कारणानुलम्मादनुपलम्भ इति पञ्चकारण्या धूमधूमध्वजयोः कार्यकारणभावो निश्चीयते । तथा : तादात्म्पनिश्चयेनाप्यविनामावो निश्चीयते । यदि शिंशा वृक्षत्वमतिपतेत्स्वात्मानमेव जयादिति विपक्षे बाधकमवृत्तः । अप्रवृत्ते तु बाधके भूयः सहमावोपलम्भेऽपि व्यभिचारशङ्कायाः को निवारयिता । शिशपावृक्षयोश्च तादात्म्यनि- श्श्यो वृक्षोऽयं शिंशपेति सामानाधिकारण्यबलादुपपद्यते। न ह्यत्यन्ता- भेदे तत्संभवति पर्यायत्वेन युगपदपि प्रयोगायोगात् । नाप्यत्यन्तभेदे गाश्वयोरनुपलम्भाः । तस्मात्कार्यात्मानौ कारंणात्मानावनुमापयत इति सिद्धम् । यदि कश्चिलामाण्यमनुमानस्य नाङ्गी कुर्यात्तं प्रति बूयात् । अनुमान प्रगाणं न भवतीत्येतान्मात्रमुच्यते तत्र न किंचन साधनमुपन्यस्यते वा। न प्रथमः, एकाकिनी प्रतिज्ञा हि मतिज्ञातं न साधयेत् । इति न्यायात् । नापि चरमः । अनुमान प्रमाणं न भवतीति अवाणेनं त्वयाऽशिरस्क- वचनस्योपन्यासे मम माता वन्ध्येतिवद्याधातापातात् । किंच प्रमाणत- दामासव्यवस्थापनं तत्समानजातीयत्वादिति वदता मवतव स्वीकृत १स. नियामका । २ प.च 'ति नुप। ३ क. 'नेऽपि व्य' । स. "ने ब्य' । ग. 'ने व्य1४."रिहारे । ५ न. 'हरैवेति। (प. व वि। . घ. 'धनस्तादाम्यनिश्चयोs. माविनामादो विधीयते ताच. योस्तादारच.त् । यस्मा।.प.च. रणमात्मान. मनु । स. रणावर्नु" क. 'स्यत उपन्यस्यते पा । १३ ग नबाच्छिरस्कर । प. च वच. नप्रमाणानभ्युपगरवा त्वया स्वपरकीयवासे प्रामाण्येनोपहातस्य पचनस्यो । १३.या पारस्करवपनस्योपन्यस्तम'। ख. 'या स्वव' । इति पा स. पुस्तकस्य समासे वर्तते । घ. "तं प्रमाणभासानु'।.

·- चीद्धदर्शनम् । स्वभावानुमानम् । परगता विप्रतिपत्तिस्तु वचनलिनेनेति बुस्ता कार्य- लिङ्गकमनुमानम् । अनुपलब्ध्या कंचिदर्थं प्रतिपेधयताऽनुपलब्धिलि- नकमनुमानम् । तथाचोक्तं तथागतैः- प्रमाणान्तरसामान्यस्थितिरन्याधियां गतः। प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच कस्यचित् ॥ इति । पराक्रान्तं चाव सूरिभिरिति ग्रन्थंभूयस्त्वमयादुपरम्यते । ते च बौद्धाश्चतुर्विधया भावनया परमपुरुषार्थं कथयन्ति । ते च माध्यमिकयोगाचौरसौत्रान्तिकवैभापिकसंज्ञाभिः प्रसिद्धा बौद्धा यथा- क्रम सर्वशून्यत्वबाह्यशून्यत्वबाह्यार्थानुमेयत्वबाह्यार्थप्रत्यक्षत्ववादानाति- ठन्ते । यद्यपि भगवान्बुद्ध एक एव बोधयिता तथाऽपि बोद्धव्यानां बुद्धिभेदाचातुर्विध्यं यथा गतोऽस्तमर्क इत्युक्ते जारचौरानूचानादयः स्वेष्टामुसारेणाभिसरणपरस्थहरणसदाचरणादिसमयं बुध्यन्ते । सर्व क्षणिकं क्षणिशम् । दुःखं दुःखं, स्वलक्षणं स्वलक्षणं, शून्यं शून्यमिति भावनाचतुष्टयमुपदिष्टं दृष्टव्यम् । तत्र क्षणिकत्वं नीलादिक्षणानां सत्त्वे. नानुमातव्यं यत्सत्तक्षणिकं यथा जलधरपटैलं सन्तश्चामी भावा इति । न चायमसिद्धो हेतुरक्रियाकारित्वलक्षणस्य सत्त्वस्य नीलादिक्षणानां प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । व्यापकव्यावृत्त्या व्याप्यव्यावृत्तिन्यायेन व्यापकक माक्रमव्यावृत्तावक्षणिकात्सत्वव्यावृत्तेः सिद्धत्वाचे । तच्चार्थक्रियाका रित्वं क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तं न च क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकारः समस्ति । परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः। नेकताऽपि विरुद्धानामुक्तिनावविरोधतः ।। इति न्यापेन व्याघातस्योद्भुदत्वात् । ती च क्रमाक्रमौ स्थायिनः सकाशाद्यावर्तमानावर्थक्रियामपि व्यावर्तयन्ती क्षणिकत्वपक्ष एव सत्त्वं व्यवस्थापयत इति सिद्धम् । एस. ग. च. स्थितेरन्यधियोग । २ च. उच्यते । ६ क ग. "ति गुदर्भयस्त्वम । ख. ति गूढमूयस्वाभावाद श. विधाः । चतुविध" । ५ च. 'चाराहरसौनाच. 'कस। ४ क. स.ग. वायायं । च. 'नयादादारयोगोंधच्याः स्वाशयानु । १ च. स्वयं । १० च. के दुः१च. व य । १२ फ. दिलक्ष। च. धरः स 17.टलः । १५ च. रिरितिन्या । १६ च. 'चकि। १७ । 'र: संभवति ।। - ·, सर्वदर्शनसंग्रहे- नन्वक्षणिकस्यार्थक्रियाकारित्वं किं न स्यादिति चेत्तदयुक्तं विकल्पा- सहत्वात् । तथा हि वर्तमानार्थक्रियाकारणकालेऽतीतानागतयोः किमर्थ- किययोः स्थायिनः सामर्यमस्ति नो वा । आये तयोरनिराकरणमसङ्गः समर्थस्य क्षेपायोगात् । यद्यदा यत्करणसमर्थ तत्तदा करोत्येव यथा सामग्री स्वकार्य समर्थश्चायं मोव इति प्रसङ्गानुमानाच्च । द्वितीयेऽपि कदोऽपि न कुर्यात्सामर्थ्यमानानुवन्धित्वादर्थक्रियाकारित्वस्य। यद्यदा यन्न करोति तत्तदा तबासमर्थ ः यथा हि शिलाशकलमकुरे, न चैप वर्त- मानार्थक्रियाकरणकाले वृत्ततिप्यमाणे अर्थक्रिये करोतीति तद्विपर्य. याच । ननु क्रमवत्सहकारिलामात्स्थायिनोऽतीतानागतयोः क्रमेण क्रमण. मुपपद्यत इति चेत्तत्रेदं भवान्टो व्याचटां सहकारिणः किं मावस्यो. पकुर्वन्ति न वा न चेन्नापेक्षणीयास्ते । अकिंचित्कुर्वतां तेषां तादा- योगात् । उपकारकत्वपक्षे सोऽयमुपकारः किं भावाद्भिद्यते न वा भेद- पक्ष आगन्तुकस्यैव तस्य कारणत्वं स्यात, न मावस्याक्षणिकस्य, आग- न्तुकातिशयान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात्कार्यस्य । तदुक्तम्- वर्षातपाभ्यां कि व्यानश्चर्भण्यस्ति तयोः फलम् । चौपमश्चेत्सोऽनित्यः सतुल्यश्चेदसत्कलः॥ इति । अथ भावस्तैः सहकारिभिः सहैव कार्य करोतीति स्वभाव इति चेत् । अङ्ग तर्हि सहकारिणो न जह्यात्मत्युत पलायमानानपि गले पाशेन बद्ध्वा कृत्यं कार्य कुर्यात् । स्वमावस्यानपायात् । किंच सहकारिज- न्योऽतिशयः किमतिशयान्तरमारंमते न वा, उभयथाऽपि प्रागुक्तदुपण पापावर्षणप्रसङ्गः । अतिशयान्तरारम्भपक्षे बहुँमुसानवस्थादौःस्थ्यमपि. स्यात् । अतिशये जनयितव्ये सहकार्यन्तरापेक्षायां तत्परम्परापात इत्ये- काऽनवस्थाऽऽस्थेया, तथा हि सहकारिभिः सलिलपवनादिभिः पदार्थ- सार्थराधीयमाने बीजस्यातिशये बीजमुत्पादकमभ्युपेयम् । अपरथा तभावेऽप्यतिशय: प्रादुर्मवेद्वीजं चातिशयमादधानं सहकारिसापेक्षमे- १च. स्पानुपपत्तेः। तर क. ख. तदा करें। . भवति । ४ च. यक। ५ ग. दान तत्सम । ६ क. "तम सास न न स । क. भावभेण ऋमणमु° । स. घ.. माक्रमेण कमणमुप. 'भाक्रमे । क. ख. ग. तादात्म्यायो । ९ च, 'क्षे थोऽय.च. 'र. सका. रमेत न । १२ च. 'गन 1 ३ स, तर भवरपक्षे । १ .". दु.सा. १५ १. ति। १६ क. ।

·बीजे, बौद्धदर्शनम् । 'चाऽऽधत्तेऽन्यथा सर्वदोपकारापत्तावडरस्यापि सदोदयः प्रसज्येत । तस्मादतिशयार्थमपेक्षमाणैः सहकारिभिरतिशयान्तरमाधेयं तस्मिंन्नप्पुकारे पूर्वन्यायेन सहकारिसापेक्षस्य बीजस्य जनकाचे सहकारिसंपॉयबीजगतातिशयानवरथा प्रथमा व्यवस्थिता । अथो- पकारः कार्यार्थमपेक्षमाणोऽपि चीजादिनिरपेक्ष कार्य जनयति तत्सापेक्षं वा । प्रथमे बीजादेरहेतुत्वमापतेत् । द्वितीयेऽपेक्ष्यमाणेन बीजा- दिनोपकारेऽतिशय आधेयः । एवं तत्र तत्रापति बीजादिजन्यातिशय- निष्ठातिशयपरम्परापात इति द्वितीयानवस्था स्थिरा भवेत् । एवमपेक्ष्य- माणेनोपकारेण बीजादी धर्मिण्युपकारान्तरमाधेयमित्युपकाराधेयवीजा- तिशयाश्रयातिशयपरम्परापात इति तृतीयानवस्था दुरवस्था स्यात् । अथ भावाभिन्नोऽतिशयः सहकारिभिराधीयत इत्यभ्युपगम्यते । तर्हि पाचीनो भावोऽनतिशयात्मा निवृत्तोऽन्यश्चातिशयात्मा कुटूपादिपर्द- वेदनीयो जायत इति फलितं ममापि मनोरथमेण । तस्मादक्षणिकस्याक्रिया दुर्घटा नाप्यक्रमेण घटते विकल्पासह- त्वात् । तथाहि युगपत्सकलकार्यकरणसमर्थः स्वभावस्तदुत्तरकालमनुव- 'तते न धा । प्रथमे तत्कालवत्कालान्तरेऽपि तावत्कार्यकरणमापतेत् । द्वितीय स्थायित्ववृत्त्याशा मूपिकभक्षितबीजादावबुरादिजननमार्धनामनु 'हरेत् । यद्विरुद्धधर्माध्यस्तं तन्नाना यथा शीतोष्णे । विरुद्धधर्माध्यस्त- वायमिति जलधरे प्रतिबन्धसिद्धिः। न चायमसिद्धो हेतुः स्थायिनि कालभैन सामासागययोः प्रसङ्गतद्विपर्ययसिद्धत्वात्तत्रासामर्थ्यसा धंको प्रसङ्गन्तद्विपर्ययो प्रागुक्तौ । सामथ्र्यसाधकायभिधीयते । यद्यदा यज्जननासमर्थ तत्तदा तन्न करोति यथा शिलाशकलम१रम् । असम- र्थश्रापं वर्तमानार्थक्रियाकरणकाले तीतानागतयोरक्रिययोगितमसङ्गः। यद्यदा यत्करोति तत्तदा तंत्र समर्थ यथा सामग्रीस्वकीय। करोति चाय * देखभाविपर्ययः सामासामध्ययोरिति शेष इति प.पु टिप्पण्याम् । + इत उतरमयं भन्यो । पुस्तके स यथा--असमर्थत्येऽपि यचयं वर्तमानकाले किया करोनि तदाऽतीतानागतयो- रय क्ये पुर्यादिपरः । इति । १च. पारपदपु । ३ च. 'दये प्रयभेद। ग. स्मिा ४ ग. पादाकार स्यति'। ५ वीजात्यति । स प. बीजस्थति, क. 'पेक्षः वा. ग. दि. निसा10 ए. जात । ९ स. 'स्मारक्षालग. माकपा .. फ. स.सारा ११५. ययोरप्रसात् । तदि। १२ प. धाम । १३ ग 'हरै । 111४. 'योति । १५ रा. प. रिलीग, सलाम 11 काग. प. गर्यब. कार्यम् । करो। २ ·१० सर्यदर्शनसंग्रह- मतीतानागतकाले तत्काटयतिन्यावर्थक्रिये माय इति प्रसाईय्यत्पयो विपर्ययः । तस्माद्विपक्षे क्रमयोगपद्यन्यावृत्त्या व्यापकानुपलम्भेनाधिगत- व्यतिरेकव्याप्तिकं प्रसङ्गतद्विपर्ययबलाट्टहीतान्वयव्याप्तिकाच]सत्त्वं क्षणि- कत्यपक्ष एव व्यवस्थास्यतीति सिद्धम् । तदुक्तं ज्ञानश्रिया- यत्सत्तत्क्षाणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा अमी सत्ता शक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेपु सिद्धा न सा । नाप्येकैव विधाऽन्यथा परकृतेनापि क्रियादिवे- + द्वेधाऽपि क्षणभङ्गसंगतिरतः साध्ये च विश्राम्यति ॥इति । न च कणमक्षाक्षचरणादिपक्षकक्षीकारेण सत्तासामान्ययोगित्वमेव सत्त्वमिति मन्तव्यं सामान्यविशेपसमवायानामसत्त्वप्रसङ्गात् । न च तत्र स्वरूपसत्तानिबन्धनः सद्व्यवहारः प्रयोजकगौरवापत्तेः । अनुगतत्वाननु- गतत्वविकल्पपराहतेश्व, सर्पपमहीधरादिषु विलक्षणेषु क्षणेप्वनुगतस्याss- कारस्य मणिपु सूत्रबद्भुतेंगणेषु गुणवञ्चाप्रतिभासनाच्च । किंच सामान्यं सर्वगतं स्वाश्रयसर्वगतं वा । प्रथमे सर्ववस्तुसंकरप्रसङ्गः, अप- सिद्धान्तापत्तिश्च, यतः प्रोक्तं प्रशस्तैपादेन स्वविषयसर्वगतमिति । किच विद्यमाने घटे वर्तमान सामान्यमन्यत्र जायमानेन संबध्यमानं तस्मादाग- च्छत्संबध्यते, अनागच्छदा, आये द्रव्यत्यापत्तिः, द्वितीये संबन्धानु- पपत्तिः । किच विनटे घंटे सामान्यमवतिष्ठते, विनश्यति, स्थानान्तर गच्छति वा । प्रथमे निराधारत्यापत्तिः, द्वितीये नित्यत्ववाचोयुक्तय- युक्तिः, तृतीये द्रव्यत्वप्रसक्तिः, इत्यादिदूपर्णग्रहग्रस्तत्वात्सामान्यमप्रामा- णिकम् । तदुक्तम्- अन्यत्र वर्तमानस्य ततोऽन्यस्थानजन्मनि । तस्मादचलतः स्थानावृत्तिरित्यतियुक्तता ॥ यत्रासी वर्तते भावस्तेन संबध्यते न तु । नदेशिनं च व्यामोति किमप्येतन्महाद्भुतम् ॥ न याति न च तवाऽऽसीदास्त पश्चान्न चांशवत् । जहाति पूर्व नाऽऽधारमहो व्यसनसंततिः ॥ इति । स्थिरेषु स्थिरा इति । अपु टिप्पण्याम् । + नानात्वेन स्थिरत्व एकविधत्वेनास्थिरत्वेऽपि । इति च पुटप्पण्याम् । १. घ स्तम्यत्ययो विध मिति । ३ क जको गी । क. ग घ. 'तपणे। ५पस्तपई। ६ ख म प. 'णप्र.प. प्रागति " .

·बौद्धदर्शनम् । अनुवृतप्रत्ययः किमालम्बन इति चेत् । अङ्ग, अन्यापोहालम्बन एवेति संतोप्टव्यमायुप्मतेत्यलमतिप्रसङ्गेन । सर्वस्य संसारस्य दुःखात्मकत्वं सर्वतीर्थकरसंमतम् । अन्यथा तन्नि- विवर्तायेपूणां तेषां तन्निवृत्युपाये प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तस्मात्सर्य दुवं दुःखमिति भावनीयम् । ननु किवदिति पृष्टे दृष्टान्तः कथनीय इति चेन्मैवं स्वलक्षणानां क्षणानां क्षणिकतयो सालक्षण्याभावा । तेन सदृशमपरमिति वक्तुमशक्यत्वात् । ततः स्वलक्षणं स्वलक्षणमिति मावनीयम् । एवं शून्यं शून्यमपि भावनीयं स्वमे जागरणे व न मया दृष्टमिदं रजतादीति विशिष्टनिषेधस्योपलम्भात् । यदि हष्टं सत्तदा तद्विशिष्टस्य दर्शनस्येदंताया अधिष्ठानस्य च तस्मिन्नध्यस्तस्य रजतत्या- देस्तत्संबन्धस्य च समवायादेः सत्त्वं स्यात् । न चैतदिष्टं कस्यचिद्वा- दिनः । न चार्धजरतीयमुचितं न हि कुल्ट्या एको माग: पाकायापरो भागः प्रसवाय कल्प्यतामिति कल्प्यते । तस्मादध्यस्ताधिष्ठानतत्संबन्ध- दर्शनद्रहणां मध्य एकस्यानेकस्य वाऽसत्त्वे निषेधविषयत्वेन सर्वस्यासत्त्वं बलादापतेदिति मगयतोपदिष्टे माध्यमिकास्तावदुत्तममज्ञा इत्थमचीक- थन्-भिक्षुपादप्रसारणन्यापेन क्षणभङ्गाद्यभिधानमुखेन स्थायित्वानु- फूलवेदनीयत्वानुगतेसर्वसत्यत्वभ्रमव्यावर्तनेन सर्वशून्यतायामेव पर्यय- सानम् । अतस्तत्त्वं सदसदुमयानुभयात्मकचतुष्कोटिविनिर्मुक्तं शून्यमेव । तथा हि यदि घटादेः सत्त्वं स्वभावस्तहि कारकव्यापारवैयर्यम् । असंत्स्वभाव इति पक्षं प्राचीन एव दोपः पादुःप्यात् । यथोक्तम्- न सतः कारणापेक्षा व्योमादेरिव युज्यते । कार्यस्यासंभवी हेतुः सपुष्पादेरिवासतः ॥ इति । विरोधादितरी पक्षावनुपपन्नौ । तदुक्तं भगवती लङ्कावतारे- .क. ग, प, विपरगना ते । २ प. दुःसमि' । ३ फ. स. ग. प. तदि। ग 'शतः क ५ ग. ग, प. 'या स्वालक.रा. घ. 'न् । एते' । क. ग. घ. 'न्यमित्यपि। ८ च स १९ प. 'वर', १० च. स्याss' | "क. रा. ग. दुप्पोग 'गुतीफ. स. ग. . "साप समाप, 'सस्प मा।.'सर्व साय ग. तदुलम् । ....मोरे। १: प. बदल १६. स. प. 'तालाराम। - ·२ सर्यदर्शनसंग्रहे- बुद्धया विविच्यमानानां स्वमापी नावधार्यते । अतो निमिलप्यारते निःस्वभावाश्च दर्शिताः ॥ इति । इदं वस्तुबलोयातं यदर्दन्ति विपश्चितः । यथा यथाऽर्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ।। इति च । न क्वचिदपि पक्षे व्यवतिधत इत्यर्थः । दृष्टार्थव्यवहारा न स्वमटय- पहारवंत्संवृक्त्या संगच्छते । अत एवोक्तम्-- परिमाकामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ । कुणपः कामिनी भक्ष्य इति तिस्रो विकल्पनाः ॥ इति । तदेवं भावनाचतुष्टयवशान्निखिलवासनानिवृत्ती परनिर्वाणं शून्यरूपं सेत्स्यतीति वयं कृतार्थाः, नास्माकमुपदेश्यं किंचिदस्तीति । शिष्यस्ता- वद्योगवाऽऽचारश्चेति द्वयं करणीयम् । तत्राप्राप्तस्यार्थस्य प्राप्तये पर्यनु- योगो योगः । गुरूक्तस्यार्थस्याङ्गीकरणमाचारः । गुरूक्तस्याङ्गीकरणा- दुत्तमाः पर्यनुयोगस्याकरणाद्धमाश्च, अतस्तेषां माध्यमिका इति प्रसिद्धिः । गुरुंक्तभावनाचतुष्टयं बाह्यार्थस्य शून्यत्वं चाङ्गीकृत्याऽऽन्त- रस्य शून्यत्वं चाजीकृतं कथमिति पर्यनुयोगस्य करणापांचिद्योगा- चारप्रथा । एपा हि तेषां परिभाषा-स्वयंवेदनं तावदङ्गीकार्यम्, अन्यथा जगदान्ध्यं प्रसज्यत । तत्कीर्तितं धर्मकीर्तिना- अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थटहि प्रसिध्यति । इति । बाह्यं ग्राह्यं नोपपद्यत एव विकल्पानुपपत्तेः । अर्थों ज्ञानयाटो मायादुत्पन्नो भवति, अनुत्पन्नो था। न पूर्वः, उत्पन्नस्य स्थित्यमावात् । नापरोऽनुत्पन्नस्यासत्त्वात् । अथ मन्येथाः, अतीत एवार्थों ज्ञानग्राह्य- तजनकत्वादिति । तदपि वालमापितं वर्तमानतावमासविरोधात् । इन्द्रियादेपि ग्राह्यत्वप्रसगाच । किं च ग्राह्यः किं परमाणुरूपोऽ- थोऽवयविरूपो या न चरमः, कृत्यैकदेशविकल्पादिना तन्निराकरणात्। १ क. 'यादिया न्य।१च. च्य द्रष्टव्यः स्व । ३ च. 'चो नैव । ४ ख. घ. 'भिलयास्ते । ग, मिल पाते । २ च. लायीत ।। क. स. घ. दस्ति विच. हारोऽव्यवहारथ स्व। क. 'चन स्व' । ग. ध स्व' । १ प. 'वत् । बुद्धिकल्पितमात्रेण न सत्यविषयं विना रटन्यवहारोडी सत्यविषयको न स्वमवरसंवृत्या संगच्उत इत्यर्थः । । १.घ."देत. देव । ११ प. परं नि। १२. ग. रुकं भा।३ च. 'र इति । १. स्वस, १५ च. प्रसमेत् । १६ च. 'यो भवनुत्प। 10 स्व. ग. घ. 'रूपायों 2-... शिवयनिरूम।न।

·बौद्धदर्शनम् । १३ न मथमः, अतीन्द्रियत्वात्पटूकेन युगपद्योगस्य दायकत्वाच । यथोक्तम्- *पदफेन युगपद्योगात्परमाणोः पदंशता । तेवामप्येकदेशत्वे पिण्डः स्यादणुमानकः ॥ इति । तस्मात्स्वव्यतिरिक्तग्राह्यविरहात्तदामिका बुद्धिः स्वरमेव स्वात्मरूप- मकाशिका प्रकाशवदिति सिद्धम् । तदुक्तम् -- नान्योऽसुभान्यो बुद्धचाऽस्ति तस्य नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात्स्वयं सेव प्रकाशते ॥ इति । ग्राह्यग्राहकयोरमेश्वानुमातव्यः । यद्देद्यते येन वेदनेन तत्ततो न भिद्यते, यथा ज्ञानेनाऽऽत्मा । वेद्यन्ते तैश्च नीलादयः । भेदे हि सत्यधु- नाऽनेनार्थस्य सँचन्धित्वं न स्यात्तादात्म्यस्य नियमहेतोरभावातदुत्पत्तर- नियामकत्वात् । यश्चायं ग्राहगाहकसंवित्तीनां पृथगवमासः स एकस्मि- श्वन्दमास हित्वावभास इव भ्रमः । अत्राप्यनादिरविच्छिन्नप्रवाहाँ भेद- वासनैव निमित्तम् । यथोक्तम्- सहोपलम्मनियमादभेदो नीलतद्धियोः । मेदश्व भ्रान्तिविज्ञानैदृश्येतेन्दाविवाद्वये । इति । अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ इति च । न च रसपी विपाकादिसमानमाशामोदकोपार्जितमोदकानां स्यादिति वेदितव्यं, वस्तुतो वेद्यवेदकाकारविधुराया अपि युद्धेर्यवहर्तृपरिज्ञाना- नुरोधेन विभिन्नग्राह्यग्राहकाकाररूपवत्तया तिमिरायुपहताक्षणां केशोण्ड्र- नाडीजीनाभेट्वंदनाद्युपप्लववासनासामाद्यवस्थोपपत्तो पर्यनु योगीयो- गात् । यथोक्तम्- * मनासहितज्ञानेन्द्रियजेति प.पु. टिप्पण्याम् । क. स. शि1२ ग. प्रकासिता। ६ क. स. ग. ध, वेचते ।। प. संपन्यत्वं । ५ क. ग. “य माई।६ प.लामा १७क 'हा वारा वाहे में। ग. वाह 1.प. 'मय दोष क. ग. 'गो वि . घ. 'मान विद्यमान सहस्य पतन्यामावभासन मियाश।१५. कानामिदं स्पा । १२ घ. 'पविप्लववत । १५ प. वित्ताचास्तिमि । १४ ग. प. केशेन्दना । य. के शोण्ट्रकादिशा। १५ क. स. ग. प. शानभे' । १५ च. 'रचना' । "स... 'गा।

·१४ सर्वदर्शनसंग्रहे- अवेद्यवेदकाकारा यथा भ्रान्तनिरीक्ष्यते । धिमक्तलक्षणग्राह्यग्राहकाकारविप्लवा ।। तथा कृतव्यवस्थेयं केशादिज्ञानमेदवत् । यदा तदा न संचोथा ग्राह्यग्राहकलक्षणा ॥ इति । तस्मादबुद्धिरेवानादिवासनायशादनेकाकाराऽवमासत इति सिद्धम् । ततश्च प्रागुक्तमावनापचयबलानिखिलवासनोच्छेदविगलितविविधशिप- याकारोपप्लवयिशुद्धविज्ञानोदयो महोदय इति । अन्ये तु मन्यन्ते यथोक्तं बाह्यं वस्तुजातं नास्तीति, नदयुक्तं प्रमाणा- भावात् । न च सहोपलम्मनियमः प्रमाणमिति वक्तव्यं, वेद्यवेदकयो- रमेदसाधकत्वेनाभिमतस्य तस्याप्रयोजकत्वेन संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिक- वात् । ननु भेदे सहोपलेम्मनियमात्मकं साधनं न स्यादिति चेन्न, ज्ञान- स्यान्तर्मुखतयो ज्ञेयस्य बहिर्मुखतया च भेदेन प्रतिभासमानत्वादेकदेश- त्वैककालत्वलक्षणसहत्वनियमासंभवाचे । नीलाद्यर्थस्य ज्ञानाकारत्वेऽह- मिति प्रतिमासः स्यात् । नत्विदमिति प्रतिपत्तिः प्रत्ययाव्यतिरेकात् । अथोच्यते ज्ञानस्वरूपोऽपि नीलाकारो भ्रान्त्या बहिर्वद्भेदेन प्रतिमासत इति, न च तत्राहमुल्लेख इति । तथोक्तम्---- परिच्छेदान्तराद्योऽयं भागो बहिरिष स्थितः । ज्ञानस्याभेदिनो भेदप्रतिमासोऽप्युपप्लवः ॥ इति । यदन्त यतत्त्वं तद्वहिर्वदषभासते ॥ इति च । तदयुक्तं बाह्यार्थाभावे नंदुत्पत्तिरहिततया बहिर्वदित्युपमानोक्तेरयुक्त। न हि वसुमित्रो वन्ध्यापुत्रववमासत इति प्रेक्षावानाचक्षीत । भेदपति- मासस्य भ्रान्तत्वेऽमेदप्रतिभासस्य प्रामाण्यं, तत्मामाण्ये च भेदमतिमा- सस्य भ्रान्तत्वमिति परस्पराश्रयप्रसङ्गाच्च, अविसंवादान्नीलतादिकमेव संविदाना बाह्यमेवोपाददते जगत्युपेक्षेन्तेऽवान्तरमिति व्यवस्थादर्शनाच्च । , १५. 'दो वि। २ ग 'लम्भात्म । ३ ख. घ. याऽर्थस्य । ४ क. स. ग. च 'न तयैक' १५ घ. 'छ । किंच नीला'1६ च. "पि भ्रा।. क. 'कारा'।८ स. यार्थभा'। ९. ख. ग. घ. तद्व्युत्प' । १० स. 'सुपुत्रो । ११ क. स. ग. घ. 'ये में। १२ घ. 'स्वादि। 13 स दानो बा १४ च. ते महत्यु। १५ ग, क्षतेऽा। १६ क. ग, घ. ते चान्त।

·पोद्धदर्शनम् । १५ एवं 'चायम दसाधको हेतुगौमर्यपायंसीयन्यायवदामासतां मजेत् । अतो बहिर्वदिति वदता बाहाँ ग्राह्यमेवेति भावनीयमिति भवदीय एवं बाणो भवन्तं प्रहरेत् । ननु ज्ञानाभिन्न कालस्यार्थस्य बाह्यत्वमनुपपन्नमिति चेत्तदनुपपन्नम् । इन्द्रियसंनिकृष्टस्य विषयस्योत्पाद्ये ज्ञाने स्वाकारसमर्पकतया समर्पितन चाऽऽकारण तस्यार्थ स्यानुमेयतोपपत्तेः । अत एव पर्यनुयोगपरिहारौ समयाहिपाताम्- भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेवं च व्यक्तआनाकारार्पणक्षमम् ॥ इति । तथा च यथा पुष्ट्या भोजनमनुमीयते, यथा च भाषया देशः, यथा वा संभ्रमेण मेहः, ती ज्ञानाकारण ज्ञेयम मेयम् । तदुक्तम्- अर्धन घयत्येना न हि मुत्वाऽर्धरूपताम् । तस्मात्प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपता ॥ इति । न हि वित्तिसत्तैव तद्वेदना युक्ता तस्याः सर्वत्राविशेषात् । तां तु सारूप्यमाविशत्सरूपयितुं घटयेदिति च । तथा बाह्यार्थसद्भावे प्रयोग:- ये यस्मिन्सत्यपि कादाचित्कास्ते सर्वे तदतिरिक्तसापेक्षाः । यथाऽविव- क्षति, अजिगमिपति मयि वचनगमनप्रतिमासा विवाजिगमिपुपुरुषान्तर- संतानसापेक्षाः । तथा च विवादाध्यासिताः प्रवृत्तिप्रत्ययाः सत्यप्यालय- विज्ञाने कदाचिदेव नीलार्म्युल्लेखना इति । तत्राऽऽलयविज्ञानं नामाहमा- स्पदं विज्ञानं, नीलाद्युल्लेखि च प्रवृत्तिविज्ञानम् । यथोक्तम्- तत्स्यादालयविज्ञानं यद्वेदहमास्पदम् । तत्स्यात्मवृत्तिविज्ञानं यन्नीलादिकमुल्लिखेत् ।। इति । ११. स. "यवाय १२ घ. 'यसन्या'। क. ख. ग. घ. 'जेत अव.सं वाप। ५ घ. 'ति गणनीयनियमतो गणनीयमेव । ६ स. वाघ ७ ग. 'टवि' । (च. 'घे स्वा। ९ग, 'प व्यक्तिरव शाना' । च व युक्तिसा ज्ञाना' । १० स यथा यया।.स. ते तथा । १२ स था च शा1११ घ. नसेय। १४ च. 'टधर्मेन न हि मुट्या'। १५५. 'त् । तत्तत्सास्थ्यमाविशती तत्तत्सरूपता पट'। १६ स. विविक्षु । १७ क. 'रसत्तान । घ. 'रमा । १८. नारो 1 11 द्युल्लेखिन । ।३. च. 'सच. प्रवृत्तिविज्ञान त ।

·सर्वदर्शनसंग्रह- ' तस्मादालयविज्ञानसंतानातिरिक्तः कादाचित्कः प्रवृत्तिविज्ञानहेतुर्क- योऽर्थो ग्राह्य एव, न वासन परिपाकप्रत्ययः कादाचिकत्वात्कदाचि- दुत्पाद इति पेदितव्यमें । विज्ञानवादिनये हि वासनानामेकसंतानवति- नामालेयविज्ञानानां तत्तत्मवृत्तिजननशक्तिः, तस्याश्च स्वकार्योत्पाद प्रत्याभिमुख्यं परिपाकः । तस्य च प्रत्ययः कारणं स्वसंतानवर्तिपूर्वक्षणः कक्षी क्रीयते, संतानान्तरनियन्धनत्वांनङ्गीकारात् । ततश्च प्रवृत्तिज्ञान- जननालयविज्ञानवर्तिवासनापरिपाकं प्रति सर्वेऽप्यालयविज्ञानवर्तिनः क्षणाः समर्था एवेति वक्तव्यम् । न चेदेकोऽपि न समर्थः स्यादालयवि. ज्ञानसंतानवर्तित्वाविशेषात् । सर्वे समर्था इति पक्षे कार्यक्षेपानुपपत्तिः । ततश्च कादाचित्तत्वनिहाय शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाः मुसादिवि- पयाः पडपि प्रत्ययाश्चतुरः प्रत्ययान्प्रतीपोत्पद्यन्त इति चनुरेणानिच्छताऽ- प्यच्छमतिना स्वानुमवमनाच्छाद्य परिच्छेत्तव्यम् ।.ते चत्वारः प्रत्ययाः प्रसिद्धा आलम्बनसमनन्तरसहकार्यधिपतिरूपाः। तत्र ज्ञानपवेदनीयस्य नीलीद्यवभासस्य चित्तस्य नीलालम्बनप्रत्ययान्नीलाकारता भवति, समन- न्तरप्रत्ययात्माचीनज्ञानाद्बोधरूपता, सहकारिपत्ययादालोकीचापोऽधिप- तिप्रत्ययाद्विषयग्रहणप्रतिनियमः, विदितस्य ज्ञानस्य रसादिसाधारण्य- मालेनियामकं चक्षुरधिपतिर्भवितुमर्हति । लोके नियामकस्याधिपति- त्वोपलम्भात् । एवं चित्तचैत्तात्मकानां सुखादीनां चत्वारि कारणानि दृष्टव्यानि । एवं चित्तचैत्तात्मकः स्कन्धः पञ्चविधो रूपविज्ञानवेदनासं- ज्ञासंस्कारसंज्ञकः । तत्र रुप्यन्त एमिविपया इति रुप्यन्त इति च व्युत्पत्त्या सविषयाणांन्द्रियाणि रूपस्कन्धः । आलयविज्ञानप्रवृत्तिविज्ञा- नप्रवाहो विज्ञानस्कन्धः । प्रागुक्तस्कन्धद्वयसंबन्धजन्यः सुसदुःखादिम- त्ययप्रयाहो घेदनास्कन्धः । गौरित्यादिशब्दोलेसिसविज्ञानप्रवादः संज्ञा- ग. 'ज्ञानारा । २ घ 'ना' स. ग. 'खयका । ४ ख 'म् । दिव्यज्ञानवादिन थे। ५ ख, लयं वि' । ३ ख. रय वि। ६ ख. 'तिविशानज। ७ ख, च. कार्य प्र° ८ प. 'यः स्वा ९ख ग. वाही १. स. ग. "त्ति विज्ञा'च. त्तिविज्ञानजनकाल । ११च. नत्तसतानक्ष'। १२ स.को १३ ग."म' १४ग कारक्षे'। १९च. 'कने। १६ क.स. ग घ. 'लादिमा1१७ च. राद्याल । १८ ए, 'नादाय । १९च. कारस्पटता च । २० च. उदि- तस्य । २१ स. "रण्ये १३२ क. स.ग. घ. त्याम। २३ च नि सोऽय °ि। २४ स. 'दसनसज्ञानसत्ता'। २५ प. मानसं। २६ च. 'प्य ए° । २७ च पदिप्रसयोले खसवित्प्रवा । २८. खिसवि। २ ख. ज्ञानरक।

·, बौद्धदर्शनम् । स्कन्धः । वेदनास्कन्धनिबन्धना रागद्वेषादयः क्केशा उपल्लेशाश्च मदमा- नादयो धर्माधर्मी च संस्कारस्कन्धः । तदिदं सर्व दुःखं दुःसायतन दुःखसाधनं चेति भावपित्वा तन्निरो- धोपायं तत्त्वज्ञान संपादयेत् । अत एवोक्तं दुःखसमुदायानिरोधमार्गा- श्चत्वारः, आर्यस्य बुद्धाभिमतानि तत्त्वानि । तत्र दुःखं प्रसिद्धं, सानु- दायो दुःखकारणं, तद्विविधं, प्रत्ययोपनियन्धनो हेतूपनिबन्धनश्च । तत्र प्रत्ययोपनिबन्धनस्य संग्राहकं सूत्रम् । “ इदं कार्यं ये अन्ये हेतवः प्रत्ययन्ति " गच्छन्ति तेपामयमानानां हेतूनां भावः प्रत्ययत्वं कारणस. मवायः, तन्मात्रस्य फलं, न चेतनस्य कस्यचिदिति सूत्रार्थः । यथा बीजहेतुरकुरो धातूनां पण्णां समवायाज्जायते । तत्र.पृथिवीधातुरमुरस्य काठिन्यं गन्धं च जनयति, अधातुः स्नेहं रसं च जनयति, तेजोधातू रूपमाष्ण्यं च, वायुधातुः स्पर्शनं चलनं च, आकाशधातुरवकाशं शन्दं च, भातुधानुर्यथायोगं पृथिव्यादिकम् । हेतूपनिबन्धनस्य च संग्राहक सूत्रम्, उत्पादादा तथागतानामनुत्पादाद्वा स्थितैवैषां धर्माणां धर्मता धर्मस्थितिता धर्मनियामकता च प्रतीत्य समुत्पादानुलोमतेति । तथा- गतानां मुद्धानां मते धर्माणां कार्यकारणरूपाणां या धर्मता कार्यकार- णमावरूपा एपोत्पादादनुत्पादादा स्थिता, यस्मिन्सति यदुत्पद्यते तत्तस्य कारणस्य कार्यमिति धर्मतेत्यस्प विवरणं, धर्मस्य कार्यस्य कार- णानतिक्रमेण स्थितिः स्वार्थिकस्तत्प्रत्ययः । धर्मस्य कारणस्य कार्य प्रति नियामकता । नन्वयं कार्यकारणभावश्चतनमन्तरेण न संभवतीति अत उक्तं कारणे सति तत्पतीत्य प्राप्य समुत्पादेऽनुलोमतानुसारिता या सैव धर्मतोत्पादादनुत्पादादा धर्माणां स्थिता । न चात्र कश्चिञ्चेतनोऽ- धिष्ठातोपर्लभ्यत इति सूत्रार्थः । यथा प्रतीत्य समुत्पादस्य हेतूपनिर्बन्धः, बीनादहरोऽनुराकाण्डं काण्डान्नाटो नालादर्भस्ततः शूकं ततः पुप्पं ततः फलं, न चात्र बाह्ये समुदाये कारणं बीजादिकार्यमद्रादि पा चेतीयते । अहमदुरं निर्तियामि, अहं बीजेन निर्वतित इति । एव- १ स. वा वृत्तिरोधापा । ३ घ. 'य' । ३ न. 'पुद्धस्थाभिम । प. "दिया । ५ ग. र्य अन्ये । ६. 'स्यो। रा. समुदायाज्जा । ग. वस्य । (ग. स्पिने चैपा। १० रा. ग. गो धर्म 11 क. एवोत्पा'। ८. एषामुला । १ घ. 'स्य कार्य। ११ स. नन्दिर्य । १४ प. कारण। १५ क 'सभ्य इति । १६ व. बन्धनः।। १७ क. ग. घ. चेतयते । स.चतयन्त।

·सर्वदर्शनसंग्रहे-- माध्यात्मिकप्वपि कारणद्वयमवगन्तव्यम् । पुर:स्थिते प्रमेयाब्धी ग्रन्थ- विस्तरभीरुभिरुपरम्यते । तदुभयनिरोधः, तदनन्तरं विमलज्ञानोदयो वा मुक्तिः। तन्निरोधोपायो मार्गः स च तत्त्वज्ञानं, तच्च प्राचीनभावनाब- लाद्धवतीति परमं रहस्यम् । सूचस्यान्तं पृच्छतां कथितं भवन्तश्च सूत्र- स्यान्तं पृष्टवन्तः सौत्रान्तिका भवन्विति भगवताऽभिहिततया सौवा- न्तिकसंज्ञा संजातेति। केचन बौद्धा बाह्येपु गन्धादिषु आन्तरेपु रूपादिस्कन्धेषु सत्स्वपि नन्नानास्थामुत्पादयितुं सर्व शून्यमिति, प्राथमिकान्थिनेयानेचीकथन- गयान, द्वितीयांस्तु विज्ञानमात्रमहाविष्टान्विज्ञानमेवैकं सदिति, तृती- नुभयं सत्यमित्यांस्थितान्विज्ञेयमनुमेयमिति, सेयं विरुद्धा मापति घर्णयन्तो धैमापिकारयया स्याताः । एपा हि तेपां परिभाषा समु- न्मिपति । विज्ञेयानुमेयत्ववादे प्रात्यक्षिकस्य कस्यचिदप्यर्थस्यामावेन च्याप्तिसंवेदनस्थानामावेनानुमानप्रवृत्त्यनुपपत्तः सकललोकानुमवविरो- धश्च । ततश्चार्थो द्विविधः, ग्राह्योऽध्यवसेयश्च तत्र ग्रहणं निर्विकल्पकरूपं प्रमाणं कल्पनामोढत्यात, अध्यवसायः सविकल्पकरूपोऽप्रमाणं कल्पना- ज्ञानत्वात् । तदुक्तम्- कल्पनापोटमम्रान्तं प्रत्यक्ष निर्विकल्पकम् । विकल्पो वस्तुनिर्मासादसंवादादुपप्लषः ॥ इति । प्राय वस्तुप्रमाणं हि ग्रहणं यदितोऽन्यथा । न तद्वस्तु न तन्मानं शब्दलिङ्गेन्द्रियादिनम् ।। इति च । ननु सविकल्पकस्याप्रामाण्ये कथं ततः प्रवृत्तस्यार्थप्रातिः संवादशो. पपद्येयातामिति चेन्न तद्भद्रं मणिप्रभाविपयमणिविकल्पन्यायेन पारम्प- येणार्थप्रतिलम्मसंभवेन तदुपपत्तेः । अवशिष्टं सौत्रान्तिकप्रस्ताव प्रपश्चि- समिति नेह प्रतन्यते । न च विनेयाशयानुरोधेनोपदेशभेदः सांप्रदायिको न भवतीति मणितव्यम् , यतो मणितं बोधचित्तविवरणे- क., ग, तेऽपि । २ घ. 'भिरितिन्यायेनोप । ३ स. 'यविरों° 1४ च. 'दयाम । ५ च.नवक'।६ स.न प्रहा। क. त्यावस्थि । ग. साहस्थि ।च. त्यास्थायस्थि'। स. गपत्तिः स क ख. ग. नापोड । घ. नादूरातत्या. क. 'वस्तु। "क. 'शियसो'।

·-बौद्धदर्शनम् । देशना लोकनाथानां सत्त्वाशयवशानुगाः। मियन्ते बहुधा लोके उपायैर्वहुभिः किल । गम्भारोत्तानमेदेन क्वचिच्चोभयलेक्षणाः । भिन्ना हि देशना मिन्ना शून्यताऽद्वयलक्षणा ॥ इति । द्वादशायतनपूजा श्रेयस्करीति बौद्धनये प्रसिद्धम्- अर्थानुपाN बहुशो द्वादशायतनानि वै। परितः पूजनीयानि किमन्यैरिह पूजितः ।। ज्ञानेन्द्रियाणि पश्चैव तथा कर्मेन्द्रियाणि च । मनो बुद्धिरिति प्रोक्तं द्वादशायतनं बुधैः ॥ इति । विषेकबिलासे धौद्धमतमित्यमभ्यधायि- बौद्धानां सुगतो देवो विश्वं च क्षणभङ्गुरम् । आर्यसत्त्वाख्यया तत्त्वचतुष्टयमिदं क्रमात ॥ दुःखमायतनं चैव ततः समुदयो मतः । मार्गश्चेत्यस्य च व्याख्या क्रमेण श्रूयतामतः ॥ दुःखं संसारिणः स्कन्धास्ते च पश्च प्रकीर्तिताः। विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपमेव च ॥ पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषयाः पञ्च मानसम् । धर्मायतनमतानि द्वादशायतनानि तु ।। रागादीनां गणोऽयं स्यात्समुदेति नृणां हृदि । आत्मात्मीयस्वभावाख्यः स स्यात्समुदयः पुनः ।। क्षणिकाः सर्वसंस्कारा इति या वासना स्थिरा। स मार्ग इति विज्ञेयः स च मोक्षोऽभिधीयते ।। प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणद्वितयं तथा । चतुग्मस्थानिका योद्धाः रयाता वैमापिकादयः ।। अर्थो ज्ञानान्वितो वैभाषिकेण बहु मन्यते । सोत्रान्तिकेन प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थो न पहिर्मतः ।। आकारसहिता बुद्धिर्योगाचारस्य संमता। कैवलां संविदं स्वस्थां मन्यन्ते मध्यमाः पुनः ॥ १ग, 'नगा । भि।२ग भियते । ३ क सं ग, 'लोक '1४ फ. ग. च. पुनः । ५मलपु. क्षणा ६५ परीतः । ७ सयो यस्मात् । - * प्यादिभितिर । :

·२० सर्वदर्शनसंग्रहे- रागादिज्ञानसंतानवासनोच्छदसंभवा । चतुर्णामपि बौद्धानां मुक्तिरेपा प्रकीर्तिता ।। कृत्तिः कमण्डलुमण्ड्यिं चीर पूर्वाहभोजनम् । संघो रक्ताम्यरत्वं च शिश्रिये बौद्धभिक्षुमिः ॥ इति । इति सर्वदर्शनसंग्रहे बौद्धदर्शनम् ॥ अथाऽऽर्हतदर्शनम् ॥ ३॥ तदित्थं मुक्तकच्छानां मतमसहमाना विवसनाः कथंचित्स्थायित्व- मास्थाय क्षणिकत्वपक्ष प्रतिक्षिपन्ति । यद्यात्मा कश्चिन्नास्थीयेते स्थायी तथाऽपीह लौकिकफलसाधनसंपादनं विफलं भवेत् । न ह्येत- समविष्यति, अन्यः करोत्यन्यो भुत इति । तस्माद्योऽहं प्राकर्माकरवं सोऽहं संप्रति तत्फलं मुझ इति । पूर्वापरकालानुयायिनः स्थायिनस्तस्य स्पष्टममाणावसिततया पूर्वापरभागविकलकालकलाबस्थितिलक्षणक्षणि- कता परीक्षकैरहँद्धिर्न परिग्रहारे । अथ मन्येथाः प्रमाणवत्त्वादायातः प्रवाहः केन वार्यत इति न्यायेन यत्सत्तक्षणिकमित्यादिना प्रमाणेन क्षणिकतायाः अमिततया तदनुसारेण समानसंतानवर्तिनामेव प्राचीनः प्रत्ययः कर्मकर्ता उत्तरः प्रत्ययः फलभोक्ता । न चातिमसङ्गः कार्यकार- णमावस्य नियामकत्वात् । यथा मधुररसमावितानामाम्रबीजानां परिकार्पि- तायां भूमाबुप्तानामङ्गुरकाण्डस्कन्धशाखापल्लवादिषु तद्वारा परम्परया फले माधुर्यनियमः । यथा वा लाक्षारसावसिक्तानां कार्पासमीजादीना- महुरादिपारम्पर्येण कार्पासादो रक्तिमनियमः । यथोक्तमू- यस्मिन्नेव हि संताने आहिता फर्मवासना । फलं तत्रैव पनाति कार्यासे रक्तता यथा ।। सुसमे बीजपूरादेर्यल्लाक्षायवसिध्यते । शक्तिराधीयते तत्र काचित्तां किं न पश्यसि ॥ इति । १.नार क. वि स्थायी नापीयेत तस. 'विनास्थीयोत । ग विला. स्लीयत स्थायी बास्सीमत ३ च. 'त तदा येऽपि लौकिका रलौ'।४ म संभवति । ५ क. ग.sy! अ. स्थितल । च.पि ८ क. 'स्टादा । १ ख. ततायो। ... 'दिदुत'11.ता - ·आहेतदर्शनम् । २१ तदपि काशकुशावलम्बनकल्पं विकल्पासहत्वात् । जलधरादौ दृष्टान्ते क्षणिकत्वमनेन प्रमाणेन प्रमितं प्रमाणान्तरेण वा । नाऽऽद्या, भवदभि- मतस्य क्षणिकत्वस्य कचिदप्यदृष्टचरत्वेन दृष्टान्तासिद्धावस्यानुमानस्या- नुत्थानात् । न द्वितीयः, तेनैव न्यायेन सर्वत्र क्षणिकत्वसिद्धी सत्त्वा- नुमानवैफल्यापत्तेः । अर्थक्रियाकारित्वं सत्त्वमित्यङ्गीकारे मिथ्यासर्पदं- शादेरप्यर्थक्रियाकारित्वेन सत्त्वापाताञ्च । अत एवोक्तम्-उत्पादव्ययभौ- व्ययुक्तं सदिति । अथोच्यते सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्माध्यासात्त- सिद्धिरिति तदसाधु स्यात्, वादिनामनैकान्ततावादस्यष्टतया विरोधा- सिद्धेः। यदुक्तं कासादिदृष्टान्त इति तदुक्तिमानं युक्तरेनुक्तः, तत्रापि निरन्वर्यनाशस्यानङ्गीकाराच । न च संतोन्यतिरेकेण संतान प्रमाणप- दवीमुपारोदुमहति । तदुक्तम्- सजातीयाः क्रमोत्पन्नाः प्रत्यासन्नाः परस्परम् । व्यक्तयस्तासु संतानः स चैक इति गीयते ॥ इति । न च कार्यकारणभावनियमोऽतिमसॉ भतुमर्हति । तथा हि उपा- ध्यायबुद्धयनुभूतस्य शिष्यगुद्धिः स्मरेत्तदुपचितकर्मफलमनुभवेद्वा तथा च कृतपणाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गः। तदुक्तं सिद्धसेनवाक्यकारेण- कृतप्रणाशाकृतकर्मभोग- भवममोक्षस्मृतिमनन्दोपान् । उपेक्ष्य साक्षात्क्षणभङ्गमिच्छ- नहो महासाहसिकः परोऽसौ ॥ इति । किंच क्षणिकत्वपक्षे ज्ञानकाले ज्ञेयस्यासत्त्वेन ज्ञेयकाले ज्ञानस्यास- त्वेन च ग्राह्यग्राहकमावानुपपत्ती सकललोकयात्राऽस्तमियात् । न च समसमयवर्तिता शङ्कनीया सव्येतरविपाणवत्कार्यकारणभावासंभवेना- ग्राह्यस्याऽऽलम्बनमत्ययानुपपत्तेः । अथ मिन्नकालस्यापि तस्याऽऽकारा पकत्वेन ग्राह्यत्वं, तदप्यपेशलं क्षणिकस्य ज्ञानस्याऽऽकीरार्पकताश्रयताया • भवमाः परलोसाभावप्ररायः प्रमोशमाः । भन्या क्षणावदःक्षणान्तरस्य मुकिरिति मोक्षाभारः स्मृतिमा दोषः । नबन्योन्येन स्मर्यते । इति । . १५. 'कस्य । २ प. पादादि।रा. 'रयुके । प. 'नुपपत्तेः । क. ग. प. "यविना। ५ राग. घ...'ता निन्यति' (म.हति इति ।। गायकम् । “प. संतानी । ९. भानु प्रभावि। . २. पेशाग, संपत्या ११ प. पतेः। सम.नमा १४ प. समाप 11५. कामा ।

·२२ 'सर्वदर्शनसमहे- दुर्ववस्वन साकारज्ञानवाद पत्यादेशेन निराकारज्ञानवादेऽपि योग्यता- यशेनझमतिकर्मय्यवस्थायाः स्थितत्वात् । तथा हि प्रत्यक्षेण विषयाका- ररहितमेय ज्ञान प्रतिपुरुषमहमहमिकपा घटादिज्ञानभनुभूयते न तु दर्पणादिवत्मतिबिम्बक्रान्तम् । विपयाकारधारितत्वेन च ज्ञानस्यार्थ दूरनिकटाव्यिवहाराय जलाक्षलिवितीर्यत । न चेमिष्टापादनमेष्टव्यं देवीयान्वीपर्यो यहारतिव्यबहारस्य निरागाधं निराबाधं जागरूकत्वात् । नचाकोराधायकस्य तस्य दवीयस्त्वादिशालितया तथा व्यवहार इति कथनीयं, दर्पणादौ तथाऽनुपलम्मात् । किंचार्थादुपजायमानं. ज्ञानं पथा तस्य नीलाकारतामनुकरोति तथा यदि जड़तामपि तहर्थवत्तदपि जडं स्यात् । तथा च वृद्धिमिष्टवतो मूलमपि ते नष्टं स्यादिति मह- कष्टमापन्नम् । अथैतद्दोपपरिजिहीर्पया ज्ञानं जडतां नानुकरोतीति भूषे हन्त तर्हि +तस्या ग्रहणं न स्यादित्येकमनुसंघित्सतोऽपरं प्रच्यवत इति न्यायापातः । ननु मा भूज्जडताया ग्रहणं किं नश्छिन्नं तदग्रहणे- ऽपि नीलाकारग्रहणे तयोर्भेदो नैन्कान्तो वा भवेत् । नीलाकार- ग्रहणे चागृहीता जडता कथं तस्यानुरूपं स्यात, अपरथा गृहीतस्य स्तम्भस्यागृहतिं त्रैलोक्यमपि रूपं भवेत् । तदेतत्पमेयजातं प्रतापच- प्रमृतिभिरहन्मतानुसारिभिः प्रमेयकमलमार्तण्डादी प्रबन्धे प्राञ्चित- मिति अन्धभूयस्वभयान्नोपन्यस्तम् । तस्मात्पुरुषार्थाभिलापुकैः पुरुषैः सौगती गति नुगन्तव्या, अपि- वाहत्येवहिणीयाँ । अर्हत्स्वरूपं च चन्द्रसूरिभिराप्तनिश्चयालङ्कारे निरटङ्कि। * घ. प्रतिविषयव्यवस्थाया अयक्ताचात् ॥ + जस्तायाः घ. पुस्तके ! ४ तदप्रहणे इत्यत्र जस्तायाः इति व्यस्या ग. पुस्तके । नीलाकरजइतयोः 1 = महणायणरूपः । ग. पुस्तके । .क. घ वादप्रत्ययाः । २ च. नभेदे । ३ घ. स्थाया मस्थि । च. स्थायासिदत्वा । च. दिमाहकम, ५ म, बिम्बाका १६ च, रिले च । ७ च.दिकीयत । ८ स. घ. मिष्टमापा'। ग. कारोपधा। १० ख. कस्य । १. पु. १. ते नेट । १२ च.'णे नीलाकारस्थापि ग्रहण म स्यादित्येको दोपः । दाहणेऽपि निराकारस्यापि । १३ गपरस्यन। १ घ.न्तो म १५ ग. तस्य स्वरू। १६ ख. तस्यागृहीत...मपि अनुरू। १७ घ. 'मप्यनुरू। १८च रस्मन्म। १५ च. "मिः मरिभिः । ३. न. 'लक्षयमा । २१ प. 'तमति। २३ १. वाऽऽश्रयणी १२३ 1. "या । आई । १४ क. स. "पमई मन्द। २. 'रूपमचन्द । २५, पहेम।

·२३ आहेतदर्शनम् ।' सर्वज्ञो जितरागादिदोपस्त्रैलोक्यपूजितः । यथास्थितार्थवादी च देवोऽर्हन्परमेश्वरः । इति ॥ नहुँ न कश्चित्पुरुपविशेपः सर्वज्ञपदिनीयः प्रमाणपद्धतिमध्यास्ते सद्भावग्राहकस्य प्रमाणपश्चकस्य तत्रानुपलम्भात्तथा चोक्तं तोता- तिकैः। सर्वज्ञो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभिः- दृष्टो न चैकदेशोऽस्ति लिङ्गं वा योऽनुमापयेत् ।। न चाऽऽगमविधिः कश्चिन्नित्यसर्वज्ञबोधकः । न च तत्रार्थवादानां तात्पर्यमपि कल्प्यते ।। न चान्यार्थप्रधानैस्तैस्तदस्तित्वं विधीयते । न चानुवदितुं शक्यः पूर्वमन्यैरबोधितः ॥ अनादेरागमस्यार्थौ न च सर्वज्ञ आदिमान् । ** कृत्रिमेण त्वसत्येन स कथं प्रतिपाद्यते ॥ अथ तद्वचनेनैव सर्वज्ञोऽन्यः प्रतीयते । प्रकल्प्येत कथं सिद्धिरन्योन्याश्रययोस्तयोः । सर्वज्ञोक्ततया वाक्यं सत्यं तेन तदस्तिता । कथं तदुभयं सिध्यसिद्धमूलान्तराहते ॥ असर्वज्ञप्रणीतात वचनान्मूलवर्जितात् । सर्वज्ञमवगच्छन्तस्तद्वाक्योक्तं न जानते॥ सर्वज्ञसदृशं किंचिद्यदि पश्येम संप्रति । उपमानेन सर्वज्ञं जानीयाम ततो वयम् ॥ उपदेशोऽपि बुद्धस्य धर्माधर्मादिगोचरः। अन्यथा नोपपद्यत सार्वश्यं यदि नामवत् ॥ इत्यादि। अत्र प्रतिविधीयते यदभ्यधार्यि सद्भावग्राहकस्य प्रमाणपश्चकस्य तबानुपलम्मादिति तदयुक्तं तत्सद्भावावेदकस्यानुमानादेः सद्भावात् । तथा हि कश्चिदात्मा सकलपदार्थसाक्षात्कारी नद्रहणस्वमावत्वे सति * ग. पुस्तके एतरपक्तित्रयं नास्ति। . १६.स नुक। १५. 'स्ते । तत्सद्भा' । ३ स. सीमातिते । र, प...तावितः साप. 'तातः ।।४ क. राग. या ता'।५ फ. नादिरा।६ प. जायते । ४ प. मवेदि। ८ प. विमा १९ प."यादेवक'।.प. पादेक। ग ·सर्वदर्शनसंग्रहे- 'प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययत्वाद्यद्यद्ग्रहणस्यमावत्वे सर्ति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययं 'तत्तत्साक्षात्कारि, यर्थाऽपगततिमिरादिप्रतिन्धं लोचनविज्ञानं रूपसाक्षात्कारि । तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययश्च कश्चि- दात्मा तस्मात्सकलपदार्थसाक्षात्कारीति । न तावदशेपार्थग्रहणस्वभाव- वमात्मनोऽसिद्धं चोदनाबलान्निखिलार्थज्ञानात् । नाप्यन्यथाऽनुपपत्या “सर्पमनैकान्तात्मकं, सत्त्वादिति व्याप्तिज्ञानोत्पत्तेश्च । चौदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विपकृष्टमित्येवंजातीयकमर्थमवग- मयतीत्येवंजातीयकरध्वरमीमांसागुरुभिर्विधिप्रतिपेधविचारणानिवन्धनं सकलार्थविपयज्ञानं प्रतिपद्यमानः सकलार्थग्रहणस्वभावकत्वमात्म- नोऽभ्युपगतम् । न चाखिलार्थप्रतिबन्धकावरणप्रक्षयानुपपत्तिः सम्यदर्श- नादिवयलक्षणस्याऽऽवरणप्रक्षयहेतुभूतस्य सामग्रीविशेपस्य प्रतीतत्वाद- नया मुद्रयाऽपि क्षुद्रोपदवा विद्राव्याः । नन्वावरणप्रक्षयवशादशेपविपर्य विज्ञानं विशदं मुख्यप्रत्यक्ष प्रभवतीत्युक्तं तदयुक्तं तस्य सर्वज्ञस्यानादिमुक्तत्वेनाऽऽवरणस्यैवासंभवा- दिति चेत्तन्न, अनादिमुक्तत्वस्यैवासिद्धेर्न सर्वज्ञोऽनादिमुक्तः, मुक्तत्वादि- तरमुक्तवद्धापेक्षया च मुक्तव्यपदेशस्तदहिते चास्याप्यभावः स्यादाका- शवतानन्वनादेः क्षित्यादिकार्यपरम्परायाः कर्तृत्वेन तसिद्धिः। तथा हि क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वादूघटवदिति तदप्यसमीचीनं कार्यत्यस्पैवा- सिद्धः । न च सावयवत्वेन तत्साधनमित्यभिधातव्यं यस्मादिदं विकल्प- | जालमवतरति । सावयवत्वं किमवयवसंयोगित्वं, अवयवसमवायित्वम्, अवयवजन्यत्वं, समवेतद्रव्यत्वं, सावयवबुद्धिविपयत्वं वा। न प्रथमः, आकाशादावनैकान्त्यात् । न द्वितीयः सामान्यादी व्यभिचारात् । न तृतीयः साध्याविशिष्टत्वात् । न चतुर्थो विकल्पयुगलार्गलग्रहगलत्वात् । समवायसंबन्धमानवव्यत्वं समवेतद्रव्यत्वम् , अन्यत्र समवेतद्रव्यत्वं वा विवक्षितं हेतू क्रियते । आधे गगनादौ व्यभिचारस्तस्यापि गुणादि- समवापवत्त्वद्रव्यत्वयोः संभवात् । द्वितीये साध्याविशिष्टता । अन्य- शब्दार्थेपु समवायकारणभूतेप्यवयवेषु समवायस्य साधनीयत्वात् । । -- च. स्वच. "तिसाक्षात्कारिय'। ३ च.कारीय। क.यावत'। ५५. बन्धलो । ६ ५. कारीत. क. त्। नोपलन्य° 1 स. 'त् । नोत्पत्योन्य' । ग. 'त् । नोरत्ययः । ५. 'त् । न वस्याप्तिघटकप्रतिबन्ध के प्रक्षीणता प्रहीतुं शक्या,रायन्य। प.त, अनुमानेन ध्यास. 'मवतीवर । प. 'तीयकमध्न ।

·आहेतदर्शनम् । २५ अभ्युपगम्रेतदमाणि वस्तुतस्तु समवाय एव न समस्ति प्रमाणामा- वात् । नापि पञ्चमः, आत्मादिनाऽनकान्त्यात्तस्य सावयवबुद्धि- विषयत्वेऽपि कार्यवाभावात् । न च निरवयवत्वेऽप्यस्य सावयवार्थ- संबन्धेन सावपवबुद्धिविषयत्वमौपचारिकमित्येष्टव्यं निरवयवत्वे ध्यापि- त्वविरोधात्परमाणुवत् । किं च किमेकः कर्ता साध्यते किंवा स्वतन्त्रः प्रथमे प्रासादादौ व्यभिचारः स्थपत्यादीनां बहूनां पुरुषाणां तब कर्तृत्वोपलम्भादनेनैव सकलजगजननोत्पत्तावितरवैयर्थं च । तदुक्तं वीतरागस्तुतौ- कर्ताऽस्ति नित्यो जगतः स चैकः स सर्वगः सन्स्ववशः स सत्यः। इमाः कुहेयाः कुविडम्बनाः स्यु- स्तेपां न येपामनुशासकस्त्वम् ॥ इति । अन्यत्रापि- कर्ता न तापदिह कोऽपि यथेच्छया वा दृष्टोऽन्यथा कटकृतावपि तत्प्रसङ्गः। कार्य किमत्र भवताऽपि च तक्षकाये- राहत्य च त्रिभुवनं पुरुपः करोति ॥ इति । तस्मात्मागुक्तकारणत्रितयबलादावरणप्रक्षये सावश्यं युक्तम् । न चास्योपदेष्ट्रन्तराभावात्सम्बद्दर्शनादिनित्यानुपपत्तिरिति भणनीयं पूर्व- सर्वज्ञप्रणीतागमप्रभवत्वादमुप्पाशेपार्थज्ञानस्य । नचान्योन्याश्रयतादि- दोपः । आगमसर्वज्ञपरम्पराया बीजाकुरवदनादित्वाङ्गीकारादि- त्यलम् । रत्नत्रयपट्यदनीपतया प्रसिद्धं सम्यदर्शनादित्रितयमहत्प्रवचनसंग- हपरे परमागमसारे प्ररूपितं सम्यदर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग इति । विवृतं च योगदेवेन येन रूपेणे जीवाद्यों व्यवस्थितस्तेन रूपेणाहता प्रतिपादिते तत्त्यार्थे विपरीताभिनिवेशरहितत्वायएरपर्याय, श्रद्धानं सम्पद्र्शनं तथा च तत्त्वार्थसून तत्त्वार्थ श्रद्धानं सम्यद्गर्शन मिति । अन्यदपि- २ च. 'भयादि।. 'दंर 17. 'प्रहेपर। ५ क.ग.। 'पासा. 'शेदभावनार' । ७ रा. प. परवदि , स. लामा ।

·२६ सर्वदर्शनसंग्रहे- रुचिनिनोक्ततत्त्वेषु सम्यक्श्रद्धानमुच्यते । जायते तन्निसर्गेण गुरोरधिगमेन वो । इति ॥ परोपदेशनिरपेक्षमात्मस्वरूप निसर्गः । व्यास्पानादिरूपपरोपदेश- जनितं ज्ञानमधिगमः । येन स्वमायेने जीवादयः पदार्था व्यवस्थिताः, तेन स्वभावेन मोहसंशयरहितत्वेनावगमः सम्पग्ज्ञानम् । यथोक्तम्-- यथावस्थिततत्वानां संक्षेपाद्विस्तरेण वा। योऽवयोधस्तमबाऽऽहुः सम्यग्ज्ञानं भनीपिणः । इति । तज्ज्ञानं पञ्चविधं मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलभेदेन । तदुक्तम, मतिभुतावधिमनःपर्यायकेवलानि ज्ञानमिति । अस्पार्थ:-ज्ञानावर- णक्षयोपशमे सतीन्द्रियमनसी पुरस्कृत्य व्यापृतः सन्यथार्थ मनुते, सा मतिः । ज्ञानावरंणक्षयोपशमे सति मतिजनितं स्पटं ज्ञानं श्रुतम् । सिन्यदर्शनादिगुणजनितक्षयोपशमनिमित्तमवच्छिन्नविषयं ज्ञानम- वधिः। ईन्तिरायज्ञानावरणक्षयोपशमे सति परमनोगतस्यार्थस्य स्फुट परिच्छेदकं ज्ञानं मनःपर्यायः । तपः क्रियाविशेषान्यदर्थ सेवन्ते तप- स्विनस्तानमन्यज्ञानासंस्पृष्टं केवलम् । तीऽऽy परोक्षं प्रत्यक्ष- मन्यत् । तदुकम्- विज्ञानं स्वपरामासि प्रमाणं बाधवजितम् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च द्विधा मेयविनिश्चयात् ॥ इति । अन्तर्गणिकभेदस्तु सविस्तरस्तत्रैवाऽऽगमेऽवगन्तव्यः । संसरणकर्मो- च्छित्तावुद्यतस्य श्रद्दधानस्य ज्ञानवतः पापगमनकारणक्रियानिवृत्तिः सम्पक्चारित्र्यम् । तदेतत्सप्रपञ्चमुक्तमर्हता- सर्वथावद्ययोगानां त्यागश्चारित्रमुच्यते । फीतितं तदहिंसादिवतभेदेन पञ्चधा । अहिंसासूनृतास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः ॥ न यत्पमादयोगेन जीवितव्यपरोपणम् । चराणां स्थावराणां च तदहिंसावतं मतम् ॥ १. ग. जानन्ते । २ ग. च । ३ ग क्षात्म | - +, 'न बीजादव. ग. पर्यय 14. 'पर्यय' । . ३.स.ग घ ' । मति ८ ग. रणीयो क. स.ग, तिः। अनंता । च. तिः । ता 11. 1. "रणीयोस. गच. म । स । १२ गत भाव. रक्ष। १३ ख. ग. 'पर्ययः । क. ग. षायद । १५ च. 'शानं सं १६ क. पेप। १. मा. ग. 'मामयम'।१९ प. 'तम्या । ।

·२५ आहेतदर्शनम् । मियं पथ्यं वचस्तथ्यं सनृतं व्रतमुच्यते । तत्तथ्यमपि ना तथ्यममियं चाहितं च यत् ।। अमादानमदत्तस्यास्तेयवतमुदारितम् । बाह्याः प्राणा नृणामर्थो हरता त हता हि ते ॥ दिव्यौदरिककामानां कृतानुमतकारितः । मनोवाकायतस्त्यागो ब्रह्माटादशधा मतम् ॥ +सर्वामावेष मूर्छायारत्यागः स्यादपरिग्रहः । पदसत्स्वपि जायेत मुर्छया चित्तविप्लव: । भावनाभिर्मावितानि पञ्चभिः पञ्चधा क्रमात् । महावतानि लोकस्य साधयन्त्यव्ययं पदम् ॥ इति । भावनापश्चकमपञ्चन च प्ररूपितम्- हास्पलोभमयक्रोधमत्यारयानै निरन्तरम् । आलोच्य मापणेनापि भावयेत्स्न्त पतम् ॥ इत्यादिना । एतानि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मिलितानि मोक्षकारणं न प्रत्येकं यथा रसायनज्ञानं श्रद्धानांवरणानि संभूय रसायनफलं साध- पन्ति न प्रत्येकम् । अत्र संक्षेपतस्तावज्जीवाजीवाख्ये द्वे तत्त्वे स्तरतत्र बोधात्मको जीवः, अवोधात्मकस्त्वजीवः । तदुक्तं पद्मनन्दिना- चिदिवे परे तत्त्वे विवेकस्तद्विवचनम् । उपादेयमुपादेयं हेय हेयं च कुर्वतः ॥ हेयं हि कर्तृरागादि नस्कार्यमविवेकिनः । उपादेयं परं ज्योतिरुपयोगैकलक्षणम् ॥ इति । सहनचिद्रूपपरिणति स्वीकुर्वाणे ज्ञानदर्शने उपयोगः, स परस्परप्रदे- शात्तु प्रदेशबन्धाकर्मकीमतस्याऽऽत्मनोऽन्यत्वमतिपत्तिकारण लक्षणे * हरणासंहिताहित: सरिताना मण सतामेवमुत्तस्त्रापि मायत इति तृतीया परचना सविस्तरसहितलागः । तपा च दियागगता अदा अमुचयां प्रमचर्या । ६. पु.t, + सर्वमापविश्यम्यस्त्यागः । मूरिजत तम यादो मुख्यमस्य कृश्यकलदर्शनाद । घ..। १२. यो हारितात हि 12 ए. रातहिताहितः । १८.... ५ मा 17 स.'। सद*।५ प.बनस्य निर्सग, ५. 'भार'.. प. : 1.प...।

·૨૮ सर्वदर्शनसंग्रहे- भवति । सकलनीवसाधारण चैतन्यमुपशमक्षयक्षयोपशमयशादीपशमिक- क्षयात्मकक्षयोपशमिकभावेन कर्मोदयवशात्कलुपान्याकारण च परि- णतजीवपर्यायजीवविवक्षायां स्वरूपं भवति । यदवोचद्वाचकाचार्यः- औपशमिकक्षापिकी भावी मिश्रश्च जीवस्य सत्त्वमीदपिकपारिणामिकी चेति । * अनुदयमाप्तिरूपे कर्मण उपशमे सति जीवस्योत्पद्यमानो माय औपशमिकः । यथा पैङ्केऽकलुपतां कुर्वति कतकादिद्रव्यसंवन्धाद्धः पतिते जलस्य स्वच्छता कर्मणः क्षयोपशमे सति जायमांनो मावः क्षायिका, यर्थी मोक्षः । उभयात्मा भावो मिश्रः । यथा जलस्यार्धस्व- च्छता। कर्मोदये सति भवन्माव औदयिकः। कर्मोपशमाधनपेक्षः सहजो मावश्चेतनत्वादिः पारिणामिकः । तदेतत्सत्त्वं यथासंभवं भव्य- स्याभवस्य वा जीवस्य तत्त्वं स्वरूपमिति सूत्रार्थः । तदुक्तं स्वरूपसंबोधने- ज्ञानाद्भिन्नो नचामिन्नो भिन्नामिन्नः कथं च न । ज्ञानं पूर्वापरीभूतं सोऽयमात्मेति कीर्तितः । इति ॥ ननु भेदाभेदयोः परस्परपरिहारेणावस्थानादन्यतरस्यैव वास्तवत्वा- दुमयात्मकत्वमयुक्तमिति चेत्तदयुक्तं बाधे प्रमाणामावातू । अनुपलम्मो हि बाधक प्रमाणं न सोऽस्ति समस्तेषु वस्तुप्वनेकरसात्मकत्वस्य स्याद्वा- दिनो मते सुप्रसिद्धत्वादित्यलम् । अपरे पुनर्जीवाजीवयोरपरं प्रपञ्चमाचक्षते जीवाकाशधर्माधर्मपुद्गला- स्तिकायभेदात् । एतेषु पञ्चसु तत्त्वेषु कालत्रयसंबन्धितयाँ स्थितिव्यपदे- शोऽनेकप्रदेशत्वेन शरीवत्कायव्यपदेशः । तत्र जीवा द्विविधाः, संसारिणो मुक्ताई। मवाद्भवान्तरप्रातिमन्तः संसारिणः। ते च द्विविधाः, * ससारप्राप्तिरूपे । घ. । १ ख. 'वर्षि' । २ च. क्षाधिको । ३ ख. घ. 'क: आईततत्वानुसधानवशादागादिपक्षालनेन निर्मलतापादकः क्षायिको माव. । यथा । रस, पलुगन्त°१५ प 'ता । अनुदय प्राप्तिकर्म- गोक्षस 'मणोपशमक्ष°1 ७ च. "उत्पद्यमानों 10 सघ. 'भावो मि। ९. क्षयिक। १. न पापायाभूतस्य निर्मलस्य स्पटिकादिभाजनान्तर्गतस्य जलस्य स्वच्छता । कर्मणः क्षयोपशमै सह जायमानो मा। ११ स. स्यायें | १२ ख. 'हजःतत्यादिपा । १३ क. ग. नवाभिख घननाभित्रो'। १४ स.' घोवप्रमा। १५च नेकान्ताम' । १६ ख. कतारम'1१५ छ याऽस्तर । चे 'याऽस्तांतिस्पि 110च. 'व। मावाद्भावा ।

