·BIBLIOTHECA INDICA:
A
COLLECTION OF ORIENTAL VORKS
PUBLISHED BY
TIIL ASIATIC SOOIETY OF BENGAL
New SERIES. --Nos, 830 and 832.
To the binder -
Substitute the title page Part II Volume II
for that of Part III
Do.
do
Part III for that of Volume IV
EUTELDE
PANDIT KAMAKHYI NĂTEA TAREA VAGISA
Professor, Sanskrit College, Calcutta
CALCUTTA
PRIVIED AT THE BAPTIST MISSION PRESS
1897.

·BIBLIOTHECA INDICA:
COLLECTION OF ORIENTAL VORKS
PUBLISHED BY
TIL ASIATIO SOCIETY OF BENGAL.
Nry SERIES --NO. 844
THE TATTVA-CHINTAMANI
BY
GANGESA UPADHYAYA.
PART III.
UPADANA KHANDA
WITH THE COMENTARY OF
KRIŞNAKANTA VIDYAVAGIÇA
EDITED BY
PANDIT KAMAKHYA NATIA TARKA VAGIYA
Professor, Sansknt College, Calcutta
CALCUTTA:
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS
1897.

·तत्त्वचिन्तामणी शब्दखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादादि- उच्छन्न-प्रच्छन्नवादान्तभागस्य सूचीपत्र । एएं। ... ... ... ... ... ... ... ... ८५ ... ... ... ६२ ५.२ ... ... ... १८५ विषयः। যুবসমাবর शब्दाप्रामाण्यवादिवौहमत सवखण्डनं शब्दाप्रामाण्यवादिजन्मीमांसकमत নন্যঃ शब्दाप्रामाण्यवादिप्रभाकरादिमत सत्तण्दनं खमते शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वष्यवस्थापन ध्याकाडावादपर्वपक्षः धाकाडावादसिद्वान्तः योग्यतावादपूर्वपक्षः योग्यतावादसिद्धान्त ध्यासत्तिवादः तात्पर्य्यवादे परमतखण्डन तात्पर्य्यवादे खमतव्यवस्थापन तात्पर्यवादे मौमांराकमत तत्खण्डन शब्दानिपतावारपूर्वपक्षः शम्दानित्यतावादसिद्वान्तः उच्छन्न-प्रच्छमवादा २४५ ... २ ... ... ३२ ... ... ... ३४ .. ... ... ... ३०॥ ३३० ६५ ...

·ॐ नम शिवाय । तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डम् । अथ शब्दो निरूप्यते । प्रयोगहेतुभूतार्थतत्वज्ञान- जन्यः शब्दः प्रमाणम्। शब्दास्यतुरीयखण्डरहस्यम् । न्यायायुधिष्टतसेतुं हेतु श्रीराममखिलसम्पत्ते । तात चिभुवनगौत तकालकारमादरानत्वा ॥१॥ श्रीमता मथुरानाथ(१) तर्कवागौशधीमता । विषदौत्य दयेन्ते तुरीयमणिकिका ॥२॥ श्रावौतिकोपण्डितमण्डलीषु सत्ताण्डवैरध्ययन विनापि । भदुक्रमेतत् परिचिच्य धौरा- नि शङ्कमध्यापनमातनुध्वम् ।।३।। प्रत्यक्षादिप्रमाणघय निरूपितमिदानी चरमप्रमाण शब्द (1) श्रीलथीमथरानाथेति ख• 1 ११) इदानी मूब्द इति ख० ।

·२ नावचिन्तामयो निरूपयोऽतः शिय्यावधानाय प्रतिमानौर) 'प्रोत्यादिना 'अथ' उपमाननिरूपणानन्तरचणनिहं, 'शम्दः' मान्दप्रमाकरणं, यथाश्रुते ग्रे प्रमाणम्दस्य लक्षणकरणे अथांन्तरतापत्तेः । 'निम्- प्यत इत्यत्र निरुपणं लवण-खाहप-प्रामाण्यादिभिर्जापन, लक्षण- खाहप-प्रामाण्यादिप्रकारकजानानुकुलो व्यापार इति यावत्, पाख्यातम्य च विषयलमर्थः, तथाचोपमानविमेय्यक-लक्षा-स्वरूप- प्रामाण्यादिप्रकारकजानानुकृलव्यापारानन्तरक्षण निष्ठाभित्रो यो- लवण-खरूप-प्रामाण्यादिप्रकारकजानानुकृलच्यापारम्तद्विषयः प्रमा गब्दः इत्यन्वयः । 'प्रथपदस्य लुप्तद्वितीयाविभफ्रिकम्य निरूपण- क्रियाविशेषणतया स्तोकं पचतीत्यादाविवाभेदस्य संमर्गमर्यादायस्त- लभ्यत्वात्, नाग्नः क्रियाविशेषणत्वस्यले अभेदान्वयवोधस्यैव साकास- वात्, व्यापारश्च शब्दप्रयोग एव तद्दिषयता च व्यापारानुबन्धिनौर) नेन शब्दस्य निर्विषयकवेऽपि न पतिः । (1) अथवहितोत्तरकातकर्त्तव्यत्वप्रकारक-मिथ्यसमवेतबोधानुमूल्यामार प्रतिज्ञापदार्थ , स च अधेत्यादि निरूप्यत इत्यन्तं वाक्यं, निरूप्यत- इयत्र वर्तमानसामीप्यार्थकलट्प्रत्ययस्य वर्तमानकालाव्यवहितोत्तर- कालार्थकत्वेन व्यथेन्यादिवाक्यस्य निरुक्तप्रतिज्ञात्वं, व्यथेत्यादिना इत्यत्र च्यभेदे तौया तथाच व्यथेत्यादिवाक्यामिमप्रतिज्ञानुकूलकृतिमान् मणिकार इति शाब्दबोध । (१) व्यापारानुबन्धिनौ व्यापारप्रयोज्या, तथाच शब्दप्रयोगस्य निर्बिषयक- लेपि याचितमण्डनन्यायात् तज्जन्यज्ञानरूपयापारविषयत्वेन तदि- घयत्वनिर्वाह इति भाव ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दापामाण्यवाद।। केचित्तु । अथशब्दस्य ध्वंमाधिकरण क्षणत्तित्वरूपानन्तरक्षण- वृत्तिवाश्रये(९) धर्मिणि न शकिरपितु अनन्तरक्षणवृत्तिले धर्म- एवं गतिः अनन्तरक्षणवृत्तिववरूपेणानन्तरक्षणष्टत्तिवस्य प्रक्यता- वच्छेदकलमपेक्ष्यानन्तरक्षणवृत्तिवत्वस्य केवलस्य शक्यतावच्छेदकले लाघवात् तथाराश्रयाअयिभावसम्बन्धेनैवान्वयबोधः अभेदसम्बन्धे- नान्वयबोधे अथपदस्य धर्मिणि लक्षणापत्तेः, अतएव चाव्यया- तिरिक्रनामः क्रियाविशेषणत्वस्थल एव अभेदममर्गकान्वयबोध- नियमोऽययातिरिनास्थल एव धात्यर्थ-नामार्थयोर्भदान्वयवुधभाव- नियमश्च, अन्यथा अथादिपदस्य धर्मिणि लक्षणापत्तेः। वस्तुतस्, 'प्रथादिपदम्यानन्तरक्षणवृत्तिवेऽपि न शनि अपि त्वनन्तरत्व एवं निः, अनमारत्वञ्च वंस एव, तथाच 'अथपदोत्तरं सप्तमौलोपात् लुप्तमप्तम्यर्थे ममानकालौनत्वे 'अथपदार्थस्योपमाननिरूपणध्वंस- स्यान्वयः(२) न तु धावणे, धावणे च सप्तम्यर्शस्यान्वय इति प्राहुः । तदमत्, 'अयादिपदस्य लाघवात् अनन्तरवणवृत्तिले अनन्तरत्वे वा शक्तावपि प्रकृते उपमाननिरूपणोपस्थापकपदाभावेनीयमाननि- रूपणानन्तरक्षणत्तित्वस्य उपमाननिरूपणानन्तरत्वस्य वा विशेषतो लाभाष लक्षणाया श्रावग्यकत्वेनाभेदाचयबोधपक्षस्यापि मायक्- बादिति । (१) 'यथाब्दस्य ध्वंसाधिकरणरत्तित्वाश्रय इति ख। (९) व्यपि त्वनन्तरक्षण एव शक्ति व्यनन्तरत्वञ्च अधिकरणतया ध्वंस. विशिएवं तयाचाथपदोत्तरसप्तमौलोपात् लुप्तसप्तम्यर्थनिष्ठतायामेवा. घपदार्थस्योपमाननिरूपणध्वसविशिरक्षयस्यान्वय इति ख• ।

·8 सावचिन्तामो अच च उपजीवकत्वमेव मङ्गतिरयं गवयपदवाच्य इत्युपमित्या- ताकमक्रिपदविषयकज्ञानस्य गाब्दधीकरणतया शब्दस्यातिदेश- वाक्यार्थजानात्मकोपमानोपजीवकलादिति भावः । ननु उपमित्या- मकशब्दप्रमाणस्य अतिदेशवाक्यार्थज्ञानात्मकोपमानोपजीवकत्वव- दविदेशवाक्यार्थज्ञानात्मकोपमानस्यापि अतिदेगवाक्यज्ञानात्मक- शब्दोपणीवकत्वेनोपनीयोपगौवकभावाविशेषादुपमानमेवादी कुतो निरूपितं मन्दस्त पथानिरूप्यते विनिगमकाभावात् । अथोपमाने शब्दोपजीवकत्वमेव नास्ति यच कीदृग्गवय इति प्रश्नानन्तरं चित्रलेखादिना तादृशपिण्डप्रदर्शनं तत्रातिदेशवाक्यं विनापि सादृश्यज्ञानात्मकोपमानोत्पत्तिः । न च चित्रलेखादिना गोमदृशो- पस्थितावपि तत्र गवयपदवाच्यवानुपस्थितेः तदुपस्थित्यर्थमभिप्राय- विषयः शब्दस्तबापि कल्पनीय इति वाच्यम् । चित्रलेखाद्युपस्थिते गोसदृधे प्रभवाफ्यस्थगवयपदोपस्थापितस्य गवयपदवाच्यत्वस्य मन- मैव बोधोपपत्तेः श्राभिप्रायिकशब्दकल्पनाया अनावश्यकत्वात् । न च प्रष्टुर्वाक्ये तज्जन्यशाब्दबोधे वा इच्छासत्त्वात् तदिषयसम्पादनाय शब्दोऽवग्यं कल्पनीय इति वाच्यं । यदा प्रष्टुनिमात्रे इच्छा तदा शब्दकल्पनाभावादिनि चेत्, तईि, शब्दस्यापि नोपमानोपजीवकत्वं स्यात् व्यवहारादिनापि प्रतिग्रहात्मकमब्दोदयात् काचित्कोर- जीवकत्वञ्च तुल्यमिति, मैवं, मानतावच्छेदकधर्मव्यापकोपजीव्यता- निरूपिता या स्वरूपोपजीवकता तस्या एव प्रमाणन्तराभिधाने (1) खरूपत उपजीवकतेवि खः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । ५. प्रयोजकत्वात् । मानतावच्छेदकधर्मय इन्द्रियत्व-व्याप्तिज्ञानत्व-वर्ण- ज्ञानव-मादृश्यज्ञानवान्यतमधर्मः, मा १(१) शब्द एव वर्तते न पमाने मादृग्यज्ञानमात्रस्यैव उपमित्यात्मकमकिपदविषयकशानस्य मान्दधीकरणतया शब्दस्य उपजीव्यत्वात् शब्दमात्रस्य च उपमानं प्रत्यनुपजीव्यत्वात्, उपजीव्यता च स्वरूपयोग्यता बोध्या तेन निखिलसादृश्यज्ञानस्य शक्तिपदविषयकोपमित्यनुपधायकत्वेऽपि न चतिः उपमितित्वेन शादृश्यज्ञानत्वेन कार्य-कारणभावात् सादृश्य- ज्ञानमावस्यैव प्रतिपदविषयकोपमितिस्वरूपयोग्यत्वात् । उपजीव. कता च प्रमाणविभाजकोपाधिनियतधर्मावच्छिन्ना बोध्या तेना- निदेशवाक्यार्थज्ञानात्मकोयमानस्य वर्णज्ञानत्वावच्छिनोपजीव्यता- निरूपितशाब्दत्वावच्छिन्नकार्यताश्रयत्वेऽपि न उतिः शब्दत्वस्य उप- मितिकरणवानियतखात् साक्षात्कारत्व-चाचुपत्वादिकञ्च(१) अनु- मितिकरणवनियतं तज्ज्ञानत्वेन तल्लिङ्गकानुमितित्वेन ज्ञानत्वेन अनुमितित्वेन वा(२) कार्य-कारणभावात् तेन प्रत्योपजीवकत्व- ११) सा च उपजीवकता चेत्यर्थ । (२) साक्षात्कारत्वं चाक्षुषत्वञ्चेति ख० । (२) ज्ञानत्वेन च्यनुमितित्वेन तक्षानत्वेन तल्लिगकानुमितिलेन वा पति ख. घ. चिहितपुस्तकपाट ईदृशपाठे तु वाकारस्थानास्थासूचकत्वेन पूर्वकल्प एव निर्भर, परामर्शविशेषस्य अनुमितिविशेष प्रति कार- यात्व व्यवस्थापनेनैवातिप्रसङ्गभङ्गात् परामर्शस्य हारतारक्षार्थमेव ज्ञानत्वेन धनुमितित्वेन कार्य-कारणभावो न तु व्याभिज्ञानत्वेनानु- मितित्वेन न वा तज्ज्ञानत्वेन तल्लिगकानुमितित्वेनेत्यवधेयम् ।

·सायचिन्तामो महत्या म प्रत्यक्षानन्तरमनुमाननिरूपनानुपपत्तिः । नयब का श्रोषधी ज्वरं हनीति प्रश्ने दशभनमदृशौषधी ध्वरं इन्ती- त्युत्तरे उपमित्या स्वरहरणकार्य-कारणभावयचः तचोपमितेः मनिपदाविषयकत्वेन गाम्दधीकरणलाभावादुपमितिसमपि प्रमाण- विभाजकशाब्दधीकरणत्वानियतमिति वाच्यम् । उपमितेः गति- मावविषयकलनियमेन(९) तत्रानुमानादिनैव कार्यकारणभाव- ग्रहादिति। एतेनोपमानफलम्योपमितेरतिदेशवायजानात्मकभन्द- फलस्थातिदेगवाक्यार्थज्ञानम्य उपगौवकतया फलतः गन्दोपजीव- कलस्योपमाने मत्त्वात् गन्दनिरुपणानन्तरमुपमाननिरूपणपत्ति- रित्यपि प्रत्युनो, निरुक्तस्वरूपोपनौवकताया एव प्रमाणान्तराभि- धाने प्रयोजकतया फलत उपजौवकत्वस्य तदप्रयोजकत्वात्, यद- नन्तरं यनिरूपणं तनिष्ठतदुपनौवकताया एव लाघवात् तत्र प्रयोजकतया फलनिष्ठफलनिरूपितोपजीवकतायाः कारणानन्तरं कारणाभिधाने प्रयोजकत्वासम्भवाच्च, फलनिष्ठफलोपजीवकतायाः कारणनिष्ठत्व-कारणनिरूपितत्वाभावात् तम्या अपि परम्परामम्ब- न्धेन कारणनिष्ठत्व-कारणनिरूपितत्वाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् गौरवास अतएवानुमानदौधितो फलत इति विहाय स्वरूपतश्चेत्युतमिनि सम्प्रदायः । नव्यास्तु उपजीव्योपजीवकभावयोस्तुल्यत्वेऽपि न पतिः श्रान- - (२) ज्ञानत्वेन धनुमितित्वेन कार्यकारणभावात् प्रत्यक्षत्वव्यापकोपजीव्यता- निरूपितोपनौवकत्वं चनुमानस्याक्षतमिति तात्पर्यम् । (२) शक्तिविषयकवनियमेनेति ख।

·शब्दायतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । नर्यनियमे मङ्गतेरप्रयोजकत्वात् किन्तु स्वतन्त्रेच्छस्येति न्यायेन(1) दुच्छेव क्रमनियामिका, मङ्गतिथानन्तराभिधानव्यापकतायामुप- युज्यते अन्यथा मादृश्यलिङ्गक-पदलिङ्गकानुमितेरपि लिङ्गशान- विधया ज्ञानमामान्यस्यानुमितिकरणतया वा अनुमानत्वेन तदुपजी- व्यत्वस्य मादृश्य ज्ञानव-पदज्ञानत्वावच्छेदेन सत्त्वात् उपमान-शब्दयोः पूर्वमनुमाननिरूपनेऽपि कि विनिगमकमिति प्राहुरिति संक्षेपः । लक्षण-स्वरूप-प्रामाण्य निरूपणस्य प्रतिज्ञातत्वात् प्रथमतो लक्षणं निरूपयति, 'प्रयोगेति 'प्रयोगहेतुभूत' प्रयगकारणीभूत, 'यदर्थ- तत्त्वज्ञान' यत् अर्थविषयकतत्त्वज्ञान, तजन्य' 'प्रमाणं गब्दः' इत्य- न्वयः, 'प्रमाण शब्दः' इति लक्ष्यनिर्देशः, अन्यथा 'गब्दपदस्य नक्षणान्तर्गतत्वे 'प्रमाणमामान्यस्य लक्ष्यतापत्तौ अर्थान्तराव्याप्यो- रापत्ते.(२) । प्रथमतो येन केनापि प्रमाणेन वार्वाक्यार्थज्ञानं ततो वाक्यार्थज्ञानज्ञान ततः परस्य वाक्यार्थज्ञानं भवखिति वाक्यार्थ- ज्ञानेच्छा ततो वाक्यार्थज्ञानरूपेष्टसाधनताज्ञानात् वाक्ये इच्छा (३) ततो वाक्यरूपेष्टसाधनताज्ञानात् कृतिमाध्यताज्ञानमहकृतात् कण्ठाभिधातादौ चिकौर्या ततः कण्ठाभिघातादिसाधिका कण्ठा- . (२) खतन्वेच्छस्य पर्यनुयोगानईत्वमिति न्यायेनेत्यर्थ । (1) अर्थान्तरं व्यनाकाशिताभिधान, प्रमाणसामान्यस्य लक्ष्यत्वे अनाका- इितस्य शब्दातिरिक्तप्रमाणस्याभिधानापत्तिरिति भाव । प्रमाण- सामान्यस्य लक्ष्यत्वे प्रमाणसामान्यान्तर्गतप्रत्यक्षादी प्रयोगहेतुभूतार्थ- तत्त्वज्ञानजन्यशब्दत्वाभावादयामिरिति तात्पर्यम् । (२) कृतिसाध्यवाक्ये इच्छा इति ख.।

·तत्वचिन्तामो घुपादानकप्रवृत्तिः ततः कण्टादिष्टाविभागादिप्रमेण कण्ठाभि- घाताद्युत्पत्तिः ततो वाक्योत्पत्तिरिति प्रणाल्या प्राचां नये पर- म्परया वक्तवाक्यार्थबुवोधयिषापूर्वकवाक्यत्वावच्छिनं प्रति वाकवाक्या- र्थज्ञानस्य हेतृतथा च मच लक्षणं मन मनीयम् । वहिना मिश्चति इत्यममाण शन्देऽतिव्यानिवारणाय 'तत्त्वेति यथार्थत्यर्थः । ननु 'प्रयोगहेत तेति जानविशेषणं व्यर्थ, न हि प्रयोगाईतभूतेनापि ज्ञानेन शब्दो जन्यते यदिदं त्यावर्त्तयेत्, गन्दाहेतभूतं अथच गन्दं जनयतीति(९) वदतो व्याघातात् । न चार्थतत्त्वज्ञानादिजन्यमस्कारा- दिवारणय तदिति वाच्यम् । तथापि प्रयोगहेतभूतार्थतत्त्वज्ञान- जन्यसंस्कारादावतियाप्तितादवस्यात् । तद्वारणय शब्दपदं लक्ष्य- स्तक्षणयोरुभयचापि भवेशनीयमिति चेत्, कृतं तईि भूतान्तेन । किच अर्थपदमपि व्यर्थ अर्थत्वस्य ज्ञानविषयत्वस्वरूपस्य केवला- चयितया ज्ञानमात्रस्यैवार्थविषयकत्वेनाव्यावर्त्तकत्वात् । वाक्यार्थज्ञानद्वारा वतृपदार्थतत्त्वज्ञानजन्ये साचादीश्वरीयपदार्थ- तत्वज्ञानजन्ये च वनिना सिञ्चतीत्यादिबाधितवाक्येऽतिव्याप्तिवार- पायार्थपदं वाक्यार्थपरमिति वाच्यम् । तथापि कण्ठताल्वाद्यभि- घातादौ तदाक्यरूपेष्टसाधनतादिज्ञानात्मकवाक्यार्थतत्त्वज्ञानजन्य- तथा तादृशबाधितवाक्येऽतिव्याप्तितादवस्यात् इरसाधनत्वादेरपि यत्किञ्चिदाक्यार्थत्वात् । श्रथार्थपदं स्वार्थपरं खपदं प्रकृतवाक्यपर- मिति चेत्, तथापि वशिकरणकमेकानुकूलकृतिमानित्यादिप्रकृत- (९) शब्दाहेतुभूतेन यथच शब्दोजन्यत इतौति क०। शब्दाहेतुभूत अथच शब्दोजन्यत इतौति ग०। न ·शब्दास्यतुरीयखण्ड शब्दाप्रामाण्यवाद । वाक्यार्थज्ञानस्यापि अंशतः प्रमालात् नजन्यतया अतिच्याप्तिता- दवस्यात् स्वार्थत्वं खनन्यप्रतिपत्तिविषयत्वं तच्च पदार्थेऽप्यस्तीति वक्तुरीश्वरस्य वा पदार्थतत्त्वज्ञानमादायाप्यतिव्याप्ते? रवाच्च अतएव नत्त्यपदमपि व्यर्थं तदुपादानेऽप्यतिव्याप्तेदारत्वादिति । उच्यते । दद हिन प्रमाणशब्दसामान्यलक्षण शब्दमात्रस्यैव प्रमाणत्वेन साका- खशब्दत्वस्य शब्दत्वस्य वा तलक्षणत्वात् वहिना सिञ्चतीत्यस्थापि क्वचिदर्थ प्रमाणत्वेनार्थतत्त्वेत्यादेयर्थत्वायत्तेश्च किन्नु कस्मिन्नर्थे कि वाक्यं प्रमाणं तस्यैव लक्षण, तथाच अर्थतत्त्वेत्यादेस्त दिशेय्यक-तत्- सर्गक-तत्प्रकारकयधार्थज्ञानजन्यो यः म तद्विगेय्यक तत्ससर्गक- तत्प्रकारकप्रमाणशब्द इत्यर्थ, एतलाभायैवार्थपद, वहिना मिच- नीत्याद्ययोग्यवाययस्य मेके वह्निकरणकलाणे , प्रमाणववारणाय यथार्थति, तादृशज्ञानजन्यमस्कारेच्छादावतियाप्तिवारणय प्रयोग- हेतुभूतेति जन्यविशेषण, प्रयोगहेतुभूतत्वञ्च वर्णसामयौजन्यत्वं, 'प्रयोगस्य वर्णस्य, 'यो हेतु" था मामग्री, 'ततो भूत' तत उत्पन्न इति व्युत्पत्तेः, तथाप वर्षासामग्रौजन्यत्वे सति निरुततत्त्वज्ञान- जन्यत्व निरुतप्रमाणशब्दलमिति लक्षण फलित । सस्कारेच्छादिथ न वर्णसामयौजन्य इतरमामय्या इतरत्राजनकत्वादिति नाति- व्याप्तिः, ध्वनिवारणाय शब्दत्वमपहाय वर्णवेनोपादान, वर्षात्वच कला दिव्यापक-शब्दत्वव्याप्य-ध्वनियावृत्तजातिविशेष । न च वर्ण- मागभावजन्यत्वे सतीत्येव सम्यक् कि कारणकलापात्मकसामग्री- प्रवेगेनेति वायम्। यत्र वर्णप्रागभावप्रत्यवे वाक्यार्थोऽप्युपनौतो भासते तत्र वर्णनागभावप्रत्यतिप्रसगात् तस्य वाक्यार्थविशेषण- ·तावचिन्तामणौ। कतया निरुक्त जानजन्यवस्थापि तत्र सम्भवात् । न च तथापि वर्णत्वे सतीत्येव सम्यक् तावतैव संस्कारादेरुपनौतवाक्यार्थविषयक वर्णप्रागभावप्रत्यक्षस्य च वारणसम्भवादिति वाच्यम् ।. यथामनि- वे वैयाभावात् । एतच्च जायमानशब्दस्य प्रमाणत्वपक्षे, शब्द- ज्ञानस्य प्रमाणलपचे तु तादृशजन्यविषयक ज्ञानत्वं लक्षणमवसे यम् । ननु मौनिलोकेऽव्याप्तिः यदा कदाचित् येन केनचित् क्रम- व्युत्क्रमोच्चरितानामेव तत्तत्पदानां मौनिना अर्थक्रमेणानुसन्धीय- मानानां मौनिलोकत्वं तत्र च यस्मिन्नर्थ यदर्थाशे प्रमाणशब्दत्वं तदर्थविशेष्यक-तदर्थप्रकारकयथार्थज्ञानजन्यत्व नास्ति तादृशज्ञान- वता मौनिना अनुञ्चरितत्वात् उच्चारकस्य च तादृशज्ञानाभा- वादिति, एवं यत्र वना यदर्थयोधयिषया वाक्यमुच्चरितं श्रोत्रा तात्पर्य्यभ्रमेण लक्षण दिना वा तदितरयोग्यार्थाऽवगतः तत्र श्रोतु- रवगतार्थे तोक्यस्याप्रामाण्यापत्तिस्तदिशेय्यक-तत्प्रकारकज्ञानजन्य- लाभावात्, एव शुकाधुचरिते पयमा सिञ्चतीत्यादिवाक्येऽव्याप्तिः शुकादेः प्रकृतवाक्यार्थानभिज्ञतया इद वाक्यं सुखसाधनमिति मुखमाधनताज्ञानादेव तेन तदाक्यप्रयोगादिति चेत्, न, तेषा- मपीश्वरीयतादृशज्ञानजन्यतया लक्षणसमन्वयात् । वहिना सिञ्चतीत्याद्ययोग्यवाक्यस्यापि करणत्वे वन्य प्रमाणत्वा- पत्तिः, एवमौश्वरीयतादृशज्ञानजन्यतया घटमानयेत्याधुदासौन- वाक्यस्यापि करणत्वे वय प्रमाणत्वापत्तिरिति वाच्यम् । वहि- नेति भागस्य() तदने प्रमाणत्वस्येष्टत्वात् सिञ्चतौतिभागस्य न चैवञ्चेत (1) वहिनेति भागे इति ख.।

·शब्दाख्थतुरौयखण्ड़े शब्दाप्रामाण्यवादः। । घटमानयेत्युदामौनवाक्यस्यापि च लक्षणया करणत्वविशेयक- । वहिप्रमाजनमममर्थत्वेन लक्ष्यत्वस्येष्टत्वात् तादृशप्रमास्वरूपयोग्यस्यैव लक्ष्यत्वात् श्रतएव कचिदासत्तिभ्रमेण अनासवादपि अन्वयबोध- इति स्वरूपयोग्यतया अनासन्नोऽपि लक्ष्य एव । न च निरा- कालस्य घटः कर्मवमानयनं छतिरित्यादेरपि कर्मत्वविशेष्यक- घटमकारकयथार्थज्ञानजन्यतया कर्मत्वे घटांगे ममाणत्वं स्थादिति वाच्यम् । घटपद-कर्मत्वादिपदस्य लक्षणया घटः कर्मत्वमिति ममुदितवाक्ये घटवत्कर्मत्वरूपविशिष्टे शनिभ्रमाच्च घटवत्कर्मव- विषयक प्राध्दधीजननसमर्थत्वेन घटः कर्मवमित्यादिनिराकास- स्थापि तादृशामाखरूपयोग्यत्वेन लक्ष्यत्वात् । न चैवमेतलक्षणस्य व्याव-भाव इति वाच्यम् । वझिना सिञ्चतौत्यादः मेके वहि- करणकलांशे प्रमाणबमावस्य(१) व्यवच्छेद्यत्वात् । एतेन व्यकृवाक्या- र्थज्ञानं न वाक्य हेतुः वाक्यार्थज्ञानं विनापि शुक-वालकादिभि.(२) वाक्यप्रयोगात्। न च वाक्यार्थज्ञानत्वेन हेतुत्वात् तत्रापीश्वरौय. वाक्यार्थज्ञानमस्तीति वाच्यम् । तथापि विसंवादिशुकादिवाक्ये व्यभिचारात् । न च वक्तवाक्यार्थबोधयिषापूर्बकवाक्यलगवच्छिन्नं प्रति चक्रवाक्यार्थज्ञानं हेतुरिति म व्यभिचार इति वाच्यम्। मानाभावात् । न च वाक्यं प्रति वाक्यार्थशानस्य साक्षादहेतवेऽपि उक्तमाल्या वक्तवाक्यार्थयुबोधयिषापूर्वकवाक्यलावच्छिन्नं प्रति 'खविषयकेच्छादिद्वारा वाक्यार्थज्ञानं हेतुरावश्यक इति वाच्यम् । (९१ प्रमाणलोति, ख० । (२) शुकादिभिरिति ख.। ४ ·तत्त्वचिन्तामणौ। उक्तप्रणाल्या वाक्यार्थज्ञानस्य परम्परया तादृशवाक्योपयोगित्वेऽपि वाक्यार्थज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभावात्, वाक्यार्थज्ञान विनापि तदि- गेय्यक-तमकारकजानवरूपेण प्राप्तवाक्यानुमानादिना वाक्यार्थ- ज्ञानज्ञानात्' वाक्यार्थज्ञाने इच्छासम्भवात् लौकिकप्रत्यवं प्रत्येव विषयस्य हेतुत्वात् यत्र च वाक्यार्थज्ञानस्य लौकिकसाक्षात्कारादेव तबेच्छा बत्रापि वाक्यार्थज्ञानस्य तद्धेतत्वे मानाभावः कण्ठाभि- घातादिना अन्यथामिद्धत्वात्, अतएव वाक्यार्थज्ञानज्ञानमपि न हेतुः कण्ठाभिधातादिना अन्यथामिद्धत्वात् अन्यथा जलाहरणा- देरप्युक्तप्रणाल्या कपालमयोगादिसाध्यकत्तिदारा घटादिहेतु- वापत्तेरिति नव्यमते लक्षणमिदमसम्भवि पयसा मिञ्चतीति वाक्ये निरुतार्थतत्त्वज्ञानजन्यत्वविरहादित्यपि निरस्तम्। ज्ञानत्वेन ईश्व- रौयतादृशज्ञानजन्यतामादायैव सर्वच लक्षणममन्वयात् । न चैवं तत्त्वपदवैयर्थ्य अयोग्ये तादृशवाक्यार्थज्ञानस्य इश्वरीयस्याभावात् वक्रवाक्यार्थज्ञानस्य चाजनकत्वादिति वाच्यम् । वक्तृवाक्यार्थज्ञानस्य वाक्यार्थज्ञानवेनाजनकत्वेऽपि ज्ञानत्वेन कालत्वेन च जनकत्वात् । अस्तु वा जन्यलमत्र समानकालीनत्वमात्र लाघवात् तेन कार्यत्वा- वच्छिन्नं प्रति ज्ञानत्वेन कालवेन च कार्य-कारणभावासत्त्वेऽपि न चति.(२) (1) तथाच यदिशेषयो कार्यकारणभाव वत्सामान्ययोरपौति नियमे मानाभावेन कार्यविशेष प्रति कालविशेषस्य ज्ञानविशेषस्य च कार गत्वेऽपि कार्यत्वावच्छिन्न प्रति कालसामान्यस्य ज्ञानसामान्यस्य च हेतुत्वे मानाभाव इति भाव । .

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १२ केचित्तु वाक्यार्थशागस्य वाक्याशेतुत्येऽपि यनुरानुपूर्दोज्ञान हेतुरेव तथाच तत्त्वपदानुपादाने वाधितवाक्यानुपूर्बो-बाधित- वाक्यार्थाभयविषयकममूहालम्बनजन्ये बाधितवाक्ये(२) अतिव्याप्तिः श्रानुपूर्वोजानविधया तच वाक्यार्थज्ञानस्य हेतुत्वात् न ह्यर्थज्ञान- त्वेन जनकत्वं विवचित येन नोक्रदोष स्थादित्याः। तदमत्, वाक्यार्थज्ञानवदानुपूर्वो ज्ञानस्यापि वाक्यहेतुत्वे मानाभावात्(२) वाय्वाद्यभिघातजन्ये करणापाटवजन्ये च वाक्ये व्यभिचारात् । न चैव घटमानयेत्याद्यानुपूर्लोमविदुषोऽपि भूर्षादेः नादृशानुपूर्वांक- वाक्यप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । श्रानुपूवौंज्ञान विना कण्ठामि- घातादौ तादृशवाक्यरूपेष्टमाधनताज्ञानस्यैवासम्भवात् । खोद्देश्यक- कृतिमाध्यवाक्यत्वावच्छिन्न प्रत्यानुपूवौज्ञानस्य परम्परयोपयोगिले- ऽपि कारणत्वे मानाभावात् कण्ठाभिघातादिना अन्यथामिद्धत्वाच अन्यया स्वर्गादिज्ञानस्यापि यागादिसाध्यकात्तिद्वारा यागादि- जन्यवर्गहेतुत्वापत्तेरिति । केचित्तु, प्रयोगो हेतुभूतो यस्येति युत्पत्त्या प्रयोगाद्धेतोः भूतमुत्पन्नमिति व्युत्पत्त्या वा प्रयोगहेतुभूतपद शान्दस्वरूपजाति- विशेषविशिष्टपर, तादृश यदर्थतत्त्वज्ञान तदेव जन्य यस्येति रौत्या भाब्दप्रमाकरणत्व लक्षणं पर्यवसित, अर्थपदश्च स्वरूपकथनं । न चैव लक्ष्यतावच्छेदक-लक्षणयोरभेद इति वाच्यम् । लक्ष्यप्रविष्टस्य विल- (१) विसवादिवाको इति ख.। {t) वाक्यार्थज्ञानवदानुमबाशानमपि न वाक्यहेतु मानाभारादिति ख.।

·तत्त्वचिन्तामणौ ननु शब्दोन प्रमाण तथापि करणविशेषः प्रमाणं, क्षणप्रमाकरणत्वस्य(१) लक्षणेऽनिवेशात तयोरभेदेऽपि पतिविर- हाच्च(२) । प्रमाखञ्च पूर्ववत् तत्तत्संसर्गक-तत्तत्पदार्थघटितं बोध्य- मिति माहुरिति मंक्षेपः ॥ स्तक्षणमुक्तमिदानों प्रामाण्यं व्यवस्थापयितुं प्रथमतो बौद्धमत- माशय निराकरोति, 'नन्वित्यादिना, 'न प्रमाण' न ममितिकरणं, करणत्वच्च फलायोगव्यवच्छिवकारणत्वं फलोपधायकत्वमिति यावत्, न तु व्यापारवत्त्वे मति कारणत्वं, प्रमायोगव्यवच्छेदाभावस्य वक्ष्य माणहेतोरप्रयोजकत्वापत्ते । नच खप्रत्यक्ष-(१)स्खलिङ्गकानुमित्युपधा- यकत्वात् वाध इति वाच्यम् । शब्दाविषयकानुमितिभिन्नामित्युप- धायकान्यत्वस्य(५) माध्यत्वात् । पत्रे च शब्दपदं भब्दज्ञानपरं, अन्यथा न्यायनयेऽपि शब्दज्ञानस्यैव प्रमाणत्वात् सिद्धसाधनापत्तेः जायमान- शब्दस्य करणत्वपचे तु यथाश्रुतमेव माधु । न च तथापि प्रजनित- शाब्दबोधके शब्दज्ञाने तादृशशब्दे वा अशतः मिद्धसाधनं एवं भब्दो गुण इति शब्दे तज्ज्ञाने वा अमतः सिद्धमाधनमिति वाच्यम्। (ए लक्ष्यप्रविशविलक्षणप्रमात्वस्येति क., ग० । (२) तथाच वस्तुगत्या लक्ष्यतावच्छेदक लक्षणयोरभेदेऽपि उयहितानुप- हितभेदात् लक्ष्यतावच्छेदक-लक्षणभावसङ्गतिरिति भावः । (२) यब प्रत्यक्षपदं लौकिकप्रत्यक्षपरम् । (४) अत्र शब्दाविषयकेति प्रमितिविशेषणं तथाच शब्दविषयताशून्या , घ्यनुमितिभिन्ना या प्रमिति तदुपधायकान्यत्वस्येत्यर्थ ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । १५ पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यसिद्धेरुद्देश्यत्वात्।। न चैतदनुमान- खण्ड एव 'नामत्यदं प्रमाणं' इति वागभन्धाशङ्कितं तत् किमर्थं पुनराशकते, इति वाच्यम्। तच हि अनुमानं यदि न प्रमाणं तदा तेन शनिग्रह एव शब्दः प्रमाणं भविष्यतीति प्रदोऽपि न प्रमाणमित्यायः दुह तु अस्वनुमानप्रामाण्यं तथापि फलव्यभि- चारेण करणवाभावात् स न प्रमाणमित्याशयः । न च शब्दस्य ममोपधायकवानभ्युपगमे गन्दश्रवणानन्तरं विशिष्टानुभवः कथं स्यादिति वाच्यम् । एतन्मते शब्दश्रवणानन्तरं विशिष्टानुभवस्यैवा- घिद्धेः किन्तु पदार्थीपस्थितिस्तदमंसर्गाग्रहमात्रम् । यदा(९) शब्देन प्रत्येक तत्तत्पदार्थापस्थितौ मनसैव सर्वत्र साक्षात्कारात्मको विशि- टानुभवः . इत्यभिप्राय इति न काप्यनुपपत्तिः । अथ च शब्दः नतानं वा प्राब्दाविषयकानुमितिभिन्नमित्युपधायकं न वेति विप्रतिपत्तिः, पक्षतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन विधेः पचतावच्छे- दकावच्छेदेन च निषेधस्य सिद्धेरुद्देस्यत्वात् नाजनितशाब्दबोधक शब्दे शब्दोगुण इति शब्दे च विधिकोटावंगतो बाधौनिषेध- कोटावंशतः सिद्धसाधनमिति । केचितु, शब्दत्वं तज्ज्ञानत्वं वा तादृशामित्युपधायकत्ति न वेति विप्रतिपत्ति तोऽभतो बाधाधवकाश:, शब्दत्वन्तु शब्दपद- (१) तथाचावच्छेदावच्छेदनानु मितौ सामानाधिकरण्यमात्रेण सिद्धेरप्रति- बन्धकत्वात् न सिइसाधनमिति भाव' ! (१) ननु विशिरमतेरानुभविकत्वात् अनुभवापलाप इत्यखरसादाह यति।

·सावचिन्तामा। करणञ्च तत् यस्मिन् सति क्रिया भक्त्येव । न च शब्दे सति प्रमा भवत्येवेति नायं शब्दः प्रमाण । न च शब्दो न प्रमाणमिति) वाक्यस्य प्रामाण्याप्रमाण्ययााघातः, अस्याप्रामाण्येऽपि रत- प्रतिनिमित्तमुभयवादिमिद्धमेव केवलं जातिरूपत्वे अतान्ति रूपत्वे च विवाद इत्याहु.(९) । कुतो न प्रमाणं तत्र हेतमाए, 'तथाहौति, 'करणविशेषः' प्रमाया: करणं, "क्रिया भवत्येव' कार्यमुत्पद्यत एवेत्यर्थः, तथाच का-पधायकत्वं करणवमिति भावः, 'प्रमा भवत्येव' अवयंप्रमा भवति, आकाशादिज्ञानविरहदशयां पदार्थस्मरणदिव्यापार- विरहदशायाच शब्दात् प्रमानुत्पत्तेरिति भावः। तथाच प्रमोप- धायकवात्यन्ताभावो इतः, प्रमा च शब्दाविषयकत्वेन अनुमिति- भिनत्वेन च विशेषणोया तेन म्वलिङ्गकानुमिति स्वप्रत्यवचादाय न स्वरूपासिद्धिः । न च माध्याविशेष, तादृशप्रमोपधायकान्यत्वस्य माध्यतया अन्योन्याभावात्यन्ताभावभेदेन भेदादिति इदयम् । 'वाक्यस्य' भवदुनावाक्यस्य, 'प्रामाण्याप्रामाण्थयोः' प्रमोपधायकवे (३) नायं प्रमाणमिति क। (२) न च न शब्द प्रमाणमितीति के । (१) शब्दत्वस्य जातिरूपत्वे गुणगतजात्यनङ्गीकार्ट परमते विवाद शब्दलस्य व्यतयाटतिरूपत्वे अखण्डोपाधिरूपत्वे शब्दत्वस्य जातिवाङ्गीकर्ट- समते विवाद इति समुदिततात्पर्यम् ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । दुत्याप्यमानाविसंवादादिति चेत्,न,पाकाहादिमतः अप्रमोपधायकवे छ, 'व्याघात' शब्दस्य प्रमोपधायकान्यत्वव्याधातः, प्रमोपधायकचे आयात शब्दस्य साक्षादेव प्रमोपधायकल, अममोप- धायकवे हि अप्रमोपधायकत्वं चमोपधायकत्व, ममित्यनुपधायकत्वं वा, श्राद्ये श्रायातं शब्दमावस्यैव प्रमोपधायकत्वं, विषयबाधेनैव प्रकृतवाक्यजन्यज्ञानस्य ममत्वात्(२) । अन्ये शब्दस्य प्रमोषधायकान्यत्वे मानाभाव' भवदुकवाक्यस्यैव तत्र मानवादिति भाय.(२) । 'प्रामा- येऽपि' प्रमित्यनुपधायकत्वेऽपि, 'एतदुत्याप्यमानेति एतन्नन्यपदा- पस्थिति-तदमसर्गाग्रहसहयातमनस इत्यर्थ , 'अविमवादात्' अवि- संवादिजानगनकलात् शब्दस्य प्रमोपधायकान्यत्वविषयकामाजनक- त्वादिति यावत्, तथाच मन एव शब्दस्य प्रमोपधायकान्यत्वे मान, हेतनिर्देशव अप्रामाण्य काव्युदासायेति भावः। कचिच्च 'एतदु- स्थाप्यानुगानाविसवादादिति पाठ ततज्जन्यमाध्य-साधनादिरूप- पदार्थपिस्थिति-तदममर्गाग्रहजन्यानुमानस्य शाब्दप्रमोपधायकान्यत्व- प्रमाजनकत्वादित्यर्थ, तथाचानुमानमेव शब्दस्य प्रमोपधायकान्यत्वे मानमिति भावः । न च चार्वाणानुमानस्यापि प्रामाण्यानभ्युप- M (१) एतदुत्याप्यानुमानाविसंवादादितीति कः । (१) 'प्रशतवाकानन्यज्ञानस्य' शब्दो न प्रमाणमिति वाकाजन्य ज्ञानस्य, 'धमत्वात्' बाधितविषयकवादित्यर्थ । (३) तथाच यदि 'पून्द न प्रमाण' इति भवदुतवाक्य पमित्युपधायक तदा शब्दमात्रस्य पमित्यनुयधायकत्व निष्पमायकमिति भाव ।

·१७ तवधिसामनो। पदार्थसारणादिव्यापारवतः प्रमाणत्वेन तथाभूतात् प्रमोत्पत्तेरावश्यकत्वात् अतथाभूतत्वे च फलाजनक , गमादिदममगतमिति वाच्यम्। एतत्पाठपक्षे मौगतमाघस्य पूर्य- पक्षिवादिति हृदयम् । स्वमते भागामिद्धिमाघ, 'श्राकाहादीति श्राकाहाजानादिविशिष्टस्येत्यर्थः, श्रादिना योग्यताजानामत्तिज्ञान- निशान-विरोधिजिनामादिप्रतिबन्धकाभावपरिग्रह.(१), 'पदार्थ- सारणादीति पदार्थस्मरणादिरूपयापारविशिष्टरेत्यर्थः, 'प्रादिना श्रवानरवाक्यार्थबोधपरियइ', अाकाशाजानन्तु न पदभानव्यापारः अनुमानादिना तन्द्रानेऽपि शाब्दीदयादिति तम्य पृथङ्निा, 'प्रमाणत्वेम' प्रमामामयौ विभिष्टलेन, श्रावस्यकत्वादिति, तथा सर्वच शब्द नोभयवादिसिद्धो हेतुरिति भाव.(१) । नवाकाशादिज्ञानविभिशब्देऽप्याकाहादिज्ञानरूपसामग्री विर- इदमायां प्रमोपधायकवाभावस्तवाभ्युपगत इति न भागामिद्धिरित्य- रचेराह, 'अतथाभूतव इति इतरमामय्यममवधान इत्यर्थः, 'चकारः 'माग्यादित्यनन्तर योग्य , 'फलाजनकत्वस्थ' प्रमाफलोपधायकला- भावस्य, 'करणान्तरेति करानरे चचुरादावपि मत्वाचेत्यर्थः, भयाच पधुरादौ व्यभिचार इति भावः । अन्योन्याभावस्थ व्याप्य- , (1) धादिना योग्यताज्ञानासत्तिज्ञान-विरोधिजिज्ञासादिप्रतिबन्धका- भावरिया इवि ख.. (१) तयाच पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरणेन हेत्वभावात् भागासिद्धि- शिवि भाव।

·शब्दास्यतुरोयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १४ त्तिवनियमेन तब माध्यासत्त्वात् ममाफलोपधायकलात्यन्ताभावस्य माध्यत्वे सिद्धसाधनादिति भाव । अत्र केचित् सदस्य व प्रत्यक्षानुमितिभिन्नप्रमाजनकखे माना- भाव । न चैव वाक्यप्रवणानन्तर वाक्यार्थबोध कथ स्यादिति वाच्यम्। वाक्यघटकौमृततत्तत्यदेभ्यस्तत्तापदार्थापस्थितौ मनसे- वोपनौतभानात्मकवाक्यार्थबोधसम्भवात् । न च तथापि वाक्यश्रवणा- नन्तर शाब्दवजातिविशेषविभिष्टवाक्यार्थबोध कथ स्यात्तादृभजात्य- वच्छिन्नबोधस्यापि पदार्थापस्थितिसइष्टतमनोमात्रइतकले मानसल- विशिष्माक्षात्कारमात्रस्यैव शाब्दत्वापतिरिति वाच्यम् । शब्दत्वक- पातिरिकजातौ मानाभावात् शाब्दत्व स्थातिरिनजातेरभ्युपगमे नद- वच्छिन्नोत्पत्तिनियामकतया(१) वृत्त्या पदजन्यपदार्थ पस्थित्यादेतु- ताया अवश्यकल्पनीयत्वेन गौरवम्सगाच्चेत्या । तदसत्, अमुमर्थ शाब्दयामि अयमर्थ शाब्दित इत्याधनुभवसिद्धाया शाब्दबजाते- रपम्होतमशक्यत्वात् । श्रतएव तदवच्छिन्न प्रति वृत्त्या पदजन्यपदा चीपस्थित्यादे कारणत्वकल्पनागौरवमपि प्रामाणिकलाम दोधाय । वस्तुतस्तु अमुमर्थ टणोमि श्रुतमेवेद पुराणादिभ्य इत्याकारानु- भवसिद्धेव मान्दवजाति । न च श्रुधातो श्रावणप्रत्यक्ष एवं मने शाब्दत्वजाति कथ तादृशानुभवविषय इति वाच्यम् । श्रुवोना- नार्थलात् "श्रात्मा वारे श्रोतव्यो मन्तव्य रत्यादिश्रुतौर) मया प्रथमर्थ श्रुत इत्यादिलौकिकवाक्ये च शाब्दबोधेऽपि प्रायोगात्। (1) तदवच्छिन्नोत्पत्तिनियामिकाया इति ख०, ग.। (९) "यात्मा वाऽरै मैयि श्रोतव्य" इत्यादिश्रुताविति ख., ग.।

·२. तावचिन्तामणौ। न च नच शाब्दै लक्षणेति वाच्यम् । श्रुवः प्रत्यक्षे लक्षणेत्यस्थापि" सुवचत्वात् । अथास्तु शाब्दलं जातिरस्तु वा तदवछिन्नं प्रति पदजानजन्यपदार्थापम्पित्यादेतलं, तथापि मा जातिर्मानमत्व- व्याप्यैव तथाच चदुरादिवच्छन्दोऽपि प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्गत एवं न तु प्रमाणन्तरं । न च तस्य मानमत्वव्याप्यत्वे यागादेः शाब्दबोधानन्तरं यागं मागत्करोमौत्यनुव्यवमायापत्तिः तत्र ददं नानुमितं न वा भावाटतं किन्तु श्रुतमेवेदं पदेभ्य इत्यनुव्यवसायाभावापत्तिश्चेनि) वाच्यम् । लौकिकविषयतास्वरूप'माक्षात्कारत्वावच्छिन्नविषयत्व- नदभावयोस्तद्दिषयत्वात् । अन्यथा सरभि चन्दनं इत्युपनौतभाना- नन्तरं सौरभं माक्षात्करोमौत्यनुव्यवमायापत्तेः मौरभं न माक्षात्करी- मौत्यनुव्यवसायाभावापत्तेश्व) । न च तस्य मानमत्यव्याप्यत्वे उच्छृद्ध तोपस्थितघटादीनामपि(द) यागादिशाब्दबोधे उपनौतभानापत्तिः तथाच यागादिकं टोमौत्यनुव्यवसायवत् घटादिकं श्टणोमोत्यनु. व्यवसायः स्यादिति वाच्यम् । गाब्दत्वावचिवविघयतायात्राभावेन (1) शाब्दे शक्ति वावणप्रत्यक्ष लक्षणेत्यस्यापति ख, ग । (२) इत्यनुव्यवसायानुपपत्तिश्चेतौति ख०, ग. । (२) लौकिकविषयतात्मकेति ख०, ग.। (४) तथाचैतन्मते भाब्दस्य मानसोपनीतभानात्मकतया लौकिकविषयत्वा- भावात् यागादे शाब्दबोधानन्तरं न यागं साक्षात् करोमौत्यनुव्यव- सायापत्तिन वा इदं न साक्षात्कृतमित्यनुव्यवसायानुपपत्तिरिति (४) इत्यनुव्यवसायानुपपत्तेश्चेति ख०, ग.। (क) पदात्रन्योपस्थितघटादौनामपौत्यर्थः ।

·शब्दातुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । तादृशानुव्यवसायाभावात् यदशे वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थित्यादि- जन्यत्वं तत्रैव तादृशविषयतायाः सत्त्वादिति चेत्, न, शाब्दत्व जाते- निमलव्याप्यत्वे मानाभावात् तदवच्छिन्न प्रति हत्या पदजन्य- पदार्थापस्थित्याकालाजानादेहत्त्वस्यावश्यकत्वेन लाघव-गौरवानव- काशात् । न च शाब्दसामग्रौदशाया मानमसामग्यावग्यकत्वात् मानम- मामय्यर मानमिति वायम्। मानमज्ञान प्रति शाब्दमामय्या प्रति- बन्धकलामावस्यामिद्धतया तदानी मानसमामय्या अपि मन्दिर- वात् । न च शाब्दत्वस्य मानसावविरुद्धत्वे मानमत्वावच्छिन्न प्रति शाब्दमामग्रौप्रनिबन्धकावस्य कल्पनीयतया नद्याप्यत्वे च न तथेति लाघवतर्कसहकतं) मानसत्वयाप्यत्व तदभावान्यतरमाध्यकप्रमेयत्व- हेतुकानुमानमेव प्रमाणमिति वाच्यम् । म हि ममापि मानसत्वा- वच्छिन्नं प्रति प्राब्दसामग्रौत्वेन प्रतिबन्धकत्वं, अपितु अनुमित्यादि- मामयोमाधारणेन मानमेनरज्ञानमामग्रीत्वेन, तच्चानुमित्याद्युत्पत्ति- दशायां मानसोत्पत्तिवारणाय भवतामप्यावश्यकमिति कुतो लाघवं परन्तु विपरीतमेव गौरवं तथाहि शाब्दत्वस्य मानसत्व- विरुद्धत्वे मानसेतरज्ञानसामय्या मानमत्वमेव प्रतिवध्यतावच्छेदक नह्याप्यत्वे तु शाब्देतरमानसलमेव प्रनिबध्यतावच्छेदक अन्यथा सानिमामग्रीमत्त्वे भिन्नविषकलौकिकप्रत्यक्षमामग्रीसत्त्वे चाक्षुषा- घुपनौतभानादिसामग्रीसत्त्वे च मानमान्तरवत् भाब्दात्मकमानस- स्याप्यनुत्पत्त्यापत्ते, किञ्च शाब्दवस्य मानसत्वव्याप्यत्वे यच पदजन्य- थागाद्युपस्थितिरुच्छृखलघटाद्युपस्थितिश्च समूहालम्बनोपस्थिनिरूपा (१) लाघवज्ञानराहातमिति का।

·(१) तथाच खस्मिन् खभिन्नप्रमाणत्वाभावस्य सब्बवादिसम्मतत्वमिति भाव । १२ ORIES त्वस्य करणान्तरसाम्यात् । तथापि शब्दों न प्रमा- तत त्राकार-योग्यतादिममहामन मतो चागादेः पादयोधाता गाप्दपोधमगये उपानोपयिनपटादरपि माममापत्तिः।ग चेष्टा पशिः, साप्दयोधाननरं पटं गामामीप्यनुव्यवमायापत्त, अपि र योग्यतामंगवदगायामपि गदाणामनारं वाक्याप नियंयोऽनुभव. मिद्धः म कयं स्यात् योग्यतामंगये मति मामममंगपमामयीमचा- दर्थमंगयोत्पायापत्तेः एकपदार्चपरपदार्थयत्त्वम्म योग्यतालादिति कृतं पम्मवितेम। रदानों वेगेषिकमतमागरते, 'नचापीति पाकाहादिजाम विभिएस्य भन्दम्य शब्दाविषयकप्रमोपधायकत्ये पौत्यर्थः, 'न प्रमा- पान्तरमिति, मनु प्रमाणान्तरत्वं यदि स्वभिमप्रमाणत्वं तदा नद- भावे माध्ये मिद्धमाधम(१) । अथ प्रत्यक्षानुमानभिप्रप्रमापात्वं तदा मन्मते अप्रमिद्धिः तेनोपमानामभ्युपगमात्, अनुमानभिमत्ववेत् तदा तदभावे माध्ये मिश्रुमाधनं नैयायिकैरपि गम्दलिङ्गकानुमितौ शब्दम्य करणत्वस्वीकारादिति चेत्, न, प्रमाणन्तरत्वं हि अनु- मितिभिन्नशब्दाविषयकामितिकरणत्वं, तदभावः माध्यः स्वविषयक- प्रत्यकरणतया बाधवारणाय मम्दाविषयकेति । न च प्रत्यक्ष- करणत्वमेव नास्ति थापाराभावादिति वाच्यम् । खविशिष्टबुद्धौ () कारणान्तरसाम्यादिति ख•।

·शन्दाख्यतुरीयखरे शब्यापागाण्यवाद । णान्तरं पदार्थसंसर्गस्यानुमानादेव सिद्धेः । तथाहि करणत्वमभवात् निर्विकल्पकस्यैव व्यापारत्वात् । न चैव शब्दविषयक- भाब्दकरणे शब्दोगुण इति शब्द नैयायिकाना भगत सिद्धसाधन इति वायम् । परतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यसिद्धेरुद्देशावात्तदहि- र्भावेन वा पक्षलात्(२)। यद्दा 'म प्रमाणान्तर' कृप्तप्रमाणान्तर्गत, प्रत्यवानुमित्यन्यतरत्वव्याप्यतावच्छेदकानुभवत्तिस्थजन्यतात्वमिति यावत्, इदमिन्द्रियादावेव प्रसिद्ध, क्षमादेरपौन्द्रियादिजन्यतया अप्रसिद्धिवारणाय अनुभववृत्तीति, मतेरप्यनुमानजन्यतया अनु- मानस्य लुप्तप्रमाणन्तर्गतत्वसम्पादनाय ज्ञानत्व विहायानुभवत्वेनो- पादान(२)। एतच्च जायमानशब्दकरणतापरे, शब्दज्ञानकरणतापक्षे तु शब्दज्ञान पदोबोध्य , तत्र हेतुमाह, ‘पदार्थसमर्गस्येति, "अनु- मानत एव मिद्धे' अनुमितिसामग्रौत एव पहात्, अनुमिति- (२) अनुमानत एव सिद्धेरिति ख०, अयमेव पाठ टीकाकारसम्मन इति । (२) तादृशशब्दभिन्नशब्दस्य पक्षवादित्यर्थ । (३) 'व्यनुभवत्वेनोपादानमित्यनन्तर 'शाब्देन्द्रियसाधारणवत्वाभावात तदन- न्तर्गतत्वेन तादृशजन्यतात्वकत्वमात्रविवक्षणे साध्याप्रसिद्धि कालादि- निएननकतातिरूपितजन्यताया व्यपि यनुभवरत्तित्वात् तत्तिजन्य तात्वस्थ घटादिजन्यतायामपि सत्त्वात् तादृशभन्यतात्वस्य व्याप्यताव- सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनानुभवविविशिएजन्य- तात्वस्य तादृशव्याप्यतावच्छेदकत्वे त्वनुमानवेफल्य तादृशजन्यतावच्छेदैन तादृशान्यतरत्वव्याप्यत्वसिद्धावेवोद्देश्यस्यापि सिहेरिति पूर्वकल्प एव सम्बगिति ध्येय' इत्यधिक पाठ क चिन्धित पुस्तके वर्तते ।

·२४ तत्त्वचिन्तामणौ। सामग्रौ भिन्नमामय्या अग्रहादिति यावत्, एवञ्च अनुमितिसामग्री- भिन्नमामग्रौजन्यशब्दाविषयक ज्ञानाकरणलादिति हेतरिति भाव । नन्वय हेतु स्वरूपासिद्ध घटमानयेत्यादिशब्दजन्यज्ञानस्यानु मिति. मामयीभिन्नमामयीजन्यवादित्यताह, 'तघाहौति। यद्दा अनुमिति सामग्रोभिन्नसामग्रौजन्यशब्दाविषयकज्ञानाकरणत्वादिति हेतुरुह्य , नन्चय हेतु स्वरूपासिद्ध तादृमसामग्रौजन्यमब्दाविषयकजान पदार्थससर्गज्ञानमेव तस्यैव करणवात् शब्दस्येत्यताह, ‘पदार्थसमर्ग स्येति, 'सिद्धे' ग्रहात, तथाच तादृशमामयौजन्यत्वमेव पदार्थसमर्ग- जाने नास्तीति भाव । अनुमानेन सिद्धिप्रकारमेवाह, 'तथाहीति, यद्यपि लुप्तप्रमाणान्तर्गतवे माध्ये नाय हेतु सम्भवति अतीन्द्रिये परमाएवादी व्यभिचारात तथापि तस्मिन् साध्ये 'अनुमानत ' अनु. मानविधया, 'मिद्धे ' साधकवादित्यर्थ , तथाच पदार्थसमर्गानुमाप- कवादिति हेतरिति भाव । पदार्थसमर्गकानुमापकत्वमेव कथ तदाह, 'तथाहौति। केचित्तु 'शब्दो न प्रमाणान्तर' इत्यस्य शब्दत्व तज्ज्ञानत्व वा अनुभवलसाक्षाड्याप्यजात्यवच्छिन्नकार्य्यताप्रतियोगिककारणताव च्छेदक नेत्यर्थः, तत्त्वे साधकाभावादिति हेतुरुह्य । ननु शब्दश्चेन प्रमाणन्तर तदा घटमानयेत्यादिवाक्यप्रयोगानन्तर(२) पदार्थससर्ग- बोध कथ स्यादित्यत श्राह, 'पदार्थति, अनुमानत सिद्धिप्रकार मेव विवृणोति 'तथाहौतात्याज । . (१ घटमानयेत्यादिवाक्य श्रवणानन्तमिति. • 201, ·शब्दास्यतुरौयखण्ड़े शब्दाप्रामाण्यवाद । .२५ गामभ्याज दण्डेनेति(१) पदानि वैदिकपदानि वा तात्पर्यविपयस्मारितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि . पदश्रवणानन्तरं पदार्थापस्थितिस्तदनन्तरं पदानि . पचौहत्य पदार्थान् पचौहत्य वा पदार्थसंसर्गः श्रोत्रानुमीयते न तु पदार्थ- संसर्गस्य शाब्दबोधः इति वैगेपिकमतं तत्रादौ पदपक्षकानुमानप्रकार 'दर्भयति, 'दण्डेनेति, पदार्थपक्षकन्वये वक्ष्यते, गुरुनये लौकिका 'शब्दोऽनुवादक: वैदिक एव प्रमाणं तनातनिरामार्थ वैदिकपदानि ‘पदीसत्य वैदिकम्पलेऽप्यनुमानात् पदार्थससर्गमिद्धिप्रकारं दर्शयति, "वैदिकेति, अब वैदिकशब्दत्वेन न पचता किन्तु स्वर्गकामोऽमिष्टो- 'मेन यजेतेत्यादिक्रमेण अन्यथा पदार्थादेर्विशिष्टज्ञानासम्भवादिति (बोध्यं । 'तात्पर्यविषयेति तात्पर्यविषग्रीभूतोयः स्मारितपदार्थसंसर्गः *तज्ज्ञानपूर्वकाणीत्यर्थः । न च तात्पर्य्यविपयोमतीयः संसर्गस्तज्ज्ञान- पूर्वकाौत्येय सम्यक् किं स्मारितपदार्थत्यनेनेति वाच्यम्। दण्टेन गामभ्याजेति प्रयोगानन्तरं गोपदार्थामपदार्थादिविषयकज्ञानमनु- "भवसिद्धं अनुमानेनापि तादृक्ज्ञानं करणीयं अन्यथा तद्विषयक- जानार्थ शब्दस्य प्रमाणान्तरवापत्तिरतस्तदुपादानात् । तथापि कर्मत्वे गोसमर्गावगाविज्ञानं कर्मत्वं गोमन्न वेति संशय- निवर्तकं तच्च एतदनुमानान वृत्तं तेन शब्दोऽवग्यं प्रमाणान्तर- मगीकार्यमिति वाच्यम् । तात्पर्यविषयः स्मारितपदार्थमंसी यत्र ततानपूर्वकाणौतिव्युत्पत्त्या तात्पर्यविषयस्मारित पदार्थसंसर्ग- (१) दण्डेन गामभ्याजेतीति ख०, एतत्पाठस्यैव टीकाकारसम्मतत्वमिति ।

·तत्वचिन्तामणौ वापदार्थज्ञानपूर्वकाणी ति(९) माध्यार्थ.(२)। ग प स्मारितेति कार्य, तदनुपादाने थथा पदार्थवरूपेण गोममर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकल मिति तथा पदार्थत्वरूपेण घटादिभमर्गवत्कर्मवज्ञानपूर्वकन- थापि मिद्यापत्तेः। न च सत्समर्गस्य तात्पर्याविषयतया कथं| तसंसर्गवत्कर्मवज्ञानपूर्वकर्व मेस्यतीति वाच्यम् । यदा पदार्थ- मंमगाऽपि तात्पर्यविषयः अथ च गवादिपदेन स न सारितस्तदा तमिहापत्ते । न च प्रक्षतपदे तन्धानपूर्वकत्वस्य पाधादेव न सिद्धिरिति वाच्यम्। यदां तन्नानमपि वशुः पूर्वमस्ति तदा बाधाभावात्, स्मारितत्वोयादाने तु तस्य नदानीममारिततया न नसभर्गववानपूर्वकवमिद्धिः । न च तसिद्धावपि न पनि उद्देश्यस्य कर्मत्वे गोममर्गावगाहिज्ञानस्य वृत्तवादधिकन्तु प्रविष्टमिति न्याया- दिति वाच्यम् । तथा मति दण्डेनेत्यादिप्रयोगानन्तर घटाव- विषयकजानमनुभवमिद्धं अनुमानेन च तन वृत्तमिति तदर्थं गन्दस्य प्रमाणन्तरतापत्ते. एवं सर्वच बोध्य(१)। न च घटादिरपि (१) न च तथापि तत्सम्बन्धेन गोमत्त्वनिश्चयस्यैव विरोधित्वात् तस्यानि र्वाधात् तद्दोषतादवस्थामिति वाच्यं । तत्सम्बन्धेन तज्ज्ञानस्येव तत्र तत्प्रयोजकतत्सम्बन्धवत्त्वज्ञानस्यापि विरोधित्वादिति भाव । (२) साध्यवादिति क.। (२) 'एव सर्वत्र बोध्य' इत्यनन्तरं न च तथाप्यनुमिती ज्ञानपूर्वकत्व स्याधिकस्य भानात् शाब्दान्यूनानतिरिक्तविषयत्वमनुमितेरसिद्धमिति वाच्यं । ज्ञानपूर्वकत्वाद्यतिरिजाशाब्दविषयविशेष्यप्रकारकसंसर्गति रिक्तविशेष्यप्रकारससर्गाविषयावमन्यूनानतिरिक्तविषयकावं तच ता दृशपूर्वकभानेऽपि तादृशानुमितावासमित्यभिप्रायादिति ध्येय' इत्यधिक पाठ क चिन्हित पुस्तके वर्तत इति । .

·शब्दास्यतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । 'घटादिपदेन स्मारित एवेति वाच्यम् । मारितपदार्थत्यस्य हि प्रकृतपदमारितेत्यर्थ.९) प्रश्नपदस्मारितत्वं द्वितीयपदार्थेऽपि विशे- पणं देयं अन्यथा यदा करणत्व-कमलोभयनिष्ठगोसंसर्ग एव तात्पर्य वर्तते अथ चाम्पदेन करणत्वं न सारितं नदा तात्पर्य्यविषयमक्षत- गोपदस्मारितार्थसंमर्गवत्पदार्थत्वरूपेण करणत्वज्ञानपूर्वकत्वस्यापि मिहापत्तेः तसिद्धौ च नदानौं करणत्वाविषयकज्ञानस्यानुभवसिद्ध- स्थानुमानाद निर्वाहात्र) तदर्थं शब्दस्य प्रमाणन्तरतापत्तेः, इत्यच तात्पर्यविषयो य एतद्गोपदस्पारितार्थसंघर्गस्तवान् यः एतदम्पद- स्मारितार्थतज्तानपूर्वकाणि एवं तात्पर्य्यविषयोभतो य एतद्दण्ड- पदस्मारितार्थमंसर्गस्तद्दान् य एतट्टापदस्मारितार्थस्तज्ज्ञानपूर्वकाणे- त्यादिक्रमेण नानव माध्यं समूहासम्बनानुमितिः । न च यदा दण्डे- नेत्यादिप्रयुक्तन गोपदेन सम्बन्धिविधया पाकाममपि सारित कर्मवनिष्ठतमोऽपि तात्यर्यविषयः तदा एतहोपदस्मारितत्वरूपेणा- कागादिसंसर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकत्वस्यापि मिद्धिप्रसङ्गादिति वाच्यम् । हत्या(२) एतहोपदस्मारितत्वस्य विवचितत्वात् एवममपदस्य स्मारि- तत्वमपि वृत्या विवक्षणीयं, अन्यथा यदाम्पदेन यथाकथञ्चित 4 (1) प्रकृतमदमारितेत्यर्थादिति क.। (२) करणत्वाविषयका ज्ञानस्यानुमानादनिर्वाहादिति ख, ग." (२) ध्यत्र वृत्तित्वं शक्ति-लक्षणान्यतरसम्बन्धत्वं, तथाच सम्बन्धत्वेन वाद- शान्यतरसम्बन्धज्ञानजन्यपदणारितलं पत्र विवक्षर उक्तस्थन्ने ब्याकाशस्य जनकत्वत्वेन जनकात्वरूपसम्बन्धशानजन्यपद- स्मारितवेऽपि न हत्या परस्मारितत्वमिति । यतः ·२८ तत्त्वचिन्तामणी सम्बन्धेन करणत्वमपि स्मारितं तनिष्ठगोसमोऽपि तात्पर्यविषय नदा तस्यापि मियापत्तेः, तात्पर्य्यविषयवं संसर्गविशेषण) यदाम पदार्थकर्मत्वनिष्ठगोपदार्थस्य समवायरूपसंसर्गतात्पर्यण दण्डेनेत्यादि- वाक्यं प्रयुक्तं तदा एतद्रोपदस्मारितार्थसंमर्गत्वरूपेण एककालीनवा- दिसंघर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकत्वस्यापि मिद्धिवारणाय। तात्पर्य्यविषय- बच्च एतत्पुरुषीया एतत्कालीना या एतद्वाक्यजन्यप्रतीतीछा तद्विषयत्वं, यदा एककालीनत्वादो भयवाये च तात्पर्यण दण्डेने- त्यादिवाक्यं प्रयुक्तं तदा तात्पर्य्यविषयौभूतैतहोपदमारितार्थसमर्गल- रूपेण एककालीनत्वादिसंसर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकत्वस्यापि मिद्धिः स्यादित्याकासानिरूपकत्वमपि संसर्गविशेषणं देयं,() श्राकाहानि- रूपकत्वञ्च एतद्गोपदनिरूपितेतदम्पदनिष्ठाकाहानिरूपकत्वं, अन्यथा एककालौनत्वादेरपि कुत्रचिदाकाहानिरूपकत्वेन तद्दोषतादव- स्थ्यात् । न च वैशेषिक: भाब्दत्वजातरनभ्युपगमात् नन्नये पाकाक्षा- निरूपकत्व(२) दुर्वचमिति वाच्यम् । तैरपि भाब्दत्वजानिरभ्युपेयत- एव परन्तु मा. जातिकानुमितित्तिरनुमितिवव्याप्येत्येवाभ्युप- गमान्, अत वा तत्तसंसर्गभिन्नसंसर्गत्वमेवाकाहानिरूपकत्वं,(५) एवं .यदा गवि कर्मत्वे च तात्पर्यण दण्डेनेत्यादिकं वाक्यं प्रयुक्त अथ (२) संसर्गविशेषणचेयस्य अग्रिमेण सिद्धिवारणायेत्यनेन सहान्ययः। (१) थ्याकामानिरूपकत्वस्यापि संसर्गविशेषणत्वमिति ख., () शाब्दबोधानुकूलानुपूर्धीमत्त्वरूपाकाहानिरूपकत्वस्य शाब्दस्वटित- त्वेन तादृशजायनभ्युपगमे तस्य दुर्चचत्वमिति तात्पर्य्यम् । (५) याकाहानिरूपकसम्बन्धत्वमिति क•।

·शब्दारयतुरीयखण्डे शस्दाप्रामाण्यवादः । श्राकाझादिमत्पदकदम्बत्वात् घटमानयेतिवत् । प गोपदेन लक्षण्या घटादिरपि स्मारितः श्रम्पदेन लक्षणया करणबमपि स्मारितं तयोः संसर्गाऽपि तात्पर्य्यविषयः एतदुभयन्तु न तात्पर्यविषयः नदा एतह्रोपदसारितार्थमर्गवदेनदम्पदार्थत्व- रूपेण घटादिसंसर्गवत्करणत्वज्ञानपूर्वकल्वस्यापि मिद्धिः स्यादिति गोपदमारितार्थऽम्पदम्भारितार्थ च तात्पर्यविषय विशेषणं देयं । ननु गोपदार्थामपदार्थपटितसाध्ये संसर्ग तात्पर्यविषयलविशेषणं व्यर्थ तात्पर्याविषयीभूतककालीनवादिसंसर्गस्य प्रकृतस्थले पाकाहाया- अनिरूपकत्वादेवामिद्धेः इति चेत्, सत्यं, तदुभयघटितमाध्ये न देयमेव तत्, किन्तु यत्राभ्याजपदमपि पचौलत तव चानुकृलल- विषयत्वाख्यसम्बन्धदयमेवाकाक्षानिरूपकं तदभिप्रायेण मूले नदु- पादानमिति मर्च रमणीयं। 'श्राकाहादिमत्पदकदम्वत्वादिति गोपदाकांक्षादिमदम्पदलात् दण्डपदाकाहादिमट्टापदनादित्यर्थः, समूहालम्बनश्च परामर्गः, 'श्राकाहादीत्यादिना योग्यतापरिग्रहः, यत्पदाकाहायोग्यतावद्यत्पदं भवति(१) तत् तत्तात्पर्य्यविषयौभूती यः वृत्त्या तत्पदामारिततात्पर्यविषयौमृतस्यार्थस्थाकाहानिरूपक- मंसर्गः तान् यो वृत्त्या तत्पदोपस्यापिततात्पर्यविषयौभतार्थ: तज्ञानपूर्लकमिति सामान्यमुखी व्याप्तिः(२) विशेषव्याप्तौ 'घटमान- (१) यद पत्पदाकाड्डायोग्यतावश्यश्यत्पदं भवतीति । ११) पत्रदं चिन्त्यं यत्सयां सामान्यत उदाहरणवायाधीनसामान्यायाहि- लाम ततो विशेषहेतुपरामर्श, अथवा तादृशोदाहरणानमार ·३० तत्वचिन्तामणी येति दृष्टान्तामङ्गतः। एवञ्च वहिना भिवतीत्यादौ टापदाकाहा- दिममिच्पदे व्यभिचारः सिच्पदार्थस्य एतट्टापदोपस्थापितार्थ- संसर्गवत्त्वाभावादतो यत्पदयोग्यतावत्वं हेतावुपातं, तदर्थश्च म यत्पदार्थावाधितार्थकत्वं, तथामति यत्पददयेन पदार्थी नोपस्थापितः परस्परमबाधितार्थकन्तु भवति तत्रैव व्यभिचारापत्तेः तदुभयपद- स्मारितस्यैवार्थस्थाप्रसिद्धेरपि तु वृत्त्या यत्पदस्मारितार्थावाधितार्थस्य वृत्त्या स्मारकवं तत्, अत्रार्थव्य एव तात्पर्य्यविषयत्वं विशेषणं देयं, अन्यथा तात्पर्ये विनैव यत्पददयं प्रयुक्त अथ च वृत्या सारितार्थक परस्परमबाधितार्थकञ्च भवति तत्रैव व्यभिचारापत्तेः तात्पर्य- विषयीभूतस्यैव तदर्थस्याप्रसिद्धेः, अबाधितत्वन्तु तात्पर्यविषयसंसर्गण बोध्यं अन्यथा पदार्थमाने तात्पर्येण यत्पदयं प्रयुक्तं तत्मसमें तात्पर्ययं नास्ति किन्तु पदार्थोपस्थापकत्वं अबाधितार्थकलश्च कति सत्रैव व्यभिचारापत्तेस्तात्पर्यविषयतत्पदार्थसंसर्गस्यैवाप्रमिद्धेः । न च सामान्यतो च्याप्तिज्ञान ततोऽस्मादेव व्याप्तिविशियविशेषहेलो पक्षमताज्ञानात् विशेषरूपेखेव साध्यसिद्धिरिति यत्तइघटितसा मान्यष्यातिज्ञापसामान्योदाहरणस्थले कार्य-कारणभाव' तथाच यत्पदाकाडा-योग्यतावदयत्पदं भवति तत् तत्तात्पर्थविषयीभूती य. या तत्पदस्मारिततात्पर्य विशयोभूतस्यापस्य धाकाडाभिह- पकसंवर्ग तहान् यो सत्या तत्पदोपस्थापिततात्पर्य्यविषयोभूता तजधानपूर्वकाभवति त्युदाहरणानन्तरं सामान्यतो व्याप्तिमहात् ध्यममदं गोमत्कर्ममवाज्ञानपूर्वकं गोपदाकाडावदम्पदत्वादिति मामेण हेतुधु घ्याति-पक्षमताज्ञानात् समूहालम्बनात्मकात् त इटितसमूहालम्बनात्मकानुमितिर्भविष्यतीति ।

·দুত্বীয মুহামাবাে। योग्यतासत्तिमत्त्वे सति संस्कृष्टार्थपरत्वात तत्पर- राद्वारणाय संसर्गतात्पर्य्यकले मतीत्येव विशेषणमुपाचीयतामिति वाच्यम् । तथापि यदा घट-कर्मल्लयोरभेदसमर्गे तात्पर्यण पटमिति मयुक्त वृत्तिलमर्गे नात्पर्य नास्ति तदा तदम्पदे व्यभिचारापत्तेः अम्पदोपस्थापितार्थस्य तात्पर्यविषयौभूतसंसर्गवत्वाभावात् यतस्ता- पर्यविषयौभूतोघटतादाम्यममीनामपदार्थमिष्ठः श्रमपदार्थनिष्ठ- घटहत्तित्वममर्गच न तात्पर्य विषय इति, यदा पाधाराधेयभाव- मम्बन्धे तात्पर्येण घट: कर्मत्वमिति प्रयुक्तं तदा तत्कत्रिपदे(१) व्यभिचारः कर्मसंपदार्थ घटपदार्थस्याकाहानिरूपकाभेदसमर्गवत्वा- भावात् श्रतो यत्पदाकाहावृत्त्व विशेषणं । न च तथापि स दोष- स्तवस्यः कर्मविपदस्थापि तादात्म्यमम्बन्धेनाम्वयबोधजन घटपदा- काढाववादिति वाच्यं । श्राकाहानिरूपकसमर्गणवाधितत्वस्य योग्यताघटकत्यलाभाय तदुपादानात् तदय निर्गलितइत्यर्थः कृत्त्या यत्पदोपस्थापिततात्पर्यविषयीभूतार्थतात्पर्य्यविषयाकाहानिरूपक- सम्बन्धेनाबाधितस्य नात्यर्यविषयौतार्थस्य वृत्त्या स्मारकं यत्पदं भवतीति सर्व सुखम् । प्रकृतसाध्ये लीलावतीकारोकोतवयं दूषयति, 'योग्यतेति, ननु संसृष्टार्थपरलं एकपदार्थसंवर्गवान् योऽपरपदार्थस्तनातौतीच्छ- थोचरितत्वं, तथाच योग्यतोपादानं व्यर्थ विसवादिवाकयस्थलेऽपर- पदार्थम्यकपदार्थसंमर्गवत्त्वाभावादेवभावेनैव व्यभिचारस्य बाधित- (१) तबट-तत्कममत्वपदे इति क० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ सन्निधिमत्त्वाति न हेतुः, संसृष्टोहि योऽर्थस्तत्परत्वं तत्परसन्निधिमत्त्वं वा असिद्ध संसर्गस्य प्रागप्रतीतेः। त्वादिति चेत्, न, संसृष्टार्थपरत्वं हि एकपदार्थेऽपरपदार्थसंसर्गप्रती- तौच्छयोच्चरितवं एवञ्च विसंवादिवाक्ये व्यभिचारवारणाय योग्य- तोपादानं, योग्यमतात्पर्य्यकेए वाक्येन यत्र पदार्थस्मरण न जनितं तब व्यभिचारवारणायामत्तिमत्त्वे मतीति स्मारकत्वार्थकं, 'तत्परेति संसृष्टार्थपरेत्यर्थः, तथाचैकपदार्थेऽपरपदार्थसंसर्गप्रतौतीच्छयोच्चरि- तत्वे मति प्रामत्तिमत्त्वादित्यर्थः, अचापि योग्यतानुषजनीया । च हेलोरभेद इति वाच्यं । विशेय-विशेषणभावभेदेन(१) भेदात् । केचित्तु अत्र योग्यता न प्रवेशनीया। न चाच योग्यताया. अप्रवेशेऽयोग्यवाक्ये व्यभिचार इति वायं । एतद्दोषस्यानातोक- इत्यादिना स्वयमेवाये वक्ष्यमाणत्वात् इति प्राहुः । यथाश्रुते दूषणमाह, 'संसृष्टो हौति एकपदार्थसंवर्गवार योऽपरपदार्थस्तत्परत्वमित्यर्थः, 'तत्परेति तत्परत्वे. मति मनिधि मत्त्ववेत्यर्थः, 'वाकारद्यार्थे, 'अमिळू' प्रकृतानुमानात् पूर्वमजातं विभिएजाने विशेषणज्ञानं हेतुमाह, 'ममर्गस्थेति एकपदार्थमंसर्ग- वत्त्वस्यापरपदार्थ प्रागप्रतीतेरित्यर्थः । न चैवं भवतामपि साध्या- प्रमिद्धिरिति वाच्यम्। यत्तयां मामान्यतोव्याप्तिस्यले प्रसिद्धस्यैव माध्यस्य पक्षधर्मातावलात् मिद्धेहेतुप्रमिद्धियावग्यमपेचितेति भावः । ददमुपलक्षणं पूर्वीफ्रक्रमेण योग्यताविशेषणमपि व्यर्थमित्यपि योध्यं ( विशेषण विशेष्यमावभेदेनेति ख, ग ।

·शब्दास्यतुशैयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । संसृष्टत्वमकारकप्रतीतिपरत्वं तत्प्रकारकमतीतिपरस- निधिमत्व वा अनाप्तो निराकाच व्यभिचारि। नन्वेकपदार्थ परपदार्थसंसर्गमतौतीच्छयोच्चरितलं संस्टार्थपरत्वं नाद- गोचरितत्वे सति सन्निधिमत्त्वं तत्परसभिधिमत्त्वमित्यत आह संसृष्टत्वप्रकारकेति एकपदार्थ परपदार्थमंस्टत्वप्रकारकेत्यर्थः, मकारकत्वं विषयकवमा अन्यथा स्वरूपासिद्धं स्यात, 'अनातोका- इति अयोग्य इत्यर्थः । न चैतदयुक्त योग्यताया हेतुघटकत्वादिति वायम् । 'अनाप्तोकपदस्य स्थिरजलाभिमाये पयमा सिञ्चतीत्या- धनाप्तोतविशेषपरत्वात् । न च तत्रापि न व्यभिचारः तस्याप्य:- पोग्यखादिति वाच्यम्। लीलावतीकारमते हि अन्वयप्रयोजक- रूपवत्त्वं योग्यता मा च तत्र वर्त्तत एव जलवस्य सेककरणत्यापथ- प्रयोजकरूपत्वेन तस्य करकायां मत्त्वात्, केषाञ्चित्मते 'अनातोक- इति द्वितीयहेतौ दूषणं तत्र योग्यताया अनिवेशात, 'निराकानें वेति हेतदये दूषणमिति ध्येयं । 'निराकाझे चेति घटः कर्मव- मानयनं अतिरित्यादावित्यर्थ,, घटपदार्थ कर्मत्वपदार्थस्याकाझा- निरूपकमसर्गाप्रसिद्या साध्यासत्त्वादिति भावः । ननु यदाभ्याजधात्वाख्यातायोर्विषयत्वरूपसंसर्ग तात्पर्यत दण्डेनेत्यादिवाक्यं प्रयुक्त अनुकूललसंसर्ग च तात्पर्य नास्ति तदा तदा- क्यजन्यज्ञाने न्यायनयेऽनुकूलत्वसंसर्गीन भामते भवन्मते च तदानीम- भ्याजपदार्थसंसर्गवरूपेण तदपि मिोदित्यत श्राइ, 'संसर्गस्येति अभ्या- जधावाख्यातार्थयोः संसर्गस्थेत्यर्थः, 'बङ्गप्रकारकत्वेऽपौति अनेक- 5 ·तत्त्वचिन्तामयी संसर्गस्य बहुप्रकारकत्वेऽपि नानभिमतसंसर्गसिद्धिस्तस्य तात्पर्य्याविषयत्वात्। अन्यथा शब्दादप्यभिमतान्वय- बोधो न स्यात् । अतएव विशेषण-विशेष्यभाववदर्थ- कानि तद्बोधपूर्वकाणि वेति न स्याध्यं । यत्त स्मारितार्थसंसर्गवन्तौति साध्य, मत्वर्थश्च रूपत्वेऽपीत्यर्थ., 'अनभिमतेति दण्डेनेत्यादिवाक्यजन्यज्ञानविषयतया नैयायिकानभिमतेत्यर्थः, 'तस्य' अनभिमतसंसर्गस्य, तथाचैतदर्थमेव भया तात्पर्यविषयत्वं ममर्गविशेषणमुपात्तमिति भावः । 'अन्यथा' तस्य तात्पर्य्यविषयले, 'शब्दात्' दण्डेनेत्यादिवाक्यात्, न्यायनये इति शेषः, 'अभिमतान्वयबोधः' अभिमतोयोऽन्वयवोध: एकसंसर्गमाच- विषयकमाव्दवोध इति(२) यावत् म न स्यादित्यर्थः, 'अतएव' अन. भिमतसंसर्गसिद्धिप्रसङ्गादेव, 'विशेषण-विशय्येत्यादि, मार्थकानौत्ये- तावन्मायोक्तौ संवर्गस्य न मिद्धिरित्यतो 'विशेषण-विशेष्यभाववदिति विशेषणता-विशेय्यतान्यतरवदित्यर्थः, विशेषणत्वमपरपदार्थ निष्ठवे- शिध्यप्रतियोगितया भासमानत्वं, विशेष्यत्वञ्चापरपदार्थप्रतियोगिक वैशिध्यानुयोगितया भासमानत्वमिति भावः ।. 'नदोधेनि नादृभाः वयबोधेत्यर्थः । प्राचार्योयं माध्यमामा दूषयति, 'यत्त्वित्यादिना, अत्रापि तात्पर्यविषयोभतो यो वृत्त्या एतत्पदस्मारिततात्पर्यविषयार्थय (९) अभिमतसंसर्गसिदिन म्यादितीति क. । (१) तद्बोधपूर्वकाणोति वेति क.। (१) संसर्गमानविषयकशाब्दबोध इतीति ख. ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । लिङ्गतया ज्ञापकत्वं । न चान्योन्याश्रयः, पूर्व पूवी- मर्गस्तदत्वमिति माध्यार्थः, एवं प्रत्येकं तत्तत्पदमादाय नानव 'पाध्यं प्रत्येकमम्पदादिकमेव पसः हेतच पूर्वाक एव समूहा- लम्ब नौ समिति-परामर्माविति बोध्यम् । नन्वत्र मत्वर्थः कः सम्बन्धः (१) संयोग-ममवायादेः पने बाधितबादित्यत श्राइ, 'मत्वर्थ- ति, 'लिङ्गतयेति, 'लिङ्गपदं पक्षपर, अन्यथा पदानां लिङ्ग- त्वाभावेन बाधापत्तेः, शब्द एव तादात्म्यसम्बन्धेन लिङ्गमित्याशयेन वा, 'ज्ञापकत्वं' कारणीभूतजानावच्छेदकत्व(२) । ननु 'लिङ्गनयेति किमर्थ ज्ञापकत्वमावस्यैव सम्बन्धले दोषाभावात् । न चैवं नैया- यिकैः सिद्धसाधनमुद्भावनौयं तैरपि शब्दस्य. ज्ञापकत्व स्वीका- रादिति वाच्यम्। न हि नैयायिकैः सह विवादे ददमनमानं किन्तु वाक्यश्रोत(गिपिकनये यया रौत्या अनुमानविधया शब्दात् ममर्गधीः मा रीतिरुपदर्यते तत्र च नैयायिकैः मिद्धमाधनोभा- वनप्रसङ्गाभावात् अन्यथा 'लिङ्गतयेत्युकावपि मिद्धसाधनोना- वनसम्भवात् नैयायिकैः शब्दस्य लिङ्गतयापि ज्ञापकत्वस्वीकारात् पूर्यातसंसर्गज्ञानपूर्वकत्वानुमाने तदापत्तेश्च नैयायिकैरपि तदङ्गी- कारादिति चेत्, न, वैशेषिकन ये पदानां लिङ्गविधयेव ज्ञापकलेन तस्य स्वरूपकथनमात्रपरत्वात् सम्बन्धस्तु ज्ञापकत्वमात्रमेवेति दिक् । 'न चेति, पक्षे ज्ञापक्रत्वसमर्गेण एतादृशसमर्गसिद्धौ तहष्टान्तेन ११) क सम्बन्धो मत्वर्थ इति ख०, ग.। १९) ज्ञाननिहाया कारणताया विषयविधयावच्छेदकत्वमित्यर्थ ।

·तत्त्वचिन्तामणे नुमितिहेतुत्वेन अनादित्वात् । तन्न। ज्ञापकत्व- मानेखासिद्धे। प्रमायंकत्वे तेनैव व्यभिचारात् । दृष्टान्ने ज्ञापकलसम्बन्धेन तादृशमंगर्गमिद्धिः दृष्टान्ते ज्ञापकत्वसम्बन्धेन एतादृशसंसर्गसिद्धावेव पक्षे ज्ञापकत्वसम्बन्धेन तादृशसंघर्गसिद्धि रित्यन्योन्याश्रयः, अन्योन्याश्रयाभावे हेतुमाह, पूर्वपूर्वति पूर्व- पूर्वाणं वाक्यानां उत्तरोत्तरवाक्ये तादृशसंसर्गानुमितो दृष्टाना- विधया प्रयोजकत्वेनेत्यर्थः, 'अनादित्वादिति पौयमाध्यमिद्धेदृटा- न्तीयसाध्यसिद्धरादावनयेदितवादित्यर्थः । केचित्तु 'इतत्वेनेत्यनन्तरं छेदः, तथाच 'हेतुत्वेनेत्यन्तमन्योन्या. श्रयाभावे हेतुः, अर्थस्त पूर्ववत् । नन्वेवमनवस्येत्यताह, 'अनादि- बादिति बोजाङ्कुरवदनादिवादित्यर्थः, तथाच प्रामाणिको अन- वस्था न दोषायेति भाव इत्याः । तदसत् । पञ्चम्यन्तेनैव मुख्य- हेतुप्रयोगनियमात् बतौयाया असङ्गतत्वापत्तेरिति ध्येयम् । "ज्ञापकत्वमाचेण' ज्ञापकत्वसम्बन्धेन, स्मारितपदार्थसंमर्गस्य मा- यत्वे इति शेषः, 'प्रति एकपदार्थ अपरपदार्थमामिद्धेरित्यर्थः, प्रवर्तकच्च तथा ज्ञानमिति भावः । ननु स्मारितपदार्थसंसर्गवन्तौति न माध्यं करौयं किन्त्वेकपदार्थसंसर्गवत्यपरपदार्थ यदेकपदार्थ- मंसर्गज्ञानं तज्जतकानौति माधनौयं तथाच नोकदोष इत्यत श्रा, 'प्रमापकत्व इति एकपदार्थसंघर्गवत्यपरपदा यदेकपदार्थसंमर्गज्ञान तजनकत्व इत्यर्थः, माय इति शेषः, 'तेनैव अनाप्तोक्रेनैव, कर- (१) पूर्वपूर्वतत्तदनुमितिहेतुत्वनेवि खः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । । हाभिप्रायप्रयुझपयमा मिचतीत्यादिवाक्येनैवेति यावत्, एतदन- मानस्थाचार्योयलात्तन्मते चाचयप्रयोजकरूपवत्त्वस्य योग्यतालात् रोग्यतागर्भपूर्वानहेतोस्तत्रापि सत्त्वादेकपदार्थमवर्गवत्त्वस्यापरपदा- भावेन साध्यस्य चासत्त्वादिति भाव । राधाभावरूपयोग्यताया- हेतुविशेषणत्वे तु 'प्रमापकल' प्रमोपधायकत्व, प्रमाखरूपयोग्यत्व सा, श्राधेशनितशाब्दयोधके शब्दे व्यभिचार, अन्ये निराकाक्षा- हेरपि स्वरूपयोग्यत्वेमाकाक्षादिमत्त्वविशेषण हेतौ व्यर्थ योग्यताव- त्वस्यैव सम्यक्त्वात् यदि च साकाङ्क्षशब्दत्वेन स्वरूपयोग्यता सदा 'श्राकासावत्वमेव सम्यक् योग्यतादिविशेषण व्यर्थ इत्यादीनि दूष- मान्यवयानि । केचित्तु 'ज्ञापकलमात्रेण ज्ञापकत्वमम्पन्धेन, माध्यत्व इति शेष , 'अर्थति, 'अर्थ' उद्देश्य मसर्गानुमितिरिति थावत्, अस्यासिद्धेरि- त्यर्थ , प्रभावप्रतियोगितावछेदकेन हि सम्बन्धेन साध्य साधयत्य- नुमान ज्ञापकत्वञ्च नाभावप्रतियोगितावच्छेदक वृत्त्यनियामकत्या- दिति भाव । ननु वृत्तिनियमाकसम्बन्ध एव साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध- इत्यत आह, 'ममापकल इति धर्मिपरोनिर्देश , प्रमा विशिरज्ञान नब्जनके सम्बन्धे वृत्तिनियामकसम्बन्धे इति यावत्, माध्यतावच्छेदके इति मेष , 'तेनैव' पदेनैव, 'यभिचारादिति पदे वृत्तिनियाम- कमम्बन्धेन पदार्थसमसत्त्वात् इत्याहु । मियानुयायिनस्त, ननु 'स्मारितार्थसतर्गवन्तीत्यत्र स्मारितए- दार्थममर्गज्ञानजनकत्वमात्र साध्य एकपदार्थेऽपरपदार्थसमर्गवति यदपरपदार्थज्ञान तन्ननकल वा श्राधे श्राइ, 'ज्ञापकवेनि ·३८ तत्त्वचिन्तामणौ ज्ञानावच्छेदकतया च संसर्गसिद्धिः ज्ञानज्ञानस्य तदि- पयविषयकत्वनियमात् । ज्ञापकत्वसाध्यकानुमानमात्रेणेत्यर्थ., 'अर्थति एकपदार्थ परपदा संसर्गामिद्धेरित्यर्थः, प्रवर्तकञ्च तज्ज्ञानमिति भावः । अन्ये आ 'प्रमापकल इति एकपदार्थऽपरपदार्थसंसर्गवति यत्तज्ज्ञानं तना कत्व दूत्यर्थः, साध्य इति भेष', 'तेनैव' अनाप्तोलेनैवेत्याहु । नदमत्, अत्र संमर्गस्दैव माध्यत्वात् ज्ञायकवस्य च मत्वर्थता साध्यतावच्छेदसम्बन्धलात् । ननु भवदुकानुमानाध्यापकत्वेन ग्टहीतं संसर्गज्ञानं मिय संसर्गस्तु कथं मिद्धेत्तस्य व्यापकवेनाग्रहीतत्वादित्यत आह, 'ज्ञ नावच्छेदकतयेति परामर्श ज्ञानां संमर्गस्य विशेषणतावच्छेदव तथा वहिज्ञानानुमितौ वहिवदव(२) तद्भानमित्यर्थः । अनुमि संसर्गावगाहने प्रमाणान्तरमाह, 'ज्ञानज्ञानस्येति, 'तद्विषयों जानविषययावदिषयकवादित्यर्थः, थावदित्यकरणे यत्किञ्चिद्विषय विषयकवमिद्धावपि संसर्गविषयकत्वामिद्धेः। ननु नायं निया मानमितिपदजन्ये शाब्दज्ञाने आत्मा ज्ञानवान् इत्यनुमित्यादं च व्यभिचारात् । न च विषयविशिष्टतया तज्ज्ञानावगाहि जानस्य तज्ज्ञानयावदिषयविषयकवमिति नियम इति वाध्यम श्याम इति ज्ञानस्य घटज्ञानमित्यादिशब्दतो जान - घट. (1) यन्वयप्रयोगकरूपवत्त्वं योग्यतेलि माव । (२) वशित्वदति क., ग•।

·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । संसर्गे च सम्बन्धिन एव विशेषकत्वात् । यभिचारात् । न च तज्ज्ञानविषयीभूतयावदिषयविमिटतथा पज्ज्ञानावगाहिज्ञानस्य तज्ज्ञानयावद्विषयविषयकत्वमिति नियम- पति वाच्यम् । उक्तसंसर्गज्ञानानुमिते संसर्गज्ञानविषयीभूतयावधि- प्रयविभिएतया ममर्गज्ञानावगाहित्वस्यैवाप्रमिद्धेः नत्रैव विवादात् । न च तज्ज्ञानयावदिषयोपस्थितेरव्यवहितोत्तरवर्ति यत्तज्ज्ञान- विषयकं जान तत्तज्ज्ञानयावदिषयविषयकमिति नियमः अनुव्यव- मायादौ तथा दर्शनात् उनानुमित्यादौ च ज्ञानविषयस्य नोपस्थि- तत्वं अनुष्यवमायादौ च व्यवसायादित एव तद्विषयम्योपस्थितवं प्रकृते च पदार्थससर्गज्ञानानुमितिजनकौमृतपरामर्शेनैव पदार्थमसर्गज्ञान- यावद्विषयाणामुपस्थितत्वमिति वाच्यम् । तथाप्यय घट इत्यादि- ज्ञानाव्यवहितोत्तरज्ञानवानित्यनुमित्यादौ व्यभिचारादिति। मैवं, बाधकाभावे सति तज्ज्ञानविषयक यज्ञान तत्तज्ज्ञानयावदिषय- विषयकमिति नियमात् उक्तस्थले कारणभावादेरेव बाधकस्य मत्त्वान्न व्यभिचारः। नन्वेवमपि सम्बन्धिनः पदार्थस्य भानं कथं स्थादित्यंत श्राह, 'संसर्ग चेति व्यापकाविशेषणविशेषणोद्धतसंसगांभे चेत्यर्थः, 'सम्बन्धिन.' पदार्थस्य, 'विशेषकत्वादिति विशेष्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या परामर्श विशेषणवादित्यर्थः । ननु तथापि गोलान्याज- वादिरूपेण गवाभ्याजनादिससर्गमिद्धिः कथं स्यात् मारितपदार्थ- लादिरूपेणैव व्यापकतायहात् प्रवर्तकञ्च तज्ज्ञान(१) अत श्रा, (V ज्ञानाव्यवहितोत्तरेयस्य अनुमित्यादावित्यनेन राह सम्बन्ध । (२) तथा ज्ञानमिति ख०, ग.। - ·सत्त्वचिन्तामणी . पक्षधर्मतावलात् व्यापकत्वेनागृहीतस्यापि संसर्गविणे पस्य सिद्धिः । अथैवं भ्रान्तिज्ञानमपि भ्रमः स्यात् ।। चेष्टापत्तिः, ईश्वरस्यापि भ्रान्तत्वापत्तेः। इदं गला भ्रमादिव शुक्तौ रजतज्ञानवानयमिति भ्रमस्य जा नात् भ्रान्तिजप्रत्त्यापत्तेश्च । 'पक्षधर्मतेति, 'व्यापकत्वेनेति ताद्रूप्येणेत्यादिः, 'संसर्गविशेषस्य। गोवाभ्याजनखादिविशिष्टोपस्थितसंमर्गस्येत्यर्थः। श्रमविषयक भ्रम इत्यभिप्रायेणाशकते, 'थैवमिति, ‘एवं' दि नियमे, 'भान्तीति भमस्य ज्ञानमित्यर्थः, 'भ्रमः स्यादिति व्याप्तिबस्ताङ्गमविषययावदिषयकवेन तस्यापि भ्रमविषयौभूतासद शिष्यविषयकवादिति भावः । भ्रमस्येव तज्ज्ञानस्यापि भ्रमले कथिद्दोष इत्याशयवतः संशयं निराकरोति, 'म चेति, ईश्वर- स्येति, तस्य सर्वज्ञत्वेन सर्वभ्रमविषयकज्ञानवत्वादिति भावः । नर बाधकाभावे सतौति विशेषणादेव नेश्वरज्ञानस्य भ्रमत्वं तस्य सन्माव- विषयकत्येनैव धर्मियाहकप्रमापोन सिद्धेरित्यस्वरसादाइ, 'इदं रजत मिति, 'शुक्लाविनि, 'प्रवृत्त्यापत्तेरित्यमेनान्वितं, 'ज्ञानात्' भ्रमानु- व्यवसायात्, 'भ्रान्तिति भान्तिजपुरुषस्येत्यर्थः। भ्रमविषययाव. द्विषयकवेनोभयोरप्यविशेषादिति भावः । एतदप्यापाता, रजत- ज्ञानवानयमितिज्ञानेन रजतत्वविशिष्टेदंविषयकशानवानयमिति ज्ञानं विवचितं, इदविशेष्यकरजतत्वप्रकारकज्ञानवानिति शानं वा, श्राद्ये प्रवृत्ताविष्टापत्तिरेव तस्यापि शक्ती रजतत्वप्रकारकलेन भवतापि ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । ४१ तिः प्रवृत्तिस्वीकारात्, अगये तस्य भ्रमविषययावद्विषयकत्वेऽपि इष्ट- विच्छेदक-प्रवृत्तिविषययो(भिश्यामवगादित्वेन तस्मात् प्रत्यापादन- मङ्गत। न चेतावच्छेदक-प्रवृत्तिविषययोरसदैभिष्टस्यापि यावद- तर्गतत्वेन तदवगाहित्वमस्येवेति वाच्यम् । तथापि प्रवृत्तिविषये एतावच्छेदकामकारकत्वात) तस्मात् प्रत्यापादनासम्भवात् ताद- ज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात्। अथ दृष्टतावच्छेदक-प्रवृत्तिविषयवैशि- यावगाहित्वेन प्रवर्तकलमित्यभिमानेन प्रवृत्त्यापादनं, किञ्च उतव्या- घवीकारे भ्रमानुव्यवमायेऽसवैशियमवयं विषयः तच समर्गमा- स्यैव भविष्यति अन्यरूपेणासतो भानानगौकारात् तथाच प्रवृत्ति- वेषये इष्टतावच्छेदकमकारकत्वमस्लेवेति चेत् ।न। तादृशव्याश्यन- नौकर्दमतेऽपि तादगभ्रमानुव्यवसायात् प्रहत्तेर्दुरित्वात् वैशिष्य-. वेषयकलप्रयोजकव्यवसायरूपप्रत्यासत्ते सम्भवात् तन्मतेऽप्यवश्यम- व्यवसायस्य वैशिध्यविषयकत्वात् प्रवृत्तिविषये दत्तावच्छेदकवि- रोष्टवुद्धय॑वमायादिरूपसामग्रीसत्वेन प्रवृत्तिविषये इष्टतावच्छेदक- कारकत्वाच । न च शुनीरजतलाभाववतीनिराधबुड्युत्तरं भ्रमा- दुव्यवसायात् प्रवृत्तिरापाद्यते अस्मन्मते तत्र प्रतिबन्धकसत्वेनानु- पवमाये शुक्रौ न रजतत्वं प्रकारः तन्मते ज्ञानज्ञानस्येति नियम- लेनावग्य रजतववैशिट्यं भामते(२) तच्च मसर्गमर्यादया नान्यप्रका- रेण सम्भवतीति तस्य प्रवृत्तिविषये रजतत्वप्रकारलादिति वाच्यम् । जन्मतेऽपि बाधकाभावे मतौति विशेपणमझावातच रजतलवैशि- १) इयतावच्छेदकप्रकारकलाभादादिति , गः। १) रजतत्ववैशिघ्यविषयकत्वमिति ख०, ग० ।

·तत्वचिन्तामणौ। ४२ यत्त भ्रमविषयविपयकत्वेन न ममत्व) भ्रमविय- याण सिद्ध्यसिदिपराहतत्वात् इति, तब वक्ष्यामः। घ्याविषयकलात् बाधबुद्धिरूपवाधकमद्भावात्, अतएव शक्तिविगे- य्यक-रजतत्वप्रकारकज्ञानवानयमिति शाब्दादिज्ञानात् प्रतिर पाद्यते तचास्मन्मते फ़ौ रजतत्ववैशिष्योपस्यापकपदाभावात् शक्ती न रजतत्ववैशिय विषयः तन्मते च व्याप्तियलेनावश्यं विषयवादित्यपि परास्तं, तथापि कार ना दिति सक्षेपः । 'प्रथैवमिति पूर्वपचे असद्विषयकत्वमेव भमत्वमिति खोकुर्वतो वैशेषिकैकदेशिनः सिद्धान्तमुपन्यस्य दूषयति,(२) 'यत्त्वित्यादिना, अन्यथा 'प्रथैवमिति पूर्वपचिणं प्रति यत्त्वित्यादिनापे 'तत्र वक्ष्याम- इत्यस्याननुगुणतापत्तेः 'प्रथेवमिति पूर्वपक्षिणाऽये सिद्धान्तानभि- धानात् तदुपरि दोषाभिधाने तस्यैव सिद्धान्तकरणौचित्यादित्य- वमेयम्() । 'भ्रमविषयविषयकत्वेन' भ्रमविषययावदिषयकलेन, 'म भ्रमत्वं', श्रापादयितुं शक्यमिति शेष', 'सिद्यसिद्धीति भ्रमविष. याणां यावतां सत्त्वासत्वाभ्यामित्यर्थ', 'पराहतत्वादिति बापादनस्य व्याहतवादित्यर्थः, भ्रमविषयाणां यावतां सत्त्वे तद्विषयकत्वेन कद . (९) भमविषयविषयकत्वेनाश्रमत्वमिति २) भभविषयस्येति ख। (६) सिद्धान्त्येव दूषयतौति क. । (४) अन्यथेत्यादिरवसे यमित्यन्त पाल खगचिहितपुस्तकद्दये नास्ति ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । ४३ मैवं, असदिययकत्वेन न भ्रमत्वं भ्रमविषयाणां धमत्वमापादनीयम् सन्मात्रविषयकव-भ्रमत्वयोर्विरोधात, असत्व- वेत्तथापि श्रमत प्रापादकतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वेन श्रापादक- गावच्छेदकप्रकारकापादकज्ञानाभावादापादनासम्भवात् असतः संस- मिर्यादयेव भानाङ्गीकारादिति भावः । यदा असत्वचेत्तदा तद्विषयकवमप्यमदेव तथाच तेन कथमापादनौयं अमति व्यास्य- भावेनापादकत्वस्थानुमापकत्वस्य वा असम्भवादिति भावः । तत्र' याघातरूपायां धमाधानयुक्ती,(२) 'वक्ष्याम इति दूषणमित्यादिः, मैवमित्यादिना असद्विषयकत्वस्य धमरूपतानिराकरणवमरेऽनु- पदमेवेत्यर्थः, एतत्समाधान तदा सम्भवति यद्यमविषयकल धमल भवति अन्यथा सन्माचविषयकत्व व्यधिकरणप्रकारकवरूपप्रमाव- धमत्वयो.(९) विरोधाभावेनैतत्ममाधानामम्भवात् तस्यैव दूषण?- पत्वादिति भावः । 'अमद्विषयकत्वेनेति, धान्येन धनवानित्यादा- विवाभेदे ढतीया, "धमत्व' भ्रमपदप्रतिनिमित्तं, तथाच धम- पदप्रतिनिमित्तं नामविषयकत्वरूपमिति समुदितार्थ । केचित्तु 'भ्रमत्व भ्रमपदशक्यत्व, बतौयार्थोऽवच्छिन्नत्वं, नथाच धमपदशक्यत्वं नामविषयकवावच्छिन्नमिति समुदितार्थ इत्याहुः । 'भमविषयाणामिति, शक्ति-रजतत्व-नभिध्यानां सर्वषां पार- (१) यसदिषयकत्वेनाधमत्वमिलि ख. । ३) 'तत्र' व्याधातरूपाया समाधानयुक्तावित्ययं पाठ खा चिचित. पुस्तकट्ये नास्ति। १) सन्मात्रविषयकत्व भ्रमत्वयोरिति ग.

