·श्रीः । nand आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाङ्कितभव्याभशतपत्तपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः२३- dland - noore ·चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला। (ग्रन्थसंख्या ५) करणप्रकाशः श्री ६ ब्रह्मदेवविरचितः । काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालायां ज्यौतिषशास्त्रप्रधानाध्यापकेन महामहोपाध्यायश्रीसुधाकरद्विवेदिना वासनाभिरासन्नमानाद्यनेकसिद्धान्तर्विभूष्य संशोध्य च मुद्रितः। neel mments NIROM ++ Jamstern Tiwan AATERNA काश्याम् , तारा-यन्त्रालये श्री-बा०-हरिदासगुप्तेनझीमैन कम्पनी लिमिटेड् द्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितः। सन् १८९९ ईस्वी। वैक्रमसंवत् १९५६ । शुभम् ।

·No text on this page.

·भूमिका। ब्रह्मदेवः । (१०१४) आसीच्चन्द्रदेवतनयो माथुरो ब्राह्मणोऽयम् । एनेनाऽऽर्यभटानुसारेण शक्रदिमिते १०१४ शके करणप्रकाशनामकं करणं विरचितम् । अत्र मध्यमाधिकारः । तिथ्यधिकारः। स्पष्टाधिकारः। त्रिप्रभाधिकारः । चन्द्रग्रहणाधिकारः । सूर्यग्रहणाधिकारः । उदयास्ताधिकारः । शृङ्गोन्न- त्यधिकारः । ग्रहयुत्यधिकारः । इति नवाधिकाराः संक्षेपतो विलिखिताः सन्ति २२५ श्लोकैः। माध्व* मतीया एतत्करणानुसारेणागतान् तिथ्यादीन् व्रतोपवासादिषु स्वीकुर्वन्ति । ब्रह्मदेवस्यान्या कृतिरस्माभिर्नोपलव्धा । करणप्रकाशकस्या- तीव दुर्मिलं लिखितपुस्तकं शुद्धं प्राचीनं च काशिकराजकीयपाठशाला- सरस्वतीभवने वर्तते । तस्मादेव मया स्वधिया वासनाभिर्विभूप्य सर्वेषामु- पकारायायं संशोध्य मुद्रितः । यद्यप्ययं ग्रन्थारम्भे स्वकीयं करणमार्यभटानुसारीति विलिलेख तथापि ग्रन्थस्य सूक्ष्मधियाऽवलोकनेन बहुत्रान्यथा प्रतिभाति बहुत्र लल्लोक्तसदृशमेव । शङ्करवालकृष्णदीक्षितलेखानुसारेण ब्रह्मदेवमतेन ४४५ शकेऽय. नांशाभावः प्रत्यव्दमेककलायनगतिश्च (भारतीयज्योतिःशास्त्रस्य २४०- २४१ पृष्ठे विलोक्ये) परन्त्वत्रायनभागचर्चा न कुत्रापि दृश्यते । * माध्वसाम्प्रदायिककृष्णामृतव्याक्यार्थे । " विष्णोश्च जन्मदिवसानि हर्दिनं च विष्णुव्रतानि विविधानि च विष्णुभं च । कार्याणि चार्यभटशास्त्रत एव सर्वै"रित्यादि तथा "आर्यभवसिद्धान्तसमतकरणप्रकाशन- न्थः "इति।

·( २ ) राशिद्वयं स्वदेशीयाक्षभागहीनं शेषसमे भानावगस्त्योऽस्तमुपैति । भषटुमस्तार्कहीनमवशेषसमे द्युमणौ चोदयं व्रजति कुम्भज इति रीतिवर्त्तते अगस्त्यास्तोदयसाधने ह्यत्र । अनेन विधिनाऽवन्तिकायां साईद्विद्विपल- भागपु· यदा रविः = १२ । ७° । ३० तदाऽगस्त्यास्तः ॥ यदा च रविः = ६रा- (१०। ७ । ३०) = ४१ । २२ । ३० तदाऽग- स्त्योदयः । अयमुदयश्च बृहत्संहितोक्तेन "तच्चोज्जयिन्यामगतस्य कन्यां भागैः स्वराख्यैः स्फुटभास्करस्ये" त्यादिना प्रायः सम एव । अगस्त्यो- दयसाधनैतत्प्रकारश्च । यदा खरांशुर्भवनद्वयन स्वाक्षांशहीनेन समस्तदानीम् । प्रयात्यगस्त्योऽस्तमयं भषट्रात् तेन च्युतेनोदयमेति तुल्यः ॥ अयं प्रकारश्च ब्रह्मगुप्तलिखितप्रकारसमः। अथैनं सांवत्सराः समवलोक्य वासनादित्रुटि पूरयन्त्विति तान् सप्रश्रयं प्रार्थयते। सुधाकरद्विवेदी ।

·श्रीजानकीवल्लभो विजयते । अथ सुधाकरद्विवेदिकृतसद्वासनासहितः करणप्रकाशः प्रारभ्यते ॥ ब्रह्माऽच्युतत्रिनयनाऽर्कशशाङ्कभीम- सौम्येज्यशुक्रशनिवागधिपागणेशान् । नत्वाऽहमार्यभटशास्त्रसमं करोमि श्रीब्रह्मदेवगणकः करणप्रकाशम् ॥१॥ सत्यव्रतं सततमात्मजनाभिरामं सीतापतिं पितृपरं परिपूर्णकामम् । साकेतकेतनमहस्करवंशगामिराम मनोहरतनुं शिरसा नमामि ॥ १ ॥ श्रीब्रह्मदेवकृतिरत्र कृतिप्रसिद्धा तैर्मानिता विबुध माध्वमतीयासिद्धाः । ये साऽथ सत्सुगमवासनया मयैव सम्पूज्यते सुमनसां च मुदे सदैव ॥२॥ अच्युतो विष्णुः । त्रिनयनो महादेवः । अर्कः सूर्यः। ईज्यो गुरुः । वागधिपा सरस्वती । शेषं स्पष्टार्थम् ॥ १ ॥ शाकः शक्रदशो-१०१४ नितो रवि-१२ गुणश्चैत्रादिमासान्वितो द्विष्ठो दस्र-२हतो द्विराम-३२सहितोऽधो भूपनन्दै-९१६हृतः । लब्धोनो विहृतः शिलीमुखरसै-६५ राप्ताऽधिमासैर्युतः खत्रिघ्नः सतिथिर्द्विधा कररसै-६२ युक्तस्ततोऽधः कृतः ॥२॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आर्यभटमते युगसौरमासाः = ५१८४ ०००० ।

·२ करणप्रकाशे। युगाधिमासाः = १५९३३३६ । अनुपात कस्मिन् सौरमासे घि- १५९३३३६ १३२७७८ मासाः- ५१८४०००० ४३२०००० - ६६३८९४६५ ६५४२१६०००० ६६३८९४१३ ६५४४३२००० ६५४४३२००० ८६३०५७ -- ९४३४२ ४३२०००४२ २ ५३२०००४३ २ । एते इष्टसौरमासगुणिता जाता इष्टाधिमासाः-६- इसौमा (२-२६) अत उपपन्नमधिमासा- नयनम् । द्विरामा ३२ द्विनेष्टसौरमासयोजना) ग्रन्थादिभवोऽधिमास- क्षेपस्तत्साधनं तु ग्रन्थान्ते विलोकनीयम् । ततः खत्रिन इत्यादि सुगमम् ॥ २ ॥ विलोचन-नस्त्रिखवेदभू-१४०३हृतः फलान्वितः सागरषड्-६४भिरुद्धृतः। फलावमोनो भृगुवारपूर्वको भवत्ययं रव्युदयादहगणः ॥३॥ अन्यादौ भृगुवार आसीदतो भृगुवारादिकोऽहर्गणो जातः शेष स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आर्यभटमते युगचान्द्राहाः=१६०३००००८ ० । क्षयाहा:=२५०८२५८० । अनुपातेनैकस्मिन् चान्द्राहे क्षयदिनमा- २५०८२५८० - नम्-१६०३०००००० Home २५०८२५८ १६०३००००० २६७१६६६८ ·मध्यमाधिकारः। ३ mmm ४१८०४३४६४ ६४४२६७१६६६८ ४१८०४३४१६ ६४४६६७९१६७ -४६६८४६८८ ६४ ६६७९१६७ ९५२१ १ - m- ६६७९१६०) = (१+१९२१४२ ६६७११६७४३) ६६७९१६७४२ (*१३३५८३३४) =(१+१०३) । ९५२१ १ अनुपातेनेष्टचान्द्राहसंबन्धिक्षयाहाः=६२ इचा(१+१४.३) क्षेपोपपत्ति- न्थान्तेऽस्ति । अत उपपन्नं क्षयाहानयनम् ॥ ३॥ दर-२ नो युगणोऽङ्कविश्व-१३६ विहृतो लब्धोनितोऽहां गणों- ऽशाद्याः सूर्यसितेन्दुजा गुरुकुजाऽऽर्कीणां चलोच्चं भवेत् । नन्दाष्टेषुतिथीन्दुभिर्दिनगणादाप्तांऽशकैश्चोनितो भागाः खाग्नि-३० हृता गृहा दिनकरै-१२ भक्तागृहाः पर्ययाः॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आर्यभटमतेन रविभगणाः = ४३२०००० । युगकुदिनानि = १५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागा- त्मिका गतिः = ४३२००००४१२४३०-४३२००००४१२४३०:३००४२५ १५७७९१७५०० १५७७९१७५००:३००४२५ २०७३६० २१०३८९ a .३०२९ २१०३८९ .... .(१) परन्तु १ २१०३८९ ६५न २+१३४ तत आसन्नमानानि, ६५, , गृहीतम् । ततः आचार्येणेदं, २३९ २ २ + २१०३८९ २१०३८९ =२३९+(३३०३९९ -२३३)२+३०२९४१३९-२४२१०३८९ ३०२९४१३९-२४२१०३८९ २१०३८९४१३९ ·करणप्रकाशे। ५२१०३१-४२०७७८ २९२४४०७१ २ १३९ २९२४४०७१ २३ =३. +९१५५८५ स्वल्पान्तरात् । (१) समीकरणेऽस्योत्थापनेन भागादिका गतिः=१- १३९ ११५५८९ । इयमहर्गणगुणा जाता भागाद्या २ अह अह रविबुधशुकाः -अह एत एव शनिजीवभूभुवां चलोच्चमित्युपपन्नमानयनम् । शेषं गृहादिकरणं चातिसुगममिति ॥४॥ अह्रां गणो गुण-३हतो नगचन्द्र-१७भक्तो लब्धान्वितो गुणशशाङ्क-१३ हतो दिनौघः । चन्द्रोऽशकादिरिषुभूगुणनाग-८३१५भक्ता- दशादिलब्धरहितो भवति धुवृन्दात् ॥५॥ आर्यभटमतेन चन्द्रयुगभगणाः=५७७५३३३६ । युगसावनादिव- साः=१५७७९१७५०० । लल्लमतेन २५० सौरवर्षेषु १५७७९७५००४२५०-१५७७९१७५४२५.५२५९७२५४५ २८८ - सावनदिवसेषु २५ कला ऋणं बीजम् । ततोऽनुपातेनैकस्मिन् दिने भा- गादिका गतिः ५७७५३३३६४१२४३० १५७७९१७५०० .५७७५३३३६४१२४३०६-५७७५३३३६४६ ३४६५२००१६ १५७७९१७५००-६० २६२९८६२५ २६२९८६२५ । एकस्मिन् दिने भागात्मकमृणं बीजम्= २६२९८६२५ ५२५९७२५४५४६० २५० । उभयोः संस्कारेण भागात्मिका वास्तवा गतिः २२५९७२५ ५२५९७२५० ·मध्यमाधिकारः। ५ ४६३७८९१ २४० २६२९८६२५ ५२५९७२५० .... ..(१) परन्तु ४६३७८९१ २६२९८६२५ १+ ५२७२८ १५२८७२१ तत आसन्नमानानि ६, १७.... । आचार्येणेद ३ गृहीतम् । (१) समीकरणऽस्योत्थाप- नेन वास्तवा भागादिका गतिः=१३+७-३७२६२९८६२६ २२९९७२५० २४० = १३+3-(७-५६३९४६३५)-पश्पर२५० = १३+३-२६२११६३६४१-५२५० %3D ३ ५१७२८४२+२४०x१७ ३ १०७५३६ १३+ १७ ५२५९७२५०४१७ =१३+ १७ ८९४१५३२५० =१३+ - स्वल्पान्तरात्। इयमहर्गणगुणा जातो भागादिको विधुः - १३भ+ ८१८ । अत उपपन्नम् ॥ ५ ॥ अह्नां चयो दश-१० गुणः स्वखरामदत्र-२३० भागोनितो नवशशाङ्क-१९ हृतो लवादिः । क्षोणीसुतो दिनगणात खगजाऽभ्रभूपै-१६०८० भक्तादवाप्तकलिकादिफलोनितः स्यात् ॥ ६ ॥ आर्यभटमतेन कुजयुगभगणाः= २२९६८२४ । युगसावनदिवसाः = १५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः N २२९६८२४४१२४३०६० १५७७९१७५००-६० १३७८०९४४ २६२९८६२५ wown ·६ करणप्रकाशे। . ९+ १२६३३ ११४८३१४ -(१६ १३७८०९४४० १३७८०९४४ २६२९८६२५ अत आसन्नमानानि १, ३, १९, आचार्येणेदं १९ ११४४३१४ गृहीतम् । ततो भागात्मिका गतिः= १९ १९४२६२९८६२६-३०(१०-२३३४६६३४) अथास्या-३६३४८६३५ पि विततभिन्नेनासन्नमानानि विधाय तेषामिदं ३१ ३३. गृहीत्वा भागात्मिका दिनगतिः =१{१० – ( ३६० - ३५० +२६३५४६३५)) - ११२५९७ २३४२६२९८६२५ १० अ २०) -१३ (१०-३० १९४२३४२६२९८६२५ अत्रभागात्मकंगतेः प्रथमखण्डमि- द-१(१०-१०) महर्गणगुणं जातं भागादिफलम् (१ ०अ- एतेन पूर्वार्धमुपपन्नम्।अथ गतेर्द्वितीयखण्डं भागात्मकं षष्टिगुणं जातं कला- लल्लमतेन २५० त्मकम्- बर्षेषुवा ५२५९७२५४५ सावनदिवसेषु ४८ कला भौमस्य धनं बीजम् । अनुपा- तेनैकस्मिन् दिने धनं बीजम् = खण्डसंस्कारण जातमेकस्मिन् दिने गतेः कलात्मकं वास्तवं द्वितीयखण्डम् - ११२५९७४६० ११२५९७४१२० १९४२३४२६२९८६२५ १९४२३४५२५९७२५० - २८८ ४८४२८८ ९२५९७२९४६ । पूर्वस्थितक्षयकलात्मकगति- ४८४२८८ ५२५९७२५४५ ११२५९७४१२० १९४२३४५२५९७२५० :१२(- १२४५९५६१ १९४२३४५४५२५९७२५ ४४२८८४१९४२३-१९२५९७४५ १९४२३४५४५२५९७२५ ७१४७३२ ११४९२४९९१२५ - १२६९७४५) १००० स्वल्पान्तरात् । आचार्येणेदं २६०८० गृहीतम् । इदमहर्गणगुणं जातं कलात्मकं द्वितीयखण्डफलम् अत उपपन्नं सर्वम् ॥६॥ - १६०८०।

·मध्यमाधिकारः। रुद्रा-११हतो दिनगणो नवरुद्र-११ भक्तो लब्धाऽधिको युग-४हतो धुगणो ज्ञशीघ्रम् । अशादिकं गुणगजाद्रिनवेन्दु-१९७८३भक्ता- दह्नां चलाद्भवति लब्धलवादिकोनम् ॥ ७॥ आर्यभटमतेन बुधशीघ्रयुगभगणाः=१७९३७०२० । युगसावनदिव- सा:=१५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः १७९३७०२०४१२४३०:३०० १२०३४४०४ १५७७९१७५००-३०० P ४८५०२४ ४+ ....(१) ५२५९७२५ CINE ४८५५२४ or * . अथ - १ 5 JUN 1325 ४+ १+ +re asin TU - तत आसन्नमानानि कै, क, ४, ....। आचार्येणास्य ५४ द्विगुणलवहरयोरस्य ३ लवहरौ निक्षिप्येदं ११९ गृहीतम् । ततो भागात्मिका गतिः=४+६६१-११ १९-१९९२२२९९७२९ २२२ - (१११ १८६९२४.)=४+१३ ५२५९७२५ ११९ ११९४५२५९७२५ बुधोच्चस्य २५० वर्षेषु वा ५२५९७२५४५ सावनदिनेषु ७ भागा धनं बीजम् । २८८ अनुपातेनैकस्मिन् दिने धनं बीजम्= । एतत्संस्कारेण जाता ५२५९७२४५ वास्तवा भागात्मिका गतिः-४+११ ७९६१९ ७X२८८ १२९ ११९४५२५९७२५ '५२५९७२५४५ ११ _७९६१९४५ ७X२८८४११९ =४+, ११९४५२५९७२५४५ ११९४५४५२५९७२५ १२ _३९८०९५-२३९९०४ १५८१९१ ११९ ३१२९५३६३७५ ११९ ३१२९५३६३७५ =४+१३९ एउटा स्वल्पान्तरात् । इयमहर्गणगुणा जातं भागादि बुध- चलम्-४अ+ । अत उपपन्नं सर्वम् ॥ ७॥ १९७८३ + %- -- -४+१३ १२ ·- करणप्रकाशे। अहर्गणोऽधः कुयुगाऽग्नि-३४१ भाजितः फलोनितः सूर्य-१२ हृतोऽशपूर्वकः । गुरुर्भवेद्गोऽग्निखसागरतु-६४०३६ भि- दिवागणादाप्तकलादिवर्जितः ॥८॥ आर्यभटमतेन युगगुरुभगणाः ३६४२२४ । युगसावनदिवसाः .३६४२२४४१२४३०:६० = २१८५३४४ =- +८६श्य = 32 -(१२-२६३६४६३५)=१३-(२ २६२९८६२९--२६२२४२२८) %D १५७७९१७५००६० २६२९८६२५ mama ७४४९७ - =3 ७४४९७ १२४२६२९८६२५ १३(१-२वटदेश्य - '= (१-३४+३१-२६स्ट इंश्य) D३(१-३४+ २६२९८६२५-३४१४७४४९७) ३४१४२६२९८६२५ %D२ (१-३)+३ १२६२९८६२५-२५४०३४७७ ३४१४२६२९८६२५ ८९५१४८ १२४३४१४२६२९८६२५ २ (१-३४) +१२४ प्रथमखण्डमिदं १३(१-३४) भागात्मकमहर्गणगुणं जातं भागादि फलम् =३३ (अ- अ) एतेन पूर्वार्द्धमुपपन्नम् । गतेर्द्वितीयखण्डं षष्टि- ८९५१४८४६०६० ८९५१४८ गुणं जातं कलात्मकम् = १२४३४१४२६२९८६२५६० ३४१४५२५९७२५ ५२५९७२५४५ अथ लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा सावनदिनेषु ४७ कला २८८ ४७४२८८ ऋणं बीजम् । अनुपातैनकस्मिन् दिने बीजम् = ५२५९७२५४५ । एतत् सं- ·मध्यमाधिकारः। ९ ८९५१४८ % 3D - - - ९६७८३११५ - ६४०३९ स्कारेण जातं गतेः कलात्मकं द्वितीयखण्डं वास्तवम् = ३४१४५२५९७२५ ४७X२८८ ८९५१४०४५-३४१४४७४२८८ ४४७२७४०-४६१५७७६ ५२५९७२५४५ ३४१४२४५२५९७२५ ३४१४५४५२५९७२५ इष्टइह स्वल्पान्तरात् । इदमहर्गणगुणं जातं कलात्मकं द्वितीयखण्डफलम् एतेनोत्तराईमुपपन्नमिति सर्वं चतुरस्त्रम् ॥ ८ ॥ व्योमाभ्रचन्द्र-१०० गुणितो घुगणो द्विधाऽसौ शैलाभ्रचन्द्र-१०७ विहृतः सफलोऽग्निषड्भिः ६३। भक्तोंऽशकादि सितशीघ्रमहर्गणाद्भू- खाग्न्यष्टषट्क-६८३०१ विहृताञ्च फलांशकोनम् ॥ ६ ॥ आर्यभटमतेन शुक्रशीघूमगणाः=७०२२३८८ । युगसावनदिनानि =१९७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः ७०२२३८८४१२४३०:६०.४२१३४३२० २५७७९२७५००६० २६२९८६२५ + - ४२१३४३२८ २६२९८६२५ २६२९८६२५००-६३४४२२३४३२८ ६३४२६२९८६२५ - २६२९८६२५००-२६५४४६२६६४ ६३४२६२९८६२५ १००+२.४६००१६४ ८६३५ =६३(१००+१०-१०७+३६६९४३३५) ६३(१००+१०७ २३५५०४८ +२०७२२०६९८६२६) =६३(१००+१०७)+६३४२०७४२६२९८६२६ २६१६७२ =६३(१००+१०+ +is+sxe ७X१०७४२६२९८६२५ ९२५९७२५४५ सावनदिनेषु २८८ शुक्रशीघ्रस्य लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा १५३ कला ऋणात्मकं बीजम् । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मकमृणं b ·करणप्रकाशे। २८८४१५३ २४४१५३ बीजम् = । एतत्संस्कारेण वास्तवा ५२५९७२५४५४६०५२५९७२५४५४५ - - -- भागात्मिका गतिः-६३(१००+१०७)+5x१०७४२६२९८६२९ २६१६७२ २४४१५३ ५२५९७२५४५४५ ६३ ००।२६१६७२४५-७४१०७X२४४१५३ ००+ १०७ ७४१०७४२६२९८६२५४५ ३(१००+१०७)- +38)-७४१०७४२४४१९३ -२६१६७२४५ ७४१०७४२६२९८६२५४५ =६३(१००+१०७)-२००३२८-१३०८३६० ६३(१ o+१०) १०७ ६८३०१ -४४३६६६२५ = ६३(१००+१०७)-इटई०, स्वल्पान्तरात् । इय- महर्गणगुणा जातमंशादि शुक्रशीघोच्चम् ६३(१०० अ+१०० अ)-अ अत उपपन्नं शुक्रशीघ्रोच्चानयनम् । अत्र भागात्मकगतेरस्या ४३३३४६३८ विततभिन्नत आसन्नमानानामेषा-१, २, ३, ५, ६,....मस्य ६ द्वादशगुण- लवहरयोरस्य : लवहरौ निक्षिप्यासन्नमान १०१ मेतद्भवति तत्राचार्येणे-२०० तद्गृहीत्वानयनं ग्रथितमिति ध्येयम् ॥९॥ दिवागणोऽधः खखराम-३०० भाजितः फलाधिकः खाग्नि-३० हृतोऽर्कनन्दनः । लवादिरष्टाङ्गनवाङ्ग-१९६८ भाजितातू कलादिहीनो दिनसञ्चयाद्भवेत् ॥१०॥ आर्यभटमतेन शनियुगभगणाः =१४६५६४ । युगसावनदिनानि =१५७७९१७६० ० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः -१४६५६४४१२४३०:६० १५७७९१७५००-६० ८७९३८४ २.६३९८६२५-३० + ८७९३८४ २६२९८६२५ -+ २६३८१९२०-२६२९८६२९-१(१ +३६२४६३५) ३०४२६२९८६२५ ·मध्यमाधिकारः। -०(१+३००-३०+२६२३६२५) =३०(१ +86- २६२९८६२५ + २४८६८५०० ३००४२६२९८६२५ ३००४२६२९८६२५ -३(१+- ३००४२६२२८६२६) =56(१+)... २८६०२९ ९०००४५२५९७२५ २८६०२५ - - % 3D A अत्र प्रथमखण्डमिद-३(१+३००) महर्गणगुणं जातं भागादिकं फलम् =3(अ +अ.) एतेन पूर्वार्द्धमुपपन्नम् । गतेर्द्वितीयं खण्डं षष्टिगुणं २८६०२५४६० जातं कलात्मकम्-२०००४६२५९७२५ -१९०४९२६९७२६-३०४९२५९७२५ ५७२०५ १९४४१ । लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा ५२६९७२५४५ सावनदिनेषु ६४५२५९७२५ २८८ २० कला धनं बीजम् । अनुपातेनैकस्मिन् दिने बीजम् २०४२८८ ५२५९७२५४५ एतत्संस्कारेण जात वास्तवं कलात्मकं गतेर्दितीयखण्डम् २०४२८८ ५२५९७२५४५ ४४२८८ ६४४४२८८ ११४४१ ६४५२५९७२५ ५२५९७२५ ६४५२५९७२५ ६४५२५९७२९ ६४५२५९७२५ -६९१२-११४४१-- ३१५५८३५० ३१५३५०=-इरहेट स्वल्पान्तरात् । इदमहर्गणगुणं जातं कलात्मकं द्वितीयखण्डनं फलम् एतेनोत्तराईमुपपद्यत इति सर्व निरवद्यम् ॥१०॥ द्विधा धुवृन्दः खयुगाब्धि-४४० भाजितः फलान्वितो नन्द-९ हृतो लवादिकम् । फलं विधूचं सकलं प्रजायते सप्ताष्टशैलाद्रिहृतादहर्गणात् ॥११॥ आर्यभटमतेन विधूच्चयुगभगणाः=४८८२१९ । युगसावनदिनानि =१५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः ४४८२१९४१२४३०६०-२९२९३१४ ३६३६३३३८-३-३+३६३१३३५८ १५७७९१७५००-६० ६९६८ ·२ करणप्रकाशे। =३+२९२९३१४४९-२६२९८६२९ =३+ ९४२६२९८६२५ =(१५३६३९४ दृश्य)-३(१+-+२६३६२६३८) BHA =(१+to+६५२०२४४४०-२६२९८६२९ ४४०४२६२९८६२५ २८८ ४७७९६३ =(१+to+ ३६२९८६२२)=(१+etc)९x४४०४९२५९७२२ ४४०४२६२९८६२५ भागात्मकं गतेः प्रथमखण्डमिदं ३ (१+१०) दिनगणगुणं जातं भागादि फलम् = (अ+ अ.) । एतेन पूर्वार्द्धमुपपद्यते । भागात्मकं गतेर्द्वितीयखण्डमिदं ४७७९६३ पष्टिगुणं जातं कलात्मकम् ९x४४०४५२५९७२५ ४७७९६३४६० १७७९६३ । लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा ९४४४०४५२५९७२५३४२२४५२५९७२५ ९२५९७२९४५ सावनदिनेषु ११४ कला विधूच्चस्य क्षयं बीजम् । ११४४२४८ अनुपातेनैकस्मिन् दिने बीजम् । एतत्संस्कारेण जातं क- ५२५९७२५४५ ११४४२८6 लात्मकं वास्तवं गतेर्द्वितीयखण्डम् ४७७९६३ ३४२२४५२५९७२५ ५२५९७२५४५ ४७७९६३४५-३४२२४११४४२८८-२३८९८१५-२१६६९१२ ३४२२४५४५२५९७२५ १७३५७०९२५० ३२३९९३चन-उटछ स्वल्पान्तरात् । इदमहर्गणगुणं जातं द्विती- यखण्डभवं कलात्मकं फलम् = अ । एतेनोत्तराईमुपपद्यत इति सर्व निरवद्यम् ॥११॥ अहर्गणो नाग-८ हतो विभक्तो रुपेषचन्द्रः १५१ फलमंशपूर्वम् । गजाब्धिविश्वेषु-५१३४८ हृतादिनौघात सांशं भचक्रातू पतितं तमः स्यात् ॥१२॥ आर्यभटमतेन युगचन्द्रपातभगणाः=२३२२२६ । युगसावनदिनानि % 3D R