·आहेतदर्शनम् । समनस्काअमनस्काश्च । तत्र संजिनः समनस्काः,शिक्षाक्रियालापग्रहणी- पा संज्ञा । तद्विधुरास्त्वमनस्काः। ते चामनस्का द्विविधाः, सस्थावरभे- दात्तत्र द्वीन्द्रियादयः शनगण्डोलकप्रभृतयश्चतुर्विधास्त्रेसाः पृथिव्यह- जोवायुवनस्पतयः स्थावराः । तत्र मार्गगतधूलिः पृथिवी इष्टकादिः पृथिवीकायः पृथिवी कायत्वेन येन गृहीता स पृथिवीकायकः, पृथिवीं कायत्वेन यो ग्रहीप्यति स पृथिवीजीवः । एवमवादिष्वपि भेद- चतुष्टय योग्यम् । तत्र पृथिव्यादि. कायत्वेन गृहीतवन्तो ग्रही- प्यन्तश्च स्थावरा गृह्यन्ते न पृधिव्यादिपृथिवीकायादयः, तेषां जीवत्वात् । ते च स्थावराः स्पर्शनैकेन्द्रियाश्च भवान्तर- प्राप्तिविधुरा मुक्ताः, धर्माधर्माकाशास्तिकायास्त एकत्वशालिनो निष्कि- याश्च द्रव्यस्य देशान्तरमाप्तिहेतुः । तत्र धर्माधर्मी प्रसिद्धी, आलोकेना- विच्छिन्ने नभसि लोकाकाशपदवेदनीये सर्वत्रावस्थितिगतिस्थित्युपग्रही धर्माधर्मयोरुपकारः, अत एव धैर्मास्तिकायः प्रवृत्त्यनुमेयः। अधर्मास्ति- कायः स्थित्यनुमेयः । अन्यवस्तुप्रदेशमध्येऽन्यस्य वस्तुनः प्रवेशोऽवंगाहा, तदाफाशकृत्यम् । स्पर्शरसवर्णवन्तः पुद्गलाः । ते च द्विविधा अणव: स्कन्धाश्च मोक्तुमशक्या अणवः । घणुकादयः स्कन्धाः । तत्र द्यणु- कादिस्कन्धभेदादण्वादिरुत्पद्यते, अण्वादिसंघातीययणुकादिरुत्पद्यते, क्वचिद्भेदसंघाताभ्यां स्कन्धोत्पत्तिः । अत एव पूरयन्ति गलन्तीति पुद्गलाः । कालस्पानेकप्रदेशत्वाभावेनास्तिकायत्वाभावेऽपि व्यत्त्व- मस्ति तल्लक्षणयोगात्तदुक्तं गुणपर्यायवद्व्यमिति । द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः । यथा जीवस्य ज्ञानत्वादिसामान्यरूरी: पुद्गलस्य रूपत्यादिसा- मान्यस्वर्भावाः । धर्माधर्माकाशकायानां यथासमवं गतिस्थित्यवगाह- हेतुत्वादिसामान्यानि गुणाः । तस्य द्रव्यस्योक्तरूपेण भवनमुत्पादः, घ.सा । मिक्षा । १ घ. 'रूपस' । ३.. "प्रयत्या. 'प्रस्तस्या ! च. 'पस्ताः । ५. ग. ए. 'सेपामनी रा.'तेपो जीपादयस्तेषां जी। च. सेपामनेरला । ६५. '५ माया..स्वाद। क.ग"सिदेतवः। त । ९ प. हेतवः।त. स. धमा पर्मास्तिकाय: स्पिायनुमेयः । भन्यधर्मास्तिकापः स्पित्यनुमेयः ।m च.' विभाग: । तर ग. 'पा, 1. 'ते . क. 'वात्तत्र मणुकादिसन्धभेदादशादि । १५ ए. घ. 'पति' । प.न्तिप्रसन्ता। प. दिधमत्वह। १८५. पा. स्वभावाः । तया १५ प. प. प. 'मा। २. प. वासरानो । २१२. गवनाहेतु वसा । २२ च. पोतरह।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- तद्भावः परिणाम: पर्याय इति पर्यायाः । यथा जीवस्य घटादिज्ञानमु- स्खक्लेशादयः पुनलस्य मृत्पिण्डपटादयः । धर्मादीनां गत्यादिविशेषाः । अत एव पदव्याणीति प्रसिद्धिः । केचन सप्त तत्त्वानीति वर्णयन्ति, तदाह जीवाजीवानवयन्धसंवर- निर्जरमोक्षास्तत्त्वानीति । तत्र जीवाजीवौ निरूपिती । आम्रवो निरू- प्यते-औदारिकादिकायादिचलनद्वारेणाऽऽत्मनश्रलनं योगपदवेदनीय- मानवः । यथा सलिलावगाहि द्वारं नद्यास्रवेणकारणत्वादानव इति निगद्यते, तथा योगमणाडिकया फर्माऽऽस्रवतीति से योग आम्रवः । यथाऽऽद वस्त्रं समन्ताद्वातानीतं रेणुजातमुपादत्ते तथा कपायजलाई- आत्मा योगानीतं कर्म सर्वप्रदेशैर्गृह्णाति । यथा वा निष्टतायःपिण्डे जले क्षिमेऽम्मः समन्ताद्गृह्णाति, तथा कापायोप्णो जीवो योगानीतं कर्म समन्तादादत्ते । कंपति हिनस्त्यात्मानं कुगतिप्रापणादिति कपाय: क्रोधो मानो माया लोमश्च, स द्विविधः शुभाशुभमेदात् । अवाहि- सादिः शुभः काययोगः सत्यमितहितभापणादिः शुमो वाग्योर्गः । तदे- * नदासवभेदैप्रभेदजात कायवाड्मनःकर्मयोगः स आम्रवः। शुमः पुण्यस्प, अशुमः पापस्येत्यादिना सूत्रसंदर्भेण ससंरम्ममभीणि । अपरे त्वेवं मेनिरे-आम्रवयति पुरुषं विषयेष्विन्द्रियप्रवृत्तिरायवः । इन्द्रियद्वारा हि पौरुपं ज्योतिर्विषयान्स्पृशदूपादिज्ञानरूपेण परिणमत इति । मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपायवशाद्योगवशाचाऽऽत्मा सूक्ष्मैकक्षेत्रा- वगाहिनामनन्तमदेशानां पुद्रलानां कर्मबन्धयोग्यानामादानमुपश्लेपणं यत्करोति स बन्धः । तदुक्तं सकपायत्वाज्जीवः कर्मभावयोग्यान्पुद्गला- नादत्ते स मैन्ध इति । तत्र कपायग्रहणं सर्ववन्धहेतूपलक्षणार्थम् । पर्धहेतून्पपाठ वाचकाचार्य:-मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाया बन्ध- हेतय इति । मिथ्यादर्शनं विविध मिथ्याकर्मोदयात्परोपदेशानपेक्ष १५.योयाः । य'। पापण्डादक. जामनश्चलनद्वारेणाऽरम | क.ग. जलाया' । ५ च. वर्ण का स 'ति संयो'१६ ग. 'पानि'। ७५ वर्षति । ८ च. "गः। भईसिद्धाचार्योपाध्यायसाधुनामधेयपधपरमेष्ठिभक्तितपोधिभुतदिननयादिः शुभो मनोयोगः । एत- दिपरातत्वशुमः । विविधो योगस्तदें। ९ स. 'दजा।..च. 'स्यपा।" क. ' ' ११. म मामा ३ग. परु । १ घ. दविक्षपदवि । १५ घ. हिनां भवान्तरम । १६ क. नन्नवर। . नन्तान्त।च. 'मन्तानन्त'। १५ ग. 'बद्ध, १८ प. 'धनार्थ ·4 आहेतदर्शनम् । तत्त्वांश्रद्धानं नैसर्गिकमेकर, अपरं परोपदेशजम् । पृथिव्यादिपट्का- पादानकं पडिन्द्रियासंयमनं चाविरतिः । पञ्चसमितिगुप्तिप्वनुत्साहः प्रमादः । कपायः क्रोधादिः । तत्र कपायान्ताः स्थित्यनुभावब- न्धहेतवः प्रकृतिप्रदेशबन्धहेतुर्योग इति विमार्गः । बन्धश्चतुर्विध इत्युक्तं प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशास्तु तद्विधय इति, यथा निम्बगु- डादेस्तिक्तत्वमधुरत्वादिस्वमावः । एवमावरणीयस्य ज्ञानदर्शनाव- रणथमादित्यप्रभाच्छादकाम्भोधरवत्सदीपममातिरोधायककुम्मवच्च सब- सदिनीयस्य सुखदुःखोत्पादकत्वमसिधारामधुलेहनवदर्शनमोहनीयस्या तत्त्वार्थानद्धानकारित्वं दुर्जनसङ्गवचारित्रे मोहनीयस्यासंयमहतुवं मद्यमद्यदायुपो देहबन्धकर्तृत्वं जलवनानो विचित्र नामकारित्वं चित्रि- कवानोबस्योचनीचकारित्वं कुम्भकारवदानादीनां विभनिदानवमन्त- रार्यस्य स्वभावः कोशाध्यक्षवत् । सोऽयं प्रकृतिबन्धोऽटविधी द्रव्यकर्मावान्तरभेदमूलप्रकृतिवेदनीयः । तथाऽवोचदुमास्वातिवाचका- चार्य:-आद्यो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमाहनीचा मगीबान्तसया इति । तनेदं च समगृह्णात्पञ्चनपाटाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशविपश्च- शभेदा यथाक्रममिति । एतच सर्व विद्यानन्दादिमिर्विवृतमिति विस्तर- मयान्न प्रस्तूयते । यथाऽजागोमहिप्यादिक्षीराणामेतावन्तमनेहसं माधुर्य स्वमायादमच्युतिस्थितिः । तथा ज्ञानाचरणादीनां मूलप्रकृती- मामादितस्तिमृणाभन्तरायस्य च त्रिंशसागरोपमकोटिकोट्यः परह स्थितिरित्यायुतं काट दुर्धानवस्वीयस्यमायाद्प्रच्युतिस्थितिः पथा:- जागोमहिप्यादिक्षीराणी तीममन्दादिमावेन स्वकार्यकारणे सामर्थ्य- * दुरदरागमस्वभात 10.टि.। प. सापांन । २१ पिट्को । क. सामान' । (समिति निगुप्ति।स. घ. 'समिस म, तिनियतिप्रमीतष्य । ५ ५.नभव । ६ घ.गः । स । ७ ग. विषय। ८ प. दिस्यामाप्रभार । ५ स. प. 'मातिरोपायका. रिपरी । "च. "प तापात पंध। १२ च. "रिप्रमोग. 'मन 117 ग. मदव । १५ रा. 'त्वज सत्यात् । जिनानो । १६ क. पातन माँ। १७ चित्र' । १८ ग. यस्व' । मान्त'। २.प. तिपदा (उमास्वामिनायायाय: ।) २२ ग, भानं ६ । २३ क स. *रणं 1१४. समाप्ट' । ३५ रा. ' दस भिनिताम' 1 २७ रा. भाजगो', १८५. पूर्व माधुर्य । २९ प. 'रिस्युपं । 3. ग. बालादन्ति ।। ३१ स. भानरसंगमा प. पावसमः । स्थी । ३२ कप स्लीय प. योगमस्व' । ३.प. 'तिपरास्थि' 5. ग. 'तापित तास. रा. ग. प. 'र'।

·- ३२ सर्वदर्शनसंग्रहे- पिशेपोऽनुमायः । तथा कर्मपुत्रलाना म्वकार्यकरणे सामध्यविशेषी. नुमायः । फर्ममायपरिणतपुद्गलम्कन्धानामनन्तान्तमदेशोनाम, आत्मभ. देशानुपयेशः प्रदेशपन्धः । आम्रपनिरोधः संपरः । पेनाऽऽत्मनि प्रविशत्कर्म प्रतिषिध्यते स गुणिसमित्यादिः संपरः । संचारफारणाद्यो- गादात्मनो गोपनं गुमिः । सा विविधा, कापवाडयनोनिग्रहमेदाद । प्राणिपीटापरिहारेण सम्यगयनं समितिः । सेामापादिभेदात्प- अधा । अपश्चितं घ हेमचन्द्राचार्य:- लोकातिवाहिते मार्ग चुम्बिते मास्वदंशुमिः । जन्तुरक्षार्थमालोक्य गतिरीय मता सताम् ॥ आपद्यतांगतः सर्वजनीनं मितमापणम् । मिया वाचंयमानां सा मापासमितिरुच्यते ॥ द्विचत्वारिंशता मिक्षादोपैनित्यमदूपितम् । मुनिर्यदन्नमादचे सेपणासमितिर्मता॥ आसनादीनि संवीक्ष्य प्रतिलस्य च यत्नतः । गृह्णीयानिक्षिपेद्ध्यायेत्साऽऽदानसमितिः स्मृती ।। कफमूवमलप्रायनिर्जन्तुजगतीतले । यत्नाद्यदुत्सृजेत्साधुः सोत्सर्गसमितिर्भवेत् ।। अत एवाऽऽसवः स्रोतसो द्वारं संवृणोतीति संवर इति निराहः । तदुसममियुक्तः- आम्रयो भवहेतुः स्यात्संवरो मोहकारणम् । इतीयमाहती मुटिरन्यदस्याः प्रपश्चन ॥ अजितस्य कर्मणस्तपःप्रभृतिमिनिर्जरणं निर्जारास्यं तत्त्वं चिर- कालमवृत्तकपायकलापं पुण्यं सुखदुःखे च देहेन जरपति नाशयति * द्विचत्वारिंशत्सरयायुकासमन्तादिक्षादोपास्तरित्यर्थः । ५. पु. टि. १२. घ. 'शेपानु। २ स. ग. प. "नुभव.। ३ क स. प. शेषानु। ४ स. ग. प. नुभवः । ५स. 'शानुम३।६ च. 'नुबन्धः । । ७ क. स. ग. च. सार। ८ च. 'ति । सा संसारस्ये । याँ १९ ग. भास्करांशु ।। क. स. ध, रीर्याम । ११ प. 'म् । अपयवागतासा । १२ क. तास घ. 'नीनाभितमत्यणा । नि। १.स. 'प्रविल'। १५ क. ग. प.पे ध्यायन्सा। १६ च. 'ता । निजम् । १७ ग. साध्व. सो। १८ ग, च, मोक्षका। १९ प.ती सार। २० क स प.म् । आजि २१ ग. ति । इति के ।

·" आहेतदर्शनम् । केशोर्खननादिकं तप उच्यते । सा निर्जरा द्विविधा, यथा कालीपक- मिकभेदात् । तत्र प्रथमा यस्मिन्काले यत्कर्म फलमदत्वेनामिमतं तस्मिन्नेव काले फलदानाद्भवन्ती निर्जरा कामादिपाकनेति च जेगीयते । यत्कर्म तपोबलात्स्वकामनयोदयावलिं प्रवेश्य प्रपद्यते तत्कर्म निर्जरौं । यदाह- संसारबीजमूतानां कर्मणांजरणादिह । निर्जरा संमता द्वेधा सकामा कामनिर्जरा ॥ स्मृता सकामा यमिनामकामा बन्यदेहिनाम् ॥ इति । मिथ्यादर्शनादीनां बन्धहेतूनां निरोधः, अभिनवकर्मार्भावात् । निर्ज. राहेतुसंनिधानेनार्जितस्य कर्मणो निरसनादात्यन्तिककर्ममोक्षण मोक्षः, पन्धहेतुभवहेतुनिर्जराभ्यां कृत्सकर्मविप्रमोक्षणं मोक्ष इति तदन- न्तरमूवं गच्छत्यालोकान्ताद्यथा हस्तंदण्डादिभ्रमिप्रेरित कुलालचक्रमु. परतेऽपि तस्मिस्तलादेवाऽऽसंस्कारक्षयं भ्रमति, तथा भवस्थेनाऽऽत्मनाs- पवर्गप्राप्तये बहुशो यत्कृतं प्रणिधानं मुक्तस्य तदभावेऽपि पूर्वसंस्का- रादालोकान्तं गमनमुपपद्यते, पर्थी या मृत्तिकालेपतमलाबुद्रव्यं जलेऽध: पतति, पुनरपेतमृत्तिकाबन्धमूवं गच्छति तथा कर्मरहित आत्मा, अस- नत्वादूवं गच्छति बन्धच्छेदादेरण्डबीजवचोय गतिस्वभावाचाणिशि- सावत् । अन्योन्यं प्रदेशानुप्रवेशे सत्यविमागेनावस्थानं बन्धः । परस्पर- प्राप्तिमा सङ्गः । तदुक्तं पूर्वभयोगादसान्त्वाबन्धच्छेदात्तथा गतिपरि णागाचाविरुद्धं कुलालचक्रव्यपगतलेपाठाबुवदेरण्डवीजयनिशि- खापञ्चेति । अत एव पठन्ति- गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते त्यालोकाकाशमागताः ॥ इति । अन्ये तु गतसमस्तक्लेशतद्वासनस्यानावरणज्ञानस्य सुखैकतानस्याऽS- स्मन उपरिदेशावस्थानं मुक्तिरित्यास्थिपत । एवमुक्तानि सुखदुःखसाध- १५. माना।२ क. स. पयतिनि । प. कोपरमाने । चरा दितीया । ।५ क. स. ग... संस्मृता । ६ क. स. ग. भारात् । ७ ग. 'संघाच.सः । तदाह । परेवभाषानि । ९ ग. 'स्त 1.ग. वादशा'या ।।१च. 'गारवम । "न.पा.प.न्योन्यन। १५ च.नं. ११ प. सतत 110 घ. 'पा1१0 क.ल.ग.प. तसलो।

·सर्यदर्शनसंग्रहे- - नाभ्यां पुण्यपापाम्यां सहितानि नव पदार्थान्केचनाङ्गी चकः । तदुक्तं सिद्धान्ते, जीवाजीची पुण्यपापंयुताधास्रवः संवरो निर्जरणं बन्धो मोक्ष- श्व नव तत्त्वानीति । संग्रह प्रवृत्ता वैयमुपरताः स्म । अत्र सर्वत्र सप्तमङ्गिन्नयाख्यं न्यायमवतारयन्ति जैनाः । स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादस्ति च नास्ति च स्यादवक्तव्यः स्यादस्ति चावक्तव्यः स्यान्नास्ति चावक्तव्यः स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्य इति । तत्सर्व- मनन्तवीर्यः प्रत्यपीपदत्- तद्विधानविवक्षायां स्यादृस्तीति गतिर्भवेत् । स्यान्नास्तीति प्रयोगः स्यात्तन्निपेधे विवक्षिते ॥ क्रमेणोमयवाञ्छायां प्रयोगः समुदायमा । युगपत्तद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः ॥ आद्यावाच्यविवक्षायां पञ्चमो मङ्ग इप्यते। अन्त्यावाच्यविवक्षायां पष्ठभङ्गसमुद्भवः ॥ समुच्चयेन युक्तश्च सप्तमो भङ्ग उच्यते ॥ इति । स्याच्छब्दः खल्वयं निपातः, तिङन्तमतिरूपकोऽनेकान्तद्योतकः । यथोक्तम्- वाक्यप्वनेकान्तद्योतिगम्यं प्रति विशेषणम् । स्यान्निपातोऽर्थयोगित्वात्तिङन्तमतिरूपकः ॥ इति । यदि पुनरकान्तद्योतकः स्याच्छब्दोऽयं स्यात्तदा स्यादस्तीति वाक्ये स्यात्पदमनर्थकं स्यात्, अनेकान्तद्योतकत्वे तु स्यादस्ति कथंचि- दस्तीति स्यात्पदात्कथंचिदित्ययमों लभ्यत इति नाऽऽनर्थक्यम् । तदाह- स्याद्वादः सर्वथैकान्तत्यागात्किं वृत्तद्विधेः । सप्तमङ्गिनयापेक्षो हेयांदेयविशेपकृत् ॥ इति । प १स पपास । २ ५. 'पतावा' । ३ च वयं विस्तरभयादुप। ४ क. स. ग. च. स्मः । ५ च या न्याय. पर्यपीपदत् । ७३.स. प. भन्यावा । ८ क. स. पातेऽयं । ग. 'पाता । १ घ.दि भभिमतस्त्वेकान्तवाद. सर्वथा । १० क. ख. ग. नरने का।क. ख. ग. घ. 'दो न स्या' । २ ५. 'दादयम 1 १३ क. स. म. वि दस्तीति । मलपी १५.. वृततदि । १६ क. ग. तद्विधे । स । च. तदिती । य । १७ ग. 'याइय' ।

·आहेतदर्शनम् । यदि वस्त्वस्त्येकान्ततः सर्वथा सर्वदा सर्वत्र सर्वात्मनाऽस्तीति न उपादित्साजिहासाभ्यां क्वचित्कदाचित्केनचित्प्रवर्तेत निवर्तेत वा प्राप्तापा- पणीयत्वेहयेहानानुपपत्तेच, अनेकान्तपक्षे तु कर्चिवचिकेनचित्सत्वेन हानोपादाने प्रेक्षावतामुपपद्यते । किं च “स्तुनः सत्त्वं स्वभावः, असत्त्वं वेत्यादि प्रष्टव्यं न तावदस्तित्वं वस्तुनः स्वभाव इति * समस्ति घटोऽस्तीत्यनयोः पर्यायतया युगपत्प्रयोगायोगान्नास्तीति प्रयोगविरो- धाच । एवमन्यत्रापि योज्यम् । यथोक्तम्- घटोऽस्तीति न वक्तव्यं सन्नेव हि यतो घटः । नास्तीत्यपि न वक्तव्यं विरोधात्सदसत्त्वयोः ॥ इत्यादि । तस्मादित्थं घक्तव्यं सदसत्सद्सदनिर्वचनीयवादभेदेन प्रतिवादिन- अतुर्विधाः । पुनरप्यनिर्वचनीयमतेनामिश्रितानि सदसदादिमतानीति विविधाः । तान्मतिः किं वस्त्वस्तीत्यादिपर्यनुयोगे कथंचिदस्तीत्यादि- प्रतिवचनसंभवेन ते वादिनः सर्वे निर्विण्णाः सन्तस्तूष्णीमासत इति संपूर्णार्थविनिश्चायिनः स्याद्वादमङ्गीकुर्वतस्तत्र तत्र विजय इति सर्वमु- पपन्नम् । यदवोचदाचार्य: स्वाद्वादमर्याम्- अनेकान्तात्मक वस्तु गोचरः सर्वसंविदाम् । एकदेशविशिष्टोऽर्थी न यस्य विपयो मतः ।। न्यायानामेकनिष्ठानां प्रवृत्ती श्रुतबर्मनि । संपूर्णार्थविनिश्चापि स्याद्वस्तु श्रुतमुच्यते ॥ इति । अन्योन्यपक्षमतिपक्षमावा- यथा परे मत्सरिणः प्रवादाः ॥ नयानशेपानविशेपमिच्छन् न पक्षपाती समयस्तथा+ऽऽर्हतः ॥ इति च । जिनदत्तसूरिणा जैन मतमित्थमुक्तम्- बलमागोपभागानामुमयोनिलाभयोः । अन्तरायस्तथा निद्री मीरज्ञानं जुगुप्सितम् । संभवतीयकम् । प. पु.टि. + स्याद्वादमायाँ तथा ते' इति पारः। * १५. पादाननिक.स. ग. घ. "यवाद दे।च. 'पभाना प. विस्स" ५क., ग. प. नीय पा पद। ६ प, 'न वा ] . स. ग, घ, च, 'तेनामि 14. विषण्याः सन्तीति तु स. च. शिष्टायों। १० घ. नये म° 111 स. दामिर । बातमोऽशान।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- हिंसा रत्परती रागद्वेषी रतिरतिस्मरः । शोको मिथ्यात्वमेतेऽटादश दोपा न यस्य सः। जिनो देवो गुरुः सम्यक्तत्त्वज्ञानोपदेशकः। ज्ञानदर्शनचारित्राण्यपवर्गस्य वर्तिनि । स्याद्वादस्य प्रमाणे द्वे प्रत्यक्षमनुमाऽपि च । नित्यानित्यात्मकं सर्व नव तत्त्वानि सप्त वा। जीवाजीवी पुण्यो चाऽऽनवः संवरोऽपि च । बन्धो निर्जरणं मुक्तिरेषां व्याख्याऽधुनोच्यते । चेतनालक्षणो जीवः स्यादनीवस्तदन्यकः। सत्कर्मपुत्रेलाः पुण्यं पापं तस्य विपर्ययः ।। आम्रपः कर्मणां बन्धो निरस्तद्वियोजनम् । अष्टकर्मक्षयान्मोक्षोऽथान्तर्मावश्च कैश्चन ! पुण्यस्य संसवे पापस्याऽऽनवे क्रियते पुनः । लब्धानन्तचतुष्कस्य लोकागूढस्य चाऽऽत्मनः । क्षीणांटकर्मणो मुक्तिनिर्व्यावृत्तिजिनोदिता॥ * सरजोहरणा भैक्षमुजो लुश्चितमूर्धनाः। + श्वेताम्बराः क्षमाशीला निःसङ्गा जैनसाधवः ॥ लुञ्चिताः पिच्छिकाहस्ताः पाणिपाना दिगम्बराः । उर्धाशिनो गृहे दातुद्वितीयाः स्युजिनर्पयः॥ मुझे न केवलं न स्त्री मोक्षमेति दिगम्बरः । माहुरेपामयं भेदो महाश्वेताम्बरैः सह ॥ इति । इति सर्वदर्शनसंग्रह आहेतदर्शनम् । अथ रामानुजदर्शनम् ॥ ४॥ प्रमाणशक्षाशीयमिपूर्ण, तदेतदार्हतमतं प्रामाणिकगर्हणमर्हति नोकस्मिन्वस्तुनि परमार्थे * हरणायोग्या सरजा मलिनपत्रा इत्यर्थ. + प. पु. गैरिकाहिना रजनीवनिता इयः। प. जीनो । २ क. स.ग गुरुं । ३ क. स.ग. शकम् । शा। घ. 'पापावासी ५५. ट्रल: पु । ६ प भानावः । ७ ग. "जरातदि। ग. लोक । ९ स. पास्तकर्मणामु.ग. पिमिका ·रामानुजदर्शनम् । मरमा रानिलीने सामनमानस्मा पनि कसि सति परमार्थसती युगपत्सदसत्त्वादिधर्माणां, समावेशः संभवति । न च सदसत्त्वयोः परस्परविरुद्धयोः समुच्चयासमवें विकल्पः कि न स्यादिति वैदितव्यं किया हि विकल्प्यते न वस्त्विति न्यायात्ने चानेकान्त जगत्सर्वं हेरम्बनरसिंहवदिति दृष्टान्तावष्टम्मवशादेष्टव्यम् । एकस्मिन्देश गजत्वं सिंहत्वं वाऽपरस्मिन्नरत्वमिति देशभेदेन विरोधाभावेन तस्यै- कस्मिन्देश एव सत्यासत्त्वादिनाऽनेकान्तत्वाभिधाने दृष्टान्तानुपपत्तेः । ननु द्रव्यात्मना सत्त्वं * पोयात्मना तदभाव इत्युभयमप्युपपन्न मिति चेन्मैवं, कालभेदेन हि कस्यचित्सवमसत्वं च स्वभाव इति न कश्चि- दोपः। न चेकस्य हस्वत्वदायत्व नेकान्तत्व, जगतः स्पादिति वाच्यं + प्रतियोगिभेदेन विरोधाभावात् । तस्मात्प्रमाणाभावायुगपत्सत्त्वासत्त्व परस्परविरुद्धे नैकस्मिन्वस्तुनि वस्तुं युक्ते । एवमन्यासामपि भङ्गीनां मोऽवगन्तव्यः । किं च सर्वस्यास्य मूलभूतः सप्तमगिन्नयः स्वयमेका- न्तोऽनेकान्तो वा, आये सर्वमनेकान्तमिति प्रतिज्ञाच्याघातः। द्वितीये विवक्षितार्थासिद्धिः । अनेकान्तत्वेनासाधकत्वात् । तथा चेयमुभयतः- पाशा रज्जुः स्यावादिनः स्यात् । अपि च नवत्वसमत्वादिनिर्धारणस्य फलस्य तनिधारयितुः प्रमातुश्च तत्करणस्य प्रमाणस्य नवत्वादेरनियमे साधु समर्थितमात्मनस्तीर्थकरत्वं देवानामियेणाऽऽर्हतमतप्रवर्तकेन तथा जीवस्य देहानुरूप्परिमाणत्वाहीकारे योगबलादुनेकपरिग्राहकयो, गिजीवेषु प्रतिशरीरं जीवविच्छेदः प्रसज्येत, मनुजशरीरपरिमाणो जीवो मतगन्जदेहं कृत्वं प्रवेष्टुं न प्रमवेत् । किं च गजादिशरीरं परित्यज्य । पिपीलिकाशरीरं विशतः प्राचीनशरीरसंनिवेशविनाशोऽपि प्राप्नुयात् । न च यथा प्रदीपप्रमाविशेषः प्रियाप्रासादायुदरवर्तिसंकोचविकाशयां- स्तथा जीवोऽपि मनुजमताजादिशरीरेषु स्यादित्येपितव्यं, प्रदीपवदेव विकारत्वेनानित्यत्वमाप्ती कृतप्रणाशाकृताम्यागमभसङ्गात् । एवं प्रधा- * परिणत भात्मा पर्यारमा अनुयोग्यारमना तदभावदसः। प.पु. I + निस्पकभेदेन प. पु. +पापानीयशाखिमः। रा. at सदसत्यादिधर्माणो यु । २. पकन्यं । . विदितव्यम् । ३ ग. रयादि। प. 'रान्तलानु.५क. स्मिवस्तु स. सरकार : च. तत्कारपस्य प्रमानुष सत्कार. भस्य प्रमा' ७ स. प. "स्य सदिषयस्य प्राथ. 'त्य वरप्रमे ८ प. स्पस्य । ९ स. मागाही १.स. देहमा ... देहाच. " गिरिए। १ प. प्रसरत ।।१य. 'प: भा1१४. वित ·सर्वदर्शनसंग्रहे- नमल्लनिबर्हणन्यायेम जीवपदार्थदूपणाभिधानदिशाऽन्यत्रापि दूपणमु- स्मेक्षणीयम् । तस्मान्नित्यनिर्दोपश्रुतिविरुद्धत्वादिदमुपादेयं न भवति । तदुक्तं मगवता व्यासेन-कस्मित्रसंमवादिति रामानुजेन च जैनमतानि- राकरणपरत्वेन तदिदं सूत्रं व्याकारि । एकहि तस्य सिद्धान्तः-चिद- चिदीश्वरभेदेन मोक्तभोग्यनियामकमेदेन व्यवस्थितास्त्रयः पदार्था इति । तदुक्तम्- ईश्वरश्चिदचिञ्चेति पदार्थत्रितयं हरिः । ईश्वरश्चिदिति प्रोक्तो जीयो दृश्यमचित्युनः॥ इति । अपरे पुनरशेषविशेषप्रत्यनीकं चिन्मावं ब्रह्मैव परमार्थः । तब नित्यशृद्धबुद्धमुक्तस्वमावमपि तत्त्वमस्यादिसामानाधिकरण्याधिगतजी- वैक्यं बध्यते मुच्यते च । तदतिरिक्तनानाविधमोक्तृमोक्तव्यादिभेदप्रपञ्चः सर्वोऽपि तस्मिन्नविद्यया परिकल्पितः सदेव सोम्येदमय आसीदेकमे- धाद्वितीयमित्यादिवचननिचयप्रामाण्यादिति बुवाणास्तरति शोक- मात्मविदित्यादिश्रुतिशिरःशतवशेन निविशेषबह्मात्मैकत्वयिद्ययाऽनाद्य- विद्यानिवृत्तिमङ्गीकुर्वाणा मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव प्रश्यतीति भेदनिन्दाश्रवणेन पारमार्थिक भेदं निराचक्षाणा विचक्षणं- मन्यास्तमिम विमागं न सहन्ते । तत्रायं समाधिरभिधीयते भवेदेतदेवं यद्यविद्यायां प्रमाणं विद्येत, ने पैवमनादिभावरूपं ज्ञाननिवर्त्यमज्ञान- महमज्ञो मामन्यच न जानामीति प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धम् । तदुक्तम्- अनादिभावरूपं यद्विज्ञानेन विलीयते । तदज्ञानमिति प्राज्ञा लक्षणं संप्रचक्षते ॥ इति । न चैतज्ज्ञानामावविपयमित्याशङ्कनीयं, को हि कं ब्रूयात्ममाकर- करावलम्बी मट्टदत्तहस्तो वा नाऽऽद्य:- स्वरूपपररूपाम्यां नित्यं सदसदात्मके। वस्तुनि ज्ञायते किंचित्कैश्चिद्रूपं कदाचन ॥ इति । क. ग. प. 'दाय दू । ३स खेनेदं । ३ ग 'न च व्य ।। क. ख. घ. ध । ५ स. 'ज्याग । च. 'ग्यावर्ग । ६ य. बुध्यते । ७ ग. 'क्तभोग्यादि । ८ च. 'तार्य यझेसा । ९."दिश्रुति १० ग.विषया। "ग. नन्विदम'। १२ ग. 'नमसो । १३ मन्योऽहम । १२. स.ग.प. ६. 'न्य च न । १५ ख. हि कमेव । प. हि एवं दू 1 १६ क. स. प. प. प्रामाकर।

·• रामानुजदर्शनम् । भावान्तरमभावो हि कयाचित् व्यपेक्षया । भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिदनिरूपणात् ।। इति वदता भावव्यतिरिक्तस्यामावस्यांनभ्युपगमात् । अमावस्य पष्ठप्रमाणबोचरत्वेन ज्ञानस्य नित्यानुमेयत्वेन च तदभावस्य प्रत्यक्षविष- यत्वानुपपत्तेः । यदि पुनः प्रत्यक्षामाववादी कश्चिदेवमाचक्षीत तं प्रत्याचक्षीत, अहमज्ञ इत्यस्मिन्ननुमवेऽहमित्यात्मनोऽभारमिता ज्ञानस्य प्रतियोगितया चावृगतिरस्ति न वा, अस्ति चेद्विरोधादेवै न ज्ञानामावानुवर्समवः । न चेद्धभिप्रतियोगिज्ञानसोपक्षो ज्ञॉनामावानु- भवः सुतरां न संभवति तस्याज्ञानस्य भावरूपत्वे प्रायुक्तदूषणामाषा- दयमनुभवो भावरूपाज्ञानगोचर एवाभ्युपगन्तव्य इति । तदेतनगनरो- मन्थायितं भावरूपस्याज्ञानस्य ज्ञानामविसमानयोगक्षेमत्वात् । तथा हि विषयत्वेनाऽऽश्रयत्वेन च ज्ञानस्य ध्यावर्तकतया प्रत्यगर्थः प्रति- पन्नोन या प्रतिपन्नभेस्वरूपज्ञाननिवत्य यवज्ञानमिति तस्मिन्मति- पन्ने कथंकारमयतिधते, अप्रतिपन्नश्चेद्यावर्तकाश्रयविपर्यशून्यमज्ञानं कथ- मनु येत् । अथ विशदः स्वरूपावमास एवाज्ञानविरोधिना ज्ञानेनाऽऽमाँ- सित इत्याभयपिपयज्ञाने सत्यपि नाज्ञानानुभवविरोध इति हन्त नहि ज्ञानभावेऽपि समानमेतत् । अन्यत्राभिनिवेशात् । तस्मादुभयाभ्युपगत- ज्ञानाभाव एवाहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यनुभवगोचर इत्यभ्युपग- न्तव्यम् । अस्तु तानुमानं विवादास्पदं प्रमाणज्ञान स्वमागभावव्यतिरि- क्तस्वविपयावरणस्वनिवर्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकं प्रकाशितार्थप्रका- शकत्वात्, अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपभावदिति तदपि न क्षोदक्ष- मम् । अज्ञानेऽप्यनभिमताज्ञानान्तरसाधनेऽपसिद्धान्तापातात् + तदसा- विशदस्वरूपायमासस्यामानविचित्य नाविशदत्यरूपावभासस्यतिचेसानाभावेऽसि विश. दस्वरूपावभास एव विरोधानाविशदस्वरूपावभास इति नुल्यमती भावरूपाशानस्य शानामावसमान. योगक्षेमा ताई यादिप्रतिवादिनारिकमत्येक विरोध इति चदन्यत्रासानपदार्थलेनाभिमतयोर्मावरूप. सामावरूपस्वयारनेरमलाममादितरांशताल्येऽपि न नादविच्छितिरिति भावः । प. पु. टि. । + सस्मिानविषयकमनाशाने सायस्यासाधन ॥ पुति। स. यानुष १२ प. प.त् । न द्वितीयः । ।३ स न त। ४ स. धर्मत्वेनगा। ५. शा"।६ प. पाच तत्प्रति 1. प. शानभा' ।.गनोमाधित। १. मावेन 1. प. "नस्याच्या'। "क.रा. ग. ५. र. ब. से तद। १ घ. यशाने । १३ रा. 'भूयते । मारा. ग.नन भा' । ५. मेन सहमासत । १५ रा. भासत °118क. पिता। रा. तिपेत् ।।१८ क. रा. ग. घ. 'शानामा। १९ग. °ची २. प. सार तत्रानु। २.प. प. ने मान°ि२१ स.मागतिकरा.'सि', ·सर्वदर्शनसंग्रहे- धनेऽनैकान्तिकत्वादृष्टान्तस्य साधनविकलत्वाच, न हि प्रदीपप्रमाया अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं संभवति ज्ञानस्यैव प्रकाशकत्वात् । सत्यपि प्रदीपे ज्ञानेन विषयप्रकाशसंमवात्मदीपप्रमायास्तु चक्षुरिन्द्रियस्य ज्ञानं समुत्पादयतो विरोधिसंतमसानरसनद्वारेणोपकारकत्वमानमेवेत्य- लमतिविस्तरेण प्रतिमयोगश्च विवादाध्यासितमज्ञानं न ज्ञानमात्रब्रह्मोभितम् । अज्ञा- नत्वाच्छुक्तिकाद्यज्ञानवदिति । ननु शुक्तिकाद्यज्ञानस्याऽऽश्रयस्य प्रत्य- गर्थस्य ज्ञानमावस्वभावत्वमेवेति चेन्मैवं शङ्किठाः । अनुभूतिहि स्वस- दावेनैव कस्यचिद्वस्तुनो घ्यवहारानुगुणत्वापादकस्थमावाज्ञानावगति- संगतिविदाद्यपरनामा सकर्मकानुमवितुरात्मत्वं ज्ञानत्वमित्याश्रयणात् । ननु ज्ञानरूपस्याऽऽत्मनः कथं ज्ञानगुणकत्वमिति चेत्तदसारं यदा हि मणिमणिप्रमृति तेजोद्रव्यं प्रमाद्रूपेणावतिष्ठमानं प्रमारूपगुणाश्रयः । स्वाश्रयादन्यत्रापि वर्तमानत्वेन रूपत्वेन च प्रमा द्रव्यरूपाऽपि तच्छेप- त्वनिबन्नगुणव्यवहारा एवमयमात्मा स्वप्रकाशचिद्रूप एव चैतन्यगुणः । तथा च श्रुति:-" स यथा सैन्धवयनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृमो रसघन एवैयं वा अरे ऽयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृतः प्रज्ञानधन एव" (०. ४।५।१३) "अवार्य पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति" (वृ०४।३२९ न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते ।" (वृ०४।३०) “अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा (छ०८१२४) योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु "हृद्यन्तर्योतिः पुरुषः (व० ४।३।७) एप हि द्रष्टा स्मष्टा श्रोता माता रसपिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुपः" (प्र०४९) इत्यादिका न च " अनृतेन हि प्रत्यूढाः" (छा०८३२) इति श्रुतिर- विद्यायां प्रमाणमित्यायितुं शक्यमृतेतरविपयो ह्यनृतशब्दः, ऋतशब्दश्श १५. शता। २. निरासदा । ३ स. खमेवी ग. व मानमित्य । च. तिप्रपञ्चेन । प्रक.तियो । ५२, मात्रयम् ।। ६ स. वर्म' । .क. ग. 'भावोहा। ८ स. प. "तिसवि । ९स. ग. च, 'मकोर्नु ।घ. कॉम. प. 'रमत्वमात्मवृत्ति- गुणविशेषस्य शाख. 'वेद'ग. यथा । १३ क. ग. "हिमम । रास, 'वरूले । १५. न . १ क. स. प. 'प्रय स्वा' । १७ ग. "पगु । १८ च. दिना श्रुतिरविद्याया श्रुतिः प्रमाण ।।१ ग. 'यो । १० दिव।

·" यति, रामानुजदर्शनम् । कर्मवचनः, ऋतं पिबन्ताविति वचनादृतं कर्मफलाभिसंधिरहितं पर- मपुरुषाराधनैयैव तत्माप्तिफलम् । अत्र तद्यतिरिक्तं सांसारिकाल्पफलं कर्मानृतं ब्रह्ममाप्तिविरोधि य एतं ब्रह्मलोकं न विदन्ति अनुतेन हि प्रत्यूढा इति वचनात ।मायां तु प्रकृति विद्यादित्यादौ मायाशब्दो विचि- वार्थसर्गकत्रिगुणात्मकप्रकृत्यभिधायको नानिर्वचनीयाज्ञानवचनः ॥ तेन मायासहस्रं तच्छवरस्याऽऽशुगामिना । बालस्य रक्षता देहमेकैकश्येनं सूदितम् ॥ इत्यादी विचित्रार्थसर्गसमर्थस्य पारमार्थिकस्यैवासुराशस्त्रविशेषस्यैव मायाशब्दाभिधेयत्योपलम्भादतो न कदाचिदपि Qत्याऽनिर्वचनीया- ज्ञानप्रतिपादनं नाप्येक्योपदेशानुपपत्त्या तत्त्वंपदयोः सविशेपब्रह्माधि धेयत्त्वेन विरुद्धयोर्जीवपरयोः स्वरुपैयस्य प्रतिपक्षमशक्यतयाऽर्थाप- रतुदयदोपदृपितत्वात् । तथा हि तत्पदं निरस्तसमस्तदोपमनवधिका- तिशपासंख्येयकल्याणगुणास्पदं जगडुव्यविभवलपलीलं ब्रह्म प्रतिपाद्- तदक्षत बहु स्यां प्रजायेय (छा०६।२।३।) इत्यादिषु तस्यैष प्रकृतत्वात्समानाधिकरणं त्वंपद वा चिद्विशिष्टं जीवशरीरं ब्रह्माऽऽचष्टे प्रकारद्वयविशिष्टेकवस्तुपरत्वात्सामानाधिकर- ण्यस्य । ननु सोऽयं देवदत्त इतिवत्तत्त्वमिति पदयोविरुद्धमाग- त्यागलक्षणयोनिर्विशेषस्वरूपमात्मैक्यं सामानाधिकरण्यार्थः किं न स्यात् । यथा सोऽयमित्यत्र तच्छब्देन देशान्तरकालान्तरसंबन्धी पुरुषः प्रतीयते, इदं शब्देन चे संनिहितदेशवर्तमानकालसंबन्धी तयोः सामान करण्येनैक्यमवगम्यते । तत्रैकस्य युगपद्विरुद्धदे- शकालमतीतिर्न संभवतीति द्वयोरपि पदयोः स्वरूपपरत्वे स्वरूपस्य चैक्यं प्रतिपत्तुं शक्यमेवमत्रापि किंपिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविरुद्धांशम- होणेनासण्डस्वरूपं लक्ष्यत इति चेदिपमोऽयमुपन्यासः। दृष्टान्तेऽपि विरोधधुर्पण लक्षणागन्धासमवादेकस्य तावदमूतवर्तमानकालद्वयसं- १स नतधै घनमेव क स ग प्रायंफ 3 स. फलका विन्दन्ति । स. विन्दति । ५ ख. 'ते प्र11. 'तेनहि प्रवेथा । ख. 'गयिक ख ग घ. 'तरन'। ( तसवर इति स्यात् ) . क. ग घ. 'काय'। ९ च. 'नभूलिन 11.0 'कस्पायु119 प. पानवि, ११. म प. ध्रुतापनि । शान्यथा नु°11. 'क्यपरस्य । १५. "कानति 10 प यां'। १७क. ग. 'विल'10"त्वात् । तर मा ग. प. दंचा । २० प. र व्याय, २, रा. "शिष्टकवातुविषयत्वात्सामा । २२ ख 'इलादिवत् । २१ स.न. स. 'शकारव। २५ स. स्य विद°1 २६ ग.रत्य । २७प, बरेजाय।

·४२ सर्वदर्शनसंग्रहे- पन्धो न विरुद्धः । देशान्तरस्थितिभूतासंनिहितदेशस्थितिवर्तत इति दशमेदसंबन्धविरोधश्च कालमेहेन परिहरणीप: । लक्षणापक्षेऽप्येक- स्यैव पदस्य लक्षणत्वाभपणेन विरोधपरिहारे पददयस्य लाक्षणिकर्व- स्वीकारो न संगच्छते । इतरथैकस्य वस्तुनस्तत्तेदंताविशिष्टत्वाव- गाहनेन प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्यानगीकारे स्थायित्वासिद्धी क्षणमन- बादी बौद्धो विजयेत । एवमत्रापि जीवपरमात्मनोः शरीरात्ममावेन तादात्म्यं न विरुद्धमिति प्रतिपादितं, जीवात्मा हि ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारत्वाद्ब्रह्मात्मकः । “य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो य आत्मानं वेद यस्याऽऽत्मा शरीरम्" इति श्रुत्यन्तरात् । अत्यल्पमिदमुच्यते सर्वे शब्दाः परमात्मन एव याचकाः । न च पर्यायत्त्वं द्वारमेदसंमवात, तथा हि जीवस्य शरीरंतया प्रकारभूतानि देवमनुष्यादिसंानोनीव सर्वाणि वस्तूनीति ब्रह्मात्मकानि तानि सर्वाणि । अत:- देवो मनुष्यो यक्षो वा पिशाचोरगरीक्षसाः । पक्षी वृक्षो लता काठं शिला तृणं घटः पटः॥ इत्यादयः सर्वे शब्दाः प्रकृतिप्रत्यययोगेनाभिधायकतया प्रसिद्धा लोके नवाच्यतया प्रतीयमानतत्तसंस्थानवद्वस्तुमुसेन तदभिमानिजीव- तदन्तामिपरमात्मपर्यन्तसंस्थानस्य वाचकाः । देवादिशब्दानां परमात्म- पर्यन्तत्वमुक्तं तत्त्वमुक्तावल्यां चतुरन्तरे च । जीवं देवादिशब्दो वदति तदपृथक्सिद्धभावाभिधानं निष्कर्पोकूतयुक्तो बहुरिह च दृढो लोकवेदप्रयोगः । आत्मासंबन्धकाले स्थितिरनवगता देवमादिमूर्ति- जीवात्मानुप्रवेशाजगति विमुरपि व्याकरोन्नामरूपे ॥ इति । अनेन देवादिशब्दानां शरीरपर्यन्तत्वं प्रतिपाद्य संस्थानक्याद्यमाव इत्यादिना शरीरलक्षणं दर्शयित्वा शब्देस्तत्त्वस्वरूपंप्रेतिकृतिभिरित्यादि- ना विश्वेश्वरादपृथक्सिद्धत्वमुपपाद्य निष्काकूतेत्यादिना पद्येन सर्वेपां १क 'पन्धादि। २ ख क्षणा। , क रोधिप। स "वपक्षीका । ग, घ. ववक्षी'। ५५ 'दाभ्यमवि । ६ क ख म 'मानवें। ७ ग. प्र. ८ घ स्थानीनि च । १क 'नानिस ख 'नानिन' 1ग 'नानि सर्वाथि च । १.क 'नि इति तास निस'। "गग राक्षस । १२ तणघ । १३ स खेत । १४ च सपातस्य, १५ क ग. बलाये च। ख बल्यो जी । १६ क ग चतुरुत्तरे । घ चतुरे । च चतुर्थेसर्गे । जी'। १७च. भावयु' । १८ स प्रमाय। १९ क ख ग घ ' । २० ग "क्तरीतावित्या । - ·रामानुजदर्शनम् । ४३ शब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वं प्रतिपादितं तत्सर्वं तत एवावधार्यम् । अय- मेवार्थः सथितो वेदार्थसंग्रहे नामरूपश्रुतिव्याकरणसमये रामानुजेन । किंच सर्वप्रमाणस्य सविशेषविपयतया निर्विशेषवस्तुनि न किमपि प्रमाणं समस्ति निर्विकल्पप्रत्यक्षेऽपि सविशेपमेव वस्तु प्रतीयते । अन्यथा सविकल्पके सोऽयमिति पूर्वपतिपन्नप्रकारविशिष्टप्रतीत्यनुपयते। किंच तत्त्वमस्यादिवाक्यं न प्रपञ्चस्य बाधकं भ्रान्तिमूलकत्वात् । भ्रान्तिप्रयुक्तरज्जुसर्पवाक्यवन्नापि ब्रह्मात्मैक्यज्ञानं निवर्तकं तत्र प्रमा- णामावस्य प्रागेवोपपादनात । न च प्रपञ्चस्य सत्यत्वप्रतिष्ठापनपक्ष एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाव्याकोपः प्रकृतिपुरुपमहदहंकारतन्मात्र- मूतेन्दियचतुर्दशभुवनात्मकब्रह्माण्डतदन्तर्तिदेवतिर्यानुष्यस्थावरादि- सर्वप्रकारसंस्थानसंस्थितं कार्यमपि सर्वं ब्रह्मैवेति कारणभूतब्रह्मात्म- ज्ञानादेव सर्वविज्ञानं भवतीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्योपपन्नतरत्वात् । अॅपि च बह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वे सर्वस्यासत्वादेवैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं पाध्येत, नामरूपविमार्गानहसूक्ष्मदशावत्प्रकृतिपुरुषशरीर ब्रह्मकारणावस्थं जगतस्तदापत्तिरेव प्रलयः । नामरूपविभाग- धिमक्तस्थूलचिदचिवस्नुशरीरं ब्रह्मकार्यावस्थं ब्रह्मणस्तथाविधस्थूल- मावश्च सृष्टिरित्यभिधीयते । एवं च कार्यकारणयोरनन्पत्यम- प्यारम्मणाधिकरणे प्रतिपादितमुपपन्नतरं भवति । निर्गुणवादाश्च प्राकृतहेयगुणनिषेधविषयतया व्यवस्थिताः । नानात्वनिषेधवादाचै- कस्यैव ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारभूतं सर्व चेतनाचेतनात्मकं पस्त्विति सर्वस्याऽऽत्मतया सर्वप्रकारं ब्रह्मैवावस्थितमिति सर्वा- स्मकब्रह्मपृथग्भूतवस्तुसद्भावनिषेधपरत्वाभ्युपगमेन प्रतिपादिताः। किमत्र तत्त्वं भेदोऽभेद उभयात्मकं वा सर्व तत्त्वं, तत्र शरीरतया सर्व- प्रकार ब्रह्मेवावस्थितमित्यभेदोऽभ्युपेयत एकमेव ब्रह्म नानामूतचि- दाचित्यकारान्नानात्वेनावस्थितमिति भेदामेदी चिदचिदीश्वराणां स्वरू- पैस्वभाववैलक्षण्यादसंकराच भेदः । तत्र चिद्रूपाणां जीवात्मनामसं- कुचितापरिच्छिन्ननिर्मलज्ञानरूपाणाममादिकर्मरूपाविद्यावेष्टिताना नस- *प्रझापतिः । प.पु । ग. या सौ. २१. प्रवृत्त । ३ च. तिक्षपपक्ष क. ग. प. किंच । ५ ग. ज्ञानप्रतिज्ञा । ६ ग. गासह स्मदसापनमा क.स. ग. र का। ग. स्वस्वह। प. 'पप्रभाग कर्मावि ।

·। ४४ सर्वदर्शनसंग्रहे-- कर्मानुरूपज्ञानसंकोचविकाशी भोग्यभूता चिनोक्ता संसर्गः, तदनु- गुणसुखदुःसोपभोगद्वयवत्कृता भगवत्प्रतिपत्तिर्भगवत्पदप्राप्तिरित्यादयः बमावाः । अचिवस्तूनां तु भोग्यभूतानामचेतनत्वमपुरुषार्थत्वं विकारा- स्पदत्वमित्यादयः परस्येश्वरस्य मोक्तभोग्ययोरन्तर्यामिरूपेणावस्थान- भपरिच्छेद्यज्ञानेश्वर्यवीर्यशक्तितेजःप्रमृत्यनस्थितिकातिशयारयेयक- ल्याणगुणगणता स्वसंकल्पमवेत्तस्वेतरसमस्तचिदचिवस्तुजातता स्वामि- मतस्वानुरूपकरूपदिष्यरूपनिरतिशयविविधानन्तभूषणनेत्यादयः। वेङ्कटनाथेन त्वित्थं निरटति पदार्थविमाग:- द्रव्याद्रव्यप्रभेदायितमुभयविधं तद्विधं तत्त्वमाहुः द्रव्यं द्वेधा विभक्तं जडमजडमिति माच्यमव्यक्तकाली। अन्त्यं प्रत्यक्पराक्च प्रथममुमयथा तब जीवेशभेदात् नित्या भूतिमतिश्चेत्यपरमिह जडीमादिमां केचिदाहुः ॥ द्रव्यं नानादशावत्प्रकृतिरिह गुणैः सत्त्वपूर्वैरुपेता कालोऽब्दाद्याकृतिः स्यादणुंरवगतिमाञ्जीव ईशोऽन्य आत्मा । संमोक्ता नित्यभूतिस्त्रिगुणसमधिका सत्त्वयुक्ता तथैव ज्ञातुर्जेयावभासा मतिरिति कथितं संग्रहीदव्यलक्ष्म ॥ इत्यादिना। तब चिच्छब्दवाच्या जीवात्मानः परमात्मनः सकाशान्दिन्ताः नित्याश्च । तथाच श्रुतिः,-"दा सुपर्णी सयुजा सखाया" (मु० ३।१११ श्वे० ४।६) इत्यादिका । अत एवोक्तं नानात्मानो व्यवस्थात इति । तन्नित्यत्वमपि श्रुतिपसिद्धम्- न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नाय भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे।इति॥ अपरथा कृतमणाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गः । अत एवोक्तं वीतरागज- न्मादर्शनादिति । तदणुत्वमपि श्रुतिप्रसिद्धम्- बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागोजीवःस विज्ञेयः स चाऽऽनन्त्याय कल्पते (श्वे०५९)॥इति। - क. स.ग. प भोग्यभू' । . क व। ३ सघ• 'ग्ययोरुभयोर। ग. ग्यो भयो । 'अधिक नातच १५ क वृत्लस्वे स. ध "वृत्त्या (स. स्प्यैक । ग. दि. ग.निरर'। 'दामिमत स. 'दामित । ग.,'दाभिमतमुभयधं । ९ घ. मन्ते।. स. घ 'राधादिन ३ ग. गमादिका के । " पपुवरग। १२ च. हाहिय । ग. वा कदापिना' । प. याऽपि काय । १ स. अन्यथा ।

·" रामानुजदर्शनम् । ४५ आरायमात्रः पुरुप (मु०१९) "अणुरात्मा चेतसा वेदितव्य इति च । अचिच्छब्दवाच्यं दृश्यं जडं जगत्रिविधं भोग्यभोगीपकरणमोगा- पतनभेदात् । तस्य जगतः कर्तोपादानं चेश्वरपदार्थः पुरुपोत्तमो घासु- देवादिपदवेदनीयः । तदप्युक्तम्- वासुदेवः परं ब्रह्म कल्याणगुणसयुतः। भुवनानामुपादानं कर्ता जीवनियामकः ॥ इति । स एव वासुदेवः परमकारुणिको भक्तवत्सलः परमपुरुपस्तदुपासका- नुगुणतत्तत्फलप्रदानाय स्वलीलावशाद विभवव्यूहसूक्ष्मान्तर्यामिभेदेन पञ्चधाऽवतिष्ठते । तवारी नाम प्रतिमादयः । रामायवतारो विभवः । म्यूहश्चतुर्विधो वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धसंज्ञकः । सूक्ष्म सुपर्ण पड्गुणं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म । गुणा अपहतपाप्मत्वादयः । “सोऽपहत- पाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिवत्सः सत्यकामः सत्यसंकल्पः (छा० ८७३)इति श्रुतेः । अन्तर्यामी सकलजीवनियामकः। “य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयति" इति श्रुतेः । तत्र पूर्वपूर्वमूर्युपासनया पुरु- पार्थपरिपन्थिदुरितनिचपक्षये सत्युत्तरोत्तरमूर्युपास्त्यधिकारः । तदुक्तम्- वासुदेवः स्वमक्तेपु वात्सल्यात्तत्तदीहितम् । अधिकार्यानुगुण्येन प्रयच्छति फलं बहु तदर्थ लीलया स्वीयाः पञ्ज मूर्तीः करोति वै। प्रतिमादिकमर्चा स्यावतारास्तु वैभवाः ॥ संकर्पणो वासुदेवः प्रद्युम्नश्वानिरुद्धकः । प्यूहश्चतुर्विधो शेयः सूक्ष्मं संपूर्णपगुणम् ॥ तदेव वासुदेवास्यं परं ब्रह्म निगद्यते । अन्तर्यामी जीवसंस्थो जीवप्ररेक ईरितः ॥ य आत्मनीतिवेदान्तवाक्यजालनिरूपितः । अर्थोपासनया क्षिप्ते कल्मपेऽधिकृतो भवेत् । विभयोपासने पश्चाद्व्यूहोपास्तो ततः परम् । सूक्ष्मे तदनु शक्तः स्यादन्तयामिणमीक्षितुम् ॥ इति । १.प. ग. प. स एषोऽ। १ प. इमं संपूर्ण।। ६.स. ग. संपूर्ण। ४ ग. दि । अन्तरारमा । ५ प.. म भन्तरात्मा । . ' .. असो 16 प. नसास्य कस्सिवेऽधि।

·४६ सर्वदर्शनसंग्रहे- तदुपासनं च पञ्चविधममिगमनमुपादानमिज्या स्वाध्यायो योग इति श्रीपञ्चरात्रेऽमिहितम् । तवामिगमनं नाम देवतास्थानमार्गस्य संमार्जनोपलेपनादि । उपादानं गन्धपुष्पादिपूजासाधनसंपादनम् । इज्या नाम देवतापूजनम् । स्वाध्यायो नाम- अर्थानुसंधानपूर्वको मन्त्रजपो वैष्णवसूक्तस्तोत्रपाठो नामसंकीर्तनं तत्त्वप्रतिपादकशास्त्रा- भ्यासश्च । योगो नाम देवतानुसंधानम् । एवमुपासनाकर्मसमुचितेन विज्ञानेन ब्रट्टदर्शने नष्टे भगवद्भक्तस्य तन्निवस्य भक्तवत्सलः परमका- रुणिकः पुरुषोत्तमः स्वयाथात्म्यानुभवानुगुणनिरवधिकानन्तरूपं पुनराध- तिरहितं स्वपदं प्रयच्छति । तथा च स्मृतिः- मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःसालयमशाश्वतम् । नाऽऽप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥(म० गी० अ०८ श्लो० १५) इति । स्वमक्तं वासुदेवोऽपि संप्राप्याऽऽनन्दमक्षयम् । पुनरावृत्तिरहितं स्वीयं धाम प्रयच्छति ॥ [इति च । तदेतत्सर्व हदि निधाय महोपनिषन्मतावलम्बनेन भगवरोधायना- चार्यकृतां ब्रह्मसूत्रवृत्ति विस्तीर्णामालक्ष्य रामानुजः शारीरकमीमांसा. भाष्यमकापति । तत्राथातो ब्रह्मजिज्ञासेति प्रथमसूत्रस्यायमर्थ:-अत्रा- थशब्दः पूर्वप्रवृत्तकर्माधिगमनानन्तर्यार्थः । तदुक्तं वृत्तिकारण-वृत्तात्क- मांधिगमादनन्तरं ब्रह्म विविदिपतीति । अतःशब्दो हेत्वर्थः । अधीतसाङ्गवेस्याधिगततदर्थस्य विनश्वरफलात्कर्मणो विरक्तत्वाद्धेतोः स्थिरमोक्षाभिलाषुकस्य तदुपायभूतब्रह्मजिज्ञासा भवति । ब्रह्मशब्देन स्वभावतो निरस्तसमस्तदोषानवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणः पुरुषो तमोऽभिधीयते । एवं च कर्मज्ञानस्य तदनुष्ठानस्य च वैराग्योत्पाद- नद्वारा चित्तकल्मपापनयद्वारा च ब्रह्मज्ञानं प्रति सार्धनत्वेन तयोः कार्यकारणत्वेन पूर्वोत्तरमीमांसयोरेकशास्त्रत्वम् । अत एव वृत्तिकारा एकमेवेदं शास्त्रं जैमिनीयेन पोडशलक्षणेनेत्याहुः । कर्मफलस्य क्षपित्वं ब्रह्मज्ञानफलस्य चाक्षयित्वं परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्बाह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन" (मु० २०१२) इत्यादिश्रुतिभिरनुमाना- पत्त्युपबृंहिताभिः प्रत्यपादि । एकैकनिन्दया कर्मविशिष्टस्य ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं दर्शयति श्रुति:-"अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते। *स्थ सं। १ ख, ग, वृ। ग. जिज्ञासा भवती' च. धक्त्वे । ५ 'क्षमिला।६ प. 'सोदिति । ए।

·रामानुजदर्शनम् । ततो सूय इव ते तमो य उ विद्यार्या रताः । विद्यां चाविद्या च यस्तद्वे- दोमयं सह । अविद्यया मृत्युं ती विद्ययाऽमृतमश्नुते "(पृ०४।४।१०) इत्यादि। तदुक्तं पाश्चरावरहस्ये- स एव करुणासिन्धुभगवान्भक्तवत्सलः । उपासकानुरोधेन भजते मूर्तिपञ्चकम् ॥ तदर्चाविभवब्यूहसूक्ष्मान्तयामिसंज्ञकम् । तदाश्रित्वैव चिद्वर्गस्तत्तज्ज्ञेयं प्रपद्यते ॥ पूर्वपूर्वोदितोपास्तिविशेषक्षीणकल्मपः । उत्तरोत्तरमूर्तीनामुपास्त्यधिकृतो भवेत् ॥ एवं बहरहः श्रौतस्मार्तधर्मानुसारतः । उक्तोपासनया पुंसां वासुदेवः प्रसीदति ।। प्रसन्नात्मा हरिक्तिया निदिध्यासनरूपया। अविद्या कर्मसंघातरूपा:सद्यो निवर्तयेत् ॥ ततः स्वाभाविकाः पुंसां ते संसारतिरोहिताः । आविर्भवन्ति कल्याणाः सर्वज्ञत्वादयो गुणाः ।। एवं गुणाः समानाः स्युर्मुक्तानामीश्वरस्य च । सर्वकर्तृत्वमेवैकं तेभ्यो देवे विशिष्यते ॥ मुक्तास्तु शेपिणि ब्रह्मण्यशेपे शेपरूपिणः । सर्वानश्नुवते कामान्सह नेन विपश्चिता ॥ इति । तस्माचापत्रयातुरैरमृतत्याय पुरुपोचमादिपवेदनीयं ब्रह्म जिज्ञासि- तव्यमित्युक्तं भवति । प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययार्थ प्राधान्येन सह बूत इतः स नोऽन्यत्रोत्विचनपलादिच्छापा ३यामाणप्रयानत्यादिप्यमाणं ज्ञानामह विधेयं तच्च ध्यानोपासनादिशब्दवाच्यं वेदनं न तु वाक्यजन्यमापातज्ञानं पदसंदर्भश्राविणो व्युत्पन्नस्य विधानमन्तरेणापि प्राप्तत्वात्।"(वृ०२४५) "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः (०२४५) आत्मेत्येवोपासीत"(वृ०॥४॥७)विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत। अनुविन विजा- नाति " (छा०८११२२६) इत्यादिश्रुतिभ्यः । अत्र श्रोतव्य इत्यनुवादः । अध्ययनविधिना सागस्य स्वाध्यायस्य ग्रहणेऽधीतवेदस्य पुरुपस्य क. रा. ग. प. प. ३ ग.त्युभका। ३. 'लय ·- सर्वदर्शनसंग्रहे- प्रयोजनवदर्थदर्शनातन्निर्णयाय स्वरसत एव श्रवणे प्रवर्तमानतया तस्य प्राप्तत्वात् । मन्तव्य इति चानुवादः श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वेन मनन- स्यापि प्राप्तत्वादप्राप्ते शास्त्रमर्थवदिति न्यायात् । ध्यानं च तैलधारावद- विच्छिन्नस्मृतिसंतानरूपों वा स्मृतिः स्मृतिप्रतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विम- मोक्ष इति वायाः स्मृतेरेख मोक्षोपायत्वश्रवणात् । सा च स्मृतिदर्शन- समानाकारा॥ "भिद्यते हृदयग्रन्थिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे "(मु०स०८)॥ इत्यनेनैकत्वात् । तथा च आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" (०२।४।५) इत्यनेनास्या दर्शनरूपता विधीयते । भवति च भावनामकात्स्मृतेर्दर्श- नरूपत्वम् । वाक्यकारणेतत्सर्वं पपश्चितं वेदनमुपासनं स्यादित्यादिना । तदेव ध्यानं विशिनटि श्रुतिः,-"नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते त, स्वाम् "(कठ०।२३) इति । भियतम एव हि वरणीयो भवति यथाऽयं प्रियतममात्मानं मामोति तथा स्वयमेव भगवान्प्रियतम इति । भगवतै- वाभिहितम्- तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ (म० गी० अ०१० श्लो० १०) इति । पुरुपः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया (म० गी. अ०८ श्लो०२२) इति च । मक्तिस्तु निरतिशयानन्दप्रिया मा योजनसकलेतरवैतृष्ण्यवज्ञान- विशेप एव । तत्सिद्धिश्च विवेकादिभ्यो भवतीति वाक्यकारेणोक्तं तल्ल- न्धिविवेकविमोकाभ्यासक्रियाकल्याणानवसादानुद्धभ्यः संमवान्निर्व- चनाचेति । तत्र विवेको नामादुष्टादन्नात्सत्त्वशुद्धिः। अत्र निर्वचनम्,- आहारशुद्धः सत्त्वशुद्धिः, सत्त्वशुद्धचा ध्रुषा स्मृतिरिति । विमोक: कामीनभिप्वगः।शान्त उपासीतेति निर्वचनम् । पुनः पुनः संशीलनम- *तस्य श्रवणस्य प्राणत्वात् ॥ प.पु.टि। ख. ज्ञाना । क. ग, तस्याः। ३ स. इत्यनुवादमा | क.पि अा14 क. स. ग. घ. पा ध्रुवा'। ६ स. मोक्षहेतुत्व' । ७ ग. क. वाक्यत्वा ।८ स. ग. प. 'त्मा । प.शयनि.क.ग. नचि. 'मानामभि ।

·रामानुजदुर्शनम् । भ्यासः ।निर्वचनं च स्मार्तमुदाहृतं भाष्यकारेण सदा तद्भावभावित इति । मौतस्मातकमांनुठानं शक्तितः किया। क्रियावानेप ब्रह्मविदां वरिष्ठ इति निर्वचनम् । सत्यार्जवदयादानादीनि कल्याणानि । सत्येन लभ्यत इत्यादि निर्वचनम् । दैन्यविपर्ययोऽनवसादः। नायमात्मा बलहीनेन लभ्यत इति निर्वचनम् । ताहिपर्यपजा तुष्टिरनुद्धपः। शान्तो दान्त इति निर्वचनम् । तदेवमेवंविधनियमविशेपसमासादितपुरुषोत्तमप्रसादविध्वस्ततमःस्वा- न्तस्यानन्यप्रयोजनानवरतनिरतिशयप्रियंवदात्मप्रत्ययावभासतापन्नध्या- नरूपया भक्त्या पुरुषोत्तमपदं लभ्यत इति सिद्धम् । तदुक्तं यामुनेन- उमयपरिकर्मितस्वान्तस्यैकान्तिकात्यन्तिकभक्तियोगो लभ्य इति ज्ञानक- मयोगसंस्कृतान्तःकरणस्पेत्यर्थः । किं पुनर्ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्यपेक्षायां लक्षणमुक्तं 'जन्माद्यस्य यत': इति। जन्मादीति सृष्टिस्थितिमलपं तवगुणसंविज्ञानो बहुबीहिः अस्या- चिन्त्यविविधरचनारच्यस्य नियतदेशकालेभोगब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तक्षेत्र- ज्ञमिश्रस्य जगतो यतो यस्मात्सर्वेश्वरान्निखिलहेयप्रत्यनीकस्वरूपात्स- त्यसंकल्पाद्यनवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणात्सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः पुंसः मृष्टिस्थितिमलयाः प्रवर्तन्त इति सूत्रार्थः। इत्थंभूते ब्रह्मणि किं प्रमाणमिति जिज्ञासायां शाखामेव प्रमाणमित्युक्तं 'शास्त्रयोनित्वात्' इति । शास्त्रं योनिः कारणं ममाणं यस्य तच्छास्त्रयोनि तस्य भावस्तत्त्वं तस्माद्ब्रह्मज्ञानकारणात्मज्ञानकारणत्वाच्छात्रस्य तद्यो- नित्वं ब्रह्मण इत्यर्थः । न च ब्रह्मणः प्रमाणान्तरगम्यत्वं शङ्कितुं शक्य- मतीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षस्य तत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। नॉपि महार्णवादिकं सक- तृक कार्यत्वाइघटवदित्पनुमानस्य पूतिकुप्माण्डायमानत्वात् । तल्लक्षणं ब्रह्म, 'यतो वा इमानि भूतानि,' इत्यादिवाक्यं प्रतिपादयतीति स्थितम् । यद्यपि ब्रह्म प्रमाणान्तरगोचरतां नावतरति तथाऽपि प्रवृत्तिनिवृत्ति- परत्वाभावे सिद्धरुपं ब्रह्म न शास्त्रं प्रतिपादयितुं प्रभवतीति एतत्पर्यनु- योगपरिहारायोक्तं ' तत्तु समन्वयात्' इति । तुशब्दः प्रसक्ताशङ्काव्या- वृत्त्यर्थः । तच्छास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः संभवत्येव । कुतः समन्द- * दैन्यविपर्यजा प. पु.टि. १५. तिच ना१च. रतध्वान्त'"च. 'यविशदारमझमासवामस्य ध्या17 क. प. ग. घ. स्वान्तये । ५ग, रफलभो ।६. कानतिक. . प. प. प. नी। ७ ·सर्वदर्शनसंग्रहे- मवाहिवाप्रदीपप्रभादी समानाभिहारान्नीरक्षीरादी यथाषद्हणं नास्ती- त्यर्थः। भवतु वाधर्ममेदवादस्तथाऽपिन कश्चिद्दोपः। धर्मिप्रतियोगिग्रहणे सति धर्मभेदमा संमवात् । न च धर्मभेवादे तस्य तस्य भेदस्य भेदा. न्तरभेद्यत्वेनानवस्था दुरवस्था स्यादित्यास्थेयं भेदान्तरेमसक्ती लामावा- द्वेदमेदिनी मिन्नाविति व्यवहारदर्शनात् । न चैकमेदवलेनान्यभेदानु- मानं दृष्टान्तमेदाविधातेनोत्थाने दोपामावात् । सोऽयं पिण्याकंयाच- नार्थ गतस्य सारिकातलदातृत्वाभ्युपगम इव । दृष्टान्तभेदविमर्दै स्वनु- त्थानमेव । नहि वरविघाताय कन्योद्वाहः । तस्मान्मूलक्षयामावादन- वस्था ने दोपाय । अनुमानेनापि भेदोऽयसीयते, परमेश्वरो जीवामिन्नः, तं प्रति सेव्यत्वाद्यो यं प्रति सेव्यः स तस्माद्भिन्नः । यथा मृत्याद्राजा। न हि सुखं मे स्यावृगुःख मेन मनागपि, इति पुरुषार्थमर्थयमानाः पुरुषाः स्थपतिपदं कामयीनाः सत्कारमाजो भवेयुः प्रत्युत सर्वानर्थमार्जन मवन्ति । यः स्वस्याऽऽत्मनो हीनत्वं परस्य गुणोत्कर्ष च कथयति स स्तुत्यः प्रीतः स्तावकस्य तस्याभीष्टं प्रयच्छति । तदाह- घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमितिवादिनः। दवत्पखिलमिष्टं च स्वगुणोत्कर्षवादिनाम् ॥ इति । एवं ए परमेश्वरामेदतृष्णया विष्णोर्गुणोत्कर्षस्य मृगतृष्णिकासमत्या- मिधानं दिपुलकदलीफललिप्सया जिह्वाच्छेदनमनु हरति, एतादृशवि- ष्णुविद्वेषणादन्धतमसप्रवेशप्रसगात् । तदेतत्मतिपादितं मध्यमन्दिरेण महामारततात्पर्यनिर्णये- * धर्मभेददति घामगि धर्मभेदसिौद्धबलेन भेदान्तरानुमान विमतो धर्मभेदो भेदान्तरभेदो भेदस्वादामविशेषणीभूतभेदवदित्यनुमान दृष्टान्तमेदाविघातक विघातक वेति विकल्प्याऽऽ निरा. चष्टेष्टान्तति द्वितीय निरावष्ट स्टान्तभेद विमखिति । समंवा २ ते पश्चातदितभेदप्रहणोपपत्ते । न च परस्पराश्रयप्रसनः । परानन· पेक्ष्य प्रभेदशालिनो वस्तुनो प्रहणे सति ध। ३ च 'नप्रसङ्गात् । न । च दमानवा"।५'रम। (ख'मलमा । घ. 'नाच ननैतहलेनान्यभेदान्तरार्नु 1 ८ क ग नच भे। क.ख.. घ कपाय | १.च 'स्य भौतिकस्य सा च न तेपामावहति । अ'। मास मे नाभूदिति । १४ ख. ग "पिपु। १५ घ. 'स्पास्तस्य स्थाविष्ठप घ माना. मानस १७च दानमानभानो।१८प जना भवेयु । य । १९ ग. सत्यारम । २. घ यात- यन्ति।च. विघातयान। २. घ. दिनम् ।। १२ घ. दिनम् ।। २३ च. विफल । १. घ सरति । ३५ख. ते मेध्य' ·पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । अनादिवपिणो दैत्या विष्णोद्वैपो विवर्धितः। तमस्यन्धे पातयति दैत्यानन्धे विनिश्चयात् । इति ॥ साब सेवा-अननामकरणमजनमेदाधिविधा । तवानं नाराप- णायुधादीनां तद्रूपस्मरणार्थमपेक्षितार्थसिद्धयर्थं च । तथा च शाकल्प- संहितापरिशिष्टम्- चकं विमति पुरुषोऽभितप्तं पलं देवानाममृतस्प विष्णोः ॥ स याति नाकं दुरितावधूय विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।। देवासो येन विधृतेन बाहुना सुदर्शनेन प्रयांतास्तमायन् । पेनाङ्किता मनवी लोकसृष्टि वितन्वन्ति बाह्मणास्तवहन्ति । तद्विष्णोः परमं पदं येन गच्छन्ति लाञ्छिताः। उरुक्रमस्य चिरैरकिता लोके सुमगा भवामः ॥ इति । अतसतनून तदामो अश्नुते श्रितास इवहन्तस्तत्समासत" इति तैत्ति- पीयकोपनिपञ्च । स्थानविशेपश्चाऽऽग्नेयपुराणे दर्शित:- दक्षिणे तु करे विमो बिमृयाच सुदर्शनम् । सयन शई विमुपादिति बह्मविदो विदुः ॥ इति । अन्पत्र चक्रधारणे मन्त्रविशेपश्च दर्शितः- सुदर्शन महाज्वाल कोटिसूर्यसममम । अज्ञानान्धस्य मे नित्यं विष्णोर्मार्ग प्रदर्शय ॥ त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे। मितः सर्वदेवेश पाचजन्य नमोऽस्तु ते, इति ।। नामकरणं पुवादीनां केशवादिनाना घ्यवहारः सर्वदा तन्नामानुस्मर- णार्थम् । मजनं दशविध वाचा सत्यं हितं प्रियं स्याध्यायः कायेन दानं १५. 'देवविदितः । १.प. पतन्ति ग. विनिया..। ५.दाप १६५.न.प. पाता संगमा 1 प. पेनाच. पदार। .प. प. प. निमित:।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- परिवाणं परिरक्षणं मनसा दया स्पृहा श्रद्धा चेति । अकैकं निप्पाच नारायणे समर्पणं भजनम् । तदुक्तम्- अङ्कनं नामकरणं भजनं दशधा च तंत् । इति ॥ एवं ज्ञेयत्वादिनाऽपि भेदोऽनुमातव्यः, तथा शुत्याऽपि मेदोऽवगन्तव्यः सत्यमेतमनु विश्वे मदन्ति राति देव गृणतो मघोनः। सत्यासो अस्य महि- मागणे शवो यज्ञपु विप्रराज्यो सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा भयि वारुण्यो मयि वारण्यो मयि वारण्य इति मोक्षानन्दमेदम- तिपादपतिभ्यः। इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ (मगी०अ० १४ श्लो०२) जगद्यापारवेज प्रभुकरणासंनिहितत्वाञ्चेत्यादिभ्यश्च । न च ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति"(मु०३२।९)इति श्रुतिबलाजीवस्य पारमैश्वयं शक्य- शङ्क संपूज्य बाह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेदितिवबृहितो भवतीत्यर्थपरत्वात् । ननु- प्रपञ्चो यदि वर्तेत निवर्तेत न संशयः। मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैत परमार्थतः ॥ इति वचनाद्वैतस्य कल्पितत्यमवगम्यत इति चेत्सत्यं, मावमन- भिसंधायाभिधानात् । तथा हि यद्ययमुत्पद्येत तार्ह निवर्तेत न संशयः। तस्मादनादिरेवाय प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदमपञ्चः । न चायमविद्यानो मायामाचत्वान्मायेति भगवंदिच्छोच्यते । महामायेत्यविद्येति निपतिर्मोहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ।। प्रकृतिः प्रकृष्टकरणाद्वासना वासयेशतः । अ इत्युक्ते हरिस्तस्य मायाऽविद्येति संज्ञिता॥ मायेत्युक्ता प्रकृष्टत्वात्मकृष्टे हि मयाभिधा। विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवैका शब्दरेतैरुदीर्यते ॥ प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा क. ग. प. परित्राणनं। १ क स.ग साई11 च. नन्तरमे । चि, पये प्रभु. हितोम' ।५. ख. ग. घ. प्रकरणादस'१६ घ. 'श्वर्यमशक्य'। ७ क. ग. 'पद्यते 'त'16 क. प. प. 'मानमा । ९ क.स. ग. वर शोच्य 1 च. पत्नीच्य11. स सदिच्छा।

·पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । इत्यादिवचननिचयप्रामाण्यबलात्सैव प्रक्षा माननाणकी च यस्य तन्मायामानं ततश्च परमेश्वरेण ज्ञातत्यानक्षितत्याच न द्वैतं भ्रान्तिक- ल्पितं, न हीश्वरे सर्वस्य भ्रान्तिः संभवति विशेषादर्शननिबन्धनत्वा- द्वान्तेः । तर्हि तद्यपदेशः कथमित्यत्रोत्तरमतं परमार्थत इति । (*परमार्थत इति ) परमार्थापेक्षया । तेन सर्वस्मादुत्तमस्य विष्णुतत्त्वस्य समाभ्यधिकशून्यत्वमुक्तं भवति । तथा च परमा श्रुतिः- जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा । जीयभेदो मिथर्थव जटजीवभिदा तथा ॥ मिथश्च जडभेदो यः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । सोऽयं सत्योऽप्यनाविध सादिश्वेन्नाशमानुयात् । न च नाशं प्रयात्येप न चासो भ्रान्तिकल्पितः। कल्पितश्चेन्निवतेत न चासौ विनिवर्तते ।। द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं नातं हि विष्णुना। तस्मान्मानमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥ इत्यादि। तस्माद्विष्णोः सर्वोत्कर्ष एव तात्पर्य सर्वागमानाम् । एतदेवाभिसंधायामिहितं भगवता- 'द्वाविमी पुरुपो लोके क्षरश्चाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुपरत्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः ॥ यस्माक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।। यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ इति गुह्यतम शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनय । पतयुद्ध्या बुद्धिमानस्यात्कृतकृत्य भारत' (अ० १५. श्लो० १६.२०) इति ॥ * धनुविहान्तर्गत न ५. र. पुस्तकयोः । १. 'दिलास. भाप मात्र ना"1४ प. 'तन्मत।