·48 तत्त्वचिन्तामणौ। सत्चात् किन्तु व्यधिकरणप्रकारकत्वेन । न च जाने व्यधिकरणं प्रकारः, धमेऽपि सत्त्वात् अन्यथा धान्त्युच्छेद) जत. . का मार्थिकवादित्यर्थः। नन्वेवं सदिषयकत्वेऽपि रजतवधमस्य या भ्रमत्वं तथा रजतवनमविषयकज्ञानस्यापि भ्रमत्वमस्वित्यत 'किन्त्विनि, 'व्यधिकरणेति विशेय्यताव्यधिकरणत्यर्थः, अवारि ढतीया पूर्ववत् । ननु व्यधिकरणप्रकारकवे भ्रमाव एव ज्ञानं कथं न भ्रम इति तटस्याकायामाह, 'न चेति, प्रकार इति । न च प्रतियोगिवाचकपदस्य(२) अनुयोगिवाचकपद समानलिङ्गकवनियमात् व्यधिकरणमित्यत्र ममुपपर्व प्रकार इत्यस्य पुंलिङ्गकत्वादिति वाद्यम् । यधिकरणमित्येवानुयोगि व्यधिकरणमुद्दिश्य प्रकारभेदविधामा दमः मामान्यतो नपुमकस्लिङ्गलमेवोचित प्रकारभन्दम्य च प्रज हलिङ्गकन्यान नपुंसकलिङ्गवमिति भाव' । 'रजतनप्रकारकालयरि भ्रमस्य जाने प्रकारोभतम्य रजतत्वप्रकारकत्वस्येत्यर्थः, शतिविशेय्यक खस्य त्यपि वोय, 'अन्यथा' रजतत्वप्रकारकबस्य भ्रमेऽमत्त्वे 'भानौति रजतवाभाववदिष्यकत्वावच्छिन्नरजतलप्रकारकन्याश्रय जामोच्छद इत्यर्थः, 'प्रमाणाभावादिति, 'प्रमाणं' प्रमा, सस्या रज- (1) ममोछेद इति क.. it) प्रतियोगित्वमनुयोगित्वाधान्यययोधम्य अन्धपशाभेदः स ध प्रकार भाव ।

·४५ प्रदास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । ति। ननु प्रतारकवाक्ये व्यभिचारः विधेपदर्शनेन व संसर्गज्ञानाभावात् । न च संसर्गमप्रतीत्य वाक्य- लाभाववदिशेय्यकत्वाच्छिन्नरजतत्वप्रकारकत्वाभावादित्यर्थः, भ्रम- मातिरितं च विशिष्टज्ञानमामिद्धमिति भाव.(१) । केचित्तु 'अन्यथा' भ्रमविषयकज्ञानमात्रे शुक्त्यादौ रजतत्वा- य॑धिकरणस्य प्रकारत्वे, 'भ्रान्तौति रजतत्वाभाववद्विशेष्यकरज- वप्रकारकज्ञानोच्छेद इत्यर्थः, 'प्रमाणेति, तथा सति भ्रम- हकस्य मर्वस्यैव ज्ञानस्य शुक्त्यादौ रजतत्वादिवैशिट्यावगादित्वेन इत्यादौ तदभाववत्त्वावगाहनासम्भवेन रजतत्वाभाववति शुत्यादौ (जतत्वप्रकारकत्वरूपधान्तिवावगाहनासम्भवादिति भावं इत्याजः । अन्ये तु 'अन्यया' असदेशिध्यविषयकत्वस्य धमत्वरूपखे, 'भ्रा- च्युच्छेदः' भ्रममावस्यैवोच्छेदः, 'प्रमाणेनि, ज्ञानज्ञानस्येत्यादिव्याप्ति- बलात् भ्रान्तिग्राहकस्म भर्वस्यैवामद्वैशिष्ट्यविषयकतया भ्रमत्वेन विष- यामाधकवादिति भाव इत्याहु । तदमत्, शक्तौ रजतत्वस्यासदेशि- यविषयकत्वेऽपि भमांगे भ्रमलांशे च प्रमात्वानपायादिति मझेपः । 'ननु प्रतारकेति वस्तुगत्या घटवति भूतले परमतारणेच्छया प्रयुक्ने घटाभाववद्भूतलमिति.विमम्वादिवाक्ये इत्यर्थः, तेन 'भान्त- प्रकारकवाक्ये च व्यभिचार इत्यगिमग्रन्थेन न पौनरुत्यमिति ध्येयं, "विशेषेति प्रतारकस्य वनुर्घटवर्भूतलमिति स्वस्य नियमत्त्वेने- त्यर्थः, 'संसर्गति घटाभाव-भूतलयोः संसर्गज्ञानाभावादित्यर्थः । (१) विशिरोयनेन निर्विकल्प ज्ञानथाति तथाच बम प्रमानिरिकस्य निर्विकम्पकज्ञानस्य प्रसिद्धत्वेऽपि न क्षति ।

·तत्त्वचिन्तामणो।
रचना न सम्भवतीत्याहार्य तस्य संसर्गज्ञानं
तौति वाच्यं। तावत्पदज्ञानादेव शुकस्येव
५
न च बाधाभावरूपयोग्यताविशषितहेतोस्तचाभावात् कर्थ
चार इति वाच्यम्। 'योग्यताविरहाच्चेत्यनेनास्य दोषस्याये
मेव वक्ष्यमाणत्वात् ।
केचित्तु अन्वयप्रयोजकरूपवत्त्व योग्यता इतौ
भ्रमेणागते, 'नन्विति, तथाच 'प्रतारकवाकये' इत्यस्य १९५
करणकोन मेक इति जानानेन परस्य करकाकरणकत्वेन
बोधो भवविति प्रतारणेच्छया प्रयुक्त पयसा सिञ्चतीति
इत्यर्थ , अग्रे च बाधाभावरूपयोग्यता हेतौ .
'योग्यताविरहाचेति समाधास्यत इत्याह ।
'ममर्ग' एकपदार्थ ऽपरपदार्थममर्ग, 'वाक्यरचना' वाक्योद्देश्यक
प्रवृत्ति , 'पाहार्यति, नस्याप्रतिवध्यत्वादिति भाव ।
यद्यात
पाहाय॑ज्ञानमन्वेऽपि प्रमापूर्वकत्वपर्यवमाथिमाध्यविरहाट्यभिचार
स्तदवस्थ एव,
तथापि स्फुटलात् तदुपेक्ष्य दूषणान्तरमा
'तावत्पदेति सुखादिरूपेटमाधनतया प्रानुपूर्वी जानादेवेत्यर्थ
वाक्यार्थजान विनापीति मेष । ननु पक्ष्याघतिरिक्तस्य वाया
भुतहतौ वाक्यार्थज्ञानरूपेटमाधनताजानमेव हेतुरिति सनि
षयकशानेच्छादारा प्रतारणास्यलेऽपि वाक्यार्थज्ञानमवयमपेरि
{" तम्य समर्गस्य जानमस्तोतीति का।

·शब्दायतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । ४७ पपत्तेः। अन्यत्रापि तस्यैव तन्त्रत्वादिति चेत्, न, तद्दाक्यमेतस्य पदार्थसंसर्ग बोधयिष्यतीत्याशयेन वियप्रयोगात् तस्यापि संसर्गज्ञानात् योग्यताविर- च। अतएव विसम्बादिवाक्ये शुकवदुचरिते न --- . मित्यत आह, 'अन्यत्रापति पति-पशभिन्नस्य मूर्ख-बालकादे- वियानुकूलकतावपीत्यर्थः, 'तस्यैव' सुखादिरूपेष्टमाधनवेनानुपूर्वो- मानस्यैव । 'आगयेनेति इच्छयेत्यर्थः । अन्यथाज्ञातार्थस्यान्यथा- बोधयिषाया: प्रतारणत्वादिति भावः । 'तस्यापि' मतारक- यापि, 'संसर्गज्ञानादिति पदार्थाना२) परस्परसंसर्गज्ञानादित्यर्थः, मिर्गबोधेनेच्छां प्रति संसर्गज्ञानज्ञानद्वारा संसर्गज्ञानस्यापेक्षितत्वात् सर्गज्ञानं विना प्रतारणया असम्भवादिति भावः । न च वेगेवदर्शनमत्त्वात् कथं संसर्गज्ञानमिति वाय। प्राचार्यससर्ग- दानस्य यथाकथञ्चित् संसर्गज्ञानस्य(३) च तत्सत्त्वेऽपि सम्भवात् । 1च तथापि संमगंज्ञानजन्यत्वं नास्येवेति व्यभिचार इति वाच्यं । सर्गज्ञानपूर्बकत्वमात्रस्य साध्यवादित्यभिप्रायात् । ननु तथापि मापर्यवसायिसाध्यविरहायभिचार एवेत्यखरमादाह, 'योग्यतेति, आधविरह एव योग्यता हेतौ प्रविष्टेति भावः। 'श्रतएव' हेतौ बाधाभावरूपयोग्यताविशेषणादेव, 'एकवदुचरित इति एकपदार्थ- १) एकप्रकारेण ज्ञातार्थस्य प्रकारान्तरेण ज्ञापनेच्छाया इत्यर्थ । १) प्रकृतपदार्थानामिति क.। १) लौकिकाप्रामाण्याश्रयस्येत्यर्थः ।

·तत्त्वचिन्तामणौ । व्यभिचारः। शब्दात् संसर्गप्रत्ययस्तु योग्यताममात् । अथ संसर्गनानं विना शुकस्यान्यस्य वा सम्बादि- ऽपरपदार्थसमर्गज्ञानवदन्येनोपरित इत्यर्थः । यद्यपि तादृशयोग्य- ताविशेषणानुपादाने प्रमापर्यवमायिमाध्यविरहिणि मत्तात्पर्य्यक- विसम्बादिवाक्यमात्र एव व्यभिचारो भवतीति शाकवदुचरितन वपर्यन्तानुधावनं व्यर्थ, तथापि तादृशवाक्ये एकपदार्थऽपर- पदार्थज्ञानमात्रपूर्वकत्वसाध्येऽपि व्यभिचारः सम्भवतीति तावत्य- य॑न्तानुधावनं । न च तथापि शकोचरिते इत्यस्यैव भम्यक्त्वा- कवदिति व्यर्थमेवेति वाच्यम्। शुकोच्चरिते तात्पर्यगर्भहत्वभावेन व्यभिचारामम्भवात् पुंवचमि तु एकपदार्थ परपदार्थमंसर्गज्ञाना- भावेऽपि इदं वाक्यं सेक-वकिरणव-संमाणां जानं जनयविति मामान्यतस्तात्पर्य्यमग्भवादिति भावः । ननु यदि तब न योग्यता - तहि कदाचित् कथं तत्र संसर्गप्रत्ययः हेत्वभावादित्यत आह, 'शब्दादिति, प्रयोजकले पञ्चमी, 'योग्यताभमादिति, हेतु. भ्रमादनुमितिरिति भावः । 'संसर्गज्ञानं विनेति अपरपदार्थ एकपदार्थसंसर्गज्ञाग(१) विनेत्यर्थः, उच्चरिते इति शेषः । शुकवाक्ये तात्पर्यघटितहेलभावाड्यभिचारो न सम्भवतीत्यत आह, 'अन्यस्य वेति, तत्रापि अपरपदार्थ एकपदार्थमसर्गज्ञानाभावेऽपि इदं वाक्य भूतल घट-संसर्गाणां ज्ञानं जनयबिति सामान्यतस्ता- त्पर्य सम्भवतीति बोध्यम् । 'भ्रान्तेति वस्तुगत्या घटाभाववति भूतले घटवद्भुततमिति धान्तेन प्रतारणेच्छया प्रयुक्ते घटा- (१) एकपदार्थेऽमरपदार्थससर्गज्ञानमिति ख.।

·शब्दास्यरोयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । वाक्ये भ्रान्तप्रतारकवाक्ये च व्यभिचारः कथं वा तत्र संसर्गममा वक्तृज्ञानानुमानासम्भवादिति) चेत् । न। यदि तब संसर्गममा तदा वेदतुल्यतेत्युक्त । न भावबद्भुतलमिति वाक्ये इत्यर्थ , योग्यतावचलाभाय 'भानोति, 'व्यभिचार इति प्रश्तेकपदार्थसमर्गवत्प्रकृतापरपदाथज्ञानपूर्वकत्वा- भावादिति भाव। च धान्तमतारकवाकये कथ व्यभिचारः अन्यथा ज्ञातार्थस्यान्यथा बुबोधयिषात्मिकाया (२) प्रतारणाया' समर्गज्ञानजन्यत्वनियमेन प्रतारणान्यथानुपपत्त्या एकपदार्थससर्गवद- परपदार्थज्ञानस्याहार्यस्यापि विषयावाधात् प्रमारूपस्यावश्यकम्बात् सामान्यतस्तादृशपदार्थज्ञानपूर्वकत्वस्यैव माध्यत्वादिति वाच्यम् । माध्ये खारमिकशानस्य प्रमालेन विवक्षितलात् काकतालीय- सम्बादवादाहार्यज्ञानस्य प्रमाणान्तरफलत्वात् । यद्वा(२) 'धान्तप्रता- रकवाक्ये इत्यस्य धान्तमतारकस्येव वाक्य इति व्युत्पत्या करणा- पाटवजन्यवाक्य इत्यर्यादिति मन्तव्य । 'तत्र' तेपु स्थलेषु, 'संसर्गप्रमा' पसर्गज्ञान, प्रमालपर्यन्तानुधावनस्य व्यर्थत्वात्, 'वज्ञानेति, वाधादिति भाव । 'वेदतुल्यतेति वेदे यथा ईश्वरीयमसर्गप्रमा- पूर्वकत्वमादाय साथमत्व तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थ , यदि न समप्रमा तदा एतद्दाक्यजन्यप्रतीत्यप्रमिया तात्पर्यघटित हेवभावादेव न 19 लपवक्तज्ञानानुमानासम्भवादितोति का। (१) अन्यार्थबुबोधयिधात्मिकाया इति ख. । २) साध्य इत्यादि यद्देत्यन्त पाठ ख ग चिन्हिलपुस्तकहये नाति। 7 ·तत्वचिन्तामणौ श्राकाहा-योग्यतासत्तिश्च जातोपयुज्यते, अन्यथा शाब्दभ्रमानुपपत्तरिति। उच्यते। अर्थज्ञानं प्रवर्तक व्यभिचार इति भावः। 'उक्रमिति प्रत्यक्षखडे उत्पत्तिवादे इत्यर्थः । ननु भाकाहादिज्ञान विनापि गम्दश्रवणानन्तरमनु- भवमिद्धः पदार्थसंसर्गयोधः म वैशेषिकमते कथं स्यात् हेतु विशेष- शोभूताकाहाघज्ञानेनानुमामासम्भवात् अतः शब्दोऽवग्यं मानान्त- रमझीकार्य इत्यत आह. 'आकाक्षेति, भवन्मतेऽपि भाब्दबोधे इति शेषः । 'अन्यथेति यदि ताः स्वरूपवत्यः मान्दधीकारणा- नौत्यर्थः, (९) 'भाटदेति शाब्दबोधस्याकाक्षादिभ्रमेणानुपपत्तेरिटर्थ:, खरूपसदाकाहादेरभावादिति भावः । यथायुतन्तु न मङ्गच्छते योग्यतायाः स्वरूपमदुपयोगित्वे गाब्दधमानुपपत्तावपि श्राकाहा- सत्योः खरूपसदुपयोगिवे नदिरहात् वझिना सिञ्चतीत्यादी शाब्दभमस्यलेऽपि स्वरूपसत्योस्तयोः मत्त्वादिति ध्येयम् । तस्माद- मैनैव प्रकारेण सर्वच शब्दात् संसर्गवोधो भविष्यति किं गब्दस्य प्रमाणामरखेनेति वैशेषिकाणां पूर्वपक्षः तच गूढाभिमन्धिः समाधानमाह, 'अर्थज्ञानमिति इदन्त्वावच्छिन्ने तादाम्यसम्बन्धेन रजतप्रकारक ज्ञानमित्यर्थः, 'प्रवर्तक' इदं रजतं न वेत्यादि- समयाभावप्रयोजक, तादृशमशयप्रतिबन्धकमिति यावत्, यथाश्रु- तन्तु न मङ्गच्छते रजतादिनिटेष्टमाधनतादिज्ञानस्य उपादान- प्रत्यचविधया इद रजतमित्यादिप्रत्यक्षस्य च प्रकृतहतत्वेनेद (१) शाब्दधीकारणानौति शेष इति क. ! -- ·शब्दायतुरीयखरहे शब्दाप्रामाण्यवाद । न तु तज्ज्ञानज्ञानं गौरवात् व्यभिचाराच्च, श्रतो रजतज्ञानवानमिति ज्ञानं न प्रवर्तकं किन्विदं रजतमिति ज्ञानं, इदमयि ज्ञानं रजतविषयकमिति रजतमित्यादिवाक्यजन्यमाब्दयोधस्य कापि प्रत्यभुपधायकत्वात्। यद्दा प्रवर्तकं' तादात्म्यसम्बन्धेन रजतादिप्रकारकमवृत्तिखरूपयो- ग्यमित्यर्थः, तथा प्राचानये तदिशेयक-तत्समर्गक-तत्प्रकारक- प्रवृत्तित्वावच्छिनं प्रति तादृशज्ञानत्वेन भाष्दबोधादिमाधारणेन सामान्यतः कार्यकारणभावान्तराभ्युपगमाछाम्दषोधोऽपि तादृर प्रतिस्वरूपयोग्य इति नामङ्गतिः, एवमयेऽपि । 'न तु तज्ज्ञान- ज्ञानमिति तु तादृशज्ञानशानमित्यर्थः, 'व्यभिचाराचेति नादृशज्ञानज्ञानसत्वेऽयुकसंगयोत्पादाचेत्यर्थः, यद्दाकम्पे ददं रजत- मित्याधभेदप्रत्यक्षान्नायमानायां प्रवृत्तौ व्यभिचाराचेत्यर्थः । मामा- न्यत उक्तमर्थ() प्रकृते योजथति, 'रजतज्ञानेनि रजतपदार्थसमर्ग- वदिदम्पदार्थज्ञानवानित्यानुमानिकं ज्ञानमित्यर्थः, ज्ञानवानयमि- त्यभिधानन्नु भाकाक्षादिमदाक्यप्रयोकललिङ्गकपुरुषपक्षकानुमाना- भिप्रायेण, प्रकृते तु नादृशज्ञानपूर्वकमिदमिति बोध्यम्, 'दद रजतमिति इदं रजनमित्याकारकं ज्ञानमित्यर्थः, अर्थज्ञानं प्रवर्त- कमित्यत्रार्थज्ञानपदेन रजतविषयकं ज्ञानमुक्तमिति धमेणाहते, 'दमपौति, संसर्गविशेषणतया रजतपदार्थत्वरूपेण रजतस्यापि (२) सामान्यत उक्तति ख, ग ।

·• यूर सावधितामो चेत, सत्यं, न तु रजतत्वप्रकारकं प्रवर्तकश्च तथा, अन्यथा भ्रान्तस्येव भान्निज्ञस्यापि प्रतिप्रसङ्गः भानादिति भावः । भमनिराकरोति, 'मत्यमिति, 'न तु रजतप- प्रकारकमिति न तु रजतवात्मकतादाम्यसम्बन्धेन दवावच्छिन्ने रजतप्रकारकमित्यर्थः, यथाश्रुते 'किश्चेत्यादिना वक्ष्यमाणेन पौन- रुत्यापत्ते, तथा इदं रजतमित्यादिवाक्यश्रवणानन्तरमिदं रजतं न वेति मंमयाभावस्यानुभवसिद्धतया नत्प्रतिबन्धकौभूतज्ञा- नमावश्यकं तञ्चोक्तानुमानान्न निर्वहतौति तन्निवाहाय शब्दस्य मानान्तरलं । यद्दा इदं रजतमित्यादिवाक्यश्रवणानन्तरं तादा- त्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकप्रदृत्तिखरूपयोग्यं ज्ञानं भर्वमिद्धं तच्चो- कानुमानान्न निर्वहतौति तदर्थ शब्दस्य मानान्तरत्वमिति भावः । चित्तु 'न तु रजतलमकारकमिति न विदन्त्वावच्छिन्ने भमवायसम्बन्धेन रजतत्वप्रकारकमित्यर्थ इत्याहः, नदमत्, तथा मति न्यायनयेऽपि ददं रजतमिति वाक्यात् तादृशमाब्दवोधा- मम्मवादसामञ्जस्यापत्तेरितिक) येयं । ननु ज्ञानं यच यत्रं यद्यप्रकारकं ज्ञानज्ञानमपि तर 'तत्यकारकमिनि) नियमादुकाभुमानमपौदक्वावच्छिन्ने तादात्म्य सम्बन्धेन रजतप्रकारकमित्यत अाह, 'अन्यथेति नादृशनियम- इत्यर्थः, 'भान्तस्येव' इदं रजतमिति भ्रमस्येव, 'धान्तिजस्य' ताः सचमविषयकशानमात्रस्य, 'प्रवृत्तिप्रसङ्गः' निरुतसंशयप्रतिबन्ध (१) असङ्गतत्वापत्तेरितीति ख०, म । (१) तत्र तत्तसंसर्गक तत्तत्प्रकारकमिलौति का।

·शब्दाख्यतुरोयखण्ड़े शब्दापामाण्यवादः । ५३ तदुभयसकरापत्तिश्च । एतेन लक्षणाद्यनुरोधा- तात्पर्यग्रहो वाक्यार्थधीहेतुः तात्पर्यञ्च पदार्थसंसर्ग- विशेषप्रतीत्युद्देश्यकावं, तथाच तद्ग्राहकानुमानादेव तात्पर्यज्ञानावच्छेदकातया संसर्गसिद्धिरित्वपात)। प्रमङ्गः निरुक्तसंशयप्रतिबन्धरूपफलोपहितवप्रसङ्ग इति यावत्, यदा- कल्पे 'प्रवृत्तिप्रसङ्गः' निस्क्रप्रवृत्तिखरूपयोग्यत्वप्रसङ्गः, 'तदुभयेति भ्रमविषयकेश्वरज्ञान-भ्रमयोरभेदापत्तिरित्यर्थः, उभयोरेख व्यधिक- रणप्रकारकज्ञानत्वादिति भावः । एतेन' इदन्त्वावच्छिन्ने तादाम्य- सम्बन्धेन रजतप्रकारकज्ञानस्यैव ददं रजतं न वेति संशयप्रतिबन्धकन्वेन तादृशज्ञानस्यैव तादाम्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकप्रतिस्वरूपयोग्यत्वेन वा, “इति परास्तमित्यग्रेननेनान्वयः, 'लक्षणदौति लक्षादिस्यले - शाब्दबोधे विनिगमकानुरोधेनेत्यर्थः, 'श्रादिना नानार्थलिएपरिग्रहः; तात्पर्यग्रहस्याइतुले यष्टीः प्रवेशयेत्यादी लादपिकस्यले यरिधरस्य स्लामणिकार्थस्यैवान्वयबोध: न तु शक्यार्थस्येत्यव विनिगमकाभावापत्तेः एवं भोजनसमये सैन्धवमानयेत्यादिप्रयुके लवणस्यैवान्चयबोधो न तु अश्वस्येत्यचापि विनिगमकाभावापत्तेचेति भावः। 'संसर्गप्रतीत्युद्देश्य- कलमिति(३) एकपदार्थ परपदार्थसंसर्गप्रनौतीच्छयोच्चरितवमित्यर्थः, 'तात्पर्यज्ञानावच्छेदकतया' तात्पर्य्यघटकज्ञानावच्छेदकतया, 'ममर्ग- { तड्यराबरापत्तिश्चेति क, ख । (७.इति परास्तमित्यपि माठान्तरं दृशपाठ एव टीकाकारसम्मत इति । (२) 'पदार्थसंसर्गविशेषप्रतोयुद्देश्यकत्वं' इत्यत्र 'संसर्गप्रतीत्युद्देश्यकत्वं' इति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठमनुसृत्य ईदृश पाठो तो मथुरानाथेनेति सम्भाव्यते।

·५४ तत्त्वचिन्तामणौ . किश्च व्यापकतावच्छेदकप्रकारिकानुमितिरता(९) स्मा- रितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणीत्यनुमितिः स्यात् न तु मिद्धिरिति, अतः किं शब्दस्य प्रमाणन्तरत्वेनेति शेषः, अन्यथा संस- गमिद्धेरनपास्तत्वेनालनकतापातात्, 'परास्तमिति, इदं रजतं न वेति मंशयप्रतिबन्धक ज्ञानस्य तादाम्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकप्रवृत्तिख- रूपयोग्यज्ञानस्य वा अतोऽसम्भवादिति भावः । ननु तथापि मिरुतसंशयप्रतिबन्धका निरुतप्रवृत्तिस्वरूपयोग्यत्वं वा न तावदि- दम्त्वावच्छिन्नविधेयक-तादाम्यसंसर्गकरजतप्रकारकज्ञानत्वेन अपि तु इंदस्वाथय-रजतयोरभेदभंसर्गावगाहियानवेन अस्य सामान्य- धर्मत्वेन लघुलादत एव दं-रजतयोरभेदः अच रजताभेद इत्या- दिज्ञानस्यापि तादृशमंगयपतिबन्धकवं तादृशप्रवृत्तिस्वरूपयोग्यव- चेति मन्यते तन्मते शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वमनर्थकमेव उनानुमाना- दपि नामज्ञाननिताहादित्यरुचेराइ, 'किञ्चेति, 'व्यापकतावच्छे- ट्केति व्यापकतावच्छेदकत्वेन महोतधर्ममकारिकैवेत्यर्थः, 'मारित- पदार्थति एतट्रजतपदमारितार्थमंसर्गवदेतदिदम्पदमारितार्थज्ञान- पूर्वकामौत्यर्थः, 'न तु रजतज्ञानेति न तु रजताभेदरदिदंज्ञाने- त्यर्थः, तथाच घेनेदरवाश्रय-रजतयोरभेदमंमगावगाहिज्ञानवेनेदं रजनं न येति मंशयप्रतिबन्धकलं नादात्म्यमम्पन्धन रजतप्रकारक- प्रवृत्तिस्वरुपयोग्यवं वा अभ्युपगम्यते तेनापि रजतां निरवच्छि- धरणतयप्रकारितानिरूपिता अभेदमंसोि पाभेदलातिरिक (७ तति छ.।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे प्रदाप्रामाण्यवाद। ५५ रजतज्ञानपूर्वकाणीति तस्मात् प्रवर्तकं ज्ञानं शब्दा- देव। अतएव प्रत्यर्थमनुवादकता शब्दस्येत्यपास्त प्रकारिवानिरूपिता था इदं रजताभेदवदिति धौ विषयिता मेवा- बच्छेदककोटौ प्रवेमनीया, अन्यथा प्रमेयवत् पदार्थवत्प्रमेयमंमर्गवत् पदार्थसंसर्गवत् रजतीयप्रमेयवत्रजतीयजातिमदित्यादिज्ञानस्यायुक संशये प्रतिपक्षकवापत्तेः प्रकृतानुमानाच्च तन वृत्तं रजतवरूपेण रणतस्थाभेदत्वेन च अभेदस्याभानात् पदार्थयेनैव रजतस्य ससर्गदेनेव चाभेदस्य भानादिति भावः । "प्रवर्तकं ज्ञानमिति इदं रजतमिति वाक्यप्रवणानन्तरमनुभवसिद्धस्येदं रजतं न वेत्यादिसंशयाभावस्थ प्रयोजकं ज्ञानमित्यर्थः, यदा तादृशवाक्यश्रवणानन्तरमनुभवमिद्धं नादन्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकप्रतिस्वरूपयोग्यं ज्ञानमित्यर्थः, 'ग- ब्दादेवेति, उकानुमानव्यवच्छेदमाचे तात्पर्य नोक्रानुमानादित्यर्थः, अतः गब्दो मानान्तर मिति गेषः। जरन्मीमांसकमतं निराकरोति, 'अत एवेति यत एवोक्तानुमाने स्मारितपदार्थत्वमेव प्रकारः न तु रजतत्वादिकं श्रत एवेत्यर्थः, 'इति परास्तमित्यनेनान्वयः, "प्रवृत्त्यर्थ इदं रजतमित्यादिवाक्यश्रवणानन्तरमिदं रजतं न वेत्यादिसण्या- भावसम्पत्त्यर्थ तदानी तादृशमयप्रतिबन्धार्थमिति यावत्, यद्दा सामवाक्यश्रवणानन्तरं तादाम्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकप्रतिस्वरूप- योग्यजानार्थमित्यर्थः, उक्तझपानुमानात्तदसम्भवादिति भावः। 'अनु- वादकता शब्दयेति उमरूपानुमानानन्तरं शान्दानुभवजनकता शब्द- स्थेत्यर्थः, सर्वोक्तानुमितिमामग्रीसम्भवेनोतरूपानुमितेः प्रागुत्पादा- (२) यत्रापि 'परास्तमिति पाठान्तरं।

·तत्त्वचिन्तामणौ शाब्दानुमित्योर्भिन्नप्रकारकत्वात् एकविययत्वाभावेन दिति भावः। तथाच शब्दो न प्रमाणमिति शेषः । प्रमाकरणं हि प्रमाणं प्रमा च बारहौतमाचगाहनुभव रहौतमात्रयाहीतरानुभव- इति यावत्, पटो द्रव्यमित्यादिज्ञानोत्तरं जायमानस्य घटो द्रव्य- मित्यादिज्ञानस्य प्रमावसम्पादनाय मापद, स्वसमानाधिकरण- खाध्यवहितपूर्ववर्तिनिश्चयाविषयाविषयकेतरानुभव इति फलिलार्थ, भाब्दवोधश्च न तथा तस्योक्तानुमितिरूपतादृशनिश्चयाविषयाविष- यकवात्, संशयोत्तरप्रत्यक्षानुमित्योः प्रमावसम्पादनाय निश्यलेनो- पादानं, खत्वघटितत्वादननुगतत्ववारणाय(९) चरमनिषेधयोपादा- नमिति भावः । एतनाते गन्दमावस्यैव ग्रहौतमाचाहनुभवमात्र- जनकलेनाप्रमाणत्वं वक्ष्यमाणजरन्यौमांसकमने तु लौकिकशब्दस्यैव नयालादप्रमाण वैदिकम् प्रमाणमिनि न तेन सह पुनरुक्तिः ५ 'अतएवेत्यस्यार्थ विवृणोति, 'माब्देति, 'भिनेति शाब्दबोधे रजत- वादेः प्रकारलादनुमिनी च मारिनपदार्थावस्य प्रकारंवादित्यर्थः, 'एकविषयलाभावेनेति शाब्दयोधस्योक्तानुमितिविषयमात्रविषयक- () तथाच तादृशज्ञानस्य ग्रहीतेवरघटग्राहि त्वेन न होतमात्रग्राहित्य- मिति भाव । (२) ननु स्वसमानाधिकरण साध्यवहितपूर्ववर्तिनिश्चयाविषयविषयकानुभव' प्रमा इबनेनैव सामञ्जस्ये निषेद्वयोपादानं व्यर्थमित्यत याह. धनन- गतत्ववारणाय घरमनिषेधड़योपादानमिवौति, निषेधयोपादानेन प्रतियोगितस्त्वं सूचितं न वनुयोगिस्तत्व, तथाच बसमानाधिकरण- वायवहितपूर्वपत्तिनिश्चयाविषयाविषयको यो य खसामानाधिकरणा- सायनहितपर्ववत्तित्वोभयराम्वन्धेन खविप्रिनिश्चयाविषयाविषयको यो य इति यावत्, तत्जदनुभवभेदकूटविधियानुभव प्रमा प्रति पलि- तार्थ खपवयं मेदपतिपोग्यनुभवामिति ।

·মুন্নী মামগ্রিকাৰ । अननुवादयात्वात् तस्यैव प्रमाणत्वात् । नन्वेते पदार्था- लाभावेनेत्यर्थः, 'अननुवादकलादिति ग्रहौतमाचयाहौतरवादित्य- र्थः, 'तस्यैव' तस्यापि शब्दस्यापोति यावत्, 'प्रमाणत्वादिति महीत- मात्रग्राहीतरानुभवकरणवादित्यर्थः, ददश्च सुगमधमाधानत्वादुकं । वस्तुतम्त सर्वत्र शाब्दबोधपूर्वमुक्तरूपानुमितिमामयीमत्त्वे मानाभा- वेन यत्र प्रथमं नेतादृशानुमितिसामग्री तत्रैव ग्रहौतमात्रग्राही- तरानुभवकरणत्वसम्भवः । किञ्च खसमानाधिकरण-खास्यवहितपूर्व- वर्तिनिश्चयाविषयाविषयकेतरानुभवत्व न प्रमावं तथा मति घट: सत्तावानित्याधनुमिते' परामर्थविषयमात्रविषयकवेनाममा- त्यापत्ते,(९) परन्तु अग्टहीतग्राहि-तदिशेय्यक-तत्प्रकारकानुभवत्वं तत्र तत्पमात्य, अग्रहीनयाहित्वच ग्टहीतग्राहीतरत्व स्वसमानाधिकर- रह - स्वाव्यवहितपूर्ववर्तिखसमानाकारनिश्चयविषयविषयकेतरत्वमिति यावत्, तथाच स्वसमानाधिकरण-स्वाव्यवहितपूर्ववर्ति-स्वसमा- नाकारनिश्चयविषयविषयकेतरतविशय्यक-तत्प्रकारकानुभवत्वं तत्र तत्प्रमावं, 'तादृशानुभवकरणत्वञ्च तत्र तत्प्रमाणत्वमिति फलितं, (y परामर्शविषयमात्रविषयकत्वेन घट सत्तास्याप्यवानिति परामर्मविषय- मात्रविषयकत्वेनेत्यर्थः । न च पर्वतो वहिव्याप्यवानिति परामर्शातर जायमानाया पर्वतो वहिमानिन्यनुमिते परामर्श विषयमात्रविषयक- वेन प्रभात्वापत्तिसम्भवे प्रसिद्धस्थलपरित्यागोनिवाज इति वाच्य। पर्व. तीयवहे प्रागननुभवात् तादृशपरामर्शस्य वन्हित्वेन महानमौयवया- दिविधयकत्वेन उक्तानुमितेस्तादृशमरामशीविषयपर्वतीयझिविषयक- वेनाप्रमावासम्भवात् । 8 ·तत्वचिन्तामणौ सात्पर्य विषयमिथःसंसर्गवन्तः श्राकालादिमत्पदस्मा- खसमानाकारखञ्च खस्मिन् यादृशौ तद्दिष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रका- रिता तादृप्रवदिशेय्यकत्वावच्छिन्नतरप्रकारितामालिब, इत्यञ्चोका- नुमानस्य शाब्दबोधसमानाकारत्वमेव नास्ति गान्दबोधे तावदे- कपदार्थ परपदार्थ प्रकार उनानुमाने च तत्सतर्गइति भेदादिति कुत गाब्दबोधस्याप्रमाल । एतेन तात्पर्यज्ञान यदि मान्दधौथे- तस्तदा शब्दमावस्यैव ग्रहौतमायानुभवमानजनकलादप्रमाणव तात्पर्य्यस्य तदिगेय्यक तत्प्रकारकातीतीछयोधरितवरूपतया तज्- जान एव शाब्दबोधविषयीभूतम्य मर्वस्यैव प्रथम भानादित्यपि निरम्त । यथोकतात्पर्यज्ञानस्य माम्दधीममानाकारखाभावादिति ध्येयम् । ननु मा भूटुफानुमानादिदन्वावधिने रजतवादिप्रकारेण, रणतादिममर्गज्ञान तथापि विशिष्य पदार्थपक्षकादीदृशानुमानाद्- भविय्यतीत्यागयेनागहते, 'नन्विति, "एते पदार्था इति इदन्वा- श्रयरजनादय इत्यर्थ , 'नात्ययेति तात्पर्यविषयोभतो य परस्य- रमपर्गस्तदन्त इत्यर्थ , अत्र उदन्वायरजतादयतात्पयंविषय- ममर्गवन्त इति माध्ये रद रजत न देत्यादिमशयनिवर्तकज्ञानम्य निर्वार द रजतममर्गवदित्याकारकनिश्चयम्येव नाशयनिवर्त- कवादतो यष यम्य ममर्गयोधी वात गदाघ्नायने त पदयि- सा तात्पप्यविषयोभतसम्ममर्ग माधनीय इति नाभाय 'मिय - पद, तथा रद रजतमित्यादौ इद रजतममर्गवदित्यादिकमेण माध्य, रजतमामयेरयादी र कर्मत्व रजतममर्गवदामयन रजतकर्म- ·मन्दायतुरोयखण्दे शब्दाप्रामाण्यवादः । खसमर्गवशातिस्तात्पर्य्यविषयौभूतानयनसमर्गवतीत्यादिक्रमेण नानेव माध्यं पक्षोऽपि नाना समूहालम्बना लनुमितिः, आनयेत्यच यदा- नयन-कृत्योरनुकूलत्वसंसर्ग तात्पर्य नदा कृति पचौधत्यानयन- संमर्गसाधने तो आनयनस्य विषयत्वसंसर्गस्थापि मिद्धिर्मा भूदि- ति तात्पर्यविषयेति मंसर्गविशेषणं । न च नसिद्धौ इतिविरहः उद्देश्यस्यानुकूलत्वसंसर्गज्ञानस्य वृत्तवादधिकन्तु प्रविमिति न्याया- दिति वाच्यम् । तहि नदानी तविषयकबुद्धेरनुभवमिद्धाया अनु- मानादत्तवात्तदनुरोधेनैव गब्दस्य प्रमाणान्तरत्वापत्तेः । एवं सर्वच योध्यं, तात्पर्य्यविषयत्वञ्च एतत्पुरुषोयैतत्कालौना या एतदुभय- पदजन्यसंसर्गप्रतीतीच्छा तद्विषयत्वं, तेन न संसर्गमावस्यैव पुरुषा- न्तरोय-कालान्तरोय-वाक्यान्तरजन्यप्रतीतीच्छाविषयावादन्नर- तादवस्थ्य । पाकाहानिरूपकत्वमपि संमर्गविशेषणं देयं, इतरथा यदा कृत्यानयनयोरनुकूलत्वे ममानकालीनत्वे घससगै तात्पर्य तदा कृतावानयनस्य ममानकालीनत्वसंसर्गस्यापि सिद्धिः स्यात् । श्राकाहानिरूपकालच एतत्पदद्दयाकाहानिरूपकत्वं वाच्यम्,९) अन्यथा तस्यापि कुभचिदाकाहानिरूपकलात् । न च वैशेषिक: भादलनातेरनभ्युपगमादाकाहानिरूपकत्वं दुर्वचमिति वाच्यम् । नैरपि भाब्दवजातिरभ्युपेयत एव परन्तु सा जातिरुनानुमिति- वृत्तिरनुमितिलच्याप्येत्येवाभ्युपगमात् । अस्तु वा तत्संसर्गमित्र- संमर्गत्वमेवाकाहानिरूपकसम्बन्धत्वमिति न काप्यनुपपत्तिः। ददं रजतमित्यादौ ददंपक्षक-रजतसंसर्गमाध्यकानुमाने तु तात्पर्य-, () बोध्यमिति ख०, -- ·तत्त्वचिन्तामो विषयलं संभविशेषणमनुपादेयं इर्द-रजतयोरभेदसमर्ग समान- कालौनत्वसमर्ग घ तात्पर्य्यदशायां समानकालीनत्वसंसर्गमिद्धिवा- रायावश्यं आकाक्षानिरूपकत्वेन संभगा विशेषणीयः, नथाच तत एवाभेदसंसर्गमाचे तात्पर्यदायामपि तात्पर्याविषयसंसर्गात- रसिद्धिवारणात् संसर्गान्तरस्य नवाकाहानिरूपकत्वविरहात, एवं रजतमानयेवादावपि कर्मवपक्षक-रजतसंसर्गमाथकानुमाने तात्य- यविषयत्वं संसर्गविशेषणमनुपादेयम् रजत-कर्मत्वयोराधाराधेयभावे समानकालौनवे च संसर्गे तात्पर्य्यदभायां कर्मत्वे रजतस्य संस- मिद्धिवारणयावश्यमाकाहानिरूपकत्वेन संसो विशेषणीय'; तथा रजत-कर्मत्वयोराधाराधेयभावसम्बन्धमाचे तात्पर्यदशा- यामपि तत एव तात्पर्याविषयभमानकालीनवादिसंसर्गमिद्धे - रणादिति बोध्यम् । 'पाकाझादौति रजतपदाकाङ्गादिमत्पद.. सारितवादित्यर्थः, प्रादिना योग्यतापरिग्रहः, अत्र सारितलमाचं घट-पटयोरपौति रजतपदयोग्यतावत्पदमारितवमुक्त, रजतपद. योग्यतावत्त्वं रजतपदार्थाबाधितार्थकस्वं । न प रजतपदयोग्यता- वत्पदस्मारितवं रजतमानयेत्यत्रामपंदोपस्यापिते कर्मत्वे वर्तते तचेदं रजतमित्यच यदिदम्पद-रजनपदे तदुभयनिधाकाहानिरूपकतदु- भयतात्पर्यविषयीभूतरजतसंसगी भास्तौति व्यभिचार इति वाच्यम्। एतद्रमतपदार्थाबाधितार्थवैतदिदम्पदस्मारितत्वस्य हेतुवात् यद्यद्र- मतपदार्थावाधिनार्थकपत्पदमारितं भवति नत्तत्पदव्यतात्पर्य- विषयौनतापददयनिष्ठाकाहानिरूपकरजतसमर्गवद्भवति रजतेने त्यादिवाक्यम्सटापदादिस्मारितरजननिष्ठकरणवादिवदिति सामान्य- ·शब्दायतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः 1 . ६१ मुखौ व्याप्तिः । न च तथापि रजतपदार्थत्वं रजतपदजन्यरसति- विशेष्यत्वं नच लक्षादिना घटादावपौति घटादिलाचणिकरजत- पदघटितरजतमानयेत्यादिवाक्यस्याम्पदोपस्थापिते घर निष्ठकर्मत्वे व्यभिचार इति वाच्यम् । रजतामत्तिमत्त्वेन रजतपदविशेषणात्, रजतासत्तिय रजतान्यविशिष्यकरमत्यनुपधायकत्वं । न च तथापि रजतमानयेत्यचामपदेन कर्मत्वत्वरूपेण स्मारिते घटनिष्ठ कर्मत्वे व्यभि- पार इति वाच्यम् । रजतपदार्थाबाधितार्थकत्वपदेन रजतपदार्थ- बाधितापस्थापकभिन्नत्वस्टा विवक्षितत्वात् घटनिष्ठ कर्मत्वस्य रजत- पदार्थ वाधितत्वात् । एवञ्च यद्रजतान्यविशेष्यकरस्त्यनुपधायकयर- जतपदजन्यरसनिविशेय्यवाधिनार्थीपस्यापकभिन्नयत्पदमारितं भवति तत्तत्पदद्दयतात्पर्यविषयौभूततत्पददयनिशाकाहानिरूपकरजतमम- गवद्भवतीति मामान्यतो व्याप्तिः फलिता। न च तथापि शको- दौरितेऽमत्यायके रजतमानयेत्यचामपदोपस्यापिते रजतमिष्ठकर्मत्वे यभिचारः तत्र तात्पर्यगर्भमाध्यामिद्धे तात्पर्यवत्वेन हेतु विशेषणेऽपि रजत-कर्मवयोस्तादात्म्यमंसर्गतात्पय्यके रजतमानयेत्यवामपदोस्या- पिते रजतनिष्ठकर्मत्वे व्यभिचारः तात्पर्यविषयीभूतरजतममर्गस्य रजततादाम्यस्य रजतकर्मलेऽभावादिति वाच्यम् । इदं रजतमान- येत्यादौ दशर्मत्वादिपक्षक-रजतसंसर्गमाध्यकानुमाने तात्पर्यविष-. यवस्य संमर्गविशेषणवाभावेन व्यभिचारविरहात, यत्र त तात्पर्य- परितं माध्यमुपादीयते तत्र योग्यताघटकायाधितत्वस्य तत्तत्पद- द्वयतात्पर्यविषयीभूतसंसर्गप विवरणीयत्वात् । श्राकाक्षाविशेषणो- पादानच रजतं कर्मत्वमित्यत्र रजनपदार्थायाधितार्थीपस्थापककर्म- ·तचिन्तामणौ लपदोपस्थापिते रजतनिष्टकर्मवे रजतपद-कर्मवपदोभयनिष्ठाका- हानिरूपकरजतसंसर्गवत्त्वाभावेन व्यभिचारवारणाथ, कर्मत्वपदस्य रजतपदाकाझावच विरहात्। यद्यपि कर्मवपदेऽपि तादाव्यसम्बन्धन रजतपदाकाहावत्त्वमस्येव तथापि तत्तत्पददयनिष्ठाकाद्धानिरूपक- सम्बन्धेनाबाधितवं योग्यताघटकं वाच्यमेतलाभायेव चाकाहापदः मिति भावः। हेवन्तरदमाह, 'योग्यतेति एतद्रजतपदयोग्यतास- तिमत्त्वे सति रजतसंसर्गपरेतदम्पदस्मारितत्वादित्यर्थः, यद्यद्र- जतपदयोग्यतामत्तिमत्त्वे मति रजतसंसर्गपरयत्पदस्मारितं भवति तत्तत्पददयतात्पर्यविषयोभतसंसर्गवद्भवति रजतेनेत्यादिवाक्यस्यटा- पदादिस्मारितरजतनिष्ठकरणत्वादिवदिति सामान्यमुखी व्याप्तिः अतोनान्वयदृष्टान्तासिद्धिः, अत्र रजतमानयेत्यत्रामपदेन कर्मवत्व- रुयेण स्मारिते घटनिष्ठ कर्मले व्यभिचारवारणाय रजतपदयोग्य नावत्वं विशेषणं, रजतपदयोग्यता च रजतपदजन्यस्टतिविशेष्यावा- धितत्वं, तथापि वका यत्र रजतसंसर्गप्रतौतीच्छया रजतमानयेत्या- दिवाक्यं प्रयुक्तं श्रीचा च लक्षणया रजतपदेन घटः स्मारितः श्रम्- पदेन १ घटनिष्टकर्मलं मारित नत्र घटनिष्ठकमेवे व्यभिचार- इति रजतपदामत्तिमत्त्वं विशेषणं, नदर्थय रजतपदजन्यरजतमा-. चविशेष्यकरमानिसमानकालौनसतिगोचरत, माच पदोपादानाचत्र रजतमानयेत्यादिवाक्यस्यरजतपदेन रजत-घटोभयविभेयकममूहा- स्तम्बनरमतिर्ननिता तब घटनिष्टकर्मले न व्यभिचारः, स्पतिदयाज- नकत्वेन च रजतपदं विशेषणीयं नातः क्रमिकरजत-घटविशेयक- मतिदयमादाय तद्दोषतादवस्य निस्तात्पर्यकण घटादिसतर्गता- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । रितत्वात योग्यतासत्तिमत्त्वे सति संसर्गपरपदस्मारि- तत्वावा, अनाप्तोते योग्यताविरहात् न व्यभि- चारः, तब बाधकसत्त्वात्, . तज्जन्यज्ञानस्य भ्रमत्वात् त्पर्यकेण वा रजतपदोत्तरामादिपदेन स्मारिते रजतकर्मत्व-कर- णत्वादौ व्यभिचारवारणाय रजतसंसर्गपरत्वप्रवेगः)। यद्यप्येवमपि रजत-कर्मवयोः तादात्म्यमंसर्ग एव तात्पर्य्यदशायामाधाराधेयभावेन रजतानाधिते रजतकरणवादौ व्यभिचारस्तथापि तात्पर्यविषय- मंमगणाबाधितार्थकत्वविवक्षणान व्यभिचार एतलाभाय तदुपादान- मिति(२) थेयं । ननु करकाभिप्रायेण प्रयुक्त पयमा सिञ्चतीति वाक्ये व्यभिचार इत्यत पाह, "अनाप्नोक इति, योग्यताविरह एव कुतस्तदाह, 'तत्रेति, 'बाधकमम्भवात् (३) बाधकमत्त्वात् । नन्वन्वय- प्रयोजकरूपवत्त्वमेव योग्यता सा च तवास्त्ववेत्यत श्राइ, 'नजन्येति, तथाचान्वयप्रयोजकरूपवत्त्वस्य योग्यताले तन्जन्यज्ञानम्य भ्रमत्वं न स्यात् योग्यताभमस्य तत्प्रयोजकस्थाभावादतो बाधविरह एव योग्यतेति भावः । नचे द्रवीभूतजलाभिप्रायेण प्रयुक्तं पयसा मिञ्चतीति वाक्यमपि प्रमाणं न स्यादयोग्यत्वात् न ह्येकाकारवा- . (१) रजतसंसर्गपरेतीति ख०, ग । (१) तात्पपर्याविषयसंसर्गेणाबाधितत्वलाभाय तदुपादानमितीवि ख०, ग (२) टोकाकृता ईदृशपाठधारणेन 'बाधकसत्त्यात्' इत्यत्र कुत्रचिन्मूलपुस्तके 'बाधकसम्भवात्' इति पाठो वर्तत इत्यनुमौयते । - ·तत्त्वचिन्तामणौ एकाकारवाक्यस्यापि बाधकसत्त्वासत्वाभ्यां योग्या- योग्यत्वात् । अथ प्रतिपशुर्जिज्ञासां प्रति योग्यता सा च श्रोतरि तदुत्पाद्यसंसर्गावगममागभावरूपा- काझा बाधकममाविरहो योग्यता अव्यवहितसंसर्ग- प्रतियोगिज्ञानमासत्तिः ताश्च स्वरूप सत्यो हेतवा न तु ज्ञाता गौरवात् तदोधं विनाऽन्वयानुभवे विलम्बा- भावात् संसर्गनिरूप्यत्वेन प्रथम दुरवधारणत्वाचेति न तानि लिङ्गविशेषणानौति चेत्, न, योग्यतादि- कास्य योग्यखमयोग्यवश्च मम्भवतीत्यत आह, “एकाकारवाक्य- मोति, वाधकेति विधयबाधमत्त्वामत्त्वांभ्यामित्यर्थः । 'प्रथेति, यद्यपि योग्यतादिज्ञानम्य कारणवं व्यवस्थापितमेव तथापि मंसर्गघटितत्वेन- दुर्यहत्वान्न तासां जाताना गाब्दबोधोपयोगिवमिति दूषणोद्धा- राय पुनराशकेयं । 'प्रतिपत्तः श्रोतः, 'जिजामा प्रति योग्यतेति, अजिजामोरपि वाक्यार्थबोधाद्योम्मतानुधावनं । योग्यतामेव विद्य- योनि, 'तदुत्पाद्येति प्रकृतवाक्योपाचेत्यर्थः, 'बाधकेनि एकपदार्थ- ऽपरपदार्थ मर्गाभावनिश्चयाभाव इत्यर्थः, 'अव्यवहितेति एकसंसर्ग- प्रतियोगिज्ञानाव्यवहितापरससर्गप्रतियोग्युपखितिरित्यर्थः, ‘हेतवः' असमवये शाब्दधौहेतव', 'न तानि लिङ्गविशेषणानौति,(३) तासां ( न तानिनियमानीतीति व., इत्येव पाठ खचिहितमूलपुस्तके वर्तते ।

·भन्दाथारौयखण्डे प्रब्दाप्रामाण्यवाद शून्यत्वेऽपि तदभिमानेन संसर्गप्रत्ययादन्यथा शाब्दा- भासोच्छेदप्रसङ्गः। राजा पुचमाकाहाति पुरुषं वेति संशये विपर्यये च वाक्यार्थधीप्रतिबन्धाच, योग्यता- . लिङ्गविशेषणवे नामामज्ञानशायामपि वाक्यार्थबोधो जायते स न स्यादिति तदनुरोधेन शब्दस्यातिरिक्तप्रमाणत्वापत्तेरिति भावः । नन्विदमेवासिद्धमित्यत पाह, 'अन्यथेति, तदभिमानेन संसर्गामत्यय- इत्यर्थः, “शाब्दाभामेति निराकाहानासबायोग्यवाक्यात् भाब्दा- भामो न स्यादित्यर्थः, तथाच उकरूपा नाकाहादयः किन्तु तात्पर्यविशेष आकाङ्क्षा, पदाव्यवधानमामत्तिः,(९) तदभावप्रमा- विरहः यब यस्य येन सम्बन्धनान्वयः तच तेन संमगैण तहत्त्वं वा) योग्यता, इतनिविष्टमपीदमेव श्राकाक्षादिकं, तज्ज्ञानञ्च न्याय- मतेऽपि शाब्दधी हेतुरिति भावः। श्राकाहानिश्चयस्य हेतुत्वे युत्यन्तरमाह, 'राजा युमिति राजा पुचविशेश्यकतात्पर्यश्कारः पुरुषविशेष्यकतात्पर्य्यप्रकारो वेत्यर्थः, 'विपर्यय इति राजा पुरुष नाकाक्षतीति व्यतिरेकनिश्चय इत्यर्थः, "वाक्यार्थधौति अयोति पुत्री राजः पुरुषोऽपसार्यतामिति वाक्यात् पुरुष राजान्वयधी- प्रतिबन्धात्यर्थः। तथाच थसंशय-व्यतिरेकनिथयौ यदुत्पत्ति- प्रतिबन्धको तन्नियधस्तद्धतरिति नियमवलेन पाकाहानिश्चयः {" पायवधानमामासपिरितिक. ! (1) तदभावप्रमाविरह यन्न यस्य येन सम्बन्धेनान्वयधौ तब तस्य तसंस- गवत्व तेन संसर्गेण तत्त्वं पति क.। 9 ·तावचिन्तामणी याच संशयसाधारणं ज्ञानमा, हेतुः, स्व-परवाधक- प्रमाविरहः कचित् नियोयतेऽपि यथे। घटो नास्ती- त्यच स्वयोम्यानुपलब्धा घटाभावनिश्चयेनान्यस्यापि घटप्रमाविरही निश्चीयते । कचिद्बाधकप्रमामाच- कारणमिति भावः । अव्यवधानमंशये गान्दयोधाभावात् तनिर्णयो- ऽपि हेतरिति बोध्यम्। ननु परप्रमाया अयोग्यत्वेन लिङ्ग- विशेषणेभूतख-परसाधारणतदभावप्रमाविरहरूपयोग्यतायाः सर्वत्र निशेतममक्यतया कथमनुमिनिरित्यत पाद, 'योग्यतायाथेति, "हेतुः अनुमितिहेतुः, भवन्मते यथा गाब्दबोध इति भाव' । ननु संगयसाधारणमित्ययुकं तनिश्चयस्य कस्यचिदप्यमम्भवेन) मत्र तत्संभयस्यैव हेतुत्वादित्यत आह, 'स्व-परेनि, 'वाधकामा विरह नदभावप्रमाविरहा, 'अन्यस्यापोति, घटामाववत्त्वेम हेतु- नेति शेषः । ननु तथापि तदभावप्रमाविरहरूपाया योग्यतायाः संशयमाधारणं ज्ञानमनुमितिहेतुरित्ययुकं तदभावप्रमाविरहसंभ- यदभायां तसंसर्गानुमितेरसम्भवानदभावप्रमाविरहसंयमामयी- दशायां तत्तदभावोभयकोयुपस्थिति-विशेषादर्शनादिनन्वेन नद- भावसंशयमामय्या आवश्यकत्वात्तदभावप्रमाविरहसंशयस्य तदभाव- भंशयात्मकत्वात्तदभावभानस्य प्रतिबन्धकस्य अवादित्यत आह, (0 'अव्यवधानेत्यादि बोध्यमित्यन्त पाठ क-चिद्वितस्तकदये गालि । () क्वचिदप्यसम्भवेनेति का!

·भब्दास्यतुरोयाबगडे शब्दाप्रामाण्यवाद। विरहसंशयेऽप्यन्वयवोधः बाघसंशयस्यादूपणत्वात्। 'कचिदिति, प्रमेति तदभावप्रमेत्यर्थः, 'अन्वयवोधः' नसमां-- नुमिनिः, 'बाधेति । तदभावसंशयस्येत्यर्थः, तदभावनिश्चयवनेव प्रतिवन्धकत्वादिति भावः । यद्यपि लिङ्गतावच्छेदकप्रकारकपन- धर्मतानिश्चयस्यानुतितितया योग्यतायाः संशयसाधारणं ज्ञानमनु- मितिहेतरित्यमगतं, तथाप्येतद्दोषस्य 'वयन्वित्यादिना अन्यझतेव वक्ष्यमाणत्वान्नासङ्गतिः । केचित्तुः लिङ्गतावच्छेदकप्रकारेण परधर्मतानिश्चयोनानुमिति- हेतुः पर्वतत्तिरयमालोकोमो वा उभयथापि पहियाप्य इत्यत्र पहियायवानयमिति परामर्मास्यले(२) च व्यभिचारात् । किन्तु च्यातिप्रकारकपषधर्मतानिश्चपः स च प्रकृति लिङ्गतावच्छेदकयोग्य- गाथा: सन्देहेऽप्यस्त्येव । न चावच्छेदकसन्देहायाप्तिमन्देहो भवतीनि वाच्य। उमस्थल एव व्यभिचारादिति भाव । इत्याङ्गः । तदसत् । अवैतदभिमायकत्वे 'वधन्वित्यादिना वक्ष्यमाणममाधानासङ्गत: अनया युतया लिङ्गविशेषणौभृतयोग्यताया अनिययेऽपि अनु- मितिसम्भवात् । (५) बाधकसंशयस्यादूधकत्वादिति क० । (१) व्याप्तिश्चात्र साध्यामावववक्तित्परूपा, थापकसामानाधिकरण्यस्य व्यामित्व लिङ्गतावच्छेदकमानस्यावश्यकत्वात् अन्यथा धूमशामकवहि. समानाधिकरणरासभवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमित्यापत्ति । (९) व्यभिचार तौलिखा। .

·तत्वचितामो किञ्च तवापि योग्यतादिकं प्रामाण्ये प्रयोजकं बातो- तत्वस्य तथात्वे गौरवात् प्नातोक्तयि संवादेन नव्यास्त नम्बस्व श्राकाहादेमिमेव न्यायनये गान्दयोधहेतुः न तु योग्यताया जाम शाब्दयोधे कारणं सम्भवति, परममाया- अयोग्यत्वेन स्व-परमाधारणबाधकप्रमाविरहरूपायाप्तस्याः सर्वच निशेतमशक्यवादित्यत पाइ, 'योग्यतायायेति, "हेतुः न्यायनये भब्दयोधे हेतः, 'स्व-परेति पूर्ववत् । ननु तथापि संयमाधारण- मित्ययुकं माथसाधारणं हि भानं तदा मान्दधीधेतः सम्भवति यदि कचित्तसंशयः कारणं भवति, न चैव, एकपदार्थऽपरदार्था- भावप्रमाविरहरूपबाधकममाविरहसमयस्य(२) उतरूपेण पाहासाव- जानतया विशिष्टबुद्धिमाचविरोधिलादित्यत श्राइ, 'कचिधमेति, 'अन्वयबोधः' न्यायनये भाब्दबोधः, 'बाधेति पायाभावेत्यर्थः, राति सङ्गमयन्ति । प्रकारान्तरेणापि योग्यतादिजानस्य हेतुत्वं व्यवस्थापयति, "किश्शेत्यादिना 'सासां ज्ञानं हेतरित्यन्तेन, “तवापि' नैयायिक- स्थापि,(२) 'प्रामाण्ये प्रयोजक' माब्दममायाः प्रयोजक, 'प्राप्तोतत्व- स्येति भ्रम-प्रमाद-विप्रलिप्सा-करणपाट्वात्मकदोषचतुष्टयाभाव- वदुक्तत्वस्येत्यर्थः, 'तथासे' भाब्दप्रमाप्रयोजकत्वे, 'अनातोकेऽपौति धान्तप्रतारकवाक्ये करणापाटवजन्ये चेत्यर्थ', 'संवादेन' विषया- (३) योग्यतायाध ज्ञान कथं तनये शाब्दवोधहेतुरिति ख., गा। (१) एकपदार्थेऽपरपदार्थाभावप्रमाविरहरूंशयस्येति ख.। (२) नेयायिकस्य नये पौति ख, ग ।

·शब्दास्यतुरौयखण्डे भन्दाप्रामाण्यवाद । १८ प्रामाण्यास । एवञ्च ज्ञायमानकरणे प्रामाण्यप्रयो- जकतया ज्ञानमावश्यकमिति तासां जानं हेतुः, सच्च बाधेन । न च तत्र ईश्वर एवाप्त इति वायं। तथाप्यागोकला- भावान्, एतदाक्यस्य ईश्वरकण्ठ-ताल्चाद्यमिघातजन्यवाभावादिति भावः । इदमुपलक्षणं विमम्वादिशकवाक्येऽतिप्रमकेश्चेत्यपि बोध्य । "एवञ्च माब्दप्रमामयोजकले च, 'ज्ञायमानकरणे' इति मप्तम्यानि- छत्त, अन्नययास्य 'प्रयोजकत्यनेन, 'प्रामाण्यप्रयोजकतया (१) साम्द- प्रमामयोजकतया, तथाच जायमानकरणब्दनिष्टत्वे सति माब्द- ममामयोजकतयोयर्थः, 'ज्ञानमावश्यक मिति साब्दयोधकारण भानं योग्यतादौ विषयतासम्बन्धेनावश्यकमित्यर्थः, ज्ञाननिष्टशाब्द- जानकरतायो विषयतासम्बन्धनावच्छेदकलमावण्यकमिति तु फस्ति- नोऽर्थः । यत ज्ञापमानकरणनिष्टले सति यज्जातीयप्रमाप्रयोजक नत् ज्ञाननिस्तब्जातीयजानकारपनायां विषयतामम्बन्धेनावच्छेदक यथा प्रमानुमितिप्रयोजक व्यातिविमिष्टपषधर्मस्वमिति मामान्य- मुखौ यातिरिति भावः । केचित्तु 'जानमावश्यकमिति विषयतासम्बन्धेन मान्दधीकारण- ज्ञानवत्वमावश्यकमित्यर्थः, यत् ज्ञायमानकरणनिष्ठवे सति पजाती- चप्रमाप्रयोजक नत् विषयतामम्बन्धेन तन्नातीयजानकारपज्ञानवन यथा प्रमानुमितिप्रयोजकं व्याप्तिविमिष्टपक्षधर्मवमिति मामान्यतो- याप्तिरिति भावः । इत्याः। नदसत् । भगवग्नानमादाय माग्द- (१) प्रामाण्यप्रयोजकरूपवाया इति कस्पचिन्मसपुस्तकस्य पाठ।

·तत्त्वचिन्तामो समभिव्याहारविशेषादिनेति। मैवं । यत्र विमलं जलं बुद्धिस्वरूपयोग्यं कालान्तरीयपदार्थस्मरणं दैवायोग्यतादिविष- यकमादाय च सिद्धसाधनापत्तेः । अच भूयोऽवयवेन्द्रियमनिकर्षे चक्षुरादिनिष्ठे पित्ताद्यभावे च प्रत्यक्षप्रमाप्रयोजकलमादाय व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं, भूयोऽवय- वेन्द्रियमन्निकर्षादिश्च न ज्ञायमानकरणनिष्ठः, चक्षुरादेर्शायमान- करणत्वविरहात् । ज्ञायमानकरणलञ्च ज्ञानावच्छिन्नतजातीयप्रमा- करणतावत्वं, अन्यथा चक्षुरादेरपि चक्षुरादिलिजकानुमितिं प्रति जायमानकरणतया तद्दोषतादवस्यात् ज्ञायमानकरणधमादिनिष्ठ- रूपादौ प्रमानुमितिमादाय व्यभिचारवारणय तज्जातीयप्रमाप्रयो- जकमिति, तजातीयप्रमाप्रयोजकत्वञ्च तज्जातीयप्रमालावच्छिनायो जकत्वं, तेनात्मलित कानुमितिमादायात्म-मन:संयोगवाधाभावादी न व्यभिचारः । यातिविशिष्टपक्षधर्मतावलिङ्गदेन प्रमानुमितिलाव- च्छिन्नं प्रति हेतुतेति मतेनेदमनमानमिति न दृष्टान्तासङ्गतिः । न चैवमाकाहामत्त्योः स्वरूपामिद्धिः श्रावश्यकयोग्यतया अन्यथा- मिद्धतया शाब्दप्रमालावच्छिचं प्रत्यप्रयोजकलादिति वाच्यं। आका- झामत्तिविशिष्टयोग्यतात्वेन गाब्दममात्वावच्छिन प्रति प्रयोजकत्व- मिति मतमाश्रित्य तदभिधानात् । प्रयोजकत्वञ्च कारण-का- रणतावच्छेदकमाधारणं, तच कारणतावच्छेदकव्यावृत्तान्यथापिद्धि- (१) प्रयोजकलमितिमतेमेतदभिधानादिति ख, ग ।

·भन्दायतुथैयखण्हे शब्दाप्रामाण्यवाद । इत्यश्रुत्वैव नद्याः कच्छे महिपश्चरतीति शृणोति तचा- चतुष्टयराहित्ये मति नियतपूर्ववर्त्तित्व,(१) अन्यथा प्रयोजकत्वं यदि कारणतावच्छेदकत्वं तदा पूर्वपक्षिणये योग्यतादावसिद्धिः तैन पोग्यतादेः शाब्दप्रमायां स्वरूपसन्चनलस्यैवाभ्युपगमात् । यदि च जनकलं तदासान्नये स्वरूपासिद्धिवैशोषिकोग्यतादेः स्वरूपसज्जनक- वानभ्युपगमात् । अथ सलिग कपरमार्थ व्यभिचारः तस्य प्रमानुमिति- खावच्छिन प्रति हेतुत्वात् विषयतासम्बन्धेन ज्ञायमानलिङ्गनिष्ठत्वाच । न च विषयतातिरिकासम्बन्धेनैव ज्ञायमानकरणपत्तित्वं विवक्षितमिति वाच्यं । तथापि आत्मलिङ्गकप्रमानुमितिकारपोभूतमलिङ्ग कपरामर्श व्यभिचारादिति चेत् । न। व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मतावलिङ्गखेन प्रमानुमितित्वावच्छिन्नं पनि हेतुतावादिनये मलिङ्गकपरामर्शत्वेन प्रमानुमितिलावच्छिन्नं प्रति हेतुले मानाभावात् ज्ञानान्यले सति घेत्यपि वा विशेषणीयं । न च प्रमानुमिनिलादेः कार्यतावच्छेद- कवाभावादमिद्धिरिति वायं । अस्य प्राचीनमतानुयायित्वादिति। कचित्तु 'प्रामाण्यप्रयोजकरूपबत्तयेति पाठः, तत्र ज्ञायमानकरणे (९) घात्र कारणतावच्छेदकप्यारत्चान्यपासिद्विसामान्याभावनिवेशेनैव सामञ्जस्य चतुय्यपदं मिति वाच्यं । बन्ययासिद्धिस्वस्थानुगवस्था- भावात् वत्तदन्यपासिद्धाभावकूटनिवेभस्यावश्यकतया फूटलाघवार्थमेव तदुपादानात् । गतेन तादृशान्यथासिद्धिराहित्यमात्रकधनेनैव सामञ्जस्ये नियतपूर्ववर्तित्वरूपविशेष्यदर्श व्यर्धमिति पर्वपक्षोऽपि লি, সুনির্দিনাবিনামালিনকুনি ধু त्वस्य गुरुशरीरतया महागौरवानिरिति विभावनीयं ।

·तत्त्वचिन्तामणौ काहादिकमस्तिानच नदी-कच्छयोः संसर्ग इति, व्यभि- चारात्। अत एव न तन्माचं प्रयोजक प्रामाण्य अथ शब्दे 'प्रामाण्यमयोजकरूपवत्तया ज्ञान शाब्दप्रमामयोजकयोग्यता- दिमत्त्वप्रकारेण ज्ञानं, 'आवश्यक' अवश्यं कारणमिति तामां ज्ञानं हेतरित्यर्थः, तत्प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे तज्ज्ञानस्य सुतरां हेतुत्वा- दिति भावः। तत्प्रकारकज्ञानस्यैवावग्यं हेतृत्वमस्तु यज्ञानावच्छिन्न- यन्नातीयप्रमाकरणतावत् तत्तजातीयज्ञानकारणीभूतस्य तज्जा- तौपप्रमाप्रयोजकरूपवत्त्वप्रकारकज्ञानस्य विषय यथा लिङ्गं ज्ञाना- वच्छिन्नानुमितिप्रमाकरणतावद्भवति अनुमितिकारणीभूतं यदनु- मितिप्रयोजकव्याप्तिविभिष्टपक्षधर्मतावत्त्वप्रकारकं ज्ञान तद्विषयोऽपि भवतीति व्याप्तिरिति भावः । ननु उपायाभावात्तामा ज्ञानं कथं स्थादित्यत श्राह, 'तचेति, 'ममभिव्याहारविशेषः' श्राकाहायाहक', 'श्रादिशब्दादासत्ति-योग्यतापाइकोत्राप्तोपदेशपरिपहः । 'यत्रेति, प्राकाहामभावार्थ 'अश्रुत्वैवेत्युनं, तच्छ्रवणे 'जस्तमित्यनेन जनितान्व- थबोधत्वादाकाक्षा न स्यादिति भावः । वस्तुतस्त तच्छ्रवोऽपि यत्र कारागारविरहान तेन सममन्वयबोधोजातस्तवापि व्यभिचारो- योध्य', श्राकाशादिमत्वदस्मारितत्वोपपत्त(१) 'स्टयोतीत्युक्तं, 'नदी- कच्छयोः संसर्ग इति तात्पर्य्यविषय इति शेषः, अन्यथा वस्तुगत्या नदी-कच्छयोः मंसर्गमत्त्वादलग्नकतापत्तेः, 'व्यभिचारादिति कच्छे (0 तन्मात्र न प्रयोनकमिति ख.। (१) मारितत्वोपपत्तय इति स्व., ग.। प ·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े शब्दाप्रामाण्यवाद । ०३ यावत्समभिव्याहतेत्यपि लिङ्गविशेषणं कतिपयपद- स्मारिणस्तु संसर्गप्रत्ययोलिङ्गाभिमानादिति चेत् । न । तत्सन्देहेऽपि वाक्यार्थावगमात् । तत्र संसर्गभ्रान्तिरिति तात्पर्यविषयनदौमसाभावाव्यभिचार इत्यर्थः । न च तयोः संसर्ग वस्तात्पर्य्याभावेऽपि ईश्वरीयतात्पर्य्यमत्त्वात् कथं व्यभिचार इति चाच्य। अनेन वाक्येन प्रतीतेरजननादौठरतात्पर्य्यस्याप्यभावात् । यद्यप्येवं तात्पर्यविषयसंसर्गेण योग्यतावत्वस्य इतौ प्रवेशायभिचारो- ऽपि न भम्भवति। तथापि तात्पर्य्याघटितहेतपक्षे ददं दूषणं द्रष्टव्यं । वस्तुतस्तु एतदखरसेनेव 'वयन्विति वक्ष्यतीति बोध्यं । नन्वेवमा- कासादिमत्त्वस्य तव मते प्रामाण्यप्रयोजकता न स्यात् तत्मत्त्वेऽपि यथोकस्यले प्रमानुत्पादादित्यताह, 'अत एवेनि आकाहादि- मत्त्वेऽपि प्रमानुत्पादादेवेत्यर्थः, 'तन्मात्र' योग्यतादिमाचं, किन्तु तात्पर्य्यमपीति भावः । व्यभिचारोदाराय शकते, "अयेत्यादि, 'यावदिति श्रूयमाणयावत्ममभियाइतपदवेत्यर्थः, श्रूयमानानि याव- समभिव्याहतपदानि यस्येति बहुनौहिः, 'लिङ्गेति श्रूयमाणया- वत्तमभिव्यहतपदकलभ्रमादित्यर्थः, 'तत्सन्देहेपोऽति श्रूयमाणयाव- समभिव्याहतपदकत्वसन्देहेऽपौत्यर्थः, तथाच न तस्य लिङ्गविशेषणवं लिङ्गविशेषणस्य निश्चितस्यैवानुमापकत्वादिति भावः। इदं समाधि- मौकर्य्यादुक्तं । वस्तुतो यत्र समभिव्याहतयावत्यदश्रवणेऽपि कार- पान्तरविरहान नदी-जलयोरवययोधा नत्र कच्छे एवमपि व्यभि- चारस्तदवस्य एवेत्यवधेयं। गूढाभिमन्धिराह, 'तचेनि, प्राणयम- 10 ·तत्वचिन्तामणौ चेत् । न । अन्यकारणाभावेन() पदमेव भ्रान्तिजनक तथाचादुष्टं सत्तदेवाम्रान्ति जनयत् केन वारणीयं ।। असंसर्गाग्रहस्तवेति चेत् । न। संसर्गे बाधकाभावात् । अथाप्तोत्तत्वं लिङ्गविशेषणं तदेव वा लिङ्गं । न च नदी-कच्छयोः संसर्गे श्राप्तोतत्वं, आप्तोत्तत्वञ्च प्रामाण्ये विद्दानाह, 'अन्येति, विशेषणमन्देहे लिङ्गाभावादिति भावः। 'पदमेवेति, वातन्व्येणेति, शेषः, 'अदुष्टमिति दोषाभावमहात- मित्यर्थः, 'तदेव' पदमेव, तथाच भ्रमं प्रति लाघवेन भन्दज्ञानत्वे- नैव पदज्ञानस्य कारणत्वकल्पनादिति भावः । श्राशयमुद्घाटयति, 'असंसर्गति, संमर्ग इति संमर्गग्रह इत्यर्थः । न च कारपाबाध एवं बाधक इति वाच्यं। तस्य कारणले मानाभावादिति भावः.. व्यभिचारोद्धाराय पुनराशङ्कते, 'अथेति, 'श्राप्तीतत्वं' श्राप्तोक्रपद स्मारितत्वं, प्राप्तोक्तत्वञ्च मकृतवाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवदनुमन्धीय- मानत्वं, तच्च नोक्तस्थले प्रशतवाक्यजन्यमतीत्यप्रसिद्या प्रकृतवाक्यार्था- प्रसिद्धेः, तत्ममिवौ च भगवत्तात्पर्य्यमादाय तात्पर्यगर्भसाध्यस्थापि मत्त्वादिति भावः । एवं नईि योग्यतादिविभेषणं व्यर्थमत आह, 'नदेव वेति प्राप्तोतपदस्मारितलमेवेत्यर्थः, 'नदी-कच्छयोः संसर्ग' नदी-कच्छयोः संसर्गरूपप्रकृतवाक्याशे, 'श्राप्तोक्कत्वं' श्रूयमाण- यावसमभियाइतपदकावे मति यथार्थज्ञानवदुक्रत्वं, कच्छपदे इति शेषः। नन्वानोकत्वम्य स्वरूपसत एवं मान्दप्रमाजनकलात्तदज्ञानदभा- (९) धन्धकारयाभावे इति ख.।

·शब्दास्यतुरीपखण्ड शब्दापामाण्यवादः । तन्त्रमिति तत्तया जायमानस्य हेतुत्वेन तब ज्ञान- मावश्यक व्याप्तिमत्तया ज्ञातस्येव लिङ्गस्य, तदवगमश्च लोके धमाद्यमूलकतया महाजनपरिग्रहेण वेदे स्मृतौ चेति चेत् । न। यच कुत्रचिदाप्तत्वमनातस्यापि सर्व- यामपि मम वाक्यादनुभवसिद्धी बोधः स भवनमते कथं स्यालिङ्ग- विशेषणस्यानिधितावादित्यत आई, 'श्राप्तीमत्वञ्चेति, 'प्रमाण्ये' शब्दस्य भाब्दप्रमाजनकले, 'इति' अतो हेतोः, .'नदत्तयेति आप्तोतलव- प्सया जायमानस्य पदस्य शाब्दबोधहेतुबेन तवायाप्तीमत्वज्ञानं भाब्दवोधात्पूर्वमावग्यकमित्यर्थः, 'प्याप्तिमत्तयेति यथा व्याप्तिम- तया जायमानस्य लिङ्गास्थानुमितिहेतुत्वेन व्याप्तिजानमनुमितेः पूर्वमावग्यामित्यर्थः । न च प्राप्तोतत्वस्य मामाषयप्रयोजकर्ष पूर्व निराशन मिति वाच्यं । भमादिशून्यवघटितातोकवस्यैव गौरवादिना प्रामाण्यप्रयोजकतानिराकरणादिति भावः। सम्बादिशकादिवाकयेऽपि नादृशयथार्थज्ञानवता परमेश्वरादिनाऽनुमन्धीयमानत्वसत्त्वेनाप्तोक्तत्व- सत्त्वान्न व्यभिचारः। नन्षाप्तोगत्वज्ञानं कथं स्थादित्यत आह, 'नदवगमश्चेति, 'लोके' लौकिकवाक्ये, 'भ्रमादौति, 'श्रादिना प्रमाद-विप्रलिमा-करणापाटवपरियहः, 'महाजनेति विशिष्टव्यव- ट्रियमाणार्थबोधकवेनेत्यर्थः । श्राप्तवं विकल्य प्राप्तोतत्वस्य लिङ्गविशेषणत्वं दूषयति, 'यत्र कुत्रचिदिति, 'प्राप्तत्वं' यथार्थज्ञान- वाचं, 'अनाप्तस्यापि' प्रकृतवाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानशून्यथापि, तथा- ·तत्त्वचिन्तामणौ पाप्तत्वमप्रमितं, भान्तः पुरुपधर्मत्वात् प्ररुतवाक्यार्थ- यथार्थज्ञानववच्चाप्तत्वं प्रथमं दुर्गह, भ्रमाद्यमूलक- त्वस्य प्रष्टत्तिसंवादादेश्च तद्ग्राहकस्याज्ञानात् प्रवृत्तिश्च चाव्यावर्तकतया श्राप्तोकवे लिङ्गविशेषणेऽयुक्तव्यभिचारस्तदवस्थ- इति भावः । 'सर्ववेति, मकलवाक्यार्थगोधरयथार्थज्ञानवत्त्वमित्यर्थः, 'अमित' अप्रसिद्ध, अप्रसिद्धौ हेतुमाइ, 'भान्नेरिति, सकल- बाक्यार्थगोचरजानस्य यथार्यत्वे भ्रमोच्छेदात् भान्तेः पुरुषधर्मवा- नुपपत्तेरिति भावः । 'प्रथम' वाक्यार्थज्ञानात्पूर्व, 'दुर्यहं दुनियेयं, निशेतमशक्यस्य च न लिङ्गषणत्वं शिङ्गाविशेषणनिधयाभावेनानु- मित्यमाभवापत्तेरिति भावः। दुनिश्चयत्वमेव उपपादयनि, 'प्रति- सम्पादेति सम्बादिप्रवृत्तिप्रयोजकत्वेत्यर्थः, 'प्रादिपदात्सम्यादीच्छा प्रयोजकल्पपरियहा, 'तद्ग्राहकस्येति प्राप्तवानुमापकलिङ्गविशेषण स्येत्यर्थः, अयं प्रकृतवाक्यार्थगोचरपयार्थज्ञानवान् धमाधमूलकेतद् वाक्यमयोलान् मम्वादिप्रतिप्रयोजकैनदाक्यप्रयोकृत्वात् इत्यादि क्रमेण यत्तयां सामान्यतोव्याप्या प्राप्तत्वस्थानुमेयलादिति भावो। 'प्रज्ञानादिति प्रकृतवाक्ये प्रजानादित्यर्थः, प्रवृत्तिसम्बादस्य वा. क्यायोधाधौनप्रवृत्त्युत्पत्तेत्तरकालमेव ग्राध्यत्वेन धामार्थज्ञानात्पर्य नदजानात नदज्ञाने च तेनैव हेतुना धमाधमूलत्व स्यानुमेयतया भ्रमाद्यमूलकवस्थापि ज्ञानामभवादिति भावः। नन्वन्नवापि कथं मादयोध: ज्ञायमोनेत्यादिव्याप्तिबस्लादाप्तोतलनिश्श्यस्य तथापि मादधौतुवादित्यत शाह, 'प्रवृत्तियेति सदस्य प्रवृत्तियेत्यर्थः, 1 ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड शब्दाप्रामाण्यवादः । १७ सन्देहादपि । किञ्च प्रशतसंसर्गे अयमधान्तो यथार्थ- जानवान्वेति संसर्गमप्रतीत्य मातुमशवयं वाक्यार्थस्या- पूर्वत्वात् । वयन्तु ब्रूमः बाधकप्रमाणभावो योग्यता प्रवृत्तिथ फलजननं शाब्दबोधजनकलमिति यावन, 'सन्देहादपि' आप्तोक्तत्वसन्देहादपि, ज्ञानावच्छिन्नेत्यादिव्याप्तौ निश्चयत्वस्य गौरवेण साध्यकोटावप्रवेगासमाप्तिवलेनाप्तोतत्वज्ञानमात्रस्यैव माब्दधौहेत- त्वान् नव च लिग विशेषणतया तविश्वयस्थावश्यकवादिति भावः । केचित्तु ननु यदि प्रहत्तेरुत्तरकालमेव प्रवृत्तिसम्वादग्रहः तदा सम्बादिपत्तिजनकत्व हेतुना प्रामाण्यनिथयेऽन्योन्याश्रयः प्रामाण्य- निधयानन्तरमेव प्रत्तेरुत्पादमम्भवादित्यत श्राह, 'प्रवृत्तिश्चेति, 'सन्देवादपि' प्रामाण्यसन्देहादपि, निष्कम्पप्रवृत्तावेव प्रामाण्यनिय- यस्य प्रयोजकवादिति भावः । इति व्याचक्रुः । हेतुज्ञानाभावेन दुनिश्चयत्वमुक्ता माध्याप्रसिद्या दुनिश्चयत्वमाह, 'किच्चेति, 'प्रकृतेति प्रकृतकर्मव-रजतयोः संमर्ग इत्यर्थः, 'यथार्थति रजतसंघर्गवति कर्मत्वे रजतसंसर्गविषयकज्ञानवानयमित्यर्थः, 'संसर्ग- मप्रतीत्येति कर्मव-रजतयोः संसर्गमप्रतीत्य पूर्वमित्यर्थः, 'वाक्यार्थस्य' कर्मत्वे रजतमंसर्गवत्त्वस्याप्तलघटकस्य, 'अपूर्वत्वात्' कर्मव-रजतयोः संसर्गप्रतीतेस पूर्वमजातलात् । न चैवमाप्तोतलसन्देह एव तव कथं स्यात् कोटितावच्छेदकरूपेण कोयुपस्थितिविरहादिति वाध्य । मम () इत्याडरिति ख, ग ।

·. तवचिन्तामणी सा च न लिङ्गविशेषणं वाधकप्रमाणमाचविरहस्य सबब निश्थेतुमशक्यत्वान, तत्संशयेऽपि शब्दादन्वयबोधाच, . लापवात् योग्यताथा व मान्दामाप्रयोजनोलेनाप्तोलवस्थातथावान नज्ञानस्य मान्दधौ हेतुत्वाभावेन मन्देहाभावेऽपि पतिविरक्षादिति भावः । मनु नदी-कच्छयोस्तात्पर्यगर्भहेतुविरहादेव न व्यभिचार- इत्यस्वरसादाद, 'वयन्चिति, 'बाधकेति एकपदार्थेऽपरपदार्थाभाव- निद्ययमामान्याभाव इत्यर्थः, 'अशक्यत्वादिति परप्रमाया अयोग्य- वादिति इदया) । तविधयाभावे प लिङ्गतावच्छेदकमकारक- लिङ्गनियथाभावादनुमितिनं स्वादिति भावः । 'तमंगये पौति योग्यतायाः संशये पौत्यर्थः, नस्या लिङ्गविशेषणवेत तत्कथं स्यात् लिङ्गनावश्छेदकमकारकलिङ्गानिययस्यानुमितिदेतत्वादिति भावः मच माध्यमन्देशातिरिक्रममयान्यतिङ्गतावच्छेदकप्रकारकलिङ्गजा नवनानुमितिहेतुत्वं तच्च योग्यतायाः मंगयदशायामपि सन्भवत्येव पारूपेण योग्यतामन्देशस्य माध्यसन्देइपर्यवसन्नत्वादिति वाच्यं । गौरवात् माध्यव्याप्यमाध्यवत्तायादमित्यापत्तेय । न न पाय- हेतभेटेनानुमितिकार्य-कारणभावभेदादच योग्यतां संभयमा- धारण जाममेव हेतुान्यताभावामकारकत्ल विशेषणे गौरवादथा- पति वा । भन्दापानमरवदन्यचापि पतत्माध्ययाप्येतद्धतम- नामंगयादमुमियापत्तेः। दम्पतरणं यथोकतौ व्यभिचारजा- 10 सादादपरोधात क." तिमिति, ·शब्दास्थतुरीयखण्ड़े शब्दापामारणवादः । SE शब्दप्रामाण्ये तु योग्यतायाः संशय-निथयसाधारणं जानमा) प्रयोजकमिति शब्दः प्रमाणमिति । नदशायामपि वाक्यादनुभवसिद्धो बोधः कथमनुमानास्थादतः मन्दो मानान्तरमित्यपि वोध्य। ननु भवन्मतेऽपि योग्यतासंशयदशायां कथं वाक्यार्थबोधः नविश्चयस्य भाब्दहेतुत्वादित्यत शाह, 'शब्द- मामाये लिति शन्दे प्रमाजनकवे वित्यर्थ:(१) । अनातिनव्यवैशेषिका:(३) लिङ्गतावच्छेदकप्रकारकलिङ्ग निश्चयो- नातुमिनिहेतुः पर्वतदत्तिरयमाप्तोकोधूमो वा उभयथापि वहि- व्याप्य इत्यत्र वझियाम्यवानयमित्यादिपरामर्भस्यले च व्यभिचारात् किन्तु व्याप्यत्वप्रकारकलिङ्गनिश्चय एवानुमितिहेतुः स च प्रश्ते- लिङ्गतावच्छेदकयोग्यतायाः संशयेऽपि सम्भवत्येव । किञ्च योग्यतायाः संभयदशायामुकदेतो व्यभिचारशानदायाच व्यभिचारिणोऽयमि- परिणो वा पचहत्तेरपचत्तेर्वा हेवन्तरस्य ज्ञानादेवानुमितिः स्थात् कि शब्दस्य प्रमाणान्तरलेन । ननु पद-पदार्थपक्षकानुमानात् संसर्ग- सिद्धावपि घटमानयेत्यादिशब्दश्रवणानन्तरं घटकर्मकानयनानुकूल- कतिमानित्यादिविशेषण-विमेयभावेन प्रतीतेरनुभवसिद्धाया अम- भवः अनुमाने पदार्थभंसर्गस्यैव विशेषणतया भानादतः शब्दोऽवश्यं मानमगीकार्य। न चानुमानानन्तरं मनसा नादृशमतौतिसम्भव- (१) संशयसाधारण ज्ञानमिति ख.. (१) माब्दप्रमाजनकत्वे वित्यर्थ इति क°। (२) यत्राभिनवेशशिका इति ख, गल।

·८० নদ্বিনামযাঁ इति वाच्या तथा कल्पने गौरवात् मानाभावात् शब्दप्रवणानन्तरं प्रथमत एव तदाकारजानस्थानुभवसिद्धत्वाञ्चेति चेत्, कर्मवादिकं पचयित्वा वस्तुगत्या कर्मलादौ घटादेयादृभः संसर्गः प्रतीयते नसं- मर्गश घटादिकं माध्यं, एइमानयनादिकं पक्षोशत्य कर्मवादिकं भायं समूहालम्बनपरामर्माविशेष्ये विशेषणमित्यादिन्यायेनार्थसमा- जयस्ता तादृखनुमितिरिति न कोऽपि दोषः । न च घटः कर्म- समानयन दृतिरित्यादिनिराकास्यलेऽपि घटकर्मकानयनानुकूज- कृतिमानित्यादिवोधापत्तिः अनुमितो आकाइया: कारणत्वामा- वादिति वाच्यं । व्यायादिजानमचे तवानमित्यात्मकतादृशबोधस्य नैयायिकेनापि दुरित्वात् । अथ न पचतीत्यादौ कथमभावे कृत्या- देरपथबोधः तादाम्पेनाधाराधेयभावेन च सम्बन्धेन बाधान सम्ब- न्धेनानुमातुमशक्यत्वात् । न च प्रतियोग्यतयोगिभावसम्बन्धेनानमा नयं नैयायिकमनेऽपि तेनैव सम्बन्धेनान्वयबोधादिति वाच्यं । तेथ व्याप्यनिरूपकत्वात् तादाम्यातिरिकदृष्यनियामकसम्बन्धस्येव व्याप्य- निरूपकाबात् । एवं घटमानयेत्यादी कृत्यादाबानयनादे कपमन्वय- बोधः अनुकूलबादेत्यनियामकत्वादिति चेत् । न । वृत्त्यनियाम- कसम्बन्धस्यापि व्यातिनिरूपकत्वात् । न च तथापि व्यायायभान- दभाषामपि वाक्यादनुभवमिद्धो बोधः स कथं स्थान कारभा- वेनानुमित्यसम्भवादिति वाथं । तादृशानुभवस्यैवामिद्धे व्याप्यादि- सामानन्तरमेव वाक्यार्थनोधस्वीकारान् । न धानन्तव्यायादिज्ञान- कपने गौरवालाघवेन मन्दस्यैव प्रमाणन्तरवं करपाते इति वायं । वाक्यार्यानुभव पूर्व मर्ववादिमिद्धाया पदार्थापस्थितेरेव नियमतो ।

·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । ८१ यास्यादिविषयकवखौकारादतिरिककल्यनाभावेन गौरवाभावात् । वस्तुतस्तु माध्य-साधनभेदेन वविधान्वय-व्यतिरेकव्याप्तिबुद्धीनां परस्परयभिचारेण विशेषत एवं कार्य-कारणभावो न तु मामान्यतः एवच शाब्दबोधस्थलाभिषिकायामनुमितौ श्राकाहादिज्ञानमेव हेतुः न तु व्याप्तिपरधर्मवादिजानमतो व्यायादिजान विरहसिन तिरिति प्राः, नदसत् शब्दश्रवणानन्तरं जायमाने वाक्यार्थबोधे शाब्दत्वजातिविशेषस्यामुमर्थ रणोमि श्रुतमेवेदं पुराणादिभ्य इत्या- धनुभवमिद्धत्वेनापहीतमशक्यत्वात् । न चैवमापयामौत्यनुव्यवमा- यवलादापत्तेरप्याधिक्यापत्तिरिति वाच्यं । तादृशानुव्यवसायमा इष्टापत्तेः । वस्तुतस्तादृशानुव्यवसायस्यैवाभावात् । न च तादृशा- नुव्यवमायमिद्धः शाब्दत्वजातिविशेषः(१) अनुमिनित्वव्याण एवास्थिति वाच्यं। बांक्यश्रवणानन्तरं जायमानस्य वाक्यार्थबोधस्थानुमितिले मानाभावात् प्रत्यवभिन्वानुभवत्वस्यामयोजकलात् । न चानुमिति- मामय्येव भानं, तस्या एव तदानीमसिद्धेः अनुमिनिवसावेऽनुमिनो- मौत्यनुव्यवमायापत्तेय । अथातुमितिभिन्नत्वे एव कि मान। न चानुमितिले प्रमाणभाव एव मानमिति वाच्यं । अनुमितिभित्रले प्रमाणभाव एवानुमितिले मानमित्यस्यापि सुवचत्वादिति चेत्, मास्तुभयं, तथापि भवतो नाभिमतसिद्धिः मानमितं न साक्षात श्रुतमेवेदमिति प्रनौसेः सर्वानुभवसिद्धाया एव मानवाच । केचित्तु मध्दश्रवणानन्तरं जायमानस्य वाक्यार्थबोधस्थानुमिति- रूपत्वे माधनिथयदशायां सिषाधयिषामन्तरेण स न स्यात् पक्ष- (२) तादृशानुभवसिद्धशाब्दत्वनामजातिविशेष इति ख, ग । 11 ·तत्वचिन्तामो साविरहादित्यतिरियते शब्दः । न च सिपाधयिषाविरहवछा- ब्दमामयौविरहोऽपि पक्षनायां प्रवेशनीय.(६) इति वाच्च । तथा मति मिषाधयिंधा-शाब्दसामग्रोविरहविशिभिभावलेन पर- साया अनुमितितुल्वे गौरवापत्ते. । न च विभिष्टान्तं न कार- णतावच्छेदके प्रविष्टं अपि तु अभावविशेषपरिचायकं कारणवन्तु तदभावव्यक्तित्वेनेति न गौरवमिति वाच्यं । अभावस्य तामित्वेन कारणले बहतरकार्य-कारणामावविलोपप्रसङ्ग इति(२) बहुषु प्रति- पादिनबादित्याः। तदमत् । अनुमितावपि पक्षनाया हेतुत्वे । मानाभावादिति कृतं पल्लवितेना (१) तथाच शाब्दसामग्रौदभाया साध्यनिश्चयमाचे प्राब्दसामयौविरह. विभिएसाध्यनिस्वाभावातावान पक्षनाहानि । (१) तथाच बाधनिसथाभावम्य सत्प्रतिपक्षनिययाभावस्य व्यवच्छेदकध- दर्शनाभावस्य च तादृशतादृशामावत्वेन एथक एयक कारणत्व सर्वात भवसिइ,यदि सत्ताक्तित्वेगाभावकारणत्व स्वीक्रियते तदा बाधनिश्चय- सत्यतिपक्षनिश्चयावच्छेदकधर्मदर्शनवतितमान्यतमलावच्छिमामावस्य ताक्तित्वेन कारणत्वसम्भवात् वादृभकारणव विलीयेत, दिसौयेत प समानविषये भाब्दत्वावच्छिन्न प्रति प्रत्यक्षमामयभावस्य अनुमिति. मामयभावस्य च एथक कारणत्वं, तथापि तादृशमामयोध्यायलर- वावछिन्नाभावस्य तयित्वेन कारणवसम्भवात् । तत्तद्यमित्येना- भावकारणत्व यदि न स्वोकियते तदा नादृशान्यतमाचावच्छिामावस्य पादृशान्यतमत्वावच्छिद्राभावत्वेदेव कारणत्वमवायमझोका तपाच तादृशान्यतमादस्य गुरुशरोरतया तदपेक्षमा प्रत्येकल्पावच्छिन्नाभावस्य মন্বন্ধদেবপ্লিানাল জাহান পামু ন নান্ধায় विनय इति भाव ।

·भब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । ८१ 'जरमीमांसकास्तु लोके वक्त ज्ञानानुमानात्तदुप- ननु घटमानयेत्यादौ सर्वच लौकिकवाक्ये गान्दयोधात् पूर्वमयं बता श्राधेयतादिसंसर्गककर्मलादिविषयकघटादिविशिष्टज्ञानवान् आधेयतादिसंसर्गण कर्मत्वादिसाकाझं यद्घटादि तस्य यज्ञानं त- घ्नन्य भमाद्यजन्यच्च यदाक्यं तत्प्रयोकृत्वात् योयसंमर्गक-यत्माकास- यज्ञानजन्य-धमाधजन्यवाक्यस्य प्रयोक्ता स तसंसर्गक-तदिषयक- तदिशिराज्ञानवान् घटेनेतिवाक्यप्रयोक्ता प्राधेयतासमर्गक-करणव- विषयकघटविशिष्ट ज्ञामवाम् अहमिवेत्यनुमानस्य कर्मवादिकमाधे- यतादिसंमर्गण घटादिमत् तेन संसर्गण सविषयकघटादिविशि- एज्ञानवदुक्कपदस्मारितत्वात् घटादिकरणत्यादिवदित्यनुमानस्य वा सामग्रीसम्भवेन तादृमानमित्यनन्तरमेव गाब्दबोध इति लौकिक- भब्दोऽनुवादक एव न तु प्रमाणं अग्रहीतग्राह्मनुभवकरणलस्यैव प्रामाण्यपदार्थवादै तु वनुरभावेनैव तादृशानुमानासम्भवान् प्रमा- पात्वमिति प्राचीनमीमांसकमतभिराकर्तुमुपन्यस्थति, 'जरदिनि, एतन्मने सर्वच लौकिकवाको शाब्दबोधात्यागनुमितिमामग्रीसम्भवा- दनुमित्यनन्तरमेव भाब्दबोध इति लौकिकमब्दोऽनुवादकः, वक्ष्य- माणप्राभाकरमते तु लौकिकम्थले शाब्दबोधनिर्बाहकमेव वक्त- जानानुमानमिति लौकिकः शब्दोऽनुवादक इति ततो भेदः। 'लोके' लौकिकवाक्ये, 'बधानेति अयं वक्रेत्युक्तमकारेणेत्यर्थः । ननु वकृज्ञानानुमानात्कर्मव-घटायोस्तत्संसर्गस्य च सिद्धावपि कर्म- लादौ घटादिमत्त्वं न मिमित्यत आह, 'तदुपौवीति वक्तृजा- ·तत्त्वचिन्तामण जीविसंसर्गानुमानाहा वाक्यार्थसिद्धौ शब्दस्यानुवाद- कत्वं वेदे तु तदभावात् स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यमिति) नानुमानोपजीवीत्यर्थः, “संसर्गानुमानादिति कर्मवादिकमाधेयता- दिमपर्गण घटादिमत् तेन संसर्गण स्वविषयकघटादिविशिष्टज्ञान- वदुक्कपदस्मारितवादित्यनुमानादित्यर्थः । न च भ्रमात्मकघटवि- शिष्टज्ञानमादाथ व्यभिचार इति वाच्यं । परैर्भमानभ्युपगमादिति भावः। एतस्य वक्तृज्ञानानुमानोपजीविवन्तु कर्मवविषयकघटवि- मिएजानस्य देतघटकत्वेन तसिद्धिदारा बोध्यं । 'वाक्यार्थमिद्धौ' सर्वत्र भाब्दबोधात्यागुतवाक्यार्थमिद्धो, 'भब्दस्य' लौकिकमब्दमा- अस्य, अनुवादकलं' म्हौतग्राह्यनुभवमाचजनकत्वं स्वसमानाधिकरण- स्वाथ्यवहितपूर्ववर्ति-खममानाकारनिद्ययविषयविषयक-तदिशेश्यका ताप्रकारकानुभवमाचजनकवमिति यावत्, खपदमनुभवपरं, न ते प्रमाणसमिति मेषः, पारदौपानानुभवकरणवस्यैव प्रामाण्यपदार्थत्वात्। अरहौतपादनुभवकरणवश महौतपाहीतरानुभवमात्रकरणत्वं, तञ्च स्वभमानाधिकरए-खायवहितपूर्ववर्ति-स्वसमानाकारनिश्चयविषय- विषयकेतर-तदिशेयक-तत्मकारकानुभवकरणत्वं, स्वसमानाकारत्वञ्च खमिन् चादृशौ नदिशेय्यकलावच्छिन्न तत्प्रकारिता तादृशतद्धि - य्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारिताभात्तित्वमिति भावः । 'तदभावादिति वॉरभावेन वकृज्ञानाद्यनुमानाभावादित्यर्थः, 'स्वातन्त्र्येण' वकृता- भानुमानं विनापि मान्दवोधजनकलेन, 'वेद इति बेदम्पले " प्रमाणसमितीति ।

·शब्दायतुरीयखरहे शब्दाप्रामाण्यवादः । ८५ वदन्ति । तन्त्र । वेदे तृप्तसामग्रौता लोकेऽपि संसर्ग- प्रत्ययादन्यथानुवादकतापि न स्यात् लिङ्गस्य पूर्वत्वे- ऽपि() व्याप्तिस्मृतिविलम्बेन तहिलम्बात् । अनाप्तोतो व्यभिचारात् वेदतुल्यापि सामग्री न निश्चायिकेति कृतशाब्दमामग्रौत इत्यर्थः, 'संसर्गप्रत्ययादिति वक्तृजानाद्यनुमानापा- गेव मंमगंगाब्दयोधादित्यर्थः, 'अन्यथेति वैदिकस्यले कृप्तशाब्दमा- मय्या लौकिकस्थले विरहे इत्यर्थः, 'अनुवादकतापोति ग्रहीत- पाहिमान्दधौजनकत्वमपौत्यर्थः, मामय्या अभावादिति भावः । ननु वज्ञानाधनमानात्प्रागेव समर्गप्रत्ययोभवतीत्युक्रमयुकं मर्वत्र शाब्द. सामग्रौदशायर्या हेतज्ञानसत्वेनानुमितिमामय्याः मत्त्वादनुमितेरेव प्रथममुत्पादात् शाब्दसामग्र्यपेक्षया अनुमितिमामय्या बलवत्त्वादि- स्थत श्राइ, 'लिङ्गस्येति, “पूर्वत्वेऽपि(२) हेततावच्छेदकरूपेण ज्ञात- वेऽपि, 'तदिलम्बात्' अनुमितिविलम्बात्, लौकिकवाक्ये क्वचिदनु- वादकत्वन्तु दटमेवेति भावः । 'अनाप्तताविति, 'अनाप्तोको' लौकि- कवाक्ये इत्यर्थः, 'व्यभिचारात्' व्यभिचारदर्शनात् भ्रमजनकत्वदर्श- नादिति यावत्, "वेदतुल्येति लौकिकवाक्यस्यले वेदतुल्यमाम- गौमाचं न निधायकं किन्तु प्राप्तोतलनिश्चयोऽपौत्यर्थः । क्वचिनौ- किकवाको भ्रमजनकत्वदर्शनात् स्लौकिकवाक्यत्वरूपसाधारणधर्मदर्श- नेन मर्वत्र लौकिकवाक्ये भ्रमजनकत्वमायसम्भवात्तस्यैव प्रतिवन्धक- (1) पर्णत्वेऽपौति कम (२) पूर्णत्वेऽपौवि क.॥

·तत्त्वचिन्तामणौ चेत् ।न। चक्षुरादेस्तथात्वेन तच्छङ्कायामपि प्रमाप- कत्वात् । ज्ञायमानं करणं सन्देहे न निश्चायकं लिङ्ग- वदिति चेत्। न । संशयो हि(ए) न वाक्ये तस्य निश्च- यात्, न तज्जन्यज्ञानप्रामाण्ये तस्य तदुत्तरकाली- वादातीतखनिश्चये च तत्संशयः आप्नोकत्वञ्च तत्पदार्थवत्तत्य- दार्पज्ञानवदुरुत्वं, तथाच तविश्यादेव वाक्यार्थसिया शब्दस्या- भुवादकवमिति भावः । 'तथालेन' फचिद्धमजनकत्वेन, 'तच्छ- झापामपि' चबुदरूपसाधारणधर्मदर्भनेन भ्रमजनकत्वमायामपि, सपाप धमशनकलसंभयो न ममाप्रति प्रतिबन्धकः व्यभिचारादिति भावः । प्रमाणविशेषफल प्रति भंमयः प्रतिवन्धक इत्यागते, 'जायमानमिति सक्षुरादिय न जायमानकरणमिव्यर्थः, “लिङ्गा वदिति नद्यया व्याप्ति-परधर्मतामंशयदशायावानुमितिजनकमि- त्यर्थः, तथाच लौकिकवाक्येन संभयसत्त्वे कथं निश्चयोजननीयः। एतयाप्तिबलेन मंगयस्थ प्रतिबन्धकलादिति भावः । ननु व्याप्तिवलेन प्रकृते कस्य संप्रयः प्रतिवभक उच्यते, किमानुपूर्वोमन्देहः, तद्- वाक्यजन्यज्ञानमामाण्यसन्देहः, प्राप्तोफवसन्देहोवेति क्रमेण दूषयति, 'मंग्योदौति, 'न वाक्ये' नानुपूर्यो, 'तस्य' श्रानुपूर्वी विशेषस्य, 'तस्य' तन्नन्यज्ञानप्रामाण्यसन्देहस्य, 'तदुत्तरेति नजन्यज्ञानोत्तर- काशीनवादिष्यर्थः, नेपाच तस्य कथं प्रतिवन्धकतेति भाव:(१) । (१) सन्देशोषोति का। (1) नम्य निश्चयसावादिति का। (" तथाप तस्य कर्ष संशय पतिबन्धक इति भाव इति ख., ग.।

·एन्दाख्यतुरौयखण्डे शम्दाप्रामाण्यवाद । CO नत्वात्, नाप्तीतत्वे तन्निश्चयस्यानत्वात्। ननु लोके आप्तोत्तत्वसन्देहे वाक्यार्थधीनति तन्निश्चयांहेतुः तथा- च वाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानअन्यत्वग्राहकात् तदुप- जीविनोऽनुमानात् वाक्यार्थधौरिति चेत् । न। वेदे 'तनिश्चयस्थानणावादिति, प्रमाणाभावादिति भावः। तथाच प्राप्ती- सत्यनिश्चयो यदि हेतुः स्यात्तदैव तन्निययविघटनद्वारा तत्संशयः प्रतिबन्धकः स्यान्न वेवमिति(३) तछंशयोऽपि न प्रतिवन्धकः । न च भ्रमजनकत्वसंशय एवं प्रतिबन्धकोवतव्य इति वाच्यं । तस्य विरोध्यविषयकतया लिङ्गेऽप्यप्रतिबन्धकन्वेन व्यभिचारादिति भावः । 'लोके' लौकिकवाक्यस्थले, 'आनोकत्वस्य तत्पदार्थवत्तत्पदार्थज्ञा- नजन्यावस्य, सन्देहे व्यतिरेकनिश्चये च, तनिश्चय इति, पसंयो यद्यतिरेकनिशयश्च यत्र प्रतिबन्धकः तनिश्चयत्वावछिन्नस्तद्धेतु- रिति नियमादिति भावः । 'वाक्यार्थगोचरेति तत्पदार्थवत्तापदार्थ- ज्ञानजन्यवरूपाप्तीकत्वस्य ग्राहकादित्यर्थः, 'तदुपगीविन इति बज- पौहि:() तदुपजीव्यात् सत्पदार्थ तापदार्थानुमानादित्यर्थः, 'वा- क्यार्थधौरिति सर्वत्र भब्दमोधापूर्व वाक्यार्थधौरित्यर्थः, नयाचानु- (१) तनिश्चयखालिङ्गत्वारिति क.। (१) वाक्यार्धगोचरयथार्थ ज्ञानवजन्यत्वयाहकादिति क. । (१) न चैवमितौति ख०, गः । () तत् उपजीवि यस्य इति वजनीधिरित्यर्थः ।