·मध्यमाधिकारः।
१३
=१५७७९१७९०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः
२३२२२६४१२४३०-६०-१३९३३५६
१५७७९१७५००-६०
९८६श्य
१
। अत आसन्नमानानि 2, ११, १२, दर्पद,...
-
१
१८+
१
६+.
आचार्यणेदं व गृहीतम् । ततो
७७५६
१+६३८३
जाता भागात्मिका गतिः-६
३६३३४६३५ वर्ष
वर्ष
१३९३३५६४१५१-८४२६२९८६२५
१५१४२६२९८६२५
+२१०३९६७९६ -२१०३८९००० ७७५६
वन
१५१४२६२९८६२५
१५१४२६२९८६२५
५२५९७२५४५
२८८
अथ लल्लमतेन राहुमध्ये २५० वर्षेषु वा
सावनदिनेषु ९६ कला ऋणं बीजं तदेव पाते धनं बीजम् ।
अनुपातेनैकस्मिन् दिने पाते धनं भागात्मकं बीजम्
-
९६४२८८
९६x२४
९६४२४
५२५९७२५४५४६० ५२५९७२५४५४५ २६२९८६२५४५
उभयोः संस्कारेण जाता वास्तवा भागात्मिका गतिः
७७५६
वन
९६४२४
+
१५१४२६२९८६२५ '५४२६२९८६२५
C
७७५६४५+१५१४९६४२४. ३८७८०+३४७९०४
Bg
व
१५१४५४२६२९८६२५
१९८५५४६१८७५
= ६६६६६टछपवनपट स्वल्पान्तरात् ।
इयमहर्गणगुणा जातं भागात्मकं पातमानम् =+अष्ट । इदं भच-
क्रात् पतितं तमोमानं भवतीत्युपपन्नं सर्वम् । तमो राहुरिति ॥ १२ ॥

·करणप्रकाशे।
रुद्रा११भूपतयो१६रदा३श्नगशरा५७भानौ भवा-११स्तारका२७
व्योमाक्षीणिर नखा२०विधौ हुतमुजोइविश्वे१३खदना२रसाः६ ।
भूपुत्त्रे, तुरगाण्युगानिष्टकुगुणाः३१सूर्या१खुधोञ्चे सदा
षड्-दसौररससायका५मुनियमाः२७क्षेप्या गुरौ भादयः ॥१३॥
आशा १० भवा ११ वसुदृशो-२८' ऽष्टयमाः-२८ सितोच्चे
रामा ३ यमौ २ कृतभुवो-१४ ऽग्निदृशो-२३ ऽर्कसूनौ ।
रूपं १शरा ५ नवयुगानि ४६ नृपा १६ विधूचे
पाते शशी १ हुतभुज-३ स्तुरगेन्दवो-१७ ऽर्काः १२ ॥१४॥
ग्रन्थादौ ये ग्रहास्त एव क्षेपाः पठिताः । ते च भाद्या रव्यादीनामेते
र%११।१६ । ३२ । १७ ॥ च% ११ । २७॥ २०॥२०॥
मं= ३।१३ । २०। ६ ॥ बु = ७ । ४ । ३१ । १२ ॥
बृ= ६। २ । ६६ । २७ ॥ शु= १०॥ ११ ॥ २८॥ २८ ॥
श-३।२।१४।२३॥ रा=१।३।१७१२ ॥ चं. उ.=१।५।४९।१६ ॥
१०१४ शके चैत्रशुक्लप्रतिपदि भृगौ रव्युदये भादीन् रव्यादीनार्यभट-
मतानुसारेण प्रसाध्य तत्र
'शाके नखाब्धि-४२० रहिते शशिनोऽक्षदस्तै-२५
स्तत्तुङ्गतः कृतशिवै-१४४ स्तमसः षडकैः ९६ ।
शैलाब्धिभिः ४७ सुरगुरोर्गुणिते सितोच्चात्
शोध्यं त्रिपञ्चकु-१५३ हतेऽभ्रशराक्षि २५० भक्ते ॥
स्तम्बरमाम्बुधि-४८ हते क्षितिनन्दनस्य
सूर्यात्मजस्य गुणितेऽम्बरलोचन–२० श्च ।
व्योमाक्षिवेद-४२० निहते विदधीत लब्धं
शीतांशुमूनुचलतुङ्गकलासु वृद्धिम् ॥'
इत्यादिना लल्लमतेन बीजानि संस्कृत्य भाद्या रव्यादिक्षेपाः पठिताः ।
तदानयनं च ग्रन्थान्ते विलोकनीयम् ॥१४॥

·मध्यमाधिकारः। सूर्याद्भक्तिकलाः क्रमान्नवशराः ५९ खाङ्काद्रयो ७९० भूगुणा ३१ बाणाम्भोधियमाः२४५ शरा५रसखगा६६ दस्रो २ रसा ६ वह्नयः३। नागाः ८ सायकवह्नया ३५ रसयमा २६ दन्ता ३२ नभः ० कुअराः८ पूर्ण ० रूपयुगानि ४१ रूपशशिनः ११ प्रोक्ता विलिप्ता इमाः ॥१५॥ स्पष्टार्थम् । सूर्यादीनां मध्यमाः कलाद्या गतयश्चमाः । र= ५९।८॥ = ७९०।३५॥ मं=३१॥२६॥ बु=२४५॥३२॥ बृ=५०॥शु =९६॥ ८॥श= २०॥रा=३ | ११॥चं.उ.-६॥४१॥ आर्यभटानुसारेण महीमितादहर्गणात् कलादीन् ग्रहान् प्रसाध्य भुक्तयः पठिता इत्यत्र वासना प्रसिद्धैव ॥१५॥ अवन्तिकादक्षिणसौम्यरेखा प्रदेशतः पश्चिमपूर्वदेश । भुक्तयध्वघातातू खगजै-८०विभक्ताः फलं विलिप्ताः स्वमृणं ग्रहेषु॥१६॥ इति श्रीकरणप्रकाशे मध्यमाधिकारः । स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । स्वष्टभूपरिधिना गतिकलास्तदा देशान्तरयोजनैः किम् । लब्धा देशान्तरकलाः षष्टिगुणा विकला जाताः भुक्ति देव्योX६० । अत्र स्थूलतया सर्वदेशेषु स्पष्टभूपरिधिः=४८०० -- स्पष्टभूप कल्पितः । ततो जाता देशान्तरविकलाः भुक्तिxदेण्योX६० = भुक्ति देव्यो ४८०० अत उपपन्नम् । श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितो मध्यगतौ तु हेतुः इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां मध्यमाधिकारः समाप्तः॥

·करणप्रकाशे।
अथ स्पष्टाधिकारः ।
रूपाग्नयो नवयमाः शरलोचनानि नन्देन्दवो दिनकराः श्रुतयः क्रमेण ।
ज्यार्धान्यमूनि वसुशैललवा इनोच्च खेदं मृदुञ्चरहितं मृदुकेन्द्रमाहुः॥१॥
ज्यार्धानि ३१।२९।२५।१९।१२।४ सूर्यमन्दोश्यांशाः ७८।
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । पञ्चदशपञ्चदशभागानां खार्कमितव्यासार्डे ज्योत्पत्तिवि-
धिना जीवाः प्रसाध्य ता अधोऽधो विशोध्य वृत्तपादे रूपानयो नवयमा
इत्यादि ज्या नि षट् पठितानि । आर्यभटेन मन्दोच्चस्यात्यल्पगतित्वात्
रविमन्दोच्चभागा ये वसुनगमिताः पठितास्त एव स्वल्पान्तरात् सुस्थिराएवा-
चार्येणापि पठिता इति सर्व स्फुटमेव सिद्धान्तविदामिति ॥ १ ॥
केन्द्रे त्रिभादनधिके सति दोस्तदेव
राशित्रयातू समधिके पतिते भषट्कात् ।
षड्भोनिते, षडधिके रहिते भचक्रा-
नन्दाधिके भवति बाहुरिहावशेषम् ॥२॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । अयुग्मे पदे यातमेष्यं तु युग्म-इत्यादि भास्करविधिना
स्फुटैवेति ॥ २॥
भागीकृते तत्र शरेन्दु-१५ भक्त
भुक्तज्यका संगुणितेऽवशेषे ।
भोग्यज्यया बाणशशाङ्क-१५ भक्ते
भुक्तज्यका योगयुते भुजज्या ॥३॥
स्पष्टार्थम् ।
ज्या भ्यः पठितेभ्यश्चापतो ज़्यानयनमनुपातेन स्पष्टमिति वासना
सिद्धान्तविदां विदितैव कि लेखप्रयासेनेति ॥ ३॥

·स्पष्टाधिकारः। ज्यां विशोध्य शरचन्द्र-१५ ताडिते भोग्यखण्डविहृतेऽवशेषके। शुद्धखण्डपरिमाणसङ्गुणै- र्बाणशीतकिरणैर्युते धनुः ॥४॥ स्पष्टार्थम् । ज्यासाधनवैपरीत्येनास्य वासना प्रकटैवेति ॥ ४ ॥ दोा रवः शत-१०० गुणा गुणनन्द-९३ भक्ता चन्द्रस्य पञ्च ५-गुणिता द्वि-रहता फलं स्यात् । लिप्तादि तेन रहितौ सहितौ रवीन्दू केन्द्र क्रमात क्रियतुलादिगते स्फुटौ स्तः ॥ ५॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आर्यभटानुसारलल्लमतेन यद्यपि रविमन्दपरिधिमा- गाः १३३ । तथाप्याचार्येण ते भागाः १३३ = ४: एते गृहीताः । त- तोऽनुपातो यदि भांशैः सूर्यकेन्द्रज्या तदा रविमन्दपरिधिभागैः किम् । लव्धं मृदुभुजफलम् = । प्रथमज्यार्धानुपाततो भुजफलस्य भा- गादिचापं षष्टिगुणं जाता रविमन्दफलकलाः । एवं चन्द्रस्य मन्दपरिधिभागान् ३१ प्रकल्प्य तन्म- ३१ ज्याके४१५४६० ६ज्याके न्दफलकलाः = । अत उपपन्नं यथो- ३१४३६० क्तम् । धनर्णवासना चातिसुगमा । आर्यभटमतेन चन्द्रमन्दपरिधिभा- गाः= ३१ ३ एते सन्ति ॥ ५ ॥ भोग्यज्यका शक्र-१४ हृता खरांशो- भवा-११ हता बाण-५ हृता हिमांशोः। फलोनयुक्ते मृगकर्कटाये केन्द्र गती स्पष्टतरे भवेताम् ॥६॥ 6 ४० ज्याके ३६०४३ D ४० ज्याके४१५४६० ३६०४३४३१ १०० ज्याके -- - २ ·१८ - - भो १४ ९००४ ९३ १०४९०० १०४९००४२ करणप्रकाशे। भोग्यज्यका भोग्यखण्डं केन्द्रज्यासाधने । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । पञ्चदशभिरंशैर्वा नवशतकलाभिर्नोग्यखण्डं तदा रवि- केन्द्रगतिकलाभिराभिः ५९ किम् । जातमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रज्ययोरन्तरम् । अस्मात् पूर्वप्रकारेण 'दोा रवेः शतगुणा गुणनन्दभक्ते'त्या- दिनाऽद्यतनश्वस्तनमन्दफलकलान्तरं गतिफलम् = ५९ भो ४ १०० स्वल्पान्तरतः । एवं चन्द्रस्य केन्द्रगतिः= च मग-च उग= ७९०।३५–६। ४१=७८३ । ५४” = ७८३ ६४ = ७९३९ । अद्यतनश्वस्तनकेन्द्र- ज्ययोरन्तरम् = ७८३९ भो । चन्द्रस्य पञ्चगुणिता द्विहृतेत्यनेनाद्यतनश्व- ७८३९ भो स्तनमन्दफलकलान्तरं गतिफलम् = ७८३९ भो ४५ ७८३९भो-७२०-११ भो २१ भो स्वल्पान्तरतः । अत उपपन्नं गतिफलानयन- म् । धनोपपत्तिः सिद्धान्तोक्त्या स्फुटेति ॥ ६ ॥ भुक्तिर्ग्रहाणां रविदोःफलनी खखाङ्गभूदन-२१६०० हृता फलं स्यात् । कलादिकं तद्रविवविधेयं सूर्यादिकेषु स्वमृणं ग्रहेषु ॥ ७॥ रविदोःफलं रविमन्दफलं कलात्मकं शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आचार्येण रविमन्दकलासमा एव स्वल्पान्तरतो रविम- न्दफलोत्था असवः स्वीकृताः । ततो धुरात्रासुभिर्ग्रहमुक्तिस्तदा भास्वत्फ- लोत्थासुभिः किम् । लब्धा भुजान्तरकलाः । पूर्वमहर्गणो- त्था ग्रहा मध्यमार्कोदये ते भुजान्तरसंस्कारेण स्पष्टार्कोदयकाले क्रियन्ते । 'मध्यमार्कोदयात् प्राक् स्फुटार्कोदयः स्यादणे तत्फले स्वे यतोऽनन्तर' मि- त्यादिभास्करोक्तेन धनर्णवासना चातिसरला ॥७॥ ३६००-७२० % 3D रमफXग्रग २१६०० ·स्पष्टाधिकारः। १९ त्रिष्टाऽक्षमा सङ्गुणिता खचन्द्र-१० गै ८ स्त्रिभिः सत्रिलवैः३।२० क्रमेण । अभीष्टदेशे क्रियपूर्वकाणां विनाडिकाः स्युश्चरखण्डकानाम् ॥८॥ स्पष्टार्थम् । 'दिड्नागसत्र्यंशगुणैर्विनिनी'त्यादिभास्करविधिना सुगमा वासनास्येति॥८॥ व्योमाद्रिवाणैः ५७० सहितोऽब्दसङ्घो भवन्ति षष्टया १० विहृतोऽयनांशाः। देया बुधैर्लग्नचरापमानां सिद्ध्यै ग्रहे इग्बलनादिकेषु ॥६॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । ४ ४ ४ शके ह्याचार्यमतेनायनांशाभावः प्रत्यब्दमेका कला गतिश्च।तत अयनांशकला:=इश-४४४ =इश-१०१४+१०१४ -४४४=(इश- १०१४)+(१०१४-४४४) अन्थारम्भतोऽब्द- गणः +९७० । एताः षष्टिभक्ता जाता अयनभागाः = अत उपपन्नम् । इदमेवानयनं ग्रहलाघवे गणेशदैवज्ञेनापि निबद्धम् ॥९॥ भुजीकृतस्पष्टसहस्ररश्मेर्भसंख्यया यञ्चरखण्डकैक्यम् । तद्भोग्यखण्डांशवधातू खरामै-३० राप्तेन युक्तं तु चरार्धकं स्यात् ॥१०॥ स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च । परमभुजराशित्रयमध्ये त्रीणि चरखण्डानि । अतो भुज- राशिसंख्यासमं चराधैक्यं कृतम् । त्रिंशल्लवैरेप्यखण्डं तदा भुनशेषांशैः किम् । लब्धं शेषसम्बन्धि फलं पूर्वागतचरखण्डयोगे युक्तं जातं पलात्मकं चरमित्युपपन्नम् ॥१०॥ द्विष्ठा युतोनाः शरशीतभास-१५ श्चरार्धनाडीभिरिह क्रमेण । द्विघ्नाः प्रमाणं द्युनिशोर्भवेत् तत् सौम्येऽन्यथा दक्षिणगोलगेऽर्के ॥११॥ 0 अब्दग+९७० ·करणप्रकाशे। स्पष्टाथर्म । 'चरघटीसहिता रहिताः क्रमात् तिथिमिता घटिकाः खलु गोलयोरि'त्यादिभास्करविधिना स्फुटैव वासना ॥११॥ तुलादिमेषादिषट्कसंस्थे क्रमाद्ग्रहे दक्षिणसौम्यगोलौ । कादिषटस्थितिभाजि याम्यं सौम्यायनं स्यान्मकारादिषट्वे ॥१२॥ स्पष्टार्थम् ॥१२॥ भुक्तिश्चरार्धेन हता विभक्ता वखाङ्गरामैः ३६०० कलिकादिलब्धम्। सूर्येऽस्तगे खं खचरे त्वजादावृणं तुलादावुदितेऽन्यथा स्यात् ॥१३॥ स्पष्टार्थम् । यदि षट्त्रिंशच्छतपलैर्ग्रहगतिस्तदा चरपलैः किम् । लब्धाश्चरसम्व- न्धिकलाः । 'आदौ स्वदेशेऽथ निरक्षदेशे सूर्योदयो व्यस्तमतोऽस्तकाल' इत्यादिभास्करविधिना धनोपपत्तिः स्फुटा ॥१३॥ अर्कोनशीतांशुकला विभक्ताः खस्रशैलै-७२० स्तिथयो गताः स्युः । फलं गतष्ये गगनाङ्ग-६० निघ्ने गत्यन्तरेणापहृते च नाड्यः ॥१४॥ स्पष्टार्थम् । द्वादशभिरंशैर्वा खकरनगकलाभिः सूर्यचन्द्रविवरकलाभिरेका तिथिरिति प्रकटैव वासना । गत्यन्तरानुपातेन गतैष्यघटीसाधनं चातिसुगमम् ॥१४॥ कला ग्रहस्याम्बरपूर्णनागै-८०० विभाजिता भानि हृते गतैष्ये । भुक्त्या दिनान्यर्कशशाङ्कयोगे योगस्तथान्ये गतियोगभक्त ॥१५॥ ग्रहस्य कलाः खखगर्भक्ता लब्धानि भानि गतानि नक्षत्राणि स्युः । शेषकला गतकलास्ता हरतः शुद्धा एष्यकलाः । ते गतैष्ये कले भुक्त्या ग्रहस्य गत्या हृते दिनानि गतेप्यानि भवन्ति । एवमर्कशशाङ्कयोगकलाः खखगजहृता लब्धो योगो गतो भवति । शेषं गतकलास्ता हरात् पतिता एष्यकलाः । एवं ये अन्ये गतैष्यकले ते रविचन्द्रगतियोगहते गतैष्य- दिनानि भवन्तीत्यर्थः ।

·स्पष्टाधिकारः।
ग्रक
२१६००
अत्रोपपत्तिः । यदि चक्रकलाभिः सप्तविंशतिभानि तदा ग्रहकला-
भिः किम् । लब्धानि गतभानि = २७ प्रक
शेपं वर्तमानमस्य गत-
कलास्ताः खखगजेभ्यः शुद्धा एष्यकलाः । ततोऽनुपातो यदि ग्रह-
भुक्त्या एक दिनं तदा गौप्यकलाभिः किम् । एवं लब्धानि गतैष्यदि-
नानि । अथार्कशशियोगरूपग्रहान्नक्षत्रवत् योगः साध्य इति । तत्र
गतैष्यकलातोऽर्कशशिगतियोगतो दिनानि पूर्ववदनुपातेन साध्यानीति
सर्व सुगममिति ॥१५॥
व्यर्केन्दुलिप्ताः खरसाग्नि३६०भक्ताः फलं विरूपं नग-७भक्तशेषम् ।
प्राहुर्मुनीन्द्राः करणं बवाद्यं तिथेरिवानापि भवन्ति नाड्यः ॥१६॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । एकस्यां तिथौ करणद्वयं भवति । कृष्णपक्षभूतस्यो-
त्तरदलाञ्चत्वारि स्थिरकरणानि भवन्ति । अतः पूर्वार्धे प्रतिपदः शुक्लपक्षे
चैकं स्थिरकरणम् । तदुत्तरदलतः सतचलकरणनां प्रवृत्तिः । तिथिभो-
गकलाः १२४६ ०=७२० । एतदर्ध करणभोगकलाः ३६ ० । अत
एतत्कलाभिरेकं करणं तदा व्यर्केन्दुलिप्तामिः किम् । लब्धगतकरणेभ्यः
स्थिरकरणसङ्ख्यां रूपमितां विशोध्य चलकरणसङ्ख्याभिः सप्तमिताभि-
विरूपं फलं विभज्य शेषं बवादितो गतकरणं ज्ञेयम् । रविचन्द्रगत्यन्तरव-
शतोऽत्रापि गतेप्यनाड्यो भवन्तीति सर्व निरवद्यम् ॥१६॥
नीहारांशौ परिलघुतनौ या तिथिर्भूतसंज्ञा
नूनं तस्यां भवति शकुनि म भागे द्वितीये ।
ये तिथ्यर्धे
तदनु
भवतस्ते चतुष्पादनागे
किंस्तुघ्नाख्यं प्रतिपदि दले प्राचि सन्तो वदन्ति ॥१७॥
नोहारांशौ चन्द्रे परिलघुतनौ परिक्षीणशरीरे कृष्णपक्ष इत्यर्थः ।
शेषं स्पष्टार्थम् । शकुनिः । चतुष्पादः । नागः । किंस्तुघ्नमिति चत्वारे
स्थिराणि करणानि सन्तीति ॥१७॥