·। -- सर्यदर्शनसंग्रहे- परिवाणं परिरक्षणं मनसा दया स्पृहा श्रद्धा चेति । अकैकं निप्पाच नारायणे समर्पणं भजनम् । तदुक्तम्- अनं नामकरणं भजनं दशधा च तंत् । इति ॥ एवं ज्ञेयत्यादिनाऽपि भेदोऽनुमातव्यः, तथा शुत्याऽपि भेदोऽवगन्तव्यः सत्यमेतमनु विश्वे मदन्ति राति देव गृणतो मघोनः। सत्यासो अस्य महि- भागृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्य। सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं मिदा सत्यं मिदा मयि वारुण्यो मयि वारुण्यो मयि वारुण्य इति मोक्षानन्दमेदा- तिपादकश्रुतिभ्यः। इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥ (मगी०अ० १४ श्लो०२) जगद्यापारवज भुकरणासंनिहितत्वाचेत्यादिभ्यश्च । न च वेद ब्रह्मैव भवति "(मु०३।२।९)इति श्रुतिबलाजीवस्य पारमैश्वयं शक्य- शवं संपूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूदोऽपि ब्राह्मणो भवेदितिवद्धृहितो भवतीत्यर्थपरत्वात् । ननु- प्रपञ्चो यदि वर्तेत निवर्तत न संशयः । मायामानमिदं द्वतमद्वैत परमार्थतः ।। इति पचनावतस्य कल्पितत्वमवगम्यत इति चेत्सत्यं, भावमन- भिसंधापाभिधानात् । तथा हि यद्ययमुत्पद्यत तार्ह निवर्तत न संशयः। तस्मादनादिरेवाय प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदप्रपञ्चः । न चायमविद्यानो मायामानत्वान्मायेति भगवंदिच्छोच्यते । महामायेत्यविद्येति नियतिौहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येव वेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ प्रकृतिः प्रकृष्टकरणाद्वासना वासयेद्यतः । अ इत्युक्ते हरिस्तस्य मायाऽविद्येति संज्ञिता ।। मायेत्युक्ता प्रकृष्टत्वात्मकृष्टे हि मयाभिधा । विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवैका शब्दरतैरुदीयते ॥ प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥ क ग. ध परिनाणन । २ क स । सा । १ च "नन्तरमें! च. यज्य प्रभु। हितोम°१५क स.ग. घ. प्रवरणादस। ६ घ. 'श्वर्यमशक्य'। क.ग. 'त्पद्यते ।.. ग 'मानमा १९ क ख ग, 'वर.जाच्य'चवप्रोच्य 11 सपदिच्छा।

·- पूर्वाप्रज्ञदर्शनम् । इत्यादिवचन नियमामाण्यवलासैव प्रज्ञा मानवापाकी च यस्य तन्मायामानं ततश्च परमेश्वरेण ज्ञातवादक्षितत्वाञ्च न द्वैतं भ्रान्तिक- ल्पितं, न हीश्वरे सर्वस्य भ्रान्तिः संभवति विशेपादर्शननिवन्धनत्वा- शान्तेः । तर्हि तद्यपदेशः कथमित्यत्रोतरमद्वैतं परमार्थत इति । (परमार्थत इति) परमार्थापेक्षया । तेन सर्वस्मादुत्तमस्य विष्णुतत्त्वस्य समाभ्यधिकशून्यत्वमुक्तं भवति । तथा च परमा श्रुति:- जीवेश्वरभिदा चैव जलेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥ मिथश्च जडभेदो यः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । सोऽयं सत्योऽप्यनादिश्च सादिश्चन्नाशमाप्नुयात् । न च नाशं प्रयात्येप न चासो भ्रान्तिकल्पितः। कल्पितश्चेन्निवतेत न चासो विनिवर्तते ॥ दैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं जातं हि विष्णुना। तस्मान्मानमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥ इत्यादि। तस्माद्विष्णोः सर्वोत्कर्ष एव तात्पर्य सर्वागमानाम् । एतदेवाभिसंधायाभिहितं भगवता- 'द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्वाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः ।। यस्माक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके देदे च प्रथितः पुरुपोत्तमः ।। यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।। इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्बुद्ध्या बुद्धिमानस्यात्कृतकृत्यश्च भारत' (अ० १५- श्लो० १६०२०) इति ॥ * धनुचिहान्तर्गत न प. स. पुस्तकयो । १. 'दिलक्षण' । स. 'नाकार । मान ना'। ४ घ, तन्मत।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- महायराइपि- मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्य श्रीपती परे। उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्य स्यादवान्तरम् । इति । युक्तं च विष्णोः सर्वोत्कर्षे महातात्पर्यम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः । धर्मार्थकामास्त्वनित्याः । मोक्ष एव नित्यः । तस्मान्नित्यं तदर्थाय यतेत मतिमानर इति मालवेयश्रुतेः । मोक्षश्च विष्णुप्रसादमन्तरेण न लम्पते । पस्प प्रसादात्परमापरस्तरूपांत्तस्मात्संसारान्मुच्यते नोवरे सुरोनारा- धयन्तोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुमिः कर्मपाशादमुप्मादिति नारा- पणश्रुतेः। तस्मिन्प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं सर्वार्थकाभैरलमल्पकास्ते। समाश्रिताद्ब्रह्मतरीरनन्तात् निःसंशयं मुक्तिफलं प्रयान्ति ॥ इति विष्णुपुराणोक्तेश्च । प्रसादश्च गुणोत्कर्पज्ञानादेव नामेदज्ञाना वित्युक्तम् । न च तत्त्वमस्यादितादाम्यध्याकोपः श्रुतितात्पर्यापरिज्ञान- पिजुम्मणात- आह नित्यपरोक्षं तु तच्छब्दो हविशेपितः वंशब्दचापरोक्षार्थ तयोरैक्यं कथं भवेत् ॥ आदित्यो यूप इतिवत्साहश्यार्थी तु सा श्रुतिः" इति । तथा च परमा श्रुतिः- "जीवस्य परमैक्यं च बुद्धिसारुप्यमेव वा। एकस्थाननिवेशो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य वा ॥ न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपता। स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्रये विरूपता ॥ इति । अथवा तत्त्वमसीत्यत्र स एवाऽऽत्मा स्वातन्त्र्यादिगुणोपेतत्वात् । अतत्त्वमसि त्वं तन्न भवसि तद्रहितत्वादित्येकत्वमतिशयेन निराकृतम् । सदाह- - . द पावृत्त । २ च. मास्वरू।३ घ. पान्मुक्तस्तस्मा'. "माप्रसादान्म। ५ च. नापरेण नारायणोऽसौ । ६ प. 'रानराना । च. "भिः । नावरेसुरानाराधयन्तोऽसौ परमो विमिन्मो ममुक्षुभि. क. ८ य. धर्मा।९परे पत:11" क. ग.'त् । ती सातत।

·१७ पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । अतत्त्वमिति वा छेदस्तेनैक्यं सुनिराकृतम् ॥ इति । तेत्तस्मादृष्टान्तनवकेऽपि स यथा शकुनिः सूत्रेण षद्ध इत्यादिना भेद-एव दृष्टान्ताभिधानायायमभेदोपदेश इति तत्त्ववादहस्यम् । तथा च महोपनिषत्- यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा । यथा नद्यः समुद्राश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ चोरापहार्यों च यथा यथा पुंविषयावपि । तथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदैव विलक्षणी॥ तथाऽपि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात्परमो हरिः । भेदेने मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोऽपि सन् ॥ बैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बध्यतेऽन्यथा ।। इति । ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणाक्षराः । लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षराऽतः परोहरिः । स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । निःसीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदेवताः ॥ इति । विष्णुं सर्वगुणैः पूर्ण ज्ञात्वा संसारवर्जितः । निर्दुःखानन्दमुनित्यं तत्समीपे स मोदते ॥ मुक्तानां चाऽऽयो विष्णुरधिकाधिपतिस्तथा । तदशा एव ते सर्वेसर्वदैव स ईश्वरः ॥ इति च । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्रधानत्वकारणत्वादिना युज्यते न तु सर्वमिथ्यात्वेन । न हि सत्ताज्ञानेन मिथ्याज्ञानं संभवति, यथा प्रधान- पुरुषाणां ज्ञानाज्ञानाभ्यां ग्रामो ज्ञातोऽज्ञात इत्येवमादिव्यपदेशो दृष्ट एव । यथा च कारणे पितरि ज्ञाते जॉनात्यस्य पुत्रमिति । अन्यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातमित्यत्र एकपिण्डशब्दो वृथा प्रसज्येयातां मृदा विज्ञातयेत्येतायतैव वाक्यस्य पूर्णत्वात् । म च वाचा- रम्मणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव, सत्यमित्येतत्कार्यस्य मिथ्यात्वमा- घट इत्येष्टव्यं वो रम्भणं विकारो यस्य तदविकृतं नित्यं नामधेयं क. ग्व. ग, घ च. सम्मा। २१. " प्रय। ३ स. नामा' I. 'नानाय । स. 'न भेदर'। ५ स देवबा । . दैव यह । ६ च. जात आहूत । ७ च. जानाम्यस्य । र ख घ.न्दी न प्रयुज्येया। ९ क. ख. ग, बाचनमार'11. घ. यावचनमर' म्भण रम्भण विकारो न भणमरम्भणं सथा च पिकारः अ।१ख. ग. 'रोऽविक ।

·सर्वदर्शनसंग्रह- मृत्तिकेत्यादिकमित्येतद्वचनं सत्यमिति तथ्यस्य स्वीकारात् । अपरथा नामधेयमेवेति शब्दयोर्वैयथ्यं प्रसज्येत । अतो न कुत्रापि जगतो मिथ्या- स्वसिद्धिः । किं च मपञ्चो मिथ्येत्यत्र मिथ्यात्वं तथ्यमतथ्यं वा । प्रथमे • सत्याद्वैतर्भङ्गप्रसङ्गः । चरमे प्रपञ्चसत्यत्वापातः । नन्वनित्यत्वं नित्य- मनित्यं वा, उमयथाऽप्यनुपपत्तिरित्याक्षेपवयमपि नियंसमजातिभेदः स्यात्तदुक्तं न्यायनिर्वाणवेधसा-नित्यमनित्यमावादनित्यनित्यत्वोपपत्ते- नित्यसम इति । तार्किकरक्षायां च- धर्मस्य तदतर्दूपविकल्पानुपपत्तितः । धर्मिणस्तद्विशिष्टत्वमङ्गो नित्यसमो भवेत् ॥ इति । अस्याः संज्ञाया उपलक्षणत्वमभिप्रेत्याभिहितं प्रबोधसिद्धावन्वार्थ- त्वातूपराकधर्मसमेति । तस्मात्सदुत्तरमेतदिति चेत्, अशिक्षितनासनमे- तत् । दुष्टत्वमूलानिरूपणात् । तद्विविध साधारणमसाधारणं च । तबाऽऽयं स्वव्याघातकं, द्वितीय विविधं युक्तानाहीनत्वमयुक्ताङ्गाधिक- त्वमविषयवृत्तित्वं चेति । तब साधारणमसंभावितमेवोक्तस्याऽऽक्षेपस्प स्वात्मव्यापनानुपलम्भात् । एवमसाधारणमपि घटस्य नास्तितीयां नास्तितोक्तावस्तित्ववत्मकृतेऽप्युपपत्तेः । ननु प्रपश्चस्य मिथ्यात्वमभ्युपे- यते नासत्त्वमिति चेत्तदेतत्सोऽयं शिरश्छेदेऽपि शतं न ददाति विंशति- पञ्चकं तु प्रयच्छतीति शाकटिकवृत्तान्तमनुहरेत् । मिथ्यात्वासत्त्वयोः पर्यायवादित्यलमतिमपञ्चेन । तत्राथातो ब्रह्म जिज्ञासेति प्रथमसूत्रस्यापमर्थः । तत्राथशब्दो मङ्ग- लार्थोऽधिकारानन्तर्यार्थश्च स्वी क्रियते । अतःशब्दो हेत्वर्थः । तदुक्तं गारुडे- अथातः शब्दपूर्वाणि सूत्राणि निसिलान्यपि। पारमेत नियत्यैव तकिमत्र नियामकम् ॥ * अयमपि मियास्पधर्मोऽपि । घ.टि । । क ख ग घ. 'क मवेत्या १ ख. "मिथ्यस्य । ग. घ.मित्यतथ्यस्य । ३घ.पि मि । घम पक्षे सत्याद्वैतमः । ५ क सरातिमहः । च'। ६ ख ग, 'भाः च ७ स.न च नि' - ग. "समख. निलं भा'। १. ग. निये नि। १ क स. ग. सादसटु । १२ क. ख. ग. घ. क्षिते ना 11३ क, ख, "विषमता 11. 'नम'। १५ है. 'स्तितो। १६ क.न. ग. घ. तायाना' 10,'प्रसहेन । .८ घ. परभ्यन्ते । 7 + ·पूर्णप्रज्ञदर्शनम्। कश्वार्थस्तु तयोर्विद्वान्कथमुत्तमता तयोः । एतदाख्याहि मे ब्रह्मन्यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः ॥ एवमुक्तो नारदेन ब्रह्मा प्रोवाच सत्तमः । आनन्तर्याधिकारे च मङ्गलार्थे तथैव च ॥ अथशब्दस्त्वतःशब्दो हेत्वर्थे समुदीरितः ॥ इति । यतो नारायणप्रसादमन्तरेण न मोक्षो लभ्यते प्रसादश्च ज्ञानमन्तरेण, अतो ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्यति सिद्धम् । जिज्ञास्यब्रह्मणो लक्षणमुक्तं जन्माद्यस्य यत इति । सृष्टिस्थित्यादि यतो भवति तद्ब्रह्मेति वाक्यार्थः। तथा च स्कान्दं वचः-- उत्पतिस्थितिसंहारा नियतिनिमावृतिः । बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात्स हरिरेकराट् ।। इति । यतो वा इमानीत्यादिश्रुतिभ्यश्च । तत्र ममाणमप्युक्तं शास्त्रयोनि- स्वादिति । नावेदविन्मनुते ते बृहन्तं तं त्वोपनिपदमित्यादिश्रुतिभ्यस्त- स्याऽऽनुमानिकत्वं निराक्रियते । न चानुमानस्य स्वातन्त्र्येण प्रामाण्य- मस्ति । तदुक्तं कौम- श्रुतिसाहय्यरहितमनुमानं नकुन्नचित् । निश्चयात्साधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च ॥ श्रुतिस्मृतिसहायं यत्प्रमाणान्तरमुत्तमम् । ममाणपदवीं गच्छेन्नात्र कार्या विचारणा ॥ इति । शाखस्वरूपमुक्तं स्कान्दे- ऋग्यजुः सामाथर्वा च भारतं पाश्चरात्रकम् । मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिधीयते ॥ यच्चानुकूलमेतस्य तच्च शास्त्रं प्रकीर्तितम् । अताऽन्या ग्रन्थावस्तारा नवैशाख कुवमतत् ।। इाती तदनेनानन्यलभ्यः शास्त्रार्थ इति न्यायेन भेदस्य प्राप्तत्वेन तत्रं न नात्पर्य कित्त्वद्वैत एव वेदवाक्यानां तात्पयामिति अद्वैतप्रत्याशा' पति- क्षिप्ता, अनुमानादीश्वरस्य सिध्यभावेन.तभेदस्यापि ततः सिध्यमा- वात् । तस्मान्ने भेदानुवादकत्वमिति तत्परत्वमवगम्यते । अत एवोक्तम्- * शानस्य। १ घ. विदक । २ च करवा । ३ ग, प्रता'च. 'तवादिना र । ५. न तद्भेदा।

·६० सर्पदर्शनसंग्रहे- सदागमैकयिज्ञये समतीतक्षराक्षरम् । नारायणं सदा वन्दे निर्दोपाशेपसद्गुणम् ॥ इति । शास्त्रस्य तत्र प्रामाण्यमुपपादितं तनु समन्वयादिति समन्वय उप- कमादिलिगम् । उक्तं बृहत्संहितायाम्- उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वताफलम् ।, अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥ इति । एवं वेदान्ततात्पर्यवशात्तदेव ब्रह्म शास्त्रगम्यमित्युक्तं भवति । दियात्रमत्र प्रादर्शि शिटमानन्दतीर्थमाप्यव्याख्यानादौ दृष्टव्यं ग्रन्थब- हुत्वमियोपरम्यत इति । एतच रहस्यं पूर्णप्रज्ञेन मध्यमन्दिरेण पायो- स्तृतीयावतारंमन्येन निरूपितमिति । प्रथमस्तु हनूमान्स्याहितीयो भीम एव च । पूर्णप्रज्ञस्तृतीयश्च भगवत्कार्यसाधकः ॥ इति । एतदेवामिप्रेत्य तत्र तत्र ग्रन्थसमाप्ताविदं पद्यं लिरयते- यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने दिव्यानि रूपाण्यलं ह्येतद्दर्शितमित्यमेतदखिलं वेदस्य गर्भे महः । घायो रामबचोनतं प्रथमक वृक्षो द्वितीयं वपु- मध्वो यस्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥ एतत्पद्यार्थस्तु " बळित्थातद्वपुपे धायि दर्शितं देवस्य मर्गः सहसो यतोजनि " इत्यादिश्रुतिपालोचनयाऽवगम्यत इति । तस्मात्सर्वस्य शास्त्रस्य विष्णुतत्त्वं सर्वोत्तममित्यत्र तात्पर्यमिति सर्व निरवद्यम् ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । स अथ नकुलीशपाशुपतदर्शनम् ॥ ६ ॥ तदेतद्वैष्णयमतं दासत्वादिपवेदनीयं परतन्त्रंदुःखावहत्वान्न दुःखा- न्तादीप्सितास्पदमित्यरोचयमानी; पारमैश्वयं कामयमानाः परामिमता क स घ. मेध्य । २ घन्दिरभपुत्रेण । ३ स. मार्गे।ग गर्भो । घ. मो :: ४ पक्षी । ५ च. केशव । ६ च. °मिति निव्यहम् । ७ च 'मतरीत्यादा। ८ ग 'नायपरतत्र दु. १ च.' दुखावहत्वनाखान्तादिपदास्पदमि । १० क. ग. प. ना पर प. "भिका मु. मिहता।

·नकुलीशपाशुपतदर्शनम् । मुक्ता न भवन्ति परतन्त्रत्वात, पारमैश्वर्यरहितत्वादस्मदादिवत, मुक्ता- स्मानश्च परमेश्वरगुणसंबन्धिनः पुरुषत्वे सति समस्तदुःखचीजधिधुर- स्वात्परमेश्वरवदित्याद्यनुमान प्रमाणं प्रतिपद्यमानाः केचन माहेश्वराः परमपुरुपार्थसाधनपश्चार्थप्रपञ्चनपर पाशुपतशास्त्रमाश्रयन्ते । तत्रेदमा- दिसूत्रम्, अथातः पशुपतेः पाशुपतयोगविधि व्याख्यास्याम इति । अस्यार्थः-अनाथशब्दः पूर्वप्रकृतापेक्षः । पूर्वप्रकृतश्च गुरु प्रति शिष्यस्य प्रश्नः । गुरुस्वरूपं गणकारिकायां निरूपितम्- पञ्चकास्त्वष्ट विज्ञेया गैणश्चैकनिकात्मकः । वेत्ता नवगणस्यास्य संस्कर्ता गुरुरुच्यते ॥ इति । लामा मला उपायाश्च देशावस्थाविशुद्धयः। दीक्षाकारिबलान्यष्टी पञ्चकास्त्रीणि वृत्तयः ॥ इति । तिम्रो घृत्तय इति प्रयोक्तव्ये त्रीणि वृत्तय इति च्छान्दसः प्रयोगः । तन्त्र विधीयमानमुपायफलं लामः । ज्ञाननपोदेवनित्यत्वस्थितिशुद्धि- भेदात्पश्चविधः । तदाह हरदत्ताचार्यः 'ज्ञानं तपोऽथ नित्यत्वं स्थितिः शुद्धिश्च पञ्चमम्' इति । आत्माश्रितो दुष्टमावो मलः स मिथ्याज्ञाना- दिभेदात्पञ्चविधः । तदप्याई- मिथ्याज्ञानमधर्मश्च सक्तिहेतु युतिस्तथा । पशुत्वमूलं पश्चैते तेन्त्रे हेया विविक्तितः ॥ इति । सार्धकस्य शुद्धिहेतुरुपायो वासचर्यादिभेदात्पश्चविधः । तदप्याह- पासचर्या जपो ध्यानं सदा रुद्रस्मृतिस्तथा ! प्रतिपत्तिश्च लाभानामुपायाः पञ्च निश्चिताः ॥ इति । येनार्थानुसंधानपूर्वकं ज्ञानतपोवृद्धी प्रामोति स देशो गुरुजनादिः यदाह- गुरुजनो गृहादेशः श्मशान रुद्र एव च ॥ इति । आलाममारेकैतमादौ यदवस्थानं साऽवस्था व्यक्तादिविशेपेण विशिष्टा। क. ग. महेश्वराः । २ ख. 'धनं ५। ३ १. 'तयाग । ४ ग. गुण'। ५५, 'कविराम । ६ ख. 'पगुण । ७ स. घ.."पोनि । ग. पोपनि । प. 'ह कान धर्मश्च नित्सत्वं त्यितिः सिदिक्ष पशममिति । पा९प. तन्त्रभेदाविधानिता इति । १. च, धनस्य सुवृिद्धि । " प. प्रपत्तिोति ला' । ११ प. नायन साभका शुदि । १३ च. कमर्यादाप. रिपतस्य ।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- तदुक्तमू- व्यक्ताव्यतापादानं निष्ठा चैव हि पञ्चमम् ॥ इति । मिथ्याज्ञानादीनामत्यन्तव्यपोहो विशुद्धिः ।सा प्रतियोगिभेदात्पञ्च; विधा। तदुक्तम्- अज्ञानस्याप्यसङ्गस्य हानिः सङ्गकरस्य च । च्युतिहानिः पशुत्वस्य शुद्धिः पञ्चविधा स्मृता ॥ इति । दीक्षाकारिपञ्चकं चोक्तम्- ध्यं कालः क्रिया मूर्तिगुरुश्चैव हि पञ्चमः । इति ॥ बलपञ्चकं च-गुरुभक्तिः प्रसादश्च मतेर्द्वन्द्वजयस्तथा। धर्मश्चैवाप्रमादश्च बलं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ इति । पञ्चमललधूकरणोर्थ मानामानविरोधिनोऽन्नार्जनोपाया वृत्तयों भैक्ष्योत्सृष्टयथालब्धाभिधा इति । शेषमशेपमाकर एवायगन्तय॑म् । अनाथशब्देन दुःखान्तस्य प्रतिपादनम् । आध्यात्मिकादिदुःखेव्यपो- हमश्नार्थत्वात्तस्य पशुशब्देन कार्यस्य परतन्त्रवचनत्वाचस्प पतिशब्देन कारणस्येश्वरः पतिरीशितेति जगत्कारणीभूतेश्वरवचनत्वात्तस्य । योग- विधी तु प्रसिद्धौ । तत्र दुःखान्तो द्विविधा अनात्मकः सात्मक श्चेति । तत्रानात्मकः सर्वदुःसानामत्यन्तोच्छेदरूपः । सात्मकस्तु दृक्रियाश- क्तिलक्षणमैश्वर्यम् । यत्र दृक्शक्तिरेकाऽपि विषयमेदात्पञ्चविधोपचर्यते दर्शनं श्रवणं मननं विज्ञान सर्वज्ञत्वं चेति । तत्र सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृ- धशेषचाक्षुपस्पर्शादिविषयं ज्ञानं दर्शनम् । अशेषशब्दविषयं सिद्धि- ज्ञानं श्रवणम् । समस्तचिन्ताविपर्य सिद्धिज्ञानं मननम् । निर- वशेषशास्त्रविषयं ग्रन्थतोऽर्थतश्च सिद्धिज्ञानं विज्ञानम् । उक्तानुक्ता- शेपार्थेषु समासविस्तरविभागविशेषतश्च तत्त्वव्याप्तसदोदितसिद्धिज्ञान सर्वज्ञत्वम्, इत्येपा धीशक्तिः । क्रियाशक्तिरेकाऽपि विविधोपचर्यते मनोजवित्वं कामरूपित्वं विक्रमणमित्वं चेति । तत्र निरतिशयशीघ्र- * मनोजयित्वमित्सपि । प. पुस्तके । १२. स. ग. घ. 'जयादा । २ च. तुपञ्चमीति । ३ च. 'प्यधर्मस्य । ४ क. ख. ५. च्युतेहीं । ५'गार्थमागमावि प. प्रातः ।। ७ च. खत्रयव्य । ८व.स्य तत्रप। ९.'स्तु दुसकि। १..."क्ति। च. किवटल, क. स. ग. घ. तप। ११. "विस्तार । ३च. विकरण'। h ·। , नकुलीशपाशुपतदर्शनम् । कारित्वं मनोजवित्वम् । कर्मादिनिरपेक्षस्य स्वेच्छयैवानन्तसलक्षणविल- क्षणसरूपकरपाधिष्ठातृत्व कामरूपित्वम् । उपसंहर्तकरणस्यापि निरतिश- वैश्वर्यसंबन्धित्वं विक्रमणमित्वमित्येषा क्रियाशक्तिः। यदस्वतन्त्रं सर्व कार्य तत् त्रिविधं विद्या कला पशुश्चेति । तत्र पशुगुणो विद्या । साऽपि द्विविधा-बोधाबोधस्वमावभेदात् । बोधस्वभाषा विवेकाविवेकमवृत्ति- भेदो । विविधा। तत्र या विवेकमवृत्तिः प्रमाणमात्रव्यङ्गया[सा] चित्तमि- त्युच्यते । चित्तेन हि सर्वः प्राणी बाह्यार्थात्मकप्रकाशानुगृहीतं सामान्येने विवेचितमविवेचितं चार्थ चेतयत इति । पश्वर्थधर्माधर्मिका पुनरबोधा- त्मिका विद्या । स्वशास्त्रं येनोच्यते चेतनपरतन्त्रत्वे सत्यचेतना कला । साऽपि द्विविधा-कार्याख्या कारणाख्या चेति । तत्र कार्याख्या दशविधा- पृथिव्यादीनि पञ्च तत्वानि, रूपादयः पञ्च गुणाश्चेति । कारणाख्या त्रयोदशविधा-ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकम्, अध्यवसायाभिमान- संकल्पाभिधवृत्तिभेदादुद्धयहंकारमनोलेक्षणमन्तःकरणत्रयं चेति । पशुत्वसंबन्धी पशुः । सोऽपि द्विविधा-सानो निरक्षनश्चेति । तत्र सामनः शरीरेन्द्रियसंबन्धी निरञ्जनस्तु तंद्रहितः । तत्प्रपञ्चस्तु पश्चा- र्थमाप्यदीपिकादौ द्रष्टव्यः । समस्तसृष्टिसंहारानुग्रहकारि कारणं तस्यै- कस्यापि गुणकर्मभेदापेक्षया विभाग उक्तः पतिः साद्य इत्यादिना । नब पतित्व निरतिशपक्रियाशक्तिमत्त्वं तेनैश्वर्येण नित्यसंबन्धित्वम्, आद्यत्वमनागन्तुकैश्वर्यसंवन्धित्वम् । इत्यादर्शकारादिमितीर्थकरेनि- रूपितम् । चित्तद्वारेणाऽऽत्मेश्वरसंबन्धो योगः। स च द्विविधः क्रियालक्षणः कियोपरमलक्षणश्रेति । तत्र जप्यध्यानादिरूपः क्रियालक्षणः। कियो- परमलक्षणस्तुं संविद्गत्यादिसंज्ञितः । धर्मार्थसाधकव्यापारो विधिः। स च द्विविधः-प्रधानभूतो गुणभूतश्च-तत्र प्रधानभूतः साक्षाद्धर्महेतुं । ७ । १५. 'सकार' । ३२ विकरणी ३ घ, किः पादस्वरूपं तत् । य। च. ति। एतेषां शान सशयादिनिवृतिः। त' । ५ ५ 'दाहिधा । ६ च. 'न सर्वसंमतं पि। "चितधाएँ। ८ च. 'यम' । च. तसंवधहीनः । त ।. प. मां. सामा। १२ क. 'शयिर' ग. यिकि, १५ घ. फिः सत्व । १४क... 'कि सत्व । १५ प. शोषभरपा कार६ प.गः । नित्यः कि' । १७क. जन्यया । रा. प. प.जपच्या १८ प. प. प्राणादायस्नुीयमानः पटनाः ९ि. 'स्तु निशा । २० प. 'दतु च।

·॥ २४ सर्वदर्शनसंग्रहे- श्वर्या । सा द्विविधा मत द्वाराणि चेति। तत्र मस्मन्नानशम्योपहारजपप्रद क्षिणानि मतम् । तदुक्तं भगवता नकुलीशेन-मस्मना विपयणं नापीत मस्मनि शयीतेति । अनोपहारो नियमः। स च पडङ्गः। तदुक्तं सूत्रका- रेण-हसितगीतनृत्यहुडकारनमस्कारजप्यपडलोपहारेण उपतिछेतेति । तन्न हसितं नाम कण्ठोष्ठपुटविस्फूर्जनपुरःसरमहहहेत्यट्टहासः । गीतं गान्धर्वशास्त्रसमयानुसारेण महेश्वरसंबन्धिगुणधर्मादिनिमित्तानो चिन्त- नम् । नाट्यमपि नाट्यशास्त्रानुसारेण हस्तपादादीनां संक्षेपणादिकम- हुमत्यगोपालसहितं भावामावसमेतं च प्रयोक्तव्यम् । हुडकारो नाम जिह्वातालुसंयोगाग्निप्पाद्यमानः पुण्यो वृपनादसहशो नादः । हुडुगिति शब्दानुकारो वपडितिवत् । यत्र लौकिका मवन्ति ततत्सर्व गूढं प्रयो- क्तव्यम् । शिष्टं प्रसिद्धम् । द्वाराणि तु कायनस्पन्दनंमन्दनशृङ्गारणा- विर्तकरणावितद्भापणानि । तत्रासुप्तस्यैव मुन्तलिङ्गवदर्शनं काथनम् । वाप्बभिभूतस्येव शरीरावयवानां स्पन्दनं कम्पनम् । उपहतपादेन्द्रिय- स्येव गमनं मन्दनम् । रूपयौवनसंपन्नां कामिनीमवलोक्याऽऽत्मानं कामुकमिव विलासः प्रदर्शयति तच्छृङ्गारणम् । कार्याकार्यविवेकविकल- स्येव लोकनिन्दितकर्मकरणमवितकरणम् । व्याहतापार्थकादिशब्दोचार- णमवितद्भापणमिति । गुणभूतस्तु[विधिः चर्यानुमाहकोऽनुनानादि मोरिउटादिनिमितायोग्यताप्रत्ययनिवृत्त्यर्थः । तदप्युक्तं सुत्रकारेण- अनुस्माननिर्माल्यलिङ्गधारीति । तत्र समासो नामर्मिमानामिधानं तच्च प्रथमसूत्र एवं कृतम् । पञ्चानां पदार्थानां प्रमाणतः पञ्चाभिधानं विस्तरः । स खलु राशीकरभाष्ये व्यः । एतेषां यथासंभव क्षतोऽ. संकरेणाभिधानं विभागः । स तु विहितशास्त्रान्तरेम्पोऽमीप गुणातिश- येन कथन विशेषः। तथा हि-अन्यत्रं दुःखनिवृत्तिरेव दुःखान्तः । इह तु पारमैश्वर्यमाप्तिश्च । अन्यत्राभूत्वा मावि कार्यमिह तु नित्यं पश्वादि । , अ. °न पारायण चे° । २ ग 'स्मस्मशान ' । ३ च शयनीपख "त्यदलकारी ग "यहुड्शी ५ स ह क ख ग घ च म्। नृत्यम । ७ च शाखसमयानुक. रा ग घ च दीनामु क्षेप। ९ च. तुत्रायस्पशनमादान11. 'नमदन | न.तस्पर। १२ च णादि।। ३ च प्रदर्शन कायका । १५ मादनम् । १५ च प्रकाशयति । १६. भैया1ि10ख रणमा। १८ कस.घ तोऽभिधानममकरेण विघ, दिनहिन ए साधालरोकादा गुम वाभिधान । म प्रगुणानि ।

·नकुलीशपाशुपतदर्शनम् । अन्यत्र सापेक्षं कारणमिह तु निरपेक्षो भगवानेव । अन्यत्र कैवल्यादि- फलको योगः । इह तु पारमैश्चर्यदुःखान्तफलकः । अन्यत्र पुनरावृत्तिः स्वर्गादि। इह पुनरपुनरावृतिरूपः सामीप्यादिफलकः । ननु महदेतदिन्द्रजाल यन्निरपेक्ष परमेश्वरकारणमिति तथात्वे कर्म- वैफल्यं सर्वकार्याणां समसमयसमुत्पादश्चेति दोपद्वयं प्रादुःष्यात् । मैवं मन्येथाः । व्यधिकरणत्वात्, यदि निरपेक्षस्य भम्वतः कारणत्वं स्यात्त- हि कर्मणो वैफल्ये किमायातम्, प्रयोजनाभाव इति चेत्कस्य प्रयोजना- भावः । कर्मवैफल्ये कारणं किं कर्मिणः किंवा भगवतः । नाऽऽद्यः । ईश्वरेच्छानुगृहीतस्य कर्मणः सफलतोपपत्तेः । तदैननुगृहीतस्य ययातिप- भृतिकर्मवत्कदाचिनिष्फलत्यसंभवाच्च । न चैतावता कर्मस्वप्रवृत्तिः कर्ष- कादिवदुपयत्तेः । ईश्वरेच्छायत्तत्याच पशूनां प्रवृत्तेः । नापि द्वितीयः परमेश्वरस्य पर्याप्तकामत्वेन कर्मसाध्यप्रयोजन पक्षाया अभावात् । यदुक्त समसमयसमुत्पाद इति तदप्ययुक्तमचिन्त्यशक्तिकस्य परमेश्वरस्य- च्छानुविधायिन्या अध्याहतक्रियाशक्त्या कार्यकारित्याभ्युपगमात् । तदुक्तं संपदायविद्भिः-- कर्मादिनिरपेक्षस्तु स्वेच्छाचारी यतो ह्ययम् । ततः कारणतः शास्त्रे सर्वकारणकारणम् ॥ इति । ननु दर्शनान्तरेऽपीश्वरज्ञानान्मोक्षो लभ्यत एवेति कुतोऽस्य विशेप इति चेन्मैवं वादी:। विकल्पानुपपत्तेः।किमीश्वरविषयज्ञानमा निर्वाण- कारणं किंवा साक्षात्कारः, अथवा यथावत्तत्त्वनिश्चयः। नाऽऽद्यः शास्त्र- मन्तरेणापि प्राकृतजनवल्हेवानामधिपो महादेव इति ज्ञानोत्पत्तिमात्रेण मोक्षसिद्धौ शास्त्राभ्यासवैफल्यप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, अनेकमलपच. योपचितानां विशितलोचनानां पशूनां परमेश्वरसाक्षात्कारानुपपत्तेः । तृतीयेऽस्मन्मतापातः पाशुपतशास्त्रमन्तरेण यथावत्तत्वनिश्चयानुपपत्तेः । तदुक्तमाचार्य:- - १ क, ख, ग फरण । च. कारकम् । २ च. दि. फरसोनिधि । इह तु पारमेश्वयंदु सान्त फलक इह । ३ क स. ग घ. 'चमु । ४ स पैकल्ये । ५ स चकाये । ६ स. 'भरानु। ७ च. 'दनु'। क. 'लयामावा' । ग. घ. सयभावा' । . स. 'नाकाइमा १० ख. मह।"थ. कारी यथोचितम् । an कम्य स्मन । २ क. नातः। १३ प. 'रकका 11४ क कामसाग सामना घरघ. तानामपि पिरीत।

·-- ६६ सर्वदर्शनसंग्रहे- ज्ञानमात्रे यथाशास्त्रं साक्षादृष्टिस्तु दुर्लमा। पञ्चादिन्यतो नास्ति यथावत्तत्त्वनिश्चयः ॥ इति । तस्मात्पुरुषार्थकामः पुरुपधारेयः पश्चार्थप्रतिपादनपरं पाशुपतशाख- माश्रयणीयम् ।। इति सर्वदर्शनसंग्रहे नकुलीशपाशुपतदर्शनम् । अथ शैवदर्शनम् ॥ ७ ॥ तमिमं परमेश्वरः कर्मादिनिरपेक्षः कारणमितिपक्षं वेपम्पनघृण्यदोप- दूपितत्वात्मतिक्षिपन्तः केचन माहेश्वराः शैवागमसिद्धान्ततत्त्वं यथाव- दीक्षमाणाः कर्मादिसापेक्षः परमेश्वरः कारणमिति पक्ष कक्षीकुर्वाणा: पक्षान्तरमुपक्षिपन्ति पतिपशुपाशभेदाप्रयः पदार्था इति । तदुक्तं तन्त्रतत्त्वज्ञैः- त्रिपदार्थ चतुप्पादं महातन्त्रं जगद्गुरुः। सूत्रेणैकेन संक्षिप्य प्राह विस्तरतः पुनः॥ इति । अस्यार्थः । उक्तात्रयः पदार्था यस्मिन्सन्ति तत्रिपदार्थ विद्याकि- यायोगचर्यारयाश्चत्वारः पादा यस्मिस्तचतुश्चरणं महातन्त्रमिति । तन्न पशूनामस्वतन्त्रत्वात्पाशानामचैतन्यात्तद्विलक्षणस्य पत्युः प्रथममुद्देशः । चेतनत्वसाधात्पशूनां तदानन्तर्यम् । अवशिष्टानां पाशानामन्ते विनिवेश इति कमनियमः, दीक्षायाः परमपुरुपार्थहेतुत्वात्तस्याश्च पशुपाशेश्वरस्वरूपनिर्णयोपायमूतेन मन्त्रमन्त्रेश्वरादिमाहात्म्यनिश्चाय- यकन ज्ञानेनं विना निष्पादयितुमशक्यत्वात्तदवबोधकस्य विद्यापादस्य प्रार्थम्यम् । अनेकविधसाङ्गदीक्षाविधिप्रदर्शकस्य क्रियापादस्य तदान- न्तर्यम् । योगेन विना नाभिमतमाप्तिरिति सागयोगज्ञापकस्य योगपा. दस्य तदुत्तरत्वम् । विहिताचरणनिपिद्धवर्जनरूपां चयां विना योगोऽपि न निर्वहतीति तत्मतिपादकस्य चर्यापादस्य चरमत्वमिति विवेकः । तत्र पतिपदार्थः शिवोऽभिमतः । मुक्तात्मनां विद्येश्वरादीनां च यद्यपि शिवत्वमस्ति तथाऽपि परमेश्वरपारतच्यात्स्वातम्यं नास्ति । ततश्च १च 'वधा शस्त्र । २ च 'यमितिरमणीयम् ।। ग. 'शूनां स्वाग अविशि । ५.न्ते नि'। क स क्रम नियगी। प क्रगनियमयन्दीक्षा' 1 च त्रिव।च. थम्यादते । ९च. दिपस्य”। १० च योगेनापि ।

·शैवदर्शनम् । ६७ तदनुकरणभुवनादीनां भावानां संनिवेशविशिष्टत्वेन कार्यत्वमवगम्यते । तेन च कार्यत्वेनेपां बुद्धिमत्पूर्वकत्वमनुमीयत इत्यनुमानवशात्परमेश्वरप्र- सिद्धिरुपपद्यते। मनु देहस्यैव तावत्कार्यत्वमसिद्धं न हि कचिकेनचित्कदाचिदेहः क्रियमाणो दृष्टचरः । सत्यं तथाऽपि न केनचिक्रियमाणत्वं देहस्य इष्टमिति कर्तृदर्शनापह्नवी ने युज्यते तस्यानुमेयत्वेनानुपपत्तेः । वेहादिकं कार्य भवितुमर्हति संनिवेशविशिष्टत्वाद्विनश्वरत्वाद्वा घटादिवत्तेने च कार्यत्वेन बुद्धिमत्पूर्वकत्वमनुमातुं सुकरमेव । विमत सकर्तृक कार्यत्वा- द्घष्टवद्यदुक्तसाधनं तदुक्तसाध्यं न यदे न तदेवं यथाऽऽस्मादि । परमे- श्वरानुमानप्रामाण्यसाधनानुमानमन्यत्राकारीत्युपरम्यते । अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा ।। इति न्यायेन प्राणिकृतकर्मापेक्षया परमेश्वरस्य कर्तृत्वोपपत्तेः । न प स्वातम्यविहतिरिति वाच्यं कारणापेक्षया कर्तुः स्यातकपविहतेरनुप- लम्मात् । कोपाध्यक्षापेक्षस्य राज्ञः प्रसादादिना दानवत् । तथोक्तं सिचगुरुभि:- स्वतन्त्रस्यायोज्यत्वं करणादिप्रयोत्कृता । कर्तुः स्वातम्यमेतद्धिन कर्मायनपेक्षता ॥ इति । तथा च तत्तकाशययशाद्धोगतत्साधनतदुपादानादिविशेषत: कना- ऽनुमानादिसिद्ध इति सिद्धम् । तदिदमुक्तं तत्रभवद्भिर्वृहस्पतिमिः- इन् भोग्यमोगसाधनतदुपादानादि यो विजानाति। तमृते भवेन्नहींद पुस्कर्माशयविपाकज्ञम् ॥ इति । अन्यत्रापि- * अप्रयोग्यत्वगविपातकसम् । १५. "दिपूर्व । २ क. स. को यु ३५. तपाहि ।।.स.40 ५१. मरकार्यत्वानुमान गु.स.ग. भार प. 'माने मु। . . "साधनं याद ना प. 'तोऽगरस्य । ९ म.पा दुःसमें ... च. मन्तव्यम् ।1८. फोसाय 111.. रा. ग. प. प, ययो। १३ नवापारा. पनपक्षया । १५ स. मति। १६.स.ग, प.पतः।

·६८ 4 सर्वदर्शनसंग्रहे- विवादाध्यासितं सर्व बुद्धिमत्पूर्वकर्तृकम् । कार्यत्वादावयोः सिद्धं कार्य कुम्मादिकं यथा ॥ इति । सर्वात्मकवादेवास्य सर्वज्ञत्वं सिद्धम् । अज्ञस्य करणासंभवात् । उक्तं च श्रीमन्मुंगेन्द्र:- सर्वज्ञः सर्वकर्तृत्वात्साधनाङ्गफलैः सह । यो यज्जानाति कुरुते स तदेवेति सुस्थितम् ॥ इति । अस्तु तर्हि स्वतन्त्र ईश्वरः कर्ती स तु तावदशरीरः, घटादिकार्यस्य शरीरवता कुलालादिना क्रियमाणत्वदर्शनात् । शरीरवत्त्वे चास्मदादि- 4दीश्वरः केशयुक्तोऽसर्वज्ञः परिमितशक्ति प्राप्नुयादिति चेन्मेवं मंस्थाः । अशरीरस्याप्यात्मनः स्वशरीरस्पन्दादी कर्तृत्वदर्शनादभ्युपगम्पापि मद्दे शस्वित्त्वेऽपि मगवतो न प्रागुक्तदोपानुपङ्गः। परमेश्वरस्य हि मलक- मादिपाशजालासंभवेन प्राकृतं शरीरं न भवति किं तु शाक्तं सक्तिरू पैरीशानादिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैर्मस्तकादिकल्पनायामीशानमस्तकस्तत्पुरु- पवक्त्रोऽधोरहृदयो वामदेवगुह्यः सद्योजातपाद ईश्वर इति प्रसिद्धया यथाक्रमानुग्रहतिरोभावादानलक्षणस्थितिलक्षणोद्भवलक्षणकृत्यपञ्चक: कारणं स्वेच्छानिमितं तच्छरीरं न चास्मच्छरीरसदृशम् । तदुक्तं श्रीमन्मृगेन्द्रः मेलाद्यसंभवाच्छाक्त धपु¥तादृशं प्रमो॥ इति । अन्यत्रापि- तपुः पञ्चभिर्मन्त्रः पञ्चकृत्योपयोगिमिः। ईशतत्पुरुषाघोरवामाद्यैर्मरतकामित् ॥ इति । ननु पञ्चवक्त्रनिपञ्चहगित्यादिनाऽऽगमेपु परमेश्वरस्य मुख्यत एवं शरीरेन्द्रियादियोगः श्रूयत इति चेत्सत्यं निराकारे ध्यानपूजाद्यसंभवेन मक्तानुग्रहकरणाय तत्तदासारग्रहणाविरोधात् । तदुकं श्रीमत्पौकरे- साधकस्य तु रक्षार्थ तस्य रूपमिदं स्मृतम् ॥ इति । १ प. 'मरक्तपूर्वकम् । २ न. सर्वकर्तृ-वा' । ३ ख अन्यस्य कार' । ५मृगेन्द्र।। क, ग, घ, यो ये जाना । ७ क. ग तदेवति । स तदैवेति । ८२. 'तं.न सता । 'बा'. के. "माणकत्व' । ११ घ. वदनीव । १२ क, ख. ग. घ. शक्तिः । १५ स. स 'न्मैव । १४ ख. माशयमा । १५५. गन्दे । १६ रा. ग. मला । १७च. "पपादिभिः। १८च,दिभिति। रस्य कार.

·शैवदर्शनम् । अन्यत्रापि- आकारवांस्त्वं नियमानुपास्यो न वस्त्वनाकारमुपैति बुद्धिः ॥ इति । कृत्यपञ्चकं च प्राञ्चितं भोजराजेन- पञ्चविध तत्कृत्यं सृटिस्थितिसंहारतिरोभावः । तद्वदनुग्रहकरणं प्रोक्तं सततोदितस्यास्य ॥ इति । एतच्च कृत्पपञ्चकं शुद्धावविषये साक्षाच्छिवक के केच्ट्राध्वविपक त्वनन्तादिद्वारेणेति विवेकः । तदुक्तं श्रीमत्करणे- शुद्धेऽध्वनि शिवः कर्ता प्रोक्तोऽनन्तोऽहिते प्रभोः॥ इति । एवं च शिवशब्देन शिवत्वयोगिनां मन्त्रमन्त्रेश्वरमहेश्वरमुक्तात्म- शिवानां सवाचकानां शिवत्वप्राप्तिसाधनेन दीक्षादिनौपायकलापेन सह पतिपर्दाथै संग्रहः कृत इति बोद्धव्यम् । तदित्यं पतिपदार्थों निरूपितः । संपति पशुपदार्थों निरूप्यते-अनणुक्षेत्रज्ञादिपदवेदनीयो जीवात्मा पशुः, न च चार्वाकादिवदेहादिरूपः । नान्यदृष्टं स्मरत्यन्य इति न्यायेन प्रतिसंधानानुपपत्तेः । नापि नैयाकिादिवत्मकाश्यः, अनव- स्थामसङ्गात् । तदुक्तम्- आत्मा यदि भवेन्मेयस्तस्य माता भवेत्परः । पर आत्मा तदानीं स्यात्स परो यदि दृश्यते ॥ इति । न च जैनवव्यापकः, नापि बौद्धवक्षणिकः । देशकालाम्यामनव- च्छिन्नत्वात् । तदप्युक्तम्- अनवच्छिन्नसद्धावं वस्तु यद्देशकालतः । तन्नित्यं विभु चेच्छन्तीत्यात्मनो विमुनित्यता ॥ इति । नाप्यद्वैतवादिनाभिवका, मोगप्रतिनियमस्य पुरुषबहुत्वज्ञायफस्य संमवात, नापि सांख्यानामिवाकर्ता पाशजालापोहने नित्यनिरतिशय- प्रक्रियारूपचैतन्यात्मकशिवत्वश्रवणात् । तदुक्तं श्रीमन्मृगेन्दैः- पाशान्ते शिवताश्रुतेः ॥ इति । चैतन्य क्रियारूपं तदस्याऽऽत्मनि सर्वदा । सर्वतश्च यतो मुक्ती श्रूयते सर्वतोमुखम् ॥ इति । १. हाणाध्य ११च. मध। ३ च. धकेन । ४ घ. 'दार्यस। ५ क. स. ग. घ. अणुझे । क. रा. प. " तिभानु' । ७ स. यिमन । च... 'नामेवा । "प.प.च. "गने।पा।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- तत्त्वप्रकाशेऽपि- मुक्तात्मानोऽपि शिवाः किं चैते तत्मसादतो मुक्ताः। सोऽनादिमुक्त एको विज्ञेयः पञ्चमन्नतनुः॥ इति । पशुत्रिविधः, विज्ञानाकलप्रलयाकलसकलमदात् । तत्र प्रथमो विज्ञानयोगसंन्यासभोगेन यो कर्मक्षये सति कर्मक्षयार्थस्य कलादिमो. गबन्धस्याभावात्केवलमलमात्रयुक्तो विज्ञानाकल इति व्यपदिश्यते । 'द्वितीयस्तु प्रलयेर्ने कलादरुपसंहारान्मलकर्मयुक्तः प्रलयाकल इति घ्यवह्रियते । तृतीयस्तु मलमायाकर्मात्मकपन्धत्रयसहितः सकल इति +संलप्यते । तत्र प्रथमो द्विप्रकारो मयति समाप्तकलुपासमाप्तकलुपमे- पात् । तत्राऽऽद्यान्कालुप्यपरिपाकवतः पुरुपौरेयानधिकारयोग्यान- नगृह्मानन्तादिविग्रेश्वराष्टपद प्रापयति । तद्विद्यश्चराष्टक निविष्ट षहदेवत्यै- अनन्तश्चैव सूक्ष्मश्च तथैव च शिषोत्तमः । एकनेत्रस्तथैवैकरुद्रशापि त्रिमूर्तिकः ।। श्रीकण्ठश्च शिखण्डी च प्रोक्ता विद्येश्वरा इमे ।। इति । अन्यान्सतकोटिसंख्यातान्मन्नाननमहकरणान्विधत्ते,तदुक्तं तत्त्वम- काशे- पशवस्त्रिविधाः प्रोक्ता विज्ञानमलयकेवठी सकलः । मलयुक्तस्तबाऽऽद्यो मलकर्मयुतो द्वितीयः स्यात् ।। मलमायाकर्मयुतः सकलस्तेषु द्विधा मवेदाधः । आद्यः समाप्तकलुपोऽसमाप्तकलुपो द्वितीयः स्यात् ॥ आद्याननुगृह्य शिवो विद्येशत्वे नियोजयत्यष्टी । मन्त्रांच करोत्यपरास्ते चोक्ताः कोटयः सप्त ॥ इति । सोमशंभुनापभिहितम्- विज्ञानकलनामैको द्वितीयः प्रलयाकलः । तृतीयः सकलः शाखेऽनुग्राह्यस्त्रिविधो मतः॥ + सम्पगुच्यते । घ. टि। १ च 'सैयोग । २ ग. वा कर्मक्षयार्षस्य । ३ क स र लम| ४ क स.ग, 'नकाला, ५ख प्यता स.ज्ञानाप्र' । ७ प नान्यो म । ५ क स ग युक्तो दिन ख. युक्तः स।१० इ. नाका ·शैवदर्शनम् । ७१ तत्राऽऽद्यो मलमात्रेण युक्तोऽन्यो मलकर्ममिः। फलादिभूमिपर्यन्ततत्त्वैस्तु सकलो युतः ॥ इति । मलयाकलोऽपि द्विविधः-पक्कपाशद्वयः, तद्विलक्षणश्च । तत्र प्रथमो मोक्षं मानोति द्वितीयस्तु पुर्यष्टकयुतः कर्मवशान्नानाविधजन्ममा- ग्भवति । तदप्युक्तं तत्त्वप्रकाशे- मलयाकलेपु येषामपंकमलकमणी वजन्त्येते। पुर्यटकदेहयुता योनिपु निसिलामु कर्मवशात् इति । पुर्यष्टकमपि तत्रैव निर्दिष्टम्- स्यात्पुर्यष्टकमन्तःकरणं धीः कर्म करणानि । इति । विवृतं चाघोरशिवाचार्यण-पुर्यष्टकं नाम प्रतिपुरुपं नियतः सर्गादा- रम्य कल्पान्तं मोक्षान्तं वो स्थितः पृथिव्यादिकलापर्यन्तस्त्रिंशत्तत्त्वात्मका सूक्ष्मो देहः। तथा चोक्तं तत्त्वसंग्रहे- वसुधाधस्तत्वगणः प्रतिपुनियतः कलान्तोऽयम् । पर्यटति कर्मवशाद्धवनजदेहेष्वयं च सर्वेषु ॥ इति । तथा चायमर्थः समपद्यत-अन्तःकरणशब्देन मनोबुद्धयहंकारचित्तवा- चिनाऽन्यान्यपि पुंसो भोगक्रियायामन्तरङ्गाणि कलाकालनियंतिवि- चारागमकृतिगुणारयानि सप्त तत्त्वान्युपलक्ष्यन्ते धीकर्मशब्देन ज्ञेयानि पञ्चभूतानि तत्करणानि च तन्मात्राणि विवक्ष्यन्ते करणशध्देन ज्ञानक- मेन्द्रियदशकं संगृह्यते। ननु श्रीमत्कालोत्तरे- शब्दः स्पर्शस्तथा रूप रसो गन्धश्च पञ्चकम् । बुद्धिर्मनस्त्वहंकारः पुर्यष्टकमुदाहृतम् ॥ इति श्रूयते, तत्कथमन्यथा कथ्यते। अद्धाऽत एव च तवमवता Bमका- ण्डेन तत्सूत्रं शक्तत्वपरतया व्यारयापीत्यलमतिमपश्चेन । तथाऽपि कथं पुनरस्य पुर्यष्टकत्वं भूततन्मानयुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणसंजः पञ्च- १ प प मलाणी ईशप्रेरणवितशा जन्मता पुनर्मजन्सन्ये । १२ क. स. ग मणि पुनर्मजन्सन्ये । ३ । ३५ रणधीमकार । च, कलान्त । ५ क ग घ वाऽवस्थित प. रया। ल ग प 'कसनिक यदि च लभ्यन्ते । स प कार- पानिय ग . ते कारख सप्राप्यते । १५प स्परसोक स. ग. प..रामण्डप रामार्गेन । १५५ " मरावीच. 'निशताव वारकत।

·७२ सर्वदर्शनसंग्रह- भिर्वर्गस्तत्करणेन प्रधानेन कलादिपञ्चकात्मना वर्गेण चाऽऽरब्धवादित्य- विरोधः । तंत्र पुर्यष्टकयुतान्विशिष्टपुण्यसंपन्नान्कांश्चिदनुगृह्य भुवनपति- त्वमन्त्र महेश्वरोऽनन्तः प्रयच्छति । तदुक्तम्- कांश्चिदनुगृह्य वितरति मुवनपतित्वं महेश्वरस्तेपाम् ॥ इति । सकलोऽपि द्विविधः । पककलुपापक्वकलुपमेदात् । तदाऽऽद्यान्परेमे- श्वरस्तत्परिपाकपरिपाट्या तदनुगुणशक्तिपातेन मण्डल्याद्यष्टादशोत्तरशत मन्त्रेश्वरपदं प्रापयति । तदुक्तम्- शेपा भवन्ति सकलाः कलादियोगादहर्मुसे काले। शतमष्टादश नेपां कुरुते स्वयमेव मन्त्रेशान् ॥ तत्राटी मण्डलिनः क्रोधाद्यास्तत्समाश्च वीरेशः। श्रीकण्ठः शतरुद्राः शतमित्यहादशाभ्यधिकम् ॥ इति । तत्परिपाकाधिक्यनिरोधेन शत्त्युपसंहारेण दीक्षाकरणेन मोक्षप्रदो मवत्याचार्यमूर्तिमास्थाय परमेश्वरः । तदप्युक्तम्- परिपक्कमलानेतानुत्सादनहेतुशक्तिपातेन । योजयति परे तत्त्वे स दीक्षयाऽऽचार्यमूर्तिस्थः ॥ इति । श्रीमन्मृगेन्द्रेऽपि- पूर्व व्यत्यासितस्याणोः पाशजालमपोहति इति । व्याकृतं च नारायणकण्ठेन तत्सर्वं तत एवावधार्यम् । अस्मामिस्तु विस्तरभिया न प्रस्तूयते । अपककलुपान्बद्धानणून्भोगमाजो विधत्ते परमेश्वरः कर्मवशात् । तदप्युक्तम्- घद्धान्शेपानपरान्विनियुङ्के भोगभुक्तये पुंसः। तत्कर्मणामनुगमादित्येवं कीर्तिताः पशवः ॥ इति । अथ पाशपदार्थः कथ्यते । पाशश्चतुर्विधः। मलकर्ममायारोधशक्तिमे- दात्। ननु-शैवागमेपु मुरयं पतिपशुपाशा इति क्रमात्रितयम् । तत्र पतिः शिव उक्तः पशवो ह्मणवोऽर्थपञ्चकं पाशाः ॥ इति पाशः पञ्चविधः कथ्यते तत्कथं चतुर्विध इति गण्यते । उच्यते- बिन्दोर्मायात्मनःशिवतत्त्वपदवेदनीयस्य शिवपदप्राप्तिलक्षणपरममुक्त्य- १ क. ख. ग कारणेन । २ क. स. ग. घ. "धकामचुना। ३ क. ग. व मन्त्र म ग. काथि । ५ रा. महेश्वर । क. ग. शतम । ७ घ, शतरदः। ८. नश18क. ग. घ, कीर्यते।

·शैवदर्शनम्। पेक्षया पाशत्वेऽपि तद्योगस्य विद्येश्वरादिपदप्राप्तिहेतुत्वेनापरमुक्तित्वा- पाशवेनानुपादानमित्यविरोधः । अत एवोक्तं तत्त्वप्रकाशे-पाशाश्चतु- विधाः स्युरिति- श्रीमन्मृगेन्द्रेऽपि-. प्रावृत्तीशी बलं कर्म मायाकार्य चतुर्विधम् । पाशजालं समासेन धर्मनानैव कीर्तिताः ॥ इति । अस्यार्थः-पावृणोति प्रकर्पणाऽऽच्छादयत्यात्मनो हकक्रिये इति प्रावृतिः स्वाभाविक्यशुचिर्मल: स च ईष्टे स्वातव्येणेति ईशः। तदुक्तम्- एको घनेकशक्तिक्रिययोच्छेदको मलः पुंसः । तुषतण्डुलवज्ज्ञेयस्तामाथितकालिकाबद्वा ॥ इति । वलं रोधशक्तिः । अस्याः शिवशक्तेः पाशाधिष्ठानन पुरुपतिरोधाय- कत्वादुपचारेण पाशत्वम् । तदुक्तम्- तासामहं वरा शक्तिः सर्वानुग्राहिका शिवा । धर्मानुवर्तनादेव पाश इत्युपचर्यते ॥ इति । किंयते फलाथिभिरिति कर्म धर्माधर्मात्मकं चीजाकुरवप्रवाहरु- थानादि। यथोक्तं श्रीमत्किरणे- यथाऽनादिर्मलस्तस्य कर्माल्पकमनादिकम् । यद्यनादिरसं सिद्धं वैचित्र्यं केन हेतुना ॥ इति । मात्यस्यां शक्त्यात्मना प्रलये सर्वं जगत्सृष्टी व्यक्तिमायातीति माया। यथोक्तं श्रीमत्सौरमेये-- शक्तिरूपेण कार्याणि तल्लीनानि महाक्षये। विकृतौ व्यक्तिमायोति सा कार्येण कलादिना ॥ इति । यद्यप्यत्र बहु वक्तव्यमस्ति तथाऽपि ग्रन्थभूयस्त्वमयादुपरम्यते। तदि- स्थ पतिपशुपाशपदार्थास्त्रयः प्रदर्शिता:- पतिविधे तथा विद्या पशु: पाशश्च कारणम् । तन्निवृत्ताविति प्रोक्ताः पदार्थाः पद समासतः ॥ F ग. पवार म. रा. 'तीशोर।च. तारावलेफ'1३ क.रले ग जाल मा ५५. चितम् ।।६ प. वृत्ति । ला . ग. 'यौहाद' । ८. 'म् । सरमा माहिरी किरा, प, किया। १.प.माम।करा.'मारणे। १२ प. "दिन परपसरा.. यान्तित १४. ग. ग. प्रादति ·७४ सर्वदर्शनसंग्रहे- इत्यादिना प्रकारान्तरं ज्ञानरत्नावल्यादी प्रसिद्धम् । सर्व तत एवावगन्तव्यमिति सर्व समञ्जसम् ।। इति सर्वदर्शनसंग्रहे शैवदर्शनम् । अथ प्रत्यभिज्ञादर्शनम् ॥८॥ अनापेक्षाविहीनानां जडानां कारणत्वं दुप्यतीत्यपरितुष्यन्तो मता- न्तरमन्विष्यन्तः परमेश्वरेच्छावशादेव जगन्निर्माण परिघुप्यन्तः स्वसंवेद- नोपपत्त्याऽऽगमसिद्धप्रत्यगात्मतादात्म्ये नानाविधमानमेयादिभेदाभेदशा- लिपरमेश्वरोऽनन्यमुसप्रेक्षित्वलक्षणस्वातन्त्र्यमाक्स्वात्मदपणे मावात्म. तिबिम्बवदवभासयदिति भणन्तो बाह्याभ्यन्तरचर्यामाणायामादिक्लेशम- यासकलविधुर्येण सर्वसुलभमभिनवं प्रत्यभिज्ञामावं परापरसिद्धथुपायम- भ्युपगच्छन्तः परे माहेश्वराः प्रत्यभिज्ञाशाखमभ्यस्यन्ति । तस्येयत्ताऽपि ल्यपि परीक्षक सत्गृत्तिर्विवृतिलध्वी बृहतीत्युमे विमर्शिन्यौ । सरणविवरणपञ्चकमिति शास्त्रं प्रत्यभिज्ञायाः॥ तवेदं मम सूत्रम्- कथंचिदासाद्य महेश्वरः स्या- हास्यं जनस्याप्युपकारमिन् । समस्तसंपरसमयाप्तिहेतुं सत्मत्यभिज्ञामुपपादयामि ॥ इति । कथंचिदिति परमेश्वराभिन्नगुरुचरणारविन्दयुगलसमाराधनेन परमे श्वरपटितेनैवेत्यर्थः । आसाद्येति आ समन्तात्परिपूर्णतया सादपित्वा स्वात्मोपभोग्यतां निरर्गलां गमयित्वा तदनेन विदितवेद्यत्वेन परार्थशा- स्त्रकरणेऽधिकारो दर्शितः । अन्यथा प्रतारणभेव प्रसजेत् । मायोत्तीर्णा अपि महामायाधिकृता विष्णुपिरिश्च्याद्या यदीयैश्वर्यलेशेनेश्वरीभूताः स भगवाननवच्छिन्नमकाशानन्दस्वातन्त्र्यपरमार्थो महेश्वरः । तस्य क. रा नान्य।२च. वान्प्रति घ. लापर्व 1४ घ. 'मभ्यासते । त५ क.ग. स्यन्त त । स, स्यन्ता त । ६ ग. 'मिनागु । ७ क. स्थानीयभो । ८ क. ग. प्रसज्येत । मसति।

·प्रत्यमिज्ञादर्शनम्। दारूपं दीयतेऽस्मै स्वामिना सर्य यथामिलपितमिति दासः परमेश्वरस्थ- रूपस्वातन्त्र्यपानमित्यर्थः। जनशब्देनाधिकारिविषयनियमाभावः प्रादर्शि, यस्य यस्य हीदं स्वरूपकथनं तस्य तस्य महाफलं भवति प्रधानस्यैव परमार्थफलत्वात् । तथोपदिष्टं शिवदृष्टो परमगुरुभिर्भगवत्सोमानन्दना- थपा- एकवारं प्रमाणेन शास्त्राद्वा गुरुवाक्यतः । ज्ञाते शिवत्वे सर्वस्थ प्रतिपत्त्या दृढात्मना ।। करणेन नास्ति कृत्यं क्वापि भावनयाँ सकृत् । ज्ञाते सुवर्णे करणं भावनों पा परित्यजेत् ॥ इति । अपिशब्देन स्वात्मनस्तभिन्नतामाविष्कुर्वता पूर्णवेन स्वात्मनि परार्थसंपत्त्यतिरिक्तप्रयोजनान्तरावकाशश्च पराकृतः । परार्थश्च प्रयोजन भवत्येव तल्लक्षणयोगाव, न ह्ययं देवशापः स्वार्थ एच प्रयोजनं न परार्थ इति । अत एवोक्तमक्षपादेन यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनमिति । उपशब्दः सामीप्यार्थः, तेन जनस्य परमेश्वरसमीपताकरणमा फलम् । अत एवाऽऽह समस्तति, परमेश्वरतालामे हि सवां- पद तन्निप्पन्द- मय्यः संपन्ना एव रोहणाचललाभे रलसंर्पद इथ। एक मेश्वरतालामे किमन्यत्मार्थनीयम् । तदुक्तमुत्पलाचार्य:- भक्तिलक्ष्मीसमृद्धानां किमन्यतुपयांचितम् । एनया वा दरिद्राणां किमन्यपयाचितम् ॥ इति । इत्थं पठीसमासपक्षे प्रयोजनं निर्दिष्टम् । बहुमीहिपक्षे संपाय: समस्तस्य बाह्याभ्यन्तरस्य नित्या सुसादेर्या संपत्सिद्धिः, तथात्यप्रकाशः, तस्याः सम्यगवाप्तिर्यस्याः प्रत्यभिज्ञाया हेतुः सा तथोक्ता, तस्य महेश्वरस्य प्रत्यभिज्ञा प्रतिमाभिमुरयेन ज्ञानम् । लोके हि स एवार्य चैत्र इति प्रतिसंधानेनामिमुसीभूने वस्तुनि ज्ञान प्रत्यभिज्ञेति व्यव- हियते, इहापि प्रसिद्धपुराणसिद्धागमानुमानादिज्ञातपरिपूर्णशक्तिके ܢܟ क. स. स्थाय। ३.भंसो ११च'यापि या. चनमा का ५स. वनारि मजेत् । वनापि प्रदिति प. 'मोरच. 'रधर्मसमापदार। क.ग. पा९प. का. ग. एतरा.भनया। 11. पपारयाम. । । १२ फ. नीतिसु । स. प. प. नित्यम् । ग. नौतमु । ३ स. घ. 'तत्या'। नि मामि।च. तिपामि १५ प. शान्ता'मानादिपरिहा। क. प. व परिशा गदि परि सात प. परिणति ।

·७६ सर्वदर्शनसंग्रहे- परमेश्वरे सनि स्वात्मन्पमिमुसीमूते तच्छक्तिप्रतिसंधानेन ज्ञानमुदेति नूनं स एवेश्वरोऽहमिति। तामेनां प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि, उपपत्तिः समवः संभवतीति तत्समाचरणेन प्रयोजनव्यापारेण संपादयामीत्यर्थः । यदीश्वरस्वमाव एवाऽऽत्मा प्रकाशते तहि किमनेन प्रत्यभिज्ञाप्रदर्शनप्र- यासेनेति चेत्तवायं समाधिः-स्वप्रकाशतया सततमवमासमानेऽप्यात्मनि मावावशाद्धागेन प्रकाशने पूर्णतावभाससिद्धये हक्रियात्मकशनया- विष्करणेन प्रत्यभिज्ञा प्रदर्यते। तथा च प्रयोग:--अयमात्मा परमेश्वरी भवितुमर्हति ज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वायो यावति ज्ञाता कर्ता च स तावती- श्वर प्रसिद्धेश्वरवद्रालवद्वाऽऽत्मा च विश्वज्ञाता कर्ता च तस्मादीश्वरोऽ- यमिति अवयवपञ्चकस्याऽऽश्रयणं मायावादेन नैयायिकंमतस्य कक्षीफों- रात् । तदुक्तमुर्दयकरसूनुना- करि ज्ञातरि स्वात्मन्यादिसिद्ध महेश्वरे । अजडात्मा निषेधं वा +सिद्ध वा विदधीत कः ॥ किंतु मोहवशादस्मिन्दृष्टेऽप्यनुपलक्षिते । शक्त्याविष्करणेनेयं प्रत्यभिज्ञोपदयते ॥ तथा हि-सर्वेषामिह मताना प्रतिष्ठा जीवदाश्रेया।' ज्ञानं क्रिया च भूतानां जीवतां जीवन मतम् ॥ ५. तत्र ज्ञानं स्वतः सिद्ध कियाँ -काश्याश्रिता सती। परैरप्युपलक्ष्येत तैयाऽन्यज्ञानमुच्यते ॥ इति । या चैषां प्रतिमा तत्तत्पदार्थक्रमबैपिता । अक्रमानन्दचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः ॥ इति च । । * तत्सम चरणेनेत्यस्य विवरणं प्रयोजनेति । प्रयोजनयुक्तव्यापार. प्रयोजनव्यापारः सफल्मनुष्टानेनेत्यर्थः । प. पु. टि. 1+ तस्य पञ्चायवानुमानस्य कक्षीकरणादवीकारात् । ४ जावा. सिद्धिम् । जीवतामाथयो जीवदाश्रयः । ५. पु. टि. काश्याश्रिता प्रकाशाश्रितासती वर्तते घ, पु टि.। तयापरैरपि आरमोपलक्ष्वेत तस्याः । घ. पु.टि.। . घ.. 'मेता 41 २ . ग वन्तीति । ३ च. प्रत्यभिज्ञाव्या' । स. 'शमाने । ५. स. "सनसि । ६ स. "स्मश'। ख,"रः प्रसिद्धः प्र10 क. ग. 'श्वत्रज्ञाख.प. अस्य शा 18 क. स. यावदेव ।स. कंवत्तस्य ।च. 'कपदस्य। ११. क्षीकरणात। ही १२ क. स. ग. 'दया। १३ , अयमात्मा । १ स. मिज्ञा प्रदर्शते । प. "भिज्ञानर । १५. 'श्रयः । शा। १६ वनिर्मित, १७ घ. याकार्याश्रयास। १८ स.तपान्य। "क, ख. घ. सविता। . ।

·७७ + प्रत्यभिज्ञादर्शनम् । सोमानन्दनाथपादरपि- सदा शिवात्मना वेत्ति सदा वेत्ति मंदात्मना इत्यादि। ज्ञानाधिकारपरिसमाप्तावपि- तदेक्येन विना नास्ति संविदा लोकपद्धतिः । प्रकाशैक्यात्तदेकत्वं मातैकः स इति स्थितः ।। स एवार्धमृशत्वेन नियतेन महेश्वरः। विमर्श एव देवस्य शुद्ध ज्ञानक्रिये यतः ॥ इति । पिवृतं चामिनवगुप्ताः-"तमेष भान्तमनुमाति सयं तस्य भासा सर्व- मिदं विभाति" इति श्रुत्यो प्रकाशचिद्रूपमहिना सर्वस्य, भावजातस्य मासकात्वमभ्युपेयते, ततश्च विपयप्रकाशस्य नीलप्रकाशः पीतप्रकाश इति विषयोपरागभेदानेदः । वस्तुतस्तु देशकालाकारसंकोचबैंकल्याव- भेद एव स एव चैतन्यरूपः कोशः प्रमातेत्युच्यते । तथा च पठितं शिवसूत्रपु-चैतन्यमात्मेति । तस्य चिद्रूपत्वमनवच्छिन्नविमर्शत्वमनन्यो- न्मुखत्वमानन्दैकघनत्वं माहेश्वर्यमिति पर्यायः स एव ह्ययं भावात्मा विमर्शः शुद्ध पारमार्थिक्यौ ज्ञानक्रिये नत्र प्रकाशरूपता ज्ञानं, स्वतो जगन्निर्मातृत्व किया । तच्च निरूपित कियाधिकारे- एप चाऽऽनन्दशक्तित्वादेवमामासयत्यन् । भावानिच्छावशादेपां क्रियानितितोऽस्य सा ॥ इति । उपसंहारेऽपि- इत्थं तथा घटपटाद्याकारजगदात्मना । तिष्ठासोरेवमिच्छेव हेतुकर्तृकृता क्रिया ॥ इति । तस्मिन्सतीदमस्तीति कार्यकारणताऽपि या। साऽप्यपेक्षाविहीनानां जडानां नोपपद्यते ॥ इति न्यायेन यतो जडस्य न कारणता न वानीश्वरस्य चेतन- स्पापि तस्मातेन तेन जगतजन्मस्थित्यादिमावविकारतर दकियास- हस्ररूपेण स्थातुमिच्छोः स्वतन्त्रस्य भगवतो महेश्वरस्येच्छेवोत्तरोत्तर- १५. महात्मना । २ प. रिपति । १ स. प. वाय। दावार. यषिy' । .क.स गप 'सालाय. 1५ का, रा. ग. "त्या चच. स्यविमरूप', .. रिमारातमा 1 स. एवाई भा'। ग. एपद भा। ९.प.ई मा। १. क. ग. प. 'स्वाग सा। शव प.क्त स्पो।।१रा. 'नज।

·७८ सर्वदर्शनसंग्रहे- मुच्छूनस्वमावा किया विश्वकर्तृत्व बोच्यत इति । इच्छामात्रेण जग- निर्माणमित्यत्र हटान्तोऽपि स्पष्टं निर्दिष्टः-- योगिनामपि मृद्धीजे विनवेच्छावशेन यत् । घटादि जायते तत्तत्स्थिरस्वार्थक्रियाकरम् ॥ इति । यदि घटादिकं प्रति मृदाद्येव परमार्थतः कारणं स्यातहि कथं योगीच्छामात्रेण घटादिजन्म स्यात् । अथोच्यतान्य एवं मृद्वीजा- दिजन्या घटाकुरादयो योगीच्छाजन्यास्त्वैन्या एवेति तत्रापि वोध्यसे सामग्रीभेदाचावकार्यभेद इति सर्वजनप्रसिद्धम् । ये तु वर्णपन्ति नोपादानं विना घटाद्युत्पत्तिरिति योगी विच्छया परमाणून्व्यापारय- यन्संघटयतीति तेऽपि बोधनीयाः-यदि.परिदृष्टकार्यकारणभावविपर्य- यो न लम्येत तर्हि घटे, मृद्दण्डचक्रादिदेहे स्त्रीपुरुपसंयोगादि सर्वमपे- क्ष्येत तथा च योगीच्छासमनन्तरसंजातघटदेहादिसंभवो दुःसमर्थ एव स्यान्चेतन एव तु तथा माति भगवान्भूरिभगो महादेवो नियत्यनुवर्त- नोल्लङ्घनघनतरस्वातन्त्र्य इति पक्षे न काचिदनुपपत्तिः । अत एयोक्तं वसुमताचार्य:- निरुपादानसंभारमैभित्तावेव तन्वते । जगच्चिन नमस्तस्मै कलाश्लाघ्याय शूलिनः ॥ इति । ननु प्रत्यगात्मनः परमेश्वरामिन्नत्वे संसारसंबन्धः कथं भवेदिति चेत्त- त्रोक्तमागमाधिकारे- एप प्रमाता मायान्धः संसारी कर्मवन्धनः । विद्यादिज्ञापितैश्वर्यश्चियनो मुक्त उच्यते ॥ इति । ननु प्रमेयस्य प्रमात्रभिन्नत्वे पैन्धमुक्तयोः प्रमेयं प्रति को विशेपः । अत्राप्युत्तरमुक्तं तत्त्वार्थसंग्रहाधिकारे- मेयं साधारणं मुक्तः स्वात्माभेदेन मन्यते । महेश्वरो यथा पद्धः पुनरत्यन्तभेदवत् ॥ इति । १५. 'मावकिया। २ च. 'स्वात्मकियात्मकमिति । ३ क ख, ग, घ. 'स्वन्य एच. 'वास्तदन्या । स. 'विच्छाप । ५ च. दृश्यका' । ६ च. ति भगों मरिभाग इति भों में। ७ स. भागे । ८ स. यन्त्यानु'। ९ ५. 'तैनमुलध्य । १० घ. 'रस्वभि 1 11. 'मासिता. वेद्यत । १२ क. स. ग, घ. लानाथाय । १३ प. विज्ञानज्ञा | १ स. पदमु । १५ स.यो। 1१६ स. मुच्यते।