·तत्वचिन्तामणी तद्रहितस्यापि सामर्थ्यायधारणात् तदनिययेऽपि वेदा- नुकारेण पद्यमानमन्वादिवाक्येऽपौरुषेयत्वाभिमानि- 'नोगीडमीमांसकस्यार्थनिश्चयात्। न चासौ भ्रान्तिः, वाधकाभावात् पौरुषेयत्वनिथयदशायामपि तस्य नथात्वात्। वादकः शब्द इति भावः । प्राप्तोत्वनिययः किं शाम्दप्रमामा महकारी, किं वा लौकिकवाक्यादौ, लौकिकत्वेन जाते वाक्ये वा,(२) नाद्य इत्याद, 'वेद इति, "तद्रहितस्थापि' विषयतया प्राप्तो- वज्ञानरहितस्यापि, 'सामर्थंति भादवीधजनकन्वानुभवादित्यर्थः, नवये पौत्यादिः, न दितीय प्रत्याइ, “तदनिश्चये पोति प्राप्नोफ- लानियोऽपोत्यर्थः, 'अपौरुषेयत्वेति पुरुषाप्रणोतवेत्यर्थः, 'गौडेति दाक्षिणात्यादौनां वेदाभिजतया नव वेदबधमासम्भवादपौरुषेय- त्वधमोन भम्भवतीति गौडेत्युक्तं । 'न चासौ भ्रान्तिरिति, नयाच लौकिकवाक्येन ममायाञ्जनयितथ्यायां प्राप्तीकात्वनिश्चयः सहकारीति भावः । भ्रमत्वाभावे देतुमाइ, 'बाधकाभावादिति विषयावा. दिति भावः। धमत्वाभावे हेवन्तरमाइ, 'पौरुषेयत्वेनि, 'नस्य' म. वादिवाक्याजन्यशाब्दबोधस्य, 'तथावान्' अपौरुषेयत्वाभिमानदगो- त्यनमन्वादिवाक्यजन्यज्ञानसमानाकारसमानविषयकखात्, तथा मति प्रतीत्योसवष्यमनुभयेतेति भावः। पहा 'नधास्वात' तथालापत्तेः (0 भन्दमान इति खग.! १३) लौकिकवाका इति का ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । ८९ न चासंसर्गाग्रहमाचं तत्, अर्थस्य तथाभावेऽपि असं- सर्गाग्रहत्वे संसर्गाच्छेदापत्तेः। न चाप्तोतत्वनिश्चय- रूपकारणबाधात् संसर्गज्ञानबाधः, व्यभिचारेण हेतु- तायामेव वाधात् लौकिकन्वेन जाते तदङ्गमिति भ्रमलापत्तेरिति यावत्, विषयकृतवैतक्षण्याभावादिति भाव । 'म चासमर्गति, न चैव तत सवादिनी प्रवृत्तिन स्यात्तस्या विशिष्ट- जानमाध्यत्वादिति वाच्य। गुरुनये अससर्गाग्रहस्यैव सवादिमत्तावपि हेतुवात् । 'अर्थम्य' विषयस्य, 'तथाभावेऽपि' अबाधितखेऽपि, यदा 'अर्थस्य' वाक्यार्थसमर्गग्रहस्य, तथावेऽपि अनुभवमिद्धन्वेऽपि, 'ममी- छेद इनिर), मानाभावादिति भाव । “हेत्तायामेवेति, ससर्ग- ज्ञानस्यानुभवमिद्धत्वादिति भाव । वतीयमाशङ्कते, 'लौकिकत्वेनेति लौकिकलेन जाते लौकिक इत्यर्थ , अन्यथा लौकिकत्वेन ज्ञातस्य वेदस्यानुवादकतापत्ते । 'अङ्ग' महकारि, मन्वादिवाक्यन्तु अपौरुषे- यवाभिमानदणाया न लौकिकत्वेन ज्ञातमिति नोक्रव्यभिचारइति भाव । 'मानाभावादिति । न च यत्समयेत्यादिव्याप्तिरेव मान- मिति वाच्य। तस्या व्याप्तेरव्यभिचारसायप्रतिवध्ये व्याप्तिजाने व्यभि- (१) तल्लौकिकत्वेन ज्ञान इति क. । (१) 'ससाँच्छेदापत्तरित्यत्र 'सस छेद' इति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठ ईदृशटीकाकारतरसेनानुमीयत इति । (३) यत्सशये यद्यतिरेकनिश्चये च यदनुत्पत्तिस्तनिश्चयस्तत्र कारणमिति व्याप्तिबलेनेत्यर्थ । 19 ·ताधिनतामको चेत् । न । मानाभावात् वाक्यार्थस्यापृर्वत्वेन लिङ्गा- भावेन तहहासम्भवात् । ननु अनाप्तोतावशाव्य- दासोऽनं स च वेदेऽपौरुषेयत्वनिश्चयात् लोके चा- पारात् । मामाभावानवगाहित्येन व्यतिरेकनिश्चयविशेषणे घमंगय- इत्यम्य व्यर्थत्वापत्ते: योग्यताप्यतिरेकनिययम्यापि ग्रामाभावावगा. हितया साम्दयुद्धिमादाय योग्यमायां यभिचाराभावादप्रयोजक- स्वायेति भावः । 'वाक्यार्थम्येति, 'वाक्यार्थ म्य', 'अपूर्वत्वेन' वय- बोधापागजातत्वेना), नघटिताप्तीमत्वरूपमाध्यामिहा लिङ्गम्य माध्यव्याप्यत्वेन ग्रहीतम्य कस्यचिदभावेनेत्यर्थः, यदा 'वाक्यार्थम्या- पूर्वखेनेत्यनेन साध्याप्रमिद्धिमुक्का इलन्तरमाइ, 'लिङ्गाभावेनेति भ्रमाद्यमूलकत्वप्रवृत्तिमंवादादेलिङ्गम्य अवयवोधानाजानाभावे चेत्यर्थः, चकारपूरणात्र) परकीयभ्रमादेरयोग्यत्वात्प्रवृत्तिमंवादम च प्रत्युत्तरकालीनपाद्यत्वादिति भावः । केचित्तु 'तिङ्गाभावेनेति, लिङ्ग' कारणं, नञ्च माध्यामिद्धिः२॥ नदभावादित्यर्थः, अत्रैव हेत: 'अपूर्ववेनेत्याः । श्रामोतलनिश्चयस्थाजनकत्वेऽपि प्रयोजकवात्तदपेठेत्याह,५) 'नन्विति, 'अपौरुषेयवेति पुरुषाप्रणीतत्वेत्यर्थः, 'तस्थ प्राप्तोतावा- (१) अन्वयवोधात् प्रागज्ञानामादेनेति ख०, ग.। (१) अन्वयबोधात् धाक चकारपूरणात् ज्ञानाभावेन चेत्यर्थ इति क.। २तच्च प्रसिद्धिरिति क.। (४) याप्तोत्तवेत्यादि नन्वितीत्यन्त पाठ ७०,ग-चिहितपुस्तकइये नास्ति ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद। तोतत्वावधारणादिति चेत् । न । तस्याशक्यत्वात् । यदि चापौरुषेयत्वनिश्चये सत्येव वेदादर्थप्रत्ययः) तदा दोपवत्पुरुषाप्रणीतत्वे सत्याकाहादिमत्यदस्मा- रितत्वेन वेदे पदार्थसंसर्गसिद्धिरस्त्विति वेदोऽप्युनुवा- दकः स्यात् । तदुक्तं, "व्यस्तपुंदूपणाशः स्मारितत्वात वधारणस्य, 'अशक्यावादिति अन्वयबोधात् प्रागित्यादिः, वाक्या- र्थस्यापूर्ववेनाप्तोकस्वरूपमाध्याप्रमिद्धेः तथाचानाप्नोकत्वगडाव्युदासो- नाङ्गमिति भावः इदमुपलक्षण तच्छकाव्युदासस्याङ्गत्वेऽपि यत्र कारणान्तरविरहात्तच्छट्काविरहस्तवाननुवादकत्वमम्भवाञ्चेत्यपि ट्र- एव्यं । दूषणान्तरमाह, 'यदि चेति, 'तदेति, एते यदास्तात्पर्य- विषयमिथःसंसर्गवन्त दूति माध्यादि, 'दोषवदिति, अयोग्यवाक्ये व्यभिचारवारणाय सत्यन्त पदविशेषणं। न च तत्र योग्यताविरहान्न व्यभिचार इति वाच्यं । प्रादिपदेन योग्यताया अपरिग्रहान् । न चैवं विनम्बादिशुकवाको व्यभिचार इति वाच्य। श्रादिपदेन तात्पर्यपरिग्रहात् । श्राकाद्धाव्यावृत्तिनु पूर्वरीत्या बोध्या । ‘पदार्थ- संसर्गसिद्धिरिति, गाब्दवोधात्यागित्यादिः। 'तदुक्रमिति प्राचार्य- चरणैरपौति शेष:(१) । 'थ्यम्तेति, 'भ्यस्ता' विगता, 'पुदूषणा शङ्का' वक्तदूषणामका येषां पदानां एतादृणैः पदेः समारितत्वात्, 'अमी' (1) वेदार्थनिश्चय इति ख०। (२) उदयनाचार्यरित्यर्थः ।

·६२ तत्त्वचिन्तामणौ पदैरमी। अन्विता इति निर्णी ते वेदस्यापि न सत्कुतः" ॥ न चैवं शब्दस्य प्रमाणत्वमपि, अनुमाना- देव वाक्यार्थप्रमोत्यत्तेरिति । प्राभाकरास्तु व्यभिचारिशब्दव्याहत्तमव्यभिचार्य- पदार्थाः, 'अन्विता.' परस्परसंसर्गवन्तः, 'इति निणे ते' इत्यनुमानेन वेदस्यलेऽपि शाब्दबोधात् प्रागर्थे निणे ते, 'वेदस्थापि', 'तत्' अनु- वादकत्वं, न कुत इत्यधयः । दूषणान्तरमाह, 'न चेति न वेत्यर्थः, "एवं' भर्वच शाब्दबोधात्प्राक्पदार्थसंसर्गानुमानस्यावश्यकत्वे, 'प्रमाण- खमपि' वाक्यार्थबोधजनकलमपि, सियतीति शेष (२) । 'अनुमाना- देवेति, शाब्दमाचस्थल एवानुमानादेवाभिमतवाक्यार्थप्रमोत्पत्तेः शब्दस्य संसर्गप्रमाजनकवकन्यनायां प्रयोजनाभावादिति भावः(३) । कपिञ्चलानालभेतेत्यादौ कपिञ्चलपदार्थविशेष्यकत्रित्वमकार कातीतिपरमिति सामान्यतस्तात्पर्ययहोऽपेक्षित इति कपिञ्जल- पदार्थवेन वत्रिच्छाज्ञानात् वेदोनानुवादक: लोकस्यले च विशिथ्य तात्पर्यज्ञानस्यापेक्षिततया रहौतयाहिशाब्दानुभवकरणतया लौकि- कशब्दोऽनुवादक इति मतमवतारयति, 'प्राभाकरास्वित्यादिना,(४) 'व्यभिचारिशब्देति अमितिस्वरूपायोग्यव्यावृत्तमित्यर्थः, यद्दा विस- (१) यदीलि क.. (२) यस्तौति शेष इति क.। १३॥ प्रयोजनामावादित्यर्थ इति ख..ग। । कपिञ्जलेत्यादि प्रामाकराम्वित्यादिनेत्यन्त. याठः खग चिहित- पुस्तकहये नास्ति ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाणवादा । नुगतप्रमाप्रयोजकमुपेयं यदभावादनाप्तोक्तवाक्याद- प्रमा अन्यथा कार्यवैचित्र) न स्यात्, तच्च जात- वादिप्रवृत्तिहेतुज्ञानजनकव्यावृत्तमित्यर्थः, न त्वप्रमाजनकच्यावृत्त- मित्यर्थः, तैरप्रमानभ्युपगमात्, 'अव्यभिचारीति निखिलप्रमाजन- कवाक्यत्तौत्यर्थः, किञ्चिदिति प्रेषः, 'प्रमा' प्रमाविरहः, 'कार्यवे- चियमिति क्वचित्पमा क्वचित्तदभाव इत्येवं रूपमित्यर्थः । न चैवं शाब्दप्रमात्वावच्छिन्नं प्रति किञ्चित्कारणभ्युपगमे तन्मते प्रमाया- गुणजन्यलापत्तिः२) प्रमावघटितधर्मावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिकका- रणताश्रयस्यैव गुणत्वात् तथाच तस्यापमिद्धान्त इति वाच्यं । शाब्द- ज्ञानत्वमेव हि तस्य कार्यतावच्छेदकं न तु भाब्दप्रमात्वं गौरवात् व्यावृत्त्यभावाचेति(३) न तस्य गुणत्वमिति भावः । परिशेषमौकर्यार्थ नत्खरूपमभिधाय तज्ज्ञानकारणत्वं साधयति,(8) 'तच्चेनि तच्छन्द- (९) शब्दात् कार्यवैचित्रमिति क.। (२) तथाच पैरप्रमा स्वीक्रियते तेया मते कार्यवैचित्र्यस्य कारणवैचित्य- प्रयोज्यत्वात् प्रमाधमयोचित्यार्थ प्रमात्वावच्छिन्न प्रति गुणत्वेन यममात्वावच्छिन्नं प्रति दोपत्वेन कारणत्वमवश्यमुपेयं, किन्तु यैरप्रमा न खोक्रियते तेषा मते प्रमा-भ्रमयोचित्यासम्भवात् प्रमात्वावच्छिन्नं प्रति गुगत्वेन कारणत्वं निष्पयोजनकमिति गुणजन्यत्वापादन राम्भव- दुक्तिकमिति भावः । १२) प्रमावं व्यप्रमायावतकं यन्मते अप्रमा नास्ति तन्मवे प्रमात्वमव्यावत- कमिति तात्पर्य । (४) परिघेत्यादि. साधयतीत्यन्त पाठः ख०म०चिहितपुस्तकइये नास्ति ।

·तत्वचिन्तामणौ वृत्तिप्रमामयोजकमित्यर्थः, 'ज्ञातमुपयुज्यत इति भाब्दबोधं प्रतो- त्यादिः, ज्ञानवृत्तिशाब्दबोधकारणतायां विषयतयाऽवच्छेदकमि- त्यर्थः, प्रमेयमात्रस्यैव स्खलिङ्गकानुमितौ ज्ञातोपयोगित्वेन सिद्धमा- धनवारणाय भाष्दज्ञानेति । गाब्दज्ञानश्च स्वाविषयकत्वेन विशेष- पौयन्तेन पदादिजन्यपदार्थोपस्थितिनिष्ठायाः सविषयकशाब्दज्ञा- नकारणताया विघयतासम्बन्धेनावच्छेदकलमादाय न सिद्धमाधनं । शाब्दबोधजनकीभूतज्ञानविषयन्तु नार्थ: भगवज्ञानमादाय नेया- चिकनये सिद्धसाधनात् तन्मतेऽपि तछाब्दबुद्धिं मति स्वरूपयोग्यस्य कालान्तरीयपदज्ञानस्य दैवात् तात्पर्यविषयत्वेन मिद्धमाधनाचेति मन्तव्यं । 'जायमानकरण इति, अत्र मप्तम्यर्थ: निष्ठत्वं, अन्वयश्चास्य वेलक्षण्येन, तथाच जायमानकरणनिष्ठले सति ज्ञानोपयोगिव्यभि- चारिवलक्षण्यत्वा दित्यर्थः, 'जानोपयोगीत्यत्र ज्ञानपद) भाब्दयोरे धपरं, अन्यथा व्याप्ती व्यभिचारात्। साध्ये विशिष्य शाब्दबोध- प्रवेशात् यज्ञायमानकरणनिष्ठले मति यज्ज्ञानोपयोगियभिचा. रिवलक्षण्वं भवति तज्ज्ञानवृत्तिवाविषयकतज्ज्ञानकारणताया:(१) विषयतया अबच्छेदकं भवनौति सामान्यतो व्याप्तिलाभाय मामा- न्यतो ज्ञानेत्युनं, चतुरादिनिठे पित्ताधभावे भूयोऽवयवेन्द्रियम- निकर्षे च प्रत्यक्षमादाय व्यभिचारवारणाय मत्यनं। ज्ञायमान- करणवञ्च जानावच्छिन्नतत्प्रगाकरएतावत्त्वं, अन्यथा चुरादेरपि भायमानत्वेन करणत्वेन च तवृत्तिभूयोऽवयवेन्द्रियमनिकांदौ (रितोयनामपदमिति क.। 1) शानतिजधानकारसताया इति ख, ग ।

·शब्दाख्यतुरोयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद' । ६५. मुपयुज्यते जायमानकरणे ज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवै- व्यभिचारतादवस्थ्यान् चक्षुरादेरयनुमितिं प्रति ज्ञानावच्छिन्न- तत्करणतावत्वेन नहोयतादवस्थ्यमिति ताममेति, जायमानकरण- धूमादिनिष्टरूपादौ व्यभिचारवारणाय तज्ज्ञानोपयोगौति, उप- योगित्वं कारण-कारणतावच्छेदकमाधारण, तो न दृष्टान्तामङ्गतिः । साध्याभावनिश्चयाभाव-ताप्यवत्पचनिश्श्याभावादिषु(१) व्यभिचारः तस्यापि जायमानकरणलिङ्गनिष्ठत्वात् तदनुमितिजनकल्यास, एक- मात्मलिङ्ग कानुमिती कारणीभूतपरामर्शात्ममनःसंयोगानुमितिमा- गभावादौ च व्यभिचार इति तदारणाय 'यभिचारिवैलक्षष्यवेति व्यभिचारिव्यारत्तवेत्यर्थः, तदर्थश्च प्रमेतरजानजनकात्तित्वं, प्रमा- वमनुभवसमावं, तथाच सतिजनकात्तित्वं पर्यवसितोऽर्थः, यथा- श्रुते तन्मते धमाप्रमिया अप्रमियापते. ९) । एवञ्च साध्याभावनिश्च- याभावादौ प्रात्मलिङ्गकपरामर्यादौ तादृशानुमितिप्रागभावादी पक्षतादौ च न कापि व्यभिचारः तेषां स्मृतिजनकात्मवृत्तित्वात् । आत्मा तु न जायमानकरणनिष्ठ इति न तत्र व्यभिचारः । न । तब सूर्यक्रियायां कालवेनाधिकरणत्वेन वा सूर्यलिङ्ग कानुमिति- हेतुभूतायां व्यभिचारः, तदितरोपयोगिताया एव हेतुकरणात् । केचित्तु 'व्यभिचारिवैलक्षपदवं' धमाजनकत्वं, ममत्वं प्रमेनर- जानत्वं प्रमालमप्यनुभवत्वमात्रमेव, तथाच रसत्यजनकत्वं पर्यवसि- (५ साध्यामावनिययाभाव-साध्याभावव्याप्यवपक्षनिश्चयामावादिविति (२) प्रमेतरज्ञानाप्रसिद्मापत्तरित्यर्थ । ख. ग.1 ·तत्त्वचिन्तामणे -- तोऽर्थः, गतिश्च न पदार्थसतिजनिका किन्तु तस्या मानसेवेति न दृष्टान्तासङ्गतिः। अजनकत्वञ्च जनकतावच्छेदकशुन्यत्वं नात: सत्यत्यनुपधायिकायामात्मलिगकानुमितिजनकौभूतपरामर्णत्मम- न.संयोगा दिव्यको थभिचारः, जनकता च भायमान लिङ्गलाव- छिन्नजनकताव्यात्ता उद्बोधकीयजनकताव्यावृत्ता र ग्राह्या तेन वस्तुमावस्यैव ज्ञायमानलिङ्गविधया प्रमेयसामान्यात्मककूटलिङ्गका- मुमितिस्थानाभिषिक्तसाध्यमुनिजनकल्लेऽपि नाप्रमितिः। न वा याप्ति-यथार्थतात्पर्यकत्वयोरपि कुत्रचिदुद्दोधकविधया स्मृतिजनक- वेऽपि दृष्टान्तामिद्धि-स्वरूपामिद्धौ । पक्षता च परनये नानु- मितिजनिकेनि) न तत्र व्यभिचारः। न चामलिङ्गकप्रमानुमिति- प्रागभावे यभिचार इति वाच्यम् । प्रागभावस्य तैरनभ्युपगमात् বালানথিন্ধহৰল ৰা ঘামালয়ে বিষদ্বতীযাকিং द्याडः। अन्ये सु 'ज्ञायमानकरण इत्यत्र सप्तम्यर्थी जन्यवं, अन्वयशास्य जाने, तथाच ज्ञायमानकरणजन्यज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवैलवण्ण- वादिश्यर्थ., यज्जायमानकरजन्ययज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवैल- वयं भवति तज्ज्ञानवृत्तिवाविषयकतज्ज्ञानकरणतायां विषयतथा अवच्छेदकं भवतीनि सामान्यमुखी व्याप्तिः, भूयोऽवयवेन्द्रियमनिकर्षे घदुरादिनिएपित्ताधभावे च प्रत्यमादाय व्यभिचारवारणय जायमानकरणजन्येति यज्ज्ञानविशेषणं, तदर्थच जायमानवांट- (१) परभुमितिधाराखोकारात् न पा मते पक्षलाया हेतुत्वमिति तात्पर्य ।

·शब्दायतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । लक्षण्यत्वात् प्रमाहेतुत्वाद्दा व्याप्तिवच्छब्दशक्तिवचेति, है तद्धर्मावच्छिनकारणताकेति, अन्यथा चतुरादेरपि ज्ञायमानत्वात् करणलाचं व्यभिचारस्य तदवस्यत्वात्,(२) उपयोगित्वञ्च कारण- कारणतावच्छेदकसाधारणं, तेन न दृष्टान्तामिद्धिः। श्रनुमिति- मादायात्ममनःसंयोगादौ बाधाभावादौ च व्यभिचारवारणय 'व्यभिचारीति, व्यभिचारिवलक्षण्यत्वञ्च भ्रमजनकतावच्छेदका- वच्छिन्नान्यत्वं, भ्रमलं प्रमेतरज्ञानत्वं, नातस्तन्नयेऽप्रमिद्धिः, प्रमाव- मपि अनुभवत्वमाचमेव, नयाप स्टनिजनकतावच्छेदकावच्छिन्नान्यत्वं पर्यवसितोऽर्थः, स्मृत्यनुपधायिकायामात्ममनःसंयोगादिव्यको व्यभि- चारवारणायावच्छेदकानुसरणं, अन्यत्मवं पूर्ववत् । प्रागभावस्तु जन्मते नास्त्येव तेनानुमित्यादिमागभावे न व्यभिचार इत्याः । तदुभयमप्यमत् यद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यक-यधर्मावच्छिनप्रकारकहतिः कदापि कस्यापि न जाता नविच्छिन्नविशेय्यक-तद्धर्मावच्छिना- भावनिश्चयाभावादौ व्यभिचारममङ्गादिति मझेपः । 'प्रमेति, प्रमापदं प्राब्दज्ञानपर, तेन व्यायादौ न व्यभिचारः । यद्यज्ञानहेतुर्भवति तज्ज्ञानवृत्तिवाविषयकतज्ज्ञानकारणतायां विषयतया अवच्छेदकं भवतीति सामान्यमुखी व्याप्तिः, हेतृत्वमुप- योगिलमाचं कारण कारणतावच्छेदकमाधारणं, अतो न दृष्टान्ता- मङ्गतिः । न चानुमितिमादायात्ममनःसंयोगे बाधाभावादौ व्यभि- चार इति वाच्यम्। यद्यज्ञानहत्त्यनुभवमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्न- (१) तद्दोषतादवस्थादिति ख०, ग. । - 13 ·स तत्त्वचिन्तामणौ अन्यथा शब्दाभासोच्छेदप्रसङ्गः । न चाप्तोतत्वं तथा, संवादात् प्रमाणे शुकोदौरिते भ्रान्तप्रतारकसंवादि- कार्यतानिरूपितोपयोगितावद्भवतीति विवरणीयवात्। न च तथापि भूयोऽवयवेन्द्रियमन्निकर्ष व्यभिचार इति वाच्यम् । ज्ञाय- मानवघटितधर्मावच्छिन्त्रकरणताकयज्ञानवृत्तौति विवक्षोय- वात् । न च नथापि परामर्भ व्यभिचार इति वाच्यम्। ज्ञानान्यले मतीत्यनेन देतीविशेषणीयत्वात् पहता-पागभावादिव नेतन्मतेऽनु- मितिहेतुरिति न नव व्यभिचारः। अवानुकूलतर्कमाइ, 'अन्यथेति पदि स्वरूपमदेव तात्पर्य हेतु न तु तनिश्चय इत्यर्थ', 'शब्दा- भासोच्छेदेति तात्पर्यसन्देहदायां मनात्पर्यकशब्दात् प्राब्दा- मुत्पत्युच्छेदप्रसङ्ग इत्यर्थः,(वस्तुगत्या तात्पर्यस्य तत्र सत्त्वेन तदर्यान्वययोधसम्भवादित्यर्थः । परे त 'अन्ययेति भवन्मत रति भेषः। सब्दाभामेति घटो- ऽस्तौति वाक्ये घटाभावतात्पर्यभ्रमे घटाभावबोध.(२) न स्यादित्यर्थः, त्या। मात्पर्य परिषयितुं प्रयोजकान्तरं निरस्थति, 'न चेत्यादिना, 'प्राप्तीकत्व' प्रतवाक्यार्यगोचरयथार्थज्ञानवदुकवं, 'तथा' ममाप्रयो- मक, 'संवादान' संवादिप्रवृत्तिजनकलात, अवाप्रितविषयकवादा, त्य जयनन्तरं “यहा धन्यपरादन्यपरत्वभमे यत्र तात्पर्य तदर्थ- बोधानुत्पापुच्छेदप्रसङ्गः" इत्यधिक पाठ क घिहितपुस्तके वति इति । (1) घटामावभम इति खा,गा। १) पदाधितविधयक्रमोधनदकत्वादिति का।

·शब्दावतुरीयखण्डं शब्दाप्रामाण्यवाद । वाक्ये वेदे च तदभावादातोतत्वानुमाने व्यभिचारि- व्यारत्तलिङ्गाभावाच । भावे वा तहत एव शब्दस्थ प्रत्यायकत्वात्।। 'धान्तेति, धान्तप्रतारकस्य अमरूपविशेषादर्शनेन वाक्यार्थगोचर- यथार्थज्ञानवत्त्वरूपाप्तलस्थासम्भवादिति भावः। 'वेद इति मूर्खपत्य- मानवेद इत्यर्थः । ननु भवनये वर्णानां नित्यैकतया शुकादिवाक्येऽपि शिक्षकमादायाप्तोतत्वमस्ति । न च तथापि दैववशमम्पने अपूर्वा- नुपूर्ती कश्यकादिमाचोकवाक्ये व्याप्तिरिति वाच्यम् । भवनयपि नस्याप्रमाएवात् व्यवहारस्वर्गमर्गाग्रहात् अन्यथा वक्ष्यमाणयथार्थ- तात्पर्यहेततापचेऽपि नापतौकारात् । एवं धान्तप्रतारकवाक्येऽपि प्रकृतवाक्यार्थी भिजोततादृशवाक्यादभिन्नवादाप्तीकात्वमस्ति भान्त- अनारकमात्रोतापूर्वानुपूर्वी कवाक्यन्तु नाम्चयबोधं जनयतिरि) व्यवहा- रस्तु असंमर्गाग्रहात् मूर्खपद्यमानवेदोऽपि कदाचित् पण्डितपद्यमामः वर्णनां नित्यैकत्वाभ्युपगमात्, अन्यथा वक्ष्यमाणतात्पर्य हेतुतापोऽपि तत्रामतीकारात् इत्यस्वरसादाह,(३) 'प्राप्तीकलानुमान इति। ननु दोषाजन्यानुपूर्वी कवे मति अर्थज्ञानजन्यत्वमेव(४) लिङ्गं स्थादित्यत- श्राह, भावे वेति, 'तहत एव' तल्लिङ्गवत एव, 'प्रत्यायकत्वादिति (१) प्रमापकत्वादिति क.। (९) भान्वयधीनममिति ख, ग 1 (३) इत्यरचेराहेति ख., ग.। (१) दोषाप्रभवत्वे सत्यर्यधीजन्यत्वमेवेति ख०, म ·तत्वचिन्तामणी एतेनाप्रमाहेतुत्वं न भ्रम-प्रमाद-विग्रलिप्सा-करणा- पाटवानां परस्परं व्यभिचारात् मिलितस्याव्यापक- प्रत्यायकवप्रमङ्गादित्यर्थः । न चेष्टापत्तिः, सम्बादिशकादिवाक्ये मौनिलोके च तदभावात् वर्णानां नित्यतया भब्दमात्रे तदभावाञ्चेति भावः । इदमुपलक्षणं वस्तुतस्तु प्राप्तीकत्वस्य प्रकृतवाक्यार्थगोचर- यथार्थज्ञानवदुकलरूपस्य भाब्दधौजनकवे नानावाक्यार्थगोचर- यथार्थज्ञानानन्तरोफस्यैकमाचतात्पर्यकनानार्थकस्य नात्पर्याविषयेऽपि शाब्दबोधजनकत्वापत्ते तादृशयथार्थज्ञानजन्यानुपूर्वी कत्वस्याप्तोतत्व- रूपले वेद-मौनिशोकयोरयाप्तेश्च वेदानुपूर्या नित्यत्वादित्येव दूषणं मारा केचित्तु भ्रमजनकदोषाभावः प्रमायां हेतुः भ्रमजनकदोषच म भ्रमप्रमादादिः परस्परं व्यभिचारात् किन्त्वाप्तोकवाभाव इति तदभाव प्राप्तीकत्वं गाब्दप्रमाइतरित्याप्तोकवस्य हेतुत्वे युक्तिमा- अस्तन्मतमुपन्यस्य दूषयति, 'एतेनेति, 'भ्रमेति, "भ्रमः' उच्चारणी- यवाक्यार्थगोचरोवर्धम इत्यर्थः, 'प्रमादेनि, प्रमादः' अनवधानता, सा च वाक्यार्थज्ञानस्वरूपगोग्यस्य वनुरुवारणीयवाक्यार्थनिश्चय- व्यतिरेकः, षड्यन्तेन शकादिवाक्यानिश्चयव्यतिरेको वारितः, 'विप्रलिपति, 'विप्रलिमा' • प्रतारणा, मा १ एकरूपेणावगतान्य- रूपेण बुबोधयिषा, 'करणापाटवेति, इच्छाविषयीभूतवर्णातु- कूलकरणमयोगानुत्पादकालीन-तदननुकूलकरणमयोगः करणपा- -- () सम्यनिति ।

·शब्दायतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । त्वात् । किन्वाप्तोतत्वाभावस्याप्रमाहेतुत्वं तदभाव- श्वाप्पोक्तत्वं प्रमाहेतुरित्यपारतं । प्राप्तोक्तत्वस्य प्रथम लिजाभावेन ज्ञातुमशक्यत्वात् । अतएव व्यभिचारशङ्काविरहो) हेतुः सा च लोके भ्रमादिमूलेत्याप्तोक्तत्वानुमानादुच्छिद्यते, वेदे चापौरुषेयत्वनिश्चयेनेति निरस्त । अभिमतवाक्यार्थ- टवं, “करणं' कण्ठादि, 'श्रव्यापकलादिति प्रत्येकसत्वेऽपि शब्दाभा- सदर्भमादित्यर्थः, 'प्रमाहेतृत्वमिनि, इतौति शेषः । बाधितार्थकत्वशताविरहः भाब्दबोधे हेतुः, मा च लौकि- कवाको प्राप्तोतवनिशयादृच्छिद्यते वेदे चापौरपेयत्वनिश्चयादती बाधितार्थकत्वमहाविरोधित्वेनाप्नोकवनिशयो हेतुः । न चैवं वेदे व्यभिचारः, तत्र बाधितार्थकत्वमशाविरोधिनोऽपौरुषेयवनिश्यस्यैव मत्त्वादित्यपि मतं निराकरोति, 'श्रतएवेति श्राप्तोकावस्य प्रपस- मन्सहोललादेवेयर्थः । 'एभितार बाधिनार्थकावं, 'धमादिम्लेति वर्धमादियकामूलेत्यर्थः, 'उच्छियते' नोत्पद्यते, 'निश्चयेनेति, तथाच बाधितार्थकत्वमाविरोधिवेनाप्तोतापनिश्चयो हेतुरिति भावः। केचित्तु बाधितार्थकलशहाविरहः शाब्दममाहेतरिति केचिद्- (१) व्यभिचारपधानिरासोऽपौति का। (१) विविद्यत इति ।

·तावचिन्तामणौ स्यापूर्वत्वेन साध्यामसिद्धेः वेदे सदोपपुरुषाप्रणीत- पदस्मारितत्वेन संसर्गसिद्धेरनुवादकतापत्तेश्च । नापि दोषाभावः भ्रान्तप्रतारकवाक्यजन्यज्ञाने प्रत्यक्षेणा- गृहीतसंवादे तदभावात्। दोयाभावस्य हेतुत्वात् तब वाक्यं मूकमेव व्यवहारस्तु प्रत्यक्षादिति चेत् । न । वदन्ति तन्मतं निराकरोति,९) 'अतएवेति, इति ययाश्रुतग्रन्य सङ्ग- मयन्ति । तदसत्, बाधितार्थकत्वमकाविरहस्य शब्दाभाममाधारण- तया व्यभिचारित्यावृत्तत्वाभावेन तद्रूषणस्य प्रकृतानुपयोगिलात् ।। अभिमतेति प्रकृतेत्यर्थः, 'अपूर्वत्वेन' अन्वययोधात्पूर्वमप्रतीतत्वेन, 'माध्यस्य' आपोक्तत्वरूपमाध्यस्य । नन्वेवं वक्ष्यमाणतात्पर्यमपि प्रथमं दुर्यहन्तस्यापि प्रकृतवाक्यार्थयाथार्थघटितत्वात् इत्यरुचेराह 'वेद इति, 'मदोषेति एते पदार्था मिथः संसर्गवन्तः सदोषपुरु- पाप्रीतपदमारितवादित्यादिक्रमेणेत्यर्थः, यभिचारशहोच्छेदार्थ अपौरुषेयवनिययस्थावश्यकत्वेन सदोषपुरुषाप्रणीतलग्रहे विलम्बा- भावादिति भावः । अत्र पदं मतात्पर्यकत्वेन विशेषणीयं तेन विसम्वादिएकोदौरितपदार्थेषु न व्यभिचार इति ध्येयं । 'दोषा- भाव इति, मान्दममाप्रयोजक इति मेषः। 'दोषाः भ्रम-प्रमाद- विप्रलिमा-करणापाटवरूपाः। तदभावादिति प्रतारणरूपदोष- मात्वात् दोषाभावामवादित्यर्थः । गहते, 'दोपाभावस्येति, 'हेतु- बात' मान्दप्रमायर्या हेतुलान्, 'मूकमेव' प्रमित्यजनकमेव, 'व्यवहार' (१) दृययतीति ख., ग..

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । अनुभवापलापापातात् (१) तहेतुत्वे विवादान वेदेऽप्य- नुवादकतापत्तेश्च । किञ्च दोपाभावस्य प्रमाहेतुत्वे- ऽप्रमायां दोपः कारणं तस्य च प्रत्येकं हेतुत्वेर) व्यभि- चारः मिलितस्य तत्त्वे(२) एकस्मादग्रमा न स्यात् धमा- मत्यादिः, 'मत्यवादिति, संसायहाद्देति शेषः, तेन सर्वत्र मत्यदासत्वेऽपि न व्यवहारानुपपत्तिः। 'अनुभवेति, तदाक्यनवणान- न्तरं ददं गाब्दयामौत्यनुव्यवमायादिति भावः । ननु कृप्तकारण- बाधादनुव्यवसायस्य तत्राप्रमावं कल्यते इत्यत श्राह, 'तद्धेतत्व- इति दोषाभावस्य मान्दप्रमाहेतुत्व इत्यर्थः । ननु अविद्यमानार्थ- प्रतिपिपादयिषारूपप्रतारण दोषः भ्रान्तमतारकवाक्ये च मा ना- स्त्येवेत्यत आह, 'वेदेऽपौति, दोषाभावज्ञाने मति मदोषपुरुषा- "प्रणीतपदसारितत्वेन लिङ्गेन प्रथमं संसर्गमिद्धेः सम्भवादिति भावः । ननु हेतुज्ञानसत्त्वेऽपि सर्वत्र प्रथमं व्याप्यादिज्ञानस्यावग्यकत्वे माना- भावात् वेदस्य नानुवादकतेत्यस्वरसादाह, 'किञ्चेति, 'अप्रमाया- मिति, कारणं वक्रव्यमिति मेषः, अन्यथा अप्रमाप्रयोजकाभावात् प्रमेति सिद्धान्तस्य व्याकोपापत्तेरिति भावः । अममा च तत्रये असमर्गाग्रहविशिष्टमग्टहीतभेदं जानद्रयं, 'तस्य चेति भ्रमादेोष- स्येत्यर्थः, 'तत्त्वे' तद्धेतत्वे । ननु दोषत्वेन कारणतास्वित्यत आह, 19 अनुभवापलापादिति खः । १२) तस्य च हेतुत्वे प्रत्येक व्यभिचार इति खः । समिनितस्य हेतुल शतक।

·तत्वचिन्तामो दीनां प्रत्येक दोपत्वेऽननुगमः मिलितस्य तु तत्वे) एकस्मादप्रमानुदयप्रसङ्गः। तस्मात् लाघवात् यथार्थ तात्पर्यकत्वं शान्दप्रमाप्रयोजकं तच्च यथार्थवाक्यार्थ- 'भ्रमादौनामिति भ्रमलादौनामित्यर्थः, 'दोषत्वे' दोषरूपले, 'अन- नुगम इति पूर्ववड्यभिचार इत्यर्थः, 'मिलितस्य' मिलनस्य, चतुष्टरूपापेचाबुद्धिविशेषविषयत्वस्येति यावत्, 'तत्त्व इति तत्पदेन दोषलपरामर्शः तथाच दोषत्वत्व इत्यर्थः, यदि च भ्रमाभावला- दिना भ्रमाद्यभावकूटमेव प्रमाकारणं प्रमाकरणतावच्छेदकावच्छि- नप्रतियोगिताकाभाववेन अनुगतौकतानाञ्च भ्रमादीनां अप्रमा- कारणत्वं भ्रान्तप्रतारकवाक्ये चोकप्रतारणविरहान व्यभिचारः तथापि वक्ष्यमाणतात्पर्यापेक्षया भ्रमाद्यभावचतुष्टयस्य कारणले गौरवं विसम्बादिशकवाक्येऽतिप्रसङ्गश्चेत्यभिप्रायेोपसंहरति, 'तस्म। लाघवादिति, 'लाघवादित्युपलक्षणं विसम्वादिशकवाक्यव्याहत्तला- चेत्यपि बोध्य। 'यथार्थवाक्यार्थति यदिशेयक-यत्यकारिका शाब्द- प्रमा फलीभूता तदिशेय्यक तत्प्रकारकयथार्थप्रतौतिप्रयोजनकलमि- त्यर्थः। न च तन्मते यथार्थवविशेषणं व्यर्थ श्रव्यावर्तकलादिति वाच्य। सिद्धान्ने 'गौरवादित्यनन्तरं अस्यापि दोषयोहनौयत्वात् । ननु तादृशप्रतीतिप्रयोजनकत्वं न तादृशातीतीच्छाजन्यवं वर्णमा- अस्यैव तेषां नित्यतया शब्दमावे तदसम्भात् । अथ तादृ (२) तथात्व इति क.।

·शब्दास्यतुरोयापण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । प्रतीतिप्रयोजनकत्वं लोक-वेदसाधारणं तदभावाद- प्रमा स एव दोषः, न हि जात्यैव कश्चिद्दोपः, तदि- शपतौतीच्छाजन्यानुपूर्वोकलं आनुपूरों च तवये शब्दसमवेत- पदार्थान्तरं मा च वर्णानां नित्यत्वेऽप्यनित्यैवेति नासम्भव इति चेत् । न। लौकिकवाक्यमवहेऽपि वेदासङ्घ हात् वेदानुपूर्यास्तन्नये नित्य- लात् । नापि तादृशमतौतिजनकलं, तजनकलं हि खरूपयोग्यवर) फलोपधायकत्व वा, नाद्य. लक्षणदिना सर्वस्यैव सर्वत्र स्वरूप- योग्यतया अध्यावर्तकलात् एकतात्पर्यकलौकिकवाक्यस्यापि अन्य- विषयकप्रतीतिखरूपयोग्यतया 'अतएवान्यघटाभिमायणेत्याद्यपिम- ग्रन्यासगतेश्च । न द्वितीयः प्रघमन्दुहत्वात् एकस्यैव शब्दस्य पुरुषभेदेन कालभेदेन च नानार्थप्रत्यायकत्वादव्यवस्थितेः, 'श्रत- एवान्यघटाभिप्रायेणेत्याद्यग्रिमग्रन्थासङ्गश्च तेन ग्रन्थेन वकुरिच्छा- विरहादेव ग्टहवर्तिघटामन्वयबोधप्रतिपादनादिति । मैवं । तादु- शाप्रतीतीच्छयोच्चरितत्वस्य तदर्थत्वात्, उच्चरितत्वञ्च जापितत्वं न त जन्यत्वं, तेन वर्णानां नित्यत्वेऽपि न इतिः न वा ईश्वरानभ्युपगमे- ऽपि मौनिलोकेऽव्याप्ति, इदच तनये वेदेऽप्यस्ति यथार्थप्रतीती- च्छया अध्यापकेनैव ज्ञापितत्वात् मूर्खपयमानवेदसु पण्डितपयमा- नवेदादभिन्न एव वेदस्य नित्यत्वात् नित्यानुमेयवेदे च तदर्थज्ञाप- कवेन ज्ञानमेव पृथक्मामग्री वक्ष्यत इति तत्रैव तस्य व्यभिचारी न दोषाय। न च तथापि तात्पर्यभ्रमेण तात्पर्याविषयेऽपि विषया- ( तत्सरूपयोग्यत्वमिति ख०, ग.।

·तत्वचिन्तामो घालकत्वाच्च भ्रमादीनां दोपत्वं । अतएव मान्तप्रता- बाधात् शाब्दप्रमाजनकेऽयाप्तिरिति वाथं । परनये नात्पर्यधमेण माब्दबुधनभ्युपगमात् खरूपमतो यथार्थतात्पर्यस्य लाधवात् नदि- मिष्टज्ञानस्य च शाब्दधौ हेतुलात् भ्रमस्य च नवये विशिष्टज्ञान- वाभावादिति भावः । 'शकादिवाक्यच प्रमाणमित्याग्रिमग्रन्थन्तु तत्रैवोपपादयिष्यामः । ननु तदेव प्रमाप्रयोजकं यदभावाममित्य- भावति कुतोऽस्य पादपयोजकत्वमित्यत श्राइ, 'तभावादिति, 'अप्रमा' प्रमित्यभावः,९) भ्रमस्य तैरनौकारान) । ननु दोषा- देवाममेति नियमात्कयं ततः सा स्थादित्यात श्राद, स एव दोष- इति, 'म एव' यथार्थतात्पर्यजानाभाव एव, 'दोषः' भाब्दप्रसायां दोषः। ननु तदभावस्य कथं दोषलं दोषलस्य जातिरूपत्वादित्यता श्राद, 'न हौति, 'दोष' दोषव्यवहारविषयः, नथाच दोषपदमक्य' तावच्छेदकं न जातिरित्यर्थः, ज्ञानबादिना साइर्यादिति भावः । नन्चेवं तदभावस्य दोषवे कथं भ्रमादिषु दोषव्यवहार इत्यत आहे, 'नदिधातकवाच्चेति गाब्दप्रमाकारणीभूतस्य यथार्थतात्पर्यस्य विधा- तकत्वाचेत्यर्थः, 'तबिंघातक' नदिरोधित्वं, 'धमादीनां भ्रम- प्रमाद-विप्रतिमा-करणपाटवाना, 'दोषवं दोषव्यवहारविषयवं । (माया अभाव इति खग (१) नयेऽदगीकारादिवि क.1 (रा ज्ञानवान्ये पित्तादिदोवे दोषत्वं वर्मते दोषत्वभून्ये दोधानात्मकज्ञाने ज्ञानत्वं वर्तते दोधात्मकझाने चानाद दोषत्वञ्च वर्तत इति साधर्य ।

·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । रकवाक्यं शुकादिवाक्यच प्रमाणं संवादात् । अत- एवान्यघटाभिप्रायेण गेहे घटोऽस्तीत्युक्ते यच घटा- न्तरं दृष्ट्वा तमानयति तवान्यपरत्वाच्छब्दो न प्रमाणं व्यवहारस्तु प्रत्यक्षादेव यष्टी प्रवेशयेति च मुख्यार्थबोये यद्यपि स्वमतौतविपरीतप्रतिपिपादयिषायाः प्रतारणाया न पथार्थ- तात्पर्यविरोधिलं धान्तमतारकस्यले तत्सत्त्वेऽपि यथार्थतात्पर्यमत्त्वात्, तथापि अविद्यमानार्थप्रतिपिपादयिषारूपप्रतारणैव दोष इत्यभि- मायेणैवेदमुक। 'अतएव' यथार्थनात्पर्यस्य शाब्दममामयोजकलादेव, एवमयेऽपि, 'भान्तप्रतारकेति, तत्रापि प्रतारणानुरोधेन प्रकनवा- क्यार्थगोचरयथार्थप्रतीतीच्छायाः सत्त्वादिति भावः । 'एकादिवा- काश्चेति, यद्यपि तत्रये ईश्वरानभ्युपगामात् शुकादिवाकये न यथो- तात्पर्य्यसम्भवः) तथापि एकादिवाक्यपदं शिक्षकोतवाक्यसमा- नाकारशकादिवाक्यपरं, तत्र तत्रये वर्णानां नित्यैकतया शिक्षक- पुरुषमादाय यथोकतात्पर्यसम्भवात् । दैववशमम्पनापूर्वार्थकशुकादि- मात्रोकवाक्यन्तु न प्रमाणं व्यवहारस्वसंसर्गाग्रहादिति भावः । 'अन्यघटाभिप्रायेण नौलघटाभिमायेण, 'घटान्तरं यौतघट, 'अन्य- परत्वात् अन्यमाचतात्पर्यकत्वात् नौलघटतात्पर्यकत्वादिति यावत्,(९) 'न प्रमाण' न पौतघटे प्रमाणं, न पौतघरविषयकप्रमितिजनक- (१) अन्यायक्षवनिघटाभिप्रायेणेति ख.। (१) न यथोक्तवाक्यार्थस्य सम्भव इति कः । (२) पीवघटातात्पर्यकत्वादिति यावदिति ख०, ग.।

·१०८ तापचिन्तामणी । न ममाणं यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायात् । तच तात्पर्य ज्ञातमुपयुज्यते जायमानकरणे ज्ञानोप- मिति यावत्, 'यवहार स्थिति पीतयाविषयकयवहारस्वित्यर्थ । यद्यपि यया शकादिवाकयेऽपि शिकवाक्यमादाय यथार्थतात्पर्य- मम्मव वर्णानान्नित्यकरूपलान्युपगमान तया नौलघटमाचाभि- प्राथप्रयुके गेहे घटोऽम्नौतिवाकोऽपि पोनपराभिप्रायकपुरुषान्तरी- थगेइघटोऽसौ निवाक्यमादाय पीतघटनात्पर्यकत्वमम्भवात् कुनो न पीनघटे प्रमाण, तथापि पटान्तरपद न पौनघटपर अपितु यद्यद्घटप्रतीतीच्छया गेहे घटोऽस्तौतिवाक्य कदापि केनापि नोहरितन्तादृशघटव्यक्तिविशेषपरमित्यदोपरति ध्येय। 'यष्टी प्रवे- प्रायेति चेति, अतएवेत्यनुज्यते, 'मुख्यार्थयोधे' कर्मवविगेश्यकयष्टि प्रकारकबोधे, 'न प्रमाण' न प्रमितिजनक, 'यत्पर' यदर्थतात्य- बैंक (९) 'स शब्दार्थ' शब्दजन्यप्रमितिविषय , तात्मधमेण च न मान्दममेति भाव । पूर्व सामान्यत माब्दप्रमाप्रयोजकत्येन पच- यिवा जातोपयोगिल साधितमिदानी विभिध तात्पर्यवेन पर यिला जातोपयोगिव माधयति, 'तोनि, तो न पीनहाय 'ज्ञातमुपयुज्यत इति ज्ञाननिष्ठस्वाविषयकशाब्दबोधकारणताया विषयतासम्बन्धेनावच्छेदकमित्यर्थ , यथाश्रुते उतक्रमेणामङ्गने, “जा- यमानकरण इति, श्राधेयाव सप्तम्यर्थ , अन्वयश्चास्य वेलक्षणे, 'जा. नोपयोगौत्यत्र ज्ञानपद शाब्दबोधपर, तथाच भायमानकरणवृत्ति एयव यचदात्पर्थक इति । .

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दापामाण्यवाद । योगिव्यभिचारिवैलक्षण्याद्याप्तिवच्छक्तिवच, अन्यथा अन्यपरादन्यान्वयवोधोन स्यात् इति शब्दाभासोच्छेद- मति शाब्दबोधोपयोगिव्यभिचारिवैलवण्यादित्यर्थः, यज्ञायमान- करणत्तिवे मति यज्ञानोपयोगिव्यभिशारिवलक्षण्यं भवति तज्- ज्ञानवृत्तिवाविषयकतज्तानकारणताया विषयतथा अवच्छेदक भव- तौति सामान्यतोव्याप्तिः,(२) तेन न 'व्याप्तिवदिति दृष्टान्तासङ्गतिः,(२) प्रत्यवयवव्यात्तिस्त पूर्ववोध्या । तत्रानुकूलतर्कमाह, 'अन्यथेति यदि स्वरूपमदेव यथार्थतात्पर्य हेतुः न तु नन्निश्चय इत्यर्थः, 'अन्य- परात्' अन्यपरत्नमात्रेणानिधितात् एकपरत्वेन सन्दिग्धात् अन्यपर- त्वेन निश्चितादिति यावत्, उभयतात्पर्यकशब्दादिति शेषः, 'अन्या- न्वयबोधो न स्यात्' अन्यमात्रस्यैवान्वयवोधोन स्यात्, यत्र तात्पर्य- सन्देहः तचाप्यन्वयबोध: स्यादिति यावत्, स्वरूपसतोयथार्थतात्पर्य-- स्थाविशिष्टत्वादिति भाव. । 'शब्दाभामोच्छेदप्रसङ्गः' मात्पर्यसन्देह- दभायां शाब्दबोधाजनकशब्दोच्छेदप्रमङ्गः । ननु यथार्थतात्पर्य- निश्चयस्य शब्दधौडेतत्वे तात्पर्यभ्रमात् मान्दयोधोन स्यात् भ्रमस्य तन्मते) विशिष्टज्ञानत्वाभावेन निश्चयलाभावादित्यत पाह, 'तद्- (१) शब्दशतिवञ्चेति ख.। (२) सामान्यमुखी व्यापिरिति ख०, ग. (२) तेन यातिवदिति दृशान्तसङ्गतिरिति ख, ग.॥ (४) पुर्ववदवसेयेति ख०, ग। (1) भवन्मत इति ख०, ग.।

·वत्वचिन्तामणौ प्रसङ्गः, तद्भमाच शाब्दम्रमः । अतएव यष्टीः प्रवेश- येत्यच लक्षण नानार्थे विनिगमना च तयोस्तात्पर्य- ग्रहमूलकत्वात् । यदि च यत्र वास्तवं तात्पर्य ने शब्दोबोधयति तदा लक्षणायां मुख्यान्वियानुपपत्त्यु- भ्रमाचेति तात्पर्यभ्रमाञ्चेत्यर्थः, तात्पर्यभ्रमय उपस्थिततात्पर्यावर्गा- यहः,(1) "शाब्दभ्रमः' शब्दोपस्थितपदार्थानां असंसर्गाग्रहो न त शाब्दानुभवइत्यर्थः, तथाच दष्टापत्तिरिति भावः । 'प्रतएवेति तात्पर्यनिश्चयस्य हेतुत्वादेवेत्यर्थः, 'यष्टौः प्रवेशयेत्यत्रेति शक्य-लक्ष्यो- भयतात्पर्य के यष्ठीः प्रवेशयेत्यवेत्यर्थः, 'लक्षणा' कदाचिलक्ष्यार्थस्यै- वाम्चयबोधः, अन्यथा स्वरूपसतोयथार्थतात्पर्यस्या विशिष्टत्वात् तच सर्वदेवोभयोरन्वयबोध:(२) स्यादिति भावः । पूर्व स्वरूपसतोयथार्थ तात्पर्यस्य हेतुले उपोदलकमुक्तं ददानौं तज्ज्ञानस्येति न पौनरुत्य, 'नानार्थ' नानार्थतात्पर्यके, 'विनिगमना' कदाचित्किञ्चिदर्थमादा- येवान्वयबोधः, 'तयोः' लक्षण-नानार्थविनिगमनयोः, 'तात्पर्यग्रहेति तदर्थमाचे तात्पर्यग्रहेत्यर्थः । तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्वे साधकान्तरमाह, 'यदि चेति, 'वास्तवमिति न त तात्पर्यनिश्चयोऽपेक्षित इत्यर्थः,(२) 'लक्षणायां' लाचणिकार्यान्वयबोधे, 'मुख्यान्वयानुपपत्तौति मुख्या- र्यान्वयानुपपत्तिज्ञानश्येत्यर्थः, मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिज्ञानेन मुख्यार्थ (१) प्राब्द उपस्थिवतात्प-संसर्गाग्रह इति ख०, ग.। (१) सर्वदैवान्वयवोध इति क.। (२) न तु तात्पर्य्यनिश्चय इत्यर्थ इति क । - ·शब्दारयतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । पयोगो न स्यात् । अतएव पचतीत्युक्तेऽन्योतेन स्वयं स्मृतेन वा कलायपदेनोपस्थिते कलायं पचतीत्यन्वय- बोधो न भवति तात्पर्यानिश्चयात् । न च तात्पर्य- ग्राहकस्य प्रकरणादेः प्राथम्यादावश्यकत्वाच्च शब्दसह- कारिता न तु तात्पर्यग्रहस्येति वाच्यं । तेपामनन- तात्पर्याभावयहे सतात्पर्यकत्वानुमानेनेकविशेषबाधमहकतेन लक्ष्यार्थ तात्पर्यग्रह इति क्रमेण(१) लक्ष्यार्थतात्पर्यग्रहदारा तस्य तचोपयोगि- लादिति भावः । 'अतएव' तात्पर्यनिश्चयस्य हेतुत्वादेव, 'उपस्थित- इति कलाये उपस्थिते पौत्यर्थः, 'तात्पर्यानिश्चयादिति, यदा तु तात्पर्यनिश्चयस्तिष्ठति तदा तु भवत्येवेति भावः । न चैवमावश्यक- लात् यथार्थतात्पर्य निश्चयस्यैव हेतुतास्तु किं स्वरूपमतीयथार्थ- तात्पर्यस्य हेतुलेन तन्मतेऽन्यथाख्यात्यभावेन तात्पर्यशून्ये तात्पर्य निययासम्भवादेवातिप्रसङ्गविरहादिति वाच्यं। विशिष्टस्य यथार्थ- तात्पर्यविषयकनिश्चयस्य हेतुताग्राहकप्रमाणेनासति बाधके विशेषण- भूतस्य पथार्थतात्पर्यस्यापि हेतुताग्रहात् उभयोरेव हेतता अनु- मिती परामृष्यमाणलिङ्गवदिति नेपामाशयात् । 'प्रकरणादेरिति, ज्ञानस्येति शेषः, श्रादिपदानुथेष्टाविशेषादिपरिग्रहः, प्रकरणं भोजन-गमनादि, 'प्राथम्यान्' तात्पर्यग्रहापेक्षया प्राथमिकत्वात्, 'श्रावश्यकलात' माब्दयोधं प्रति अवश्यकृप्तनियतपूर्ववर्तिताकत्लान्, -प्रकरणादिज्ञानं विना तात्पर्यग्रहासम्भवादिति भावः। 'अननुगतवे- (१) लक्ष्यार्थ इत्यादिः क्रमेयेत्यन्तः पाठ. ख पुस्तके नास्ति ।

·११२ तत्त्वचिन्तामण गतत्वेन परस्परव्यभिचारादहेतुत्वात् तात्पर्यग्राहकता त्वननुगतानामपि व्याप्यत्वात् धूमादीनामिव । तच्च- तात्पर्य वेदे न्यायगम्यं, यत्र न्यायात् तात्पर्य्यमव- धार्यते स एव वेदार्थः, लोके च न केवलं न्यायानु- नेति, तज्ञानस्येति शेषः। नवेवन्तात्पर्ययाइकतैव प्रकरणादौनां कथं स्यात् अननुगतवादित्यत श्राइ, 'तात्पर्यति, 'व्याप्यत्वादिति, व्याप्य- खाननुगमेऽपि न दोषः तत्तलिङ्गकानुमिति प्रति तत्तलिङ्गकपरा- मानाकारणतायाः सर्वसम्मतत्वात, तदेवाह, 'धूमादौति धूमा- लोकानामननुगतानां व्याप्यतया यथा वहिग्राहकलमित्यर्थः । एतावता प्रबन्धेन तोकिकोऽनुवादकोवेदिकः प्रमाणमिति व्यवस्था- पथितुमाह,() 'मच्च तात्पर्यमिति, 'वेदे' वेदजन्यशाब्दबोधे । 'न्यायगम्यमिति, न्यायगम्यं सत्कारणमित्यर्थः, न्यायगम्यत्वं माहात्- परम्परया न्यापप्रयोज्यज्ञानविषयवं, तेन वेदे आमवाक्यादिना सात्पर्यग्रहेऽपि न उतिः। न्याय: अनादिमीमांसकपरम्परामिद्धा युतिः, मा १ लाघव-गौरव-तर्क-सघयंपरपदममभियाहार इत्येव- मादिरूपेति भावः । ष हेतमाइ, 'यचेति, भावात्परम्परया वेनि मेपः, 'म एव', 'वेदार्थः वेदजन्यमान्दयोधविषयः, यत इति भेषः, नथाच घेदजन्यगास्दयोधन्यति न्यायप्रयोज्यतात्पर्यो हेत: पत्र न्यायाभावध पदापापविनिरमापहमात्रमिति भावः । पर 'घेदपदं वेदममानार्थकणत्यादरप्पलक्षकमिति ध्येयं । 'लोके ऐति, (यायपेयाति माहेबका पाठ ए. घिमिताकदये नास्ति ।

·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । सारि तात्पर्य इति न न्यायगम्यं किन्तु पुमभिप्राय- नियन्त्रितं, न्यायाविपयेऽपि पुरुषेच्छाविपये प्रतीनि- जनकत्वात् पुंवचसां। वक्ता च परकीयवाक्यार्थज्ञाना- त्यादनेच्छया वाक्यमुच्चारयति सा चेच्छा यदि वनु- . . . लौकिकवाफ्यस्थले चेत्यर्थ , 'न्यायानुसारि' न्यायविषयप्रतिपादक, 'म न्यायगम्यमिति न भावात्परम्परया न्यायप्रयोज्यशानगोचर मदेव भाब्दधीप्रयोजकमित्यर्थ , 'मुमभिप्राथनियन्त्रितमिति न्याय नद- तिरिक्रगम्यसाधारणवतृतात्पर्यमाचाधौनमित्यर्थ , नत्र शाब्दज्ञान- मिति मेष । अत्र इतमाह, 'न्यायाविषयेऽपौति, अपिशब्दात न्यायविषयममुचय, निर्धारणे मप्तमी, “पुरुषेच्छाविषय इति वनि- याविषयग्यैव प्रतीनिजनकत्वादित्यर्थ , 'पुवचमा' लौकिकवचमा । ननु वकुस्तत्पदार्थविशिष्टज्ञान कुतोऽनुमेय तात्पर्य्यानुरोधेन वक्तु- स्तापदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारकज्ञानसत्त्वेऽपि तत्पदार्थविशिष्ट- जानाभावेन बाधितत्वादित्यतो यथार्थतात्पर्यानुरोधेनैव वस्तत्प- दार्थविशिष्टज्ञानस्थाबाधितत्वमुपपादयति, 'वक्त्यादिना 'निर्वहती- त्यन्तेन, 'वाक्यार्थज्ञानेति तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थ- प्रतीतीद्धयेत्यर्थ , परकीयतादृशज्ञानरूप यदिए तत्साधनताशाना- धौनत्वात् वाक्यानुकूलकण्ठाघभिघातजनकटतेरिति भाव । 'साच' () वाक्य रचयतीवि ख। 15 ·तत्त्वचिन्तामणौ १९७ यथार्थवाक्यार्थज्ञानपूर्विका भवति तदैव परं तदुच्चा- रणस्य पुमभिप्रेतयथार्थवाक्यार्थजानपरत्वं यथार्थ- ज्ञानेच्छाव्याप्यं निर्वहतीति वक्र्यथार्थवाक्यार्थशान- परकीयतादृशज्ञानगोधरा च, 'यथार्षवाक्यार्थज्ञानपूर्विकेति पूर्व- कालवृत्ति-तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारकजानजन्या भवतीत्यर्ष, नस्याः पूर्वकाले यदि वस्तादृमजानन्तितीति समुदायाः,'तदुच्चा- रहस्य' तदाक्यस्य, पुमभिप्रेतयथार्थवाक्यार्थज्ञानपरत्वं तत्पदार्थविशे- व्यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थमनीतीचयोचरितवरूपं यथार्थतात्पर्य, 'यपाजानेछायाप्यमिति परकीयतत्पदार्षविशेष्यफ-तत्पदार्थप्रका- रकपथार्थप्रतीनिविषयकेच्छाप्याप्यमित्यर्थः, प्याप्यता च तद्धरित- मात् निहतीति वाम्तादृरोष्छापूर्वकाले वाः नादृगज्ञानविर स्थापकीभनायाम्तादृरोकाया एवामम्भवेन व्याप्योभूतस्य यथार्थ, तात्पर्यम्य सुतराममग्भवान् ग्यापकाभावे च्याप्याभावस्थावग्नकत्वात् । मच यापकीभता वः परकीयतादृशातीतीव मा सामचानं विमानुपपधेति वाच्यम् । वाः परकीयतादृशमती सीधा हि पमिति वाक्यं पटवाकर्मवविधयकवावछिपपर. प्रकारतामामिनागमनयलिरथाकारा यपावन तदत्तापटिमसात नागिधायो नामाम कारणं तब च विशेषणेभूतघटवत्कर्मला दिक विषय रति कर्मवादिविमेक-घटादिप्रकारकमानं विरा मानुपपयेत्यभिप्रायः । 'नोनि, अबाधितामिति शेप', अयाधिता बापपानापागामवज्ञामियषयः । मनु यथार्थवाक्याचतात्पर्य- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । वत्तामविज्ञाय यथार्थप्रतीतिपरत्वं ज्ञातुं न शक्यत इति 'प्रथममाप्तवाक्पादवक्तृञानानुमानपूर्वकमर्थतथात्वम- नुसन्धाय यथार्थतात्पर्यनिश्चयः । अनुमानञ्चेदं वाक्यं कलं तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थप्रतीतीच्चयोचरितवं तत्तत्पदार्थवत्तापदार्थ-विशेष्यकत्वावछिन्चतत्पदार्थ प्रकारताशालि- मतौतीच्छयोचरिननमिति यावत्, तच्च शाब्दबोधात्पूर्व निचेत- मशक्यं तत्पूर्व तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्ताजानाभावात् नत्पदार्थवत्ताप- दार्थस्याच विशेषणतावच्छेदकत्वात् विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य च विशिरवैशिशजाने हेतुत्वात् । न च तत्पदार्थः तत्पदार्थवान् नत्पदार्थविशिष्टज्ञानविषयत्वादितिक्रमेण बकुस्तापदार्थविशिष्टज्ञान- विषयत्वं हेक्रत्य तत्पदार्थवत्त्वमनुमेयं ततो यथार्थवाक्यार्थतात्पर्य- निर्णय इति वायं। वनुः तत्पदार्थविशिष्टज्ञानस्यैव प्रागज्ञानात् मामान्यतो व्याप्तिस्यले पक्षधर्मतावललभ्यसाध्यप्रसिद्धरमङ्गत्वेऽपि विशेषतो क्षेतज्ञानस्यावश्यकत्वात् इत्यत आह, 'वारिति, 'यथार्थ- ज्ञानवतामिति तत्पदार्थविशिष्टज्ञानमित्यर्थः, 'यथार्थमतौतिपरत्वं' यथार्थप्रतीतिपरताघटक तत्पदार्थवत्तत्पदार्थवत्त्वं, 'ज्ञातुं न शक्यते' नटितहेतुना ज्ञातुं न शक्यते, 'प्रथम' शाब्दयोधात्पूर्व, अचय- यास्य यथार्थतात्पर्यनिर्णय इत्यनेन, 'प्राप्तवाक्यादिति प्राप्तवाक्यबा- दिनेत्यर्थः, श्रादिपदात् वक्ष्यमाणदितीयहेतपरिग्रहः, ' वजानेति चस्तत्पदार्थविशिष्टज्ञानेत्यर्थः, 'अर्थतथालं' तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वं, 'अनुसन्धाय' अनुमाय । वस्तत्पदार्थविशिष्टज्ञानानुमानमकार- ·सचिन्तामया धमादि-विशिष्टज्ञानयोरन्यतरजन्यं वाक्यत्वादिति । माह, 'अनुमानश्चेति वस्तत्पदार्थविशिष्टज्ञानानुमानशेत्यर्थः, 'रदं वाक्यमिति घटमित्यर्थः, 'भमादौति घटादिभ्रमादि-विशिष्ट भानयोरन्यतरजन्यमित्यर्थः, 'वाक्यलात्' श्राप्तवाक्यत्वात् घटादि- भानजन्यवाक्यत्वादिति यावत्, घटमित्यादिवाक्ये शकोकघट- मित्यादिवाक्ये च व्यभिचावारणाय जन्यान्न, यद्यज्ञानजन्यं वाक्यं भवति तत्तभ्रमादि-तदिशिष्ट जानथोरन्यतरजन्यं भवतीति यत्तयां मामान्यतोव्याप्तिः। अतएव घटादिविशिष्टज्ञानस्याप्रमिया माध्य. प्रसिद्धिविरक्षात्कथमनुमितिः तस्य प्रसिद्धिसत्त्वे च व्यर्थमिदमनुमान कर्मत्वे घटवत्त्वसाधकविशिष्टज्ञानविषयत्वरूपवक्ष्यमाणहेतुमिझार्थमे- वास्यापेषणीयत्वादिति निरस्त। यत्तयां सामान्यतोव्याप्पिस्थले पदार धर्मताबललभ्यसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यप्रसिद्धिरनङ्गमिति प्राची सिद्धानात् विशिष्टपनीयतामिद्धियापेदिता तेन तत्र यत्तयों सामान्यतोयायभ्युपगमेऽपि नैतदनुमानौयर्थमिति भावः । ददश्च 'नन्दित्यादिना प्राशय ग्रन्थकार एव खयमनुपदं वक्ष्यति । अध रूपमानयेत्यादौ रूपपदोत्तराम्पदे मामान्यव्याशौ व्यभिचारवारणाय साध्ये धमादिपदोपादानं, भ्रमश्च तदभाववासाकाचं नज्ञानं श्राकाझा च तनये पदार्थान्तरं नातस्तन्नये भ्रमाप्रसिद्धिः । पादिपदात् भ्रम-विशिष्टज्ञानभिन्नतज्ज्ञानपरियहः तेन केवल घटादिजानजन्ये घटादिपदे न व्यभिचारः। विशिष्टज्ञानच नवये तइन्साकाझं तज्ज्ञानं तैर्विशिष्टयुद्धौ वैशिश्वभानानभ्युपगमात् । न ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । ततो धमादिनिरासे सति परिशेपाहावयार्थचानानु- मानं, अयं वक्ता स्वप्रयुक्तवाक्यार्थयथार्थज्ञानवान् भ- माद्यजन्यवाक्यप्रयोतृत्वात् अहमिव, न त्वाप्तत्वात् सा- - चैवं सामान्यतो घटज्ञानजन्यमित्येव माध्यमस्तु किमन्यतरत्वेन माध्य- तयेति वायं । घटविभिएज्ञानवेन घटविशिष्टज्ञानसिद्धरपेचित- वात् नाद्रूप्येण वध्यमाणानुमाने हेतुत्लान सामान्यतो घटज्ञान- जन्यत्वस्य माध्यत्वे मिद्धमाधनप्रमशाम हेतुमियर्थ तनिश्शयस्यावश्यक- वात् । न चैवं घटज्ञानजन्यत्वादित्येव हेतुरस्तु कि वाक्यत्वोपादानेनेति वाच्यं । धूमप्रागभाववभिन्नधर्मिकत्वेनावैयर्थ्यादिति भावः । नन्वे- तदनुमानात. घटादिविशिष्टज्ञानस्य सिद्धत्वेऽपि घटादिविशिष्ट- ज्ञानविषयत्वं कर्मवादौ न मिद्धं तस्यैव वक्ष्यमाणानुमाने हेतुत्वा- 'दित्यरचेराह, 'तत इति, वाकारः पूरणीयः, तदनन्तरं वेत्यर्थः, 'भ्रमादिनिरामे सति' वक्तः श्रमायभावनिश्चये मति, अवाप्यादिप- दात् धमविशिष्टज्ञानेतरतज्ज्ञानपरिग्रह', 'वाक्यार्थज्ञानानुमानमि- नि कर्मवादिविषयकघटादिविशिष्टज्ञानानुमानमित्यर्थ.,(२) परिशे- पात् तदनुमानप्रकारमेव दर्भयति, 'त्रयमिति, 'स्वप्रयुकेति कर्म- बविपकघटविभिटजानवानित्यर्थः, कर्मत्वविषयकघटविशिष्टजानश्च कर्मत्वमाकाङ्क्षाकर्मत्व विषयकघटज्ञानं, 'भ्रमाद्यजन्येति घटभमाद्य- (२) तथाच यथा धूमप्रागभावत्वम्य स्वासमानाधिकरणधूमवघटितत्वेऽपि न व्यर्थ विशेषणपटितत्वं तथा यत्रापि न व्यर्थविशेषण घटितत्वमिति (२) कर्मत्वादिविशिरज्ञानानुमानमित्यर्थ इति ख । भाव।

·वत्वचिन्तामयौ . ध्याविशेषात तत रते पदार्था यथोचितसंसर्गवन्तः जन्यकर्मत्वाविषयकघटविशिष्टज्ञानाजम्यघटभ्रमादिविभिष्टज्ञानान्य- तरजन्यवाक्यप्रयोकृत्वादित्यर्थः, घटधमादिजन्यवाक्यप्रयोकरि व्यभि- चारवारणाय प्रथममजन्यान्तं, भ्रमश्च निरक्त एव, श्रादिपदार्थोऽपि पूर्ववत्, घटेनेनिवाक्यप्रयोनारि व्यभिचारवारणाय द्वितीयमज- न्यान्तं, पटमित्यादिवाक्यप्रयोकरि एकादौ च व्यभिचारवारणाय जन्यान्नं, अतएव च पूर्वानुमानस्याचोपयोग:(२) योयद्भमाधजन्य- पदविषयकयविशिष्टज्ञानाजन्ययद्धमादि-पदिशिष्टज्ञानान्यतरजन्य- वाक्यप्रयोक्ता स तद्विषयकतद्विशिष्टज्ञाभवानिति(स) यत्तयां मामा- न्यतोव्यानिस्तन माध्यामिद्धावपि न तिरिति भावः । 'माध्यावि- पादिति, प्राप्नत्वस्य प्रतवाक्यार्थयथार्थज्ञानवत्त्वरूपत्वात् तस्य च कर्मवविषयकघटविषिष्टजानववरूपलादिति भावः । अनेन कर्मवे घटविशिष्टज्ञानविषयवरूपहेतसिद्धौ तेन हेतुना कर्मवे घटवत्त्वा- भुमानमाह, 'नत रति, कर्मवादिकं श्राधाराधेयभावमम्बन्धन घटादिमत् तेन मम्बन्धेन घटादिविशिष्टज्ञानविषयवादित्यर्थः, तेन भम्बन्धेन घटादिविशिष्टजानञ्च तेन सम्बन्धेन स्वमाकाई घटादि- जाम, धमस्यले च ज्ञानदयत्वात् न तदिपयत्वमिति भावः । ममु (1) सामाभेददोषप्रसादिति खः । ( पत्रोपमोगादिति ख.,गा। (१) पो भमानन्दपदविषयकपरिमिरज्ञानान्तरजन्यवाययप्रयोका स तरियपकविशिरजानवामितीति ख.।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दापामाण्यवादः । यथार्थज्ञानविषयत्वात् आप्तोतपदस्मारितत्वाहा मदु- क्तपदार्थवदिति । ननु वक्तु नविशेषोऽनुमेयः ज्ञाने चार्थ एव विशेषः न त्वाधीनोऽन्यः अर्थेनेव विशेषः इत्यौपचारिको वतीया तथाच वाक्यार्थज्ञानविशेषा- पूर्वानुमानात् कर्मत्वादिविषयकघटादिविभिष्टज्ञानमिद्धावपि कर्म- लादौ घटादिविशिष्टज्ञानविषयत्वं न सिद्धमनुमितौ समान वित्- संवेद्यवाभावादित्यस्वरमादाह, 'थाप्नोति स्वविषयकघटादिविशि- यज्ञानवदुक्तपदस्मारितलादित्यर्थः, स्वविषयकघटादिविशिष्टज्ञानच खभाकाई स्वविषयकघटादिविशिष्टज्ञानं, 'मदुनेति घटादिकरण- बदित्यर्थः । ननु घटादिविशिष्टज्ञानस्यैव प्रथमममिया माध्य- प्रसिद्धिविरहात्कथं व्याप्निग्रहः तत्ममियभ्युपगमे च व्यर्थ तदनुमान- मित्याशकते, 'नन्विति, 'ज्ञानविशेषोऽनुमेय इति इदं वाक धमादि- विमिष्टज्ञानयोरन्यतरजन्यमित्यनेन वनुर्विशिष्टज्ञानविशेषोऽनुमेय- इत्यर्थः, 'अर्थएव' विषय एव, 'अर्थाधीनः' अर्थजन्यः, 'अन्यः' श्रांकाराख्योवैयाकरणाभ्युपगतपदार्थविशेषः। ननु यद्यर्थ एव विशेषः नदा "अर्थनेव विशेषो हि निराकारतया धियामित्यच(१) कथं हतीया जन्यत्वस्य हतीयार्थत्वात् तस्य चाभेदेऽसम्भवादित्यत शाह, 'अर्थनेवेति, 'श्रौपचारिकौति धान्येन धनवानित्यादाविवाभेदोप- चारिकौत्यर्थः, चैत्रेण पयते इत्यादौ ताघवात् कृतावेव हतौथायाः (1) इत्युदयनाचार्यकारिकायामित्यर्थः।

·२२. तत्वचिन्तामणौ शक्तिकन्पनात् जन्यत्वार्थकत्वेऽपि लाक्षणिकत्वस्याविशेषादिति भावः। यद्यपि विशेषपदस्य भावव्युत्पवतया इतरभेदज्ञानार्थकत्वात् जन्यत्व- मेव हतीयार्थः सम्भवतीति नथापि करणमाधनं विशेषपदमभिप्रेत्य अभेदे हतीयाया औपचारिकलाभिधान(१) । अत्र प्राचः बतौयाया अपि अभेदे शक्तिरेव न तु लक्षणा एवं जन्यवादावपि । व्यत्ययानुशामितानिरिकार्थ मुविभको न लक्ष ऐति नियमेन प्रामाणिकगौरवस्थाकिञ्चित्करत्वात् । न चैवं.चन- विप्रतिगुणा इत्यादी बहुवचनादेरपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वरूपबहाव- लवणाव्याकीयः रथेन गम्यते घटं जानातीत्यादौ व्यापारविषयता- यास्तृतीया-द्वितीययोर्लक्षणाव्याकोपश्चेति वाच्यम् । तत्राप्यनायत्या तेषां शक्तिखौकारात्, एवं लघौ गुरौ वा एत्र तादृशार्थे सब- विभक्तेः प्रसिद्धप्रयोगो वर्त्तते तत्र सर्वत्रैव तस्याः शक्तिः । न चैता. दृशनियम एवासिद्ध इत्यनु किं गुरोः शक्यतातावच्छेदकवखों- कारेणेति वाच्यम् । तथा मति गत्यर्थधातुयोगे कर्मणि चतुर्थी-' विधायकाद्यनुशासनरूपस्य षष्ट्यर्थ सप्तमौविधायकाद्यनुशासनरूपस्य सप्तम्यर्थ पठौविधायकानुशासनरूपस्य च व्यत्ययानुशासनस्य वेय- •पत्तेः अनुभासनं विनापि गङ्गायां घोष इत्यादाविव लक्षणया चतुर्यादिना कर्मबादिप्रत्ययोपपत्त्या व्यत्ययानुशासितानिरिकार्य सुविभक्तर्ने लक्षणेति नियमप्रतिपादनस्यैव व्यत्यवानुशासनफल- वात्। न च कर्मवादावपि चतुर्थादेः शक्तिपनियादनमेव व्यत्य- पानुशासनफलमन्यया शेषाः कर्मकरणेत्यादिना फर्मवादौ द्विती (९) व्यभेदौपचारिकत्वाभिधानमिति ख, ग ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाणवादः । अनायत्या पाउनुमासमय सिंहादौ र्यादिपदानुशासनस्यापि च वैयपित्ते.(२) तत्रापि च लक्षणयैव कर्मलादेः सिंहादेव मत्ययोपपत्तेरिति वाच्यम् । अभेदादेगुरुत्वेऽपि व्यत्ययानुशासनवैयर्थभिया बतीयादेः शक्तिस्वीकारः व्यत्ययानुशासितार्थ कर्मत्वादौ च चतु- Oदेनं शक्तिः प्रकृतार्थापेक्षया गुरुत्वात् खारसिकायोगाभावाच्च किन्तु लक्षणेवेत्यभ्युपगमात् तथाच तादृशनियमानभ्युपगमे किम- नुशासनेनेत्याहुः । तदसत् । व्यत्ययानुशासनवैयर्थभिया अभेदा- दियु टतीयादेः शक्तिकल्पनामपेक्ष्यैत भिया व्यत्ययानुशासितार्थ कर्मवादौ चतुर्थादेः भक्तिकल्पनाया एवं सम्यक्त्वात् बहुषु गुरुधर्माणां शक्यतावच्छेदकत्वकल्पनामपेक्ष्य कियत्सु गुरुधर्मास्य शक्यतावच्छेदकत्वकल्पनाया न्याय्यत्वात् तथाच शक्तिप्रतिपादनमेव व्यत्ययानुशासनफलं। यहा व्यत्ययानुसामगबलात् व्यत्ययानुशासितानिरिकविभयर्थे सुप्विभक्ने लक्षणेत्येव कल्यते तथाचाभेदादौ हतीयादेर्लक्षणायां अन्यथा गुरुधर्मस्य शक्यतावच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । एवञ्च व्यत्ययानुगामिताथै कर्मवादावपि चतुर्थ्यादेलवाणेव । वस्तुतस्तु व्यत्ययानुशामितातिरिक्त विभक्त्यर्थ सविभनेर्लक्षणास्ति किन्तु यदिभात्यर्थ यदिभनयंत्ययानुशासनं तदिभत्त्यर्थं तद्विभत्यतिरिमा- सुविभोर्लक्षणा नास्तीत्येव व्यत्ययानुशासनदलात् कल्प्यते । अत- एव गमनार्थकधातयोगे चतुर्थंव लक्षणया माध्यौ नान्येत्येव मार। बाधकाभावः । (1) वैकल्यापत्तेरिति क.। JG ·तत्त्वचिन्तामणी १२२ ऽनुमेयः तस्य चाप्रसिया न व्याप्तिग्रहः। अतएवास्मिन् वाक्यार्थे अयमभ्रान्त प्राप्तो वेति ज्ञातुमशक्यमिति, शब्द एव तमर्थ बोधयेदिति चेत्, न, तात्पर्य वधार- केचित्तु गणिनि शुक्लादिपदानुशासनवनिरूढलक्षणप्रति- पादनमेव व्यत्ययानुभासनफल यादृशलक्षणया प्रयोगे वादिनो न निग्रहः सैव निरूढलक्षणा ऐच्छिकलक्षणया प्रयोगे वादिनोऽशक्त त्वप्रतिपत्ते.(५) इत्याहुः। 'तथाचेति, 'वाक्यार्थज्ञानविशेषः' घटादिविशिष्टत्तानं, 'तस्य चापमिद्येति, साध्यप्रसिद्धिविरहादिति शेषः, तमियभ्युपगमे च व्यर्थ तदनुमानमिति भावः। 'प्रतएव' माध्यामिद्धिविरहादेव 'अस्मिन् वाक्यार्थ इति, 'अय' घटादिभ्रमाभाववा नित्यर्थः, 'प्राप्त कर्मत्वादिविषयकघटादिविशिष्टज्ञानवान्, 'ज्ञातुमणक्यमिति श्री मातुमनक्यमित्यर्थ.। घटादिभ्रमस्य कर्मवविषयकघटविभिट- ज्ञानस्य मिद्धतया माध्यामिद्धिविरहात् तत्प्रसिद्मभ्युपगमे पर तदनुमानवैफल्यमिति(१) भावः। वस्तुतो हेलमिद्धिमाद, 'श्रत एवेतौति योयं । यद्यपि हेतावाप्तत्त्वमपि भ्रमादिशून्यलमे नथापि रूपभेदेन पृथराकरण । 'तमर्यमिति कर्मवादी घटादि मत्त्वमित्यर्थ , 'योधयेदिति, न तु एते पदार्था यथोचितममर्गवन्त (१) वादिनोऽशत प्रतिपारिति ख., ग.। (१) सिझुपगमे चेति ख., ग• । (९) तदनुमानवैकल्यादितौति का, गा। (1) वस्तुत इत्यादि एपगुलमियन्त पाठ खग चिहित पुस्तकदये नाति ·शब्दास्यतुरीयखणे शब्दाप्रामाण्यवाद । णार्थं त्वयाप्यशाब्दग एव संसर्गविशेषप्रतीतेरवश्या- भ्युपेयत्वात् अन्यथा के तात्पर्य्यनिरूपणं । अतएव इत्यनुमानमुक्तप्रमाणल्या हेतुसियसम्भवादिति भावः । गूढाभि- सन्धिः समाधत्ते, 'तात्पर्यंति, 'संसर्गविशेषप्रतीतेरिति प्राधाराधेय- भावादिरूपसंसर्गककर्मवादिविशेष्यकाघटादिप्रकारकवकृपतीतेरित्य- चः, अमिद्धाया अपौति शेषः, 'अवश्याभ्युपेयत्वादिति प्रथममिदं वायं घटादिभ्रमादि-विशिष्टज्ञानयोरन्यतरजन्यं घटज्ञानजन्यवा- कात्वादिति यत्तयां मामान्यतोव्याश्यानुमानं ततोऽयं वक्ता कर्मल- विशेम्यकपटप्रकारकज्ञानवान् घटधमाजन्यकावाविषयकघटवि- शिष्टज्ञानाजन्य-घटधमादि-विशिष्टज्ञानयोरन्यतरजन्य-वाक्यप्रयोक्त- बादिति यत्तयां सामान्यतोव्याप्याऽनुमानमिति क्रमेणानुमेयतया श्रवश्यान्युपेयत्वादित्यर्थः, 'अन्यथा' तादृशप्रतीतेरनुमानानभ्युपगमे, 'क तात्पर्यनिरूपणमिति, तात्पर्य्यस्य नादृशमनौतिघटितत्वात- तज्ज्ञानं विना तज्ज्ञानासम्भवादिति भावः । तथाच अप्रमिद्या तादृशप्रतीतेरनुमानानुरोधेन यत्तयां सामान्यतो व्याप्तिस्यले यत्तया साध्यान्तर-हेवन्तरयोर्याप्तिजानात् हेततावच्छेदकरूपेण प्रकृतपचौयहेतोः पचधर्मताज्ञानादप्रसिद्धमपि प्रकृतपनीयमाध्यं पक्षधर्मताबलान् मियतीत्यभ्युपेयं तच्च ममापि तत्यमिति गढाभि- सन्धिः । 'अतएव' यत्तयां सामान्यतोव्याया अप्रसिद्धच्याप्यनुमेय- (५) यभ्युपेयलादिति कस्यचिमूलपुस्तकस्य पाठ, परन्तु टीकाकारवरसेन स पाठी न समोचीन।

·१२४ तत्वचिन्तामणौ आप्तोतत्वभ्रमाद्यजन्नत्वनिरूपणमपि सुकरं। शाब्दन्त संसर्गज्ञानं प्रथमं न भवति नानान्तरन्तु भवत्येव ।. न चैवं शब्दो न प्रमाणं तदर्थस्य मागेव सिद्धेरिति बादेव, 'प्राप्तोतावेति कर्मलादिविषयकघटादिविशिष्टज्ञानवदुक्त- वेत्यर्थ , 'धमाधजन्यत्वेनि घटादिभ्रमाद्यजन्यत्वेत्यर्थ , यत्तया मा- मान्यतोव्याश्या प्रसिद्धघटादिभ्रमजन्यत्वस्यामिद्धत्वेऽपि तदभाव वत्त्वस्य कर्मवविषयकघटविभिष्टज्ञानस्यामिद्धत्वेऽपि तइत्त्वस्यानुमान- मम्भवादिति भाव । ननु तथापि नात्पर्यग्रहात पूर्वमेकपदार्थ ऽपरपदार्थसमर्गप्रतीति कथ स्थादित्यत आह, 'गाब्दन्निति, 'समर्गज्ञाम' एकपदार्थेऽपरपदार्थसमर्गज्ञान, 'प्रथम' तात्पर्यग्रहात् पूर्व, 'जनान्तरन्विति श्रानुमानिकज नन्वित्यर्थ, तात्पर्यनिश्चय भाब्दानुभव प्रत्येव हेतुलादिति भाव । 'न चैवमिति, "एवं' कापर्यनिश्यात्पूर्व नियमनस्तत्पदाथै तत्पदार्थसमर्मज्ञानाभ्युपगमे 'न प्रमाण' न विमिष्टानुभवजनक, 'तदर्थस्य' तज्जन्यविशिष्टानुभव विषयस्यैकपदार्थे परपदार्थसमर्गस्य, 'मिद्धे' अनुमानासिद्धे, तथाच प्रयोजनाभावात् शब्दस्य न विशिष्टानुभवजनकत्वमिति भाव । गूढाभिवन्धिराह, 'नवापीति, तात्पर्यघटकतया तदनुमानादेव तत्तत्पदार्थानान्तत्तत्समध मिद्धेरिति भाव । यदि च तत्त पदार्थानान्नत्तत्मसर्गानाश्चानुमानासिद्धावपि घटवत्तया कर्मल माम्दयामि घटवत्तया कर्मत्व रणोमोत्याधनुव्यवसायानुपपत्त्या (y घटादिधमस्यासिइत्वेऽपौति का।

·शब्दास्यतुरोयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । १२५ च्यम् । तवापि तुल्यत्वात् । ननु. तथापि कथमर्थ- वोपसिद्धिः विशेषेण व्यायग्रहादिति चेत् । न। था यो यत्र प्रवर्तते स तज्ज्ञानातीति सामान्यतो- गप्तिज्ञाने पाकादी प्रत्तिदर्शनात् पाकविषयक- कार्यताज्ञानानुमानं, यथा च चेष्टाविशेपदर्शनात् इशसंख्याभिप्रायमापनाने घटे तच्चेष्टादर्शनात् घटे पष्दस्य विमिष्टानुभवजनकत्वखौकार इत्युच्यते, तदा ममापि नुल्यमिति गुढाभिमन्धिः । तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्वानुमाने शइते, नन्विति, 'अर्थविशेषेति महतसमगण यत्पदार्थातिरिक्त चापदार्थव- त्वग्रहो नास्ति प्रकृतसंसर्गण तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वसिद्धिरित्यर्थः,(२) 'विशेषेणेति, दृष्टान्ताभावेन विशेषेण व्याप्ययहादित्यर्थः । 'यति, पाकविषयकप्रवृत्तिमत्त्वस्यान्यवाग्रहदशायामिति शेषः,(२) “पाकादा- विनि पाकादिविषयकात्तिमत्त्वस्य पुरुषे दर्शनादित्यर्थः, “पाक- विषयकेति अयं पाकविषयककार्यताज्ञानवान् पाकविषयकात्ति- मत्त्वादिति कमेण पाकविषयककार्यताज्ञानानुमानमित्यर्थ , 'चेष्टा- विशेषदर्शनादिति अङ्खलौना चेष्टाविशेषदर्शनादित्यर्थः, 'दश संख्या- भिप्रायमात्रेति सामान्यतो दममध्याभिमायमात्रज्ञानसम्भवेऽपी- त्यर्थः, 'माचपदात् घटविषयकदशमझ्याभिप्रायज्ञानव्यवच्छेदः, यो घटविषयकोष्टाविशेषवान् स घटविषयकदशमध्याभिप्रायवानिति विशेषतो व्याप्पिग्रहाभावादिति भावः । 'घटे नचेष्टादर्शनादिति (Vतयाविशेषदर्शनादिति का । (३) अनहदमायामियर्थ इति ख. । (1) इति भाव इलि लु। .

·१२६ तत्वचिन्तामणी दशत्वज्ञान तथा सामान्यतोव्यायाचापि विशेषसिद्धिः। यद्दा इदं वाक्यं साकारतदर्थविषयकैकज्ञानहे- घटविषयकचेष्टाविशेषस्य पुरुषे दर्शनादित्यर्थः, यो यविषयकचेष्टा विशेषवान् स नदिषयकदनसध्याभिप्रायवानिति यत्तयां सामान्यतो- व्याश्येति शेषः, चेष्टायां घटविषयकता तु व्यापारानुबन्धिनीत्यव. धेयं । 'घटे दमवज्ञानमिति घटविषयकदमझ्याभिप्रायज्ञानमि- त्यर्थः, 'सामान्यतो व्यायेति यो यत्संसर्गण यदिशिष्टज्ञानविषयः स तसंसर्गेण तदानिति सामान्यतो व्याश्येत्यर्थः, 'अत्रापि अनयो- रपि यत्पदार्थातिरिक्त प्रकृतसंसर्गेण यत्पदार्थवत्त्वज्ञाननास्ति तत्प- दार्थद्वयोरपौति यावत्, 'विशेषमिद्धिः' विशेषतः प्रकृतसंसर्गमिद्धि, इदमुपलक्षणं विशेषतो व्यतिरेकव्याप्यापि तयोः संसर्गसिद्धिद्रष्टव्या, महार्णवोकं प्रकारान्तरेण वाक्यपरककर्मवादिविशिष्टज्ञानानु- मानमार,(९) 'यदेति, 'इदं वाक्यं' घटमित्यादिवाक्यं, 'साकाङ्केति आधाराधेयभावादिसम्बन्धेन या घट-कर्मत्वोभयपरस्परनिरूपिता- काझा तदद्यद्धर-कर्मवाद्युभयविषयकजानं नद्धे तुकमित्यर्थः, एता- दृशज्ञानमेव परनये विशिष्टजानं आकाक्षा च तन्मते ज्ञाननिष्ठः पदार्थविशेषः तस्य च प्रतियोगिविधया निरूपकं विशेषणवेन नैया. यिकाभिमतं घटादि अनुयोगिविधया निरूपकं विशेष्यतया नेया. पिकाभिमतं कर्मलादीति भावः । वैशिष्ट्यविषयकज्ञानजन्यवन्तु न माध्यं गुरुनये भमवायस्यातीन्द्रियतया तज्ज्ञानस्य वैशिट्यागोचर (१॥ प्रकारान्तरेख कर्मगत्वादिविभिएज्ञानानुमाहेति ख., ग० ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । १२० तुकं प्राप्तोहात्वे संति एतदर्थप्रतिपादकत्वात् महाक्य- खात् वैशिष्यस्य प्रथमं दुनिरूप्यत्वाञ्चोयेक्षितं,(१) 'प्राप्तोतत्वे मतौति भ्रमाजन्यत्वे सतीत्यर्थः, 'एतदर्थप्रतिपादकेति घट-कर्मत्वाधुभयप्रति-. पादकमब्दबादित्यर्थः, यो भ्रमाजन्यत्वे सति यदुभयप्रतिपादकः शब्दः स आधाराधेयभावसम्बन्धावच्छिन्नतदुभयनिरूपिताकहावत्तदुभय- विषयकज्ञानहेतुक इति सामान्यतोव्याप्तिः, अत्र तदुभयप्रतिपादक- बमा वनिकरणल-सेकोभयप्रतिपादके वहिना सिञ्चतीत्यादौ व्यभिचारि वहिकरणव-सेकोभयविषयकज्ञाने वहिकरणकाव-सेको- भयतिरूपिताकासायास्तैरनङ्गीकारादन्यथा तादृशज्ञानस्यैव तन्मते विशिष्टज्ञानवेनान्यथाख्यात्यापत्तेरिति धमाजन्यत्वं विशेषण, भ्रम- बच्च तत्तदभाववत्तदुभयनिरूपिताकाडावत्वं, पक्रिना मिञ्चीत्या- दौ भ्रमस्थांनाभिषिकजानदयस्यैव तादृशाकाहावतेन तज्जन्यवान व्यभिचारः, तदुभयाप्रतिपादके भ्रमाजन्ये वाक्यान्तरे व्यभिचार- वारणाय च विगेय्यदलं तदर्थश्च श्राधाराधेयभावादिसम्बन्धावच्छिन्- सदुभयपरस्परनिरूपिताकाक्षावत्प्रतीतीच्छयोचरितवं तादृशप्रती- नौजन्यल वा तेन वरालोकमानयेत्यादौ वहि-कर्मवोभयप्रति- पादके वधिमाजन्ये न व्यभिचारः, न वा शकाद्युञ्चरितघटमा- नयेत्यादी व्यभिचार इति भावः । 'तत इति श्रनेनानुमानेन ११) वैषिोत्यादिः उपेक्षितमित्यन्तः पाठः ख-ग चिझिवपुस्तकइये नास्ति।

·१२८ तत्त्वचिन्तामणौ यत्, तत एते पदार्थाः परस्परसंसर्गवन्तः सा ... सत्येकज्ञानविषयत्वात् सत्यरजतज्ञानविषयवत्, () एवं हेतसिद्धेरनन्तरमित्यर्थः, 'एते पदार्था इति कर्मलादय इत्यर्थः, "परस्परसंसर्गवन्तः' प्राधाराधेयभावसम्बन्धन घटादिमन्तः, 'साका- झले मतीति अनुयोगितया श्राधाराधेयभावादिसम्वन्धावच्छिन- घटाद्याकाहानिरूपकत्वे सतीत्यर्थः, 'एकज्ञानेति घटादिविषयकैक- ज्ञानविषयवादित्यर्थः, योऽनुयोगितया यत्सम्बन्धावच्छिन्नयदाका- शानिरूपकल्वे मति तद्दिषयकज्ञानविषयः स तत्सम्बन्धेन तदानिति सामान्यतोव्याप्तिः, शनि-रजतत्वे इत्यादिसमूहालम्बनविषये शत्यादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं । यद्यप्येवमपि तच व्यभिचारतादवस्थ इदं रजतमित्यादिभ्रमस्यानाभिषिकरजतत्वादिप्रत्येकमावविषयक जानद्वयनिष्ठशनि-रजतबोभयनिरूपिताकाहानिरूपकत्वात् शुनो) तथापि स्वनिरूपितघटाद्याकाहावद्यघटादिविषयकजानं तद् विषयवं समुदायेन विवदितं, मामान्यमुखी च व्याग्निः भ्रमस्याना भिषिकशनि-रजनलप्रत्येकमात्रविषयकज्ञानदयस्य शकि-रजतलो. भयनिरूपिताकाझावत्त्वेऽपि शनि-रजलोभयविषयकसमूहालम्बन नादृशाकाहावत्वविरहान व्यभिचारः, शनि-रजतलोभयविषयक मम्हालम्वनस्य शुक्रि-रजतत्वोभयनिरूपिताकासावत्त्वाभ्युपगमे ता. दृमजानस्यैव तन्मते विशिष्टजानवेनान्ययाख्यात्यापत्तेरिति भावः । 'मत्यरजतज्ञानेति रजतत्वविभिटज्ञानविषयरजतत्वाश्रयवदित्यर्थः 'एवमिति वक्रपरक-वाक्यपरकानुमानान्यतरेण वः कर्मवादिः (७ मिथ संसर्गवन्त इति का (२) सथरजतज्ञानविषयवदितीति की।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १२६ पतुर्यथार्थवाक्यार्थज्ञानेऽनुमिते प्रकरणादिना वनाभि- प्रेतयथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानं ततो वेदतुल्यतया शब्दा- दर्थप्रत्यय इत्यनुवादकः शब्दः वक्तृज्ञानावच्छेदकतया संसर्गज्ञानानुमानात् तदुपजीविसंसर्गानुमानादा वाक्यार्थस्य मागेव सिद्धेः। यत्तु संसर्गाग्रहो भ्रमः(१) विषयकघटादिविशिष्टज्ञानेऽनुमिते इत्यर्थः, तदनुमितेन इतना कर्मवादौ घटादिमत्त्वे चानुमिते इति शेष , 'प्रकरणादिनेति, प्रादिपदाइनुश्चेष्टाविशेषादिपरियह, प्रकरणञ्च भोजन-गमनादि, 'वलाभिप्रेतयथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञान' प्रकृतवाक्यार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानं कर्मत्वादिविशेष्यक-घटादिप्रकारकयथार्थमनौतीच्छयोच्चरितखजान- मिति यावत्, 'वेदतुच्यतयेति वेदस्यले तृप्तशाब्दानुभवसामग्री- विभिटतयेत्यर्थः, 'शब्दात्' लौकिकशब्दात, 'अनुवादकः पशब्द इति अनुवादको लौकिका शब्द इत्यर्थः, अनुवादकत्वञ्च स्वममानाधि- करपा-स्वाव्यवहितपूर्ववर्ति-स्वसमानाकारनिश्चयविषयविषयक-तदि- गेय्यक-तत्प्रकारकानुभवमात्रजनकत्वं, स्वपदमनुभवपरं, अनुवादक- त्वमेवोपपादयति, "वक्तृज्ञानेति वक्तृज्ञानविशेषणतयेत्यर्थः, 'संसर्ग- ज्ञानानुमानान' कर्मलादिविषयक-घटादिविशिष्टज्ञानानुमानात् । ननु कर्मवादिविषयकघटादिविषिष्टज्ञानानुमानात् कर्मत्व-घटायो- स्तत्संसर्गस्य च मिद्धावपि कर्मखादौ घटादिमत्त्वं न सिद्धमित्यत- आह, 'तदुपजीवीति, संसर्गानुमानावेति कर्मवादौ घटादिमत्त्वा- सुमानादेत्यर्थः, सर्ववैवेति रोपः, 'वाक्यार्थस्य' स्वार्थस्य, विभिय्येति (१) यत्त्वसंसर्गाग्रहो मम इति ख.॥ . 17 ·१३. तत्वचिन्तामणे शेषः । इदमुपलक्षणं यथार्थतात्पर्यानुमानादपि यथार्थत्वघटकतथा सर्वत्र विशिष्टस्वार्थमिद्धिष्टव्या। एवञ्च लौकिकशब्दो न प्रमाणं अग्टदौनग्राध्यनुभवकरणवस्थ प्रमाणत्वरूपत्वादग्यहीनयानुभवकर- एवञ्च ग्टहीतमाहीतरानुभवकर णत्वं तञ्च स्वसमानाधिकरण-खाव्यव- हिनपूर्ववर्तिस्वसमानाकारनिश्चयाविषयविषयकेतरतद्विमेव्यक-तत्म- कारकानुभवकरणत्वं, स्वममानाकारत्वञ्च स्वस्मिन् यादृशौ तदिशे. य्यकत्वावच्छिन्नताकारिता तादृशतदिव्येकवावछिन्नतत्मकारि नामालित्वं । नन्वेवं क्रमेण तुल्ययुक्त्या वेदस्याप्यप्रामाण्यं स्यात् यथार्थ तात्पर्यज्ञानस्य लोक-वेदसाधारणशाब्दानुभवमा प्रत्येव हेतुला दिति चेत्, न, वेदे प्रामाण्यान्यथानुपपत्या भामान्यत एतत्कपि अलपदार्थत्वादिना कपिञ्चलपदार्यादिविशेष्यक-चिलादिप्रकारक यथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानस्यैव शाब्दबोधहेतुतया वेदजन्यशाब्दबोध कारणीभनस्य यथार्थतात्पर्यज्ञानस्य तदुपजीव्यस्य वा एतत्कपि- अलपदार्थ: चिलवामित्याद्याकारकस्य सामान्यतस्तत्पदार्थसंघर्गानु मानस्य) वेदजन्यशाब्दयोधसमानाकारत्वाभावात् । न चैवं लोकेऽपि मामायान्ययानुपपत्त्या सामान्यत एतदमपदार्थवादिना एतदम पदार्थविय्यकघटादिप्रकारकयथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञान हेतुरस्त एवध लोक-वेदभेदेन कार्य-कारणभावदयाभावालाधवमपौति वाच्यम् । तोके सामान्यत एतदम्पदार्थ विमेय्यक-घटप्रकारकयथार्थप्रतीति परमिदमिति यथार्थतात्पर्य निश्येऽपि कर्मलपतौनिपरन वेति (1) सामान्यत पदार्घसंसर्गानुमानस्येति ख, ग ।

·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । १३१. विशिष्य मन्देहे(५) कर्मलप्रतीतिपरनेनि विभिय्य व्यतिरेकनिधये १(२) मादानुदयादिमिय यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्यैव हेतुत्वात् तस्य घ विभिय्यार्थीपस्थितिसाध्यत्वात् । न चैतदेऽपि सुवचमिति वाच्यम् । तत्र एतस्कपिञ्चलपदार्थ विशेश्यक-वित्वमकारकयथार्थ- प्रतीतिपरमिदमिति सामान्यतो यथार्थतात्पर्यनिश्चये विशिष्य रक्तच्छागप्रतीतिपरन्न वेत्यादिसन्देहाधनवकाशात जावपि एतत्- कपिञ्जलपदेन रमच्छागातिरितार्थाप्रतिपादनात् रक्तच्छागातिरिने एतत्कपिनलपदार्थवादनादेतस्कपिजलपदार्थलमकारकनिश्चयस्यैव विशिष्य रकच्छागलप्रकारकतादृशसन्देहादौ विरोधिवात् लोके च लक्षणादिना एकदमपदार्थवहान्यत्रापि दृएखादेतदमपदार्थ- लमकारकनिश्यापि कर्मवत्वप्रकारकतादृशमन्देहादिसम्भवादिति प्राभाकाराभिमानः ।। केचितु वेदे मामाण्यान्यथानुपपत्त्या तदिशेय्यक-तत्प्रकारक- प्रतीतिलेन रूपेण नविशेष्यक-तत्प्रकारकयथार्थप्रतौनिपरलज्ञानं शादधौ हेतुः यथार्थत्वज्ञानं नापेक्षितं तत्कार्य्यतावच्छेदकञ्च लोक-वेदसाधारणं शाब्दबुद्धिलमेव वेदजन्यवप्रवेशे गौरवात लोके च तद्विशेष्यक-तत्प्रकारकयथार्थप्रतीतित्वेन रूपेण तज्ज्ञानं विशेषमामग्रौ तदियेय्यक-तत्प्रकारकमनौतिलेन तात्पर्य निश्चयेऽपि तात्पर्यघटकप्रतीतो यथार्थवसंगये नयतिरेकनिश्ये च शाब्दानु- (१) विशिएसन्देश इति क. (२) विशिव्यतिरेकनिश्चये चेति का (१) विशिवार्थीपस्थितिसाध्यत्वादिति खः ।

·१३२ सत्यचिन्तामणौ सदभावश्च संसर्गग्रह एवेति धमाभावेऽनुमीयमाने संसर्गज्ञानमेवानुमितं इत्याप्तत्वानुमानान्तर्गतमेव वक्तृ ज्ञानानुमानं न तु वनु नानुमाने तलिङ्ग) इति । दयात् वेदे तु तात्पर्यस्य न्यायगम्यत्वेन वेदत्वेनाबाधितार्थकत निश्चयेन च तद्विशेष्यक तत्प्रकारकप्रतीतिवरूपेण निर्णयदनाया यथार्थवसन्देहाद्यनवकाशादिनि लौकिकशब्द एवानुवादक यथार्थ वग्रहार्थ तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वयहस्यावश्यकलात् यथार्थत्वघटकतया तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वस्य तात्पर्य्यग्रहेण विषयोकृतवाचेति प्राभा कराभिमान इति प्राड । 'ससर्गाग्रहो भम इति पाठ विशिष्टज्ञानाभावो धम इत्यर्थ , 'तदभावश्च' भ्रमाभावश्च, “सवर्गग्रह एव' विशिष्टज्ञानमेव । या समवायस्थातौन्द्रियतया न विशिष्टज्ञानस्य समर्गगोचरत्व तथापि यत्र भयोगादि ससर्गस्तदभिप्रायेणेद(२)। 'धमाभावे' घटादि भमाभावे, 'ममर्गज्ञानमेवेति घटादिविशिष्टज्ञानमेवेत्यर्थ, 'प्राप्त त्वानुमानेति घटादिधमाभावानुमानरूपमेवेत्यर्थः, 'वज्ञानेति वर्घटादिविशिष्टज्ञानानुमानमित्यर्थ, 'वानानुमाने' का कर्मत्वादिविषयक-घटादिविगिरज्ञानानुमाने, 'तत्' वर्घटादि- भमाभावानुमान, 'लिङ्ग' प्रयोगकम, नथाध प्रयच वमा खप्रयुक्त । . (मसुतशिडमिति ख.। (२) यद्यपौत्यादि तदभिप्रायेणेदमियन्त पाठ प., पुस्तकइये मास्ति ।