·૨૨ करणप्रकाशे। सूर्येन्दुयोगे व्यतिपातवैधृती भार्धे भचक्रे गतियोगभाजिते । न्यूनाधिके गम्यगतं दिनादि पातः स्फुटः क्रान्तिलवैः समैः स्यात् ॥१८॥ इति करणप्रकाशे तिथ्याघधिकारः ॥ २ ॥ यदा रविचन्द्रयोः सायनयोर्योगो भषटुं चक्रं वा भवति तदासन्ने व्य- तिपातवैधृतौ पातौ भवत इति सर्व भास्करीयपाताधिकारतः स्फुटमिति॥१८॥ श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितो भादिविधौ तु हेतुः ॥ इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां तिथ्याद्यधिकारः समाप्तः ॥२॥ अथ पञ्चतारास्पष्टाधिकारः । नागेश्वरा११८दशयमा२१०गगनाष्टचन्द्राः १८० खाङ्का६० रसानलयमा २३६ मृदुतुङ्गभागाः। शैध्या गुणा मुनिनगा-७७ स्त्रिकृता ४३ द्विदनाः २२ षट्कुञ्जरा ८६ दिनकरा-१२ श्च कुजादिकानाम् ॥१॥ शैव्या गुणाः शीघ्रान्त्यफलज्याः खार्कमितव्यासदले भौमादीना- मेताः । भौ=७७ । बु=४३ । गु-२२ । शु=८६ । श=१२ । शेष स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । मन्दोच्चानामत्यल्पगतित्वात् स्थिरांशा आचार्येण पठिता यथा लल्लेन च स्वतन्त्रे "वस्वीशा दशबाहवोऽम्बरधृतिः खाङ्का रसत्र्यश्विनो मन्दांशा" इति पठिताः । यद्यपि लल्लमतेन युग्मौजपदीय- शीघ्रपरिधिभेदेन भिन्ना भिन्नाः शीघ्रफलभागास्तथाप्यत्राचार्येण स्थूलतया स्थिरान् प्रकल्प्य खार्कव्यासदले पूर्वोक्ता भौमादीनां शीघ्रान्त्यफलज्याः पठिताः । लल्लमतेन युग्मान्ते शैव्या गुणाः भौ=५३ । बु=३१ । गु= १६ । शु-१९ । श-९ । ओजान्ते भौ=५१ । बु=२९ । गु=१५ ।

·स्पष्टधिकारः।
HE
२३
शु-५७ । श=८ ॥ एते सार्धचतुर्भिर्गुणिता जाताः शीघ्रपरिधिभागाः
ते खार्कत्रिज्याहता भांशहता युग्मान्ते शीघ्रान्त्यफलज्याः। भौ-७९३
बु=४६३ । गु=२४ । शु=८८३ । श=१३३ । ओजान्ते भौ=७६३ ।
वु=४३३ । गु=२२३ । शु=८९३ । श=१२ ॥ स्वल्पान्तरादोजा-
न्तीयशीघ्रान्त्यफलज्यासमा आचार्योक्ताः सन्तीति सुधीभिर्येयम् ॥१॥
शीघ्रोच्चं ग्रहवर्जितं चलभवं केन्द्र भुजज्या ततः
प्राग्वद्वाहुलवोनिताम्बरनव-६ज्या कोटिजीवा भवेत् ।
ऐक्यं यञ्चलघातकोटिगुणयोः केन्द्र मृगाद्येऽन्तरं
कादौ सति तद्भुजोत्थगुणयोर्वगैक्यमूलं श्रुतिः॥२॥
चलघातश्चलगुणः खार्कत्रिज्यायां शीघ्रान्त्यफलज्या। शेषं स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । 'स्वकोटिनीवान्त्यफलज्ययोर्यो योगो मृगादावथ कर्क-
टादौ । केन्द्रेऽन्तरं तद्भुजजीवयार्यद्वगैक्यमूलं कथितः सकर्णः ॥ इति
भास्करविधिना कीनयनस्य वासना स्फुटैवेति ॥ २ ॥
दोा हता चलगुणेन तु कर्णभक्ता
चापीकृताऽऽशुफलमस्य दलं लवाद्यम् ।
स्वर्ण ग्रहे क्रियतुलादिगते स्वकेन्द्र
कृत्वा ततो व्यपनयेन्मृदुकेन्द्रभागान् ॥३॥
ततो मन्दोच्चादर्धशीघ्रफलसंस्कृतमध्यग्रहं व्यपनयेत् शोधयेत् ।
ततो मृदुकेन्द्रभागान् विधाय बाहुगुणः कार्य इत्यग्रेसम्बन्धः। शेषं स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । 'घाताद्भुजज्यान्त्यफलज्योंवा कर्णोद्धृतादित्यादिना
भास्करोक्तेन स्फुटा । धनर्णवासना च गोलयुक्त्या सिद्धान्तविदां विदि-
तैवेति । 'मध्ये शीघ्रफलस्यामिति सूर्यसिद्धान्तप्रमाणेनादौ मध्ये शीघ्र-
फलार्धसंस्कारः कृतः । ततः कर्मद्वयेऽपि समानं मन्दफलं स्वल्पान्तर-
तोऽङ्गीकृत्य मन्दफलार्धसंस्कारो न दत्त आचार्येण किन्तु मध्यमे सम्पूर्ण
मन्दफलमेव दत्तमित्यग्रश्लोकेन सर्व स्फुटमिति ।
अयमेव विधिग्रहलाववकारेण गणेशेनापि स्वीकृत इति ॥ ३ ॥

·करणप्रकाशे। १३ । गु= १२०४५ ३६० १५६ १०८ - ६६ प्राग्वद्वाहुगुणस्ततः शर५-हतो भक्तो गजाम्भोधिभिः ४८ षड्वाणेन्दुभि-१५६रष्टशून्यशशिभिः१०८खाङ्गाग्निभिः३६०षड्रसैः६६ । भौमान्मन्दफलं लवाद्यमखिलं तन्मध्यमे पूर्ववत् तस्माच्छीघ्रफलं तदत्र सकलं कार्य स्फुटः स्याद्रहः ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आचार्येण भौमादीनां परममन्दफलानि भागात्मकानि भौ २२०४५३ । बु= १२०४५ १२०४९ हैं। शुक्र १२०४५.१०० । श%3D १० । एतानि स्थिराणि कल्पितानि तानि च ल- लोक्तेभ्यो भिन्नानि । ततोऽनुपातो यदि खार्कमितकेन्द्रदोर्षीया एतानि मन्दफलानि तदा स्वकेन्द्रदोय॑या किम् । परममन्दफलानां पञ्चमांशेन परममन्दफलानि त्रिज्यां चापवर्त्य लब्धो दोायाः सर्वत्र पञ्चगुणः । हरस्थाने च गजाम्भाध्यादय इति सर्वमुपपद्यते । मध्यमे संस्कारस्तु पूर्व- श्लोक एव प्रतिपादित इति ॥ ४ ॥ दस्रा-२ हतं स्वमृदुकेन्द्रजभोग्यखण्डं नन्द-९ नॅपै-१६ वसुयमेन्दुभि-१२८ रङ्गरामैः ३६ । खाभ्राविभि-२००श्च विभजेत् कुसुतादिकानां भुक्तेः फलं कथितवत् स्वमृणं कलादि ॥५॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । यदि पञ्चदशभागैर्वा नवशतकलाभिर्नोग्यखण्डं लभ्यते तदा भौमादिमृदुकेन्द्रगत्या किम् । लब्धमद्यतनश्वस्तनमन्दकेन्द्रज्ययोर- न्तरम् । तस्मात् पूर्वश्लोकेन यद्गृहमन्दफलं लवाद्यं तत् षष्टिगुणं जात- मद्यतनश्वस्तनमन्दफलकलान्तरं गतिफलम् । एवं भौमस्य केन्द्रगतिः =उ ग-ग्रग = ६९' । "-३१।२६" = २८ स्वल्पान्तरात् । गतिफलम् २८X भोx५४६०२८ भो -- ९००x१८ ३४४८ ·स्पष्टाधिकारः। ६० भो २ भो. - - ६० भो com २८ भो २भो स्वल्पान्तरादत्राचार्येणे २ भो दं गृहीतम् । एवं सर्वे हराः स्वल्पान्तरत उपपद्यन्ते । तद्यथा बु के ग=६० । स्वल्पा. । गतिफलम् ६० भो४५४६० ६० भो ९००४१५६ -स्वल्पान्तरतः। ३४१५६ ४६८ गु के ग =५ स्वल्पा. । गतिफलम् = भोx५४६० - ५ भो २ भो_२भो १९००x१०८. १२९ १२८ स्वल्पान्तरतः । शु के ग = ६० स्वल्पा. । गफ = ६० भोX५४६० २भो ९००४३६० ३४३६० २भो शं के ग = २' स्वल्पा. गफ = २ भोx५४६०= २भो स्वल्पा.. ९००४६६ अत उपपन्नं सर्वम् ॥ ५ ॥ तदूनशीघ्रोच्चगतिः कुरामैः३१क्षुण्णाऽऽशुचापागतखण्डनिनी। अष्ट-घ्नकर्णेन हृताऽऽशुभुक्तेः फलं त्यजेत् खेटगतिःस्फुटा स्यात् ॥६॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । त्रिज्यया १२० यद्याद्यज्या-३१ समं भोग्यखण्डं तदा शीघ्रफलकोटज्यया किं लब्धं शीघ्रफलज्यासाधने तात्का- लिकं भोग्यखण्डं तदेव स्थूलतया शीवफलज्यासाधने धूलीकर्मणि उप- लब्बभोगखण्डसममाचार्येण स्वीकृतम् । एवं भोख= ३१ कोज्याशीफ १२० । ततः ‘फलांशखाङ्कान्तरशिञ्जिनीनी द्राकेन्द्र- भुक्तिरित्यादिना स्फुटकेन्द्रगतिः केगxकोज्याफिकेग४१२०भोखं शोक ३१४शीक ३९केगxभाख १२०-३श्केगxभोखं_३१ केगxभोख ३१४३१४शीक ६३.xशीक ८ शीक स्वल्पान्तरात् । ततः शीघ्रोच्चमुक्तेः स्फुटकेन्द्रगतिं विशोध्य शेषं स्फुटा खेटगतिः स्यादित्यादि भास्करविधित एव स्फुटम् । तात्कालिकभोग्यखण्डज्ञा- नार्थ मदीयं चलनकलनं वा मन्मुद्रायितसिद्धान्ततत्वविवेकस्य ४०१ पृष्ठं d कोज्याशीफ-१२०भोखं ·૨૬ करणप्रकाशे। - विलोक्यम् । अत्राचार्येण प्रथमचापं पञ्चदशभागात्मकं खार्कमितव्यास- दलपरिधौ कल्पितम् । तत्र परिधिः = २१६००४१२०:१४ _ ७२००४२० ततो यदि चक्रांशैरयं ७२००४२० परिधिस्तदा पञ्चदशभागैः किं लव्धं प्रथमचापम् ७२००४२०४१५-२०x२०४१५-६००० ३१ स्व- ३६०४१९१ ल्पान्तरात् । अतोऽस्मिन्नपि परिधावाद्यज्यासममेवाद्यचापं स्वल्पान्तरा- द्भवति - इति सर्वमनुक्तमपि बुद्धिमता ज्ञायत एवेति सर्वं चतुरस्त्रम् ॥६॥ यदाधिकं शीघ्रगतेः फलं स्यात् तदाऽऽशुभुक्तिं फलतोऽभिजह्यात् । शेषं कलाद्यं विपरीतगत्या दिने दिने व्योमचरो भुनक्ति ॥ ७॥ स्पष्टार्थम् ॥ ७ ॥ रामाङ्गशीतकिरणैः १६३ शरवेदचन्द्र-१४५ स्तत्त्वेन्दुभिः १२५ शरनृपै-१६५ स्त्रिभवः ११३ क्रमेण । वक्र प्रयान्ति चलकेन्द्रलवैः कुजाधा- श्चक्रच्युतैः क्रमगतिं च समाश्रयन्ति ॥८॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्त्यर्थं ग्रहलाघवे मत्कृता त्रिनृपैः शरजिष्णुभिरित्यादि- श्लोकस्योपपत्तिद्रष्टव्या ॥ ८॥ रसर्तवः ६६ शीतमयूखदस्रा २१ यमेन्दुशीतद्युतयो ११२ द्विवाणाः ५२ । वेदाग्निचन्द्रा १३४ दिवसा निरुक्ताः सद्भिः कुजाद्वक्रगतौ क्रमेण ॥६॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । पूर्वश्लोकेन भौमस्य वक्रारम्भकेन्द्रांशकाः=१६३ । एते चक्रच्युता मार्गकेन्द्रांशकाः =१९७। एभ्यो वक्रकेन्द्रांशकाः शुद्धाः शेपं वक्रस्थितिपर्यन्तं केन्द्रांशाः १९७ - १६३= ३४ एषां कलाः = २०४०। यदि मध्यमकेन्द्रगत्या(५९। ")-(३१। ३६)= २७ ।

·स्पष्टाधिकारः।
२०४००
%D
१२२४००
१६६२
४२. अनयैकदिनं लभ्यते तदा केन्द्रान्तरकलाभि-२०४०' राभिः किम् ।
लब्धाः स्थूला दिवसाः
= ७० । मध्यममन्दस्पष्टके-
२७।४२
न्द्रगतिभेदेन आचार्येण ६६ दिवसाः पठिताः। एवमन्येषां स्थूला दिवसा
उत्पादनीया इति । लल्लेनापि 'रसरसाः क्रमतः शशिबाहवो यमनिशाकर-
शीतमरीचयः' इत्यादिना एत एव दिवसाः पठिताः ॥ ९ ॥
नागाश्विभिः २८ शरनखै-२०५ मनुभि-१८ गुणाष्ट-
क्ष्माभि-१८३ नखै-२० श्चलभवैर्निजकेन्द्रभागैः ।
अभ्युद्गमः सुरपतेः ककुभि च्युतैस्तै-
श्वकाद्भवेनियतमस्तमयः प्रतीच्याम् ॥१०॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्त्यर्थं ग्रहलाघवे मत्कृता 'क्षितिजोऽष्टयमैरुदेति पूर्वे' इत्यादि
श्लोकस्योपपत्तिर्विलोक्या ॥१०॥
रूपेषुभि-५१ गुणयमै-२३ रुदयो ज्ञभृग्वोः
पश्चाच्च्युतैर्भगणतोऽस्तमयोऽपि तैः प्राक् ।
संजायते द्विदहनैः ३२ कुनगै-७१ रहोभि-
रादिश्यतेऽस्तमितयोरुदयस्तयोश्च ॥११॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च पूर्वश्लोकवत् सुगमा ॥११॥
व्योमाक्षिक्षितयो १२० नृपाः १६ खदहनाः३०स्तम्बरमाः८षड्गुणाः ३६
पश्चादस्तदिनानि भूमितनयादीनां भवन्ति क्रमात् ।
षष्ट्यरे-६६० रचलाग्निभि-३७ यंगगुणैः ३७२ शीतांशुबाणाक्षिभि-२५१
नेत्राम्भोधिगुणै-३४२ रहोभिरुदितास्तेऽस्तं प्रयान्ति स्फुटम् ॥१२॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । पूर्ववत् केन्द्रान्तरेण मध्यमकेन्द्रगत्या चानुपातेन स्थूला
दिवसाः पठिता इति ‘अभ्रार्काः क्षितिपा नभोहुतभुज' इत्यादिलल्लोदित-
दिवससमा एवेति ॥१२॥

·करणप्रकाशे। वक्रोदयास्तावधितोऽधिकोनाः स्वशीघ्रकेन्द्रस्य कला विभक्ताः । भवन्ति मन्दस्फुटभुक्तिहीनस्वशीघ्रगत्या दिवसा गतैष्याः ॥१३॥ इति करणप्रकाशे स्पष्टाधिकारः ॥३॥ स्पष्टार्थ केन्द्रगत्याऽनुपातेन वासना चातिसरला ॥१३॥ श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः स्पष्टगतौ तु हेतुः ॥ इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां स्पष्टाधिकारः समाप्तः ॥ ३ ॥ सूर्ये तुलाजादिगते दिनार्धजे छाये युते दस्त्र-२ हृते पलप्रभा। छायाऽर्क-१२ वर्गक्यपदं श्रुतिर्भवेत् कार्क-१२ वर्गान्तरजं पदं प्रभा ॥१॥ स्पष्टार्थम् । विषुवद्दिने दिनदले द्वादशाङ्गुलनुभा पलभेति प्रसिद्धा । विषुवद्दिनं तु वर्षमध्ये सायनमेषतुलादिगते रवौ द्विर्भवति । अतस्तदुद्भवयोर्भयोर्यो- गाईसमा पलभाऽङ्गीकताऽऽचार्येण ततः पलकर्णानयनं पलकर्णतश्छाया- नयनं च प्रसिद्धमेव । भानौ गते क्रियतुलादिमहर्दले ये छाये तयोर्युतिद- लं विषुवत्प्रभा स्यादिति लल्लानयनमेवाचार्योक्तमिति ॥ १ ॥ सूर्या-१२ क्षभासंगुणिते त्रिभज्ये लम्बाक्षजीवे पलकर्णभक्ते। अक्षज्यकाया धनुरक्षभागा याम्याः स्वखाऊ-२०शविवर्जिताः स्युः॥२॥ अक्षभागाः स्वस्य खार्क-१२० लवेन विजितास्तदा वास्तवा अक्ष- भागाः स्युरित्यर्थः । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र भूष्टष्ठस्थस्य शङ्कोर्वशेन विषुवद्दिने पलमा विदि- ता तद्वशतो मध्याह्ने रवः पृष्ठीया नतांशा अक्षभागा जाताः । अतो रविहग्लम्बनेन ते हीना गर्भाभिप्रायेण वास्तवा अक्षभागाः स्युः। तत्रा- क्षभागा गणितागता द्विगुणाः स्वल्पान्तरात् जाता पृष्ठीयनतांशज्या-२॥

·स्पष्टाधिकारः।
२६
-२४४
,
१२०४६०
ततोऽनुपातो यदि खार्क-१२० मितया पृष्ठीयनतांशज्यया रवेः परमं
लम्बनं तदतिपञ्चदशांशसमं स्वल्पान्तरात् कलाचतुष्टयं लभ्यते तदा पृष्ठी-
यनतज्यया किम् । लब्धा लम्बनकलाः षष्टिहृता जातं भागाद्यं दृग्लम्ब-
नम्
। अतः 'स्वखाकांश' इत्यत्र 'खखाङ्कांश' इति
पाठः साधुरिति सुधीभिभृशं विचिन्त्यम् ॥ २ ॥
ग्रहस्य दोा शरनेत्र-२५ निघ्नी दस्त्राङ्ग-६२ भक्ताऽऽतफलस्य चापम् ।
क्षेपोनयुक्तं स्युरपक्रमांशास्तेषां तु दिग्गोलवशात् खगस्य ॥ ३ ॥
खगस्य सायनखचरस्य गोलवशात् तेषामपक्रमांशानां दिग्ज्ञेयेति ।
शेषं स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । खार्कमिते व्यासदले परमक्रान्तिज्या = ४९ -
= १९५ । ततोऽनुपातो यदि त्रिज्यया जिनज्या तदा सायनखेटदोर्य-
या किं लब्धा क्रान्तिज्या = १९९४ दोा _५४३९४ दोर्ध्या
५४१३४ दोा_५४५४१३४ दोा_२६ दोर्ध्या
-स्वल्पान्त-
४४१२०
४४१२०
२२ दोर्ध्या
-
४४४०
४४४०४५
रात् । अस्याश्चापमपक्रमांशा भवन्ति । आचार्येण सूर्यसिद्धान्तादिवत्
स्वल्पान्तरात् कदम्बप्रोतीयशरसंस्कारेणैव स्फुटा क्रान्तिः साधितेति सर्व
निरवद्यम् ॥ ३॥
लकोदयाः कुञ्जरशैलदस्ना २७८०
गोनन्दपक्षा-२९९ स्त्रिरदा ३२३ विनाड्यः ।
ऊनैश्चरार्धेः सहिता विलोमै-
य॑स्ताः स्वदेशे भवनोदयाः स्युः॥४॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च निरक्षोदयासूनां विनाडीकरणेन स्फुटेति ॥ ४ ॥
सूर्येण भोग्यान भवनस्य भागान् स्वभोदयनान् विभजेतू खरामैः३०॥
लब्धं त्यजदिष्टविनाडिकाभ्यो भानौ क्षिपेद्भोग्यमथावशेषात् ॥५॥

·करणप्रकाशे।
सङ्गुणः स्वोदयोऽसौ
स्पष्टार्थम् ॥ ५ ॥
त्यक्त्वोदयान् भोदयशुद्धतुल्यान् राशीन क्षिपेद्भास्वति खाग्नि-३०निघ्नान्
शेषाद् विशुद्धोदयमानभक्ताद्भागादि लब्धं च विलग्नमिष्टम् ॥ ६ ॥
स्पष्टार्थम् ॥ ६ ॥
तदेव भार्धान्वितमस्तलग्नं गम्यं रवेः स्यादुदयाद्गतं यत् ।
प्राग्वत् फलं तद्युतिरेव युक्तो मध्योदयैरिष्टविनाडिकाः स्युः ॥ ७ ॥
स्पष्टार्थम् ॥ ७॥
सवितुरगतकालाल्पेष्टकालः खरामै-३०
गुणित उदय भक्तांशान्वितोऽर्को विलग्नम् ।
रवितनुविवरांशैः
खशिखि-३० विहृतकालश्चैकमे लग्नभान्वोः ॥८॥
स्पष्टार्थम् ॥ ८॥
क्रान्त्यक्षयोगविवरं समभिन्नगोले-
उनष्टं विशोध्य नवते-९० रवशेषमा ।
भक्तविनष्टभवननितयोत्थजीवे १२०
सूर्या-१२ हते दिनदले खलु भाश्रुती स्तः ॥ ६ ॥
अनष्टमविनष्टं च नतांशा दिनार्धनाः। शेषं स्पष्टम् ।
अत्रोपपत्तिः। पलावलम्बावपमेन संस्कृतौ नतोन्नते ते भवतो दिवादले
इत्यादिभास्कर प्रकारेण सुगमा । तत उन्नतांशज्यया नतज्यात्रिज्ये तदा
द्वादशाङ्गुलशङ्कुना किम् । इत्यनुपातेन छायाकौँ भवत इति सर्व
सुगमम् ॥ ९॥
कालो गतः प्रागपरत्र शेषः स्यादुन्नतस्तद्रहितं दिनार्धम् ।
नतो रस-६ना घटिका लवाः स्युर्जीवा नतस्योत्क्रमतो विधेया॥१०॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । स्यादुन्नतं शुगतशेषकयोर्यदल्पमित्यादिना सुगमम् ।
इष्टान्त्याज्ञानार्थं नतोत्क्रमज्या साधितेति ॥१०॥