·प्रत्यभिज्ञादर्शनम् । नन्वात्मनः परमेश्वरत्वं स्वामाविक चेन्नार्थः प्रत्यभिज्ञाप्रार्थनया न हि वीजममत्यभिज्ञात सति सहकारिसाकल्पेऽङ्करं नोत्पादपति, तस्मा- कस्माद्वाऽऽत्मप्रत्यभिज्ञाने निवन्ध इति चेदुच्यते-शृणु तावदिदं रहस्यं, द्विविधा ह्यर्थक्रिया वाह्यानुरादिका प्रमातृविश्रान्तिचमत्कारसाराप्रीत्या- दिरूपा च तत्राऽऽद्या प्रत्यभिज्ञानं नापेक्षते, द्वितीया तु तदपेक्षत एव । इहाप्यहमीश्वर इत्येवंभूतचमत्कारसारा परापरसिद्धिलक्षणजीवात्मकत्व- शक्तिविभूतिरूपार्थक्रियेति स्वरूपप्रत्यभिज्ञानमपेक्षणीयम् । ननु प्रमात- विश्रान्तिसारार्थक्रिया प्रत्यभिज्ञानेन विना हो सती तस्मिन्दृष्टेति के दृष्टम् । अत्रोच्यते नायकगुणगणसंश्रवणमवृद्धानुरागा का चन कामिनी मदनवितला विरहक्लेशमसहमाना मदनलेसावलम्बनेन स्वावस्थानिवेद- नानि विधत्ते, तथा वेगात्तन्निकटमत्यपि तस्मिन्नवलोकितेऽपि तदव- लोकनं तदीयगुणपरामर्शाभावे जनसाधारणत्वं प्राप्त हृदयंगमभावें न लमते । यदा तुं * मूर्तिवचनांचदीयगुणपरामर्श करोति तदा तत्क्षण- मेव पूर्णमावर्मत्येति । एवं स्वात्मनि विश्वेश्वरात्मना भासमानेऽपि तन्नि- सिनं तदीयगुणपरामर्शविरहसमये पूर्णमावं न संपादयति यदा तु गुरु- वचनादिना सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिलक्षणपरमेश्वरोत्कर्पपरामर्शो जायते तदा तत्क्षणमेव पूंर्णात्मतालामः । तदुक्तं चतुर्थे विमर्शे- तैस्तैरप्युपयाचितरुपनतस्तस्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो नरन्तुं यथा । लोकस्यैप तयाऽनपेक्षितगुणः स्वात्माऽपि विश्वेश्वरो भैवाय निजमवाय नदियं तत्मत्यभिज्ञोदिता ॥ इति । अभिनवगुप्तादिभिराचार्यविहितप्रतानोऽपि अमर्थः संग्रहमुपक्रम- माणैरस्माभिविस्तरभिया न प्रतानित इति सर्व शिवम् । इति सर्वदर्शनसंग्रहे मत्यभिज्ञादर्शनम् । + निस्वतिसरयादिवयनादे पा । पु.टि. । स 'शा भया । साते स 13 क. बन्धन । ग. नियन्यन । तर, 'शसात'१५ ख ग । ६ क. परन्त्यति । १. पि तदी। . पि ते सद' य. पे तमगे १६ स. प ध १ , सु दुतीय । १. क. स. ... 'नादिना उदी। १५. 'मभ्येति । १३. म. ग. प. 11. पूर्णताच. "टामारः। त°! १५स. 'नत तस्या । १६ स. प. प. नगाय । १७ च. दिव। १० क.'मर्थ । ११ रू.प.निशान 1 ·८० 1 ३ सर्वदर्शनसंग्रह- अथ रसेश्वरदर्शनम् ॥ ९॥ अपरे माहेश्वराः परमेश्वरतादात्म्यवादिनोऽपि पिण्डस्थैर्ये सर्वाभि- मता जीवन्मुक्तिः सेत्स्यतीत्यास्थाय पिण्डस्थैर्योपायं पारदादिपवेद- नीयं रसमेव संगिरन्ते । रसस्य पारदत्वं संसारपरपारपापणहेतुत्वेन । तदुक्तम्- संसारस्य परं पारं दत्तेऽसौ पारदः स्मृतः ॥ इति । रसार्णवेऽपि-- पारदो गदितो यस्मात्परार्थ साधकोत्तमैः । सुप्तोऽयं मत्समो देवि ममं प्रत्यङ्गसंमवः॥ मम देहरसो यस्माद्रसस्तेनायमुच्यते ॥ इति। प्रकारान्तरेणापि जीवन्मुक्तियुक्ती ने पाचोयुक्तियुक्तिमतीति चेन्न पट्स्वपि दर्शनेपु देहपातानन्तरं मुक्तरुक्ततया तत्र विश्वासानुप- पत्त्या निर्विचिकित्सप्रवृत्तेरनुपपत्तेः । तदप्युक्तं तत्रैव- पदर्शनेऽपि मुक्तिस्तु दर्शिता पिण्डपातने। करामलकवत्साऽपि प्रत्यक्षा नोपलभ्यते । तस्मात्तं रक्षयेत्पिण्डं रसैश्चैव रसायनः ॥ इति । गोविन्दभगवत्पादाचारपि- इति धनशरीरमोगान्मत्वा नित्यान्सदैव यतनीयम् । मुक्ती सा च ज्ञानात्तच्चाभ्यासात्स च स्थिरे देहे ॥ इति । ननु विनश्वरतया दृश्यमानस्य देहस्य कथं नित्यत्वमवसीयत इति चेन्मेवं मंस्थाः पाट्रकौशिकस्य शरीरस्यानित्यत्वेऽपि रसाभ्रकपदाभिलप्य- हरगौरीसृष्टिजातस्य नित्यत्त्वोपपत्तेः। तथा च रसहृदये- ये चात्यक्तशरीरा हरगोरीसृष्टिजान्तरं प्राप्ताः । वन्द्यास्ते रससिद्धा मन्त्रगणः किंकरो येपाम् ॥ इति । तस्माजीवन्मुक्ति समीहमानेन योगिना प्रथमं दिव्यतनुर्विधेया। हरगौरीसृष्टिसंयोगजनितत्वं च रसस्य हरजत्वेनाभ्रकस्य गौरीसंमवत्वेन तत्तदात्मकत्वमुक्तम्- घ. पायपा' 12 ता. । बन्धास्ते । ३ घ मुफास्ते। ४५ जिान्तरत्वं हरगौरीसयोगजनितत्व र ।५ च. योऽमीवसिष्ठाया।

·रसेश्वरदर्शनम्। अभ्रकस्तव बीजं तु मम पीजं तु पारदः । अनयोर्मेलनं देवि मृत्युदारिद्यनाशनम् ॥ इति । अत्यल्पमिदमुच्यते, देवदैत्यमुनिमानवादिपु बहवो रससामाद्दिव्यं देहमाश्रित्य जीवन्मुक्तिमाश्रिताः श्रूयन्ते रसेश्वरसिद्धान्ते- देवाः केचिन्महेशाद्या दैत्याः काव्यपुरःसराः । मुनयो वालसिल्पाद्या नृपाः सोमेश्वरादयः ।। गोविन्दभगवत्पादाचार्यो गोविन्दनायकः। चर्वटिः कपिलो व्यालिः कापालिः कन्दलायनः॥ एतेऽन्ये बहवः सिद्धा जीवन्मुक्ताचरन्ति हि। तर्नु रसमयीमाप्य तदात्मककथाचणाः ॥ इति । अयमेवोस्यार्थः परमेश्वरेण परमेश्वरी प्रति अपश्चित:- कर्मयोगेण देवेशि प्राप्यते पिण्डधारणम् । रसश्च पवनति कर्मयोगो द्विधा स्मृतः ।। मूर्छितो हरति व्याधीन्मृतो जीवयति स्वयम् । पद्धः खेचरतां कुर्याद्रसो वायुश्च भैरपि ।। इति । मूर्छितस्वरूपमप्युक्तम्- नानावों मवेत्सूतो विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूठितं तं वदन्ति हि ।। आर्द्रत्वं च घनत्वं च तेजो गोरखचापलम् । यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान्मृतसूतकम् ।। इति । अन्यत्र पद्धस्वरूपमप्यम्यधायि- अक्षतश्च लघुद्रावी तेजस्वी निमंलो गुरुः। स्फोटनं पुनरावृत्ती बद्धसूतस्य टक्षणम् ॥ इति । ननु हरगौरीगृष्टिसिद्धी पिण्डस्थर्यमास्थातुं पार्यते नालिद्धिरेष माथ- मिति चेन, अष्टादशसंस्कारवशासदुपपत्तेः । तदुक्तमाचार्य:- तस्प हि साधनविधी मुधियां प्रतिकर्मनिर्मटाः प्रथमम् । अटादश संस्कारा विज्ञातव्याः प्रयलेन ॥ इति । प.चोडमा मिटाया। ११. पाटिः। ३ पाटि.प.मयी प्राय पा. रानोऽपनार11५५. बा.ग. दरम। ४ प. भारता। .म:

·-- २ सर्वदर्शनसंग्रहे- तेच संस्कारा निरूपिता:- स्वेदनमर्दनमर्छनस्थापनपातननिरोधनियमाघ । दीपनगगनग्रासममाणमय जारणा पिधानम् ॥ गर्भतिवाढतिक्षारणसरागसारणाचैव । क्रामणवेधी भक्षणमष्टादशधेति रसकर्म ॥ इति । तत्मपश्चस्तु गोविन्दभगवत्पादाचार्यसर्वज्ञरामेश्वरमहारकममृतिमिः प्राचीनराचार्यनिरूपित इति ग्रन्यभूयस्त्वमयादुदास्यते । न च रसशास्त्रं धातुवादार्थमेवेति मन्तव्यं देहवेधद्वारा मुक्तरेव पर- मप्रयोजनत्वात् । तदुक्तं रसार्णवे- लोहवेधस्त्वया देव येद्दत्तं परमीशितः । तं देहवेधमाचक्ष्व येन स्यात्खेचरी गतिः ।। यथा लोहे तथा देहे कर्तव्यः सूतकः संता। समानं कुरुते देवि प्रत्ययं देहलोहयोः । पूर्व लोहे परीक्षेत पश्चाद्देहे प्रयोजयेत् ॥ इति । ननु सच्चिदानन्दात्मकपरतत्त्वस्फुरणादेव मुक्तिसिद्धौ किमनेन दिव्य- देहसंपादुनमयासेनेति चेत्तदेतद्वार्त वार्तशरीरालाभे तद्वार्ताया अंयो- गात्। तदुक्तं रसहृदये- गलितानल्पविकल्पः सर्वध्वविवक्षितश्चिदानन्दः । स्फुरितोऽप्यस्फुरिततनोः करोति किं जन्तुवर्गस्य ॥ इति । य' जरया जर्जरितं काशश्वासादिदुःखविशदं च । योग्यं तं न समाधी प्रतिहतबुद्धीन्द्रियपसरम् ।। बालः पोडशवर्षो विपयरसास्वादलम्पटः परतः । यातविवेको वृद्धो मर्त्यः कथमाप्नुयान्मुक्तिम् ॥ इति । ननु जीवत्वं नाम संसारित्वं तद्विपरीतत्वं मुक्तत्वं, तथा च परस्पर- विरुद्धयोः कथमेकायतनत्वमुपपन्नं स्यादिति चेत्तदनुपपन्नं विकल्पानुप- पत्तेः । मुक्तिस्तावत्सर्वतीर्थकरसंमता, सा किं ज्ञेयपदे निविशते न वा -- , क. ताः तदुसमाचार्यः । तस्य हि स्वे'। २ क. गर्भे दुः। ३ के.स. घ. 'गक्षार' । प. 'यातःच. यदर्थमुपवरितः।५ क, सताम् । ६ ख, सह ॥ ७ ख. भलाभाव । ८.ति । यजर।९क.ख, पजरया।१० घवासवा, क. स. ग. कायन।

·रसेश्वरदर्शनम्। घरमे शशविषाणकल्पा स्यात्, प्रथमे न जीवनं वर्जनीयमजीवती ज्ञातु- खानुपपत्तेः । तदुक्तं रसेश्वरसिद्धान्ते- रसाङ्कमेयमार्गातो जीवमोक्षोऽस्त्यधोमनाः । प्रमाणान्तरपार्षु युक्तिमेदावलम्बिपु । ज्ञानज्ञेयमिदं विद्धि सर्वमन्त्रेयु संमतम् । न जीवज्ञास्पति ज्ञेयं यदतोऽस्त्येव जीवनम् ॥ इति । न चेदमदृष्टचरमिति मन्तव्यं विष्णुस्वामिमतानुसारिभिर्नुपञ्चास्यश- रीरस्य नित्यत्वोपपादनात् । बदुक्तं साकारसिद्धी- सचिन्नित्यनिजाचिन्त्यपूर्णानन्दकविग्रहम् । नृपश्चास्यमहं वन्दे श्रीविष्णस्वामिसंमतम् ॥ इति । नन्वेतत्सावयवं रूपवदवमासमानं नृकण्ठीरवाङ्ग सदिति न संगच्छत इत्यादिनाऽऽक्षेपपुरःसरं सनकादिप्रत्यक्षं सरशी पुरुष इत्यादि- श्रुतितमद्धत बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुज शङ्खगदायुदायुधमित्यादिपुराण- लक्षणेन प्रमाणवयेण सिद्धं नृपश्चानना कथमसत्स्यादिति । सदादीन विशेषणानि गर्भश्रीकान्तमिविष्णुस्वामिचरणपरिणतान्त:करणेः प्रति- पादितानि । तस्मादस्मदिष्टदेहनित्यत्वमत्यन्ताष्टं न भवतीति पुरुषार्थ- कामुकः पुरुपैरेष्टव्यम् । अत एवोक्तम्- आयतनं विद्यानां मूलं धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । श्रेयः परं किमन्यच्छरीरमजरामरं विहायकम् ।। इति । अजरामरीकरणसमर्थन रसेन्द्र एवं तदाह- एकोऽसौ रसराजः शरीमजरामरं कुरुते ॥ इति । कि पर्यते रसस्य माहात्म्य दर्शनस्पर्शनादिनाऽपि महत्फलं भवति । तदुक्तं रसाणवे- . १५.ग, प. मे भीगन नपर्जनीयमजोधिनी शा। ३. ग, 'बनो शास. "पने शप.क्षोऽन्यथा तुम ५ स. रत्वपमेनः । क. ग. स्त्ययो मनः । ६ प. 'पु मुक्ति 10. सिदिस"। ८ घ. च. 'पंत'। १ . ग.म् । नानी प. 'म । नाजीवय. शास्यसि 1.क. शास्यसिस. मास्यविझे ! ११ ग. शेये । १ स.प्र.३ क.. विशुस्वा। १ घ. स्यनिष। १५६ स. तिमत्तम । ग. प. ति: तम' । प. तिसमत त। १६१. गाणेन च । : स. कामः पु1१८ प. 'त्यजितश्योतिलिंदादिदर्शनारिफ ।' 4 ·८४ सर्वदर्शनसंग्रहे- दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य मक्षणात्स्मरणादपि । +पूजनासवानाञ्च दृश्यते पदिय फलम् ॥ केदारादीनि लिङ्गानि पृथिव्यां यानि कानिचित् । तानि दृष्ट्वा तु यत्पुण्यं तत्पुण्यं रसदर्शनात् ॥ इत्यादिना। अन्यत्रापि- फाश्यादिसर्वलिङ्गेम्पो रसलिङ्गार्चनं शिवम् ॥इति । प्राप्यते येन तल्लिङ्ग मोगारोग्यामृतपदम् ॥ इति । रसनिन्दायाः प्रत्यवायोऽपि दर्शितः-- प्रमादादसनिन्दायाः श्रुतावेनं स्मरेत्सुधीः । द्राक्त्यजेन्निन्दकं नित्यं निन्दया पूरिताशुमम् ॥ इति । तस्मादस्मदुक्तया रीत्या दिव्यं देहं संपाद्य पोगाभ्यासवशात्परतत्वे हटे पुरुषार्थमाप्तिर्भवति। तदा- भूयुगमध्यगतं यच्छितिविद्युत्सूर्यवज्जगद्धासि । केयां चित्पुण्यदृशामुन्मीलति चिन्मयं ज्योतिः॥ परमानन्दैकरसं परमं ज्योतिःस्वभावमाविकल्पम् । विगलितसकलक्लेशं ज्ञेयं शान्तं स्वसंवेद्यम् ।। तस्मिन्नाधाय मनः स्फुरदखिलं चिन्मयं जगत्पश्यन् । उत्सनकर्मबन्धो बह्मत्वमिहेव चाऽऽमोति ॥ श्रुतिश्च--- रसो वै स., रसं होवायं लब्धाऽऽनन्दी भवति" इति । तदित्यं मवेदन्यदुःखभरतरणोपायो रस एवेति सिद्धम् । तथा च रसस्य परब्रह्मणा साम्यमिति प्रतिपादकः श्लोक:--. यः स्यामावरणाविमोचनधियां साध्यः प्रकृत्या पुनः संपन्नः सहते न दीव्यति परं वैश्वानरे जागति। जातो यद्यपरं न वेदयति च स्वस्मात्स्वयं द्योतते यो बझैव स दैन्यसंसृतिभयात्यायादसो पारदः ॥ इति । इति सर्वदर्शनसंग्रहे रसेश्वरदर्शनम् । + पूजनात रणाचास्य प.पु. दि. । क. ख. ग. "नि च । १ घ 'जावरा इति । प्रा1३ प.नाच्चियः। प्रा. तमित्य बोधारों'।५ क. 'मृतामाम् ।। क. ग.न्दायां भु'। ५ क. ग. "निळ्या । स. प. निरया । ८५. रमग्यो। ६ स. स्वप १० ख. बद्धो व प. वे दैन्य' । १२ स. ध्यमवय. भवर ·अथौलुक्यदर्शनम् ॥ १०॥ इह खल्लु निखिलमेशावनिसर्गप्रतिकूलवेदनीयतयां निखिलात्मसंवेद- नसिद्धं दुःख जिहासंस्तद्धानोपाय जिज्ञासुः परमेश्वरसाक्षात्कारमुपाय- मांकलति। यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयन्तीह मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ इत्यादिवचननियमामाण्यात्परमेश्वरसाक्षात्कारश्च श्रवणमननमाव- नामिविनीयः । यदाह- आर्गमेनानुमानेन ध्यानाम्यासरलेन च । विधा प्रकल्पयन्प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम् ।। इति । तत्र मननमनुमानाधीनम्, अनुमानं च व्याप्तिज्ञानाधीनं व्याप्तिज्ञानं च पदार्थविवेकसापेक्षम् । अतः पदार्थपटकम्, 'अथातो धर्म व्यारयास्यामः' इत्यादिकार्या दशलक्षण्यां कणमक्षेण मगवता व्यवस्थापितं तत्राऽऽति- कद्वयात्मके प्रथमेऽध्याये समवेताशेयपदार्थकथनमकारि । तत्रापि प्रथमा- सिके जातिमन्निरुपणं, द्वितीयासिके जातिविशेषयोनिरूपणम् । आदि- कद्वययुक्त द्वितीयेऽध्यापे ट्रम्पनिरुपणं, तत्रापि प्रथमालिके भूतविशे- पणलक्षणं, द्वितीये दिझालप्रतिपादनम् । आदिकट्ठययुक्त तृतीय आत्मा- तःकरणलक्षणं, तबाप्यात्मलक्षणं प्रथम, द्वितीयेऽन्तःकरणलक्षणम् । आह्रिकद्वययुक्तचतुर्थे शरीरतदुपयोगिविवेचनं तत्रापि प्रथमे तदुपयो- गिविवेचनं द्वितीये शारीरविवचनम् । आह्निकद्वपति पञ्चमे कर्मप्रतिपाद- नं, तंत्रापि प्रथमे शरीरसंगन्धिकर्मचिन्तनं द्वितीये मानसकर्मचिन्तनम् । आहिकद्वयशालिनि पठे श्रीतधर्मनिरूपणं, तत्रापि प्रथमे दानप्रतिग्रहध- मविवेकः । द्वितीये चातुरात्रम्योचितधर्मनिरूपणम् । तथाविधे ससमे गुणसमवायप्रतिपादनं, तबापि प्रथमे बुद्धिनिरपेक्षगुणप्रतिपादनं, द्वितीये तत्सापेक्षगुणप्रतिपादनं समदायप्रतिपादनं च । अटमे निर्विकल्पकसविक- , 1. प.यावारिच 'या पर।३कग कि.ग.प. हासतस्त। स.हामुस्त। ५ क. बासो '15 ग प मारतयति । स. मायति । ७. ग. 'नॉप. म् । यसक, ग, मो ९प संदेप्रतः । १. ५. 'म् । आसियान द्विविश्याय भताम्पिदिकारप्रतिसदनम् । ता" स. प. पारमले ४११.. याप। "प. "ये साधरण 17.ग, “नमदिर।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- रूपकप्रत्यक्षप्रमाणचिन्तनम् । नवमे बुद्धिविशेषप्रतिपादनम् । दशमेऽनुमान- भेदमतिपादनम् । तत्रोद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति विविधाऽस्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिः । ननु विभागापेक्षया चातुर्विध्ये वक्तव्ये कथं वैविध्यमुक्तमिति चन्मेवं मंस्थाः । विमागस्य विशेपोद्देश एषान्तर्मावात् । तत्र द्रव्यगुण- 'कर्मसामान्यविशेपसमवायां इति पढेव ते पदार्था इत्युदेशः । किमत्र मनियमे कारण, उच्यते-समस्तपदार्थायतनत्वेन प्रधानस्य व्यस्य प्रथममुद्देशोऽनन्तरं गुणत्योपाधिना सकलव्यवृत्तेर्गुणस्य तदनु सामा- न्यवत्त्वसाम्यात्कर्मणः पश्चात्तभितयाभितस्य सामान्यस्य तदनन्तरं समवायाधिकरणस्य विशेषस्यान्तेऽवशिष्टस्य समवायस्पेति' कमान: यमः । ननु पडेव पदार्था इति कथं कथ्यते, अमावस्यापि सद्भावादिति चेन्मेवं वोः । नत्रर्थानुलिखितधीविषयतयाँ पडेवेति विवक्षितत्त्वात् । तथाऽपि कथं पडेवेति नियम उपपद्यते विकल्पानुपपत्तेः। तथाहि निय- भव्यवच्छेद्यं प्रमितं न वा, प्रमितत्वे कथं निषेधः । अममितत्वे कथंतरां न हि कश्चित्प्रेक्षावान्मूपिकविषाणं प्रतिपेढुं यतते, ततश्चानुपपत्ते! नियम इति चेन्मैवं मापिष्ठाः सप्तमतया प्रमिते *अन्धकारादी मावत्वस्य मावतया प्रमिते शक्तिसंरयादौ सप्तमत्वस्य च निपेधादिति कृतं विस्तरेण । तत्र द्रव्यादित्रितयस्य द्रव्यत्वादिर्जातिलक्षणम् । द्रव्यत्वं नाम गग- नारविन्दसमवेतत्वे सति नित्यगन्धासमवेतत्वम् । गुणत्वं नाम समवायि- कारणासमेवायिकारणभिन्नसमवेतसत्तासाक्षाद्याप्यजातिः। कर्मत्वं नीम नित्यसमवेतत्वसहितसत्तासाक्षाव्याप्यजातिः । सामान्यं तु प्रध्वंसमति-- योगित्वरहितमनेकसमवेतम् । विशेषो नामान्योन्यामावविरोधिसामान्य- रहितः समवेतः । समवायस्तु समवायरहितः संबन्ध इति पण्णां लक्ष- णानि व्यवस्थितानि। : * सप्तमभावपदार्थमाशडक्य निराकरोति अन्धारादावित्यादि। १६. स. ग. पो देशरूपलोदेशी घ. पोरेशापदगुरेश । च. 'पोरेशरूपत्वेनोरे । रघ. कथामावा।३क,दा योपपतमत्वने । स दायितलेन । ४ ख. साधयत्कि। ५. । " तिन। ६. घः। तत्रार्या । ष. 'चः । तत्रानि । . क स. ग. घ. 'या भावरूपतमा एस.ग, यतेत। घ. सेने नि ।१. घ. 'लस्याभा। " घ. किसाश्यादी। १२ च. 'रणसमदे। १३ . मवेतासमवाधिकारणम । १४ क. 'रणास' ग. "रणस। १५ च. नामानि । १६ग, प. निसास। १७ घ. 'वरहि। म ·औलुक्यदर्शनम् । अप नवषिधं पृथिव्य तेजोवाप्चाकाशकालदिगात्ममनासीति । तत्र पृथिव्यादिचतुष्टयस्य पृथिवीत्वादिजातिलक्षणम् । पृथिवीत्वं नाम पाक- चरूपसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षाव्याप्यजातिः । अप्त्वं नाम सरित्साग- रसमवेतत्वे सति सलिलसमवेतं सामान्यम् । तेजस्त्वं नाम चन्द्रचामी. करसमवेतत्वे सति ज्वलनसमवेत सामान्यम् । वायुत्वं नाम स्वगिन्द्रिय-' समवेतंबव्यवसाक्षाद्वयाप्यजातिः । आकाशकालदिशामेकैकत्वादपर- जात्यमावे पारिमापिक्यस्तियः संज्ञा भवन्ति आकाशः कालो दिगिति। संपोगार्जन्यजन्यविशेषगुणसमानाधिकरणविशेषाधिकरणमाकाशम् । वि. मुल्वे सति दिगसमवेतपरत्वासमवायिकारणाधिकरणः कालः । अका- लवे सत्यविशेषगुणा महती दिक् । आत्ममनसोरामेवमनस्त्वे । आत्म- त्वं नामामूर्तसमवेतद्रव्यत्वापरजातिः । मनस्त्वं नाम द्रव्यसमवायिका- रणवरहिताणुसमवेतद्रव्यत्वापरजातिः । रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाण- पृथक्त्वसंयोगविमागपरत्वापरत्यबुद्धिसुखदुःखेच्छापमयलाच कण्ठो- क्ताः सप्तदश च शब्दसमुच्चिता गुरुत्वव्यत्वनेहसंस्कारां दृष्टशब्दाः सत्तयेत्पेयं चतुर्विंशतिगुणाः । तब रूपादिशब्दान्तानां रूपत्त्यादिनानिर्छ- क्षणम् । रूपत्वं नाम नीलसमवेतगुणत्वापरजातिः । अनया दिशा शिष्टानां लक्षणानि द्रष्टव्यानि । कर्म पञ्चविधम्, उत्क्षेपणावक्षेपणाकुच- नमसारणगमनभेदात् । भ्रमपारेचनादीनां गमन एवान्तावः। उत्क्षेपणा- पीनामुत्क्षेपणत्वादिजातिर्लक्षणम् । तत्रोत्क्षेपणं नामोर्ध्वदेशसंयोगास- भवायिकारणेप्रमेयसमवेतकर्मत्वापरजातिः। एवमैवक्षेपणादीनां लक्षणं कर्तव्यम् । सामान्यं द्विविधं परमपरं च, परं सत्ता । द्रव्यगुणसमवेता,गुण- कर्मसमवेता वो, अपरं द्रव्यत्वादितलक्षणं मागेवोक्तम् । विशेषाणामनन्त- त्वात् । समवायस्य चैकत्वाद्विमागो न संभवति । तल्लक्षणं च मागे- वादि। -- * भर पोपी। । .प.ति दम्य स॥ २ क. 'तिमान स.ति माना.प. विज्वाला ग.तले सतिग. जन्म 1५ क. ग. घ. मम । ९. ग. 'मामृता । ग. 'मामत य । ग. पर। ..ग. म. सम्परा ९ क.स. ग. प. 'पाप' । .. य. 'योगरक... प्रत्ययसाग, प. स । १२.स. प. म.ग. २. कर्म म प. ममानस १५.वाश्यपरं १६.म.टव्यादि.प. ग. सातदि१८ प, मादी, -- ·८८ सर्वदर्शनसंग्रहे- द्वित्वे च पाकलोत्पत्ती विमागे च विमागजे । यस्य न स्खलिता बुद्धिस्तं वै वैशेपिकं विदुः ।। इति आमाणकस्य सद्भावाहित्वाद्युत्पत्तिप्रकारः प्रदयते। तब प्रथममि- न्द्रियार्थसंनिकर्पस्तस्मादेकत्वसामान्यज्ञानं, ततोऽपेक्षाबुद्धिः ततो द्वित्वी- त्पत्तिस्ततो द्वित्वसामान्यज्ञानं तस्माहित्वगुणज्ञानं ततः संस्कारः । तदाह- आदाविन्द्रियसंनिकर्पघटनादेकत्वसामान्यधी- रेकत्वोभयगोचरा मतिरतो द्वित्वं ततो जायते । द्वित्वत्वममितिस्ततो नु परतो द्वित्वप्रमानन्तरं द्वे द्रव्ये इति धीरियं निगदिता द्वित्वोदयप्रक्रिया ॥ इति । हित्वादेरपेक्षावुद्धिजन्यत्वे किं प्रमाणम्, अनाऽऽहुराचार्या:-अपेक्षा- बुद्धिद्वित्वादेरुत्पादिका भवितुमर्हति व्यक्षिकत्वानुपर्पत्ती तेनानुविधीय- मानत्वात् । शब्द प्रति संयोगवदिति । वयं तु बूमो द्वित्वादिकमेकत्वद्व- यविपयानित्यबुद्धिव्यङ्गन्यं न मवति अनेकाश्रितगुणत्वात्पृथक्त्वादि- वदिति। निवृत्तिकमो निरूप्यते--अपेक्षाबुद्धित एकत्वसामान्यज्ञानस्य द्वित्वोत्पत्तिसमकालं निवृत्तिः, अपेक्षा बुद्धेर्दित्वसामान्यज्ञानावित्वगु- णबुद्धिसमसमयं द्वित्वस्यापेक्षाबुद्धिनिवृत्तव्यबुद्धिसमकालगुणवुद्धे- व्यबुद्धितः संस्कारोत्पत्तिसमकालं द्रव्यबुद्धस्तदनन्तरं संस्कारोंदिति । तथा च संग्रहश्लोकाः- आदावपेक्षाबुद्धया हि नश्येदेकत्वजातिधीः । द्वित्वोदयसमं पश्चात्सा च तजातिबुद्धितः॥ द्वित्वारयगुणधीकाले ततो द्वित्वं निवर्तते । अपेक्षाबुद्धिनाशेन द्रव्यधीजन्मकालतः ॥ द्रव्ययुद्धि व्यबुद्धया संस्कारोत्पत्तिकालतः । गुणबुद्धिश्च संस्काराविति नाशकमो मतः ॥ इति । १ क. स. ग. 'तो द्वित्वसा । २५. द्वित्वसामान्यज्ञानमुत्पद्यते । ततो द्वित्वनिर्विकल्पक ज्ञान तस्मा३च. ते। एकवर्ष क. 'रती द्विा५ च. 'पते. 1 तेना' । ६ क. स. शव प्रा. च. "क्त्वा सा । घ. मकालं । ९ स. ग. ५ च. 'काल गु1१. घ. भुद्धितः । गुणबुद्धिस।१५. बुद्धित., व्यपुढेस' । १२ घ 'रादीति । ११ घ. नामक ।

·, औलुक्यदर्शनम् । युद्धेवुद्धयन्तरविनाश्यत्वे संस्कारविनाश्यत्वे च प्रमाणं विवादाध्या- सितानि ज्ञानानि उत्तरोत्तरकार्यविनाश्यानि क्षणिकविभूविज्ञगुण- वात, शब्दयत् । द्रव्यारम्भकसंयोगप्रतिद्वंद्विविमागजनककर्मसमकाल- मेकत्वसामान्यचिन्तया, आश्रयनिवृत्त्वेरेव द्वित्वनिवृत्तिः कर्भसमकालग- पेक्षाबुद्धिचिन्तनादुभाम्यामिति संक्षेपः । अपेक्षाबुद्धिर्नाम विनाशकविनाशप्रतियोगिनी बुद्धिरिति वोद्धव्यम् । अथ घणुकनाशमारभ्य कतिभिः क्षणैः पुनरन्ययणुकमुत्पद्य रूपाविमद्भवतीति जिज्ञासायामुत्पत्तिप्रकार: कश्यते-नोदनादिक्रमण घणुकनाशः, नटे घणुके परमाणावनिसंयोगाच्छ्यामादीनां निवृत्तिः, निवृत्तेपु श्यामादिषु पुनरन्यस्मादमिसंयोगाद्रतादीनामुत्पत्तिः, उत्पन्न घु रक्तादियु अदृष्ट्वदात्मसंयोगात्परमाणो द्रव्यारम्भणाय क्रिया, तथा पूर्वदेशाविभागः, विमागेन पूर्वदेशसंयोगनिवृत्तिः, तस्मिन्निवृत्ते परमाण्वन्तरेण संयोगोत्पत्तिः, संयुक्ताभ्यां परमाणुभ्यां यणुकारस्मः, आरम्धे घणुक फारणगुणादिभ्यः कार्यगुणादीनां रूपादीनामुत्पत्तिरित यथाक्रमं नव क्षणाः । दशक्षणादिप्रकारान्तरं विस्तरमयानेह प्रतन्यते । इत्थं पीलुपाकमक्रिया पिठरपाकप्रक्रिया तु नैयायिकवीसंमता । विमागविभागो द्विविधः कारणमात्रविभागजः कारणाकारणवि- मागजश्च । तब प्रथमः कथ्यते कार्यव्याप्ते कारणे कर्मोत्पन्नं यदा- वययान्तराद्विमार्ग विधत्ते न तदाऽऽकाशादिदेशाद्विमागः । यदा खाकाशादिदेशाविभागः, न तदाऽवयवान्तरादिति स्थिति नियमः कर्मयों गगनविभागाशर्तृत्वस्य दव्यारम्भकैसंयोगविरोधिविभागारम्भकत्वेन धूमस्य धूमध्वजेर्वर्गेणेव व्यभिचारानुपलम्मात् । ततश्चावयवकर्मावय- वान्तरादेव विभागं करोतीति नाऽऽकाशादिदेशात् । तस्मादिमागाद्- द्रव्यारम्मसंयोगनिवृत्तिः । ततः कारणाभावात्कार्याभाव इति न्यायादवयविनिवृत्तिः, निवृत्तेऽवयविनि तत्कारणयोरवयवयोर्वर्तमानो विमागः कार्यविनाशविशिष्टं कालं स्वतन्त्र वाऽवयवमपेक्ष्य सक्रिय- १ क. 'पणा । च. पाना। ३ घ. "नादेवरवमानान्यचिन्तायास्ते परस्पर गुदोपसुन्दन्यायेनोमा । ४ क. भ्य पुनः छ । ५ स शक्रियादि । प. पपामा प. प्रयते । ५ क प. पाना रूक, स. ग, यदव । घ, यदवयन्यन्तरातिमा। क. न्तरा. विभा सातादिमा.प. तदायन्यन्तरादिस्यि ।१.दि स्थि । १२. 'भाग: करा. ग. प्र. 'भाग'२. फाये। क. स. प. 'नर्ग: । . वर्ग र. "मिनि। - १३ ·सर्वदर्शनसंग्रह- स्यैवावययस्य कार्यसंयुक्तादाकोशदेशाद्विमागमारमते न निष्क्रियस्य कारणामावात् । वित्तीयस्तु हस्ते फर्मोत्पन्नमययवान्तराद्विमागं कुर्व- दाकाशादिदेशेभ्यो विमागानारमते, ते कारणाकारणविभागाः कर्म यां दिशं पति कार्यारम्माभिमुखतामपेक्ष्य कार्याकार्यविमागमारमते पथा हस्ताकाशविभागाच्छरीराफाश विभागः न चासौ शरीरक्रियाकार्यस्त- दा तस्य निष्क्रियत्वात् , नापि हस्तकियाकार्यः, व्यधिकरणस्य कर्मणो विभागकर्तुत्वानुपपत्तेः । अतः पारिशेप्याकारणाकारणधिमार्गस्तस्य कारणत्वमङ्गीकरणीयम् । यदयादि अन्धकारादी भावत्वं निपिध्यत इति तदसंगतं तत्र चतुर्धा विवादसमवात् । तथाहि द्रव्यं तम इति माहाः । वेदान्तिनश्च मपान्ति आरोपितं नीलरूपमिति श्रीधराचार्याः । आलोकज्ञानामाष इति प्रामाकरैकदेशिनः । आलोकामाव इति नैयायिकादय इति चेत्तत्र व्यत्वपक्षो न घटते विकल्पानुपपत्तेः । द्रव्यं भवदन्धकार द्रव्याद्यन्यतममन्यद्वा नाऽऽद्यः । पत्रान्तर्भावोऽस्य तस्य पावन्तो गुणास्तावगुणकत्वमसङ्गात् । न च तमसो द्रव्यरहिमोध इति सांपतं निर्गुणस्य तस्य द्रव्यत्वासंभवेन द्रव्यान्तरत्वस्य सुतरामसंभवात् । ननु तमालश्यामलत्वेनोपलभ्यमानं तमः कथं निर्गुणं स्यादिति', नीलं नम इतिवद्भ्रान्तिरेवेत्यलं वृद्धवीवधया । अत एव नाऽऽरोपितरूपं तमोs- विष्ठानमत्ययमन्तरेणाऽऽरोपायोगात, बाह्यालोकसहकारिरहितस्य चक्षुपो रूपारोपे सामर्यानुपलम्माच । न चायमचाक्षुषः प्रत्ययः, तदनु- विधानस्यानन्यथासिद्धत्वात् । न च विधिमत्ययवैद्युत्वायोगो माव इति सांपतं प्रलयविनाशाव(नादिपु व्यभिचाराव । अत एव नाऽऽलोकज्ञानामावः, अमावस्य प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियग्राह्यत्वनिय- * विमत सम, भावो भवितुमईति न जानुसितप्रत्ययवेधत्वाइटवदिति । घ.पुटि.। घ. काशाभागर्दै' । ३ घ. ते कारणाकारणविभाग. क°। ३६, मुख ता! ४ प. 'कारणाकरगा। ५५ "ते। तो दिश प्रति कार्याकार्यविभागमारभत । यी ६च. गस्य । .क.स. ग. प. 'म'। घ. 'ति प्रमा९स.प.'काराच्य पृषिच्याच तत्र। "म 'द सभवतीति सारच. 'ति चेत्तदसार गन्धा देव्याप्तस्य नीलरूपस्य तभिवृत्तौ निवृत्त। अपनील तम इतिगतेः कागतीरतिचेनोलेन। १३च. "दपीच्याघ. 'तनीलह । १५क, 'यत्वं न अयोगाभाव।स. सेनामावलायोगाईग. "घर पोपो भाव प. "यत्वेन आगेगा। च. दत्त ने चार प्रयोगाभावादिति । १६ स. प. धानेषु । १७ क. गिनिहा।

·अक्षपाइदर्शनम् । मेने मानसत्वमसङ्गात् । तस्मादालाकामाव एवं तमः, न सामावे मावधर्माध्यारोपो दुरुपपादः, दुःखामावे सुखरवारोपस्य संयोगाभावे विमागत्वामिमानस्य च दृष्टत्वात् । न चालोका- मावस्य घटाद्यमाववद्वपदमावत्वेनाऽऽलोकसापेक्षचक्षुर्जन्यज्ञानवि- पयत्वं स्यादित्येपितव्यं यदद्महे' यदपेक्ष चक्षुस्तदभावग्रहेऽपि तदपेक्षत इति न्यायेनाऽऽलोकग्रह आलोकापेक्षाया अभावेन तदभावग्रहेऽपि तद्- पेक्षाया अमावात् । न चाधिकरणग्रहणावश्यमावः, अभावमतीताव- शिकरणग्रहणावश्यंभावानीकारावएरथा निघृत्तः कोलाहल इति शब्द- मध्वंसः प्रत्यक्षो न स्यादिति अप्रामाणिक तव पचनं परम् । तत्स- मिमिसंधाय मगषान्कणादः प्रणिनाय सूत्रं द्यगुपकर्मनिष्पतिवैध- योदमावस्तम इति प्रत्ययवेद्यत्वेनापि निरूपितम् । अमावस्तु निषेधमुखप्रमाणगम्यः सप्तमो निरूप्यते--स*चासमवा- यत्वे सत्यसमवायः संक्षेपतो द्विविधः । संसर्गामावान्योन्यामावमेदात् । संसर्गामावोऽपि विविधः, प्राकमध्वंसात्यन्तामावमेवात् । तत्रानित्योऽना- दितमःमागमावः । उत्पत्तिमानविनाशी मध्यसः प्रतियोग्याश्रयोऽमा- वोऽत्यन्ताभावः । अत्यन्तामावव्यतिरिक्तत्वे सत्यनपधिरभावोऽन्योन्या- मावः । नन्वन्योन्यामाव एवात्पन्ताभाव इति चेदहो राजमार्ग एव भ्रमः । अन्योन्यामावो हि तादात्म्पप्रतियोगिकः प्रतिषेधः । यथा घटः पटात्मा न भवतीति संसर्गप्रतियोगका प्रतिपेधोऽत्यन्ताभावः, यथा वायी रूपसंबन्धो नास्तीति । न चास्य पुरुपार्थापयिकत्वं नास्तीत्याशङ्कनीयं दुःखात्यन्तोच्छेदापरपर्यायनिःश्रेपसरूपत्वेन परमपु- रुपार्थत्वात् ।। इति सर्ववर्शनसंग्रह औलुक्यदर्शनम् । अथाक्षपाददर्शनम् ॥११॥ तत्त्वज्ञानादुःसात्यन्तोच्छेदलक्षणं निश्रेयसं भवतीति समानतन्त्रेऽपि *भवनिरूपित । प. पु.टि.: + समयायादिसपथगन्याचे सति संबसवानियम । प.पु.टि.। न्यायतन। १च. भमस्व । २ प. हापि य. ३ च. 'पप्रत्ययस्वाइस्यान'क.स. प. 'णिकरण १५ क. ग. प. AIEE६ क.स ग, म्यांदा। . क. स.गान्यो। .ए. दाल।

·९२ सपदर्शनसंग्रहे- प्रतिपादितं तदाह सूत्रकारः प्रमाणप्रमेयेत्यादितत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाथि- गम इति । इदं न्यायशास्त्रस्याऽऽदिमं सूत्रं न्यायशाखं च पञ्चाध्याया- मक, तत्र प्रत्यध्यायस्याऽऽलिकद्वयम् । तत्र प्रथमाध्यायस्य प्रथमाहिके भगवता गौतमेन प्रमाणादिपदार्थनवकलक्षणनिरूपणं विधाय द्वितीय पादादिसप्तपदार्थलक्षणनिरूपण कृतम् । द्वितीयस्य प्रथमे संशयपरीक्षणं प्रमाणचतुष्टयामामाण्यशङ्कानिराकरणं च । द्वितीयेऽर्थापत्त्यादेरन्त - वनिरूपणम् । तृतीर्यस्य प्रथमे आत्मशरीरेन्दियार्थपरीक्षणं, द्वितीये बुद्धिमनःपरीक्षणम् । चतुर्थस्य प्रथमे प्रवृत्तिदोपप्रेत्यमावफलदुःसापवर्ग- परीक्षणं, द्वितीये दोपनिमित्तकत्वनिरूपणम्, अवयव्यादिनिरूपणं च । पञ्चमस्य प्रथमे जातिभेदनिरूपणं, द्वितीये निग्रहस्थानमेदनिरूपणम् । मानाधीना मेयसिद्धिरिति न्यायेन प्रमाणस्य प्रथममुद्देशे तदनुसारेण लक्षणस्य कथनीयतया प्रथमोद्दिष्टस्य प्रमाणस्य प्रथम लक्षणं कथ्यते--- साधनाअयाव्यतिरिक्त सति प्रमाव्या प्रमाणम्, एवं च प्रतितन्त्र- सिद्धान्तसिद्धं परमेश्वरप्रामाण्यं संगृहीतं भवति, यदचकथसूचकार: मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवञ्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यादिति । तथा च न्याये. पारावारपारदृश्वा विश्वविरयातंकीतिरुदयनाचार्योऽपि" कुसुमाञ्जली चतुर्थ स्तबके- मितिः सम्यक्परिच्छित्तिस्तद्वत्ता च प्रमाता। तदयोगव्यवच्छेदःप्रामाण्य गौतमे मते ॥ इति । साक्षात्कारिणि नित्ययोगिनि परद्वारानपेक्षस्थिती भूतार्थानुमवे निविष्टनिसिलप्रस्ताविवस्तुक्रमः । लेशादृष्टिनिमित्तदृष्टिविगममभ्रष्टशङ्कातुपः शङ्कोन्मेषकलङ्किभिः किमपरैस्तन्मे प्रमाणं शिवः ॥ इति । तचतुर्विधं प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात् । प्रमेयं द्वादशमकारम् । आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोपप्रेत्यमावफलदुःसापवर्गभेदात् । अनवधारणात्मकं ज्ञानं संशयः । स विविधः, साधारणधर्मासाधारणधn.माणा। १५ 'यमा ३ क ख घ.म् । द्विघ. 'यम ।५स.प अन्य । ६ स न प्रथा व माणच्या 10 नरमप्रामा'। क ख ग घ.यनयपा। १० ग स स्फति । १ च पिजयकु। २ . 'स्तानिके वस्तुनि ।। १३ क स्तु धर्म हैं।ख स्तुनि लें।ग नुरेल । १४ घ तदृष्टि। १५च प्रमाया योद्धः प्रतिभासते त प्रमेय तया ।

·अक्षपाददर्शनम् । ९३ मविप्रतिपत्तिलक्षणभेदात् । यमधिकृत्य प्रवर्तन्ते पुरुपास्तत्प्रयोजनम् , सविविधं दृष्टादृष्टमेदात् । व्यातिसंवेदनभूमिईष्टान्तः, स द्विविधः । साधवैधभेदात् । प्रामाणिकत्वेसायुपगतोऽर्थः सिद्धान्तः, स चतु- विधः । सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगममेदात् । परार्थानुमानवाक्य- फदेशोऽवयवः, स पञ्चविधः प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनभेदात् । व्याप्यारोपे व्यापकारोपस्तकः । स चैकादशविधः, ध्याघातात्माश्रयेत- रेतराश्रयचक्रकाश्रयानवस्थापतिबन्धिकल्पनालाधवकल्पनागौरवोत्सर्गा- पवादवैनात्यभेदात् । यथार्थानुभवपर्याया प्रमितिनिर्णयः । स चतुर्विधः, साक्षात्कृत्यनुमित्युपमितिशाब्दभेदात् । तत्त्वनिर्णयफल: कथाविशेयो वादः । उभयसाधनवती विजिगीषुकथा जल्पः । स्वपक्षस्थापनाहीनः कथाविशेषो वितण्डा । कथा नाम वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षपरि- ग्रहः । असाधको हेतुत्वेनाभिमतो हेत्वाभासः । स पञ्चविधः, सव्यभि- चारविरुद्धपकरणसमंसाध्यसमातीतकालमेदात् । शब्दावृत्तिष्पवयन प्रतिपेधहेतुश्छलं तत्रिविधम्, अभिधानतात्पर्योपचारव्यत्ययवृत्तिमदात् । स्वच्याधानकमुत्तरं जातिः, सा चतुविशतिरिश । साधर्म्यवैध क- पांपकपण्यावयविकल्पसाध्यप्राप्तयमाप्तिमसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंश- यमकरणाहेत्वर्थापत्तिविशेषापत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसममे- दात् । पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानं तहाविंशतिप्रकार, प्रतिज्ञाहा- निमतिज्ञान्तरपतिज्ञाधिरोपप्रतिज्ञासन्यासहेत्वन्तरार्थान्तरनिरर्थकाविज्ञा. तार्यापार्थकामाप्तकालन्यूनाधिकपुनरुक्ताननुभाषणाज्ञानापतिमाविक्षप- मतागुतापर्यनुयोग्योपेक्षणनिरनुयोज्यानुयोगापसिद्धान्तहेत्वाभासभेदान। अन सर्वान्तर्गणिकस्तु विशेपस्तत्र शास्त्रे विस्पष्टोऽपि विस्तराभियान प्रस्तूयते। ननु प्रमाणादिपदार्थपोडशके प्रतिपाद्यमाने कथमिदं न्यायशास्त्रमिति व्यपदिश्यते सत्यं तथाऽप्यसाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायन न्यायस्य परार्थानुमानापरपर्यायस्य सकलविद्यानुग्राहकतया सर्वकर्मानु- वानसाधनतया प्रधानत्वेन तथा व्यपदेशो युज्यते । तथाऽमाणि सर्वज्ञेन 1 च. पारगर्भ । २ स. ग. प. पण व्या' । ३ स. नागप, पनहीनका ५ १. राम' का शातिसारा.ग.प.शतिः सा 10 प. वर्गावर्णविरा.. 'रण। • प. को 110 रा. 'ग्यो नु। 'भा प. स. प. 'पा यम ।

·९४ सर्वदर्शनसंग्रहे- सोऽयं परमो न्यायो विप्रतिपन्नपुरुषप्रतिपादकत्वात् । तथा प्रवृत्तिहेतुत्वा- खेति पक्षिलस्वामिना च । सेयमान्वीक्षिकी विद्या प्रमाणादिमिः पदार्थः प्रविमज्यमाना- प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे परीक्षिता ॥ इति । ननु तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसं भवतीत्युक्तं तत्र कि तत्त्वज्ञानादनन्तरमेव निःश्रेयसं संपद्यते नेत्युच्यते कितु तत्त्वज्ञानाद्दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्या- ज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग इति । तत्र मिथ्याज्ञान मामानात्मनि देहादावात्मबुद्धिः, तदनुकूठेषु रागः, तत्प्रतिकुलेषु द्वेषः, वस्तुतस्त्वात्मनः प्रतिकूलमनुकूलं वा न किचित्समस्ति परस्परानुबन्ध- त्वाच रागादीनां मूढो रेज्यति रक्को मुह्यति मूढः कुप्यति कुपितो मुह्यतीति ततस्तैर्वोपः प्रेरितः पाणी प्रतिपिद्धानि शरीरेण हिंसास्तेयादीन्याचरति, वाचाऽनृतादीनि मनसा परदोहादीनि सेयं पापरूपा प्रवृत्तिरधर्ममावहतीति । शरीरेण प्रशस्तानि दान- परपरित्राणादीनि वाचा हितसत्यादीनि मनसॉऽहिंसादीनि सेयं पुण्य- रूपा प्रवृत्तिधर्मः । सेपमुमयी वृत्तिस्ततः स्वानुरुपं प्रशस्तं निन्दित धा जन्म पुनः शारीरोदेः प्रादुर्भावः, तस्मिन्सति प्रतिकूलवेदिनीयतयों वास. नात्मकं दुःखं भवति । त इमे मिथ्याज्ञानादयो दुःखान्ता अवि- च्छेदेन प्रवर्तमानाः संसारशब्दार्थो घटीचक्रयन्निरपधिरनुवर्तते । पदा कश्चित्पुरुपौरेयः पुराकृतसुकृतपरिपाकवशादाचार्योपदेशेन सर्वमिद दुःखायतनं दुःखानुषक्त , पश्यति तदा तत्सर्व हेयत्वेन बुध्यते । ततस्त- निवर्तकमविद्यादि निवर्तयितुमिच्छति, तन्निवृत्युपापश्च तत्त्वज्ञानमिति कस्यचिचतसृभिर्विद्यामिविभक्त प्रमेयं भावयतः सम्यग्दर्शनपदवेदनी- यतया तत्त्वज्ञान जायते, तत्वज्ञानान्मिध्याज्ञानमपैति मिथ्याज्ञानापाये दोपा अपयान्ति, दोपापाये प्रवृत्तिरपति, प्रवृत्त्यपाये जन्मापति, जन्मा- ,घ न्यायो निरूपित । वि।स 'रुषार्थ प्रीप 'स्प प्रति स विद्या। ४कगचिस्वम ! ख 'चितवम 'चिस्वस्ति। ५ क स ग प रजति । ६ घ धोऽनुकूलरागादिभिस्तै प्रेरितो धर्म । ४ क स ग घ साऽजिघांसा । स यीप्रत्' । घ यी प्रवृत्ति । स ग तिसाच 'न्म सपायति पु1१0 "रादेर्जन्म प्रा। स यावाधना । १२२ रीयत्र 113 क ग 'यत्त । स या ख ग घ कच्चिय।

·अक्षपावदर्शनम्। ९५ पाये दुःखमत्यन्तं निवर्तते । साऽऽत्यन्तिकी निवृत्तिरपवर्गः। निवृत्तेरा- त्यन्तिकत्वं नाम निववंसजातीयस्य पुनस्तत्रानुत्पाद इति । तथा च पारमर्ष सूत्रम्-'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तद्- नन्तरामादिपवर्गः' इति । ननु दुःखात्पन्तोच्छेपोऽपवर्ग इत्येतदेद्यापि कंफोणिगुदायितं वर्तते सत्कथं सिद्धवत्कृत्य व्यवतियत इति चेन्मैवं, सर्वेषां मोक्षवादिनामपव- मैदशायामात्यन्तिकी दुःसभिवृतिरस्तीत्यस्यार्थस्य सर्वतत्रासिद्धानासि- द्धतया घण्टापथत्वात् । न प्रवृत्तस्य दुःखं प्रत्यापद्यत इति कश्चि- रमपद्यते । तथा हि आत्मोच्छेदो मोक्ष इति माध्यमिकमते दुःखोच्छेदोऽ- स्तीत्येतावत्तावदविवादम् । अथ मन्येथाः शरीरादिवदात्माऽपि दुःखहे- तुत्वादुच्छेद्य इति तन्न संगच्छते विकल्पानुपपत्तेः। किमात्मा ज्ञानसं- तानो विवक्षितः, तदतिरिक्तो वा। प्रथमे न विप्रतिपत्तिः। का खल्वनुकूल- माचरति प्रतिकूलमाचरेत् । द्वितीये तस्य नित्यत्वे निवृत्तिरशक्यविधा- नेव, प्रवृत्त्यनुपपत्तिश्चाधिक वूपणं न खलु कश्चित्मेक्षावानात्मनस्तु का- माय सर्व मियं भवतीति सर्वतः प्रियतमस्याऽऽत्मनः समुच्छेदाय प्रयतते, सर्वो हि प्राणी मुक्त इति व्यवहरति । न धर्मिनिवृत्ती निर्मलज्ञानोदयो महोदय इति विज्ञानवादिवादे + सामप्यमावः सामानाधिकरण्यानुपप- निश्च । मावनाचतुक्ष्यं हि तस्य कारणममीटं तच्च क्षणमअपक्षे स्थिरकाधारासंभवालधनाम्यासादिवदनासादितभकर्ष न स्फुटमभिज्ञान- मभिजनपितुं प्रभवति सोपहर्षस्य ज्ञानसंतानस्य बद्धत्वे निरुपप्लवस्प च मुक्तत्वे यो बद्धः स एव मुक्त इति सामानाधिकरण्यं न संगच्छते । आवरणमुक्तिर्मुक्तिरिति जनजनामिमतोऽपि मार्गो न निगतो निरर्गलः। अङ्ग भवान्पृष्टो व्याष्टां किमावरणं ? धर्माधर्मभ्रान्तय इति चेदिष्टमेव । अथ देहमेवाऽऽवरणं तथा च तन्निवृत्ती पक्षरान्मुक्तस्य शुफस्पेवाऽऽत्मनः सततीर्ध्वगमनं मुक्तिरिति चेत्तदा वक्तव्यं किमयमात्मा मूर्ती मूतॊ वा । टि. *कया युवाया। अयन्तगृहायतम् । प.पु.। सामग्न्यभावे । ५. पु. ११. की दापनि । ३ स. निवत्यरा' । ३ . पाया 17 स. ग. प, वादिति । ५२. दभिधायिकाणा। क. ग. रूपोगा। म. कौशायि प्रम। * म. गदि। स। र क. रा. प. प्रलाप । (प.सिम्याहारानएपसिया । १. . पी सहि पाणि । "प.सयेत्य । १३.प. ग, घ, न तु 11.41 17 प. 'गो निसर्गतो नामर । १५रा, निसर्ग स.'चा ।

·- सर्वदर्शनसंग्रहे- मथने निरषयका सावयचो यो, निरवयवत्वे निरवयवो भूतः परमाणुरिति परमाणुलक्षणापत्त्या परमाणुधर्मवदात्मधर्माणामतीन्द्रियत्वं प्रसजेत् । सापयवत्वे यत्सावयवं तदनित्यमिति प्रतिबन्धवलेनानित्यत्वापत्ती कृतपणाशाकृताभ्यागमी निष्प्रतिबन्धौ प्रसरताम् । अमूर्तत्वे गमनमनुप- पन्नमेव चलनात्मिकायाः क्रियाया +मूर्तप्रतिबन्धात्यारतन्त्र्यं बन्धः स्वातन्त्र्यं मोक्ष इति । चार्वाकपक्षेऽपि स्वातन्त्र्यं दुःसनिवृत्तिश्चेदविवाद ऐश्वर्य चेत्सातिशयतया सहक्षतया च प्रेक्षावता नाभिमतम् । प्रकृतिपुर- पान्यत्वख्याती प्रकृत्युपरमे पुरुपस्य स्वरूपेणावस्थानं मुक्तिरिति सांस्या- ख्यातेऽपि पक्षे दुःखोच्छेदोऽभ्युपेयते, विवेकज्ञानं पुरुपाश्रयं प्रकृत्याश्रय वेति एतावदवशिष्यते । तत्र पुरुषाश्रयमिति न श्लिप्यते पुरुपस्य कौट- स्थ्यात्स्थाननिरोधापातान्नापि प्रकृत्याश्रयः, अचेतनत्वात्तस्याः। किं च प्रकृतिः प्रवृत्तिस्वभावा निवृत्तिस्वभावा बा, आयेऽनिर्मोक्षः स्वभाव- स्यानपायात् । द्वितीये संपति संसारोऽस्तमियात् । नित्यनि- रतिशयसुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति मट्टसर्वज्ञाद्यभिमतेऽपि दुखनिवृत्ति- रमिमतैव परंतु नित्यसुखं न प्रमाणपद्धतिमध्यारते । श्रुतिस्तत्र प्रमाणमिति चेन्न योग्यानुपलब्धिबाधिते तदनवकाशादवकाशे वा मार्वलावेऽपि तथा भावप्रसङ्गात् । ननु सुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति पक्षं परित्यज्य दुःसनिवृत्तिरेव मुक्तिरिति स्वीकारः क्षीरं पिहायाऽऽरोचकन- स्तस्य सौवीररुचिम भवतीति चेत्तदेतन्नाटकपक्षपतितं त्वद्वच इत्युपे. क्ष्यते । सुखस्य सातिशयतया प्रत्यक्षतया बहुप्रत्यनीकाकान्ततया साधन- प्रार्थनापरिक्लिटतया च दुःखाविनामूतत्वेन विपानुपक्तमधुवदुःखपक्षनि- क्षेपात् । नन्वेकमनुसंधिसतोऽपरं प्रच्यवत इति न्यायेन दुःखवत्सु- समित्युच्छिद्यत इति अकाम्योऽयं पक्ष इति चेन्मेवं मंस्थाः सुखसंपा- दने दुःखसाधनबाहुल्यानुपङ्गनियमेन ततायःपिण्डे तपनीयबुद्धया प्रव- * व्याप्तिवलेन प. पु. टी. + मूर्तसंबन्धात् । ४ मारनालकसीवीरमित्यमरः । प. पु. । r प.च स. या निरवयो। २. प्रसंजेत । घ. प्रसज्येत् । ३ घ. दृशत । कलासहतमा मुके दुनिरूपत्वापत्तेः ।। च. 'बदनुपादेयतयैव स्थात् । प्रा ५ के. 'तामभि । ६ रा. ग. 'दोऽस्त्वेद वि। घ. दोऽस्त्येववि। .प. 'थ्यावस्था'! क. "तिभावस। सु. ग. 'तिमा, प. तिमगमत्स। १५. "वप्लव। . घ. 'तयोपसम्भावकार। १. श. नुभावयती' । न. नुसरतीति । १२ का.स. ग सवृक्षनया । घ राक्षतया । १३ स. ग. 'धन। १ स. प. समव्युच्छि' । ८ ·अक्षपाददर्शनम् । तैमानेन साम्यापातात् । तथा हि न्यायोपाजितेपु विषयेषु कियन्तः सुख- खद्योताः कियन्ति दुःखदुर्दिनानि, अन्यायोपार्जितेपु तु यद्भविष्यति तन्मनसाऽपि चिन्तयितुं न शक्यमित्येतत्स्वानुभमपच्छादयन्तः सन्तो विदाकुर्वन्तु, विदां वरा मवन्तः । तस्मात्परिशेषात्परमेश्वरानुग्रहवशा- वणादिक्रमेणाऽऽत्मतत्त्वसाक्षात्कारवतः पुरुपधौरेयस्य दुःखनिवृत्ति- रात्यन्तिकी निःश्रेयसमिति निरवद्यम् । नन्वीश्वरसद्भावे कि प्रमाणं प्रत्यक्षमनुमानमागमो वा, न तावत्र प्रत्यक्षं क्रमते रूपादिरहितत्त्वेनातीन्द्रियत्वात, नाप्यनुमानं तद्याप्तिलि- गामावात, नाऽऽगमो विकल्पासहत्वात् । किं नित्योऽवगमयत्यनित्यो वा।आयेऽपसिद्धान्तापातः । द्वितीये परस्पराश्रयापातः । उपमानादिक- मशक्यशङ्कं नियतविषयत्वात् । तस्मादीश्वरः शशविपाणायत इति चेत्तदेतन्न चतुरचेतसां चेतसि चमत्कारमाविष्करोति । विवादास्पद नगसागरादिकं सकतकं कार्यत्वात्कुम्भवत् । म चापमसिद्धो हेतुः, सावयवत्वेन तस्ये सुसाधनत्वात् । ननु किमिदं सावयवत्वम् , अवयवस- योगित्वम् , अवयवसमवायित्वं वा । नाऽऽयः, गगनादौ व्यभिचारात् । न द्वितीयः, तन्तुत्वादापनकान्त्यात् । तस्मादनुपपन्नमिति चेन्मय वादी: समवेतद्रव्यत्वं सावयवत्वमिति निरुक्तेवक्तुं शक्यत्वात् । अवान्तरमहत्त्वेन वा कार्यत्वानुमानस्य सुकरत्वात् । नापि विरुद्धो हेतुः साध्यविपर्ययच्या. मेरमावात् । नाप्यनैकान्तिकः पक्षादन्यत्र वृत्तेरदर्शनात् । नापि काला- त्ययोपदिष्टः, बाधकानुपलम्भात् । नापि सत्यतिपक्षः प्रतिभटादर्शनात् । मनु नगादिकमतकं शरीराजन्यत्वाद्दगनवदिति चेन्नैतत्परीक्षाक्षममीक्ष्यते नहि कठोरकण्ठीरवस्य कुरङ्गशावः प्रतिमटो भवति, अजन्यत्वस्यैव समर्थतया शरीरविशेषणवयात् । तीजन्यत्वमेव साधनमिति चेन्ना- सिद्धेः। नापि सोपाधिकत्वशङ्काकलङ्काकुः समवी,अनुकूलतर्कसंभवात्। यद्ययमकर्तृकः स्याकार्यमपि न स्यादिह जगति नास्त्येव तत्काय नाम यत्कारकचक्रमवैधीर्याऽऽत्मानमासादयेदित्येतदविवादम्। तच सर्व कर्तृवि- . - - १ स. पमवच्छा' । २ रा 'स्मा.परमें। ३ प. 'नानीयमतद्विष । र स. शमवि । ५ रा. प. 'स्य साघ. "लयापदियः सात्यामावसाय | 0 क.स. :गा । ८ च, मायः । ९ क. स. सिदनाम. सिदना . 'वसेयमारमा ।

·सर्पदर्शनसंग्रहे- शेपोपहितमाः कतत्वं चैतरकारकाप्रयोज्यत्वे सति सकलकारकायो- कृत्वलक्षणं ज्ञानचिकीप्रियलाधारत्वम् । एवं च कर्तृव्यावृत्तेस्तदुपहि- तसमस्तकारकच्यावृत्तावकारणककार्योत्पादमसङ्ग 'इति स्थूलः प्रमादः तथा निरटविशंकरकिंकरण- अनुकूलेन तर्केण सनाथे सति साधने । साध्यव्यापकताभङ्गात्पक्षे नोपाधिसंमवः ॥ इति । यदीश्वरः कर्ता स्यात्तर्हि शरीरी स्यादित्यादिमतिकूलतर्कजातं जाग- तांति चेदीश्वरसिद्धयसिद्धिभ्यां व्याघातात् । तदुदितमुदयनेन- आगमादेः प्रमाणत्वे वाधनादनिषेधनम् । आमासत्वे तु सैव स्यादाश्रयासिद्धिद्धता ॥ इति । न प विशेषविरोधा शक्यशङ्कः, शातत्याज्ञातत्वविकल्पपराहतः स्यात् । तदेतत्परमेश्वरस्य जगन्निर्माणे प्रवृत्तिः किमर्था स्वार्था परार्था वा, आयेऽपीटमाप्त्यर्थाऽनिप्टेंपरिहारार्थी वा । नाऽऽद्यः, अवाप्तसकलकामस्य तदनुपपत्तेरतएव न द्वितीयः । द्वितीये प्रवृत्त्यनुपपत्तिः, कः खलु पदार्थ प्रवर्तमान प्रेक्षावानित्याचक्षीत । अथ करुणया प्रवृत्युपपत्तिार- त्याचक्षीत कश्चित्तं प्रत्याचक्षीत तर्हि सर्वान्माणिनः सुखिन एव सृजेदी- श्वरः, न दुःखशबलान्करुणाविरोधात् । स्वार्थमनपक्ष्य परदुःखमहा- णेच्छा हि कारुण्यं, तस्मादीश्वरस्य जगत्सर्जनं न युज्यते । तदुक्तं मट्टाचार्य:- प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दी हि प्रवर्तते । जगञ्च सृजतस्तस्य किं नाम न कृतं भवेत् ॥ इति । नास्तिकशिरोमणे तावदीाकपायिते चक्षुपी निमील्य परिमावयतु भवाकरुणया प्रवृत्तिरस्त्येव न च निसर्गतः सुखमयसर्गप्रसङ्गः सृज्यमा णिकृतसुकृतपरिपाकविशेपाद्वैषम्योपपत्तेः । न च स्वातन्त्र्यमङ्गः शङ्क- नीयः स्वाङ्ग स्वव्यवधायकं न भवतीति न्यायेन प्रत्युत तन्निर्वाहात् । 'एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे' इत्यादिरागमस्तन्त्र प्रमाणम् । यद्येवं तहि परस्पराश्रयबाधव्याधि समाधत्स्वेति चेत्तस्यानुत्थानात् । किमुत्पत्ती परस्पराश्रयः शङ्कयते ज्ञप्तौ वा । नाऽऽद्यः, आगमस्येश्वराधीनोत्पत्तिक- १ स. प. 'शेषाहि । २ स. याहि नि। ३ क स.प. 'रुच्यते । ४ घ. हतः । स्या हतत्वात् । तदै १५ च, महार्यो । प्रहरणे । . क. प. ग. प. दोऽपि । ८ क ग घ. गधा । ९ स. 'म् । एव ।

·जैमिनिदर्शनम् । त्वेऽपि परमेश्वरस्य नित्यत्वेनोत्यत्तेरनुपपत्तेः । नापि ज्ञप्ती परमेश्वरस्या-" गमाधीनज्ञप्तिकत्वेऽपि तस्यान्यतोऽवगमात् । नापि तदनित्यत्वज्ञप्ता- वागमानित्यत्वस्य तीवादिधर्मोपेतत्वादिना सुगमत्वात् । तस्मानिवर्तकधर्मानुठानयशादीश्वरप्रसादसिद्धावमिमतेटसिद्धिरिति सर्वमवदातम् । इति सर्वदर्शनसंमहेऽक्षपाददर्शनम् । अथ जैमिनिदर्शनम् ॥ १२॥ ननु धर्मानुष्ठानवशादाममतधर्मासिद्धिरिति जेगीयते भवता । तन्न धर्मः किंलक्षणकः किंप्रमाणक इति चेदुच्यते भूपतामवधानेन । अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं प्राच्या मीमांसायां प्रादर्शि जैमिनिना मुनिना । सा हि मीमांसा द्वादशलक्षणी, तत्र प्रथमेऽध्याये विध्यर्थवादमग्नस्मृति- नामधेयार्थकस्य शब्दराशेः प्रामाण्यम् । द्वितीये कर्मभेदोपोद्घातप्रमाणा- पवादपयोगभेदरूपोऽर्थः । तृतीये अतिलिनधास्यादिविरोधमतिपतिक- मानारभ्याधीतबहुप्रधानोपकारकमयाजादियाजमानचिन्तनम् । चतुर्थे प्रधानप्रयोजकत्वामधानप्रयोजकत्वजुहूंपर्णतादिफलराजसूयगतजघन्या- झाक्षयूतादिचिन्ता । पश्चभे धुत्पादिक्रमतद्विशेषवृद्धयवर्धनमाचपदोई- ल्यचिन्ता । पठेऽधिकारितद्धर्मव्यप्रतिनिध्यर्थलोपनमायश्चित्तसनदेय- वह्निविचारः । सप्तमे मत्येक्षावचनातिदेशेषु नामलिङ्गातिदेशविचारः । अष्टमे स्पष्टास्पष्टप्रबललिङ्गातिदेशापवादविचारः । नवम अहविचारा- रम्मसम्मोहमन्त्रोहतत्मसङ्गागतपिचारः । दशमे बाधहेतद्वारलोपपिरता- बाधकारणकार्यकत्वग्रहादिसामप्रकीर्णनअर्थविचारः । एकादशे तन्त्रो. पोद्याततन्त्रावापतन्त्रप्रपञ्चनीवापमपञ्चनचिन्तनानि । द्वादशे प्रसङ्ग- तन्त्रनिर्णयसमुनयविकल्पविचारः। तत्राथातो धर्मजिज्ञासति प्रथममधिकरणं पूर्वमीमांसारम्मोपपादन- परम् । अधिकरणं च पञ्चावयवमाचक्षते परीक्षकाः । ते च पञ्चावयवाः, विपयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्तसंगतिरूपाः । तत्राऽऽचार्यमतानुसारेणाधि- स. प. रमानापी।गमायापी12. "स्याऽऽमाधी ..तर. तोर'। ५. ग. दिमनना।ख 'मान चि. 'पुर्ण 1 स. "त्य सि. सक्षव'100'च. त्रोऽन्यत12. ना।

·१०० सर्वदर्शनसंग्रहे- करणं निरूप्यते-स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्येतद्वाक्यं विषयः । चोदनालक्ष- णोऽर्थो धर्मइत्यारम्यान्याहार्ये च दर्शनादित्येतदन्तं जमिनीयं धर्मशास्त्र- मनारभ्यमारभ्यं वेति संदेहः । अध्ययन विधेरदृष्टार्थत्वष्टार्थत्वाभ्यां तत्रा- नारभ्यमिति पूर्वः पक्षः। अध्ययनविधेरावयोधलक्षणदृष्टफलकत्वानुपप- तेरावयोधार्थमध्ययनविधिरिति वदन्वादी प्रष्टव्यः किमत्यन्तममाप्तम- ध्ययनं विधीयते किं वा पाक्षिकमवघातवनियम्यत इति । न तावदाद्या, विवादपदं वेदाध्ययनमर्थावबोधहेतुः, अध्ययनवादारताध्ययनवदित्य- नुमानेन विध्यनपेक्षतया प्राप्तत्वात् । अस्तु तहि द्वितीयो यथा नसवि- दलनादिना तण्डुलनिप्पत्तिसंभोत् । अवघातनिप्पन्नैरेव तण्डुलैः पिट- पुरोडाशादिकरणेऽवान्तरापूर्वद्वारा दर्शपूर्णमासी परेमापूर्वमुत्पादयतो नापरथा, अतोऽपूर्वमवघातस्य नियमहेतुः प्रकृते लिसितपाठजन्येनाध्य- यनजन्येन वाऽर्थावबोधेन कत्वनुष्ठानसिद्धेरध्ययनस्य नियमहेतु स्त्येव । तस्मादर्थावबोधहेतुविचारशास्त्रस्य वैधत्वं नास्तीति तर्हि श्रूयमाणस्य विधः का गतिरिति चेत्स्वर्गफलकोऽक्षरग्रहणमानविधिरिति भवान्परि- तुप्यतु विश्वजिन्यायेनाश्रुतस्यापि स्वर्गस्य कल्पयितुं शक्यत्वात् । यथा स स्वर्गः सर्वात्मत्यविशिष्टत्वादिति विश्वजित्यश्रुतमप्यधिकारिणं संपा- दयता तद्विशेषणं स्वर्ग: फलं युक्त्या निरणापि तदध्ययनेऽप्यस्तु । तदुक्तम्- विनाऽपि विधिना दृष्टलाभान हि तदर्थता । कल्प्यस्तु विधिसामात्स्विर्गो विश्वजिदादिवत् ॥ इति । एवंच सति वेदमधीत्य सायादिति स्मृतिरनुगृहीता भवति । अत्र हि वेदाध्ययनसमावर्तनयोरव्यवधानमवगम्यते । तावके मते त्वधीतेऽपि वेदे धर्मविचाराय गुरुकुले वस्तव्यं तथा सत्यव्यवधानं बांध्येत तस्माद्वि- चारशास्त्रस्य वैधत्वाभावात्पाठमात्रेण स्वसिद्धेः रामावर्तनशास्त्रार धर्मविचारशास्त्रमनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षसंक्षेपः । सिद्धान्तस्त्व- म्यतः प्राप्तत्वादप्राप्तविधित्वं माऽस्तु नियमविधित्वपक्षस्तु वज्रहस्ते- नापि नापहस्तयितुं पार्यते । तथा हि स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति १४. '' 12 घ. वादास्पद । ३ घ. "हेतु अ। ४ घ. 'चात्पाक्षिकोऽवपातोऽवश्य कर्तव्य इति विधिना निययंत तया लिखितपाटेन अर्थज्ञान संभवात्पाक्षिकमध्ययन विधिना नियम्यत इति लेतश्चतुरसम् । अन्तदान्तिक्योर्विधये सभवात् । । ५ स. रमपू । स. नारलेव तक. स. ग. ग1ि4 माध्यते ।

·जामानदशनम् । १०१ तव्यमत्ययः प्रेरणापरपर्यायां पुरुपप्रवृत्तिरूपार्थमावनामाव्यामभिधामा- वनांप्रत्याययति । साह्यर्थमावनासहितमनुबद्धं मान्यमाकाक्षति न नावसमानपदोपातमध्ययनमाट्य परिरमते । अध्ययनशब्दार्थस्य स्वाधी- नोचारणक्षमत्वस्य वाहानसव्यापारस्य केशार्थकस्य माव्यत्वासंभवात् । नापि समानवाक्योपात्तः स्वाध्यायः स्वाध्यायशब्दार्थस्य वर्णराशे- नित्यत्वेन विभुत्वेन चोत्पत्त्यादीनां चतुर्णा क्रियाफलाना- मसंभवात् । तस्मात्सामर्थ्यमाप्तोऽवयोधो भावत्वेनावतिधते । अर्थी समों विद्वानाधिक्रियत इति न्यायेन दर्शपूर्णमासादिविषयाव- बोधमवेक्षमाणास्तत्त्वबोधे स्वाध्यायं विनियुक्षते । अध्ययनविधिध लिरितपादिव्यावृत्त्याऽध्ययनसंस्कृतत्वं स्वाध्यायस्याधगमयति । तथा * यथा दर्शपूर्णमासादिजन्यं परमापूर्वमवधातादिजन्यस्यान्तरापू- वस्य कल्पकं तथा समस्तक्रतुजन्यमपूर्वजातं क्रतुज्ञानसाधनाध्ययननि- यमजन्यमपूर्व कल्पयिष्यति, नियमाप्टानिष्टी विधिश्रवणफल्यमाप- घेत । न च विश्वजिन्यापेन फलकल्पनाऽवकल्प्यते । अर्थावबोधे दृष्टे फले सति फलान्तरकल्पनाया अयोगात् । तदुक्तम्--- लभ्यमाने फले दृष्टे नाहटफलकल्पना। विधेस्तु नियमार्थत्यान्नाऽऽनर्थक्य भविष्यति ॥ इति । ननु वेदमात्राध्यायिनोऽर्थावबोधानुदयेऽपि साङ्गवेदाध्यापिन: पुरुपस्यावबोधसंभवाद्विचारशास्त्रस्य वैफल्यमिति चेत्तदसमञ्जसं बाधे- मात्रसंभवेऽपि निर्णयस्य विचाराधीनत्वात् । तयथा, शर्करा उपधातीत्यत्र घृतेनैव न सैलादिनत्यर्थनिर्णयो व्याकरणेन निगमेन निरुतेन वा न लभ्यते, विचारशास्त्रेण तु तेजो वै घृतमिति वाक्यशेपवशादर्थनिर्णयो लभ्यते । तस्माद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वं सिद्धम्। न च वेदमधीत्य मायादिति शास्त्रं गुरुकुलनिवृत्तिपरं व्यवधानमतिय- न्धकं बाध्यतेति मन्तव्यं सात्वा भुङ्ग इतिवपूर्वापरीमावसमानकर्तृकत्वमा- नमतिपत्त्याऽध्ययनसमावर्तनयो रन्तर्याप्रतिरत्तेः । तस्माद्विधिसामा- अक्ताः * शन्दीभावनाम् । प पु टि.। १ कपना सा पिर।ग. 'यना सापि हि । २ . नामा'।३१. 'यन माव्यस्पेन' स. ग.न भाव्यभा५च, 'व्य भाव प । घ. भाव्यास। ख. ग. 'व्य मावास। 'य. विषय. सविणारख. पयस्वविषयाप.पय. स्वविषया। १ घ.माणाः स्वाववो। स. ६.१२ २. स. 'वण वै 113 क. ख. ग. च. पस्यायव । प.वयं लिा! १५ १, 'न्य।

·१०२ सर्वदर्शनसंग्रहे- देवाधिकरणसहस्रात्मकं पूर्वमीमांसाशास्त्रमारम्मणीयम् । इदं चाधि- करणं शास्त्रेणोपोद्यातत्वेन संवध्यते । तदाह- चिन्ता प्रकृतसिद्धयर्थामुपोद्घातं प्रचक्षते ॥ इति । इमेवाधिकरणं शुरुमतमनुसृत्योपन्यस्यते-अटवपं बाह्मणमुपनयीत तमध्यापयीतेत्यत्राध्यापनं नियोगविषयः प्रतिमासते, नियोगच नियो- ज्यमपेक्षते, कश्वान नियोज्य इति चेदाचार्यककाम एव समाननेत्या- दिना पाणिन्यनुशासनेनाऽऽचार्यके गम्यमाने नयतेधांतोरात्मनेपदस्य विधानात् , उपनयने यो नियोग्यः स एवाध्यापनेऽपि तयोरेकायो- गत्वात् । अत एवोक्तं मनुनो मुनिना- उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्विजः। साङ्गं च सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ इति । ततश्राऽऽचार्यकर्तृकमध्यापनं माणवककर्तृकेणाध्ययनेन विना न सिध्यतीत्यध्यापनविधिप्रयुक्त्यैवाध्ययनानुष्ठान सेत्स्यति प्रयोज्यव्या- पारमन्तरेण प्रयोजफव्यापारस्यानिर्वाहातू । तबध्यतव्य इत्यस्य विधित्वं ने सिध्यतीति चेन्मा सेत्सीत्का नो हानिः पृथगध्ययनविधे- रध्यु(भ्युपगमे प्रयोजनामावाद्विधित्वस्य नित्यानुवादत्वेनाप्युपपत्तेः । तस्मादध्ययनविधिमुपजीव्य पूर्वमुपन्यस्तौ पूर्वोत्तरपक्षी प्रकारान्तरेण प्रद- र्शनीयों विचारशास्त्रमवैधत्वेनानारब्धव्यमिति पूर्वपक्षो वैधत्वेनाऽऽरब्ध. व्यमिति राद्धान्तः । तत्र वैधत्वं वदता वदितव्यं किमध्यापनविधिर्माण- बकस्यार्थावबोधमपि प्रेयुङ्के किं वा पाठमाचं, नाऽऽद्यः, विनाऽप्यर्थावबो- धेनाध्यापनसिद्धेः। न द्वितीयः पाठमाने विचारस्य विपयप्रयोजनमोर- संमवादापाततः प्रतिमातः संदिग्धोऽर्थो विचारशास्वविषयो भवति । तथा सति यर्थावगतिरेव नास्ति तत्र संदेहस्य का कथा विचारफ- ठस्य निर्णयस्य प्रत्याशा दूरत एव । तथा च यदसंदिग्धं प्रयोजनं न च तत्क्षावन्मतिपित्सागोचरः समनस्केन्द्रियसंनिकृष्टः स्पष्टालोकमध्यमध्या- सीनो घट इति न्यायन विषयप्रयोजनयारसमवेन विचारशाखमनार- स. पनविनि । १ प. 'ना ।।च. 'जः । सरल्प स'। ४ घ. 'युवा । ५ च. न सिच. 'धिवाक्यस्य । “पपूर्वपक्षामिद्धान्तो । ८ च. 'धनम । ९ फ. ग. घ, प्रयुझते। स. च. प्रयुज्यन्ते । 10च, नाध्ययन'। ५.वस्य दि. १२ च, श्राव। . 'दिग्धमप्र 11४ प... "रायया ।