·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े शब्दाप्रामाण्यवादः । १३३ तन्न, भ्रमोहि ज्ञानदयं अटहीतभेदंतदभावश्च गृहीत- त्यादिवतीयानुमानं इदं वाक्यमित्यादि प्रथमानुमानञ्च() नागौ- करणीयं, वर्घटादिभ्रमाभावानुमानादेव घटादिविशिष्टज्ञानसिद्धौ नविषयत्वेन इतना कर्मवादौ घटादिमावमिद्धेः सम्भवादिति भावः । कचिच 'असंसर्गाग्रहोभ्रमः' इति पाठः, तब च 'असंसर्गा- पह.' मंसर्गग्रहाभावाभावः, 'श्रभ्रम इत्यकारप्रश्लेषाद्ममाभाव- इत्यर्थः, 'तदभावश्य' संसर्गग्रहाभावाभावच, 'संसर्गग्रह एवेति, प्रभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वादिति भावः। अन्यत्सर्व पूर्ववत् । घटादिभमाभावानुमानात् घटादिविशिष्टज्ञानसिद्धवावपि कर्मलादौ तविषयत्वं न मिद्धं तस्यैव वक्ष्यमाणानुमाने हेतुत्वादिति हतीया- नुमानमावश्यकं तदावश्यकवे ३ नद्धेतुसियर्थ प्रथमानुमानमाव- ग्यकमिति समाधाने सत्यपि स्फुटतरं समाधानान्तरमाह, 'धमो हौति, 'घाटहीतभेदमिति स्वरूपती विषयतश्च भेदपहाभावविशि- टमित्यर्थः, वैमिध्यञ्च एककालावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्व,(२) 'ग्रहीत- भेदजानमिति गृहीतीविषयौकतोभेदो येनेति शुत्पत्त्या स्वरूपतो विषयतश्च(५) भेदज्ञानमित्यर्थ:(४) जानदयाभावश्चेति प्रेषः, विमिष्टा- भावस्य विशेषणाभाव-विभेव्याभावोभयरूपत्वादिति५) भावः । तथा- (Vतोयानुमानं प्रथमानुमानश्चेति ख, ग । (२) वैशिध्यञ्च एककालावच्छिन्नेकात्मरत्तित्वमिति ख. । (३) विशेषवश्चेति क०, ग.| (४) भेदग्रहविशिएमित्यर्थ इति क.। (1) विशेषणाभाव विशेश्याभावान्यतररूपत्वादिति का।

·१३४ तत्त्वचिन्तामयौ भेदज्ञानं, न हि ज्ञानाभावे सुषुप्तौ भ्रमव्यवहार, तत भ्रमाभावनिश्चयानन्तरं वक्तृज्ञानानुमानं । कि . . चैतादृशीमाभावानुमितावपि न विशिष्टज्ञानमिद्धिरिति भावः संसर्गायहस्य(१) ममत्वं खण्ड्यति, 'न हौति, 'ज्ञानाभावे विभिट ज्ञानाभावे, 'सुषुप्तौ', असंसर्गायहदशायाचेति शेषः । उपसंहरनि 'तत इति तस्मादित्यर्थः, 'भ्रमामावेति घटादिभ्रमाभावेत्यर्थ 'वक्तृजानेति वनुः कर्मलादिविषयक-घटादिविशिष्टज्ञानानुमान मित्यर्थः, आवश्यकमिति शेषः। 'आप्तोतत्वानुमानमेवेति वकि रणकलादिधमाभाववदुकवानुमानमेवेत्यर्थः, 'वकृशानेनि वर्वहि करणकलादिविशिष्टज्ञानानुमानमित्यर्थः, 'तहीति, नहिं पकि करणकलादिभ्रमाभाववदुकलस्य अनुमापक यलिङ्गं नदेव वन्धि करणकलादिशाब्दप्रमाकरणमस्तु किं यथार्थतात्पर्यहेतुत्वेन भवन्मते वहिकरणकत्वादिभ्रमाभावस्य . वनिकरणकत्वादिविगिटज्ञानरूप- नया तददुकवानुमापक लिङ्गस्थापि व्यभिचारिशब्दयात्तवात् मम तु वशिकरणकलादिभ्रमाभावस्य वहिकरणवादिविगिरजानरूपं- नया नददुकवानुमापकलिङ्गस्य शकाधुदौरितवहिनामिधतीत्या- दिवाक्येऽपि मत्त्वाय व्यभिचारिशम्दयारत्तबमतो न गाम्दप्रमा जमकत्वमित्यर्थः । न च भवमतेऽपि कर्मवादिविषयक-घटादि- विमिरजानामुमापकलिकोटिप्रविष्टघटादिधमाधमन्यनिरुकवा- क्यबमेव गाम्दप्रमाजनकमा सभ्य व्यभिचारिणम्दयारतवादिति (1) शंमगंग्रामावस्येति गः।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १३५ यद्याप्तीक्तत्वानुमानमेव वक्तृजानानुमान, तर्हि यादृशं 'लिङ्ग तादृशमेव गमकमस्विति । अबोच्यते । यथार्थवाक्यार्थधीपरत्वं न ज्ञातं प्रमो- तुल्योऽयमनुयोग इति वाच्यम् । गौरवेण तस्याहेतुत्वादिति भावः। केपित्तु तय्यवित्यादिन्यायेन इष्टापत्तिमाह, 'किञ्चेति, 'श्राप्ती- खातुमान' ऋतत्वानुमानं घटादिभमाभावानुमानमिति यावत्, 'वलज्ञानेति वनुर्घटादिविभिटज्ञानानुमानमित्यर्थः, 'तहाँति, तईि यादृशं घटादिभ्रमाभावानुमानं वनुः कर्मवादिविषयक-घटादि- विमिष्टज्ञानानुमाने 'लिङ्ग प्रयोजक, 'तादृशमेव' तदेव, 'गमक- मस्तु' कर्मबादौ घटादिमत्त्वानुमाने प्रयोजकमस्त, बतौयानुमानं प्रथमानुमानञ्च नागौकरिय्याम इत्यर्थः, इति प्राइः । अन्ये तु 'प्राप्तोत्तवानुमानेत्यादि केचित्तुमतवत्, 'यादृशं लिङ्ग मित्यादेम्त यादृशं घटादिभ्रमाभावानुमाने लिङ्गं तादृशमेव धनुः कर्मवादिविषयक-घटादिविशिष्टज्ञानानुमापकमस्वित्यर्थः, तथा पदि भ्रमाभावमनुमाय वक्नुः तादृशज्ञानमनुमौयते तदैव धमा- भावानुमानेनेव घटादिविशिष्टज्ञानमिद्धेनुः तादृशज्ञानानुमान- वैपर्थमाभनौयं भ्रमाभावानुमापकेन वस्तादृभज्ञानानुमाने तु नेतस्याः शनायाः अवकाश इति भावः । इनि प्रातः। इति प्रभाकर पूर्वपदः। 'यथार्थवाक्यार्थति यथार्थतात्पर्यनिश्चयो न गान्दानुभवजनक- ·तत्त्वचिन्तामणी त्पादकं गौरवात् वाक्यार्थनिरूप्यत्वेन प्रथम मा इत्यर्थः, 'गौरवादिति यथार्थतात्पर्य्यस्य तददिशेयक-तत्यकारक यथार्थप्रतीतीच्चयोचरितवरूपतया यथार्थवावेशेन गौरवादित्यर्थः भवन्मते यथार्थवस्थाव्यावर्तकतया व्यर्थवाचेत्यपि द्रष्टव्यं, किन् साघवाड्यर्थविशेषणताविरहाच नदिशेयक-तत्प्रकारकप्रतौतीच्छयो- चरितवरूपतात्पर्यनिग्मय एव भाब्दधौजनकः भवन्मते अन्यथा ख्यात्यभावेन वहिना सिञ्चतीत्यादौ तदिशेयक-तत्प्रकारकमतीने रप्रमिद्धत्वादेवातिप्रमगविरहात् । न च लोकस्यले तात्पर्यघटक- प्रतीतो यथार्थत्वसंगये भाब्दयोधानुदयात् यथार्थवांशनिवेशनमाव सकमिनि वाघम्। तस्यैवासि । तात्पर्ययाथार्थमंगयस्य योग्यता संभयपर्यावमिततया अननुगुणत्वाचा । न च तथापि नव नये प्राब्द प्रमालावच्छिन्ने प्रति यथार्थतात्पर्यनिश्चयो हेतरावश्यकः अन्यथा तापनियथमात्रस्य नदवच्छिन्नं प्रति हेतुत्वे वहिना सिञ्चती- त्यादावपि • माब्दप्रमोत्पत्त्यापत्तेः भ्रमरूपतदिशेयक-तत्प्रकारक- प्रतीतेः तचापि प्रसिद्धलादिति वाच्यम्। मम बहिना भिवतीत्यादी शाम्दानुभवानुरोधेन भाब्दानुभवसामान्य प्रति निरुकनात्पर्यनिय- यस्य हेतुत्वावश्यकले गाम्दप्रमावावच्छिन्नं प्रति लाघवात् गंगयनि. ययसाधारणतत्पदार्थतत्पदाववरूपयोग्यताप्रमाया एव तिवाद यथार्थतांत्ययनिययस्य तदपेश्या गुरुवादिति भावः । मनु निता (३) तात्ययंयापार्थसंशयस्थेत्यादि यननगणवाद्यन्न पाठः . . पुतये नास्ति।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । मशक्यत्वाच्च तस्यापूर्वत्वात् । यच्च लोके भ्रमादि- निरासानन्तरं वकृज्ञानावच्छेदकतया तदने स्वातगयेण वा पुमभिप्रेतवाक्यार्थज्ञाने तत्प्रतीतिपरत्वं प्रकरणा- दिना ज्ञायत इत्युन, तन्न, वाक्यार्थमज्ञात्वा अबायम- भ्रान्त इति ज्ञातुं पुरुपत्वाचतुर्धम-प्रमादसम्भवेन प्रथम यथार्थप्रतीतीच्छयोचरितवं न यथार्थतात्पर्य्यमपि तु तत्पदार्थ- वत्तत्पदार्थप्रतीतीच्छयोचरितत्व तदाच्यम्, तथाच तद्विगेय्यक- तत्प्रकारकप्रतीतीच्छयोञ्चरितवापेच्या लाघवमेव न का वेयर्थमि- त्यरुचेराह, 'वाक्यानि तत्पदार्थ तत्पदार्यवत्व निश्चयाधौननिद्या- यकत्वेनेत्यर्थः, 'प्रथम' शाब्दानुभवात् पूर्व, 'ज्ञात' नियेत, "तस्या- भर्वत्वादिति तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वस्य शाब्दबोधात् पूर्वमनिश्चितत्वा- दित्यर्थः। ननु पूर्वी तक्रमेण मान्दवोधात् पूर्व तत्पदार्थ तत्पदार्थ- वत्त्वं निश्चित्य तनिश्चय.(३) स्यादित्यस बाह, 'योनि, 'पुममितेति नत्पदार्थ तत्पदार्थवत्तनिधये इत्यर्थ, 'तत्पनौतिपरत्व' यथार्थ- प्रतीतिपरत्वं, 'वाक्यार्थ' घटादिकं, 'त्र' घटादौ, 'ज्ञामिति 'अशक्यलादित्यग्रेतनेनान्वयः । ननु गाब्दधीपूर्व घटादर्जानमन्त्येव कथमन्यथा तवापि तात्पर्य्यधौरित्यत आह, 'पुरुषत्वादिति, 'भ्रम- प्रमादसम्भवेनेति, पुवाश्यत्वस्य व्यभिचारिबादिति भाव.(२) । मनु मा भूत् पुंवाक्यत्वेन भ्रमाद्यजन्यत्वग्रहस्तथापि संवादिपत्तियो- (1) निश्चय इति ख, ग । (२) व्यभिचारित्वादिदि ऐष इति क 18 ·१३८ तत्त्वचिन्तामणो .. तर भ्रमाद्यजन्यावस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् प्रवृत्तिसंवादारे निोत्तरकालीनत्वात् भ्रमादिजन्यविलक्षणत्वेन च शब्दस्याज्ञानात् ज्ञाने या यादृशोलिङ्गत्वं तस्यैव प्रत्या- यकत्वं अव्यभिचारात् वेदेऽपि वाक्यार्थमविज्ञाय सद्ययार्थप्रतीतिपरत्वं न्यायेनापि ज्ञातुमशक्यं वि- पयनिरूप्यत्वात् प्रतीतेः लोके तात्पर्य्यनिरूपणार्थ- जकवाक्यलेन लिङ्गेन तवः स्यादित्यत आह, 'प्रत्तिसंवादादे: रिति संवादिमवृत्त्यादरित्यर्थः, 'जानोत्तरेति शाब्दज्ञानोत्तरेत्यर्थ, शान्दधीपूर्व तत्प्रयोजकत्वग्रहो नास्तीति भावः । मनु ममाएगाब्दभ्रमादिजन्यशब्दव्यावृत्तं किञ्चिदेशवष्यमस्ति ने म. माधजन्यवमनुमेयमित्यत पाह, 'भ्रमादौति, “यादृशः' वैस्तवण्य 'तस्यैवेत्येवकाराचथार्थतात्पर्य्यव्यवच्छेदः, 'प्रत्यायकत्व' मान्दधौजन कर्व, नथाप शन्दस्य नानुवादकवमिति भावः । इदमापाततः तादृप्रवेलण्यस्य गाम्दधीजनकले नानार्यथले तात्पर्याविषयेऽपि योग्यार्थ प्रामायापत्तः । वस्तुनम्न तादृशवेप्लवये मानाभावः, इत्येव तत्वं ।(१) विशेषतो यथार्थतात्पर्यनियस्य वेदनले व्यभिचारम- प्यार, वेदेऽपौति, 'वाफ्या' तत्पदा तत्पदार्थवत्त्वं, 'अविज्ञाय' विशेषतोऽनियित्व, 'तद्ययानि प्रतापयार्यपधात्यर्थः, 'जात' विपतो नियेतं, 'विषयनिरुपलादिति तापदाय तापदावाद - निययाधीमलादित्यर्थः, 'प्रतोतेरिनि मापदार्थवावरूपेण सत्पदा- (७ र तालमियतरं वेदे मकायावारिपि फारस्पमियो- यधिक पाठ क. पुस्तके वाते। । - ·शब्दास्यतुशैयाबगड़े शब्दापामाण्यवाद । . मशोब्दवाक्यार्थप्रतीतेः प्रथमं त्वयापि स्वीकारात् । 'अन्यथा वक्तृज्ञानानुमान न स्यात् । न च लोकव- 'न्मानान्तरात्तदवगमः, वेदार्थस्य तदविषयत्वात् वेदस्य 'प्रथमं मूकत्वात्, न च न्यायसिडे वेदार्थे मानान्तरा- तात्पर्यग्रहा, वेदस्यानुवादकतापत्तः शब्दस्याप्रमाण- प्रकारिकायाः मतीरित्यर्थः । नन्विदमेवासिद्धमियत शाह, 'लोक- दिति, 'तात्पर्य ति यथार्थतात्पयेत्यर्थः, 'वाक्यार्थप्रतीतेः' तत्पदार्थ 'तत्पदार्थवत्त्वप्रतौने, 'वयापि स्वीकारादिति, तयाच तादृश- नीतिप्रतीतेविषयनिरूप्यत्वाभावे भवतां तदभ्युपगमी व्यर्थ: स्या- दिति भावः । तादृमप्रतीनिप्रतीतेविषयनिरूप्यत्वे युक्त्यनारमाह, अन्यथेति नादृशप्रतीनिप्रतीतेविषयनिरूप्यवाभावे इत्यर्थः, 'वक- 'ज्ञानानुमानमिति, अपिः शेषः, 'न स्यादिति सार्थकं न स्यादि- त्यर्थः, तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वप्रतीत्युपपादनायैव तदभ्युपगमादिति भावः । 'मानान्तरात्' अनुमानादितः, 'नदवगम इति विशिष्य तत्तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वावगम इत्यर्थः, 'नदविषयलादिति वेद- जन्यशाब्दधीपूर्व प्रमाणन्तराविषयलादित्यर्थः, 'मूकत्वादिति गा- ब्दबोधाजनकवादित्यर्थः, यथार्थतात्पर्यज्ञानरूपकारणाभावादिति भावः। ननु वेदार्थस्य वेदजन्यमान्दधीपूर्व प्रमाणान्तराविषयलम- वामिद्धमित्यरुपेराह, 'न चेति न वेत्यर्थः, 'तात्पर्यग्रह: लोकोक- क्रमेण वेदजन्यमान्दधीपूर्व निरुक्तयथार्थतात्पर्यग्रह', 'अप्रमाणवा- ( अनुमानापेक्षेति क, ख । 2 ·२० तत्वचिन्तामणौ त्वापत्तेर्बा। अज्ञात वाक्यार्थे ..यो प्यमापन अयं पदार्थोऽपरपदार्थसंसृष्टो न वेति संशये तथा एककोटौ संसर्ग उपस्थित इति चेत्, न, अनिश्चिते पत्तेरिति खार्थानुभवाजनकत्वापत्तेरित्यर्थः। लोक-वेदयोरुभयत्रा प्रमाणन्तरादाक्यार्थयोधावश्यकत्वे शब्दस्य स्वार्थानुभवजनकत्वान्युप- गमे प्रयोजनाभावात् प्रवृत्त्यादेस्तत एवोपपत्तेरिति भावः । नन तर्क-संशयान्यतरोपस्थिते वेदार्थ तात्पर्यनिरूपणमस्तु तथाच वेदप नानुवादकता तर्क-संभयेतरज्ञानग्टहीतयाहिज्ञानमात्रजनकत्वस्येवा. नुवादकतापदार्थत्वाभ्युपगमात् । न च तथापि यथार्थतात्पर्य ग्रहमादायानुवादकत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । तात्पर्यग्रहस्यारि यत्किचिदंगे तर्क-मंशयाकारलाभ्युपगमादित्यत आह, 'जात दात अनियिते वेदार्थ इत्यर्थः, अयं पुरुषो यद्येतत्पदार्थवदेतत्पदार्थ- भानवाच स्यादेतवेदप्रयोहा न स्यादिति तर्कस्य अयमेतत्पदार्थ- वदेतत्पदार्थज्ञानवान वेति मंगयस्य च वेदार्थनिययाधीनलादिति भावः । मनु तथापि यच मंगयादौ न वाक्यार्थीपस्थितिः कारण नत्संगयाघुपस्थितोऽस्तु वेदार्थ इत्यभिप्रायवामागते, 'श्रयमिति, 'तके वेति अयं पदार्थो यतत्पदार्थमंस्टो न स्यादेनत्पदसमभि- व्यापतवैदिकपदार्थो न स्यादिति नर्क इत्यर्थः, आपादकस्यापि तक उपनौतभाने वाधकाभावादिति भावः । 'अनिथिने इति तत्पदार्यवत्वेन तत्पदा नियिते इत्यर्थः, 'तात्पर्यानिशपात्' नाप- यनिययामभवात, विशिष्टवैशिजाने विशेषणतावोदकप्रकारक- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १४१ तात्पर्यानिश्चयात् तयोरगृहीतासंसर्गविषयत्वेनासद- विषयकत्वेन वा वाक्यार्थाविपयत्वाच । अन्यथा लोकपि ताभ्यामेवोपस्थितिरिति किं वक्तज्ञानानु- निश्चयस्य हेतुवादिति भावः । यद्यपि नको निश्चयविशेष एव,(8) तथापि तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वनिश्चयो न स इति हृदयं । ननु विमेय्ये विशेषणमितियायेन तात्पर्यग्रहः स्यादित्यत श्राह, 'तयो- रिति तर्क-संप्रयोरित्यर्थः, 'अटहौतासंसर्गविषयलेनेति अग्टहीना- संसर्गविषयक ज्ञानदयरूपत्वेनेत्यर्थः, इञ्च तन्मते, 'असदर्थविषयकति श्रमदैगिध्यविषयकत्वेन वेत्यर्थः, इदञ्चामवेशियविषयकज्ञानं भ्रम- इति टीकाकारमते, 'वाक्याथै ति प्रशतमंमर्गेण तत्पदार्थ तत्पदार्था- विषयकवादित्यर्थः। न च यत्कोटिधर्मिणि वर्तते तदंश संशयस्य विशिष्टजानत्वं प्रकृतसपर्गविषयकत्वञ्च वर्तत एवेति वायम् । ज्ञानप्रत्यापत्तिमनगीकुर्वतस्तस्य मते धर्मिणस्तकोटेश्च तदानी- मसन्निकटतया तस्कोटेरपि विशिष्टज्ञानलाभावादिति भावः । मौमांमकमते कोटिदयोपस्थितिर्मिज्ञानमसंसर्गाग्रहकालीनमित्येव संशयः तत्प्रकारकं ज्ञानमेव च तनिश्चयः तथाच विद्यमान- कोटिप्रकारकं जनमपि न जायते संशयजनकदोषेण प्रतिबन्धा- दित्यभिमानः) । 'उपस्थितिः' प्रकृतसंसर्गण तत्पदार्थ तत्पदार्थ- वत्तस्योपस्थितिः, 'किमिति, तथाच वेदवलोकस्यापि नानुवाद- (९) मानसप्रत्यक्षविशेष एवेत्यर्थः, तर्कत्वस्य मानसत्वयाप्यनातित्वात् । (२) मौमासकेत्यादि इत्यभिमान इत्यन्त पाठ' ख०, ग. पुस्तकइये नास्ति।

·२०२ तत्त्वचिन्तामगो मानेन । वस्तुतस्तु यदि यथार्थतात्पर्य्यकत्वं ज्ञान शा ब्दप्रमोत्पादकं तदा लोक-वेदयोस्ताहशपदमारितत्वेर पदार्थसंसर्गानुमितिसम्भवात् न शब्दः प्रमाणं स्यात् । कतेति भावः। ननु विशेषतो यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्य लौकिक वाक्यजन्यगाब्दबुद्धिं प्रत्येव देतत्वादेदस्यले तयभिचारो न दोषार वेदे विखवल्कपिचलपदार्थपरमिदमित्यादिक्रमेण सामान्यतः कपि अलपदार्थवादिप्रकारेण तनिश्चयस्यैव हेतुलात् तस्य च विनिय तत्पदार्थ नत्पदार्थवत्वनिश्चयं विनापि सामान्यतस्तत्पदार्थ तत्पदार्थ वत्वनिश्चयादेव सम्भवात्। न चसामान्यतस्तत्पदार्थे नत्पदार्थवावनिश्चय एव प्रथमं कथं स्यादिति वाच्यम । अनुमानादितोऽपि तत्सम्भवान अन्तुमानादिना प्रथम सामान्यतस्तनिश्चयाभ्युपगमेऽप्यनुवादकला, प्रभक्तरित्यखरमादाह, 'वस्तुतस्विति, 'लोक-वेदयोरिति, शब्दात पदार्थापस्थित्यनन्तरमिति मेषः, 'तादृमपदेति, कर्मवादिकं घटादि मत् स्वविशेष्यक-घटादिप्रकारकयथार्थप्रतीतीच्छयोच्चरितपदमा स्तित्वात् घटादिपदार्थवत्, स्वमतीतीच्छयोसरितपदमारितलाना घटनिष्टकरणववदिति क्रमेणेति मेपः, ‘पदार्थसंसर्गनि भाम्दयोधा न्यूनानतिरिक्रविषयकपदार्थसंसर्गानुमितिसम्भवादित्यर्थः । भवन्नये मिद्धेरनुमितिप्रतिपन्धकवाभावात्तात्पर्यघटकतया पूर्व पदार्थसंवर्ग- सिद्धावपि नानुमित्यनुपपत्तिरिति भावः। 'न भदः प्रमाणं स्यादिति अनुमित्यतिरिकानुभवकरएं न स्यादित्यर्थः, तथा जितं वैगेपिकरिति भावः। मनु व्याप्तिरणत्यादरनावग्नकतया ·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १४३ अपिच पुंवाक्यस्य दोप-विशिष्टजानान्यतरजन्यत्वेनु- मते परिपाद्दोपाजन्यत्वनिश्चयदशायां वेदतुल्या सामग्री पुंवाक्यापि इत्तेति तत एवार्थनिश्चयात् वेद- त्तिस्यापि प्रामाण्यं, अनुमितानुमानस्य व्याप्तिस्मृ- उर्ववानुमानासम्भवाच्छब्दस्य प्रमाणन्तरसमित्यस्खरमात् यन्मने पथार्थतात्पर्यनिश्चयस्य न हेतुखमपि तु प्राथमिकत्वादावश्यकवाच होषाजन्यत्वे मति दोष विशिष्टज्ञानान्यतरजन्यत्व निश्चय एव हेतुस्त- मतेन समाधत्ते, 'अपि चेति, 'पुवाक्यस्य लौकिकवाक्यस्य, 'दोष' धमादि, 'परिशेषात्' भ्रमाभाववदुक्तले मनि ममादायभावपदुका- वादिना, 'वेदतुल्या सामपौति तात्पर्य्यग्रहापेक्षया प्राथमिकत्वात् तात्पर्य्यग्रहार्थमावश्यकत्वाच्च वेदसाधारणभाब्दानुभवसामान्य प्रति तिलेन कृप्तदोषाजन्यत्वे मनि दोष-विशिष्टज्ञानान्यतरजन्यवनिश्चय- रूपा मामयीत्यर्थः, विमवादिशुकवाक्यवारणाय विशेष्यदल, 'पुवाक्ये लौकिकवाक्ये, 'तत एव' तादृशान्यतरजन्यत्वनिश्चयादेव, यथार्थता- पर्यपहपूर्वमिति शेष,t) 'अर्थनिश्चयात्' लौकिकवाक्यानिश्चयात् । ननु तादृशान्यतरजन्यत्वनिश्चयस्य प्राथमिकले श्रावश्यकत्वेऽपि गौर- बाध तस्य मान्दधौ हेतुख किन्तु यथार्थतात्पर्यनिश्चय एव हेतरिति पथार्थतात्पर्य निश्चयपूर्व न नरमाच्छाब्दबोधसम्भव इत्यन बाह, 'अनु- मितानुमानस्थेति परम्परया दोषाजन्यत्वानुमानाधीनस्य यथार्थतात्प- यनिश्चयानुमानस्थेत्यर्थः, व्यानिमत्यादौति व्याप्तिस्मृत्यादेरनावश्यक- (१) यथार्थतात्पर्थनिश्चयात् पूर्वमिति शेष इति ग० ।

·१४॥ त्यादिविलम्वितत्वात् । एतेनाबाधितार्थपरत्वं ला बात् सर्वत्र भाब्दबोधपूर्वमसम्भविवादित्यर्थः, तथाच यथार्थतात्पर्य निश्यस्य लघुवेऽपि व्यभिचारान हेतुत्वमिति भावः। इदमायापानता व्यभिचारास्फूर्तिदशायां लाघवात् यथार्थतात्पर्य निश्चयख इत्वसिद्धौ सर्वत्र व्याप्तिस्मत्यादेरप्यावश्यकत्वकल्पनायव उभयवादिसिद्धो व्या. प्तिस्मत्याधभावस्तव प्राब्दयोधाभावस्यैवाभ्युपगमात् अनुभवस्य ft. वादग्रस्तत्वादिति । वस्तुतस्तु तत्पदार्थवत्तत्पदार्थमतीतीछयोधरि तत्वरूपयथार्थतात्पर्यनिद्ययस्य लाघवाच्छाब्दयुद्धिहेतवे लोकवदेद स्थाप्यनुवादकलापत्तिः तत्रापि तात्पर्यघटकतया तत्पदार्थ तत्पदा र्थवत्वस्य शाब्दयोधात् प्रागेव मिद्धे । अथ वेदप्रामाण्यान्यथानुपपादा वेदस्यले चित्तवत्कपिञ्चस्नपदार्थपरमिदमित्यादिकमेण मामान्यत स्तन्निश्चमोहेतु तथाच तात्पर्यघटकतया तत्पदार्थवत्तत्पदार्थज्ञानस्य वेदजन्यज्ञानममानाकारकलाभावाद्वेदस्य नानुवादकलं लोके च घर वरकर्मवपरमिदमित्यादिक्रमेण विशेषतमाचियय एव हेतु अन्यपा घटपदम्पदार्थपर मिति मामान्यतोनिश्चयसत्वेऽपि घटवत्कर्मलप्रती तिपरम्न वेति विशेषत मायादिमम्भवात्तादृशमामान्यतोनियमाने नाइविशेषमायादिगन्येऽपि शाब्दबोधप्रमग इत्यनायत्या लोकित गदोऽनुवादकानि पेत् । न । कार्य-कारएभावदयापत्तेः । विव वेदम्पलेऽपि विसवत्कपिनम्नपदार्थपरमिदमित्यादिप्रमेण मामा न्यतो यथार्थतारपयंनिययमचे विशेषतो रमागत्वादिरूपेण ल. भागपरष वा रकछागपरनि माय-व्यतिरेकनिश्ययोः सन्यापि ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । वेदे च प्रमापक लोके वाक्यार्थी बाधितोऽपि हष्ट इति श्रोतुः प्रमाणावतारं विना न बाधाभावनिश्चयः स- शाब्दबोधप्रसङ्गादिशेषतो निरुक्तयथार्थतात्पर्यनिश्चय एव भाब्दधी- हेतर्वाच्यः भिन्न प्रकारकतया सामान्यतो यथार्थतात्पर्यनिश्श्यस्य विशेपतस्तादृशसंगयादिविरोधित्वे मानाभावादन्यथा लोकस्थलेऽपि मामान्यतो यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्यैव हेतुत्वस्य सुवचनादती वेद- प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या लोक-वेदसाधारणकार्य-कारणभावैक्यलाघ- वात) तत्प्रकारक-तदिशेयकप्रतीतीच्छयोच्चरितवरूपतत्तात्पर्यस्य शरीरगुरुत्वेऽपि नियय एव हेतुरिति लौकिकशब्दोऽपि भानु- वादकत्येव नेयापिकमिद्धान्तनिगर्वः। “एनेनेति 'निरस्तमित्यये- तनेनान्वय, 'अबाधितार्थति तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रतौतिजनकत्व- मित्यर्थः । नन्वेवं भवन्नयेऽपि लोक-वेदयोः शाब्दबोधभामय्यभेद- इत्यत आह, 'लोक इति घटमानयेत्यादिलौकिकवाक्य इत्यर्थः, 'याक्यार्थ.' मशतवाक्यपटकीभूतामादिपदार्थः, 'बाधितोऽपि' वन- भिमायविषयलाभाववानपि कर्मवाद्यतिरिक्तोऽपौति यावत्, एतदम्- पदेन लक्षणदिना कदाचित् करणत्वादिरूपार्थस्यापि बोधना- देनदम्पदजन्यमान्दधीविषयत्वरूपस्यैतदम्पदार्थवस्य कारणलादावपि मच्चादिति भावः । 'प्रमाणावतारं विना' विशिव्याबाधितार्थकले प्रमाणावतारं विना घटवत्कर्मत्वातौतिजनकमिदमिति विशेषतो- ऽबाधितार्थकावनिश्चयं विनेति यावत्, घटवदेतदम्पदार्थप्रतीति- (ए लोक वेदसाधारणकारयमावैक्ये लाघवाचेति क.1 19 ·१९६ तत्वचिन्तामणौ च क्वचिच्छ्रोतुरिन्द्रियेण कचिदक्तुराप्तत्वानुमानेन । जनकमिति मामान्यतो निश्चयादिति शेषः, 'न बाधाभावनिश्चय न शब्दाबाधाभावनिश्चयः न कर्मत्वादी घटादिमत्त्वशाब्दयो- इति यावत्, लोके विशेषतोऽवाधितार्थकत्वनिश्य एव शाब्दधी हेतुर्न तु मामान्यतस्तनिश्चय इति समुदाथार्थः, घटवदेनदम पदार्थप्रतीतिजनकमिदमिति सामान्यतो निययस्य तब हेतुन मामान्यतस्तादृशनिश्चयसत्त्वे कर्मत्वं घटवन वेति विशेषतः संप्रयोनि शाब्दबोधापत्तेः कर्मवातिरिकस्याप्येतदम्पदार्थतया मामान्यतस्त- विथयस्य विशेषतम्तादृशमंशयं प्रत्यविरोधित्वात् विशेषतो निययस्य हेतुत्वे च तत्सत्त्वे तादृशमभयस्यैवासम्भवानानिप्रसङ्ग इति भाव। मनु शाब्दबोधात् पूर्व विशेयतो घटवत्कर्मवमित्यादिनिधयः । स्यादित्यत पाह, 'म चेति विशेषतः कर्मवादी घटादिमावनिश्चय येत्यर्थः, 'इन्द्रियेणेति, वाक्यमाने चं मति वाक्यपक्षकानुमानेनेनि भेष: (१) 'अप्तवानुमानेनेति पूर्वोककमेण कर्मवादिविषयक-घटादि विमिष्टभागानुमानेनेत्यर्थः, 'वैदे विति, अनुवादकलापायेति मेष 'तप्रियय इति चित्ववदेतत्कपिजलपदार्थप्रनौतिजनकमित्यादि- फ्रमेण सामान्यतोऽवाधितार्थकत्वनियय इत्यर्थः, गान्दधौ हेतुरिति मेषः । मनु मरापि चितवदेनन्कपिधम्नपदार्थमनौतिजनक्रमिद मिति सामान्यतो निययस्य तुबे नत्मत्त्वे रसधागम्तिववार (इन्द्रियेतोयादि मेष इत्यन्त पाठ स., म. पुस्तकाये नास्ति।

·प्राब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । ૧૭ 'न्यायातन्निश्चयः तदर्थस्य प्रमाणान्तराविषयत्वात् तब शङ्केति सामग्रीभेद इति निरस्तं । प्रथम माद्यभावस्याप्तत्वस्य वा निश्चेतुमशक्यत्वात् वेदस्या- नि समयेऽपि शाब्दबोधापत्तिरित्यत श्राह, 'तदर्थस्येति वेदस्य- नापिञ्जलादिपदार्थस्येत्यर्थ, 'प्रमाणान्तराविषयवात्' रकच्छागाद्य- कारिक प्रमाणाविषयत्वात् रक्तच्छागाद्यतिरिऽदृष्टवादिति यावत्, गावपि वेदस्यकपिञ्जला दिपदेन रक्तच्छागाद्यतिरिक्षार्थाप्रतिपाद- गावेदस्य प्रतिनियतविषयलादित्यभिमान । 'न तत्र शति । तत्र सामान्यतस्तादृशनिश्चयसत्वेऽपि विशेषतम्तादृशाङ्केत्यर्थः, 'मामग्रीभेद' लोक वेदसाधारणमाब्दवेधसामग्रीभेद (९ । 'प्रथम' गाब्दमोधात पूर्व, 'भ्रमाधभावस्य' जन्यतासम्बन्धेन धमाधभावस्य मोद्यजन्यवस्येति यावत्, 'श्राप्नत्वस्येति कर्मवादिविषयकघटादि- विशिष्टज्ञानस्येत्यर्थ , “निश्चेत अनुमात पुवाक्यत्वस्य व्यभिचारि- तया मवादिप्रत्त्या देय शाब्दज्ञानोत्तरकालीनतया धमाधजन्य- लानुमाने लिङ्गज्ञानाभावात् भमाधजन्यवानुमानाभावे च तादृश विभिटजानवत्त्वरूपस्याप्तत्वस्थानुमानामभवात् धमाधजन्यवघटित- हेतुनैव पूर्वोक्तकमेण वस्तादृशविषिष्टज्ञानस्वानुमेयत्वादिति भाव । 'वेदस्येति, समानप्रकारकजानम्यैव प्रतिबन्धकतया चित्लवदेतत्- कपिञ्चलपदार्थप्रतौतिजनकमिदमिति सामान्यनिशयसत्त्वेऽपि रक- छागस्तित्ववान वेनि विशेषत ममयसम्भवालोकवत् तत्राप्यनायत्या . () लोक वदयो शाब्दबोधसामग्रीभेद इति क.।

·१४८ तापचिन्तामयो . ती नुवादकतापत्तेश्च । तस्मात भ्रमाद्यजन्यत्वं अबाधितार्थकत्वं यथार्थतात्पर्यकत्वं निरस्तव्यभिचार: शत्वं अन्यदा व्यभिचारिव्याहत्तं यत्पमोत्पादक तत् स्वरूपसत् न जातं। अन्यथा ताशस्य वाक्या- विशेषतोऽबाधितार्थकचनिश्यस्यैव हेतुत्वेन वक्तव्यत्वादिति भावः । उपमंहरति, 'तस्मादिति, 'भमाधजन्यत्वमिति । यद्यपि चेत्यादिना धमाधजन्यलशानस्य हेतृत्वमभ्युपगतं तथाप्येकदेशिमतेन तदभि- धानाच दोषः। 'प्राप्तोतलमिति तत्पदार्थ विशेय्यक-तत्पदार्थमका- रकयथार्थमतौतिमदुकवरूपं तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रतीतिमदुमलरूप वा प्राप्तोतवमित्यर्थः, 'अबाधितेति तत्पदार्थवत्तापदार्थप्रतीति जनकत्वमित्यर्थः, 'यथाति तद्विमेव्यक-गप्रकारकथषार्थप्रतीमी- च्छयोच्चरितवरूपं तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रतीतीच्छयोधरितवरूपं या थार्थतात्पर्यकवमित्यर्थः, 'निरम्तेति निरस्ता व्यभिधारमा प्रमित्यजनकवादा थतस्तत्त्वमिति व्युत्पत्या प्रमाजनकलमित्य, नददियक-तत्प्रकारकयथार्थप्रतीतिजनकावमिति यावत्, 'अन्दा दोषाभावादिकं वा, 'यत्प्रमोत्पादकमिति यत्प्रमोत्पादक्तया पराभिमतमित्यर्थः, 'खरूपमदिति गगनादिवदव्यवहितपूर्ववति- भावमित्यर्थः, भारदममोत्पादकमिति शेषः। 'अन्यति प्राप्त मादिगानम्न याम्दप्रमोत्पादकत्वे त्यर्थः, 'ताम्येति प्राप्तोता दिपोत्यर्थः, स्मारितत्वमम्मन्धेनेति शेषः, वाक्यात तत्परा | ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । १६६ व्यभिचारितया ताहशपदस्मारितत्वात् लिङ्गादेव संसर्गसिद्धिः स्यादिति जितं वैशेषिकैः । श्रथ व्यव- हारानुमितव्यवहतकार्यान्वितज्ञाने) उपस्थितत्वेन पदानां हेतुत्वग्रहादन्विताभिधायकत्वं गृहीतं न तु लिङ्गज्ञानस्य तदानीं शब्दस्य लिङ्गत्वेनानुपस्थितेरिति तत्पदार्थवत्त्वव्याप्यतयेत्यर्थः, 'तादृशपदेति बातोंकादिपदेत्यर्थः, कर्म- बादिकं घटादिमत् खविशेयक घटादिमकारकयथार्थज्ञानवदुक्क- पदस्मारितवात् घटादिमत्वज्ञानवदुक्तपदस्मारितत्वादा घटनिष्ठ- करणत्वा दिवदित्यादिक्रमेणेति भावः । 'संसर्गसिद्धिरिति गाब्द- बोधान्यूनानतिरिक्तविषयकपदार्थद्दयसंसर्गज्ञानसम्भवः स्यादित्यर्थः, भवन्मते मिद्धरनुमितिप्रतिवन्धकवाभावादाप्तोतत्वादिघटकतया नपदार्थवत्वस्य पूर्व निययेऽपि नानुमित्यनुपपत्तिरिति भावः । "जितमिनि, शब्दस्यानुमानान्तर्गतवनिर्वाहादिति भावः । वैशे- पिकजयमसहमान आमङ्कने, 'अथेनि, 'व्यवहारेति घटमानये- त्यादिवाकयाधौनप्रयोज्यद्धप्रवृत्त्यनुमितेत्यर्थः, 'व्यवहर्जिति प्रयोज्य- वृद्धम्य घटानयनविषयक कार्यमित्याकारककार्यविभेय्यक ज्ञानेत्यर्थः, "पदानां' भयोजकद्धोनघटमानयेत्यादिपदानां, 'हेतुबेति बालकस्य हेतुत्वमशादित्यर्थः, 'अन्चितेति शब्दस्य स्वातन्त्र्येण पदार्थद्वयसंसर्ग- ज्ञानजनकलमित्यर्थः, “लिङ्ग शामस्थ' लिङ्गतया शब्दज्ञानस्य, लिङ्गावं (1) यवहारानुमितव्यवहार्यकार्यान्वित ज्ञान इति का (1) धम्चिताभिधायित्वमिति क.।

·सत्वचिन्तामणौ चेत् । न । लिङ्गाभावेनैवार) विमाना र्नाकासादिमच्छब्दत्वेन कारंणता गौरवात् । शब्दस्य लिङ्गत्वं सम्भवदपि बालेन न ज्ञातमिति चेत, सेोऽयं बालस्य दोषो न वस्तुन इत्यादि वक्ष्यते। किच्चै लोकवदेदेऽपि अनुवादकता स्यात् । एतेन वाक्यार्थ- तात्पर्यग्राहकानुमानात् तात्पर्य्यावच्छेदकतया तदुप- . व्याप्तिविशिष्टपरधर्मत्वं । 'नाकासोदौति, बालकेन कारणतामानस्थ ग्रहान्नोपजीव्याविरोधदति भाव.(५) । 'लिङ्गवमिति, स्मारितलसम्ब न्धेनेति मेषः । 'मोऽयमिति बालकेन तस्य लिङ्गलमग्टहीतमेता- क्लेव न तस्य लिङ्गतया जनकताहानिरित्यर्थः । 'किश्चैवमिति, "एवं' प्राप्तोतवादिज्ञानस्य शाब्दधौ हेतुले, 'वेदेऽपौति, प्राभोक्त स्वादिघटकतया तत्रापि तत्पदार्थ. तत्पदार्थवत्त्वस्य प्रथमं मिद्धेरिति भावः । पूर्वोक्तस्यैवायमुपसंहार इति न पौनरुत्व, प्राप्तोतवाद्यनि- प्रायेणेदमिति न यौनरुत्यमित्यपि कथित्, एवञ्च वैशेषिकदूषण प्राभाकरमत एव स्थानास्माकमित्याभयेन उद्धृतमपि दूषणं पुन: रुद्धरम्बाइ 'एतेनेति,'वाक्यार्थतात्पर्येति प्रशतवाक्यार्थयथार्थ- तात्पर्येत्यर्थः, 'अवच्छेदकतयेति घटकतयेत्यर्थः, 'तदुपजीविन इनि (१) लिङ्गामावादेवेति क.. () न तु वस्तुन इति वक्ष्यत इति का। (३) किञ्चवमपोति ख.। (४) धनुनादकतैवेति ख.। (A) कारणमात्रस्य ग्रहादिति भाव इति ख.,गा। (0 एवञ्चेद्यादि एतेनेतौयन्त पाठ ख., ग• पुस्तकदये नास्ति ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद, जीविनोऽनुमानात् स्वातल्येण वाक्यार्थसिद्धेर्न शब्दः प्रमाणमिति वैशेपिकमतमपास्तं । यथार्थतात्पर्य- यथार्थतात्पर्य्यानुमानोपजीविन इत्यर्थः, 'अनुमानादिति कर्मवं घटवत् खविशेय्यक-घटप्रकारकयथार्थप्रतीतीच्छयोच्चरितपदस्मारि- तखात्'२) घटवत्, स्वप्रतीतीच्छयोच्चरितपदस्मारितवादा घट. तिकरपालादिवदित्यादिक्रमेणानुमानादित्यर्थः, शाब्दमामयपेक्षया अनुमितिमामय्या बलवत्वात् सिद्धेथानुमितिप्रतिबन्धकवे माना- भावादिति भावः । 'खानग्येण' तात्पर्याघटकतया, 'वाक्यार्थ- सिद्धेरिति सर्वत्र भाब्दबोधात् पूर्व तत्तापदार्थ तत्तत्पदार्थवत्त्व- सिद्धेरित्यर्थः, 'शब्द इति लोक-वेदनाधारणं शब्दमावमित्यर्थः, 'न प्रमाणमिति न अननुवादक इत्यर्थः, 'वैशेषिकमतमिति वैशेषिकैक- देशिमतमित्यर्थः, मीमांसकनये लौकिक शब्दस्यैवानुवादकत्वमेतनये प शब्दमाचस्य तथात्वमिति मतभेदः । केचित्तु 'न शब्दः प्रमाणमिति न लौकिकः शब्दोऽननुवादक- इत्यर्थः, मौमांसकनये वर्ज्ञानावच्छेदकतया तदुपजीविसंसर्गानु- मानादा सर्वत्र प्रथमं वाक्यार्थमिद्धेलौकिकशब्दस्यानुवादकत्वं, एत- अये च यथार्थतात्पर्यावच्छेदकतया तदुपजीविपदार्थपक्षकसंसर्गानु- । (1) न शब्द एथक प्रमाणान्तरमिति (९) सविशेयक-घटप्रकारकयथार्थप्रतीवौच्छयोच्चरितत्वादिति पाठे उच्च- स्तित्वपदस्य उचरितपदस्मारितत्वमर्थ, अन्यथा कम्मवरूपार्थ उच्च. रितस्वाभावेन स्वरूपासिद्धिप्रसङ्ग इति ।

·१५२ वावचिन्तामणी १ ग्रहस्य वाक्यार्थबोधाहेतुत्वात् । यत्तु । इति, तन्न, यथार्थतात्पर्यकत्वादेः प्रथमं ज्ञातुम शक्यत्वेनानुमानस्य बाधितत्वात् व्याप्त्यसिद्देश्च । म हि व्याप्तिः शब्दशक्तिश्चर) कारणं, किन्तु तही थतीतेऽनुमितिदर्शनान्। अपमंशादी शक्तिधमाद ॥ मानादा सर्वच प्रथमं वाक्यार्थमिद्धेलौकिकमब्दस्यानुवादकावमिति मतभेद इत्याः । "वाक्यार्थबोधेति तापदार्थ तत्पदार्थवत्वज्ञानाभावेन प्रथा मर्दासम्भवितया भाब्दबोधाहेतबादित्यर्थः । “पाधितलादिनि जायमानवघटितधर्मावच्छिन्नमाम्दयोधकरणताश्रयत्वरूपस्य जातो. पयोगिवस्य नपाभावादिति भावः । हेवन्तरमाइ, 'व्याप्यमिति पत्तायामुकमामान्ययाप्तेरमिद्धेवेत्यर्थः, दृष्टान्ताभावादिति भावः। मनु स्याप्ति-मतयोरेव व्याप्तिः मिद्धेत्यत आह, 'न हीति, 'कारणं अनुमिति-माप्दयोधकारणं, मधाच माध्यतामोपयोगीत्यत्र उप- योगिलस्य कारपतारूपतया माधनञ्च तत्र मातीति भावः । व्याप्तेरनुमितिहेतुबाभाये युफिमाह, 'प्रतीत रति अनीतेन लि नेत्यर्थः, प्रतीते लिने मनिष्ठमयोगादिरूपयाप्रतीतादिनि भावः । माम्दयोधातले युकिमाइ, 'अपभ्रंगादाविति, सदर (1) इन्चाोति क.. ( प्रतिकि. । हिमनदो कारयमितिका ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । स्वयवोधाच । न च सैवोपयुज्यत इति साध्यं, प्रथम तदसम्भवात् । तस्मात् यत् अर्थाव्यभिचारित्वेन ज्ञातं करणं तत्र व्यभिचारिवैलक्षण्यन्जानमुपयुज्यते अन्यथा खमते, नन्मने सत्यसंसर्गाग्रहात् गाब्दासमर्गाग्रहस्यैव नच स्वीकारा- दिति ध्येयं । 'सैवेति, 'एवकारः 'इतिशब्दादनन्तरं योज्यः, 'मा' मकृतवाक्यार्थयथार्थप्रतीतिपरता, "उपयुज्यते' ज्ञाननिष्पशाब्दबोध- कारणताया विषयतया अवच्छेदिका, “इत्येव माध्यं' इत्येवानुमेय- मित्यर्थः, इतावपि ज्ञानोपयोगित्वं कारणतावच्छेदकमाधारणं वाच्यम्, तथाच न माध्य-साधनविकलोदृष्टान्त इति भावः । “नद- सम्भवादिति यथार्थतात्पर्य्यज्ञानासम्भवादित्यर्थः, तथाच तथाभिधाने- ऽपि बाध एवेति भावः। अनुमाने उपाधिमण्याह, 'तस्मादिति, 'यदिति ययभिचारिवैलक्षण्यमित्यर्थः, यत्र प्रमिताविति भेषः, 'अर्थाव्यभिचारित्वेन' अर्थाव्यभिचारित्वज्ञानमहकारेण, व्याप्तिज्ञान- महकारेणेति यावत्, 'तत्र' प्रमितो, 'व्यभिचारिवलक्षण्य जानमिति तयभिचारिवैलवण्यस्यैव ज्ञानमित्यर्थः, व्यभिचारिवलक्षण्यत्वेनाभि- धानं खरूपकथनं तस्यैव ज्ञानमुपयुज्यते इत्येव महतं, तथाच ज्ञानविषयतया व्याभिज्ञानजन्यताममितिजनकतावच्छेदकत्वमुपाधि, यत्र ज्ञाननिष्ठयज्ञानकरणताया:) विषयतया अवच्छेदकत्वं तत्र तज्ज्ञानविषयतया व्याप्तिज्ञानजन्यतत्प्रमितिजनकतावच्छेदकालं यथा (" यत्र ज्ञापमानकरणवाकयनज्ञानकरणताया इति का 20 ·तत्वचिन्तामणौ शब्दस्याव्यभिचारितया ज्ञातस्य ज्ञापकत्वे लिङ्गता पत्तेजलेपायमानत्वात् । स्यादेतदनाप्तोते वाधके नार्थाभावदर्शनात् श्राकाङ्गादिमदाक्यत्वेन सदर्थक ग्याप्तिरिति यत्तयां मामान्यतः माध्यव्यापकताग्रहः पचेच साधना व्यापकताग्रहः । न च शक्तिपदयोग्यताकासादौ उपमितिजनक ज्ञानविषयेऽतिदेशवाक्याथै श्च साध्याव्यापकवमिति वाच्यम्। व्याधि नात्पर्योन्यतरत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्ययापकत्वादिति भाव । नन भब्दस्यापि व्याप्यत्वेन ज्ञायमानस्यैव गाब्दधौजनकतथा पनि ज्ञानविषयतया याप्तिज्ञानजन्यशाब्दधीकारणतावच्छेदकलसत्त्वान न तस्य माधनाव्यापकलमित्यत आह, 'अन्यथेति, अस्यैव विवरएं 'शब्दस्येति, 'अर्थाव्यभिचारितया' व्याप्यतया, 'जापकल्वे' अनुभा जनकत्वे, 'लिङ्गतापत्तेः' अनुमानान्तर्गतत्वापत्तेः . अनुमितिभिन्न- स्वाविषयकानुभवकरलाभावापत्तेरिति यावत् । 'अनातोक्त इति जलकरणकपाकाद्यभिप्रायमात्रप्रयुक्त जलेन मिञ्चतीत्यादौ वाक्ये इत्यर्थः, 'बाधकेनेति सेकविशेयक-जलकरणकत्वप्रकारकशाब्दबुद्धि जनक्सामग्रोविरहेणेत्यर्थः, सा च सामग्री तात्पर्यग्रहरूपा प्रकरण- विशेषरूपा वा(१) इत्यन्यदेतत् । 'अर्थाभावदर्शनादिति जलकरण- ( वचलेपायिवत्वादिति ख. (२) तात्पर्यग्राहकल्पा प्रकरणरूपा वेति ख-पुस्तकपाठ' परन्त्वयन समीचीन प्रकरणस्य तात्पर्य ग्राहकत्वेन तात्पर्यग्राहक-प्रकरणयो भँदासम्भवात् विकल्पानुपपत्ते ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १५५ पाधितार्थकं वेति संशयाच तावन्माचादर्थ निश्चयः, न हि संशायकमेव निश्चायक,) इत्यधिकमपेक्षणीय. कत्वबसेकादिप्रतीतिजनकवाभावदर्शनादित्यर्थः, 'आकाझादौति, श्राकासादिमदाक्यत्वेन' कोटिंदयसहचरितत्वेन गृहीतोयोधर्म- स्तद्वत्वेनेत्यर्थः,(९) 'शकाक्षादौत्यादिपदात् योग्यताया:(२) धासत्तेच परियहः । 'मदर्थकमिनि जलकरणकत्ववत्सेकप्रतीतिजनकं तादृश- बतीत्यजनक वेत्यादिसंशयस्य शाब्दबोधान्पूर्व सर्वत्र सम्भवादित्यर्थः, नावन्मात्रादिति श्राकाहादिमत्त्वज्ञानमायादित्यर्थः, 'अर्थनिश्चय.' शाब्दयोधः, 'संभायकमेवेति गाह्यसंग्रयविशिएजानमेवेत्यर्थः, दद वाक्यं जलकरणकलवत्सेकमतिपदकं न वेत्यादिसायस्यैव धर्मिणि लादिप्रतिपादकत्वनिश्यमत्त्वेन मेकादौ जलकरणकलादिसंमय- पर्यावसन्नतया ग्राह्यमंशयत्वादिति भावः । “दत्यधिकमपेक्षणीय- मितीति नाशवंशयप्रतिबन्धोत्सारणाय जलकरणकत्वादिममेकादि- प्रतीतिजनकत्वरूपाबाधितार्थकत्वनिश्चयरूपमतिरिक्तं कारणान्तर- मवश्वमपेक्षणीयमित्यर्थः, तथाचानुवादकः भब्द इति भावः। अथैवं मति यत्र संशयो न मस्तत्रानुवादकलं न स्यादिति दूपणे सहोद (१) संशायक एव निश्चायंक इति ख। (२) कोटियस चरितत्वेन रशीवधर्मभवत्वेनेत्यर्थ इति ख, ग । (२) सनातीयान्चयदनिरुपाया योग्यताया इति क.। (१) संधायक एवतीति गः।

·नावचिन्तामो मिति चेत् । न। अर्थसंशयस्य तदबाधसंशयस्य प्रमाणाप्रतिवन्धकत्वात्। वह्नि-तहाधयोः संशयापि प्रत्यक्षानुमानादिना अर्थनिश्चयात् अन्यथा प्रमाण- माचोच्छेदः, तत्पूर्वमर्थ-तद्बाधसंशयात् । विनायचं संशयस्यैव प्रतिबन्धकलमसहमान श्राइ, 'अर्थसंशयस्येति को जल- करणकत्ववान वेत्यादिग्राह्यसंशयस्येत्यर्थः, 'तदाधसंशयस्येत्यादि मेको जलकरणकत्वाभाववान वेत्यादिग्राह्याभावसंशयस्येत्यर्थः, प्रकारभेदाइ संशययोर्भेदः, 'प्रमाणेति नविश्याप्रतिबन्धकवादित्यर्थः, 'प्रत्यवा- नुमानादिनेति श्रादिपदाच्छन्दौदुद्धर्मस्कारपरिग्रहः, 'अर्थनिश्चया- दिति वहिनिश्चयादित्यर्थः, 'अन्यथा' ग्राम-तदभावयोः मंगयस्यारि निश्चयमतिपन्धकत्वे, वनि-तवाघयोः संमयदशायामिति 'प्रमाणमाचेति प्रमाणमात्रेणेव वहिनिचयानुत्पत्तिप्रसंग इत्यर्थः 'अर्थ-तदाधेति वक्ति-ताधयोः संशयस्य प्रतिबन्धकस्य सत्त्वादि त्यर्थः। ननु विपरीतज्ञान-विशिष्टबुयोः केन रूपेण प्रतिवध प्रतिबन्धकमान इति चेदत्र माम्प्रदायिकाः अग्रहीताप्रामाण्यक नद्धर्मधर्मितावच्छेदफाकतदभावनिश्चयलेन प्रतिबन्धकता तदंगे दोष विशेषाजन्यशाब्दान्यतलौकिकृप्रत्यशनिश्चयान्याहार्यप्रत्यक्षतरतद्धर्मभ- मितावच्छेदककतद्विमित्युद्धिवेन प्रतिबध्यता, सन्दिग्धाप्रामाण्य- कस्य निश्चिताप्रामाण्यकस्य वा तदभावनिश्चयस्य मावेऽपि तदिभिर (१) प्रमाणापरिशित्वादिवि क.।

·शब्दायतुरीयखरहे शब्दाप्रामाण्यवादः । १५० द्युदयादग्दौताप्रामाण्यकेति, संशयोत्तरलौकिकप्रत्यक्षस्य संश- योत्तरोपमिनि-संशयकालीनपरामाव्यवहितोत्तरकालौनानुमित्योः धारावाहिकर्मभयस्य च सम्पादनाय लघुतरं ज्ञानत्वमपहाय गुरोरपि निश्यत्वस्य प्रवेशः । न चैवं संपायोत्तरं विनापि विशेषदर्शनं प्रात्य- चिकनिश्चयापत्तिरिति वायं। विशेषदर्शनं विना मंगयात्मकविणे- पएज्ञानादिरूपकारिदयविशिष्टधौसामग्रीसत्वेन काटिदयविशिष्ट- बुद्धेरेवोत्पादान निश्चयसम्भव:(९) विशेषदर्शने चैककोटिविशिष्ट- 'बुद्धिप्रतिबन्धादर्थव मिद्धोनिश्चय इति(२) । न चैवं विशेषदर्शनी- त्पत्तिममय एव प्रात्यविकनिश्चयापत्तिः प्रतिवन्धकाभावस्य कार्य- महवर्तितया हेतुत्वेन सदानीमयुभयकोटिविशिएबुद्ध्यमम्भवादिनि(१) वाच्यम् । तदानीमेव प्रात्यक्षिकनिश्चयस्याभ्युपगमात् क्षणविलम्बस्य पथनियत्वात् । न च तथापि पर्वता वयभाववानित्यादिभ्रमा- चरं वडिव्याप्यधूमवानित्यादिविशेषदर्शने मनि(प) कथं पर्वता वहि- मानित्याद्यलौकिकप्रत्यचमिति वाच्यं । विशेषदर्शनोत्पत्तिदशायां(५) 5 - - - (1) कोटिश्यविभियबद्धेरेवोत्पादात् निश्चयासम्भवादिति क । (१) अनुभवसिद्धो निश्चय इतौति ख, ग । () तथाच विशेषदानोत्पत्तिप्राक्क्षणे विशेषदर्शनरूपप्रतिबन्धकामावस्य सत्वेऽपि तदुत्पत्तिक्षणे तदभावस्थासत्त्वान्न कार्यकालवर्तिनो विशेष- दर्शनामावरूपकारणस्य सत्वं येन काटिदयविशियबुद्धि सम्भवतीति माव। ३ । (५) वयवच्छेदकीभूतधर्मादिदर्शने सतौति ख, ग । ( यवच्छेदकीभूतधर्मदर्शनोत्पत्तिदशायामिति ख०, ग.।

·तत्वचिन्तामणौ व भावंभ्रमेऽप्रामाण्यज्ञानोदयात् तदानीममामाज्ञानाभावें विशेषदर्शनेन( वयभावधमनाश एव(२) चतुर्थक्षणे वहिप्रत्यक्षा- भ्युपगमात् क्षणविलम्बस्याकिचित्करत्वात् । शङ्खीन पौत इति निश्चये सत्यपि पित्तात्मकदोषवशात् शङ्खः पीत इत्यलौकिक- भ्रमस्य वंशोनारग इति निश्चयेऽपि वंशेऽलौकिकारगत्वधमस्य(र) इयन्दिक न प्राचीति निश्चयेऽपि इन्दिक् प्राचौत्यलौकिकभ्रमस्या चानुभवसिद्धत्वात् प्रतिवध्यतावच्छेदककोटौ दोषविशेषाजन्येति, भ्रमसामान्यजनकदोषवारणाय विशेषपदं, अन्यथा भ्रममावस्येवा- प्रतिवध्यत्वापत्तेः । मुखं चन्द्र इत्यादिवाधितार्थकरूपकादौ बाधनि- श्वयेऽप्याहार्ययोग्यताक्रमादभेदान्वयबोधादेरनुभवसिद्धलाछाब्दा- न्येति, दमिना मिस्तोत्यादौ बाधनिश्चयदशायां शाब्दबुद्ध्यभावश्च नत्पदार्थे तत्पदार्थवत्त्वरूपयोग्यताज्ञानविरहात्, आहार्ययोग्यता- ज्ञाने च बाधनिययेऽपि रूपकादिवन्नवापि शाब्दबोधस्येष्टत्वात् । बाधनिययेऽप्याहार्यलौकिकप्रत्यक्षोदयादाहार्यप्रत्यचेतरेति, पाहा- र्यवञ्च खसमानाधिकरण-तदिमिष्टप्रत्यवत्व-तदिभियानुभवत्वप्रका- रकेच्छाव्यवहितोत्सरवर्तिवं नदिशिष्टानुभवोजायतान्तदिगियज्ञान जायतामित्यादीच्छासत्त्वेऽपि बाधबुद्धिमत्वे अनुमिति-स्मृत्याद्यनु- । (१) चप्रामाण्यज्ञानाभावे वियनन्तरं अबच्छेदकोभूतधर्मदर्भनेनेत्ययं पाठ ख., ग. पुस्तकइये भवितुं युक्त । ११) बच्चभावभ्रमनाशेत्तरमिति ग। (३) मण्डूकवसाञ्जनवशादित्यादि । (७) दिगभ्रमरूपदोषवणादिन्यादिः ।

·অনুৰীৰ সুবাসাবাহ। इयात्प्रत्यक्षपदं, निश्चयत्वस्य गुरुतया बाधनिश्चयोत्तरं संशयापादक- तया च तदपहाय सामान्यतोवुद्धिवप्रवेभः, अन्धकारे घटाभाव- निमयोत्तरमालोकसमवधाने विनाप्यमामाण्यवानं घटलौकिक- प्रत्यक्षस्य कुङ्कुने गन्धाभावनिययोत्तरं विनाप्यप्रामाण्यज्ञानं तैल- योगे गन्धलौकिकप्रत्यक्षस्य चाभ्युपगमात् लौकिकप्रत्यक्षनिश्चय जति समानेन्द्रियजन्यविपरीतलौकिकनिश्चयस्यैव प्रतिबन्धकवाभ्युप- समाच लौकिकात्यचनिश्चयान्येति, श्राहमानिकादितदभावनिश्च- प्रस्थ इन्द्रियान्तरजन्यतदभावनिश्चयस्य च तलौकिकसंशयविरोधि- यात् प्रतियोगिकोटौ निश्चयत्वप्रवेशः । वस्तुतस्तु तत्र नलौकिक- तत्यवनिर्णयस्यैव कार्यसहभावेन तलौकिकसंशयविरोधितया प्रति- सोगिकोटौ निर्णयो न प्रवेशनीयः, किन्तु नलौकिकात्यक्षान्यत्वमेव वयं न च तलौकिकप्रत्यक्षनिर्णयान्यत्वस्य तलौकिकमत्यवान्यत्वस्य का प्रवेश चचुरादिना तदभावनिश्चयेऽपि चक्षुरादिना अनुभूय- मानतदारोपानुपपत्तिरिति वाच्य । अग्टहौताप्रामाण्यकतदिन्द्रिय- जन्यतदभावलौकिकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकता दोषविशेषाजन्याना- हार्यत दिन्द्रियजन्यतविशिष्ट प्रत्यक्षलेन प्रतिबध्यतेति प्रतिबध्य-प्रति- बन्धकभावान्तराभ्युगमान् । चक्षुषा मण्डुकवमाञ्चनदोषवशादुर- गत्वाभावाभावलौकिकप्रत्यक्षात्मकन्धमेऽपि बचोरगवाभावप्रत्यक्षस्य, धनुषा दर्पणादौ मुखाद्यभावाभावलौकिकप्रत्यक्षात्मकभ्रमेऽपि लचा दर्पणादौ मुखाद्यभावप्रत्यक्षस्य, अन्धकारे खचा घटाभावादिलौकिक- प्रत्यचनिश्चयेऽपि पालोकसमवधाने विनाप्यप्रामाण्य ज्ञानं घट- लौकिकप्रत्यक्षस्य चानुभवात्तदिन्द्रियजन्येति प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकता- ·वावचिन्ताम इच्छेदकयोर्विशेषणं, तप तास दिपरिचायक। न चैवं त्वचा घटाभावलौकिकनिययेऽपि पहा घटादिविशिष्टलौकिकप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टलात्, ए. मानुमानिकादितदभावनिययेऽपि तदिशिटलौकिकमत्यवखेडलाइ समानेन्द्रियजन्यापनौनभानात्मकतदभावनियेऽपि तदिशिष्टलौकि कात्योदयात् प्रतिवन्धकतावच्छेदके लौकिकेति, प्रतिबध्यताव दके प तत् न निवेशनीयं प्रयोजनाभावात्, उपनौतभानं प्रथरि अधिकन्पिति न्यायात् समानेन्द्रियजन्यतदभावलौकिकनिययस्यापि प्रतिबन्धकत्वात्, पक्षुषा भदोन पोतः श्रयं नोरग इति लौकिक प्रत्यरनिययेऽपि नासमानकालोत्पन्नात् तदुत्तरोत्पमादा मण्डकवमाननाघात्मकदोषात् शयः पौत: त्रयमुरग पनि भ्रमस्य स्फटिकोन रक्त इति धाधुपलौकिकनिययेऽपि मममा.. कालोत्पन्नात् नदुत्तरोत्पबादा अवाकुमममानिध्यात्मकदोषादर एफटिक इति चाचपभ्रमस्य चोदयादोपविशेषाजन्यति, अन्य पूर्ववत् । एवमेव तदभावव्याप्यवत्वादिनियय-तदिगिरायुधोरपि पति- मध-प्रतिवन्धकमावोसोय इत्यामः । तदमत् । श्राहार्यपत्यशेतर तनिशिद्धित्यस्य प्रतियध्यतारच्छेदकत्वे तदिपिष्टप्रत्यवं आयता मियादीशविरदमायां याधनियमाचे प्राधाप्यंमत्यतरता मिष्टयुद्धरमभषेप्या हायंप्रावधात्मकनदिशियुहिममकेवारयात् । म सामान्य प्रति नादियाना विशेषता रेवत्वात्तदभावदो नदानी माहार्यप्रत्यशोदय पति वाच । गन्नकार्य कारभाव करनापत्तेः। एवं तदिपिष्टमय जायतामित्यादी कामाचे पाय ·भन्दास्यतुरोयखण्ड़े शब्दाप्रामाण्यवादः । बुधमन्ये श्राहार्यप्रत्यचेतरतदिशिष्टबुद्धिवारणायानाहार्यप्रत्यक्षं प्रति तदिच्छाभावानां विशेषतोडेततापत्तेशेति। न चाहार्यप्रत्य- तरखं प्रतिवध्यतावच्छेदके न निवेशनीयमपि तु तत्जदिशिष्टमात्य आयतां तत्तदिभिष्टानुभवोजायतामितीच्छाविरहस्योत्तेजकत्वमुपेय- मिति वायं । तविशिष्टप्रत्यतचायतामितीच्छासचे बांधनिश्चयम- त्वेऽप्यनुमिति-स्मृत्पाद्यापत्तः। केचित्तु अग्टहीताप्रामाण्यकतदभावनिश्यलेन प्रतिबन्धकता प्रत्यक्ष-गाब्दान्यतद्विशिष्टबुद्धिवेन प्रतिवध्यतेति सत्यनुमितिमाधा- रण;(९) एकः प्रतिवष्य-प्रतिवन्धकभावः, प्रत्यक्ष प्रति तु तद्विशिष्ट- प्रत्यक्षत्यादिमकारकेच्छाविरहविभिशाग्रहीताप्रामाण्यकतदभावनिय- पवेन प्रतिबन्धकता तदंशे दोपविशेषाजन्य-तलौकिकप्रत्यक्षनिश्च- जिन्य-तविशिष्टप्रत्यक्षवेन प्रतिवधतेति लौकिकालौकिकमंत्रायोप- नौतभानसाधारण:(ए) एकः, अपरश्च तधिमिष्टमत्यवत्वादिप्रकारके- च्छाविरहकूटविभिटाग्रहीताप्रमाण्यकतदिन्द्रियजन्यलौकिकतदभा- वनिश्शयत्वेन(७) प्रतिबन्धकता तदं दोषविशेषाजन्यतदिन्द्रियजन्यत- विमिष्टलौकिकप्रत्यचलेन प्रतिवध्यतेति लौकिकमत्यक्षमासाधारण- (१) तदिच्छाभावानां हेतुत्वापत्तेश्चेति ख, ग । (१) स्मृायनुमित्युपमितिमानसाधारय इति कः । (२) लौकिकालौकिकसंध्योपनौतभानोमयसाधारण इति क०, लौकिका- लौकिकसंशयोपनौवमानप्रत्यक्षमावसाधारण इति गः । (e) याहौताप्रामाण्यकतदिशियप्रयतत्वादिप्रकारकेच्छाविरहकूट वि- शिष्टतदिन्दिराजन्यलौकिकवदभावनिश्चमत्वेनेति ख, ग । 1 ·तत्वचिन्तामणी रति प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावचयं, एवमेव तदभावव्याप्यवत्वादि- निश्चय-तविशिष्टवुयोरपौति माहुः । वस्तुतस्तु सम्प्रदायमतमेव रमणीयं तदिशिष्टप्रत्यक्षवादिप्रकारके च्छाविरहकूटानां परस्परं विशेषण-विशेयभावे विनिगमनाभावाद तरकाय-कारणभावावश्यकतया तदपेच्याव्यवहितोत्तरवर्निवसान धेन तादृातादृशेच्छावत्प्रत्यक्षलावच्छिवं प्रति तादृशतादृशेच्यानो अनाहार्यप्रत्यक्षं प्रति तादृशतादृशेच्छाभावानाच हेतुत्वस्यैव लघौ थस्वात्) । न च नादृशेच्छाविरहकूटानां विशेषण-विशेष्यमा- भेदेन प्रतियोगितावच्छेदकभेदेऽपि समनियततया अभावस्यैकत्वा- धानन्तकार्य-कारणभाव इति(२) वाच्यं । अभावस्य धर्मिण एकले ऽपि प्रतियोगितावच्छेदकभेदेन तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकघटित धर्माणां विनिगममाविरहेण कारणतावच्छेदकीभूतानां नानावारी (1) न च तत्तदिष्छाविरहकूटत्वेन तत्तदिच्छाविरहकूटस्य कारणताव एकापसम्भवे विशेषण विशेष्यमापे विनिगमनाविधात् कथं कार्य कारणभावानन्यमिति वाच्यं। एककारणपरिशेषापत्तिभिया । প্রাথগিন্ধাযাবহলাবীন্ধায় ফুলের মনবিঘাষি फूटस्य कारणतावच्छेदकत्वासम्भवात् । ২) নামকৃচ্ছাবাঘবচ্ছিন্ন মনি কানাঘুচ্ছা ঈর त्वस्यैव तोयसमिति का। (৭) খাদ্য নবিবি ছবিঘিামবিবিসিনেমাধি। বচ্ছিন্নধায় ভাৱিৰিঘিবেবিবিবিহিমা। শিলাবান্নামালিন অসিন ল কালাম महि।

·शब्दापयतुरीयखण्हे शब्दाप्रामाण्यवाद । माकार्य-कारणभावस्य दुरवात् । न च ताकिलेन तदभाव- घईतलं न तु मतियोगितावच्छेदकानां कारणतावच्छेदकेऽन्तर्भाव- इति वायं। अमावस्य तयक्तित्वेन हेतत्वेऽपसिद्धान्तात् प्रतियो- गतावच्छेदकप्रतियोगिघटितधर्मणेवाभावस्य हेतुलनियमादन्यथा अग्टहीताप्रामाण्यकाव्यभिचाराकासादिनिययस्य हेतृत्वमपेक्ष्य श्र- निश्चितामामायकव्यभिचारजानाकाहारिव्यतिरेकजानामावस्यार) हेतुताया गौरवाभिधानस्यासनतत्वापत्तेरिति । उच्छृङ्खलास्तु तलौकिकप्रत्यक्षान्यत्व प्रतिवध्यतावच्छेदके न भवेशनीयमपि तु लौकिकालौकिकमत्यवसाधारणविशिष्टबुद्धिव- मेकमेव(३) प्रतिबध्यतावच्छेदक वाच्य । न चैवमुपनौतभानासुमि- याद्यात्मकतदभावनिश्चयसत्त्वे इन्द्रियान्तरजन्यलौकिकतदभावनिध- तत्वेऽपि च तद्विशिष्टलौकिकप्रत्यक्ष न स्यादिति वाच्य । अमत्य- प्रामाण्य ज्ञाने नदानौ तदनुत्पादस्थेटलान तथाच साम्प्रदायिक- । (१) तथाच कारणीभूतस्याभावस्य एकत्वेऽपि कारणतावच्छेदकीभूताना तत्तदिच्छाविरहाणा मध्ये एकास्य कारणतावच्छेदकाव यपरस्य कार- ग्णतावच्छेदकतावच्छेदकल इत्यत्र विनिगमनाभावेन कारणबहुत्वमिति (१) अनिश्चिताप्रामाण्यकव्यभिचारज्ञानामावस्य अनिश्चिताप्रामाण्यकाका- शादिश्यतिरेक ज्ञावाभावम्य चेत्यर्थ', सन्दिग्धामामाण्यकश्यभिचार- नियस्य यभिचारसयपर्यवसन्नतया वादृशनिश्चयशाया व्यनु- मितिवारणाय व्यारहौतापामाख्यकत्वमपहाय व्यनिश्चिताप्रामाण्यक- त्वविशेषणमुक्तमिति । (२) लौकिकालौकिकसाधारयज्ञानत्वमेवेति ख, ग, ·१६० तत्वचिन्तामणौ मतानुयायित्वे एकएव प्रतिबध्य-प्रतिबन्धकभावः, छाया कलपक्षे च प्रतिवध-प्रतिबन्धकभावदयं लौकिकमत्यवं प्रति पृथक्- प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावकल्पनात्, एवं प्राब्दान्यत्वमपि प्रतिवध নষদ ন লিমলীঅণি ৰ লাঞ্ছিাধীঘার্টে। प्रतिबध्यतावच्छेदकमुपेयं मुखं चन्द्र इत्यादिवाधितार्थकरुपकारी सु मुखादिषु न चन्द्राद्यभेदान्वयबोधः किन्तु चन्द्रपदस्य चन्द्रसर शादौ लक्षण्या तदभेदादेव मुखादौ बोध इत्यभ्युपंगमात् ।। चैवं योग्यताज्ञानस्य शाब्दधीतसे मानाभावः वशिना मिहतो. त्यादौ बाधनिश्चयस्थ प्रतिबन्धकलादेव शाब्दवोधाभावोपपत्तेरिति वाच्य। तद्धेनुलाभावस्येशत्वात, बाधनिश्चयस्य प्रतिबध्यतावच्छेद मान्दान्धलं प्रवेश्य शादबोधं प्रति योग्यताज्ञानरूपकारणान्तर' कल्पनाया अन्याय्यत्वात् प्रतालनाद्धौनिन्याया(१) इत्याहुः ।। उपाध्ययास पर्वतोवनयभाववानित्यादिभ्रमोत्तरं वहिव्यायधूम वान्पर्वत इत्यादिविशेषदर्शने मति विनापि वयभावभमेऽमामा भान हतीयक्षा एव पर्वतोवतिमानितिप्रत्यत्तस्यानुभवसिद्धपात स्थानुर्न वेतिसंशयोत्तरं विशेषदर्शनाद्यपिमक्षण एवायं स्थानुरिति অ্যালবিলণিী ন ন বিঘায়ুবিধমই বুযোহনুমঃ मिद्धत्वाच संशय-निश्चयमाधारणं विशेषदर्शनाधभावविभिटानिधि ताप्रामाण्यकतदभावजानलमेव प्रतिबन्धकतावच्छेदकं न तु. मग्यहीनाप्रामाश्यकतदभावनिश्चयत्वं । न तस्य प्रनिवभ्यतावच्छेद यदि नदंगे दोषविशेषाजन्य-शाब्दान्य-नमौकिकप्रत्यक्ष निययान्त (1) प्रधाननादि पास्य दूरादरपन मिति यापारिवः। केस।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । २६५ 3. हार्यप्रत्यचेतरतदिशिष्टबुद्धिवं तदा संशयोत्तरमपि भयो न स्यात् संशयोत्तरमुपमितिः स्मृतिश्च न स्यात् बाधनिशयोत्तरमप्यनुमितिः स्थात(९) परामर्शात्मकविशेषदर्शनमत्त्वादिति वाच्यं । तदंशे दोष- विशेषाजन्य तलौकिकप्रत्यक्षान्याहार्यप्रत्यचेतरतद्विशिष्टप्रत्यचनियय- बस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकलात् । न चैवमपि बाधनिश्चयोत्तरमपि मंशयापत्ति धनिश्चयोत्तरं सत्यमित्यापत्तिश्चेतिर वाच्यं । अग्रहीताप्रामाण्यकतदभावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकता तदंशे दोप- विशेषाजन्य-मान्दान्य-तत्प्रत्यक्षनिसयान्यानाहार्यतविशिष्टबुद्धिवेन प्रतिवध्यतेति लौकिकालौकिकसशय-स्मृत्यनुमित्युपमितिमाधारण- प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावान्तराभ्युपगमात्, अथ च विशेषदर्शनादेनी- तेजकलं, दोपविशेषजन्यसंशयव्युदासाय दोषविशेषाजन्येति, आहा- यंसंशययुदामायानाहाय॑नि, लौकिकप्रत्यक्ष प्रति च विशेषदर्शना- धभावविशिष्टानिथिताप्रामाण्यक-तदिन्द्रियजन्य-तदभावलौकिकवि- शिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकता दोषविशेषाजन्यानाहार्य-तदिन्द्रिय- जन्यतदिमिष्टलौकिकप्रत्यचनिश्चयत्वेन प्रतिवध्यतेति प्रतिवध्य-प्रति- बन्धकमावत्रयमित्याहुः। तदसत्। हल्कविलम्बस्थादोपतया भ्रम- मंमयोत्तरप्रत्यक्षस्थले क्षणैकापलापादेव मापपत्तौ प्रतिबध्य-प्रति- बन्धकभावश्यकल्पनस्थान्याय्यत्वात् विशेषदर्शनाद्यभावविशिष्टत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटिप्रवेो गौरवाच । (५) बाधनिश्चयोत्तरमप्यनुमित्यापत्तिश्चेति ख०, ग० | (९) रमत्युपमित्यापत्तिरिति ख., स्मायनुमियुपमित्यापत्तिश्चेति गः ।

·तत्त्वचिन्तामणी मिश्रास्तु श्राहायर्यादिप्रत्यक्षवत् प्रत्यवनिश्चयमा प्रत्येव । , " निश्शयस्तदभावसंप्रयश्च न विरोधी अतएव पर्वतोवायभावशानि- त्यादिभ्रमोत्तरं विशेषदर्भने मति विनाप्यप्रामाण्यज्ञानं बतीयपणे एवं पर्वतो वह्निमानित्यादिप्रत्यानिशयोनानुपपन्नः, एवञ्च अटहीतर मामाण्यकतदभावनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकता तदंगे दोषविशेषाजन्य গালি-বয়বনিময়বননৱিগিয়ৱিৰ সবি- वध्यतेत्येक एव विपरौनज्ञान-विमिटवुद्योः प्रतियध्य-प्रतिबन्धकभाव! न चैवं तदभावनिश्चयोत्तरं विनापि विशेषदर्शनं तदिभिष्टप्रत्यानिय पापत्तिः नदभावसंशयोत्तरं विशेषदर्शनोत्पत्तिममय एव तदिभिः प्रत्यतनिचयापत्तियेति वाच्या तलौकिकप्रत्यचनिश्चयान्यारीतामा मायक-तदिपरौतज्ञानाव्यवहितोत्सरतत्मत्यवनिश्यत्वावविष प्रति तदिपरौतज्ञानविरोधित्वेन विशेषदर्शनादेतत्वात् बानुमानिकार तदभावनियोत्तरं नदिन्द्रियान्तरजन्यतदभावलौकिकमत्यहोरा विनापि विशेषदर्शनादिकं तनोकिकनिययोदयात् नभौकिकप्रत्यय नियथान्येति तामत्यवनिययविशेषणं । नवं ममामेष्ट्रियजन्य सदभावलौकिकप्रत्ययोत्तरमपि विना विशेषदर्शन समेकिकपत्यक निययापन्तिरिति वाच्य । तदिन्द्रियजन्यतदिपरोनतोकिकात्यावर व्यवहितोत्तरदिन्द्रियजन्यतमौकिकप्रत्यधमिवयवावनिं प्रत्या नदिपरीतजामविरोधिनेन विमेपदगंनादेसुत्कन्दनात्, स्थान नोत्तरल) उभयवोत्पत्तिक्षामाधारणं तेम विपरीत नियम (1) मोत्पतिदयसाधारवं मायश्तिोत्तरखय ससाNिARY सामधिहरवे मति सपासमाराधिकामिति ।

·शब्दाप्यतुरौयखण्डे शब्दापामाण्यवादः । विभिष्टप्रत्यनिश्चययोर्न युगपदुत्पंजिरित्याहुः । तदत्यन्तमसत् । विशेषदर्शनं विना धमसंभयोत्तरं विपरीतज्ञानोत्तरतत्प्रत्यचनिश्च त्यानुत्पादेऽपि तत्प्रत्यचनिश्चयमामान्योत्पत्त्यापत्ते:१) तदिपरौरजानं विना केवल विशेषादर्शनादिदमायामपि तद्विपरीतज्ञानोत्तरतत्प्रत्यक्ष- निश्चयापत्तेश । अथ तद्विपरीवजानानुत्तरतत्प्रत्यक्षनिश्चयत्वावच्छिन्न नति तदभावज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वं वाच्यमतोनाद्योदोषः, तद्धिप- तज्ञानोत्तरतत्प्रत्यक्षनिश्चयत्वावच्छिन्नं प्रति तविपरीतज्ञानलेनापि हेतुत्वाभ्युपगमात्र द्वितीयोऽपौति चेत्, कार्य-कारणभाववाहुल्या- उपाध्यायमतापेक्षयापि महगौरवं । अथ तदिपरौतज्ञानानुत्तर- हात्मत्यचनिश्यलावच्छिन्नं प्रति नदभावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वादेव साधो दोषः, न वा द्वितीयो दोपः विशेषदर्शनस्य हि तद्विपीत- गानोत्तरत प्रत्यक्षनिश्चयत्वं न कार्यतावच्छेदकमपि तु तदिपरीत- जानविरोधिमत्प्रत्यक्षवं मत्वर्थश्चाव्यवहितोत्तरत्वं तच्च केवलविशेष- दर्शनदशायां जायत एवेति। न च तदिपरीतज्ञानानुत्तरमत्यव- निश्चयत्नावच्छिनं प्रति तदभावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकले मति तद- भावनिथये विशेषदर्शनादिकं विनापि विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यक्षा- पत्तिरिति वायं। विपरीतज्ञानविरोधिमत्मत्यचातिरिकस्य विष- रीतगानोत्तरमत्यवस्थालोकतया विशेषदर्शनात्मकविपरीतज्ञान- विरोधिनोऽभावादेव नत्र तदनुत्पादादिति चेत्, एवमभिधाने कार्य-कारणभाववाढल्याभावेऽपि व्यवहितोत्तरत्वादिप्रवचन उपा- ( सामान्यसामग्रीसत्त्वादिति शेष ।

·१६८ तावचिन्तामणी वाक्यरचना सम्भवत्यत एतस्यायमर्थो न वा, . ध्यायापेक्षया कार्य्यतावच्छेदकगौरवस्य दुवारबात(१) । किञ्च थाथ- दर्शन-व्यावर्तकधर्मादिदर्शनपाधारणस्य तविपरीतज्ञानविरोधिता- बच्छेदकस्यैकस्याभावाविपरीतज्ञानविरोधिलमयननुगत। अपिल कुङ्कुमादौ गन्धाधभावलौकिकभ्रमोत्तरं तैलादिसंयोगे विनापि व्यायदर्शनादिरूपतविपरीतज्ञानविरोधिनं गन्धादिलौकिकप्रत्यक्ष निस्योदयायभिधारः। न च तव तैलाभियोग एव विपरीत मानविरोध्यस्तीति वायं। तस्य तदिरोधिले मानाभावात् । तत्रामामाण्यवानानभ्युपगमे चणेकापलापादेवोपपत्तिरिति क्षेत् किमतावत्कुष्टच्या वन्यभावप्रमादिस्यलेऽपि तथा वक्तुं शक्यत्वा- दिति मझेपः। मनु न वथमुभमंगयष्य प्रतिबन्धकलं मूमः किन्नूकसामग्री ना निशायिका मंगयसामग्रौलादित्यव परिहारान्तरमाह, 'विनापीति, वस्तुतम् भवतु याह्यसंशयः प्रतिबन्धकस्तथापि न इनिरिधभ्युपगम- वादेन समाधानान्तरमाह, "विनापीति, 'अर्थ' जलकरणकपको कादिक, 'वाक्यरचना मम्भवति' पाकाहादिमदाक्यप्रयोगो भवति जलकरणकलवमेकाद्यमतिपादकमयाकाहादिमदारमतीति यावत् एतेनाकाहादिमडाक्यलं तादृशवाफाजन्यमानत्वच माधारणधर्म इति दर्मित, अलेन मिस्तोत्यादिवाक्यप्रयोगविषयोऽपि च मेकारि कमम्तौति शेषः, तेन प्रतिपाद्यत्व कोटिकमजये सेकलादिरूपमाधा रणधर्मशाभा, 'अत इनि, भकासादिमदाक्यवरूपममानधर्मद (ए ययादि दुबारलादिन्यन्त पाठक पुस्तके नासि ।

·शब्दास्यतुरीयाण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । नया, रतज्जन्यज्ञानं सदिषयकं न वेति संशयस्यार्था- . मादिति भेषः, 'श्रयमिति, 'एतस्य' वाक्यस्य, 'अर्थ.' प्रतिपाद्यः, अयं न वा' जलकरणकत्वमेकादिर्न वेत्यर्थः, तादाम्यसम्बन्धेन मलकरणकल्ववत्मेकादिकोटिरिति भावः । केचित्तु 'श्रयं' जलकरणकत्वात्सेकादिः, 'एतस्य' वाक्यस्य, अर्थः प्रतिपाद्यो न वेत्यर्थः, इत्याजः । तदसत् । एतस्य सेके जलकरणवांशे सन्देहरूपत्वेऽपमिद्धान्तात् धर्मितावच्छेदकांश संश- शकारमंशयानन्धुपगमात् । तदंशे निश्चयाकारले च ग्राह्य संययत्वा- उपपत्तेरिति ध्येयं । 'एतदिति एतदाक्यं जलकरणकत्ववत्सेकादिप्रतीतिजनक न त्यर्थः, 'महिषयकमिति जतकरणकववत्सेकादिविषयकं न वेत्यर्थः, मंगयस्येति, ग्राह्यमंशयपर्यवसन्त्रस्येति शेषः, धर्मिणि मेकब- कविषयकत्वयोनियमावेन प्रतिपाद्यधर्मिकरूंगय-ज्ञानधर्मिक- गययोरपि सेके जलकरणकत्वमन्देहपर्यवमन्नत्वादिति भावः । अर्थावगमेति शाब्दबुद्धेरुत्तरकाल एव सम्भवाचेत्यर्थः, तथाच शाब्दबोधारपूर्वममग्भवाञ्चेति फलितार्थः, संशयस्थोपनौतभाना- मकतया नदपेक्षया शाब्दमामय्या बलवत्वादन्यथा मर्वोपनौत- मानस्यैव मम्भवाच्छाब्दयोधस्वैव दुर्लभस्वापत्तेरिति भावः । मियास्तु 'अर्थावगमेति शाब्दवोधपूर्व मेकादौ जलकरणकावा- । ( () प्राब्दयोधात् पूर्व संशयसामयसम्भवादितीति क. ।

·तत्वचिन्तामणी वगमोत्तरकालीनत्वास)। तस्मादाप्तीतत्वं ममा जन्यत्वं अबाधितार्थकत्वं यथार्थवाक्यार्थप्रतीतिपरत्वं वा ज्ञातं अनुगतमपि न हेतुः प्रथमं ग्रहीतुमशक्य- दिनिश्चयाभावेन शाब्दबुद्धेस्त्तरकाल एव सम्भवाचेत्यर्थः, विशेषण- मावच्छेदकप्रकारकनिर्णयं विना विशिष्टधेशियमंशयासम्भवादिति भावः, दस्याः। तदमत् । उक्रसंशयाना सेके जलकरणका संशयाकारतया विशिष्टवैशिष्यज्ञानानात्मकतया शाब्दयोधं विनापि खण्डशस्तत्पदार्थज्ञानादेव विशेष्ये विशेषणमितिन्यायेन सम्भवान विशिएवैशिष्यज्ञानरूपत्वेऽपि प्रमाणान्तरजन्य-तनिष्चयमभवाति दिक् । यथार्थतात्पर्यादिशानण्य मान्दयोधातत्वे किं. शाद कारणमिति(ए) प्रतिपादयितुं पुनरुपसंहरनि, 'तम्मादिति, 'श्राप्नो- मलमिति तत्पदार्यविगेश्यक-तत्पदार्यप्रकारकयथार्थज्ञानवदुकवरूप मापदार्थवत्तत्पदार्थज्ञानवदुकवरूपं वा प्राप्तीकात्यमित्यर्थः, 'प्रयाधि- सार्थकत्वमिति तत्पदार्थवत्तापदार्थमतीतिजनकवमित्यर्थः, वाक्याति तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थप्रतीतील पोपरितवरूपं तत्पदार्थवत्तापदार्थप्रतीतीच्छयोसरितलरूपं पषार्थतात्पर्यमित्यर्थः, 'प्रथम' गाम्दयोधारपूर्ण', 'शात्मणक्यना (१) अपांवगमोतरकालोनावादिति का। (10 किशानकारममितीति स.। 'एचा.

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । त्वात्, किन्तु तात्पर्यग्राहकत्वेनाभिमतानां न्याय- जन्यज्ञान-प्रकरणादीनामन्यतरत् तात्पर्यव्याप्यत्वेना- दिति() शाब्दबोधात्पूर्व विशिष्य तत्पदार्थ तत्पदार्थसंसर्गज्ञाना- भावात् श्राप्तोतत्वादेर्य हौतमशक्यवादित्यर्थः, तात्पर्यघाइकवे- नेति, एतच्च एकदेशिमतेन, स्वमते तु तत्पदार्थविशेय्यक-तत्पदार्थ- प्रकारकप्रतीतीच्छयोच्चरितवरूपतात्पर्य्यज्ञानस्यैव हेतुत्वेन वक्ष्यमाण- बादिति ध्येयं । 'न्यायजन्यज्ञानेति वेदाभिप्रायेण, 'प्रकरणादीनां' प्रकरणादिज्ञानानां, 'तात्पर्यव्याप्यत्वेनेति तार्यत्पस्य व्याप्यं विषय- तया यति व्युत्पत्त्या तात्पर्यव्याप्यविषयकवेनेत्यर्थः, यथाश्रुते न्यायजन्यज्ञानस्य तात्पर्य्यव्याप्यवाभावादनन्वयापत्तः, अत्र तात्पर्य तदिशेय्यक-तत्प्रकारकप्रतीतीच्छयोच्चरितखं न तु तत्पदार्थवत्तत्प- दार्थप्रतीतीच्छयोच्चरितत्वं, वहिना सिञ्चतीत्यादावभावात् । इद- चापाततः तात्पर्यव्याप्यविषयकज्ञानलेग कारणले तात्पर्याव्याप्ये भोजनादिरूपप्रकरणबभ्रमेण विषयाबाधात् शाब्दप्रमानुपपत्तेः ममेयवादिरूपेण तज्ञानाच्छाब्दबोधापत्तेश्च । न च तात्पर्य- च्यायत्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वमिति वाच्यं । सर्वत्र तेन रूपेण जानाभावेन अध्यापकत्वात् । नापि तात्पर्यश्याप्यतावच्छेदकमकारक- जानेवेन हेतुत्वं ममेयवदित्यादिजानाव्यारत्तेः संसर्गभेदेन तात्पर्य- त्व-तदवच्छेदकत्वयोरप्यननुगतलाञ्च । वस्तुतस्तु तत्तत्प्रकरणवा- (9 'यझौतुमशक्यतादित्यत्र 'ज्ञातुमशक्यत्वादिति कस्यचिमूलमुत्तकस्य पाठमनुसृत्य ईदृशपाठधारणमित्यनुमोयते । च्याप्यत्व- ·१७२ तत्वचिन्तामो -- नुगतं, नथाकाझासत्तिनिश्चयः, तदिपर्यये संशये शाब्दन्नानाभावात् । योग्यतायाश्च नानमावं हेतुः तत्संशये विपर्यये प्रमायाञ्च वाक्यार्थज्ञानात्, तथा विभक्त्यादिसमभिव्याहारः सम्भूयोच्चारणञ्च शाब्द- दिना तत्तामकरणादिज्ञानं तत्तच्छाब्दे विशिष्य इवरित्येव ताल)। श्राकाजामत्तिनिश्चययोहतले मानमाह, 'तविपर्यय इति तयो- यतिरेकनिश्चये इत्यर्थः, 'संगये च तयोः मंगये च, तथाच यत्संगयेत्यादिव्याप्तिवलात्(९) तयोयिस्य हेतुतेति भावः । 'तत्- संशये' योग्यतायाः संगये, 'विपर्यये' नया निश्चयात्मकधमे, 'प्रमायां' तस्या निश्चयात्मकरमायां, 'विभत्यादीति कर्मादिवाचक- विभत्यादिपज्ञानमित्यर्थः, तेन पट्योः ममभियााररूपाकाहा- ज्ञानतोभेदः, 'आदिपदानाम-धात्वात्मकपदपरिग्रहः, 'मभूयेनि वस्तुतस्तु इदानी वक्तरबार्थे न तात्पर्य दिनान्तरे तात्पर्यमामोत्, इदं वाक्यं तत्तात्पर्य वाक्यमेतत्तात्पर्यकमियादित शान्दयोधा- भुदयात् ततत्कालीन-तात्पुरणीय-तत्तदास्यत्यादिप्रकारातात्पर्य- ज्ञानत्वेन कारणत्वस्थानुगतत्वाभावात् कार्यतावच्छेदकस्याप्यननुगमेर सत्तास्तित्वेन कार्यकारणभावयर्यवसागात् तद्देलोरिति न्यायेन ননযদি মামিনৰ ননছা हेतुरियेव तत्वं त्यधिक माठ क-पुस्तके वर्तते । (१) यस्य संध्ये यम्य यतिरेकनिधये ॥ यस्यानुत्पादः तनिथय तत्र कारयमिति ध्याप्तिववादित्यर्थ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े शब्दाप्रामाण्यवाद । ज्ञानमात्रे कारणानि नानार्थे श्लिष्टे चानेकोपस्थिता- वपि प्रकरणादिवशादेकमर्थमादायान्वयबोधः । ल- -- परस्परमहकारेणै कान्वयबुद्धिजनकत्वज्ञानमित्यर्थ , इदञ्च तात्पर्य्यस्य प्रकरणदेवा ज्ञानकालेऽपि सम्भूयैकार्थप्रतिपादकानि नैतत्पदानौति ज्ञानकालेऽपि न गादयोध इत्यनुभवमनुसृत्याभिहित । वस्तुतोऽस्य हेतवे मानाभाव इत्यवधेयं । केचित्तु सम्म्यैकार्थप्रतिपादनतात्पर्य्यकत्वं एतस्यार्थः तच्च ज्ञात- मुपयुज्यते इति तद्भमादप्यन्वययोधदर्शनादित्याहु (१) ननु यथार्थतात्पर्यग्रहस्याहेतुले युत्तिो नानार्थादावनेकार्थीप- स्थितावपि प्रायश. एकार्थमादायैवान्वयबोध इत्यत आह, 'नानार्थ- 'इति यत्रोभयत्रैव प्रकरणसम्भवस्तबैकत्र तात्पर्य्यविरहे उभयार्थमा- दायान्वयबोधे दृष्टापत्तिरेव शरणमिति ध्येय)। 'लिप्टे चेति श्वेत- गुणविशिष्टोधावति वा इतो धावतीत्यर्थद्वयके श्वेतो धावतीत्यादि वाक्ये इत्यर्थः, 'प्रकरणादिवशादिति एकार्थग्राहकप्रकरणादिमात्र- (मत्त्वादित्यर्थ , 'एकमर्थ' एकमेवार्थ । ननु तथापि यथार्थतात्पर्य- 'ग्रहस्थाईतत्वे यटौः मवेशयेत्यादिलाचणिकस्थले वृत्तिजन्योपस्थि- त्यादेर विशिष्टत्वेऽपि प्रायशोलक्ष्यार्थस्य यष्टिधरस्यैवान्वयधीन तु शत्रयांया यष्टेरिति कुतो नियम इत्यत श्राह, “लक्षणा चेति (१) केचित्वियादि चाहुरित्यन्त पाठ ख०, ग. पुस्तकहये नास्ति । (२) तयादि ध्येयमित्यन्त पाठ खा, ग. पुस्तकहये नास्ति ।

·२७० तावचिन्तामणौ क्षण च न तात्पर्य्यानुपपत्त्या किन्वन्वयानुपपत्यैव- प्रकरणाभीजनप्रयोजनकत्वेनावगतप्रवेशनस्य यट्य- न्वयानुपपत्तेः। अजहतस्वार्थायां प्रकरणादेव छवि- . " लक्ष्यार्थस्यैवान्वयबोधयेत्यर्थः, क्यानन्वयबोधति यावत्, 'न तात्पर्येति न मुख्यार्थतात्पर्यग्रहाभावेनेत्यर्थः, 'अन्वयेति अवयिनि अन्वयितावच्छेदकसम्बन्धेन मुख्यार्थाभावनिश्चयेनैवेत्यर्थः । ननु थटीः प्रवेशयेत्यत्र प्रवेशनस्यैव यष्टियदार्यान्वयितया न तब शक्यार्थस्य यो- रभावनिश्यः यटेरपि प्रवेशनसम्भवादित्यत आह, 'प्रकरणादिति, 'अवगतेत्यनेनान्वयः, 'भोजनप्रयोजनकत्वेनेति भोजनानुकूलत्वेने- त्यर्थः, विशेषणे हतीया, तथाच प्रकरणविशेषात् प्रवेशेनवरूपेनोप- स्थितस्य भोजनानुकूलप्रवेशनस्येत्यर्थः, अन्वयिन इति शेषः, 'यध्य- न्वयानुपपत्तेरिति प्रवेशनत्वरूपेण प्रवेशने कर्मतासम्बन्धेन यष्टेरभाव- निश्यादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं प्रवेशने यप्टेरन्वयबोधे विलक्षण- प्रकरणं हेतस्तदभावात् प्रवेशने न यटेरचयबोध इत्यपि सुवचम् । यद्यपि यष्टीः प्रवेशयेत्यादौ प्रबेशने कर्मतासम्बन्धेन यष्टेरन्थयो न अभवत्येव कर्मवस्य पदार्थत्वेन प्रकारत्वनियमात् धात्वर्थ-नामार्थ- चोभंदाचयबुद्धाभावाच किन्तु यष्टिकर्मत्वस्य द्वितीयार्थस्यैव प्रवेभने प्रकारतया अन्वयः स्यात्तत्र च कर्मतासम्बन्धन यध्यभावनिश्चयो न विरोधीत्यमगतमेव तत्, तथापि धात्वर्थ-नामार्थयोरपि च(२) लक्षणापौति क.। धात्वर्थयोरमौलि क०, धात्वर्थयोरपि नामार्थयोरपि चेति ख• ।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः। १७५ तदितरस्य यान्तीत्यनेन गमनकर्तृत्वमवगतं तदन्व- भेदान्वयबुद्धिरस्येव परन्तु तादृशान्वययोधे विभतिजन्यसंसर्गोप- स्थितिईतः तेन चैत्रः पच्यते तण्डुलः परति घटमानयेत्यादौ कर्तृत्व-कर्मवादिसम्बन्धेन चैत्र-तण्डुल-घटादेर्न पाकानयनादावन्चयः,' न वा क्षेत्रोधनं घटोरूपं घटः कर्मत्वमित्यादौ सवाधेयवादि- सम्बन्धेन चैत्र-घटादेर्धन-रूप-कर्मत्वादावन्वयः, चैत्रेण पच्यने तण्डुलं पचति घटमानय चैत्रस्य धनं घटस्य रूपं घटस्य कर्मवमित्यादौ कर्तृत्व-कर्मव-मत्त्वाधेयवादिसम्बन्धेनं चैत्र-तण्डुल-घटादेः पाका- नयन-धन-रूप-कर्मवादिय्वन्चयबोधस्तु मति तात्यर्यायहे प्रकरण- विशेषे वा दुय्यत एव । न चैवं पदोपस्थापितस्यार्थस्य प्रकारत्व- नियमी व्याहत इति वाच्यम् । कर्ट त्व-कर्मवादेः प्रकारतया संसर्ग- नया च दिधैव भागाभ्युपगमादुभयोरेव मामग्रीसत्त्वात् तात्पर्य- विशेषादेर्नियामकलाच न सर्वत्र तथावं, अतएव च नामार्थ-धात्वर्थ- योभैदान्वयबोधे प्रकारौमतविभक्त्यर्थोपस्थितिः तन्त्रमिति प्राचीन- लिखनमपि सङ्गच्छते(१) अन्यथा तादृशान्वयबोधस्यैवाप्रसिद्धत्वात् तत्र विभत्तवर्धापस्थितेस्तन्त्रत्वाभिधानस्यामङ्गतत्वापत्तेरिति मापदायिक- मतानुसारेणेदमभिहितमित्यदोषः, एवं सर्वच बोध्यम् । नन्वेवं छत्रिणो यान्तीत्यत्र त्या छविलेन रूपेण कुतो नान्वयधीः तत्रा- वयानुपपत्तिविरहादित्यत श्राह, 'अजहदिति, 'प्रकरणदेवेति छत्रिविषयकापेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वरूपैकसार्थवाहित्वरूपेणान्वयबो- ( प्राचीनलिखनं सुफु सङ्गच्छत इति ख• ।

·सत्त्वचिन्तामयो यानुपपत्तिम्छविमाने, पचतीत्यस्य कलायमित्यन्योक्तेन- समं नार्थप्रत्यायकत्वं समभिव्याहाराभावात्, तवापि तस्य तात्पर्य्यग्राहकत्वात् सहोचरितानां सम्भूयार्थ- धकगमनप्रकरणादित्यर्थः, 'छत्रि-तदितरस्थति सावधारणं, छव्येक- सार्थवाहित्वरूपेणेति शेषः, 'अवगतमिति भावमाधनं गमन कार्ट- त्वावगम इत्यर्थः । अवधारणौयार्थमेव) स्फुटयति, 'तदन्वयानुप- पत्तिरिति गमनकर्तृत्वान्वयवोधाभावश्चेत्यर्थः, 'छत्रिमात्रे' छचित्त- रूपेण छत्रिमात्रे, तथाचैतेषु योग्यतानुपपत्तिरेव लक्षणावौज सम्भ- वतीति भावः। 'समभौति परस्परसहकारेणैकान्वयबुद्धिजनकत्व- ज्ञानाभावादित्यर्थः, न तु यथार्थतात्पर्यग्रहाभावादिति भावः । ननु तत्र परस्परसहकारेणैकाम्बयबुद्धिजनकत्वज्ञानसत्त्वेऽपि नान्वयबोध- इत्यत श्राह, 'तवापीति, 'तस्य' परस्परमहकारेणैकान्वयबुद्धिजन- कत्वज्ञानस्य, तथाच तत्सत्त्वे तात्पर्य्यग्रहस्यापि सत्त्वाद्भवतामपि तंत्र शाब्दबोधोदुरि इति भावः । तादृशजनकताज्ञानस्य शाब्दबुद्धि- हेतुत्वे मानमाह, महेति सम्भूयैकान्वयबुद्धिजनकत्वेन ज्ञातानामेव पदाना मित्यर्थः, 'सम्भूयेति परस्परसहकारेणैकान्वयबुद्धिजनकताया- व्युत्पत्तिसिद्धबादित्यर्थः, व्युत्पत्तिः यत्संभय इत्यादिव्याप्तिः, तात्य- य॑स्य प्रकरणदेर्वा ज्ञानकालेऽपि सम्भूयेकान्वयबुद्धिजनकानि नैतत्पदानौति ज्ञाने एवमेतत्पदानि ममूर्यकान्वयबोधजनकानि न वेति संगये च गाब्दयोधाभावात् यत्संगय इत्यादिनियमबलेन तनिश्चयस्य हेतुत्वादिति भावः । १५ अवधारणार्थमेवेति ख, ग | ·शब्दास्यतुरोपखणे शब्दाप्रामाण्यवादः । प्रत्यायकत्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । अन्ये तु नानार्थे लक्षणायाच नियतोपस्थित्यर्य पदार्थे तात्पर्यग्रहापेक्षा तेन विना तदभावात् न वाक्याथै, तदज्ञानेऽपि प्रकरणदिना() सैन्धवपदं 'नानार्थ लक्षणयाति ग्टहीतनानार्थचत्तिकयद इति समुदा- यार्थः, तेन ग्टहीतनानार्थशक्तिकस्य सहीतनामार्थलदएकस्य रहौत- विभिन्नानि-लक्षणकस्य महः एकमात्रौतलक्षएकस्य धाम- इहः तस्यैकमावग्टहीतगतिकतुल्यत्वादिति ध्येयं । नियतेति यत्ति- भानस्या विशिष्टत्वेऽपि कस्यचिदेवार्थस्य स्मरणार्थमित्यर्थः, ‘पदार्थ- इति वृत्त्या ग्टहीतनानार्थत्तिकपदजन्यतत्पतिं प्रति तत्प्रतीतोच्छ- योचरितत्वयहस्य हेतुत्वमित्यर्थः, 'तेन विनेति तादृमपदजन्यपदार्थ- स्मतिं प्रति पदार्थतात्पर्य यहस्य हेतुत्वं विना तच नियतीपस्थितेर- मम्भवादित्यर्थ.(२) । न चैवं तात्पर्यग्रहात पूर्व तदर्थानुपस्थिती कथं तात्पर्यनिरूपणं तस्यार्थघटितत्वादिति वाच्यम् । वृत्त्या तादृशपद- जन्यतदुपस्थितेरसम्भवेऽपि प्रतिवमकारान्तरेण नदुपस्थितिसम्भवा- दिति भावः । 'न वाक्यार्थ इति छेदः, न तु वाक्यार्थबोधे वाक्वार्थ- तात्पर्यग्रहापेवेत्यर्थः, न तु तत्पदार्थविधेयक-तत्पदार्थप्रकारक- शाब्दबोधे तत्पदार्यवत्तत्पदार्थप्रतीतीच्छयोचरितत्वग्रहा हेतुरिति थावत् । 'तदज्ञानेऽपि' वाक्यार्थतान्य-ज्ञानेऽपि,(२) तत्पदार्थवत्तया (V प्रकरणादित इति ख. । (९) नियमस्थितेरसम्भवादत्तिज्ञानस्याविशित्वादिव्यर्थ इति का। (१) वाक्याज्ञिानेऽमोति क.। 23 ·१०८ सावचिन्तामणी.. तुरगपरं काकपदं उपघातकपरमिति हि प्रतियन्ति । अन्ययान्वयमतियोग्युपस्थितिः तात्पर्ययई विनैवेति तत्पदार्थाशानेऽपोति यावत्, 'तरगपरं' तरगमतीतीछयोधरितं, एवमापि, 'इतीति 'इतिमम्दः पञ्चम्यनाः, इति प्रत्येक पदार्थद्वय- तात्पर्यज्ञानादित्यर्थः, 'हिसदो यमादित्यर्थे, 'प्रतियन्ति' वाक्यार्थ प्रतियन्ति, तत्पदार्थविशेय्यक-तत्पदार्थप्रकारकशाब्दबोधवन्तो भव- नौति यावत् । 'अन्यत्र ग्टहीतनानार्थवृत्तिकपदभित्रपदे, 'अन्धयेति वृत्या पदार्थस्मृतिरित्यर्थः, 'तात्पर्यायहं विनैवेति, “एवकारोऽप्यर्थ । यदा 'नियतीपस्थित्यर्थ नियतमाब्दानुभवार्थ, वृत्या पदजन्योपस्थि- तेरविशिष्यत्वेऽपि कस्यचिदेवार्थस्य शान्दानुभवार्थमिति यावत्, 'पदार्थ इति ग्टहीतनानात्तिकपदजन्यतत्तछाब्दानुभवं प्रति तत्तत्मतीतीच्छयोञ्चरितवग्रहस्य हेतुत्वमित्यर्थः, 'तेन विनेति त तद्धेतत्वेन विना, 'तदभावात्' उकस्यले नियतशाब्दानुभवासम्भवा- दित्यर्थः, वृत्त्या पदजन्योपस्थितेर विशिष्टत्वादिति भावः । 'न वेत्यादि पूर्ववत्, 'तात्पर्यग्रई विनैवेति, भादधीजनिति शेषः, "एवकारोऽप्यर्थे । नन्विदमयुक्त पदार्थस्मृति प्रति तात्पर्य यहस्य हेतुत्वे मानाभावात् ग्टहौतनानावृत्तिकस्थले नियतीपस्थितेरेवामि- दुवात् ग्रहीतत्तिकानां मर्वेषामेवार्थानां तच स्मरणस्यानुभवधि- भृत्वात् सर्वेषां शाब्दबोधाभावस्तु माब्दानुभवं प्रति तात्पर्य्यग्रहस्य तात्पर्य्यग्राहकप्रकरणदिविशेषग्रहस्य वा हेतुतया तदभावात् अन्यथा ग्दीतनानात्तिकपदजन्यवांगमपहाष नाघवाहत्या पदजन्यप- - ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १०८ न तदपेक्षा । वस्तुतस्तु इतरपदस्य इतरपदार्थसंस- र्गज्ञानपरत्वं तात्पर्य तच्च वेदे न्यायादवधार्यते लोके . दार्थमतिमात्र प्रत्येव पदार्थतात्पर्यग्रहस्य हेतुत्वं कुतो गाभ्युपेयते पदार्थतात्पर्य्यग्रहं विनाप्यन्यत्र वृत्या पदार्थस्मरणस्यानुभवसिद्ध- खानपरित्यागे प्रहतेऽपि तुल्यवात् एवं यहाकल्पोऽपि न युक्तः खण्डाः प्रत्येकपदार्थतात्पर्य्यग्रहस्य हेतुत्वे(१) पचतीत्यादौ सर्वदेव विषयित्वानुकूलत्वादिमकलममर्गेणान्वयबोधापत्तेः । न च तत्संसर्ग- कान्वयबोधे तत्संसर्गतात्पर्य्यग्रहोऽपि हेतुरिति नायं दोष इति वाच्यम् । पचन् गच्छतोत्यादौ पचनित्यत्र विषयितासम्बन्धे तात्प- र्यग्रहे गच्छतीत्यत्रापि तमादायान्वयबोधापत्तेः तदिशेय्यक-तत्पका- रकप्रतीतिपरत्वसंशये तातिरेकनिश्चये वा शाब्दवोधापत्तेय ।. एतेन प्रकरणादीनां शाब्दबोधहेतुलं यत्पूर्वमुक्तं तदप्ययुक्त तथा मति तादृशातीतिपरत्वसंशये तयतिरेकनिश्चये वा शाब्दबोधापत्तेः प्रेकरणदीनामननुगततयाऽनन्तकार्य-कारणभावापत्तेश्चेत्यस्वरमा- दाह, 'वस्तुतस्विनि, 'दतरपदस्येति एकपदम्येत्यर्थः, 'दतरपदार्थति प्रकृतसंसर्गणेतरपदार्थविशेयिका स्वार्थप्रकारिका या प्रतीतिस्तदिच्छ- योच्चरितत्वमित्यर्थः, 'तात्पर्यमिति, शाब्दधौप्रयोजकमिति शेषः, तत्समर्गेण तद्विशेष्यक-तत्प्रकारकशाब्दबोधं प्रति तत्संसर्गक-तदिशे- य्यक-तत्यकारकशाब्देच्छयोचरितवं प्रयोजकमिति तु फलितार्थः । ( शाब्दानुभवहेतुत्व इति ख, ग ।