·स्पष्टाधिकारः। - - मक मशंxइह xxद्यु - अन्त्याःद्युमक वि - मेषादिगेऽके चरखण्डजीवया त्रिज्या युताऽन्त्या रहिता तुलादिगे। तया नतज्योनितया हताऽन्त्यका स्यादिष्टकर्णो द्युदलश्रवोहता ॥११॥ नतज्योनितया नतोत्क्रमज्याहीनया । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः। 'नतोत्क्रमज्या शर इत्यनेन हीनाऽन्त्यका वाऽभिमता- ऽन्त्यकास्या' दित्यनेन भास्करविधिना साधिताचार्येणेष्टान्त्या ततो धुज्या- ऽनुपातेनेष्टहतिः= इजा हतिश्च = अन्त्याःगु । त्रिज्यार्कघातः श्रुति- हृन्नरः स्यादित्यादि भास्करविधिना मध्याह्नशङ्कुः १२ त्रि हतिः कर्णः। मध्याह्नशङ्कुः कोटिः । तच्छङ्कुतलं भुजः । एवमिष्टहतिः कर्णः। इष्ट- शकुः कोटिः । तच्छङ्कुतलं भुजः । इति जात्यद्वयमक्षक्षेत्रत्वात् सजा- तीयम् । ततोऽनुपातो यदि हृतिकर्णेन मध्यशङ्कुस्तदेष्टहृतिकर्णेन किम् । १२xत्रिxत्रि जात इष्टशङ्कः १२xत्रि यदीष्टशकुना त्रिज्या कर्णस्तदा द्वादशाङ्गुलशङ्कु- ना किम् । लब्ध इष्टच्छायाकर्णः = १२xत्रि_अन्त्या X मक | अत उपप- नम् ॥११॥ इष्टोन्नतो व्योमगजेन्दु-१८० ताडितो भक्तो घुमानेन फलज्यया हृता। त्रिज्या दिनार्धश्रवणेन सङ्गुणाऽगुलादिरिष्टश्रवणोऽथवा भवेत्॥१२॥ इष्टोन्नत इष्टोन्नतकालः खनागेन्दुभि-१८० राहनो घुमानेन दिनप्र- माणेन हृतः । फलस्य ज्यया त्रिज्यादिनार्धमाकर्णाहतिताऽथवेष्ट- श्रवणो भवदित्यर्थः। अत्रोपपत्तिः । दिनार्धमानेन दि नवतिरंशास्तदेष्टोन्नतकालेन किमिति स्थूलानुपातेनेष्टान्त्यचापसमा भागाः फलसंज्ञकाः= ९०Xइउ = १८०४इ छ । अस्य ज्या फलज्या इष्टान्त्या स्थूलतो भवति ततः पूर्वश्लोकविधिनाऽचा- येणान्त्यां स्थूलां त्रिज्या प्रकल्प्य साधित इष्टच्छायाकर्णः = अन्त्यामक ३ ·३ करणप्रकाशे। अन्त्यामक इ त्रि मक फज्या । अत उपपन्नं यथोक्तम् ॥१२॥ अन्त्या दिनार्धश्रवणेन निघ्नी हृतेष्टकर्णेन फलोनिताऽन्त्या। शेषस्य यच्चापमथ क्रमेण रसो-६ घृतं ता नतनाडिकाः स्युः॥१३॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । एकादशश्लोकोक्तविधिवैपरीत्येन सुगमा ॥१३॥ दिनार्धकर्णेन हता त्रिभज्यका विभाजितेष्टश्रवणेन ततू फलम्। क्रमेण चापं दिनखण्डसङ्गुणं खनन्द-६० भक्तं घटिकाः स्युरुन्नताः॥१४॥ इति करणप्रकाशे त्रिप्रश्नाधिकारः ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । द्वादशश्लोकोक्तविधिवैपरीत्येन सुगमा ॥१४॥ श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः प्रश्नविधौ तु हेतुः ॥ इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां त्रिप्रश्नाधिकारः समाप्तः ॥४॥ तिथिगतैष्यघटीगुणिते गती गगनषड्-६० विहृते च कलादिना । विरहितौ सहितौ रविशीतगू समकलौ ग्रहणे भवतः सदा ॥१॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च चालनविधिना स्फुटा ॥१॥ भुक्तिर्दशां-१० शसहिता दलिता च भाना- बिम्बं विधोर्गुण-३ हता विहृताऽब्धिशैलैः ७४। आशा-१० हते युगकरै-२४ विषयाद्रिभि ५७ पस्ते भक्त गती फलकलाविवरं त्वगोः स्यात् ॥२॥ ते रविचन्द्रयोर्गती आशा-१० हते क्रमेण चतुर्विंशत्या विषयाद्रि- भि-७५ हृते फलकलानां विवरं तु अगो राहोर्विम्बं स्यात् । शेष स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । भानोर्गतिः स्वदशभागयुताधिता वेत्यादिभास्करो- तेन रविचन्द्रविम्बानयनं स्फुटम् । भानोर्गतिः शरहता रविभिर्विभक्ते- ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। % २४५चग १० चग १० रंग २x२x रग २२४२ ७२ त्यादिभास्करविधिना भूभाकलात्मकबिम्बम् । अत उपपन्नं सर्वम् ॥ २॥ आवरणं तिमिरं हिमरश्मेस्तीवकरस्य सुधाकरबिम्बम् । आवरणावरणीयकयोः स्यान्मण्डलयोगदलं तु तदाख्यम् ॥३॥ तदाख्यं मण्डलयोगदलं वा मण्डलयोगखण्डम् । शेषं स्पष्टार्थम् ॥३॥ पातोनशीतद्युतिबाहुजीवा नन्दा-६ हता वेद-४ हृता शरः स्यात् । तद्दिग्-विपातेन्दुवशाच्छरोनं छन्नं भवेन्मण्डलयोगखण्डम् ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र चक्रशुद्धः पातस्तेनान्येषां सपातेन्दुरत्र विपाते- न्दुतुल्यः । ततोऽनुपातो यदि त्रिज्यातुल्यया विपातचन्द्रदोय॑या परमः कलात्मकः शरः खम-२७० कलासमो लभ्यते तदेष्टविपातचन्द्रदोय॑या २७० विपाशा ९xदोा किम् ।लब्धः कलात्मकः शरः= । अत उपपन्नं शरानयनम् । शेषोपपत्तिः स्फुटैव सिद्धान्तविदाम् ॥ ४ ॥ ग्राह्यस्य बिम्बादधिकं यदा स्याच्छन्नं तदानीं ग्रहणं समग्रम् । यदा पुनर्मानदलैक्यमूनं विक्षेपतो न ग्रहणं तदा स्यात् ॥ ५॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च स्पष्टा ॥ ५ ॥ ग्राह्यार्धेन ग्राहकाधै युतीने स्वघ्ने ताभ्यां क्षेपवर्गे विशोध्य । मूले षष्टि-६०ने वियोगेन गत्योभक्ते स्युः स्थित्यर्धमर्धनाड्यः ॥५॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । 'मानार्धयोगान्तरयोः कृतिभ्यां शरस्य वर्गेण वि- वर्जिताभ्या' मित्यादिभास्करविधिना स्फुटा ॥ ६ ॥ स्थित्यर्धमर्धजनाडिकाहता भुक्तिर्विभक्ता खरसैः ६० कलादिकम् । आदौ क्षयोऽन्त्ये धनमर्कचन्द्रयोः पातेऽन्यथा स्यात् स्वमृणं ततोऽसकृत् ॥ ७॥ e

·३४
करणप्रकाशे।
स्पष्टार्थम् । उपपात्तश्च ‘स्थित्यर्धनाडीगुणिता स्वभुक्ति' रित्यादि-
ना ' एवं विमर्दार्धफलोनयुक्ते'त्यादिना च भास्करविधिना स्फुटा ॥७॥
तिथ्यन्तमूनमधिकं स्थितिखण्डकाभ्यां
प्राग्रासमोक्षसमयं क्रमशो वदन्ति ॥
स्थित्यर्धयोरिह युतिं खलु पर्वकालं
मर्धिसंयुतिमदर्शनकालमिन्दोः॥८॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । 'मध्यग्रहः पर्वविरामकाले' इत्यादिना भास्करोक्तेन
स्फुटव ॥ ८॥
अभीष्टहीनस्थितिखण्डनिघ्नं गत्यन्तरं षष्टि-६०हृतं भुजः स्यात् ।
तात्कालिकेन्दोरिषुरेव कोटिस्तद्वर्गयोगात् पदमिष्टकर्णः ॥ ६ ॥
अत्रोपपत्तिः । 'वीष्टेन निघ्नाः स्थितिखण्डकेने'त्यादिना भास्क-
रोक्तेन तथा — कोटिश्च तत्कालशरोऽथ कोटीदोर्वर्गयोगस्य पदं श्रुतिः
स्यादिति भास्करोक्तेनैवेष्टकर्णानयनवासना सुगमैव ॥ ९ ॥
गत्यन्तरे मर्ददलाहते च प्राग्वद्विधया भुजकोटिकर्णाः।
पिधानसन्दर्शनकालजाः स्युनासो विकर्णस्तनुयोगखण्डः ॥१०॥
गत्यन्तरे मर्ददलाहते प्राग्वत् षष्टिहृते भुनः स्यात् । तत्कालशरश्च
कोटिस्तर्गयोगपदं कर्ण इति प्राग्वद्गुनकोटिकर्णाः साध्याः ।
पिधानसन्दर्शनकालजाः संमीलनोन्मीलनकालभवाः । तनुयोगखण्डो
मानक्यार्धं विकर्ण इष्टकर्णरहितस्तदा ग्रास इष्टग्रासो भवतीत्यर्थः ।
अत्रोपपत्तिः । संमीलनोन्मीलनकाले वीष्टे स्थितिखण्डे मार्ध एव ।
अतस्ते एव गत्यन्तरगुणे षष्टिहते तत्कालयोर्भुजौ भवतः । कर्णोनं मान-
क्यामिष्टग्रासो भवतीति सर्वा वासना स्फुटैव ॥ १० ॥
अहर्दलाद्रात्रिदलावसानं यावत् कपालं कथयन्ति पूर्वम् ।
ततो दिनार्धान्तमपूर्वमिन्दो नोर्भवेतां ग्रहणेऽन्यथा ते ॥ ११॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः।
इन्दोश्चन्द्रस्य ग्रहणे दिनार्धाद्वात्रिदलपर्यन्तं पूर्व ततो रात्रिदलादि-
नदलं यावदपूर्व पश्चिमं कपालं कथयन्ति सिद्धान्तविद इत्यध्याहार्यम् ।
भानोर्ग्रहणे ते द्वे कपाले अन्यथा विपरीते भवतः । अर्थात् दिनदलादा-
त्रिदलपर्यन्तं पश्चिमं रात्रिदलादिनदलं यावत् पूर्व कपालमिति वेदितव्यम् ।
अत्रोपपत्तिः । याम्योत्तरवलयेन गोलस्य प्राक्पश्चिमक्षितिजगती यौ
भागौ तावेव पूर्वपश्चिमकपालत्वेन व्यवहितौ । तत्रस्था ग्रहाश्च तत्क-
पालीया एवोच्यन्ते । चन्द्रग्रहे दिनार्धाद्रात्रिदलं यावत् तावच्चन्द्रः पूर्व-
कपाले ततः परं पश्चिमकपाले । एवं रविश्च रात्रिदलादिनदलं यावत्
तावत् पूर्वकपाले ततः परं पश्चिमकपाल इति सर्व गोलविदामतिरोहितमे-
वेति ॥ ११ ॥
नउज्याम
-
नउत्रिxपलभा
त्रि-पलकर्ण
स्पर्शादिकालोत्थनतज्यकाभिरक्षप्रभा सङ्गुणिता विभक्ता।
निजाक्षकर्णेन फलस्य चापं याम्योत्तरं पश्चिमपूर्वयोः स्यात् ॥१२॥
नतज्यकाभिर्नतकालोत्क्रमज्याभिः । शेषं स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । अत्र नतकालोत्क्रमज्यासमा सममण्डलीयनतभागोत्क्रम-
जीवा स्थूलाऽऽचार्येण स्वीकृता ततो ज्याऽक्षज्यागुणा गुज्यया हृता
जातमक्षवलनं स्थूलं धुज्यास्थाने त्रिज्यां परिकल्प्य
नउ ४ पलभा। उत्क्रमज्यया वलनं न समीचीनं भवती-
पलकर्ण
त्येतदर्थं भास्करीया वलनवासनाऽवलोकनीया । आचार्येण च ' स्पर्शा-
दिकालजनतोत्क्रमशिञ्जिनीभिः क्षुण्णाऽक्षमा पलभवश्रवणेन भक्ता', इति
लल्लानयनानुसारेणोत्क्रमज्ययेह वलनमानीतमिति । इदं वलनं पूर्वकपाले
उत्तरं पश्चिमे दक्षिणमिति सिद्धान्तविदां विदितमेवेति सर्व स्फुटम् ॥१२॥
ग्राह्यात् सत्रि-३गृहाद्विलोमविधिना दोा विधेया ततः
प्राग्वत् क्रान्तिरसौ ग्रहत्रययुतस्येन्दोर्दिशि स्यादिह ।
योगोऽपक्रमचापयोः समदिशोः कार्यो वियोगोऽन्यथा
तज्ज्या वेद-४हृताऽङ्गुलादिवलनान्येवं भवन्ति स्फुटम् ॥ १३ ॥

·३६ ३ करणप्रकाशे। चन्द्रग्रहणे ग्राह्यश्चन्द्रः सूर्यग्रहणे च ग्राह्यः सूर्यस्तस्माद्राशित्रयस- हिताबोळ विलोमविधिना कार्या । अर्थात् सत्रिभग्रहस्योत्क्रमज्या साध्या ततस्तस्याः प्राग्वत् क्रान्तिः कार्या । अस्यापक्रमस्य पूर्वागताक्षवलनचा- पस्य च समदिशोर्योगोऽन्यथा वियोगः कार्यः । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । सत्रिभग्रहस्य दोा खेटकोटिज्या भवति सा जिनज्या- गुणा धुज्याहृताऽऽयनं वलनं वास्तवं भवति । आचार्येणात्रापि लल्लस्य ग्राह्यात् सराशित्रितयागुजज्या व्यस्ता ' इत्यानयनानुसारेणोत्क्रम- ज्या जिनज्यागुणिता स्थूलतया च त्रिज्यामितया युज्यया हृता । एवं त- क्रान्तिज्या जाता तच्चापं क्रान्तिरायनवलनांशाः सत्रिभग्रहदिक्का जा- ताः । प्रथमं चापसंज्ञकमक्षवलनचापं साधितम् । तयोः संस्कारेण स्फु- टवलनभागानानीय तज्ज्या त्रिंशदङ्गुलव्यासदले परिणामिता जातं स्फुट- __३० X तज्ज्या_तज्ज्या । अत उपपन्नम् ॥ १३ ॥ वलनम् १२० स्वाब्ध्यं-४शयुक्तं दिनमुन्नताढ्यं दिनार्धभक्तं विहृतिस्तयाऽऽप्ताः । मानार्धमानैक्यदलेषुकर्णदो कोटयः सन्ति तदङ्गुलानि ॥ १४ ॥ दिनं दिनमानं स्वीयचतुर्थांशेन सहितमुन्नतकालयुक्तं च यद्भवेत् त- दिनार्धभक्तं विहृतिरर्थात् छेदः स्यात् । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । अत्राङ्गुललिप्ताः साध्यन्ते तत्रोदये सार्धकलाइयेनै- २३-२) कमङ्गुलं मध्याह्ने सार्धकलात्रयेण चैकमङ्गुलं कल्पितम् । अवान्तरेऽनुपातः । दिनाधसमोन्नतेनाङ्गुललिप्तान्तरमेका कला तदेष्टोन्नतेन किम् । लब्धं सार्धद्वययुक्तं जाता अङ्गुललिप्ता विहृतिः =+ अनया विहृत्यैकमङ्गुलं तदा मानार्धादिना किय- न्त्यमुलानि । इत्यनुपातेन तदङ्गुलानि जातानीति सर्वमुपपद्यते ॥१४॥ आदौ व्योमगुणा-३० जुलैः परिमितं मानक्यखण्डाङ्गुलैः पश्चाद्राह्यदलाङ्गुलैश्च वलयं संसाधिताशं लिखेत् । एदि+उन्न दि

·क
३
चन्द्रग्रहणााधिकारः।
आद्य प्राचि यथादिशं स्ववलनेऽन्द्वोर्विमोक्षादिगे
पश्चात् स्पार्शिकमोक्षजऽन्यादशिजे ज्यावत् क्रमात् प्रापयेत्॥१५॥
अत्र स्फुटं वलनं त्रिंशदङ्गुलव्यासार्धे परिणतं प्रागेव कृतमतः प्रथम
वृत्तं बलनदानार्थं त्रिंशदङ्गुलव्यासदलेन विलिखितं ततो ' ग्राह्यार्धसूत्रे-
ण विधाय वृत्त' मित्यादिभास्करविधिनेव सर्वं कृतमिति स्फुटम् ॥१५॥
शिलीमुखस्यात्र ककुष्प्रदेशाद्याम्याच सौम्याच्च समान्यकाष्ठे ।
मध्यं नयेत् पश्चिमपूर्वकाष्ठे तिग्मातेश्चन्द्रमसोऽन्यथा स्यात् ॥१६॥
शिलीमुखस्य बाणस्य ककुप्प्रदेशाद्दिक्प्रदेशाद्याम्यावा सौम्यात्
मध्यं मध्यवलनं समान्यकाष्ठे समभिन्नदिक्के क्रमेण पश्चिमपूर्वकाष्ठे प-
श्चिमपूर्वाभिमुखे नयेत् प्रापयेत् । तिग्मातेः सूर्यस्यैवमेव ज्ञेयम् । चन्द्र-
स्य चातोऽन्यथा विपरीत स्यात् । अर्थात् शरं विपरीतदिकं प्रकल्प्य
ततः पूर्ववन्मध्यवलनं देयमित्यर्थः ।
अत्रोपपत्तिर्भास्करीयपरिलेखलेखनतः 'शरा यथाशा ग्रहणे खरांशो-
श्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशस्तु वेद्याः' इत्यादि वचनतश्च स्फुटा ॥१६॥
वृत्ते द्वितीये वलनानकेन्द्रस्पृक्सूत्रचिह्नात् प्रथमान्त्यबाणौ।
केन्द्रान्यसेन्मध्यशरं च मध्येऽर्केन्द्रोः स्वकीयान्यदिशि क्रमेण॥१७॥
स्पष्टार्थम् ॥१७॥
ग्राह्यवृत्तेऽथ बाणाऽग्रतः खण्डिते ग्राहकाप्रमाणेन सूत्रेण वा।
स्पर्शमोक्षौ भवेतां दिशौ लक्ष्यते मध्यमग्राससंस्थानमाकारतः ॥१८॥
स्पष्टार्थम् ॥१८॥
प्राग्यासे बाहुरिन्दोः स्ववलनककुभि प्राचि पश्चात् स मोक्षे
केन्द्रात पूष्णोऽन्यथा स्यात् स्वदिशि दिनपतेःकोटिरिन्दो जाग्रात् ।
व्यस्ता मध्यात् प्रसार्य श्रुतिमनृजुगतां कोटिकर्णाग्रयोगा-
दिष्टग्रासादिसिद्ध्यै सुमतिरनुलिखेद्राहकार्धेन वृत्तम् ॥१९॥
स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च भास्करपरिलेखात् स्फुटा ॥१९॥

·करणप्रकाशे। दिनगणे शशिशैलजिनो-२४७१नितेशत-१००गुणे द्विनवेषुयमो२५६२द्धृते। फलतुरङ्गभुजङ्गशरा-५८७धिके खगजचन्द्र-१८०हृतेऽथ दिवागण॥२०॥ अहर्गणे शशिशैलजिनो-२४७१ निते ततः शतगुणे द्विनवेषुयमै- २५९२ हृते सति यत् फलं तेन तुरङ्गभुजङ्गशरै-६८७ श्वाधिके सहिते दिवागणे खगजचन्द्र-१८० हृतेऽथ यत् फलं तदगैर्विभजेदित्यग्रे स- म्बन्धः इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । अत्र सपातार्कस्याहर्गणसम्बन्धिनो दिनानि साध्यन्ते। तत्रार्यभटमतेन रविभगणाः =४३२००००। पातभगणाः =२३२२२६॥ द्वयोोंगे सपातभगणाः= ४५५२२२६ । यदि युगकुदिनैः सपातार्क- भगणदिनानि लभ्यन्ते तदैकेन दिनेन किम् । लब्धं रूपमितेऽहर्गणे सपातार्कदिनमानम् = ४५९२२२६ ४१२४३०.६० २७३१३३५६ २६२९८६२५ १५७७९१७५००:६० - - १०१४७३१ १+श्रद्दप - १ २५+ १+ १ २१५९ ११+उट अतः रूपं पृथक्स्थं कृत्वाऽस्य विततभिन्नस्यासन्नमानानि, ३५, १६, १७,. एतानि स्वल्पान्तराद्वास्तवभिन्न-( वाभि ) समानि । अतः वाभि = ३३ ::३११वाभि = १२ वा, ३११४८ वाभि=२४८८ वाभि =९६ । अथ वाभि-३६-४४ १०४ वाभि = ४ द्वयोर्योगे २५९२ वाभि =१०० । अतः वाभि = ३९५ तत एकाहर्गणे सपातार्कदिनमानम् = १ + १९ । इदमहर्गणगुणं =अ+३९९३ । प्राचीनैर्वराहाद्यैः सपातार्कस्य षभिः षड्भिर्मासैरर्थात् खगजचन्द्र-१८० दिनैरेकैकः पर्वपतिरङ्गीक्रियते । ते च पर्वेशाः सप्त सन्ति ।(मन्मुद्रायित-भट्टोत्पलविवृति-सहित-वराह-बृह- संहिताया राहुचारे १२८ - १२९ पृष्ठे विलोक्ये)। शशिशैलजिन- सपातार्कदिनानि = अ+३५९३ ·FB . सूर्यग्रहणाधिकारः। क्षेपस्य तथा तुरङ्गभुजङ्गशरधनक्षेपस्य साधनं ग्रन्थान्ते भविष्यति । इह तु दिनगणस्य गुणहारावेवोपपन्नाविति ॥२०॥ फलमगै-७ विभजेत् कमलासनाद्भवति पर्वपतिस्त्ववशेषकः। द्रुहिण - चन्द्र-पुरन्दर-वित्तपा वरुण - पावक-दण्डधराधिपाः॥२१॥ स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च पूर्वश्लोकेनातिसुगमा ॥२१॥ आद्यन्त्ये चाऽऽधूम्रवर्णानुरूपं खण्डग्रासे भृङ्गवृन्दानुकारि । ग्रासो रक्तश्यामवर्णोऽधिकोऽर्धात सर्वग्रास पिङ्गलः शीतरश्मिः॥२२॥ इति करणप्रकाशे चन्द्रग्रहणाधिकारः ॥५॥ भृङ्गवृन्दानुकारि भ्रमरपुञ्जसदृशमर्थात् कृष्णमित्यर्थः । शेषं स्पष्टार्थम् ॥२२॥ श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितश्चन्द्रयुतौ तु हेतुः ।। इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां चन्द्रग्रहणाधिकारः समाप्तः ॥५॥ अथ सूर्यग्रहणाधिकारः । तिथेनताद्वाण-५ हृतागृहाचं तेनोनितः प्राचि युतोऽपरत्र । सूर्यस्ततःकान्तिलवा युतोनाः स्वाक्षेण तुल्यान्यदिशोलवाः स्यु ॥१॥ तिथेनतादर्शान्तकालिकनतकालाद्ययात्मकात् पञ्चभक्ताद्यद्गृहाचं फलं तेन प्राचि प्राकपाले सूर्यो हीनोऽपरत्र पश्चिमकपाले युक्तस्ततो ये क्रान्तिलवास्ते तुल्यान्यदिशोः स्वाक्षांशेन युतोना लवा वित्रिभनतलवाः स्वल्पान्तरतः स्युरित्यर्थः। अत्रोपपत्तिः । नतघटिकाः षड्गुणा भागास्ते त्रिंशद्धृता राशयः स्युरेवं नतघटिकाः पञ्चभक्ता नाडीवृत्ते रविगतध्रुवप्रोतयाम्योत्तरवृत्तान्त- र्गता राशय एव स्वल्पान्तरादर्कदशमलग्नान्तरांशा वा वित्रिमार्कान्तरां- शा जातास्ततः संस्कारेण वित्रिभमानं स्फुटम् । वित्रिभक्रान्तिपलभागानां संस्कारेण वित्रिभनतांशाः साधिता इति सर्वमुपपन्नम् ॥ १ ॥ .