·जैमिनिदर्शनम् । १०३ म्यमिति पूर्वः पक्षः । अध्यापन विधिनाऽवियोधो मा प्रयोजि तथाऽपि साइन्वेदाध्यापिनो गृहीतपदपदार्थसंगतिकस्य पुरुषस्य पौरुपेयेष्विध प्रवन्धषु आनायेऽप्यर्थावबोध प्राप्मोत्येवाननु यथा विपं मुवेत्यत्र प्रती- यमानोऽप्यर्थो न विवक्ष्यते माऽस्य गृहे मुकथा इति मोजनप्रतिषेधस्य मातृवाक्यविपयत्वात्तथाऽऽनायार्थस्याविवक्षायां विपयाद्यमावदोपः प्रा- चीनः प्रादुःण्यादिति चेन्मैवं वोचः, दृष्टान्तदान्तिकोवैषम्यसंभवाद्वि- यमोजनवाक्यस्याऽऽतप्रणीतत्वेन मुख्यार्थपरिग्रहे बाधः स्यादिति विवक्षा नाऽऽश्रीयते । अपौरुपेये तु वेदे मतीयमानोऽर्थः कुतोन विवक्ष्यते, विव- क्षिते च वेदार्थे यत्र पत्र पुरुषस्य संदेहः स सर्वोऽपि विचारशाखस्य विषयो भविष्यति तन्निर्णय प्रयोजनं तस्मादध्यापनविधिप्रयुक्तेनाध्यय- नेनावगम्यमानस्यार्थस्य विचारार्हत्वाद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वेन विचार- शास्त्रमारम्मणीयमिति राद्धान्तसंग्रहः । स्यादेतवेदस्य कथमपौरुषेयत्वमभिधीयते तत्मतिपादकप्रमाणाभा- चात् , कथं मन्येथा अपौरुपेया वेदाः संप्रदायाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृ- कारवादात्मवदिति, तदेतन्मन्दं विशेषणासिद्धः पौरुपेपवेदादिभिः प्रलये संपदायविच्छेदस्य कक्षीकरणात् । किं च किमिदमस्मर्यमाणकर्तृकत्वं नामाप्रेतीयमानकर्तृकत्वमस्मरणगोचरकर्तृकत्वं वा, न प्रथमः कल्पः परमेश्वरस्य कर्तुः प्रमितेरभ्युपगमात् । न द्वितीयो विकल्पासहत्वात् । तथा हि किमेकेनास्मरणमभिमेयते सर्वैर्वा नाऽऽद्यो यो धर्मशीलो जित- मानरोप इत्यादिपु मुक्तकोक्तिषु व्यभिचारात् । न द्वितीयः सर्वास्मर- णस्यासर्वज्ञदुर्ज्ञानत्वात्पौरुषेयत्वे प्रमाणसंभवाच । वेदवाक्यानि पौरुपे- याणि वाक्यत्वात् , कालिदासादिवाक्यवत् । वेदवाक्यान्यातप्रणीतानि प्रमाणत्वे सति वाक्यत्वान्मन्वादिवाक्यवदिति । ननु पेदस्याध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनसामान्यादधुनाध्ययनं यथा ॥ इत्यनुमानं प्रति साधनं अंगल्मत इति चेत्तदपि न प्रमाणकोर्टि प्रवेष्टुमीटे १ ख. अध्ययन । ३ स. 'नस्याप्यत्र । ५. अप । प. क्षीकारात् । कि । ५ च. "प्रमीय" । ६ घ.' । नापिद्धित. स्पानुपपत्तेः ।। 1 ८ च. "क्यान्यन । ९ च. नवाच्या स्वाद । १० व. प्रतिता ।

·१०४ सर्वदर्शनसंग्रहे- मारताध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । मारताध्ययनत्वेन सांप्रताध्ययनं यथा ॥ इति आमाससमानयोगक्षेमत्वात् । ननु तत्र व्यासः कर्तेति स्मयते । को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेत्। इत्यादाविति चेत्तसारम् । 'ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत' । इति पुरुपसूक्ते वेदस्य सकर्तृकतामतिपादनात्। किंचानित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वाद्दष्टवत् । नन्विदमनुमान स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञाप्रमाणप्रतिहतमिति चेत्तदतिफल्गुंलूनपु- मर्जातकेशदलितकुन्दादाविष प्रत्यभिज्ञायाः सामान्यविषयत्वेन बाध- कत्वाभावात् । नन्वशरीरस्य परमेश्वरस्य ताल्वादिस्थानामावेन वर्णो- भारणासंभवात्कथं तत्मणीतत्वं वेदस्य स्यादिति चेन्न, तद्भदं स्वभावतोऽशरीरस्यापि तस्य भक्तानुग्रहार्थं लीलाविग्रहग्रहणसंम- वात् । तस्माद्वेदस्यापौरुपेयत्वाचोयुक्तिर्न युक्तेति चेत्तत्र समा. धानमभिधीयते किमिदं पौरुषेयत्वं सिसाधयिपितं पुरुपादुत्पन्नत्व- मात्रं, यथाऽस्मदादिभिरहरहरुच्चार्यमाणस्य वेदस्य प्रमाणान्तरेणार्थ- मुपलभ्य तत्प्रकाशनाय रचितत्वं वा, यथाऽस्मदादिभिरेव निबध्य- मानस्य प्रबन्धस्य । प्रथमे न विप्रतिपत्तिः, चरमे किमनुमानबलात्त- साधनमागमबलाद्वा । नाऽऽद्यो मालतीमाधवादिवाक्येषु सव्यभिचा- रत्वात् । अथ प्रमाणत्वे सतीति विशिष्यत इति चेत्तदपि न विपश्चितो मनसि वैशद्यमापद्यते प्रमाणान्तरागोचरार्थप्रतिपादकं हि वाक्यं वेद- वाक्यं तत्प्रमाणान्तरागोचरार्थप्रतिपादकमिति साध्यमाने मम माता वन्ध्यतिवद्याधातापातात् । किं च परमेश्वरस्य लीलाविग्रहपरिग्रहा- भ्युपगमेऽप्यतीन्द्रियार्थदर्शनं न संजाघटीति देशकालस्वभावविप्रकृया- र्थग्रहणोपायाभावात् । न च तच्चक्षुरादिकमेव ताक्प्रतीति जननक्षम- घ. त्यादिवनेनेति । २ घ, लापु । ३ च. शकालिकाण्डाहादि । च. नत्वश'। ५१. 'हस'। ६ ग. "यत्व नि। घ. त्वषयो। ८ क. स. घ. चंदन । १ घ. 'मात्रम् । अथवाऽस्म'.. ग. 'काशाय "स, ग. प. शिष्ट।१ क. स. प. मैषम्य 1 १३ य. हि ° 17 घ. दरज्ञान'१५. स. "ति ज्ञानक्ष । ग.ति जाय।

·जैमिनिदर्शनम् । १०५ मिति मन्तव्यं दृटानुसारेणैव कल्पनाया आश्रयणीयत्वात् । तदुक्तं गुरुभिः सर्वज्ञनिराकरणवेलायाम्- यवाप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलड्यनातू । दूरसूक्ष्मादिदृटौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ॥ इति । अत एव नाऽऽगमबलात्तत्साधनं तेन प्रोक्तमिति पाणिन्यनुशासने जाग्रत्यपि काठककालापतैत्तिरीयमित्यादिसमाख्या, अध्ययनसंप्रदायप्र- वर्तकविपयत्वेनोपपद्यते। तद्वद्वापि संप्रदायप्रवर्तकविपयत्वेनाप्युपपद्यते। न चानुमानबलाच्छब्दस्यानित्यत्वसिद्धिः प्रत्यभिज्ञाविरोधात् । न चास- त्ययेकत्वे सामान्यनिवन्धनं तदिति सांप्रतं सामान्यनिवन्धनत्वमस्य बलवद्धाधकोपनिपातादास्थीयते । कचिद्यभिचारदर्शनाद्वा तत्र । कचि- यभिचारदर्शने तदुत्प्रेक्षापामुक्तं स्वतःप्रामाण्ययादिभिः- उत्प्रेक्षेत हि यो मोहाधज्जातमपि बाधनम् । स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा विनश्यति ॥ इति । नन्विदं प्रत्यभिज्ञानं गत्वादिजातिविपयं ने गादिव्यक्तिविषयं तासां प्रतिपुरुषं भेदोपलम्भावन्यथा सोमशर्माऽधीत इति विभागोन स्यादिति चेत्तदपि शोमां न बिमति गादिव्यक्तिभेदे प्रमाणाभावेन गत्वादिजाति- विपयकल्पनायां प्रमाणाभावात् । यथों गत्वमजानत एकमेव भिन्नदेश- परिमाणसंस्थानव्यक्त्युपधानवशाद्भिन्नेदशमिवाकल्पभिव महदिव दीर्घ- मिव वामनमिव प्रथते तथा गन्यक्तिमजानत एकाऽपि व्यक्षकभेदा- तत्तद्धर्मानुबन्धिनी प्रतिभासते । एतेन विरुद्धधर्माध्यासाझेदप्रतिभास इति प्रत्युक्तम् । तत्र कि स्वाभाविको विरुद्धधर्माध्यासो भेदेसाधकत्वे- नाभिमतः मातीतिको वा, प्रथमेऽसिद्धिः। अपरथा स्वाभाविकभेदाभ्युप- गमे दश गकारानुदचारपञ्चैत्र इति, प्रतिपत्तिः स्यात, न तु दशकृत्यो गकार इति । द्वितीये तु न स्वाभाविकभेदसिद्धिः। न हि परोपाधिभेदेन १ के. व्यं न्यायात् । ख. व्यं । २ च. " भावायें. स ३ ग न गादि । घ. यो गादिष्यक्तिविषयता सभवति तासां प्रतिपुरुष भेदे प्र । ५ क. 'या गोनत्वम'। खग घ. था गोव।६ रिणामस 10 क, ख, ग. ह. पाल्प, .क. ख. ग. 'किराना। १५. भासा । १० च. प्रयुक्तम् । ११८. च. 'दसमर्षि । १२ प. 'तः प्रती'। १३ ग. मे सिद्धः ।।१४ 1. 'नुधार । १५६. ग. विव । ७. विकीन ।

·१०६ सर्वदर्शनसंग्रहे- स्वाभाविकमैक्यं विहन्यते । मा भून्नमसोऽपि कुम्मायुपाधिभेदा- स्वाभाधिको भेदस्तत्र व्यावृत्तव्यवहारी नादनिदानः । तदुक्तमाचार्य:- प्रयोजनं तु यज्जातेस्तवर्णादेव * लप्स्यते । व्यक्तिलभ्यं तु नादेभ्य इति गत्वादिधीवृथा ॥ इति । तथाच- प्रत्यभिज्ञा यदा शब्दे जागर्ति निरवग्रहा। अनित्यत्वानुमानानि सैव सर्वाणि बाधते ॥ एतेनेदमास्तम् । यदवादि वागीश्वरेण मानमनोहरे, अनित्यः शब्द इन्द्रियषिशेपगुणत्वाचथरूपवदिति । शब्दद्व्यत्वधार्टिना प्रत्यक्षसिद्धेः, ध्वन्यंशे सिद्धसाधनत्वाच । अभावपत्वोपाधिबाधितत्वाच । उदयनस्तु आश्रयाप्रत्यक्षत्वेऽप्यमावस्य प्रत्यक्षता महता परन्धेन प्रतिपादयन्निवृत्तः कोलाहल उत्पन्नः शब्द इति व्यवहाराचरणे कारणं प्रत्यक्षं शब्दानि- त्यत्वे प्रमाणयति स्म। सोऽपि विरुद्धधर्मसंसर्गस्यौपाधिकत्वोपपादन- न्यायेन दत्तरक्तबलिनेव तालः समापोहि । नित्यत्वे सर्वदोपलब्ध्यनुप- लब्धिप्रसङ्गो योन्यायभूपणकारोक्तः सोऽपि ध्वनिसंस्कृतस्योपलम्माभ्यु- पगमात्मतिक्षिप्तः । यतुं युगपदिन्द्रियसबन्धित्वेन प्रतिनियतसंस्कारकस- स्कार्यभावानुमान तदात्मन्यनैकान्तिमसति कलकले ततश्च वेदस्या- पौरुषेयतया निरस्तसमस्तशङ्काकलकाहरत्वेन स्वतः सिद्धं धर्मे प्रामा- ण्यमिति सुस्थितम् । स्यादेतत् । प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः सांख्याः समाश्रिताः। नैयायिकास्ते परतः सौगताश्चरमं स्वतः ॥ + इस आरभ्य यज्जरित्य तप पा न विद्यत्त प पुस्तक | + तत' स्वाभाविकश्य क्षणादव चगैक्यादव । घ पुगे। दस्तेन तन व्यारत्तनिनादो ना । ३५ त साराद्य भिव्यक्तिस्तु नाI दिन प्रत्यसि । ५घ 'नां शब्द विशेषगण सिद्ध । प्रत्यक्षसिद्धे 11६ क ग "हार वारण का । स धारका । हर का घस्यक्षश'। “च लरेव भैताल १ नेव वालमयापि न स नतालमयाऽपि नि' ।ग निव तालसमयो हि नि 'नेव वेतालमय एतेनापि नि'१० च १६ योऽपि नि । ११ घ “सगतिन्या' । १२ घरोक्तपक्ष सो1१५ निरुतत्वार' । ग " यदि १५ ख घ रस 11९ "कमित्सरमतिकल्हेन । त°14 'यमित्यलमतिकलन ततो । १७ ख "स्तश्च । १ क ख ग त । प्रथम पुरस पानामाण्य । वेद धारिन. 11 ·जैमिनिदर्शनम् । १०७ प्रथमं परतः प्राहुः प्रामाण्यं घेदवादिनः । प्रमाणत्वं स्वतः प्राहुः परतश्चाप्रमाणताम् ॥ इति । यादिविधादर्शनाकथंकार स्वतः सिद्धं धर्मपामाण्यमिति सिद्धर्ष- स्कृत्य स्वी क्रियते । किं च किमिंद स्वतः प्रामाण्यं नाम! कि स्वत एव प्रामाण्यस्य जन्म ! आहोस्वित्स्वाश्रयज्ञानजन्यत्वम् । किमुत स्वाश्रयज्ञानसामधीजन्यत्वम् ? उताहो ज्ञानसामग्रीजन्यज्ञानविशे- पाश्रितत्वम् ? किंवा ज्ञानसामग्रीमानजन्यज्ञानविशेपाश्रितत्वम् ? तत्राऽऽद्यः सावद्यः कार्यकारणभावस्य भेदसमानाधिकरणत्वेनैकस्मिन्न- संभवात्, नापि द्वितीयः, गुणस्य सत्तो ज्ञानस्य मामाण्यं प्रति समवायि- कारणतया द्रव्यत्वापातात, नापि तृतीयः प्रामाण्यस्योपाधित्वे जातित्वे वा जन्मायोगात, स्मृतित्वानधिकरणस्य ज्ञानस्य बाधात्यन्तामावः प्रामाण्योपाधिः । न च तस्योत्पत्तिसंभवः, अत्यन्तामावस्य नित्यत्वाभ्यु- पगमादत एव न जातेरपि जनियुज्यते, नापि चतुर्थः । ज्ञानविशेपो ह्यपमा विशेपसामग्यां च सामान्यसामध्यनुपविशति, शिशपासाम- म्यामिव वृक्षसामग्री, *अपरथा +तस्याऽऽकस्मिकत्वं प्रसजेत्तस्मात् परतस्त्वेन स्वीकृताप्रामाण्यं विज्ञानसामग्रीजन्याश्रितमित्यतिव्याप्ति- रापंद्येत । पञ्चमविकल्पं विकल्पयामः, कि दोपाभावसहकृतज्ञानसाम- श्रीजन्यत्वमेव ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यत्वं, कि दोयाविसहकृतज्ञानसाम- ग्रीनन्यत्वं, नाऽऽद्यः, दोपामावसहकृतज्ञानसामग्रीजन्यत्वमेव परत: भामाण्यमिति परतःप्रामाण्यवादिभिकररीकरणात् । नापि द्वितीयः, दोपामावसहकृतत्वेन सामयां सहकृतत्वे सिद्धऽनन्यथासिद्धान्वय- व्यतिरेकसिद्धतया दोपामावस्य कारणताया वज्रलेपायमानत्वात् । अमावः कारणमेव न भवतीति चेत्तदा वक्तव्यममावस्य कार्यत्वमस्ति * अपरथा विशेषसामन्यनङ्गीकारे घ. पु. टि. । + तस्य विशेषविज्ञानस्य । घ. पु. टि. = सामान्यसामप्रयतिरिक्तविशेषसामग्रीजन्याश्रितत्वं परतस्त्वम् । घ. पु. दि. । १ ख, प्रथमः पुर। २ ६. 'यत्वस्य । ३ ख. "धिकत्वे । ग. घ. 'भवी अ। ५ घ. 'शेपे हि प्रमाण्य प्राण्यवि । ६ क. ख. 'माणवि'। ७. हजेत् । ख. सखेत । ग सज्येत । क. स. ग. घ. 'माण्यवि.ख. नितेतिघ. "धित इतिव्या'। ख. पद्यते । ११ ग. "त सा। च. तसामग्रथाभाव' १२ कग. 'न्यत्वं शाक. ख. ग. नमानसा" १४ रा. ग. घ. "कि वा दो। १५ क. 'भावास । १६ ख. 'सि10 ख. ग. 'मच्या दोषा' भ वस। घ. मण्या दोशभावासहकतावासिद्धः । १० क. देऽन्य 15६ ग.वकर । २. क. ख, ग, णतया । २. च, "त् । अघ, भ। - ·। १०८ सर्वदर्शनसंग्रहे- न वा, यदि मास्ति तदा पटप्रध्वंसानुपपत्त्या नित्यतामसङ्गः। अथास्ति किमयराद्धं कारणत्वेनेति सैंयसुभयतःपाशा रज्जुः । तदुदितमुव्यनेन- मावो यथा तथाऽभावः कारणं कार्यवन्मतः ॥ इति । तथा च प्रयोगः, विमता प्रभा ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना कार्यत्वे सति तद्विशेषत्वादममावत्परतो ज्ञायतेऽनभ्यासदशायां सांशपिक- त्वादप्रामाण्यवत् । तस्मादुत्पत्ती ज्ञप्ती च परतरत्वे प्रमाणसंमवा- रस्वतः सिद्धं प्रामाण्यमित्येतत्पूतिकूष्माण्डायत इति चेत्तत्तदेतदाकाशम- टिहननायते । विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिक्तहेत्वजन्यत्वं प्रमायाः स्वतस्त्वमिति निरुक्तिसंमयात, अस्ति चात्रानुमान, विमता प्रमा विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिक्तजन्या न भपति, अप्रमा- स्वानधिकरणत्वाघटादिवत् । न चौदपनमनुमानं परतस्त्वसाधकमिति शङ्कनीयं प्रमा दोपव्यतिरिक्तज्ञानहेत्वतिरिक्तजन्या न भवत्ति ज्ञानवाद- प्रमावदिति प्रतिसाधनग्रहगस्तत्वात, ज्ञानसामग्रीमावादेव प्रमोत्पत्ति- संभवे ततिरिक्तस्य गुणस्य दोषामावस्य वा कारणत्यकल्पनायां कल्पनागौरवप्रसङ्गाच । ननु दोपस्याप्रमाहेतुत्वेन तदभावस्य अंगां प्रति हेतुत्वं दुनिवारमिति चेत्, न दोपामावस्याप्रमाप्रतिबन्धकत्वेनान्यथासि- दत्वात् । तस्माद्गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदमावतः । अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्स! नयोदितः ॥ इति । तथा प्रमाज्ञपिरपि ज्ञानज्ञापकसामग्रीत एव जायते । न च संशयानु- दयप्रसङ्गो बाधक इति युक्तं वक्तुं सत्यपि प्रतिमासपुष्कलकारणे प्रति- बन्धकदोषादिसमवर्धानात्तदुपपत्तेः । किं च तावकमनुमानं स्वतः प्रमाणं नवा । आद्येऽनैकान्तिकता, द्वितीये तस्यापि परतः मामाण्यमेवं तस्य तस्थापीत्यनवस्था दुरवस्थी स्यात् । यदन्न कुसुमाञ्जलावुदयनन * इत आरभ्य सति इत्यन्तप्रन्यो न च. पुस्तके । १६ दा घट°१ २ ५ 'नुत्पस्या । ३ ख. त्या पदस्य नि। ४ घ. दयेन । ५ प. "मत प्रामाण्य ज्ञा। ६ स. 'वादप्रामाण्य प । ७ स. ग.घ. 'यदप्रामाण्य १८१ सवै प्रामा- ज्य । ९५. डायितमिति । १. सतिप्र. स. दोषभा'। १२ स. प्रमाहे । १३स. स्थाप्रति । १४ "माण्वासत्त्वं तेनोसस्य प्रामाण्यस्यानयोदितत्वादिति । १५ स. सत्वेत । १६ क. सर्गे न। १७क, स. ग. प. च यु। च. 'धानाशादनु । क. स. ग. यातदवस्था स्या ।

·पाणिनिदर्शनम् । १०९ इटिति प्रेधुरमवृत्तेः प्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वामावमापादयता प्रण्य- गादि प्रवृत्तिहीच्छामपेक्षने तत्याचुयें चेच्छाप्राचुर्यमिच्छा साध- नताज्ञानं, तचेष्टजातीयत्वलिङ्गानुभवं सोऽपीन्द्रियार्थसनिक प्रामा- प्यग्रहणं तु न कचिदुपयुज्यत इति तदपि तस्करस्य पुरस्तात्कक्षे मुवर्णमुपेत्य सर्वाङ्गोद्घाटनमिव प्रतिभाति । अतः समीहितसाधनॆज्ञान- मेव प्रमाणतयाऽवगम्यमानमिच्छां जनयतीत्यत्रैव स्फुट एव प्रामाण्यग्र- हणस्योपयोगः । किं च क्वचिदपि चेन्निविचिकित्सा प्रवृत्तिः संशयादुप- पद्येत तर्हि सर्वत्र तथाभावसंभवात्मामापयनिश्रयो निरर्थकः स्यात्, अनिश्चितस्य सत्त्वमेव दुर्लममिति प्रामाण्यं दत्तजलाञ्जलिकं भवे- दित्यलमतिप्रपञ्चेन । यस्माटुक्तम्- तस्मात्सद्बोधकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता । अन्यथात्यहेतूत्यदोयज्ञानावपोद्यते ॥ इति । तस्माद्धर्म स्वतःसिद्धममाणमावे ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो पजेते- त्यादिषिध्यर्थवादमन्त्रनामधेयात्मके वेद यजेतेत्यन्त्र पत्वयः प्रकृत्यों- परक्तां भावनाममिधत इति सिद्धे व्युत्पत्तिमभ्युपगच्छताममिहिता- न्वयवादिनां भट्टाचार्याणां सिद्धान्तो यागविषयो नियोगें इति कार्य व्युत्पत्तिमनुसरतामन्विताभिधानवादिनां प्रभाकरगुरूणां सिद्धान्त इति सर्वमवदातम् । इति सर्वदर्शनसंग्रह जैमिनिदर्शनम् । अथ पाणिनिदर्शनम् ॥ १३॥ - नन्वयं प्रकृतिमांगोऽयं प्रत्ययभाग इति प्रकृतिप्रत्ययविभागः कथम- वगम्यत इति चेत्पीतपातञ्जलजलानामेतच्चोधे चमत्कारं न करोति १च. प्रकृतप्र'। १ के. ख. ध. 'दिति प्रघ. हानच्छा ।। घ. ते किंतनाचु. पॅच्छा । ५ च. "चूर्यम् । १६ क. 'येच्छा । ये इच्छा 1 ७ घ. 'हामायं । ८१. भवः सोड ९ घ. 'कर्षणा'। १.प.विना क १ चमपलपतः । १५. पतं स । १३ च. 'भावः । यतः १४ ख. ग. 'नमा । च.न| १५ च. 'यतोऽव। 11 प. प. तदभा' । १७ 'त् । तयोक्तम् । म°116 घति यदि मत्वं सुलभं भवेत्तदा प्रा115. अयान्य । २. च.न ज्यो । २१ घ. तनः। २२५. भावाना 1 २३ प. पय नियोगमिति । २४ क. स. प. 'गमिति । २५ गा राधा । २६ च. 'भावोऽयं । २७ च. 'पंकारम' । २० क. स.ग. "अलाना।. अलिज'।

·११० सर्वदर्शनसंग्रहे- ध्याकरणशास्त्रस्य प्रकृतिमत्ययविमार्गपरताया: प्रसिद्धत्वात् । तथा हि पतालेभगवतो महामाप्पकारस्येदमादिमं वाक्यम् , अथ शब्दानुशा- सनमिति । अस्पार्थ:-अर्थत्ययं शब्दोऽधिकारार्थः प्रयुज्यते, अधिकार: प्रस्तावः प्रारम्म इति यावत् । शब्दानुशासनशब्देन च पाणिनिप्रणीतं व्याकरणशास्त्रं विवक्ष्यते, शब्दानुशासनमित्येतावत्यभिधीयमाने संदेह; स्यात् । किं शब्दानुशासन प्रस्तूयते न वेति तथा मा प्रमाक्षीदित्यथ- शब्दं पायुक्त, अर्थशब्दप्रयोगबलेनार्थान्तरव्युदासेन प्रस्तूयत इत्यस्या- र्थस्थाभिधीयमानत्वात् , अनेन हि वैदिकाः शब्दाः शं नो देवीरमिष्टय इत्यादयः । तदुपकारिणो लौकिका शब्दा गौरश्वः पुरुपो हस्ती शकु. निरित्यादयश्चानुशिष्यन्ते व्युत्पाद्य संस्क्रियन्ते प्रकृतिप्रत्ययविभागव- त्तया बोध्यन्त इत्यनुशासनशब्दशासनबलात्कर्मण्येषा पष्ठी विधातव्या। तथा च कर्मणि चेति समासप्रतिपेधसंभवाच्छब्दानुशासनशब्दो न प्रमाणपथमयतरतीति । अवापं समाधिरभिधीयते, यस्मिन्कृत्मत्पपे कर्तृकर्मणोरुभयोः प्राप्तिरस्ति तब कर्मण्येव पठीविमक्तिर्मवति न कर्त- रीति बहुवाहिविज्ञानवलानियम्पते । तद्यथाऽऽर्यो गवां दोहोशि- क्षितेन गोपालकेनेति कर्तर्यपि पठी भवतीति केचिदुवते । अत एवोक्तं काशिकावृत्ती केचिदविशेषेणैव विभाषामिच्छन्ति शब्दानामनुशासन. माचार्येणाऽऽचार्यस्य वैति । शब्दानामनुशासनमित्यत्र तु शब्दानामनुशा- सनं नार्थानामित्येतायतो विवक्षितस्यार्थस्याऽऽचार्यस्प कर्तुरुपादानेन विनाऽपि सुमतिपादत्वादाचार्योपादानमकिंचित्करं तस्मादुमयमाते- रमावादुमयप्राप्ती कर्मणीत्येया पाठी न भवति किंतु कर्तृकर्मणोः कृतीति कृयोगे कर्तरि कर्मणि च पष्ठी विमतिर्भवतीति कृद्योगलक्षणा षष्ठी भविष्यति । तथा चेमप्रवचनपलाशशातनादिवत्समासो भविष्यति । अथ वा शेपलक्षणेयं पष्ठी तत्र किमपि चोचं नावतरत्येव । यद्येवं तर्हि शेपलक्षणायाः पठ्याः सर्वत्र मुंवरत्वात्यहीसमासप्रतिषेधसूत्राणामान- र्थक्य मानुयादिति चेत्सत्यं, तेषां स्वरचिन्तायामुपयोगी वाक्यपदीये भादर्शि । तदाह महोपाध्यायवर्धमान:- १ क.ग. ५ प्रतिपादन १२ च. देहो जायते कि। स 'न स्मयते स्तूयते ।। क. ते वेग ध. 'ते स्तूयते घे १५ घ. च प्रयो। ६ क य ° 0 2 शम्दानुशासनम् । भए केचित्पभुयुञ्जते । अनुशासिझियाया. समर्पकत्वात्कर्मभूतस्य, शन्दस्य कर्तृभूनत्या जात्य प्राप्ती सायामुभयप्राप्ती धर्मगलिनुश°10 घ 'ति चेदना र घ, यस्मात् । १ प. 'सुलभवा । १. च,'ये रिणा प्रा।

·पाणिनिदर्शनम् । लोकिकव्यवहारेपु यथेट चेटतां जनः । वैदिकेषु तु मार्गेषु विशेषोक्तिः प्रवर्तताम् ॥ इति पाणिनिसूत्राणामर्थमन्त्राभ्यधाद्यतः। जनिकर्तुरिति बूते तत्प्रयोजक इत्यपि ॥ इति। तथा च शब्दानुशासनापरनामधेयं व्याकरणशास्त्रमारब्धं वेदितव्य- मिति वाक्यार्थः संपद्यते । तस्यार्थस्य झटिति प्रतिपत्तये, अथ व्याकर- णमित्येवाभिधीयताम। अथ शब्दानुशासनमित्यधिकाक्षरं मुधोऽभि- धीयत इति म शब्दानुशासनमित्यन्वर्थसमास्योपादाने तदीपदान त्वप्रतिपादकमयोजनाख्यानसिद्धः । अन्यथा प्रयोजनानभिधाने व्याक- रणाध्ययनेऽध्यतणां प्रवृत्तिरेव न पैंसजेत् । ननु निष्कारणो धर्मः पटङ्गो वेदोऽध्येतव्य इत्यध्येतन्यविधानादेव प्रवृत्तिः सेत्स्यतीति चेन्मैवं तथावि- धानेऽपि तदीयवेदाङ्गत्वप्रतिपाइकप्रयोजनानभिधाने तेपां प्रवृत्तेरनुप- पत्तेः । तथा हि पुरा किल वेदमधीत्याध्येतारस्त्वरितं वक्तारो भवन्ति । वेदान्नो वैदिकाः शब्दाः सिद्धा लोकाच लौकिकाः । तस्मादनर्थकं व्याकरणमिति तस्माद्वेदाङ्गत्वं मन्यमानस्तध्ययने पत्तिमकापुः । ततश्चेदानींतनानामपि तत्र प्रवृत्तिर्न सिध्येत् । सा मा प्रभाझीदिति तदीयवेदाङ्गत्वप्रतिपादकं प्रयोजनम- न्वायमेव यद्यन्वास्यातऽपि प्रयोजने प्रवर्तेरंस्तार्ह लौकिकशब्दसंस्कारज्ञानरहितास्ते यज्ञे कर्मणि प्रत्यवायभाजो मवेयुः । धर्माद्धीयरन् । अत एव याज्ञिकाः पठन्ति-आहितानिरपशब्द प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयां सारस्वतीमिटि निर्वदिति , अतस्तदीय- वेदाङ्गन्यमतिपादकप्रयोजनान्यारपानार्थमथशब्दानुशासनमित्येव कथ्यते नाथ व्याकरणमिति । भवति च ध्याकरणशास्त्रस्य प्रयोजन तस्य तदुदेशेन प्रवृत्तः, तस्य प्रयोजनं यथा स्वर्गाद्देशेन प्रवृत्तस्य यागस्य स्वर्गः प्रयोजनं तस्माच्छब्दानुशिष्टिः संस्कारपदवेदनीया शब्दानुशासनस्य प्रयोजनम् । नन्वेवमप्यभिमतं प्रयोजनं न लभ्यते तदुपायाभावात् । अथ प्रतिपदपाठ एवाभ्युपाय इति मन्येथाः, तर्हि स * इत आरभ्य प्रयोजनानभिधान इसन्तमन्यो घ. पुस्तके न विद्यते । १ घ. त्राणा स्वरमानमिदं यतः । २. वत्वगमी यतः। ३ च.म् । न तु 1 क. ग.क्षरोपादाने व्या १५ ख. धानच्या १६ तिचेन्मे । ७ क. प्रसज्येत । ८ घ. 'व्यलपि। ९ घ. गनत्यान'11. घ. 'त्ति माम" } ११ च, 'ति । शब्दानुशासनव्या ।

·ah ११२ सर्पदर्शनसंग्रह- ह्यनभ्युपायः शब्दानां प्रतिपत्ती प्रतिपंदपाठो भवेत् । शब्दापशब्दभेदे- नाऽऽनन्त्याच्छब्दानाम् । एवं हि समानापते बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्ष- सहस्रं प्रदिपदपाठविहितानां शब्दानां शब्दपारायणं मोवाच नान्तं जगाम। बृहस्पतिश्च प्रवक्ता, इन्द्रोऽध्येता, दिव्यं वर्पसहस्रमध्ययनकालः । न च पारावाप्तिरभूत् । किमुताद्य पश्चिरं जीवति , अपतिबोधाचरणप्र; चगेश्चनुभिरुपाविद्योपयुक्ता भवति । - पनकालेनैव सर्वमायु-: रुपयुक्तं स्यात्तस्मादन युपायः शब्दानां प्रारब्युदासेन प्रस्तूप माशं नो देवी भेट जनं न सिध्येदिति चेन्मेवं शब्दप्रतिपत्तेः प्रतिपदपाठेसा वन रात् । प्रकृत्यादिविमागकल्पनावत्सु लक्ष्येषु सामान्यविशप पर्जन्यवत्सकदेव प्रवृत्तौ बहूनां शब्दानामनुशासनोपलम्माच । तथा हि कर्मणीत्येकेन सामान्यरूपेण लक्षणेन कर्मोपपदाद्धातुमाबादण्प्रत्यये कृते झुम्मकारः काण्डलाव इत्यादीनां बहूनां शब्दानामनुशासनमुपल- भ्यते । एवमातोऽनुपसर्ग इति पदण्ठस्याशक्यत्वप्रतिपादनपरोऽर्थ- वादः । नन्वन्येष्वप्यङ्गेषु सत्सु किमित्येतदेवाऽऽद्रियते । उच्यते प्रधान च पदस्वङ्गेपु व्याकरणम् । मधाने च कृतो यनः फलवान्मवति । तदुक्तम्- आसन्नं ब्राह्मणस्तस्य तपसामुत्तमं तपः । प्रथमं छन्दसामङ्गमाहुयाकरणं युधाः ॥ इति । तस्माद्याकरणशास्त्रस्य शब्दानुशासनं भवति साक्षात्लयोजनं पार- म्पर्येण तु वेदरक्षादीनि । अत एवोक्तं भगवता भाष्यकारेण-रक्षोहाग- मलध्वसंदेहाः प्रयोजनमिति । साधुशब्दप्रयोगवशादभ्युदयोऽपि भवति । तथा च कथितं कात्यायनेन-शास्त्रपूर्वके प्रयोगेऽभ्युदयस्ततुल्यं वेदशब्दे नेति । अन्यैरप्युक्तम्-एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः मुमु प्रयुक्तः स्वर्ग लोके कामधुग्भवतीति । तथा- घ 'पायश २ च पारप्राप्ति । ३२. ति स वर्ष शत औषति । अधीतयोग. "तिचध्या च । ५५. 'मायु. गुरुपयोर. ५ वीच. 1श'। ५ च. पपद्यते । ८ च. 'घर्गेन इत्येकन विशेषणेनाSारान्ताद्धातो. प्रत्यये कृते धान्यदो धनद इत्यागना बनी शब्दानामनुशासनमुपलभ्यते । गृहस्सतिरिन्द्रायेति प्रतिष परार्थ ।

·। पाणिनिदर्शनम् । ११३ नाकमिष्टसुखं यान्ति सुयुक्तद्धवाग्रथैः । अथ पत्कापिणो यान्ति येऽचीनमतभापिणः ॥ नन्वचेतनस्य शब्दस्य कथमीदृशं सामर्थ्यमुपपद्यत इति चेन्मैवं मन्येथाः । महता देवेन साम्यश्रवणात् । तदाह श्रुति:-" चत्वारि शृङ्गा यो अस्य पादा देशी सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृपभो रोरवीति महो देवो मत्रों आविवेश । व्याचकार च भाष्यका- चत्वारि शृङ्गामिलाइ । अर्थजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपौता तो अस्य । मैव शब्दाविधा "भूतभदिप्यवर्तमानकालाः ।। यतिपाद यानित्यात्मानौ नित्यः कार्यश्च व्यङ्गचव्यक्षकभेदात् । हस्तासो अस्य तिङा सह सस अधिभक्तयः । विधा बद्धविषु स्थानेषु उरसि कण्ठे शिरसि च बद्धः । वृपम इति प्रसिद्धवृपभत्वेने रूपणं क्रियते वर्षणाद्वर्षय ज्ञानपूर्वकानुष्ठानेन फलपदत्वं रोरवीति शब्दं करोति रौतिः शब्दकर्मा, इह शब्दशब्देन प्रपञ्चो विव- क्षितः । महो देवो माँ आविवेश । महादेवः शब्दो मा मरणधर्माणो मनुष्यास्तानाविवेशेति । महता देवेन परेण ब्रह्मणा साम्पमुक्तं स्यादिति जगन्निदानं स्फोटाख्यो निरवयवो नित्यः शब्दो बझैवेति । हरिणीs- माणि ब्रह्मकाण्डे- अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरमें । निवर्ततेऽर्थमावेन प्रक्रिया जगतो यतः॥इति। ननु नामाख्यातभेदेन पवैविध्यप्रतीतेः कथं चातुर्विध्यमुक्तमिति चेन्मवं प्रकारान्तरस्य प्रसिद्धत्वात् । तदुक्तं प्रकीर्णके- द्विधा कैश्चित्पदं भिन्नं चतुर्धा पञ्चधाऽपि वा। अपोद्धृत्यैव वाश्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादिवत् ॥ इति । कर्मप्रवचनीयेन वै पञ्चमेन सह पदस्य पञ्चविधत्वमिति हेलाराजो व्याख्यातवान् । कर्मप्रवचनीयास्तु क्रियाविशेपोपजनितसंवन्धावच्छेदहे- तव इति सबन्धविशेषद्योतनद्वारेण क्रियाविशेपद्योतनादुपसर्गेष्वेवान्तर्भ- वतीत्यभिसंधाय पदचातुर्विध्यं भाष्यकारेणोक्तं युक्तमिति विवक्तव्यम् । * स्थविषयमसत्ताके स्वभाव न मायया प. पु.टि.। प. १ के. पातन १२. 'न रोस्यणं । ३ क. स. ग, घ, १, च.पण च। क्षरम १५ च. तदक्षरम् । ६ च. म । विवक्षते । ५ . ध्यप्रसिद्वेः क । प. बन्नीत्य । १५ ·1 . सर्वदर्शनसंग्रहे- ननु भवता स्फोटात्मा नित्यः शब्द इति निजागयते तन्न मृप्यामहे तत्र प्रमाणाभावादिति केचित् । अबोच्यते-प्रत्यक्षमेवात्र प्रमाणं, गौरि- त्येक पदमिति नानावर्णातिरिक्तकपदावगतेः सर्वजनीनत्वान्न हसति बाधके पदानुभवः शक्यो मिथ्येति वक्तुं पदार्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्याऽपि स्फोटोऽभ्युपगन्तव्यः । न च वर्णेभ्य एव तत्सत्ययः प्रादुर्भवतीति परीक्षाक्षमं विकल्पासहत्वात् , कि समस्ता व्यस्ता वा अर्थप्रत्यय जन- यन्ति । नाऽऽयः। वर्णानां क्षणिकानां समूहासंभवात् । नान्त्यः । व्यस्त- वर्णेभ्योऽप्रत्ययासंभवात् । न च व्याससमोसाभ्यामन्यः प्रकारः सम- स्तीति तस्माद्वर्णानां वाचकत्वानुपपत्तौ यबलादर्थप्रतिपत्तिः स स्फोट इति वर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यङ्गन्योऽर्थप्रत्यायको नित्यः शब्दः स्फोट इति तद्विदो वदन्ति । अत एव स्फुट्यते व्यज्यते वर्णैरिति स्फोटो वर्णाभि- व्यायः स्कुटी मवत्यस्मादर्थ इति स्फोटोऽर्थप्रत्यायक इति स्फोटशब्दां- र्थमुभयथा निराहुः । तथाचोक्तं भगवता पतक्षलिना महाभाप्ये-अथ गौरित्यत्र कः शब्दो येनोचारितेन सानालागृलककुदखुरविपाणानां संप्रत्ययो भवति स शब्द इत्युच्यत इति । विवृतं च कैयटेन-वैयाक- रणा वर्णव्यतिरिक्तस्य पदस्य पाचकत्वमिच्छन्ति । वर्णानां वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णीचारणानर्थक्पप्रसङ्गादित्यादिना तद्यतिरिक्तः स्फोटो नादाभिव्यङ्कायो पाचको विस्तरेण पाक्यपदीये व्यवस्थापित इत्यन्तेन प्रवन्धेत । ननु स्फोटस्याप्यर्थप्रत्यायकत्वं न घटते विकल्पासहत्वात् । किम- भिव्यक्तः स्फोटोऽथ प्रत्याययति, अनभिव्यक्तो वा। न चरमः, सर्वदाऽर्थ- प्रत्ययलक्षणकार्योत्पादमसङ्गात् । स्फोटस्य नित्यत्वाभ्युपगमेन निरपे- क्षस्य हेतोः सदा सत्त्वेन कार्यस्य विलम्बायोगात्, अथैतदोपपरिजि- १५. निगद्यते । १२. दुर्भव इति परीक्षा क्षमो नि । ३ क. ग. कि व्यस्तरण । सकिन्यस्ता पर्णा अर्थ प्रतिपादयन्ति । समस्तायो । नाऽऽय. तरवर्णयध्यप्रसमान् । एहै. कस्मादूगादर्थ प्रपत्ते प्रतिपत्तेश्च । मापि द्वितीयः । उत्पत्रप्राय ताणीमा समस्तत्याभावात् । मन ध्या Y घरतवर्षा व्यस्तवर्मा का, नायः। वर्माना स १५ स वा ना।६ क.ग. "न्ति समस्तावा ना के. ग. "य. ततोऽर्थप्रत्ययानुपरम्यः । न द्वितीयः ।। ८ क. ग. समुदा. चास'. १ क, ग. त्°१ प.प्रत्याय करदास । ५. माभ्याम' | १२ म 'भ्यासमा १३ क. ग. प.2:11१1 क. ग. प. प्रायः स्फुरति स्। १५ स. दार्थ निस. ग. पोटार्थ।

·पाणिनिदर्शनम् । हीर्षयाऽभिव्यक्तः स्फोटोऽर्थ प्रत्याययतीति कक्षी क्रियते तथाऽभिव्यञ्ज- यन्तो वर्णाः किं प्रत्येकमभिव्यञ्जयन्ति संभूय वा पक्षद्वयेऽपि वर्णानां वाचकत्वपक्षे भवता ये दोपा भापितास्त एव स्फोटाभिव्यञ्जकत्वपक्ष व्यावर्तनीयाः । तदुक्तं भट्टाचार्येमीमांसाश्लोकवार्तिके- यस्यानवयवः स्फोटो व्यज्यते वर्णबुद्धिभिः । सोऽपि पर्यनुयोगेन मैकेनापि विमुच्यते ॥ इति । विभक्तयन्तेष्वेव वर्णे' पाणिनिना ते विभक्त्यन्ताः पदमिति गौतमेन घ पदसंज्ञाया विहितत्वासंकेतहणेनानुनहवशावर्णेष्वेव पदद्धिर्म- विष्यति तर्हि सर इत्येतस्मिन्पदे यावन्तो वर्णास्तावन्त एव रस इत्य- वापि एवं धनं नवं नदी दीना रामो मारो राजा जारेत्यादिष्वर्थभेदभ- तीतिर्न स्यादिति चेन्न कर्मभेदेन मेदसंभवात् । तदुक्तं तौतातितः- यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने । वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥ इति । तस्माद्यश्चोभयोः समो दोषो न तेनैकश्योद्यो भवतीति न्यायाद्वर्णा- नामेव वाचकत्वोपपत्तौ नातिरिक्तस्फोटकल्पनाऽवकल्पत इति चेत्तदे- तत्काशकुशावलम्बनकल्पनं विकल्पानुपपत्तेः । किं वर्णमाने पदप्रत्य- पावलम्बनं वर्णसमूहे वा । नाऽऽद्यः परस्परविलक्षणवर्णमालायामभिन्न निमित्तं पुप्पेषु विना सूत्रं मालाप्रत्यवादित्येकं पदमिति प्रतिपत्तेरनुप- पत्तेः । नापि द्वितीयः, उच्चरितमध्वस्तानां वर्णानां समूहभांवासंभवात् । सत्र हि समूहव्यपदेशः । ये पदार्था एकस्मिन्मदेशे सहावस्थिततैया पहषोऽनुभूयन्ते यथैकस्मिन्यदेशे सहावस्थिततयानुभूयमानेषु धवस- दिरपलाशादिपु समूहव्यपदेशो यथा वा गजनरतुरगादिपु न च ते वर्णा- स्तथाऽनुभूयन्त उत्पन्नमध्वस्तत्वात् । अभिव्यक्तिपक्षऽपि क्रमेणवामि- व्यक्ती समूहासंभवात् । नापि वर्णेषु काल्पनिकः समूहः कल्पनीयः पर- स्पराश्रयप्रसङ्गात् । एकार्थप्रत्यायर्कत्वसिद्धौ तदुपाधिना वर्णेषु पदत्व- + इति चेदित्युत्तरं न क्रमभेदेनेत्यारभ्य तदेतदित्यन्तप्रन्यो घ. पुस्तके न विद्यते । १ घ. थाऽप्यभि । २ च. प सप्तिन्त पदमिति पा"। ३ च. क्त्यन्त °1 प. प्रहेणानु। ५ स. ग. चेत् का१६च. 'मकतामेय वर्णाना वाचकरवरामय्याभ्युपगमात् । त। ७ क. 'त् तदेतत्वा । ८ क. ग. 'महो वा । ९ रु. ख. ग. घ. समूहा भा। १० स. 'भावस । घ. तया । ११ घ. तया । १३ घ."ध्यक्तस्थ स.17 घ. नीयस्य " । १५ प.'सि।

·११६ . , सर्वदर्शनसंग्रह- प्रतीतिः, तसिद्धावेकार्थमत्यायकत्वसिद्धिरिति । तस्माद्वर्णानां वाचक- त्यासंभवात्रफोटोऽभ्युपगन्तव्यः । ननु स्फोटवाचकतापक्षेऽपि प्रागुक्त- विकल्पप्रसरेण घटकुदीपभातापित्तमिति चेत्तदेतन्मनोराज्यविजृम्मण वैपायसंभवात् । तथाहि अभिव्यक्षकोऽपि प्रथमो ध्वनिः स्फोटमस्फुट- मभिव्यक्ति उत्तरोत्तराभिव्यञ्जकक्रमेण स्फुटं स्फुटतरं स्फुटतम यथा स्वाध्यायः सकृत्पठयमानो नावधार्यते, अभ्यासेन तु स्फुटावसायः, यथा या रलतत्त्वं प्रथमप्रतीतौ स्फुटं न चकास्ति चरमे चेतसि यथाव- दभिव्यज्यते । * नादेहितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह । आवृत्तिपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ।। इति प्रामाणिकोः । तस्मादस्माच्छन्दादर्थं प्रतिपद्यामह इति व्यव- हारवशाहपानामर्थवाचकत्वानुपपत्तेः। प्रथमे काण्डे सत्रमवद्धिर्भहरि- भिरमिहितल्वानिरवयवमर्थप्रत्यायकं शब्दतत्त्वं स्फोटामायमभ्युपगन्न- व्यमित्येतत्सर्वं परमार्थसंविलक्षणसत्ताजातिरेव सर्वेषां शब्दानामर्थ इति प्रतिपादनपरे जातिसमुद्देशे प्रतिपादितम् । यदि सत्त्व सर्वेषां शब्दानामर्थस्तहि सर्वेपा शब्दानां पर्यायता स्यात्तथा च क्वचिदपि युगपभिचतुरपदप्रयोगायोग इति महचातुर्यमायुष्मतः । तदुक्तम्- पर्यायाणां प्रयोगो हि योगपद्येन नेप्यते । पर्यायेणैव ते यस्माद्वदन्त्यर्थ न संहताः॥ इति । तस्मादयं पक्षो न क्षोदक्षम इति चेत्तदेतद्गनरोमन्थकल्पं नीललोहि- तपीताापरक्षकद्रव्यमेदन स्फटिकमणेरिव संबन्धिमेदात्सत्तायास्तदा- स्मना भेदेन प्रतिपत्तिसिद्धौ गोसत्तादिरूपगोत्वादिभेदनिवन्धनव्यवहार बैलक्षण्योपपत्तेः । तथाचाऽऽतवाक्यम्- स्फटिक विमलं द्रव्यं यथा युक्तं पृथक्पृथक । नीललोहितपीतायैस्तद्वर्णमुपलभ्यते ॥ इति । * नादाघातजग्या । घ. पुटि.। "च 'ना हानात्मकत्वस । २ 'कृषि' । ३. क. स. ग घ. 'टः स्पु ४५.राहत। ५१ स. ग, घ 'मन्येन । प 'ति न्य' 10 ५, 'म । ८ क स. ग. स्फोटमा । १ क 'ते व सर्वेश शन्दानाम इति । १० क. न प्रतिपत्तिसिद्धी स्फ। ११ प. या चो महद्भिरिद वा। - ·पाणिनिदर्शनम् । तथा हरिणाऽप्युक्तम्- संबन्धिभेदात्सत्तैव मिंद्यमाना गवादिषु। जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः ॥ तां प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते । सा सत्ता सा महानात्मा तामाहुस्त्वतलादयः ॥ इति । आश्रयभूतः संघन्धिमिर्भिद्यमाना कल्पितमेदा गवाश्वादिषु सत्व महासामान्यमेव जातिः, गोत्वादिकमपरं सामान्यं परमार्थतस्ततो मिन्नं न मवति । गोसत्तैव गोत्वं नापरमन्वयि प्रतिमासते । एवमश्वसत्ताऽश्व- वमित्यादि वाच्यम् । एवं च तस्यामेव गवादिभिन्नायां सत्तायां जातो सर्वे गोशब्दादयो बाचकत्वेन व्यवस्थिताः प्रातिपदिकार्थश्च सत्तेति प्रसिद्धम् । भाववचनो धातुरिति पक्षे भावः सत्तैवेति धात्वर्थः सत्ता भवत्येव क्रियावचनो धातुरिति पक्षेऽपि जातिमन्ये क्रियामाहुरनेकव्य- तिक्रियासमुद्देशे क्रियाया जातिरूपत्वप्रतिपादनाद्धात्वर्थः सत्ता भवत्येव तस्य भावस्त्वतलाविति मायार्थे स्वतलादीनां विधानात्सत्ता- याचित्वं युक्तं सा च सत्ता, उदयव्ययवैधुर्पोन्नित्या सर्वस्य प्रपञ्चस्य तद्विवर्ततया देशतः फालतो वस्तुतश्च परिच्छेदराहित्यात्सा सत्ता महानात्मेति व्यपदिश्यत इति कारिकाद्वयार्थः । द्रव्यपदार्थसंविल्लक्षणं तत्त्वमेव सर्वशब्दार्थ इति संबन्धसमुद्देशे समर्थितम्- सत्यं वस्तु तदाकारैरसत्यैरवधार्यते। असत्योपाधिभिः शब्दैः सत्यमेवामिधीयते ॥ अधुवेण निमित्तेन देवदत्तगृहं यथा । गृहीतं गृहशब्देन शुद्धमेवामिधीयते ॥ इति । भाप्यकारेणापि सिद्धे शब्दार्थसंबन्ध इत्येतद्वार्तिकच्याश्यानाव- सरे व्यं हि नित्यमित्यनेन ग्रन्थेनाश्वत्थोपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्मतत्त्वं दव्यशब्दवाच्यं सर्वशब्दार्थ इति निरूपितम् । जातिशब्दार्थवाचिनो वाजप्यायनस्य मते गवादयः शब्दा भिन्नद्रव्यसमवेतजातिमामिद्धति । तस्यामवगाह्यमानायां तत्संबन्धाद्र्ध्यमवगम्यते । शुक्लादयः शब्दा गुणसमवेतां जातिमाचक्षते गुणे तत्संबन्धात्मत्ययः, द्रव्यसंबन्धिसंबन्धा- ख. विद्यमाना।२ क 'भेदोग'1३ घ. "दिक प' । ४ क. स. ग. घ. ह. वितिनी मिति जातिपदार्षनयानुसारणानेकव्यक्षिा । ५ ५. 'या नित्या । ६ च. तत्त्वशन्दंद्र 10 क.

·६ ११८ सर्धदर्शनसंग्रहे- संज्ञा शम्दानामुत्पत्तिप्रमृत्याविनाशाचशय्यकौमारयोयनाद्यवस्थादिमे- देऽपि स एवायमित्यभिमत्ययवलासिद्धादेवदत्चत्वादिजातिरभ्युपगन्तच्या क्रियास्वपि जातिरालक्ष्यते सव धानुवाच्या पैठनीत्यादावनुवृत्तमत्ययस्य 'प्रादुर्भावात् । द्रव्यपदार्थवादिव्योडिनये शब्दस्य व्यक्तिरेवामिधेयतया प्रतिमासते । जातिस्तूपलक्षणतयेति नाऽऽनन्त्यादिदोपावकाशः। पाणि- न्याचार्यस्योभयं संमतं यतो जातिपदार्थमभ्युपगम्य जात्याख्यायामेक- स्मिन्बहुवचनमन्यतरस्यामित्यादिव्यवहारः । द्रव्यपदार्थमङ्गीकृत्य सरू- पाणामेकशेप एकविभक्तावित्यादिः । व्याकरणस्य सर्वपार्षदत्वान्मतद्वया- भ्युगपमे न कश्चिद्विरोधः । तस्माद्वयं सत्यं परं ब्रह्मतत्वं सर्वशब्दार्थ इति स्थितम् । तदुक्तम्- तस्माच्छक्तिविभागेन सत्यः सर्वः सदात्मकः । एकोऽर्थः शब्दवाच्यत्वे बहुरूपः प्रकाशते ॥ इति । सत्यस्वरूपमपि हरिणोक्तं संबन्धसमुद्देशे- यत्र द्रष्टा च दृश्यं च दर्शनं चाविकल्पितम् । तस्यैवार्थस्य सत्यत्वमाहुस्त्रय्यन्तवेदिनः ॥ इति । द्रव्यसमुद्देशेऽपि- विकारापगमे सत्यं सुवर्ण कुण्डले यथा । विकारापर्गमो यन्त्र तामाहुः प्रकृति पराम् ॥ इति । अभ्युपगताद्वितीयत्वनिर्वाहाय याच्यवाचकपोरविमागः प्रदर्शित:--- वाच्या सा सर्वशब्दानां शब्दाच न पृथक्ततः। अपृथक्त्वेऽपि संबन्धस्तयोर्नानात्मनोरिव ॥ इति । तत्तदुपाधिपरिकल्पितभेदबहुलतया व्यवहारस्याविद्यामायकल्पित- त्वेन प्रतिनिपताकारोपधीपमानरूपभेदं ब्रह्मतत्त्वं सर्वशब्दविषयः। अभेदे च पारमार्थिक संवृतिवशादावहारदशायां स्वभावस्थायदुच्चावचः प्रपञ्चो विवर्तत इति कारिकार्थः । तदाहर्वेदान्तवादनिपुणा:- १५. भिमप्र के ग, सिद्धरवा । स. सिद्धादिजा। घ. 'सिद्धाजा'। ३व, सग. घ. पचती 17 क. स. 'त् निद्र।ग. त् ।स। ५घ, शलिन। ६ फ.स. ग. दि. इसदिया । ५. सर्व पा। प. भाभाव । एस. एकार्यश'।९.फ. ग. घ. "कोऽयंश। ११५. 'गमेश्याऽऽद्ध प्रकृति च व मे सत्या ता । १२५. गतद्वितीयत्वनिर्वाहा मावा पयोवा । ११ ख. 'न परित। १४ स.न । १५५ 'पादिनि । ।

·सांख्यदर्शनम् । वथा स्वभप्रपश्चोऽयं मयि मापाविजृम्मितः । एवं जागत्यपञ्चोऽपि माय मायाविजृम्मितः ॥ इति । नदित्थं कूटस्थे परस्मिन्बह्मणि सच्चिदानन्दरूपे पायगभिन्नेऽवगतेऽना- यविद्यानिवृत्ती तादृग्वमात्मनाऽवस्थानलक्षणं निःश्रेयस सेत्स्यति शब्द- ब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छतीत्यभियुक्तोः । तथा च शब्दानु- शासनशास्त्रस्य निःश्रेयससाधनत्वं सिद्धम् । तदुक्तम् । तद्वारमपवर्गस्य वाड्यलानां चिकित्सितम् । पवित्रं सर्वविद्यानामधिविद्यं प्रचक्षते ॥ इति । तथा-इदमा पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् । इयं सा मोक्षमार्गाणामजिह्मा राजपद्धतिः ।। इति । तस्माद्याकरणशानं परमपुरुषार्थसाधनतयाऽध्यतव्यमिति सिद्धम्- इति सर्वदर्शनसंग्रहे पाणिनिदर्शनम् ॥ अथ सांख्यदर्शनम् ॥ १४॥ अथ सांस्पैरास्याते परिणामवादे परिपन्थिनि जागरूके कथंकारं विवर्तवाद आदरणीयो भवेदेप हि नेपामाघोपः । संक्षेपेण हि सांख्य- शास्त्रे चतस्रो विधाः संभाव्यन्ते, क्वचिदर्थः प्रकृतिरेव कश्चिद्विकृतिरेव, कश्रिहिकृतिः प्रकृतिश्च, कश्चिदनुभय इति । तत्र केवला प्रकृतिः प्रधा- नपदेन वेदनीया मूलप्रकृतिः । नासावन्यस्य कस्यचिकृितिः । अकरोतीति प्रकृतिरिति व्युत्पत्त्या सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्थाया अभिधानात् । तदुक्तं मूलप्रकृतिरविकृतिरिति । मूलं चासौ प्रकृतिश्च मूलपकृतिः । महदादेः कार्यकलापस्यासी मूल नत्वस्य प्रधानस्य मूला- तरमस्ति, अनवस्थापातात् । न च बीजाकुरवदनवस्थादोषो न भवतीति वाच्यं प्रमाणाभावादिति भावः । विकृतयध प्रकृतयश्च महदहंकारत- मात्राणि । तदप्युक्तं महदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्तेति । अस्यार्थः प्रकृतयश्च ता विकृतयश्चोत प्रकृतिविकृतयः, सप्त महदादीनि तत्त्वानि तवान्तःकरणादिपवेदनीयं महत्तत्त्वमहंकारस्य प्रकृतिः । मूलप्रकृतेस्तु विकृतिः । एवमहंकारतत्त्वमभिमानापरनामधेय महतो विकृतिः प्रकृ- १८. ख. 'गब्रह्मा । २ घ'नपा । ३ घ. 'माणानाम 1 vध, राज्ययावति ५५. तया' । ६ क. स. ग. घ. १. कश्चिद १७ गे. द्विवृतिः । ८. द्विवृतिः । ९ घ. मला चासो' ।

·१२० सर्वदर्शनसंग्रहे- तिश्च । तदेवाहंकारतत्त्वं तामसं सत्पञ्चतन्मात्राणां सूक्ष्माभिधानां तदेव सालिक सत्मकृतिरेकादशेन्द्रियाणां बुद्धीन्द्रियाणां चक्षुःश्रोत्रमाण- रसनात्वगाख्यानां कर्मेन्द्रियाणां वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानामुमया- मकस्य मनसश्च रजसस्तूभयत्र क्रियोत्पादनद्वारेण कारणत्वमस्तीति न वैपर्यम् । तदुक्तमीश्वरकृष्णेन- अभिमानोऽहंकारस्तस्माद्विविधः प्रवर्तते सर्गः । एकादशकैश्च गणस्तन्मात्रापञ्चकं चैव ।। सात्विक एकादशकं प्रवर्तते वैकृताहंकारात् । भूतादेस्तन्मानः स तामसस्तैजसादुमयम् ॥ बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रमाणरसनत्वगास्यानि । वापादपाणिपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाण्याहुः ॥ उमपात्मकमत्र मनःसंकल्पविकल्पात्मकमिन्द्रिय च साधयादिति । विवृतं च । तत्त्वकौमुद्यामाचार्यवाचस्पतिभिः । केवला विकृतिस्तु वियदादीनि पञ्च मूतानि एकादशेन्द्रियाणि च तदुक्तं पोडशकस्तु विकार इति । पोडशसंख्यावच्छिन्नो गणः पोडशको विकार एव न प्रकृतिरित्यर्थः । यद्यपि पृथिव्यादयो गोपटादीनां प्रकृतिस्तथापि न ते पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरमिति न प्रकृतिः । तत्त्वान्तरोपादानत्वं चेह प्रकृतित्वममिमतं गोपटादीनां स्थूलत्वेन्द्रियग्राह्यत्वयोः समानत्वेन तत्त्वान्तरत्वामावः । तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रेभ्यः पूर्वपूर्वसूक्ष्म- भूतसहितेभ्यः पञ्च भूतानि वियदादीनि क्रमेणैकद्विविचतुप्पञ्चगुणानि जायन्ते । इन्द्रियसृष्टिस्तु मागेवोक्ता । तदुक्तमू-- प्रकृतेर्महांस्ततोऽहंकारस्तस्माद्गणश्च पोडशकः । तस्मादपि पोडशकात्पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ इति । अनुभयात्मकः पुरुषः । तदुक्तं न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुष इति । पुरुपस्तु कूटस्थनित्योऽपरिणामी न कस्यचित्मकृति पि विकृतिः कस्यचिदित्यर्थः । एतत्पञ्चविंशतितत्त्वसाधकत्वेन प्रमापत्रयमभिमतम् तदप्युक्तम्- घ. नाम तास. ग. णम'। ३ घ. करणग। क.स. ग. "कमेका। प. कमेकादशकः। ।५ क, ख, ग. क् पाणिपादपा।६ क. स. ग. घ. स्थास्यानि 1७५. 'य बेति । उभयसाधा । कि । ८ क. प. चमहाभूः । ९ क. १, ग. प. 'चमहाभू, ·सांख्यदर्शनम् । १२१ दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । विविध प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि ।। इति । इह कार्यकारणभावे चतुर्धा विप्रतिपत्तिः प्रसरति । असतः सज्जायत इति सौगताः संगिरन्ते । नैयायिकादयः सतोऽसजायत इति । वेदान्तिनः सतो विवर्तः कार्यजातं न वस्तुसदिति । सांस्याः पुनः सत्तः सज्जायत इति । तत्रासतः सज्जायत इति न प्रामाणिकः पक्षः । असतो निरुपास्यस्य शशविपाणवत्कारणत्वानुपपतेः । तुच्छातुच्छयोरतादाव्या- नुपपत्तेश्च । नापि सतोऽसज्जायते कारकव्यापारात्मागसतः शशविपा- णवत्सत्तासंबन्धलक्षणोत्पत्त्यनुपपत्तेः । नहि नीलं निपुणतमेनापि पीतं कर्तुं पार्यते । ननु सत्त्वासत्त्वे घटस्य धर्माविति चेत्चदचारु, असति धमिणि तद्धर्म इति व्यपदेशानुपपत्त्या धर्मिणः सत्त्वापत्तेः । तस्मा- स्कारकव्यापारात्मागपि कार्य सदेव सतश्चाभिव्यक्तिरुपपद्यते । यथा पीडनेन तिलेपु तैलस्य दोहनेन सौरभेयीपु पयसः । असतः कारणे किमपि निदर्शनं न दृश्यते । किंच कार्येण कारणं संबद्धं तज्जनकम- संबद्धं वा, प्रथमे कार्यस्य सत्त्वमायातं सतोरेव संबन्ध इति नियमात् । चरमे सर्व कार्यजातं सर्वस्माजोयेत, असंबन्धत्वाविशेषात् । तदाख्यायि सांख्याचार्य:- असत्त्वान्नास्ति संबन्धः कारणैः सत्त्वसङ्गिमिः । असंबद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः ॥ इति । अथैवमनुष्ठेयासर्वन्धमपि तत्तदेव जनयति यन्त्र यच्छतं शक्तिश्न कार्यदर्शनोनयेति तन्न संगच्छते तिलेपु नैलजननशक्तिरित्यत्र तैलस्या- सत्त्वे संबद्धत्वासंबद्धत्वविकल्पेन तच्छक्तिरिति निरूपणयोगात । पृथकून भवति, पटस्तन्तुभ्यो न भिद्यते, तद्धर्मत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा गौरश्वः, तद्धर्मश्च पटस्तस्मानार्थान्तरम् । तर्हि प्रत्येकं त एव प्रावरणकार्यं कुर्युरिति चेन्न संस्थानभेदेनाऽऽविर्भूतपटभावानां प्रावरणा- *संप्रतिपयन्ते । प. पु.! -- १घ पत्तरसंभवात् । १२५. 'देवास । ३ घ. ° 17. 'द सत्तम। ५ स. जायते ..पदया। ७ ग. प. 'ठेयसं 16 प... 'पद्धम । ९.राग.प.पि नदै कार्यकारणयोरभेदाग कार्ययास न । सत् । कार्यपारणयोरभेदाच बार- गायकार्यस्य सत्वं न । गत् । कार्यकारणयोरमेदाय कार्यस्य सत्र न.प.त् । कार्यकारणयो. रमेशप कार्यस्य या कारणास्य 11१६. स्था।

·, १२२ सर्वदर्शनसंग्रहे-- क्रियाकारित्वोपपत्तेः । यथा हि कूर्मस्याङ्गानि कूर्मशरीरे निविश- मानानि तिरो भवन्ति निःसरन्ति चाऽऽविर्भवन्ति, एवं कारणस्य तन्त्वादेः पटादयो विशेषा निःसरन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते निविशमानास्तिरोमवन्तो विनश्यन्तीत्युच्यन्ते न पुनरसतामुत्पत्तिः सता वा विनाशः। यथोक्तं भगवद्गीतायाम्- नासतो विद्यते भावो नामावो विद्यते सतः। इति । तत्तश्च कार्यानुभानात्तत्मधानसिद्धिः। तदुक्तम्- असदकारणत्वांदुपादानग्रहणात्सर्वसंमवामावात । शक्तस्य शक्यकरणात्कारणमावाच सत्कार्यम् ॥ इति । नापि सतो ब्रह्मतत्त्वस्य विवर्तः ममञ्चो बाधानुपलम्मात् । अधिष्ठा- नारोप्ययोनिजडयोः कलधौतरूप्यादिवत्सारूप्यभावेनाऽऽरोपसंभवाच । सुखदुःखमोहात्मकस्य तथाविधकारणमवधारणीयं तथा च प्रयोगः- विमतं भावजातं सुखदुःखमोहात्मककारणकं तदन्वितत्वाद्ययेनान्वीयते तत्तत्कारणकं यथा रुचकादिकं सुवर्णान्वितं सुर्वर्णाकारणकं तथा चेदं तस्मात्तथेति । तव जगत्कारणे येय सुसात्मकता तत्सत्त्वं या दुःसात्म- कता तजः, या च मोहात्मकता तत्तम इति त्रिगुणात्मककारणसिद्धिः। यथा हि प्रत्येकं मावारूपैगुण्यवन्तोऽनुमूयन्ते, यथा मैत्रदारेषु सत्यवत्यां मैत्रस्य सुसमाविरस्ति ते प्रति सत्त्वगुणप्रादुर्भावात्सपत्नीना दुःखम् । ताः प्रति रजोगुणप्रादुर्भावात् । तामलममानस्य चैत्रस्य मोहो भवति तं प्रति तमोगुणसमुद्भवात् । एवमन्यदपि घटादिकं लभ्यमानं सुखं करोति परैरपि ह्रियमाणं दुःसाकरोति, उदासीनस्योपेक्षाविषयत्वेनोपत्तिवते, उपे. क्षाविपयत्वं नाम मोहः । मुह वैचित्ये, इत्यस्माद्धातोर्मोहशब्दनिप्पत्तेः । उपेक्षणीयेपु चित्तवृत्त्यनुदयात् । तस्मात्सर्वं भावजातं सुसदुःसमोहात्मकं निगुणप्रधानकारणकमवगम्यते । तथा च श्वेताश्वतरोपनिपदि श्रूयते- अजामेको लोहितशुरुकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजो टेको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येना मुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ (श्वेता०अ०४॥५) इति । सर्वदशनसमहपुतकेषु तु प्रजा जनयन्तीमिति पाठ ! १२. 'सदपकरणानुपादानाम।२१ करणादु । ३ ख ग 'रणाभा। स्यादि' ५ क स.प्या मैदेनापि से । ग. रूप्याभेदेनारोपास। रु. प्याभा । घ. 'नापि समगभावा ।.व. *स्य प्रपञ्चस्य । क. स.ग. घ... च.वर्णका।९. तपा" ग. तत्पतीनो..घवेन व्यवति। , * * प.तशु.