·तत्वचिन्तामो न्यायात् प्रकरणादेर्वा । अत एव शाब्दबोथे नानि- यतहेतुकावं तश्तरपदार्थसंसर्गज्ञानं वाक्यार्थशानमे- वेति सामान्याकारेण तत्परत्वग्रह: हेतुर्न तु विशिष्य, तच्च स्वपरपदार्थयोः संसर्गानुभवजननं विना अनुप- 'श्रत एवं' एतादृशतात्पर्यस्य माध्दधीपयोजकलादेव, 'अनियत- हेतुकलमिति - अननुगतहेतुकमित्यर्थः, प्रकरणाः प्रयोजकले धाननुगतहेतुकत्वापत्तिरिति भावः । ननु प्रष्टनमान्दपरत्वरूपतात्प- र्यपक्षस्यैव शान्दधौ हेतुलान् कथमेतादृशप्रतीतिपरत्वधीः भाब्दधौ- हेतरित्यत आह, 'तक्षेति, 'दतरपदार्थेति प्रकृतसंमणेतरपदार्थ- विशेयक-स्वार्थप्रकारकज्ञानमित्यर्थ', 'वाक्यार्थज्ञानमेव' प्रकृतमाब्द- ज्ञानमेव, सामान्याकारणेति घटपदमम्पदमाधेयत्वसंमर्गक-फर्मव- विगेश्यकघटनकारकपनौतिपरमित्यादिरूपेणेत्यर्थः, (२) 'तत्परत्वग्रह नादृशानौतिपरत्वग्रहः, 'न त विभिष्येति न तु घटवत्कर्मचपनी- तिपरमित्यादिरूपेण तादृशप्रतौतिपरत्वज्ञान हेतुरित्यर्थः, अच हेतुमाह, 'तचेति तपटवत्कर्मचातौतिखादिना तादृशप्रतीति- परस्त्रज्ञानचेत्यर्थः, खाव्यवहितपूर्वमिति शेषः, 'स्वपरेति कर्मवादी घटादिमत्वानुभवोत्पत्तिं विनेत्यर्थः । ननु श्रुतपदेभ्य एव नात्पर्य- तात्पर्ययः इति क.। ११) घटपदमावेयत्वसंसर्गेण स्वार्थघटप्रकारक-कर्मत्वविशेध्यकप्रतीति रमियादिरूपेणेत्यर्थ इति का।

·तत्त्वचिन्तामो र्गज्ञानाजनकत्वात् श्राकाझादिकं संहकारोति । अवाभिनववैशिपिकैकदेगिनः लाघवात्तत्पदार्थवत्तत्पदार्थमती- तौच्छयोचरितवरूपतात्पर्य्यस्य घटाव-कर्मवादिना विशेषतोधीरेव लोक-वेदसाधारणमाब्दधौमामान्यहेत', वहिना मिञ्चतीत्यादौ वहिकरणकत्ववासेकप्रतीनेरमसिद्धावपि पण्डमः प्रमिद्या वझिक- रणकलवमेकपनौतिपरमिनि भमरूपतज्ज्ञानसम्भवात् न तु नदिशे- व्यक तत्प्रकारकप्रतौतीच्छयोचरितत्वधौः, तत्तत्मम्वन्धावच्छिन्नप्रका- रिताप्रवेगे(९) गौरवान्, न वा वेदस्यले चित्ववत्कपिञ्जलपदार्थपर- मित्यादिक्रमेण सामान्यतस्तनियंयोहेतुः तोके च घटवत्कर्मचपर- मित्यादिक्रमेण विशेषतस्तनिश्चयोइतुरिति मौमामकाभिमतकार्य- कारणभावभेद. कार्य कारणभावदयकल्पने गौरवात् लोकस्थले विशेषतस्तादृशनिश्चयहेतृत्वमाधकपूर्वीतयुक्तरुनाक्रमेण वेदस्यलेऽप्यवि- तथाच लोक-वेदमाधारणं शब्दमाधमेवानुवादक । चैव वेदस्यानुवादकलादप्रामाण्यापत्तिरिति वाच्य। अग्रहीतगायन- भवजनकवरूपप्रामाण्याभावे पतिविरहात् तावतापि यथार्थानुभव- जनकत्वरूपप्रामाण्यस्यानपायात् । न च गाब्दधीपूर्व तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वज्ञानाभावात्तादृशतात्पर्य दुर्यइमिति वाच्यम् । लाघ- वात्सादृशतात्पर्यधियो हेतुल्वे तृप्नेऽनायत्या व्यभिचारिणा अव्यभि- चारिणा वा पक्षधर्मणापक्षधर्मण वा येन केनापि लिङ्गेन जन्मा- जोषाच्च । (५) विशेष्यतादितत्सम्बन्धावच्छिमप्रकारितादिप्रवेश इति क. ।

·१७
तापचिन्तामो
इति श्रीमद्गनेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी
शब्दावतुरीयखएडे शब्दाप्रामाण्यवादः ॥
शानाजनकत्वात्' भाब्दयोधाजनकालान्, 'पाकाहादिक' शाका-
शादिशान, 'पादिपदाद्योग्यतासत्तिपरिग्रहः ।
इति श्रीमथुरानाथप्तर्कवागौमविरपिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये
मन्दास्यतरीयखण्डरहये शब्दामामाण्यवादरहस्य ।।

·अथाकाहा। अथ केयमाकाङ्क्षा, न तावदविनाभावः, नौलं अधाकाहारहस्य । प्रमडादाकाहां निरूपयितुं पृच्छति, 'घथ केति 'पाकाहा- दिक सहकारीति यदुकं तत्र पाकाहा केत्यर्थः, 'अविनाभाव- इति तत्पदार्थन विना यो भावः सत्वं तदभाव इत्यर्थः, नत्पदार्थ तत्पदार्थाभाववत्तिवाभावस्त पदार्थ तत्पदार्थाकाति भावः । अस्ति च अयं घट इत्यादौ इदम्पदार्थ घटपदार्थाभाववद्- त्तित्वाभावः, वृत्तिवन्तादाम्यसम्बन्धेन बोध्यं, अन्यथा त्रः पचति रयोगकतीत्यादौ चैत्रादिपदार्थस्याख्यातपदार्थमाकाइना) न स्यात् त्रादौ निप्पदार्थाभाववत्तित्वाभावाभावान(२) तत्पदार्थाभावस्तु यत्सम्बन्धेन येन रूपेण तत्पदार्यान्वयोभविष्यति तत्सम्बन्धावच्छिन- (तिम् पदार्थसाकाइतेति ख•, गा। (२) चैत्रादेः कृत्यादिरूपतिप्पदा भाववति भूतलादौ वर्तमानाचादिति भावः । ननु तथापि संयोगादिसम्बन्धन विशियरूपादिना वा हयाद्या भाववति स्वस्मिन् उन्हसम्बन्धेन पैनातेरसदोषतादवस्थामिायभाग- ऽपि यन्वयितावच्छेदकसम्बन्धेन तादृशरूपेण च वाय इत्याद, सत्पदा- भावन्विति । 21 ·( १८५ ) श्रथाकाझा। अथ केयमाकाहा, न तावदविनाभावः, नौलं श्रथाकाहारहस्यं । प्रमगादाकाहां निरूपयितुं पृच्छति, 'अथ केति 'पाकाझा- दिकं महकारौति यदुकं तत्र पाकाहा केत्यर्थः, 'अविनाभाव- इति तत्पदार्थन विना यो भावः सत्त्वं तदभाव इत्यर्थः, नत्पदार्थ तत्पदार्थाभाववत्तिवाभावस्तत्पदार्थ तत्पदार्थाका ति भावः । अस्ति च अयं घंट इत्यादौ इदम्पदार्थ घटपदार्थाभाववद्- वृत्तित्वाभावः, वृत्तिवन्तादाम्यसम्बन्धेन बोध्यं, अन्यथा चेत्रः पचति रयोगछतीत्यादौ क्षेत्रादिपदार्थस्याख्यातपदार्थसाकाश्ता) न स्यात् क्षेत्रादौ तिपदार्थाभाववत्तित्वाभावाभावात्( तत्पदार्थाभावस्तु यत्सम्बन्धेन येन रूपेण तत्पदाम्बियोभविष्यति तत्सम्बन्धावच्छिन्न- (तिम्पदार्थसाकाडतेति ख, ग । (१) चैत्रादेः कृयादिरूपतिपदार्थामावति भूतलादो वर्तमानत्वादिति भाव । ननु तथापि संयोगादिसम्बन्धन विशिधरूपादिना वा कृत्याध- भावदति खस्मिन् उहसम्बन्धेन चैत्रात्तेस्तद्दोषतादवस्थयमियभावो. ऽपि यन्वयितावच्छेदकसम्बन्धेन तादृशरूपेण च वांध इत्याध, तत्पदा- र्याभावरिवति। 24 ·सत्त्वधिताम सरोजमित्यादावभावात् । विमलं जलं नद्याः कच्छे महिय इत्यबार) जलान्वितनद्या अविनाभावात्() कच्छे साकाइतापत्तेः। नापि समभिव्याहतपदस्मा- तद्रूपावच्छिनप्रतियोगिताकोवाच्या, एवञ्च तत्पदार्थ तत्सम्बन्धेन नर्मविशिष्टतापदार्थम्यान्वये तत्पदार्थ तत्सम्बन्धावच्छिन्न-तद्धर्माव- छिनप्रतियोगिताकतत्पदार्थाभाववदन्यत्वमाका ति फलितार्थः, श्राकाहाया अर्थधर्मवाभिप्रायेणेदन्तेन शब्दानिहत्वेऽपि न पति- रिति मन्तव्यं । ननु तत्पदार्थतावच्छेदकावच्छेदेन तत्पदार्थ नत्य- दार्थाभाववदन्यत्वं विवक्षितं यत्किञ्चित्तत्पदार्थ तत्पदार्थाभाववद- न्यत्वं वा, आधे आहे, 'नौलमिति, सरोजत्वावच्छेदेन नौलान्यत्व- वदन्यत्वाभावादिति भावः । नौलं सरोजमित्यादौ श्रादिपदात(२) नौलोघटः पौतो घट इत्यादेः सङ्घह, द्वितीये आह, 'विमल- मिति, 'नद्या इति षष्ठ्यर्थनदीसम्बन्धस्येत्यर्थः, षष्ट्यर्षसम्वन्धेन नदी- जलयोरेव माघादवय इति सम्पदायमते यथाश्रुतमेव साधु । 'अवि- नाभावात्' कच्छविशेषेऽचिनाभावात्, 'माकाक्षतेति नदौपदोत्तर- षष्ठीपदार्थसाकाङ्क्षनेत्यर्थः, सम्प्रदायमने षष्ठ्यर्यसम्बन्धेन नदीपदार्थ- साकाङ्क्षनेत्यर्थः, ददम्पलक्षणं घटः कर्मत्वमित्यादावतिप्रमग.. . () महिषश्चरतीत्यवेलि ख.। (२) व्यविनाभूतत्वादिति ख, ग । (३) च्यादिनेति ख, ग (कर्मवादी याधेयतासम्बन्धेन घटादिमत्त्वादिति भाव ।

·भब्दास्थातुरोयखण्डे शब्दाकाडावादः । १८७ प्रमेयमभिधेयमित्यादावप्रमगय अवयितावच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धे नाभिधेयत्वावच्छिन्नाभावस्याममिद्धेः, एवं विसम्वादिनि बोधकवाको ऽव्याप्तिः,(९) योग्यतायाः पृथक् प्रयोजकबानुपपत्तियेत्यपि बोथं । 'समभिव्याहतेति समभिव्याहतपदमारितपदार्थ जिज्ञासा समभि- घ्याइतपदस्मारितपदार्थजिज्ञासा इति सप्तमौतत्पुरुषः, 'समभि- व्याहतेत्यस्य प्रकृतेत्यर्थः, ‘पदार्थत्यस्य च प्रकृतपदस्मारितेत्यर्थः, तथाच मतपदसमभियाइतपदस्मारिते प्रकृतपदमारितस्य जिज्ञा- माकाझेत्यर्थः, प्रकृतपदसमभिव्यादतयापदस्मारिते यच येन मम्बन्धन प्रकृतपदस्मारितस्य यस्यान्वयवोधः तत्पदस्मारिते तत्र तेन सम्बन्धेन तत्पदस्मारितस्य तस्य भाब्दबोधेच्छा तत्पदे तत्पदाका तिर) तु फलितार्थः, उदासीनपदस्मारितपदार्थजिजामायामतियाप्तिवार- णाय ‘समभिव्याहतेति, तच्च सम्भूयैकार्थप्रतिपादकतात्पर्यकलं न (२) वन्दिना सिञ्चतीत्ययोग्यवाक्ये इत्यर्थ , व्यव्यामिरिति तथागोतास्थले बया- दिकरणकावामाववति सेकादौ तादाम्येन सेकादेरिति भाव । नानूक्तस्यले लक्ष्यतेव नाट्रियते व्यन्षयानुभावकत्वन्तु तस्य साकाइत्वच- मादेवेवि चेत् तस्य निराकासताव्यवहार स्यात्, स्यादेवेति चेत् यन्वयबोधयोग्यतायाः प्रयोजकत्वविलोमप्रसङ्ग सर्वत्रैवायोग्यस्थले निराकाइतयैवान्वयाननुभावकत्वस्य सम्भवे योग्यत्वाभावस्य तत्ययोज- कत्वकल्पनानौचित्यादित्यापायेनाइ, योग्यताया इति । (२) तथाच प्रकृतपदम्मारित प्रकृतपदमास्तिस्य जिज्ञासाकाङ्केत्यर्थ , तत्- सम्बन्धेन तत्पदरसारिते तब तत्पदसारितस्य तस्यान्वयवोधे तत्सम्ब- न्धेन तत्परमारितस्य तस्य शाब्दबोधेच्छा तत्पदे वत्पदाकाहुति तु पलितार्थ इति ख•, ग०६ ·१८८ तत्वचिन्तामो रितपदार्थ जिज्ञासा, अजिन्नासोरपि वाक्यार्थबोधात् विश्वजिता यजेत हार इत्यबापदार्थयोरप्यधिकारि- णोऽध्याहृतस्य पिधानस्य चाकाभितत्वाच, तब शब्द- खेकानुसन्धानविषयवं. विमलञ्जलमित्यादावतिप्रसङ्गात् । न च तत्पदस्मारितेतिव्यर्थ तत्रतस्यान्वये तब तस्य शाब्दबोधेच्छा आका- इत्यस्यैव सम्यक्त्वादिति वायं । मकारान्तरेणोपस्थिते(९) घटादौ प्रकारान्तरोपस्थितस्य नौलादेः शाब्देच्छायामपि नौलोघट इत्या- दिवाक्यात घटादौ नौलाद्यन्वयबोधापत्तेराकाझामत्त्वात् । न च नत्राकासासत्त्वेऽपि पदजन्यपदार्थापस्थितेः कारणान्तरस्य विरक्षा- मान्वयबोध इति वाच्यं । एतादृशाकाहावादिना(२) पदजन्यपदा- चौपस्थितेः पृथक्कारणत्वानभ्युपगमात् । मारिनलञ्च वृत्त्या स्मारि- तत्वं बोध्यं तेन कार्याल-कारणत्वादिमम्बन्धेन घटादिपदमारिताका- शादिजिजामा) नाकाझेति भावः । 'जिज्ञामोरपौति गाब्देछा- शून्यस्यापौत्यर्थः, मौमांसकमतेन दूषणमाघ, "विश्वजिनेति, 'अप-- दार्थयोरपौनि पदासारितयोरपौत्यर्थः, 'अधिकारिण इति स्वर्ग- कामस्य करित्यर्थः, अध्याइतस्येत्यादिः, 'श्रकाशितत्वाच' विध्यर्थ- (२) उदासीनेत्यादिप्रसङ्गादित्यन्त पाठ ख• ग• पुस्तकहये मास्ति । (१) उभयत्र प्रकारान्तरेोत्यस्य चाक्षुषादित सखारवशेने V एतादृशाकाहावादिनय इति ख., ग.। (१) एकसम्बन्धिशानम्यापरसम्बन्धिमारकतया धाकाशादियघटादिप- दप्रयोज्यस्मतिविययावमाकामादेरिति भाव ।

·भदायतुरीयखण्डे शब्दाकाडावाद । . . कल्पनपक्षेपि घटः कर्मत्वमानयनं शतिरित्वन जि- जासितस्यानयनादेराकाद्धितत्वापत्तेः। अथ जिजा- सायोग्यता) सा, जिज्ञासा च विशेषाज्ञाने भवति, द्वितीयार्थसाकाहत्वाच्च, उनजिज्ञासाया श्राकाहावे तु तत्र स्यात् अध्याहतस्वर्गकामादे पदस्मारितत्वाभावेन तजिज्ञासाया- श्राकाक्षात्वाभावादिति भाव । खमतेन दूषणमाह, 'तत्रेति वर्ग- कामादिशब्दाध्याहारपक्षेऽपौत्यर्थ , "जिज्ञासितस्येति प्राधाराधे- यभावससर्गक(कर्मवादिपदस्मारितकर्मत्वादिप्रकारकशाब्देच्छाविष- यस्य आनयनादिपदस्मारितस्यानयनादेरित्यर्थ, आकाशितवा- पत्ते' आधाराधेयभावसम्बन्धेन(३) कर्मवपदस्मारितकर्मत्वमाकासवा- पत्ते । अब यत्पदोपस्यापिते यत्पदोपस्थितिप्रयुता यत्पदोपस्था- "पितान्वयजिज्ञामा तयोराकाहा इति लक्षणे नायन्दोष । यद्यपि घट इत्युक्त कर्मत्वन्न वेति जिज्ञासानुदयस्तथापि जिज्ञासामामान्य- मभिप्रेत्येद, विशेषजिज्ञासामादाय 'अथ ज्ञाप्य तदितरेत्यादिलक्षण वक्ष्यति इति ध्येय) । प्राचार्योय लक्षणमाइ, 'जिज्ञामेति भाब्द- बोधेच्छा योग्यतेत्यर्थ , 'सा आकाक्षा। ननु योग्यतैव किमित्यत- आह, 'जिजामा चेति, '' हेतो, यस्मादित्यर्थ , 'विशेषाज्ञाने' विशेषाज्ञन एव शाब्दबोधेनुत्पन्न एवेति यावत्, अन्यथा सिद्धे दुच्छाविरहादिति भाव । 'भवतीति, अतइति ष, यत्सत्त्वे यास- (७ जिज्ञासा प्रति योग्यतेवि ख.। २) निरूपकवादिससर्गकेति ख, ग । (र) निरूपकतासम्बन्धेनेति ख., ग। (४) यथेत्यादिर्थयमित्यन्त पाठ ख ग पुस्तकद्दये नास्ति । - ·सत्त्वचिन्तामयों योग्यता च श्रोतरि तदुच्चारणजन्यसंसर्गावगम- म्भाव्यते तस्यैव तद्योग्यतावं । न च शाब्दबोधे उत्पन्ने कदापि शाब्देच्छति, तदभाव एव योग्यतेति भावः । 'श्रोतरौनि, घटः कर्मवमित्यादावतिव्याप्तेरिणाय 'जन्येति, 'नदुञ्चारणं तद्वाक्यज्ञानं, श्रतोन मौनिलोकाच्याप्तिः। तथाच श्रोटनिष्ठतवाक्यज्ञानजन्यता- दृशभाब्दबोधप्रागभावस्तद्दाक्यज्ञानेन तादृशाब्दबोधे जननीये श्रा- काहेत्यर्थः, एकस्य पुरुषस्य तादृशशाब्दबोधप्रागभावस्य मत्त्वेऽपि अन्यपुरुषस्य तादृशशाब्दबोधानुत्पादात् सामानाधिकरण्षप्रत्यासत्या श्राकाहाया ईतत्वलाभाय श्रोटनिष्ठेति प्रागभावविशेषण, न तु लक्षणान्तर्गतं, घटः कर्मवमित्यादौ घटवत्कर्मवमित्यादिभेदान्वय- बुझभावसम्पत्तये तदाक्यज्ञानजन्येति । इत्यञ्च तच तदाक्यज्ञान- जन्यतादृशशाब्दबोधाप्रमिया तत्प्रागभावाभावान तादृशान्वयबोध- इत्यभिमानः । तदिति वाक्यज्ञानविशेषणं न तु वाक्यविशेषणं प्रयोजनमानुपद स्फुटौभविष्यति, घटः कर्मवमित्यादौ तादात्म्य- मंपाकघटकर्मवाद्यन्वयबोधप्रागभावमादाय घटवत्कर्मत्वमित्यादि (१) ननु घट कर्मत्वमित्यादौ प्रागभावप्रतियोगिनि शाने तदाक्यज्ञानभ- न्यत्वविशेषणदानेऽपि न कथं भेदेनान्वयवोध तद्दाक्यज्ञानस्य पदार्थो- पस्थित्यादिरूपसामग्रोसहितत्वात् तादृशप्रागभावामावस्य च भेटेन तादृशान्वयबोधानुत्पादमात्रनिर्वाह्यत्वादित्याशदा तहाक्यज्ञानस्य ता- दृशान्वयबोधनकत्वामावमुक्का निरस्थति, प्रत्यञ्चेन्यादिना, तपाप सदाक्यज्ञान मेदान्वयबोध न जनयतीति माव ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाकाडावाद । प्रागभावः, विमलं जलं नद्याः कच्छे महिय इत्य) तात्पर्यवशात् कदाचित् नद्याः कच्छे संसर्गावगमात् भेदान्वयवोधे माकाइववारणय तादृशेति,(२) खण्डवाल्यार्थबो- धानन्तरं खण्डवाक्यार्थघटितमहावाक्यार्थबाधोत्पादात् नौलोघट- इत्यादौ चक्रुः ऋमिकशाब्दबोधद्दयेच्छायां धारावाहिकशाब्दबोध- दयोत्यादाच सामान्याभावत्वमपहाय प्रागभावलेनोपादनं । ज्ञानस्याच्याप्यत्तितया तादृशशाब्दबुद्धिसलेऽपि तादृगगाब्दबुद्धि- मामान्याभावसत्त्वान्न खण्डवाक्यार्थबोधाद्यनन्तरं महावाक्यार्थबोधा- धनुपपत्तिरिति वाच्य। तथामति तादृशेच्छा विनापि धारावा- हिकशाब्दबोधापत्तेरिति भावः । नन्वेवमपि नदी-जलान्वयबुद्धि- मात्रतात्पर्य्यवो अहाविमल जल नद्या. कच्छे महिषश्चरतीत्यत्र नदी-जलयोरन्वयबोधानन्तर नदी-कच्छयो कथन्नान्वयबोध तद्वा- कास्यैव ज्ञानेन नदौ-कच्छयोरन्वयबोधे तात्पर्य्यग्रहदशायां नदी- कच्छयोरप्यावयबोधजननात्तदाक्यज्ञानजन्यतादृशान्वयबुद्धिप्रागभाव- मत्त्वात्। न च तात्पर्य्यज्ञानाभावान तदानौं तादृशान्चयबोध इति वाच्य । तदानीमाकाद्धाभावाचान्वयबोध इति सकल पाचौनप्रवा- दविरोधापत्तेरित्यत श्राह, “विमलमिति, 'तात्पर्य्यवशात्' तात्पर्य- () महिषभरतीयप्रेति क । (१) तथाच तादृशप्रागभावस्य चाकासात्ववादिनये उक्तवाक्यात् भेदान्व- यबोध एव नास्तीत्यभिमान , अन्यथा तादृशपदस्योपादानेऽपि उक्त- स्थले साकाहत्वापत्ति तद्दाकौयतभज्ञानजन्यमेदान्वयबोधप्रागमावस- चादिति भाव ।

·९८२ तत्त्वचिन्तामगो तत्यागभावसत्त्वेऽपि श्रोतरि तदुच्चारणेन तात्पर्य्यवशात् जलान्वितनद्याः कच्छे संसर्गावगमोनेति न तत्माग- भावः, घटः कर्मात्वमानयनमित्यचापि तथेति चेत् । न । निराकाझे तदुच्चारणजन्यसंसर्गावगमप्रागभावस्य सिध्यसिद्धिपराहतत्वात् । किञ्च यत्रैकोविमलं जलसि- , ज्ञानवशात्, 'तत्मागभावति तदाक्यज्ञानजन्यनदी-कच्छान्वयबोध- प्रागभावसत्त्वेऽपौत्यर्थः, 'तदुचारणेनेति तदाक्यविषयकयज्ञानव्यन्या नदी-जलयोरन्चयबोधोजनितस्तज्ज्ञानव्यतयेत्यर्थः, अस्य च 'संता- वगमोनेत्यनेमान्चयः, 'तात्पर्य्यवशादिति तात्पर्य्यवशात् जलाबिताया- नद्या इत्यर्थः, 'संसर्गावगमोनेति अन्वयबोधीन जन्यत इत्यर्थः, "न तत्प्रागभाव इति न तदाक्यविषयकतज्ज्ञानव्यक्निजन्यनदी-कच्छा- स्वयबुद्धिप्रागभाव इत्यर्थः, तथाच तदिति वाक्यज्ञानविशेषणं न त वाक्यविशेषणमिति भाव. । इदमुपलक्षणं तदित्यस्य वाक्यविशेषणत्वे नौलोघट इत्यादौ वनुः क्रमिकशाब्दबोधदयेच्छा विनापि नौलो- घटः नौलोघट इत्यादिधारावाहिकमान्दवोधापत्तेः तदाक्यस्यैव स्मारणेनान्यदा नौलोघट इनि शाब्दबुद्धेननीयवानौलोघट रति भाब्दबुद्धिदायामपि तादृशशाब्दबोधप्रागभावसत्त्वादित्यपि योध्यं । 'तथेति तदुचारणजन्यघटवत्कर्मवमिति भेदावयबुद्धिप्रागभावे- नेत्यर्थः । “निराकाह इति घटः कर्मत्वमित्यादावित्यर्थः, 'तदुचारण- जन्येति तज्ज्ञानजन्येत्यर्थः, 'ममगांवगमेनि घटवकर्मलमियादि- भेदापययुद्धिमागभावस्पेत्यर्थः, "विधमिद्धिपराहतवादिति ताम- ·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाकायावाद त्ययत्वैव तात्पर्य्यभ्रमेण वा नद्याः कच्छावयपरत्वम- वैति, अपर समस्तमेव श्रुत्वा नद्या जलान्वयपरत्व- मवधारयति, तबोभयोरपि तदुच्चारणजन्यसंसर्गाव- गमात् नद्या इत्युभयसाकाईए) स्यात् । प्रागभावस्य मिद्यमिद्धिभ्यां घटः कर्मत्वमित्यादि वाक्यं घटवत्कर्म- त्वमित्यादिभेदान्वयबोधे निराकासमिति व्यवहारविलोपप्रसङ्गादि- त्यर्थः, स्वज्ञानजन्यतादृशान्वयबुद्धिप्रागभावकालीनवाभावस्य भव- नये तादृशव्यवहारविषयत्वात्, स्वपद घटः कर्मत्वमित्याद्यानुपूर्यो- विशेषविशिष्टवाक्यपरमिति भावः । ननु तादृशमागभावकालीनं यद्यत्तनिनवमेव तादृशव्यवहारविषय इति नायन्दोष इत्यरुचे- राह, 'किञ्चेति, 'यत्रेति, नदी-जलान्वयबोधतात्पर्येण विमलं जलं नद्याः कच्छे महिषश्वरतौति प्रयुक्त इति मेषः, 'एकः' पुरुषः, 'जलमितीति विमलं नलं इत्येकदेशमश्रुत्वैवेत्यर्थः, 'तात्पर्य धमेण वेति तात्पर्य्यस्य धमोयसादिति युत्पत्त्या तात्पर्यव्याप्यस्य प्रकर- गादेर्धमेण घेत्यर्थः, यथाश्रुते नद्याः कच्छान्वयपरत्वावगमस्यैव तात्पर्यधमतया तवास्य हेतुत्वामङ्गः, 'नया इति नदी-कच्छा- न्वयवोधे तात्पर्य्यमवैतीत्यर्थः, 'अपरः पुरुषः, 'नवा इति नदी- जलान्वयबोधे तात्पर्य्यमवधारयतीत्यर्थः, 'उभयोरपौति, जले कच्छे चैत्यर्थः, 'समर्गावगमादिति, नद्या अन्चयबोधादित्यर्थः, 'उभयमाका- शामिति, युगपत्रदोजलान्वयबोध-नदीकच्छान्वयबुधुभयसाकापता- ६) उभयाकासमिति क, खः । 25 ·१६० तत्त्वचिन्तामणौ अपि च ग्रागभावाभावस्य कारणान्तराभावव्याप्त. यवहारविषयः स्यादित्यर्थः, नद्या इति वाक्यमिदानौं नदीकच्छा- न्वयबुद्धिमाका नदीजलान्वयबुद्धिसाकाइञ्चेति व्यवहारः स्यादिति भमुदितार्थः, युगपत् वजन्यनदीकच्छावयबोधप्रागभावविभिटज्ञान- स्वजन्यनदीजम्नान्वयबुद्धिमागभावविशिष्टज्ञानयोरुभयोरेव विषयता- सम्बन्धेन सत्त्वात् विषयतासम्बन्धेन तथाभूतज्ञानस्यैव भववये नादृश- यवहार विषयत्वात् खपदवयं ज्ञानपर, वैशिष्यञ्चैककालवृत्तित्व। न ध युगपत् तथा व्यवहारे दष्टापत्तिरिति वाच्यं। यस्मिन्नन्वयवोधे तात्पर्य नास्ति तत्र निराकाइवयवहारस्यैव सर्वसिद्धलात्' इति भावः। ननु व्यवहारोपयोग्याकाहालक्षणे वनुतात्पर्य्यविषयलेना- म्वयबोधी विशेषणीयः । न चैवं यत्र यत्र तात्पर्यभ्रमाकाब्दबोध- स्तचैव निराकाशवव्यवहारापत्तिरिति वायं । नच निराकाइव व्यवहारस्य मकलमाचौनसम्मतत्वादित्यरुचेराह, 'अपि चेति । केचित्तु 'उभयसाकाई स्यादित्यस्य नदोकच्छान्वयबुद्धिमाकाक्षं नदीजलान्वयबुद्धिमाकाहश्च स्थादिति यथाश्रुत एवार्थः । न चेष्टा- पत्तिस्भयत्राकाहाविरहे उभयावयबोधस्यैवानुपपत्तेरिति वाच्च । यमिन्नवयबोधे तात्पर्य नास्ति ताकाहाधमजन्यताया एव मर्य- सिद्धनादिति भावः । ननु तदुचारजन्यवकुस्तात्पर्यविषयनामा- चबुद्धिप्रागभावस्तदुधारणजन्यतादृशान्वयवोधे प्राकाङ्क्षति विवष. लोणं, नयाच मारपयां धमादेव ताकाहाभ्रम इत्यरुपेराक, {१) सर्वसम्मतत्वादिति ख.।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शब्दाकाडावादः । १८५ वात् तत एव का भाव इति किमाकाया। एवञ्च 'अपि चेति, इत्याऊः । तदमत् एतादृशाकाक्षायाः भाब्दधौ हेतले मलते नदीक छान्वयबुद्धेरनुपपत्तेः तच तात्पर्यविरहात्। न चेयं स्वरूपमती न हेतुः किन्तु जातेति तात्पर्यो भ्रमात्मकतज्दा- नानदीकच्छान्वयधीरिति(९) वाच्यं । अस्याः स्वरूपम तत्व एव 'अपि चेत्यादिदूषणसङ्गते रिति दिक् । 'प्रागभावाभावस्येतिर) विमलं जलमित्यादौ नदीजान्वयवोधोत्तरं नदीकच्छान्वयबो- धानुत्पत्तिस्थले तदुचारणजन्यनदीकच्छान्वयबुद्धिप्रागभावाभावस्ये- त्यर्थः, 'कारणान्तराभावेति श्रोहनिष्ठनदीकच्छान्वयबोधतात्पर्य- ज्ञानात्मककारणन्तराभावव्याप्यतयेत्यर्थः। भये तात्पर्यभ्रमे जाते नदौजलान्वयबोधानन्तरमपि नदीकच्छान्वयबोधस्य ममम्मतखा- दिति भावः । 'कार्याभाव इति नदीकच्छान्वयबोधाभाव इत्यर्थः,(९) 'किमाकाइयेति किं तदुच्चारणजन्यतादृशान्वयबुद्धिप्रागभावस्वरू- पाथा भाकाहायास्ताद्रूप्येण हेतुतयेत्यर्थः। प्रमाणन्तरासत्त्वे प्रा- चौनप्रवादान्यथानुपपत्तिमात्रस्य कारणत्वामाधकत्वादिति भावः(५) । (1) नदीकच्छान्वयबोध स्थादिवि का। (२) ननु नदीजलान्वयबुझुत्तरं नदीकच्छान्वयबोधापत्तिवारणायाकाडाया- हेतुत्वं वक्तव्यं तदेव न इत्याशयेनाह, 'प्रागभावत्यादि। (१) तथाच तदुधारणजन्यतादृशशाब्दधोपागभावनिरको २ तादृशका- र्यानुत्पादप्रयोजक इति न तस्य कारणत्वमिति भावः। करयत्वासपकलाप्तिवार्य इति सर, ना।

·ताचिन्तामणी योग्यतासत्ती अपि न हेतू अयोग्ये अनासन्ने च तदुः धारणजन्यसंसर्गनानाभावेन नत्यागभावाभावात्। न चैवं बाधाभावस्यानुमित्यादावपि हेतुत्व, प्रागभावा- यथाश्रुतन्तु(९) न सङ्गच्छते उत्पन्नपुनरुत्पादस्यले प्रागभावेतरसकल- कारणमत्त्वेऽपि प्रागभावविरहेण व्यभिचारात्३) अन्यथा प्रागभावस्थ हेततैव न सिहोदिति ध्येयं । ननु नदीजलान्वयबोधतात्पर्य के अहो विमलं जलमित्यादौ नदी-जलयोरन्वयबोधानन्तरं नदी-कच्छा- म्वयबोधवारणाय नोकाकासाहेतरपि तु घटः कर्मस्वमित्यादौ घटवत्कर्मलमित्यादिभेदान्वयबोधस्य घटमानयेत्यादौ नुः भाब्द- बोधदयेच्छा विनापि धारावाहिकशाब्दबोधस्य च वारणाय मा हेतुस्तवेव कारणान्तराभावस्य वनुमशक्यवादती दोषान्तरमा 'एवञ्चेति,(४) 'न हेत', स्थानामिति शेष', 'अयोग्ये श्रनासन्ने चेति घटः कर्मवमित्यादाविवेति शेष', 'तत्प्रागभावाभावात् तदुचा- रणजन्यसमर्गावगमनागभावस्यैवाभावात्, शाब्दबोधाभावोपपत्तेरिति, मेष । ननु अनुमित्यादिस्यले लाघवतो विशिष्टवुद्धिसामान्य प्रत्येव तदभावनियाभावस्थ हेतुत्वकल्पना चाब्दबोधेऽपि बाधा- . () तवागभावाभावसत्त्वादिवि क.। (१) प्रागभावलेन प्रायमावकारणताखण्डनन्वित्यर्थ । (३) कारयसत्त्वे कार्यानुत्पादादित्यर्थ । 18) उहाकाया हेतुले चेत्यर्थ ।

·शब्दास्यतु यखण्डे भब्दाकाजावादः । भीवेनैव कार्य्याभावात् प्रागभावस्य च कार्यमार्च- भावरूपयोग्यताया हेतुत्वमित्यत श्राह, 'न चैवमिति, एवं प्रागभावस्य प्रागभावत्व-तत्तत्प्रागभावत्वानिरिक्ररूपेणापि हेतुत्वे, 'हेतुत्वमिति, सम्भवतीति शेषः । 'प्रागभावाभावेनैवेति तत्तत्परा- मर्शजन्यानुमितिप्रागभावाभावेनैवेत्यर्थः, 'कार्याभावात् कार्या- भावसम्भवात्, तदुचारणजन्यतादृशशाब्दबुद्धौ तदुचारणजन्यतादृश- भाब्दधौमागभावस्य देतत्ववत्तत्तत्परामर्शजन्यानुमितौ तत्तत्परा- मजन्यानुमितिप्रागभावो हेतरिति सुवचत्वात् । भवन्मते अनन्त- कार्य-कारणभावस्य दोपत्वे उनाकाहाया अपि शाब्दधौ हेतुत्वा- सिद्धेरिति भावः । ननु उनाकाहाया हेतुत्वेऽपि बाधाभावरूप- योग्यतायाः माब्दधौ हेतुत्वमावश्यकं अन्यथा यत्र प्रथममयोग्यता- निश्चयात्मकवाक्यज्ञानं ततः तात्पादिजानात्मकपदार्थस्थतिः त- तोऽयोग्यतानिश्चयनाशः ततोऽन्वयबोधस्तवायोग्यतानिश्चयनाशक्षणे- ऽन्वयबोधापत्तेः तदुच्चारणचतुर्थक्षणे पदार्थोपस्थितिद्वारा भाब्दधी- जननात्तदुच्चारणजन्यमान्दधीमागभावस्य सत्तात्, एवं पदजन्यपदा- पस्थितिरूपासत्तिरपि हेतुरावश्यकी इतरथा तादृशामत्त्यव्यव- हितपूर्वोत्पन्नतात्पर्यादिविषयकोच्चारणव्यक्तितस्तादृशामत्युत्पत्तिक्षणे गाब्दवोधापत्तेस्तत एव उच्चारणात् तौयक्षणे गाब्दबोधोत्पादेन नदुच्चारणजन्यगाब्दधौपागभावस्य मत्त्वात्, एवमनुमित्यादापपि बाधाभावम्य हेतुत्वमावश्यकम् अन्यथा बाधाव्यवहितोत्तरोत्पन- परामर्मादिव्यक्तितो द्वितीयक्षणेऽनुमित्यापत्तेः वाधना तत एव ·सत्त्वचिन्तामणी हेतुत्वात् । शब्द नासाधारण्यं उत्थितीत्याप्याकाझ्यो. परामर्थटतौयक्षणे(२) अनुमित्युत्पत्तेस्तत्पराभंजन्यानुमितिमागभाव- सत्त्वादित्यरुचेराह, 'प्रागभावस्येति, तदुच्चारणजन्यमान्दधीपागभाव- स्येत्यर्थः, प्रागभावत्वेनेति शेषः। यत्र तादाम्यसम्बन्धन कार्य तत्र प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रागभाव इति तादात्म्य प्रतियोगिवघटित- मामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या प्रागभावत्वेन कार्यवेन कार्य-कारण- भावादिति भावः । 'शब्दे नामाधारण्य मिति भाकाहाया न शब्द- जन्यज्ञाननिरूपितकारणतामाधवत्वमित्यर्थः, प्रागभावत्वरूपेणान्य- प्रापि हेतुलादिति भावः । न चेष्टापत्तिः, श्राकाक्षा शाब्द- बुद्धावभाधारणकारणमिति सकलप्रामाणिकप्रवादविरोधापत्तेरिति इदर्य । ननु शाब्दबुद्धिनिरूपितकारणतामात्रवत्त्वं न प्रामाणिक- प्रवादार्थः किन्तु शाब्दबुद्धिमाचनिरूपितकारणतावत्वं तच्च प्रागमा- वत्वेनान्यच हेतुत्वेऽपि निरुतमागमावत्वेन कारणतामादाय सम्भव- नौत्यत आह, 'उत्यितेति ममम्बन्विकपदनिरूपिताकासा उत्यि- ताकाक्षा, तादृधपदानिरूपिताकासा उत्थाप्याकाहा, 'उत्कर्षति उत्थितोत्थायव्यवहार नियामको उत्कर्षापकों न स्यातामित्यर्थः, यथामझेन चोध्यं, 'तदभावादिति उत्कर्षादेरसम्भवादित्यर्थः, उत्क- देिितवादिति भावः । इदमप्ययुकं ससम्बन्धिकपदार्थतात्पर्यक- पदनानघटितवाघटितलाभ्यामेवोत्थितोत्थाप्यव्यवहारोपपत्तेरनिरि- मोत्कर्षादिजानौ मानाभावादन्यया मिद्धान्तलक्षणेऽप्यगतेः । () तत्परामर्शत टतोयक्ष इति गः। -- ·प्रदास्यतुरौयखण्हे शब्दाकाहावादा । १६६ रुत्कर्षापको न स्यातां प्रागभावे तदभावात् । -- नव्यास्तु तदुच्चारणजन्यतादृशमाब्दधौपागभावस्याकाचावे घटः कर्मत्वमित्यादौ घटवत्कर्मवमित्यादिभेदान्वयबोधापत्तिर्दुर्वारा तदु- चारणजन्यतादृशशाब्दधौपागभावस्याप्रमिद्या तदभावेन तब ता- दृमशाब्दबुद्धभावस्य वामशक्यत्वात् घटमानयेत्याधुचारणारजन्य- तादृशमाब्दधीमागभावस्य च तचापि मत्त्वान्(१) कार्याभावस्थ कारणाभावाधीनत्वात् । अथ घटवत्कर्मत्वमित्यादिभेदान्चयबोधं प्रति घटमित्याद्यानुपूब्बौं विशेषस्य हेतुत्वात् तदभावादेव तत्र तादृश- भाब्दबोधाभावः । न चैवमानुपूर्वो विशेष एवाकाङ्क्षामा किं निरुक- प्रागभावरूपाकाक्षायास्तत्त्वेन हेतुतयेति वाच्यं । घरमानयेत्यादौ विनापि बनुः शाब्दबोधदये छामेकेनैवोच्चारपोन धारावाहिक- दिवादिगाब्दयोधवारणाय तेन रूपेण हेतुत्वाभ्युपगमादिति क्षेत्र, न, नदारणाय प्राथमिकशाब्दबोधव्यक्ति प्रति तत्प्रागभावव्यतस्तत्- प्रागभावत्वेन हेतुत्वस्यैवोचितत्वात् तदुच्चारणजन्यशाब्दबुड्यन्तरस्या- प्रसिद्धतया प्राथमिकतातिप्रागभावाभावेनैव द्वितीयादिक्षणे तदु- चारणजन्यतादुमशाब्दबुद्यापत्तिवारणसम्भवात् एकेनोचारणेन शाब्द- बुद्धिदयाजननात् कार्य कारणभाववाढल्यस्य तुल्यत्वात् कारणता- वच्छेदक-कार्यतावच्छेदकयोौरवम्य पुनस्तवाधिकत्वात् । तादृश- प्राब्दबुद्धिमामान्यापादनच नवापि दुर्वारं तदुच्चारणान्तरजन्यता- (') तथाच तादृशशाब्दधीप्रागभावाभावोऽपि नात्र कार्याभावण्योजक- इति भावः।

·तत्त्वचिन्तामखौ दृशशाब्दधौलागभावस्य सावेन विशेषसामग्रौविरहस्य वनुमक्यत्वात्- तत्तदुचारणाभावेन विशेषसामग्री विरहस्य ममापि सुवचत्वात् । श्रथ यत्र भाब्ददयेछावमात् एकोचारणादेव क्रमेण शाब्दबुद्धि- दयं तत्र चतुर्थादिक्षणे तदुच्चारणजन्यतादृशशाब्दबुड्यन्तरस्य वार- पाय तदुचारजन्यतादृशशाब्दबुद्धिप्रागभावस्य तदुच्चारणजन्यता दृशशाब्दधौ हेतुत्वमावश्यकं । न च तत्राप्युत्पनव्यक्तिदयप्रागभावयो- विरहेणैव तदुच्चारणजन्यतादृशशाब्दबुझसम्भव:() तदुच्चारणजन्यता- दृशाब्दबुद्यन्तरस्याप्रसिद्धृत्वादिति वाच्यं । उत्पन्नव्यनियमागभा- वयोस्तत्तव्यक्तित्वावछिनकारणतया(२ तेन तस्यान्यथामिद्यसम्भवान् तत्तयक्तित्वावच्छिन्नविशेषकारणेन सामान्यकारणस्यान्यथा सिद्धि- करणे जन्यद्रव्यमामान्यं प्रति विलक्षणसंयोगादेरपि सामान्यकार- पतविलोपापत्तिरिति चेत्, न, तावता तत्र तदुच्चारणजन्यतादृश- भाब्दधीप्रागभावस्य हेतुलसिद्धावपि अन्यच तदुचारणजन्यनताः शाब्दधीप्रागभावस्य तादृष्येण हेतुत्वे मानाभावात् । वस्तुतस्तु नदपि न तदुच्चारणभेदेनानन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गात् तदुचारणजन्यता- शाब्दधीप्रागभावविरहेण चतुर्थादिक्षणे तदुच्चारणजन्यतादृशगाब्द- बुद्धरुत्पत्त्यमम्भवेऽपि तादृशशाब्दधौमामान्योत्पत्तिममझाच, परन्तु तादृशशाब्दधौमामान्ये तादृमशाब्दबुद्धिसामान्य प्रतिवन्ध नयाच तत एव चतुर्थादिक्षणे तदुच्चारणजन्यतादृशमादधीविरः । म घ (1) तयाच सादृशाम्दबुद्धिदयप्रागभावविरह एव तत्र कार्यानुत्पाद- प्रयोजक इति भाव । (१) तनाहित्यावछिन्नविशेयकारणतयेति ख.।

·शब्दाग्चतुरोयखगडे शब्दाकालावादः । २.१ तत्तयमिवावच्छिनोत्पत्तिनियामिकायास्तत्तयकरभावादेव उ:- स्थले चतुर्थादिक्षणे सामान्यसामग्रौतस्तादृशशाब्दबुद्यापत्त्यमम्भवः विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यमामय्याः फलोपधायकत्वात् इति वाच्यं । तत्तयतित्वावच्छिनकारणत्वमादायातिप्रसङ्गवारणे बहतरसामान्यकारणविलोपापत्तेस्त्वयैव दर्शितलात् नत्र तदुचारण- जन्यतादृशशाब्दधीप्रागभावस्य हेतुत्वा सिद्धेय । न च तादृशशाब्दबुद्धौ तादृशशाब्दबुद्धेः प्रतिबन्धकले खण्डवाक्यार्थबोधानन्तरं खण्डवाक्यार्थ- घटितमहावाक्यार्थबोधो न स्यादिति वाच्यं। महावाक्यार्थबोधस्थ खण्डवाक्यार्थयोधपूर्वकत्वानन्युपागमात् अननितान्वयस्यैव गन्यकार- ममतत्वात् । अस्तु वा महावाक्यार्थबोधसामग्री उत्तेजिका एवं फमिकमाब्दबोधयतात्पर्ययहोऽयुत्तेजकः तेन व ऋमिकशाब्द- बोधयेच्छायां क्रमिकगाब्दबोधयं नानुपपत्र। म चैवं यत्र शक्ती घट इति वाक्यप्रयोगानन्तरं पदार्थोपस्थिति. श्वेतः कस्लम इति वाक्योपस्थिनिश्चेत्येकः कालः ततथ शुक्लाभिम्रो घट इति शान्द- बुद्धिः ततः तः कलम इति वाक्यगन्यपुनःपदार्थोपस्थितिः तच पुन. शनाभित्रो घट इति शाब्दबोधो न स्यात् समानाकार- भान्दवोधस्य मनिवन्धकस्य मत्त्वादिति वाच्यं । तत्र प्राथमिकशाब्द- बोधनामे चतुर्थक्षण एव तादृशशाब्दबोधान्तराभ्युपगमात् । अस्तु वा तदाक्यजन्योपखितिव्यतौना उत्तेजक एवं यदुपस्थितिमा समानाकारणाब्दबोधमत्लेयन्वयबोधस्ताक्षमेवोत्तेजकत्वं दोध्यमिति - प्रारिति संक्षेपः।

·२.२ नावचिन्तामो . अथ जाप्य-तदितरान्वयमकारकजिज्ञासानुकूलप- दार्थोपस्थितिजनकत्वे सत्यजनिततात्पर्य विषयान्वय. सोन्दडौयं लक्षणमाह, 'अथ ज्ञाप्येति, 'ज्ञाप्य-तदितरयोः' तत्पदार्थोपस्याप्य-तत्पदार्थोपस्याप्येतरयोः, योऽन्वय. संसर्गस्तत्प्रका- रिका या जिज्ञासा तदनुकूलेत्यर्थः, तदुभयपदार्थयोः तत्संवर्ग- प्रकारकेत्यादिकं तदुभयपदार्थयोस्तत्संसर्गणान्वयबोधे आकाक्षा इति पर्यवसितार्थः । ज्ञाप्येतरत्वनिवेणे चा प्रयोजनाभावात् नौलो घट- इत्यादावभित्रयोरयाकाहासत्त्वाच्च जिज्ञामानुकूलत्वं तत्स्वरूपयो- ग्यवं तेनाजिज्ञामोरपि अचयबोधविकलो न स्यात्()। अत्र मत्य- म्तेन घटः कर्मलमित्यादिस्वरूपायोग्यनिरामः, राज-पुचयोरवय- योधमाघतात्पर्युकेऽयमित्यादौ राज-पुषयोरवयबोधानन्तरं राज- पुरुषयोरचयबोधवारणाय विशेष्यदलं। न च तच तात्पर्यज्ञाना- भावादेव न तदानी राज-पुरुषयोरवयबोधः तात्पर्यभ्रमे जाने राज- पुषयोरवयवोधानन्तरं राम पुरुषधोरम्पयमोधः सर्वमिद्ध एवेति वायं। पन्थहानुपदमेव तदोषस्य वक्ष्यमाणवान राज-पुचयो- रवयवोधमाचतात्पर्य के अपमेतीत्यादौ तात्पर्यभ्रमेण राज-पुरुषयो- रवपदोधानन्तरं तात्पर्य्यप्रमया राज-पुरुषयोरवयवोधमापादनाथ नात्पर्यविषयेत्यधयोधविशेषएं। न चैवं खण्डवाक्यार्थयोधामनरं सवाख्यार्थघटितमहावाक्यार्थबोधो न स्यात् एवं राज-पुचान्वय- (1) तत्पदनन्यज्ञानविषय-सत्पदनन्यज्ञान विषयभिनवनियो शेय। (1) चन्दपबोधीन विपक्ष इति ख., म.।

·भन्दायतुरीयखण्डे शब्दाकाडावाद । २.३ बोधत्वमाकाहा, घटमानयतीत्यच घटमित्युक्ते किमा- नयति पश्यति वा, धानयतीत्युक्ते किं घटं अन्यद्देति जिज्ञासा भवति। घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्रा- बोध-राज पुरुषावयबोधोभयतात्पर्योऽयमेतीत्यादौ तात्पर्यग्रह- पौ पर्यक्रमेण राज पुचयोरवयबोधानन्तर राज पुरुषयोरन्वय- योधन न स्यादिति वाथ। तत्कालीन तत्पुरुषीयावविशिष्ट-खज- नितत्वाभाववत्तात्पर्यविषयान्वयबोधकत्वम्य विशेष्यदलेन विवक्षित- लान् । न चैव तादृशान्वयबोधदयतात्पर्यके अयमेतीत्यादौ राज- पुत्रयोरन्वयबोधानन्तर राज-पुरुषयोरन्वयबोधसमये राज पुत्रयो- रपि पुनरन्व यवोध स्यादिति वाय। खण्डवाक्यार्थबोधानन्तर खण्ड़वाक्यार्थघटितमहावाक्यार्थबोधवदिष्टवादिति भाव । घटमान- थतीत्यत्र सत्यन्तदलमत्त्व प्रतिपादयति, 'घटमानयतीति, 'घटमि- त्युक्त इति केवल घटमित्युक्त इत्यर्थ , "किमानयतीति किमानयन घटकामतानिरूपक दर्शन वेत्यर्थः, 'श्रानयतीत्युने' केवलमानयती- त्युने इत्यर्थ , कि घटमिति 'कि घटनिष्ठ कर्मत्व प्रानयननिष्ठनि- रूपकताकमन्यनिष्ठकर्मव आनयननिरूपकताक वेत्यर्थ ,() 'जिजामा भवति' प्रश्नो भवति, तो घटकर्मत्वानयनयोर्निरूपकतात्मकसम्बन्ध- प्रकारकजिशामाखरूपयोग्यपदार्थोपस्थितिजनकत्वमिति मेष (१) । जिज्ञासां विना प्रश्नानुपपत्त्या केवल घटमित्यादिस्यले घटमित्या- . (१) कि धटनिठकम्मत्वमानयननिष्ठनिरूपताकमन्यवेत्यर्थ इति ख.। (1) इन्वर्थ इति ख.।

·२.४ तत्त्वचिन्तामो भेदेन नान्वयोऽयोग्यत्वात, घटस्थानयनमिति तु ना- न्वयबोधः घट इतिपदात् सम्बन्धित्वेन घटस्यानुपस्थि- तेः। राज इति पुत्रेण जनितान्वयबोधत्वात् न पुरु- पमाकाइतीति चेत, तर्हि नाम-विभक्ति-धात्वाण्या- . . कारकवाक्यस्य तादृशपदार्थोपस्थितिजनकावसिद्धिरिति भावः । नन्वेवं घटः कर्मत्वमानयमं रुतिरित्यत्र घटपदस्य कर्मवेऽभेदसंसर्गेण घटा- स्वयबोधे माकाहत्वादभेदेन कयं नान्वयधौरित्यत आह, 'घटइति, योग्यताममे तु भवत्येवान्वयबोध इति भावः । ननु न भवत घट-कर्मवयोरभेदान्वयबोध: आधेयतासम्बन्धेन कथं न भवतीत्यत- पाह, “घटस्यानयनमितीति, घटत्तिकर्मत्ववदानयनमेनाम- इत्यर्थः, 'तरयर्थे, 'सम्बन्धित्वेन' श्राधेयत्वरूपसम्बन्धविशेषणवेन, घटाधेयतालेन घटाधेथलस्यानुपस्थितेरिति तु समुदितार्थः, तथा प्राधेयत्वरूपमम्बन्धविशेषपावेन घटाधुपस्थितिरेव घट-कर्मत्वयोराधे- यबरूपमम्वन्धप्रकारकजिज्ञासाजनिका घटपदे च तम्जनकलाभावेन तादृशाकाहाविरहान्न तादृशाम्वयंवोध इति भावः । छलतोऽजनि- तत्यादेव्यात्तिं दर्शयति, 'राज रतीति राज पुत्रयोरवयमोध- माचतात्पर्यके अयमेतीत्यादौ राज इति पदमित्यर्थः, 'पुणेति, राज इति शेषः, 'म पुरुषमिति राज-पुचयोरवयवोधोत्तरंग राज-पुरुषयोरवयवोध जनयतीत्यर्थ , तथाच नच राज-पुषयो- रखययोधोत्तरं राज-पुरुपयोरवयवोधारणयागनिताषययोधक- तदनं । म क्षेत्र तक राज-पुचयोरवययोधोत्तरं राज-पुरुषयोरमय- ·२.५ शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाकाढावाद । तार्थानां घट-कर्मत्वानयन-कृतीनां स्वरूपेणोपस्थि- तिर्नान्वयमकारकजिज्ञासानुकलेति तव नाकाहा) स्यात् । घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्र घटमानय- तौत्यवान्वयबोधः स्यात्, न हि तब पदार्थस्वरूपाणां बोधे तात्पर्यभमेऽपि राज-पुरुषयोरवयवोधो न स्यात् जनित- नात्पर्यविषयान्वयवोधकलादिति वाच्यं । तब जनिततात्पर्यविषया- म्चयबोधकत्वेऽपि तात्पर्य्यभमेण खजनितत्वाभाववत्तात्पर्य्यविषयावय- बोधकत्वस्यापि भ्रमात् शाब्दबोधोदयात् स्वरूपसत्या श्राकाहाया- अहेतलादिति भावः। 'दति चेत् नीति प्राधेयवादिसम्बन्धविग्रे- पणत्वेन घटायुपस्थितेरेव घट-कर्मवाद्योराधेयत्वादिसम्बन्धप्रकारक- जिज्ञासाजनकवे इत्यर्थः, 'स्वरूपेणोपस्थिति.' श्राधेयत्वादिसम्बन्धा- विशेषणत्वेनोपस्थिति', 'अवयप्रकारकेति घट-कर्मवाद्योराधेयत्वा- दिमम्बन्धप्रकारकेत्यर्थः, 'तत्र' घटमानयतीत्यत्र, 'नाकासा स्यादिति प्राधेयवादिसम्बन्धेन घट कर्मवाद्योरन्वयबोधे श्राकाक्षा न तिष्ठे- दित्यर्थः, घटादिपदात् केवलघटादीनामेवोपस्थितेरिति भावः । 'घट इति, यदि स्वरूपेणोपस्थितिरेव तदनुकूला नदेत्यादिः। ननु विलक्षणघटाद्युपस्थितिरेव तादृाजिज्ञामाजगिका घटः कर्मवमान- यन क्षतिरित्यत्र घटादिपदजन्यघटायुपस्थितिथ न तथा विलक्षणे- त्यन प्राइ, 'न हौति, 'तत्र' घटमानयतीत्यत्र, "एतदैलनप्येनेति » न तमाकाड्डेति कर, ख.।

·सावचिन्तामणौ एतलक्षण्येनोपस्थितिः, चयाणां तुल्यवत् स्मरणे थमं यतो राज्ञ इति पुरुषेण नान्वेति किन्तु पुत्रेण तर एवाग्रेऽपि व्यर्थमजनितान्वयबोधत्वमिति । घटः कर्मत्वमित्यादिवाक्यस्थघटादिपदजन्यघटाधुपस्थितिवैसक्षण्येने- त्यर्थः, नथाच वैलवण्यमेवाप्रसिद्धमिति भावः । 'बजनितेत्याद- रुकप्रयोजनं दूषयति, 'त्रयाणमिति राज-पुत्र-पुरुषाणामित्यर्थः, 'सत्यवत्' एकदा, 'प्रथम' अजनितान्वयवोधदमायां, 'यतः' सा- त्पर्य्यधौविरहतः, "नत एव' तात्पर्यधीविरहादेव, 'श्रयेऽपि' जनि- ताम्वयवोधदशायामपि, 'पुरुषेणवेतीत्यनुषज्यते, 'व्यर्थमिति मोक- प्रयोजनकमित्यर्थः । यथाश्रुतन्तु न मङ्गच्छते, घटमांनयेत्यादी धारावाहिकशाब्दबोधवारणयाजनितान्वयवोधकलदलस्यावश्यकतयों वैयर्याभावात्। केचित्तु 'थर्थमिति यथाश्रुतमेव माधु । न च घटमानयेत्यादौ धारावाहिकमान्दबुद्धेरिणाय तस्यावश्यकतया कुतो वैयर्यमिति वायं । अनुमिती स्वममानाकारसिद्धेरिव मान्दवोधेऽपि स्वसमा- भाकारगाम्दबोधस्य प्रतिबन्धकतथैव धारावाहिकशाब्दबोधाभाव- मम्भवात् अन्यथा तदुपादानेऽपि तज्ज्ञानदेव घाब्दधी हेतुसया अविनाशदवस्थतज्ज्ञानमादाय धारावाहिकशाब्दबोधदयापत्तेदुा- रलादित्यभिप्राय इत्याः । नव्यास्तु धारावाहिकप्रत्ययस्येव धारावाहिकमान्दस्याप्यभ्युपग-

·মুন্তীয়বার যুদ্ধাপ্পাবা।
इति श्रीमदगङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता-
मणी शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाकाझावादपूर्वपक्षः॥
माद्वैयर्थमित्यभिप्रायः, अतएव सिद्धान्तलक्षणे ननितान्चयबोधेऽति-
व्याप्तिवारणाय विशेषणं कण्ठतो पन्यकता नोनमिति प्रार॥॥
इति श्रीमथुरानाध-तर्कवागीमविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये
ब्दाकाझावादपूर्वपक्षरहस्यं ॥
( मोतमिति माव इति का।

·तत्त्वचिन्तामणौ अथ शब्दाकाझावादसिद्धान्तः । उच्यते । अभिधानापर्यवसानमाकाका यस्य येन विना न स्वार्थान्वयानुभावकत्वं तस्य तदपर्यवसानं, अथ शब्दाकाझावादसिद्धान्तरहस्यम् ॥ टीकाकारोनं लक्षणमेव परिष्कृत्य सिद्धान्तयति, 'अभिधानेति, अभिधानपदं करणव्युत्पत्त्या शब्दोच्चारणमभिधत्ते तस्यापर्यवसानं फलानुत्पादः, तथाच तदुचारणजन्यतादृशशाब्दबुद्धौ नदुचारजन्य- तादृशशाब्दधौमागभाव श्राकाोति फलितं, तच पूर्वोक्तरूपेण दुष्टं । न चाभिधानपदं भावव्युत्पाया शाब्दबोधपरं तस्यापर्यवमानं प्रभावः तथाच तादृशशाब्दबोधे नादृशशाब्दबोधाभाव आकाझेति फलितार्थ इति वाच्यं । घटः कामवमित्यादावतिव्याप्तिरित्यतः पारिभाषिकमभिधानापर्यवसानपदार्थमाइ, 'यस्येति, यत्पदनिध्य- त्पदेन विनेत्यर्थः, 'म स्वार्थावयानुभावकत्वमिति नमामान्वयवोध. इत्यर्थः, 'तस्य तदिति तत्पदस्य तत्पदवत्वमित्यर्थः, 'अपर्यवमानं' नामावयवोधे अभिधानापर्यवसानं, नथाप यत्पदनिष्ठयत्पद- व्यतिरेकमयुको यादृशावयबोधाभावम्तत्पदम्य तत्पदवचं तामा- वययोधे अभिधामापर्यवसानं इति फलितार्थः । पदवमध गम्दलं, ·সুবাঘৰীয় ঘূৰান্ধাৱাৰহি। २०४ प्रयुकत्याच कारणाभावात कार्याभाव इति प्रतीतिमासिकः स्वरूप- सम्बन्ध विशेषः, तत्प्रतियोगिजन्यप्रतियोगिक वा सत्त्युतत्वं, भवति चाव्यवहितपूर्ववर्तितारूपममभिव्याहारसम्बन्धेन घटपदनिष्ठ स्यानु- खारपदस्य व्यतिरेकप्रयुको घटवस्कम्मत्वमिति भेदान्वयबुद्दयभाव- इति तादृशान्वयबोधे घटपदस्यानुखारपदवत्त्वमाकाक्षा। एवं विनि- गमनाविरहादयवहितोत्तरवर्तितारूपममभिन्याहारसम्बन्धेनानुसार- पदनिष्ठस्य घटपदस्य व्यतिरेकप्रयुक्तोऽपि घटवत्कर्मत्वमिति भेदा- वयबुद्ध्यभाव इत्यनुवारपदस्य घटपदवत्त्वमपि तादृशान्वयबोधे पाकाक्षा, घटः कर्भावमित्यादौ अव्यवहितपूर्ववर्जितारूपममभि- याहारसम्बन्धन घटपदस्य कर्मत्वपद्वत्त्वमव्यवहितोत्तरवर्तितारूप- समभिव्याहारसम्बन्धेन कर्मवपदस्य घटपदवत्त्वञ्च न घटवत्कर्मत्व- मिति भेदाचयबोधे श्राकाहा, अव्यवहितपूर्ववर्तितारूपममभि- व्याहारसम्बन्धन घटपदनिष्ठस्थ कर्मवपदस्थावहितोत्तरवर्तितारूप- ममभिव्या हारमम्बन्धेन कर्मत्वपदनिष्ठम्य घटपदवत्वस्य व व्यतिरेक- योर्घटवत्कर्मत्वमिति भेदान्वयबोधाभावामयोजकत्वात् कारणामा- वस्यैव कार्याभावप्रयोजकलात्, अव्यवहितपूर्ववर्त्तितासम्बन्धेन घट- पदनिष्ठस्य कर्मवपदस्याव्यवहितोत्तरवर्त्तितासम्बन्धेन कर्मवपदनिष्ठस्य घटपदवत्त्वस्य वा तादृशभेदान्वयबुद्धवावहेतुत्वात् । न च घटपदेऽनु- स्वारपदवत्त्वस्थानुस्वारपदे घटपदवत्त्वस्य च घटवत्कर्मवमिति भेदा- चयबुद्धावाकाझाले जलं घटइत्यादावपि तादृशान्वयबुद्यापत्तिः प्रथ्यवहितोत्तरवर्तितासम्बन्धेन घटपदेऽनुस्खारपदबत्त्वस्याव्यवहित- पूर्ववर्तितामम्बन्धेनानुखारपदे घटपदवत्त्वस्य च तच साचादिनि 21 ·२१. तत्त्वचिन्तामणी वाय। यादृशममभियाहारमम्बन्धेन यत्पदनिष्टस्य यत्पदस्थ व्यतिरेकर प्रयुको यादृशान्वययभावस्तादृशममभियाहारसम्बन्धेन तत्पदस्थ तत्पदवत्वं तादृशान्वयबोधे श्राका ति विवक्षितत्वादित्यच्च अव्यव- हितपूर्ववर्त्तितारूपममभिव्याहारसम्बन्धेन घटपदे अनुस्वारपदबत्त्व- मव्यवहितोत्तरवर्तितारूपसमभिव्याहारसम्बन्धेनानुस्खारपदे घटपद- वत्वमेव वा तादृशभेदान्वयबोधे श्राकाहा। न च यादृशममभि- व्याहारमम्बन्धेन यस्पदनिष्ठस्य यत्पदस्य जन्यो यादृशान्वयवोध इति भावगर्भमेव लक्षणमस्तु लाघवादिति वाच्यं । न ह्यन्वयवोधाभावा- नस्य जानं कारणं येन गौरवं दूषणावहं स्यात्, अपि तु तत्तत्म- म्बन्धेन तत्तत्पदस्य तत्तत्पदवत्वमेवाकाचा, तज्ज्ञानमेव शाब्दधी- क्षेतस्तत्परिचायकक्षाचयवोधाभावान्तं । न च तत्र गौरवं दोषमा- वहति, परिचायकशब्दलाघव-गौरवयोरकिञ्चित्करत्वादिति भावः इदच्च ज्ञायमानशब्दकरणतामते, शब्दजानकरणताप तु यानो समभियाहारसम्बन्धेन यत्पदविधेय्यक-यत्पदप्रकारकोपस्थितियति- रेकायुको यादृशान्वयबुद्ध्यभाव इति पूर्वदलं विवक्षणीय, उत्तरदलन्तु तुल्यमेवान्यथा अगम्भवापत्तेः, पदज्ञानस्यैव कारणतया घटवकर्म- बमिति भेदाषयबुड्यभावादी घटपदनिष्ठस्यानुस्वारपदादेव्यतिरे- कस्याप्रयोजकत्वात् कारणभावस्यैव कार्याभावप्रयोजकत्वात् । न चैवं घटः कर्मत्वमित्यादावव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धेन घटपदै कर्मत्व- पदवत्त्वस्याव्यवहितोत्तरवर्तितासम्बन्धेन कर्मत्वपदे घटपदवत्त्वस्य च घटवत्कर्मवमिति भेदान्वयबोधे आकाझालापत्तिः तादृशभेदा-- न्वयबुद्दयभावस्याव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धेन घटपदविशेष्यक-कर्मत्व- ·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाकाशावाद । २२१ पदप्रकारकोपस्थितेः अव्यवहितोत्तरवर्तितासम्बन्धेन कर्मवपदविणे- य्यक-घटपदप्रकारकोपस्थितेश्च व्यतिरेकेणापि प्रयुक्तवान् अव्यवहित- पूर्ववर्तितामम्बन्धनानुस्वारत्वरूपेण कर्मवपदमकारकघटपदविशेष्यक- भमस्याव्यवहितोत्तरवर्त्तितासम्बन्धमानुखारत्वरूपेण कर्मत्वपदविशे- य्यक घठपदप्रकारकभ्रमस्य च तादृशाचयबोधजनकलादिति वाच्यं। यत्मक यत्पदत्वधर्मितावच्छेदकक-यत्पदलविशेषणतावच्छेदकक- निश्चययतिरेकमयुको यादृशान्वयबुद्दयभावस्तरसम्बन्धेन तत्पदनविशिष्टे तत्पदवविशिष्टवत्त्व तादृशान्वयवोधे श्राका ति विवक्तिस्वात् । न च तथापि अव्यवहितपूर्ववर्त्तितासम्बन्धेन घटपदत्वावच्छिननिष्ठ- कर्मवपदलावच्छिन्नवत्वादावतिव्याप्तिः घट' कर्मत्व घटमिति समू- हालम्बनस्य घटवत्कर्मवमिति भेदान्वयबोधजनकतया घटपदत्व- धर्मितावच्छेदककाव्यवहिनपूर्ववनितासमर्गक-कर्मवपदसावच्छिन्नम- कारकनिश्चयादिव्यतिरेकेणापि प्रयुक्रत्वात् नादृशान्चयवुड्यभावस्येति बाच्या नथाविधनिश्चयलावच्छिन्नव्यतिरेकायुक्रवस्थ विवक्षितत्वात घटपदत्वधर्मितावच्छेककाव्यवहितपूर्ववर्त्तितासभर्गककर्मत्वपदत्व विशेष- णतावच्छेदककनिश्शयत्वाद्यवच्छिन्नाभावप्रयुक्तश्च न घटवत्कर्मत्वमिति भेदान्वयवोधाभाव' कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावेनैव प्रयुक्त्वात् कार्याभावस्य, तत्प्रतियोगिजन्यप्रतियोगिकत्व तत्प्रयुक्तलमिति पचे जन्यत्वमेव तादृग विवक्षणीयमिति न कश्चिद्दोष । एवं थादृश- शाब्दाभावोऽपि यादृशशाब्दलघटितधर्मावच्छिन्नाभावो विवक्षितस्तेन नादृशममूहालम्बनेन घटाभिन्न कर्माव घटवृत्तिकर्मवमिति समू- हालम्बनगाब्दधौजननात्ताशसमूहालम्वनात्मकघटवृत्तिकर्मवमिति- ·२१२ तत्त्वचिन्तामणौ भेदान्वयवोधाभावस्य घटपदवधर्मितावच्छेदककाव्यवहितपूर्ववर्तिता- संमर्गक-कर्मत्वपदबविशेषणतावच्छेदककनिययत्वावच्छिन्नाभावप्रयुग खेऽपि न तिः कार्यानावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यैव कारणतावच्छेद- कावच्छिाभावप्रयुक्रत्वेन घटवृत्तिकर्मवमिति भेदान्वयबुद्धिवघटित- धर्मावच्छिनाभावस्य निरुतनिश्यत्वावच्छिन्नाभावाप्रयुकत्वात् ताद- मभेदान्वयबुद्धिवघटितधर्मस्य तत्का>तानवच्छेदकत्वादिति नाति- व्याप्पियापि, इत्थश्च कर्मात्व-कर्दत्व-करणलादिविशेष्यकाधेयतासंस- र्गक-घट-पटादिप्रकारकशाम्दबोधेऽव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धन घट- पटादिपदेऽनुस्खारादिमत्वमव्यवहितोत्तरवर्त्तितासम्बन्धेनानुस्खारादि- पदे घटपदादिमत्त्वञ्चाकामा तेन घटं पट घटेन पटेन इत्यादावेव तादृशान्वयवोधो न तु घटः कर्मवं पटः कर्मत्वं घटः कर्डस्वं पटः कर्दलं घटः करणत्वं पटः करणत्वमित्यादौ तथान्व। बोधः, एवं सति-व्यापाराश्रयत्वादिविशेष्यकानुकूलत्व-विषयिल- निरूपितत्वादिसंसर्गकानयन-गमन-दर्शनादिप्रकारकशाब्दवोध प्रति अव्यवहितपूर्ववर्त्तितासम्बन्धेन बानय गच्छ-पश्यपदादौ त्यादिपद- वत्त्वमव्यवहितोत्तरवर्तितासम्बन्धेन त्यादिपदे श्रानय गच्छ-पग्य- पदादिमत्वचाकाहा तेनानयति गच्छति पश्यतीत्यादावेव तादृ- शान्वयबोधो न तु श्रानयनं कृतिः गमनं व्यापारः दर्शनमाश्रयत्वं इत्यादौ तथान्वयबोध इति नियूंढं । म चैतेषां ज्ञानस्य हेतुले मानाभावः कर्मलादिविशेश्यकाधेयतासंसर्गकघटादिप्रकारकशाब्द, बोधे विभक्तिजन्यकर्मवाद्युपस्थितेहेतुत्वाभ्युपगमादेव घटः कर्म मित्यादौ तादृशान्वयबोधाभावसम्भवादेवं कृत्यादिविभेयकानुकूल- ·शब्दाख्यतुरीयखगहे शब्दाकाहावाद । २१३ न खादिसमकानयनादिप्रकारकशाब्दबोधे त्यादिप्रत्ययजन्यकृत्याधुप. स्थितेईतलाभ्युपगमेनैवानयनं कृतिः गमनं व्यापार इत्यादौ तया- वयबोधाभावसम्भवादिति वायं । अमघट घटाम् टा-घट घट-टा इत्यादौ घटोऽस्ति चैत्रेण पयते घटोऽस्ति पटञ्चानयेत्यादौ च नथावयबोधापत्तेः प्रमादिविभकिजन्यकर्मवाद्युपस्थितिमत्त्वात्, एवं हिरानयनं पानयनं तिरित्यादौ प्रानयनमस्ति पचति चेत्यादौ च तथान्वयवोधापत्तेश त्यादिप्रत्ययजन्यकृत्याद्युपस्थितिसत्त्वात् । चेतादृशाकाहाजानस्य हेतुत्वे विपरौतव्युत्पन्नम्य चैत्रः कर्तृवं घटः कर्मवमित्यादौ चैत्रनिष्ठकलं घटवृत्ति कर्मन्वमित्याचचयबोधः कथं स्यादिति वाच्यं । विपरीतव्युत्पन्नस्य कर्मवादिपदेऽनुसार- स्वादिभ्रमादेव तत्र तादृशशाब्दबोधोदयात्। न हि वस्तुगत्या पाटपदादौ अनुस्वारादिमत्त्वस्य अनुखारादौ घटपदादिमत्वस्य वा ज्ञानमेव तादुगमाष्दबोधे हेतुः, अपि तु घटपदवादिधर्मिताव- च्छेदककानुस्वारवादिविशेषणतावच्छेदककं अनुस्खारपदवधर्मिताव- छेदककं घटपदत्वादिविशेषणतावच्छेदककं वा भ्रम-प्रमामाधारणं जानमेव तादृशमान्दबुद्धौ हेतः, यस्य पुंसः कर्मत्वपदादौ नानु- खारवभ्रमः तस्य तु घट-कर्मत्यादिपदात् घट-कर्मवाद्योरुपस्थित्या मानमोऽचयबोधः शब्दप्रयोज्यत्वनिवन्धमश्च शाब्दवानुभवः । न चैवं घटत्तिकर्मत्वमित्याद्यन्वयवोधे घटमित्याद्यानुप्रा विशेष श्राकासा प्रानयनानुकूलकतिरित्याद्यन्वयबोधे च भानयतीत्याद्यानुपूर्वो विशेष- नाका ति फलितं तथाच घटमानयतीत्यादौ धारावाहिकशाब्द- बोधापत्तिः तादृशानुपूर्ती विशेषज्ञानस्य स्खप्रयोज्यतत्तत्पदार्थाप- ·२१४ तत्वचिन्तामणी दितिद्वारैव हेततया अवयवोधे जातेऽपि नाशपदार्थपस्थिति द्वारा तत्सत्यादिति वायं। असति विषयान्तरसञ्चारादौ धारा- वाहिकमत्यतवत् धारावाहिकशाब्दबोधोऽपौय्यत एव । अत वा अनुमिती समानाकारमिद्धिरिव मान्दयोधेऽपि उतक्रमेण समा. नाकारमादधीविरोधिनौनि मणिकतो निगर्वः । ननु तथापि कर्मताविमेय्यकाधेयताममर्गकघटप्रकारकावय- मोधे व्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धेन घटपदेऽनुस्खारवत्त्वज्ञानस्य अध्यव- हितोत्तरवर्तितामम्बन्धेनानुस्खारे घटपदवत्ताज्ञानस्य चोभयोहिंदुत्वे परस्परं व्यभिचारः प्रत्येक शानमाचादपि तादृभशाब्दबोधोदयात् . दण्ड-पक्रवत्समुच्चयेन कारणवस्यासम्भवात् । किश्च घटं घटी घटान् कलसं कलमौ कलमान् कुम्भं कुम्भौ कुम्भानित्यादौ घटस्थानयन कलमस्यानयनं कुम्भस्यानयनमित्यादौ च तादृशान्वयबोधे व्यभिचारः। न च तच घटमित्यानुपूर्वो स्मरणदेव तादृशान्वयबोध इति वाच्य। विनिगमनाविरहात् घटादिपदे श्रीकारादिमत्त्वं कलमादिपदे- ऽनुस्वारादिमत्त्वमेव वा तादृशान्वयबोधे श्राकाहा घटमित्यच च तनुस्मरणादेवान्वयबोध इत्यस्य सवचत्वात् एवमृतिविगेश्यकानुकूल- वादिसंसर्गकानयनप्रकारकशाब्दबोधव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धनान- यपदे तिपदवत्त्वज्ञानस्य अव्यवहितोत्तरवर्त्तितासम्बन्धेन तिपदे श्रानयपदवत्त्वज्ञानस्य चोभयोईतल्वे परस्परं व्यभिचारः, भानयति श्रानयनः श्रनयन्ति प्रापयनि मापयतः प्रापयन्ति इत्यादावपि नादृशाम्चयबोधात् यभिचारश्च । अथाव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धन घटोपस्थापकनामपदे कौवोपस्थापकविभक्तिमत्त्वस्थ अव्यवहितो- ·शब्दायतुरीयखण्डे शन्दाकाडावादः । २१५ . तरवर्तितासम्बन्धेन कर्मलोपस्यापकविभको घटोपस्थापकनामपद- वत्त्वस्य च दयोराकाहावं, इत्यञ्च घट घटौ घटान् कस्लम कलमौ कलमान् कुम्भं कुम्भौ कुम्भानित्यादौ घटस्थानयनमित्यादौ च न कापि व्यभिचारः घटोपस्थापकनामपदवेन कर्मवीपस्थापकविभक्ति- खेन च सर्वपामनुगमात् । नापि यत्र घटमित्यादौ घटादिपदस्य पटे लवपया पटवृत्ति कर्मत्वमिति बोधस्तत्रापि न व्यभिचारः । न च नथायुयोर्दयोरेव परस्परं व्यभिचार इति वाच्यं। विनि- गमनाविरहेण उभयोञ्जनस्यैव हेतुत्वसिद्धौ मत्रोभयोानादेव .तादृशयाम्दधौन तु प्रत्येकमात्रजानादित्यनाथत्याभ्युपगमात्, एव- कृतिविशेष्यकानुकूलत्वादिमंसर्गकानयनादिप्रकारकशाब्दबोधेऽव्यवहि- तपूर्ववर्तितासमर्गण आनयनोपस्यापकधातौ कृत्युपस्यापकाख्यातव- त्त्वस्य अव्यवहितोत्तरवर्तितासंसर्गेण शत्युपस्यापकाख्याते आनयनो- पस्यापकधातमत्त्वस्य च दयोराकाहात्व एवञ्चानयति आनयतः श्रानयन्ति प्रापयति प्रापयतः प्रापयन्ति इत्यादौ न कापि व्यभि- चारः नयनोपस्यापकधातुत्वेन कृत्युपस्यापकाख्यातत्वेन च सर्वेषा- मनुगमात्, नापि यत्र पचतीत्यादौ पचादिधातोरानयने लक्षणया नयनानुकूला कृतिरित्यग्चयबोधस्तत्रापि व्यभिचारः। न वं घटमित्यादवमादिविभक्रिविरहात् कथमन्वयबोध इति वाच्यं । तत्रानुस्खारत्वादिना श्रमादिस्पृत्या अन्वयबोध इति सर्वसिद्धत्वात् अन्यथा अनुस्वारादेः कर्मत्वे शक्तिविरहात् ततः कर्मवादिशाब्द- बोधानुपपत्तिः वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितेः शाब्दधौ हेतुत्वादिति चेत्, न, घटाम् घटस् इत्यादावपि घटत्तिकर्मवमित्याद्यचय- ·तत्त्वचिन्तामो २११ योधापत्तेः घटोपम्यापकनामपदे अम्-गमादिविभक्तिमत्त्वस्य मत्त्वात्, नामव-विभक्रित्वयोर्धातृत्वाख्यातलयोथ मर्वसाधारणयोरनुगतयो- रभावात् ताद्रूप्येणनुगमासम्भवाच्च । अपिच घटायुपस्यापकनामा- 'दिपदे कर्मत्वाद्युपस्यापकविभत्यादिमत्त्वस्य येन केनापि रूपेण ज्ञानं इतः तादृशनामत्व-विभकिवादिना वा घटपदत्वाम्पदत्वादिना वा, नाद्यः प्रमेयत्वादिरूपेण जामादपि शाब्दज्ञानापनेः, न द्वितीयः घटमित्यादौ घटादिपदस्य नामवादिकममादिपदस्य विभक्विा- दिकमविदुषोऽपि शाब्दबोधोदयात्, नान्यः अननुगमतादवस्थात् इति अवाजः अव्यवहितपूर्ववत्तिताममर्गक घटपदत्वधर्मितावच्छेदक- कानुस्खारत्वादिविशेषणतावच्छेदककनिश्चयत्वेन कारणता तादृश- निथयविशिष्टकर्मवविशेष्यताकाधेयतासंमर्गक-घटप्रकारकशाब्दबुद्धि- लेन कार्यता, एवमव्यवहितोत्तरवर्त्तितासंघर्गकानुस्खारत्वधर्मिता च्छेदकक-घटपदत्वविशेषणतावच्छेदककनिश्चयत्वेन कारणता तादृश- निश्चयविशिष्टकर्मत्वविशेष्यकाधेयत्वसंसर्गक-घटमकारकशाब्दबुद्धिवेन कार्यता, वैशिक्ष्यश्च खाधिकरणावच्छेदेन स्वाव्यवहितोत्तरक्षण- वर्तित्वं, तच्च संसर्गविधया प्रविष्टमिति तदननुगमो न दोषाय स्वरूपसम्बन्धस्यले भम्बन्धाननुगमस्यादोषतायाः स्वीकृतत्वात् अन्यत- मत्वादिना यथाकथञ्चिदनुगमसम्भवाच्च । एवं घट घटौ घटान् कलमं कस्लमो कलमान् कुमं कुम्भौ कुम्भानित्यादौ यद्यदानुपूर्वीत: कर्मत्वविशेष्यकाधेयतासंसर्गक घटप्रकारकाम्चयबोधोऽनुभवसिद्धः तत्त- दानुपूब्बौं निश्यविशिष्टत्वमेव स्वाधिकरणवच्छिन्नखाव्यवहितोत्तर- वर्तितासम्बन्धेन कार्यतावच्छेदके प्रवेश्य तत्तदानुपूर्वी विशेषा- ·शब्दास्यतुतीयखण्डे पाब्दाकाडावाद । काहानिश्चय-कर्मवविशेष्यकाधेयतासमर्गक घटप्रकारकशाब्दबोधयो कार्य-कारणभाव कल्पनीय () प्रत्यानुपूबौं घटकपदयोर्विव्य- विशेषणभावभेदात् उतक्रमेण कार्य कारणभावद्वयमिति न परस्पर व्यभिचार, एवमेव कर्टल-करणत्वादिविशेयक घटप्रकारकान्वय- बाधेऽपि घटेन घटाभ्या घटै कलसेन कलमाभ्या कलमेरिल्याद्यानु- पूर्तीविशेषात्मकाहानिधयाना कर्मात्वादिविशेष्यक पटादिप्रकार- कान्वयबोधे च पट पटौ पटान् वस्त्र वस्त्रे वस्त्रानोत्याद्यानुपूवों- विमेषात्मकाकाहानियाना कार्य-कारणभाव । न च तथापि पदार्थोपस्थित्यादिना तत्तदानुपूौं विशेषात्मकाकाहानिश्चयनाणे- ऽपि शाब्दबोधोदयायभिचार इति वाच्य । स्वप्रयोज्यतत्तत्पदार्थोप- स्थितिसम्बन्धेनैव तस्य हेततया तन्नाशऽपि न मावन्धेन तत्सत्त्वात् । एतेन तत्प्रमेयमित्यादौ तदादिपदेनापि घटादिनिष्ठकर्मवाद्युप स्थितिद्वारा कर्मत्वादिविशेष्यकाधेयतासमर्गक-घटादिप्रकारकान्वय- बोधजननात् नत्र घटमित्याद्यानुपूर्वी विशेषात्मकाकासाजानस्य व्यभिचार , एव घट प्रमेय इत्यादौ केवलघटादिपदैनापि घट निष्टकर्मवादी लक्षणादिना कर्मत्वादिविशेय्यकाधेयतासमर्गक घटा- दिप्रकारकापयबुद्धिजमनात् तत्र घटमित्याद्यानुपूर्ती विशेषात्म- काकाहाज्ञानस्य इत्यपि निरस्त । खाधिकरणावच्छिन्नखाव्यवहि- तोत्तरवर्तितासम्बन्धेन तत्तदानुपूर्वी निश्चयविशिष्टतादृशशाब्दबोध प्रत्येव तत्तदानुपूवों निश्चयाना हेतृत्वात् तदादिपदजन्यतादृशशाब्द- बुद्धेश्चातथात्वात् । (१) तत्तदानुपूर्वोत्यादि कल्पनीय इत्यन्त पाठ ग• घ• पुस्तक नास्ति । 28 ·२१८ तत्त्वचिन्तामणे कश्चित्त(१) कर्मवोद्देश्यक घटविधेयकशाब्दबुद्धिवस्य घटमि- त्याचानुपूर्ती विशेषात्मकाकाहानिश्चयकार्यतावच्छेदकतया नदादि पदजन्यकर्मबविशेष्यक-घटमकारकमान्दवोधे न व्यभिचारः विशिष्टस्थ पदार्थत्वेन तादृशोद्देश्य-विधेयभावापनत्वाभावात घटमित्यादौ व कर्मवत्वावच्छेदेन घटसंशयविरोधिविषयिताव्याप्यतादृशविषयिताया- अनुभवबलेनाभ्युपेयत्वात् इत्याह(। नदमत् । तथापि घट.घटौ घान् कलमं कलमौ कलमान् इत्याद्यानुपूर्वांविषाणां परस्पर- व्यभिचारवारणायोतक्रमस्थावश्यमनुसरणौथत्वात् । न वरूपेण हेतु-हेतमहावे घटः कर्मवमित्यादावपि कर्मत्व- विशेष्यकाधेयत्वमंघर्गक घटप्रकारकमान्दवोधापत्ति:) घट कलम- मित्याद्यानुपूर्तीविशेषात्मकाहाज्ञानानां तादृशज्ञानाव्यवहितोत्तरव- र्शिताशभाब्दवोधं प्रत्येव हेतुत्वादिति वाच्यं । घट कलममिला। धानुपूर्ती विशेषज्ञानाध्यवहितोत्तरवर्त्यतिरिफ़तादृशमादयोधस्थाम- सिद्धतया तत्तदानुपूर्वो विशेषज्ञानात्मकविशेषमामौविरहादेव तय नामशाब्दयोधानुदयात विशेषमामगौमहिताया एक सामान्यसा- मय्याः फलोपधायकत्वात् । न च घट कलमं इत्याद्यानुपूर्वी जाना- व्यवहितोत्तरवर्यतिरिझातादृशान्दवोधः तत्पदादिजन्यता शाम्दयोध एवं प्रसिद्धस्तस्यैव घटः कर्मवमित्यादौ उत्पत्तिप्रमः - (U केचित्त्विति ख., ग.। (१) एकपदोषस्याप्यपदार्थाना उद्देश्य-विधेयभावाखौकारादिति मात्र (९) धाइरिति ख., ग.। " योग्यताप्रामवलादेवयादि ।

·तत्त्वचिन्तामणों स्परं विना न परस्परस्य स्वार्थान्वयानुभवजनकत्वं दिपदेत्यर्थः, 'धात्वाख्यातेति श्रानयादिपद-त्यादिपदेत्यर्थः, 'क्रिया- कारकपदेति त्याद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपद-घटादिपदाव्यवहि- तोत्तरवर्त्यनुस्वारादिपदेत्यर्थः, 'परस्परं विना परस्परस्येति परस्प- रस्य परस्परं विनेति योजना, अव्यवहितपूर्ववर्तित्वादिमिर्गण परस्परविशेय्यक-परस्परप्रकारकोपस्थितिं विनेत्यर्थः, 'न स्वार्थान्व- यानुभवजनकत्वमिति न तादाम्यातिरिकसम्बन्धेन कर्मत्वादिविणे- य्यक-घटादिप्रकारक-कृत्यादिविय्यकानयनादिप्रकारकानयनादि- विशेय्यक-घटकर्मत्वादिप्रकारकशाब्दबोधजनकत्व मित्यर्थः, अतः कर्म त्वादिविशेष्यक-घटादिप्रकारकभेदान्वयबोधेऽव्यवहितपूर्ववर्त्तितासम्ब धेन घटादिपदेऽनुस्खारादिमत्त्वं अव्यवहितोत्तरवर्तितामम्बन्धेना खारादिपदै घटादिपदवत्त्वं वा श्राकाङ्क्षा, कृत्यादिविशेश्यकान यनादिप्रकारकभेदान्वयवोधेऽव्यवहितपूर्ववर्तितामबन्धेनानयादिपर्द त्यादिपदवत्वं श्रव्यवहितोत्तरवर्तितामम्बन्धेन त्यादिपदे पानया- दिपदवाचं वा पाकाहा, पानयनादिविशेष्यक-घटकमीत्वादिप्रकार- कभेदामयोधे घटादिपदाव्यवहितोत्तरवर्त्यनुस्खारादिपदे त्यादि- पदाद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदवत्वं त्याद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादि- पदे घटादिपदाघव्यवहितोत्तरवार्यनुस्वारादिपदवत्त्वं वा श्राका- क्षेति भेषः। यद्यपि पानयनादिविशेष्यक-घटकर्मत्वादिप्रकारकभे- दाम्बयबोधे अन्यवहितपूर्ववर्त्तितासम्बन्धन घटाटिपदाव्यवहितोत्तर- वाय॑नुस्वारादिपदे त्याद्यव्यवहितपूर्ववयानयादिपदवत्वस्य अयवहि- ·शब्दास्यतुरौयखण्ड़े शब्दाकाहाबाद । २२९ . तोत्तरवर्तितासम्बन्धेन त्याद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदे घटादि- पदाव्यवहितोत्तरवर्त्यनुस्खारादिमत्त्वस्य वा कथमाकाहाब घट पटं कुद्यच्चानयतीत्यादौ व्यवधानेऽपि श्रानयनादिविशेष्यक घटकर्मला- दिप्रकारकभेदान्वयबोधात् । न चाव्यवधानामो न सम्बन्धकोटौ निवेगनीय किन्तु पूर्ववर्तिलोत्तरवर्तिबमात्र सम्बन्ध इति वाच्यम् । एवमपि प्रानयति घटमित्यादौ व्युत्क्रमेऽपि तादृशभेदान्वयबुद्ध्या तत्र तदुभयोराकाझालासम्भवात्, तथापि तादृशान्वयबोधे(१) पूर्वक- तिलोत्तरवर्तिवान्यतरसम्बन्धनानुस्खाराद्यव्यवहितपूर्ववर्तिघटादिपदे त्याचयवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदवत्वस्य पूर्ववर्तिलोत्तरवर्त्तिवान्यत- रसम्बन्धेन त्याद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदेऽनुखाराद्यव्यवहितपूर्व- वर्तिघटादिपदवत्त्वस्य वा श्राकासात्व, तेनानयति घट घटमान- कनौयादेरुभयस्यैव मड्स', परन्तु अन्यतरवस्य सम्वन्धतावच्छेदक- वाभ्युपगमे(२) कार्य-कारणभावदय, इतरथा तु कार्य-कारणभाव- चतुरय, कारकपदेत्यस्य चानुस्वाराद्यव्यवहितपूर्ववर्तिघटादिपदे- त्यर्थः, घट-पटकुद्यान्यानयतीत्यादौ घटपदाव्यवहितोत्तरवर्तिपटा- दिपदाव्यवहितोत्तरवर्तिकुद्यादिपदोत्तरत्वसम्बन्धेन त्याद्यन्तानयादि. पदे घटादिपदवत्वमेवाकाक्षा इत्यादिक्रमेण बोध्य(३) इत्यभिप्राय । ननु नौलोघटश्वोधन घटोरूपमित्यादौ सयोग-वत्वाधेय- 'दिसम्बन्धेन घर-धन-रूपादिविशेयक नौल चैत्र-घटप्रकारक . 'ग्रानयनादिविशेष्यक-घटकर्मवादिप्रकारकभेदान्वयबोधे इत्यर्थ । 'यतरत्वेन सम्बन्धत्वाभ्युपगम इति क ।

·शब्दास्यतुरीयखगडे शब्दाकाडावादः । २२१ तोत्तरवर्तितासम्बन्धेन त्याद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदे घटादि- पदाव्यवहितोत्तरवर्त्यनुखारादिमत्त्वस्य वा कथमाकाहावं घटं पटं कुद्यच्चानयतीत्यादौ व्यवधानेऽपि पानयनादिविशेश्यक-घटकर्मत्वा- दिप्रकारकभेदान्वयवोधात् । न चाव्यवधानांगो न सम्बन्धकोटौ निवेशनीयः किन्तु पूर्ववर्तिलोत्तरवर्तित्वमा सम्बन्ध इनि वाच्यम् । एवमपि आनयति घटमित्यादौ व्युत्क्रमेऽपि तादृशभेदान्वयबुद्ध्या तत्र तदुभयोराकासात्वासम्भवात, तथापि तादृशान्वयबोधे(१) पूर्वव- तिलोत्तरवर्तिवान्यतरसम्बन्धेनानुस्खारायच्यवहितपूर्ववर्तिघटादिपदे त्याद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदवत्त्वस्य पूर्ववर्त्तिवोत्तरवर्तित्वान्यन- रसम्बन्धेन त्याद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदेऽनुस्खाराद्यव्यवहितपूर्व- वर्तिघटादिपदवत्त्वस्य वा आकाक्षात्व, सेनानयति घटं घटमान- कतीत्यादेखभयस्यैव मनः, परन्तु अन्यतरत्वस्य सम्बन्धतावच्छेदक- लाभ्युपगमे(२) कार्य-कारणभावदयं, इतरथा तु कार्य-कारणभाव- चतुष्टयं, कारकपदेत्यस्य चानुस्खाराद्यव्यवहितपूर्ववर्तिघटादिपदे- त्यर्थः, घट-पटकुयान्यानयतीत्यादौ घटपदाव्यवहितोत्तरवर्तिपटा- दिपदाव्यवहितोत्तरवर्त्तिकुद्यादिपदोत्तरत्वसम्बन्धेन त्याचन्तानयादि- पदे घटादिपदवत्त्वमेवाकाइा इत्यादिक्रमेण बोj(३) इत्यभिप्रायः। ननु नौलोघटश्चेत्रोधनं घटोरूपमित्यादौ संयोग-खबाधेय- स्वादिसम्बन्धेन घट-धन-रूपादिविगेश्यकः नौल-चैत्र-घटप्रकारका (१) धानयनादिविशेष्यक-घटकम्मत्वादिप्रकारकभेदान्चयबोधे इत्यर्थ । (१) अन्यतरत्वेन सम्बन्धात्वाभ्युपगम इति क.। (२) वायमिति ग.।

·२२२ तत्त्वचिन्तामो कुतो न शाब्दबोधः, एव चैत्रः पश्यते तण्डुल पचतीत्यादौ कईल कर्मवादिसम्बन्धेन पाकादिविशेष्यक. चैत्र-तण्डुलादिप्रकारकः कुर्त न भाब्दवोध', एवं पचति गच्छति चेत्यादौ उत्तरवर्तिवादि- भम्बन्धेन गमनादिविशेष्यका पाकादिप्रकारकः कुतो न शाम्दयोधः । न च नामार्थयोर्नामार्थ-धात्वर्थयोर्धात्वर्थयोय भेदेन परस्परम- वयवोधस्य() अव्युत्पन्नत्वान्न तत्र तथा शाब्दबोध इति वाच्यम् । निराकाइवमन्तरेणाव्युत्पत्तेनिकुमशक्यत्वात् श्राकाहायाय एता- दृशशाब्दबुद्धावनिर्वचनात् । अथ तत्प्रमेयमित्यादावेव तादृशमा- ब्दबोधः प्रसिद्ध तदादिपदेन तादृशविशिष्टोपस्थितिद्वारा तादृ. शशाब्दबोधजननात् तथाच तादृशशाब्दबोधं प्रति वजन्यतादृश- विभिटोपस्थितिमाबन्धेन तदादिपदज्ञानस्य ततया तदभावादेव नोकस्यलेषु तादृशाब्दबोधः । न च तथापि प्रयोगादिसम्बन्। घटाधुद्देश्यको नौलादिविधेयकः कुतो न गाब्दबोधः तादृशोद्देश्य- विधेयभावापन्नज्ञान प्रति तदादिपदज्ञानस्या हेतुत्वात् विशिष्टस्य पदार्थत्वे तु तादृभविषयिताविरहादिति वाच्यम् । यत्र हित- सयुक्तादिघट-तदीयधन-तहत्तिरूप-तत्कर्टक-तत्कर्मकपाकाद्यात्मक- मम्बन्ध एव घटत्व-धनत्वादिरूपेण आत्या लक्षण्या वा षष्ठ्यादिवि- भत्त्यर्थी यथा नौलस्य यह चैत्रस्य वाटौ पटस्य रूपत्व तण्डुलस्य कृतिः चैत्रस्यौदन इत्यादौ तचैव तादृशोद्देश्य-विधेयभावापन्ना भाब्दबुद्धि प्रसिद्धा, सम्प्रदायमते तु नौलस्य घट. चैत्रस्य धन घटस्य रूप तण्डुल पचति चैत्रैण पच्यते इत्यादावपि नादृशशा- (१) परस्परभेदान्वयबोधस्येति ख०, ग०, ।