·करणप्रकाशे। लवोनपूर्णाङ्क-९० जशिञ्जिनीहता गृहाद्यमौळ खखषड्गुणो३-६००द्धृता। ऋणं धनं स्याद्घटिकादि लम्बनं तिथौ हि पूर्वापरभागयोर्मुहुः ॥२॥ लवाः पूर्वागता वित्रिभनतांशास्तरूनाः पूर्णाङ्का नवतयो वित्रिभोन्न- तांशास्तेषां शिञ्जिनी वित्रिभशङ्कुः सा पूर्वागतस्य गृहाद्यस्य नतकाल- पञ्चमांशसमस्य वित्रिभाकान्तरस्य मौा ज्यया हता षट्त्रिंशच्छतै- विद्वता लब्धं घटिकादि लम्बनं पूर्वापरकपालयोस्तिथौ क्रमेण ऋणं धनं स्यात् तच्च मुहुरसकृत् साध्यमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । 'त्रिभोनलग्नार्कविशेषशिञ्जिनी कृताहता व्यासदलेन भाजिते' त्यादिभास्करप्रकारणलं = ज्या ( विपर) x विशंxx त्रि त्रि भ्यागृX ज्या (९०-ल) इत्युपपन्नं लम्बना- - ४ ज्यागृX ज्या (९०-ल) १२०४१२० नयनम् ॥ २॥ लम्बनेन गुणिता ग्रहभुक्तिोमषट्-२० विहृता च कलाद्यम् । तद्विलम्बनवशाच्छशिभान्वोः स्वर्णमत्र तमसोऽपरथा स्यात् ॥ ३ ॥ स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च लम्बनघटीचालनानयनेन स्फुटा ॥ ३ ॥ भुक्त्यन्तरं लवगुणेन हतं विभक्तं व्योमाभ्रनागशशिभि-१८०० लवदिङ्नतिः स्यात् । तात्कालिकामृतमयूखशरो युतोनो नत्या समान्यककुभोर्भवति स्फुटोऽसौ ॥४॥ लवगुणेन पूर्वागतवित्रिभनतांशज्यया दृक्क्षेपेणेत्यर्थः । भुक्तयन्तरं रविचन्द्रगत्यन्तरम् । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । गत्यन्तरपञ्चदशांशसमाः परमा नतिकलाः= त्रिज्यया १२० परमा नतिकलास्तदा ढक्क्षेपण किमिति लब्धा नति- गअंxलवगुण _गर्भ x लवगुण । शेषोपपत्तिः स्फुटेति ॥ ४ ॥ कला: गअं १५४१२० ·सूर्यग्रहणाधिकारः । स्थितिविमर्ददले शशिपूर्ववत् समभिधाय यतश्च तिथेः स्फुटात् । स्थितिदलोनयुतादिह लम्बने स्थितिदले च मुहुर्मुहुरानयेत् ॥५॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः। 'तिथ्यन्ताद्गणितागतात् स्थितिदलेनोनाधिका'दिति भा- स्करविधिना स्फुटा ॥ ५॥ प्राग्लम्बनं मध्यविलम्बनाद्भवे- दनल्पमल्पं यदि मोक्षलम्बनम् । ऋणाख्ययोः स्यादधिकं विमोक्षज प्राग्नासमल्पं यदि वा धनाख्ययोः ॥ ६ ॥ प्राग्यासं स्पर्शकालिकामित्यर्थः । शेषं स्फुटम् ॥ ६ ॥ तदन्तरेण स्थितिखण्डजं निजं युतं स्फुटं स्याद्वियुतं ततोऽन्यथा । युत्या युतं लम्बनयोर्धनर्णयो- रयं विधिः स्यात् खलु मर्दखण्डयोः॥७॥ धनर्णयोर्लम्बनयोर्युत्या योगेन स्थितिखण्डजमिष्टं युतं तदा स्फुट स्थित्यधं स्यात् । शेष स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । स्पर्शकालः दर्शान्त-स्थि + स्पालं मध्यका= दर्शान्त मलं स्फुटस्थि-मका-स्पका= स्थि+ ( मल-स्पालं ) अत्र प्राक- पाले यदि स्पालं > मलं वा, स्पालं < मलं तदा ऋणधनचिह्नग्रहणेन स्फुस्थि=स्थि+ (मलं-स्पालं) =स्थि + लअं। मोक्षे तु स्फुटस्थित्यर्ध- म् = मोका-मका = दर्शा-स्थि + मोलं- ( दर्शा + मलं) =स्थि + ( मोलं-मलं ) अत्र प्राक्कपाले ऋणलम्बने यदि मोलं < मलं तदा मौक्षिकं स्थित्यध स्फुटम् = स्थि + लअं । अतो-

·करणप्रकाशे।
ऽन्यथा स्थित्यर्धे लम्बनान्तरमृणं भवति । यदि मध्यस्पर्शकालिकयो
मध्यमोक्षकालिकयोर्लम्बने धनणे भवतस्तदा तयोरन्तरे तद्योगो भवतीति ।
एवं मर्दखण्डयोः स्फुटयोर्मध्येऽपि विधिरित्यादि सर्व स्फुटमिति सर्वमुप-
पद्यते ॥७॥
स्याद्वाहुरत्राभिमतः स्फुटेषुजः
स्थित्यर्धनिघ्नोऽपहृतः स्फुटन सः ।
स्फुटस्ततो ग्रासविधिर्यथोक्तवत्
ततोऽप्पनेहा विपरीतकर्मणा ॥८॥
तत इष्टग्रासाद्विपरीतकर्मणाऽनेहा इष्टकालः साध्य इत्यर्थः ।
अत्रोपपत्तिः। शेषं शशाङ्कग्रहणोक्तमत्र स्फुटेषुजेन स्थितिखण्डकेन'
इत्यादिना भास्करविधिना स्फुटा । तत्रैव भास्करविधौ मदीयो विशेषश्च
चिन्त्यः । (मन्मुद्रायित-लल्लसिद्धान्तशिप्यधीवृद्धिदतन्त्ररय ३९ पृष्ट म-
दीया टिप्पणी विलोक्या ) ॥ ८॥
मातण्डबिम्बस्य दिवाकरां-१२शः
संलक्ष्यते नो खलु खण्डितोऽपि ।
सुतीव्रभावान्महसः सुधांशोः
सुनिर्मलत्वादपि षोडशां-१६शः ॥९॥
इति करणप्रकाशे सूर्यग्रहणाधिकारः॥६॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च — इन्दोर्भागः षोडशः खण्डितोऽपि तेजःपुञ्जच्छ-
नभावान्न लक्ष्यः-' इत्यादिभास्करोक्तेनोपलब्धिरेवेति ॥९॥
श्रीमल्कपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण ।
सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः सूर्ययुतौ तु हेतुः ।।
इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां सूर्यग्रहणाधिकारः समाप्तः ॥६॥
अथोदयास्ताधिकारः
ऊनो ग्रहो लघुगतिस्तरणेरुदेति
प्राच्यामतोऽधिकगतिस्त्वधिकः प्रतीच्याम् ।
शक्रस्य दिश्यधिकभुक्तिखगः स ऊनो
यात्यस्तमूनगतिरप्यधिकोऽपरस्याम् ॥ १॥

·उदयास्ताधिकारः। ४३ तरणेः मूर्याल्लघुगतिरल्पगतिर्ग्रहो यथा भौमगुरुमन्दा वक्रिणी बुध- शुक्रो च यदा तरणेरूनोल्पलड़ा प्राच्या दिश्युदेति रात्रिशेषे। अधि- कगतिर्ग्रहश्च यथा चन्द्रो-वक्रिणो ज्ञशुक्रौ च यदा रवेरधिकस्तदा प्रती- च्यामुदेति । एवं सो विकगतिग्रहो यदा रवरूनस्तदा शक्रस्येन्द्रस्य दिशि अर्थात् प्राचि उनगतिश्च रवेर्यदाधिकस्तदाऽपरस्यां पश्चिमायां दिश्य- स्तं यातीत्यर्थः । अनोपपत्तिः । 'रवेरूनभुक्तिर्ग्रहः प्रागुदेती'त्यादिभास्करप्रकारतः स्फुटैव सिद्धान्तविदामिति ॥ १ ॥ कालांशकैदिनकरै-१२ नवाभिः ९ कुचन्द्र-११ विश्वै-१३र्दिनै-१५ स्तुरगशीतकरैः १७ क्रमेण । शीतांशुशुक्रगुरुसोमसुतार्किभीमा हीनाधिका दिनपतेः स्युरदृश्यदृश्याः ॥२॥ स्पष्टार्थम् । कालांशाश्च प्राचीनरेतावन्त एवोपलव्धा इत्यत्र तेषां वा- गेव कारणं कालांशानां स्थिरत्वे नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इति । च- न्द्रादीनां कालांशाश्च । चं १२ । मं १७ । वु. १३ । गु. ११ । शु. ९ । श. १५ । भास्करादिमतेन बुधशुक्रकालांशा भिन्नाः सन्ति ॥२॥ ग्रहस्य दोारहिता त्रिभज्यका क्षेपाहता शैलनवाश्वि-२९७ भिर्भजेत् । लिप्तादि बाणायनयोःसमाशयोः कुर्यादणं भिन्नदिशोधनं ग्रहे ॥३॥ त्रिभज्यका ग्रहदोारहिता कार्या । एवं भुजकोचुत्क्रमज्या जाता सा क्षेपेण ग्रहशरेणाहता तां शैलनवाश्वि- २९७ भिर्भजेदणक इत्यध्याहा- र्यम् । लब्धं लिप्ताद्यायनदृकर्मकलाः स्युरिति । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । स्थूलतया धुज्या त्रिज्या गृहीता । नाडीमण्डलासव एव क्रान्तिवृत्ते कलाः कल्पिता उत्क्रमज्ययाऽऽयनवलनं च साधितम् । 'आयनं वलनमस्फुटेपुणा सङ्गुणं युगुणभाजित ' मित्यादिभा- तत ·- करणप्रकाशे। - स्करविधिना स्थूला आयनहकर्मकलाः आवश_भुकोउज्या X जिज्या श_भुकोउज्या X १९५४श १२० १२० १२०४४ १२० भुकोउज्या X श_भुकोउज्या श स्वल्पान्तरात् । २९६ २९७ अत उपपन्नमायनदृकर्मकलानयनम् । धनोपपत्तिः स्फुटा ॥३॥ क्षेपेक्षभासङ्गुणितेऽर्क-१२ भाजिते लब्धं कलाद्यं स्वमृणं विधीयते । याम्योत्तरं क्षेपभवं नभश्चरे प्राचीस्थिते पश्चिमभागगेऽन्यथा ॥ ४ ॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । इदानीमक्ष दृकर्म साध्यते तत्र क्षितिजे स्थूलतया- ऽक्षजं वलनमक्षज्यासमं गृहीतम् । ततो 'लम्बज्ययाऽक्षनं चेत् स्याद्वलनं किं स्फुटेषुणा ' इत्यादिभास्करविधिना मध्यममेव विक्षेपं स्वल्पान्तरात् स्फुटं परिकल्प्य त्रिज्यासमां धुज्यां च गृहीत्वाऽक्षजहकर्मकलाः । अत उपपन्नमानयनम् । धनोपपत्तिः सि- द्धान्तयुक्त्या स्फुटा ॥ ४ ॥ एण्योऽल्पादाधिकागतोऽर्कखगयोर्यः स्याद्विनाडीगणो युक्तोऽसौ विवरोदयविधिरयं पश्चात् सचक्रार्धयोः । एकक्षस्थितयोस्तयोः पुनरसौ साध्योऽन्तरस्थैर्लवैः कालांशाश्च दशो-१० घृताः स कथिताल्पैस्तैग्रहो नेक्ष्यते ॥५॥ स्पष्टार्थम् । 'उनस्य भोग्योऽधिकमुक्तयुक्त' इत्यादिभास्करविधिना दृग्ग्रहार्कमध्ये विनायः साधिताः कालांशाश्च दशहृता विनाड्यो जाता- स्तदल्पे साधितढग्ग्रहार्कान्तरविनाडीगणे रविप्रभाच्छन्नमूर्त्तित्वादृग्ग्रहो नेक्ष्यत इति सर्वा वासना स्फुटैवेति ॥ ५ ॥ इष्टांशकेभ्योऽभ्यधिका ध्रवाशा यदा तदाख्यानि गतान्यहानि । अक्षज्याXश पलभाश - ·उदयास्ताधिकारः। अस्तेऽल्पका गम्यदिनान्यवेहि विलोमतस्तान्युदये ग्रहाणाम् ॥ ६॥ ध्रुवांशाः कालांशाः पठिता इष्टांशेभ्योऽभ्यधिकास्तदा तदन्तर्वतिदि- नानि गतानि अल्पाश्चगम्यानि अस्ते अवेहि जानीहि । यदि कालांशाः पठिता इष्टांशेभ्योऽभ्यधिकास्तदा एप्यदिनानि अल्पास्तदा गतदिनानी- त्यर्थः । B उपपत्तिरर्थत एव स्फुटा ॥ ६ ॥ उक्तक्षितकाललवान्तरलिप्ता भुक्त्योर्विवरेण हृता ग्रहभान्वोः । वक्रोपगते द्युचरे गतियुत्या गम्यानि गतानि च सन्ति दिनानि ॥७॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्चानुपाततो गतगम्यदिनानयनस्य स्फुटा ॥ ७ ॥ यदा खरांशुर्भवनद्वयन स्वाक्षांशहीनेन समस्तदानीम् । प्रयात्यगस्त्योऽस्तमयं भषट्दात् तेन च्युतेनोदयमेति तुल्यः॥८॥ इति करणप्रकाशे उदयास्ताधिकारः ॥ ७ ॥ स्पष्टार्थम् । ( मन्निर्मितगणकतरङ्गिण्यां ३१-३३ पृष्ठानि विलो- क्यानि) अत्रोपपत्तिः । अगस्त्यस्य याम्याः शरांशाः=८० लल्लमतेन तज्ज्या =११८ । यदि लम्बज्ययाऽक्षज्या तदा शरज्यया किं लब्धा स्थूलाऽ- क्षदृकर्मज्या ज्या ११८ । अत्र स्वल्पान्तरात् प्रथमज्याखण्डानुपाते- नाक्षज्या- ३१ अ । लम्बज्या च स्थूला=१२० । ततोऽक्षदृक्कर्मज्या । एतच्चापांशाः स्थूलाः अ, स्वल्पान्तरात् । स्वल्पान्तरात् कालक्षेत्रयोः समविभागकल्पनया द्वादशकालांशस- मान् क्षेत्रांशान् प्रकल्प्यास्तभानुः=८०-१२- अ-६८- । अत्राक्ष- दृकर्मणः स्थूलत्वात् ६८ स्थाने ६० एते गृहीतास्तारतम्यादाचार्येणात उपपद्यते सर्वम् । उदयभानुरस्तभानुहीनभार्धसमः स्वल्पान्तरादिति ॥८॥ अX११८ - ३१४ अX१९८ १२०४१५ ·श.क-श । ज्याश-शX३९ । कुज्या १२४६०४१५ ४६ करणप्रकाशे। श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः खेटगमे तु हेतुः ॥ इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायामुदयास्ताधिकारः समाप्तः ॥ ७ ॥ अथ शृङ्गोन्नत्यधिकारः । अक्षप्रभा क्षेपहता यमस्वरै-७२ भक्ता फलेनोनयुतं स्फुटं भवेत् । इन्दोश्चरार्धे रविवत् प्रसाधितं भिन्नैकविक्षेपशशाङ्कगोलयोः ॥ १ ॥ स्पप्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः। अत्र शरकलावशेन स्थूलत्वात् कुज्याकलासमा एव चरा- सवः साधितास्ते षड्भक्ताः शरजनितं पलात्मकं चरं स्यात् । तत्संस्का- रेण मध्यक्रान्तिभवचरार्धं स्पष्टं चरं स्यादिति । ६०४१५ विशX३१४१५ एतच्चापभागा:- । एते षष्टिगुणाः कुज्या- १२४६०४१५४३१ १२४६० विश कला: । एते षड्भक्ताः शरजं पलात्मकं चरम्= । अत उपपन्नमानयनम् । धनोपपत्तिरतिसुगमा ॥ १ ॥ प्राग्वत् प्रागुदयेन्दुलग्नयोः पश्चात् षड्भयुतास्तचन्द्रलग्नयोः । यः कालोऽन्तरजः स उन्नतो भवेतू साध्याऽतः स्वचरार्धतोऽवत् प्रभा ॥२॥ प्राक्षितिज उदयेन्दुः प्राग्डग्ग्रह आयनाक्षजदृकर्मसंस्कृत इन्दुः । लग्नं चानयोर्मध्ये प्राग्वत् ' उनस्य भोग्योऽधिकभुक्तियुक्तो मध्योदया- ट्य ' इत्यादिना कालश्चन्द्रस्योन्नतकालो भवेत् । पश्चिमक्षितिजे षड्भयु- तास्तचन्द्रलग्नयोर्मध्ये प्राग्वदुन्नतकालः साध्यः । तत उन्नतकालात् स्पष्टचरार्धतश्च शङ्ख विधाय अर्कवत् प्रभा छाया चन्द्रस्य साध्यत्यर्थः । विशX३१ विxश विxश ૭૨ " ·शृङ्गोन्नत्यधिकारः। ज्यालं त्रि चन्द्राग्रा-ज्यालं ज्याल उपपतिश्चात्रातिमुगमा ॥ २ ॥ चन्द्रार्कयोः क्रान्तिलवान्तरैक्यतो जीवा विधया समभिन्नगोलयोः । चन्द्रप्टभाकर्णगुणा विभाजिता स्याल्लम्वमौा फलमिन्दुदिग्भवेत् ॥ ३॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । सूर्यास्तकाले सूर्याग्रैव सूर्यभुनः कान्त्यंशा द्विगुणाः स्वल्पान्तरात् क्रान्तिज्या= २रक्रां । अग्रा= त्रिxरकां .२चक्रात्रि चन्द्राग्रा | अभयोः संस्कारेण रव्यपेक्षया ज्यालं त्रि ४२ ( रकांचंक्रां) -xसंस्कारज्या । इयं चन्द्र- च्छायाकर्णगुणा त्रिज्याहृता जाता रव्यपेक्षया चन्द्रकर्णवृत्ताना ____इक संस्कारज्या । इयमक्षप्रभया याम्यया संस्कृता जातो लघुशङ्कु- ज्यालं प्राच्यपरसूत्रान्तररूपो भुज इत्यग्रे संबन्धः ॥ ३ ॥ चान्द्रेऽपमेऽल्पे समदिग्भवेऽन्यथा तद्याम्ययाऽक्षप्रभया च संस्कृतम् । स्यादङ्गुलादिः स भुजो दिवाकराः कोटिस्तयोर्वर्गयुतेः पदं श्रुतिः ॥ ४॥ समदिग्भवे चान्द्रेऽपमे सूर्यक्रान्तितोऽल्पे पूर्वागतं कर्णवृत्ताग्रारूपं फलमिन्दुदिक्कादन्यथा विपरीतदिकं ज्ञेयं तद्याम्ययाऽक्षप्रभया संस्कृतं सो- ऽङ्गुलादिर्भुजः स्यात् । दिवाकरा द्वादश लघुशङ्कुः कोटिः । तयोर्वर्गयुतेः पदं श्रुतिः कर्णः स्यादिति । अत्रोपपत्तिः । ' त्रिभज्याहृताऽर्कायका कर्णनिनी' त्यादिभास्कर- विधितो लघुशङ्कुत्राच्यपरान्तररूपो बाहुः सूर्यापेक्षया चन्द्रस्य साधित इति पूर्वश्लोके हुपपादितः । ततः सूर्यास्तकाले रविशङ्कभावादपवर्तितश- कुादशैव चन्द्रशङ्कुर्जातस्तयोर्वर्गयुतेःपदं कल्पितरविचन्द्रयोरपवर्तित ·करणप्रकाशे। अं विम्बान्तरसूत्रं स्यादिति सर्व स्फुटमेव ॥ ४ ॥ भानुवर्जितसुधाकरांशकाः स्यात् सितं तिथि-१५ विभाजिताः सिते । व्योमकुञ्जरशशाङ्क-१८० वर्जिताः स्यात् तथैव बहुलेऽसितं भवेत् ॥५॥ सिते शुक्लपक्षे भानुवर्जितसुधाकरांशकाः सूर्योनचन्द्रांशकाः पञ्चद- शभक्ताः सितं सिताङ्गुलानि स्यात् । बहुले कृष्णपक्षे तेऽन्तरांशा व्यो- मकुञ्जरशशाङ्कतो वर्जितास्ततः पञ्चदशहृता असितं स्यादित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । पञ्चदशभिरंशैरेकं सिताङ्गुलं प्रकल्प्यानुपातेन शुक्लागु- लानि भवन्ति शुक्लपक्षे । कृष्णपक्षेतु सितम्। इदं द्वादशशुद्धं जातमसितम्=१२- । अत उपपन्नं स- र्वम् ॥ ५॥ विन्दोर्वाहुः संनिवेशो यथाऽऽशं पश्चाद्देशे प्राङ्मुखी कोटिरस्मात् । प्राच्यामिन्दोः पश्चिमाशामुखी स्यात् कर्णस्तिर्यग्वाहुकोट्यामध्ये ॥६॥ स्पष्टार्थम् ॥ ६॥ कर्णकोटियुजि षड्भिरङ्गुलैर्मण्डलं शशभृतः समालिखेत् । आनयेदपरतः सितं विधोः कर्णमार्गगमथासितेसितम् ॥ ७ ॥ स्पष्टार्थम् ॥ ७ ॥ सिताङ्ग-धविश्लेषदलेन नन्दा ६ हृता धिकाः स्यात् परिलेखसूत्रम् । नीतेन शुक्लादनुकर्णगत्या वृत्तं लिखेत् तेन सितप्रसिद्ध्यै ॥८॥ इति करणप्रकाशे शृङ्गोन्नत्यधिकारः॥ ॥ सिताङ्गयोरन्तरार्धेन नव हृता लब्धिश्च सिताङ्गान्तरार्धेनाधिका परि- लेखसूत्रं स्यादिति ।

·४६ ग्रहयुत्यधिकारः। अोपपत्तिः। सितोनाः पट् विभास्वभासूत्रयोरन्तरं कोटिकर्णयोः स्यात् । भुजश्च षट् । ततो 'भुजाहार्गतात् कोटिकर्णान्तराप्त' मित्यादिना कोटिक- अं अं योगः= ३६ । कर्णः= | अत उपपन्नम् । २ शेषोपपत्त्यर्थ भास्करशृङ्गोन्नतिनिरीक्ष्या । श्रीमत्कपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः शृङ्गविधौ तु हेतुः ।। इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां शृङ्गोन्नत्यधिकारः समाप्तः ॥८॥ अथ ग्रहयुत्यधिकारः। अनल्पभुक्तौ खचरेऽल्पभुक्ते- रूनेऽथ पक्रिण्यधिकेऽनुलोमात् । वक्रस्थयोः शीघ्रगतावनल्पे गम्या युतिः स्यात्तु गताऽन्यथा स्यात् ॥१॥ अनल्पभुक्तावधिकगतौ खचरेऽल्पभुक्तेहादूनेऽल्पेऽथ वक्रिणि खगेऽ- नुलोमादवक्रगाद्हादधिके द्वयोर्वक्रस्थयोर्ग्रहयोः शीघुगतावत्पगतेाद- नल्पेऽधिके ग्रहयोयुतिर्गम्या एप्या स्यादतोऽन्यथा तु गता स्यादित्यर्थः । अत्रोपपत्तिर्ग्रहगतिसंस्थानतोऽतिस्फुटा ॥ १ ॥ अवक्रयोर्वक्रगयोश्च भक्ता भुक्त्यन्तरेणाऽन्तरलिप्तिकाः स्युः। दिनानि चक्रिण्यथ भुक्तियुत्या क्षेया युतिस्तैरगता गता वा ॥ २॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्चाग्रिमश्लोकोपपत्तितः स्फुट ॥ २ ॥ गतिरन्तरलिप्तिकाहता गतियोगाऽन्तरभाजिता तथा । अगते स्वमृणं गते कला योगे वक्रगतेऽन्यथा समौ ॥ ३ ॥ . ap