·सांख्यदर्शनम् । १२३ अब लोहितशुक्लकृष्णशब्दा रक्षफत्वप्रकाशफत्वावरफत्वसाधयद्वि- जासत्वतमोगुणत्वप्रतिपादनपराः। नन्वचेतनं प्रधानं चेतनानाधिष्ठितं महदादिकार्ये न व्याप्रियते । अतः केनचिचेतनेनाधिष्ठात्रा भवितव्यं तथा च सर्वार्थदर्शी परमेश्वरः स्वीक- तव्यः स्यादिति चेत्तदसंगतमचेतनस्यापि प्रधानस्य प्रयोजनवशेन प्रवृत्त्युपपत्तेः । दृष्टं चाचेतनं चेतनानाधिष्ठितं पुरुषार्थाय प्रवर्तमान यथा वत्सविवृद्ध्यर्थमचेतनं क्षीरं प्रवर्तते यथा च जलमचेतनं लोकोपकाराय प्रवर्तते तथा च प्रकृतिरचेतनाऽपि पुरुषविमोक्षाय प्रवस्यति । तदुक्तम्- वत्सविद्धिनिमित्त क्षीरस्य यथा प्रवृचिरजस्य । पुरुपविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ इति । यस्तु परमेश्वरः करणया प्रवर्तक इति परमेश्वरास्तित्यवादिनां डिण्डिमः से प्रायेण गतः, विकल्पानुपपत्तेः । स किं सृष्टेः प्राक्प्रवर्तते मुट्युत्तरकालं वा । आये शरीराद्यमावेन दुःखानुत्पत्ती जीवानां दुस- पहाणेच्छानुपपत्तिः । द्वितीये परस्पराश्रयप्रसङ्गः करुणया सुधिः सुष्टया च कारुण्यमिति । तस्मादचेतनस्यापि चेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य महदादिरूपेण परिणामः पुरुषार्थमयुक्तः प्रधानपुरुषसंपोगनिमित्तः । यथा निन्यांपारस्याप्ययस्कान्तस्य संनिधानेन लोहस्य व्यापारः, तथा नियापारस्य पुरुषस्य संनिधानेन प्रधानव्यापारो युज्यते । प्रकृतिपुरुषसं- बन्धध पान्धवरपरस्परापेक्षानिबन्धनः । प्रकृतिर्हि भोग्यतया भोक्तार पुरुषमपेक्षते । पुरुषोऽपि भेदाग्रहाबुद्धिच्छायापत्त्या तद्वतं दुःखवयं वारयमाणः कैवल्यमपेक्षते । तत्मकृतिपुरुषविवेकनिबन्धनं न च तदन्त- रेण युक्तमिति कैवल्यार्थ पुरुषः प्रधानमपेक्षते । यथा सलु कौचित्य- वन्धी पथि सार्थेन गच्छन्ती देवकृतादुपप्तवात्परित्यक्तसार्थी मन्दमन्द- मितस्तनः परिभ्रमन्तौ मपाकुलो देवयशात्संयोगमुपगच्छेतां तत्र चान्धेन पः स्कन्धमारोपितः, तंतश्च पसन्दर्शितेन मार्गेणान्धः समीहितं स्थान पामोति पलुरपि स्कन्धाधिरुढः । तथा परस्परापेक्षप्रधानपुरुपनिव- न्धनः सर्गः । यथोक्तम्--- १ स. 'पि प्रयो। २ क. ख. ग. प. पार्थे । ३ फ. स. ग वध्यर्थ की। स गर्भपावेण । ५ स. पटे:१६५ मा । . प . ग घ. "युक। ९. स. पन न. म. इ, तत. प°111 प. नदर्शनसबन्धनि । र पदिय ।

·• १२४ सर्वदर्शनसंग्रहे- पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पङ्गन्धवदुभयोरपि संबन्धस्तत्कृतः सर्गः ॥ इति । ननु पुरुषार्थनिबन्धना मयतु प्रकृतेः प्रवृत्तिः, निवृत्तिस्तु कथमुपप- धत इति चेदुच्यते यथा भर्ना इष्टदोपा स्वैरिणी भर्तारं पुनर्नोपैति यथा या कृतमयोजना नर्तकी निवर्तते तथा प्रकृतिरपि । यथोक्तम्--- रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् । पुरुषस्य तथाऽऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥ इति । एतदर्थ निरीश्वरसांख्यशास्त्रप्रवर्तककपिलानुसारिणां मतमुपन्यस्तम् । इति सर्वदर्शनसंग्रहे सांस्यदर्शनम् । अथ पातअलदर्शनम् ॥ १५ ॥ सांप्रत सेन्चरसांस्यप्रवर्तकपतञ्जलिप्रमृतिमुनिमतमनुवर्तमानानां मत- मुपन्यस्यते । तत्र सांस्यप्रवचनापरनामधेयं योगशास्त्रं पतलिप- णीतं पादचतुष्टयात्मकम् । तत्र प्रथमे पादे अंथ योगानुशासनमिति योगशास्त्रारम्भप्रतिज्ञां विधाय योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इत्यादिना योग- लक्षणमभिधाय समाधि समपञ्च निरदिक्षद्भगवान्पतञ्जलिः । द्वितीये तपःस्वाध्यायेश्वरमणिधानाणि क्रियायोग इत्यादिना व्युत्थितचित्तस्य कियायोगं यमादीनि पञ्च बहिरङ्गानि साधनानि । तृतीये देशबन्धश्चि- तस्य धारणेत्यादिना धारणाध्यानसमाधिनयमन्तरङ्गं संयमैपदवाच्यं तेवावान्तरफैलं विभूतिजातम् । चतुर्थे जन्मोपधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धय इत्यादिना सिद्धिपश्चकप्रपञ्चनपुरःसरं परमं प्रयोजनं कैवल्यम् । प्रधानादीनि पञ्चविंशतितत्वानि प्राचीनान्येव संमतानि पड़िशस्तु पर- मेश्वरः शकर्मविपाकाशयरपरामुष्टः पुरुषः स्वेच्छया निर्माणकायमधि- ठाय लौकिकवैदिकसंप्रदायप्रवर्तकः संसाराङ्गारे तप्यमानानां प्राणभृता- मनुग्राहकश्च । घ. °की नन त । च. 'कीनृत्यामिव । २ नृताद । ३ स. घ, थानन्द । ४ घ. "ति ।। ५ क. ग. घ. 'रादिगतानु'। ६ क. ख. , 'यप्राग्व' । ग, भयो यो । ८ घ. 'नि च प ९ क ग वध पिस'। १. ग. 'न्तर समपाद१२ प.तदया। १ क व. ग. प्रकलास। + ·पातालदर्शनम्। १२५ ननु पुष्करपलाशवन्निर्लेपस्य तस्य तोपः कथमुपपद्यते येन परमे- श्वरोऽनुपाहकतया कक्षी कियत इति चेदुच्यते तापकस्य रजसः सत्त्वमेव तप्यं बुद्धयात्मना परिणमत इति संत्त्वे परितप्यमाने तमोवशेन तमेदा- पगाहिपुरुषोऽपि तप्यत इत्युच्यते । तदुक्तमाचार्य:- सत्त्वं तप्यं बुद्धिमावेन वृत्तं मावास्ते वा राजसास्तापकास्ते.। तप्याभेदग्राहिणी तामसी यावृत्तिस्तस्यां तप्य इत्युक्त आत्मा ॥इति । पतञ्जलिनाऽप्युक्तम्- अपरिणामिनी हि मोक्तृशक्तिरमतिसंक्रमा च परिणामिन्यर्थे पति- संक्रान्ते च तद्वृत्तिमनुभवतीति । मोक्तृशक्तिरिति चिच्छक्तिशष्यते, सा चात्मैप परिणामिन्यथै बुद्धि- तत्त्वे प्रतिसंक्रान्ते च प्रतिविम्बिते तवृत्तिमनुभवतीति बुद्धौ प्रतिधि- म्बिता सा चिच्छक्तिबुद्धिच्छायापत्या बुद्धिवृत्त्पनुकारवतीति भावः। तथा शुद्धोऽपि पुरुपः प्रत्ययं बौद्धमनुपश्यति तमनुपश्यन्न तदात्माऽपि तदात्मक इव प्रतिभासत इति । इत्थं तप्यमानस्य पुरुपस्याऽऽदरनरन्त- पदीर्घकालानुवन्धियमनियमाद्यपाङ्गयोगानुष्ठानेन परमेश्वरमणिधानेन च सत्त्वपुरुपान्यथाख्यातावनुपयुवायां जातायामविद्यादयः पञ्च क्लेशाः समू- लकार्प कपिता भवन्ति । कुशलाकुशलाश्च कर्माशयाः समूलपातं हता भवन्ति । ततश्च पुरुपस्प निलेपस्य कैवल्येनावस्थानं कैवल्पमिति सिद्धम् । मनाथ योगानुशासनमिति प्रथमसूत्रेण प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यैनं विषयप्रयोजन- संबन्धाधिकारिरूपमनुबन्धनुष्टयं प्रतिपाद्यते । अत्राथशब्दोऽधिका- रार्थः स्वी क्रियते । अथशब्दस्यानेकार्थत्वे संभवति कर्थमारम्मार्थत्वपक्ष पक्षपातः संभवेत् । अथशब्दस्य मङ्गलाद्यनेकार्थत्वं नामलिङ्गानुशासने- नानुशिष्ट मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्येप्वयो अथेति । अब प्रश्नकार्य पोरसंभवेऽप्यानन्तयमङ्गलपूर्वप्रकृतापेक्षारम्मतक्षणानां चनुणांमर्थानां संभवादारम्भार्थत्वानुपपत्तिरिति चेन्मेवं संस्था विकल्पासहत्वात्, आनन्त- १. रा. ग. भावः प. भवः। क. तप्यभावः।१८ गगये। प. सात।३ च. तारोप'। क. स. ग. प. प. पापा ५ या मान.ग. स्युत्तमामा .क. से, ग, घ.न्तेवत'। ग.शदाते । ९क. स.भ.प.तेव। १.क. रा. ग. ६. तब 15लय भीजम । १३. पत्य . रा. ग. सारा ५१. त्याशित स. याशिवारा।

·१२६ सर्वदर्शनसंग्रह- र्यमथशब्दार्थ इति पक्षे यतः कुतश्चिदानन्तर्य पूर्ववृत्तिमावसाधारणात्का- रणादानन्तयं वा ।न प्रथमः,न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृदिति न्यायेन सर्वो जन्तुः किंचित्कृत्वा किंचित्करोत्येवेति तस्यामिधानमन्तरे- णापि प्राप्ततया तदर्थाथशब्दप्रयोगवैयर्यप्रसक्तेः। न चरमः, शमाद्यनन्तरं योगस्य प्रवृत्तावपि तस्यानुशासनप्रवृत्तानुबन्धतया शब्दतः प्राधान्यामा. वादानच शब्दतः प्रधानभूतस्यानुशासनस्य शमाद्यानन्तर्यमथशब्दार्थः किन स्पादिति वदितव्यम् । अनुशासनमिति हि शास्त्रमाह। अनुशिप्यते व्याख्यायते लक्षणभेदोपायफलसहितो योगो येन तदनुशासनमिति व्युत्पतेः । अनुशासनस्य च तत्वज्ञानचिस्यापरिधानन्तरमावित्वेन शम- धमाद्यानन्तर्यनियमाभावाजिज्ञासाज्ञानयोस्तु शमाधानन्तर्यमानायते- तस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिः श्रद्धावितः समाहितो भूत्वाऽऽत्म. न्येवाऽऽत्मानं पश्येदित्यादिना । नापि तत्त्वज्ञानचिख्यापयिपानन्तर्यमथ- शब्दार्थः। तस्य संमवेऽपि श्रोतृप्रतिपत्तिप्रवृत्त्योरनुपयोगेनानमिधेयत्वा. तथाऽपि निःश्रेयसहेतुतया योगानुशासनं प्रमितं न वा । आये तद- भावेऽप्युपादेयत्वं भवेत् । द्वितीये तदमावेशप हेपत्वं स्यात्ममितं चास्य निःश्रेयसनिदानत्वम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन चैवं मत्वा धीरो हपंशीको जहातीति श्रुतेः, समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसीति स्मृतेश्च, अत एव शिष्यप्रनतपश्चरणरसायनाद्युपयोगानन्तयं पराकृतम् । अथा- तो ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र तु ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वेनाधिकार्यार्थत्वं परित्यज्य साधनचतुझ्यसंपत्तिविशिष्टाधिकारिसमर्पणाय शमदमादिवा- क्यविहिताच्छमादेरानन्तर्यमथशब्दार्थ इति शंकराचार्यनिरटति । अथ मा नाम भूदानन्तर्यार्थोऽथशब्दः, मङ्गलार्थः किं न स्यात्, न स्यान्मङ्ग- ठस्य वाक्यार्थे समन्वयाभावात् । अहितामीटावाप्तिमङ्गलम् । अमीष्टं न सुखावाप्तिदुःखपरिहाररूपतयेष्टं योगानुशासनस्य च सुखदुःखानिवृ- त्योरन्यतरत्वामावान्न मगलता। तथा च योगानुशासनं मालमिति न संपनीपद्यते मृदङ्गध्वनेरियाथशब्दश्रवणस्य कार्यतया मङ्गलस्प वाच्यत्वलक्ष्यत्वयोरसंभवाच । यथाऽऽर्थिकार्थो वास्याथै निविशते तथा कार्यमपि निविशेत, अपदार्थत्वाविशेषात् । पदार्थ एव हि वाक्यार्थे समन्वीयते, अन्यथा शब्दप्रमाणकानां शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्वति ११. जन्तुरवश्य किस. कारार्थ । ३ क. तू स्या'। ४ ८. सपरते ५ स. 'क्यार्यो नि' । ६ प. न नि। क. स. प प । ८ ख. पूर्यत इति ।

·पातञ्जलदर्शनम् । १२७ मुद्रामङ्गः कृतो भवेत् । ननु पारिप्सितप्रवन्धपरिसमाप्तिपरिपन्धिमत्यूह- यूहनशमनाय शिष्टाचारपरिपालनाय च शास्त्रारम्भे मङ्गलाचरणमनुष्छे- यम् । मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते, आयुप्मत्पुरुपकाणि वीरपुरुपकाणि च भवन्तीत्यभियुक्तोक्तेः । भवति च मनालार्थोऽथशब्द:-- ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतो ब्राह्मणः पुरा। कण्ठं मित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥ इति स्मृतिसमथात् । तथा च वृद्धिरादेजित्यादौ वृद्धयाविशम्बद्ध- शब्दो मलार्थ: स्यादिति चेन्मैवं भापिछाः । अर्थान्तराभिधानाय प्रयु- तस्याशब्दस्य धीपणावेण्यादिध्यनिवच्छवणे मङ्गलफलत्त्वोपपत्तेः । अथार्थान्तरारम्भवाक्यार्थधीफलकस्याथशब्दस्य कथमन्यफलकतेति चेन्न, अन्यार्थ नीयमानोदकुम्भोपलम्भवत्तत्संभवात् । न च स्मृतिव्याकोपो माङ्गलिकाविति मङ्गलप्रयोजकत्वविवेक्षया प्रवृत्तिः । नापि पूर्वप्रकृता- पेक्षोऽथशब्दः फलत आनन्तर्याव्यतिरेकेण प्रागुक्तदूषणानुपङ्गगत् । किम- अमथशब्दोऽधिकारार्थः । अथानन्तर्यार्थ इत्यादिविमर्शवाक्ये पक्षान्त- रोपन्यासे तत्संभवेऽपि प्रकृते तदसमवाय । तस्मात्पारिशेष्याधिकार- पदवेदनीयमारम्मार्थोऽथशब्द इति विशेषो भाष्यते । अथैप ज्योतिरथै- पविष्वग्ज्योतिरित्यत्राथशब्दः क्रतुविशेषप्रारम्पार्थः परिगृहीतो यथाऽ- शब्दानुशासनमित्यत्राथशब्दो व्याकरणशास्त्राधिकारार्थः । तदमापि ध्यासमा ये योगसूबविवरणपरे, अथेत्ययमधिकारार्थः प्रयुज्यत इति तह्याचस्यौ वाचस्पतिः। तस्मादयमथशब्दोऽधिकारद्योतको मङ्गलार्थ- थेति सिद्धमिति । तदित्यममुप्यायशब्दस्याधिकारार्थत्वपक्षे शास्त्रेण अस्तूयमानस्य योगस्योपवर्तनात्समस्तशास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन शास्त्रस्य सुखावोधमवृत्तिरास्तामित्युपपन्नम् । ननु 'हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः पतञ्जलिः कथं योगस्य शासितेति चैदृद्धाऽत एव तत्र तत्र पुराणादी विशिष्ययोगस्य विप्रकीर्णतयों दुर्गाद्यार्थत्वं मन्यमानेन भगवता कृपासिन्धुना फणिपतिना सारं संजि- थ १३. स. ग, घ, वणम । च, वगमात्रेण मालकायंतयापतेः । २ ५. अर्या। ३ स. नाना । ५. ४ जनरव । ना ५ स. वक्षायाप्रवृत्तेः । मा क. ग. वयाप्रवृत्तः । ६ प... प्रत्तेः । ना। ७ रा. ना... विश्वज्यो । १०. रा. ग.प, पर्थिव्या 12. 'तिभवशीसशस्माधिकाराषमुर। ११ घ. याप्रामा ।

·१२८ सर्वदर्शनसंग्रह- घृक्षणाऽनुशासनमारब्धं न तु साक्षाच्छासनम् । यदाऽयमयशब्दोऽधि- कारार्थस्तदेवं वाक्यार्थः संपद्येत योगानुशासनं शाबमधिकृतं दिव्य- मिति । तन शास्ने व्युत्पाद्यमानतया योग: ससाधनः सफलो विषयस्त- दयुत्पादनमवान्तरफलं व्युत्पादितस्य योगस्य कैवल्यं परमप्रयोजनं शास्त्र- योगयोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकमावलक्षणः संबन्धो योगस्य कैवल्यस्य च साध्यसाधनमायलक्षणः संबन्धः, स च श्रुत्यादिमसिद्ध इति प्रागेवावादिपम् । मोक्षमपेक्षाणाः श्रवणाधिकारिण इत्यर्थसिद्धम् । न चाथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादापधिकारिणोऽर्थतः सिद्धिराशनीयात्रा- थशब्देनाऽऽनन्तर्याभिधाने प्रणाडिकयाऽधिकारिसमर्पणसिद्धावाथिक- त्वशङ्कानुयात् । अत एवोक्तं श्रुतिप्राप्त प्रकरणादीनामनवकाश इति । अस्यार्थ:-यत्र हि श्रुत्याऽर्थो न लम्पते तत्रैव प्रकरणादयोऽर्थ समर्प- यन्ति नेतरत्र, यत्र तु शब्दादेवार्थस्योपलम्मस्तत्र नेतरस्य संमवः शीघ- बोधिन्या श्रुत्या बोधितेऽर्थे तद्विरुद्धार्थ प्रकरणादि समर्पयत्यविरुद्धं वा। न प्रथमः, विरुद्धार्थबोधकस्य तस्य बाधितत्वात् । न चरमः, वैपर्या- तदाह श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमास्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थ- विप्रकादिति। बाधिकैव श्रुतिनित्यं समाएया बाध्यते सदा। मध्यमानां तु बाध्यत्वं बाधकत्वमपेक्षया ॥ इति च । तस्माद्विपयादिमत्त्वाद्ब्रह्मविचारकशास्त्रवद्योगानुशासनं शास्त्रमारम्म- णीयमिति स्थितम् । ननु व्युत्पाद्यमानतया योग एवान प्रस्तुतो न शास्त्रमिति चेत्सत्यं प्रतिपाद्यतया योगः प्राधान्येन प्रस्तुतः स च तद्विपयेण शास्त्रेण प्रति- पाद्यत इति तत्मतिपादने करणं शास्त्रं करणगोचरश्च कर्तृदयापारो न कर्मगोचरतामाचरति । यथा छेत्तुर्देवदत्तस्य व्याणरभूतमुद्यमननिपात- नादिकर्म करणमूतपरशुगोचरं न कर्मभूतवृक्षादिगोचरं तथा च बलुः पताले प्रवचनव्यापारापेक्षया योगविषयस्याधिकृतता करणस्य शास्त्र- स्याभिधानव्यापारापेक्षया तु योगस्येवेति विभागः । ततश्च योगशा- स्वस्याऽऽरम्भः संभावनां भजते । अत्र चानुशासनीयो योगश्चित्तवृत्ति- क.ख. ग. "दिष्टम् मोय. दिष्ट मोच. 'माणा एषाधिक.ख, ग, घ. 'धान क.स. ग. प. प्रमाणा' । ५ क.स. 'सनशा । ६ क. । ..घ. त्या प्रतिपाद्यतेति।

·पातालदर्शनम् । १२९ निरोध इत्युच्यते । ननु युजियोग इति संयोगार्थतया परिपठिताधुनि- पन्नो योगशब्दा संयोगवचन एच स्यान्न तु निरोधवचनः । अत एवोक्तं पाज्ञवल्क्येन- संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपरमात्मनोः ॥ इति । नदेनेदात जीवपरयोः संयोगे कारणस्थान्यतरकर्मादरसंभवादजसंयो- गस्य कणभक्षाक्षचरणादिभिः प्रतिक्षेपाच । मीमांसकमतानुसारेण तद्- गीकारेऽपि नित्यसिद्धस्य तस्य साध्यत्वामावेन शास्त्र वैफल्यापत्तेच धातूनामनेकार्थत्वेन युजेः समाध्यर्थत्वोपपत्तेश्च । तदुक्तम्- निपाताश्चोपसर्गाश्च धातवश्चेति ते त्रयः । अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठरतेपां निदर्शनम् ॥ इति । अत एव केचन युजि समाधावपि पठन्ति युज समाधाविति । नापि याज्ञवल्क्यवचनव्याकोपः । तत्रस्थस्यापि योगशब्दस्य समाध्यर्थत्वात् । समाधिः समतावस्था जीवात्मपरमात्मनोः । ब्रह्मण्येव स्थिति सा समाधिः प्रत्यगात्मनः ॥ इति तेनैवोक्तत्वाच्च । तदुक्तं भगवता व्यासेन । योगः समाधिरिति । यद्येवमष्टाङ्गायोगे चरमस्याङ्गस्य समाधित्वमुक्त पतसलिना यमनियमा- सनमाणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टाङ्गानि योगस्येति । न चान्येबाङ्गतां गन्नुमुत्सहते, उपकार्योपकारकभावस्य दर्शपूर्णमासप्रया- जादी मिन्नायतनत्वेनात्यन्तभेदादतः समाधिरपि न योगशब्दार्थी युज्यत इति चेत्तन्न युज्यते व्युत्पत्तिमात्राभिधित्सया तदेवार्थमात्र निसिं स्वरू. पशून्यमिव समाधिरिति निरूपितचरमाणवाचकेन समाधिशदेनाङ्गिनो योगस्याभेदविवक्षया व्यपदेशोपपत्तेः । न च व्युत्पत्तिवलादेव सर्वत्र शब्दः प्रवर्तते तथात्वे गच्छत्तीति गौरिति व्युत्पत्तस्तिष्ठन्गीन स्यात, गच्छतो देवदत्तस्य स्यात्प्रवृत्तिनिमित्तं च प्रागुक्तमेर चित्तवृत्तिनिरोध इति तदुक्तं योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इति । ननु वृत्तीनां निरोधश्चेद्योगोड. मिमतस्तासां ज्ञानत्वेनाऽऽमाश्रयतया तन्निरोधोऽपि प्रध्वंसपदवेदनीय- स्तदाश्रयो मवेत् । प्रागभावमध्यसयोः प्रतियोगिसमानाश्रयत्वनियमात । नतोपपन्नस्त्वयं धर्मो विकरोति हि धर्मिणमिति न्यापेनाऽऽत्मनः फोटस्थ्यं पिंहन्यतेति चेत्तदपि न घटते निरोधानां प्रमाणविपर्यययिक १६. दाते । १ . . मुभिस' 1.1 गन्येर। मा ५.. भांडप. प. TEEN. CRITara ·१३० सर्वदर्शनसंग्रहे- ल्पनिदोस्मृतिस्वरुपाणां वृत्तीनामन्त:करणाद्यपरपर्यायचित्तधर्मवाडी- फारात् । कूटस्थनित्या चिच्छक्तिरपरिणामिनी विज्ञानधर्माश्रयो भवितुं नाहत्येव । न च चितिशक्तरपरिणामित्वमसिद्धमिति मन्तव्यं चितिशक्तिरपरिणामिनी सदा ज्ञातृत्वात, न यदेयं न तदेवं यथा चित्तादि, इत्याद्यनुमानसंभवात्तथा यद्यसौ पुरुषः परिणामी स्यात्तदा परिणामस्य कादाचिकत्वात्तासां चित्तवृत्तीनां सदा ज्ञातृत्वं नोपपद्येत चिद्रूपस्य पुरुपस्य संदेवाधिष्ठातृत्त्वेनावस्थितस्य यदन्तरङ्ग निर्मलं सत्त्वं तस्यापि सदैव स्थितत्वात, येन येनार्थेनोपरक्तं भवति तस्य दृश्यस्य सदैव चिच्छायापत्त्या मानोपपत्त्या पुरुषस्य निःसङ्गत्वं संभवति । ततश्च सिद्धं तस्य सदाज्ञातृत्वमिति में काचित्परिणामित्वाशहाऽवतरति । चित्तं पुनर्येन विषयेणोपरक्तं भवति स विपयो ज्ञातः, यदुपरक्तं न मवति तदनातमिति वस्तुनोऽयस्कान्तमणिकल्पस्य ज्ञानाज्ञानकारण- भूतोपरागानुपरागमित्यादयः सधर्मक चित्तं परिणामीत्युच्यते । ननु चित्तस्पेन्द्रियाणां चाऽऽहंकारिकाणां सर्वर्गतत्वात्सर्वविपयैरस्ति सदा संबन्धः । तथा च सर्वेषां सर्वदा सर्वत्र ज्ञानं प्रसज्येत । सर्वगतत्वेऽपि चित्तं यत्र शरीरे वृत्तिमत्तेन शरीरेण सह संबन्धो येषां विषयाणां तेवेवास्य ज्ञानं भवति नेतरेप्वित्यतिप्रसङ्गामावादत एवायस्कान्तमणि- कल्या विषया अय:सधर्मक चित्तमिन्द्रियमपणालिकयाऽभिसंवन्ध्योपरा- यन्ति । तस्माचित्तस्य धर्मा वृत्तयो नाऽऽत्मनः । तथा च श्रुतिः-'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृनिरित्येतत्सर्वं मन एव' (म० ६।३०) इति । चिच्छतरपरिणामित्वं पञ्चशिसाचारारयायि, अपरिणा- मिनी मोकृशक्तिरिति पतनलिनाऽपि सदाज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरु- पस्यापरिणामित्वादिति। चित्तपरिणामित्वेऽनुमानमुच्यते-चित्तं परिणामि ज्ञाताज्ञातविषयत्वात् । श्रोशदिवदिति । परिणामश्च विविधः प्रसिद्धो धर्मलक्षणावस्थामेदात् । धर्मिणश्चित्तस्य नीलाद्यालोचनं धर्मपरिणामः। पथा कनकस्य कटकमुकुटकेयूरादि धर्मस्य वर्तमानत्वादिलक्षणपरिणामः। नीलाद्यालोचनस्य स्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः कनकादेस्तु नवपुराणत्वा- घ. 'दास्व । २. 'त्ताय । ३ घ. या नि,°१४ स.न कदाचे ५ प. "मित्व। ६ क 'त: यदुरिक भाग. त: नानुपरक्त भ । प. 'तः येनोप" । ख. "स्तुतोऽय' । प. शान" ! ९ क.ग. त्याप वाज्ञाक ख. ग. 'पानिप, हापिच्छक्तियः सो विपि । १२ घ. व च । १३ घ. "वृत्तिरगतरम १४ के, स. ग. न च ।

·पातञ्जलदर्शनम् । १३१ दिवस्थापरिणामः । एवमन्यवापि यथासंभवं परिणामनितयमूहनीय, तथा च प्रमाणादिवृत्तीनां चित्तधर्मत्वात्तन्निरोधोऽपि तदाश्रय एवेति न किंचिदनुपपन्नम्। मनु वृत्तिनिरोधो योग इत्याङ्गीकारे सुपुप्त्यादी विक्षिप्तमूहादिचित्त- वृत्तीनां निरोधसंभवाद्योगत्वप्रसङ्गः। न चैतद्युज्यते क्षिप्ताद्यवस्थासु क्लेश- महाणादेरसंभवान्नि श्रेयसपरिपन्थित्वाञ्च । तथा हि क्षिप्तं नाम ते तेषु विषयेषु क्षिप्यमाणमस्थिरं चित्तमुच्यते । तमासमुद्रे मनं निद्रावृत्तिम- चित्त मूढमिति गीयते । क्षिप्ताद्विशिष्टं चित्तं विक्षिप्तमिति गीयते । विशेषो नाम चञ्चले हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवदृढमिति न्यायेना- स्थिरस्यापि मनसः कावाचिकसमुवृतविपयस्थैर्यसमवेन स्थैर्यम् । अस्थिरत्वं च स्वाभाविकं व्याध्यायनुशयजनितं वा। तदाह व्याधिस्त्या- नसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तराया इति । तत्र दोपत्रयवैपश्यनिमित्तो ज्वरादियाधिः, चित्तस्याकर्मण्यत्वं स्त्यानं, विरुद्धकोटिद्वयावगाहिज्ञान संशयः, समाधि- साधनानाममावनं प्रमोदः । शरीरवाञ्चित्तगुरुत्वादप्रवृत्तिरालस्यं, विप- याभिलापोऽविरतिः । अतुसिास्तबुद्धिान्तिदर्शनं, कुतश्चिन्निमित्तात्स- माधिभूमेरलाभोऽलब्धभूमिकत्वं लब्धायामपि तस्यां चित्तस्याप्रतिधाऽन- वस्थितत्वमित्यर्थः। तस्मान्न वृत्तिनिरोधो योगपेक्षनिक्षेपमहतीति चेन्मेवं वोच: । हेयभूतक्षिप्ताद्यवस्थात्रये वृत्तिनिरोधस्य हेयत्वसमवेऽप्युपादेय- योरेकायनिरुद्धावस्थयोतिनिरोधस्य योगत्वसंभवादेकतानं चित्तमेकाय- मुच्यते निरुद्धसकलवृत्तिकं संस्कारमानशेष चित्तं निरुद्धमिति भण्यते । सच समाधिद्विविधः । संमज्ञातासंप्रज्ञातभेदात् । तत्रैकायचेतसि यः प्रमाणादिवृत्तीनां बाधविपयाणां निरोधः स संमज्ञातसमाधिः, सम्यक्प्र- ज्ञायतेऽस्मिन्मकृतर्विविक्ततया चित्तमिति व्युत्पतेः । स चतुर्विधः सवि- तर्कादिभेदात् । समाधिर्नाम भावना, सा च माव्यस्य विषयान्तरपरिहा- रेण चेतसि पुनः पुनर्निवेशनं, माव्यं च द्विविधम्-ईश्वरस्तत्त्वानि च तान्यपि द्विविधानि जडाजडमेदात् । जडानि प्रकृतिमहदहंकारादीनि गन्यचापि । २ प. सनिरो । ३ ५. लिप्तादिनित्तामा' 1 घनतेत'।५ ६. रा. - प. स्वास्थिरावविश्पयोगान्त'105. ग. विक्षपायोगान्त'। ५. या योगान्त ।। 1. ग. ए. मि पसे निप.स्प योगत्वा परे। वि° १६ फ. रा. ग. प. ति भावित ।

·१३२ सर्वदर्शनसंग्रहे- चतुर्विशतिः । अजडः पुरुषः। तत्र यदा पृथिव्यादीनि स्थूलानि विप- यत्वेनाऽऽदाय पूर्वापरानुसंधानेन शब्दार्थील्लेख्यसंमेदेन च भावना प्रवर्तते स समाधिः सवितर्कः, यदा तन्मात्रान्तःकरणलक्षणं सूक्ष्म विष- यमालरब्य देशाद्यवच्छेदेन भावना प्रवर्तते तदा सविचारः । पदा रजस्तमोलशानुविद्धं चित्तं माव्यते तदा सुखप्रकाशम्, यस्य सत्त्वस्यो- देकासानन्दः, यदा रजस्तमोलेशानमिमूतं शुद्धं सत्त्वमालय्बनीकृत्य या प्रवर्तते भावना तदा तस्यां सत्त्वस्य न्यग्मावानितिशक्तरुद्रेकाच्च सत्त्वमात्रावशेषत्वेन सास्मितः समाधिः, वितर्कविचारानन्दोस्मितारू- पानुगमात्संपज्ञात इति सर्ववृत्तिनिरोधे त्वसंप्रज्ञातः समाधिः । ननु सर्ववृत्तिनिरोधो योग इत्युक्त संप्रज्ञाले व्यातिन स्यात्तव सत्त्वप्रधानायाः सत्त्वपुरुपान्पथारूपातिलक्षणापा वृत्तेरनिरोधादिति चेत्तदेतद्वात क्लेशक- मनिपामाशयपरिपन्थिचित्तवृत्तिनिरोधो योग इत्यङ्गीकारात् । केशाः पुनः पञ्चधा प्रसिद्धा अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः। नन्वविद्येत्यत्र किमाश्रीयते पूर्वपदार्थमाधान्यम्, अमक्षिकं वर्तत इति- वत, उत्तरपदार्थप्राधान्यं वा राजपुरुप इतिवत्, अन्पपदार्थप्राधान्य वाऽमक्षिको देश इतिवत् । तत्र न पूर्वः, पूर्वपदार्थप्रधानत्वेऽविद्याप प्रसज्यप्रतिषेधोपपत्ती क्लेशादिकारकत्वानुपपत्तेः। विद्याशब्दस्य स्त्रीलि. इलामावापत्तेच, न द्वितीयः, कस्यचिदमावेन विशिष्टाया विद्याया: केशादिपरिपन्थित्वेन तद्वीजत्वानुपपत्तेः । न तृतीयः, नमोऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिर्वा चौत्तरपदलीपश्चेति वृत्तिकारवचनानुसारेणाविद्यमाना विद्या यस्याः साऽविद्या बुद्धिरिति समाधिसिद्धौ तस्या अविद्यापाः केशादिबीजत्वानुपपत्तेः । विवेकख्यातिपूर्वकसर्ववृत्तिसंपन्नायास्तस्यास्त- थात्वामसङ्गाछ । उक्तं चास्मितादीनां क्लेशानामविद्यानिदानत्वम्- अविद्याक्षेत्रत्वमुत्तरेपो प्रसुप्ततनुविच्छिन्नौदाराणामिति । तत्र प्रसुप्तत्वं प्रबोधसहकार्यमावेनानभिव्यक्तिः । तनुत्वं प्रतिपक्षभावनया शिथिली- करणे, विच्छिन्नत्वं बलवता केशेनाभिभवः, उदारत्वं सहकारिसंनिधिव- शाकार्यकारित्वम् । तदुक्तं वाचस्पतिमिश्रेण व्यासभाष्यन्याख्यायाम- १७. स. रा. भा'। २ च. दास। ३ क. स. ग. घ. तस्। ५. 'स्य प्रयम्भा'। ५. स. ग. प. च. सप्तामा । ६ दात्मिकास्मि'। घ. तात । ८ घ."चायाः। ९५ 'स्य सुतीयपसी विलि°10 क. स. वर. 'तिनिरोधकम'। १२ प 'दार• शनि । शरण में 11३.म् । अत उक्त ।

·पातञ्जलदर्शनम् । १३३ प्रसुप्तास्तत्त्वलीनानां तनुदग्धाश्च योगिनाम् । विच्छिन्नोदाररूपाश्च क्लेशा विषयसनिनाम् ॥ इति इन्द्ववरस्थतन्त्रपदार्थद्वयानवगमादुभयपदार्थप्रधानत्वं नाऽऽशङ्कितम् । तस्मात्याद्वयेऽपि केशादिनिदानत्वमविद्यायाः प्रसिद्धं हीयतेति चेत्त- दपि न शोभनं विभाति पर्युदासशक्तिमाश्रित्याविद्याशब्देन विद्यावि- रुद्धस्य विपर्ययज्ञानस्याभिधानमिति वृद्धरङ्गीकारात् । तदाह- नामधात्वर्थयोगे तु नैव नमतिपर्धकः । वदेत्यब्राह्मणाधर्मावन्यमात्रविरोधिनी ॥ इति । वृद्धप्रयोगर्गम्या हि शब्दार्थाः सर्व एव नः ॥ तेन यत्र भयुक्तो यो न तस्मादपनीयते ॥ इति । वाचस्पतिमिभैरप्युक्तं लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थयोः संबन्धः । लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्यापि नत्र उत्तरपदाभिधेयोपमर्दकस्य तद्विर- द्धतया तब तबोपलब्धेरिहापि तद्विरुद्ध प्रवृत्तिरिति । एतदेवाभिप्रेत्यो- कम्-अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिमुखात्मख्यातिरविद्येति । अस्मस्तबुद्धिविपर्यय इत्युक्तं भवति। तद्यथाऽनित्ये घटादौ नित्य- वाभिमानः । शुचौ कायादौ शुचित्वप्रत्ययः- स्थानाहीजावष्टम्मान्निप्यन्दान्निधनादपि । कायमाधेयशौचत्वात्पण्डिता ह्यशुचि विदुः ॥ इति। · परिणामतापसंस्कारणवृत्तिनिरोधाच दुःसमेव सर्वं पियेकिन इति- न्यायेन दुःखे सक्चन्दनयनितादी सुखत्वारोपः, अनात्मनि देहादावा- स्मबुद्धिः। तदुक्तम्- अनात्मनि च देहादावात्मबुद्धिस्तु देहिनाम् । अविद्या तकृतो बन्धस्तन्नाशे मोक्ष उच्यते॥ इति । एवामियमविद्या चतुप्पादा भवति । नन्वतेप्यविद्याविशेपेषु किंचि- दनुगतं सामान्यलक्षणं वर्णनीयम्, अन्यथा विशेषस्यासिद्धेः । तथा चोक्तं महापापैः-- १ प. गुप्ततनु । २ ग. 'नत्ये ना । ३ प. शये .. भाद ।। ५ ग. रसमा.ग. प. 'गम्यो दि .... ग. प. 'दाः स1 प. ist .. मातिर. ग. गंगा .भाय 1. ग. प. मो. ग. 'grat ·१३४ सर्वदर्शनसंग्रहे- सामान्यलक्षणं त्यक्त्वा विशेषस्यैव लक्षणम् । न शक्यं केवलं वक्तुमतोऽप्यस्य न वाच्यता ॥ इति । तदपि नवाच्यमतस्मिस्तबुद्धिरिति सामान्यलक्षणाभिधानेन दत्तो- तरत्वात् । सत्त्वपुरुपयोरहमस्मीत्येकताभिमानोऽस्मिता । तदप्युक्तं दृक्- दर्शनशक्त्योरेकात्मत्वाभिमानोऽस्मितेति । सुखामिज्ञस्य सुखानुस्मृति- पूर्वकः सुखसाधनेषु तृष्णारूपो ग| रागः । दुःसजस्य तदनुस्मृतिपुर- स्सरं तस्मात्साधनेषु निन्दा देयः । तदुक्तं सुखानुशयी रागः, दुःसानु. शयी वेप इति । किमत्रानुशपिशब्दे ताच्छील्यार्थे णिनिरिनिर्या मत्व- थीयोऽभिमतः । नाऽऽद्यः सुप्यजाती णिनिस्ताच्छील्य इत्यत्र सुपीति वर्तमाने पुनः सुब्रग्रहणस्योपसर्गनिवृत्त्यर्थत्वेन सोपसर्गाद्धातोणिनेरनु- त्पत्तेः। यथाकथंचिदगीकारेऽपि अचो णितीति वृद्धिप्रसक्तावतिशय्या- दिपदवदनुशायिपदस्य प्रयोगप्रसङ्गात् । न द्वितीयः- 'एकाक्षरात्कृतो जातेः सप्तम्यां च न तो स्मृती'। इति तत्पतिषेधादन चानुशयशब्दस्याजन्तत्वेन कृदन्तत्वात्तस्मादनुर्श- यिशब्दो दुरुपपाद इति चेत, नेतद्भद्रं मोवानवयोधात्मायिकामिप्रायमिदं वचनम् । अत एवोक्तं वृत्तिकारण- 'इतिकरणो विवक्षार्थः सर्वनामिसंबध्यते ' इति । तेन क्वचिद्भवति कार्यो कार्यिकस्तण्डुली तण्डलिक इति । तथा च कृदन्ताजातेश्च प्रतिपेधस्य प्रायिकत्वम्, अनुशयशब्दस्य कृदन्ततयेनेरुप- पचिरिति सिद्धं, पूर्वजन्मानुभूतमरणदुःसानुमववासनाबलात्सर्वस्य प्राणभृन्मात्रस्याऽऽकृमेरी च विदुषः संजायमानः शरीरविषयादेमम वियो- गो मा भूदिति प्रत्यहं निमित्तं विना मवर्तमानो मैयरूपोऽभिनिवेश: पञ्चमः कैशः।मा च भूवं हि भूयासमिति प्रार्थनायाः प्रत्यात्ममनुभव- 'सिद्धत्वात् । तदाह-स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेश इति । ते चाविद्यादयः पञ्च सांसारिकविविधदुःखोपहारहेतुत्वेन पुरुपं विभ- न्तीति क्लेशाः सिद्धाः। , , क. क्षणां मुक्त्वा । ग. क्षणं मुक्त्वा । ३ प 'स्मितेति । । दु.खाभि । १ प. निवृत्तिपः । ५ च. नुगदिश । ६ ५. चिसद । घ. तिशाम्या । प.शयश। १ घ. भावनान। . बोधप्रायि । ५. ११च.ण । इतिकरणेन । १२. कार्यका। ५. कार्य कार्या कार्यरतरपुलिण्डलि । फ. "रा1ि १४ घ. भवर । १५५, मला संविधामीति ·, - पातञ्जलदर्शनम् । कर्माणि विहितमतिपिद्धरूपाणि ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यादीनि । विपाकाः कर्मफलानि जात्यायु गाः, आफलविपाकाञ्चित्तभूमौ शेरत इत्याशया धर्माधर्मसंस्काराः। तत्परिपन्धिचित्तवृत्तिनिरोधो योगः, निरोधो नामा- वमानमभिमते तस्य तुच्छत्वेन भावरूपसंस्कारजननक्षमत्वासंमवात, किंतु तदाश्रयो मधुमतीमधुमतीकाविशोकासंस्कारशेपताव्यपदेश्यनि- त्तस्यावस्थाविशेषो निरुध्यन्तेऽस्मिन्प्रमाणाद्याश्चित्तवृत्तय इति व्युत्पत्ते- रुपपत्तेः । अभ्यासवैराग्याभ्यां वृत्तिनिरोधस्त* स्थितौ यत्नोऽन्यासः । प्रकाशमवृत्तिरुपैवृतिराहतस्य चित्तस्य स्वरूपनिसः परिणामविशेषः स्थितिः । तन्निमित्तीकृत्य यत्नः पुनः पुनस्तथात्वेन चेतसि निवेशनम- भ्यासः । चर्मणि हन्तीतिवन्निमित्तार्थेयं सप्तमीत्युक्तं भवति । इधानुअविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् । ऐहिकपारधि- कविपयादौ दोपदर्शनान्निरमिलापस्य ममते विषयों वश्या नाहमेतेपां वश्य इति विमर्शी वैराग्यमित्युक्तं भवति । समाधिपरिपन्थिक्लेशतनू- करणार्थ समाधिलाभार्थं च प्रथम क्रियायोगविधानपरेण योगिना भवितव्यं कियायोगसंपादनेऽभ्यासवैराग्ययोः संभवात् । तदुक्तं भगवता- आरुरुक्षोमुनयों में कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ इति । क्रियायोगश्वोपदिष्टः पतञ्जलिना तपास्वाध्यायेश्वरप्रणिधानौनि कियायोग इति । तपःस्वरूपं निरूपितं याज्ञवल्क्येन- विधिनोक्तेन मार्गेण कृच्छचान्द्रायणादिमिः। शरीरशोषणं प्राहुस्तपसां तप उत्तमम् ॥ इति । प्रणवगायत्रीप्रमृतीनामध्ययनं स्वाध्याय इति । ते च मन्त्रा द्विविधाः, वैदिकौस्तान्त्रिकाच । वैदिकाश द्विविधाः प्रगीता अमगीताश्च । नत्र भगीताः सामानि, अप्रगीताश्च द्विविधाः, छन्दो बद्धास्तद्विलक्षणाश, सत्र प्रथमा ऋचो द्वितीया यजूपि । तदुक्तं जमिनिना नेपामृग्यत्रार्थवशेन १६. दिपाक: 1 २ के. पटना। ३ च. तत्वर । ४ क. रा. प, 'नाममा । ५ अ. ५. तं गत्वभावमानं त । ६ ख कारवार 1. प. पसाक्षात्कारमा ८ स. धराप्र) ९१. रविशपाय । १० शनिवेशनमभ्या क.स. स्थितो । ११ क. प्रद १३ क. भावि ! १४ ५. 'पये १५.प. 'यान । । क. स. प. गादि कि । स. सोन माणा 110 प. "कायादि।

·। सर्वदर्शनसंग्रहे- पाव्यवस्था गीतिपु सामारया, शेपे यजुःशब्द इति । तन्त्रेषु कामि- ककारणप्रपञ्चायागमेषु ये ये वर्णितास्ते तान्त्रिकाः । ते पुनर्मन्त्रास्त्रि. विधाः स्त्रीपुंनपुंसकभेदात् । तदाह- स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन निविधा मन्त्रजातयः । स्त्रीमन्त्रा वह्निजायान्ता नमोन्ताः स्युनपुंसकाः ॥ शेपाः पुमांसस्ते शस्ता: सिद्धा वश्यादिकमणि । इति । उपनादिसंस्काराभावेऽपि निरस्तसमस्तदोपत्वेन सिद्धिहेतुत्वासि- त्वम् । स व संस्कारो दशविधः कथितः शारदातिलके- मन्त्राणां दश कथ्यन्ते संस्काराः सिद्धिदायिनः । निदोपतां प्रयान्त्यागुते मन्त्राः साधु संस्कृताः ॥ जननं जीवनं चैव ताडनं बोधनं तथा। अभिपेकोऽथ विमलीकरणाप्यायने पुनः ॥ तर्पणं दीपनं गुप्तिदशैता मन्त्रसंस्क्रियाः । मन्त्राणां मातृकार्वर्णादुद्धारो जननं स्मृतम् ॥ मणवान्तरितान्कृत्वा मन्त्रवर्णासपेत्सुधीः । मन्त्रार्णसंरयया तद्धि जीवन संघचक्षते ॥ मन्त्रवर्णान्समालिख्य ताडयेश्चन्दनाम्भसा । प्रत्येक वायुवीजेन ताडनं तदुदाहृतम् ॥ विलिरय मन्त्रवर्णास्तु प्रसूनैः करवीरजैः । मन्त्राक्षरेण संख्यातेहन्यात्तबोधनं मतम् ॥ स्वतन्त्रोक्तविधानेन मन्त्री मन्त्रार्णसंरयया । अश्वत्थपलवैर्मन्त्रमभिपिश्चेद्विशुद्धये ॥ संचिन्त्य मनसा मन्त्र ज्योतिर्मन्त्रेण निर्दहत् । मन्ने मलत्रयं मन्त्री विमलीकरणं हि तत् ॥ तारव्योमॉनिमनुयुग्ज्योतिर्मन्न उदाहृतः । कुशोदकेन जोन प्रत्यर्ण प्रोक्षण मनोः॥ वारिधीजेन विधिवदेतदाप्यायनं मतम् । मन्त्रेण वारिणा मन्ने तर्पणं तर्पणं स्मृतम् ॥ १ क प य क तारनादि । खु घ. सानादि ३५. न चैव मन्यनम् । म् दर्पण । ५ . स ग घ वर्गादु करेणास । क रु. में 'मानिनियुत ग्यो। ८ख, मदिति स्मृ।

·पातालदर्शनम्। १३७ तारमापारमायांगो मनोदीपनमुच्यते । जप्यमानस्प मन्त्रस्य गोपनं त्वप्रकाशनम् । संस्कारा दश मन्त्राणां सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ॥ यत्कृत्वा संप्रदायेन मन्त्री वाञ्छितमश्नुते । रुद्धकीलितविच्छिन्नसुप्तशप्तादयोऽपि च ॥ मन्वदोपाः प्रणश्यन्ति संस्कारैरेमिरुत्तमैः ॥ इति । तदलमकाण्डताण्डवकल्पेन मन्त्रशास्त्ररहस्योद्घोपणेन । ईश्वरप्रणिधानं नामाभिहितानामनभिहितानां च सर्वासां क्रियाणां परमेश्वरे परमगुरौ फलानपेक्षया समर्पणमें । अत्रेदमुक्तम्- कामतोऽकामतो वाऽपि यत्करोमि शुभाशुभम् । तत्सर्वं त्वयि विन्यस्तं त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहम् ॥ इति । क्रियाफलसंन्यासोऽपि भक्तिविशेषापरपर्यायं प्रणिधानमेव फला- मिसंधानेन कर्मकरणात् । तथा च गीयते गीतासु मगवता- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ।। इति । फलामिसंधैरुपघातकत्वममिहितं मगवद्भिर्नीलकण्ठभारतीश्रीचरण:- अपि प्रयत्नसंपन्नं कामेनोपहतं तपः । न तुष्टये महेशस्य श्वलीढमिव पायसम् ॥ इति । सा च तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानात्मिका किया योगसाधनत्वाद्योग इति शुद्धसारोपलक्षणावृत्त्याश्रयणेन निरुप्यते यथाऽऽयुघृतमिति । शुद्धसारोपलक्षणा नाम लक्षणाप्रभेदः । मुख्यार्थबाधतद्योगाभ्यामा- तरप्रतिपादन लक्षणा, सा द्विविधा रूढिमूला प्रयोजनमूला च, तदुक्तं काव्यप्रकाशे- मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाsरोपिता क्रिया ॥ इति । तच्छब्देन लक्ष्यत इत्याख्याते गुणीभूतं प्रतिपादनमानं परामृश्यते । सा लक्षणेति प्रतिनिर्दिश्यमानापेक्षया तच्छब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वोपपत्तिः। क. तारयामारपोयोगो'। ख. तारया माययोर्योग । ग. तारोरियायोगों । २ घ. 1३ घ. जाप्यमानस्य । ४ प.म् । यो । ५५, 'नैनाक°। ६ घ, 'धेरप- धारक' | V. यावरुम् । प. पाक्वाम् । रव्यामारयोंयोगो ·। । १३८ । सर्वदर्शनसंग्रहे- तदुक्त कैयट:-निर्दिश्यमानमतिनिर्दिश्यमानयोरेक्यमापादयन्ति सर्थना- मानि पर्यायेण तत्तलिङ्गमुपादत इति । तत्र कर्मणि कुशल इत्यादि- रुढिलक्षणाया उदाहरणं, कुशालाँतीति व्युत्पत्त्या दर्भादानकर्तरि यौगिक मुशलपद विवेचकत्त्वसारुप्यात्मबीणे प्रवर्तमानमनादिवृद्धव्यवहा- रपरम्परानुपातित्वेनाभिधानवत्प्रयोजनमनपेक्ष्य प्रवर्तते । तदाह- निरूढा लक्षणाः काश्चित्सामयादभिधानवत ।। इति । तस्मादिलक्षणायाः प्रयोजनापेक्षा नास्ति । यद्यपि प्रयुक्तः शब्दः प्रथमं मुख्यार्थं प्रतिपादयति तेनार्थेनार्थान्तरं लक्ष्यत इति, अर्थधर्मोऽये लक्षणा तथाऽपि तत्मतिपादके शब्दे समारोपितः सञ्शब्दव्यापार इति व्यपदिश्यते । एतदेवाभिप्रेत्योक्तं लक्षणाऽऽरोपिता क्रियेति । प्रयोजनल- क्षणा तु पविधा, उपादानलक्षणा लक्षणलक्षणा गौणंसारोपा गौण- साध्यवसाना शुद्धसारोपा शुद्धसाध्यवसाना चेति । कुन्ताः प्रविशन्ति मञ्चाः कोशन्ति गौवाहीकः । गौरयम् । आयुर्घतम् । आयुरेवेदमिति यथा क्रममुदाहरणानि द्रष्टव्यानि । तदुक्तम्-~- स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धव सा द्विधा । सारोपाऽन्या तु पत्रोक्तो विषयी विषयस्तथा। विषय्यन्त कृतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका ॥ भेदाविमौ च सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा । गौणी शुद्धौ च विज्ञेयो लक्षणा तेन पविधा ॥ इति । तदलं काव्यमीमांसामर्मनिर्मन्थनेन । इति । स च योगो यमादिभेदवशादृष्टाङ्ग इति निर्दिष्टः । तब यमा अहिंसा- दयः। तदाह पतञ्जलि:-अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरियहा यमा इति । नियमाः शौचादयः । तदप्याह-शौचसंतोपतपस्वाध्यायेश्वरप्रणिधाना- नि नियंमा इति । एते च यमनियमा विष्णुपुराणे दर्शिता:- ब्रह्मचर्पमाहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यता स्वं मनो नयन् ।। । का ख. ग घ. 'मौ यस्य ल। २. स. प. समारो । ३. कामाः क, ख. वहिः५स. क्षणाचे । ६ ५. 'मयने । क. स. प. 'या। घ.हसा च । घ. 'प्रहाः । से।

·पातअलदर्शनम् । १३९ स्वाध्यायशौचसंतोपतपासि नियमात्मवान् । कुति ब्रह्मणि परं परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः ।। विशिष्टफलदाः कामे निष्कामाणां विमुक्तिदाः॥ इति । स्थिरमुखमासनं पद्मासनभदासनवीरासनस्वस्तिकासनदण्डकासन सोपाभयपर्यङ्ककौञ्चनिपदनोष्ट्रनिपदनसमसंस्थानमैदाइशविधम् । पादाङ्गुष्ठौ निवनीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण तु । अर्वोरुपरि विप्रेन्द्र कृत्वा पादतले उमे ।। पनासनं भवेदेतत्सर्वेषामभिपूजितम् ।। इत्यादिना याज्ञवल्क्यः पद्मासनादिस्वरूपं निरूपितवांस्तत्सर्व तत एवावगन्तव्यम् । तस्मिन्नासनस्थैर्य सति प्राणायामः प्रतिठितो भवति । सेच श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदस्वरूपः । तत्र श्वासो नाम बाह्यस्य वायोरन्तरानयनम् । प्रश्वासः पुनः कोठ्यस्य बहिनिःसारणम् । तरोरु- भयोरपि संचरणाभावः प्राणायामः । ननु नेदं प्राणायामसामान्यलक्षणं नदिशेपेपु रेचकपूरककुम्भकमकारेषु तदनुगतेरयोगादिति चेन्नैप दोपः सर्वत्रापि श्वासप्रश्वासगतिविच्छेदसंभवात् । तथा हि कोष्ठ्यस्य वायो- हिनिःसरणं रेचकः प्राणायामो यः प्रश्वासत्वेन प्रागुक्काबाहाँवायोरन्त- धारणं चरमो यः श्वासरूपः । अन्तस्तम्भवृत्तिः कुम्भकः । यस्मिक्ष- लमिव कुम्भे निश्चलतया प्राणाल्यो वायुरवस्थाप्यते । तत्र सर्वत्र श्वासप्रश्वासद्वयगतिविच्छेदोऽरत्येवेति नास्ति शङ्कावकाशः । तदुक्त तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायाम इति । स च वायुः सूर्योदयमारभ्य साटिकाद्वयं घटीयन्त्रस्थितघटभ्रमणन्यायेनैकैकस्या नाड्यां भवति । एवं सत्पहर्निशं श्वासमश्वासयोः पशताधिककविंश- तिसहस्राणि जायन्ते । अत एवोक्तं मन्वसमर्पणरहस्पदिमिरजामन्त्र- समर्पणे- पशतानि गणेशाय पदसहस्रं स्वयंमुवे । विष्णवे पटूसहस्रं च पदसह पिनाकिने ।। म. रा. ग. प. स. प. माना ! २ प. "निपाद IN. पाशवरायेन | rat घ. 'सरप पा1८ प. पूरक राण 1 ५ प. से चोरणास प. तोरणाम। शार । ९ प. सन योग ।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- सहस्रमेकं गुरवे सहस्र परमात्मने। सहस्रमात्मने चैवमर्पयामि कृतं जपम् ॥ इति । तथा नाडीसंचारणदशायां वायोः संचरणे पृथिव्यादीनि तत्त्वानि वर्णविशेषवशात्पुरुषार्थाभिलापुकैः पुरुपैरवगन्तव्यानि । तदुक्तमभि- युक्त:- साधं घरीद्वयं नाडीरेकैकांकॊदयादहेत् । आरपट्टपटीभ्रान्तिन्यापो नाड्योः पुनः पुनः ।। शतानि तेस्य जायन्ते निश्वासोच्छासयोर्न । ससपटकैदिक संस्थाऽहोरावे सकले पुनः । पदविशगुणवर्णानां या वेला भणने भवेत् । सा वेला मरुतो नाड्यन्तरे संचरतो भवेत् ।। प्रत्येकं पञ्च तत्त्वानि नाल्योश्च पहमानयोः । पहन्यहर्निशं तानि ज्ञातव्यानि यतात्मभिः ॥ अव वहिरंधस्तोयं तिरथीनः समीरणः । मूभिमपुटे प्पोम सेर्वगं अपहेत्पुनः ।। घापोर्वद्वेरपा पृथच्या योनस्तत्वं बहेकमात् । धहन्त्योरुमपो ज्योतिष्पोऽपं पथाकमम् ॥ पृथव्याः पलानि पशाशचत्वारिशतथाऽम्मसः । अमेरिरमात्पुनर्वायोविंशतिर्नमसो दश ।। प्रयारकाटसंरये हेतुर्विदलयारेथ । पृथ्वी पशगुणा तोपं चतुर्गणमथानलः ॥ त्रिगुणो द्विगुणो वायुवियदेकगुणं भवेत् । गुणं प्रतिदशपलान्पुयां पशाशदित्यतः ॥ एककहानिस्तीयादेस्तथा पर गुणाः क्षितेः। गन्धो रसम रूपं च स्पर्शः शब्दः क्रमादमी। १८ चोधर' को पृधिन्यादिनि मबार पारधारिसेपरणेऽत्र : प. मायानि धरणे नितारस्पावणे रिशरण 1.प. "कामोद | १.५ सारे पापा । . प. "तो मारो मायाम मरतो गनपत्रारत प्रकप 'गर'.. 'रातिए सग १५. म सदा .' हुन । प. दुग're RL 'गोऽय भरे'.00 R. 'दिपलायो ।

·पातालदर्शनम् । तत्त्वाभ्यां भूजलान्यां स्याच्छान्तिकार्ये फलोन्नतिः। दीप्तास्थिरब्धिकाकृत्ये तेजोवावम्बरे तु च ॥ पृथ्व्यतेजोमरुधोमतत्त्वानां चिह्नमुच्यते । आद्ये स्थैर्य स्वचित्तस्य शैत्ये कामोद्भवो भवेत् ।। तृतीये कोपसंतापी चतुर्थे चञ्चलात्मता । पञ्चमे शून्यतैव स्यादथवा धर्मवासना ॥ श्रुत्योरमुधको मध्याशुल्यो नासापुटवये । मृक्तियोः प्रान्त्यकोपान्त्यानन्ली शेपे गन्तयोः। न्यस्यान्तमपृथिव्यादितत्त्वज्ञानं मयेकमाव । पीतश्वेतारुणश्यामैबिन्दुभिर्निरुपाधि खम् ॥ इत्यादिना । यथावद्वायुतत्वमवगम्य तन्नियमने विधीयमाने विवेकज्ञानावरण- कर्मक्षयो भवति । तपो न परं प्राणायामादिति । दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः। प्राणायामैस्तु दह्यन्ते तद्वदिन्द्रियंपन्नगाः ॥ इति च। तदेवं यमादिमिः संस्कृतमनस्कस्य योगिनः संयमप्रत्याहारः कर्तव्यः। चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां प्रतिनियतरञ्जनीयकोपनीयमोहनीयप्रवणत्व- महाणेनाविकृतस्वरूपप्रयणचित्तानुकारः प्रत्याहारः । इन्द्रियाणि विष- येभ्यः मतीपमाह्रियन्तेऽस्मिन्निति व्युत्पत्तेः । ननु तदा चित्तमभिनिवि- शते नेन्द्रियाणि तेषां बाह्यविषयत्वेन तत्र सामाभावादतः कथं चित्तानुकारोऽद्वाऽत एष वस्तुतस्तस्यासंमवममिसंधाय सादृश्यार्थमिव- शब्दं चकार सूत्रकारः स्वविषयासंपयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रि- राणां प्रत्याहार इति । सादृश्यं च चित्तानुकारनिमित्तं विषयासंभयोगः । यदा चित्तं निरुध्यते तदा चक्षुरादीनां निरोधे प्रयत्नान्तरं नापेक्षणीय यथा मधुकरराजं मधुमक्षिका अनुवर्तन्ते तथेन्द्रियाणि चित्तमिति। तदुक्तं विष्णुपुराणे- शब्दादिप्वनुरक्तानि निगृह्माक्षाणि योगवित् । कुचितानुकाराणि प्रत्याहारपरायणः ।। इति । वश्यता परमा तेन जायतेऽतिचलात्मनः। इन्द्रियाणामवश्यस्तयोगी योगस्य साधकः ॥ इति । घ. स्मिताभ राशि । २. राशि | ग.1ि2.प. प. मुषः । ग. 'म्बरेणु 1 . पिकाम् ।।१५ प.'ने भरे । तारा। घ. 'मनामयः । ७५ यमाय । सर, प्राया।

·१४२ सर्वदर्शनसंग्रहे- नाभिचक्रदयपुपटरीकनाढ्यग्रादायाध्यात्मिक हिरण्यगर्भवासप्रजा- पतिप्रमृतिक बाह्ये या देशे चित्तस्य विषयान्तरपरिहारेण स्थिरीकरणं धारणा । तदाह देशबन्धश्चित्तस्य धारणेति। पौराणिकाच- प्राणायामेन पवनं प्रत्याहारेण चेन्द्रियम् । वशीकृत्य ततः कुर्याचित्तस्थानं शुमाश्रयम् ॥ इति । तस्मिन्देशे ध्येयावलम्बनस्य प्रत्ययस्य विसदृशप्रत्ययपहाणेन प्रवाहो ध्यानं, तदुक्तं-तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानमिति । अन्यैरप्युक्तम्- तपमत्पर्यकांच्या संततिश्चान्यनिस्पृहा । तद्धयानं प्रथमेरझै पभिनिप्पाधते तथा ॥ इति । मसङ्गाचरममङ्गं प्रागेव प्रत्यपीपदाम । तदनेन योगाङ्गानुठानेनाऽऽदरनरन्तर्यदीर्घकालसेवितेन समाधिपति- पक्षक्केशप्रक्षयेऽभ्यासवैराग्यवशान्मधुमत्यादिसमाधिलामो भवति । अब किमयमझमादस्माननियिकदाभिरत्यन्तामसिद्धाभिः कर्णाट- गौडलाटमापाभि पयते भवान् । नहि वयं भवन्तं मीपयामहे किंतु मधुमत्यादिपदार्थव्युत्पादनेन तोपयामः, ततश्चाकुतोमयेन भवता श्रूयता- मवधानेन । तब मधुमती नामाभ्यासवेरॉग्यादिवशादपास्तरजस्तमोले- शमुखमकाशमयसत्त्वभावनयाऽनवधवैशारथविद्योतनरूपमतमरप्रज्ञा- स्या समाधिसिद्धिः । तदुक्तम्-ऋतंभरा तन प्रक्षेति । तं सत्यं विभर्ति कदाचिदपि न विपर्ययेणाऽऽच्छाद्यते । तत्र स्थिती दायें सति द्विती- यस्य योगिनः सा प्रज्ञा भवतीत्यर्थः । चत्वारः सलु योगिनः प्रसिद्धाः प्रायमकल्पिको मधुभूमिकः प्रज्ञाज्योतिरतिक्रान्तमावनीय- श्चेति । तत्राभ्यासी प्रवृत्तिमानज्योतिः प्रथमः । न वनेन परचित्ता- दिगोचरज्ञानरूपं वै ज्योतिवंशीकृतमित्युक्तं भवति । ऋतंभरमको द्वितीयः । भूतेन्द्रियजयी तृतीयः । परवैराग्यसंपन्नश्चतुर्थः । मनोजवि- वादयो मधुमतीकसिद्धयः । तदुक्तं मनोजवित्वं विकरंणाभावः प्रधानज- यश्चेति । मनोजवित्वं नाम कायस्य मनोवैदुत्तमो गतिलामः। विकरणा- भावः कायनिरपेक्षाणामिन्द्रियाणामभिमतदेशकालविपयापेक्षवृत्तिलाभ: - १.स.ग 'श्रय इति । २ घ. स्य विक. ग. कारच्यच. 'निष्प्रभा। त'५स. "दर नै । ६ प. सालास स राज्य क. भरा तत्र प्रा९ क. रूप्यं । .. क. स. ग. घ. रणभा १ ११ क. घ. 'वदनुतमो । स. मनुबदनातो . ग. वदनुत्तमो । १३ ख. ग. प. "रसभा'।

·पातञ्जलदर्शनम् । प्रधानजयः प्रकृतिविकारेषु सर्वेषु वशित्वम् । एताच सिद्धयः करणप- चकस्वरूपजयात्तृतीयस्य योगिनः प्रादुर्भवन्ति, यथा मधुन एकदेशोऽपि स्वदते तथा प्रत्येकमेव ताः सिद्धयः स्वदन्त इति मधुमतीका सर्वभावा- धिष्ठातृत्वादिरूपादिरूपा विशोका सिद्धिः। तदाह सत्त्वपुरुपान्यथाख्या- तिमात्रप्रतिष्ठस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञत्वं चेति । सर्वेषां व्यवसाया- व्यवसायात्मकानां गुणपरिणामरूपाणां भावानां स्वामिवदाकमणं सर्व- नावाधिष्ठातृत्वं तेषामेव शान्तोदिताव्यपदेश्यमित्वेन स्थितानां विवेक- ज्ञानं सर्वज्ञातृत्वम् । तदुक्तं विशोका वा ज्योतिप्मतीति । सर्ववृत्ति- मत्यस्तमैये परं वैराग्यमाश्रितस्य जात्यादि जानां केशानां निरोधस- मर्थों निर्वाज: समाधिरसंप्रज्ञातपदवेदनीयः संस्कारशेपताध्यपदेश्य- श्चित्तस्यावस्थाविशेषः । तदुक्तं विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशे- पोऽन्य इति । एवं च सर्वतो विरज्यमानस्य तस्य पुरुषधौरेयस्य क्लेशबीजानि च निर्देशालिबीजकल्पानि प्रसवसामर्थ्यविधुराणि मनसा सार्धं प्रत्यस्तं गच्छन्ति । तदेतेषु प्रलीनेपु निरुपप्लवविवेकल्या- तिपरिपाकवशात्कार्यकारणात्मकानां प्रधाने लयः । चितिशक्तिस्वरू- पपतिष्ठा पुनर्बुद्धिसंचाभिसंबन्धविधुरी कैवल्यं लभत इति । सिद्धिदयी च मुक्तिरुक्ता पतञ्जलिना-पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपमतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति । न चास्मिन्सत्यपि कस्मान्न जायते जन्तुरिति वदितव्यं कारणाभावात्कार्याभाव इति प्रमाणसिद्धार्थे नियो- गानुयोगयोरयोगात् । अपरथा कारणामावेऽपि कार्यसमवे मणिवेधाद- योऽन्धादिभ्यो भवेयुः । तथा चानुपपन्नार्थतायांमाभाणको लौकिक पपन्नाओं मवेत् । तथा च श्रुतिः-अन्धो मणिमविन्दत् । तमनद्गु- लिरावयंत् । अग्रीवः पत्यमुञ्चत् । तमजिह्वा असश्चत (ते०आ०११) अभ्यपूजयत्स्तुतवानिति यावत् । एवं च चिकित्साशास्त्रवद्योगशास्त्रं r प. 'पादि।५क. प. १ रा. प्रधानविन च.म् । श्रुताय ।। F. 'पायधि। परोया । ६ प. मगु १ घ. मग । सरकारक. स. रामः प्र । १. घ. ग्धी- जनिर्दग्ध".ग. व मिप.रा या पित्य सभ्यत । ३ क. स, लभ्यते । ४ प. ति शिद्धम् । सि' । १५ ५. G HIरिम १६ पजयति । १७ घ. या माना। १०रा. उभयत्रार्थो ।

·१४४ सर्वदर्शनसंग्रहे- चतुर्ग्रह यथा चिकित्साशास्त्रं रोगो रोगहेतुरारोग्यं मेषजमिति तथेदमपि संसारहेतुर्मोक्षो मोक्षोपाय इति । तत्र दुःसमयः संसारो हेपः प्रधानपुरुषयोः संयोगो हेवमोगहेतुस्तस्यात्यन्तिकी निवृत्तिहान तदुपायः सम्यग्दर्शनम् । एवमन्यदपि शास्त्रं यथासंमवं चतुव्यूह- मूहनीयमिति सर्वमवदातम् ॥+ इति सर्वदर्शनसंग्रहे पातालदर्शनम् ॥ + इत' पर सर्वदर्शनशिरोमणिमत शाकरदर्शनमन्यन्न लिखितमिलनापेक्षितमिति । इस पहि पुस्तकेषु वर्तते। १५. 'ग्य तदुआयो भे'। २ क ग प. पि समास संप, 'पि ससाराम।

·अथ शांकरदर्शनम् ॥ १६ ॥ सोऽयं परिणामवादः प्रामाणिकगर्हणमर्हति । न बचेतनं प्रधान चेतनानधिठितं भवर्तते । सुवर्णादौ रुचकाद्युपादाने हेमकारादिचतनाधि- सानोपलम्भेन नित्यत्वसाधककृतकत्यवत्सुखदुःसमोहात्मनाऽन्वितत्वादेः साधनस्य साध्यविपर्ययव्याप्ततया विरुद्धत्वात्स्वरूपासिद्धत्वाच । आ- न्तराः सल्वमी मुंखदुःखमोहा बाह्येभ्यश्चन्दनादिभ्यो विभिन्नमत्यय- वेदनीयेभ्यो व्यतिरिका अध्यक्षमीक्ष्यन्ते । यद्यमी सुखादिस्वभावा भवे. युस्तदा हेमन्तेऽपि चन्दनः मुखः स्यान्न हि चन्दनः कदाचिदचन्दनः । तथा निदाघेप्वपि कुङ्कुमपङ्कः मुखो मवेन ह्यसौ कदाचिदकुकुम- पडूः इति । एवं का टकः कमेलकस्येव मनुष्यादीनामपि प्राणभृतां मुखः स्यान्नह्यसौ कांश्चित्मत्येव कण्टक इति । तस्मासन्दनकुडकु- मादयो विशेपाः कालविशेषाद्यपेक्षया सुखादिहेतयो न तु सुखादिस्वमावा इति रमणीयम् । तस्माद्धेतुरसिद्ध इति सिद्धम् । नापि श्रुतिः प्रधानकारणत्ववादे प्रमाणम् । यतः--" यो रोहितर रुपं तेजसस्तदूपं यच्छुक्तं तदुपां यत्कृष्णं तदन्नस्य" (छा०६।- ४१) इति छान्दोग्यशाखायां तेजोवन्नामिकायाः प्रकृतेलोहितशु- सवष्णरूपाणि समानतानि तान्येवान प्रत्यभिज्ञायन्ते । तब नौतप्रत्य- मिनायाः मावल्यालोहितादिशब्दाना मुख्यार्थसंभवाच तेजोवनॉमि- का जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिजचतुष्टपस्य मूतयामस्य प्रकृतिरवसीयते । रद्यपि तेजोबन्नानां प्रकृते तत्वेन योगवृत्त्या न जायत इत्यजत्न सिध्यति तथाऽपि रुढिवृत्त्यायगतमात्वमुक्तप्रकृती सुखावयो- पाय प्रकल्प्यते । यथाऽसावादित्यो वा देवमश्वित्यादिवाक्येनादि- त्यस्य मधुत्वं परिकल्प्यते तथा तेनोपन्नामिका प्रकृतिरवाजेति । अजामेकामित्यादिका श्रुतिरपि न मधानप्रतिपादिका। यदवादि निदर्श PART 1 15. 'ससा, श. 'गुगद सादि। ४. म. विहिनी ५ रा. भी दिन विचन्दनः स्यातदान । ६.१. पायो मा ७ रा. 'भाभाज'. तदाधी१. परिक्षरते।

·१४६ सर्वदर्शनसंमहे- नभपूर्ववादिना क्षीरादिकमचेतनं चेतनानाधिष्ठितमेव पत्सविवृद्ध्यर्थं प्रवर्तत इति । नतद्रमणीयम् । बुद्धिविशेपशालिनः परमेश्वरस्य तत्राप्यधिधरतृत्वर- म्युपगमात् । न च परमेश्वरस्य करुणया प्रवृत्त्यङ्गीकारे प्रागुक्तविकल्पा- वसरः । सृष्टेः प्रामाणिनां दुःससंबन्धासंभवेऽपि तन्निदानादृष्टसंबन्ध- संमवेन तत्महाणेच्छया प्रवृत्युपपत्तेः । किं च पुरुषार्थप्रयुक्ता प्रधानम- तिरित्युक्तं तद्विवक्तव्यम् । कि प्रधानं केवलं मोगाय प्रवर्तते किंवा केवल- मोक्षार्थम्, आहोस्विदुभयार्थम् । न तावदाद्यः कल्पोऽवकल्पते । अनाधेया- शयस्य कूटस्थनित्यस्य पुरुपस्प तात्त्विक भोगासंमवादनिर्मोक्षपसङ्गाच । येन हि प्रयोजनेन प्रधानं प्रवर्तितं तदनेन विधातव्यम् । भोगेन चैतत्ववर्ति- तमेतमेव विदध्यान मोक्षमिति । नापि द्वितीयः । विन्द्वातोनित्यशुद्ध- बुद्धमुक्तस्वभावतया कर्मानुभववासनानामसंभवेन प्रधानप्रवृत्तेः प्रागपि मुक्ततया तदर्थं प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । शब्दापभोगार्थमप्रवृत्तत्वेन प्रधा- नस्य तदजनकत्वप्रसगाव । नापि तृतीयः।मागुक्तदूपणलङ्घनालैंड्रिप- तत्वात्प्रवृत्तिस्वभावायाः प्रकृतेरोदासीन्यायोगाच्च । ननु स्वपुरुपान्यता- रख्यातिः पुरुषार्थस्तस्यां जातायां सा निवर्तते कृतकार्यत्वादिति चेत्तदस- मञ्जसम् । अचेतनायाः प्रकृतविचार्य कार्यकारित्यायोगात् । यथेय कृतेऽपि शब्दाशुपलम्भे तदर्थं पुनः प्रवर्तत एवमत्रापि पुनः प्रवर्तेत स्वभावस्यानपायात् । किं च साप्रकृतिविवेकख्यातिवशादुच्छिद्यतेन वा। उच्छेदे सर्वस्य संप्रति संसारोऽस्तमियात् । अनुच्छेदे न कस्यचिन्मोक्षः। ननु प्रधानाभेदेऽपि तत्तत्पुरुषाविवेकरयातिलक्षणार्विद्यासदसत्वनिव- न्धनी बन्धमोक्षायुपपद्येयातामिति चेद्धन्त तहिं कृतं प्रकृत्याँ । अविद्या: सदसद्धावाभ्यामेव तदुपपत्तेः । नन्वविद्यापक्षेऽपि एप दोषः प्रादुःप्या- दिति चेत्तदेतत्मत्यवस्थानमस्थाने । न हि वयं प्रधानबदविद्यां सर्वेषु जीववेकामाचक्ष्महे येनैवमुपालभ्येमहि । अपि त्वियं प्रतिजीव भिद्यते । तेन यस्यैव जीवस्य विद्योत्पद्यते तस्यैवाविद्या समुच्छिद्यते नान्यस्याभि- नायतनयोस्तयोंविरोधाभावात् । अतोन समस्तसंसारोच्छेदप्रसङ्गन्दोपः। तस्मात्परिणामः परित्यक्तव्यः स्थीकर्तव्यश्च विवर्तवादः। ननु जीवज- डयोः सारूप्याभावेन चिद्विवर्तत्वं प्रपञ्चस्य न संपरिपद्यत इति प्रागवा- १क. दिसाक्षी १२ क. नापि । ३ ख. रयाताका बकृतेः कादावि त्यायो ५ के भतनु । ६ ख विद्यासदमत्तगौधन्धी ७ क. 'त्याम'। ख. धानाव। ९. 'लम्भेम' १स पध ·शांकरदर्शनम्। विप्मेति चेन्नैतत्साधु । न हि सारुप्यनिबन्धनाः सर्वे विभ्रमा इति ध्यातिरस्ति । असदूपादपि कामादेः कान्तालिङ्गानादिष्विव स्वमविभ्रम- स्योपलम्भात् । किं च कादाचिके विभ्रमे सारूप्यापेक्षा नानांद्यविद्या- निबन्धने प्रपञ्चे । तदवोदाचार्यवाचस्पति:- विवर्तस्तु प्रपञ्चोऽयं ब्रह्मणोऽपरिणामिनः । अनादिवासनोद्भुतो न सारूप्यमपेक्षते ॥ इति । तदेतत्सर्वं वेदान्तशास्त्रपरिश्रमशालिनां सुगम सुघटं च तच वेदान्त- शास्त्रं चतुर्लक्षणम् । भगवता बादरायणन प्रणीतस्य वेदान्तशास्त्रस्य प्रत्यग्बीक्यं विषय इति शंकराचार्याः प्रत्यपीपदन । तब प्रथमे सम- विपाध्याये सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्माणि तात्पर्येण पर्यवसानम् । द्वितीयेऽ- शिरोधाध्याये सांख्यादितर्कविरोधनिराकरणम् । तृतीये साधनाध्याये ब्रह्मविद्यासाधनम् । चतुर्थे फलाध्याये विद्याफलम् । तत्र प्रत्यध्यायं पादचतुव्यम् । तत्र प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पाड़े स्पध्ब्रह्मलिझं वाक्य- जात मीमांस्यते । द्वितीयेऽस्पष्टब्रह्मलिङ्गमुपास्यविषयम् । तृतीये तादृशं ज्ञेयविषयम् । चतुर्थेऽन्यक्काजापदादिसंदिग्धं पदनातमिति । द्विती- यस्य प्रथमे सांख्ययोगकगादादिस्मृतिविरोधपरिहारः । अविरोधस्य द्वितीये सारयादिमतानां दुष्टत्यम् । तृतीये पञ्चमहाभूतश्रुतीनां जीव- अतीनां च परस्परविरोधपरिहारः । चतुर्थे लिङ्गशरीरश्रुतीनां विरोधप- रिहारः । तृतीयस्य प्रथमे जीवस्य परलोकगमनागमनपुरःसरं वैरा- ग्यम् । द्वितीय त्वंपदतत्पदार्थपरिशोधनम् । तृतीये सगुणविद्यासु गुणो- पसंहारः । चतुथै निर्गणब्रह्मविद्या बहिरङ्गान्तरङ्गाश्रमयज्ञादिसाधनजा- नम्। चतुर्थस्य प्रथमे बह्मसाक्षात्कारेण जीवतः पापपुण्यकेशवैधुर्यलक्षणा मुक्तिः । द्वितीये मरणोत्क्रमणप्रकारः । तृतीय सगुणब्रह्मोपासकस्योत्तर- मार्गः । चतुर्थे निर्गुणसगुणब्रह्मविदो विदेहकैवल्यब्रह्मलोकावस्थानानि । तदित्यं ब्रह्मविचारशाखाध्यायपादार्थसंग्रहः। तर प्रथममधिकरणमथातो ब्रह्मजिज्ञासेति ब्रह्ममीमांसारम्मोपादनपरम् । अधिकरणं च पञ्चावयवं प्रसिद्धम् । ते च विषयादयः पञ्चाययवा निरुप्यन्ते। आमा वारे द्रष्टव्य इत्येतद्वाक्य विषयः । ब्रह्म निज्ञासितव्यं न वेति संदेहः । जिज्ञा. १२. देपर। ना। ३ स. 'पपदा । 5. भ्रम १५ ए. क्षमा हरा.. भाग पिताम्य ॥ ७ "लपरत 1 ८ सयका ९ स. ग. मनगमनदिपाय "क. re" , "यपरा 1 १२ सदसौत।

·१४८ सर्वदर्शनसंग्रहे- स्यत्वव्यापकयोः संदेहमयोजनयोः संभवासमवाभ्याम् । तन कस्येदं जिज्ञास्यत्वमवगम्यते । अहमनुभवगम्यस्य श्रुतिगम्यस्य था । नाऽऽद्यः । सर्वजनीनेनाहमनुमवेनेदमास्पददेहादिभ्यो विवेकेनाऽऽत्मनः स्पष्टं प्रति- मासमानत्वात् । ननु स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्यादिदेहधर्मसामानाधि- करण्यानुभवादध्यस्तात्ममावदेहालम्बनोऽयमहंकार इति चेन्न । बाल्पाद्य. घस्थासु भिन्त्रपरिमाणतया बदरांमलकादिवत्परस्परभेदेन शरीरस्य प्रत्य- भिज्ञानानुपपत्तेः। अथोच्येत यथा पीलुपाकपक्षे पिठरपाकपक्षे वा काल- भेदेनैकस्मिन्वस्तुनि पाकजभेदो युज्यते तथैकस्मिशरीराभिधे कालभे- देन परिमाणभेदः अत एव लौकिकाः शरीरमात्मनः सकाशादभिन्न प्रति- पद्यमानाः प्रत्यभिजानते चेति । न तद्भवम् । मणिमन्त्रौपधाद्युपायभेदेन भूमिकाधानचन्नानाविधान्देहान्मतिपद्यमानस्याहमालम्बमस्य भिन्नस्या- ऽऽत्मनः शरीराद्भदेन भासमानत्वात् । अत एव चक्षुरादीनामप्यहमाल- म्बनत्वमशक्यशङ्काम् । नान्यदृष्टं स्मरत्यन्य इति न्यायेन चक्षुरादी नटेऽपि रूपादिभतिसंधानानुपपत्तेः । नाप्यन्तःकरणस्याहमालम्बनत्वमास्थेपम् । अयमेव भेदो भेदहेतु; यद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्चेति न्यायेन फर्तृकरणभूतयोरात्मान्तःकरणभूतपोस्तक्षवासिवसंभेदासंभवात् । यद्य- भेदै एष नाऽऽद्रिपते तहि स्थूलोऽहं कृशोऽहं कृष्णोऽहमित्यादि संख्यानमुत्सन्नसंकथम् । न स्यादेवं लोके शास्त्रे चोमयथाशब्दपयोग- दर्शनेन मुख्यार्थत्वानुपपत्ती कोशन्तीत्यार्दिवदीपचारि- कत्वेनोपपत्तेः । तथा चेदमनुमानं समसूचि। विमतमजिज्ञास्यमसंदि- ग्धत्वात्करतलामटकवत् । तथा फलंन फलमावमीक्षते । पुरुपैरर्यत . इति व्युत्पत्त्या निःशेपंदुःसोपर्शमलक्षितं परमानन्देकरस्य च पुरुषार्थश- ब्दस्यार्थः सकलपुरुपौरेयः प्रेप्स्यते नेतरत्सांसारिक सुसजातम् । तस्यै- हिकस्य पारलौकिकस्य च सातिशयतया च सहक्षतया च प्रेक्षावद्भिर्य- मानत्वानुपपत्तेः। यत्तत्परिपन्थि दुःसजातं तजिहास्यते। तचाविद्यापरप- यायसंसार एव । कर्तृत्वादिसकलानर्थकरत्वादविद्यौपाः सत्येकीकरणे वर्तते १ ख. 'वेन दें। ३ स. 'रामलका । ३ घ. दाल-भेदनप्ररिगाममेदः अत एव लौकि- ক খ লালস: বাঙ্গি বিমান সন্তান লালনরি র য় লক্ষ্মীশ্বখম भेदेन । ४ ख. भेदा मेहनुमान्य । ५ ख. 'दप नाऽऽदियेत ताई । ६ स.' संकपक। . स यताशब्दप्रयोगदर्श 1 6 स. दिवदी १ ९ ख. पाचफ 120 स.शन पलभाव प । व.ते नैतान्सासा'। ख. शयतयास्तप्रेश'३ ख. या सत्येक। मचाः ·शांकरदर्शनम् । संभेदादी तथा चोपलम्भात् । तथा चाऽऽत्मानं देहेनकीकृत्य स्वर्गनर- कमार्गयोः सरति येन पुरुषः स संसारोऽविद्याशब्दार्थस्तन्नित्तिः फलं फलवतामभिमतम् । तथा कथितम्- अविद्यास्तमयो मोक्षः सा च बन्ध उदाहृतः॥ इति । तबकाशकुशावलम्बनकल्पम् । आत्मयाथात्म्यानुभवेन सह वर्तमानस्य संसारस्य रुपरसवद्विरोधाभावेन निवयंनिवर्तकभावाभावात् । ननु सहा- वर्तमानो बोधः संसार मा बाधिष्ट, सहावर्तमानस्तु बांधेः प्रकाशस्तमो- पदाधिष्यत इति चेत्तदेतद्रिक्तं वचः । अहमनुभवादन्यस्याऽऽत्मज्ञानस्य मूपिकविषाणायमानत्वात् । नन्वन्योऽयमनुभवः पामराणां मा स्म भव- नाम, वेदान्तवचननिचयपोलोचनपक्षाणां परीक्षकाणां संभवत्येवेत्यपि न वक्तव्यम् । अबाधितानुभवविरोधेन वेदान्तवाक्यानां ग्रावप्लवनादिवा- क्यकल्पत्यात् । न ह्यागमाः परः शतं घटं पटयितुमुत्सहन्ते।न चाध्ययनवि- धिन्याकोपः । गुरुमतानुसारेण हुँफडादिवाक्यवजपमानोपयोगित्वेनाss- चार्यमतानुसारेण वा यजमानः प्रस्तर इत्यादिवाक्यवेत्स्तावकत्वेन वेदान्तसिद्धान्तस्याध्येतव्यत्वसंभवात् । तथा च प्रयोग:-विवादास्पदं ब्रह्म विचार्यपदं न भवत्यफलत्वात्काकदन्तवदिति । तदाहुराचार्या:- अहंधियाऽऽत्मनः सिद्धेस्तस्यैव ब्रह्मभावतः । तज्ज्ञानान्मुक्त्यभावाञ्च जिज्ञासा नावकल्पते ॥ इति । न चामेदेनाध्यस्तदेहादिनिवृत्तिः फलमित्यफलत्वहेतुरसिद्ध इति वेदि- तव्यम् । व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिरिति न्यायेन भेदायहपरिपन्थिन भेदूसंस्कारमपेक्षते। अनाकालतकलधौतस्य शक्तिशाले तत्समारोमानुप- अननुभूते संस्कारानुदयात् । नगरी चधान्तिरूपोऽनुमवस्तत्करणमिति मणितव्यम् । म्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वेन सद कचित्ममिनेरवश्याभ्युपगमयितव्यत्वात् । विमतावात्मानात्मानी भेदेन ममितावमेदायोग्यत्यात, तमप्रकाशयत् । न चाऽऽत्मानात्मनोरमेदायो- ग्यत्वलक्षणों हेतुरसिद्ध इति शङ्खनीयम् । विकल्पासहत्वात् । तथा हि- अनात्माऽऽरमपरिशेपः स्यादात्माऽनात्मपरिशेपो वा । आद्ये मुक्तिदशा. १ स. PETER | २ रा. 'पई। रा. ह°r रा. पगयाना'। ५ स, नतमस्या ६ रा. भरप। • मनगरी । ८ रा. नो । ( . रूपानुभा। T १.श. भाषे यत्वात् ।मि।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- पामिध परितृश्यमानं जगदस्तमिया । द्वितीये जगदीन्य प्रसज्येत । तमःप्रकाशवविरुद्धस्वभावत्वादृग्दृश्ययोरामानात्मनोरभेदायोग्यत्त्वमव- धेयम् । ततश्चार्थाध्यासानुपपंचौ तत्पूर्वकस्य ज्ञानाध्यासस्यासंभवेन ब्रह्मणो विचार्यत्वासंमवाद्विचारात्मिका चतुर्लक्षणशारीरकमीमांसाs- नारम्भणायेति पूर्व पक्षे प्रासे सिद्धान्तोऽभिधीयते-अहंपदाधिगम्या- दन्यदात्मतत्त्वं नास्तीति न वक्तव्यम् । निरस्तसमस्तोपाधिकस्याऽऽत्म- तत्यस्य श्रुत्यादिपु प्रसिद्धत्वात् । न च तेपामुपचरितार्थता। उपक्रमोपसं- हारादिपविधतात्पर्य लिङ्गवत्तपा तत्त्वं घोषयतामुपचरितार्थत्वानुपपत्तो। लिङ्गपदकं च पूर्वीचार्यैदेशितम्- उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥ इति । तब सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्युपक्रमः । ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इत्युपसंहारः। तयोर्वदविषयत्वेनैक्यरूप्य- मेक लिङ्गम् । असकृत्तत्त्वमसीत्युक्तिरभ्यासः।मानान्तरागम्यत्वमपूर्वत्वम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं फलम्। सुटिस्थितिप्रलयप्रवेशनियमनानि पञ्चा- र्थवादाः । मृदादिदृष्टान्ता उपपत्तयः । तस्मादेतैलिडैदान्तानां नित्यशु- द्धबुद्धमुक्त स्वभावबह्मात्मपरत्वं निश्वेतव्यम् । तदित्यमापनिपदस्याऽऽत्म- तत्त्वस्याहमनुमवनावमासमानत्याध्यस्तात्मविषयत्वं सिद्धम् । कण- मक्षाक्षचरणादिकक्षीकृतस्याऽऽत्मनो भानामावादहमनुभवस्याध्यस्ता- त्मविषयसमेपितव्यम् । न तावदहमनुमवः सर्वगतत्वमात्मनोऽवगमयि. तुमीटे । अहमिहास्मि सदने जानाने इति प्रादेशिकत्वग्रहणात् । न चेदं देहस्प प्रादेशिकत्वं प्रतिमासत इति वेदितव्यम् । अह- मित्युलेखायोगात् । यथा राज्ञः सर्वपयोजनविधातार मृत्ये ममाऽऽत्मा माम इत्युक्त्यात परमवयमस्याहशस्त देह उपचार शति चेन्मेवं पोचः । उपचरितात्मभावस्य देहादेः स्वसमानाकृतिशि- लापुत्रकादिवज्ञातृत्वायोगात् । न च ज्ञातृत्वमप्युपचरितम् । प्रयोक्तः स्वप्रतिपत्तिप्रकाशके प्रयोगे प्रतिपत्तृत्वोपचारानुपपत्तेः । अथ देहधर्मः सजेत् ।। २ पतित्वम् ।। भाइ पिसरादिष। ५ स. 'शापियामेरा नादिप १५सयन 1 स. ग. 'नोऽनयभाग १७. म तदाह । "स. मयि ते ।स. पर प्रतिमारत । १२ ग. 'इदना'। १३९. रममा स, लिपतिरा. भर्मा।