·प्रदायरोपखण्डे शब्दाकाडावाद । २२३ ब्दबुद्धिः प्रमिद्धा तन्मते च तत्र पवाद्यर्थस्य संयोग-सत्वादेः संसर्ग- सया प्रकारतया च भानाभ्युपगमात्, एवञ्च घटवृत्ति कर्मलमित्या- धन्वयवोधे घटादिपदे द्वितीयादिविभक्तिमत्त्वादिकमिव नौलादि- पदे षष्ट्यादिविभक्तिमत्त्वमेव नादृशान्वयबोधे अाकावा, म्वप्रयोज्य- त्तिज्ञानजन्यनोल-घटाधुभयोपस्थितिसम्बन्धेन च तनिश्चयस्य ता- दृशान्वयबोधे हेतुत्व तेन तादृशविभक्तिमत्त्वज्ञानेऽपि ततो नौल- घटाउनुपस्थितौ न तथान्वयवोधः, . सम्प्रदायमते व पूर्ववर्ति- खोत्तरवर्तिलान्यतरममभिव्याहारसम्बन्धन पाठ्याद्यन्तनीलादिपदे घटादिपदवावमपि तादृशान्वयवोधे आकाङ्क्षा, स्वप्रयोज्यवत्तिज्ञान- जन्यविशेष्य-विशेषणसंसर्गापस्थितिसम्बन्धेन च तनिश्चयष्य हेतुत्वं तेन मौलस्य घटः चैत्रस्य धन इत्यादौ पछ्यादिना संयोग-स्खलादेरुप- स्थिनिदभायां भमानकालीनलादिमम्बन्धेन नौल-चैत्रादेर्घट-धनादौ नाम्चयः समानकालौनलादिसमर्गस्य षष्ठ्याद्यनुपस्यापितवात्, इत्यश्च यथा घटः कर्मवमित्यादी घटमित्याद्यानुपूवौं विशेषाकाहानियय- रूपविभेपसामग्री विरहाईटत्ति कर्मत्वमित्याधन्वयबोधाभावस्तथा नौलोघट इत्यादावपि तत्तदानुपूर्वो विशेषात्मकाकासानिश्चयरूप- विशेषसामग्रीविरहादेव नोहेग्य-विधेयभावापन्नतादृशान्वयवोध इति घेत, नाई नौलो घटोऽस्ति नौल घटमानयेत्यादौ तादाम्यसम्बन्धेन नौलादेर्घटग्दावन्वयो न स्थान(१) घटायुद्देश्यक-नीचादिविधेयक- शब्दबोधे नौलादिपदे षष्ट्यादिविभकिमावस्य स्वप्रयोज्यनौल- घटाधुभयोपस्थितिमम्बन्धेन हेतुनथा तदभावात् प्रकते घटादेनों- १) यन्वय कवं स्वादिक्षिक ·२२० तत्वचितामणौ परमते नौलोघटोऽस्ति नौलं घटमानयेत्यादौ नामा- र्थानां कारकाणाञ्च न परस्परमन्वयबोधः विशेषणा- लादिपदोत्तरविभक्त्यनुपस्थापितत्वात् । सम्प्रदायमते तु मान्यतर- सम्बन्धेन षष्ठ्याद्यन्तनौलादिपदे घटादिपदवत्त्वस्य स्वप्रयुनौल- घटतादात्म्योपस्थितिसम्बन्धेनामत्त्वाच्च तादाम्यसंसर्गस्य नौलादिपदो- तरविभत्त्यनुपस्यापितत्वात् इत्यत पाह, 'परमत रति, 'नामार्थाना' प्रथमाविभक्किममभिव्याहतनामार्थानां, यथा नौलोघटोऽस्तोत्यादौ, 'कारकाण' कारक विभत्त्यन्तनामार्थानां, यथा नौलं घटमानये. त्यादौ, तन्मते कुतो नान्वयस्तदाह, 'विशेषणान्वितेति विशेषण- वाचकनीलादिपदोत्तरप्रथमा-द्वितीयादिविभत्त्यर्थस्य संख्याकर्मत्वा. देरित्यर्थः, 'अनन्वयादिति प्रकृत्यर्थतावच्छेदकनौलवाद्यवच्छिा सममनन्वयप्रसङ्गादित्यर्थः, सुवर्यसख्यायाः स्वममानपदोपात्तेतरसम्ब- न्धेन खममानपदोपातरविशेषणं यत्तदनन्वितत्वनियमेन प्रथमा- द्यर्थसंख्यायाः तादात्म्यसम्बन्धेन घटादिविशेषणतयान्वितस्य नौलादे- विशेषणतया अन्वयासम्भवात्, संख्या कालाद्यतिरिझविभत्त्यर्थस्य स्खेतरसम्बन्धेन स्खेतरविशेषणं यत्तदनन्वितलनियमेन च द्वितीया- चर्यकर्षवादेस्तादात्म्यसम्बन्धेन घटादिविशेषणतयान्वितस्य नौलादे- विशेषणतया अन्वयासम्भवादिति भावः। सम्प्रदायमते घटमान- येत्यादौ कर्मत्वादेः संसर्गतया प्रकारतया च उभयथा भानाभ्युपग: मात् ग्रन्यकृतापि 'यटेत्यादिना विभक्त्यर्थस्य प्रकारतया संसर्गतया- उभयथा भानस्य वक्ष्यमाणत्वात् खममानपदोपत्तेतरसम्बन्ध-स्खेत- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाकाड्डावादः। २२५ वितविभक्त्यर्थानन्वयादिति न विशिष्ट वैशिष्टोनान्वयः *किन्वार्थः समाजः। अस्माकन्तु नौल-घटयोरभेदानु- भववलादभेद एव संसर्गः विशेषणविभक्तिः साधुत्वार्थ । रसम्वन्धयोनियमे प्रवेशः। ननु नौल-घटयोः परस्परमनन्वये कर्मत्वादौ नौलविभिष्टघटविमिष्टमत्ययः कथं स्थादित्यत शाह, 'दूतीति, 'न विशिष्टवैशिष्धेनेति, अतएव एतन्मते विशिष्टवैशिध्ये- नान्वय एव न इत्यर्थः, "किन्वार्थः समाज इति किन्वर्थयोनौल- कर्मचयोर्घट-कर्मत्वयोः समाजः एकस्यामेवानयनादिक्रियायामन्वय- इत्यर्थः, अर्ययोरयं इत्यर्थं तद्धितप्रत्ययात्, एवञ्च नौल घटमानये- त्यादौ नौलकर्मक-घटकर्मकानयनानुकूलमतिमानित्याकारकोऽन्त्र- यबोध:, नौलो घटोऽस्ति इत्यादौ च एकनौलोऽस्ति एकघटोऽस्ति इत्यन्वयबोध इति भावः । तत् किमिदेव निर्भरो मादृशामित्यत- श्राइ, 'अस्माकनिवति, "अभेदानुभवबलात्' अभेदमसर्गकावयबो- धस्यानुभवसिद्धलात्, 'अभेद एव संसर्ग इति अभेदो नौल-घटयोः संसर्गमर्यादया भामत एवेत्यर्थः, अभेदातिरिकसम्बन्धेन घटायुद्देश्यक- नौलादिविधेयकशाब्दबुद्धिं प्रत्येव तादृशानुपूर्ती विशेषात्मकाकाझा- निश्चयानां निरनोपस्थितिसम्बन्धेन हेतुत्वात् अन्यथा नौलघट- मानय नौलोत्पलमित्यादिममामस्यले नौलादेरन्नयाबोधामगा- दिति भावः । नन्वेवं प्रथमा-द्वितीयादिविभक्त्यर्थस्य संख्या-कर्म- वाः प्रकृत्यर्थतावच्छेदकनौललावच्छिनेम सममन्वयबोधः कथं स्थादित्यत अाह, 'विशेषेणेति, 'माधुलार्थमिति सावधार अभेदा- ·सापषिमतामयी श्वांधे श्राकाहामापायमेवेत्यर्थः, म त तदर्षय मोसमाथि खेल ममगमयपोध रति भावः 1 पपि विपणविभरिभेदाप योधे कथमाकाहामापादकलं । गनोलेन पटमानयेत्यादी प्रभेदापोधे प्राकाहामावादिषय-विमेयरकपदयोः ममान- विभकिममभिन्याराभेदेनाययोधे शकाहाखाना पाकाहा- मन्पादकतमिति वाघम । गोलपटः गोलोत्पसमित्यादिममा- सम्मले सन्दरं दधि दधौदमित्यादावममामले पाभेदापपपोधा- भुपपत्ते.) । म च तप लुप्तविभकिम्मरणादेवारमोध पति वाच्यम्। नदमरणेऽपि प्रभेदापययोधात् राजपुरुष इत्यादिषठीतत्पुरुषादौ लुप्तविभकिम्मरणेमापि ममानविभक्रिकलानुपपत्तेव नप पध्या एष लुप्तवात् मत मधमाधाः, एवं मीलोत्पलम्पत्यादिकधारवादावपि शुप्तविभकिमारणेन पमानविभक्तिकतामभवः तत्र तत्र भपमाषा एवं सुन्तलान् न तु पथ्याः । म प प्रथमादे मवेऽपि मत्स्मरणात सचान्वयवोध रति वाघम् । स्फुटतरानुभवविरोधात् । अतएव विरुद्ध विभफिराहित्यगभेदाचयवोधे नम्नमित्यपि निरस्तं । विरुद्ध- विभक्तिराहित्यं हि विशेषणवाचकपदे विशेष्यवाचकपदोत्तरवि- भक्तिभिषाविभफिराहितां, विशेय्यवारकपदे विशेषणवाचकपदो- भरविभक्तिभिन्न विभनिराहित्यं वा, नायः सन्दरं दधौवादाव- प्रसिद्धेः प्रतियोगिकोटौ विभतमवेमे प्रसिद्धिसम्भवेऽपि नद्राहि- त्याभावात् मोकं पत्तीत्यादावभावाच । न दितीयः, दधौदं मौलोत्पलमित्यादी प्रसिद्धेः प्रतियोगिकोटौ विभत्त्यावेने म-- (१) अभेदापयत्रोधाभावापत्तेरिति गा।

·शब्दास्यनुयखाई शब्दाकाडावादः। २२० यहां समानविभक्तिकयोरभेदानुभवबलात् विशेष. सिद्धिमग्भवेऽपि नट्रादित्याभावात् स्तोकं पचतीत्यादावभावाच । अत एव विशेषणवाचकपदे विभेय्यवाचकपदोत्तरानुमन्धीयमानवि- भक्रिभित्रविभफिराहित्यं, विशेष्यवाचकपदे विशेषणवारकपदोत्त- रानुसन्धीयमानविभक्तिभिन्न विभक्तिराहित्यं वा तदित्यपि न, स्तोक परतीत्यादावभावात् सुन्दरं दधि दधीदं नीलोत्पलमित्यादौ लुन- विभक्तिमस्मरतोऽप्यभेदान्वयबोधाञ्च, द्वितीये राजपुरुष इत्यादि- यष्ठीतत्पुरुषादौ नौलोत्पलस्येत्यादिकर्मधारये च लुप्त विभकिस्मर- पोनामनुप्राशेति । तथापि यादृश-यादृश विशेषा-विष्यवारक- भौल घटादिपदममभिव्याहारान् नौल-घटाद्योरभेदाम्बयोधोऽनु- भवसिद्धस्तादृश-तादृशनौल घटादिममभिव्याहार एव नौल-घटा- घोरभेदान्वयवोधे श्राकाहा, ममभिव्याहारश्च कचिदव्यवहितपूर्व- नित्वं, कचिदव्यवहितोत्तरवर्तित्वं, क्वचित्पूर्ववर्तितत्तत्पदपूर्ति- बादिक, कपिदुत्तरवर्तितत्तत्पदोत्तरवर्तिवादिकं दनि क्रमेण बोध, तत्जनियस्य व स्वविशिष्टनीलघटाद्यभेदान्चयवुद्धिसावच्छिन्न प्रति देतानमिति न परस्परं व्यभिचारः, नादृशममभिव्याहारमध्ये १ ममानविभतिकयोः ममभिव्याहारोऽपि प्रविष्ट इति विशेषण विभ- नराकाझामन्यादकत्वं युकमिति ध्येयं । प्रत्यर्थतावच्छेदकावछिनावितलार्थबोधकत्वे सम्भवति तत्प- रित्यागल्यानौचित्यादाइ, 'घवेति, 'अभेदानुभवयस्लादिति, अभेदस्य मंमतया प्रकारतया चोभयथानुभवस्वीकारात् इत्यर्थः, "विशेषणा- ·२२८ तापितामयी णान्वितविभक्तरभेदार्थकत्वं अतो यिगेपण-विगेश्यभा- वानुभावकत्वं तत्पदयोः, न परस्परं विना । द्वार मित्यबाध्याहारं पिना प्रतियोग्यलाभात् न स्वार्था- वितेति, विशेष्य विशेषणवाचकपदोशरमपमा-दितीयादेरियर, 'विशेषण- वियभावे ति परम्पर विषय विपणभाषेम म्बाशाय- खेदकावधियानुभवजनकलमियर्ष, 'मापदपोरियननार केट' विशेषणवाचकपद तदुत्तरविभक चोरियर्ष, 'न परम्पर विनति म स्वार्थतावच्छेदकावधि प्रयो परम्पर विगेय विषपभाव वि. नानुभवजन कम्पमित्यर्थः, इत्यच मौनघट रयादायकोनाम तादृामोलाभेदवाय) एका घट रस्यन्वययोध इति भाव । ननु इत्यादिविशेष्यकानुनलादिममर्गफानयमादिप्रकारकाम्द- बोध प्रत्यानयमादिपदे त्यादिपदवत्वयैवाकाक्षाले कवन - मित्युकावपि प्रामयनहायादिरूपाध्या धारान् दारफर्मकानयमा- नुकूलरुतिमान् इत्यश्चयबोध कथं ग्यापट कल मियादाविव यावदिशेषणमामयौविरहादिस्यत श्राह, 'दारमित्यति, 'प्रध्या- हार विनेति श्रामयतीत्यादिपदाध्याहार विना, 'न स्वार्थति न द्वारकर्मकानयनानुकूलकतिमान् इत्यन्वयबोधजनकलमित्यर्थ , पच हेतुमार, प्रतियोग्यलाभादिति, कारणीभताषयप्रतियोग्युपस्थिवे- रभावादित्यर्थ , वृत्या पदजन्यपदार्थोपस्थिते गाम्बुद्धौ हेतुत्वा- दिति भाव । ननु स्वगकामो यजेतेत्यादौ स्वर्गकामम्य काय्यायाग- -- (९) एकत्ववन्दौलाभेदवाश्चति ख• ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाकाडावादः । २२४ न्वयानुभावकत्वं, विश्वजिता यजेतेत्यच ममेदं कार्य- मिति प्रवर्तकतात्पर्य विषयज्ञानं नाधिकारिणं विनेति तदाकाहा। यहा कर्तुरिवाधिकारिणोऽपि आक्षेपादेव लाभ- इति प्रतीनेः स्वर्गकामस्य यजेनेत्यादौ च तदपतौनेय विध्युपस्थाप्य- कार्यत्वेन मह स्वर्गकामान्वये स्वर्गकामादिपदै स्यादिपदवत्त्वमेव भाकाहा वाया तथाच विद्यजिता यतेत्यादौ स्वर्गकामरूपा- दावहारात् कथं तादृशान्वयबोधः पाकाहाविरहादित्यत आह, प्राधेजितेति, 'मभेदमिति वर्गकामस्येदं कृतिमाध्यमित्याकारक- सामर्थः, 'प्रवर्तकेति, प्रवर्तकतात्पर्यविषयौन ज्ञानमित्यर्थः, नाधिकारिणं विनेति, प्रथमान्तस्वर्गकामपदाध्याहारं विनेत्यर्थः, 'नदाकाङ्क्षति, तबाकाक्षाज्ञानमित्यर्थः, अस्येवेति शेषः । 'क - रिवेति यत्र पचतौतिपदमा मयुक्तं न तु चैव इत्यादि नत्र यथा प्राक-कृत्योरन्वयबोधानन्तरमभुमानाक्षेत्रादिकर्तविशेष्यकान्वय- बोधस्तयेत्यर्थः, 'अधिकारिणोऽपि' विश्वजितेत्यादौ वर्गकामस्थापि, 'आक्षेपादेव' अनुमानादेव, अनुमानं व्याप्तिजानं, तेन 'किन्वानु। मानिक रति ग्रन्थस्य न पौनरुक्त्यं, 'स्लाभः' विधर्थकार्यत्वेऽन्वयबोधः, 'तदन्वयः' विध्यर्थकार्यवे तदन्वयः, 'प्रानुमानिक;' अनुमितिरूपः, - यहा 'लाभः' उपस्यिति । ननु वर्गकामम्यानुमानत उपस्थितावपि कार्थत्वेन मह तदत्रयः शब्दप्रतिपाद्य एवेति म दोषस्तदवस्थ- ·२३. तत्वचिन्तामयो इति तदन्वयो न शाब्दः किन्वानुमानिकः, गौण- लाक्षणिकयोरननुभावकत्वपक्षे तदुपस्थापितस्याथ्या इत्यत आह, 'दति तदन्वय इति वर्गकामस्याक्षेपालामेऽपि पद- जन्यपदार्थोपस्थितेरभावान्न तदन्वयः शाब्द इत्यर्थः, तथाच तत्रा- काहाविरहेऽपि न इतिः इति भावः । ननु चन्द्रे तितकं गङ्गायां घोष इत्यादौ सप्तम्यर्थाधेयत्वविशेय्यक-निरूपितत्वसंमर्गक-मुख- तौरादिगौण-साधणिकार्थप्रकारकान्वयवोधं प्रति चन्द्र-गङ्गादिपदे सप्तम्यादिविभक्तिमत्वमाकासा तबोतलक्षणमन्याप्तं गौण-सावणि वान् पदविषयकज्ञानयोर्गोण-क्षाणिकपदोपस्यापितार्थविषयकमा भवं प्रत्यजनकत्वेन मतम्यादिविभकिप्रकारक-चन्द्र गङ्गादिपद थ्यकशानाभावम्य तादृशान्वयबुद्ध्यभावामयोजकत्वात् कारणभावर कार्याभावप्रयोजकलादित्यत श्राद, 'गौण-लाक्षणिकयोरिति, गौण, लाक्षणिकपदज्ञानयोरित्यर्थः, सादृश्यात्मकशक्यसम्बन्धी गोपी वृत्तिः तदितरभम्वन्धी लक्षणा, 'अननुभावकत्वपचे अनुभावक- साभावपक्षेऽपि, 'तदुपस्थापितस्य नानुभावकत्वं' तदुपस्थापितस्यानु- भवविषयवाभावः, तदुपस्थापितविषयकानुभवाभाव इति यावत्- 'इनरपदं विनेति चन्द्र-गगादिगौण- लाक्षणिकपदविभेश्यक-सप्तम्या- दिरूपेतरपदप्रकारकोपस्थितिव्यतिरेकप्रयुक्त इत्यर्थः, गौण-साच- णिकयोरननुभावकत्ववादिनापि मुख-तौरादिगौण-लाचणिकार्थ- प्रकारक-निरूपितत्वादिमंसर्गकाधेयबविशेष्यकशाब्दानुभवं प्रति चन्द्र- गङ्गादिपदे मप्तम्यादिविभकिमात्वरूपानुपूबौविशेषज्ञानस्य हेतुत्वा- ·शून्दायरोयखण्डे शब्दाकाहावादः । २३१ । हृतस्येवेतरपदं विना) नानुभावकत्वं । घटः कर्मत्वं भ्युपगमान् चन्द्रनिष्ठत्वं गगानिष्ठत्वं इत्यादौ नादृशान्वयबोधाभा- वात् । न चैवं गौण-लादणिकयोानुभावकवमित्यस्य कोऽर्थ इति वाच्य । शाब्दानुभवं प्रति पदज्ञानस्य कार्य-कारणभावो न तावद- वृत्तिसम्बन्धेन तत्प्रकारकपदज्ञानवेन तछाब्दबुद्धिवेन, वृत्तः कि- लक्षणान्यतररूपतया तेन रूपेण हेतवे गौरवादपि तु लक्षण- मपेक्ष्य गर्लधुतया शक्रिसम्बन्धेन तदन्वयप्रतियोगिप्रकारकपद- भानलेन कारणता तच्छाब्दबुद्धिवेन कार्य्यता गङ्गायां घोष इत्या- दावपि भक्रिसम्बन्धेन तौरचयप्रतियोगिमकारकपदज्ञानमत्येव प्राधेयत्वस्य तौरान्वयप्रतियोगितया प्रक्रिसम्बन्धेनाधेयचप्रकारक- सप्तमीविभफ्रिज्ञानस्यैव तथात्वादतो गौणौ लक्षणात्तिन पदज्ञा- मनिष्ठभाब्दबोधकारणतायाः मांसर्गिकविषयतासम्बन्धेनावच्छेदिके. त्येव तदर्थवान्, न तु गौण-लाक्षणिकपदविषयकज्ञानस्य न केनापि रूपेण शान्दानुभवहेतुत्वमिति तदर्थः, तौरादिशनिमत्त्वेन भ्रमा- मक-गङ्गादिपदशानस्य तेनापि हेतृत्वाभ्युपगमादिति भावः। अत्र(९) समुचित दृष्टान्तमाह, 'अध्याइतस्येवेति, भक्त्युपस्थापितस्य प्रवाहा- देरिवेत्यर्थः, यथा मत्युपस्यापितप्रवाहादिविषयकानुभवाभावी गङ्गा- दिपदविशेयकमतम्यादिरूपेतरपदप्रकारकज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्रस्तथा लक्षणोपस्थापिततौरादिविषयकानुभवाभावोऽपौत्यर्थः । ननु कर्म- (1) तदुप्रस्थामिनस्यार्थस्याध्याहतस्येवेतरपदं विनेति ख०। तदुपस्था- पितस्याध्याइतपदस्थेवेतरपदं दिनति क.। (१) अत्रापति ख.।

·२३२ নাৱিনানযী आनयनं कृतिरित्यादौ अभेदेन नान्वयबोधोऽयोग्य- स्वात् तत्तत्यदेभ्यस्तात्पर्यविपयतत्तत्पदार्थस्वरूपजानश्च पदान्तरं विनैव। घटमानयतीत्यवेव भमेण तथा- न्वयतात्पर्येऽपि क्रिया कारकभावेन नान्वयः, नाम- लादिविशेष्यकाधेयत्वादिभेदसंसर्गक-घटादिप्रकारकान्वयबुद्धिं प्रत्येव घटमित्याचानुपूर्वी विशेषस्याकासात्वात् घटः कर्मवमित्यादौ तादु- शशाब्दबुद्धिर्माऽस्तु अभेदममर्गण च कुतो नान्चयबोध इत्यत श्राद, 'घटः कामवमिति, "अयोग्यलात्' योग्यताज्ञानविरहात, योग्यता:- श्रमदशायान्तु भवत्येवेति भावः । ननु यदि नत्र न थोग्यता तदा तत्पदार्थोपस्थितिरेव कुत इत्यत आह, तत्तदिति, ‘पदान्तरं विनैवेति, का तु कथा योग्मनाया इत्यर्थः) । गनु प्राधेयत्वादि संमर्गक कर्मलादिविष्यक-घटादिप्रकारकशाब्दबोधे घटमित्याद्या- नुपूओं विशेषत्वाकाक्षाले घटः कर्मलमित्यादावपि कदाचित्ता- दृयान्वयबोधे तात्पर्य्यद मायां तादृशान्वयबोधो दृश्यते स कथ स्थादित्यत आइ, 'घटमिति, भगेणेति यथार्थ नेत्यर्थः, अभेदे हतीया, तथाचायथार्थतयाचयतात्पर्य पोत्यर्थः, तदात्यात तथा- चययोधानुत्पत्त्या तदिचाया अयथार्थत्वमिति भावः । 'क्रियेति घटकर्मकानयनानुकुलकतिमानित्यन्वयवोधन कदापि नेत्यर्थः, अत्र हेतुमार, 'नामेति, यत इत्यादिः, 'अवयबोधे' अभेदातिरिमा- (१) घटादिपदे यनुम्बामदिपदं विनवेत्यर्थ , योग्यताया का कया योग्य- तासावे पदापि स्थिति सुतरा मवियतीति भात्त ।

·शब्दायतुरीयखएने शब्दाकाशावाद । २३२ विभक्ति-धात्वाख्यात-क्रिया कारकपदानां अन्वयबोधे -नान्येव पदानि समर्थानि न तु तदर्थकानि पदान्त- राणि। अग्निः करणत्वं नोदनः कर्मता पाका कृतिः इष्टसाधनता इत्यादिपदेभ्यः अग्निदिनं पचेतेत्यचेव अन्वयाबोधात्, अग्निकरणकौदनकर्मकपाकविषयक- कृतिरिष्टसाधनं इति तु वाक्यं न पदं, अतएव दार- सम्बन्धन स्वार्थाचयबोधे 'तान्येव पदानि नामादिपदपमभिव्याक्षत- विभक्त्यादिरूपाण्येव पदानि 'समर्थानि स्वरूपयोग्यानि। नन्वत्र कि प्रमाण इत्यत शाह, 'अग्निरिति, 'कृतिरिष्टसाधनतेति, कृतीट- साधनत्व विध्यर्थ इत्येकदेशिमताभिप्रायेणेद । मनु नाम विभक्तया- चर्यानामभेदातिरिकसम्बन्धेनान्वयबोधे नामादिपदममभिव्याहत- विभत्तयादेरेव स्वरूपयोग्यत्वेऽग्निकरणकौदनकर्मकेत्यादावनिनौदन पचेत्यवान्वयबोध कथ स्यादित्यत आह, 'अनिकरणकेति, 'इति तु वाक्यामिति इति च वाक्यमित्यर्थ , 'न पद' न तादृशार्थप्रत्या- यक, अमिनौदन पचेदित्यच हि अभिनिष्ठतासम्बन्धेन विशेषणतया हतीयार्थकरणत्वेऽन्वेति, करणवञ्च निरूपकतासम्बन्धेन विशेषणतया पायो, कार्यवस्था) हतीयार्थत्वे अमिर्मिरूपितत्वसम्बन्धन विशेषणतया हतीयार्थकार्यत्वे (२) तच्चाययतासम्बन्धेन विशेषणतया पाके, एवमोदन निष्ठतासम्बन्धेन विशेषणतया द्वितीया) कर्मवे, कर्मत्वञ्च निरू- "" अन्यत्वम्येति ख। 30 (१) टतीयार्थजन्यत्व इति ख. ।

·२३४ तत्त्वचिन्तामणो मित्यव पिधेहिपदाध्याहारः, क्रियापदार्थस्यान्यत उप- पकतासम्बन्धन विशेषणतया पाके, पाकश्च विषयितासम्बन्धेन वि- षणतया विध्यर्थकृती, तादृापाकविषयककृतौ च विधेरर्थान्तरमि- टमाधनत्वमाश्रयतासम्बन्धेन विशेषणतयाऽन्वेति, अग्निकरए केत्यादौ च अग्निपदस्थाग्निनिष्ठे लक्षणा, करणपदस्य करणतानिरूपके लक्षणा, तदेकदेणे करणतायावामिनिष्ठस्याभेदेनान्वय, तादृाकरणता- निरूपकस्य तु लक्षणया पाकपदार्थस्य पाकनिरूपितस्यैकदेशे पाके- उभेदेनान्वय, एवमोदनपद श्रोदननिष्ठपर, कम्मेपद कर्मतानिरूपके लाक्षणिक, तदेकदेशे कर्मतायाञ्च श्रोदननिष्ठस्याभेदेनान्वय , तादृ- शाकर्मतानिरूपकस्य लक्षणया पाकपदार्थस्य पाकनिरूपितस्य एकदेशे पाके भेदेनान्वय, तादृभनिरूपितस्य(९) तु लक्षणया विषयपदार्थस्य विषयिताश्रयस्यैकदेशे विषधितायामभेदेनान्वय , विषयिताश्रयस्य तु कृतावभेदेनान्वय , इष्टपदञ्च दृष्यनिरूपितपर तस्य च साधनपदार्थक- देशे माधनतायामभेदेनान्वय, साधनस्य छत्यादावभेदेनान्वय , अभे- दसावन्धेन एकदेशान्वयासहिष्णुतायाञ्च विषयपदस्यैवामिनिष्ठकर- एतानिरूपकौदननिष्ठकर्मातानिरूपकपाकविषयिणि लवण, अन्यत् सर्व तात्पर्य्यग्राहक, तादृभविषयिणि कृतरभेदेनान्वय, इष्टपदमपि तात्पर्यग्राहक, माधनपदश्चेष्टसाधनपर, तस्य च कतावभेदेनान्वय रति भाव । 'श्रतएवेति यतो नाम धालाख्यातादिभिर्यादृशान्वय- बोधी जन्यते तादृशान्वयबोधे तान्येव पदानि ममर्थानि न त पदान्तराणीत्यर्थ , 'क्रियापदार्थस्येति धात्वर्थस्यापिधानस्येवंय (1) पाकपदार्थस्य पाकनिरूपितस्येति ख.।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाकाडावाद । २३५ स्थितौ अपि कारकानन्वयात् असामर्थ्यश्च स्वभावात् । अनासन्नमपि अासन्नतादशायां आसन्नत्वममेण वा अन्वयबोधसमर्थमेव । वहिना सिञ्चतीत्यव क्रि- या-कारकपदयोरन्वयबोधे सामर्थ्यपि अयोग्यताज्ञानं 'अन्यत.' धातु विना, 'कारोति कर्मवावयासमवादित्यर्थ । मनु पदत्वाविषेऽपि किञ्चिदेव स्वरूपयोग्य किञ्चिन्नेत्यत्र कि निया- मकमित्यत पाह, 'असामर्थ्यश्चेति, स्वरूपायोग्यत्वञ्चत्यर्थ , “खमा- वात् तदानुपूर्वो विशेषरूपाकासात्मकस्वरूपयोयोग्यतावच्छेदक- धर्मविरहात् । नन्वेवमनामन्त्रस्यापि स्वरूपायोग्यत्वादेव गान्दवो- धाजनकोपपत्तेः किमामत्ते पृथक हेतुत्वेनेत्यत श्राइ, “अनामन्त्र- मपौति व्यवहितोच्चरितमपौत्यर्थ , 'श्रामन्नतादशाया' अव्यवधाने- नान्वयप्रतियोग्युपस्थितिदशायां, दूदवावयप्रतियोग्युपस्थित्यव्यव- धानस्य खरूपमतोहेतुत्वपचे, तज्ञानस्य हेतुत्वपक्षे लाह, 'श्राम- चलभमेण वेति, 'अन्वयवोधसमर्थमेवेति अवयवोधोपधायकमेवे- त्यर्थः, तथाच तस्य स्वरूपायोग्यवे नत. कदापि फलोपधानं न स्यादिति भावः । ननु नाम-विभकि-धावाख्यात-क्रिया-कारकप- दार्थानामभेदातिरिक्तसम्बन्धनान्वयवोधे नामादिघमभिव्याहतविभ- त्यादीनां खरूपयोग्यवे वजिना सिञ्चतीत्यत्र कुतो न तादृशान्त- यबोध इत्यत पार, 'वहिनेति, सामर्थेऽपि' स्वरूपयोग्यत्वेऽपि, न्यताजान' अयोग्यतानिचयः, 'श्रतएव' अयोग्येऽपि स्वरूपयो- ग्यतमत्त्वादेव । ननु योग्यताधमदशाया स्वरूपयोग्यताधमादेवावय- ·२३६ तत्यचिन्तामो . प्रतिबन्धक दाहे समर्थस्याप्यग्नेर्मणिरिव । श्रतएव योग्यताधमात् प्रतिबन्धकाभावे ततोऽप्यन्वयवोधः। नदि स्वभावतोऽसमर्थ भारोपितसामर्थ्य वा दहति पचति वेति, प्रकृते तु पदार्थस्वरूपज्ञानं न त्वन्वय- भ्रमाऽपि। पुरुपपदं विनापि राज इत्यस्य पुषेण समं स्वार्थान्वयानुभावकत्वं इति न तदाकाहा। । बोध इत्यत आह, 'न हौति. 'स्वभावतोऽसमर्थ' वस्तुगत्या अज- नक, 'पारोपितमामर्थ्य आरोपितजनकता। ननु घटः कर्मत्व- मित्यादेः स्वरूपयोग्यत्वे तत्र शाब्दममानुत्पादेऽपि क्वचिच्छाप्दभ्रमी जायत एव म कथं स्यादित्यत श्राइ, 'प्रकृते बिति, घटः कर्म- वमित्यादावित्यर्थः । नन्वेवमनितान्वयवोधजनकवस्य श्राकाई. विरहादयमेतीत्यादौ राज-पुत्रयोरन्वयबोधानन्तरं द्वितीया राज-पुरुषयोरन्वयबोधापत्तिराकाडामत्त्वात् पुरुषविशेष्यक-राज- प्रकारकावयबोधस्याजनितत्वादनुमितौ सिद्धेरिव समानाकारक- शाब्दबोधस्य प्रतिबन्धकताया अपि तत्र वनुमशक्यत्वादित्यत आह, 'पुरुषपदं विनापौति पुरुषविशेष्यकराजप्रकारकान्वयबुद्धाजनकल्वे- ऽपौत्यर्थः, 'स्वार्थान्वयानुभाकवं' जनितखार्थानुभावकत्वं, 'न तदा- काझेति न तचाकाझेत्यर्थः, राज पुरुषयोरम्बयदोधजनिकेति शेषः । तत्पदजन्यमाब्दबोधे तत्पदजन्यभाब्दबोधसामान्यस्यैव प्रतिबन्धक- खादिति भाव।

·इब्दावतुरीयखाड़े शब्दाकाड्डावाद । यहा चयाणां स्मरणेऽजनितान्वयबोधदशायां पुरु- पान्वये तात्पर्य्याभावात् नान्वयबोध इत्यग्रेऽपि तथा । न च पुत्रस्योत्थिताकाइत्वात् तेनैवान्वयवोध इति वाच्य । तात्पर्यवशात् पुरुषेणैव प्रथममन्वयबोधात्। अतरवान्वयबोधसमर्थत्वे सति अजनिततात्पर्य विष- नन्वेवं राज-पुत्रयोरन्वयबोधोत्तरं तात्पर्य्यभ्रमेऽपि राज पुरु- षयोरन्वयबोधो न स्यात् प्रतिबन्धकसत्त्वादित्यरचेराह, 'यदेति, 'बयाणां' राज-पुत्र-पुरुषैतत्त्रयाणां, 'प्रजनितेति पुत्रेण सम- मजनितान्चयबोधदशायामित्यर्थः, 'तात्पर्य भावात' तात्पर्य्यनिश्श्या- भावादेव, 'अग्रेपि' पुत्रेण सममन्वयबोधे जनितेऽपि, 'तथा' पुरु- पान्वये तात्पर्य निश्चयाभावादेव नान्वयबोधः, तात्पर्यनिश्चयसत्त्वे भवत्येवेति भावः। ननु पुत्रेण सममजनितान्वयबोधदशायां प्रथम पुरुषेण सममन्वयधीन भवति किन्तु पुत्रेणैव तत्र पुचयोस्थिताका- इत्वमेव चौज न त तात्पर्य्यज्ञान-तदिरहौ निबन्धने इत्यागकते, 'न चेति, 'उत्थिताकाक्षखात्' समम्बन्धिकत्वात्, समम्बन्धिकलञ्च सम्बन्ध्युपस्थितिनियतोपस्थितिकावं, भवनि हि खजन्यपुंस्वादिरूपं पुचत्वादिकं राजादिघटितमिति भावः) । 'तात्पर्य्यवशात्' ता- त्पर्य्यज्ञानवशात्, 'पुरुषेणैवेति' कचिदित्यादिः, कचित्तथैव पाठः, तथानोत्थिताकाक्षा यभिचारिणौनि भावः । 'श्त एवेति चतु- च॑न्तात्तमिः, अयमेतीत्यादौ राज-पुत्रयोरन्वयबोधानन्तरं राज- (३) क्वचित् पुरुषेणैवेति क । (२) राजादिघटिलमित्यर्थः ।

·२३० सावचिन्तामणी . यान्वयबोधत्वमाकाइति केचित् । प्रकृति-प्रत्ययाभ्या- पुरुपयोरपययोधवारणाये पेयर्थ, स्वययोधममर्थले मतीनि सदि- गेय्यक-तत्प्रकारक तालमर्गका घपवुद्धिजनकले मतोरयर्थ', 'पाकाहा' नदिशेयक-नामवारक तत्समर्गकामययोधे शाकाहा, अध गायन्तेन घट कर्मवमित्यादिनिराम, जनकतावदकन्तु तत्तदानपूर्यो- विशेषविशिष्टलमेव, 'प्रजनितेत्यादिना राजपुधामयबुद्धिमात्रता- त्पर्यकेऽयमेतीत्यादो राश-पुचयोरषयगेधानन्तर राज-पुरुपयो- रचयबोधनिराम , राजपचावययोधमाचतात्पर्य के प्रथमेतत्यादौ तात्पर्यभ्रमेण राज-पुरुषयोरम्बययोधे जातेऽपि राज-पुचयोरवय- बोधे चाकाचामपादनाय तात्पर्यविषयेत्यश्वयवोधविशेषण । न विममाट्रान-पुचयोरन्वयबुद्धि राज-पुरुषयोरपथद्धिय भव- वितीचयोचरितेऽयमेतीत्यादी तात्पर्य्यग्रहपोपियंक्रमेण राज- पुश्योरवयवोधानन्तर राज-पुरुषयोरमयबोधेऽपि श्राकाहा न स्यान, एव घटमानयेत्यादौ वा प्रमिकमान्दवोधदयेच्छायामपि मान्दयोधदये श्राकासा न स्थादिति वाच्य । 'अजनितेत्यादिना तत्कालौन तत्पुरुपौय-खजनितापर्याप्तयत्किञ्चित्तात्पर्यविषयताव- छेदकवस्य विवचितलात् नत्कालीगत्व-तत्पुरुषोयत्वयो स्वजनित- बविशेषणत्वात्कालान्तरे पुरुषागारे वा तादृशमान्दयोधजननेऽपि चति , तत्कालपद फलीभूतगाब्दवोधाव्यवहितपूर्वक्षणपर । न चैव तादृशाममूहालम्बनतात्यर्यकेऽयमेतत्यादौ राज-पुत्रयोरन्वय- बोधोत्तर राज पुरुपयोरवयोधसमये राज-पुत्रयोरपि पुनरचय- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाकाडावाद' । २९ बोधापत्तिरिति वाच्यं । खण्डवाक्यार्थबोधीत्तरं खण्डवाक्यार्थ- घटितमहावाक्यार्थबोधवदिष्टत्वात्, तात्पर्य विषयत्वञ्च व-तदितर- माधारण प्रकृतपदजन्यत्वप्रकारकेच्छाविषयत्वं तेन शुकादिवाक्यस्थले भगवतात्पर्य्यमादावाकानामौलन्यं । न चैवं राजपुचावयबुद्धि- माचतात्पर्य्यकेऽयमेतत्यादौ राज-पुश्योरन्चयबोधानलरमपि राज- पुरुषयोरन्चयबोधे पाकासापत्तिः भगवत्तात्पर्यस्य राज-पुरुषान्चय- योधेऽपि सत्त्वादिति वाच्यं । तदाक्येन राज-पुरुषयोरन्वयवो- धाजननात्तदाक्यजन्यत्वप्रकारकभगवदिच्छाया राजपुरुषान्वयबोधे विरहात् भगवदिच्छाया अयथार्थत्वाभावनियमात् । न च तेनैव वाक्येन पुरुषान्तरस्य कालान्तरे तस्यैव वा पुरुषस्य राजपुरुषा- न्चयबोधजननात् तदाक्यजन्यत्वप्रकारकभगवदिच्छाया अपि राज- पुरुषान्वयबोधे सम्भव इति वाच्यं । यच तस्मादेव वाक्यात् पुरुषा- नरस्य कालान्तरे तस्यैव वा पुरुषस्य राज-पुरुषयोरन्वयबोधस्तत्र राज-पुत्रयोरन्वयदोधोत्तरमपि राज-पुरुषान्वयबोधे श्राकाक्षा- मत्त्वस्य दृष्टत्वात्, राज-पुरुषयोरन्वयवोधाभावश्च सतोऽपि राज- पुरुषान्वयबोधे भगवत्तात्पर्य्यभ्य तदानी ज्ञानाभावेन तात्पर्यघटि- नाकाक्ष ज्ञागविरहादथ या तमादाश्यादिदानीगेनस्य पुरुषस्य नदिशेयक-एतत्प्रकारकान्वयबुद्धिर्भववित्याकारकं तत्कालौनल- तत्पुरुपौयत्वप्रकारकं तात्पर्य्यमत्र घटकमिति नोकदोषः। न च तथापि यत्र वक्तुः राजपुत्रान्वयवुद्धिमात्रे तात्पर्य श्रोतुरुदासौन- पुरुषान्तरस्य वा, राजपुरुषान्वयबोधेऽपि तात्पर्य तत्र राजपुत्रा- बयोधानगारमपि रामपुरुषान्वयबोधे श्राफाझापतिरिति वाच्य।

·२४. तत्त्वचिन्तामयो मन्वयवोधे जनितेऽपि वाक्यै कवाक्यतावकिया-कारक पदयोरजनितान्वयबोधत्वमाकाहा। दत्वात् तदानी श्रोतुरुदामौनपुरुषम्य वा राजपुरुषान्वये तात्पर्यमादाय निरुकाकाहाजानमन्चे शाब्दबोधन्याप्यभ्युपगमात् । वस्तुतन वक्तृतात्पर्य्यमेवात्र घटकं शुकादिवाक्यम्यस्ले च तात्पर्य- घटिताकाहाभ्रमाच्छाब्दबोध. विशेषदर्शिनान्तु ततः गाब्दयौधे मानाभावात् अन्यथा तात्पर्यज्ञानमेव कुतः गाब्दधौ हेतुळकृतात्प- य॑ज्ञानस्य शाब्दधौ हेतुले शुकादिवाक्यम्थले व्यभिचारात् वल-तदि- तरमाधारणतात्पर्यज्ञानस्य हेतुले च श्रोतुरुदामी गपुरुषम्य वा तात्पर्यजानमादायातिप्रमङ्गात् । न चैवं घटः वर्मलमित्यादा- वपि मत्यन्तदलभ्रमाद्घटवृत्ति. कर्मवमित्याद्यन्वयवोधापत्तिरिति वायं । घट' कर्मवमित्याद्यानुपूर्त घटत्तिकर्मत्वमित्याद्यन्वययुः द्धिजनकताज्ञानात्मकविपरोतव्युत्पत्तिमतस्ततोऽपि तादृशशाब्दबो. धस्येष्मृत्वात् इति भावः । ननु घटमानयेत्यादिवाक्य कदाचिद्घट- वत्कर्मत्वमित्यवान्तरवाक्यार्थज्ञान जनयित्वापि घटकर्मकानयनानु- कूलकतिमानित्यन्वयवोधं जनयति तत्केचित्तुमते कथ स्यात् श्रज- निताचयबोधकत्वरूपाकाहाविरहादित्यत आह, 'मतीति, 'अन्षय- बोधे' अवान्तरवाक्यार्थबोधे, 'वाक्ये केति एकवाक्यतापनवाक्यद्वय- वदित्यर्थः, "क्रिया-कारकपदयोरिति 'अन्वयबोध इत्यनेनान्वय., 'अजनितेति तात्पर्य्यविषयेति भेष , खजनितापर्याप्तघटकर्मकान यनानुकूलकतिमानित्याकारकबोधस्वरूपयत्किश्चित्तात्पर्यविषयता- ·शब्दाख्तुरोयखगड़े शब्दाकाडावाद । २५ नव्यास्तु) पदविशेषजन्यपदार्थोपस्थितिः घटः - बच्छेदककवरूपाकासास्वेवेत्यर्थः, अब केचिदित्यसरमोद्भायनं, त- दीजन्तु खगनिवापर्याप्तयत्किञ्चित्तात्पर्यविषयतावच्छेदकलांगधा- नस्य भाब्दधौहेतुने मानाभावः राजपुत्रान्वयबुद्धिमाचतात्पर्य्यक- ऽयमेतत्यादौ राज-पुत्रयोरवयोधानन्तरं राज-पुरुषयोरन्वध- बोधाभावस्य तात्पर्यज्ञानाभावादेव सम्भवात् अन्यथा तदंशज्ञानस्य हेतुत्वपळेऽपि राज-पुत्रान्वयवुड्युत्पत्तिसमये राजपुरुषान्वययोधस्य दुरित्वात् विनश्यवस्यतादृशज्ञानमादाय राज-पुचयोरचय- बोधानन्तरमपि राज-पुरुषयोरन्वयबोधस्य दुबारवाच । न च तदंशजानस्याइतुत्वेऽपि घटमानयेत्यादौ समानाकारधारावाहिक- भाब्दयोधापत्तिरिति वायं । धारावाहिकप्रत्य ववद्धारावाहिक- शाब्दबोधस्यापौष्टलात् । अस्तु वा अनुमितौ समानाकारमिद्धेरिव प्राब्दबोधेऽपि क्रमिकशाब्दबोधयेच्छाविरहविशिष्टभाब्दधियोवि- .रोधित्वं लाघवात् अन्यथा तदंशज्ञानस्य हेतुावपक्षेऽपि विनश्य- दवस्यतदंशज्ञानमादाय ऋमिकशान्दवोधद्दयस्य दुरित्वात् । किञ्च जनितान्वयबोधकवज्ञानमत्त्वेऽपि लोकादौ पुनरनुमन्धानेनाभ्यास- कामस्यान्वयबोधदर्शनात्तत्तदनुसन्धानजन्यगाब्दबोधे तत्तदनुसन्धान- निष्ठाजनितान्वयबोधकवज्ञानं कारणं वाचं इति महद्गौरव- (9 नधोनास्त्विविक। ११) तत्तदभुसन्धाननिष्ठाभनितान्वयचोधकत्वज्ञानमेव कारणमिति का।

·२४२ तत्त्वचिन्तामो कर्मत्वं आनयनं कृतिरित्येवम्बिधपदाजन्यपदार्थोप- स्थितिर्वा श्रासत्तिरन्वयबोधाङ्गमित्यासत्यभावादेव- म्विधशब्दानान्वयबोधः त्वयाप्येवम्बिधपदाघीपस्थिते. मित्यपि बोध्य (१) । 'पदविशेषेति घटमानयेत्याचानुपूर्वो विशेषघट- कौमृततत्तद्धटपदाम्पदादिजन्यघट-कर्मत्वाद्युपस्थितिरित्यर्थः । नन्वे. वमप्यननुगमवाइल्यं कारणतावच्छेदकगौरवं पुनरधिकं लाघवाद्- घटमानयेत्याद्यानुपूवौं विशेषज्ञानस्यैव हेतुत्वौचित्यात् । न च तत्पद- जन्यपदार्थापस्थितेः पृथक्कारणत्वस्यावश्यकवाद्गौरवमिति वाच्यं । घटं कलममित्यादिमत्येकानुपूर्वोघटकतत्तत्पदव्यक्तिभेदेन कार्य-का- रणभाववाडल्यं कारणतावच्छेदकगौरवञ्चापेक्ष्य घटादिशाब्दबोधमाचं प्रति वृत्त्या भब्दजन्यघटाद्युपस्थितित्वेन कार्य-कारणभावैक्यकल्पनाया- एव लघुवादित्यमरमादाह, 'घटः कर्मत्वमित्यादि, ‘पदार्थीपस्थितिः' घट-कर्मलाशुपस्थिनिः, इत्यञ्च भेद कूटस्य कारणतावच्छेदलाचटं कलममित्यादिमकलानुपूर्वोमाधारण एक एव कार्य-कारणभाव- इति भावः। अत्र वृत्त्या शब्दगन्यत्वेन पदार्थापस्थितिविशेषणीया तेन यथाकथक्षिपदार्थापस्थितिमादाय नानिप्रसङ्गः। अर्थाध्या- हारवादिनये तु यथाश्रुतमेव माधु । 'अन्वयबोधाङ्गमिति कर्मचा- दिविरोधक-घटादिप्रकारकाम्वयबोधाङ्गमित्यर्थः। न चैवं द्वितीया- पद-कर्गत्वपदोमयगोचरममूहालम्यनेन यच कर्मत्वोपम्यितिस्तचाप्य- वयवोधो न म्यादिति वाच्च । नादृभविभमिजानाजन्या या कर्म- । इत्यादि ध्येयमिति क.

·शब्दाख्यदुरोपख भन्दाकाडावाद । २४३ राकांझाहेतुन्वेनावश्यमभ्युपेयत्वात्, जनितान्वयबो- धात् नान्ययान्तरबोधः तात्पर्य्यामायादित्याकाहायाः कारणत्वमेव नास्ति, किन्तु स्वजनकोपस्थितेः परि- चायकत्वमावमिति। अन्यथा . बादिपदजन्योपस्थिति तदन्योपस्थितित्वेन हेतवस्य विवचितखात, 'एवम्बिधशब्दादिति घटः कर्मत्वमित्यादिस्वरूपायोग्य शब्दादित्यर्थ', "श्राकाहाडेतत्वेनेति श्राकाहानिश्चयमहकारित्वेगेत्यर्थ, ऽग्टहौनामादिपदशकिकम्य घटमित्यादिनिश्चयवतो घटः कर्मत्य- मित्यादेर्घट-कर्मवाद्युपस्थिती तथान्वयबोधन्य दुधारवापत्तेरिति भावः । 'जनितान्वयबोधादिति अयमेतीत्यादौ पुषण नितान्वय- बोधाद्राजपदादित्यर्थ., 'नान्वयान्तरबोध इति न पुरुषेणान्वयबोध- इत्यर्थः, भवनात एवेतिषः, 'तात्पर्य्याभावादिति तात्पर्य्यज्ञाना- भावादित्यर्थः, एवं धारावाहिकसमानाकारशाब्दबुद्धावपि भवदुप्सव गतिरिति भावः। 'श्राकाक्षायाः' आकाक्षाज्ञानम्य, 'खजनकोप- स्थिते.' भाब्दयोधजनकोपस्थिते.'। अत्र 'नया इत्यस्वरमोद्भावनं, नौजन्तु भेट्कूटानां विगेश्य-विशेषणभावे विनिगमकाभावात रातरानन्नकार्य-कारणभावप्रसङ्गः, अन्यथा घटादिपदवदनुसार- पदादिनिश्यत्वरहितं यद्यत् तदन्यत्वेनैव लाघवात हेतुखो- चित्यात् तृत्त्या घट-कर्मत्वाद्युपस्थितापारवाद नातिप्रमडगङ्गा- पौति दिक् ।

·বৰবিলাস
इति श्रीमहङ्गे गोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी
शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाकाहायादसिदान्तः ।
समाप्तोऽयमाकाहावादः।
इति श्रीमथुरानाधतर्कवागोगविरचिते नावचिन्तामपिरहस्ये
गम्दास्यतरोधाएइरहम्ने गम्दाकाहावादरहस्यम् ।
समाप्तमाकाक्षावादरम्मम.

·अथ योग्यतावादः। ननु का योग्यता, न तावत् सजातीयेऽन्वयदर्शन, अथ योग्यतावादरहस्यं । श्राकाश निरूप्य योग्यतां निरूपयितं पच्छति, 'ननु केति,९) श्राकासादिकं महकारीति यत् पूर्वमुक्त तत्रादिपदयाह्या योग्यता केत्यर्थः, अध गाब्दयोधलक्षणेककार्यानुकूलत्वमेव सङ्गनिरिति भावः । 'सजातीयेति, तत्मजातीये तसजातीयस्थापयदर्शनं संसर्ग- नियतात्र तच्छाब्दबुद्धौ योग्यतेत्यर्थः, अस्ति च पयमा सिञ्चती- त्यादौ प्रशतसेकमजातीये पयोऽन्तरकरणकसेके प्रकृतपय करणकत्व- सजातीयस्य पयोऽन्नरकरणकत्वस्य समर्गनिश्य, वहिना सिञ्चतो. त्यादौ तु सेकसजातीये क्वापि सेके वनिकरणकत्वमजातीयस्य कस्यापि वनिकरणकलस्य मंसर्गनिथयो नास्ति बाधितत्वात् । न च तत्र नममर्गनिश्यस्तव तच्छाब्दयोधे योग्यता इत्येव सम्यक किं मजातीयत्वपर्यन्तनिवेभेनेति वाच्यं । गेत्तिघटो नौल इत्यादी गेत्तिघटयको ननौलव्यक्तः भादवोधानुपपत्तेः शाब्दबोधपूर्व नवटव्यको तचौलव्यतः संसर्गनिश्चयाभावात्, सजातीयत्वोपादाने तु नद्घटमजातीये व्यक्त्यन्नरे नबौलव्यक्रिमजानौयस्य नौलव्यात्यन्तरस्थ (१) मनु केय योग्यतेति ख.। (२) ननु केयमिति क, ख ।

·२४६ तावचिन्तामणे यथाकथञ्चित् साजात्यस्याव्यावर्तकत्वान। पदार्थता- समर्गनियो वर्तत एवेति न कायनुपपत्तिरिति भावः । अध येन केनापि धर्मण मानारयं विवक्षणीय) प्रचयितावच्छेदकवर्गण वा,(१) श्राधे तनिष्ठधाविधेि तनिष्ठधर्मावनिम्य संमर्गमि- यस्तत्र तछाम्दवोधे योग्यतेनि फनितार्थः, दितीये अन्यपिता- वच्छेदलं यादृभधर्मविशिष्टस्य तस्य फलोगशास्दयोधविषयत्वं तादृणधर्मत्वं, तथा च तद्यम विगिएतदिशेयक-तद्धर्मविशिष्टतदि- पोषणकशान्दवोधे तद्धर्मरूपेण यच कुत्रचित् तद्धर्मरूपेण यस्य कस्यचित् भमर्गनिथयो योग्यतेति पर्यवमितार्थ । नप न प्रथम- इत्याद, 'यथेति, 'प्रत्यावर्तकवादिति वनिना मिशतीत्यादी सेको न वनिकरणक इति पाधनिययद गायां गान्दयुद्धेरव्या- वर्तकवादित्यर्थः, तादृशयाधनियमत्वेऽपि किया बहिरणिका प्रमेय वहिकरणकं सेको द्रव्यकरणकः सेकः प्रमेयकरणकः सेकः प्रमेयवान् इत्याकारकस्य सेकनिष्ठधर्मावच्छिन्ने वझिकरणव- निष्ठधर्मावच्छिन्नममर्गनिधयस्य सम्भवात्। न च तदानौं नाश- निश्चयसम्भवेऽपि बाधनिययस्य प्रतिबन्धकवादेव नाम्वयवोध इति वाच्य। तथा मत्यावश्यकलात्तदभाव एवं हेतरस्तु किमेतस्या हेतु- - ( विवक्षितमिति ख., ग. | (२) यद्यजातत्वस्य वाक्यार्धत्वात् पदार्थतावच्छेदकत्वाभावेन पदार्थताव. छेदकधर्मणेत्युपेक्ष्यान्वयितावच्छेदकधर्मपर्यन्तानुधावनं ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे योग्यतावाद । २४७ वच्छेदकेन साजात्यस्याद्यजातः पयः पिवतीत्यादावभा- वात् वाक्यार्थस्यापूर्वत्वाच्च । नापि समभिव्याहृत- बेनेति भाव.(९) । नान्य इत्याह, 'पदार्थतावच्छेदकेनेति, अन्वयि- तावच्छेदकधर्मरूपेण तत्मजातीयेऽन्वयितावच्छेदकधर्मरूपेण तत्म- जातीयसंसर्गनिश्चयस्येत्यर्थः, "अभावादिति, तत्र भाब्दवोधात् पू- मधशातलरूपेण कायद्यजाते पय.पानकडलवरूपेण पय.पान- कर्टत्वसमर्गनिश्चयाभावादिति भाव । ‘पदार्थतावच्छेदकेनेति यथा- श्रुतस्तु न मगच्छते पदार्थतावच्छेदकत्वख प्रक्षतपदार्थतावच्छेदक- खस्य च केवलान्वयितथा तेन रूपेण माजात्यविवक्षणेऽपि वहिना मित्रतीत्यादौ किया वकिरणिका प्रमेय वनिकरणकं मेको व्यकरणक इत्यादिनिश्चयमादाय सेकः एकरणक इत्यादिनि- ययमादाय पातिप्रमङ्गतादवस्थात् सन्दर्भविरोधापत्ते, अवजाते- त्यादिमतदूषणासङ्गत्यापत्तेश्च प्रमेयख-मनुय्यत्वाधाश्रयनिष्ठस्य नि- छाप्रत्ययार्थतावच्छेदकाश्रयत्वादे.(१) पदार्थतावच्छेदकत्वात्(३) तेन रूपेणाद्यजातजातीये पय पानकर्दत्वसमर्गनिश्चयस्य तत्रापि सत्त्वा- दिति ध्येयं । दूषणन्तरमाह, 'वाक्यार्थस्येति, पयमा सिञ्चती- (१) तथाच शाब्दबुद्वौ बाधबुद्धेन प्रतिबन्धकत्व किन्तु तत्त्वे बाधाभाव- हपयोग्यताविरहान भाब्दवोध इति भाव । (२) प्रमेयत्व मनुष्यत्वादेर्निछाप्रत्ययार्थतावच्छेदकाश्रयत्वादेश्चेति ख. । प्रमेयत्व मनुष्यत्व निछाप्रत्ययार्थतावच्छेदकाश्रयत्वादेरिति गः । (२) प्रमेयत्व मनुष्यत्वाश्रयत्वादे जनधातूतरक्तप्रत्ययार्थतावच्छेदकवादित्यर्थः ।

·तत्त्वचिन्तामो . त्यादावपौत्यादिः, पयमा मिच्चतीत्यादावपि वाक्यार्थम्य मेकत्वा- धवछिन्ने पय.करणकत्वाचवच्छिन्नममर्गनिश्यम्यापूर्वलाच सर्वच शाब्दयोधात् पूर्वमभावाचेत्यर्थः, तथाच पयमा मिश्चतीत्यादावपि यदा तादृशनिथयो नास्ति तदापि मान्दयोधम्यानुभवमिद्धत्ता- यभिचार इति भावः । दूषणद्वयमिद दर्शनपदम्य निद्ययपरत्वं- मभिप्रेत्य, संशय-निययसाधारणज्ञानमात्रपरत्वे तु नैतदोषयाव- कागः, अद्यजातेत्यादावयद्यजातत्वावच्छिन्ने पय.पानकर्ट त्वस्य मंग- यात्मकसंसर्गज्ञानसम्भवात्, एवं पयमा मिचतीत्यादावपि सेकः पयःकरणकत्वसंवर्गवानिति निययविरहदशायां सेकः पयःकरणक- त्वममर्गवान वेति संशयात्मकसमर्गज्ञानसम्भवात् । न च यदा तादृशसंशयोऽपि नास्ति तदापि तादृगशाब्दबोधायभिचार इति वाच्य। तदानौं शाब्दबोधामिद्धेः, अन्यथा तद्धविच्छिन्ने तद्ध- विच्छिन्नवत्त्वरूपनिष्कृष्टयोग्यतापक्षेऽपि व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । वस्तुतम्नु करकाभिप्रायप्रयुक्त (१) पयमा सिञ्चतीत्यादौ सेको न जस्लत्वाश्रयेतव्यक्तिकरणक इति सेके करकाकरणकत्वबाधनिश्चय- दशायामपि मेकलावच्छिन्ने जलकरणकत्वत्वप्रकारेण करकाकर- एकवान्वयवोधापत्ति', नादृशवाधनिश्चयदशायामपि सेकत्वरूपेण सेके जलकरणकत्वत्वरूपेण जलकरणकत्वस्य समर्गनिश्चयाभावात् । न चेष्टापत्तिः, साम्प्रदायिकैस्तदानौ तादृशान्वययोधण्यानभ्युपगमा- दित्येव दूषणं, नव्यमते तु वक्ष्यमाणनिष्कृष्ट योग्यत्वापेक्षया गौरव- मेवाच दूषणमित्यवधेय। (१) जलत्वरूपेण करकाबोधेच्छयोचरित इत्यर्थ | ·शुदाण्यनुरोयखगड़े योग्यताबादः । २४८ केचित्तु अस्य योग्यताले बहिना पिचतीत्यादौ सेको न वहिकरणक इति बाधनिश्चयदशायां सेकवावच्छिन्ने तमिकर- एकलवरूपावयितावच्छेदकावचिनसभर्गज्ञानामभवात् मेकत्वाव- छिने वह्निकरणकचत्वरूपविशिएधर्मान्वयितावच्छेदककशाब्दबो- धामम्भवेऽपि विशेध्ये विशेषणमिति न्यायन सेको वहिकरणक इति प्राब्दबोधो दुर्वारः, तत्र वशित्व-करणत्वचादेः प्रत्येकधर्मास्यैवान्च- यितावच्छेदकतया यथोकबाधनिश्शयसत्त्वेऽपि मेकवावच्छिने करण- त्वत्वावच्छिन्नस्य करणलत्वावच्छिन्ने पहिलावच्छिन्नस्य च संसर्ग- निश्चयमम्भवादित्याः । तदसत्, अन्वयितावच्छेदकत्वरूपेण लक्षणे न प्रवेभः परन्तु चेकत्वावच्छिन्ने करणत्यत्वरूपेण करणत्वं प्रकार: करणावावावच्छिन्ने वभिलेन वह्निः प्रकारः इत्याकारकशाब्दबुद्धिं प्रति सेकलावच्छिन्ने वहिकरणकलवरूपविशिष्टधर्मावच्छिवममर्ग- जानं योग्यतेत्यादिक्रमेण लक्षणं विवक्षितं, अता विशेय्ये विशेषण- मिति न्यायेन विशिष्ट स्यैव वैशिध्यमिति न्यायेन च सेको पति- करणक इति शाब्दबोधस्य यथोकवाधनिश्चयमत्त्वेऽसम्भवात् उभय- साधारण-वधिकरणकत्वबावच्छिनाकारताया एवोतक्रमेण स्वक्ष्य- तावच्छेदके प्रवेगात् । न चोभयसाधारणविशिष्टप्रकारतायां मानाभाव इति वाच्यं । तथा पति रझदण्डवान् पुरुष इत्यादि- विमिष्टबुद्धौ पुरुषो न रक्तदण्डवानित्यादिवाधबुद्धेः प्रतिबध्यप्रति- बन्धकभावदयापत्तेः वक्ष्यमाणनिष्कृश्योग्यतापक्षेऽयुक्तदोषस्य दुवा- रखापत्तेश्चेति दिक। 'समभिव्याहतेति प्रश्तेत्यर्थः, तदीयतत्संसर्गव्यायधर्मवत्त्वं तसं ·२५. तत्ववितामयो पदार्थसंसर्गव्याप्यधर्मवत्वं, वाक्यार्थस्यानुमेयत्वापत्तेः । न च वस्तुगत्या संसर्गव्याप्यो यो धर्मस्तत्त्वं तच्च न जातमुपयुज्यते इति नानुमेयः संसर्ग इति वाच्यम् । योग्यताभ्रमाच्छाब्दभ्रमानुपपत्तः। अतएवानन्वयनि- सर्गेण तद्योग्यतेति फलितार्थः, 'वाक्यार्थस्येति एतत्संगपविर स्थलीयमान्दनोधमापसेव पूर्वमेकपदा परपदार्थ संसर्गस्यानुमाना. पत्तेरित्ययः, एतत्संभयविरहस्यले यच यब शाब्दबोधस्तथ तचैव गाब्दोधात् पूर्व एतनिययस्य वयाभ्युपगमात् व्याप्यवत्ता निश्चय सत्येनानुमितिमामपीसत्त्वादिति भावः। 'संमर्गव्याप्येति, तदीय- तत्यमर्गव्याप्येत्यर्थः, 'तत्त्वमिति, तसंमर्गप तयोग्यतेति शेषः । 'योग्यताक्रमादिति, ददश्च शाब्दभ्रमानुपपत्ती हेत:(१) बहिना- मियतोत्यादौ यता निरुयोग्यताया धमो न तु स्वरूपमती मा. अतः भाब्दभ्रमानुपपत्तेरित्यर्थः । न पेयं गाब्दप्रमायां हेतुरिति वाचं । बाधनिश्यदभायां भादप्रमापत्तेः विनरचेचे विनष्टरूप- वृत्तादाम्यप्रतिपादकसत्रदत्यादिवाक्यजामायासव्याथेति भावः । (१) योग्यताप्रमादिव्यच पञ्चम्यर्थ प्रयोन्यत्वं, चन्चयचास्य शाब्दभमानु- पपत्ती तथाच योग्यताधमप्रयुता या शाब्दभ्रमानुपपरिसत इत्यर्थ , प्रयुक्तित्वञ्च वहिषययोग्यत्वामावप्रयोज्यत्व, भवति चायोग्यस्थले निगल- योग्यताया. सरूपसत्या कारणत्ववादिनस्तव मते योग्यताविरहप्रयु- तय मान्दधमाभाव, सिद्धान्तिमते तु तद्भमादेव माब्दमम इति भाव ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े योग्यतावाद । रेपूर श्थयविरह एवं योग्यता स्वरूपसती हेतुः तत्र तहमी कैचित्तु निस्कयोग्यताया भमाद्यः शाब्दभमः तदनुपपने- रित्यर्थ इत्याहुः । नदमत्, निरुतयोग्यताभ्रमादित्यच हि पञ्च- म्यर्थो जन्यत्वमुत्तरत्वं वा, नाद्यः भाब्दभ्रमे निरुतयोग्यताधम- जन्यत्वस्यवासिद्धः योग्यताश्रमजन्यत्वस्य प्रकृतानुपयोगितया तद- भिधानस्य व्यर्थत्वापत्तेः । अत एव न द्वितीयोऽपि तदभिधानस्य व्यर्थत्वादिति ध्येयं(र)। 'अत एवेति वहिना सिञ्चतीत्यादौ प्राब्दभमानुपपत्तेरेवे- त्यर्थः, तत्र(१) अन्ततो भगवत एवानवनिश्चयस्य सर्वदा सस्षा- दिति भावः। ददमुपलक्षणं पयमा पिञ्चतत्यादानेकस्य पुरुषस्था- नन्वयभ्रममत्त्वे पुरुषान्तरस्यापि भान्दप्रमानुत्पत्त्यापत्त्यापि बोध्यं । 'श्रनचयनिययेति, तद्धमन्वयितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- नद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाषप्रकारकनिश्चयमामान्यस्य विशे- (१) तथाचायोग्यस्यन्ते एतन्मते योग्यताविरहादेव शाब्दानुपपत्तरित्य- स्यैव बलमुचितत्वात् तत्स्थलीयशाब्दबुद्धेोग्यतायमस्य जन्यताया- उत्तरवर्तिताया प्रदर्शनानर्थयादिति भाव । वस्तुता भाब्दप्रमो म जायत एव तत्यामडामपनेतुं योग्यताप्रमजन्यतया तस्य प्रसिद्धि • ितेत्येवान ध्यानदीन मन्तव्यं । (१) यन्त्र सेको न वहिकरणक इति निश्चयस्तत्र मासु वहिमा सिद्ध तीति शाब्दश्चम यत्र तु स नास्ति सत्रैव तादृशशाब्दसमस्य निष्परि- पथिकत्वेन क शादधमानुपपत्ति यन्वयाभावनियामावस्यैव योग्य- तात्वस्य वक्तयत्वादित्याशयम यदुवं यनन्वयेत्यादि तदपि न, ईसरॉयं- तादृशनिर्णयस्य सर्वदेव सत्वादित्याइ तनेत्यादिना ।

·२५२ तत्वचिन्तामो भावनिथये तत्प्रकारकशाब्दज्ञानानुदयात् इति परा- स्तम् । नापि समभिव्याहतपदार्थसंसर्गाभाव- य्यतावच्छेदकतासम्बन्धेनाभावः,(२) तादृशनिययमामान्यस्य वि- भ्यतावच्छेदकलाभावो वा तद्धर्मावच्छिने नद्धविछिन्नम्य योग्य- तेत्यर्थः, वझिना मिश्चतीत्यादौ सेकत्वेऽपि घटादि निष्ठस्य वहिकर- णत्वाभावप्रकारकनिशयस्याभावमत्वादतिव्याप्तिवारणाय सामान्यपदं, 'खरूपमती हेतुरिति, यत्र विशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन सद्धर्माव- छिनप्रकारकशाब्दबोधः, तच विशेषणताविशेषमम्बन्धेन निरुको- ऽभाव इति मामानाधिकरण्यप्रन्यामत्त्या स्वरूपमती हेतरित्यर्थः, खरूपसद्धेतत्वे व्यतिरेकमहचारं प्रमाणयनि, 'तचेति, तद्धमावच्छिन्न- इत्यर्थः. 'तद्धाभावनिश्चय इति स्वस्य नविच्छिन्नाभावप्रका- रकनिश्चय इत्यर्थः, 'तत्प्रकारकेति स्वस्य तद्धविच्छिन्ने तद्धर्मा- वच्छिन्न प्रकारकशाब्दयोधानुदयादित्यर्थः, 'परास्तमिति । तविच्छिन्ने नद्धर्मावच्छिन्नाभावप्रकारकतत्पुरुषोयनिश्चयमामा- न्याभावस्तद्धर्मावच्छिन्ने तत्पुरुषोयतविच्छिन्न प्रकारकान्वयबोधे योग्यतेति विवक्षयं प्रतो नोक्रदोष इति वाच्यं । स्वीयानन्वय- निययविरहदशायामयोग्येऽतिव्याप्यापत्तेः केवलान्वयिन्यव्यायापत्ते. दुर्वारत्वाचेति भावः। 'समभिव्याहतेति प्रचते त्यर्थः, तदीयतत्- (0 इत्यपास्तमिति क.,ख. । (१) तइविछिन्ने तादृशनिश्चयस्य सत्त्व एव तहम्र्मेऽपि अवच्छेदकता. सम्बन्धेन तनिश्चयसत्वादिति भाव ।

·शब्दास्यतुतीयख्य योग्यतावाद । २५२ व्याप्यधर्मशून्यत्वम्, प्रमेयमभिधेयमित्यादौ संसर्गाभा- वस्यामसिझा तदनिरूपणात् गेहनिष्ठघटाभावे प्र- - मंसर्गाभावव्याप्यधर्मशून्यत्वं तेन संमगेण तदयोग्यतेति फलितार्थः । इदश्च जातमुपयुज्यते इति न शाब्दधमानुपपत्तिः शाब्दभ्रमस्थले वस्तुगत्येतस्यासत्वेऽप्येतजमादेव शाब्दभ्रमोपपत्तेरिति भावः । 'अप्र- सिति, प्रमेयादिनादास्यस्य केवलान्चथिलादिति भाव.। 'तदनि- रूपणात्' उकयोग्यताज्ञानासम्भवात् । नन्वेकपदार्थान्वयितावच्छेदक- संसर्गेऽपरपदार्थ निष्ठत्वाभावव्याप्यधर्मशून्यत्वं मेति नोकदोष (१) इत्य- रुचेराह, 'गेहनिष्ठेति गेहे घटाभावनियय दूत्यर्थ', 'तनिश्चयेऽपि' उनयोग्यतानिश्चयेऽपि, 'घटोऽस्तौति वाक्यात्' गेहे घटोस्तौति वाक्यात्, 'अन्वयज्ञानानुयादिति योजना, तथाचैतस्य योग्यता गेहे घटोऽस्तोत्यादौ बाधनिश्चयमत्त्वेऽपि एतविथयसत्त्वे प्राब्दबोधा- पत्तिः। न च बाधनिययस्य विशिटवुद्धिमा प्रतिबन्धकत्वात् तत्म- वादेव न नदानौं माब्दयोध इति वाच्य । नाई श्रावश्यकत्वाचद- भाव एव हेतर किमेनज्ञानस्य इतन्वेन तदभाववत्त्वे एनज- . (१प्रमेयमभिधेयमित्यादौ न ह्येव कोऽपि अभिधेयादित्तित्वाभावो य. प्रमेयतादात्म्यत्वं व्याप्रोति, व्याप्नोति घ गगनत्व, तच्कून्यत्वन्तु वर्तत- एव प्रमेयतादात्म्यस्य इति नोक्तदोष इत्यर्थः, जगत्तित्वात् प्रमेय. तादात्म्यस्य गराणादस्तु यतचात्यादिति भाव । वहिना सिञ्चतीत्यादौ लक्षणासत्त्वञ्च वझिकरणत्वीयखरूपसम्बन्धवस्य सेकनिछावाभाव- म्याप्यत्वात् वशिकरणवीयस्वरूपसम्बन्धस्य से कात्तित्वादिति भाव ।

·तत्वचिन्तामो २५ . मिते घटोऽस्तौतिवाक्यात्सन्निश्चयेऽप्यन्वयन्नानानुदयाच। नापि बाधकप्रमाणाभावः, अन्यच यहाधकं तद. भावस्यायोग्यपि सत्त्वात्। नापि प्रकृतसंसर्गबाध- कस्याभावः, प्रतियोगिसिध्यसिद्धिव्याघातात् । न च ज्ञानस्य व्यतिरेके एतदभावज्ञाने वा शाब्दबोधाभावस्य अनुभव- सिद्धत्वाभावादिति भाव:(१) । 'वाधकप्रमाणेति तत्र तत्संसर्गाभाव- प्रमाविशेष्यत्वाभावस्तत्र तद्योग्यतेत्यर्थः, एतस्या ज्ञानं शाब्दधी- हेतुरिति न गाब्दधमानुपपत्तिः, बाधनिश्चयदशायाञ्च नेतज्. ज्ञानसम्भव इति बाधनिश्चयदशायां न शाब्दबोधातिप्रमङ्ग इत्य- भिमानः । केवलान्वयिन्यामिद्धितादवस्थ्यच्च स्वयमेव वक्ष्यत. इति न मन्दर्भविरोधः विशेषाभावाभिप्रायेण दोषमाह, 'अन्यति, 'अन्यत्र यद्वाधक' अन्यनिष्ठं यद्दहिकरणवादिभंसर्गाभावप्रमा- विशेष्यत्वं तदभावस्य सेकादावपि सत्त्वादित्यर्थः, तथाचातिप्रमग- इति भावः । 'नापि प्रकृतेति तनिटं यत्तत्संसर्गाभावप्रमाविशेष्यत्वं तस्य तचाभावस्तब तद्योग्यतेत्यर्थः, एवञ्च वहिना सिञ्चतीत्यादौ सेकादिनिष्ठं यद्दङ्गिकरणलादिसंसर्गाभावप्रमाविशेष्यत्वं तदभावस्थ सेकादावसत्त्वाम्रातिप्रसङ्ग इति भावः । 'याघातादिति(९) पयसा () तथाच मान्वय-व्यतिरेक इति भाव । (२) पय करणकत्वसंसर्गाभावप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वं यदि च सेकादि- निषं तदा न तदभाव , यदि च तत्र नास्येव तादृशविशेष्यत्वं तदा सेंकादिनिएतादृशविशेष्यत्वस्यालोकतया तदभावस्याप्यसिद्धिरतो थ्याधातादित्यर्थ ।

·शब्दाख्यारोपणण्टे योग्यतावाद । २५१ प्रकृतसंसर्ग अन्यत्र सिद्धस्य बाधकप्रमाणस्याभाषा, प्रकृतसंसर्गस्थ प्रथममप्रतीतेः अयोग्येऽपि तत्स- मिश्चतीत्यादौ योग्यव्यवहारव्याघातादित्यर्थः । सामान्यामावस्तु(९) 'नायौतरेत्यादिना ये निराकार्य इति मासङ्गतिः। प्रकृतसंसर्ग इति नदीयप्रकृतसंभगऽन्यत्र प्रसिद्धायास्तत्तिखाभावप्रमाया अभाव- स्तव नधोग्यतेत्यर्थः, 'मझतसंसर्गस्येति, नदीयमकृतसभर्गस्य तदीय- मतसंसर्गलरूपेण शाब्दबोधात्मागमतौतेरित्यर्थ , तदीयप्रकृतसमर्गत्वं हि तनिष्ठतदीयसंसर्गस्वं गाब्दबोधात्पूर्वश्च एकपदार्थनिष्ठतया ना- परपदार्थसंसर्गस्य ज्ञानमिति भावः । ननु प्रहातलमन्वयितावच्छेद- कत्वमतो नाथं दोष इत्यत श्राद्ध, अयोग्येऽपीति अन्यनिष्ठतादृश- प्रमाव्यरभावमादायायोग्येऽपि तत्सत्त्वाचेत्यर्थः, एतच्च विशेषाभा- वाभिप्रायेण, सामान्याभावस्त 'अपि चेत्यादिना अये निराकरणीयः। (१) ननु प्रमाविशेष्यत्वीयविशेषाभावात्मकयोग्यताभिप्रायनिराकरण- सावे प्रस्तुतस्यापि सामान्याभावस्य निराकरणानभिधान, यभिधा- मञ्च प्रकारान्तरामावनिराकरणस्य इन्दसतिरित्येव न यतस्तस्यापि वक्तचत्वादित्याए, 'सामान्याभावस्विति । न घास्य वलयत्वात् तत्रा- भिधानमन तु न कुत इति वायं । तत्र तदुक्ते. सन्दर्भविशेषाया. तत्वात् सतन्लेकाधीनत्वाच । वस्तुतोऽच तादृशविशेष्यतायाः सामा- न्याभावो विवक्षणीयस्तत्रायोग्ये योग्ये च न कोऽपि दोय कथमन्त्रा- न्यथाभिधार तत्र याधातदोषकपनमित्यसगतिरिति चेत्, न, सामा- नयामावस्यादि निराकरणपत्पादिया सामान्यामावावति ।

·२५६ तत्त्वचिन्तामणौ त्त्वाच्च। तच वाधकमप्यस्तीति चेत्, नई प्रकृतसंसर्ग- बाधकस्याभावः तचाप्रसिद्धम् । अतएव तव बाधक- स्वाप्यनिरूपणम् । नापीतरपदार्थसंसर्गाभावप्रमा- भाते, 'तति अयोग्य इत्यर्थः, 'बाधकमप्यतीति वझिकरणावा- धचयितावच्छेदकसम्बन्धे सेकादिवृत्तित्वाभावाभवास्तीत्यर्थः, तथाच नदीया चयितावच्छेदकसम्बन्धे तदीयान्वयितावच्छेदकमम्बन्धनिष्ठा. यातत्तित्वाभावप्रमाया अभावमात्र तयोग्यतेति भावः। भावार्थ- मनूद्य दूषयनि, 'नहि प्रश्तेति तदीयान्वयितावच्छेदकसम्बन्धे त- दीयान्वयितावच्छेदकसम्बन्धनिष्ठायास्तवृत्तिवाभावप्रमाया प्रभाव- इत्यर्थः, तच तद्योग्यत्वमिति शेषः। 'तत्व' तद्रूपं योग्यत्वञ्च, 'अमिळू' योग्यस्यले प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या प्रसिद्धं । ननु पयसा सिञ्चतीत्यादौ पय.करणकत्वसंमर्गे यदि पय करणवसंमर्गनिष्ठसेकत्तिवाभावप्रमा-- या प्रभावोऽप्रमिद्धस्तदा तादृशप्रमावताजानं कुतो न भवतीत्यत- बाह, 'श्रत एवेति प्रसिद्धत्वादेवेत्यर्थः, 'तत्र' योग्यम्यले, 'बाधक- स्थापनिरूपणमिति पय.करएलायन्वयितावच्छेदकसम्बन्ः पयःकर- पावाद्यवयितावच्छेदकमम्बन्धनिष्ठमेकादित्तिवाभावप्रमावत्त्वस्याय- ज्ञानमित्यर्थः, प्रथमे मामान्याभावमाशङ्कते,) 'मापौतरेति तथ (१) प्रथमे बाधकप्रमाणाभाव इति लक्षणस्य तत्र तत्संसर्गाभावप्रका- एकप्रमाविशेष्यत्वाभावरूपोऽर्थः। तत्र सप्तम्यर्थी घटकत्व सामान्या- भावमित्यत्रान्वेवि तथाच तादृशविशेष्यत्वाभावघटको योऽभाव स सामान्यभाव एव विवक्षित प्रत्याशहा।

·शब्दायतुरीयखगड़े योग्यमावाद। . विषयत्वाभावोऽपरपदार्थे, केवलान्वयिन्यमसिहे।। ए. तेन यवासम्बन्धग्राहकं प्रमाणं नास्ति तयोग्य मिति निरस्तम् । नापि बोधनौयसंसर्गाभावप्रमाविरहा, प्रतियोग्यप्रसिद्दे, बोधनीयसंसर्गस्य प्रागप्रतीतेः यो- ग्यता च न स्वरूपसत्युपयुज्यते इत्युक्तम्, अयोग्ये तत्- तदौयसंसर्गाभावप्रमाविमेय्यत्वमामान्याभावस्तत्र तद्योग्यतेत्यर्थः, 'के- वलान्वयिनीति, प्रप्रमेयादितादात्म्यममर्गस्य केवलान्वयित्वादिति भावः । एतेन' केवलापयिन्यप्रसिद्धत्वेन, 'असम्बन्धग्राहकेति, यर यदीयावयितावच्छेदकसम्बन्धाभावप्रमाकरणं नास्तीत्यर्थः, 'तद्योग्य- मिति तय तयोग्यमित्यर्थः,(१) पूर्वत्र तत्तत्संसर्गाभावप्रमाविशे- व्यत्वाभावः, अत्र च स्वजन्यतत्तत्मसर्गाभावप्रमाविशेष्यवमम्बन्धेन(१) ततकरणाभाव रति भेदः । 'बोधनौयसंसर्गति वोधनीययोईयोर्यो- उन्वयितावच्छेदकमम्बन्धस्तनिष्ठतदम्पषितावच्छेदकसम्बन्ध इनि यावा, तदभावप्रमायास्तवामावस्तत्र नयोग्यतेत्यर्थः, 'प्रतियोग्यप्रमिद्धेरिति प्रमेयमभिधेयमित्यादौ केवलान्वयिनि प्रतियोग्यप्रमिद्धेरित्यर्थः, प्रमेयनिष्ठाभिधयतादात्म्यममर्गस्याभावाप्रमिद्धेरिति भावः। दूषणा- न्तरमाद, 'वोधनौयेति, बोधनीयैकपदार्थनिष्टतया बोधनीयापर- पदार्थसंमर्गस्थ माब्दबोधात् प्रागप्रतीतेरित्यर्थः । नन्वियं स्वरूपमती तरिति नायं दोय इत्यत आह, 'योग्यता चेति, उनयोग्यता (१) तत्तद्योग्यमित्यर्थ इति क, ख.। (१) सत्र समदं नाट्टाप्रमाकरमपर। . 33 ·२५८ तत्वचिन्तामणी सत्त्वस्यानिरूपणाच । अपि च स्वीयवाधकप्रमाधि- चेत्यर्थः, 'इत्युतमिति इत्यत्र युक्ति: पूर्वमेवोफ्रेत्यर्थः, तथा मति वहिना मिश्चतीत्यादौ शाब्दभमानुपपत्तिरिति भावः । दूषणा- न्तरमाह, 'अयोग्य इति, 'तत्मत्वस्येति मेकादिनिष्ठस्य वझिकर- पणत्वादिसंसर्गस्याप्रमिया सेकादौ सेकादिनिष्ठस्य वहिकरणत्वा- दिसंमर्गस्य याऽभावप्रमा तत्मत्त्वस्य ज्ञानामम्भवाचेत्यर्थः,९) तथा नायोग्यत्वव्यवहारानुपपत्तिरिति भावः,(२) । इदमुपलक्षणं तनिष्ठ- तत्समर्गस्तत्र तद्योग्यतेत्यस्यैव सम्यक्त्वेन शेषांशस्थानतिप्रयोज- नकत्वाचेत्यपि बोध्य(४) । ननु तदीयावयितावच्छेदकसम्बन्धे तद्- वृत्तिवाभावप्रमासामान्याभावस्तच तदन्वयबोधे योग्यतेति विव- क्षणेयमतो विशेषाभावमादाय न पूर्वोक्तातिप्रसङ्ग इत्यरचेराह, "अपि चेति, तादृशप्रमासामान्याभावपदेन बत्तत्पुरुषोय-तादृश- (९) वहिना सिञ्चतीत्यादौ योग्यताम्रमाच्छाब्दभ्रमानुपपत्तिरूपयुक्तिरित्यर्थ । २) तयाध प्रतियोग्यप्रसिया प्रभावाप्रसिद्धिस्तदप्रसिद्ध्या तानस्याप्य- सौकत्वमिति भाव । व्यवहर्त्तव्यस्य तादृशप्रमारुपायोग्यत्वस्य ज्ञानासम्भवादिति भाव । (४) न च योग्येऽपि भाब्दबोधात् पूर्व योग्यत्व्यवहारानुपपत्तिरप्यत्र दोष एव सेकादौ सेकादिनिष्ठपथ करणकत्वादिससर्गाभावप्रमाभाव- भानाभावात् व्यवहारोपयिकतादृशामावरूभयोग्यत्वात्मकयवहर्तव्य तावच्छेदकज्ञानस्य तत्पूर्वमपेक्षणीयत्वात् इति वाथं । शाब्दधीप्राक तादृशव्यवहारस्य निष्पयोजनकतया तस्य शाब्दात् परत एव खो- कारात् ।

·प्राब्दायतुरीयखणे योग्यतावाद । २५६ रहस्यायोग्यापि सत्त्वात् बाधकममामावविरहस्य यो- ग्येऽपि ज्ञातुमशक्यत्वात् परममाया अयोग्यत्वात् । न - प्रमावावच्छिन्नाभावो विवचितः तादृशप्रमावावच्छिन्नाभावो वा, श्राधे तस्यापयितावच्छेदकमम्बन्धे तत्तत्पुरुषोय-ततिवाभाव- प्रमात्वावछिन्नाभावस्तव तत्तत्पुरुषोयतदन्वयबोधे योग्यतेति ल- क्षण फलितं तच्चायोग्येऽतिव्याप्त वहिना मिशतीत्यादावपि यस्य पुरुषस्य शाब्दभ्रमः वहिकरणवादिसमर्ग तत्पुरुषोयसेकादित्ति- वाभावप्रमामामान्याभावस्य सत्वादित्याह, 'स्वीयेति थस्य पुरुष- स्य शाब्दभ्रमस्तत्पुरुषोयमेकादित्तित्वाभावप्रमावावच्छिन्नाभा- वस्येत्यर्थः, 'योग्येऽपि वशिकरणत्वादिससर्गऽपि। न च तत्तत्पुर- पौय-नदम्बयबोधे योग्यतापि तवास्तौति वाच्य। सकलपुरुष-सकल- कालमाधारणयोग्यताया एव तत्राभ्युपगमादिति भावः । द्वितीये पाह, 'बाधकप्रमामाथेति तशिवाभावप्रमावावच्छिन्नाभावस्ये- त्यर्थः, 'जात' प्रत्यक्षतो जातुं, 'योग्यत्वादिति तादृशप्रमालावच्छि- नाभावस्थाप्ययोग्यलादित्यर्थः, योग्यप्रतियोगिकवादिति भावः । (१) वहिना सिधतीत्यादौ यस्य वहिकरणत्वौयनिरूपकत्वसम्बन्धे कदापि सेकादिवृत्तित्वाभावामा न जाता तस्यैव तादृभप्रमाभावमादायात्र दोष । प्यन्यथा यस्य वहिकरणऋत्वसम्बन्धे कदाचित् सेकादिति- .वाभावपमा आयते कदाचित् बाहशम्थले शाब्दममोऽपि आयते तस्य तादृतासम्बन्धे तादृशप्रमासामान्यामावविरहात् तादृशस्यन्ने दोया- भाव इति ध्येयम्।

·नाचिन्तामो च स्वरूपसम्मेवार्य हेतुः, स्वीयबाधकममाविरहदशायां योग्यतासमेण शाब्दभ्रमानुपपत्तेः, अन्वयमयोजक- रूपवत्त्वेन बाधकप्रमामावविरहोऽनुमेय इति चेत्।न। सेकानन्विततोये ट्रवद्रव्यत्वे सत्यपि बाधकसत्त्वेन व्य- भिचारात् उपजीव्यत्वेन तस्यैव योग्यतात्वापत्तथ । न चैवमेवेति वाच्यम् । श्राकाहासत्यन्वयप्रयोजक- 'खोयबाधकामेति वकिरणकवादिसंसर्ग खोयमेकादिवृत्तिला- भावप्रमाविरहदमायामित्यर्थः, 'योग्यताधमेणेति उनयोग्यताधम- स्यैव सत्त्वेनेत्यर्थ', एवकारावस्तुमदुनयोग्यताव्यवच्छेदः, 'अन्वयप्रयो- जकेति, अन्वयस्वरूपयोग्यतावच्छेदकधर्मवत्सम्बन्धवेनेत्यर्थः, जल- संसर्गः मेककरणवत्तित्वाभावप्रमामाचविरहवान् द्रवद्रव्यसम्बन्ध- लादित्यनुमानप्रकार इति भावः । 'मेकानन्वितेति, सेकाकरणो- भूततोये इत्यर्थः,(१) 'बाधकमत्त्वेन' तत्सम्बन्धे सेककरणलवृत्तिला- भावप्रमासत्त्वेन, इदमुपलक्षणं सेककरणीभूततोयस्यापि भेककरण- बात्तिसम्बन्ध(२) व्यभिचारो बोध्यः । 'उपजीव्यत्वेन' भवदुनयो- ग्यताज्ञानोपजौयज्ञानविषयत्वेन, 'तस्यैव' अन्वयप्रयोजकरूपवत्त्वस्यैव । (V सेककरणत्वारतितोयसम्बन्ध इति यावत् । 'दवदव्यत्वे' दवदव्य- सम्बन्धवे इत्यधिक पाठ ग.पुस्तके वर्तते। (१) सेककरणीभूततोयस्य वीयरूपादिवत्तिसमवायादौ सेककरणव- इतिवाभावप्रमासत्वादिति भाव ।

·शब्दास्यत्रोपरखण्ड़े योग्यतावाद । रूपवत्त्वे सत्यप्यनाप्तवाक्ये) बाधकप्रमायामन्वयाबो- धात, बाधकप्रमाविरहो हेतुरिति चेत्तह्यावश्यकत्वात् सैव योग्यता। इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दास्यतुरौयखण्डे योग्यतावादपूर्वपष्टाः ॥ 'अन्वयायोजकरूपवत्वेऽपि' नज्ञानसत्वेऽपि, 'अनामवाक्ये स्थूल- जलाभिमायप्रयुफे पयमा मिचतीत्या दिवाक्ये, 'पाधकममायामिति सेको न जलकरणक इत्यनुभव इत्यर्थः, "बाधकप्रमाविरह इति बाधनिश्चयाभावोऽपि स्वरूपसद्धेतुरित्यर्थः, मैव' वाधनिश्चयगन्यतेव, 'योग्यता' गाब्दधौगनिका, अखिति शेषः। किमेतज्ज्ञानस्य हेतुलेनेति भावः । इदमायाततः तादृशाप्रमावसामान्यलचपप्रत्या- मत्तिजन्यतादृशप्रमामामान्यज्ञानाभावलसामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिजन्य- तदभावज्ञान-तदमंसर्गागहमइष्टतेन नजन्यविशिष्टानुभवजन्यस्मति- महकतेन वा मनसैवोपनौतभानात्मकस्य ननिश्चयस्य कचित् मंग- यस्य च सम्भवात् प्रामवाक्यादिना व्यभिचारादरमहदभायां व्यभि- चारिणा लिङ्गेन च तज्ज्ञानस्य सम्भवाच । वसुतस्तु वृत्तित्वस्या- धिकस्य प्रवेशाध्यमाणपेच्या गौरवमेवात्र दूषणमवसेयमिति दिक् । इति श्रीमयुरानाथ-तर्कवागौमविरचिते तत्त्वचिन्तामपिरहस्ये शब्दायतरीयखण्डरहस्थे योग्यतावादपूर्वपक्षरहस्यं । (१) अनामोल वाक्य इति ख•| ·२६२ तत्वचिन्तामणी अथ योग्यतावादसिद्धान्तः। उच्यते बाधकप्रमाविरहो योग्यता, सा चेतर- पदार्थसंसर्गेऽपरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्र- श्रथ योग्यतावादमिद्धान्तरहस्य । भनु तद्धावच्छिन्नेऽन्वयितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगि- ताक-तद्धावच्छिन्नाभावप्रमाविप्रोव्यत्वसामान्याभावो वाधकममा- विरह म च प्रमेय वायमित्यादावप्रसिद्ध तादाम्यसम्बन्धेन वा- ध्यत्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धे, एव प्रमेयस्य घट इत्यादौ यत्र प्रमे- यवादिलवणाभेदसम्बन्ध एव षष्ठ्यर्थस्तस्य च विशेषणताविशेष- सम्बन्धेन घटादावन्वयस्तत्र, यत्र वा स रूपवानित्यादौ तदादिपद विशेषणताविशेषसम्बन्धेन प्रमेयवादिरूपेणं प्रमेयघटादिपर तत्र चाव्याप्ति विशोषणताविशेष्यसम्बन्धेन प्रमेयत्वाधभावाप्रसिद्धे, एव भगवता ज्ञायते() घट इत्यादावपौत्यत श्राह, 'मा चेति बाधक- प्रमाविरहरूपा योग्यता चेत्यर्थ , 'दूतरपदार्थति, अत्र इतरनमः परत्वञ्चाविवक्षित तबुद्धेर हेतुत्वात् श्रय घट इत्यादौ (९) विशेषण- (७.चत्र रतीयार्थ' कर्टव तबाधेयत्वरूप भात, धात्वी भान, विषयत्व- माख्यातार्थ , तदन्वयश्च स्वरूपसम्बन्धेन घटे, तथाच भगवदाधेयज्ञान- विषयतावान्धट इत्येव बोधस्तत्र स तु न सम्भवति तब खरूपसम्बन्धेन • तादृश विषयवाभावाप्रसिद्या निराजयोग्यताविरहादिति भाव । १ तब इदम्वावच्छिन्नस्यैत्र घटतया घटस्यैव इदन्त्वावच्छिन्नतया इत मवादाप्रमिद्धिरिति भाव ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे योग्यतावादः । माविशेष्यत्वाभावः। प्रमेयं वाच्यमित्यव प्रमेयनि- विशेष्ययोरभेदस्यले योग्यत्वानुपपत्तेश्च । परन्तु तदीयान्वयिताव- च्छेदकसम्बन्धे तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रकारकामा विशेष्यत्व-. सामान्याभावस्तच तद्योग्यतेत्येव विवक्षितं, बजिना सिञ्चतीत्यादौ वहिनिष्ठकरणताया निरूपकवरूपान्वयितावच्छेदकसम्बन्ध मेक- निष्ठात्यन्तांभावप्रतियोगित्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्यैव सत्त्वानाति- व्याप्तिः। वहिनिधकरणताया निरूपकवरूपसंसर्गपि सेकनिछा- त्यन्ताभावप्रतियोगिलप्रमाविशेष्यत्वस्य घटादिनिष्ठस्याभावसत्त्वादति- व्याप्तिवारणाय सामान्यपदोपादान । न च श्रोतुर्यदा वहिनिष्ठ- करणताया निरूपकवरूपसंमर्गे सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित- प्रमा नास्ति तदाऽतिव्याप्तिरिति वाच्यं। स्व-परसाधारणप्रमामाच- विष्यवाभावस्य प्रवेशदनादौ संसारे तदानीमध्यवश्यं कस्यचित् पुरुषस्य तत्र तादृशमतियोगित्वममासत्त्वादन्ततो भगवत्प्रमामत्त्वाच । पयमा सिञ्चतीत्यादौ पयोनिष्ठकरबताया निरूपकतारूपान्वयि- तावच्छेदकसम्बन्धेऽपि सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलधमविधेय्यत्व- मत्त्वादसम्भववारणाय प्रमेति । न च सर्वदा तादृशभ्रमविरक्षाद- यदाकदाचित् तादृशज्ञानविशेष्यत्वाभावमादायैव नत्र लक्षणमङ्ग- तिरिति वाच्यं । अनादौ संसारे सर्वदैवावश्यं कस्यचित् पयो- निउकरणतानिरूपकवल-प्रमेयत्वादिना थेन केनापि रूपेण वा नच तादृशप्रतियोगिलभ्रममत्वात्, प्रमात्वञ्च भमभिन्नत्वं तेन पयोनिह- करणतामंमाकाशौ सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनावित्यांशिकम- मूहालम्बनप्रमाविशेष्यत्वमादाय नामम्भवः । न च तथायि पयोनि- ·२६४ तावचिन्तामणौ छात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रमाविशेष्यत्वं गोत्वे प्रसिई छकरणतासंसर्गः सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मवानित्यादिप्रमा- विशेय्यतया असम्भव इति वाच्यं । तादृशप्रतियोगित्वप्रकारलाव- छिनायाः प्रमाविशेष्यताया अमावस्य विवक्षितत्वात्, प्रकारखञ्च विशेषणताविशेषमम्बन्धावच्छिन्नं याह्यं तेन एककालीनत्वादिसम्बन्धेन तादृशप्रतियोगिखप्रकारकप्रमामादाय नासम्भवः । अथै विषयता- खमपहाय विशेष्यतावेन कथमुपादानं । न च पयःकरणत्वसंसर्गत्वं सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीति प्रमाविषयत्वं पयःकरणत्वसंसर्गवत्व- घटकतया पयःकरणत्वसंसर्गेऽप्यस्तीत्यसम्भववारणाय तेन रूपे- णोपादानमिति वाच्यं । तादृशप्रतियोगिलप्रकारकत्वावच्छिनवि- षयताविवक्ष्येव तबिरामसम्भवादिति चेत्, न, विषयतावविशे- य्यतालयो.(२) ममारतया स्लाघव-गौरवाभावेनाशोकवनिकान्या-- । (1) तादृशससात्वत्वेऽप्येतादृशुसंसर्गस्यापि निपातात् तादृशुसंसर्ग निएतादृशपतोलिविशेष्यतायास्तादृशसंसर्गेऽवच्छेदकत्वाख्यविषयत्वम. म्यवेत्यर्थः (1) विषयतायो तादृशप्रतियोगित्वप्रकारकत्वावच्छिमस्वं तादृशप्रतियो- गिवानतितित्तित्वं अन्यथा तादृशप्रकारकत्वस्य छानमिवेग ज्ञानरतिज्ञानविषयक ज्ञानीयविषयताया एव तादृशावछिमत्वसम्भ- वादमङ्गतः इति २ युक्त तथा सति घनतिरितत्वप्रवेशे गौरवात् प्रमापदवैपामादाच भ्रमविषयताया पय करणकत्वादिनिएपकले सत्त्वेऽपि न तम्या सेकादित्यभावप्रतियोगिवानतिरिक्तशक्तिपमिति सामादापासम्मशनवज्ञाशात् कि प्रतियोगित्वनिएप्रकारतानिरू- पितवमिति।

·प्रध्दास्यतुरीयखण्डे योग्यतावादः । २६५ थान्, प्रतियोगित्वञ्चावयितावच्छेदकसम्बन्धतानियामकसम्बन्धाव- च्छिन्नत्वेन विशेषणीयं, तेन यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न-तादृश- प्रतियोगित्वमादाय नासम्भवः । न च तादृशप्रतियोगिलमा- मान्याभाव एव मम्यक् किं प्रमाविमेय्यत्वप्रवेगेनेति वा । अखण्डाभावतथा वैयर्थाभावात् । ननु तत्र नविष्ठात्यन्ताभावप्र- तियोगित्वप्रकारकामाविशेष्यत्वमामान्याभावस्तच तद्योग्यरीत्येवास्तु किमचयितावच्छेदकमम्वन्धस्य अनुयोगिकुक्षिनिक्षेपेण, प्रतियोगि- सञ्चाययितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसेन विशेषणौयं मातो व्यधिक- रणसम्बन्धावच्छिवाभावप्रतियोगित्वमादायामम्भवः तवापि सम्बन्ध- विशेषावच्छिन्नत्वप्रवेशस्यावश्यकत्वादिति चेत्, न, अयं घट इत्यादा- वभेदान्वयबोधस्थलेऽन्वयितावच्छेदकतादाम्यसम्बन्धावच्छिन्नात्यन्ता- भावमतियोगिताममिझाऽव्याप्यापत्तेः । न चात्यन्ताभावत्वेन नोपादेयं किन्त्वभावत्वेनेति नायं दोष इति वाच्य। तथापि पचति, घटो नास्ती- त्यादावचयितावच्छेदकानुकूलत्व-प्रतियोगित्वादित्यनियाभकसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया अप्रसिद्धन्वेनाव्यात्यापत्तेः । अत्यनाभावय प्रतियोगिव्यधिकरणवेन विशेषणीयः, अन्यथा नौलो घट इत्या- दावच्यात्यापत्तः तवायाप्यत्तिमो नौलरूपस्यैव नौलरूपविशिष्ट- तादाम्यत्वेनान्वयितावच्छेदकसम्बन्धत्वात् तस्य च उत्पत्तिकालाव- (१) सर्च वान्वयितावशेदकसम्बन्धीयसम्बन्धागा सम्बन्धात्वं व्यन्वयिताव. च्छेदकासम्बन्धविशिएतत्तत्सम्बन्धत्वेन अन्यथा अयोग्यमावेऽतिव्याप्ने सेकादिवृत्त्यभावप्रतियोगित्वप्रमाविष्यत्वाभावस्य वहिकरणकत्वीय- निपक्रत्वरूपसम्बन्धेऽसत्त्वेऽपि निरूपकत्वत्वेन निरूपकत्वे सत्त्वम्य नि. पत्यूपत्वात् सेके प्रय करणकात्वीयनिरूपकत्वस्यैव सत्त्वादिति भावः ।

·२६६ तापचिमनाम केदेन रततादमायाश्च पटेयन्ताभावयतात, एवं काष्ठं पचती- त्यादौ यच विडोऽनुकूलच्यापारे वही लक्षणा संयोगेन च तदम्चय करि काहादौ नच भयोगस्यैवान्वयितावच्छेदकसम्बन्धतया तस्य १ किञ्चिदवच्छेदेन काडादावत्यन्ताभावादव्यायापत्तेः । एतेन वैशिय व्यामज्यत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिलमादायापि नासम्भवः नस्य च प्रतियोगियधिकरणवाभावात् । न च तथापि यत्रावधिता. बच्छेदकसम्बन्धी नाना तब चालनौन्यायेनाभावमादायाच्यातिरिति वाच्य । ताक्रिनिरूपितान्वयितावच्छेदकसम्बन्ध ताकिनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वप्रमाविशेष्यलाभावस्तयाको नयक्तयोग्यतेति कमेण भङ्गपाहिकतया तयक्तरेव लक्षणपटकतया चालनीन्यायनाभाव- मादायाच्याग्निविरहान अन्यथा पदार्थतावच्छेदकरूपेण पदार्थयोः सम्पन्धतावच्छेदकरूपेण अन्वयितावच्छेदकसम्बन्धस्य च लक्षपाधट- कवे नौलो घट इत्यादावव्यायापत्ते नौलतादात्म्यस्य राघटादि: मिष्ठाभावप्रतियोगिवेन घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वामाविशेष्य- साभावविरक्षात् । न चैवं यद्ययनिग्रोः परस्परमवयस्तत्तयति- दयोरेव प्रानिखिकरूपेण परस्परयोग्यत्वज्ञान तिरिति फलितं त() युगमहोणाप्याक्यमिति वाच्य । योग्यताया. संशयसाधारण- भानस्यैव हेतुतया मानिखिकमकलयकीना परस्परयोग्यता निश्चय- विरपि पतिविरहात्। न च प्रातिखिकनिखिलयकीनां परस्परयोग्यतासभयोऽपि सर्वच दुसम्भव इति वाच्य। पचयक्ति- (७ योग्यवधान। " तर योग्यताक्षप्रयादेव शाम्दोध इति माया।

·प्रदायातीया योग्यवावाद । दयोः परस्परं योग्यताज्ञानं तयोरेव परस्परमन्वयोऽस्तु चयो- ऽस्त मंशयात्मकं निथयात्मकं वा न तज्ज्ञानं तयोः शान्दवोध- विषयत्वेऽपि मानाभाव इत्यभिप्रायात् । न चैवं तत्तयक्रिवरूपेणा- योग्यताज्ञानय हेतवे सामान्यतः पदार्थतावच्छेदकरूपेणायोग्यता- निश्चयेऽपि शाब्दबोधापत्तिरिति वाच्य। अचयितावच्छेदकाश्रयत्व- विशितत्तयक्तित्वरूपेण योग्यताधामस्य हेतुत्वान्युपगमान । म तथापि स स्पर्मवानित्यादौ यच तदादिपद समवायसम्बन्धेन रूप- प्रकारेण रूपवायुपरं तचापि योग्यत्वापत्ति वायो रूपव्यकि- निरूपितत्वविशिष्टसमवायाभावमत्त्वेपि तदभावस्य समवायात्मकाति- योगिसमानाधिकरणत्वादिति वाध्य । तातिनिरूपिताम्वयिताव- छेदकसम्बन्धपदेनान्वयितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नतड्यामिनिरूपितध- मे-धर्मिभावस्य विवक्षितत्वात, धर्म-धर्मिभाव वृत्तिनियामकानि- यामकसम्बन्धेन तन्माचमाधारण स्वरूपसम्बन्धविशेष , न वाधा- राधेषभावमार्च, नेन वृत्त्यनियामकानुकूलवादिसम्बन्धस्यलेऽपि मान- मिद्धिः। श्रतएव धर्म-धर्मिभावविषयकैकज्ञानव विशिष्टजानवमिति मौमामकाः । इत्यच प्रतियोगित्वामेत्यत्र प्रतियोगित्व विशेषण- नाविशेषसम्पन्धावच्छिववेनैव सर्वच विशेषणीय । म तथापि म प्रमेय इत्यादौ यत्र तदादिपदं समवायमम्बन्धेन गुणाद्यन्यत्ववि- शिष्टमत्तावद्गुणपर तचापि योग्यत्वापत्तिः विभिमत्तायाः मत्ता- नतिरिकतया मनायक्रिनिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिमधर्मिवस्य गुणनिष्ठाभावमतियोगिलविरहादिति वाच्य । तच योग्यत्वस्येट- खान, यदा तु विशिष्टनिरूपिताधारत्वसम्बन्धेन विशिष्टसत्त्ववद्- ·२९ तत्वचिन्तामणो शुणपरं तदेवायोग्यवस्थाभ्युपगमात् । वस्तुतस्तु कृत्यनियामकसम्ब- वस्याप्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् तातो ताक्तिनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वप्रकारकप्रमाविशेय्यवाभावस्तातो तातोग्यतेत्येव लक्षणार्थः। संसर्गपदच्च प्रतियोगिलस्यान्वयितावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिन्नत्वलाभाय अन्यथा व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगि- बमादायामम्भवापत्तेः, अत्यन्ताभावत्वञ्च प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावत्वं,(१) न त मदातनमंसर्गाभावत्व, नातस्तादाम्यमंसर्गकान्वयबोधस्यलेऽन्वयितावच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धाद- च्छिन्नात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाप्रमिया अव्याप्तिः, घटस्य ग्टहमि- त्यादौ या संयोगादिरेव षष्ठ्यर्थस्तस्य समवायेन ग्टहेऽन्वयस्तव, यच वा चोगच्छतीत्यादौ तिढोऽनुकूस्तव्यापारे संयोगादो लक्षणा तस्य च समवायेन चैत्रेऽन्वयस्तत्र च मयोगादेव्याप्यतितया ग्रह-- वादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिव्यधिकर-, एलमभावविशेषणं। म पवानित्यादौ यत्र तदादिपद समवा- यसम्बन्धेन रूपप्रकारेण रुपबदायुपरं तत्रापि वायौ समवायसम्ब- भावछिन्नरूपयत्यभावस्य ममवायेन रूपात्मकप्रतियोगिव्यधिकर- णतया नातियाप्तिरित्येव रमणेया। केवलावयिनि पूर्वाका- पाच प्रतियोग्यधिकरणतयक्तिनियाभावप्रतियोगित्वप्रमाविशेष्य. स्वाभावह नक्षयोग्यवेति भाव । (१) तपाप स्पसमायम्य समवायानतिरिक्ततया पर्वशन्येऽतियाप्तिरिति माय ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे योग्यतावाद । २६८ वाच्यत्वसंसर्गे तदभावः । टकतया मथ्याप्तिमुद्धरति, 'प्रमेयमिति, 'प्रमेयनिष्ठात्यन्ताभावेति प्रमेयत्ता- अयादिनिष्ठप्रतियोगियधिकरणाभावेत्यर्थः, 'गोत्वे गोवाधिक- रणवे, अन्यथा विशेषणताविशेषमम्बन्धावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षण नदवच्छिन्नगोलाभावस्थ प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणवाभावात् गोत्वे प्रमियमम्भवात् विशेषणताविशे- घसम्बन्धेन गोत्वस्य प्रतियोगिनोऽधिकरणप्रसिद्धः । व्याप्यत्तिस्थले प्रतियोगिव्यधिकरणवस्थानुपादेयत्वमते वस्तुतस्तुकल्पे च यथाश्रुत- मेव माधु । 'वाच्यत्वसमर्ग' वाच्यत्वरूपतादात्म्यसंसर्गावच्छिन्नधर्म- धर्मिभावे, वस्तुतस्तुकल्पे च 'वाच्यत्वसंसर्ग' वाच्यत्वसंसृष्टेऽश्वादौ । केचित्तु तत्तयक्तित्वेनैव लक्षणघटकत्वेऽपूर्वव्यक्तिविशेपलामः शाब्द. बोधे वापि न स्यात् एवं स प्रमेय इत्यादौ यत्र तदादिपरं समवाय- मम्बन्धेन गुणाद्यन्यत्वविशिष्टमत्तालप्रकारेण तादृशमत्त्ववद्गुणपरं नत्राप्ययोग्यवं सर्वसिद्धमतस्तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वविशिष्टान्वयि- तावच्छेदकसम्बन्धे तद्धर्मावच्छिन्ननिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रकार- कामाविशेष्यत्वाभावस्तद्धम्मावच्छिन्ने तद्धमावच्छिन्नस्यान्वयबोधे यो- ग्यतेत्येव लक्षणार्थ:(२) । न चैवं शिशपा वृक्षः नौलोघट इत्यादाव- (२) धर्ममतानिरूपितधर्मित्व इत्यर्थ । - (R) तथाच विशियसत्तानिरूपितत्वविधियसमवायाधिकरणवा न गुणा- दाविति माव।