·करणप्रकाशे।
प्रग अंक
गयो, वा गर्भ
.
गतिम्रहयोरन्तरलिप्ताभिर्हता एकस्मिन् ग्रहे वक्रिणि गत्यार्योगना-
न्यथाऽन्तरेण भाजिता । लब्धाः कला अगते गम्ये योग स्वं कार्या गते
योगे च ऋणं कार्याः । वक्रगते आहे तु अन्यथा विपरीत कार्याः। गम्ये
ऋणं गते धनं कार्यास्तदा तौ खेटौ समौ भवत इत्यर्थः ।
अत्रोपत्तिः । यद्येकस्मिन् ग्रहे वक्रिणि गतियोगेनान्यथा गत्यन्त-
रेणैकं दिनं तदा ग्रहान्तरलिप्ताभिः किम् । लब्धानि गम्यगतदिनानि
अंक
गयो.वागमं
। तत एकेन दिनेन ग्रहगतिकलास्तदा पूर्वागत गतगम्यदिनैः
किम् । लब्धाश्चालनकलाः = । धनर्णवासना चातिस्फुटा॥३॥
नवदिनेशरसाऽर्कदिवाकरा
दशगुणाः खलु बाणकलाः कुजात् ।
९०।१२०६०।१२०११२०
युगयमाऽटरसाऽम्बरभूमयो
दशहता इह पातलवा:स्मृताः॥४॥
४०२०1००६०११००
कुजादीनां मध्यमाः परमाः शरकलाः कु. ९० । वु. १२० ।
गु. ६० । शु. १२० । श. १२० । पातभागाश्च कु४० । वु. २० ।
गु. ८० | शु. ६० । श. १०० ।
अत्रोपपत्तिः । शीघप्रत्तिवृत्तगोले ये शराः परमा उपलब्धास्ते पठि-
तास्तथा ग्रहमन्दोच्चवत्कुजादिपातानामत्यल्पगतित्वात् स्वसमयोपलब्धाः
स्थिरा भागाः पठिताः।
तथा च स्वतन्त्रे लल्लः ।
नन्दसूर्यरससूर्यभानवो दिग्गुणाः शरकलाः कुजादितः ।
वेदलोचनगजाङ्गखेन्दवः पातजाः स्युरथ दिग्गुणा लवाः ॥
आचार्येण लल्लोदिता एव पठिता इति ॥ ४ ॥
युगाश्विनः षट्कृतिरश्ववेदा स्तम्बरमाम्भोनिधयः खरामाः ।
व्योमेन्दुनिघ्ना निजकर्णभक्ता. कुजादितो विम्बकला भवन्ति ॥५॥

·ग्रहयुत्यधिकारः। २४ । ३६ । ४७ । ४८। ३० एताः संख्या दशगुणा निजनिज- शीघ्रकर्णभक्तास्तदा भौमादितः क्रमेण बिम्बकला भवन्ति इति । अत्रोपपत्तिः । ‘पञ्चभिर्दशभिरिन्द्रियेन्दुभिर्योमवाहुभिरथेषुलोचनैः। चन्द्रयोजनतनु तास्फुजिज्जीवसौम्यशनिभौममूर्तयः ॥' इति लल्लोदितेन स्वल्पान्तराद्रौमादीनां तनुयोजनानि भौ= १८० १९ स्वल्पान्तरात् बु ३२ ॥ गु = ६० = ४८ । ९६ ॥श= ततो 'योजनानि दशभिर्हतानि वा मध्यमाः स्युरथ मानलिप्तिकाः । ताडितास्त्रिभवनज्यया पुनर्भग्रहान्तरविभाजिताः स्फुटाः' ।। इति लल्लो- दितेन भौमादीनां स्वल्पान्तरात् मध्यविम्बकलाः । भौ. २ । ७. ३ । गु. ४ । ३० शु. १० । श. २ । ३० स्फुटविम्बकलाश्च २४४१० ३४२२० ४८० शु-१६ ४४०-२४ ॥ भौ-२४१२० । बु= शीक ३६४१० शीक शीक शीक शीक शीक ४४१२० ४८x१० शीक श- शीक शीक शीक आचार्येण गुरोर्मध्यमविम्बकलाः= ३१३ शुक्रस्य च ४. एताः कला गृहीतास्तत पूर्वविधिना स्फुटविम्बकलाः । गु= ३३३४ १२० = ४७ x १०॥ । २३४१२० - ३०x१० । अत्र गुरु- शुक्रविम्वयोर्लल्लेन सह महान् विरोधः सुधीभिभृशं विभावनीयः ॥ ५ ॥ भौमसूर्यसुतवाक्पतिपाताः संस्कृताश्चलफलेन यथा ते । स्युः स्फुटा क्षसितपातलवाः स्युः स्वीयमन्दफलयुक्तविहीनाः ॥६॥ स्वीयमन्दफलयुक्तविहीना व्यस्तमन्दफलसंस्कृता इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । अत्र चक्रशुद्धः पातः पातत्वेन गृहीतः । अत्रः 'पाते- ऽथ वा शीघ्रफलं विलोममिति भास्करविधिनाऽत्र यथा संस्कृताः पात- लवाः स्फुटग्रहशोधनार्थ स्फुटा भवन्ति । वुध शुक्रपातयोर्मन्दफलसंस्का-

·૧૨
करणप्रकाशे।
रार्थं 'ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका
यतः स्यु' रित्यादि भास्करवचनं सभाष्यं विलोक्यमिति ॥ ६ ॥
स्वं स्वं पातं सहशकलिकातू सौम्यभृग्योश्चलोञ्चात्
त्यत्का दोा निजशरहता शीघ्रकर्णोद्धृता च ।
क्षेपः स्पष्टो भवति दिशि पातोनितव्योमगस्य
नत्या सूर्यग्रहणविधिना संस्कृतः शीतरश्मेः ॥ ७॥
सदृशकलिकात् स्पष्टग्रहात् । शीतरश्मेश्चन्द्रस्य वाणो नत्या संस्कृतः
स्फुटः स्यात् ।
अत्रोपपत्तिः । मन्दस्फुटात् खेचरतः स्वपातयुक्ताद्भुनज्या पठितेषुनि-
नीत्यादिना चक्रशुद्धपाततःस्फुटा आचार्येण शरभागाः साधिताः। चन्द्रस्य च
नतिमहत्त्वात् स्वीझताऽन्येषां स्वाल्पन्तरात् त्यक्ता तेन भौमादीनां गणि-
तागतः क्षेप एव स्फुटो नतिसंस्कृतो ज्ञेयः ॥ ७ ॥
शरयोः समभिन्नगोलयोर्विवरैवयं भवति ग्रहान्तरम् ।
अस्मिंस्तनुखण्डयोगतो भेदोऽल्पे खरसो ६० दृते कराः॥८॥
समभिन्नगोलयोः शरयोः क्रमेण विवरमैक्यं च ग्रहान्तरं भवेत् ।
अस्मिन्नन्तरे तनुखण्डयोगतो मानैक्याईतोऽल्पे भेदो भवति । अधःस्थे-
नोवस्थश्ठाद्यत इत्यर्थः । ग्रहयोदक्षिणोत्तरान्तरं शरयोः संस्कारसमं
कलात्मकं षष्टिहृतं हस्ता भवन्ति ।
अत्रोपपत्तिः । अत्रैकममुलं साईद्विकलं ५ गृहीतं तच्चतुर्विंशतिगुणं ह-
स्तामुललिप्ताः ६ ० । अतः कलात्मकमन्तरं षष्टिहृतं हस्ता भवन्ति ।
शेषोपपत्तिरतिसुगमा ॥ ८ ॥
पलप्रमानेन कलेपुणा वगै७२-
हृतेन संस्कृत्य चरं ततो दिनम् ।
ग्रहैष्ययुग्लग्नगताऽन्तरोदय-
युतौ भवेदृश्ययुतौ विधिः स हि ॥६॥

·ग्रहयुत्यधिकारः।
कलेपुणा कलात्मकशरेण पलप्रभागुणेन ड्यगै ७२ हृतेन फलेन ग्र-
हस्य मध्यमक्रान्तिभवं चरं संस्कृत्य स्फुटं चरं साध्यं ततः स्फुटाचरात्
दिनं दिनमानं साध्यम् । ग्रहत्येप्यो भोग्यकालस्तात्कालिकलग्नस्य गत-
कालेनान्तरोदयैश्च युक् एवं युतौ युतिसमये ग्रहस्योन्नतकालो भवेदिति
शेषः । एवं दृश्ययुतौ स चन्द्रशृङ्गोन्नतिवद्विधिप्रंहावलोकनार्थ कार्य इति
शेषः ॥९॥
अत्रोपपत्तिः । आचार्यस्य शृङ्गोन्नत्यध्यायस्य प्रथमश्लोकेन स्फुटच-
रोपपत्तिः स्फुटा । तेनैवाध्यायेनान्यत् सर्वं च स्फुटमिति ॥ ९ ॥
यदा समकलो रात्रावूनी तत्काललग्नतः।
अधिकौ चाऽस्तलग्नात् स्तस्तदा दृश्ययुतिर्भवेत् ॥ १०॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च स्फुटा ॥ १० ॥
असमदिशोः शरयोर्युतिभाजी
निजनिजवाणदिशि धुचरौ स्तः।
समककुभोः खलु यस्य शरोऽल्पो-
ऽपरदिशि सोऽन्यनभश्चरतः स्यात् ॥ ११ ॥
स्वष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । भास्करग्रहयुत्यधिकारतः स्फुटा ॥ ११ ॥
समकलयोर्ग्रहयोरुदयो यः
स्फुटमनयोरुदयात् समयेन ।
स भवति येन सति ग्रहभेदे
स तिथिरतः कुरु लम्बनपूर्वम् ॥ १२ ॥
समकलयोरेकस्थानस्थितयोर्ग्रहयोर्य उदय उदयकालो भवेत् तस्मात्
उदयादुदयकालाधन समयेनानयोर्ग्रहयोः स्फुटं स युतिकालो ग्रहभेदे
सति भवेत् स एव तिथिदर्शान्तः कल्प्यस्ततः सूर्यग्रहणवल्लम्बनपूर्व ल-
म्बनादिकं कुर्वित्यर्थः। उपपत्तिरत्रातिसरला ॥ १२ ॥

·५४ करणप्रकाशे। आसीत् पार्थिववृन्दवन्दितपदाम्भोजद्वयो माथुरः श्रीचन्द्राख्यबुधो गुणैकवसतिः ख्यातो द्विजेन्द्रः क्षिती। नत्वा तस्य सुतोऽधिपङ्कजयुगं खण्डेन्दुचूडामणे- वृत्तः स्पष्टमिदं चकार करणं श्रीब्रह्मदेवः कृती ॥ १३ ॥ इति श्रीब्रह्मदेवगणकविरचिते करणप्रकाशे ग्रहयुत्यधिकारः॥६॥ समाप्तश्चाऽयं करणप्रकाशः। स्पष्टार्थम् ॥१३॥ श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः खेटयुतौ तु हेतुः ।। इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां खेटयुत्यधिकारः समाप्तः ॥९॥ श्रीसुधाकरकलासुवाकरा वासना बहुविधा बुधा वराः । भास्करीयरुतिकृत्यमण्डिताः सम्पिबन्तु सततं सुपण्डिताः ॥

·क्षेपसाधनम् । अथ करणप्रकाशारम्भे १०१४ शके चैत्रशुक्लप्रतिपदि भृगौ सू- योदये आर्यभटमूलकलल्लमतेन कल्यादेरहर्गणः साध्यते । श% १०१४ ३१७९ क. व. = ४१९३ १२ ४१९३ क. सौमा ५०३१६ क. सौ. दि=१५०९४८० क. सौदिर युझ _२४०५१०८८२५२८० युसौदि =१५४६=अधिमासाः। अधिशेषं च-७६९६२५२८० । कल्यादितश्चान्द्राहाः=१५४६४३०+१५०९४८०=१५५५८६० । क. चादियुक्ष _३९०२४९८२९१८८०० =२४३४४-क्षयाहाः । १६०३०००००० क्षयशेषं च=१५४८९७१२८० । कल्यादेरहर्गणः=१५५५८६०-२४३४४=१५३१५१६ । एकादिगुणा अहर्गणाः एकादिगुणा युगसावनदिवसाः। यु. चादि १५३१५१६ । १ ३०६३०३२/ २ ४५९४५४८ ६१२६०६४ ७६५७५८० ९१८९०९६६ १०७२०६१२ १२२५२१२८ १३७८३६४४ ९ १५३१५९६० १५७७९१७५०० ३२५५८३५००० १७३३७५२५०० ६३११६७०००० ७८८९५८७५०० ९४६७५०५००० ११०४५४२२५०० २२६२३३४०००० १४२०२२५७५०० १५७७९१७५०००१ MOV ·क्षेपसाधनम्। अधिशेषम्=७६९६२५२८० ६५ ३८४८१२६४० ४६१७७५१६८ १५५५२००००० ००)५००२५६।४३२००(३२ ३३६९६ ३११०४ २५९२४३२०० यदि युगसौरदिनैरिदं पूर्वागतमधिशेषं तदा ६५ हरेण किम् । लब्ध ३२ विलोमेन स्वात्यष्टिनव ९१७ भागयुतं च स्वल्पान्तराज्जातं तदेव ३२ द्विघ्नमासयोजनाह क्षेपमानम् । (द्रष्टव्यो मध्यमाधिकारस्य २ श्लोकः।) एवं सञ्चारेण ६४ हरसंबन्धि पूर्वागतं क्षयशेषम् क्षयशेषम् = १५४८९७१२८० ६१९५८८५१२ ९२९३८२७६८ १६०३००००८०)९९१३४१६ १९२।०(६२ स्वल्पान्तरात् २९५४१५७१२ १ अस्य द्विघ्नस्य १२४ त्रिखवेदभू १४ ०३ भागः शून्यसमः स्वल्पा- न्तरात् तेन तिथिगणे योजनाह क्षेपमान ६२ मिदमेव । ( द्रष्टव्यौ म- ध्यमाधिकारस्य २-३ श्लोको ) ·क्षेपसाधनम्। अथ रावक्षेपानयनम् । अह 3D १५५५२००००० ) अहम ३०६३०३२ ४५९४५४८ ६१२६०६४ ६६१६१४९२२००००० (४१९२।११।१६।३२०५६ ६३२२६७०० ३०४४७९१२ रक्षे = ११॥१६॥३२॥२६॥ १५७७९१७५ १४६६८७३७० १४२०१२५७५ ४६७४७९५० १५१८९६०० १२ १८२२७२२०० १५७७९१.७५ १५७७९.१७५ ८७०४२७५ २६११२८२५० १५७७९१७५ ९४६७५०५० ८६६१४५० ५१९६८७००० ४७३३७५२५ ४६३१२७५० ३१५५८३५० १४७५३४०० ८८५२०४००० ७८७९५८७५ ९७२४५२५० ९४६७५०५० २५७०२०० आचार्येण ५६ विकलास्थाने ५७ विकला गृहीताः ·क्षेपसाधनम् । -- अथ चन्द्रक्षेपानयनम् । अह १५३१५९६ ५७७५३३३६ ९१८९०९६ ४५९४५४८ ४५९४५४८ ४५९४५४८ ७६५७५८० १०७२०६१२ २०७२०६१२ ७६५७५८० ।।। युकु-१५७७९१७५००)मह चम6८४५०२५८१३७३'७६(५६०५४।११।२८।१९।४२ ७८८९५८७५ ९५५४२८३१ ९४६७५०५० 'शाके नखाब्धि ४२० रहिते' ८६७७८१३७ इत्यादि लल्लोक्तेन चन्द्रस्य ७८८९५८७५ कलात्मकं वीजमृणम् ७८८२२६२३ (१०१४-४२०) २५ ६३११६७०० १५७०५९२३७६ १२ =१९४५९।२४ ३१४१२८४७५२ १५७०५९२३७६ पन्नश्चन्द्र-११२८०।१९।४३" १८८४७१०८५१२ वीजमृणम् =५९।२४ १५७७९२७५ वास्तवश्चन्द्रक्षेप = १२२७।२०।२९ ३०६७९२३५ आचार्योक्तक्षेपेण सहकविकलान्तरम् १५७७९२७५ १४९०००६०१२ ४४७००१८०३'६० ३१५५८३५० १३१४१८३०३ an ५१८४९०३६० ३११०९४२२६०० २५७७९२७५ २५३३०२४६६ १४२०१२५७५ ११२८९८९१०० ६७७३९३४६००० ६३११६७०० ४६२२६४६० २४६६८११० ·क्षेपसाधनम् । अथ भौमक्षेपानयनम् । यह भौम १५३१५१६ २२९६८२४ ६१२६०६४ ३०६३०३२ १२२५२१२८ ९१८९०९६ १३७८३६४४ ३०६३०३२ युकु = १५७७९१७५००)अहx भौम = ३५१७६२२७०५२८४(२२२९१३॥ ३१५५८३५० ३६१७८७७० लल्लमतेत भौमस्य कलात्मकं वीजं धनम् (१०१४-४२०)X४८ ५९४४४८ १५४१३ अह भौ-३१११ । २६।४ वा. मौ. क्षे=३।१३ । २० । ७ आचार्योक्तक्षेपेणैकविकलान्तरम् ४६२०४२०५ ३१५५८३५० १४६४५८५५१ १४२०१२५७५ ४४४५९७६८४ १२ ८८९१९५३६८ ४४४५९७६८४ ५३३५१७२२०८ ४७३३७५२५ ६०१४१९७०८ १८०४२५९१२४० १५७७९१७५ २२६३४१६२ १५७७९१७५ ६८५४९८७४० ४११२९९२४४०० ३१५५८३५० ९५७१५७७४ ९४६७५०५० १०४०६९४०० ६२४४१६४००० ४७३३७५२५ ·६० क्षेपसाधनम् । अथ बुधोच्चक्षेपायनम् । - अह - वु उ.भ १७९३७०२० १०७२०६१२ ४५९४५४८ १३७८३६४४ २०७२०६१२ । - % - युकु-१५७७९१७५००)अहवु उ.भ-२७४७०८३३१२२३२०(२७४०९।६।१७।५३।१६ १५७७९१७५ १२६९१६५८१ ११०४५४२२५ लल्लमतने बुध्रोच्चबीजं कलात्मकं ६४६२३५६२ धनम् ६३११६७०० (१०१४-४२०) ४२० १५०६८६२२३ २५० १४२०१२५७५ ५९४४४२ ३५६४४७ ८६७३६५८२० २२ .२४९४८ -९९७॥५६" १७३४७२९६४ ८६७३६४८२ १०४०८३७७८४० ग. भौ-६१७ । ५३ । १७ ९४६७५०५० वा.क्षे=७।४ । ३१ । १२ ९४०८७२८४० अयमाचार्योक्तसम एवं २८२२६१८५२०० १५७७९२७५ १२४४७०१०२ ११०४५४२२५ १४०१५८७७०० ८४०९५२६२००० ७८८९५८७५ - १७३३७५२२ ४६५६३४५०० २७९३८०७०००० १५७७९१७५ १२१५८८९५० ११०४५४२२५ ११२३४७२५ ·क्षेपसाधनम् । ६१ १ अथ गुरुक्षेपानयनम् । अह - ३६४२२४ ६१२६०६४ ६१२६०६४ ९२८९०९६ ४५९४९४८ युकु-१५७७९१७५००)अह-गुभ =२५७८१४८८३२८४(३५३।६।४।४८६ ४७३३७५२५ लल्लमतेन बीजं कलात्मकमृणम् (१०१४-४२०)४४७ ७८७९५८७५ २२४३७५८५ ४७३३७५२९ ८२०००६०८४ १२ १६२००१२१६८ ८१०७०६०८४ ९७२००७३००८ ९४६७५०५० २५२५६८००८ ७५७७०४०२४० ६३११६७०० १२६५३७०२४० ७५९२२२१४४०० - ५९४४४७ -=१११,४०, - अह.गु ६।४।१८।७ बीजम् ६।२।५६। २७ अयमाचार्योक्तक्षेपसम एव वा.क्षे - १२८०५५१४४ १२६२३३४०० २८२१७४४०० १०९३४६४००० ९४६७५०५० ·क्षेपसाधनम् । अथ शुक्रोच्चक्षेपानयनम् । %- अह शु उ.भ १५३१५१६ ७०२२३८८ १२२५२१२८ १२२५२१२८ ४५९४९४८ ३०६३०३२ १०७२०६१२ यु. कु =१५७७९१७५००)अह४ शु. उ. भ= १०७५४८९९५८०२०८८६८१५:१०।१७।३२१२ ९४६७५०५० १२८७३९४५८ १२६२३३४०० २५०६०५८० १५७७९१७५ लल्लमतेन शुक्रोच्चबीजं कलात्मक ९२८१४०५२ मृणम् ७८८९५८७५ (१०१४-४२०)४१५३ १३९१८२७७०८ %3D ५९४४१५३. ३=३६३।३२" । ३. ३२ अह शु उ. = २०१७॥३२॥२९" बीजम् वा. क्षे. -१०।११।२८।५७ अत्राचार्योक्तक्षेपेण संहकोनत्रि- शद्विकलान्तरं पततीति महद्वैषम्यमतस्तत्र 'वसुशराः' इति पाठ. साधुरिति सुधीभिश्चिन्त्यम् । २७८३६३५४१६ १३९२८१७७०१ १६७०१८२२४९६ १५७७९२७५ ९२२६३७४९६ २७६७९१२४८८० १५७७९१७५ . ८५४५२७३८० ५१२७२६४२८०० ४७३३७५२२ ३९३४११७८ ७७८२८२८०० ४६६९६९६८००० १५१३८६२८० १४२०१२५७५ ९३७३६०५०० ·क्षेपसाधनम् । अथ शनिक्षेपानयनम् । अह शभ ६१२६०६४ ९२८९०९६ ७६५७५८० ९२८९०९६ ६१२६०६४ युकु = १५७७९१७५००)अहXशभ =२२४४६६१९१०२४(१४२।३।१२६१५२ १९७७९२७५ ६६६७३३६१ ६३११६७०० लममतेन शिनवीज ३५५६६६१० कलात्मकं धनम् (१०१४-४२०)४२० ४००८२६०२४ ९० ८०९६५२०४८ =५९४४२११६ ४००८२६०२४ = ४७१३१" ४८०९९१२२८८ १७६३३०७ अहर्ग श० - ३॥१॥२६॥५२" ७६१०९७८८ बीजम् वास्तवशनिक्षेप =३।२।१४॥ २३ १५७७९२७५ अयमार्योक्तक्षेपसम एव ७०८६७६१४० ४२४१२५६८४०० % 3D 3- ४७।३९ १०८५४२१८४ ९४६७५०५० २३८६७१३४०० ८३२०२८०४००० ७८८९५८७९ ११५१०९४००० ·क्षेपसाधनम् । अथ राहुक्षेपानयनम् । अह पाभ १५३१५१६ २३२२२६ ३०६३०३२ ४५९४५४८ युकु - १५७७९१७५००)अहX पाभ = ३५९६५७८३४६१६(२२५।४।२२।५४।४२ पातक्षेप ६ ३२५५८३५० पात.= १०॥२२॥५४॥४२ ४००७४३३४ अयं चक्र शुद्धा जातो राहुः-१७।६।१८ लल्लमतन राहुबीज ८५१५९८४६ कलात्मकमृणम् ७८८९५८७५ (१०१४-४२०)X९६ ६२६३९७११६ ५९४४९६-२२८१६" -३४८६" अह. रा=१। ७° । ५। १८" बीजम् - ३ । ४८। ६ वा. क्षे-१।३।१७। १२ अयमाचार्योक्तक्षेपसम एवं १२५२७९४२३२ ६२६३९७११६ ७५१६७६५३९२ ६३११६७०० १२०५०९५३९२ ३६१५२८६१७६० ३१५५८३५० ४५९४५११७ १४३८६७६७६० ८६३२०६०५६०० ७८८९५८७५ ७४२४७३०६ ६३११६७०० ११२३०६०६०० ६६७८३६३६००० ६३११६७०० ३६६६९३६० ३१५५८३५० ५१११०१००० ·क्षेपसाधनम् । अथ चन्द्रोच्चक्षेपानयनम् । - मह च.उ.भ १८८२२९ १३७८३६४४ १२२५२१२८ १२२५२१२८ ६१२६०६४ युकु-१५७७९१७५८०) अ६४च उ.भ७४७७२५२१००४०(४७३।१०।२०१२०१७ ६३२२६७०० उच्चभपः १२६५४८२१० उच्चम् २०१२०१७ लल्लमतेने बुधोच्चबीजं कलात्मकें ११०४५४२२५ मृणम् ६०९३९८५० (१०१४-४२०)४४१४ ४७३३७५२५ २३६०२३२५०४ १२ २७२०४६५००८ =४।३०। ९२” २३६०२३२५०४ मह च उ =१११० । २०। ८ १६३२२७९००१८ बीजम् - ४ ।३०।७२ १५७७९१७५ वा. क्षे=१५। ४९ । १६ ५४३६१५०४८ १६३०८४५१४४० भयमाचार्योक्तसम एव १५७७९१७५ ५२९२७६४४० ३२७५६५५८६४०० ५९४४११४=२७०१५५" -- १९८२३६४४०० ११८९४१८४००० ११०४५४२२५ ८४८७६१५०० ·क्षेपसाधनम्। चन्द्रग्रहणस्य २० श्लोके । आर्यभटमते सर्वे युगपादाः समाः । अतः कलियुगादौ सपातार्क- भगणाः ३४४९९२२२६ एते द्विगुणाः सप्ततष्टाः शेषमितः पर्वपतिः । अ- तस्ते द्विगुणाः ३४४५९२२२६४२–१३६९६६७८ ६८२८३३९ । एते स- प्ततष्टाः शेषं शून्यम् । अतस्तत्र वर्तमानो विधिः पर्वपतिः । अथ कलेरहर्गणस्य २७३ १३३५६ एतैर्गुणनार्थं न्यासः । अहं - २७३२३३५६ ७६५७५८० ४५९४५४८ ४५९४५४८ ४५९४५४८ १०७२०६१२ २६२९८६२६)मह ४ गु =४१८३०८४१७२७६९६(१५९०६०९ २६२९८६२५ १५५३२२२६७ १३१४९३१२५ २३८२९०४२२ २३६६८७६२५ १६०२७९७७६ १५७७९१७५० २४८८०२६९६ २३६६८७६२५ १२११५०७१ ·२५९२ क्षेपसाधनम् । अतो ग्रन्थारम्भे सपातार्कदिनानि वर्तमानानि=१५९०६ १० ए- तानि १८० हृतानि लब्धाः पर्वपतयः ८८३६ शेषदिनानि वर्तमान- स्य=१३० । लब्धाः पर्वपतयः सप्ततष्टाः शिष्टौ २ तत्संबन्धीनि दि- नानि=३६० वर्तमानपर्वपतिदिनसहितानि जातानि विधितः सपातार्क- दिनानि=३६०+१३०=४९० । अथाचार्योक्तप्रकारतः १०० (अह-२४७२) १०० २४७१४१००-१००अ -९६ (स्वल्पान्त- रतो वर्तमानलब्ध्यर्थं ९५ स्थाने ९६ गृहीता ) अत्र ५८७ अधिके ९६+६८७=१००४+४९१ । अनेनाधिकेऽहर्गणे जातानि विधितः सपातार्कदिनानि=अ+ +४९१ । अत्र प्रथमं ख- ण्डद्वयमहर्गणसम्भूतमहर्गणसंवन्धिनः सपातार्कदिवसास्ते पूर्वागतम्रन्था- रम्भे विधितः समागतैः सपातार्कदिवसै ४९० रेभिः सहिता जातानि पर्वान्ते सपातार्कदिनानि=अ+ +४९० । पर्वसमाप्तिः प्रतिपदि भवति अतस्तदा पूर्वागतानि सैकानि जातान्याचार्यानीतसमानि सपातार्कदि- नानि अ+२००४+४९१ । खगजचन्द्र १८० हृतानि लब्धाः पर्वपतयो भवन्तीति सुधीभिर्भृशं विभावनीयम् । कृते जातम्-२५९२ १०० १०० १०० २५९२

·No text on this page.