·शोकरदर्शनम् । सदेशिकत्वमात्मन्युपर्चर्येत तदा देहात्मनोमैदेन भवितव्यम् । प्रसिद्धभेदे माणवके सिंहशब्दवत्सांप्रतिकगौणत्वे तिरोहितभेदेन सार्पपादौ से तैलशब्दवन्निरूदगीणत्वे या गौणमुख्ययोर्मेदाध्यवसायस्य निय- तत्वात् । अथ मम शरीरमितिभेदभानसंभवाडौणत्वं मन्येथास्तद- पृक्तम् । अहंशब्दार्थस्य देहादिभ्यो निष्कृष्य साधारणधर्मवत्त्वेन मतिमासमानत्वाभावात् । अपरथा लोकायतिकमतं नोदयमासादयेत् । मम शरीरमित्युक्तिस्तु राहोः शिर इतिवदौपचारिकी । मम शरीरमिति सुबाणेनापि कस्त्वमिति पृष्टेन पक्षस्थलभ्यस्तहस्तेन शृङ्गमाहिकवाय- महमिति प्रतिवचनस्य दीयमानत्वेन देहात्मप्रत्ययस्य सकलानुभवसिद्ध- खात् । तदुक्तम्- देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः । लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ॥ इति । तथा च व्यापकस्य भेदभानस्य निवृत्तेाप्यस्य गौणत्वस्य निवृत्ति- रिति निरवद्यम् । नन्वमिज्ञया भेदसिद्धिर्मा संभन्नाम । मत्यभिज्ञया तु सोऽहमित्येवंरूपया तसिद्धिः संभविष्यतीति चेन्न । विकल्पासहत्वात् । किमियं प्रत्यभिज्ञा पामराणां स्यात्परीक्षकाणां वा । नाऽऽद्यः । देहव्यतिरिक्तात्मक्यमवगाहमानायाः प्रत्यभिज्ञाया अनुदयात् । प्रत्युत श्यामस्य लौहित्यवत्कारणविशेषादल्पस्यापि महापरिमाणत्वमविरुद्धम- नुभवतां तदेह एव तस्याः संभवाच्च । न द्वितीयः । व्यवहारसमये पामरसाम्यानतिरेकात् । परोक्षभ्रमस्य परोक्षज्ञानत्वानुपपत्तेश्च। यदुक्तं भग- वता भाष्यकारेण-पश्वादिमिश्राविशेपादिति । मामतीकाररप्युक्तं शास्त्रं- चिन्तकाः सल्वेवं विचारयन्ति न प्रतिपत्तार इति । तथा चाऽऽत्मगोचरस्या- ध्यासात्मरूपत्वं सुस्थम् ।न चाऽऽर्हतमतानुसारेणाप्रत्ययमामाण्यायाss- मनो देहपरिणामत्वमङ्गीकरणीयमिति सप्रितम् । मध्यमपरिमाणस्य साव- यवत्वेन देहादिवदनित्यत्वे कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् । अथैतद्दोपपरि- जिहर्पियाऽवयवसमुदाय आत्मेत्यभ्युपगम्येत। तदा वक्तव्यम् । किं प्रत्येक भवयवानां चैतन्यं संघातस्य वा । नाऽऽद्यः । बहूनां चेतानानामहमहमि- कया प्रधानभावमनुभवतामैकमत्यामावेन समसमयं विरुद्धदियितया + ६. पर्यते । १ स.वि 1 ३ स. सदाह । । २. पाप । ५ रा. पाऽs ६स.रिमाणव।

·१५२ सर्वदर्शनसंग्रह- शरीरस्यापि विशरणनिष्क्रियत्ययोरन्यतरापातात् । द्वितीयेऽपि संघाता- पत्तिः किं शरीरोपाधिकी स्वाभाविकी पाहच्छिकी वा । नाऽऽद्यः । एकस्मिन्नवयवे छिन्ने चिदात्मनोऽप्यवयंवश्छिन्न इत्यचेतनत्वापातात् । न द्वितीयः । अनेकेपामवयवानामन्योन्यसाहित्यनियमादर्शनात् । न तृतीयः । संश्लेषवविश्लेपस्यापि यादृच्छिकत्वेन मुसेनेव सतामकस्मा- दचेतनत्वप्रसङ्गात् । न वाणुपरिमाणत्वमात्मनः शङ्कनीयम् । स्थूलोऽई दीर्घोऽहमितिमत्ययानुपपत्तेः । न च विज्ञानात्मभाषिणां नैप दोषः । विशुद्धसावयवत्वाभावादिति गणनीयम् । यः सुपुतः सोऽहं जागर्मीति स्थिरगोचरस्याहमुलेसस्प क्षणभङ्गिविज्ञानगोचरत्वेऽतस्मिस्तबुद्धिरू- पमिथ्याध्यासस्य तदवस्थानात् । तदनेन कृशोऽहं कृष्णोऽहमित्यादीनां प्रख्यानानां बुद्धया सरूपतारपानेनौपचारिकत्वं प्रत्यारयात तद्यापकभेदभानासंभवस्य प्रागेव अपश्चितत्वात् । तथा च प्रयोगः- विमतं शॉत्रं विषयप्रयोजनसहितमाविद्यकबन्धनिवर्तकत्वात्सुप्तोत्थित- बोधवत् । यथा स्वभावस्थायां मायापरिकल्पित योषादिकृतबन्धनिव- तनस्य सुप्तोत्थितयोधस्य मन्दिरमध्ये सुखेन शय्यायामयतिठमानो देहो विषयस्तस्य सुप्तबोधेनानिश्चयात् स्वप्नमायाविजृम्भितानर्थ- निवृत्तिः प्रयोजनमेवं मननादिजन्यपरोक्षज्ञानेद्वारेणाऽऽध्यासिककर्तृत्व- भोकृत्वायनर्थनिपेधकस्य शास्त्रस्य सच्चिदानन्दैकरसं प्रत्यगात्मभूतं ब्रह्म विपयस्तस्याहमनुभवेनानिश्चयाध्यासनिवृत्तिः प्रयोजनम् । तथा चा- फलत्वादिति हेतुरसिद्ध इति सिद्धम् । तदुक्तम्- श्रुतिगल्यात्मतत्य तु नाहंबुध्द्याऽवगम्यते । अपि खे कामतोमोहा नात्मन्यस्त(विषयतामितोव)मसंदि- ग्धत्वादिति हेतुरप्यासिद्ध इति सिद्धम् । यद्यपि सर्व प्राणी प्रत्यगात्मा. स्तित्वं प्रत्येति अहमस्मीति । न हि कश्चिदपि नाहमस्मीति विप्रति- पद्यते । प्रत्यगात्मैव बलातत्त्वमसीनिसामानाधिकरण्यात् । तस्मादात्म- तत्त्वमसंदिग्धं सिद्धम्। तथाऽपि धर्म प्रति विप्रतिपन्ना बहुविधा इतिन्यायेन विशेषप्रतिपत्तिरुपपद्यत एव तथाहि-चैतन्यविशिष्टं देहमात्मेति लोकायता * धनुविहानगअन्य स्थाने-विपर्धये ॥ इति । अत्तोऽअ-इति-अन्ध स्यात् । , ख. यो भिन्न इतिचे १२ ख. 'वे सुखेनव । ३ स. 'परमा ४ स. स्थावद ५ख. नानामध्यास'। ६ ख, भोगावि। स देहीम। एस. 'नन्यापार। १. स. स्वता५ख. नान्यस्त 1 १२ ख. 'मिताव । . ७ सशासचिन ·शांकरदर्शनम्। मन्यन्ते । इन्द्रियाण्यात्मेत्यन्ये अन्तःकरणमात्मत्यपरे । क्षणभङ्गुरं संतन्य- मानं विज्ञानमात्मेति बौद्धा बुध्यन्ते। देहपरिणाम आत्मेति जैना जिनाः भतिजानते । कर्तृत्वादिविशिष्टः परमेश्वराद्धिन्नो जीवात्मेति नैयायिका- दुयो वर्णयन्ति । द्रव्यबोधस्वभावमात्मेत्याचार्याः परिचक्षते । भोक्तव केवलं न कर्तेति सांख्याः संगिरन्ते । चिद्रूपः कर्तृत्वादिरहितः परस्मा- दृभिन्नः प्रत्यगात्मेत्यौपनिपदा भाषन्ते। एवं प्रसिद्ध धर्मिणि विशेषतो विमतिपत्ती सद्विशेषसंशयो युज्यते । तथा च संदेहसंभवाजिज्ञास्यत्वं ब्रह्मणः सिद्धम् । तदित्यं ब्रह्मणो विचार्यत्वसंभवेन तद्विचारात्मकं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमारम्भणीयमिति युक्तम् । जन्मायस्य यत इत्यादि- सर्वस्य शास्त्रस्यैतद्विचारापेक्षत्वाच्छास्त्रप्रथमाध्यायसंमतमिदमधिकरणम्। नन्वित्थंभूते ब्रह्माणि किं प्रमाणे प्रत्यक्षमनुमानमागमो वा । न कदाचि- तत्र प्रत्यक्षं क्रमते । अतीन्द्रियत्वात् । नाप्यनुमानम् । व्यासस्य लिङ्गस्या- भावात् । नाप्यागमः । यतो वाचो निवर्तन्त इति श्रुत्यैवाऽऽगमगम्यत्व- निषेधात् । उपमानादिकमशक्यशङ्कम् । नियतविषयत्वात् । तस्माद्, मणि प्रमाणं न संभवतीति चेन्मैवं वोचः । प्रत्यक्षाद्यसंमवेऽप्यागमर्य सत्त्वात् । यतो वाचो निवर्तन्त इति वाग्गोचरत्वनिषेधात्कथमेतदिति चेच्छुतिरेव निषेधति, वेदान्तवेद्यत्वं ब्रह्मणः श्रुतिरेव विधत्ते, । म हि वेदमतिपादितेऽर्थेऽनुपपन्ने वैदिकानां बुद्धिः खिद्यते, अपि तु तदुपपादन- मार्गमेव विचारयति । तस्मादुभयमपि प्रतिपादनीयम् । विपयत्वनिपे. धकानि वाक्यानि वाक्पजन्यवृत्तिव्यक्तस्फुरणलक्षणफलासंभवविवक्षया प्रवृत्तानि । विषयत्वबोधकानि तु वृत्तिजन्यावरणमङ्गलक्षणफलसंमयवि- वक्षया । तदुक्तं भगवद्भिः- "अनधेियफलत्वेन श्रुतेब्रह्म न गोचरः। प्रमेयं प्रमिती तु स्यादात्माकारसमर्पणात् ॥ इति । न प्रकाश्य प्रमाणेन पकाशो ब्रह्मणः स्वयम् । नजन्यावृतिभङ्गत्वात्प्रमेयमिति गीयते" ॥ इति च । ननु स्यादेप मनोरथो यदि सिद्धेऽर्थे येदस्य मामाण्यं सिध्येत् । संगतिग्रहणायत्तत्वात्मामाण्यनिश्चयस्प । संगतिग्रहणस्य च वृद्धव्यव- सरमाण आ । १ रा. 'चार्य । ३ रा. योन ! रान पापातप्रसस दमले. पपई। रा. पुलिभिए । ७ . दिगमरमा । ८. या " २.

·-- " १५४ सर्वदर्शनसंग्रहे- हारायत्तत्वात । वृद्धव्यवहारस्य च लोके कार्यकनियतत्वात् । न हास्ति संमवः शब्दानां कार्येऽर्थ संगतिग्रहः। सिद्धार्थाभिधायकत्वं तत्र वां मामा- पमिति । न हि तुरङ्गत्वे गृहीतसंगतिकं तुरङ्गापदं गोत्वमाचटे तब वा प्रामाण्यं भजते । तस्मात्कार्यगृहीतसंगतिकानां शब्दानां कार्य एव प्रामाण्यम्।भर्नु मुखविकासादिलिङ्गाद्धपहेतु भसिद्धार्थमनुमायें यन्त्र शब्दस्य संगतिग्रहो यथा पुनस्ते जात इत्यादिपु । तत्रापश्यं कार्यमन्तरे- व शब्दस्य सिद्धेऽर्थे प्रामाण्यमाश्रीयत इति चेन्न । पुत्रजन्मवदेव मिया- सुखमसवादेरनेकस्य हर्पहेतोरुपस्थीयमानत्वेन परिशेषावधारणानुपपत्तेः। पुत्रस्ते जात इत्यादिपु सिद्धार्थपरेषु प्रयोगेपु दारं द्वारमित्यादिवत्कार्या- ध्याहारेण प्रयोगोपपत्तेश्च । शास्त्रत्वप्रसिध्धा च न वेदान्तानां सिद्धार्थ- परत्वम् । प्रवृत्तिनिवृत्तिपराणामेव वाक्यानां शास्त्रत्वमसिद्धेः। तदुक्तं भट्टाचार्य:- प्रवृत्तिवा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ॥ इति । न चैतेपां स्वरूपपरत्वे प्रयोजनमस्ति । श्रुतवेदान्तार्थस्यापि पुंसः सांसारिकधर्माणामनिवृत्तेः । तस्माद्वेदान्तानामप्यात्मा ज्ञातव्य इति समानातेन विधिनैकवाक्यतामाश्रित्य कार्यपरतवाऽऽश्रयणीयेति सिद्धम्। ततश्च केवलसिद्धरूपे ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रामाण्यं न सिध्यतीति चेत् । अब प्रतिविधीयते न तावसिद्धे व्युत्पत्त्यसिद्धिः । प्रागुन्नीतया नीत्या पुत्रस्ते जात इति वाक्यासिद्धपरादपि व्युत्पत्तिसिद्धेः । न च परिशेपा- वधारणानुपपत्तिः। मियासुखमसवादेरपि संभवादिति भणितव्यम् । पुवपादातिपटमदर्शनवनियासुखप्रसवादिसूचकाभावात् । पुत्रजन्मैव तरसूचकमिति चेत्मथमप्रतीतपुवजन्मपरित्यागे कारणामावात्पुवजन- नस्यैवाधिकानन्दहेतुत्वाच । पुनोत्पत्तिविपत्तियां नापरं सुखदुःखपोः । इति विद्यमानत्वात् । तथा चाँचकथञ्चित्सुखाचार्य:- दृष्टचत्रसुखोत्पत्तेस्तत्पदाङ्कितवाससा । वार्ताहारेण वा तस्प परिशेपविनिश्चितः ॥ इति । मुख्यार्थविषयतया सिद्धेऽपि प्रयोगसिद्धावस्याहारानुपपत्तेः । यदुक्तं शास्त्रत्वप्रसिध्धाचन स्वरूपपरत्वमिति । तदप्ययुक्तम् । हितशासनादपि १स. धायित्व । २ ख. वा मा३ख रगचे । स नु यमु1 ५ ख. यतकु। ६ स 'नसत्वे । ७ स. चावक । ८ ख 'ससम् । पा९ख. ग. 'क' प्रवृत्तिपराणामेव शास्त्र समिति तमहि।

·१. स्थापित। २री. भेना। ३. सिमराम, शांकरदर्शनम् । शास्त्रत्वोपपत्तेः । न च प्रयोजनामावः । श्रुतमतवेदान्तजन्याद्वितीयात्मवि- पारनाम्यासेन विद्योदये संसारनिदानाविद्यानिवृत्त्युपलक्षितवह्मात्मता- लक्षणपरमपुरुषार्थसिद्धः । नचाच विधिः संभवति । विकल्पासहत्वात् । तथा हि-कि शाब्दज्ञान विधेयं किं वा भावनात्मकमाहोस्वित्साक्षा- काररूपम् । नाऽऽयः। विदितपदार्थसंगतिकस्याधीतशब्दन्यायतत्त्वस्या- न्तरेणापि विधि शब्दादेवोपपत्तेः । नापि द्वितीयः । भावनाया ज्ञान- प्रकर्षहेतुमावस्यान्वयध्यतिरेकसिद्धतया मासनाविधेयत्वादमामपापक- स्पैव विधित्वाङ्गीकारात् । तृतीये साक्षात्कारः किं ब्रह्मस्वरूपः किं वाऽन्तःकरणपरिणामभेदः । नाSSA: तस्य नित्यत्वेनाविधेयत्वात् । नापि द्वितीयः आनन्दसाक्षात्काररूपतया फलत्वेनाविधेयत्वात् । तस्माज्ज्ञातव्य इत्यादीनामविधायकत्वादहे कृत्यतृचश्चेति कृत्यप्रत्ययानामहर्थेि विधाना- दहर्थितैव व्याख्येया। उपक्रमोपसंहारादिपविधतात्पर्योपेतत्वान्नित्य- शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावबह्मात्मपरत्वमास्थेयम् । तथा च निष्पदेशे परमाणौ मदेशवृत्तित्वेनाभिमतस्य संयोगस्य दुरुपपादनतया तन्निबन्धनस्य ह्यणु- कस्यासिद्धौ घणुकादिक्रमेणारम्भवादासंभवादचेतनाया: प्रकृतेर्म- हृदादिरूपेण परिणामवादासंभवाच्च रयातियाधान्यथानुपपत्त्याऽनि- वचनीयः मपञ्चश्चिद्विवर्त इति सिद्धम् । स्वरूपापरित्यागेन रूपान्तरा- पत्तिर्विवर्त इति सत्यमिथ्याख्यावमासस्तदत्यन्ताभाव इति तदवभासोड- पास इति पर्यायः । स चाध्यासो द्विविधः-अर्थाध्यासो ज्ञानाध्या- सम्धेति । तदुक्तम्- प्रमाणदोपसंस्कारजन्मान्यस्य परात्मता। नद्धीचाध्यास इति हि इपमिष्टं मनीषिभिः ॥ इति । पुनरपि विविधोऽध्यासः । निरुपाधिकसोपाधिकभेदात् । तदप्यु. दोपेण कर्मणा वाऽपि क्षोमिताज्ञानसंमयः । तत्त्वविद्याविरोधी च ममोऽयं निरुपाधिकः ॥ उपाधिसंनिधिपातक्षीमाविद्याविजृम्भितम् । उपाध्यपगमापोधमाहुः सोपाधिकं भ्रमम् ।। इति ।

·सर्वदर्शनसंग्रहे-- तत्र स्वरूपेण कल्पिताहमाद्यध्यासो निरुपाधिकः । तदप्युक्तम्- नीलमेव विधत्येपा भ्रान्त्या ब्रह्मणि संसृतिः। घटव्योमेव मोक्ताऽयं भ्रान्तो भेदेन न स्वतः ॥ इति । अत एव भाप्यकारःशुक्तिका रजतवदवमासत एकश्चन्द्रः सद्वितीय- वदिति निदर्शनद्वयमुदाजहार। शिष्टं शास्त्र एव स्पष्टमिति विस्तरमियोप रम्यते । एवं च हश्यो द्वावेव पदार्थाविति वेदान्तिनां सिद्धान्त इति सर्वमवदातम् । अत्र प्रभाकरः-शुक्तिका रजतवदवभासत इति दृष्टान्तो रजतपत्ययस्य शुक्तिकालम्बनत्वानुपपत्तेः । तथाहि-इदं रजतमितिप्रतीतो शुक्तरालम्बनत्वं पुरोदेशसत्तामात्रेणावलम्ब्यते कारण- वेन मासमानत्वेन वा । नाऽऽद्यःपुरोवर्तिनां लोप्टादीनामप्यालम्बनत्व- प्रसङ्गात् । अथ कलधौतबोधिकरणसंस्कारोबोधकारणत्वेन तद्वारा रजतजानकारणत्वादालम्बनत्वं मन्यसे । तदपि न संगच्छते । चक्षुरादी- नामपि कारणत्वेन विषयत्वापातात् । अथ मासमानतया विष- यत्वमिप्यते । तदप्यश्लिष्टम् । रजतनिर्मासस्य शुक्तिकालम्बनत्वानुपपत्तेः। यस्मिन्विज्ञाने यदवमासते तत्तदालम्बनम् । अन्न च कलधौतानुभवः शुक्तिकालम्बनत्वकल्पनायां विरुध्यते । तां चाचकथन्यायवीयां शारिकानाथ:- अब बूमो य एवार्थो यस्यां संविदि भासते । वेद्यः स एव नान्यद्धि वेद्यावेद्यस्वलक्षणम् ॥ इदं रजतमित्यत्र रजतं त्ववभासते। तदेव तेन वेद्यं स्यान्न तु शुक्तिरवेदनात् ॥ तेनान्यस्यान्यथा भासः प्रतीत्यैव पराहतः । अन्यस्मिन्भासमाने हि न परं मासते यतः ॥ इति । फिंच मिथ्याज्ञानोत्पत्ती सामग्री न समस्ति । कि केवलानीन्द्रिया- दीनि कारणानि दोपदूषितानि वासनाऽऽद्यः, तेषां समीचीनज्ञानजनन- सामध्योपलम्मात् । अन्यथा समीचीन रजवज्ञानं न कदाचिदुदयमा- सादयेत् । न द्वितीयः । दोषाणामौत्सर्गिककार्यप्रसवशक्तिमतिबन्धमात्र- प्रमावत्वात् । न हि दुष्टं कुटजबीजं वटाढरं जनयितुमीटे। न वा तेलकलु- - . 'ख'साह-~-शु। २ ख वा न प्रथमः ।। ३ स.तबोधिकरण स'1 स. 'हाररजतजशा । ५ ख. 'नाग नावि'। ६ ख. थावाचकथयन्न्यायपिशंशालिकान य । । ख. वेग्यविवनान्यदो। स तदा ।

·शांकरदर्शनम् । पित शालिबीजमशाल्पगुरजननायालं किं तु स्वकार्य न करोति । ननु दावदहनदग्धस्प वेत्रवीजस्य कदलीकाण्डजनकत्वं दृष्टमिति चेत् । तन्न स्थाने । दग्धस्यावेवीजत्वेन दोपाणां विपरीतकार्यकारित्वं प्रत्यनुदाह- रणाद । नच भस्मकदोपद्वपितस्य कौशेयकस्याशशुक्षणेन्नपथ- नसामयं दृष्टमित्टव्यम् । अशितपीताद्याहारपरिणती जाठरस्य जात- वेदसः शक्तत्वात् । तदुक्तम्- अन्यथार्थस्य बोधस्य नोत्पत्तावस्ति कारणम् । दोषान्न हि दोषाणां कार्यशक्तिविघातता॥ इति । मल्मकादिषु कार्यस्य विधातादेव दोपता। अमेहि रसनिष्पत्तिः कार्य जठरवर्तिनः ॥ इति । अपि च असत्यप्यर्थे ज्ञानमादुर्भावाभ्युपगमे समीचीनस्थलेऽपि शानानां स्वगोचरव्यभिचारशकाहरसंभवेन निरहुशो व्यवहारो लुप्यते । तदाह- यदि चार्थ परित्यज्य काचिद्बुद्धिः प्रकाशते । व्यभिचारवति स्वार्थे कथं विश्वासकारणम् ॥ इति । ननु रजतगोचरकविशिष्टज्ञानानङ्गीकारे विशिष्टव्यवहारो न सिध्येत् । अतस्तसिद्धयेऽपि विपर्ययोऽङ्गीकार्य इति चेन्न । इद रजतमिति ग्रहण- स्मरणाभिधस्य बोधव्यस्य व्यवहारकारणत्वाङ्गीकारात् । यद्येव- मिदं शुक्तिकाशकठ तहजतामित्पतोऽपि विशिष्टव्यवहारः स्यादिनि । तन्न । तबेदमिति पुरोवर्तिद्रव्यमानग्रहणस्प दोषदूषितचक्षुर्गन्यत्वेना- नाकलितशुक्तित्वादिविशेपितस्य सामान्यमानयहणरूपत्वादनामिति ज्ञानस्य संनिहितविषयस्य संप्रयोगालिङ्गस्य प्रस्ततया सदृशावचोधितस- स्कारमात्रप्रभवत्वेन परिशेषप्रातस्मृतिमायस्प दोपहेतुकता गृहीततत्तदं- शिममोपाद्हणमानत्वोपपत्तेः तदप्युक्तम्- नन्वत्र रजताभासः कथमेप घटिप्यते । उच्यते शुक्तिशकलं गृहीतं भेजितम् ॥ शुक्तिकाया विशेषा ये रजतानेदहेतवः । न ज्ञाता अभिमवाज्ज्ञातसामान्यरुपता। अनन्तरं च रजतस्मृतिर्जाता तयापि च ॥ म. Real । २ . तपा5 13.41 ·१५८ सर्वदर्शनसंग्रहे- मनोदीपातदित्यशपरामर्शविवर्जितम् । रजतं विपयीकृत्यं न तु शुक्तविवेचितम् ।। स्मृत्याऽतो रजताभास उपपन्नो भविष्यति । न संनिहित तावत्प्रत्यक्ष रजतं भवेत् ॥ लिङ्गाद्यमावाचान्यस्य प्रमाणस्य न गोचरः। परिशेपास्मृतिरिति निश्चयो जायते पुनः ॥ इति । ननु किमिद कैकं व्यवहारकारणमुत संभूय न प्रथमः । देशभेदेन प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । न चरमः प्रवृत्तिज्ञानायोगपद्यादित्यादिना ज्ञानयोग- पद्यनिषेधादतो ज्ञानद्वयं हेतुरित्ययुक्तं वर इति चेन्मैव बोचः । अवि- माश्यती: सहावस्थाननिषेधेऽपि विनश्यविनश्यतोः सहावस्थानस्या- निपिद्धत्वेन निरन्तरोत्पन्नयोस्तदुपपत्तेः । ननु रजतज्ञानाद्रजतार्थी रजते प्रवर्ततां नाम । पौरस्त्ये वस्तुनि कथ प्रवृत्तिः स्यादिति चेन्न । स्वरूपतो विषयतश्चागृहीतभेदयोHहणस्मरणयोः संनिहितरजतगोचरज्ञानसारूप्येण वस्तुतः परस्परं विभिन्नयोरप्यभेदोचितसामानाधिकरण्यव्यपदेशहेतुत्वो- पपत्तेः । ग्रहणस्मरणयोः संनिहितरजतज्ञानसारूप्य कथम् । यथा चैत. तथानिशम्यताम् । संनिहितरजतगोचरं हि विज्ञानमिदमंशरजतांशयोरसं- सगनावगाहते। तयोः संसृष्टत्वेनासंसर्गस्यैवाभावात् । नापि स्वगतं भेदम्। एकज्ञानत्वात् । एवं ग्रहणस्मरणे अपि दोपवशाद्विद्यमानमपीदमशर- जतांशयोरसंसर्ग भेदं नाचगाहत इति भेदाग्रहणमेव सारूप्यम् । तदुक्तं गुरुमतानुसारिमः- ग्रहणस्मरणे चेमे विवेकानवमासिनि । सम्यग्रजतबोधाच भिन्ने यद्यपि तत्त्वतः ।। तथाऽपि भिन्नेनाऽऽमाते भेदग्रहसमत्वतः । सम्यग्रजतबोधस्तु समकार्थगोचरः॥ ततो भिन्ने अचुवा च ग्रहणस्मरणे इमे। अपरोक्षावमासेन समानार्थग्रहेण च ॥ अलक्षण्यसंवित्तिरिति तावत्समर्थिता । व्यवहारोऽपि तत्तुल्यस्तत एव प्रवर्तते ॥ इति । एवं गृहीतविवेकमापन्नसंनिहितरूप्यज्ञानसारूप्यं ग्रहणस्मरणद्वयम- पथाव्यवहारहेतुरिति सिद्धम् । यद्येवमयथाव्यवहारो ग्रहणस्मरणजन्य- १ स. 'त्य नहु । ३ स. बि । स. 'नाएँ ।

·शांकरदर्शनम् । १५९ स्तहिं पीतः शङ्ख इत्यादी स न सिद्धस्तत्र तयोरमावादिति चेन्न। अगृ. हीतविवेकयोः प्राप्तसमीचीनसंसर्गज्ञानसारूप्यत्वे ग्रहणयोरेव व्यवहार- संपादकत्वोपपत्तेपेदनीय नयनरश्मिविवर्तिनः पित्तद्रव्यस्य पीतिमा दोरवशावव्यरहितो गृह्यते । शङ्खोऽप्यकलितशुक्लगुणः खरूपतो गृह्यते । वदनयोर्गुणगुणिनोः संसर्गयोग्ययोरसंसर्गाग्रहसारूप्याणततपनीयपि- ण्डमत्ययावलक्षण्याद्यवहार उपपद्यते । यथोक्तम्- पीतशङ्खावबोधे हि पित्तस्येन्द्रियतिनः । पीतिमा गृह्यते द्रव्यरहितो दोपतस्तथा ॥ शङ्खस्येन्द्रियदोपेण शुक्किमा न च गृह्यते । केवलं द्रव्यमानं तु मथते रूपवजितम् ।। गुणे द्रव्यव्यपेक्षे च द्रव्ये च गुणकार्पिणि । भासमाने तयोर्बुद्धिरसंबुद्धं न बुध्यते ॥ सत्यपित्तावभासन समे भाते मती इमे । व्यवहारोऽपि तत्तुल्य एवमत्रापि युज्यते ।। नन्विदं रजतमिति भ्रान्तिज्ञानानभ्युपगमे रजतप्रसक्तेरसत्वान्नेदं रजतमिति निषेधः कथं कलधौताभावं बोधयतीति चेन्नैप दोपः । भेदा- ग्रहमसक्षितस्य शुक्तौ रजतव्यवहारस्य निपेधस्वीकारेण कल्पनालाय- वसभावात् । तदुक्तं पश्चिकाप्रकरणे- मिथ्याभावोऽपि तत्तुल्यव्यवहारप्रवर्तनाद । रंजतव्यवहारांशे विसंवादयतो नरान् ॥ वाधकपत्ययस्यापि बाधकत्यमतो मतम् । प्रसज्यमानरजतव्यवहारनिवारणात् ।। इति । तदनेन प्राचीनयोर्ज्ञानयोः सत्यत्वे कथं भ्रमत्वमसिद्धिरिति शङ्का पराकृता । अयथाव्यवहारमवर्तकत्वेन तदुपपत्तेः । किं च नै रजतमित्ति पाधकावबोधो नामावमपगाहते । भाषव्यतिरेकेणामावस्य दुर्धहणत्वात् । यद्येवमङ्ग नास्तीतिप्रत्ययस्य किमालम्बनमपरथा माहा- मानिकपक्षानुप्रयेश इति चेन्मेवं मापिष्ठाः । अमावस्य धर्मिप्रतियोगि- निरूपणाधीननिरूप्यत्वेनावस्याभ्युपगमनीये दृश्ये प्रतियोगिनि स्मर्य. , स. सदगरम : २ . HAPीय म । ३रा गुमितोऽ । ॐ गं गृहमा १५ रा. 'म: तिस प्रपिते । 0 श. "पस्य पक्षे । ८. गि। मा'। ९. "स. रम°रा, रतिया १२ स. 'म् I 37, ·१६० सर्वदर्शनसंग्रहे- माणे वाऽधिकरणमात्रबुद्धेरेव नास्तीति व्यवहारोपपत्तावेतिरिकामाव- कल्पनायां प्रमाणामावात् । तदुक्तममृतकलायाम्- अनोच्यते इपी संविद्वस्तुनो भूतशालिनः । एका सा स्पष्टविपया तन्मानविपया परा। तन्मात्रविपया वाऽपि यी साऽथ निगद्यते । प्रतियोगिनि दृश्ये च घटादिप्रतियोगिनः ।। इति । अत एव च प्राभाकरमतानुसारिभिः प्रमाणपारायणे प्रत्यक्षादीनि पश्चैव प्रमाणानि अपश्चितानि । नन्वेवममावस्याभावे नकारस्प वैयर्य- मापद्येत, अनुशासनविरोधश्राऽऽपतेदिति चेत्तदेतद्वार्तम् । एकोनपञ्चाश- द्वर्णानां मध्ये कस्यापि वर्णस्यामावार्थत्वाद वर्णस्य सतो नकारस्प तदर्थत्वानुपपत्तेः । न चैवमनुशासनविरोधः । तदन्यतदभावतविरुद्ध- प्वर्थप्वनुशासनस्पैवमर्थ: स्यात् । तथा हि चेतनानां मध्ये कश्चन कस्यचिच्छत्रुः कश्र न कस्यचिन्मित्रं कश्च न कस्यचिदुदासीनस्त- थैवाचेतानानामपि । तदन्यपदेन तदुदासीनो नकारार्थः । विरुद्धपदेन शत्रुर्नकारार्थस्तदभावपदेन मित्रं नकारार्थः । तथा चाबाह्मणपद एवैत- अयं प्रतीयते शूद्र इत्युदासीनो यवन इत्ति शवःक्षत्रिय इति मित्रमेवं सर्वत्र नन्धयोगस्थले द्रष्टव्यमिति न कश्चिदभावो भावव्यतिरिक्तः संभवति । तस्मादुक्तया रीत्या भ्रमबाधमसिध्या विवादाध्यासिताः प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वाद्दण्डीति प्रत्ययवदिति सिद्धम् । तदपरे न क्षमन्ते । इह सल्लु निखिलमेक्षावान्समीहिततत्साधनयो- रन्पतरप्रवेदने प्रवर्तते । न च रजतमर्थयमानस्य शुक्तिकाशकलज्ञानं तद्रूपमनुभवितुं प्रमवति । शुक्तिकाशकलस्य समीहिततत्साधनयोरन्प- तरभावामावात् । नापि रजतस्मरणं पुरोवर्तिनि प्रवृत्तिकारणम् । तस्या- नुभवपारतन्यतयाऽनुभवदेश एव प्रवर्तकत्वात् । नापि मेदाहो व्यवहा- रकारणम् । ग्रहणनिबन्धनत्वाचेतनव्यवहारस्य । ननु न वयमेकैकस्य कारणत्वं बमहे येनैवमुपालभ्येमहि । कित्वगृहीतविवेकस्य ज्ञानद्वयस्य प्रामसमीचीनपुर स्थितरजतज्ञानसारूप्यस्येत्यनुत्तोपालम्भोऽयमिति चेत्त- दप्ययुक्तम् । विकल्पासहत्वात् । तथा हि-समीचीनरजतावभाससारूप्यं भासमान प्रवर्तक सत्तामात्रेण वा । आये विकल्पे भेदाग्रहापरपर्यायस्य सारूप्यस्य समीचीनसंनिभे इमे ज्ञाने इति विशेषाकारेण गृह्यमाणस्य १ स. पच्याते । २ स. सिद्धत्वाद्विवा । ३ व. भवे पा १४ ख. 'महे व्य।

·शांकरदर्शनम् । प्रवृत्तिकारणत्वं किं वा तयोरेव स्वरूपतो विपयतश्च मिथो भेदा- महो विद्यत इति सामान्याकारण गृह्यमापारय सारूप्यस्य । नाऽऽद्यः। समीचीनज्ञानयत्वसनिभज्ञानस्य तदुचिनव्यवहारप्रवर्तकत्वानुपपत्तेः ।। सल्लु गोसंनिभी गवय इत्यवभासो गवार्थिनं गवये प्रवर्तयति । न द्वितीयः । शहतत्वात् । न सल्वनाकलितभेदस्तयोरिति भेद- यह इति च प्रतिपक्षु भवति । अतः परिशेपासत्तामात्रेण भेदा- यहरूपस्य सारूप्यस्य व्यवहारकारणत्वमङ्गीकर्तव्यम् । एवमेवा- स्विति चेत्तीदमिह संमंधार्यम् । किमयं भेदाग्रहः समारोपोत्पा- इनकमेण व्यवहारकारणमस्तु । उत्तानुत्पादितारोप एव स्वयमिति। न च द्वितीयः पक्ष एव श्रेयांस्तावव व्यवहारोत्पत्तावारोपस्य गौर- वदोषदुष्टत्वादिति मन्तव्यम् । विशिष्टव्यवहारस्य विशिष्टज्ञानपूर्व- करपनियमेनाज्ञानपूर्वकत्वानुपपत्तेः । नन्वयं व्यवहारो नाज्ञानपूर्वक इत्यनाकलितपराभिसंधिः स्वसिद्धान्तसिद्धार्थाद्यदि कश्चिच्छशङ्केत स प्रतिवक्तव्यः । शुक्तिकाविषयस्य ग्रहणस्यासमाहितविपयत्वेन रजनार्थप्रवृत्तिहेतुत्वासंभवादन्वयव्यतिरेकाभ्या रजतज्ञानस्य समीहित- विषयत्वेन प्रवृत्तिहेतुत्वसंमवावेदमर्थाभिसंभिन्नरजतस्मरणस्य ग्रहवि- विक्तस्यापि कारणत्वं वक्तव्यं तच वक्तुं न शक्यते । जानाति, इच्छति, ततः प्रवर्तत इति न्यायेन ज्ञानेच्छाप्रवृत्तीनां समानविषयत्वेन माव्यम् । तथा चेदंकारास्पदं मुख्यरजताधिनस्तदिच्छानिवन्धनम् । अन्यथाऽन्य- दिच्छन्नन्यद्यवहरनीति व्याहन्येत । तथा च यदीदकारास्पदं रजामा- सगोचरतां नाचरेत्कथं रजतार्थी नदिच्छेत् । यद्यरजतत्वाग्रहणादिति बूयात् , रजतत्वाग्रहात्कस्मादयं नोपेक्षतेति । युगंपत्तद्भवमेदाग्रहामेदा- यहनिबन्धनाम्यामुपादानोपेक्षाभ्यां पुरतः पृथ्तश्वीकृष्यमाणः पुरुषो लोलायमानतया रूपारोपमन्तरेणोपादानपक्ष एव न व्यवस्थाप्यत इत्य- निच्छताऽप्यच्छमतिना समारोप समाश्रयणीयः । यथाह । भेदामहादिर्द- कारास्पदे रजतत्वमारोप्य तजातीयस्योपकारहेतुभावमनुस्मय तजाती- पावेनास्यापि तदनुमाय तदर्थी प्रवर्तत इति प्रथमः पक्षः पशस्यः । न चE- स्थरजतस्मरणपक्षेऽपि धर्महेत्योगृहीतत्ये नारं मार्गः समान इति वाच्यम् । ९. तिस्तु । ग. प्रसार्य । ३.प. शानदुः स. मा गय । भाग. रा. ग... भारतमा हि . " दरा नपि।

·१६२ सर्वदर्शनसंग्रह- रजतत्वस्य हेतोः पक्षधर्मत्वामावात् । न च पक्षधर्मताऽमावेऽपि व्याति- बलानमकत्वं शङ्कयम् । व्याप्तिपक्षधर्मतावल्लिङ्गस्यैव गमकत्वाङ्गीकारात् । तदाहः शबरस्वामिनः-ज्ञातसंबन्धस्यैव पुंसो लिङ्गविशिष्टधर्मकदेशदर्श- नालिदिविशिष्टधर्मिकदेशबुद्धिरनुमानमिति । आचार्योऽप्यवोचत्- सं एव चोमयात्मा यो गम्ये गमक इप्यते । असिद्धेनैकदेशेन गम्यासिद्धेर्न बोधकः ॥ इति । ननु भवत्पक्षेऽपि पुरस्थितस्येदमर्थस्य परमार्थतो रजतत्वं नास्तीति न रजतत्वं धर्मेकदेश इति चेन्न । यक्षानुरूपो बलिरितिन्यायेनानुमित्या मासानुगुणस्यैकदेशस्य विद्यमानत्वात् । तथा च प्रयोगः-विवादाध्या- सितं रजतज्ञानं पुरोवर्तिविपयं रजतार्थिनस्तत्र नियमेन प्रवर्तकत्वात् । यदुक्तसाधनं तदुक्तसाध्यं यथोभयवादिसंमतं सत्यरजतज्ञानम् । विवाद- पदं शुक्तिशकलं रजतज्ञानविषयोऽव्यवधानेन रजतार्थिमवृत्तिविष- यत्वाद्रजतपैदसमानाधिकरणपदान्तरवाव्यत्वाद्वा वस्तुरजतवत् । यदुक्तं रजतज्ञानस्य शुक्तिकालम्बनत्वेऽनुभवविरोध इति । तदप्ययुक्तम् । विक- ल्पासहत्वात् । तथा हि-तत्र कि रजताकारमतीति प्रति शुक्तरालम्बन- खेऽनुभवविरोध उद्भाव्यत इदमंशप्रतीते । नाऽऽयः । अनङ्गीकारपरा- हतत्वात् । न द्वितीयः । इदंतानियतदेशाधिकरणस्य चाकचक्य- विशिष्टस्य वस्तुनो रजतज्ञानालम्बनत्यमनवलम्बमानस्य मवत एवानु मवविरोधात् । इदं रजतमिति सामानाधिकरण्पेन पुरोवर्तिन्यगुलिनिर्दे- शपूर्वकमुपादानादिव्यवहारदर्शनाञ्च । यच्चोक्तम्-दोपाणामौत्सर्गिक- कार्यप्रसवशक्तिपतिवन्धकतया विपरीतकारित्वं नास्तीति । तदप्ययुक्तम्। दावदग्धवेत्रवीजादौ तथा दर्शनात् । न च दग्धस्य वेवबीजत्वं नास्तीति मन्तव्यम् । श्यामस्य घटस्य रक्ततामात्रेण घटत्वानिवृत्तिमसङ्गात् । ननु घटोऽयं घटोऽयमित्यनुवृत्तयोः प्रत्ययप्रयोगयोः सद्भावाद्घटत्वस्य सद्भाव इति चेन्न । अत्रापीदं वेत्रबीजमिति तयोः समानत्वात् । न च बन्नपचनसामध्य जाठरस्यैव जातवेदसो न भस्मकव्याधेरिति वक्तुं युक्तम् । तस्य मन्दमल्पपचनसामर्थेऽपि सहसा महत्पचनस्य मस्मक- व्याधिसाहायकमन्तरेणानुपपत्तेः । अन्यथा सर्वेषां तोपत्तेः। किंच । 1 स. शक्यशक्य या ख. स विषयो। ३ स. पद 17. नामतेसाँग' थातथा ·शांकरदर्शनम् । ज्ञानानामज्ञानतो यथार्थव्यवहारकारणत्वेऽपि दोपदशादयथार्थ- व्यवहारकारणत्वमङ्गीकुर्वाणो मवानेव पर्यनुयोज्यो भवति । तदुक्तं भाम्पे-यचोमयोः समानो दोषो द्योतते तत्र कत्रोद्यो मवतीति । अत्रा- यश्रीभयोः समो दोषः परिहारोऽपि पा समः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तागर्थविचारणे ॥ इति । तथाऽपि मामकस्यानुमानस्य किं दूषणं दत्तमासीत् । यद्यनुमानदूपणं विना न परितुप्यति हन्त कालात्ययोपदिष्टता । कृष्णवरानुष्णत्वानुमा- नवत । एतावन्तं कालं यदिदं रजतमित्यभादसौशुक्तिरिति प्रत्यक्षेण प्राची- ममत्ययस्थायथार्थत्वं प्रवेदयता यथार्थत्वानुमानस्यापहतविपयत्वाहा- पत्वसंमवात् । यञ्चोक्तं स्वगोचरव्यभिचारे सर्वानाश्वासप्रसङ्ग इति । तसांप्रतम् । संविदां क्वचिसंवादिव्यवहारजनकत्वेऽपि न सर्वत्र तच्छ- सा प्रवृत्युच्छेद इति यथा तावके मते तथा मामकेऽप्यसौ पन्थान पारित इति समानयोगक्षेमत्वात् । तौतातितमतमवलम्ब्य विधिविवेक व्याकुणिराचार्यवाचस्पतिमिश्रोधकत्वेन स्वतः प्रामाण्यं नाव्यभिचा- रेणेति न्यायकणिकायां प्रत्यपादि। तस्मादविश्वासशङ्कानवकाशं लभते। ननु माध्यमिकमावलम्बनेमरजतादिविभ्रमालम्बनमसदिति चेत्तदुक्तमस- तोऽपरोक्षप्रतिमासायोग्यत्वात्तनुपादित्सया प्रवृत्त्यनुपपत्तेश्च । ननु विज्ञान- मेव वासनादिस्वकारणसामर्थ्यासादितदृष्टान्तसिद्धस्वमावविशेषमसत्य- काशनसमर्थनमुपजातम् । असत्मकाशनशक्तिरविद्यासवृत्तिरिति पर्यायाः। तस्मादविद्यावशादसन्तो मन्तिीति चेत् । तदपि पस्तुमशस्यम् ।शक्यस्य दुनिरूप्यत्वात् । किमत्र शक्यं कार्य ज्ञाप्यं वा । नाऽऽद्यः । असत: कार्यत्वानुपपत्तेः। न द्वितीयः शक्यस्प कारणत्वेनाङ्गीकृतत्वाज्ञानादन्य- स्थाज्ञानस्याप्यनुपलब्धेः । उपलब्धी वा तस्यापि ज्ञापकत्वेन ज्ञानान्तरा- पेक्षायामनवस्थापनेश । अथैतदोपपरिजिहीर्पया विज्ञानरूपमेवासः प्रकाशत इति कक्षी क्रियत इति चेव देवानामियः प्रष्टव्यः पुनः असो सदसतो. संबन्धो निरुपनिरूपकमावोऽविनामावो या नाऽऽयः असत - १२. 'मानापया । ३ . मादौ ते प ... सपा । ५ श, 'पतिसमशाद स. यांसापिसार' . . सदा । ( भाल १.रा. 'नयम।

·१६४ सर्वदर्शनसंग्रहे- उपकाराधारवायोगेनानुपकृततया निरूपकवानुपपत्तेः । न चरमः । धूमधूमधजयोरिव तदुत्पत्तिलक्षणस्य शिशरावृक्षयोरिय तादात्म्पलक्षण- स्य धाविनामावनिदानस्य सदसतोरसंभवात् । तस्माद्विज्ञानमेवासा- काशत इत्यसद्वादिनामयमसमलाप इत्यारोप्यमाणं नासत् । ननु विज्ञान- धादिनयानुसारेण प्रतीयमानं रजतं ज्ञानात्मकम् । तत्र च युक्तिरमिधी- यते-पयथानुभूयते तत्तया, अन्यथावं तु बलवदाधकोपनिपातादास्थी- यत इत्युभपवादिसंमतोऽर्थः । तत्र च नेदं रजत मिति निषिद्धेदभावं रजतम- थीदान्तरज्ञानरूपमवतिउते । न चेदंतया निषेधे सत्यनिदन्तया च बहि- रवि व्यवस्थोपपतेः कुतः संविदाकारतेति वाच्यम् । व्यवहितान्यापरोक्ष- खानुपपत्तावपरोक्षस्य विज्ञानस्य कक्षाकर्तव्यत्वात् । तथा च प्रयोग:- विवादपदं विज्ञानाकारः संमयोगमन्तरेणापरोक्षत्वाद्विज्ञानवदिति । तदनु- पपन्नम्। विकल्पासहवात् । बाधकोऽवयोधःकि साक्षाज्ञानाकारतां बोध- यत्ययीद्वारा नाऽऽयः। नेदं रजतमिति प्रत्ययस्य रजतविवेकमानगोचरस्य ज्ञाना भेदगोचातायामनुमाविरोधात् । नेदं रजतमिति रजतस्य पुरोति- खपतिषेधो ज्ञानाकारतां कल्पयतीति चेत् । तदेतद्वार्तम् । प्रसक्तपतिपेधा- स्मनो बाधकावबोधस्य तत्रैव सत्यात्मतिपेधोपपत्तेः । विज्ञानाकारत्व- साधनमप्यविज्ञानाकारे बहिठे साक्षिप्रत्यक्षे भावरूपाज्ञाने वर्तत इति सव्यभिचारः । नन्वन्ययाख्यातिमतानुसारेण रजतस्य देशान्तरसत्त्वेन भाव्यम् । अन्यथा तस्य प्रतिषेधपतियोगित्त्वानुपपत्तेः। न हि कश्चित्मे- क्षावाशशविपाणं प्रतिपेटुं प्रभवति । तदुक्तम्- व्यावाभाववत्तव माविकी हि विशेग्यता। अमावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिता ॥ इति । तया च तस्य देशान्तरसत्वमाश्रयणीयमिति चेत्तदपि न प्रमाणप- द्धतिम मास्ते । असतः संसर्गस्पेव कलधौत्तस्य निपधप्रतियोगिखोप- पतेः निम्भिदे रजतमिति ज्ञानेमकमेनक वानि तावदाद्यः । अपसिद्धा- तापतेरसंभवाच । तथा हि शुक्तीदमशेन्द्रियसंप्रयोगादिदमाकारान्त:- परिणामरूपमेकं ज्ञानं जायते।नच तर कलधौतं विषयमावमाकल्पयितु- मुत्सहते । असंप्रयुक्त वातस्य । विषयत्वाङ्गीकारे सर्वज्ञत्वापत्तेः। न चें चक्षुरन्वयम्यतिरेकानुविचापितया तज्ज्ञानस्य तज्जन्य वाच्यम् । इदमंश- . स विवादिन' । २ स च । ३ ख रूपात्मक । । स. चक्षु ।

·। शांकरदर्शनम् । ज्ञानोत्पत्तौ तदुपक्षयोपपत्तेः । न चापि संस्कारात् । रजतज्ञानस्य जन्यस्मृ- तित्वापत्तेः। अथेन्द्रियदोपस्य तत्करणत्वम् । तदप्ययुक्तम् । स्वातन्त्र्येण तस्य ज्ञानहेतुत्वानुपपत्तेः । न हि ग्रहणस्मरणाभ्यामन्यः प्रकार: समस्ति । तस्मादिदमंशरजततादात्म्यविषयमेकं विज्ञानं न घटते । नाप्यनेक- भयांतिमतापतेरिति चेदुच्यते । प्रथमं दोपकलुषितेन चक्षुषेदतामात्र- विषयान्तःकरणवृत्तिरुत्पद्यते । अनन्तरं तया वृत्त्या चैतन्यावरणाभिभवे इति तचैतन्यमभिव्यज्यते । पभादिदमंशचैतन्यनिष्ठाविद्यारागादिदोष- कलुपिता कलधौताकारेण परिणमते । इदमाकारान्तःकरणपरिणामाव- छिन्नचैतन्यनिष्ठा कलधौतगोचरपरिणामसंस्कारसचिवा कलधौतज्ञाना- भासाकारेण परिणमते । तौ च रजतवृत्तिपरिणामी स्वाधिधानेन साक्षि- चैतन्येनाव्यवधानेन भास्यते । तथा च सवृत्तिकाया अविद्यायाःसाक्षिमा- स्पत्वाम्युपगमे वृत्त्यन्तरवेद्यत्वामावान्नानवस्था । यद्यप्यन्तःकरणवृत्तिर- विद्यावृत्तिश्चेति वे इमे ज्ञाने तथाऽपि विपयाधीनं फलम् । ज्ञातो घट इति विषयावच्छिन्नतया फलपतीतः । तद्विपयश्च सत्यमिथ्यामूतयोरिदमंश- रजताशयोरन्योन्यात्मकतयैकत्वमापन्नः । तस्माद्विषयावच्छिन्नफल- स्याप्येकवाज्ज्ञानक्यमुपचर्यते । नटुक्तम्- शुक्तादेमंशचैतन्यस्थिताविद्या विजृम्भते । रागादिदोपसंस्कारसचिवा रजतात्मना । इदमाकारवृत्त्युक्तचैतन्यस्था तथाविधा । विवर्तते तदजतज्ञानाभासात्मनाऽप्यसी ।। सत्यमिथ्यात्मनोरक्यादेकस्तद्विपयो मतः। तद्यावृत्तफलैकत्वाज्ञानस्यमुपचर्यते ॥ इति । पञ्चपादिकायामा फलेक्याज्ञानक्यमुपपर्यत इति । ननु शक्तिका- मस्तके भाष्यमानस्य कलधीतस्य तथैव सत्यत्वाभ्युपगमेनेदं रजतमिति निषेधः कथं प्रभवेदिति चेन्न । प्रातिमासिकसत्यत्वेऽपि पारमाथिकसत्य- खामावेन प्रतिपन्नोपाधी प्रतियोगित्यासंभवात् । तदुक्तं पञ्चपादिका- विवरणे-विविधं सत्यम् । परमार्थसत्वं ब्रह्मणः । अर्थक्रियासामध्यं सत्त्वं मायोपाधिकगाकाशादेः । अविद्योपाधिकं सत्त्वं रजतादेरिति । अन्यत्रा- प्युक्तम्- शाया । साता । ३ रा जन्म। स, 'रामिantre ५ सयस, तसा ·१६६ सर्वदर्शनसंग्रह- कालवये ज्ञातृकाले प्रतीतिसमये तथा । भाधामावात्पदार्थानां सत्त्ववैविध्यामिप्यते । नास्तिकं ब्रह्मणः सत्त्वं व्योमादेव्यावहारिकम् ।। रूप्यादेरर्थजातस्य प्रातिमासिकमिप्यते ॥ इति । लोकिकन प्रमाणेन यदाध्यं लौकिकेऽवधी। तत्मातिमासिकं सत्त्वं बाध्यं सत्येव मातरि । वैदिकेन प्रमाणेन यद्धाध्य वैदिकेऽवधौ। तद्यावहारिक सत्त्वं बाध्यं मात्रा सहव तत् ॥ इति । ततः स्यातिराधान्यथानुपपत्त्या भ्रान्तिगोचरस्य मायामयस्य रज- तादेः सदसद्विलक्षणेत्वलक्षणमनिर्वचनीयत्वं सिद्धम्। तमवोचचित्सुखा- चार्य:- प्रत्येक सदसत्त्वाभ्यां विचारपदवीं न यत् । गाहते तदनिर्वाच्यमाहुर्वेदान्तवादिनः ॥ इति । मनु मायाविद्ययोः स्वाश्रयव्यामोहहेतुत्वतदमावाभ्यां भेदस्य जागरूकत्वेनाविद्यामयत्वे वक्तव्ये मायामयत्वोक्तिरारोप्यस्यायुक्तेति चेत्तदयुक्तम् । अनिर्वचनीयत्वतत्त्वामासप्रतिबन्धकवादिलक्षणमातस्प मायाविद्ययोः समानत्वात् । किंचाऽऽअयशब्देन द्रष्टोच्यते कर्ता वा। नाऽऽद्यः । मन्त्रीपधादिनिमित्तमायादर्शिनस्तस्य व्यामोहदर्शनात् । न द्वितीयः । मायाविवस्याप्रयोजकत्वात् । बाधनिश्चयमात्रादिप्रतीकार- बोधयोरेव प्रयोजकत्वात् । अपरथा पङ्ग्वन्धवत्कर्ताऽपि व्यामुह्येत । नचेच्छानुविधानाननुविधानाम्यां तयोर्मेंदे इति भणितव्यम् । माया- स्थले मणिमन्त्रौपधादिप्रयोगवविद्यास्थलेऽपि विचन्द्रकेशोण्ड्रकादि- विभ्रमनिमित्तानुल्यवष्टम्मादावपि स्वातन्त्र्योपलम्भात् । अत एव तत्र तत्र श्रुतिसूत्रमाष्यादिषु मायाविद्ययोरभेदेन व्यवहारः संगच्छते । क्वचिद्विक्षे- पप्राधान्येनाऽऽवरणमाधान्येन च मापाविद्ययोर्भदे तावहारो न विरु- ध्यते । तदुक्तम्- मायाविक्षिपदज्ञानं मुक्तेच्छावशवति वा। अविद्याच्छादयत्तत्वं तदिच्छानुविधायि वा ।। इति । नन्वविद्यासद्भावे कि प्रमाणम् । अहमज्ञोमामन्यं न जानामीति प्रत्यक्ष- प्रतिमास एव । ननु ज्ञानाविषयोऽयं नामितमर्थ गर्मयतीति चेतान ताव- १ ख. गम । २ ख, 'कत्ववित्र' । ३ ख. तिस्मृतिस् । ख. मामावक्षिपतझाने । ५ स. मयेदिति।

·शांकरदर्शनम् । दनुपलब्धिवादिनचोद्यमेतत् । परोक्षप्रतिभासहेतुत्वात्तस्याः । अयमपि परोक्षप्रतिभास एवेति चेन्न तावल्लिङ्गशब्दानुपपद्यमानार्थजन्यः ज्ञानकर- पत्वात्तेपाम् । न चैतत्सामग्रीकाले ज्ञानमास्ते। अनुभूयते वा अनुपलब्ध्या- जन्यत इति चेन्न तावदियमज्ञाता करणम् । प्रत्यक्षेतरस्य ज्ञानकरणत्वनिय- मात् ।नापि ज्ञातव करणम्। अनुपलब्ध्यनवस्थानात् । न च यथा परेपार्ममा- वग्रहणे योग्यानुपलब्धिः सहकारिणी तथा नः करणमिति शक्यम् । ज्ञान- करण इव सहकारिणि ज्ञातत्वाज्ञातत्वनियमाभावात् । अस्तु वा तथा ज्ञेया. भावग्रहणे करणम् । ज्ञानाभावग्रहणे करणं न भवत्येवेति वक्ष्यते । प्रत्यक्षा- भावादिति तु प्रत्यक्षेण तावद्धमिप्रतियोगिज्ञानयोः सतोरात्मनि ज्ञानमा- वाभावग्रहणं न चूयात् । घटवैति भूतले घटाभावस्येव ज्ञानमानोभावस्प महीनुमशक्यत्वात् । तयोरसतोस्तु सुतरां कारणाभावायोग्यानुपलब्ध्या वा फललिङ्गाभावेन वाऽऽत्मनि ज्ञानमात्राभावग्रहणं दुर्लभम् । परमतेऽप्ययं न्यायः समानः । तदेवमात्मनि प्रत्यक्षेण वाऽन्येन ज्ञानमात्रामावस्य ग्रहणमशक्यमिति स्थितम् । ननु ज्ञानविशेपाभावः प्रत्यक्षेण गृह्य- ताम् । न तावत्स्मरणामावः । अमावग्रहणे प्रतियोगिग्रहणस्य कार- णत्वात् । नाप्यनुमवाभावस्तस्यापर्जनीयत्वात् । न त्वात्मनि घटानु- मवामावः प्रत्यक्षविषयस्तहमज्ञ, इति ज्ञानसामान्यवनी जानाति- निविशेपेऽनुभवे लक्षणया वर्तनीयः । लक्षणा च संबन्धानुपपत्ती सत्यां वर्तते । संबन्धस्तावदनुभवत्वज्ञानत्वयोरेकव्यक्तिसमावेशो व्याप्य- ध्यापकमावो वा विद्यत एवानुएंपत्ति तु न पश्यामः । नन्वनुमवामावे प्रत्यक्षस्य प्रमेयलामस्तेनैव तस्यार्थवत्ता सिध्यति । सत्यम् । प्रयोजनमेत- भानुपपत्तिरन्योन्याश्रयात् । नन्वहमज्ञ इत्यत्र नत्र, आत्मनि ज्ञान- मानामावं न ब्रूते ज्ञानवति तस्मिस्तेदभावान्नाप्यनुभवामा ज्ञानोक्तेस्त- दनमिधायकत्वान्नरर्थक्यं च न युक्तमित्पनयेवानुपपत्त्या लक्षणेत्युक्तल- क्षणैवाविद्या, तदर्थस्तु संदेह इति चेन्न । असमत्वान्कोटिद्वयस्य हि सर प्रतियोगिनिवृत्त्या नत्र एवमत्र प्रतियोगिट्याप्प निवाऽन्यथेप्ति महार रा. ' पा.ता नेमामा'।४ रा. पदिति । ५. भाभा. "पभा | राजारभारा. गिमरम'। ९. नेहा गर्नु " स. नासा याम्य न।" ग. ty. "ari11 AIMIM य. निवरयां नाः। 10. वो इति। - ·सर्वदर्शनसंग्रह- जानातिसममिव्याहृतस्य नमः कचिदुक्तलक्षणाविद्याविषयत्वसिद्धि. मन्तरेण न संदेह इत्यवश्यमावेन सैव जानातिसमभिन्याहृतस्य नत्र सर्वच तद्विषयत्वमवगमयति विलुम्पति ज्ञानाभाषकोट्यन्तरमिति की संदेहावकाशः । तदेवं लक्षणाहेत्वभावेऽभावाभावोऽप्यात्मनि न प्रत्यक्षेण गृह्यत इति परिशेपाटुक्तलक्षणाविद्यैवाज्ञ इति प्रतिमासस्य विषय इति स्थितम् । अस्तु वा ज्ञानामावप्रतिमासः । अयमभावश्च प्रतियोगी पत्र निपिध्यते न ततस्तत्त्वान्तरमन्यदधिकरणभावात् । माभूदन्यस्वभावत्वमा न्यभावत्वं तु स्यात् । ननु तदेषि विरुद्धम् । सत्यं सति भेदे, स च प्रमाणातच प्रतियोग्यभावात् । अधिकरणतस्तत्त्वान्तरेणापटं भूतल. मित्यभिज्ञांनषदेतदिति चेन्मा भूतामेते प्रतियोगिना सहानुभूयमानेऽधि- करणे। प्रतियोगिस्मरणे सत्यनुभूयमानेऽधिकरणे तुस्पाताम् । एवमप्युप- पत्तौ न तत्त्वान्तरविषयत्वं कल्प्यम्। काऽनुपएत्तिरिति चेदाधकामावस्ता- वदुक्त एव । बाधकं तु कल्पनागौरखमेव । तया हि-तत्त्वान्तरत्वं तावदेक कल्प्यम् । तस्यापरोक्षत्वायेन्द्रियसंनिकर्षः कल्प्यः। स च संयोगादिर्न भव- तीति संयुक्तविशेषणत्वादिः कल्प्य इत्यतो वरमुक्तलक्षणस्याधिकरणस्य व्यवहारविषयेऽङ्गीकारा । सति चैवं ज्ञानाभावेनापि प्रतियोगिस्मृती संत्या- मननुभूयमानमधिकरणं ज्ञातैव । स च न केवलमन्तःकरणं जड़त्वात् । नापि केवल आत्मैवापरिणामित्वादगुणत्वाच । अत उपयोर्भेदाभ्यास आत्माध्यासश्चक्तिलक्षणाविद्याऽऽत्मेत्यायातमविद्यायामेवाहमज्ञ इति प्रतिभासः प्रमाणमिति। अनुमानं च-विवादपदं प्रमाणज्ञानं स्वमागमा- वन्यतिरिक्तस्वविययावरणस्वनिवत्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकमप्रकाशि- तार्थप्रकाशकलात्, अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदिति । वस्तुपूर्व- कमित्युक्त आत्मवस्तुपूर्वकत्वेनान्तिरता । तदर्थं वस्त्वन्तरेति । तथापि विषयभूते वस्त्यन्तरेऽर्थान्तरता तदर्थ स्वदेशगत इति । अहटादिक प्रत्यादेलु स्वनिवत्यति । उत्तरज्ञाननिवयं प्रथमज्ञानं निवर्तयितुं स्वविध- यावरणति । मागमा प्रतिक्षेप्नु स्वभागभावव्यतिरिक्तेति ।प्रागभाव- • १७.'क्य भवति । २ स. 'स्य नमि। ३ स. 'देवल 17 सदनि । ५ स. सत्त्वं । ६ स. वात्स्वाधि। ख. 'न्तरत्वेनास्य । ख. शावन एती स 'प्युसती मरवा ख. 'शेषण" । ११ स. पाहवारः सति ज्ञा १२ स सवान।" स. सामाध्या। स. तिवानु। १५ स. देश में' ।।६ स. गोति । १. स. Gra स्वप्रा ·शांकरदर्शनम् । व्यतिरिक्तपूर्वकमित्युक्ते विपयेणार्थान्तरता। तदर्थ विषयावरणेति। तादृश- मन्धकार व्यासेटु स्वनिवत्यति। विषयगतामज्ञाततां निराकर्तुं स्वदेशग- तेति । मिथ्याज्ञानमपोहितुं वस्त्वन्तरेति । धारावाहिकविज्ञाने व्यभिचार प्यासेन्जुमप्रकाशितेति । मध्यवर्तिपदीपप्रभायां साध्यसाधनवैधुर्पमतिरो- पाय प्रथमोत्पन्न विशेषणम्। सौरालीकव्यातदेशस्थपदीपप्रभापतिक्षेपाया- न्धकारेति। न च ज्ञानसाधके प्रमाणे व्यभिचारः शङ्कनीयः प्रतिपन्नं प्रत्य- सत्त्वनिवृत्तिमात्रस्य प्रोणीकृतत्वात् । तदुक्तं देवताधिकरणे कल्पतरुका. रैनुमानादिभिरसत्त्वनिवृत्तिः क्रियत इति । ननु साधनविकलो दृष्टान्त इति चेन्न । प्रकाशशब्देन तमोविरोध्याकारस्य विवक्षितत्वात् । तदुक्तं विव- रणविवरणे सहजसर्वज्ञविष्णुभट्टोपाध्यायः । न चात्र हेतुदृष्टान्तयोरेक- मकाशरूपानन्वयः शङ्कनीयः। तमोविरोध्याकारो हि प्रकाशशब्दवाच्यः। नाकारेणक्यमुभयनास्तीति । नरेन्द्रगिरिश्रीचरणैस्वित्थमुक्तम्-अम- काशितमकाशव्यवहारहेतुत्वं हेत्वर्थः । तस्य चोभयत्रानुगतत्वान्नासिध्या- दिरिति । श्रुतेश्च । भूयश्रान्ते विश्वमायानिवृत्तिरित्यादिका श्रुतिः । तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्निवोशते । योगी मायाममेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः ॥ इति । एतेनैतत्मत्युक्तं यदुक्तं भास्करण क्षपणकचरणं प्रमाणशरणे भेदा- भेदवादिनां मावरूपमज्ञानं नास्ति किंतु ज्ञानामाव' इति । तथा च मास्करप्रणीतशारीरकमीमांसामाष्यग्रन्थः । यदेव पररुपादर्शन सेवाविद्येति । भावरूपाज्ञानानभ्युपगमे जीवेश्वरादिविमागानुपपत्तेः । न च भाविकः परमात्मनोंऽशो जीव इति वाच्यम् । निष्कलं निष्क्रिय शन्ति निरवयं निरञ्जनमित्यादिश्रुतिविरोधात् । के च न शाता-शक्ति मापाशब्दार्थमूतां जगत्कारणत्वेनाङ्गीकृतां सत्यामभ्युपेत्य मातुलिङ्ग- गदारोटविधारिणी महालक्ष्मीस्तस्पाः प्रथमावतार इति वर्णयन्ति । सा चकालरानिः सरस्वतीति वै शक्ती उत्पाद्य ब्रह्माणं पुरुपं प्रियं च मिया मुत्पादयामास । स्वपं मिथुनं जनयित्वा स्वतुने अप्याहाहमिव युवामपि पर पयाणा : १४ हजार ३ रा. रा. रामायवित्र । ५. यापास. भोपा.रा. पन्नो राम्रो यामाग. RATA .'तन्य । १. स. तोऽरय । रा. पाय | 24. मा में मेया १४ हातमि ।

·१७० सर्वदर्शनसंग्रहे- मिथुनमुत्पादयतमिति। ततः कालरात्रिविष्णु पुरुपं गोरी च श्रियमुदपाद- यत् । सरस्वती च महादेवं पुरुपं स्वरां स्त्रियं च जनयामास । ततश्चाss- दिविवाहमकरोदकारयञ्च । एवं ब्रह्मणे स्वरां विष्णवे धियं शिवाय गौरी दत्त्वा शक्तियुक्तानां तेषां सृष्टिस्थितिसंहारास्यानि कर्माणि प्रत्यपाय- दिति । तदेतन्मतं श्रुत्यादिमूलप्रमाणविधुरतया च स्वोत्प्रेक्षामात्रपरिक- ल्पितमिति स्वरूपंच्याक्रियेव निराक्रियेत्युपेक्षणीयम् । ततश्चानिर्वचनी- यानाद्यविद्यालसितः प्रत्यगात्मनि प्रतीयमानः प्रमातृत्वादिप्रपञ्च इत्य- लमतिसङ्गेन । ननु किमर्थं प्रमातृत्वादीनामाविद्यकत्वं निगद्यते ब्रह्मज्ञानेन निवर्तनाप जीवस्य ब्रह्मेभावाय वा ।न प्रथमः शाख- प्रामाण्यादेव सत्यस्यापि ज्ञानेन निवृत्तेरुपपत्तेरुपलम्माच । तथा हि- सेतुं हवा विमुच्येत ब्रह्महा ब्रह्महत्यया । इत्यादिना पापं सनीलस्यते विषयदोपदर्शनेन रागो दर्दह्यते तामंध्या- नेन विशम्पत एवं कर्तृत्वादिबन्धः पारमार्थिकोऽपि तत्त्वज्ञानेन निवर्यंत। नचरमः । औपाधिकस्य जीवमावस्योपाधिनिवृत्त्या निवृत्ती ब्रह्ममावसंम- वात्तस्माइन्धस्याऽऽविद्यकत्ववाचोयुक्तिः सावधेतिचेन्नैतदनवद्यम् । सत्य- स्याऽऽत्मवज्ञाननिवर्त्यत्वानुपपत्तेः । बन्धस्य मिथ्यात्वमन्तरेण शाख- प्रामाण्यादपि तदसिद्धेश्च । शास्त्रमपि। लोकावगतसामर्थ्यशब्दो वेदेऽपि बोधकः। इति न्यायेन लोकावलोकितां पदशक्ति पदार्थयोग्यतां चोररीकृत्य प्रवरतीति । अपरथा, आदित्यो यूपो यजमानः प्रस्तर इत्यादिवाक्यस्तो- मस्य यथाश्रुतेऽर्थे प्रामाण्यापत्तेः । वैदिक्याः क्रियायाः समक्षक्षयितया पारत्रिकफलकरणत्वान्यथानुपपत्त्यापूर्वाङ्गीकरणानुपपत्तिश्च । लोके च शुक्तिव्यक्तितत्वाभिव्यक्तावपनीयमानस्याऽऽरोपितस्य मिथ्यात्वदृष्टी तदृष्टान्तावष्टम्मेनोऽऽत्यन्तिकतत्त्वसाक्षात्कारविद्यापनोद्यस्याऽऽविद्यकस्य बन्धस्य मिथ्यात्वानुमानसंभवात् । विमतं मिथ्याऽधिष्ठानतत्त्वज्ञाननिव- तत्त्वान्छुक्तिकारुप्यवदिति । न च विमतं सत्यं भासमानत्वादिति पति- प्रयोगे समानबलतया बाधप्रतिरोधः । प्रतिरोधभियाऽन्यतरदोपत्वसंभ- वादिति बदितव्यम् । मरुमरीचिकोदकादौ सव्यभिचारात् । अबाधित- १ ख. 'मुपपा' । २ ख. पन्यतियौवनिराभिये । ३ ख. प्रतिभासमान १४ स. प्रपन (ननु । ५ ख "झमवना । ६ स. दह्यते । ७ ख. स्तोम्यो य'। ख. पत्तेश्च । एस. भारमतस्वसाक्षात्कार । १० ख. 'दोषितत्व । ११ स. 'दितव ।