·सावपितामयो . थाप्तिः मिंगपा-नौसादितादाम्यस्य पृष-घटनापछिभमिष्ठात्य. न्ताभावप्रतियोगित्वादिति वा । सामावच्छिन्नमिष्ठात्यन्ताभाव- पदेन नद्यावछिपलव्यापकात्पन्नाभावम्य विवक्षितत्वात् । न चैवं प्रमेयं वायमित्यत्र गोवे गोलाधिकरणले वा प्रमिद्यमिधामम- मङ्गतं गोल-तदधिकरणलयोः प्रमेयत्वयापकारयन्ताभावप्रतियोगिल- विरहादिति वाच्यं । विशेषताविशेषावच्छिन्नगोवाभावस्य केवला- वयित्वेन प्रमेयत्वयापकतथा गोत्वे प्रमिद्धिभम्भवात् प्रमेयं वाच्य- मित्यत्र विशेषताविशेषम्यैव स्तक्षणघटकत्वात् (१) । म प विशेषता- विशेषसम्बन्धावच्छिन्नगोवाभावो न प्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरण इति वाच्यं । याप्यत्तिस्यले तस्यानुपादेय- वात् प्रत्याप्यसत्तावच्याग्निवारपाय घ्याप्यत्तित्वस्यैवाभावविशेषण- वाच व्याप्यत्तिलं निरवच्छित्तित्वं । म चैवं वैमिध्य-प्यामज्य--- वृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावमादायासम्भव इति वा । तद्धर्मावच्छि- बनिरूपितलविशिष्टान्वयितावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदके तद्धाव- छिन्नत्वव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकलममाविमव्यत्वाभाव- स्य विवचितलात्(२) । न चैवं वहिना मिश्चतीत्यादौ अतिप्रमङ्गः वहिलावच्छिन्नाधेयवत्वे करणवत्वयापकात्यन्ताभावप्रतियोगिता- (१) घ्यन्वपितावच्छेदकसम्बन्धतानियामकसम्बन्धेनाभावस्य लक्षणे निवेशनी- यतया वाच्यतादाम्यस्य वाचत्वरूपतया तनियामकसम्बन्धोविशेषय- ताविशेष एवेति भाव । (१) प्रमानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठप्रकारता च पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राहा यत पुनःक्त दोष इति भाव ।

·भन्दायतुरौयखरहे योग्यतावादः । २०९ वस्तुतस्त्वितरपदार्थसंसर्गेऽपरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभाव- वच्छेदकवाभावस्य एवं करणवत्वावच्छिवनिरूपकबवे मेकलव्याय- कात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य ६ मत्वादिति वाच्यं । वहिवावच्छिन्न करणवत्वावच्छिमयोः सेकलावच्छिन्न करपललाव- छिनयोश्च प्रत्येकान्वये तत्रापि योग्यता वस्त्येव वनिकरणवत्वाक- पविशिष्टधम्मावच्छिन-मेकवावच्छिन्नयोरन्वये परं योग्यता नाम्तो- त्युपगमादिति न कौपि दोषः । एवमग्रिमलक्षणमपि बोध्यमि- त्याम, तदमत्, निछपदस्य व्यापकलपरत्वे उदवरलापने करका- भिप्रायप्रयुक्तपयमामिश्चतीत्यादावपि जलकरणकत्वंत्वप्रकारेण कर- काकरणत्वबोधने योग्यतापत्तेय जलकरणत्ववरूपविशिष्टधावच्छि- पनिरूपितत्वविशिष्टान्वयितावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदके मेकत्वव्याप- काभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावसत्त्वात, न चेष्टापत्तिः, जलकर- पावलरूपेण करकाकरणलयोधनेऽपि साम्प्रदायिकस्तच योग्यत्वाग- भ्युपगमादिति दिक् । अत्र प्रमाविशेष्यवघटितवेन गौरवं तादृशप्रतियोगित्वप्रमावेन तादृशप्रतियोगित्वममानुपस्थितिदशायां दुयलञ्च न दि सर्वत्र शाब्दबोधात् पूर्व तादृशप्रतियोगित्वप्रमावावच्छिन्नोपस्थितिनियम- इत्यतस्तदंगपरित्यागेन लवणमाह, 'वस्तस्तिति, अत्रापोतरत्वम- परलचाविवक्षित,(९) तथाच तत्तय कौयान्वयितावच्छेदकसम्बन्धे तत्त- (७ अर्थ घट इत्यादौ विशेषण-विशेययोरभेदस्थले योग्यत्वानुपमत्तेरिवि ऐष।

·सावचिन्तामयो न प्रतियोगितावच्छेदकधर्माशून्यत्वं योग्यता लाघवान शक्यन्नानत्वाच्च। याको वा तत्तयक्तिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मशून्यत्वं तत्तयाको तत्तयोग्यतेत्यर्थः, पदार्थतावच्छेदकरूपेण पदार्थयोः मवेगे मिपा रक्ष: नौलोपट इत्यादावुमाकमेणव्याप्तिरिति नन- नित्वेन प्रवेशः । अत्यन्ताभाववञ्च व्याप्यवृत्त्यभाववं, पूर्वागाव्याय- वृत्तिस्यलेऽत्यानिवारणाय च्याप्यत्तौति, व्याप्यत्तित्व निरवच्छिन्न- वृत्तित्व, वैशिय-व्यासज्यत्तिधावच्छिन्यभावस्यापि व्याप्यत्तिला- तत्प्रतियोगितामादायामम्भववारणायावच्छेदकानुमरणं । तथाप्यसम्भवः ताममतियोगितावच्छेदकस्य वैमिथ्यस्य व्यासज्यर- तिधर्मस्य च सर्वत्र मत्वादिति वाच्यं । 'इतरपदार्थसमर्म इत्यस्य तयकीयत्वविशिष्टाचयितावच्छेदकमम्बन्धतावच्छेदक इत्यर्थः, रतर- पदार्थ दतरपदार्थतावच्छेदकाश्रये संसर्गीयस्येति व्युत्पत्या पदार्थता- वच्छेदकाश्रयनिष्ठतव्यकिवे इति वार्थः, 'प्रतियोगितावच्छेदकधर्म- शून्यत्वमित्यस्य च प्रतियोगितावच्छेदकस्य धर्मः प्रतियोगिताव- च्छेदकर्व तच्चन्यत्वमित्यर्थः, नथाच तत्तयानौयत्वविभिष्टान्वयि तावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदके तयतित्वे वा तयाकिनिष्ठष्याम्यवृत्त्यभा- वप्रतियोगितावच्छेदकत्वशून्यत्वं तयको तयोग्यतेत्यर्थस्य फलि- ततया वैशिशादिरूपावच्छेदकमादायासम्भवविरहात् शेषं दर्शितदि- मावसेयं । 'लाघवादिति प्रमाविशेष्यत्वाप्रवेशेन लाघवादित्यर्थः, 'शक्यज्ञानत्वाच्चेति तादृशप्रतियोगिलप्रमावेनानुपस्थितिदशायामपि' शक्यज्ञानवाच्चेत्यर्थ, ।

·शब्दायतुरीयखगड़े योग्यतावाद । २७३ अच नव्याः इन्वयितावच्छेदकसम्बन्धेन तातो तालिमत्वमेव नयकौ नयनेयोग्यताऽतिलाघवात्, घटवाश्रयैतयतिनौं लत्वाश्रयै- तालिमतीत्यादिमामेण च संशय-नियवसाधारणं तज्ज्ञानं हेतः तेन सामान्यत: पदार्थतावच्छेदकरूपेणयोग्यतानिधयेऽपि न शाब्द- बोधः न वा शाब्दबोधानपूर्व सर्वत्र तादृशनिश्चयविरहेऽपि कापि क्षतिः । वस्तुतस्तु अन्वयितावच्छेदकसंसर्गेण तद्भुमीवच्छिन्ने नद्ध- विच्छिन्नवत्त्वमेव तद्धमावच्छिन्ने तविच्छिन्नान्वयबोधे योग्यता तेन प्रानिखिकरूपेण सर्वच शाब्दबोधात्पूर्वं निखिलतत्तयक्तिभु नत्त- यतिमत्त्वग्रहाँभावेऽपि न पतिः । न चैवं वहिना मिश्चतीत्यादा- वतिप्रमङ्गः करणवत्वावछिन्ने वहिलावच्छिन्नस्य सेकखावच्छिन्ने करणखलावच्छिन्नस्य च सत्वादिति वाच्यं । पहिलावच्छिन्न-करण- स्वत्वावच्छिन्बयोः सेकत्वावच्छिव-करणवत्वावच्छिवयोश प्रत्येकान्वये तथापि योग्यतास्त्येव वकिरणवत्वावच्छिन-सेकलावच्छिन्वयोर्वि- शिष्टान्वये पर योग्यता नास्ति सेकत्वावच्छिन्ने वहिकरणवलरूप- विशिष्टधर्मावच्छिववत्वविरहादित्यभ्युपगमात् । नन्वेवं सेकोन वकि- करणक इत्ययोग्यतानिशयदायां विशिष्टस्य वैशिष्ट्यमितिन्यायन सेकलावच्छिने पहिकरणलवरूपविशिष्टधर्मावच्छिन्नस्यान्वयो मास्तु तादृशान्वये मेकलावच्छिने पकिरणलवरूपविशिष्टधावच्छिन्न- वत्त्वम्य योग्यतावात् उक्तायोग्यतानिश्चयसत्त्वे च तज्ज्ञानासम्भवात्, विशेध्ये विशेषणमिति न्यायेन मेकोवलिकरणक इत्यन्वयश स्यात् करएललावच्छिन्ने वहिवावच्छिन्नवत्त्वस्य सेकलावच्छिन्ने करणव- गविलय. च. पक्रा.योग्यतानिशयमन्तेऽपि एमपक्षिति 35 ·२७४ तत्त्वचिन्तामणी न च नरशिरःशौचानुमानवाधात् तदशौचबोधक- शब्दात्(अन्वयावोध इति वाच्यम् । उपजीव्यजाती- चेत् । न । सेकलावच्छिन्ने करणवत्वरूपेण करणत्वं प्रकारः करण- त्वत्वावच्छिन्ने वहिवरूपेण वतिः प्रकार इत्याकारकशाब्दबुद्धिं प्रत्येव सेकलावच्छिन्ने वहिकरणवत्वरूपविशिष्टधावच्छिन्नवत्त्वम्य योग्यतावादिशिष्टस्य वैशिध्यमिति न्यायेन विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन च उभयथैव शाब्दबोधस्य तादृशायोग्यतानिश्चयदशाया- मसभवात् उक्रक्रमेणोभयसाधारणविशिष्ट प्रकारताया एव तज्ज्ञा- नस्य कार्यतावच्छेदकत्वात् । न चैव करकाभिप्रायप्रयुक्तपयसामिञ्च- नौत्यादावपि योग्यत्वापत्ति सेकत्वावच्छिन्ने पय करणकत्वत्वरूप- विशिष्टधर्मावच्छिन्ववत्त्वमत्त्वादिति वाच्यं । तत्रापि मेकत्वावच्छिने जलवप्रकारेण करकाकरणलबोधने योग्य वस्येप्टषात् करकालरूपेष करकाकरणकत्वबोधने पुनरयोग्यलाभ्युपगमात् साम्प्रदायिकप्रवादस्य व नियुक्तिकत्वेनाश्रद्धेयत्वादिति(२) माहुः । 'न चेति नरशिर.कपाल शुचि प्राण्यङ्गत्वात् भवदित्यनुमि. त्यात्मकबाधबुद्धिसत्त्वादित्यर्थः, 'शब्दात्' वेदात्, 'अन्वयाबोध' अन्वयबोधासम्भवः, प्रतिबन्धकसत्त्वेन उनयोग्यताज्ञानाभावादिति भावः । 'उपजीव्येति भवदुक्क्रशौचानुमानस्य उपजीयोयो दृष्टान्तः (९) मरशिर शौचानुमानबाधितत्वादशौचवोधक शब्दादिति खः । (१) नियुक्लिकत्वेनामादेयत्वदितीति ख०, गाः ।

·शब्दास्यतुरीयखण्ड योग्यताबादः। यत्वेन शब्दस्य बलवत्वात् तेनैव तदनुमानवाधात् । नन्वाकाझासत्तिमत्त्वेन शब्दस्य प्रमाणता न तु यो- ग्यतापि तन्निवेशिनी बाधाभावस्य प्रमामाचहेतुत्वा- दिति चेत् । न । बाथै हि प्रमाणदोपोऽवश्यं वक्तव्या, गाो शुचितारूपमाध्यनिहायकोबेदस्तस्य निश्चितमामाण्यकतथा तज्जातीयत्वेनेत्यर्थः, 'शब्दम्य' अशौचवोधकवेदस्य, 'बलवत्वात्' निश्चितप्रामाण्यकत्वान्, 'तेनेव' तवेदज्ञानेनैव, 'तदनुमानबाधादिति गौचानुमानस्यामामाण्य ज्ञापनादित्यर्थः । न च वेदाच्छाब्दवोधा- नन्तरमेवातुमानेऽप्रमाबजानं म एव च प्रथम कुत इति वाच्यं । फल्लबलेन तवेदज्ञानस्यैव उद्बोधक विधया अप्रामाण्योपस्यापकत्व- कल्पनात् तम्जन्याप्रामाण्योपस्थितिमहरूतमनसैव विनापि माब्द- बांधमप्रमावज्ञानमभवात् फलानुरोधिवात् कल्पनाया इति 'श्राकाशामत्तिमत्त्वेन' श्राकाजामत्तिज्ञानसहकारेणैव, 'प्रमाणता' माब्दबोधजनकता, 'योग्यतापि' योग्यताधौरपि। न व स्वतन्त्रान्वय-यतिरेकान विधानाद्योग्यताजानस्थापि हेतुवमिति वाच्यं । तस्यैवामिद्वेरिति भावः । नन्वेवं वहिगा सिञ्चतीत्यादौ . बाधनिश्चये मवि कुतो नान्वयवोध इत्यत श्राइ, 'बाधेति बाध- बुद्ध्यभावस्येत्यर्थः, 'प्रमामात्रेति विशिष्टबुद्धिमात्रेत्यर्थः, नथाच मा- मान्यसामध्यभायादेव न तदानौं गाब्दबोध इति भावः । 'बाधे हौति पनिा मितीत्यादिपु बाधवुद्धावित्यर्थः, 'प्रमाणेति शाब्दबुद्धिकारणीभूतज्ञानम्प प्रतिबन्धो भवतीत्यवश्य वाच्यमित्यर्थः, भावः ।

·. २७६ सावचिन्तामणी अन्यथा प्रमाणविषये बाधासम्भवात् यथानुमाने बाधादुपाधिकल्पनहारा व्याप्तिविघातः, निरुपाधी बाधानवकाशात् ।। 'अन्यथेति, 'प्रमाणविषये' पाधयुद्धावपि शाब्दबुद्धिकारणीभूतया- वज्ञानमचे, 'बाधामम्भवादिति बाधबुद्धेः शाब्दबुद्धिप्रतिबन्धकाला- मम्भवादित्यर्थः, कारणीभूतज्ञानं विघटयत एव ज्ञानस्य परोक्षानु- भवप्रतिबन्धकवादिति भावः । नच दृष्टान्तमाह, 'यथेति, 'अनुमाने' अनुमितिस्यले, 'बाधादिति बाधबुद्या इत्यर्थः, 'उपाधिकल्पनेति उपधिज्ञानेत्यर्थः, 'व्याप्तिविघात:' अनुमितिकारणभूतव्याप्तिज्ञान- प्रतिबन्धः, एतच यच बाधितसाधनवान्पवस्तच बोध्यं, अन्यत्र तु पक्षधर्मताज्ञानप्रतिबन्धी बोध्यः । ननु बाधबुद्धौ कथमुपाधिज्ञान- मित्यत आह, 'निरूपाधाविति पक्षधर्मइतौ निरूपाधौ मतीत्यर्थः, 'वाधानवकाशात्' बाधामत्त्वात्, तथाच व्याप्येन व्यापकानुमानमिति भावः । बाधोऽत्र माध्यवद्भिश्नपचकलं तेन गन्धप्रागभावकाला- वच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीलादित्यादौ वाधिते उपाध्यसत्त्वेऽपि • न क्षतिरिति घोर) | इदमापाततः कारणीभूतज्ञानं विघटयत- एव ज्ञानस्य परोक्षानुभवमनिबन्धकवमिति व्याप्तेरप्रयोजकत्वात् उपमितिस्थले व्यभिचारात् बाधज्ञानस्य सादृश्यादिज्ञानप्रतिबन्ध- कत्वे मानाभावात् गन्धप्रागभावकालावच्छिन्नो घटो गन्धवान् (१) इति भाव इति ग।

·शब्दायतुरीयखण्ड योग्यतावाद । पृथिवीवादित्यायनुमितिप्रतिबन्धके गन्धप्रागभावकालविशेष्यक- गन्धाभावनिश्चये व्यभिचाराच । वस्तुतस्तु मान्दधौसाधारणविशिष्ट- बुद्धिसामान्यं प्रत्येव वाधनिययस्य प्रतिबन्धकवे मुखं चन्द्र- इत्यादिमुख-चन्द्राद्यभेदान्वयबोधकरूपकादौ प्रहसनादौ च बाध- निश्चयसत्त्वेऽपि अनुभवसिद्धस्य भाब्दबोधस्थापलापापत्तिः कलहादौ मिथ्याभिशापवचनाच्छाब्दबोधानुपपत्तिश्च तच शाब्दबोधं विना क्रोधाद्यनुपपत्तेः, अत एवोक्त "अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थ ज्ञानं भन्दा करोति हि । बाधातु न प्रमा नच अतः प्रामाण्यनिययः" । दति बाधितत्वेन नियतेऽप्यर्थं शब्दो ज्ञानं जनयति किन्तु नदानौं तज्ज्ञाने प्रामाण्याभावज्ञानमाचं जायते श्रतः प्रामाण्यनिश्चयो निकम्पप्र- वृन्तिमयोजकः, अन्यथा तचापि प्रवृत्त्यापत्तेरिति तदर्थात्, तयार शाब्दान्यविशिएबुद्धिं प्रत्येव बाधनिश्चयस्य प्रतिवन्धकतया वमिना सिञ्चतीत्यादौ पाधनिश्श्यसत्त्वे गाब्दबोधवारणाय योग्यताधीः गा- ब्दधौ हेतुरावग्यको । न च योग्यताज्ञानस्य हेतुत्व एव बाधितार्थक- रूपकादौ कथं भाब्दधौः बाधनिश्यसत्येन तावच्छिन्ने तद्ध- मावच्छिन्नवत्यरूपयोग्यताजानस्यैवाभम्भवात् अन्यथा वहिना मिञ्च- तोत्यादावपि पाधनियमत्वे भाब्दवोधस्य दुरखादिति वाच्यं ।। बाधनिश्चयसत्त्वेऽप्याहार्ययोग्यताज्ञानादेव तच शाब्दबोधसम्मवान्,' वहिना मिञ्चतीत्यादावपि वाधनिश्चयमाचेऽप्याहार्ययोग्यताधानात् कदाचित्(१) शब्दबोधस्येष्टत्वात्। न चैवं शङ्खो न पौन इत्यादियाध- - ( कस्यचिदिति क.

·शादायतुरीयखण्डे योग्यतावादः । किचाहार्यशाब्देतरत्वस्थ प्रतिबध्यतावच्छेदकप्रवेशे भाब्देच्छाविरह- दणायां बाधनिश्यमत्त्वे अाधार्यमादेतरशाब्दानुत्पादेऽप्याहार्य- शाब्दबोधस्य कुतो नोत्पाद इत्याहार्यशाब्दयोधं प्रति तत्तच्छाब्दे- च्छानां विशेषतो हेतुत्वस्यावश्यकत्वात् एवं शाब्देच्छामत्वे अनाहार्य मादबोधवारणाय श्रनाहार्यशाब्दबोधं प्रति तत्तदिच्छाभावाना- मपि हेतुत्वस्यावश्यकत्वादनन्तकार्य कारणभावकल्पनामाङ्गा दकूट- मवेगेन प्रतिवध्यतावच्छेदकगौरवाञ्च तदपेक्षया पृथग्योग्यताज्ञान- हेतुत्व लघौ यसौ । अथ तवामामाण्यज्ञानाभावविभिष्टयोग्यताज्ञानं शाब्दधी इतस्तत्र च सामानाधिकरण्यमेव वैशिष्ट्यं अन्यथा विषयता- सम्बन्धावच्छिन्नतत्तत्पुरुषोयाप्रामाण्यज्ञानाभावानां विशेषणताविशेष- सम्बन्धेन योग्यताज्ञान विशेषणत्वे तत्तत्पुरुपौयत्वस्य कार्यता-कारण- तावच्छेदके प्रवेशप्रभङ्गागौरवापत्तेः तथाच तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभा- वानां सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन परस्परं विशेषणं-विशोध्यभावे विनिग- मनाभावाद्गुरुतरधर्मावच्छिन्नानन्तकार्य-कारणभावो दुरिः अमा- भानज्ञानाभावानां विशेषण-विशेष्यभावभेदेन विशिष्टबुद्धि-बाधनि-. चयघोरनन्तप्रतिबध्य-प्रतिबन्धकभावश्चानुमित्यादिस्यलानुरोधेन द्व- योरेव तुल्यः । न च तत्राहार्यशाब्देतरत्वस्य तत्तछाब्दयुद्धिभेदकूट- रूपन्य विशेषण-विशेय्यभावभेदेन प्रतिवध्यतावच्छेदकभेदाद्गुस्तर- धावच्छिन्नानन्तप्रतियध्य-प्रतिवन्धकभावोऽधिकः, मम तु गाब्देन- रखमखण्डो भेद इति नानन्तप्रतिवध्य प्रतिबन्धकभाव इति वाच्यं। • मम परस्परासंसृष्टानां तत्तच्छाब्दबुद्धिभेदकूटानां विशिष्टवुद्धिवस्य चैकत्र द्वयमिति न्यायेन यामज्यत्तिप्रतिपध्यतावच्छेदकताभ्युपग- ·२. तत्त्वचिन्तामणौ मादेकवान्यस्याविशेषणतया विशेषण-विशेष्यभावे विनिगमकामाव- विरहात् परस्परं विशेषण-विशेय्यभावे सामानाधिकरण्यरूपवै मि प्रवेशेन गौरवप्रमङ्गस्यैव विनिगमकलात् तव चाप्रामाण्यज्ञानमीत् विशिष्टयोग्यताज्ञानस्यले सामानाधिकरण्यरूपवैशिट्यप्रवेशस्था । खात् विशेषण-विशेष्यभावे विनिगमकाभावात्। न च त एवं ब्दबुद्धिभेदकूटानां विशेषणताविशेषसम्बन्धेन विशिष्टवुद्धित्वस्य च समवायसम्बन्धेन ज्ञाननिष्ठतया सम्बन्धभेदेन व्यासज्यवृत्त्यवच्छेदकाल- स्यैकस्थासम्भव इति वाच्यं । तत्तच्छाब्दबुद्धिभेदकूटानां विशिष्ट- बुद्धिवाधिकरणत्वस्य च विशेषणताविशेषसम्बन्धेन व्यासज्यवृत्त्यव- च्छेदकत्वाभ्युपगमादिति चेत् । न। निश्चितामामाण्यकादपि यो- ग्यताज्ञानाच्छाब्दबोधो जायत एव परन्तु नच्छाब्दवोधेऽपि श्र- प्रमाण्यनिश्चयो जायत इत्यभ्युपगमात् अप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्ट-. वस्य मम कारणतावच्छेदककोटावप्रवेशात् अन्यथा रूपकादिस्यले श्राहार्ययोग्यताज्ञानाच्छाब्दबोधानुपपत्तेः अहार्ययोग्यताजाने वि- भेषतोऽप्रमाण्यनिश्चयस्यावश्यकत्वात(२) । किञ्च यदि निश्चिताप्रामा- ण्यकयोग्यताज्ञानान शाब्दबोधस्तदा तत्तदप्रामाण्य ज्ञानाभावकूट- योग्यताज्ञानयो. दयोरेव स्वातन्त्र्येण दण्ड-चक्रवद्धतता न तु पर- स्परं विशेषण-विगेश्यभाव इति विशेषण-विशेय्यभावभेदानानन्त- कार्य-कारणभावः। तव चाहार्यमाब्दबोध मति तत्तच्छाब्देछा- (३) ताबभेदकूटानामिति ग। (२) विघदर्शनादप्रमावनिश्चयस्थावश्यकत्वादिति ग।

·शब्दास्यतुरीयखण्हे योग्यतावाद । २१ १ नामनन्तकार्य कारभावश्यावश्यकत्वात् । न च तवाप्यनन्नयोग्यता- ज्ञानव्यक्तिकन्पनमिति वाच्यं । नस्य फलमुखत्वात् पदार्थोपस्थिते- पर्यज्ञानस्य वा नियतयोग्यताविषयकालाभ्युपगमेनातिरिक्तकल्प- वाच्च । श्रथाहाय॑माब्देतरत्वं प्रतिवध्यतावच्छेदके म प्रवेशनीयं तु तत्तच्छाब्देच्छाविरहविशिष्टवाधनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकवं मान्दा यं तथाचाहार्यशाब्दवोध प्रति तत्तच्छाब्देच्छानां अनाहाय- शान्द प्रति तत्तच्छाब्देछाभावागाच न विशेषतो हेतुत्वमिति मम नानना कार्य-कारणभावः । एवमाहार्यप्रत्यक्षतरत्वमपि न प्रतिबध्यतावच्छेदकं आहार्यप्रत्यक्ष प्रति सत्तत्प्रत्यवेच्छानामनन्त- कारणवकल्पनापत्तेरपि तु तत्तत्मत्यवेच्छाविरह उत्तेजक इति चेत् । न । तथापि तत्तच्छाब्देच्छाविरहाणं विशेषण-विशेष्यभाव- भेदेनानन्तप्रतिबध्य-प्रतिबन्धकमावस्य दुर्वारत्वात् गम च केवलयो- ग्यताज्ञानम्य दण्ड-चक्रन्यायेन तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावकूटयोग्यता- जागयोयोर्वा हेतुत्लात्। किञ्च तत्तच्छाम्देच्छाविराण तत्त- प्रत्यक्षेच्छाविरहाणाञ्च उत्तेजकत्वेऽनुमित्युपमिति-मनिमाधारणो नेकः प्रतिमध्य-प्रतिबन्धकभावः तथा सति शाब्दबोधो जाय- तामित्यादीच्छासत्त्वे बाधनिश्चयसत्त्वेऽप्यनुमित्युपमिनि-स्टत्यापत्तेः शाब्दवोधौ जायतामितीच्छासत्त्वेऽपि प्रत्यक्षापत्ते प्रत्यक्ष जायतामि- नौच्छासत्त्वे बाधनिश्चयसत्त्वेऽपि शाब्दवोधापत्तेश्च अपि तु प्रत्यक्ष शान्देतरविशिष्टयुद्धित्वेन प्रतिवध्यता अग्टहीताप्रामध्यकाधनिश्च यत्वेन प्रतिवन्धकता रत्येकः स्मृत्यनुमित्युपनिनिसाधारण: प्रति- यध्य प्रतिबन्धकभाव', प्रत्यक्षं प्रति तु विशिष्ट प्रत्यक्षवेन प्रतिवध्यता ·२२ सावचिन्तामणौ + " । . तत्तत्प्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टाग्रहीताप्रामाण्यकबाधनिश्चयत्वेन प्रति बन्धकता एवं शाब्दबोधं प्रति तत्तच्छाब्दवेन तत्तच्छाग्देच्छाविरह- विशिष्टाग्टहीताप्रामाण्यकवाधनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकतेति' प्रत्य- मात्रसाधारण: प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावः(१) । तथाच शाब्दबोधं प्रति तत्तच्छाब्दे च्छाविरहविशिष्टाग्टहीताप्रामाण्यकबाधनिश्याभावत्वेन कारणत्वमपेक्ष्य लाघवात्तद्धावच्छिन्ने तद्धावच्छिन्नयत्त्वरूपयोग्य- .ताज्ञानत्वेनैव हेतुताषिता। न च तथापि नियिताप्रामाण्यकयोग्य- नाजानत्वेनैव इततया तदपेक्षया यथोक्तबाधनिश्चयाभावत्वमेव लघु अप्रामाण्यनिश्चयत्वस्य गुरुतरानेकपदार्थघटितत्वादिति वाच्यं । नि- शिनाप्रामाण्यकादपि योग्यताज्ञानाच्छाब्दबोधाभ्युपगमात् अनि- थिताप्रामाण्यकत्वं न कारणतावच्छेदककोटौ प्रवेशनीयमित्युक्त्वान्, अनिधिताप्रामाण्यकालस्य तत्तयक्तित्वावच्छिन्नमतियोगिताकतत्तद-4 प्रामाण्यनिश्चयव्ययभावकूटविशिटवरूपत्वेनानिश्चिताप्रामाण्यकत्वस्य कारणतावच्छेदककोटिप्रवेोऽप्यप्रामाण्यनिश्चयत्वस्याप्रवेशास । न चैवं तत्तयत्यभावकूटप्रभे गौरवमिति वाच्यं । तथापि तत्तच्छाब्देच्छा- व्ययभावकूटस्य मवेशात् अभावदयप्रवेशस्य निधयत्वमवेयस्य चाधि- कलात् बाधनिद्ययविशेषणीभूतस्याग्रहीताप्रामाण्यकलस्य तत्तदप्रा- मारयज्ञानाभावकूटरूपतया तेषां परस्परं विशेषण विशेय्यभावभेदेन नवानन्तकार्य-कारणभावप्रमशाच मम त केवलयोग्यताज्ञानस्य. दण्ड-चकन्यायेन तत्तदप्रामाण्यनिश्चयव्यायभावकूट-योग्यताज्ञानयो- १७ प्रतिवन्धक तेति भाब्दवोधसाधारणो नैक प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकमावः इति ख.. .

·शब्दास्यतुरीयखण्डे योग्यतावाद' । २८३ दयोर्वा हेतुत्वेनानन्तकार्य-कारणभावविरहात् । न चैवमनुमित्या- दावपि योग्यताज्ञामस्य हेतुत्वापत्तिः प्रत्यक्ष-गाब्द नरविशिष्टबु- द्विस्वायच्छिन्नं प्रति बाधनिश्चयाभावत्वेन कारणलमपेक्ष्य मंभय- निश्चयमाधारणवियेविशेषणवत्वरूपयोग्यताज्ञानस्य हेतवे लाघ- चान् बाधनिश्शयदशायर्या योग्यताज्ञानव्यतिरेकादेवानुमित्यादिव्य- तिरेकसम्भवादिति वाच्यं। योग्यताजानं विनापि सरनुभवसि- नया एएतौ व्यभिचारात् पने माध्यसन्देह-वविधययोरमत्त्वेऽपि अंनुमिते रिदन्वावच्छिन्ने गवयपदवाच्यखादिमन्देह-निश्चययोरस- त्वेऽपि उपमितेशानुभवमिङ्कत्याच । किश्चैवमाहार्यमाध्यसन्देहात्म- कवाधनिश्चयसत्वेऽप्यनुमित्यापत्तिः बाधनिश्यानन्तरमादार्थमाध्य- मन्देहात्मकपरामदनमित्यापत्तिश्चेति(१) सिद्धान्तानुयायिनः । उत्कृङ्खलाम्नु मुखं चन्द्र इत्यादिवाधितार्थकरूपकादौ वाध- निश्चयदशायर्या मुखादौ चन्द्रादेर्नाभेदान्वयनोधः किन्तु चन्द्रादिपदस्य चन्द्रमदृशादी लक्षणया नस्यैव सुखादावभेदान्वय' प्रहसनादो कल- हादिस्यस्लीयमिथ्या भिशापवचमादौ च म याब्दमोधोऽपि तु तत्तत्पदे- . भ्यस्तत्तत्पदार्थोपस्थितौ दोषजन्योमानसोविशिष्टसाचात्कारः तथाच शाब्दबुद्धिसाधारणविशिष्टवुद्धिमात्र प्रति बाधनिश्चयस्य मतिबन्ध- कबादेव वहिना सिञ्चतीत्यादौ वाधनिश्चयदशायां नाग्चयबोध- इति योग्यताज्ञानम्य शाब्दधीहेतवे मानाभावः वाधनिश्चयप्रति- बध्यतावच्छेदककोटौ भाब्दान्यलं प्रवेस्य बाधनिश्चयस्थले शाब्दयो- -धवारणयातिरिकयोग्यताज्ञानकारणत्वकन्पनायाः प्रक्षालनाद्धौनि न्यायेनानुचितवादित्याहुः ।

·२८ तत्वचिन्तामणी सेयं न स्वरूपसती प्रयोजिका शब्दाभासोच्छेद- केचित्तु मुख चन्द्र इत्यादिवाधितार्थकरूपकादो यानिश्चय- दशायामपि मुखादौ पन्द्रादेरभेदान्वयबोधस्याप्यनुभवसिद्धबा. च्छाब्दयोधे बानिशयोन प्रतिवन्धक इति मत्यमेव परन्तु योग्य- ताज्ञानमपि न हेतुर्मानाभावात् । न चैव वहिना मिश्चतीच्यादा- वपि पाधनिश्चयदशाया शाब्दयोधापत्तिरिति वाच्यं । तदानौं भाब्दवोधोजायत एव किन्तु तस्मिन् शाब्दवोधे उत्तरकालग- प्रमात्वज्ञानमात्र जायत इत्यभ्युपगमात् त्वयायाहार्यादियोग्यता- जानमत्त्वे तदानी तब भाब्दयोधस्वेटत्वात्, न हि वाधनिश्चयमत्वे आहार्ययोग्यताजानं विना न शाब्दावोध इत्यनुभवोतोकाना तथा मति अन्य व्यतिरेकवलादेव योग्यताजान हेतुबमिद्धे ममा- वादीजान्तरानुमरणप्रयासवेफयापत्ते:(१) । न वमनुमित्यादा- वपि वाधनिययम्याप्रतिपन्धकलापत्ति. वाधनिशयदायामप्यनु- मित्यादिजायत एव किन्तु तम्यामनुमित्यादिव्यभावये श्रममाव- जांनमात्र जायत इत्यम्य सुवचत्वादिति वाथ । "यन्तामत्यपि धर्य स्यादिना मायदयोधम्यस्त एव तथानुभवम्य मकस्नप्राचीन- नितिलादिति मारिति समाम । गरते, 'मेयमिति, "प्रयोजिनि गाम्दयुद्धिमामान्य रयादि, 'गाम्दामाम इति वमिना मियतीत्याटायनिम्फुट बम्पयोग्यता- याप्तधामत्यादिति भाव । 'न भाति' मबंद गाब्दयोधागपूय म ( कमतगनुगरपामग्ल्यापnिfrical ·शब्दास्यतुरीयलण्हे योग्यतावाद । २५ प्रसङ्गात्। तन्निश्चयश्च न भवत्युपायाभावात् इति चेत् । न। संशय-विपर्यय-प्रमासाधारणस्य योग्यताज्ञान- मावस्य कारणत्वात् । अयोग्यताज्ञानस्य प्रतिबन्धकस्य सर्वचाभावात् कचित्तन्निश्चयोऽपि योग्यानुपलब्धा यथेह घटो नास्तीति । इति श्रीगङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे योग्यतावादः ॥ सम्भवति, 'उपाथाभावात्' मर्वत्र शाब्दबोधात्पूर्व निश्चयमामग्री- विरहात्, 'विपर्याय' निश्चयरूपोचम, 'प्रमा' निश्चयात्मकममा । ननु योग्यताया संशय एव कथ स्वात् अयोग्यतानिश्चयस्य प्रतिब- यकस्य सत्वात् इत्यत श्राह, 'अयोग्यताज्ञानस्येति अयोग्यतानि- श्यस्येत्यर्थ, यत्र चायोग्यतानिश्चयोवर्तते तत्र शाब्दबोधोऽपि न भवतीति भाव । ननु सपाय निययमाधारणयोग्यताज्ञानस्य तदा हेतुत्व सम्भवति यदि तनिश्चयोऽपि घचिद्धतर्भवति, न चैव, कुचापि तनिश्चयस्थासम्भवादित्यत थाह, 'काचिदिति, 'तन्निमयोऽपि' निरक्तप्रतियोगितावच्छेदकशून्यत्वरुपयोग्यतानिश्चयोऽपि, 'यथेति यथा घाभाववति भूतले योग्यानुपलभ्या दह भूतले घटो नास्तीति निश्चयम्तयेत्यर्थ ॥ रति श्रीमयुरानाथ तर्कनागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये भन्दाख्यतरीयखण्डरहस्ये योग्यतावादरहस्यम् ॥

·२८६ तत्वचिन्तामणौ अथासत्तिवादः। अासत्तिश्चाव्यवधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिः, सा अथासत्तिवादरहस्यम् । - एककार्यकारित्वमङ्गत्या योग्यतानिरूपणानन्तर श्रासत्तिं नि- रूपयति, 'श्रामत्तिश्चेति अन्धयप्रतियोगिनो. पदार्थयोरव्यवधाने- नोपस्थिनिरामत्तिरित्यर्थ , वायवहितबसम्बन्धन तत्तत्पदार्थोपस्थि- तिमती तत्तत्पदार्थोपस्थितिसत्पदार्थे तत्पदार्थस्यासत्तिरिति तु। फलितार्थ, । न चैवमामन्नानासन विभाग एवं व्याहतः समूहालप- नरूपपदार्थोपस्थितेरेव सर्वत्र साम्दयोधोपयोगितया गिरि कम मिमान् देवदत्तनेत्यादावपि शाब्दानुभवाव्यवहितपूर्ववर्तिसमूहा- लावनरूपोपस्थितिमादायाव्यवधानेनोपस्थितिमत्त्वात् उपस्थितेरेक- वेन व्यवधानामम्भवात् इति वाच्य । भेदगर्भाव्यवधानस्य पूर्यो- तरणमाधारणस्थात्र प्रवेशात, तच स्वध्वमाधिकरणभित्रले मनि य स्वप्रागभावाधिकरणममयमागभावानधिकरणक्षणस्तदवच्छेदेन ख- (१) तावत्पदअन्यसमूहालम्बनेकोमस्यितेय॑वधानामावादिति माव ।

·शब्दारपुरीयस्वरह व्यासत्तिवाद । २८७ 4 समशयिदेमोत्पत्तिकत्वे सति खभिन्नत्व, इत्यश्च प्रथम या प्रत्येक- पदेन्य • प्रत्येकपदार्थानां क्रमिकस्मृति मैवासत्ति, न वन्वय- योधाव्यवहितपूर्ववर्तिममूहाचम्यनरूपोपस्थिति (१)। श्रत एवापत्ति- जान हेतु प्रत्येकपदजन्यप्रत्येकपदार्थोपस्थितीनामाशविनाशिनीना युगपच्छाब्दयोधपूर्वमसम्भवेन स्वरूपसद्धेतत्वासम्भवात्। न चैव दण्डी कुण्डली वामस्तो देवदत्त इत्यादावेकविधेयक नानाविशेषणका- न्वययोधस्यले अासत्यभावप्रसङ्ग तकविशेषणोपस्थिते विशेषणान्त- रोपस्थित्या व्यवधानादिति वाच्य । महतान्वयवोधाननुगुणो य वध्वमाधिकरएक्षणस्तजिनलस्य चाव्यवधानघटकौमृतमत्यन्तदलार्थ- त्वात्, विशेषणान्तरोपस्थितिक्षणश्च म प्रकृतान्वयबुझ्छनुगुण , अननु- गुणत्वञ्च फलपलर ल्य, यादृशयादृशक्षणव्यवधानेऽपि अन्चयबोधी- अनुभवसिद्धस्तत्तत्क्षणभिवक्षणवस्यैवाननुगुणत्वरूपत्वात् । अत एव गिरि तमित्यादौ भनादिपदार्थोपस्थितिक्षणो यत्र वैकपदोच्चार- पानन्तर चिरतर विलम्यापरपदमुञ्चरित तत्र व्यवधायकवणोऽपि चाननुगुण नत्रान्वयबोधानुत्पत्तरिति तदुभयत्र नामत्ति । न चैव यत्र पदोपस्थितिळवधानेन पदार्थोपस्थितियायवधानेन तत्राप्या- सत्त्यापत्तिरिति वाच्य । तत्पदोपस्थित्यव्यवदिततत्पदोपस्थितिज- न्यायास्तत्पदार्थोपस्थितेरव्यवधानेन तत्पदार्थोपस्थिति तत्पदव्य जन्ये नत्पदार्थयोरन्वयबोधे श्रामत्तिरिति विवक्षणीयत्वात् । एवञ्च यत्र पदोपखितिरव्यवधानेन पदार्थोपस्थितिश्च व्यवधानेन, यच या पदार्थोपस्थितिरव्यवधानेन पदोपस्तितिश्च व्यवधानेन तत्रोभ- (१) समूहालम्बनोपस्थितेरेकतया स्खभिन्नावाभावादिति भाव ।

·तत्वचिन्तामणौ , यत्रापि नामत्तिः, किन्वेकपदीय स्थितिजन्यपदार्थोपस्थितिरपरप- दोपस्थितिय समूहालम्पनरूपा ततोऽपरपदार्थोपस्थितिः पदरन्तरो- पस्थितिश्च समूहालम्पनरूपेत्यादिक्रमेण पदार्थोपम्पितिस्तवैवामत्ति, पदोपस्थितेरव्यवधानमपि पूर्वोत्तरवसाधारणप्रकतान्वयवोधान- नुगुणक्षणपरितं बोध्यं । न चामत्तिभ्रमाच्चान्दवोध इति मर्च- र्गीयते व कुत्रेति वाच्यं । यत्र व्यवहितपदोपस्थितावयवहितत्वधी- य॑वहितायां पदार्थोपस्थितावव्यवहितत्वधौर्वा सचैव तत्सम्भवात् । अथैवं श्रामत्तिज्ञानस्य गाब्दयोधहेतुले स्वरूपवत्याः पदजन्यपदा- ोपस्थितेः पृथक्कारणत्वे किम्मान। न प विशेषणज्ञानसाध्य विशिष्टज्ञानमिति विशेषणजागत्वेन तत्कारणमिति वायं। प्राम- तिज्ञानस्यैव पदार्थविषयकलेन विशेषण ज्ञानत्वादिति चेत्, न, नदिलम्वेनापि शाब्दधीविलम्बात् तस्यापि यतत्वात्। न च तातिरेकस्यले श्रासत्तिविलम्बादेव भाब्दबोधविलम्म इति वाच्यं । न ह्यामत्तिः स्वरूपमती हेतुः, किन्तु नजानमेव, तस्य तव्यनि- रेकस्यलेऽपि सम्भवादिति निर्णयकृतः । तदसत्, एकलडुपस्थाप्य- कृति-वर्तमानलयोरन्वयबोधस्यलेऽव्यानेः(१) यच लिप्यादिना एकदैव पदजातमनुमितं मतं वा ततः समूहालम्वनं पदार्थवर्गमारणं जातं तवाच्याप्तेश्च तत्र प्रत्येकपदार्थोपस्थितेरभावात् । न च तापि क्रमिकप्रत्येकपदार्थोपस्थितिः कल्पनौयेति बाचं। अनुभवविरोधात प्रत्येक पदार्थोपस्थितिमन्तरेणापि तत्र गान्दवोधस्यानुभविकत्वात् । किञ्च एतस्याः स्वरूपसहेतुत्वं स्वयमेव निराकृतं झमिकप्रत्येकपदा- (y) मेदगर्भाव्यवधानविमियमदजन्यपदार्थोपस्थितेरभावादिति भावः ।

·शब्दाख्यतुरीयखरे यासत्तिवाद. पिस्थितः ग्राब्दबोधात् पूर्व चिरविनष्टत्वात् । नाप्येतज्ज्ञानं कारणं मानाभावात् । न घुपस्थितिज्ञानविलम्बाच्छाब्दबोधविलम्ब- भानुभविकः । न प दैवाददृष्टादिना पदार्थसतो पदजन्यत्वभ्रमेण शाब्दबोधोदयात् तज्ज्ञानस्यापि हेतुत्वमिति वाचं। वृत्त्या पद- जन्यपदार्थोपस्थितेः स्वरूपमत्त्या हेतुत्वात् तद्भमे शाब्दबोधाभावात् अव्यवधानांगवयाच। न चैतद्धमानन्तर शाब्दानुभवदर्शनादेव तज्ज्ञानं हेतरिति वाच्य । न हि यत्मत्त्वे यदुत्पत्तिस्तदेव तत्का- रणं, घटाव्यवहितपूर्तियावत्पदार्थानामेव पटहेतुत्वापत्तेः । न च पदजन्यपदार्थोपस्थितौ अव्यवहितत्वाव्यवहितपदजन्यत्वयोः सशये व्यवहितत्व-व्यवहितपदजन्यावनिश्चये न शाब्दबोधानुत्पनेस्तनिथयो हेतुः तयोः प्रतिबन्धकलकल्पने गौरवादिति वाच्य । तात्पर्य्या- दिज्ञानसत्त्वे व्यवहितपदजन्यत्वग्रहेऽपि शाब्दधौदर्शनादनुत्पत्तेरेवा- सिद्धः। न चैवं व्यवहितपदकदम्मात्मकयोकादौ योजनया कवि- नायामेवान्वयबोधो न त्वन्यथेत्यत्र किं वौजमिति वाच्य । योजनायास्तात्पर्यग्राहकत्वात्, अतएव यस्य योजनां विनेव तात्पर्य- ग्रहस्तस्य न योजनापेक्षा एतेन) अन्वयप्रतियोगिपदं तदुपस्या- पकपदपरं तथाच तदुपस्थापकपदोपस्थित्यव्यवधानेन तदुपस्यापक- पदोपम्पितिम्तयोरामतिः, न तु पदार्थोपस्थितीनामव्यवधानमपे- चितमिति केषाञ्चिन्मतमपास्तं । वक्ष्यमाणन्योन्याश्रयमकानुत्थितेथ (१) अव्यवधानेन पदजन्यपदार्थोपस्थितेरासत्तिविधया शाब्दबोधेऽहेत- त्वं नेत्यर्थ ।

·तत्वचिन्तामो समूहालम्बनपदोपस्थितिमादाय मर्चवास्याः(९) सत्त्वेनासन्नानाभन्न- विभागव्याघातापत्तेश्च । न च भेदगर्भमव्यवधानं विवक्षणीयं, प्रागु- दोषानुत्ते:(२) एतज्ज्ञानस्य उकरूपेण कारणले मानाभावाचा केचित्तु अव्यवधानेनेति विशेषणे तृतीया, अन्वयप्रतियोगि- पदश्च अन्वयप्रतियोगिन उपस्थितिर्यस्मादिति व्युत्पत्त्या अन्वयानि- योग्युपस्थापकशब्दपरं, तथाच तत्पदार्थान्विततत्पदार्थशाब्दबुद्धौ तत्पद तत्पदाव्यवधानमासत्तिः, न. तु उपस्थितीनामव्यवधानं विवक्षितं, मौनियोकादौ च लिप्यादिरूपदोषविशेषादव्यवधानध- मेणवयबोधः । न चैवं लोकादौ योजनयाप्यन्वयबोधो न स्यात् वन्ना इदं व्यवधानेनोवरितमिति विशेषदर्शनेन भ्रमासम्भवादिति वाच्य । योजनयोपस्थितवाक्यान्तरादेव तवान्वयबोधात् न त शोकादितः, व्यवधानञ्चाननुगणक्षणेन भेदाभेदमाधारणं ख- परमाधारणञ्च निर्वाच्य(१) तेनैकस्लडाद्युपस्थापितयोः काति-वर्तमान- वाद्योरन्चयबोधेऽपि न काप्यनुपपत्तिरित्याः। तदप्यसत्, वक्ष्य- माणान्योन्याश्रयशनानुत्यितेः तात्पर्यादिज्ञानसत्वेऽव्यवधानज्ञानाभा- वेऽपि भाब्दबुद्धेरानुभविकत्वाञ्च । . () धासत्ते । (१) एकलडुपस्थाप्यकंति-वर्तमानत्वयोरवयवोधस्यलेऽव्याप्तरित्यादिदोष- सत्त्वादित्यर्थः। (१) शाब्दबोधाननुमय सध्वंसाधिकरणान्यत्वे सति सप्रायभावाधिकरण- समयप्रागभावानधिकरणो य क्षणलदेवच्छेदनोत्पत्तिका म तु भेद गर्भमिति ।

·शब्दायतुरोयखण्डे यसत्तिवाद । २६१ च स्मृतिर्नानुभवोऽसोनान्योन्याश्रयः । अथ नानावि- नव्यास्तु वृत्त्या पदजन्य पदार्थोपस्थितिरामत्तिः, इयञ्च स्वरूप- सत्येव हेतुः । अतएव त्रिसूयां "प्रासत्तिनु पद्यपि वरूपमत्येव प्रयोजिकेत्यादि प्राभाकरोपाध्यायेनोकं । न चैतस्या अपि कारणले मानाभाव इति वाच्यं । तथा मति पानयेतिवाक्यमाकर्पयतः प्रावण घट पग्यतो घटस्य शाब्दबोधापत्तेः घटमानयेति वाक्यमाकर्पयनः कारणतया घटपदादाकाशस्मरणवत आकाशस्य मान्दवाधापत्तेय। मूलार्थस्तु 'त्रव्यवधानेन' वृत्तिसंसर्गकपदप्रकारक- जानाप्यवधानेन, तादृशपदप्रकारकज्ञानजन्येति यावत्, 'अन्वय- प्रतियोग्युपस्थितिः' पदार्थोपस्थितिरिति । अतएव वक्ष्यनि 'पत्र वदन्ति मनिधिन पदजन्यवान्वयवाधे हेतुरिति, अन्यथा तदनु- त्थितः। न चैवं गिरि कमग्निमान् देवदनेनेत्यादिनी गिरिर- मिमान् भुतं देवदत्तेनेत्याद्यवयवोधापत्तिरिति वाच्यं । नथा तात्प- संदिग्रहसत्त्वे यापत्तेः कदाचित्तच तथान्वयवोधस्य सवरेवेट- वात् । न चैवं कचित् योजनायाः कथमपेवेति वाच्य । र्यग्रहार्थ तदुपयोग इत्युतत्वादितिर प्रातः । नवव्यवधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिरामतिरका सा च माब्द- बुद्धिरूपैव, तथाच माब्दबुद्धौ जातायां नजानं तज्ज्ञाने घ शाब्दबुद्धिः श्रामत्तिज्ञानस्य शान्दधौ हेतुत्वादित्यन्योन्याश्रय इत्यत- पाइ, 'मा चेति, 'नानुभवः' न भान्दानुभवः । तात्प- (९) तदक्षतीति ग.।

·तत्त्वचिन्तामणी २४२ शेषणक-कर्म-कत्तु करणाधिकरण-क्रियादिक्रमिकप- दन्नानजन्यक्रमिकपदार्थस्मृतौनां न यौगपद्यं सम्भवति आशुतरविनाशिनां क्रमिकाणां मेलकानुपपत्तेरिति कथं तावत्पदार्यान्वयबोधः विशेषणज्ञानसाध्यत्वादि- नव्यास्तु ननु वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितिरामत्तिस्ना मा 'च मान्दधीरेव तथाच तस्यामप्यामत्तिः कारणं मापि गाब्दवोधरूपैव नस्याञ्च यदि अपरामत्ति: कारणमुच्यते तदा अनवस्या फलीभूता चेनदान्योन्याश्रय इत्यत् श्राह, 'मा चेतौत्याः । प्रसङ्गात् । अन्वयबोधनिर्वाहकपदजन्यपदार्थोपस्थितिपरिपार्टी प्रदर्शयितुमाशयते, 'अथेति । नव्यानु वृत्त्या पदधीजन्यपदार्थोपस्थितिथेदामत्तिस्तदा नाना- विशेषणकस्थले १) कथमचयवधिः पदार्थोपस्थितौनामेकदाभावादि-- स्यामरते, "प्रथेतीत्याः । भेलक' मिलन । न च मकलपदगोचरै कम्मरणाभावेऽपि प्रत्येकपदानुभवजनितप्रत्येकपदार्थस्मरणाहितमंस्कारेभ्य एव मक- लपदार्थगोचरमेकम्मरण सम्भवति तथाच मकलपदगोचरैकस्मरण- पर्यन्तानुधावनं विफलमिति धार्थ । प्रकारान्तरेण पदार्थोपस्थिते: शाब्दबोधाहेतुत्वात् पदज्ञानजन्यत्वोपपत्तये तथानुधावमात् । “विशे- पणजानमाध्यवादिति 'विशेषण' पदार्थः, तदुपम्यितिमाध्यवादि- (१) दणी कुण्डली वाससो चैत्र इत्यादिस्यले ।

·शब्दास्यतुरौयखण्डे यासत्तिवादः । २८३ शिष्टज्ञानस्येति चेत्, श्रौत्र प्रत्येकपदानुभवजन्यसंस्का- रमेलकादेकदेव तावत्पदस्मृतिः तत एकदैव तावत्पू- दार्थस्मृतौ सत्यां वाक्यानुभवः । न चान्यविषयक त्यर्थः, वृत्त्या पदधीजन्येत्यादिः, “विशिष्टज्ञानस्य' भाब्दानुभवस्य, 'मेलकात्' समूहात्, 'एकदेव तावत्पदस्मृतिरिति सकलपदगोच- रमतिरित्यर्थः । ननु श्रोचेण प्रत्येकपदानुभवोऽपि न सम्भवति तथा हि घोत्पत्तिः, ततो द्वितीयक्षणे घव निर्विकल्पकमकारोत्य- जिय, अथ टोयक्षपोऽकार-तत्त्वनिर्विकल्पकं घनविशिष्टयौः टोत्प- निर्घकारनामच, चतुर्थक्षणे अत्वविशिष्टयौः ट-टवनिर्जिकल्पकम- कारनाशश्वरमाकारोत्यत्तिश्च तदानीश्च धकारभानं न सम्भवति प्रत्यक्ष प्रति विषयस्यापि हेतुत्वात्, ततः पञ्चमक्षणे टत्वविशिष्टज्ञा- नमकार-तत्वनिर्विकल्पक टकारनाशः तदानी प्राथमिकाकारमानं न सम्भवति प्रत्यक्ष प्रति विषयस्यापि हेतत्वात् । ततः षष्ठक्षणे अवविशिष्टबुद्धि कारनाशो, तदानौं टकारभानं न सम्भवति लदभावात् । तथाच कथं वर्णममूहात्मकपदगोरोत्रानुभवः । न र पूत्र्यपूर्ववपनयाहितान्यवर्णसन्निकर्षास्पदगोचरश्रोधानुभव इति वाच्यं । वहिरिन्द्रियजप्रत्य उपनीतं विशेषणतयैव भामत इति नि- यमेन प्रत्येकवर्णसम्हमुख्य विशेषकपदप्रत्यक्षस्योपनयम-दया श्राव- शवायम्भवात् पदप्रत्यक्षे प्रत्येकं मर्चस्येव वर्णस्य मुख्य विशय्यत्वात् । न च पूर्ववर्णऽन्यवणे विशेषणतया नत्र भामत इति वाच्यं । पूर्व- वर्णेन्यवणेविषयवनियामकस्य तत्सम्बन्धस्याभावादिति। मैवं ।

·२८B तत्त्वचिन्तामणौ. संस्कारेण नान्यत्र स्मरणमिति वाच्यं । वाक्यार्था- नुपपत्त्या फलबलेन संस्काराणां परस्परसहकारेण धादिममुदायमात्रं न घटादिपदं ट-घाटेरपि घटपदत्यपत्तेः अपि तु अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन पूर्वपूर्ववर्णवदुत्तरोत्तरवर्ण एव पदं नच श्रवणब दुर्यहं पूर्वपूर्ववर्णापनयसहकारेणव्यवहितोत्तरब- सम्बन्धेनोत्तरोत्तरवर्ल विशेषणतया पूर्वपूर्ववर्णग्रहसम्भवात् । यत्तु धसमानकालौनप्रागभावप्रतियोगिटत्वं घमानकालीनत्वम- म्वन्धेन पध्वंमवटत्वं वा घटपदवमिति । तन्न । घपट इत्यस्यापि घटपदत्वापत्तेरित्यलं विस्तरेण । 'अन्यविषयकसंस्कारेण' अन्यमात्रविषयकसंस्कारेगा, नान्यत्र मारणं' नान्यविषयकम्मरणं, नद विषयकसंस्कारो न सत्स्मरणजनक- इति यावत्, यथाश्रुतन्तु न मनछते घटत्वविषयकभंस्कारेण घट- खान्यघटविषयकस्मरणाजननात् दण्डौ पुरुष इतिविशिष्टमंस्कारेण नादृमविशिष्टस्मरणजननाप यभिचारापत्ते:) घट-पटविषयक- प्रत्येकसंस्काराभ्यास न घट-पटयो: समूहालम्बनम्मरणमित्यभिमानः। नथाच सर्वच कथं समूहालम्बनरूपतावत्पदार्थस्मतिः नाना- पदार्थगोषरममूहालम्बनमस्कारस्यले तत्माभयेापित) मायेकपदार्थ- माविषयकमानासंस्कारम्यले तदभम्भवात् इति भावः। 'फलवले- १ तादृशसंस्कारम्य पुरुषान्यविषयकत्यादिति भाव । १२ तम्माविषयकसंस्कारेणेव तदन्यविषयकरमत्यजननासमूहालम्बन- संस्खारात् समूहालम्बनरस्त्यत्पत्तो बाधकामावादिति मात्र ।

·२६५ शब्दाख्यतुरीयखण्डे यासतिवाद । तचैकस्मरणकल्पनात् । प्रत्येकवर्णसंस्काराणमिवा- . नेति सर्वच सकलपदार्थ गोचरैकम्मरणरूपस्य फलस्य प्रमाणसिद्ध- वेनेत्यर्थः, तदन्यथानुपपत्यैवेति मेष.। क्वचिच्च ‘फलकल्पन दति पाठः तच सर्वत्र मकलपदार्यगोचरैकस्मरणे प्रमाणमिद्धे इत्यर्थः, 'संस्काराणां' प्रत्येक पदार्थमात्रगोचरसंस्काराणामपि, 'त' मकल- पदार्थेषु, 'एकस्मरणकल्पनात्' एकस्मरणजनकताकल्पनात्, इदच परघदयानरञ्जनमात्र। वस्तुतस्त घट-पटेन्द्रियमन्त्रिकर्षाभ्यां पार्थ- समाजयस्तघट-पटममूहालम्पनप्रत्यक्षवत् सर्वेषामेव संस्काराणामेकदै- वोद्योधकलाभादार्थममाजगाता एकदैव तावत्पदार्थस्मतिरित्यत्रापि न किमपि बाधकं । 'प्रत्येकवर्णति, 'वर्णपद पदपरं, 'पदस्मरणे' तावत्पदमारणे, यथाश्रुते प्रत्येकवर्णमस्कारेभ्य भानुपूर्वी विशेषविधि- यात्मकस्य पदस्य स्मरणानुपपत्तेः। ननु घटपदस्मरणानन्तरं घट- पदाम्पदयोः ममूहालम्बनोपस्थितिस्ततः कर्मव-पानीपदयोः ममू- हालम्बनोपस्थितिस्ततोऽनुभवमामय्या बलवत्वाचट-कर्मलयोरचय- बोधः नत पानीपदोपस्थितिजन्यानयनोपस्थितिराख्यातीपस्थिनिश्च गमूहालम्बनरूपा, ततोऽनुभवमामय्या बलवत्त्वाद्घटविभिष्टकर्मत्व- स्थानयनेऽन्वयवोधः वृत्त्या पदजन्यपदार्थापस्थितिमावस्य सायनुभ- वमाधारपास्य जाब्दधौ हेतुत्वेन घट-कर्मत्वयोः सारणस्य नाशेऽपि मान्दवोधात्मकविनग्नदवस्थतादृशोपस्थितिमत्त्वेनानयने तदन्चयबोधे बाधकाभावात् तत प्राख्यातार्थकृत्युपस्थितिस्ततो घरवकर्मालविनि- टानयनस्य सतावचयबोध इत्याचाकारेण अवान्तरवाक्यार्यान्च- ·२९६ तत्त्वचिन्तामणौ नन्यगतिकतया पदस्मरणे। अथ "यट्यदाकाहित योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते । तेन तोनान्वितः स्वार्थः पदैरेवावगम्यते"। न चैवमन्वयान्तराभिधानं न स्यात् विरम्य व्यापाराभावादिति वाच्यं । एवमपि प्रथम- मनन्वये हेत्वनुपन्यासात् एत्तरस्य हीदं सामग्री- यबोधपूर्वकमेव महावाक्यार्यान्वययोधमम्भवात् किं पदपदार्थभमू- हालम्बनस्सरणेनेत्याशहते, 'प्रयेति, खार्थाकाङ्गित स्वार्थयोग्यं यद्यन मन्निधानं प्रपद्यने खार्थीपस्थित्यव्यवधानेनोपस्थितिविषयो भवति, तेन तेनैवाचितः स्वार्थः, “पदैरेवाभिधीयते' पदैः प्रथममनुभा- ध्यते,() अनन्तरं महावाक्यार्थबोध इत्यन्वयः, तथाच किं पदपदा र्थयोः समूहालम्वनमरणेनेति भावः। न चैवमिति, 'एवं घटा. दिपदेनैकवारमवान्तरवाक्यार्यान्वयबुद्धिजनने, 'अन्वयान्तरेति पुन- स्तस्मान्महावाक्यार्थज्ञानं न स्थादित्यर्थः, “विरम्येति, शब्द-युद्धि- कर्मणां (२) 'दिरम्य' एकवारं फल जनयित्वा, 'यापाराभावात्' पुन फलान्तरजनकत्वाभावादित्यर्थः, शब्दस्य जनितान्वयबोधत्वेन निरा. काइलादिति भावः । 'एवमपौति • अनन्वये प्रधानरवाक्यार्थ- बोधानुत्पादे, न हि प्रयोजन इनिमिया मामग्रो कार्य नाय- नौति भावः। 'उत्तरस्य हौति, 'उत्तरम्य महावाक्यार्थबोधस्य, (१) 'पदैरेवावगम्यते' इत्यत्र 'पदैरवाभिधीयते' इति रहस्यकृत्सम्मतः पाठ । (२) पाद-ज्ञान-क्रियेतत्त्रयाणामित्यर्थ । , ·प्राब्दास्यतु यखण्डे व्यासत्तिवादा । २९७ वैकल्यं न पूर्वस्येति चेत्, अस्तु नावदेवं नथापि चरमं तावत्पदार्थघटितवाक्यार्थानुभवे उन्नव गतिरनन्य- 'इदं निराकात्विरूपं, 'न पूर्वस्य' नावान्तरवाक्यार्थबोधस्येत्यर्थः, तथाच भवनमतेऽपि सामग्रौषत्वेनावानरवाक्यार्थबोधस्य दुबारतया तात्पर्य्यविषयान्वयबोधस्थानननान निराकाशावमित्यवग्यं खौकर- पौयमिति भावः । 'अस्तु तावदिति, कचिदिति शेषः । 'एवमिति विनापि समूहालम्बनम्मरणं खण्डवाक्यार्थबोधद्वारा महावाक्यार्थबोध- दत्यर्थः, "चरममिति घरमोक्तं धात्वर्थमादाय कर्ट-कराधिकरणा- दीना पदार्थानामन्चयबोध इत्यर्थ, यब मिथो विशेषण-विशेध्यभा- वानापनानां कर्ट-करणाधिकरणादौनां चरमोपस्थितायामेकस्यामिव क्रियायामेकत्र व्यमिति न्यायेनान्चयबोधस्तत्रेति फलितार्थः, 'उमेव गतिरिति समूहालम्बनपदार्थमतिरेव गतिरित्यर्थः, न हि तत्र कर्बादीनां परस्परमवान्तरान्वयबोधः मम्भवति, परस्परमयोग्यला- दिति भावः । यदा 'चरम' खण्डवाक्यार्थबोधोत्तरक्रमिकचरमपदो- पस्थिति-धरमपदार्थापस्थित्योरनन्तरं, तावत्पदार्थघटितवाफ्यार्थानु- भवे' महावाक्यार्थबोधे, यत्र घट-कर्मवयोरन्वयबोधानन्तरं नौ- पदार्थस्यैवोपस्थितिर्न त तिपदोपस्थितिरुवोधकविरहात्, नतो घट- विगिष्टकर्मवस्य नौधात्वर्यान्वयबोधः तदुत्तरमेव तिपदोपस्थिति:(१) ततः तिपदार्थोपस्थितिः तदनन्तरं महावाक्यार्थबोधस्तति त (V तिप्पदोपस्थितिरिति ख.1 ·२६ तत्त्वचिन्तामंयो फलितार्थः, 'उनैव गतिरिति, तब खण्डवाक्यार्थानुभवस्य चरम- पदार्थोपस्थितिसमये नाशादिति भावः । माञ्चस्तु 'अस तावदेवमिति भक्त सामग्रीवशात्प्रथम खण्ड- वाक्यार्थबोधस्तथापौत्यर्थः, 'चरमं तावत्पदार्थघटितवाक्यानुभव- इति महावाक्यार्थबोध इत्यर्थः, 'उनीव गतिरिति समूहालम्बनपद- पदार्थस्टतिरेव गतिरित्यर्थः, पदजन्यपदार्थसतेरेव शाब्दधौ हेतु- तया खण्डवाक्यार्थानुभवरूपपदार्थपस्थितौ महावाक्यार्थयोधामम्भ-- वात्, अतएव सर्वत्र विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेनैवान्वयवोधो न तु विशिष्टवैशिध्यविधया, पदजन्यविशेषणतावच्छेदकप्रकारकवियो- पणतेरभावान्, अतएव च "वृद्धा युवानः शिवः कपोताः खले यथामी युगपत्पतन्ति । तथा हि सर्वं युगपत्पदार्थाः परस्परेणान्व- यिनो भवन्ति()" इति प्राभाकरा वदन्ति । अथ पदार्थोपस्थिते- वृत्त्या पदजन्यपदार्थस्मतिलेन न कारणता किन्तु पति-गान्दानुभव- साधारणपदज्ञान विभिएपदापिस्थितिवेनेव, अस्य व्यापकधर्मत्वेऽपि निथिताव्यभिचारकलात् वैशियश्च वृत्तिलवणसम्बन्धेन पदार्थम- 'कारकपदज्ञानीय-पदार्थस्मृति-गादानुभववृत्तितत्तम्मन्यतात्मकन- न्यताविशेषसम्बन्धेन तेन पदभानजन्यानुमितिरूपपदार्थोपस्थितेः, समवायेन मम्बन्धितया घटादिपदजन्याकामरसतेय ने गाब्दयोध- हेतलं, तत्तचन्यतानामननुगमेऽपि सम्बन्धविधयेव प्रवेगाददोषः। (३) रावा युवान शिवः कपोता पतन्ति सर्चे युगपदयया च । खले तधामी महिता पदार्या परस्परेशान्वयिनो मवन्तोति ग.!

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे यासत्तिवादः । २९ दत्यञ्च खुण्ड्वाक्यार्थबोधात्मकपदार्थोपस्थितितोऽपि महावाक्यार्थ- "बोधे वाधकाभावः तस्या अपितादृशजन्यतासम्बन्धेन पदजानविशि- एलादिति चेत्, न, शाब्दानुभवनिष्ठजन्यतायाः कारणतावच्छेदक- घटकवे गौरवात्, सतिनिष्ठजन्यतामात्रसम्बन्धेन पदज्ञानविशिष्ट- पदार्थसतित्वेन तादृमजन्यतामात्रसम्बन्धन पदज्ञानविशिष्टपदार्थो- पस्थितित्वेन वा लाघवावेतृत्वान्निचिताव्यभिचारकरूपस्यागुरुताया- मेव मन्दिग्धव्यभिचाररूपेण कारणत्वकल्पनाभावात् । वस्तुतस्तु पदज्ञानविशिएपदार्थमतिबादिकमपि न प्रवेम्यते परन्तु विल- क्षणतत्तदर्थविषयकत्वेनैव तत्तदर्थविषयकशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति हे. तुता, वैलवण्यञ्च पदजन्यपदार्थस्मृतिनिष्ठशाब्दबुद्धिसामान्यजनक- नावच्छेदकतया पदजन्य-सत्तापदार्थस्टतिनिष्ठ-तत्तापदार्थशाब्दयु- द्धिजनकतावच्छेदकतया वा लाघवात् मिद्धः स्मनित्वव्याप्यो जाति- विशेषः । स्मृति-गाब्दानुभवसाधारणपदार्थोपस्थितिमाचस्य हेतुत्वे न वैजात्येन हेतुत्वसम्भवः स्मृतिल-भाब्दत्वाभ्यां मार-पत्तेः । न च तवापि वैद्यात्येन हेतुले यत्र पदजन्यपदार्थरस्तावुद्धोध- कान्तरवशादुच्छृखलपदार्थान्तरस्थापि भानं तत्र तत्पदार्थम्यापि शाब्दबोधापत्तिः जातेरांशिकत्वाभावादिति वाच्य । शाब्दबोधोप- धायकपदजन्यपदार्थस्मृतावुकृखलपदार्यान्तरभाने मानाभावादिति प्रातः । तदमत्, अस्तु लाघवात् मर्वत्र पदार्थस्ट तेरेव शाब्द- धौहेतुत्वं तथापि विशेय्ये विशेषणमिति न्यायेनैव शाब्दबोधी -न तु विशिष्टवैशिध्यविधयेत्युक्तमयुक्रमेव, यत्र हि खण्डवाक्यार्थ- वोधोत्तर ममूहालम्बनपदार्थरमविः तत्रार्थसमाजग्रस्तस्य विभिन- ·ववचिन्तामणी गतिकत्वात् । अच वदन्ति, सन्निधिन पदजन्यैवान्वय- बोधहेतुः हारमित्यादौ अध्याहृतेनापि पिधानादिना. अन्वयबोधदर्शनात् । न च पिधेहीति शब्द एवा- वैश्विविधया महावाक्यार्थशाब्दबोधस्य दुरित्वात् खण्डवाक्या- र्थयोधात्मकस्यैव विशेषणतावच्चदकप्रकारकनिश्चयस्य मत्त्वात् । न हि सामान्यतो विशिरवैशिष्टाबुद्धिवावच्छिन्नं प्रति विशेषणताव. च्छेदकमकारकनिथयस्य देवतायामपि सतिवं तन्त्रमिति कृतं विस्तरेण । 'प्रच वदन्तीति, प्राभाकरा इति भेषः। 'सन्निधि' पदार्थोपस्थितिः, तच्छाब्दबुद्धौ पदजन्यैव तदुपस्थिति हेतुरिति फलितार्थ:, किन्तु तदुपस्थितिमाचं तदषयप्रतियोग्युपस्यापकयत्- किञ्चित्पदज्ञानचेति भावः । अन्यथा(१) पदमाचावणेऽयुष्पक्षत- पदार्थोपस्थितिमादायायवोधापत्तेः, 'अध्यापतेनापति पदनाम विना सतेनापौत्यर्थः, 'अन्वयवोधदर्शनादिति, तथा कि मकान- पदगो परम्मरणेनेमि भावः । वम्तनम्न तयार की हत्या पद- जन्यपदापस्थितिरामत्तिरिति भावः । अत्र गन्दगानजन्यघटो- पस्थितिनं घटगाप्दयुद्धिजमकतावोदकच वेत्यादिविप्रतिपत्ति। पदा घटमुस्यविशेयकमाव्दाधवं घटत्ततया मदशामजन्य- (७ 'धन्यवा' बन्दयप्रतियोग्यपम्मापापविभिपदानानशतदुपहिया तिमात्रम्य हेतुले या 1) नत्र अभिधादियादि ।

·शब्दायतुरीयखण्डे यासत्तिवादः । ध्याहियते, अनुपयोगात् । अर्थस्यैवान्वयप्रतियो- गित्वेनोपयोगित्वात् आवश्यकत्वाच्च । अर्थापत्तेरुप- पादकविपयत्वात् । न च शब्दमाचमुपपादक, अपि . व्याप्यं न वेत्यादिविप्रतिपत्तिः, तेन न्यायनयेनापि जातिविशेष- स्यैव जनकतावच्छेदकतया पदज्ञानजन्यवादेर्जनकतावच्छेदककोटा- वप्रवेशेऽपि न क्षतिः । अत्रापि विधिकौटिनैयायिकानां निषेध- कोटिरर्थाध्याहारवादिमां प्राभाकराणां, न्यायनयेऽपि घटरक्त- पदज्ञानं विनापि घटस्य संमर्गविधया भानाहाधवारणाय विशेष्य- तात्वेनोपादानं, घटनिष्ठत्तिज्ञानं विनापि द्रव्यपदादिना लक्षा- 'या घटप्रकारेण घटवतो बोधनान्मुख्येति, यदि च द्रष्यत्वादिरूपेण पटादौ शक्तियहादेव लाघवज्ञानमहकारेण द्रव्यादिपदाट्रव्यवादि- रूपेण घटादे नमभ्युपगम्यते तदा तु लाघवज्ञानाजन्यत्वेनापि मान्दबोधी विशेष्य इति दिक् । 'न चेति, तवेति भेषः, 'अध्या- हियते' स्मर्य्यते, 'अनुपयोगात्' प्रयोजनकत्वात्,(१) तथाच शब्द- स्मृती मानाभाव इति भावः । 'अन्वयप्रतियोगित्वेन' अन्वयबोध- विषयत्वेन, तदुपस्थितेरेवेति शेषः, अर्थोपस्थितिद्वारा तस्याप्युप- योगित्वमस्येवेत्यनुशयादाह,(२) 'श्रावश्यकेति पिधेचिशब्दोपस्थिति कन्पयित्वापि पिधानरूपपदार्थोपस्थितिकन्पनस्याकत्वाचेत्यर्थः। हेल- न्तरमाह, 'अर्थापत्तेरिति 'प्रपत्तेः' अनुपपत्तिकरणकार्थापत्तेः, 'उपपादकविषयकलात्' साक्षादुपपादकमात्र विषयकवात्, तथाचास्य (1) निप्पयोजनकत्वादिवि ख•, ग° | इत्य खरसादाहेति ग।

·तत्त्वचिन्तामणे , तु तदर्थः, अवश्यकरुप्यावसाचियेय दैववशसम्पन्न- शब्दस्मृतेरन्यथासिक, अन्यथा पट्बोधितस्यैवार्थस्या- पुरुषस्य पिधानीपस्थापकपदोपस्थिति विना द्वारमिति वाक्यात पिधानशाब्दबुद्धिरनुपपवेत्यनुपपत्तिकरणकार्थापत्त्यैव पिधेहिशब्दो- पस्थिति करपनीथा, तब न सम्भवति अर्थापत्तेः साक्षादुपपादकमा- पविषयकवनियमादिति भावः । इदापाततः, एवं पनि दिवा- भोजिनो देवदत्तस्य पौनत्वांन्यथानुपपत्या रात्रिभोजिवमपि न सिहोत भोजनस्य साक्षात्मौनत्वानुपपादकत्वादिति ध्येयं । 'मन्द मात्र पिधानौपस्यापक शब्दोपस्थितिः, 'उपपादक' भाचादुपपादक, 'तदर्थः' तदर्थोपस्थितिः । ननु यत्र दैववशेन शब्दमरणं तेन “चार्थस्मति, तष पदि पिधानयादबुद्धिवावच्छिन्न प्रति शम्द- भानविभिष्टपिधानोपस्थितिलेन कारणव कृतं तदान्यत्रापि तदु- पस्थापकमब्दोपस्थितिरवायं कल्पनौयेत्यत आह, अवस्यकल्योति पिधानगाब्दबुद्धिवावच्छिन्न प्रति कारणतावच्छेदकावेनावश्य करुण- नीयेत्यर्थः,(३) “अर्थसाहयेण' अर्थोपस्थितिलस्य जन्यतासम्बन्धेन सहचरितत्वेनेत्यर्थः, 'अन्यथामिद्धेरिति जन्यतासम्बन्धेनान्यथामिद्धि- निरूपकवादित्यर्थः, तथाच तचापि शब्दज्ञानविशिष्टपिधानोपस्थि- तिखेना) कारणत्वमिति भाव. । 'श्रन्ययेति प्रस्थान्यया मिया निरूपकवे इत्यर्थः, 'पदबोधितस्यैवेति पदजन्यपिधानाद्युपस्थिति- (१) शब्दज्ञानविशिएपिधानोपस्थितित्वेन कारणवावच्छेदकापेगावभ्य " कल्पनीयस्येत्यर्थ इति ग. (१) शब्दचानविशिशुपदार्थोपस्थितिवेनेति स.1 न ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड व्यासत्तिवाद । न्वयबोधकत्वमिति नियमशक्तिकल्पनापत्तेः। स्वार्थाः न्वयपरत्वाच्छन्दानां हारमिति न पिधानान्धवोध त्वेनैवान्वययोधजनकलमित्यर्थः, 'नियमेति गुरुधर्मेण नियमशक्तः। कारणतायाः कल्पनापत्तेरित्यर्थः, गुरुधर्मस्य कारणवच्छे ल्पनापतेरिति तु फलितार्थः । केचित्तु ननु यत्र दैववशेन शब्दार्थयोरुभयोरेवोपस्थितिस्तव यदि पिधानशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति पिधानोपस्थापकपदोपस्थितेः कारणत्वं कृप्तं तदान्यत्रापि तदुपस्यापकशब्दोपस्थितिरवश्यं कल्प- नौयेत्यत श्राह, 'श्रवश्यकल्येति पिधानगाब्दलावच्छिन्न प्रति हेतु- खनावश्यकल्प्येत्यर्थः, 'अर्थ' पिधानोपस्थितिः । तथाच तचापि पिधानोपस्यापकपदोपस्थितेन कारणवमिति भावः । 'अन्यथेत्यस्यं विवरणं 'पदबोधितस्यैवेति, 'अन्वयबोधकत्वं' अन्वयबोधविषयत्वं, 'इतीति इति स्वीकार इत्यर्थः, 'नियमेति, 'नियमः' विशेषधर्म', पदजन्यपदार्थोपस्थितित्वमिति यावत्, तेन शत: कारणतायाः कल्पनापत्तरित्यर्थः । न चेष्टापत्तिः, गौरवादिति भाव इत्याहुः । तदसत्, 'अवग्यकल्प्येत्यादेनन्वित्यादिना वक्ष्यमाणेन पौनरुत्यांपत्तेः। शकते, 'स्वार्थति, 'स्वार्थान्वयपरत्वात्' शत्युपस्यापितार्थमात्रान्वयबो- धजनकत्वात्(१) स्वानुपस्यापितार्थशनपदज्ञानं विना स्वानुपस्थापि- तार्थबुधाजनकत्वादिति यावत्, तच्छकपदज्ञानस्य तछाब्दबुद्धौ हेतुलादिति भाव.। 'न पिधानेति पिधानशक्तपदज्ञानं विना न t) भन्योमस्थापितमुख्यार्थमात्रान्वयवोधजनकत्वादिति ख. ।

·३०४ तत्त्वचिन्तामणी मिति तदन्वयबोधार्थमवश्यं शब्दकल्पनमिति चेत् । न। लक्षणायां व्यभिचारात् तवाप्याक्षिप्तेन का- ग्वयबोधाच्च । अथ द्वारपदसहभावमा पिधेहिशब्द- स्य कल्प्यते लाघवात्। न च पिधानाभिधायकानेक- A 'पिधानान्वयवोधकमित्यर्थः,. "शब्दकल्पन' पिधेहिशब्दोपस्थितिक- त्पनं, 'लक्षणायामिति लक्षणस्यले व्यभिचारादित्यर्थ, घोषादि- पदस्य तौरमनपदज्ञानं विनापि तौरान्वयबुद्धिजनकत्वादिति भावः। मनु तत्तपदज्ञानत्वेन हेतुत्वमतो न व्यभिचार(१) इत्यरुचेराइ, 'तवेति, 'तव' नैयायिकस्य मतेऽपि, पचतीत्युके आतिन' अनु- मितेन, 'कर्चा' चैत्रादिना, अन्वयबोधास्यर्थः, द्दश्च प्राचीनने- याथिकमतानुमारेण नयमते तत्रापि प्रथमान्तवादिपदाध्या- हारादेवान्चयबोधादिति बोध्यं । 'दारपदमहभावमाचं' द्वारपदो- स्थितिमामानाधिकरध्यमात्रं, 'पिधेहिशब्दम्य' पिधेहियब्दीपस्थि- तः, दारपदोपस्थित्यधिकरणे पिधेहिशब्दोपस्थितिमा कल्प्यते न तु उसलपिधानोपस्थितिरित्यर्थः, 'स्लाघवादिति, अर्थाध्याहार- पचे यच पिधेहिशब्दमाचं प्रयुकं तचापि पिधेहिशब्दगानम्मेव पिधानान्वयनुद्धिजनकत्वं कन्पनौयं दारमित्येतावन्माचोकौ द्वारप- दज्ञानस्यैव तन्ननकवं कन्पनीयमिति कारणतादयकल्पनायो गौर- वमित्यभिमानः। मनु पिधानोपदापकानेकगदी वर्तने विमिग- !) तथा मानुपम्यापिततोरल रागादिपदामं तत्राप्नोति भार।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे व्यासतिवादः। शब्दोपस्थितौ विनिगमकविरहः, संस्कारतारतम्यात् पदविथेपस्मृतेरिति चेत् । न । आकाहादिमतमति- योग्यन्वितस्वार्थपरत्वस्य लतत्वात् लाघवेनाध्याहा- रात् । न च. श्रुतपदानि लब्धप्रयोजनानौति कथम- . मनाविरहेण कस्योपस्थितिमविष्यतीत्याशय मिराचष्टे, 'न त्या- दिना, संस्कारेति षविषयकसंस्कारचोडुद्धस्तव नस्यैव रस्ते रि- त्यर्थः, क्वचिदनेकरतावष्यक्षतेरित्यपि द्रष्टव्यं । तदिदं न कृप्तमि- त्या, 'आकासादिमदिति श्राकाहादिमपिधानादिरूपप्रतियो- ग्यन्विनेत्यर्थः, 'श्राकासादिमदिति तु स्वरूपकथनं, 'स्वार्थपरत्वस्य' स्वाांचयबोधजनकत्वम्य, 'कृप्तत्वात्' भवतापि दारमित्यादौ द्वार- (पदज्ञानस्य द्वारकमकपिधानानुकूलकृतिमानित्येतादृशान्वयबोधज- नकवाङ्गीकारांदित्यर्थ:(१) । केचित्तु द्वारमानयेत्यादौ पिधानलाक्षणिकस्यले पिधानान्वि- सस्वार्थान्वयनोपजनकत्वस्य द्वारपदे कृषिलादित्यर्थः, लाक्षणिकपद- स्थाननुभावकलादिति भाव इत्यारः । 'स्ताघवेनार्याध्याहारादिति लाघवेनार्याध्याहारकन्यनादित्यर्थः, पिधेहिशब्दोपस्थितिं कल्पयित्वापि तदर्थोपस्थितिरवयं कल्पनीये- त्युभयकन्यनायां गौरवादिति भावः । 'नं चेति, 'स्तब्धप्रयोजनानि' जनित गाब्दबोधानीत्ययः, 'अध्याइते' अर्थ, 'तात्पर्य' प्राकाझा, १९) इत्येतादृधाान्वयबोधनकावाङ्गीकारादिति भाव इति का, ख. । २१ ·तत्वचिन्तामो प्यध्याहृते तेषां तात्यपर्यमिति वायं । श्रुतार्था- न्वयानुपपच्या अध्याहृते तात्पर्य्यात् । कथं तधादन' पचतीत्यच समभिव्याहृतमात्रान्वयः कलायादेशपि स्मृतत्वात् इति चेत् ।न। तात्यर्यनियमादित्यवेहि यत्परः शब्दः स हि शब्दार्थ, अन्यथा तवापि देव- वशस्मृतकलायपदोपस्थापितेनान्वयबोधः स्यात् सूर्य देवदत्त आदनमित्यादिवाक्ये क्रियापदायाहाराभा- वेन कर्तुरनभिधानात् तृतीया स्यात् इति चेत् । न। अनितान्वयबोधत्वेन निराकाइलात, मन्मते तश्रुतपदे पाकाहा- दिविरहेऽपि.न क्षतिः अध्यातपदे एवाकासासत्त्वादिति भावः 'श्रुतार्थान्वयानुपपत्त्येति तात्पर्यविषयोभताम्बययोधानुपपत्त्येत्यर्थ' 'तात्पर्यात्' श्राकाहामत्त्वात् । 'कथं नहीं ति याकृशलपदार्थो पस्थिनिरपि इतरित्यर्थः, 'ममभिव्यापति उद्धलकलायाधु पस्थितिदमायामपि ममभिव्याहतमाचावय इत्यर्थः, "तात्पर्य्यनिय मात्' तात्पर्यज्ञानस्य नियामकत्वान्, 'यत्परः' यत्तात्पर्य्यक' 'मन्दार्थ. सध्दजन्यज्ञानविषयः, 'अन्यथा' तात्पर्यजामस्थानियाम कत्वे, 'तवापोति, श्रोदनं पचतीत्यति भेष', 'देववामपनि दैववासनेत्यर्थः, कचित् तथैव पाठः, 'उपस्थापितेम' कलायम, 'अनभिधामादिति श्राख्यातादिना अबोधमादित्यर्थः, 'रतीयेति (१) देववशसम्पनकलायपदोस्यापिकाबरोध इति ।

·भन्दाख्यतुरीयख व्यासत्तिवाद | अध्याहृतपचतिपदेनापि कर्तुरनभिधानात, कर्तृ- संख्याभिहितेति चेत् । न । देवदत्तस्य पाक इत्यचापि तृतीयापने, तात्पर्यतस्तच व्यवस्थेति चेत्, तुल्यं । ननु छदात्यानाभ्यामनभिहिते) कर्नरि नौयाभिधानादिति भावः । 'अध्यादति श्राख्यातस्य कृतावेव शक्तरिति भावः । 'कर्तृमोति, तथाचानभिहिते कर्तरीत्यधिकारसूचस्य दाख्याताभ्यां कर्तृ- नद्गतमध्यान्यतरानभिधाने कर्तरि बतायेति निष्कृष्टोऽर्थ इति भावः । अन्यतरत्नेनोपादानादेव. देवदत्तः पाचक इत्यादौ वुण्मत्ययादिना कर्तृगतमयाभिधानेऽपि न हनीया कर्तुरेवाभिधानादिनि ध्येयं(२) । 'देवदत्तस्येति, अव घना कर्तुस्तद्वतमझ्यायायानभिधानादिति भावः। ननु अनभिहिताधिकारौयहतीयाविधायिका स्मृतिरेतद- तिरिकस्यलपरा धनादिवयोगे पध्यास्तृतीयापवादकत्वात्। न च तथापि देवदत्तस्य पाक इत्यर्थ बोधनौये यत्र देवदत्तस्येनिमार- मुञ्चरितं तब रतीयापवादकपद्योगाभावादास्यान-कन्या कर्तृ-तहत- मध्यानभिधामाच बतौयापत्तिरिति वाथं। तचापि घनन्तपाका- दिपदस्य वारभिप्रायविषयतया नदतिरिक्तस्यत्तस्यैव द्वतीयावि- धायकसूचविषयत्वादित्यत श्राइ, 'तात्पर्य्यत इनि बतौयाविधायक- सूचतात्पर्यत इत्यर्थः, 'तुत्यमिति देवदत्तस्य पाक इत्याचतिरि- . (१) दाख्याताद्यन्यतमेमानभिहित इति क.। (२) इति भाव इति क.।

·३.८ वत्त्वचिन्तामणरे हारं पिधेहीत्यादौ पिधानशब्दानुभवे पिधानोप- स्थापकपदत्वेन जनकत्वमिति चेत् । न । धन्वयप्रतियो- ग्युपस्थापकपदत्वेन जनकत्वात् न तु तदुपस्थापक- यावत्यदत्वेन गौरवात्। एवं पिधानान्वयबोधेऽपि । कस्यले यत्र कर्तृ-तद्वतमध्यान्यतराभिधायककृदाख्यातान्तक्रियापद वरभिप्रेतं तच न बतीया यत्र तु न तदभिधायकवदाख्यातान्त- क्रियापदं वारभिप्रेतं तब हतीयेति वैयाकरणस्यतेस्तात्पर्यादेव देवदत्त श्रीदनमित्यादौ न हतीया तत्र पचतिपदस्य वारभिप्रेत- त्वात् । न चैवं अन्दाध्याहार विद्येन एवेति वाच्य। पदस्य वा- रभिप्रेतत्वेऽपि त्रौत्रा नदनध्याहारादिति भावः। 'अन्वयप्रतियोगीति पिधानान्वयप्रतियोगीत्यर्थ , तटस्थपका निराकरोति, 'न लिति, 'नदुपस्यापति पिधानाचयप्रतियोग्युपस्यापकेत्यर्थः, 'गौरवादि- त्युपलक्षणं, यावत्पदस्य कुचाप्यसम्भवाचेत्यपि द्रव्यं । 'एवं तादृश- पद, पिधानान्वयप्रतियोग्युपस्यापकपदमिति थावत्, 'पिधाना- । वयबोधेऽपोति अध्यादत पिधानान्वयवोधस्यले पौत्यर्थः, तथापि पिधानान्वयप्रतियोग्युपस्यापकपदस्य द्वारमित्यस्यैव सत्त्वादिति भावः। मनु लाघवान तदुपस्थापकपदलेन तच्छाब्दयुद्धित्वेन हेतु-हेतुमदावो न तु तदन्बयप्रतियोग्युपस्यापकपदलेन गौरवादित्यत आह, 'अन्य- घेति नदन्वयबोधं प्रति तदुपस्थापकपदत्वेनैव कारणत्वे इत्यर्थः, 'गौणेति गौण-माणिकस्यले अन्वयबोधाभावापत्तेरित्यर्थः, 'सयो.' गौण-लादणिकपदयोः, 'अननुभावकलात्' पदार्थानुपस्यापकत्वात ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे यासत्तिवादः । अन्यथा गौण-लाक्षणिकयोरन्वयबोधो. न स्यात् तयो- रननुभावकत्वादिति ॥ A प्रवाहादिरूपायोपस्थितिरेव लक्ष्यस्मारिका न तु लाक्षणिकपदो- पस्थितिरिति प्राचीनसिद्धान्तादिति भावः। तदयमाध्याहार- पूर्वपक्षनिष्कर्षः, तच्छाब्दबुद्धौ पदजन्यैव तदुपस्थिनिईतुरिति न नियमः तच्छाब्दबुद्धौ पदज्ञानविशिष्टतदुपस्थितित्वेन विजातीय- नविषयकत्वेन वा हेतुत्वकल्पनामपेक्ष्य लाघवेन तदुपस्थितित्वेन हेतुलौचित्यात् पदज्ञानविशियत्वाप्रवेशादतिरिकगातिकल्पनाविर- हाच्च दारमित्यादौ अध्याहतेनापि पिधानादिना अन्वयबोधदर्श- नेन तथा कार्य कारणभावे व्यभिचाराच । न च तत्रापि पिधेहि-. शब्द एवाध्याहियत इति वाच्यं । गौरवान्मानाभावाच्च । न च पिधानशाब्दबुद्धिं प्रति शक्ति लक्षणान्यतरसम्बन्धेन() पिधान- प्रकारकत्ततावच्छेदकधावच्छिन्न शब्दविशेग्यकज्ञानत्वेन हेतुतया पिधेहिशब्दस्टतिरावश्यकौति वायं । तादृशकार्य-कारणभावे मा- नाभावात् । न चैक्मोदनं पचतीत्युक्ने कारणतया स्मारितस्य प्रा- प्रत्यक्षादिनोपस्थितस्य कलायादेशान्वयबोधापत्तिरिति वाच्यं । मति तात्पर्यग्रहे इष्टापत्ते, अन्यथा तवापि श्रोदनं पचती-. त्युक देववशरमतकस्वायपदोपस्थितेन कलायेनान्वयबोधस्य दुक्र- बादिति दिक् । कास्य ११ त्तिलक्षणसम्बन्धेनेति ख, ग ।

·तावचिन्तामो इति श्रीमहङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे श्रासत्तिवादपूर्वपक्षः ॥०॥ इति यीमधुरानाच-तर्कवागौणविरचिते तत्वचिन्तामणिरहस्य वासत्तिवादपूर्वपदरहस्यम् ·। २११) अथासत्तिवादसिद्धान्तः । उच्यते, क्रियापदोपस्थापिता क्रिया, कारकपदीप- स्थापितञ्च कारकं परस्परमाकाइति न तूपस्थिति- मा अन्यथा हारं कर्माता पिधेहि, हारं पिधानं अतिरित्यचापि किया-कर्माध्याधार इवान्वयबोधप्रसङ्गः अथामत्तिवादसिद्धान्तरहस्यम् । "क्रियापदेति धातुपदेत्यर्थः, 'क्रिया' पिधानादि, 'कारकपदेति श्रमादिपदेत्यर्थः, ‘कारक' कर्मवादि, 'श्राकाइतीति परस्परं शा- 'देच्छाविषयो भवतीत्यर्थः, 'अन्यथेति यथाकथञ्चिदुपस्थितक्रियादि- मात्र व परस्परं भान्देच्छाविषयवे इत्यर्थ., 'क्रिया-कर्माध्याहार- वेति क्रिया-कर्मवरूपाध्याहार वेत्यर्थ.१) ददश्च पदस्मा- रितपदार्थजिज्ञासा श्राका त्याचार्थमनेन, नव्यनये तु कर्मचा- दिविशेष्यकाधेयतासमर्गकद्दारप्रकारकशाब्दबोधे द्वारमित्यानुपूर्ती- विशेषस्य छतिविगेय्यकानुकूलत्वसमर्गकपिधानप्रकारकशाब्दबोधे च पिधेहौत्यानुपूर्वी विशेषस्य श्राकाहात्वमावश्यकम्, . अन्यथा द्वारं कर्मत्वं पिधेहिं दार पिधानं कृतिरित्यचापि तादृशान्वयबोधापत्ते- ( क्रिया-कम्मरूपाध्याहार इत्यर्थ इति खः ।

·सावचिन्तामणे क्रियायाः कर्मणथोपस्थितेस्तुल्यत्वात् । एवंविधपदो- पस्थापिते परस्परमाकाझा नास्तीति चेत्, ताका-" ज्ञायां पदविशेपोपस्थापितत्वं तन्त्रं न तूपस्थितिमात्र, अर्थविशेषेऽसाधुत्वान्नाचान्वयबोध इति चेत्, न, पिधे हौति पदं विना हारमित्यस्याप्यसाधुत्वात् तदर्थ योगे साधुत्वस्य तुल्यत्वात् साधुत्वज्ञानस्यान्वयबोधे- रिति केवल पिधेहौत्युको दारमित्यम्य केवल दारमित्युक्तौ पि धेहिपदस्याध्याहार आवश्यक इति ध्येय। 'एवविधेति हार कर्म- तेत्यादिपदेत्यर्थः, 'श्राकाहा' शाब्दबोधेच्छा, 'श्राकाहण्या' परस्पर शाब्दबोधेच्छाया। ननु दार कर्मवमित्यादौ भेदान्चयबोधे अमाधु त्वज्ञानमेव प्रतिबन्धकमित्याशङ्कते, 'अर्थविशेषे अमाधुत्लादिति द्वार कर्मत्वमित्यादौ भेदान्वयवोधे अमाधुवादित्यर्थ , तत्रामाधुलञ्च नद- जनकतया पापिन्याघभिप्रेतत्व, 'असाधुवादिति क्रिया-कर्मभावेना- बयबुयजनकतया पाणिन्यायभिप्रेतवादित्यर्थ । ननु माधुत्वस्था) 'फलोनेयतया यवान्चयबोधो न दृश्यते तरवासाधुत्व कल्यते, न हि द्वारमित्यत्र पिधेहिपद विना नान्वयबोध इत्युभयसिद्धमित्यरचे- राह,(२) 'माधुलज्ञानस्येति निरुलासाधुत्वाभावज्ञानस्येत्यर्थः, तथाच जनकौभूत ज्ञान विघटयत एव ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया नामाधुत्व- (१) यसाधुत्वस्येति ग। (२) इत्यनुभवसिमित्यरुचेराहेति ग.।

·शब्दास्यतरोयखण्डे यासत्तिवाद । मियोजकत्वाच गौरवादपभ्रंशादप्यन्वयबोधाच । न चाचासंसर्गाग्रहः, वाधकाभावात् । तस्मात् क्रिया- . ज्ञान प्रतिवन्धकमिति भावः)। गौरवेणान्यथामिद्धिमुका व्यभि- चारमप्याइ, 'अपभ्रंशादपीति साधुत्वेनाज्ञायमानादपौत्यर्थः, 'त्र' अपनंगस्थले, 'बायकाभावादिति समर्गग्रह बाधकामावादित्यर्षः, माधुत्वज्ञानस्य(९) हेतुत्वामिद्धेरिति भावः । ननु दारं कर्मत्वं पिधेहि द्वारं पिधानं तिरित्यादावेकदेशनिराकासस्यले क्रिया- कर्मभावेनान्वयबोधे दृष्टापत्तिः सत्येकदेशमाकाङ्क्षले अषयप्रति- योग्यन्तरस्य यथाकपश्चिदुपस्थितेरेव गाम्दधौ रेतुत्वाभ्युपगमेन मत्यवानुमामादिना नदुपस्थितिवनिराकासपदजन्योपस्थितेरपि माध्दबोधे वाधकाभावात् । न चानुभवविरोध इति वाच्यं । तथा मति पदन्यपदार्थोपस्थिति विना नान्वयबोध इत्यनुभवादेव शब्दाध्याहारमिद्या विवादपतिः । न चैवं कृत्यादिविशेय्यक- पिधानादिप्रकारकान्वयवोधे पिधेहोत्याद्यानुपूर्वी विशेषात्मकाका- हाज्ञानस्य हेतुत्वमुपेयते न वा, श्राद्ये अर्थाथाहारस्यले एकदेश- निराकाइस्थले च व्यभिचारः, अन्त्ये द्वारं कर्मत्वं विधानं कृति- रित्यादिम निराकालस्यलेऽपि द्वारकर्मकपिधानानुकूलरुतिमानि- (१) तथाच शाब्दबोधे असाधुत्वज्ञान न साक्षात् प्रतिबन्धक व्यधि तु जनकीभुसज्ञानविघटकतयेति भाव । (1) तब व्यभिचारादित्यादि। 40 ·सावचिन्तामणौ . पदस्य कारकपदेन कारकपदस्य क्रियापदेन सहा- न्वयबोधकत्वं न त्वेकं विनाऽपरस्य। अपि च स- . स्याद्यन्वयबोधापत्तिः अर्थोपस्थितेस्तुल्यबादिति वाधं । सनदा नुपूर्वी विशेषात्मकाकाचानियस्य खाव्यवधितोत्तरवर्त्तितादृश्- तादृशान्वयबुद्धिं प्रत्येव हेतुतया व्यभिचाराभावान् अर्थाध्याहारा दिस्यलीयाचयबोधस्य तव्यवहितोत्तरवर्तित्वाभावात्() । न चैवं सर्वनिराकास्थित्नेऽपि अर्याध्याहारादिस्थलवत् दारकर्मकपिधाना- नुकूलकतिमानित्यन्चयबोधापत्तिारैवेति वाच्यं । द्वारकर्माकपिधा- नानुकूलकतिमानित्यन्चयबोधी हि विविधः; हारमियाद्यानुपूौं- निश्यायवहितोत्तरवर्तिदारप्रकारक-कर्मावविभेयकावययोधला- यः पिधेहोत्याधानुपूर्बोनिस्याव्यवहितोत्तरवर्ति-पिधानप्रकारक- कृतिविशेष्यकान्वयबोधवाश्रयव तदतिरितवालोकः । तथाच अन्य- नरविशेषसानयौविरहादेव सर्वनिराकाङ्क्षस्यले न तादृशान्वयबोधः । एतेन(२) यथाकथञ्चित्पदार्थोपस्थितिमात्रस्य हेतुत्वे प्रतियोग्युपस्या- पकपदमात्राश्रवणेऽमि यत्किञ्चिदर्थज्ञानमायां उच्छृङ्खलपदार्थोप- स्थितिमाचाच्छाब्दबोधनमङ्गः तथाच भट्टमताविशेषः । न च तद. वयप्रतियोग्युपस्थापकपदत्वेन हेतुतया न तवान्वयबोध इति वाञ्छ। सादात्परम्परामाधारणस्य तदन्यप्रतियोगित्वस्थानुगताननिममतस्य (1) तदनव्यवहितोत्तरवर्तित्वादिति ख, ग । (२) उक्तविशेषसामग्रीसहकारविवक्षनेत्यर्थ ।

·शब्दारयनुरोयखण्डे यासत्तिवाद । ३१५ . + कर्मकक्रियापदयोग विना द्वितीयानुपपत्तिः, न दि क्रियापदार्थयोगे द्वितीया, घट आनयनं कृतिरित्यत्रा- पि दितीयापत्तेः, तथाच पुष्पेभ्य इत्यत्र स्पृहयहि- दुर्वचत्वात् तत्तपदज्ञानवापेक्षया गुरुत्वाक्षेत्यपि निरस्तं । नचा- पि विशेषमामग्रौविरहादेव शाब्दबोधाभावोपपत्तरित्यखरमादाह, 'अपि चेति । केचित्तु ननु पदस्मारितपदार्थ जिजामा नाकाक्षा प्रजिजामो- रपि शाब्दबोधात्, मायानुपूर्वो विशेषः तस्यानसुगततया अनन्त- कार्य-कारणभावायत्ते, किन्तु घरः कर्मत्वमित्यादिपदविषा- जन्यपदार्थोपस्थितिरेवाकाक्षा मा चार्थाध्याहारस्थलेऽप्यस्ति नास्ति च सर्चनिराकारस्यले एकदेशनिराकाइखले चेति न तवान्षय- बोधः किं पदाध्याहारेणेत्यरुचेराह, 'अपि चेतीत्याहुः । तदसत्, भेदभूटाना) विशेषण-विधेयभावे विनिगमनाविरहेणानन्तकार्य- कारणभावापत्तेः अषयप्रतियोग्युपश्यापकपदमावाश्रवणेऽपि पदा- पस्थितिमात्राछाब्दबोधस्य दुर्वारलाच नदम्बयप्रतियोग्युपश्या- पकपदत्वेन हेतुत्वस्य उनक्रमेण वनुमशक्यत्वादिति ध्येयम् । भक- मकक्रियापदयोगं विनति भकर्मक क्रियापदैकवाक्यताभिप्रायविषयवं विनत्यर्थः, "द्वितीयानुपपत्तिरिति द्वितीयायाः माधुलानुपपत्ति- रित्यर्थः,(V पाणिनि-चान्द्राद्यनुमासनकर्ड भिस्तथैव निर्णीतलादि- ( पदविशेषामन्येत्यवान्तर्गतमैदकूटानामियर्थः । (१) एकवाक्यत्वं सम्मकक्रियापदसहकारेण सार्थबोधकवे ।

·तत्वचिन्तामणौ पदाध्याहारं विना चतुर्थ्यनुपपत्तिः । यदि स्पृहयति- पदार्थयोगे चतुर्थी तदा पुष्यमिच्छतीत्यचापि स्यात् स्पृश्यतीच्छतिपदयोरेकार्थत्वात् । अथ साधुत्वार्थ · हारं पुष्येभ्य इत्यव पिधेहि-स्पृहयतिपदाध्याहारो- ऽनुमन्यते न त्वन्वयवोधार्थ तस्यान्वयप्रतियोगिविज्ञा- नादेवोपपत्तेरिति चेत्, तर्हि क्रियापदयोग विना न कारकविभक्तिः, कारकपदयोगं विना न तदन्वययोग्यं क्रियापदमिति केवलकारकपदे कियापदाध्याहारः, केवल क्रियायाच्च कारकपदाध्याहारः साधुत्वार्थमाव- श्यक इति तज्जन्योपस्थितिरन्वयबोधौपयिकी तस्मात् ति() भावः । साधुत्वञ्च धर्मविशेषजनकवं अधर्माजनकवं वा, 'क्रियापदार्थयोग इति वस्तुगत्या सकर्मकक्रियापदस्य योऽर्थस्तद- वितस्वार्थबोधकत्वाभिप्रायविषयत्व एवेत्यर्थः, "द्वितीयेति, भावौति शेषः, द्वितीयापत्तेः' द्वितीयायाः माधुलापत्तः, 'चतुर्थ्यनुपपत्तिरिति कर्मवपरचतुर्थाः माधुत्वानुपपत्तिरित्यर्थः, 'चतुर्थो कर्मलपरचतुर्थों, साध्वौति शेषः। 'माधुत्वार्थमिति दितीयादेः माधुवार्थमित्यर्थः, 'म कारकविभफिरिति साध्वौति शेषः, 'तज्जन्योपस्थितिरिति दार- (१सम्मकक्रियापदसहकारेणैव सार्थबोधपदाहितीयाया उक्त स्वादियर्थ ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े व्यासत्तिवाद । ३१७ क्रिया-कारकपदोपस्थापितयोरेव क्रिया-कारकयोः प- रस्परमन्वय इति शब्दाध्याहार एव। कीक्षेपे तु वक्ष्यामः ॥ मित्यादावध्याहारस्थलेऽपि पदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितिरन्वयवोधौ- पयिकौत्यर्थः, तथाच नोकव्यभिचार इति भावः । 'तस्मादिति व्यभिचाराभावेनेति भेषः । नन्वेवं पचतीत्यादौ कर्वाक्षेपस्यले अनु- मितेन चैत्रादिना कथमन्वयबोधः तव नये पदजन्यपदार्थोपस्थि- तेरेव शाब्दबोधानवादित्यत आइ, 'कर्मक्षेप इति, तत्रापि प्रथमान्तवादिपदाध्याहारादेवान्वयबोधः न त्वमितवादिना, कत्तुंराक्षेपलभ्यत्वप्रवादस्याप्ययमेवार्थः,(१) न बनुमानलभ्यत्वमिति भावः । इदमापाततः गेह इत्यादिपदं विनापि यत्र घटोऽस्ती- त्याद्यभिहितं तच गेह इत्यादिपदं विनापि माधुतया पदाध्याहा- राभावेन व्यभिचारस्य दुरवात् भकर्मककियादियोगस्य द्विती- यादेः साधुतानियामकत्वेऽभिप्रायशून्यमूर्खाध्यापकाानविष्णुपूजये- दित्यादिविधिवाक्यस्याप्यसाधुलापत्तेः अभिप्रायघटितस्य मकर्मक- क्रियायोगस्य नचाप्यभावात्(२) । किञ्च साधुलार्थ परेकवाक्य- नाभिप्रायविषयत्वरूपस्य सकर्मकक्रियापदादियोगस्यावश्यकलापि श्रोतुस्तादृशपदाध्याहारस्य कथमावग्यकलं । न च हेतुविधया () यध्याहतप्रथमान्तपदोषस्थाप्यत्वमेवार्थ इति ग। १९) यभिप्रायटितक्रियामदयोग्यस्याभावादिति ख।

·तत्त्वचिन्तामणौ इति श्रीमहोशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे श्रासत्तिवादः ॥॥ सकर्मकक्रियापदादियोगस्य साधुत्वज्ञापकतया माधुवज्ञानार्थं तज्- ज्ञानमावश्यकं तदेव पदाध्याहार इति वाच्यं । माधुलज्ञानस्य शाब्दबोधाहेतुतया तदज्ञानेऽपि क्षतिविरहात, अस्तु वा शब्दा- ध्याहार श्रावश्यकस्तथापि तजन्यपदार्थोपस्थिक्वेिन कुतो हेतुल लाघवात् पदार्थोपस्थितिवेनैव हेतुत्वस्योचितत्वात्तथाच श्रोदनं पचतीत्यादौ मति तात्पर्यग्रहे यथाकथञ्चिदुपस्थिताकाश-कलाया- देरप्यन्वयबोध एवेत्यध्याहारपच एव सम्यगित्यवधेयं । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौमविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये शब्दाख्यतरीयखण्डरहस्ये प्रामत्तिवादरहस्यम् । ९) सम्यगिति ध्येयमिति ग.