·आसन्नमानम्। ६४ श्रीगणेशाय नमः। अथ प्रसङ्गाग्रहगणितोपयुक्तत्वादासन्नमानार्थक्रिया प्रदीते, १ १ १+ - १+ १+१ =१+ २६ ३७ २६ १ -१+ =१+ १ १+ १+१ or १ १ -१+ =१+ १ १ २+ ११ OND =१+१ =१+१ २+१ २+ १+ अत्र प्रथमलब्धिग्रहणेन मानम्। प्रथमलब्धिद्वयग्रहणेन मानम्=१+१=३ । प्रथमलब्धित्रयग्रहणेन मानम् १+१+5-ई।

·आसन्नमानम्। १ प्रथमलब्धिचतुष्कग्रहणेन मानम्=१+ - - ६ १+१ १+ २ २ प्रथमलब्धिपञ्चकग्रहणेन मानम्-१+ १२ १+ २+ प्रथमलब्धिषटकग्रहणेन मानम्=१+२ २ ९ १+१ १ २+ २५१ ६३ एवमत्र है। ३.३, ६, २६, २७, वास्तवभिन्न । स्या १०० स्यासन्नमानानि कथ्यन्ते। अत्र इदंमानं वास्तवभिन्नमानादल्पम् । २. इदं चाधिकं द्वितीयखण्डस्याधिक्यात् । ३ इदं चाल्पं तृतीयखण्डस्याल्पत्वात् । एवं पायुक्तभजनरीत्या स्फुटम- वगम्यते यद्विषमासन्नमानानि वास्तवभिन्नादल्पानि समानि चाधिकानि सन्तीति। एवं वर्णविन्यासेन ग+ १ १ घ+ १ च+ छ+ १ त+ द+ न+" पूर्ववल्लव्धिग्रहणेनासन्नमानानि ·आसन्नमानम्। ७१ ग ग घ+१ च (गध+१)+ग घ च घ+१ छ। च( गघ+१ ) }+(गघ+१) छ( चघ+१)+घ अत्र तृतीये माने तृतीयलब्धिद्वितीयमानांशवधः प्रथममानांशयुक्तो ह्यशः । तृतीयलब्धिद्वितीयमानहरवधः प्रथममानहरयुक्तो हि हर इति दृश्यते । एवं चतुर्थमानादिषु च रीतिदृश्यते तेनासन्नमानद्वयज्ञानाल्लब्धि- भ्योऽन्यासन्नमानानि सुखेन ज्ञायन्ते । अथ पूर्वागतप्रथमद्वितीययोरासन्नमानयोरन्तरण याद्भिन्नमुत्पद्यते तत्रां- शस्थाने रूपमिति दृश्यते । अथ कल्प्यते त्रीण्यासन्नस्थितान्यासन्न- मानानि । । अध का एतत् सम्बन्धिनी लब्धिश्च ल, तदा पू- र्वप्रकारेण अलअर+म क लकर+की अतः अर अर ६ - लअ+अ,_लकर+अश्क (लअक: + अ,कर) लकर+कर कर(लकर+क) कर क कर - कर कर अश्क, अ, कर । अत्रांशमानं अ,.. अ२. अनयोरन्तरांशमान- कर (लकर+कर) सममत इष्टपृष्ठस्थयोरन्तरे यदशमानं तदेवाग्रिमेष्टयोरन्तरे भवत्यंशमानम् । परन्तु प्रथम-द्वितीयासन्नमानयोरन्तरे त्वंशमान रूपसमं पूर्वसिद्धं तेनासन्न- स्थयोईयोरासन्नमानयोरन्तरे सर्वदांशमानं रूपं भवतीति सिध्यति । अथ पूर्वयुक्तितः अ.क, अ क =१ अतः पूर्वयुक्तितः अ ,क, एतौ वा अ., क, एतौ परस्परं दृढौ भविष्यतो यतोऽन्यथा तदपवर्तना- ट्रेन रूपमपवर्त्य भवति तदयुक्तमित्यत आसन्नमानेषु सर्वेषु हरांशौ दृढौ भवत इति सिध्यति ।

·૭ર आसन्नमानमू। . कल्प्यते अ, क आसन्नस्थानि मानानि तदा पूर्ववत् भ लअर + अ वास्तवभिन्नं च, ल स्थाने ल+इ, इत्यस्योत्थापनेन जातं क लकर की (ल+इ) अ+ -अब (ल+) कर+कर इ-रूपाल्पसंख्या अतः भिन्नं-अलभर +इस+अ, अर कर लकर+इकर+कर कर लकरअ + इकअर+अकर-लकअर-इकरअर-भरका कर (लकर + इकर+क) १ - कर-कअर कर(लकर इकर+क)) कर कर (ल+इ) +क, *६) +क एवं अ - भिन्नं लभर + अ, लभर+अ+अ२६ लकर+क+कर क लकर+कर - लेकरअ + लक, अ२ + लकरमइ + लकरम, + अ, क, +अ.कर क (लकर+क+क:इ) लकम + लकअ, +लक अइ+लक,अ + अक, +क, अइ कर (लकर+क+क) - - इ (अ, कर-कमर) क.(लकर+क+करई) कर (लकर+क+क) प्रथमान्तरस्यांशमानादस्यान्तरस्य मानमल्पं तदीयहरमानादस्य हरमानं चाधिकमत उत्तरत आसन्नमानानि सूक्ष्माणि वास्तवभिन्नस्य नि- कटस्थत्वादिति सिध्यति । अथैषां सिद्धान्तानां सूत्राणि । आसन्नमानस्य हरांशमाने अग्राप्तिगुण्ये सहिते क्रमेण । पृष्ठस्थितासनहरांशकाभ्यां तदा हरांशौ भवतोऽग्रिमस्य ॥ १ ॥ आसन्नमानयोरासन्नस्थयोरन्तरे भवेत् ।

·आसन्नमानम्। ७३ अंशस्थाने सदा रूपं चिन्त्यमेतच्च सर्वदा ॥ २ ॥ सर्वेष्वासन्नमानेषु हरांशौ भवतो दृढौ । तथोत्तरोत्तरं सूक्ष्माण्यासन्नानि भवन्ति हि ॥ ३ ॥ इदमासन्नमानं वास्तवभिन्नात् किञ्चिदल्पम् । १ अस्य भिन्नस्य हरमानं क, । अस्मादल्यं तदा । अस्मात् क, इदमेव निकटतरं वास्तवभिन्नस्य । यद्येवं न तर्हि , ३ अनयोरन्तरात्त कर, रन्तरमल्पतरम् । कल्प्यते अ, tha १ स अ१. अनयो- अब यतः कर स र वाभि भ२ =अग्रिमासन्नम् ) र कर अप अर अतः - क कर अ२ कर काकर अर-कास वा कर १ कर अर-कास कर वा, के. > अथ क, > र । अतः १ > अ. र-क.स । इदमसम्भवं यतः अर, करस अनयोरभिन्नसंख्ययोरन्तरं रूपाल्पमवशिप्यते ॥ आसन्नस्थमासन्नमानद्वयं तदा भिन्नवर्गादधिकं यदि * >, अन्यथाल्पमिति । यतो यदि सावयवल- ब्धिः =ल तदा वास्तवभिन्नम् = लभ अ, कल्प्यते अ, अ३ अ.१२ इदं वास्तव- का कर कर लकर-कर वाभि.कर अक्ष अ६अ -वामि) अतः - - वाभि. कर वाभि अ२ काकर अ, (लकर+क) क (लअर+भ.) कः (लअर + अ.)। अथ दक्षिणपक्षस्थसंख्ययोरन्त- ) ) अर(लकर+क रांशमानम् अ अ.( लक, +क, )२- क क. ( लअ + अ. )२ % 3D = अ.अ. लक +२ अ.अ. लक का + अ.अ.क, ·७४ चक्रवालोपपत्तिः। % 3D १ १ - अर कर अ१ अ३ क२ कर वामि.अ. कर कर क का ततः करकर क कर ल अ३ - २अ अश्लक,क, - क.क.अ लअ.क, ( अ,क, - अ.क, ) - अ.क. ( अक२- अश्क, ) ( ल अ.क. - अक, ) ( अक. -अ.क,) अत्र ( ल अ.क, - अ,क, ) इदं सर्वदा धनमेव यतः ल > १.ल. > १ अथ अ. > अ. । कर > का अ१ :: अ.क. > क.अ.। अथ अक.-अ.क, = क,क, क इदं तु यदा तदा धनमतस्तदा भ,अ– वाभि) इदं वा भ, अ– वाभि इदं धनं भविष्यति । अ,भ२ > वाभि२ इदमुपपन्नं भवति । अतः सूत्रावतारः। आसन्नमानहरतो यद्भिन्नस्य हरो भवेत् । अल्पः साऽऽसन्नमानात् स्यान्नाहो सूक्ष्मतरो विदः ॥ १ ॥ द्वयोरासन्नयोरासन्नस्थयोराहतिर्भवेत् । कृतेर्वास्तवभिन्नस्याधिका पूर्वाधिकेऽग्रिमात् ॥ २ ॥ अथ प्रसङ्गाच्चक्रवालापपत्तिः। कल्प्यते प्र, प्रकृतौ क्षे, क्षेपे क, कनिष्ठं, ज्ये, ज्येष्ठं तथा तस्यामेव प्रकृतौ रूपसमे कनिष्ठे इ, ज्येष्ठम् । इ -प्रक्षेपस्ततो भावनया आभ्यां नूतनकनिष्ठज्येठक्षेपाः । १, इ, इ२-प्र = इक + ज्ये। ज्ये = क प्र+इज्ये । क्षे =क्षे (इ२-प्र) “इष्टवव- र्गहृतः क्षेप” इत्यादिना क्षे इष्टं प्रकल्प्य जाताः कनिष्ठज्येष्ठक्षेपाः इ-प्र के = इ.क+ज्ये क्षे" अतोऽत्र चेत् क- क, ज्ये, क्षे, क ज्य - प्र.क + इ.ज्ये ·चक्रघालोपपत्तिः निष्ठमभिन्नमपेक्षितं तदा प्रथमकनिष्ठं तथा केनचिदिष्टेन गुण्यं ज्येष्ठ- युक्तं क्षेपभक्तं यथा विशुध्येत् । तदर्थमाचार्येण कुडकः कृतः । अत उपपन्नं द्वस्वज्येष्ठपदक्षेपान् इत्यादि भास्करोक्तं चक्रवालम् । एवमभिन्नं यत्कनिष्ठ- मुत्पद्यते तत्र क्षेपश्च अयम् । अत्र भाज्यसंख्या यदि विपरीतशोधनेन सिद्धा स्यात्तदा क्षेपहृता लब्धिः क्षेपविजातीयानो 'व्यस्तः प्रकृतितश्च्युत इति युक्तमुक्तं भास्क- इ-प्र क्षे राचार्यैः । अथ नूतनः क्षेपः अयं सर्वदाऽभिन्न एवागच्छति तेन ई-प्रइयं क्षेपेण निःशेषा भवतीत्यस्य कारणज्ञानार्थं कतिपयदृढाकसिद्धान्तान् प्र- तिपादयामि । कल्प्यते अ, क, संख्ये मिथो दृढे । क, ग अनयोर्घातश्च अ, सं- ख्यया शुध्यति तदा अ संख्यया ग संख्या निःशेपा भवति । अ< क इति कल्पनीयम् । तथा परस्परभजनाल्लब्धयः ल, ले, लै, इत्या- दयः शे, शे, शै', इत्यादयः शेषाश्च कल्प्यास्तदा क=अ. ल+शे, अशे ले+शे, शे=शे लै+शे', प्रत्येकं ग संख्यया संगुण्य अ- ग.शे संख्यया यदि विभज्यते तदा कम=ग. ल + ग ग = ग.शे ल+ ग. शे = ग.शे'x0+ग. गxशे इयमपि अभिन्ना भविष्यति, ततः इयं चा- गxशे" इयमपि अभिन्ना सिध्यति । एवं सर्वे शेषा ग गुणिताः अहृताः शुध्यन्तीति सिध्यति । अथ अ, क संख्ये मिथो दृढे तेनान्तिमः शेषो रूपसमस्तद्गुणिता ग संख्या, अविकृता अहृता शुद्धा भवतीति सिध्यति । - - ........, अथ का इयं सं- ख्या ह्यभिन्ना तेन ग.शे अ भिन्ना ततः अ ·कर नमू-भर क अकरमक अअर अर क्षे ७६ चक्रवालोपपत्तिः। अथ वा यदि के भिन्नस्य यत्र हरांशौ मिथो दृढौ पृष्ठस्थासन्नमा- तदा आसन्नसिद्धान्तेन का अत्र अक:-अ.क-+ १ इदं ग गुणितं जातम् । अ कग-अ-क ग+ग अत्र वामभागस्था संख्या अभक्ता निःशेषा भवतीत्यतः ग संख्यापि अभक्ता निःशेषा भवतीति लाघवन सिध्यति । अथ पूर्वकनिष्ठज्येष्ठवशेन पूर्वक्षेपः = प्रक' - ज्ये अतो ज्येष्ठकनिष्ठ- महत्तमापवर्त्तनवर्गेण क्षेपोऽपवर्त्यस्तेनेष्टवर्गेण हृतः इत्यादिना लघुक्षेपे सु- खेन कनिष्ठज्येष्ठे ज्ञातुं शक्यते । एवं यदाऽपवर्तनाभावस्तदैव लघुतमक्षेपे तत्कनिष्ठज्येष्ठे गृहीत्वा ततो द्वस्वज्येष्ठपदक्षेपेभ्यः परस्परं दृढेभ्यः कुदकः कर्त्तव्यः । अतोऽत्र ये कनिष्ठज्येष्ठक्षेपास्ते परस्परं दृढा एव । नूक.क्षे-ज्ये ततोऽभिन्नं नूतनकनिष्ठम् =इ.क+ज्ये अस्मादिष्टमानम् = अस्य नूतनज्येष्ठस्या प्रक+इxज्य स्यांशमाने हयुत्थापने कते जातमंश- ज्ये. नूक.क्षे-ज्ये+प्र.की क्षे (ज्ये नूक-१) मानम- अथेदमंशमानमभिन्नं क्षेपकनिष्ठे च मिथो दृढे तेन कनिष्ठभक्त- (ज्ये. नूक - १)मिदं शुध्येदेव पूर्वयुक्त्या, ततो जातमंशमान नूतन- ज्येष्ठस्य-क्षेxल। अत्रल = ज्ये नूक-१ = अभिन्नसंख्यासमा । अथ नूतनज्येष्ठांशमानं हरेण क्षेपसमेन भक्तं जातमभिन्नं नूतनज्ये- ष्ठमानम् =ल, ततः प्रकृतिकनिष्ठज्येष्ठाणामभिन्नत्वान्नूतनक्षेपोऽप्यभिन्न एवे- त्यर्थत एव सिध्यति । इदं ज्येष्ठक्षेपयोरभिन्नत्वसाधनं पूर्वैर्न क्वापि स्टष्टमतो मदुक्तं बुद्धिमद्भिर्भृशं विचिन्त्यम् । नूतनज्येष्ठज्ञानं च नूतनक- निष्ठवर्गादिना विनैव मत्कृतमतीवोपयुक्तमिदम् । पूर्वज्येष्ठहतं नूत्नकनिष्ठ रूपहीनितम् । पूर्ववस्वहृतं लब्धं नवीनज्येष्ठसंमितिः ॥ क्षे ज्ये. नूक.क्षे-क्षे क क क ·आसन्नमूलमानम् । अथ यद्यासन्नमानोक्तविधिनाऽवर्गस्य मूलमानीयते तदाऽधोलि- खितक्रियोत्पद्यते । तस्यां च शान्तो विततमिन्नो न भविष्यति यतस्तथा- त्वे करणी परिच्छिन्नमाना भविष्यति तच्चासम्भवम् । अतो विततभि- न्नेऽनन्ते पुनस्ता एव लब्धय आवर्तरूपा आगमिष्यन्ति । तामिरुत्तरोत्तरं करणीमानासन्नमानानि सूक्ष्माणि भविष्यन्ति । /११ + यथा /११%3D ३+ ११ १ ३=३+६/११-३४./११+३) १ /११+३ २ =३+ -३+ १ ११+३ /११ +३ १ :३+ =३+ /११+३-६ + ३+ - २ II १ १ २ -३+ ३+ ३+ २६/११+३) १ /११+३ ३+ १ १ इत्यादि, PAR for -३+ ३+ १ ३+ ६+/११--३ ६+ १ १२+३ एवमत्र ३, ३, ६, इत्यादिलब्धिग्रहणेनैकादशमूलस्यासन्नमानानि आसन्नमानोक्तयाऽऽगमिप्यन्ति । एवमक्षरविन्यासेन न-अ न+ १ -- अ+ अ+ शे न+म यदि शे-न-तथा न इत्यस्य निरग्रमूलम् =अ। न* = क +नि आ-शेक = क+ न' यदि अं=शे.क-॥ k ·आसन्नमूलमानम् । तथा शे-ने-अ शे । अत्र न इत्यस्य निरग्रमूलं अ-संज्ञकेन युक्तं शे-संज्ञया भक्तं यन्निरपलव्धं भवेत्तत् क-संज्ञं बोध्यम् । एवं तथैव न+में+ =क+न+में-शे के ==+ क शे नि+में यदि अ-शै. क-अ, शे शे न-२ .... तथा शे'= न- अत्र न इत्यस्य यन्निरग्रमूलं तत् अ-संज्ञकेन युक्तं शे-संज्ञया भक्तं यन्निरपलब्धं तत् के संज्ञं ज्ञेयमेवमग्रेऽपि बोध्यमित्येवं यद्यप्यत्र स्फुटं दृश्यते शे, शे, शै', इत्यादीनां तथा अ, अ, अ, इत्यादीनां च धनत्वं तथापि स्पष्टार्थ सद्युक्तिः प्रदर्श्यते । कल्प्यते कस्याप्यासन्नमूले क्रमेण त्रयाणां राशिसमूहानां मानानि । (१) १, शे, शे, शे ,शे', (२) अ, क, के, के, क, (३) कल्प्यते (१) अस्मिन् क्रमेण किमपि राशित्रयमानं अ,, अ,, अ, तत्सम्बन्धिराशिवयं (२) अस्मिन् शे,, शेव, शे', , । क,, के, के, च राशित्रयं ( ३ ) अस्मिन्, तथा क,, के, के, वशादासन्नमूलस्या- सन्नमानानि ल'ल चेति । तदाऽऽसन्नमानानयनविधिना के+प E, अथ के, स्थाने यदि सावयवा वास्तवा लब्धिः °, अ, अ, अ, अ, .... .... लकले+ल /न+ न+में १-५+प शे" १ इयं गृह्यते तदा न /= 4(/न+अ.)+शे', ल(न+9)+शे'ल, शे न+ ल+ल शे' ·७६ (न-1) आसन्नमूलमानम् । पक्षौ समच्छेदीकृत्यासम्भवसम्भवयोः पृथक् पृथक् समीकरणं कृत्वा जातं समीकरणद्वयम् । अ, 4 + शै', प=नलोअ, ले+शे", ल=पाततः अ (प. ले-पं. ल )=प. 4-ल. ले. न = ल ले न = ल ल (प्र. -न) शे, (प. ल-पं. ल ) = लन-५२= ल वा, लल'अ" (-) = लल' (पर्व - न ) अतः अ, (4) = प.प-न । अत्र यदि - तदा लं. > न यदि च - तदा आसन्नमानान्तिमसूत्रात् । तेन अ, इत्यस्य मानं सर्वदा धनम् । एवं ललशे, (प.पं.) = लं' (न-) अतः लशे" ( ) = लं (न - ) अत्र ल, ले, स- र्वदा धनं तथा यदा मतदा न > यदा च पप प १२ प ल १२ तदा न< . अतः शे" इत्यस्य मानं सर्वदा धनं सिध्यति, अथ (१) अस्मिन् ०, अ एतद्द्वयं धन तथा (२) अस्मिन् १, शे, इति च धनमस्तीति स्फुटं दृश्यते, तेन किमपि राशित्रयं गृहीत्वा पू- र्वोक्तरीत्या यदि क्रिया कर्तव्या तदा तृतीयो धनात्मकः सिध्यति । अतः (१), (२) अनयोः सर्वे राशयो धनात्मकाः सन्ति । ( १ ) अस्मिन् महत्तमपदमानं “अ” भविष्यति यतः पदानां ·१ प -- तदा अं प । परन्तु अयं अ 4 ल-4 अतः ले आसन्नमूलमानम् । रचनानुसारेण शे, शे = न-अं, परन्तु शे, शे, इदं धनं तेन न > अं, अतो निरअमलात् अमानात् अं, इदमल्पमेव । (२), (३) अ- नयोः किमपि पदं २अ-अस्मादधिकं न भविष्यति यतो रचनानुसारण अं+अ =शे, के, । अथ अं, अ, एतद्वयमपि "अ" अस्मादल्पमतः शे इदं वा के, इदं द्वयमपि २अ-मानादल्पं भविष्यति । यदि शे," = १ = अ। यतः पूर्वयुक्त्या अं +शे" अतो यदि शे-१ तदा अं+एको भिन्नो रूपाल्पः= अस्मात् सू- मोऽस्य /न मानमेव तेन ले > अ । अतः अ अ । ( १ ) अस्मिन् प्रथमं पदं विहायान्यत् किमपि यदि “अ' अस्मात् शोध्यते तहिँ शेष (२) अस्मिन् तत्सम्वन्धि यत्पदं तस्मादल्प भविष्यति । यतः पूर्वयुक्त्या अल+शे, 4 4-अ, यतः < १ परन्तुल > अ। अतः अ-अ. सुतरां शे" अस्मादल्पम् । (१) अस्मिन् सर्वाणि पदानि "अ" मानादल्पानि (२) अस्मिश्च २अ-मानादल्पानि । अस्थानेषु अमानादल्पाः भिन्ना भिन्नाः संख्याः २अस्थानेषु च २अ-मानादल्पाःभिन्ना भिन्नाः संख्याः स्थातुं योग्याः। अतः श्रेढीद्वये भिन्ना भिन्नाः संख्याः २अ तुल्यस्थानतोऽल्पेष्वेव स्थानेषु स्थातुं योग्या नाधिकेषु । अतः श्रेढीद्वये कतिपयपदानन्तरं पुनः पुनस्तान्येव मानानि आगमिष्यन्ति । कल्प्यते (१), (२), (३) श्रेढीषु क्रमेण पदानि । अ१, अ२, अ३,....अन-१, अन, अन+ १,....अम-१, अम, अम+१। तर, तर, त३,....तन-१, तन, तन+१,....तम-१, तम , तम+१..... कर, क३,....कन-१, कन, कन+१....कम-१, कम, कम+१, .. पूर्वयुक्तित इदं सिद्धमेव यतः पुनः पुनस्तानि मानानि भविष्यन्ति । कल्प्यते न, (म-१ ) एतदन्तर्गतेषु पदेषु एतद्वयसहितेषु पद- मानानामाव? जातस्तदा । तेन शे, , क ·........ , ...... तेन अम-३- अन-१८१ तेन कम-१-कन-१८ १ आसन्नमूलमानम्। ८१ अम =अन, अम+१=अन+१, अम+२=अन+२ ............... कम कन, कम+१-कन+१, कम+२ कम+२ ॥ तम -तन, तम+१-तन+१, तम+२-तन+२.......... एवं सति- अम-१ =अन-१ , कम-१ =कन-१, तम-१ =तन-१ , एवं भविष्यति । क्रियाकरणानुसारेण- तन-१ तन-ना-अन, तम-२ तम =ना-अम । परन्तु तम=तन तथा अम=अन । अतः तम-१-तन-१ । पुनः अन-१ + अन तन-१ कन-१, अम-२+अम = तम-१ कम-१ अतः अम-१ - अन-१ = तन-१ ( कम-२ - कन-१) अम-१- कम-१ - कन-१ इदं शून्येन वा केनचिदभिन्नेन समं भविष्यति । परन्तु पूर्वयुक्तया अ-अन-१ < तन-१, अ- अम-१ < तम-१ अर्थात् < तन-२। अतः अम-१-अन-१ < तन-३। २ -अन-१ तन-२ -- अन-१ तन-१ परन्तु पूसिद्धमिदं अम-१ शून्येन वाऽभिन्नेन सममतः समीकरणविषमीकरणयोरैक्यात् अम-१ -- अन-१ इदं शून्येन समं भ- विप्यति तेन अम-१ = अन-१ अतो यदि न-पदमावर्त तदा न-१ प- दमपि आवर्त भवति । परन्तु एतादृशी स्थितिस्तदैव यदा न > ३ यतः पूर्वयुक्तिर्या प्रतिपादिता सा पदत्रयाधिकपदेष्वव । एवं क्रियाकरणेऽभिन्ना निरग्रा लब्धिः २अ-समा भविष्यति । यतो /ना+अ यदि अन्तिमा समग्रा लब्धिः- तदा ततोऽनन्तरं त एवं भविष्यति ततः पूर्वयुक्त्या । /ना+अम तम ·८२ प्रासन्नमूलमानम्। अम+अ-तमकम, तमत-ना-अ अत्र, सर्वत्र ना=अवर्गसंख्यामानम् । परन्तु त=ना-अ। अतः तम-१ ततः पूर्वयुक्त्या अम-अ.२ अ-कम । कल्प्यते य = अ+ कन १ च+ ज+ र+ यत्र अ, क,........इत्यादिलब्धयोऽनावस्तिथा १ रस्त+ स+ १ १ स +- स+ १ र पर+प लंर+ल AMI ....... यत्र त, स,........इत्यादि-लब्धय आवर्तीः । कल्प्यते पं. इदमासनमानं / ना अस्य अनावर्तलब्धिवशेन तत्पृ- छासन्नमानं च। तदासन्नमानानयनयुक्तया र-सावयवलब्धिग्रहणेन (१) कल्प्यते पा इदमासन्नमानं त, स....स. आवर्तलब्धिवशेन तत्पृ- ध्यासन्नमानं च पा तदा र-सावयवलब्धिग्रहणेन । (२) (१) (२) अभ्यां वर्गसमीकरणविधिना द्विविध-र-मानेन द्वि- विधा यमितिरागमिप्यति । तयोर्या धनामिका सैवात्रोपयुक्ता । (२) अनेन लार+लार पार+पा :: लार + (ला-पी )र-पा पार+पा लोर+ला .... ...