·शांकरदर्शनम् । वेन विशेपणान्न दोष इति चेन्मेवं भापिष्ठाः। विशेपणासिद्धः । तद भवान्पृष्टो व्याचष्टाम् । कतिपयपुरुषकतिपयकालाबाधितत्वं हेतुविशे- पणं क्रियते सर्वथा बांधवैधुर्यं वा । न प्रथमः । -- यलेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपद्यते ॥ इति न्यायेन बिचतुरपतिप्रतिपादितस्यापि प्रतिपनन्तरेण प्रकारा- न्तरमुररीकृत्य प्रतिपादनात् । नापि चरमः । सर्वथा बाधवैधुर्य- स्यासर्वज्ञदुर्जेयत्वात् । यद्येवं हन्त ताह ज्ञानात्मनोऽपि सत्यत्वं नविग- म्यत इति चेन्मैवं मंस्थाः । तत्सत्यं स आत्मेत्यागमसंवादगतेः । न च प्रपञ्चेऽव्ययं न्याय इति मन्तव्यम् । तादृशस्याऽऽगमस्यानुपलम्मात् । मत्पुताद्वितीयत्वं श्रावयन्त्याः श्रुतेः प्रपञ्चमिथ्यात्व एव पक्षपातात् । ननु कल्पनामात्रशरीरस्य पक्षसपक्षविपक्षादेः सर्वसुलमत्वेन जपपराजयव्य- वस्थपा कथं कथा मथेत । कात्र कता। एवं विचतुरो ज्ञानजन्मनो नाधिकॉमतिः। इति न्यायेन विचतुरकक्ष्याविश्रान्तस्य तत्तदामासलक्षणालिङ्गि- तस्य दूपणमूपणादेतत्र कथाङ्गत्वाङ्गीकारात् । अत एवोक्तं सण्ड- नकारेण व्यावहारिकों प्रमाणसत्तामादाय विचारारम्भ इति। न च मेद- माहिमिः प्रमाणेरद्वैतर्भुत धन्यतेति शक्यम् । ब्रह्माणि पारमार्थिक- सत्यत्वेन तदावेदिकायास्तत्वावेदनलक्षणपामाण्यायाः श्रुतेर्व्यावहारिक- प्रमाणभावानां मत्यक्षोदीनां च विभिन्न विषयतया परस्परं वाध्य- बाधकमावासंभवात् । तदप्युक्तं तेनैव- तथाऽतिश्रुते स्तावद्दाधे प्रत्यक्षमक्षमम् । नौनुमानादिकं कर्तुं तवापि क्षमते मत ॥ इति । साधनायाधनायास्यास्तदा प्रज्ञा प्रयच्छथ। क्षे चिन्तामणि पाणिलब्धमन्धी यदिच्छय ॥ तस्मात्तत्त्वज्ञानेन निवर्तनायास्य बन्धस्याज्ञानकल्पितत्वमङ्गीकर्तव्यम्। पत उक्तं यतो ज्ञानमज्ञानस्य निवर्तकमिति । यदुक्तं सत्यस्यापि दुरि- तस्य सेतुदर्शनेन निवृत्तिरुपीन्यत इति। तदयुक्तम् । विहितकिपानुधानेन जनितस्य धर्मस्वाधर्मनिवर्तकत्यधीच्याद्धर्मेण पापमपनुदतीति श्रुतेःममा- नाग २ रा. 'न । ' स. पाधादयन्या । ग. 'तुर 17. शामिति'रा, तिन्यत इति । ५. स. स. ८ रा. पास। शादिना १.समक्ष रा. 'माय मानादि । ११, विना १ ·१७२ सर्वदर्शनसंग्रहे- पयस्तुपरतन्त्रशालिम्या दर्शनक्रियापामोदितपुरुपपपलतत्रत्वानावेन विधानासंभवात् । बह्महत्यां प्रमुच्येत तस्मिन्त्रात्वा महोदधौ । इत्यादिस्मृतिविहितब्रह्मचर्याङ्गसहितदूरतरदेशगमनसाध्यब्राह्महनननि- वृत्तिफलकसेतुमानप्रशंसार्थत्वात् । यस्य हि दर्शनमात्रेणेव दुरितोपशमः किमुत मानेन । अन्यथा दूरगमैनानर्थक्यं प्रसजेत् । तत्रं खरादीनामध्य- नर्थनिवृत्तिरापतेत् । अन्धस्य न स्याच । ननु- अमिचिकपिला राजा सती मिथुर्महोदधिः। दृष्टमानाः पुनन्त्यते तस्मात्पश्येत नित्यशः ॥ इति क्वचिदर्शनक्रियाया अपि विधानं दरीहश्यत इति चेन्मैवं वीचः । तत्रा- प्पनयैवानुपपत्त्यामिचिदायर्षपरिचर्यादावेव तात्पर्यावधारणात् । बिपय- दोपदर्शनेन विरोधभूतानभिरतिसंज्ञकवैराग्यकप्रादुर्मावादागनिवृत्ती तद्- दर्शनमात्रमिति न व्यभिचारः । यदपि तार्यध्यानादिना विपादि सत्यं विनश्यंतीति । तन्न शिप्यते । तत्रापि मन्त्रप्रयोगादिक्रियाया एव विषाद्य- पनोदकत्वात् । ध्यानस्य प्रमालामावाञ्च । यदवाद्यौपाधिकस्य जीवमाव- स्योपाधिनिवृत्त्या निवृत्ती बह्ममायोपपत्तेन तदर्थमनर्थवैतथ्यकथनमिति । तदपि काशकुशावलम्बनकल्पम् । विकल्पासहत्यात् । किमुपाधेः सत्य- त्वमभिप्रेत्य मिथ्यात्वं वान प्रथमः।प्रमाणामावात् ।नापरः।इष्टापत्तेः। तस्मादाविद्यको भेद इति श्रुतावद्वितीयत्वोपपत्तयेऽभिधीयते न तु येस- नितया । यदि वस्तुतः सर्वोपदवरहितमात्मतत्त्वं तहि कथंकारं देहादि- रूपं कारागारं कारंकारं पुनः पुनस्तन प्रविशति । तदतिफल्गु अविद्याया अनादित्वेने दत्तोचरत्वात् । अतो निवृत्त्युपाय एवान्वेपणीयः प्रेक्षावता, न तु विस्मयः कर्तव्यः । ततश्च तत्त्वमस्यादिविद्यया तदविद्यानिवृत्ती निरतिशयानन्दात्मलाभरूपपरमपुरुषार्थः सेत्स्पति । तथा चाऽऽपस्तम्ब- स्मृतिः-आत्मलाभान्न परं विद्यत इति । नन्वसौ नित्यलब्धः। न हि स्वयमेव स्वस्यालब्धो भवति । सत्यम् । कि त्वनादिमाग़ सा क्षीरोदकय- समुदाचारवृत्तिता नलैंमते। तथा च यथा शबरादिमिवाल्यात्स्यसुतैः सह १स विधिना । २ खतमात्रतरद । ३ ख मनयंक प्र'। स 'भस्वीकाराविना प्यन निराई । ५ ख “जाभिमहो । ६ सभाप्रवन्ये । स चरवास 'राग्यात्रा दुर्भाचामाग१९स मनादि । १०७ यद्यपि । ११ र श्यतीति । १२ ख 'ल्पानुपपत्ते । किं १५ ख "विन्यकोऽपि-यो । १ ख तौद्धि। १५ ख व्यपनीत ववस्तु। १६ ख 'नवतात। १७ सम्बनाते । 14 रा. यासहाराक्षारों 118. लभ्यते ।

·+ शांकरदर्शनम् । धितो राजपुत्रस्तजातीयमात्मानमवगच्छन्वन्धुभिर्य एवं भूतो राजा बमसीति बोधिते स्वरूपे लब्धस्वरूप इव भवति तथा वेश्यास्थानी यपानाधविद्यया स्वभावान्तरं नीत आत्मा मातृस्थानीयया तत्त्वमसी- त्पादिकया श्रुत्या स्वभावं नीयते । एतदाहुविद्यवृद्धाः- नीचानां वसतौ तदीयतनयः सार्धं चिरं वर्धित- स्तज्जातीयमवैति राजतनयः स्वात्मानमप्यअसा । संवादे महदादिमिः सह वसंस्तद्वद्भवेत्पुरुषः स्वात्मानं सुखदुःखजालकलित मिथ्यैव धिमन्यते॥ दाता भोगपरः समग्रविभवो यः शासिता दुष्कृताम् । राजा स त्वमसीति रक्षितृमुखाच्छ्रुत्वा यथावत्स तु ॥ राजीमूय जयार्थमेव यतते तद्वत्पुमान्बोर्धितः । श्रुत्या तत्त्वमसीत्यपास्य दुरितं ब्रह्मैव संपद्यते ।। येनैतत्प्रत्युक्तं यदुक्तं परैः किं द्वयोस्तादात्म्यमेकस्य वा । नाऽऽद्यः । अद्वैतभद्गाप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । असंभवादिति । तन्न । अविद्यापरिक- लिपतभेदनिवृत्तिपरत्वेन तत्वमस्यादितादात्म्पयादप्रामाण्योपपहेः । ती च पर्यनुयोगपरिहारावाहिपातां मनीषिभिः । न द्वयोरस्ति तादात्म्यं न चैकस्याद्वयत्वतः । अमामाण्यं श्रुतेरेवं नाऽऽरोपध्वंसमानतः ॥ इति । ततश्च तत्त्वमसीति तत्त्वंपदार्थश्रवणमननमावाबलमुवा साक्षात्कारे पानाधविद्यानिवृसी सचिदानन्दैकरसब्रह्माविर्माव: संपत्स्पन इति ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वं प्रथमसूत्रोक्तं युक्तम् । अज्ञातं विपयो ब्रह्म ज्ञातं तच्च प्रयोजनम् । मुमुक्षुरधिकारी स्यात्संबन्धः शक्तितः श्रुतेः ॥ इति । जन्माद्यस्य यत इति द्वितीयसूचे ब्रह्म स्वरूपलक्षणतटस्थलक्षणाभ्यां न्यरूपि । तब स्वरूपान्तर्गतत्वे सति व्यावर्तकं स्वरूपलणं सत्यं ज्ञान मनन्तं ब्रह्मेत्यादिवेदान्तः प्रतिपादितम् । तस्य सत्यज्ञानाथात्मकस्वरूपा- न्तर्गतत्वे सति ध्यावर्तकत्वात् । तटस्थलक्षणं यतो पा इमानीत्यादीनि १रा पतितो! १५ यते । ३ पदामिया । 'नयोः ग विलास, तदरपु ।। रा. लिमि। " AATATI . पिता । ९ रा. 'त। एते. काल 11 . ' पाक्षिततारा तात्पशनाम्यामा ·१७४ सर्वदर्शनसंग्रहे वाक्यानि निरूपयन्ति जगजन्मादिकारणविवरणे। जगजन्मस्थितिध्वंसा यतः सिध्यन्ति तत्स्वरूपतटस्थाम्या लक्षणाभ्यां प्रीत इति । शाखयो- नित्वादितितृतीयसूत्रे प्रथमवर्णकेन पठीसमासमाश्रित्य सर्वज्ञत्वं प्रत्य- पादि। द्वितीयवर्णकेन बहुधीहिसमासमप्युपगम्य ब्रह्मणी वेदान्तप्रमाण- कत्वं प्रत्यज्ञायि । तत्तु समन्वयादिति चतुर्थे सूत्रे प्रथमवर्णकेन वेदान्तानां ब्रह्मणि तात्पर्य प्रत्यादि । द्वितीयवर्णकेन वेदान्तानां प्रतिपत्तिविधि- शेषतया ब्रह्मप्रतिपादकत्वं प्रत्यक्षेऽपि । दिमानमत्र प्रदर्शितम् । शिटं शास्त्र एव स्पष्टमिति सकलं समक्षसम् ॥ श्रीरस्तु । इति श्रीसायणाचार्यविरचिते सकलदर्शनशिरोलंकाररलं श्रीमच्छांकरदर्शनं परिसमाप्तम् ।। समानोऽयं सर्वदर्शनसंग्रहः । 2. सियायत पतिकारणात । २९ ककास प्रालि ·॥ ॐ तत्सब्रह्मणे नमः ॥ ॥ अथ मधुसूदनसरस्वतीळती प्रस्थानभेदः ॥ अथ सर्वेषां शास्त्राणां भगवत्येव तात्पर्य साक्षात्परम्परया वेति समा- सेन तेषां प्रस्थानभेदोऽवोद्दिश्यते। तथा हि-ऋग्वेदो यजुर्वेदः साम- वेदोऽथर्ववेद इति वेदाश्चत्वारः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्त छन्दो ज्योतिपमिति वेदाङ्गानि पटू । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि चेति चलार्युपाङ्गानि । अत्रोपपुराणानामपि पुराणेऽन्तर्भावः । वैशेपिक- शास्त्रस्य न्याये, वेदान्तशास्त्रस्य मीमांसायां, महाभारतरामायणयोः सांस्यपातालपाशुपतवैष्णवादीनां धर्मशास्त्रे, मिलिवा चतुर्दश विद्याः। तथाचोक्त याज्ञवल्क्येन ( १. ३.) पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गामिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।। इति । पता एव चतुर्भिरूपवेदैः सहिता अष्टादश विद्या भवन्ति । आयु- वेदो धनुर्वेदो गान्धर्ववेदोऽर्थशास्त्रं चेति चत्वार उपवेदाः । सर्वेषां चाऽस्तिकानामेतावन्त्येव शास्त्रप्रस्थानानि । अन्येपामध्येकदेशिना. मेतेप्वेवान्तर्भावात् । ननु नास्तिकानामपि प्रस्थानान्तराणि सन्ति तान्यतेप्वनन्तमाया- पृथग्गणयितुमुचितानि । तथा हि-शून्यवादनक प्रस्थानं माध्य- मिकानाम् । क्षणिकविज्ञानमात्रवादेनान्यद्योगाचाराणाम् । ज्ञाना- कारानुमेयक्षणिकवाद्यार्थवादनापर सौत्रान्तिकानाम् । प्रत्यक्षसलक्षण- क्षणिकवाद्यार्थवादेनापरं धैमापिकाणाम् । एवं सौगतानां प्रस्थान- चतुष्टयम् । तथा देहात्मयादेनैकं प्रस्थानं चाकाणाम् । एवं होतिरिक्तदेहपरिमाणात्मवादेन द्वितीय प्रस्थान दिगम्बराणाम् एवं मिलिला नास्तिकानां पद प्रस्थानानि तानि फस्मानीच्यन्ते । सत्यम् । दयाह्यत्वात्तेपो म्लेच्छादिप्रस्थानपत्परम्परयाऽपि पुरुषार्थान पयोगित्वादुपेक्षणीयमेव । इह च साक्षादा परम्परा यश पुमर्थोपयो- गिनां वेदोपकरणानामेव प्रस्थानानां भेदो दर्शितः । ततो न न्यूनत्वश- एकावकाशः । अथ संक्षेपेणेषां प्रस्थानानां स्वरूपभेदोनुभयोजनमेद उच्यते बालानां व्युत्पत्तये। पजैपन्त ॥ २॥ स्वसामगदापति । र रा. रामासस पग पार ग. मेरे । स तु .।

·मधुसूदनसरस्वतीकृती- तब धर्मबह्मप्रतिपादकमपीरुपेय प्रमाणवाक्यं वेदः स च मन्त्रबाह्म- णात्मकः । तत्र मन्त्रा अनुष्ठानकारकभूतद्रव्यदेवतामकाशकाः । तेऽपि विविधाः । ऋग्यजुःसामभेदात् । तत्र पादबद्धगायच्यादिच्छन्दोवि- " अनिमीळे पुरोहितम्" इत्याद्याः । ता एव गीति- विशिष्टाः सामानि । तदुभयविलक्षणानि यजूपि । अनीदीन्विहरे- त्यादिसंबोधनरूपा निगदमन्त्रा अपि यजुरन्तर्भूता एव । तदेवं निरू- शिष्टा ऋचः पिता मन्त्राः। बाह्मणमपि विविधम् , विधिरूपमर्थवादरूपं तदुमयविलक्षणरूपं च । तब शब्दमावनाविधिरिति महाः। नियोगो विधिरिति प्रामाकाराः । इटसाधनताविधिरिति तार्किकादयः सर्वे । विधिरपि चतुर्विधः । उत्पत्त्यधिकारविनियोगमयोगमेदात् । तत्र कर्मस्वरूपमात्रबोधको विधि- उत्पत्तिविधिरानेयोऽटाकपालो भवतीत्यादिः । सेतिकर्तव्यताकस्य करणस्य यागादेः फलसंबन्धबोधको विधिरधिकारविधिदर्शपूर्णमा- साभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्यादिः। अङ्गासंबन्धबोधको विधिविनियोग- विधि बाहिभिर्यजेत समिधो यजतीत्यादिः । साङ्गमंधानकर्मप्रयोग- क्यबोधकः पूर्वोक्तविधित्रयमेलनरूपः प्रयोगविधिः । स च श्रौत इत्येके कल्प्य इत्यपरे । कर्मस्वरूपं च द्विविधम्-गुणकर्थिकर्म च, तत्र कतुकर्मकारकाण्याश्रित्य विहितं गुणकर्म । तदपि चतुर्विधम् । उत्पत्त्या- प्यविकृतिसंस्कृतिभेदात् । तत्र वसन्ते बाह्मणोऽशीनादधीत यूपं तक्षती- त्यादावाधानतक्षणादिना संस्कारविशेषविशिष्टाऽग्रियूपादेरुत्पत्तिः । स्वा- ध्यायोऽध्येतव्यो पयो दोग्धीत्यादावध्ययनदोहनादिना विद्यमानस्यैव स्वाध्यायपयः प्रभृतेः प्राप्तिः । सोममभिपुणोति बीहीनवहन्त्याज्यं विलापयतीत्यादावभिपवावधातविलापनैः सोमादीनां विकारः । नाही- मोक्षति पल्यवेक्षत इत्यादी प्रोक्षणावेक्षणादिभिर्वीह्यादिद्व्याणां संस्कारः । एतच्चतुष्टयं चाइन्मेव । तथा क्रतुकारकाण्याश्रित्य विहितम- र्थकर्मे च द्विविधम्-अङ्गं प्रधानं च । अन्यार्थमङ्गम् । अनन्यार्थ प्रधा- नम् । अङ्गामपि द्विविधम्-संनिपत्योपकारकमारादुपकारकं च । तत्र प्रधानस्वरूपनिर्वाहक प्रथमम् । फलोपकॉरि द्वितीयम् । एवं संपूर्णाह- । ग. भारः । २ ग, ति प्रभा'। ३. प्रस्थान 1. उत्सायाप्य । ५ स. "मैत. शिवि'। ६ ख. भेदमा । स. कारक 21व. सयुको वि।

·प्रस्थानभेदः । साहितो विधिः प्रकृतिः। विकलाइसंयुक्तो विधिविकृतिः । तदुमयपि- लक्षणो विधिविहोमः । एवमन्यदप्यूह्यम् । तदेवं निरूपितो विधि- भागः। प्राशस्त्यनिन्दान्यतरलक्षणया विधिविशंपभूतं वाक्यमर्थवादः । सच त्रिविधः-गुणवादोऽनुवादो भूतार्थवादश्चेति । तत्र प्रमाणान्त- रविरुद्धार्थबोधको गुणवाद आदित्यो यूप इत्यादिः । प्रमाणान्तर- पात्पर्धवोधकोऽनुवादोऽग्निहिमस्य भेषजमित्यादिः । प्रमाणान्तरविरोध- तत्मानिरहितार्थबोधको भूतार्थवाद इन्दो पुत्राय धजमुद्यच्छदित्यादिः । तदुक्तम्- विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारित । मूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादविधा मनः ॥ इति । तत्र विविधानामप्यर्थवादानां विधिस्तुतिपरत्वे समानेऽपि भूतार्थ- पादानां स्वार्थेऽपि प्रामाण्यं देवताधिकरणन्यायात् । अबाधिताज्ञातज्ञा- पकत्वं हि प्रामाण्यम् । तज्ञाबाधितविपयत्वाज्ज्ञातज्ञापकत्वाश्च न मुणवादानुवाइयोः । भूतार्थस्य तु स्वार्थे तात्पर्यरहितस्याप्योगिक मामाण्यं विहन्यते । तदेवं निरुपितोऽर्थवादमागः । विध्यर्थवादोमयवि- लक्षण तु वेदान्तवाक्यम् । तच्चाज्ञातज्ञापकत्वेऽप्यनुष्ठानामनिपादकरयान्न विधिः । स्वतः पुरुषार्थपरमानन्दज्ञानात्मकब्रह्मणि स्वार्थ उपक्रमोपसं- हारादिपविधतात्पर्यलिङ्गन्यत्तया स्वतः प्रमाणभूतं सर्वानपि विधीनन्तः- करणशुद्धिद्वारा स्वविशेषतामापादयदन्यशेषत्वाभावार्य । तस्मादुभय- शिलक्षणमेव घेदान्तवाक्यम् । तच चिदज्ञातज्ञापकत्वमात्रेण विधि- रिति व्यपदिश्यते विधिपदरहितप्रमाणवाक्यत्वेन कचिद्भूतार्थवाद इति म्यवाहियत इति न दोपः । तदेवं निरूपितं त्रिविधं ब्राह्मणम् । एवं च कर्मकाण्डवह्मकाण्डात्मको वेदो धर्मार्थकाममोक्षहेतुः । स घ प्रयोगत्रयेण यशनिवाहार्थमृग्यजुःसामभेदेन मिन्नः । तब हीचप- योग ऋग्वेदेन, आध्यर्यवपयोगो यजुर्वेदेन, औदानमयोगः साम- घेदेन, मायाजमानपयोगी त्यौयान्तभूती । अथर्ववेदस्तु यक्षानुपयुक्तः शान्तिपीधिकाभिचारादिकर्मप्रतिपादकत्वेनात्यन्तविलक्षण एव एवं सपा ३ ए, 'याशा । ३. ग. 10° 1४ ग, यो महत्तः पादः । तराना स्तु। १ क सथ यारा. पारस्य । रा. स्व.नामा 11..मग ·४ मधुसूदनसरस्वतीकृती- प्रवचनभेदात्यतिवेदं भिन्ना भूयस्यः शासाः । एवं च कर्मकाण्डे व्यापा- रमेदेऽपि सर्वासा वेदशाखानामेकरूपत्वमेव ब्रह्मकाण्डे । इति चतुर्णा वेदानां प्रयोजनभेदेन भेद उक्तः । अथाङ्गानामुच्यते । तब शिक्षाया उदात्तानुदात्तस्वरितबस्वदीर्घप्लुतादिविशिष्टस्वरव्यञ्जना- रमकवर्णोच्चारणविशेषज्ञान प्रयोजनम् । तदभावे मन्त्राणामनर्थकत्वात् । तथाचोक्तम् (शि०५२) मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याभयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ इति । तत्र सर्ववेदसाधारणी शिक्षा । अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामीत्यादिपञ्चख- ण्डात्मिका पाणिनिना प्रकाशिता । प्रतिवेदशासं च मिन्नरूपा प्राति- शाख्यसंज्ञिताऽन्यैरेष मुनिमिः प्रदर्शिता । एवं वैदिकपदसाधुत्वज्ञानेनोहार्दिकं व्याकरणस्य प्रयोजनम् । तच्च वृद्धिरादेजित्याद्यभ्यायाटकात्मकं महेश्वरप्रसादेन मगवता पाणिनिनव प्रकाशितम् । तत्र कात्यायनेन मुनिना पाणिनीपसूत्रेषु वार्तिकं विरचि- तम् । तद्वार्तिकस्योपरि च भगवता मुनिना पतञ्जलिना महामाप्यमा- रचितम् । तदेतत्रिमुनि ध्याकरणं वेदाङ्ग माहेश्वरमित्याख्यायते कौमा- रादिव्याकरणानि तु न वेदाङ्गानि किंतु लौकिकप्रयोगमात्रज्ञानार्था- नीत्यवगन्तव्यम् । एवं शिक्षाव्याकरणाभ्यां वर्णोच्चारणपदसाधुत्वे ज्ञाते वैदिकमन्त्रप- दानामर्थज्ञानाकाङ्क्षायां तदर्थ भगवता यास्केन समानायः समानातः स व्याख्यातव्य इत्यादिनयोदशाध्यायकं निरुक्तमारचितम् । तत्र च नामास्यातनिपातोपसर्गमेदेन चतुर्विधं पदजातं निरूप्य वैदिकमन्त्रपदा- र्थानामर्थः प्रकाशितः । मन्त्राणां चानुष्ठेयार्थप्रकाशनद्वारेणैव करणत्वा- त्पदार्थानाधीनत्वाच वाक्यार्थज्ञानस्य मन्त्रस्थपदार्थज्ञानाय निरुक्त- मवश्यमपेक्षितमन्यथाऽनुष्ठानासंभवात् । सृण्येय जरी तुर्फरी तू इत्यादि दुरूहाणां (निरु०१३-५) प्रकारान्तरेणार्थज्ञानस्यासंभवनीयत्वाच । रा. ग. गावाः । २ स. 'पवनमाण्डमिति ।३ स्व. लाला प्रयोजनमु'। ४ ख. हापो. हादि १५.स. सादादेव भ १ ६. 'धुत्वज्ञाने पै । ७ स. इत्यष्टाद । ८ स. ज्ञानस्य ।

·प्रस्थानभेदः। एवं निर्धपदवोऽपि वैदिकलव्यदेवतात्मकपदार्थपर्यापशब्दात्मका निरुक्ता- न्तर्भूता एव । तत्रापि निघण्टुसंज्ञकः पञ्चाध्यायात्मको ग्रन्थो भगवत्ता यास्केनैव कृतः। एवमृङमन्त्राणां पाबद्धच्छन्दोविशेषविशिष्टत्वात्तदज्ञाने च निन्दा- श्रवणाच्छन्दोविशेपनिमित्तानुष्ठानविशेषविधानाच्च । छन्दोज्ञानाकाइ- क्षायां तत्काशनाय धीः श्रीः स्त्रीमित्याद्यष्टाध्यायात्मिका छन्दोविवृति- भगवता पिजग्लेन विरचिता । तत्राप्यलौकिकमित्यन्तेनाध्यायनयेण गापञ्युष्णिगनुष्टुब्बृहती पक्षित्रिष्टुब्जगतीति सप्त च्छन्दांसि साबान्तरभे- दानि निरूपितानि । अथ लौकिकमित्यारभ्याध्यायपञ्चकेन पुराणेति- हासादावुपयोगीनि लौकिकानि च्छन्दांसि प्रसङ्गान्निरूपितानि व्याक- रणे लौकिफपदनिरुपणषत् । एवं वैदिककर्मान्दादिकालज्ञानाय ज्योति मगयनाऽऽदित्यन गर्गादिभिश्च प्रणीतं बहुविधमेव । शाखान्तरीयगुणोपसंहारेण धैदिकानुष्ठानक्रमधिशेषज्ञानाप कल्पसू- त्राणि तानि च प्रयोगत्रयभेदात्रिविधानि । तब हौत्रप्रयोगप्रतिपादका- न्याश्वलायनशासायनादिप्रणीतानि । आध्वर्यवप्रयोगपतिपादकानि बौधायनापस्तम्बकात्यायनादिमणीतानि । औद्गात्र प्रयोगप्रतिपादकानि लाट्यायनहळ्यायणादिप्रणीतानि । एवं निरूपितः पण्णामङ्गानां भयोजनभेदः । चतुर्णामुपाङ्गानामधुनो- च्यते । तत्र सर्गप्रतिसर्गवंशमन्वन्तरवंशानुचरितप्रतिपादकानि मगवता बादरायणेन कृतानि पुराणानि तानि च बाह्म पाझं वैष्णवं शैवं भाग- वतं नारदीयं मार्कण्डेयमानेयं भविष्यं ब्रह्मवैवर्त लैङ्ग वाराहं स्कान्दै वामनं कौम मात्स्यं गारुडं ब्रह्माण्डं चेत्यष्टादश । आयं सनत्कुमारेण प्रोक्तं वेदविदा वराः । द्वितीयं नारसिंहाख्यं तृतीय नान्दमेव च ॥ चतुर्थं शिवधर्माख्यं दीर्वासं पञ्चमं बिंदुः । पठं तु नारदीयाख्यं कापिलं समर्म विदुः ।। अष्टमं मानवं प्रोक्तं ततश्योशनसेरितम् । ततो ब्रह्माण्डसंशं तु वारुणास्यं ततः परम् ॥ म. पटरपि । रा. या पर। ३. 'योति । रा. ' । एवं ५, न सदस्यय । ग. न सौरयाय । न पाएयाय । ६ व. दानाय । ७ ग. °य नन्दिमे । य. स्मृतम् । ९रा.पाति।

·मधुधूदनसरस्वतीकृती- ततः कालीपुराणाख्यं वांशिष्ठं मुनिपुङ्गवाः। ततो वाशिष्ठं लैङ्गास्यं प्रोक्तं माहेश्वरं परम् ॥ ततः साम्यपुराणाख्यं ततः सौरं महामृतम् । पाराशरं ततः प्रोक्तं मारीचास्यं ततः परम् ।। भार्गवाख्यं ततः प्रोक्तं सर्वधर्मार्थसाधकम् । एवमुपपुराणाम्यनेकमकाराणि दृष्टव्यानि । न्याय आन्वीक्षिकी पञ्चाध्यायी गौतमेन प्रणीता। प्रमाणप्रमेयसंशय- भयोजनहष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छ- उजातिनिग्रहस्थानाख्यानां पोडशपदार्थानामुद्देशलक्षणपरीक्षामिस्तत्त्व- ज्ञानं तस्याः प्रयोजनम् । एवं दशाध्यायं वैशेपिकं शाखं कणादेन प्रणी- सेम् । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पण्णां पदार्थानाममावस- समानां साधयंवैधाभ्यां व्युत्पादनं तस्य प्रयोजनम् । एतदपि न्यायपदे- नोक्तम् । एवं मीमांसाऽपि द्विविधा, कर्भमीमांसा शारीरकमीमांसा च । तत्र दादशाध्यायी कर्ममीमांसा “अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्याद्यन्वाहार्य च (१६) दर्शनादित्यन्ता भगवता जैमिनिना प्रणीता । तब धर्मप्रमाणम् । धर्मभेदाभेदौ । शेषशेषिभावः । क्रत्वर्थपुरुषार्थभेदेन प्रयुक्तिविशेषः । श्रुत्यर्थपठनादिभिः क्रमभेदः । अधिकारविशेषः सामान्यानिदेशः। विशे- पातिदेशः। अहः। बाधः। तन्त्रम् । प्रसङ्गश्चेति क्रमेण द्वादशाध्यायाना- मर्थः । तथा संकर्षणकाण्डमप्यध्यायचतुष्टयात्मकं जैमिनिप्रणीतम् । तत्र देवताकाण्डसंज्ञया प्रसिद्धमप्युपासनारयकर्मप्रतिपादकत्वाकर्ममीमांसा- न्तर्गतमेव । तथा चतुरध्यायी शारीरकमीमांसा 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादिरनावृत्तिः शब्दादित्यन्ता जीववीकत्वसाक्षात्कारहेतुः श्रवणा- ख्यविचारप्रतिपादकान्यायानुपदर्शयन्ती भगवता बादरायणेन कृता। तत्र सर्वेपामपि वेदान्तवाक्यानां साक्षात्परम्पराया था प्रत्यगभि- नाऽद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यमिति समन्वयः प्रथमाध्यायेन प्रदर्शितः । तत्र च प्रथमे पादे स्पष्टब्रह्मलिंगायुक्तानि वाक्यानि विचारितानि । द्वितीये वस्पटैलिङ्गान्युपास्यब्रह्मविषयाणि । तृतीये पादेऽस्पष्ट ब्रह्मलि- : १ स. वासिष्ठं । ग. वासिष्ठ । बाशिष्ठ १३ स. वासिष्ठ गाय । ३. पराशर । ४. क ततो भारत परम् । ए° १५ ख. निनिम्। ६ ग• 'हार्यच । ७ स.दिना । ८ ख. लिहायु। ९ ख."ट प्रालि'।

·७ प्रस्थानभेदः। झानि प्रायशो ज्ञेयब्रह्मविषयाणि । एवं पादत्रयेणं वाक्यविचारः समापितः । चतुर्थपादे तु प्रधानविपयत्वेन संदिह्यमानान्यव्यक्ताजादि- पदानि चिन्तितानि । एवं वेदान्तानामद्वये ब्रह्मणि सिद्धे सम- न्वये तत्र संभावितस्मृतितर्कादिप्रयुक्तैस्तविरोधमाशक्य तत्परिहार: क्रियत इत्यविरोधो द्वितीयाध्यायेन दर्शितः । तत्राऽऽद्यपादे साख्ययो. गकाणादादिस्मृतिभिः सांख्यादिभयुक्तैस्तच विरोधो वेदान्तसमन्व- यस्य परिहतः। द्वितीये पादे सांख्यादिमतानां दुष्टत्वं प्रतिपादित स्वपक्षस्थापनपरपक्षनिवारणरूपपर्वयात्मकत्वाद्विचारस्य । तृतीये पादे महाभूतसृष्ट्यादिश्रुतीनां परस्परविरोधः पूर्वभागेण परिहतः । उत्त- रमागेण तु जीवविपयाणाम् । चतुर्थयादे, इन्द्रियविषयश्रुतीनां विरोधः परिहतः । तृतीयेऽध्याये साधननिरूपणम् । तत्र प्रथमे पादे जीवस्य परलोकगमनागमननिरूपणेण वैराग्यं निरूपितम् । द्वितीये पादे पूर्वमागेण त्वंपदार्थः शोधितः । उत्तरमागेण तत्पदार्थः । तृतीये पादे निर्गुणे ब्रह्मणि नानाशाखापठितपुनरुक्तपदोपसंहारः कृतः । प्रसङ्गान्च सगुणनिर्गुणविद्यासु शाखान्तरीयगुणोपसंहारानुपसंहारी निरू- पितौ । चतुर्थे पादे निर्गुणब्रह्मविद्याया बहिरङ्गसाधनान्यान- मपज्ञादीन्यन्तरङ्गसाधनानि शमदमनिदिध्यासनादीनि च निरूपि- तानि । चतुर्थेऽध्याये सगुणनिर्गुणविद्ययोः फलविशेषनिर्णयः कृतः। तब प्रथमे पादे श्रवणाधावृत्त्या निर्गुणं ब्रह्म साक्षात्कृत्य जीवतः पापपुण्यालेपलक्षणा जीवन्मुक्तिराभिहिता । द्वितीये पादे नियमा- पस्पोत्क्रान्तिकारश्चिन्तितः । तृतीये पादे सगुणब्रह्मविदो मृत- स्योत्तरमार्गोऽभिहितः । चतुर्थे पादे पूर्वमागेण निर्गुणब्रह्मविदो विदे- हकैवल्यप्राप्तिरुता । उत्तरमागेण सगुणब्रह्मविदो ब्रह्मलोकस्थितिरु- तेति । इदमेव सर्वशास्त्राणां मूर्धन्यम् । शाखान्तरं सर्वमस्यैव शेपमू- तमितीदमेव मुमुक्षुमिरादरणीय श्रीशंकरमगवत्पादोदितप्रकारेणेति रह- स्पम् । एवं धर्मशास्त्राणि मनुयाज्ञवल्क्यविष्णुयमाझिरोवसिपदासयतशा- नातपपराशरगौतमशइसलिसितहारीतापस्तम्बोशनोग्यासकात्यायनबृह- ,, नविन ग.भ सामान्य । ३ सय क्रोिपोगमदिन ५ -... TV T. १ प 100. 'गा।

·मधुसूदनसरस्वतीकृती-- स्पतिदेवलनारदपेठीनसिप्रमृतिमिः कृतानि वर्णाश्रमधर्मविशेषाणां विमा- गेन प्रतिपादकानि । एवं व्यासकृतं महाभारतं वाल्मीकिकृत रामा. पणं च धर्मशास्त्र एवान्तर्भूतं स्वपमितिहासत्वेन प्रसिद्धम् । सारयादीनां धर्मशास्त्रान्तर्मावेऽपीह स्वशब्देनेव निर्देशात्पृथगेव संगतिर्वाच्या। अथ वेदचतुष्टयस्य क्रमेण चत्वार उपवेदाः । तत्राऽऽयुर्वेदस्याष्टी स्थानानि भवन्ति सूत्रं शारीरमेन्द्रियं चिकित्सा निदानं विमानं विकल्पः सिद्धिति । ब्रह्मभजापत्यश्विधन्यन्तरीन्दभरद्वाजायामिवेश्यादिमि- रुपदिष्टश्चरकेण संक्षितः तत्रैव सुश्रुतेन पञ्चस्थानात्मकं प्रस्थाना- न्तरं कृतम् । एवं वाग्भटादिनाऽपि बहुधेति न शास्त्रभेदः । कामशास्त्रमप्यायुर्वेदान्तर्गतमेव । तत्रैव सुश्रुतेन वाजीकरणारयकाम- शास्त्राभिधानात् । तत्र वात्स्यायनेन पञ्चाध्यायात्मक कामशास्त्रं प्रणी. तम् । तस्य च विषयवैराग्यमेय प्रयोजनम् । शास्त्रोद्दीपितमार्गेणापि विषयमोगे दुःखमानपर्यवसानात् । चिकित्साशास्त्रस्य रोगतासाभरो- गनिवृत्तितत्साधेनज्ञान प्रयोजनम् । एवं धनुर्वेदः पादचतुष्टयात्मको विश्वामित्रप्रणीतः । तत्र प्रथमो दीक्षापादः । द्वितीयः संग्रहपादः । तृतीयः सिद्धिपादः । चतुर्थः प्रयो- गपादः । तत्र प्रथमे पादे धनुर्लक्षणमधिकारिनिरूपणं च कृतम् । अब धनुःशब्दश्यापे रुढोऽपि धनुर्विधायुधे प्रवर्तते । तरतुर्विधम्-मुक्तममुक्त मुक्तामुक्तं यन्त्रमुक्तम् । मुक्तं चक्रादि । अमुक्तं खड्गादि । मुक्तामुक्तं शैल्यावान्तरमेदादि । यन्त्रमुक्तं शरादि । तत्र मुक्तमत्रमुच्यते । अमुक्तं शस्त्रमित्युच्यते । तदपि बाह्मवैष्णवपाशुपतपाजापत्यानेयादिभेदाद- नेकविधम् । एवं साधिदेवतेषु समन्त्रकेषु चतुर्विधायुधेषु येपामधि- कारः क्षत्रियकुमाराणां तदनुपायिनां च ते सर्वं चतुर्विधाः पदाति- रथ गजतुरुगारूढाः । दीक्षाभिषेकशकुनमङ्गलकरणादिकं च सर्वमपि प्रथमे पादे निरूपितम् । सर्वेषां शस्त्रविशेषाणामाचार्यस्य च लक्षण- पूर्वकं संग्रहणप्रकारो दर्शितो द्वितीयपादे गुरुसंप्रदायसिद्धानों शस्त्र- विशेषाणां पुनः पुनरभ्यासो मन्त्रदेवतासिद्धिकरणमपि निरूपित १ स. खमध्य ए । १ ख. 'शारी । ३ ख. 'चप्रस्या | ४ स. 'हुविशेषीति । ५ स. 'भनि। ६ स. धन शान.स. " चतुधि । ८ रु "मुक्त च ।। गशत्या या। ख. निरूपणम् । ११ स. मा शान"। १२ ग ना पु ·प्रस्थानभेदः। तृतीयपादे । एवं देवतार्चनाभ्यासादिमिः सिद्धानामनविशेपाणां प्रयोगश्चतुर्थवादे निरूपितः । क्षत्रियाणां स्वधर्माचरणं युद्धं दुष्टस्य दण्डश्चोरादिभ्यः प्रजापालनं च धनुर्वेदस्य प्रयोजनम् । एवं च ब्रह्मप्रजा- पत्यादिक्रमेण विश्वामित्रप्रणीतं धैंनुर्वेदशास्त्रम् । एवं गान्धर्ववेदशास्त्रं भगवता भरतेन प्रणीतम् । गीतवाद्यनृत्यभेदेन बहुविधोऽर्थः । देवताराधननिर्विकल्पकसमाध्यादिसिद्धिश्च गान्धर्ववे- दस्य प्रयोजनम् । एवमर्थशास्त्रं च बहुविधम् । नीतिशास्त्रमश्वशास्त्रं शिल्पशास्त्रं सूप- कारशास्त्रं चतुःपष्टिकलाशास्त्रं चेति नानामुनिभिः प्रणीतं तत्सर्वमस्य च सर्वस्य लौकिकवत्मयोजनभेदो द्रष्टव्यः । एवमहादश विद्यास्त्रयाशब्देनोक्ताः । अन्यथा न्यूनतामसङ्गात् । तथा सांख्यशास्त्र भगवता कपिलेन प्रणीतम् । अथ विविधदुःखात्य- न्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थ इत्यादि पडभ्यायम् । तत्र प्रथमेऽध्याये विपया निरूपिताः । द्वितीयेऽध्याये प्रधानकार्याणि । तृतीयेऽध्याये विपयेभ्यो वैराग्यम् । चतुर्थेऽध्याये विरक्तानों पिङ्गलाकुरवादीनामास्यायिकाः। पञ्चमेऽध्याये परपक्षनिर्णयः । पठे सर्वार्थसंक्षेपः । प्रकृतिपुरुषविवेक- ज्ञानं सांख्यशास्त्रस्य प्रयोजनम् । तथा योगशास्त्रं भगवता पतञ्जलिना मणीतम् । अथ योगानुशासन- मित्यादि पादचतुष्टयात्मकम् । तत्र प्रथमपादे चित्तवृत्तिनिरोधात्मकः समाधिरभ्यासवैराग्यरूपं च तत्साधनं निरूपितम् । द्वितीये पादे विक्षि- सचित्तस्यापि समाधिसिद्ध्यर्थं यमनियमासनमाणायामप्रत्याहारधारणा- ध्यानसमायोटाङ्गानि निरूपितानि । तृतीये पावे योगिविभूतयः । चतुर्थे पादे कैवल्यमिति । तस्य च विजातीयप्रत्ययनिरोधद्वारेण निदि- ध्यासनसिद्धिः प्रयोजनम् । तथा पशुपतिमतं पाशुपतं शास्त्रं पशुपतिना पशुपाशविमोक्षणाय- अथातः पाशुपतं योगविधि व्याख्यास्याम इत्यादिपञ्चाध्यायं विरचितम् । तबाध्यायपञ्चकेनापि कार्यरुपो जीयैः पशुः कारणं पतिरीश्वरः। योगः पशुपती चित्तसमाधानम् । विधिर्मस्मना विपवणवानादिनिन- ग. स. ग. 'दस्युचौरा म. ममना ! इ. पर्मशा'। ५ स. वास. म्। तत्र गी'। स. याविधान स. ग. दी।९.नि. तिमिरो, १० स. योगविकृत । 1. भगवापशुपति । र स. केन कास. का का1१४स. योगा। २४ ·मधुसुदनसरस्वतीकृती प्रस्थानभेदः । पितः दुःसान्तसंज्ञो मोक्षश्च प्रयोजनम् । एत एव कार्यकारणयोगवि. धिदुःखान्ता इत्याख्यायन्ते । एवं वैष्णवे नारदादिभिः कृतं पश्चरायम् । तत्र वासुदेवसंकर्षणप्रव- मानिरुद्धाश्चत्वारः पदार्था निरूपिताः । भगवान्बासुदेवः सर्वकारणं परमेश्वरः । तस्मादुत्पद्यते संकर्षणाल्यो जीयः । तस्मान्मनः प्रद्युम्नस्त- स्मादनिरुद्धोऽहंकारः । सर्वे चैते भगवतो वासुदेवस्यैवांशमूताः । तद भिन्ना एवेति भगवतो वासुदेवस्य मनोवाक्कायवृत्तिमिराराधनं कृत्वा कृतकृत्यो भवतीत्यादि च निरूपितम् । तदेवं दर्शितः प्रस्थानभेदः । सर्वेषां च संक्षेपेण विविध एव प्रस्थान- भेदः । तत्राऽऽरम्मवाद एकः । परिणामवादो द्वितीयः । विवर्तवादस्तु- तीयः । पार्थिवाप्यतेजसवायर्वायाश्चतुर्विधाः परमाणवो घणुकादिक- मेण ब्रह्माण्डपर्यन्तं जगदारमन्ते । असदेव कार्य कारकव्यापारादु- स्पद्यत इति प्रथमस्तार्किकाणां, मीमांसकानां च सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकं प्रधानमेव महदहंकारादिक्रमेण जगदाकारेण परिणमते । पूर्वमपि सूक्ष्मरूपेण सदेव कार्य कारणव्यापारेणाभिव्यज्यत इति द्वितीयः पक्षः सांख्ययोगपातालपाशुपतानाम् । ब्रह्मणः परिणामो जगदिति वैष्णवानाम् । स्वप्रकाशपरमानन्दाद्वितीयं ब्रह्म स्वमायावशान्मियैव जगदाकारेण कल्पत इति तृतीयः पक्षो ब्रह्मवादिनाम् । सर्वेषां प्रस्थानकर्तृणां मुनीनां विवर्तवादपर्यवसानेनाद्वितीये परमेश्वर एव प्रतिपाये तात्पर्यम् । न हि से मुनयो भ्रान्ताः सर्वज्ञत्वात्तेपाम् । किंतु पहिर्विपपमवणानापाततः पुरुपार्थे प्रवेशो न संभवतीति नास्तिक्पवा- रणाय तैः प्रकारभेदाः प्रदर्शिताः। तत्र तेषां तात्पर्यमबुध्दा वेदविरुद्धेऽ- प्पर्थे तात्पर्यमुत्प्रेक्ष्यमाणास्तन्मतमेवोपादेयत्वेन गृहन्तो जना नानापथ- जुपो भवन्तीति सर्वमनवद्यम् ॥ इति श्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचितः प्रस्थान- मेदः समाप्तः॥ ग.न्तरर्स २ ख. पावरानमा ग.णामीम । स. 'म् । मायावधिमानपरिणामो जगदिति शाकानां स। ५ स. ' तेषां ता।

·अथ सर्वदर्शनसंग्रहान्तर्गतश्रुतिस्मृतिविशे- पवाक्यायवर्णानुक्रमः। ८१ ४ ... २ ... ... शोकाद्याः अ. अक्षतश्च लघुदापी अग्निचिरकपिला राजा अग्निहष्णो जल शीतम् . अमिहो त्रयो वेदाः अमिहोने यो वेदाः भडूनं नामकरणम् अज्ञातं विषयो ब्रह्म अज्ञानस्याप्यसहस्य अज्ञो जन्तुरनीशोऽयम् भतत्वमिति वा छेदः अतिदुरात्सामीप्यादिन्द्रिय- भन चूमो य एवार्थो अत्रोच्यते द्वयी सवित् अथ तद्वचनेनैव ... अथशब्दस्त्वतः शब्दः अथातः शब्दपूर्वाणि अवेण निमित्तेन ११ ." ... ... ... ... ... ... ... ... पृष्ठावाः शोकाया पृष्टाङ्काः अप्रत्यक्षोपलम्भस्य १२ अभिमानोऽहकारस्तस्माद्विविधः अनक्स्तव धीज तु अर्थानुपाज्यं बहुशो अर्थों ज्ञानान्वितो वै भा. अर्चेन घटयत्येनाम् अविद्यास्तमयो मोक्ष आविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा १३ अवेद्यवेदकाकारा... अवैलक्ष्यण्यसवित्तिः १५० अव्याप्तसाधनो य. साध्यसमाप्ति अश्वस्यान हि शिश्न तु... १५६ असदकारण पादुपादानग्रहणात्सर्वसभवाभा- वात् १२२ असत्यान्नास्ति सवन्धः १२१ असवैज्ञप्रगीतात्तु २३ ५८ अहधियाऽऽत्मन सिद्ध आ. ७० आकारतास्त्व नियमादुपास्यो ... १५७/आकारसहिताबुद्धि १९ ६९ आगम'दे. प्रमाणत्वे ... १३३ आगमेनानुमानेन... २७ भात्मलाभानपर विद्यते... १७२ ५३ आत्मा यदि भवन्मय. ११३ आदावपेक्षायुद्धथा हि ३० भादाविन्द्रियप्तनिकर्षघटनादेकत्वमाम • २३/ न्यधी:... ... १.३ आय ननुगृह्य शिवो- १८ आद्या वाच्यविवक्षायाम्... ३४ १० आपद्यतागतः सर्व ... १५५ आयतन विद्यानां मूल ८३ ३५ आरुरक्षोर्मुनेयोगम् ३५ आर्द्रव च घनत्व च १३७ भासनादीनि सवीक्ष्य अनन्तश्चैव सूक्ष्मश्च P.. ८८ . ८८ भनन्तर च रजत- अनवच्छिनसद्भावम्। मनात्मनि च देहादी अनादानमदत्तस्या- अनादिद्वेषिगो दैत्याः अनादिनिधनं ब्रह्म अनादिभावरूपं यत् अनादेरागमस्याओं अनाधेयफलवेन... अनुकूलन तण... अन्यत्र वर्तमानस्य अन्यथार्थस्य बोधस्य अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावात् अनेवान्तामक वस्तु मपि प्रयत्नसपन्नम् ... ... .. ... " ·[२] ... भोकायाः आसन्न प्रामणस्तस्य भानको भवतुः स्यात् .... आसवः कर्मणी कधी भाह नित्यपरोक्ष तु ... ... १२७ Ci .. ... .. ... इति गुह्यतमं शास्त्रम् इथं तथा घटपटा. इति धनशरीरभोगान्मत्वा इति पाणिनिसूअणाम् इद ज्ञानमुपाश्रित्य इदमाकार इत्युक्त. इदमायं पदस्थानम् इदं रजतमित्यत्र... इद वस्तुबलायातम् इह भोग्यभोगसाधन- ... ... ... ... ... ई. ८१ ... १८ ईश्वरश्चिदचिदचिचेति पृष्टाहाः लोकायाः पृटा ११२ एव गुणाः समाना. स्युः ३२/एवमुको नारदेन ३६/एवं बहादः श्रीतपाचरायः ५६/एष चाऽऽनन्दशचिलात् एष प्रमाता मायान्धः ओ. wwসাখােয়াখ ... ... क. १११/कथंचिदासाद्य महेश्वरः स्यात् ५२ कपम्नमलप्रायः १६५ करणेन नागत कृत्यम् . ११/कर्तरि ज्ञातरि स्वात्मन्यादिमिरे- १५६रती न तावदिह कोऽपि यथेच्छया वा... २५ १२ वर्ताऽस्ति नियो जगतः स चैक: कर्मण्येवाधिकारस्ते कर्मयोगेण देवेशि ३८) कल्पनापोढमभ्रान्तम् कश्वार्थस्तु तयोविद्वान् ... कामतोऽजामतो वाऽपि कार्यकारणभावाद्वार कालत्रये ज्ञातृकाले १६ वाश्यादिसलिहेभ्यः कि तु मोहवशादस्मि कुममे बीजपूरादे- कृतप्रणाशाकृतमभाग- कृत्ति. पमण्ड लमाभ्याम् ... केदारादीनि लिहानि ... १५५/को ह्यन्य. पुण्डरीकाक्षात् मणोभयवाग्याम् ५९ क्षणिका सर्वसस्काराः क्षीणाष्टकर्मणा मुक्तिः ग. १३ गत्वा गत्वा निवर्तन्ते १४०/गम्भीरोत्तानदेन ८३गर्भतिबाह्यद्रुति. गलितानल्पविकल्पः "गुरुभक्तिः प्रसादथ १३गर्जनो गुहादेश. 41 ... ... ४० उत्तमः पुरुपरवन्या उत्पत्तिरिथति यहारा: ... उत्प्रेक्षेत हि यो मोहात... उर्व वहिरवस्तीयम् उपकमोपसंहारी उपक्रमोपसंहारी उपदेशोऽपि बुद्धस्य उपनीय तु यः शिष्यम्... उपाधिसनिधिप्राप्त . ... ... १०२ ... ... ... ऋग्यज.सामावों च ... ... ... ... ... एकवारं प्रमापन एकाक्षराकृतो जाते. एकहानिस्तीया एकोऽसौ सिरान: एको एनेकशक्ति एतेऽन्ये पहवः सिद्धाः... एते यमाः सनियमा. ८३ ८३ ... ... ... .. ..

·[३] पृष्ठाङ्काः ... ... ... ... .. ... ६८ ... ... ५ घटोऽस्तीति न वातव्यम् घलयन्ति हि राजानो ... ... A १३६ ... ... .44 ... ८४ ... ७७ ... ... 4. ... ... DE शोकाद्याः पृष्ठालोकाया पुणे द्रव्यव्यपेक्षेच १५९ तवारमपवर्गस्य गोविन्दभगवत्पाद- ८१ तद्वपुः पञ्चभिमन्न महणामरणे चम... ... १५८ तद्विधानविवक्षायाम् भाव घस्तरमाण हि १८ तदर्याविभवव्यूह तदर्थ लीलया पीया तदेव वासुदेवाल्यम् तन्मानविषया वाऽपि तरत्यविद्या वितताम् तर्पण दीपन गुप्ति चपराक्तविषय परतत्र पहिर्मनः चिदविवे परे तचे तस्मागुणेभ्यो दोषाणाम्... चिन्ता प्रकृतासययाम् तस्माच्छफिविभागेन चेतनालक्षणो जीव तस्मात्सब्दोधकत्वेन चैतन्य क्रियारूरम् तस्मिन्नाधाय मन. ६९ तस्मिन्प्रसन्नै किमिहास्यलभ्यम्.. तिस्मिन्सतीदमस्तीति जनन जीवन चैव २६ तस्य हि साधनविधी जिनो देवो गुरु सम्यक्... ३६ तात्त्विक ब्रह्मणः सरष ... जीगजीत्री पुण्यपापे ३६. प्रातिपदिकार्थे च जीव देवादिशब्दो वदति ... १७/तारमायारमायोगो • शानशेयमिह विद्धि (३)तारव्योमामिमन्युक् शानमात्रे यशानम् ६६ तासामह बरा शक्तिः ज्ञानाद्भित्रो न चाभित्रो... २८ तृतीये कोपसतापी शानेन्द्रियाणि पश्चैव ११/तेन मायासहस सत् ज्ञानं तपोऽथ निस्यत्वे ... ६१ तेनान्यस्यान्यथाभास त. तेषा सततयुक्ताना तेषामृग्यत्रार्थवशेन ततश्च जीवनापायो ततो मिले अध्याय... तैस्तैरप्युपयाचितरुपनत. १५० तत. स्वामाधिका. पुसा- त्याज्य सुख विषयसगमजामपुसाम् त्रियो वेदस्य कर्ताले बम हान स्वतः सिद्धम् ... तबायो मलमाण ७१/त्रिगुणो द्विगुणो मायु त्रिपदार्थ चतुष्मादम् तत्राटी मण्डलिनः श्रोधाद्या. ७२ व पुरा सागरोत्पश्ये तत्वाभ्या भूजलाभ्या स्यात् तत्स्यादालयविज्ञानम् तथा कृतव्यवस्थेयर १४ दक्षिणे तु करे विभो तथाऽद्वतध्रुतस्तावत् ... १७१/दर्शनास्पर्शनातस्य १५० दयन्त धमायमानानाम् पाऽपि भिन्नाभाते सर्दक्येन विना नास्ति ७७ दाता मोगपरः समप्रविभवो सपप्रत्ययेाया ... |दिन्यौदरिकामानाम् ... ... ... ... ... .. . १५६ ... TV ... .." ... ... ... ... .. ... 04 ... ८४ ... .. ... --- ·[४] ५८ ... पृष्टाका लोकाया १६निरुपादानसभार- १६ निरूढालक्षगाः कश्चित् . १५४/नीचाना बसतो तदीयतनयः १२० न लमेव विधवेश न्यस्यान्त धिव्यादि यायानानिष्टाना ...१३० ... १७३ ... ... ... .. .. .. सोकायाः दुखमायतनं चैत्र दु.ख सतारिण, खन्या. दृष्टचैत्र सुखोत्रतः दृष्टमनुमानमासवचन च... देवा.केच महशायाः देवो मनुष्यो यक्षो भा. ... देशना लोकनाथानाम् ... देहात्मप्रसयो बत् दोषण कर्मणा थाऽपि द्रव्य काल किया मूर्ति ... द्रव्य नानादशावपतिरिह द्रव्य बुद्धिद्रव्यबुद्ध्या दव्याद्रव्यप्रमेदायितमुभयविधम् द्वाविमौ पुरुषी लोके द्विचत्वारिंशता भिक्षा द्वित्वाख्यगुणधीकाले द्वित्वे च पारजोत्पत्ती द्विधा वैचित्पद भिन्न घ. ... ... ... ... ... ... ... ७ ... ... ... .. ... .. ५ धर्मस्य तपनप 40 ... ८. ... ६९ पचकास्वविजेया पञ्चविष तरकृय सृष्टि ६२ पञ्चन्द्रियाणि शम्दाया नतिपये तथाधिया ४) परमानन्देकरसरम ५५ परस्परविरोधे हि १२/परिच्छेदान्तरायोऽयम् .. परिपकमलानेतान् ८८ परिनाटकामुमशुताम् ... १७/पर्यायाणां प्रयोगे है पशवविविधाः पौत्ताः पशुनिहतः स्वम् पादाङ्गुष्ठी निवधीयात... पारदो गदितो यस्मात्... २३पाशान्ते शिवता धुते.... २३/ पीत शंखावोधे हि "पुण्यत्य सैक्षवे पाप १५५ पुनोत्पत्तिविपतिभ्यो ११३/पुरुषः सपरः पार्थ २६ पुरुपत्य दर्शनार्थ कैवल्या पूर्वप्योंदितोपास्ति ११/पूर्व सत्यासितस्यापो.... ५ वियजामहायोम.. च्या पलानि पश्चात् ११/प्रहातेः प्राटकरपात ... १.प्रकृतमहास्ततोऽहकारस्तामारणध प्रणवास्तरिवारका प्रवक्षमनुमान १११/प्रत्यभिश यदा सन्दे ११३ प्रत्येक पश्तवानि १११/प्रसे सरसत्वाम्याम् ... ... ... ... ... ... ... ... ७३ ... .. ... न चाडामविधि चित् न चान्यार्थप्रधानतः नद्वयोरस्ति तादात्म्य ... मन्यत्र रजताभास- ने प्रस्मस्य प्रमाणन नयत्प्रमादयोगेन न याति न च ताऽऽसद न सत.कारणापेक्षा न पस्पैकता तम्य नस्थगों नापवर्गो वा नामिष्टसुख यान्ति ... नदिराहितीजानाम् मानावणों भवेत्स्तो মালালা দুপুর मामधारयोगे तु मासतोरियो मायो নিরাথবৈশাখ ... .. ... ... ... ... ... ... ... ..

·पृष्ठाकाम १०८ .. ... १३८ ... ... ... १३६ ८ भोगावाः प्रथमस्तु हनूमान्स्यात् प्रथम परतः प्राहुः प्रदीपः सर्वविद्यानाम् प्रपञ्चो यदि वर्तेत प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे प्रमाणदोषसस्कार- प्रमाणान्तरसामान्य- भमादादसनिन्दायाः प्रयोजनमनुद्दिश्य प्रयोजनं तु यजातेः प्रलयाकलेषु येषा प्रवाह कालसख्येयम् प्रवृत्तिवा निवृत्तिर्वा प्रयभारमा हरिभक्या प्रसुप्तास्तत्वलीनानाम् प्राणायामेन पवनम् प्राप्यते येन तलिङ्ग ... ... ... ... ... पृधाकोकायाः ६० भावो यथा तथा भावः ... १०७ भिनकालं कथं प्रधम् ९मले न केवल नों ५ भेदाविमौ च सादृश्यात.. १०६ भ्रूयुगमध्यगत यत् म. मन्त्रवर्णान्समालिख्य मन्त्राणां दश कध्यन्ते ९८ मलमायाकर्मयुतः सकला १०६ मलायसंभवाच्छाकम् ७१ महामायेत्यविद्येति १४. मामुपेत्य पुनर्जन्म... १५म या वेक्षिपदनानम् मायत्युक्ता प्रकृष्टवाद ... मितिः सम्यक्परिच्छित्तिः १४२ मिथ्याज्ञानमधर्मश्च मिथ्यामावोऽपि तत्तल्या मुक्तात्मानोऽपि शिवा. मुक्तास्तु शोषिणि ब्रह्म मुख्यार्थबाधे तयोगे ७२ मूछितो हरति व्याधीन ३५ मूलप्रकृतिरविकृतिः ६. मृतानामपि जन्तूनाम् १२० मृत्योः स मृत्युमाप्नोति १२ मेयं साधारण मुक्तः ... ... ... ... ... ... ... ... प्रावृत्ती शौवल कर्म . ७३ ५० प्रिय पथ्य वचस्तथ्यन् २७ 4. ... ... ८१ ... ... ... .. ... ... चद्धाञ्शेपानपरान्विनियुइले पलभोगोपभोगानाम् बाळत्यातद्वपुषे धाथि बुद्धीन्द्रियाणि न्या.श्रोत्रमाण- बुध्द्या विविच्यमानानाम् बौद्धाना सुगतो देवो ब्रह्मचर्यमहिंसा च ब्रह्महत्या प्रमुच्येत बाधक्प्रत्ययस्यापि वाधिकैव भ्रतिनित्य वालः षोडशवर्षो विषयरसः ... ... १०५ ... १३८य आत्मनीति वेदान्त- १७२ यच्चानुकूलमेतस्य १५९ यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः १२८यन द्रष्टा च दृश्यं च ८२ यमाप्यतिशयो दृष्टः यनासौ वर्तते भाव. ७५ यत्सत्तक्षाणेक यथाजलधरः १५७/ यथाऽनादिर्भलस्तस्य ६४ यथा लोहे तया देहे १. यथावस्थिततत्त्वानाम् २७ यथा स्वमत्रपचेऽयम् १९ यदन्तयतत्वं तत् ... ... ... 'भक्तिलक्ष्मीसमृद्वानाम् भस्मकादिष कार्यस्य भस्मना विश्वर्ण मायी... भारताध्ययन सर्वम् भावनाभिभांवितानि भावान्तरममावो हि २६ ...-१९ ... ...

·[६] पृष्ठावान .. .. ... ... 14 ... PPE ... ११८ ... ... . १४० .. ... ... ... ... ... ... हत्या पुनः ... ... ७० .. भोकायाः पृष्टाका गेडाया यदा चर्म वदावा ८५वश्यता परमातेन यदि गच्छेत्परं लोकम् ५वधायस्तावगण प्रतिप्रियत: यदिचा परित्यज्य १५०/वास्येचनेकान्तधोति ययोभयो, समानो दोप. ... १६३ याच्या सा सर्वशब्द नाम् चस्मारसरमतीतोऽहम् ५५/वायविहरपा पृथ्ज्या यस्मिन्नेव हि संताने २०वारिधीजेन विधिवत यस्य त्रीप्युदितानि वेदवचने ६.वासचर्या जपो ध्यानम्... यस्यानवयवः स्फोटो १५५) वासुदेव पर ब्रह्म यं जामा औरत २ वासुदेव, स्यमले य.स्यात्प्रावरणाविमोचनधिया साध्यः प्र. विकारापगमे सस [विज्ञानकारनामको या वैपा प्रतिमा तत्तत् ... ७६ विज्ञान स्वपरा भासि यावरजीवत्सुख जबित् ... ५ विधिनातन माग यादजीव सुख जीवत् ... विनाऽपि विधिना हट-... यावन्तो याशा ये ... ११५ विभवोपासने पश्चात् ये चासतदाररा हरगौरी ८. विलिय मन्नवर्णास्तु योगिनामपि मृद्धीने ७८ विवर्तस्त प्रपश्चोऽथ यो मामेवमसमूढो ५५ विवादाध्यासित सर्वम् . মাহি रहस्य दर्शविरवा निवर्तते ... १२ वेदस्याध्ययन सर्व रसाइमेवमागों को ८३ वेदानो वैदिका शब्दाः सिद्धाः राणादिशनसतान १९ वैदिकन प्रमाणेन... रागादीना गोऽयं स्यात् १९ व्यक्तामकाजभदानम् ... कचिग्निीततत्वेषु २६ व्याघातापविराशङ्का बद्धकीलितच्छिम 13व्यावाभाववत्ता २१ १३५ ... ... ४५ ... .4 .. ".. १ru .. .. ६८ ... ... ... ... ... ... ... '.. ... .4 ... ... ६ 18 ... ७३ ... 44 .44 लम्यमाने फले घटे लामा मलाउपायाथ लियायभावाचान्यस्य लुशिता. पिच्छिकाहस्ताः लोकातिवाहिते मागे लोधवगतसामर्थ- लोधस्त्वयादेव लोकिकन प्रमाणेन কিন্ধৰা ... ... ... १०१/शक्तिरूपेण कार्याणि ६१ शङ्कस्यन्द्रियदोपेण १५ शतानि तस्य जायन्ते ३६ शद स्पर्शस्तथा प ... ३२ शन्दादिप्वनुरक्तानि १० रास्तादिमतन्य ३ शक्तिकाया विशेषा ये... १६६/शवान शिव का... • ... ११शेषा भवन्ति सक्ला शिवागमेषु मुख्य पतिपशुपाशा १२६ धुलिगम्यात्मतत्वं तु बतिसाहाय्यराहते १५७ ... . .. ... ७२ + उत्सविवृद्धिनिमित्त क्षीरस्य 'वर्षातपायो किच्योन:... ..

·[७] शोकाद्याः श्रुतिस्मृतिसहाय यत् श्रुत्योद्गुष्ठको मध्या ... प. पकेन युगपयोगात् यलिशगुणवर्णानाम् षट्शतानि गणेशाय पदर्शनेऽपि मुक्तिस्तु ... ... ... ... ८० .. 'ru ... .. ... १३६ ... ... ... ... ... ... पृष्ठाझा शाकाहाः पृष्ाहाः ५९ साक्षात्कारिणि नित्ययोगिनि परद्वारानपेक्ष- ... १४१ स्थिती... सात्त्विक एकादशक प्रवर्तते १२० साधकस्य तु रक्षार्थम् साधनाचाधनायास्या सामान्यलक्षणं त्यक्त्वा सारोपाऽन्या तु यत्रोकी सार्धं घटीद्वय नाडी १४० सुदर्शनमहा ज्वाल सूत्र वृत्तिविवृत्तिरवी १६२ सेतु दृष्ट्वा विमुच्येत ७. सोऽय परमो न्यायो विप्रतिपन... ८३ स्त्रीपुनपुसकत्वेन... २१ स्थानाद्वीजादवष्टम्भात् १३३ १५९ स्फटिक विमल द्रव्यम् ११६ १६५ स्मृत्यातो रजताभात- १५८ ११७ स्यात्पुर्यष्टकमन्त करण ... १२५ स्याद्वादस्य प्रमाणे द्वे ६० स्याद्वादः सर्वथैकान्त- स्वतन्नमस्वतन्त्र च १२९ स्वतन्त्रस्याप्रयोज्यत्वम् ३६ स्वतन्त्रोफविधानेन २३ स्वत. प्रामाण्यवादिन १०५ ६८ स्वभक्त वासुदेवोऽपि २३ स्परसवाही विदुषोऽपि १३ स्वरूपपररूपाभ्याम् २३ स्वर्गस्थिता यदा तिम्... २६ स्वसिद्धये पराक्षेपः १३० २७ स्वाध्यायशौचसतोपv६ स्वेदनमर्दनम्नस्थापन.... १r0 १३ हास्यरोमभयकोध. ४५ हिरण्यगर्भो योगस्थ ... १३६ हिंसारत्सरती राग. ११७/हेय हि कतरागादि सूत्राणि अ. १४ अथ योगानुशासनम् ... ... ७७ ... ... ... स एव करणासन्धुः स एव चोभयात्मा यो स एवार्थभृशत्त्वेन सञ्चिभित्यनिजानित्य- सजातीयाः क्रमोप्तमाः सस्थपित्तावभासेन सत्यमिथ्यात्मनोरक्यात्... सत्य वस्तु तदाकारः सत्त्व तप्य बुद्धिभावेन वृत्तम् सदागमैकविज्ञयम् रादा शिवात्मना वेत्ति समाधिः समतावस्था ।.. सरजोहरणाभैक्ष.... सर्वज्ञसदृश किंचित् सर्वज्ञः सर्वकर्तृत्वात् सर्वशक्ततया वास्यम्... सर्वज्ञो जितरागादि सर्वज्ञो दृश्यते तावत् सर्वाऽयययोगानाम् सर्वोभावेषु मूर्छायः सर्वषामिह भूतानाम् राहसमेश गुरव सहोपलम्भनियमात सकर्षणो वासुदेवः संचिन्त्य मनसा मन्त्रम्... संबन्धिभेदात्सत्तैव सयोगे योग इत्युक्तो संसारबीजभूताना संसारस्य पर पार दत्ते... संस्कारा दश मन्त्राणाम्.... ४६ ... ८२ . ... ... .. ... 33 ... ...

·[८] ... .. ... ... ... ... ... 12 .. ... . ... ... . .. पृशाः ফুণালি छायाः) रमाणि भयात. पशुपतेः पाशुपतयोगविधिम् ग. अथातो धर्मनिशाणा यममधिकृत्य प्रवत अपाती धर्म व्याख्यास्यामः ५/योग. समापि अथातो ब्राजिज्ञासा ब. अथातो नानिहाया विरामप्रत्ययाभ्यासपूर- अनुमाननिमाल्यालाधारी ६४ ध्यापिस्त्यानसशअप्रमादालस्य अविद्यास्मितापगपाभिनिवेशा १३२ अश्व प्रामणमुपनपीत ... भहिंसासत्यास्तेयरमर्श ... १३८(शास्त्रपूर्वक प्रयोगेऽभ्युदयः शाखयोनित्वात् হস্তিষৗলিকা • इदं कार्य ये अन्येहेतवःप्रत्ययन्ति .. १७॥ शीवतोपतप.स्वाध्यायेश्वर- श्रुतितिावास्यप्रकरणस्थानसमास्यालाम् १२८ भर्तमरा तम प्रज्ञा १४२ स. सत्वपुरधान्यथाख्यातिमानप्रतिष्टस्य विदचिदीश्वरभेदेन वेतन्यमात्माशिवसूत्रं हमितगीतनृत्यकार- ज. जन्माचस्य यत.... आचार्या जन्माधस्य यतः... त. अक्षपाद तत्तु समन्वयात् । अधारशिवाचार्यः शतु समन्वयात् ... तन प्रत्ययकतानता ध्यानम् १३ अभिनवगुप्ताया तप स्वाध्याये श्वरप्रणिधानाने ਘžਹੂਗੀ" तेन प्रोफम् अहंन् ... ... ... ... ... ६४ . ... ... ... .." ... ... ... ६. अनन्तवीर्य ... ... ... ... .. .. ... - १३५ ... १६२ 4. ... ... " ... ... . दुसजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्यातानानाम् भाचार्य: स्यानुदिविषयावतष्णस्य देशबन्धचित्तस्य पारणा... ६४२ आवायः प्राचार्या:... ना आचार्या नेकस्मिन्नसमवात् . . ३८ प्राचार्या आचार्या.... पुरुषार्धशन्यानों गुणानां प्रतिप्रसवः ...आया.... .... प्रमाणप्रमेय ११ आधा... आचार्यवाचस्पतयः मन्त्राथुर्वेदप्रामाण्यवध ... १२ आचार्यवाचस्पतिः ... ... .. 4.. ... ११. ...

·पृष्टाङ्क: आचार्याः पृष्ठावान प्राचार्याः भानन्दतीर्थः भाभाणका प . २ धर्मकीतिः ... १२ ईश्वरकृष्णः ... ... ... ... ... ... . १७७ ... न. १२० नकुलीशः... नरेन्दगिरिश्रीचरणाः नीलकण्ठभारतीश्रीचरणाः न्यायनिर्वाणवेधाः प. १०८ पक्षिलस्वामी ... . ५८ उत्पलाचार्याः उदयकरसूनुः उदयनः... उदयनः उदयनः उदयनाचार्यः उमास्वातिवाचकाचार्यः क. ... ... r ११४ ... ९२ पतञ्जलिः ३१ पतञ्जलिः... ... ... १२५ १३५ कल्पतरुकाराः ... २७ ... १३० ... ... ... पतञ्जलिः... पतअलि:... |पद्मनन्दिः ११२ पश्चशिखाचार्याः ११४ परीक्षकाः... ... १३८ पौराणिकाः प्रतापचन्द्रः ... १५८ प्रभाकरः ८.|प्रशस्तपादा Ur .. कात्यायन: कयटः कैयटाः ग. गुरुमतानुसारिणः... गोविन्दभगवत्पादाचार्याः १४२ ... २२ १५६ ... . ... ४ ... २२ बृहस्पतिः १ बृहस्पतयः १५४ ... चन्दसूरिः चावोंकः चित्सुखाचार्यः. चित्सुखाचार्यः ... भ. ... ... ... ज. ... ... ... ... ... भट्टाचार्याः भाचार्या ३५ भट्टाचार्या माचार्याः भामतीकाराः भाष्यकार: भोजराज जिनदत्तसूरिः जैमिनिः जैमिनिः ज्ञानश्रीः ... ... ... ... ... ... ... ... त. ... ... ... ... ... म. .. ... ५२ तथागताः ततत्वज्ञाः तौतातिकाः तौताविताः विधवृद्धाः २३ मध्यमन्दिरः ...१५/मनुः ... महोपाध्यायवर्धमानः ... ... ...

·[१०] आचाया एष्टाहा EY य पृधाका आचाया सनगर १२९/सूत्रका १३५ सामग १११ याज्ञवल्यथ याज्ञवल्क्य यानिका यामुन योगदेव ७३ सामान दनागपादा सामान दनाथपादा सीगता ७७ र ३० हरदत्ताच य रामानुज रामानुज ११. घ ११७ हमचद्रापाया ४० हलारान ११३ श्रुतयः 30 १२२ वसुगुप्ताचाया वाक्यकार वागीश्वर वाचराचार्य वाचकाचाय वाचसाति वाचस्पतिमिश्र वाचस्पातामा विद्यात दादय वृत्तिकार वृत्तिकार वरनाथ व्यकिरणभाष्यकार व्यास' व्यास ४. TU १२५ अनामेका महिनकृष्णा १३२ अतप्ततनून तदामो १३ अनाय पुरप स्वयंज्या तभवति अध या पद निमाणात ४६ अध्या मयागा धगमन चमचा १३४ अन वद्य विजानाति अनृतन हि प्रयूढा ११ अध सम प्रतिशत ३८ अधा मणिमवि दत्त आ आमनस्तु कामाय सर्व प्रिय भवति १६२/आमा वा अर द्रष्टय ९८ आमा वा अरे द्रष्टव्यः आमेयवापासात आराप्रमान पुरुष ६८ श शबररवामिन शकरकिकर शारिकानाथ शाकरभाष्यकार श्रीममगदा श्रीम मृगदा इह नानव पश्यति ३८ स २३ कच सामानि जज्ञिरे १ १.४ सवज्ञ सवतीर्थकर साख्याचाया सिद्गुरव सिद्धसेनवाक्यकार ६७/एकमेवाद्वितीयम् २१/एष हि द्रष्टा स्प्रया प्राता ४.

·[११] श्रुतय क. पाम सम्पो विचिकित्सा ૪૨ च वार शगा यो अस्य पादा चौरापहार्यों च यथा १४ जीवस्य परमैश्य च नावेश्वरभिदा व ज्यातिष्टोगेन स्वगामो यतन ८r पृछाडा श्रुतय मस्ताना चाऽऽथयो विष्णु य. य आत्मनि तिष्ठन् य आमनि तिष्ठना मना तर ११३ ४७ यतो वा इमा न भूतानि यदग्ने रोहित रूपम् यथा पक्षी च सून च यस्य प्रसादात्परमाप स्वरूपात्तस्मात योऽय विज्ञानमय प्राणषु र. रसोस । रस ह्येवाय व. ४१ विज्ञानधन एतेभ्या भतेभ्य विष्ण सर्वगण पृम् स. ३८स आत्मा तवमसि ५६ सय अमा सत्योजाद सय भिदा सत्यमनगनु विशे मदत ४ सत्यासा अस्व माहमा गृणे संदेश साम्येदमय आसात् सदेव सौम्यदमन असे त् ५. स यथा सैधवघनाउन तगऽवाद्य साऽपहतपाप्मा विजर" स्वात यशक्तिवान २ तत्त्वमसि तथाऽपि सूक्ष्मरूपत्यात् तदक्षत बह स्या प्रजायेय तद्विष्णो परम पदम् तमेव भातमनुभाति र रति शोकमा मवित् तस्मानिन्य तदध य यतेत मतिमानर द द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया द्वैत न विद्यत इति ८७ १५० ४० ४ ४८ न च नाश प्रयात्यप न जायने नियते वा न हिावज्ञातापारलापो विद्यत नायमामा प्रवचनेन एभ्यः नावेदवि मनुतेत वृह तम् निष्कल निष्किर शात प. परीक्ष्य लोसरचितान् व बागनशतभागस्य ब्रह्म वेद ब्रझेव भवति ब्रह्मा शिव सुरायाथ भ. भिद्यत हृदयप्रथि म मियश्च जहदाय भाष्याणि अ. ४६ अथ गरिसन क शब्द अथ शब्दानुशासनम् आ. आहिताग्निरपशब्द प्रयुज्य प्रायश्चितीया १११ इ. Neइतिकरण विरक्षार्थ सर्वनाभिसवध्यते LY एक एव रमोन द्वितीयाय तस्धे ·[१२] भाध्याण प्रत्यनामानि पृष्टाः ... ".. ... ... ... ". ... .. ... ... व विति पुरुषोऽभितप्तम ५३ याज्ञवल्क्यस्मृतिः थापारि शृङ्गाणि चत्वारि पदमातानि... १३ अन्यनामानि देवासो येन विधतेन याहुना ५३ अजपामसमर्पणः निर्दिश्यमानप्रतिनिदिश्यमानयोः ... १३०ममृतकला निधारणो धर्म: पड़ो वेदोऽध्येतन्या... १. आ. प. आगमाधिकारः ... পাবিলিধার্থীর १५०/भासनिधयालपार पुर्यटक नाम प्रति पुरुष य. काव्यप्रकाश ययोभयोः समो दोषः १६३ कुसुमाञ्जलि . क्रियाधिकारः रक्षोहागमलनसंदेहाः प्रयोजनम ग. गणकारिका गीता पुराणानि चतुर्थविमर्शः . भामिपुराणम् ज. जातिसमुदेशः धर्मपुराणम् ग. तस्वकीमुदी मापक ... तत्वप्रकारा: व. तत्त्वमुकाबलि. विष्णुपुराणम् ५६ तत्त्वविवेक विष्णुपुराणम् १३८ तत्वसग्रहः विष्णुपुराणम् १४१ तत्वार्थसंग्रहाधिकारः स ताविकरक्षा वन्दपुराणम् स्कान्दम् ५६ व्यसमुद्देशः ... ... 130 ... ... ... ... ... ... ... ११६ ... ... ... ११ ... . ... ५८ ... ... ७० ... ४२ ... ... ... .. ... ... ७१ . ... ... ... ७८ 4. ... ५८ ... t. ... ... ... स्मृतयः न्यायवीथी ... आ. प. भारस्तम्बामृतिः १५ पथिकाप्रकरणम्'... ...

·[१३] पृष्ठाडा अन्यनामानि पापरावरहस्यम् प्रकीर्णकः. प्रबोधसिद्धिः ... ... १३२ ... बहुदैवत्यः वृहत्संहिता बोधचित्तविवरणम् बमकाण्डम् ५३ ... .." पृष्ठावान्यनामानि विवेकविलासः १ विष्णुतत्वनिर्णयः. ५० वीतरागस्तुतिः वेदार्थसंग्रहः ०च्यासभाध्यव्याख्या ६. श. १८ शाकल्यसंहितापरिशिष्टम् ... ११३ शारदातिलकः शिवदृष्टिः হিমুণি श्रीपञ्चरात्रम् श्रीम कालोत्तरः श्रीमत्किरणः श्रीमत्पीकरः ५२ धीमत्करणः ५६ श्रीमत्सौरभेयः ११५ श्रीमन्मृगेन्द्रः श्वेताश्वतरोपनिषत् भ. ५७ ... ४६ ... मगवीता मगवीता माष्यम् म. महामारततात्पर्यनिर्णयः मनावराहा मीमांसाकोकवार्तिकम् 4 ७२ १२२ ८. .. " 1१७ ... रसादयः रसाव: रप्तार्णवः रमेश्वरसिद्धान्तः रसेश्वरसिद्वान्तः ८२ |समानतन्त्रः ८. संबन्धसमुद्देशः ८२ संबन्धसमुद्देश: साकारसिद्धिः ८ ३ सिद्धान्तः स्थाद्वादमतरी १..स्वरूपसबाधनम् ... ३ वाक्यपदीयः इति सर्वदर्शनसंग्रहान्तर्गतश्रुतिस्मृतिविशेषवाक्या- यवर्णानुक्रमः समामः।

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्क: ५१
श्रीमन्माधवाचार्यप्रणीत
सर्वदर्शनसंग्रहः
मधुसूदनसरस्वतीकृतः प्रस्थानमेदश्च ।
एत पुस्तपाद्व५५
आनन्दाचव्यवस्थापन
आपटे कुलोत्पन्नेन नारायणालजेन हरिणा,
आनन्दाश्रमस्थपण्डितानां साहाय्येन
संशोधितम् ।
तेनैव
पायाख्यपत्तन
आनन्दाश्रममुद्रणालय
आयसाक्षरमुदायित्व
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकादाः १८२८
तिसादा १९०६
( आय सर्वेऽधिकारा रानशामनानुसारेण स्वायत्तीकृता::
मूल्यं रुपकद्वयम् । (२)