·आसन्नमूलमानम्।
पां-ला
ततः र=
+/' (ला-पा )२+४लापा
२ला
४ला
पूर्वप्रतिपादितसमीकरणेऽस्मिन् ।
शे" (प. ल-4. ल ) = लन-१२।
आसन्नमानानयनयुक्तचा प. ल-4. ल=+ १
तेन +शे = लं'न-२
पक्षान्तरानयनेन 4 लन+ शे"
अतो यस्या आसन्नमूलमपेक्षितं सा संख्या चेत्प्रकृतिः कल्प्यते तदा
तदासन्नमानस्य हरः कनिष्ठं लवश्च ज्येष्ठं भवति तदग्रिमशेषसमे
क्षेपे, इति सिध्यति, अर्थादासन्नमानस्य समत्वे तदग्रिमशेषसमधनक्षेपे वि-
षमत्वे तु तदाग्रेमशेषसमर्णक्षेपे हरांशमाने क्रमेण कनिष्ठज्येष्ठे भवत इति ।
अतो यदा तच्छेषमानं रूपसमं स्यात्तदा यदासन्नमानं तत्र हरांशमाने
रूपक्षेपे वा रूपशुद्धौ इस्वज्येष्ठे अमिन्ने भवतोऽतो मदुक्तं सूत्रम् ॥
निरग्रं पदं यद्गुणात् स्यात् फलाख्यं
धनाख्यं तदेवात्र शेषं तदनम् ।
पदाब्यं धनं शेपट्यग्रमन्यत्
फलं तद्धतं शेषमूनं धनेन ॥ १ ॥
धनाख्यं नवं तस्य कृत्या विहीनो
गुणः शेषभक्तोऽन्यशेषस्य मानम् ।
मुहुस्त्वेवमन्ते यदा शेषमानं
भवेद्रूपतुल्यं तदा लधितोये ॥ २ ॥
गुणाप्ती विधुक्षेपके कुट्टकेन
भवतां पदे ते समा लब्धयश्चेत् ।
विधुक्षेपकेऽथान्यथा रूपशुद्धा-
वभिन्ने सकृत्कुटकेनैव तूर्णम् ॥ ३ ॥

·आसन्नमूलमानम्। यथा भास्कराचार्योक्तप्रश्ने प्रकृतिः६७ । अस्या निरग्नं पदम् शेष ३ ततः सूत्रानुसारेण । शे वल्ली घ ८ ८ ६ ६ २ २ २ ९ ७ २ १ ९ २ ७ १ ५ ३ २ २ ५ ५ वल्लीतो जाते गुणाप्ती ५९६७ । ४८८४२ लब्धयः समाः सन्त्य- तो जाते कनिष्ठज्येष्ठे रूपक्षेपे क ५९६७ ज्ये ४८८४२ एते एव मुहुः कुहकविधिना समासभावनया च चक्रवोलनाचार्योक्तचाप्यागच्छतः। अथ प्रकृतेरासन्नमूलज्ञानार्थ मदुक्तं सूत्रम् । रूपक्षेपे कनिष्ठं यज्ज्येष्ठं तेन हृतं पदम् । आसन्नं प्रकृतेर्तेयं सूक्ष्मं बहुकनिष्ठतः ॥ अत्रोपपत्तिः । कनिष्ठज्येष्ठवर्गरूपाभ्यामितिसुगमति किं ग्रन्थगौरवेण।

·८५ दृढाकसिद्धान्ताः। अथ चक्रवालगणिते दृढाकसिद्धान्तेन नूतनः क्षेपो निरग्रो जात- स्तदर्थ कतिपयदृढाङ्कसिद्धान्तान् प्रदर्शये । अत्र संख्याशब्देनाङ्केन वा सर्वत्र पूर्णा धनसंख्या ग्राह्या । (१) या संख्या स्वायन वा रूपेणैव निःशेषा भवति सा दृढ- संख्या यथा, २, ३, ५, ७ इत्यादयः । अतोऽन्यथाऽदृढसंख्या ज्ञेया। यथा, ४, ६, ८, ९, इत्यादयः । (२) रूपाद्यकोत्तरा अङ्का यथेच्छाः क्रमेण स्थाप्याः । यथा ३, ९, ३० १, २, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९, २० २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, २८, २९, ३१, ३२, ३३, ३४, ३६, ३६, ३७, ३८, ३९, ४० ४१, ४२, ४३, ४४, ४९, ४६, ४७, ४८, ४९, ६० ( इत्यादयः) अत्र प्रथमं २ दृढसंख्या ग्राह्या । अनया या या एकान्तरा अ- पवर्त्या भवन्ति तासामुपरि विन्दुः स्थाप्यः । ततोऽपरा अचिन्हिता ३ संख्या ग्राह्या । अनया या या द्वयान्तरा अपवास्तासामुपरि पुन- विन्दुः स्थाप्यः । ततोऽप्यपरा अचिन्हिता ५ संख्या ग्राह्या । अनया चतुरन्तरिता या या अपवास्तासामुपरि पुनर्विन्दुः स्थाप्यः । ततोऽ- परा अचिन्हिता ११ संख्या ग्राह्या । अनया या या दशान्तरिता अ- पवास्तासामुपरि पुनर्विन्दुः स्थाप्यः । एवं ततोऽप्यपरामचिन्हितां संख्यां गृहीत्वा क्रिया कार्या । एवं यावतीः संख्याः संगृह्य क्रिया कता तासाम- चिन्हिता दृढा ज्ञेयाः । यथा अत्र १-५० संख्या गृहीतास्तत्र २, ३, ५, ७, ११, १३, १७, १९, २३, २९, ३१, ३७, ४१, ४३, - ·८६ १.२.३.......र हढाङ्कसिद्धान्ताः। ४७ अचिन्हिता दृढा ज्ञेया यतस्ताः स्वीयेन वा रूपेणैवापवर्त्या भवन्ति । ( ३ ) एकद्वित्र्यादिभेदा अभिन्ना धनात्मकाश्च सन्तीति प्रत्य- क्षतो दृश्यते । अतो यदि न-संख्यकानां र-संख्यका भेदाः न भेर अ- न (न-१) (न-२)...(न-र+१) नेन द्योतनीयाः स्युस्तदा भेदानयनेन नभे एते अभिन्नाः । अतो व्यस्तगणनया एकोत्तराणां र-संख्यकानां बधः ए- कायेकोत्तर-र-संख्यकाबधेन निःशेषो भवतीति सिध्यति । एकाधकोत्तर- र-संख्यकानां बधो. लाघवेन र अनेन प्रकाश्यते । यथा १. २. ३.....न = न , १.२.३....म = म १. २. ३.....र = र इत्यादयो भवन्ति । एवमेतत्सङ्केतेन न अयं लाघवेन न-भावितमित्युच्यते । न (न-१)(न-२)...(न-र+१) न(न-१) (न-२)...(न-र+१) नमे - ₹ . म (न-१) (न-२)... (न-र+१)न-र र न-र - - र निर इति सिध्यति । एवम्, नभेर र नर =न भेन-र ( ४ ) अ, क, ग अङ्कानां मध्ये यदि अ, क मिथो दृढौ, क. ग अयं च अ-भक्तो निःशेषो भवति तदा अ-संख्यया ग-संख्या निशेषा भवतीति पूर्व प्रतिपादितम् । एतत्सिद्धान्तबलेनाधो लिखिताः सिद्धान्ताः सुखेनोपपद्यन्ते । ( आ ) यदि अ, क मिथो दृढौ तदा अन कम एतौ च दृढौ भवतः। (का) यदि अ, क, ग, घ.... मिथो दृढास्तदा अ,न क.प ग.म घ.ब....मिथो दृढौ भवतः ।

·(गा) अ, अश - . -- दृढाकसिद्धान्ताः। ८७ अ३.....,क, कर, क ....इत्यादिषु यदि अ,,....अई....प्रत्येकं क,, क.....प्रत्येकेनाङ्केन दृढं तदा अ.अ.अ....., क,क,क.....मिथो दृढौ भवतः । (५) १ इत्यत्र या निरग्रा लब्धिः सा नि (1) अनेन प्र- काश्यते । अथ अ-दृढसंख्यायाः कः स महत्तमघातो येना न यं निः- शेषो भवतीति विचार्यते । न अत्र यावन्ति गुणकखण्डानि अ, २अ, ३अ,....इत्यादि, तत्खण्डसंख्याप्रमाणम् = नि (9)= नि, । एवं यानि अ,'शु- हानि खण्डानि तत्प्रमाणम् = नि (अर) । एवं न', न शु- द्वानां प्रमाणानि विदितानि भवन्ति ततः सर्वखण्डसंख्यायोगसमः अ- दृढावातो महत्तमो येना न यं निःशेषो भवति । यथा उदा. (१), १. २. ३. १. २. ३.....१५ = .१५ = [१५ अयं २ दृढाङ्कस्य केन महत्तमघातेन निःशेषो भवति । अत्र नि (५) = ७ । नि (३५) = ३ | नि (३५) = १ । नि(३) = = ० | अतः ७+३+१= ११ अयमेव मह- त्तमघाताङ्कः । येन अर्थात् २११ अनेना १५ यं निःशेषो भवतीति । (६) ममे -- म (म-१) (म-२) ..(म-र+१) -, अयं पूर्वयुक्तितोऽ भिन्नः । अथ यदि म-दृढसंख्या भवेत्तर्हि तदल्पाः १,२,...., र सर्वा मतो दृढा भविष्यन्ति । अतः (म-१ ) (म-२).... ( म-र+१) इयं संख्या र अनेन निःशेषा भावप्यति । अतो यदि (म-१) (म-२)... (म-र+१) =ल, तदा मभेम. ल । अतस्तदा ममेर अयं म-दृढाकेनापवयो भवति । म, अङ्केन योऽपवयों भवति सोऽ अप(म) नेन द्योत्यते ।

·हढाङ्कसिद्धान्ताः। ને ૨ ।३ (७) द्वियुक्पदसिद्धान्तेन (य+र)मयम+म यम-र म (म-१) म (म-१) (म-२) +म(म-२) य म-र+ +....रम । अत्र म, एते सर्वे गुणका अभिन्नाः। आद्यन्तगुणकविहीनाः सर्वे गुणका यदि में- दृढाको भवेत्ताह, म-दृढाङ्केनापवर्त्या भवन्ति । एवं द्वियुक्पदसिद्धान्तेनैव यदि म-दृढाको भवेत्तदा ( य + र + ल + व +....) म यम+म+लम+....+अप (म) इति सिध्यति । अत्र यदि य, र, ल, वादीनां संख्या ना भवेत्तथा सर्वे वर्णा रूपसमाः स्युस्तदा ( १+१+.... ) म=नाम ना+अप (म) :: नाम-ना-ना ( नाम-१-१) अप (म) अत्र यदि ना, म-दृढश्चैतौ मिथो दृढौ तदा पूर्वयुक्तितः नाम -१-१ = अप ( म ) इति सिध्यति । अयमेव फरमट-गणकस्य सिद्धान्तः ( Fermat's Theorem ) ( ८ ) यदि अ,+क, य+क, य+क,य+....( १ ) अनेन दृ- ढसंख्यैव विदिता भवेत् तदा कल्प्यते यदि य-न, तदाऽनेन दृढसंख्या म भवतीति । तदा म=अ,+क, न+क,न +क-न +.... (२) ( १ ) अस्मिन् यदि य = न+न, म तदा (१) समीकरणस्य रूपम्-अ +क, न+क, न, म+क. ( न+न, म ) +.... =अ, +क, न+क, न+क, न +.... + अप (म) =म+अप(म) अर्थात्, इदं म--संख्ययाऽपवयं भवेत् । अतो न किमपि बीजगणि- तेन सूत्रं कर्तुं शक्यते येन दृढसंख्यैव द्योतिता भवेत् । (९) यदि न-दृढसंख्या स्यात्तर्हि १+ न-१ अयं न-संख्ययाऽ- पवयों भवति । अयमेव विलसन--गणकस्य सिद्धान्तः (Wilson's Theorem) ·८६ +.... य२ + +.... ढाकसिद्धान्ताः । अस्योपपत्त्यर्थ प्रथमं दीर्घवृत्तलक्षणेन इय=१+य+ :: इय-१-य+ (इय-१ )=( य+ +....)प । अत्र हियुक्पदसि- द्धान्तेन दक्षिणपक्षे या अस्य गुणकः = १ । वामपक्षे चा- ( इय-१ ) प इयप–प इ य (प-१) + (१२ इय (प-२)..... स्मिन् प्रथम पदे इयप, या (दीर्घवृत्तलक्षणेन) य२ पप गुणकः = प २ पदे यप गुणकः प (प-१)प - प(प-१) (-२)प ३ %D - .... प(प अतः सरूपसमीकरणसिद्धान्तेन वामपक्षीयो य--गुणकः ={"_ प(प-१), प (ए-२ (प-२)प_प(प-३(१-२ (प-३)५+..} =१=दक्षिणपक्षीयो य गुणकः । ततश्छेदगमेन पप–प (प-१) प, प (प-२ (प-२) प.... 4 ,....(१) अत्र यदि न--दृढसंख्या तथा स्याद्यथा न-१-प। तदा (१) समी- करणेन न-१ (न-१ ) न-१-न (न-२) -२) (न-२) (न-३)न-१-..... (२) अत्र न--दृढसंख्या तेन ( न-१ ) न-१ अस्मिन् सर्वाणि पदानि न-अपवयानि अन्तिमं चे १न-१ दं फरमटसिद्धान्तेन रूपहीनं तदा न-अपवयं भवेदेवं (न-२)न-१, (न-३)न-१ इत्यादिषु च स- + ·(ने-१) इन दृढाकसिद्धान्ताः। र्वाणि पदानि न-अपवानि, अन्तिमानि २न-१, ३न-' इत्यादीनि च रूपहीनानि न-अपवानि । एवं (न-१) न-१, (न-२)न-१ इत्या- दिषु यदि लब्धयः ल,, ल., ल.,....इत्यादयः स्युस्तदा (२) समी- करणेन न-१ =ल, न+१-न- (ल,न+१) (ने-१) (न-२) (ल,न+१)- (न-१) (न-२) = अप (न)+ १ 르 (न-१) पदपर्यन्तम् -अप (न)+(१-१)न-१--१ = अप (न)-१ । ::१+ न-२ = अप (न) अनेन विलसन--सिद्धान्त उपपद्यते । अनेन सिद्धान्तेन निर्दिष्टसंख्या दृढा वाऽदृढाऽस्तीति सुखेन ज्ञा- 'यते । यथा ११ इयं दृढा वाऽदृढेति प्रश्ने- अत्र न ११, न-१ +१=१+१.२.३.४.५.६.७.८.९.१० =३६२८८०१ इयं न (११) संख्यया शुध्यति । अत ११ इयं संख्या दृढास्तीति । (१०) (५ ) सिद्धान्तेन काचित्संख्या दृढाङ्कधातगुण्यगुण- कखण्डरूपा भवितुमर्हति । अतः काचित् संख्या = सं = अन.क त. गम,....। यत्र अ, क, ग दृढाः । अथात्र प्रत्यक्षतो दृश्यते यदियं सं-अन. कत. गम,.... (१+अ++..+अन ) (१+क+क+....+कत ) (१+ग+ग+....+गम ) एतेषां बधे यानि पदानि तेभ्यः सर्वेभ्योऽपवर्त्या भवति । अतः सर्वापवर्तकानां योगः = ( १+अ+अ+....). (१+क+क+....) (१+ग+ग+....)....

·दृढाकसिद्धान्ताः। SO: ६१ अन+१ गम+१. - -- १ अ-१ कत+१३ क-१ ग-१ तथापवर्तकानां संख्या च=( न+१) ( त+१) (म+१).... यत्र रूपं सा संख्या चापि अपवर्तकत्वेन गृहीता । अथोपयोगिनां सिद्धान्तानां सूत्राणि । निजेनैव मुवा वा या संख्या शुध्यति सा दृढा सन्त्यनन्ता दृढाश्चात्र संख्याः संख्यार्णवे ध्रुवम् परस्परं दृढा याः स्युस्तद्वर्गाद्यपि वै दृढम् अन्यवर्गादिधातोऽपि स्वीयतः स्यात्तथा दृढः दृढयोर्भाज्यहरयोर्हरहृच्चेद्विशुध्यति माज्यश्च यद्गुणस्तर्हि गुणः शुध्यति हारहृत् दृढेकयुग्मादिबधेन संख्यका पृथक् हृता याश्च निरग्रलब्धयः दृढस्य तद्योगसमानघातत- स्तत्संख्यकाभावितमेव शुध्यति आद्यो दृढश्चेदपरेण वै दृढ- स्तदा परस्य प्रथमेन तुल्यः व्येकेन घातो विधुना विहीन- आयेन भक्तः परिशुद्धिमेति तादृक् सूत्रं च युक्तिश्च यद्वशाज्ज्ञायते बुधैः केवलं दृढसंख्यानां मानं नैवोपलम्यते कश्चित् स्वयं दृढश्चेत्स्यातहि तेन विशुध्यति विधुना सहितं धीमन् व्येकतदृढभावितम् ॥ ॥

·६२ हढाकसिद्धान्ताः। अर्थतन्मूलकाः कतिपयसिद्धान्ताः । ॥८॥ ॥१०॥ ॥११॥ या या हरहृताः सन्ति तुल्यशेषा हि संख्यकाः तासां तुल्याग्रसंज्ञा स्यात्तद्धरस्य वशादिह एकाद्यकोत्तरा अङ्का व्येकहारसमा गुणाः माज्येन हारविहृतास्तीग्राण्यसमानि हि एकाद्यकोत्तरा अङ्का व्येकहारसमाश्च ये तान्येवाप्यनकाणीह यदि भाज्यहरौ दृढौ श्रेढ्योईयोः पदे दे द्वे क्रमानुल्याग्रके यदा तदा द्वयोः सर्वपदाहती तुल्याग्रके हरात् यद्धारवशतस्तुल्यशेषौ राशी तदन्तरम् तहारविहृतं शुध्येदिति चिन्त्यं विपश्चिता दृढः कोऽपि रसैर्भक्त एकाग्रो भवति ध्रुवम् पञ्चायो वा सदा विद्वन् रामानल्पः स चेद् दृढः कोऽपि वर्गः शरहृतो विशुध्येदथवा भवेत् एकाग्रो वेदशेषो वा दृढसिद्धान्तयुक्तितः दृढाङ्कघातः संख्यायाः कस्या अपि विहीनतः तत्संख्ययैव विहृतस्तदृढेन विशुध्यति इत्थं संक्षेपतश्छात्रबुद्धिवृद्धयै द्विवेदिना सुधाकरण लिखिताः सिद्धान्ता दृढसम्भवाः ॥१२॥ ॥१३॥ ॥१४॥ ॥१५॥ ॥१६॥ इति दृढाकसिद्धान्ताः समाप्ताः ।। शुभं भूयात् । श्रीरामोऽवतु ।

·No text on this page.