·( १८ ) अथ तात्पर्य्यवादः। तात्पर्याधीनं शब्दप्रामाण्यं तच तत्परत्वं न तत्साध्यकत्वं पदार्थ-तत्संसर्गयोः शब्दासाध्यत्वात् । अथ अथ तात्पर्य्यवादरहस्यम् । श्रामत्तिं निरूप्य तात्पर्य निरूपयितुमाइ, 'तात्पर्य्याधीनमिति तात्पर्य्याधीनं तात्पर्यज्ञानस्याप्यधीनं, 'शब्दप्रामाण्यं शब्द स्थानुभवज- नकवं, तात्पर्यस्य ज्ञानमपि शब्दस्य सहकारीति फलितार्थः । एते- नामच्या मह शाब्दबोधलक्षणैकका-नुकूलत्वं सङ्गतिरिति सूचितं, घद्यपीतरम्नेतरपदेत्यादिना तात्पर्य प्रागेव निरूपितं, तथापि परमतनिराकरणाय पुनरयमारम्भ इति सार्त्तव्यं । तत् परं यस्य स तत्परस्तस्य भावम्तात्पर्य, परशब्दश्च कार्यवाची, तथाच तत्का- र्यकलमेव तात्पर्य, भवति च घटादिपदं घटादिप्रतौतिकार्यक्रम श्रतो घटादिप्रतीतिपरमिति यथाश्रुतशब्दार्थमाशय निराकरो- ति, 'तचेति, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, . अन्वयश्चास्य 'तत्परत्वमित्यनेन, तथाच तदिषयीभूतं तत्परत्वमित्यर्थः, 'तत्साध्यकत्वं' तत्कार्यकत्वं । यदा 'तत्र' तात्पर्य, निष्ठवं सप्तम्यर्थः, 'तत्परलमिति भावप्रधानो निर्देशः, एवं 'नत्माध्यकलमित्यपि, नथाच वनिष्ठं सत्परत्वत्वं न तत्माध्यकललमित्यर्थः, 'शब्दामाध्यत्वादिति भन्दाजन्यत्लादित्यर्थः, ·तत्वचिन्तामणी तहोचरप्रतिनित्तिसाध्यकत्वं तत्परत्वं, तच्च भाव्या र्थस्य साक्षात् भूतार्थस्य तु प्रशंसा-निन्दावाक्यस्य प्रशस्त निन्दितार्थप्रतिपादनद्दारा लाक्षणिकस्य लक्षणीयवि पयप्रदत्ति-नित्तिजनकत्वं तत्परत्वमिति चेत्, न, त्परत्वे तज्ज्ञानं जनयित्वा तच प्रवर्तकत्वं तत्प्रवर्तक त तथाच घटादिपदं घट-तत्संसर्गादिपरमिति व्यवहारो न स्यादिति भावः । 'तहोचरप्रवृत्तिनिवृत्तौति तद्गोचरप्रय नेत्यर्थः, यथाश्रुते एकस्य वाक्यस्योभयामाध्यकावादसम्भवापत्तेः प्रत्येकमाध्यकत्वस्य वैक- ल्पिकलक्षणत्वे तु परस्पराव्याण्यापत्तेरिति ध्येयं । 'तच' प्रयत्न- कार्यकत्वञ्च, 'भाव्यार्थस्य' विधिवाक्यस्य, 'माक्षात्' द्रष्टसाधनवा- दिज्ञानदारा, 'भूतार्थस्य लिति प्रशंसा-निन्दावाक्यस्य विशेषणं, विधिभिन्नस्य प्रशंसा-निन्दावाक्यस्येत्यर्थः, तच्च परिणतिसुरसं आम्र- फलं परिणतिविरसं पनमफलमित्यादिवाक्यमिति भावः । 'प्रास्त- निन्दितेति उत्सात्विापष्टत्वेत्यर्थः, सुशब्द-विशब्दयोरुत्कटापटष्ट- वाचिवादिति भावः । नन्वेवं लाक्षणिकस्य लक्षणयगोचरमयाना- जनकत्वालवणीयार्थपरत्वं न स्यादित्यत आह, 'लाक्षणिकस्येति, लवणीयानुभवद्वारेति शेषः, 'तत्परत्वं लक्षणीयपरत्वं, अत इत्यादिः, 'तत्परत्वे' तत्परत्वज्ञाने, 'तज्ज्ञानं' तच्छाब्दबोधं, 'तत्र प्रवर्तकल' नहोचरप्रयत्नफलोपधायकत्वं, खरूपयोग्यतायाः पूर्वमपि मत्वे शाब्दबोधानचितवाद्यथाश्रुतासङ्गतः, 'तत्प्रवर्तकलञ्च तगोधरम- ·शब्दायतुरीयखण्डे तात्पर्यवाद । ३२२ त्वञ्च तत्परत्वमिति परस्पराश्रयात् । लाक्षणिकस्यान- नुभावकत्वेऽपि लक्षणीयपरत्वात् काव्यादेः खरूपा- यनोपधायकत्वञ्च, 'इति परस्पराश्रयादिति नहोचरप्रयत्नफलोपधाने मति तदुपधायकवज्ञानात्तच्छाब्दबोधस्तच्छाब्दबोधे जात एव त- गोचरप्रयानोपधानमित्यन्योन्याश्य इति भावः । न च तद्नोत्तर- प्रयत्नखरूपयोग्यतावच्छेदकपरवं तत्परत्वमिति वाच्यं । तदवच्छेद- करूपापरिचयादिति भावः । ननु नहोचरप्रयत्नोपधायकलस्य लौकिकमत्यहं न हेतुर्यन तदुपधानं विना तदुपधायकवज्ञानं न स्थात् किन्तु तोचरज्ञानमा तथाचागेतनतदुपधायकत्वस्यापि यथाकथञ्चिदंपनयादिवशाज्ञानं भविष्यतीत्यरुचेराह, 'लाक्षणिक- सति, 'अननुभावकले पोति, अनुभवजनक विना(१) प्रयत्नाजनक- बादिति(९) भावः । शक्ति-लक्षणान्यतरसम्बन्धेन तदत('पदज्ञान- लपपेक्ष्य लाघवाच्छकिसम्बन्धन तदन्वयातियोगिमत्पदज्ञानत्वेनैव हेहता पक्किमयेध्य लवणयाः गयसम्बन्धात्मकत्वेन -गुरुत्वात्, गङ्गायाँ घोष इत्यादौ च पोषादिपदमेव तीराधनभावक न तु गङ्गादिपदं तस्य तौराद्यन्वयप्रतियोगितात्वाभावात्, अषयप्रति- योगिवञ्च साक्षात् परम्परया अचयनिरूपक, तहाभेदेऽपि, तेन घटादिपदस्य न घटाद्यनुभावकलानुपपत्तिः मर्चलाक्षणिकस्यले च - (1) अनुभावकत्वं विनेति खः । (२) प्रयत्वजनकत्वासम्मवादितौवि स. (१ यन्वयप्रति-गिमदित्यर्थे । 41 ·- ३२२ तत्वचिन्तामणी ख्यानमानपरत्वेनापि पर्यवसानाञ्च । ननु तबुद्धिजन- कत्वं तत्परत्वं प्रशंसा-निन्दावाक्यमपि प्रशस्त-निन्दि-- तस्वार्थधौहेतुत्वेन तत्परमेव, तच्च ज्ञान प्रशस्ते सर्व प्रवर्त्तते निन्दिताच निवर्तते इति स्वविषये प्रवृत्ति- शाब्दवोध एव नोत्पद्यते किन्तु पदार्थापस्थितिमात्रमिति लाक्ष- णिकस्याननुभावकत्ववादिनां प्राचां निगर्भः(१) । ननु गङ्गादिलाक्ष- णिकपदस्थापि तौराद्यनुभवजनकपदार्थापस्थितिद्वारा नगोचरप्रयत्न- जनकत्वमत्येव, पदार्थापस्थिनिर्गङ्गादिपदादेव, शाब्दानुभवजनकवं पुनर्न तस्य किन्तु तत्समभिव्याहत शकपदस्यत्येव प्राचीन सिद्धान्ता- दित्यस्वरमादाह, 'काव्यादैरिति, 'स्वरूपाख्यानमात्रपरत्वेनापीति(२) नगोचरज्ञानमात्रजनकत्वेनापौत्यर्थः, माचपदात् प्रयत्नव्यवच्छेदः, "पर्यवसानाच तत्परत्वाचेत्यर्थः, इदमुपलक्षणं विध्यादेरपि दृष्टमा- धनबादिपरत्वं न स्यात् नहोचरप्रयत्नाजनकवादित्यपि द्रष्टव्यं । नन्वेवं परिणतिसुरसमामफलमित्यादि प्रशंसा-निन्दावाक्यं प्रवृत्ति- निवृत्तिपरमिति व्यवहारो न स्यात् तस्य प्रवृत्ति-निवृत्तिगोचर- ज्ञानाजनकवादित्यत आह, 'नचेति, 'ज्ञान' प्रशस्त निन्दितखार्थ- ज्ञानं, 'प्रास्ते' प्रशस्तत्वेन ज्ञाते, 'निन्दितात्' निन्दितत्वेन ज्ञातात, 'तत्परमुच्यत इति प्रशंसा-निन्दावाक्यं प्रतिनित्तिपरमुच्यत- (१) निष्कर्ष इति ख. । निगर्व इति क.। (२) वरूपाख्यानमात्रेतौति ख. ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे तात्पय्यवादः । ३२३ निवृत्ती जनयतीति तत्परमुच्यत इति चेत् । न । 'गौण-लाक्षणिकयोरननुभावकत्वात् तबुद्धिजनने त- त्परत्वमित्यन्योन्याश्रयाच । जननयोग्यत्वमिति चेत्, तडॅकचोचारणे नानार्थे नानार्थपरत्वं लक्षणायाञ्च मुख्यार्थपरत्वं स्यात् योग्यतायाः सत्त्वात्। नापि तत्- प्रतिपाद्यकत्वं, तात्पर्य विना न तथेत्यन्योन्याश्रयात्। -- इत्यर्थः, तथार तत्परत्वव्यवहारोभात इति भावः । 'गौण-स्ताक्ष- णिकयोरिति गौण-तदितरलाक्षणिकयोरित्यर्थः, गो-वृषावानये- त्यादाविव मादृश्यसम्बन्धेन लक्षणा गौणौत्तिः यथा चन्द्रपदस्य मुखे, 'अननुभावकत्वादिति । यद्यपि तस्याननुभावकत्वेऽपि पदा- थपस्थितिमादाय लक्षणमाम्राज्यं, तथापि लक्षणे बुद्धिपदमनुभव- 'परमित्यभिप्रायात्()। यहा 'अननुभावकत्वात्' संसर्गज्ञानाजनक- वात्, तथाच तयोः संसर्गपरत्वं न स्यादिति भावः । एवमग्रेऽपि, 'तबुद्धिजनमे' तदनुभवोपधाने, 'तत्परलं' नत्परत्वज्ञानं, लक्षणे बुद्धिवेन प्रवेशे अन्योन्याश्रयोऽपि संसर्गमादाय बोध्यः अन्यथा पदा- थोपस्थितिं प्रति तात्पर्यज्ञानस्याहेत्तया तामादायैवान्योन्याश्रय- परीहारादित्यवधेयं, एवमग्रेऽपि सर्वत्र योध्यं । 'एकत्रोचारण इति एकमात्रपतीनीछयोचारण इत्यर्थः, 'लक्षणायाश्चेति वर्लचणीय- मात्रप्रतीतोछायावेत्यर्थः, 'तत्प्रतिपाद्यकवमिति स्वजन्यप्रतिपनि- (१) प्रति भाव इति ख.1 ·३२२ तत्त्वचिन्तामयी ख्यानमानपरत्वेनापि पर्यवसानाच । ननु तबुद्धिजन- कत्वं तत्परत्वं प्रशंसा-निन्दावाक्यमपि प्रशस्त-निन्दि- तस्वार्थधौहेतुत्वेन तत्परमेव, तञ्च ज्ञान प्रशस्ते सर्व प्रवर्तते निन्दिताच निवर्तते इति स्वविपये प्रवृत्ति शाब्दवोध एव नोत्पद्यते किन्तु पदार्थायस्थितिमात्रमिनि लाच पिकस्यानभावकलवादिनां प्राचां निगर्भः)। ननु गङ्गादिलाच णिकपदस्थापि नौराद्यनुभवजनकपदार्थोपस्थितिद्वारा तहोचरप्रयत्न जनकत्वमस्येव, पदार्थोपस्थिनिद्रादिपदाव, शाब्दानुभवजनका पुनर्न नस्य किन्तु ताममभिव्यात शतपदस्थत्येव भाचीन सिद्धान्ता दित्यवरमादाह, 'कायादेरिति, 'स्वरूपाख्यानमाधपरलेनापति नहोचरज्ञानमाचअनकत्वेनापौत्यर्थः, मात्रपदात् प्रयत्नव्यवच्छेद 'पर्यवमानाच' तत्परत्वाचेयर्थः, इदमुपलक्षण विध्यादेरपि दृष्टमा धनबादिपरत्वं न स्यात् तद्गोचरप्रयत्नाजनकवादित्यपि द्रष्टव्य नन्वेवं परिणतिसुरममावफलमित्यादि प्रभंसा-निन्दावाक्यं प्रवृत्ति नितिपरमिति व्यवहारो न स्वात् तख मति-नितिगोचर ज्ञानाजनकलादित्यत श्राह, 'तवेति, 'ज्ञान' मशा-निन्दितखार्थ- ज्ञान, 'प्रसस्ते' प्रसस्तत्वेन जाते, 'निन्दितात्' निन्दिावेन ज्ञातात, 'तत्परमुच्यत इति प्रममा-निन्दावाक्यं प्रतिनित्तिपरमुच्यत- () निकर्म इति ख.। निगर्व इविक० । (२) स्वरूपाख्यानमारतौति ख।

·शब्दायतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवादः । ३२१ निवृत्ती जनयतीति तत्परमुच्यत इति चेत् । न । गौण-लाक्षणिकयोरननुभावकत्वात् नबुद्धिजनने त- त्परत्वमित्यन्योन्याश्रयाच । नज्जननयोग्यत्वमिति चेत्, तयेकवोच्चारणे नानार्थे नानार्थपरत्वं लक्षणायाञ्च मुख्यार्थपरत्वं स्थात् योग्यतायाः सत्त्वात् । नापि तत्- प्रतिपाद्यकत्वं, तात्पर्य विना न तथेत्यन्योन्याश्रयात्। इत्यर्थः, तथाच तत्परत्वव्यवहारोभात इति भावः । 'गौण-लाच- पिकयोरिति गौण-तदितरलाक्षणिकयोरित्यर्थः, गो-वृषावानये- त्यादाविव सादृश्यमम्बन्धेन लक्षणा गौणौत्तिः यथा चन्द्रपदस्य मुखे, 'अननुभावकत्वादिति । यद्यपि तस्याननुभावकत्वेऽपि पदा- पस्थितिमादाय लक्षणमाम्राज्यं, तथापि लक्षणे बुद्धिपदमनुभव- पर मित्यभिप्रायात्।। यद्वा 'अननुभावकलात्' संसर्गज्ञानाजनक- लात्, तथाच तयोः संसर्गपरत्वं न स्यादिति भावः । एवमग्रेऽपि, 'नवुद्धिजनने' तदनुभवोपधाने, 'तत्परत्वं' तत्परत्वज्ञानं, लक्षणे बुद्धिवेन प्रवेश अन्योन्याश्रयोऽपि संसर्गमादाय बोध्यः अन्यथा पदा- थीपस्थिति प्रति तात्पर्यज्ञानस्याहेत्तया तामादायैवान्योन्याश्रय- परीहारादित्यवधेयं, एवमग्रेऽपि सर्वत्र बोध्यं । 'एकत्रोच्चारण इति एकमात्रप्रतीतीच्छयोञ्चारण इत्यर्थः, 'लक्षणयाञ्चेति वक्तुलवणीय- माचप्रतीतीच्छायावेत्यर्थ., 'तत्मनिपाद्यकत्वमिति स्वजन्यप्रतिपत्ति- (" इति भाव इति खः ।

·३२० सत्वचिन्तामणौ प्रशंसा-निन्दावाक्यस्य(१) प्रत्यायप्रतिपादकत्वात् ला- क्षणिकस्याप्रतिपादकत्वाच्च । अथ गङ्गापदं स्वार्था- विनाभावि तीरं प्रतिपादयत्तत्परमिति चेत् । न । - विषयताकत्वमित्यर्थः, विशेषण-विशेय्यभावभेदाच पूर्वतो भेदः अन्यत सर्व पूर्ववत् । 'प्रवृत्त्यादौति, तथाच तत्पर व्यवहारो न स्या- दिति भावः । 'अप्रतिपादकत्वात्' अननुभावकलात्, 'स्वार्थावि- नाभावौति स्वार्थाविनाभावसम्बन्धेन नौरं प्रतिपादयदित्यर्थः, इदच तादात्म्यसम्बन्धावच्छिनस्वार्थाविनाभावरूपशक्यसम्बन्ध एव लक्षणा न तु सम्बन्धसामान्यमिति प्राचीनमतानुसारेण, तथाच तत्प्रति- पत्त्यनुकूलसम्बन्धवत्त्वं तत्परत्वं, सम्बन्धः शक्तिलक्षणाच, पद-पदार्थ- सम्बन्धयह एवं पदार्थरतिद्वारा संसर्गप्रतिपत्त्यनुकूल इति संसर्ग- मादायापि नाव्याप्तिरिति भावः । 'तेन विनेति खार्थाविनाभावेन विनेत्यर्थः । ननु मञ्चसम्बन्धी पुरुषस्तादाम्येन मञ्चव्याप्य एव एवं पुरुषान्तरमपि तादाम्येन येन केनचित् सम्बन्धेन मञ्चव्याप्यमेव स्वार्थाविनाभावस्य लक्षणावे व्याप्यदिशि तादात्म्यसम्बन्धनियमेऽपि ध्यापकदिभि सम्वन्धानियमादित्यरुचेराइ, 'गङ्गादिपदमिति गङ्गा- दिपदं मस्यादिपरं तौरपरञ्च मुख्छे स्यादिति योजना, 'मुख्ये' मुख्यमात्राभिप्राये मुख्यार्थप्रतीतौच्छयोचारणे इति यावत्, 'मस्था- दौत्यादिना तौरेतरपरिग्रहः, नौरस्थ पृथगुपादानात्, ‘अविना भावस्य' स्वार्थाविनाभावस्थ, इदमुपलक्षणं मर्वस्यैव सर्वदा सर्चपर (1) प्रशंसादिवाक्यस्येति ख.।

·शब्दायतुरीयखगड़े तात्पर्य्यवाद । ३२५ मञ्चाः क्रोशन्तीत्यत्र तेन विनापि पुरुषे तात्पर्यात् गगादिपदं मत्स्यादिपर मुख्ये तौरपरञ्च स्यात् अविनाभावस्य तादवस्थ्यात् । मुख्य बाधके सतीति चेत्, तर्हि मुख्यार्थपरतैव न स्यात न स्याञ्च गच्छ गच्छसौत्वच गमनाभावपरत्वं। उच्यते। तत्प्रयोजन- कत्वं तत्परत्वं तदर्थश्च प्रतीतिः प्रवृत्ति-निवृत्ती च, स्यालक्षणाया अव्यावर्तकलादित्यपि बोध्य। प्रतातिव्याप्तिवारक- विशेषणमाशङ्कते, 'मुख्य बाधके सतीति मुख्याभिप्राये बाधके मती- त्यर्थ , मुख्यार्थप्रतौतीच्छयानुचरितत्वे सतीति थावत्, "तहाँति, इदमुपलक्षण तौरप्रतीतीच्छयोच्चारणे मत्स्य ग्रहादिपर स्यात् येन केनचित् सम्बन्धेनाविनाभावस्य नचापि मम्भवादित्यपि बोध्य । 'गच्छ गच्छमौत्यवेति। गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थान सन्तु ते भिवा । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यत्र गती भवान् ॥ इति विदेशगमनोद्यत भार प्रति उत्कण्ठिताया प्रियाया वाक्य- इत्यर्थ , 'गमनाभावपरत्वमिति व्यञ्जनया गमनाभावपरत्वमित्यर्थ , मुख्यार्थाभिप्रायाभाववत्त्वविरहादिति भाव । लोकार्थस्तु हे कान्त ल गच्छसि चेत् गच्छ ते तव पन्थान भिवा कल्याणरूपा सन्तु किन्तु ममापि जन्म तचैव भूयादयत्र भवान् गत इति गमिथ्य- तौत्यर्थे अत्यन्तमुत्कण्ठितत्वात् करणपाटवेन तथाभिधान तस्मा- प्रवद्देशान्तरगमनानन्तरमेव मम मरण भविष्यतीति वया न गन्तव्यमिति व्यङ्ग्यार्थ । 'तदर्थश्चेति 'तत्प्रयोजनकखमित्यत्र तच्छ- ·तत्त्वचिन्तामणौ प्रयोजनत्वञ्च न साध्यत्वं अन्योन्याश्रयात् । नापि प्रतिपाद्यच्छाविपयत्वं, यस्य यदिच्चाविषयः तं प्रति तत्परत्वापत्तेः। तदर्थसाध्यत्वेन इच्छानियम इति चेत्। न। इह धूम इत्यत्र जन्य-ज्ञाप्यभेदेन साध्यस्य बहु ब्दार्थयेत्यर्थः, 'माध्यत्वं' उपधायकलं, 'अन्योन्याश्रयान्' उनान्योन्या- श्रयतादवस्यात्, 'प्रतिपाद्येति तोचरप्रतिपाद्येच्छाविषयावं तत्पर- त्वमित्यर्थः, 'प्रतिपाद्यः' श्रोता, भवति च अस्माच्छब्दादेतत्तौति- भववितिप्रतीतिगोचरेकायाः शब्दोऽपि विषय इति भावः । 'यस्येति, श्रोतः पुरुषस्येति भेषः, 'यदिच्छाविषयः' यद्यवस्तुशब्दगोचरममू- हालम्बनेच्छाविषयः, 'तं प्रति' तत्पुरुष प्रति, 'तत्परत्वापत्तेरिति तत्तदस्तपरत्वापत्तेरित्यर्थः। 'तदर्थसाध्यत्वेनेति तत्तच्छब्दार्थविशेष्यक- खमाध्यत्वप्रकारकत्वेनेत्यर्थः, स्वपदं शब्दपरं, तथाच स्वसाध्यत्वप्रकारक- नगोचरेष्छाविषयत्वं तत्परलं, तच्छब्दार्थः 'प्रतीनिःप्रवृत्ति-निवृत्ती चेत्युक्तमेव,भवति चास्माश्छन्दादमुकगोचरप्रतीतिर्भवतु अमुकगोचर- प्रवृत्त्यादिवा भवलितीच्छा प्रतीति-प्रवृत्यादौ शब्दमाध्यत्वप्रकारिका साध्यत्वस्य पञ्चम्ययंत्वादिति भावः । 'दह धूम इतौति दह धूम- शब्दो धूम-तत्पदृत्तिपर इतिवाक्यस्यैकदेशोत्कीर्तनं, तथाच रद्द धूमशब्दो धूम-तत्प्रवृत्तिपर इत्यनेत्यर्थः, ‘मायस्य' माध्यपदार्थस्य, 'वाक्यभेदेति एकस्यैव परशब्दस्य विभिन्नप्रकारकज्ञानजनकलप्रसङ्गार दित्यर्थः, धूमपर इत्यनुरोधात् ज्ञाप्यत्वप्रकारकेच्छाया अभिधेयत्वात ·शब्दास्यतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवाद । ३२७ विधतया वाक्पभेदप्रसङ्गात् पुमिच्छाया नियन्तमश- क्यत्वात्, किन्तु प्रतिपादकेच्छाविपयत्वं तत्परत्वं, यः शब्दः वत्ता यदिच्छया प्रयुक्तः स तत्परः, सा चेच्छा धूमस्य धूमपदजन्यवाभावेन स्वजन्यत्वप्रकारकेच्छायास्तत्र बाधितत्वात धूमप्रवृत्तिपर इत्यनुरोधाच्च वजन्यत्वप्रकारकेच्छाया अभिधेयत्वान धूमगोचरप्रवृत्तेधूमपदज्ञाप्यत्वाभावेन ज्ञाप्यत्वघटितस्य तच वाधित- लादिति भावः। यद्दा 'वाक्यभेदप्रसङ्गात्' परशब्दज्ञानभेदप्रसङ्गात्, परशब्दस्यावृत्तिप्रसङ्गादिति यावत्, मादुचरितेत्यादिव्युत्पत्तरिति भावः । नन्वित्थ वाक्यभेदे दृष्टापत्तिरेव अन्यथा सिद्धान्तेऽप्यगति- रित्यरुचेर्दोषान्तरमाइ, 'पुमिच्छाया इति श्रोतरिच्छाया इत्यर्थः, तथाच यत्र वनुरेकगोचरप्रतीताविच्छा श्रोतश्च तबिरुद्धप्रतीतौ तत्र विरुद्धप्रतीतिपरत्वप्रसङ्ग इति भावः । 'प्रतिपादकेति, 'प्रतिपादकः' वक्ता, 'इच्छाविषयत्वं जनकतासम्बन्धेन नामकारकेच्छाविशेष्यलं जन्य- तासम्बन्धेन तदिशेयकेच्छाप्रकारत्वं वा, एतदेव विवणोति, 'यः शब्द- इति, 'यदिच्छया' जनकतासम्बन्धेन यत्प्रकारकेच्छया जन्यतासम्बन्धेन यदिशेय्यकेच्छया वा, 'प्रयुक्तः' अनुसंहितः, तथाच जनकतासम्बन्धेन नत्प्रकारकवलिच्छाविशेष्यत्वं जन्यतासम्बन्धेन तदिशेष्यकवत्रिच्छामका- रत्वं वा तत्परत्वं विनिगमकाभावात्, भवति चायं शब्दोऽमुकाती- तिमान् भवलितौच्छाया जनकतासम्बन्धन प्रतीतिप्रकारिकाया:(१) (1) चायं शब्द यमुकप्रतीतिमान् भवत्विति जनकतासम्बन्धन प्रतीति- प्रकारकेच्छाया इति ख-।

·सायचितामयी १९८ प्रतिपाद्यधी-प्रवृत्ति-निवृत्तिविषयेति तत्परत्वं। ना नार्यान् विष्टादनेकपदार्थान्वितकक्रियापदात् मुख्य लाक्षणिकपराचारत्त्या क्रमेणानेकपदार्थज्ञानं न त्वे विगेय्य मम्द अमुकगोधरमतीतिरेतचन्दाद्भवन्वितीच्छाया जन्यता मम्मन्धेन प्रतीतिविगेथिकायाय मकार शम्द इति मनौतिपरत्व शब्दस्य, एतेन प्रवृत्यादिपरत्वमपि व्याख्यान, किन्तु प्रतीतिपरत्वमेव पगाब्दवोधोपयोगि न तु प्रवृत्त्यादिपरत्व अर्थपरत्वव्यवहारस्त हो चरप्रतिपरलनिवन्धनोभाक्त इति भाव । नन्वेव वकृवाक्यस्य श्रोत गाम्दयोधप्रत्यादिपरख न स्यात् वरिष्ठाया थोर शाब्दबोधाद्यवि षयकवादित्यत पाह, 'सा चेति वकृनिष्ठा चेत्यर्थ , प्रतिपाद्य' श्रोता 'विषया' विषयापि। नन्वेव नानार्थादौ एकदा वारनेकप्रतीतीच्छय अनेकार्थप्रतीतिप्रसङ्ग इत्यत पाह, 'नानार्थादिति, 'नानार्थात्' हां दिपदात्, 'लिष्टात्' श्वेतो धावतीत्यादौ श्वेतादिपदात्, 'श्रनेकेति घट पटश्चानयेत्यादिवाक्या दित्यर्थ , 'मुख्येति मुख्य लाक्षणिकरोधकाइका या घोष मत्स्या स्त इत्यादौ गदादिपदादित्यर्थः, 'शहत्येति जन- स्थानस्थितस्य पदस्य पुनरनुसन्धानमात्ति, नेदीय स्थलान्तरस्थितस्य पदस्य पुनरनुसन्धानमनुषड्ग , दवीय स्थलान्तरस्थितस्य पुनरनुसन्धा नमनुवृत्ति, सा च मिहाशावलोकन मण्ड्कनुति गङ्गाश्रोतावदिति विधा, अश्रुतभब्दानुसन्धानमध्याहार इति बोध्या । मकदुचरित , (१) इति ध्येयमिति क.।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवादः । ३२६ कदैव, सकृदुचरितस्य सतदर्थपरत्वनियमेनकचोचा- रणे अनेकार्थपरत्वाभावादिति सकलतान्त्रिकैकवा- क्यतया() वदन्ति । वयन्तु ब्रूमः(२) । अनेकपदार्थमतौतौच्छया एक- मुच्चारण) भवत्येष पुमिच्छायानियन्तुमशक्यत्वात्। स्येति एकपदविषयकैकधानस्येत्यर्थः, मकदर्थपरत्वनियमेन' मकदर्थमा- घानुभवजनकत्वनियमनिश्चयेन, अनेकार्थाननुभावकत्वनियमनिशये- नेति यावत “मजदुश्चरितः शब्दः मदर्थ गमयतीति सिद्धान्तादिति भावः। 'एकत्रोचारणे' एकस्मिन् वाक्ये, 'अनेकार्थपरत्वाभावादिति एकदा अनेकार्थप्रतीतिपरत्वाभावादित्यर्थः, उक्तनियमनिश्चयरूप- विशेषदर्शनेन वारेकदा अनेकार्थप्रतीतीच्छानुत्पत्तरिति भावः । म पैकदा सूर्य-चन्द्रोभयादिप्रतिपादकपुष्पवणादिपदशाने रुति-वर्ग- मानवैकन्वादिप्रतिपादके खड़ादिपर्दजाने कृतिमाध्यत्वेटमाधनत्वादि- प्रतिपादके विध्यादिपदजाने कर्मवेकवादिप्रतिपादके दितीयादि- पदजाने दियादिपदनाने चायं नियमोव्यभिचारोति वाच्यं। यद्य- पदे एकैकपदमात्रविषयकज्ञानस्यापि नानार्थविषयकानुभवजनकन्व- मनुभवसिद्धं तदनिरिक्तपदस्थल एव एतषियमाभ्युपगमात्, तस घटपद-पटपदादिकमेव) । न च नथापि घटी घटा इत्यादौ एक- (V सकलतान्त्रिकाणमेकवाक्यतयेति क.। (१) पत्र बम इति ख.. (२) पानेकार्थप्रतीतीच्छया ग्कोचारणमिति क.। 14) धटमद-मटमदाक्षमदादिकमेवेति का ·सत्त्वचिन्तामणी यदि च तदुच्चारणं नानेकार्थपरं तदात्तिरपि न स्यात् तात्पर्यनिर्वाहार्थमात्तिकल्पनात् । अन्य- थैकपरेऽपि तदापत्तेः। श्रतएव तदुच्चारणस्य उभय घटपदमाचविषयकज्ञानेनैव नानाघटप्रत्यायनायभिचार इति वाच्य। अतएव तच मरूपेकोषाभ्युपगमात् तथाच लुप्तघटपदप्रतिसन्धाना- देव घटान्तरबोध: मरूपैकशेप विना घटादिपदाद्दिवचनादित नानाघटविषयकबोधस्वप्रसिद्ध एवेति माचीनमतनिगः। "नियन्तु' विशेषदर्शनेन निवर्तयितं, तस्येच्छाप्रतिबन्धकवे मा. भाभावादिति भावः । इदमुपलक्षणं विशेषदर्शनस्थामावचिकत्वाचे व्यपि बोध्यं । 'तदातत्तिरपि न स्यादिति तदात्तिकल्पनापि । स्यादित्यर्थः, 'तात्पर्य्यति, 'तात्पर्यनिर्वाहार्थ' तात्पर्यविषयान्वय बोधनिर्वाहार्थ, 'पात्तिकल्पनादिति वया आत्तिकल्पना दित्यर्थः, 'अन्यथा' तात्पर्यविषयोम्वयानुपपत्तिं विनाप्यावृत्तिकल्पने 'एकपरेऽपि' घटोऽस्तीयादावपि, 'तदापत्तेः' तदात्तिकल्पना पत्ते,(२) ददमुपलक्षणं अनेकार्थे तात्पर्य्यामत्त्वे श्रावृत्त्यैवाये कथा मन्वयबोध' आया बोधनौये अर्थ वकुस्तात्पर्य्याभावात्, किञ्च वस्तादृशाभिप्रायाभावेऽपि यत्र विशेषादर्शनात् श्रोतुरुभयपरत्व- भ्रमस्तत्र युगपदुभयानुभवो दुबार इत्यपि द्रष्टव्यं । ननु अने- कार्थतात्पर्य्यमत्वेऽपि न युगपदनेकार्थानुभवः एकैकमात्रविषयक शाब्दबुद्धित्वस्य शब्दजन्यतावच्छेदकत्वादित्यत आह, 'श्रतएवेति यत (९) तवात्तिकल्पनाप ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवाद । ३३१ परतायां नातिकल्पणं तस्मात्तुत्यवदनेकार्थीपस्थि- तौ• तात्पर्यादिज्ञाने ‘युगपदनेकान्वयबोधो भवति सामग्र्यास्तुल्यत्वात् प्रथममेकस्यान्वयबोधो न तद- 'न्यस्येति) नियन्तुमशक्यत्वाच । अथ विवादाध्या- सितमक्षपदोचारणं एकपदैकशक्तिविषयमेकमेवानु- 1 एव न तादृशकार्य-कारणभावोऽत एवेत्यर्थः, 'तदुचारणस्येति एके- कस्यैव स्तड़ादिपद-पुष्पबन्तादिपदस्येत्यर्थः, 'उभयपरतायामिति कृति-वर्तमानत्व-सूर्य-चन्द्रोभयादिपरतायहे इत्यर्थः, "तुल्यवदिति युगपदित्यर्थः, 'सामग्र्यास्तुल्यत्वादिति एकदा सर्वपामेवानुभावक- सामग्रौमत्त्वादित्यर्थः । ननु नडादिपद-पुष्यवन्तादिपदातिरिकस्थले तादृशकार्य-कारणभाव इत्यत आह, 'प्रथममिति। 'श्रयेति एकमा- चानुभवजनकतयोभयवादिमिद्धे अक्षपदोच्चारणे ऽशतः मिद्धसाधन- वारणाय 'विवादाध्यासितमिति विवादाध्यामितत्वञ्चानेकार्थतात्पा- काहादिज्ञानममवहितवं,(१) पदज्ञानस्यैवानुभावकतया बाधवारणाय 'उच्चारणमिति, 'उच्चारणं' जानं, पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन माध्यसिद्धेरद्देयत्वाचाणासं पश्यतीत्यादौ समूहालम्बनाक्षपददयानु- मन्धाने नांगतो बाधः, 'एकपदेति, मवस्येव पदज्ञानस्यान्वयप्रति- योगिपदार्थान्तरविषयकानुभवजनकत्वादप्रमिद्धिवारणाय 'एकश- किविषयमिति । यद्यप्येकशक्तिविषयलस्य केवलान्वयितया नदोष- (1) प्रथममेकस्यान्वयबोधोऽनन्तर तस्यस्येतीति की। १९) विवादपदमिति विवादपदत्वञ्चानेकार्थतात्पर्याकाङ्गादिज्ञानसमवहित- त्वमिति ख०,ग।

·सावचिन्तामो सक्रिविषयत्वं, . नादवस्यं, तचायेकगफिविषयवं स्वविषयाक्षपदनिष्ठा स्वपदं पतीतजानपर, विषयवच विमेव्यवं, अन्यथा जाति:तत्र मंमगधोरप्यनुभवजमनादामिद्यापत्ते, मिद्धमाधनवारणय एकमे- घेत्यवधारणं, अश्वयमतियोगिपदार्थान्तर जात्यादिकशादायाप्रमि- द्वितादवस्थात् 'एकमिनि, नानार्थविषयकरसतिजननाबाधः स्थादित्यतोऽमुभववेनोपादाम जनकवच फलोपधायकत्वं, स्वरूप- योग्यवे माध्य पाधापक्तः, तेम खविषयाचपदनिरूपिताक्रिविशे- व्यकमाघानुभवोपधायकवं सायं पर्यवमितं । यद्यपि तादृशेकसा- चानुभवोपधापयकत्वं न नादृशेकभिवाननुभावकत्वे मति तादृशे- कानुभावकवं, अपयप्रतियोगिपदार्थान्तरं जात्यादिकचादायाप्रमि- द्वितादवस्यात्, तथापि सादृममकिवियदयाननुभावकले सति नामानिविणेयानुभावकलं योध्यं, नए खविषयापदनिष्टपति- विशेष्यं यत्स्वजन्यगाब्दबोधविषयस्तविष्ठान्योन्याभावाप्रतियोगिखज. न्यशाब्दबोधविषयखविषयाक्षपदनिष्टशक्तिविशेष्यकावं, न त नाम- शक्रिविष्यदयविषयकालभवाजनकले मति तादृशामिविशेष्यानु- भवजनकत्वं, क्रमिकनानाविषयकानुभवजनकत्वमादायार्थान्तरापत्त, अन्योन्याभावश्च प्रनियोग्यत्तिर्वाध्यः, वेनोमयान्योन्याभावादिक- मादाय न दोष:(९) । यदि चाकामादिपदात्काश्रयत्व-खाययवा- दिना नानामनिग्रहानन्तरं नकदोभयमकारेणावयबोधस्तदा वि- मेष्यपदस्थाने प्रकारपदं निवेस्यापि माध्यानरं बोध्यं, अचैव सत्यन्त- . (१) साध्याप्रसिद्धिरूपो दोष ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे तात्पर्यवाद । ३२५ भावयति एकपदोचारणत्वात् घटपदोच्चारणवत् । . पदे वा(९) तस्यापि निवेभ: कार्य इति । 'एकपदोचारणवादिति एकाक्षपदविषयकज्ञानवादित्यर्थः, अन्यथा साध्ये विशिय्याचपदोपा- दानाट्यभिधारापत्तेः, साथे इतौ पाचपदस्थले यत्तत्पद निधेस्य सामान्यतोव्याप्तिरवसेया, तेन घटपदोधारणस्य न दृष्टान्तत्वविरोधः । अक्षेपणवं पश्यतीत्यादौ समूहालम्बनाचपददयानुसन्धाने व्यभिचार- वारणाय एकस्यचपदविशेषण, पचतावच्छेदकसामानाधिकारण्येन माध्यमिझेरुद्देश्यत्वाच भागासिद्धिर्न दोषाय । यद्यप्येकाचपदविष- यकावं नाक्षपदयाविषयकवे सत्यक्षपदविकावं,(२) प्रक्षेपा विभौ- तकं पायेत्यादौ विभौतकपदारपटगोचरसमूहालम्बने व्यभिचारात, नाप्यचपदसमानशक्यतावच्छेदककपदवया विषयकवे सत्यक्षपदविष- यकलं,२) यत्र क्रमिकारपद-विभौतकपदज्ञानाभ्यां क्रमिकविभिन्ना- क्षपदज्ञानाभ्यां वा ममूहरलम्वनमानार्थविषयकगाब्दबोधसभापद- जाने व्यभिचारापत्तेः । तथापि स्वविप्रयाक्षपदनिष्ठान्योन्याभाव- प्रतियोगियदक्षपदसमानशक्यतावच्छेटककं पदं तद्विषयकज्ञानावि- शिष्टत्वे सत्यक्षपदशक्तिविशेयनिष्ठसमभिव्याइतपदानरलक्षणाजाना- विशिष्टज्ञान विवक्षित, चरमविशिष्टान्तोपादानादरेण घट पले- त्यादौ घटपदस्याचे लढणादशायां घटपदाक्षपदगोचरममूहालम्बने 1) यत्रैव वा सत्यन्तमदेनेवि क । (२) यक्षपदविषयकज्ञानत्वमिति ख• । (५) अक्षमदौवषयकज्ञानस्वमिति ख।

·. ६२४ तावचिन्तामणौ न व्यभिचारः, अन्योन्याभावश्च प्रतियोग्यवृत्तिर्बोध्या,() वैशिश्यञ्च खाव्यवहितकालावच्छेदैनैकात्मवृत्तित्व, स्वाव्यवहितलञ्च खक्षणपूर्वी-. त्तरक्षणबयसाधारणं,(२) तेन यानुभवसामथ्यादिप्रतिबन्धकवशेन विनश्यदवस्याचपदस्मरणादिभौतकादिपदस्सत्यात्मिकाउपदान्तर- स्मृत्यात्मिका वा अक्षपदार्थस्मृतिस्ततोविभौतकादिपदार्थस्टतिस्ततो मिलित्वा मान्दवोधोपधानं तत्राचपदज्ञाने न व्यभिचार, स्वभि नाक्षपदज्ञानांविभिटत्वेनापि विशेषणीयं, तेनैकस्यैवाक्षपदस्य क्रम- पावृत्त्या यत्र नानार्थविषयकः शाब्दबोधस्तव न व्यभिचारः । न च तथापि ते अक्षाणीत्यादौ व्यभिचारस्तत्र एकेनैवाक्षपदज्ञानेन नानाक्षबोधादिति वाच्यं । तत्र स्वरूपैकशेषाभ्युपगमेन लुप्ताक्षपद- स्मरणदेव नानाक्षवोधात् स्वरूपैकष विना नानावबोधस्वसिद्धः। न च घटपदोच्चारणस्य दृष्टन्तत्वानुरोधेन यत्तयां सामान्यतोव्या- तिरेवादरणौया तथाच चन्द्र-सूर्याजुभयोपस्यापकपुष्पयन्तादिपद- जाने करपात्वैकलादिवोधकहतीयादिविभक्रिज्ञाने च व्यभिचार- दति वाच्यं । तत्तत्पदाविषयकले सतीत्यनेनापि ज्ञानविशेषणात.। यदि च घटपदोच्चारणं व्यतिरेकेण दृष्टान्नः अवयदृष्टान्तद्य एक- मात्रबोधकतयोभयवादिसिद्धमतपदजानं तदा तद्रिशेषणानुपादा- नेऽपि न क्षतिः। न च तथापि कारणान्तरविलम्बेन यत्र फलवित- (७ धन्यथा हेत्वप्रसिद्धिरिति भाव । (१) तथाधात्र व्यव्यवहितत्वं सक्षणध्वंसाधिकरणसमयधमानधिकर पावे सति सप्रागमादराधिकरणसमयप्रागभावामधिकरणल।

·शब्दाख्यतुतीयखण्डे तात्पर्य्यवाद । ३३५ यदा एकबोचारणे नानाशक्त्या नानार्थाननुभावक . बस्तत्र व्यभिचार इति वाच्यं । अक्षपदवाच्यनिष्ठतात्पाकासादि- ज्ञानसमवहितत्वेनापि विशोषणदिति भावः । 'घटपदोच्चारणवदिति एकपरघटपदज्ञानवदित्यर्थः, नानापरघटपदज्ञानस्य पक्षसमत्वात्, 'यदेति, अवाक्षपदमेव पक्ष', साध्ये च 'नानार्थति स्वरूपकथनं, नाना- प्रत्याननुभावकत्वमात्र विवचितं, तत्राननुभावकत्वमात्रस्य माध्यत्वे अनुभावोमतोवाध-व्यभिचारावतः 'नानासत्येति स्वीयनानाशये- त्यर्थः, अन्यथा सर्वस्यैव पदस्यान्चयप्रतियोगिपदार्थान्तरविषयकानु- भवजनकत्वेन तद्दोषतावस्यात्, शक्तिपदं शक्यतावच्छेदकपर, तेनेश्वरेच्छारूपायाः शरेकत्वेऽपि न तिः, प्रकारत्वं हतीयार्थः, नथाच खोयनानाशक्यतावच्छेदकप्रकारकानुभवजनकत्वाभावः साध्यः, तथाच यावन्ति वृक्षपदशक्यतावच्छेदकानि प्रातिस्विकारपेणोपादाय प्रत्येक स्वशक्यतावच्छेदकोभूततत्प्रकारकानुभवजनकत्वे सति तदित- रखमक्यतावच्छेदकप्रकारकानुभवजनकत्वाभावकूटः साध्या समूहाल- म्बनरूपैवानुमितिः, तादृमविशिष्टाभावकूटलमेव वा माध्यतावच्छेद- कमिति तु निष्कर्षः । तादृशानुभवजनकात्वञ्चारणावं पग्लेत्यादौ अक्षपददयविषयकसमूहालम्पने प्रसिद्धं, एकस्यैवाक्षपदस्यावृत्त्यादि- फ्रमेानेकार्थयोधकलात् ज्ञानकारणतावादिनये पदस्थामनुभावक- बाच बाध-व्यभिचार-मिद्धसाधनापत्तिरित्यत उक्तं 'एकत्रोच्चारण- इति स्वमात्रविषयकज्ञानमामान्ये इत्यर्थ.,(१) तादृशविशिष्टाभाव- (५) समावविषयक ज्ञानमादायेत्यर्थ इति ख, ग ।

·पर सावचिन्तामणे नानार्थत्वात् एकपरनानार्थपदवदिति चेत् । न । अनेकार्थानुभवसामग्रीसत्वेन बाधितत्वात् सामग्री- विरहस्योपाधित्वाच्च । अतएवाक्षमानयेत्युक्ते भिन्न- वत्समावविषयकवानमामान्यकमिति तु फलितार्थः, मामान्यपदो- पादामाच तादृशयस्किचिदेकज्ञानमादाय नांशतः मिसाधनमा- न्तरं वा, अक्षेणावं पश्यतीत्यादौ समूहासम्बनात्मकपदद्वयानुसन्धा- नमादाय व्यभिचारवारणाय खमाधविषयकेति, स्वभावविषयकलन्तु स्वभक्तिविशेष्ये खनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिपदत्तिज्ञानाविगिरावं, नाण विभौतकं पश्येत्यादौ विभौतकपदाक्षपदगोधरसमूहास- बनमादाय न व्यभिचारः न वा अक्षेण घटं पश्येत्यादौ घटपदस्थाचे लक्षणादशायां 'घटपदाक्षपदगोचरसमूहालम्पनमादाय व्यभिचार, अन्यत्सव पूर्ववत् । 'नानार्थवादिति थावन्ति अपदशक्यतावच्छेद-. कानि प्रातिखिकरूपेणोपादाय प्रत्येकं तदवछिन्नमतिकले मति तदितरधर्मावच्छिनातिकवं हेत', ममूहालम्बन परामर्भः, यत्तन्या • सामान्यतोव्याप्तिः, पुष्पवातादिपदान्यत्वेन विशेषणष तब व्यभिचार, एव यस्य पदस्य विवचितं ज्ञानमप्रसिद्धं तदन्यत्वेनापि विशेषणों- थमिति भावः। 'मामग्रोविरहस्य' नानार्थानुभवमामय्यममवहित- वस्थाए। 'श्रतएवेति एकदा एकस्मात्पदादनेकार्थबोधसामग्रीसत्त्वा- 4 (१) सामनीविरहस्येयादि सम्वहितलस्यन्त पाठ ख०, ग. पुल्लक ये पास्ति ।

·शब्दास्यतुरीयखण्हे तात्पर्य्यवाद । ३३० प्रकरणादिना भिन्ने तात्पर्याप्रमायां भ्रमे वा प्रति- पाद्ययोरेकदैवात्तिं विनानेकार्थप्रतीतिर्न तु तत्रैको विलम्बते, एवं घटं पटं वा थानयेत्यवानयनस्योभय- परत्वे एकदैवान्वयवोधो न त्वात्तिः वाक्यभेदस्त्वर्थ- भेदात् न ज्ञानभेदात्। गङ्गायां जलं घोपश्च प्रति- वसतीत्यव) गङ्गापदस्य युगपत्प्रवाह-तौरयोस्तात्पर्य- अहे तयोईयोरप्येकदोपस्थिती अल-घोपयोरेकदैवा- न्वयबोधः । न च युगपत्तिदयापत्तिः, इष्टत्वान, देवेत्यर्थः, 'प्रतिपाद्ययोः' श्रेत्रोः, तथाच यथा नानापुरुषस्य एकदा नानार्थांनुभवस्तथा एकस्यापि अन्यथा लाघवात् एकदा नानार्थान- नुभावकत्वव्युत्पत्त्या नानापुरुषस्यापि स न स्थादिति भावः। 'आन- यनस्य पानयनप्रतिपादकपदस्य,(२) 'उभयपरत्वे' उभयव्यक्तिपरत्व- ग्रहे । नन्वेवं भिन्नवाक्यताव्यवहारो न स्यादित्यत श्राह, 'वाक्यति वाक्यमेदव्यवहारस्वित्यर्थः, 'अर्थभेदादिति, न त ज्ञानभेदादिति भावः। 'त्तियापत्तिः' इत्सिदयज्ञानस्य शाब्दबोधजनकलापत्तिः, 'इष्टत्वादिति मुख्यार्थानुभवसामग्रो-लक्ष्यार्थानुभवमामय्योः सन्न- तिपक्षवत् परस्परविरोधित्वे मानाभावादिति भावः । नन्वेवं यष्टीः प्रवमयेत्यादौ मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिविरहस्यले लक्ष्यार्थशाब्दबुद्धि- (1) तिछतीयोति ख। (१) व्यानयनस्येन्यत्र अानयनपदस्थेसि पाठ यमल्लब्धमूलपुस्तकत्रये वर्तते । 43 ·२२८ तत्त्वचिन्तामणौ तात्पर्य्यादि वृत्तिः, न तु वृत्त्यनुरोधात् तात्पर्य, गौण- लाक्षणिकयोरुच्छेदापत्तेः तात्पर्यनिर्वाहार्थं वृत्तित्वेन दमायाँ नियमतोमुख्यार्थशाब्दबोधापत्तिः लक्षणयाः शक्यसम्बन्धा-' मकवेन सक्षण-लक्ष्यार्थयोरुपस्थितिकाले गफ्रि-भक्यार्थयौरवश्य- मुपस्थितरित्यत आह, 'तात्पर्यावौति तात्पर्यज्ञानमहकाराशी- त्यर्थः, 'वृत्तिरिति, शाब्दबोधोपधायिकेति मेषः, तथाच मुख्याचे तात्पर्यज्ञानाभावदमायामेव लक्ष्यार्थमाचशाब्दबोध इति भावः ।. ननु वृत्तिज्ञानार्थमेव तत्पर्य्यज्ञानस्यापेचितत्वादन्यतः मिद्धे वृत्ति- ज्ञाने तात्पर्यज्ञानसत्त्वमकिञ्चित्करमित्यत आह, 'न विति, 'वृत्यनुरोधात्' इत्तिज्ञानानुरोधात्, 'तात्पर्य तात्पर्यज्ञानं, अपे- चितमिति मेषः किन्तु मान्दवोधहेतुतयेति भावः। गाब्दबोध-, देखत्वे युनिमाह, 'गौण लाक्षणिकयोरिति चन्द्रं पश्य यष्टीः प्रवे- भयेत्यादौ मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिविरहस्यले गौण-साक्षणिकार्थ- शाब्दबोधयोरित्यर्थः, मुख्यार्थानुभवसामग्री-लक्ष्यार्थानुभवमामयोः सत्प्रतिपक्षवत् परस्परविरोधित्ववादिनस्तवेति शेषः, 'उच्छेदापत्ते- रिति तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधाइततया मुख्यार्थ तात्प-सत्त्वे- ऽप्युभयानुभवसामग्रीसत्वादिति भावः । ननु न भवत्येव तच लाक्षणि- कार्यभाब्दबोधः किन्तु गङ्गायां घोषइत्यादौ यत्र मुख्यार्थाम्बया नुपपत्तिज्ञानं नचैव लाचणिकार्थबोधदत्यत आह, 'तात्पर्यनिना- हार्थमिति मुख्यार्थबाधस्यले त्यर्थः, 'वृत्तिलेन' माब्दबोधकारोझवज्ञानविषयसम्बन्धत्वेन, 'तयोः, ·शब्दास्यतुरोयखगई नात्पर्यवाद । २३९ तयोः कल्पनात् । मुख्य-लाक्षणिकयोरेकैकमाचपरत्वे तु युगपदृत्तिहयविरोधः। अनेकान्वयबोधपरत्वे वृत्ति- दयविरोधस्य दोपत्वे परिभाषापत्तेः, यत्र मुख्यार्थे शीघ. त्वेन प्रथममन्वयवोधः अनन्तरं लाक्षणिकान्वयबोधः तघात्तिरेव तस्मात् युगपत्तात्पर्य्यग्रहे सति नात्तिः किन्वनेकार्थपरत्वे सत्येव यच तात्पर्यग्रहकमादन्वय- बोधकमा तात्तिः प्रथमोच्चारणस्य पर्यावसितत्वादि- ति। एवञ्च लोके नृप्तत्वात् वेदेऽपौदं तात्पर्य्यमिति तस्य पौरुषेयत्वं। गौणी-तदितरलक्षणयोः । 'एकैकमात्रपरत्वे तु' एकैकमानपरत्वगहे तु, 'वृत्तिदयविरोधः' वृत्तियज्ञामस्य शाब्दबोधजनकत्वाभावः, 'परत्वे परवग्रह, 'वृत्तियविरोधस्य' विरोधित्तियज्ञानस्य, 'दोषत्वे' परस्परफलप्रतिवन्धकवाभिधाने, 'परिभाषापत्तेरिति तद- भिधानस्य स्वशास्त्रमात्रपरिभाषापत्तेरित्यर्थः, यौवत्वेन' प्रथमोपस्थि- तत्वेन, 'तचावृत्तिरेवेति, प्राथमिकपदज्ञानस्य नरवादिति भावः । 'तात्पर्यग्रहक्रमादिति भाब्दसामय्यन्तरस्थाप्युपत्तक्षणं, "प्रथमोच्चार- णस्य' प्राथमिकपदज्ञानस्य, 'पर्यावसितत्वादिति नष्टवादित्यर्थः, 'दर्द तात्पर्यमिति वनुरिच्छागतात्पर्यमित्यर्थः, माब्दप्रयोजकमिति शेषः, "तस्य वेदस्थ, 'पौरुषेयत्वमिति पुरुषमणीतलमित्यर्थः, तब पुरुषकष्ठादिजन्यत्वं पुरुषप्रयत्नजन्यलं वेति भावः । नन्वस्त तात्पर्य्यानुरोधावेदस्य पुरुषपणौतलं तथापि नित्यज्ञा- ·तत्त्वचिन्तामो घच मीमांसकाः यथोचारणपूर्वकत्वात् उचारणं वेद परतन्त्र तथा तात्पर्य्यमपि तात्पर्य्यपूर्वकमेवेति, । मादिमामणेतलन्तु कुतः पूर्वपूर्वाध्यापकपरम्पराप्रणीतत्वेनैव नटु- पपत्तेरित्यभिप्रायेण गरते, 'अचेति, मीमांसका' ईश्वरस्य वेदकाला- मायुपगन्तुमीमामकाः, "उच्चारणपूर्वकत्वादिति मजातीयोचारणमा- पेशलादित्यर्थः, मागास्यच ममानानुपूर्तीकलं, उच्चपूर्ण ज्ञान, नमा पेचवध तज्जन्यवाक्यार्थज्ञानस्य भाषात्परम्परया वा प्रयोज्यत्वं, 'उधा- रणं वेद पति करणापाटवाधजन्यं वेदस्योचारणमाचमित्यर्थः, उद्या- रणय तदनुकूलकपडायभिधातः तदनुकूलप्रयत्रो वा, 'परतन्त्रमिति मभातीयोच्चारणनमेवं यत्तदन्यमित्यर्थः, अन्यथा माध्याविशेषापत्ते, श्रयच मीमांधकस्य स्खमते दृष्टान्तः, नैयायिकमते ईश्वरीय- वेदोश्चारणस्यैव मजातीयोचारणमापेतत्वाभावादाक्यार्थज्ञानं नतो. वाक्यार्थप्रतीतीच्छा नतोवाक्यार्थप्रतीतिरूपेटमाधनताजानाध्याक्ये- छानती वाक्यरूपेष्टमाधनताज्ञानात् कण्ठाभिघातादौ प्रय- बस्ततः कण्ठाद्यभिघात इति क्रमेणेश्वरीयकण्ठाभिघातादेः नाम- यमस्य वा तज्जन्यवाक्यार्थज्ञानप्रयोज्यत्वाभावात् । न र परनयेऽपि वाक्यार्थस्मरणधौनवेदोच्चारणस्य शकीयवेदोच्चारणस्य च न यथो- कक्रमेण सजातीयोच्चारणजन्यवाक्यार्थज्ञानप्रयोज्यसमिति वायं । যনিৰীষি কাতান ধাধা ধানীষীৰত্ব (V ईश्वरप्रयौतत्वन्विति ख..

·शब्दाख्यतुरीयाडगडे तात्पर्यवादः । २०१ परतन्त्र नं तु कस्यापि प्रथमं तात्पर्य अनादित्वात् पूर्वपूर्ववाक्यार्थज्ञानेच्छयोच्चारणमुपजीव्याग्रिमाग्रिमस्य तदिच्छयोचारणात् तदिच्छया तदुच्चारणमेव हि तत्-. परत्वं लोक-वेदसाधारणं, सा चेच्छा स्वतन्त्रा परतन्त्रा . जन्यवाक्यार्थानुभवाधीनत्वेन परम्परया प्रयोज्यत्वसम्भवात् शुकस्या- আহুদূষীমালামুনীমাবজ্জালিৰ নীঘাযে আধুৰীমাল- वशिक्षकस्यानुपूर्वी प्रयोगाधीनं, नस्यानुपूर्गीप्रयोगशावश्यं माहात्प- रम्परया मजातीयोच्चारणजन्यवाक्यार्थज्ञानाधीन इति तत्रापि परम्परया प्रयोज्यवसम्भवादिति भावः । 'तात्पर्य्यमपौति वेदगोचर- तात्पर्य्यमपीत्यर्थः, "तात्पर्यपूर्वकमिति मजातीयगोचरवक्तृतात्पर्य जानमापेक्षमित्यर्थः, मापेवत्वञ्च पूर्ववत्तजन्यवाक्यार्थजानस्य माता- त्परम्परपा भयाज्यलं, 'परतन्त्रमिति सजातीयगोचरवकृतात्पर्य- ज्ञानानपेवं यत्तदन्यदित्यर्थ, 'कस्यापि' वेदवः, 'प्रथममिति भजातीयगोचरवक्तृतात्पर्यज्ञाननिरपेक्षमित्यर्थः । ननु सर्गाद्यकाली- नवेदवकृतात्पर्य्यस्य मजातीयगोचरवकृतात्पर्यज्ञानमापेवत्वमनुपपन्न- मित्यत श्रह, 'अनादित्वादिति मगंविच्छेदरहितत्वादित्यर्थः (१) 'पूर्वपूर्वति पूर्वपूर्वाध्यापकस्येत्यर्थः, 'उपंजौव्येति वाक्यार्थज्ञानद्वारा उपजीव्येत्यर्थः । ननु स्वतन्त्रतदिच्छयोच्चारणमेव तत्परत्वं कथम- ध्यापकतात्पर्येण निर्वाह्यमित्यत श्राइ, 'तदिच्छयेनि, 'लोक-वेद- १) सर्गविच्छेदविरहादिति घ० ।

·२०२ বিনিময়ী वेति न कविहिशेषः, तदवधारणचानादिमीमांसा- परिशोधितन्यायावेद इत्युभयवादिसिद्ध, अतस्ताप, यीनुरोधन वेदस्य न पौरुषेयत्वं । नन्वर्थचान विनो- चरितवेदात् कथमर्थधीः वाक्यार्थवानं विना तदिच्छ- योचारणाभावात, प्रतिपुरुपमुच्चारणभेदादिति चेत्, ताई पद्यमानभारतादपि तथाभूतादर्थधीन स्थान व्यासेन यत्प्रतीतीच्या उचारणं कृतं तज्जातीयत्वान अर्थमानं विनापि पद्यमानभारतादर्थधीरिति चेत, तहि वेदेऽपि तुल्यं, तत्तात्पर्यंकजातीयत्वस्य निया- माधारणमिति, शाब्दप्रमाप्रयोजकमिति मेषः, साधवादिति भावः। 'सनमोति प्रजानीयगोचरवानात्पर्य्यशाननिरपेशेत्यर्थः, 'परत मोति तसापेचेत्यर्थः, 'अनादिमौमामा' साधवादिज्ञानात्मकतर्फः, “परि- पोधितंति सहकतेत्यर्थः, 'न्याय' अनुमान, 'पौरुषेयलमिति निय- ज्ञानादिमत्मणोतवमित्यर्थः । यद्यपि तन्मतेऽप्रसिद्धिस्तथापि वेद- धनुस्तात्पर्य्यस्य न नित्यत्वमित्यर्थः । 'अर्थज्ञान विनेति शकाधुचरि- तादित्यर्थः, 'अर्थधौरिनि विशेषदर्शिनोऽधौरित्यर्थः, "तदिच्छया' वाक्यार्थजानेछया। ननु पुरुषान्तरख तयाक्यार्थप्रतौतीच्या वर्तन- एव तदिच्छथैवोधरितोऽयं वेद इत्यत आह, 'प्रनिपुरुषमिनि 'उच्चारणभेदात्' वाक्यभेदात्, 'तथाभूतात्' अर्थज्ञान विनोधरि सान्, 'तब्जातीयवादिनि, साजात्यमानुपूर्व्या विवतिन, 'वेद' तथा- ·शब्दास्यतुरीयम्बरडे तात्पर्य्यवाद। ३४३ मकत्वात् अन्यथा पयमानवेदात्तवाप्यर्थधीन स्यात् ईश्वरामणीतत्वात् । अथ वेदः पौरुषेयः वाक्यत्वात् भारतादिवत् इति चेत्, को वेदः, अनुगतधर्माभावेन तस्य शाखासु नानार्थत्वात्, तथाहि न मुख्यवेदपद- प्रयोगविपयोवेदः मुख्यार्थाकथनात् । नापि शाखा- समुदायः, तस्य वेदनिरूप्यत्वात् समुदायस्याप्रति- पादकत्वेन चावयत्वासिबेथ। नापि स्वर्गकामादिवाकर्य, भूतवेदे, ‘पद्यमानवेदादिति शुक मूर्खादिपद्यमानदादित्यर्थः, 'तव' नयापिकस्य । ननु मम ईश्वरीयवाक्यार्थप्रतीतीच्छामादाय तचोप- पत्तिरित्यत आह, 'ईश्वरेति, प्रतिपुरुष वाक्यभेदादिति भावः । उच्चारणस्य खातग्व्ये मिद्धे अर्थमिद्धमेव तात्पर्य्यस्यापि स्वातन्त्र्यं. स्वतन्त्रोच्चारणव्यक्तिमूलभूतवाक्यार्थप्रतीतीच्छाव्यक्तरेव खतन्त्रवादि- त्यभिप्रेत्योचारणस्य वातव्यमेव साधयितु मङ्कते, 'प्रथेति, 'कोवेदः' किं वेदलं, 'मुख्येति, 'प्रयोग.' वृत्तिः, तथाच मुख्या या वेदपत्तिस्तदाश्रय इत्यर्थः, वेदपदमक्यत्वमिति तु फलितार्थः, शक्यतावच्छेदकज्ञानं विना शक्यमनिज्ञान न सम्भवतीत्यभिप्रायेाह, 'मुख्याति अनुगतशक्यतावच्छेदंकज्ञानाभावादित्यर्थः, । 'नापीति, सर्वत्र 'वेद इत्यनुपज्यते, 'तस्येति, वेदैकदेशस्य शाखावादितिभावः। अन्वयानुभवोपधायकवं वाक्यत्वमित्यभिप्रायेणह, ‘समुदायस्येति, प्रतिपादकलेन' अन्वयानुभवानुपधायकलेन, 'अमिति अनुप- धायकव्यक्तौ भागामिद्धेश्चेत्यर्थ', यद्दा च्यामन्यवृत्त्यधिकरणताकाभाव- ·२४ तत्त्वचिन्तामणौ स्मृति-भारतादेरपि तथात्वात् । नापि सन्दिग्धकतक- वाक्यं, वादिनोनिश्चयात्मवाद्यनुमानयोस्तुल्यत्वेन मध्य- स्थस्य संशय इति चेत, तर्वानुमानाभ्यां तस्य संशयो- मध्यस्थसंशयमनानन्तरश्चानुमानमित्यन्योन्याश्रयः । नापि विवादाध्यासितं वाक्यं, अनुगतधर्म विना वि. वादस्याप्यभावात् भारतादावपि तत्सम्भवाच्च। नापि मभ्युपेत्येदं, तथाच स्वरूपामिद्धेयेत्येवार्थः । 'स्वर्गकामादौति शब्द- नदुपजीविप्रमाणानिरिक्तप्रमाणजन्यप्रमित्यविषयार्थकवाक्यमित्यर्थः । 'मन्दिग्धेति मन्दिग्धपौरुषेयत्ववेत्यर्थः, 'निश्चयात्' अन्यतरकोटि- निश्चयात, 'वाद्यनुमानयोरिति पौरुषेयलापौरुषेयषमाधकबाधन- मानयोरित्यर्थः, 'तुल्यत्वेनेति, अप्रामाणसंभयादिति भेषः, 'मध्यस्यस्था संशय इति तज्जन्यकोटिदयस्मत्या मध्यस्थस्य मानसः संशय इत्यर्थः, 'अनुमानाभ्यामिति, कोटिद्वयम्त्येति शेषः, 'संभयप्रश्नानन्तरमिति प्रश्नोनेयमंशयानन्तरमित्यर्थः, पक्षतावच्छेदकजानं विना अनुमाना- सम्भवादिति भावः । इदमुपलक्षणं मारतादावपि कदाचिन तादृशसंशयसम्भवेनामतः सिद्धसाधनापत्तिरित्यपि बोय। 'विवा- देति मौमांसकानामपौरुषेयत्वप्रतिपत्तिविशेष्यत्तमित्यर्थः, 'अनुगत- धर्म विनेति अनुगतधर्म विशेय्यतावच्छेदकं विनेत्यर्थः, 'विवादस्थेति अपौरुषेयत्वप्रतिपत्तिविशेष्यवस्थापीत्यर्थः, 'प्रभावात्' अनुगतवार (0 तावतापोति ग.

·शब्दास्यतुरौयखण्डे तात्पर्यवाद । ३४५ महाजनानां वेदाकारानुगतव्यवहारात् वेदत्वं जातिः, देवदत्तीयत्वाद्यनुमापकशब्दत्तिजातिभिः सकरप्रस- गात् । किच्च पौरुषेयत्वं न तदर्थधीजन्यत्वं तदुच्चारण- धीप्रभवत्वं वा, अध्यापक तदुभयधीजन्यत्वेन, सिद्ध- साधनात् । नाप्युच्चारणस्य सादित्वं, प्रत्युच्चारणस्य सादित्वात् । नापि स्वतन्त्र पुरुषप्रणीतत्वं, पद्मभानवेद- भावात् तत्तयमित्वस्य विशेष्यतावच्छेदकत्वेऽपि विशेष्यतावच्छेदक- धर्मभेदेन विमेव्यताभेदादिति भाव । ननु तादृशमतिपत्तिविशेष्य- नावेनानुगम इत्यत आह, 'भारतेति, 'देवदत्तीयवाद्येति, इदमा- पातत तादृशजातौना कार्यतावच्छेदकतया ननावेऽपि पतिविर- हात्। वस्तुतस्तु वेदत्व नाति प्रत्येकवर्णपरिसमाप्ता व्यासज्यवृत्ति- र्वा, श्राद्ये प्रत्येकवर्ष यहेऽपि तत्प्रत्यक्षापत्ते । न च पूर्वपूर्ववर्णानु- भवनमस्कारसहवतेन्द्रियवेद्या चरमवर्णवृत्तिरिति वाच्य । चरमवर्णा- तिरिकसकलवर्णग्रहेऽपि तदग्रहात्कवादिना सावर्यस्य दुवारत्वाच। न च कव-सत्वादिव्याप्य नानति वाच्य। अनुगतत्वानुपपत्ते । न द्वितीय, जातेरतयावादित्येव तत्व। माध्य विकल्पयति, 'किञ्चेति, 'तदर्थति वेदार्थत्यर्थ, तदुचारणेति वेदानुपूर्वो विशेषेत्यर्थ , 'सादिलमिति तथाच माधुच्चारणजन्यत्व माध्यमित्यर्थ , 'मादिल' प्रागभावप्रतियोगित्व, उच्चारण कण्ठाघभिधात , 'प्रत्युञ्चारणस्येति उचारणमात्रस्येवेत्यर्थ , तथाच सिद्धसाधनमिति भाव । 'खतन्त्रेति सजातीयोचारानपेचवतृप्रयत्नजन्यत्वमित्यर्थ , अत 'नापौत्यादिना ·सवचिन्तामो भारतयोस्तदभावात् । तजातीयः स्वतन्त्र पुरुषप्रसौत- इति चेत्, तर्हि पञ्चमानभारतं व्यासस्य न ममेति- स्वातन्व्यञ्च याचारणव्यक्ती तदा प्युच्चारणसामान्ये. न व्यासस्थापि। किञ्च स्वतन्त्र - ममा कथं स्यात, अयेतनेन न पौनरुतयं, पद्यमानेति, तथाचांशतोवाध-व्यभिचारा- विति भावः । 'तजातीय इति, तथाच स्वतन्त्रपुरुषप्रणौनजातीयव माध्यमिति भावः । 'नीति पद्यमानमारतस्य स्वतन्त्र पुरुषप्रणीत जातीयत्वं वदता नत् स्वतन्त्रपुरुषप्रणीतं न भवतीत्युक्तं भवति, तथाच पद्यमानभारतं व्यासस्येति व्यवहारो न स्यात् सदीयत्वव्या. हारं प्रति सजातीयोचारणानपेपत्तदोयमयानजन्यखस्य नियामकलान प्रथा) साक्षात्परम्परया तदीयप्रयत्नप्रयोज्यत्वमेव तदीयत्वयवहार- नियामकं तदा न ममेति व्यवहारः कथं स्यादित्यर्थः । साजात्य नत्तदनिलेन विवक्षितं शब्दवेन वेति विकल्प्य दूषणान्तरमा 'खातन्त्र्यति स्वातव्यपटकमाणात्यनिरूपकत्वञ्चेत्यर्थः, 'उच्चारमा- व्यकाविति भयक्तिले इत्यर्थः, 'ममापौति ममापि वेदानुकूलियम मजातीयोचारणानपेक्ष इत्यर्थः, तथाचास्मदादिप्रयतमादाय मिद्ध भाधनमिति भावः । 'उचारणसामान्य इति भब्दावे इत्यर्थः, न च्यामस्यापीति न व्यासस्यापि भारतानुकूस्तप्रयत्नः सजातीयोचारणा नपेच वेदोच्चारणमापेदलादित्यर्थ , तथाच व्यभिचार इति भाव । मनु मामात्यमानुपूटा विवक्षितमित्यरक्षेराइ, "किति, 'ed (७ यथेन्यस्य यदीत्यर्थ ।

·शब्दायतुरीयखरहे तात्पर्यवादः । २४७ । रूपप्रणीतजातीयत्वं यदि साध्यते तदाद्यभारते स्मृती [ च वाक्यत्वमनैकान्तिकं, न हि तज्जातीयं स्वतन्त्र पुरुष- प्रणौतमस्ति । अथ स्वतन्वशतसजातीयं खतन्त्र पुरुष- प्रणीतमिति साध्यमनिधारितविशेय) जीवी कचि- दस्तीति वदिति चेत् । न । पद्यमानभारते व्यभि- चारात्। अथार्थ प्रतीत्य तदर्थपरतया प्रतिसन्धीय- मानपदत्वं पौरुषेयत्वं सस्य मथममावश्यकत्वात्, अत- चेति श्राद्यस्मतीचेत्यर्थः, न हि तज्ञातीयमिति, तत्पर्वमिति शेषः, तथाच तज्जातीयत्वस्य भेदघटितलात्तप्रत्ययस्य चातीतार्थकखाद्य- भिचार रति भावः । ननु वेदजातीयं पक्षः स्वतन्त्रपुरुषमणीतत्वं माध्यं पक्षतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन च माध्यमिद्धिरुद्देस्या अतः पद्यमानवेदे नांशतोवाध इत्यामते, "प्रथेति, 'स्वतन्त्रतमजाती- यमिति वेदस जातीयमित्यर्थः, इति माध्यमिति इति पक्षताव- च्छेदकसामानाधिकरण्येनामुमेयमित्यर्थः । मनु सर्गाधकालीनोवेदः पक्ष रदानौन्ततनोवा, आये प्राश्रयासिद्धिः परमे बाध इत्यत- उन 'अनिर्धारितविशेषमिति विषयौलतपक्षनिष्ठविशेषमित्यर्थः, वेदत्वेनैव पचलादिति भावः। अत्र च साधनक्रियाविशेषणत्वान द्वितीया, 'पद्यमानेति, अंशतोवाधाभावेऽपि व्यभिचार इति भावः । 'अथेति, 'श्रयं प्रतीत्येति स्वरूपकथनं, 'तदर्थपरतयेति स्वार्थप्रती.. नौच्छयेत्यर्थः, 'तस्थेति स्वार्थप्रतीतीच्छारूपस्य तत्परत्वस्येत्यर्थः, (1) इत्यनिर्धारितविशेषं साध्यमिति का., स., म. | ·३४ सत्वचिन्तामणी अतरवं एवानुचारितोऽपि मौनिश्लोकः पौरुषेय इति चेत् । न। अर्थज्ञानवताध्यापकेन सिद्धसाधनात्, अन्यथा पद्यमानवेद-भारताभ्यां व्यभिचारात् । वेदत्वं स्वतन्त्र पुरुषप्रणीतत्ति वावपत्तिधर्मात्यात् भारतत्ववदिति निरस्तं । स्वतन्त्रप्रणीतत्वं हि वा- क्यार्थगोचरयथार्थज्ञानचिख्यापयिपयोञ्चारणं तथाच तथाविधाध्यापकेन सिद्धसाधनं। एतेन वकृत्वानुवर्त 'अतएवेति उच्चरितत्वमुपेक्ष्य प्रतिसन्यीयमानत्वोपादनादवेत्यर्थः । मनु मजानीयोचारणामपेक्षत्वरूपेण स्वानन्येपा प्रनौतीका विशेष- पौयेत्यत आह, 'अन्यति खातव्यविशेषणप्रक्षेपे इत्यर्थः, 'पद्य- मानदेति, इदश्च पक्षममेऽपि व्यभिचारस्य मन्दिग्धानेकान्तिकतया दोषननये, 'अतएव' . मिद्धमाधन-व्यभिचाराभ्यामेव, 'वाक्येति योग्यताविशिएवाकोत्यर्थ:(, तेन माध्यस्य यथार्थलघटितवेऽययोग्य- वाक्यत्तिधर्म म व्यभिचारः। 'चिख्यापयिषया' जननेछया,(९) 'तथाविधेति अर्थज्ञानवतेत्यर्थः, उमरूपेण स्वातन्त्र्येणेच्छाविशेषणेतु पचमानवेदादित्तितदेदव्यक्रित्वादौ व्यभिचार इति भावः । एते. मेति पयमानवेद-भारतयोर्यभिचारेणेत्यर्थः, विकृतानुवषयोरिति, सजातीयवसाव्याप्योचारणकर्सवं वकृत्वं, नयायोधारएकत्वमा (1) योग्यतादिघटितवाक्येत्यर्थ इति ख•। (t) पाण्याशानजनमेछयेति का।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे तात्पर्यवाद । ३४६ त्वयो)दस्य लोकसिद्दत्वात् सवलकत्वं साध्यमिति निरस्तं । नापि सजातीयोचारणानपेक्षोच्चारणं पौर- पेयत्वं पश्यमानदें बाधात् भारते व्यभिचाराच्च । उच्यते, शब्द-तदुपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रमाणजन्य-. वकृत्वमिति भावः । 'भेदा लोकसिद्धत्वादिति, तथाच नाध्यापा- केन सिद्धमाधनं तस्य वक्तृत्वाभावादिति भावः । 'सजातीयेति मजा- नीयस्य यदुचारणं ज्ञानं तदनपेवं तदप्रयोज्यं यदुच्चारणं कण्ठाद्य- भिघातम्तजन्यत्वमित्यर्थः, पूर्व तादृशप्रया नजन्यावं माध्यमिह च तादृशकण्याभिघातजन्यत्वमिति भेदान पौनरुक्त्य,माजात्यमानुपू- विवचितं, प्रयोज्यत्वञ्च वजन्यवाक्यार्थज्ञान-तदिच्छादिद्वारा पूर्वान- क्रमेण बोय, 'पद्यमानवेद इति, पक्षताच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यमिद्धेरुद्दे ग्यवे च यचास्मदादीनां वेदसमानानुपूर्वी के वाक्यं करणपाटवादिना दैववशसम्पन्न नवांशतः मिद्धमानमिति भावः । किं वेदवमिति पचतावच्छेदकाने ममाधत्ते, 'शब्देति शब्दातिरिक शब्दोपजौविममाणातिरिक्तञ्च याप्रमाणं तजन्यप्रमितिविषयार्थको- यस्तदन्यत्वे सति भन्दजन्यवाक्यार्थज्ञानेनाजन्योयः प्रमाण शब्दस्तत्व- मित्यर्थः, तथाचेदमेव पक्षतावच्छेदकमिति भावः । अत्र व्यासादि- चानुपादिप्रत्यक्षजन्ये दृष्टार्थकभारतादौ दृष्टार्थकायुर्वेदादौ चाति- व्याप्तिवारणय सत्यन्तं, इत्यञ्च तदुभयातिरिक्त प्रमाणं चक्षुरादिरेवं नजन्यप्रमितिविषयार्थकतया नयो तिव्याप्तिः। न च दृष्टार्यक- ·सावचिन्तामणी वेदस्य लक्ष्यतया कथ तचातिव्याप्तिरिति वायं। परैस्तस्य वेदन नभ्युपगमेन तम्यालघ्यवादन्यथा तच मत्यन्तप्रतीकाभावेनाव्यायापत्त तस्य वेदलाभावेऽपि पुराण वेदव्याख्यानादेरिवाध्ययननिषेधोवाच निक शूद्रादीनां। यत्तु हे घटोसौत्यादिप्रत्यक्षजन्ये गेहे घटोऽस्तीत्यादिलौकिक वाक्य तिव्याप्तिवारणाय मत्यन्तमिति, नत्र, वक्ष्यमण्युक्त्या अदृष्ट जनकाध्ययनविषयत्वे सतीत्यनेनापि विशेषणीयतया तत्रातिव्याप्ति विरहात् । प्रमित्य विषयार्थकत्वमात्रोतावसम्भव इति जन्यान्त प्रमितिवि पण, शब्दोपजीव्यतिरिकत्वमात्रस्य प्रमाणविशेषणत्वेऽप्यसम्भव शब्दो पजीव्यतिरिकन प्रमाणेन वैदाद्यात्मकशब्देन वेदार्थस्य प्रमापणदत भब्दातिरिकत्वमपि प्रमाणविशेषण शब्दपदश्च शब्दज्ञानपर, अन्यथा शब्द-तदुपजीव्यतिरिक्तममाणेन वेदाद्यात्मकशब्दज्ञानेन वेदार्थस्य ममापणादसम्भवतादवस्यात् शब्दस्य वाममाणवान तमादाया सम्भव , शब्दज्ञानातिरिकालमाचोकावण्यसम्भव भब्दज्ञानातिरिक- प्रमाणेनानुमानेन वेदार्थस्य प्रमापणदतस्तदुभयातिरिक्तत्वमुपात, इत्यञ्चानुमानेन साध्यादिप्रसिद्दार्थ वेदस्यापेक्षणानासम्भव । नन्वत्र शब्दोपजीवित्व न शब्दजन्यव व्याप्तिज्ञानादरम्यतथावेनासम्भवापत्ते। नापि तनमूलकत्व, तथापि चक्षुरादेदीपदानादिमवृत्त्यादिमूस्तका दृष्टद्वारा विधिवाक्यमूलकतया तजन्योपनौतभानमादायासम्भवाभा वेऽपि श्रवणेन्द्रियजन्योपनौतभानविषयार्थकत्वादव्याध्यापत्ते श्रवणस्य नित्यतया अदृष्टदारापि शब्दामूलकत्वात् श्रात्म मन प्रतिनित्य - ·शम्दाख्यतुरौयखण्डे तात्पर्य्यवाद । माणजन्यानुमित्यादिविषयार्थकतया असम्भवापत्तेय। अथ दितीय- माएपदमसाधारणप्रामाणपरं तेनात्म-मम.प्रतिप्रमाणमादाय ना- म्भिवः, प्रमित्यविषयार्थकेत्यत्र पगिनिय उभयवादिमिलेन खज- यज्ञानमामानाकारत्वेन च विशेषणीया, स्वपदमन्यत्वप्रतियोगि- वाक्यपरं तेन श्रवणजन्यौपनौतभानमादाय नाव्याप्तिः, न वा अात्मा इच्छावानात्मवादित्यायनुमितिविषययकिञ्चिदर्थके स्वर्गकामीय- तेत्यादिवेदेऽव्याप्तिः, न वा अभिधेयं प्रमेयवत् अभिधेयत्वादि- त्यादिमामान्यप्रत्यापत्तिजज्ञानमूलकानुमितिविषयार्थकत्वात्() स- म्भवः । न च तथामत्यदृष्टस्य जन्यमाचहेततया चचुरादेर्जन्यप्रमाण- मावस्येवादृष्टद्वारा विधिवाक्यमूलकत्वेन श्रवणस्यैव शब्दमूलक- प्रमाणतिरिकामाधारपाप्रमाणत्वात् श्रवणायोग्यार्थकदृष्टार्थकभार- तादावतिव्याश्यापत्तिरिति वाच्यं । अदृष्टाहारकन्दमूलकत्वस्य विवक्षितत्वेन चक्षुरादेरपि तादृशप्रमाणातिरिकासाधारणप्रमाणतयां तज्जन्यप्रमिविविषयार्थकत्वेन तत्रातिव्याप्तिविरहात्, अदृष्टादारक- शब्दमूलकप्रमाणश्च विशेषणज्ञानादिविधया शब्दजन्यपदार्थोपस्थिति- वाक्यार्थानुभवप्रयोज्यानुमानव्यकिरेव प्रसिद्धा । न चैवं भेादिक शब्दजनकमित्यादिदृष्टार्थके भारतादौ तादृशवेदे पातिव्याप्तिः शब्दज्ञानातिरिक्ततादृशशब्दमूलकप्रमाणतिरिकामाधारणप्रमाणज- . (1) सामान्यलक्षणानन्यानुमानजन्यानुमितिविषयार्थकवादित्यर्थ, शब्द- मूलकत्वयावर्त्तनाय सामान्यलक्षणाजन्येति व्यभिधेयत्वप्रमेयत्वादि- सामान्यलक्षणानन्येत्यर्थः।

·हाचिन्तामयी न्यवान्यज्ञानममानाकारनदर्थविषयकोभयवादिमिद्धप्रमितेरप्रशिक गब्दस्य र पराधोग्यबादुर्भयादेश प्रवणायोग्यत्वात् मनाए नेय साधारणलान् अनुमामादेविशेषणज्ञानविधया शब्दशानअन्य- लेनादृष्टादारकाम्दम्लकवादिति वाच्यं । जम्दमस्तकलपदेन भन्द- तिजामप्रयोज्यताविशेषस्य विवचितवात् नयाधानुमानजन्यामि तिविषयाकलादेय म तपातिव्याप्तिरिति चेत् । न । नाभप्रमा- নিৰিজাঘাৰসমাইল হলিল্লাহিগাল ইঘর शाब्दबोधजननादसम्भवापत्तः, प्राकाहादिशानस्याकाक्षादिलिङ्ग- • कानुमितिकरणत्वेन विगग्मदवस्यतया धारावाधिकदितीयशाब्द- योधकारणलेन रामाधारणप्रमाणलात, भान्दबोधान्यत्वेन प्रगिति- विपणे शब्दजानानिरिमोत्यस्य वैयर्थ्यप्रमात् । अथ यजन्यख- जन्यज्ञानममानाकारशानसामान्य साक्षात्परम्परयातिपरम्परया अदु. यादारकशब्दज्ञानगन्यजानमयोज्यं तत्त्वं शब्दोपजीविममायावं, स्वप- दमन्यत्वप्रतियोगिवाक्यपर, स्वजन्यजानसमानाकारत्वव स्वजन्यज्ञानं यत्र यत्र येन येन रूपेण यद्यविषयौकरोति तत्र तत्र तेन तेन रूपेण तत्तदवगाहित्वं, इत्यञ्च मनमोऽपि न वेदस्थले तदतिरिक- प्रमाण मनहा वेदार्थगोचरानुभवजननेऽवश्यं माशात्परम्परथा अतिपरम्परया वा वेदज्ञानगन्यवेदार्थज्ञानापेक्षणात्, एवं वेद मिटा- काचदिवानपि न नदतिरिकप्रमाणं तेनापि वेदार्थगोचरशाद- बोधजननेऽवयं मब्दज्ञानजन्यपदार्थापस्थितेरपेक्षणात् एवं क्रमेणा- मनोयोगशरीरादेरपि न वेदस्यले नदतिरिक्ररमाणत्वं, लौकिकर वाक्य-दृष्टार्थकभारतादिस्यले लौकिकवाक्य-भारतादिनानं नजन्य ·पाब्दास्यतुरीयखण्डे तात्पर्यवाद । ३५३ पदार्थोपस्थिनिवाक्यार्थानुभवमूलकानुमानव्यकिय तादृशं प्रमाण(१) (प्रसिद्ध, चक्षुरादिना कदाचित् दृष्टार्थकभारतादिजन्यज्ञानसमाना- कारशामगमने विशेषणशानविधया जानलवणप्रत्यासत्तिविधया वा नादृशभारतादिज्ञानजन्यज्ञानापेक्षणत् तादृशभारतादावतियाप्ति- रतः सामान्यपदोपादानं,(९) चक्षुरादिजन्यज्ञानसामान्यस्य शब्दज्ञान- प्रयोज्यत्वाभावात् चतुरादेरपि नदतिरिक्तप्रमाणतया चक्षुरादि- जन्योपगीतभानसामान्यमत्यामत्तिजज्ञानविषयत्वस्य आत्म-मन:-गरी- रादेरपि तथालेन तजन्यानुमित्यादिविषयत्वस्य च वेदार्थे मत्वाद- सम्भव इति स्वजन्यज्ञानसमानाकारत्वं ज्ञानविशेषणं, इत्यच चचु-. रादिना अात्मादिना वा वेदसमानाकारज्ञानजननेऽवयं माचात्य- रम्परया वेदज्ञानजन्यवेदार्थज्ञानापेक्षणावेदस्थले तेषामपि तद- तिरिक्तत्वाभावावासम्भवः । न च तथापि सार्वच्यान्यथानुपपत्त्या गोगजधर्मस्यापि निर्विकल्पकजनकतया योगजधर्मजन्यवेदार्थगोचर-' जानात्मकोपनयसहकारेण चक्षुरादिजन्यवेदजज्ञानसमानाकारजानस्य मामान्यान्तर्गतस्य शब्दजानजन्यज्ञानोपयोगित्वाभावेन(२) वेदस्यलेऽपि 11) शब्द तदुपजीविप्रमाणमित्यर्थ। (?) ঘহিলাবিন্নুনয় বিয়ষবিষযমুস্পমালমান- प्रयोज्यत्वेपि विशेषणज्ञानम्य शब्दवृत्तिज्ञानअन्यज्ञानत्वेन प्रयोजक- खविरहात् ज्ञानलक्षणमत्यासत्तिविधया शब्दज्ञानानन्यज्ञानप्रयोज्य- खोपि उभयवाद्यसिद्धज्ञानाप्रयोज्यत्वविरहात् शब्दज्ञानजन्यवाक्या- नुमवरूपावलक्षणप्रयोज्यत्वापि ज्ञानलक्षणप्रत्याराशिलक्षणा- लौकिकसन्निकर्षस्य परैरनभ्युपगमात् सामान्यमदं थर्थमिति ध्येयं । ३) शब्दज्ञानजन्य ज्ञानप्रयोज्यत्वाभावेने ति ख, म ।

·तत्त्वचिन्तामणौ ३५४ . चचुरादेन निरुक्ताब्दीपजीविप्रमाणत्वमिति वाच्या उभयवाद्यसिद्ध- जानाप्रयोज्यत्वेन तादृशज्ञानसामान्यस्य विशेषणीयत्वात् । शब्दा- नुभवजनितस्मृतिपरम्पराधीनानुमितिविषयतया वेदार्थस्यागम्भव- इत्यत परम्परयातिपरम्परया वेति, अदृष्टस्य कार्यमाचहेतुत्वेन चक्षुरादिना गेहे घटोस्तोत्यादौ लौकिकवाक्यार्थविषयकज्ञानजनने- ऽपि नियमतोऽदृष्टद्वारा विधिजन्यज्ञानापेक्षणात् तादृशप्रमाणाति- रिक्रममाणजन्यप्रमितिविषयार्थकस्याप्रसिद्या असम्भव इत्यतोऽदृष्टा- द्वारेति, शब्दज्ञानप्रयोज्यत्वमात्रोतो भेर्यादिक शब्दजनकमित्या- •दिशब्दघटितदृष्टार्थकभारतादौ तादृशवेदे चातिव्याप्ति. प्रमाणमा- त्रेणैव तदर्थगोचरजानजननेऽवश्य शब्दज्ञानापेक्षणादत' शब्दज्ञान- जन्यज्ञानेति। न चैवमपि तदतिव्याप्तिस्तदवस्या प्रमाणमात्रेणेव तदर्थगोचरज्ञानजनने शब्दज्ञानजन्यस्य भब्द-शब्दबविशिष्टज्ञानम्य 'नियमतोऽपेक्षणादिति वाच्य । वृत्त्या शब्दज्ञानजन्यज्ञानस्य वि क्षितत्वात्। न चैव शब्दातिरिक्तविशेषणत्ववैयर्थ्य वेदाद्यात्मकशब्देन वेदार्थगोचरज्ञानजनने) अवश्य भन्दज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितेर पेक्ष- णात् शब्दोपजीविप्रमाणातिरिकलविशेषणेनैव तस्यापि वारणात् शब्दज्ञानजन्यवाक्यानुभवप्रयोज्यमित्युक्तौ च वेदगतपदजन्यपदार्थ- स्मृतिजन्यानुमानेन वेदार्थस्य प्रमापणादसम्भवापत्तेरिति वाच्य । यज्जन्यपदेन शब्दज्ञानाजन्यज्ञानद्दारा यज्जन्यत्वस्य विवचितत्वात् वेदार्थगोचरशाब्दबोधश्च शब्दज्ञानाजन्यज्ञानदारा न वेदाद्यात्मक- (७ वेदार्थगोचरानुभवजनन इति ख• ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे तात्पर्यवादः । ૨૫૫ शाब्दजन्य इति नदर्भािवः । अखण्डभेदप्रतियोगिघटकतया जन्यल विशेषस्य संसर्गलपरिचायकतया वा अतिव्याप्याचवारकत्वेऽपि म प्राब्दज्ञानाजन्यज्ञानदारोत्यस्य धैयर्य, भोपादेयमेव वा शब्दाति- रिझवं विशेषणं, मूले च शब्द-शब्दोपजीवीत्यत्र द्वितीयशब्द- पदस्य ज्ञानपरतया शब्दज्ञानोपजीवीति समुदायार्थः । न चात्मा शब्दगन्यज्ञामवानित्यादिशब्दे माब्दयोधयटिसदृष्टार्थकभारतादौ नादृशोदे पातिव्याप्ति: प्रमाणमावेणैव तदर्थगोचरज्ञानजननेऽवयं शब्दज्ञानजन्यवाक्यार्थज्ञानस्य साक्षात् परम्परया वा अपेक्षणात् ज्ञानज्ञाने।) सादात्परम्परया वा विषयतया ज्ञानस्य प्रयोजक- लादिति वाच्यं । यतः प्रमाणान्तरजन्यज्ञाने शब्दजन्यत्लभमात्तथैव भामान्यलक्षणप्रत्यामत्त्या शब्दजन्यज्ञानस्य जानं ततस्तज्ज्ञानसह- कारेणैवानुमानादात्मनिहाब्दजन्यज्ञानवत्त्वग्रहस्तव तदनुमान- जन्यतदर्थविषयकज्ञानस्य शब्दज्ञानजन्यज्ञानप्रयोज्यत्वाभावात्तजन्य- प्रमितिविषयार्थकलेनातिव्याप्तिविरहात् । दितीयप्रमाणपश्च स्व- रूपकथनं, प्रमितिविषयार्थकत्यत्र प्रमितिपदं खजन्यज्ञानसमा- नाकारानुभवमात्रपरं तादृशज्ञानमात्रपरं वा, प्रमालपर्यन्तप्रवेश प्रयोजनविरहात्, वजन्यज्ञानसमानाकारेतिविशेषणात् प्रमेयला- भिधेयत्वादिसामान्यलक्षणप्रत्यामत्तिजज्ञानाधौनेन प्रमेयमभिधेयव- दित्यनुमित्यात्मकज्ञानेन सर्वस्यैव वेदार्थस्य विषयोकरणेऽपि ना- मम्भव इनि । मैव । अात्मा शब्दवानित्यादिगन्दवविशिष्टपटित-- (१) ज्ञानजनन इति ख.।

·तत्वचिन्तामणौ दार्थकभारतादौ तादृनवेदे शतिव्याप्तेः प्रमाणमाघेणैव तदर्थ- विषकज्ञानजननेऽवनं मादलगावेनिमपेच्यते उत्रज्ञाने स. माक्षात्परम्परया वा शाब्दबोधस्य ज्ञान प्रयोजक जातियहस्य यनियहप्रयोज्यवनियमात्, शाब्दबोधविषयकज्ञाने च मावात्- परम्परया वा विषय विधया शाब्दज्ञान प्रयोजकमिति तस्यापि निरुताब्दोपजीविप्रमाणातिरिकप्रमाणजन्यप्रमितिविषयार्थकान्य- बादिति। उच्यते। माब्दज्ञानं परम्परया अतिपरम्परया वा शायदज्ञानप्रयोज्यञ्च यज्ञानं तदतिरिकज्ञानविषयार्थकान्यत्वे मतौति मत्यन्तार्थः, प्रमाण-तजन्यबादिप्रवेशे प्रयोजनविरहात्, परम्परया अतिपरम्परया वा भाब्दज्ञानप्रयोज्यातिरिक्रेन वेदाताक- शब्दजन्यगाब्दपोधेन वेदार्थस्य विषयौकरणदसम्भवधारणाय शाब्द- কানানিবিলি মালতি, মারামানিজিম্বালানি- त्यादिना वेदार्थस्य विषयौकरणादयम्भव इति परम्पया अति- ঘশ বা লালসযৗনিৰিবি লৰি, লেম্বা मित्यादेः माधप्रमियादिद्वारा परम्परया वेदज्ञानप्रयोज्यलाबा- सम्भवः । मन्दज्ञानमयोज्येत्यच खजन्यज्ञामममानाकारकज्ञानजन- कत्वेन शब्दोविशेषणीयः स्वपदममन्यत्वप्रतियोगिवाक्यपरं, तेना- दृष्टस्य कार्यमाचे हेतुतया ज्ञानमाचस्ववादृष्टद्वारा परम्परया गङ्गासानादिबोधकविधिवाक्यज्ञानप्रयोज्यत्वेऽपि न तादृप्रजानान्य- ज्ञानापपिद्धिः, गङ्गास्नानादिबोधकविधिवाक्यस्य गेई घटोऽस्तीति (1) ज्ञाने चेति ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवाद । लौकिकवाक्यममानार्थकवाभावान्, न वा श्रात्मा शाब्दवानित्या. दावतिव्याप्तिः श्रात्मा शाब्दवा नित्यादिमानमलौकिकप्रत्यक्षानुमि- त्यादेरपि स्वममानार्थकशब्दज्ञानप्रयोज्यातिरिकतथा शाब्दज्ञाना- तिरिकतया च तद्विषयार्थकलात् श्रात्मा शाब्दवादित्यादिमान- सप्रत्यवादेः खबिषयशाब्दबोधजनकीभूतशब्दज्ञानप्रयोज्यत्वेऽपि तस्य शब्दस्यात्मा गान्दवानिति वाक्यासमानार्थकलात् । नापि वेदगत- प्रत्येकपदजन्यप्रत्येकपदार्थोपस्थितिप्रयोज्यानमितिविषयार्थकतया श्र- सम्भवः प्रत्येकपदस्थापि वेदजन्यज्ञानसमानाकारकज्ञानजनकतया पदार्थोपस्थितिमूलकान मितेरपि तादृशमन्दज्ञानप्रयोज्यलात्। श्रत- एव गदपटितदृष्टार्थकभारतादौ तादृशदृष्टार्थकवेदे च नाति- व्याप्तिः तदर्थविषयक ज्ञानमात्रस्य शब्दज्ञानप्रयोज्यत्वेऽपि(१) स्वजन्य- जानसमानाकारज्ञानजनकशब्दज्ञानाप्रयोज्यत्वात्। न च तथापि श्रात्मा शब्दप्रत्यक्षममवायोत्यादिरूपशब्दघटितदृष्टार्थकभारतादौ तादृश- दृष्टार्थकवेदे चातिव्याप्तिः अत्मा शब्दप्रत्यदममवायौतिशब्दस्यापि नदर्थान्तर्गतत्वेन( तदर्थविषयकज्ञानमावस्यैव स्वजन्यज्ञानसमानाका- (१) भेादिर्क शब्दजनकमित्यादिदृशार्थकाभारतादावित्यर्थः । (१) विशेषणज्ञानादिविधया साक्षात्कारणीभूतशब्दज्ञानप्रयोज्यत्वस्य तत्र खौकार व्यापारद्वारा कारणीभूतशब्दज्ञानप्रयोज्यत्वस्य निखिल.. घेदार्थविषयकशाब्दबोधे न्याय्यत्वात् चरमव्याख्याने शन्दातिरिक्तपदं . व्यर्थमेवेति ध्येयं यदि तत्र न खौक्रियते तदा यत्रापि अखौकारादत- एवेत्यादिकमसङ्गतमित्यपि ध्येयं । (२) यात्मेत्यादिवाक्यार्धान्तर्गतत्वेनेत्यर्थ ।

·३५८ तत्त्वचिन्तामणे प्रात्मा रज्ञानजनकशब्दज्ञानप्रयोज्यत्वादिति वाच्छं। शब्दज्ञानप्रयोज्यपदेन ब्दवृत्तिज्ञानप्रयोज्यताविशेषस्य विवक्षितत्वात् । न च तथाप्यात्मा मान्दवानित्यादावतिव्याप्तिस्तदवस्था श्रात्मा शाब्दवानितिवाक्य- जन्यगाब्दबोधस्य श्रात्मा शाब्दवानितिवाक्यार्थतया तदर्थविषयक- ज्ञानमावस्यैव शाब्दवोधद्वाराए) प्रात्मा शाब्दवानितिवाक्यत्ति- ज्ञानप्रयोज्यत्वादिति वाच्यं । यवायं घट इत्यादियत्किञ्चिच्छाब्दे शाब्दवं ग्टहीत्वा तयैव सामान्यलक्षणप्रत्यासत्या निखिलमाब्दवोधस्य जान ततस्तेनैव ज्ञानेनात्मा भाब्दवानिति निखिलगाब्दबोधप्रका- रिकामुमितिस्तचैव तदनुमितिव्यक्तस्तदर्थविषयिकाया शाब्दवानितिवाक्यत्तिज्ञानाप्रयोज्यत्वात् मामान्यलक्षाजन्यज्ञाने विषयस्था हेतुत्वात् सामान्यलक्षणाजन्यज्ञानस्योभयवादिमिद्धलाभावे- ऽपि तदनुमितिव्योरुभयवादिसिद्धत्वात् परनये भाब्दत्वप्रकारक- यत्किञ्चिच्छाब्दज्ञानादेव निखिलभाब्दबोधप्रकारकतदनुमितिव्यक्त- रुत्पत्तेः । न च तथापि शब्दवृत्तिज्ञानाप्रयोज्यया सुखख दुखा- मम्भित्रवृत्ति सुखमात्रवृत्तिधर्मवादित्यनुमित्या विषयौतार्थक- वेदेऽव्याप्तिः किं बहुना प्रमेयवाभिधेयत्वादिसामान्यलक्षणाप्रत्या- मत्तिजजानाधौनेन प्रमेयमभिधेयवदित्यनुमित्यात्मकज्ञानेन मर्च- स्यैव वेदार्थस्य विषयौकरणादमम्भव एवेति वाच । तदन्यज्ञानस्य(९) स्वजन्यज्ञानममानाकारत्वेन विशेषणीयत्वात्, खजन्यजानसमानाका- . () विषयविधया भाब्दबोधहारेत्यर्थ । (१) पददत्तिज्ञान प्रयोज्यातिविज्ञानस्येति ख.।

·शब्दास्यतुरोयडयो तात्पर्यबाद । इलञ्च खजन्यज्ञानविषयिताविलक्षणविषयिताशून्यत्वं, खान्यज्ञानं • यत्र यत्र येन येन रूपेण यद्यविषयौकरोति नत्र तत्र तेन तेन रूपेण तत्तदवगाहिलं वा, स्वपदमन्यत्त्वप्रतियोगिवाक्यपरं, अतएव वेदस्यापि यत्किञ्चिदर्थस्य यागादेरिच्छानुमित्यादिविषयावेऽपि नाच्याप्तिः, अतएव च वेदैकदेशो न वेदः यदिशिष्टभागस्य तादृग- ज्ञानाविषयार्थकवं तम्यैव तत्त्वात् । न च तथापि मान्यान्यथा- नुपपत्त्या योगजधर्मस्यापि निर्विकल्पकजनकतया योगजधर्मजन्य- स्वजन्यज्ञानसमानाकारप्रत्याविषयार्थकस्बावेदस्यासम्भवः मोक्षहेतु- श्रवणाप्रयोज्यत्वेन तदन्यज्ञानस्य विशेषणेऽपि सुखत्वमामान्यलक्षण- प्रत्यापत्तिजखर्गीयसुखज्ञानजन्येन सुखं दुःखासम्भिनं मुखत्यादि- त्यादिकूटलिङ्गकानुमानेन “यन दुःखेनेत्यादिवेदार्थस्य विषयो- करणादव्याप्तिः तादृमेश्वरज्ञानविषयार्थकत्वादमम्भवश्चेति वाच्यं । उभयवादिमिद्धलेनापि तदन्यज्ञानस्य विशेषणीयत्वात् योगजधर्म- मत्यन-कूटलिङ्ग कानुमित्योर्भगवज्ञानम्य च प्राभाकरामिद्धत्वात् । न च तथापि वेदार्थस्य योगजधर्ममूलकानुमानविषयत्वादसम्भव- इति वाच्यं । कारणबाधेन तदनुमितियनः प्राभाकरासिद्धत्वात्, मोचहेतुश्रवणाप्रयोज्यत्वेन वा तदन्यज्ञानं विशेषणीयं । श्रथ तथापि प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षण प्रत्यासत्त्या वेदगतपदार्थ-वेदगतपदार्थता- वच्छेदकानां ज्ञानं ततः प्रमेयत्वादिरूपेण वेदगतपदार्थषु प्रमेय- वादिरूपेण वेदगतपदार्थतावच्छेदकानां प्रमेयत्वादिहेतुना अनु- मितिस्ततः प्रमेयत्वादिमोपेण केवलपदार्थतावच्छेदकप्रकारेण कवल- पदार्थानां मारणं ततस्तत्स्मरणमइकारेणानुमानादेदजन्यज्ञानसमा- ·तत्त्वचिन्तामणी . नाकारज्ञानमिति क्रमेण वेदार्थस्य तादृशज्ञानविषयवादसम्भव । न च तादृशानुमानजन्यवेदजन्यज्ञानसमानाकारज्ञान कारणबाधेन न प्राभाकरमिद्ध तेन सामान्यलक्षणानभ्युपगमादिति वाच्य। तेन भामान्यलक्षणानन्युपगमेऽपि पक्षतावच्छेदक माध्यतावच्छेदकादिन- कारण यत्किञ्चियक्तिज्ञानादेव पचतावच्छेदकाश्रय यावति साथ- तावच्छेदकाश्रयाणा थावतामनमित्यभ्युपगमात् कारणबाधाभावा- दिति चेत्, न, मोषस्य बड़धा निवारितवान् प्राचामसम्मतत्वाच । न च तथापि सुखवादिसामान्यलचण्या खण्डश सुखादेरपस्थित्या सुख दुखामभिवमित्यादिप्रत्यक्ष तन्मूलकानुमित्यादिसम्भवेन तदि- पथार्थकवादसम्भव इति वाच्च । तज्ज्ञानानिरिक्तत्वेनापि ज्ञानस्य विशेषणीयबादिति सत्यनादलनिष्कर्ष । वहिना मिश्चतीत्याद्ययोग्यवाक्यजन्यज्ञानसमानाकारज्ञानस्य भ्रमनियमेन अभयवाद्यसिद्धृतया तत्रातिव्याप्ति , एव हपडि- त्यादिस्तोऽयतिव्याप्ति तस्य निरर्थकत्वेन मत्यन्तदलस्य तथापि सन्चात् मन्त्र ब्राह्मणयोर्वेदवमित्यभियुक्रस्य स्मरणात्तस्थानच्यत्वादत प्रमाणशब्दत्वमिति, स्तोत्रस्य च निरर्थकतया न प्रमाणभब्दल तस्य घेदवाभावेऽयध्ययननिषधी वाचनिक एव शूद्रादीनामिति भाव । प्रमाण शब्दत्वञ्च प्रमितिजनकतया नैयायिकसिद्धशब्दव तेन परनये चिते सकदकत्वबोधकवेदनाध्याप्ति । न चैव तवयेऽममाणीभूत- चिति सककेतिवादिवाक्येऽतिव्याप्ति (१) तस्य शब्दाप्रयोज्यचिति- . (1) यवोवाभानि भूतानि भायन्त इत्याद्याकास्वेदे इयर्थ । ( भारतादिवाऽतियातिरिवि ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवादः । सकर्वकेत्यायन मितिविषयार्थकत्वेऽपि तादृशानुमितेरीश्वरविषि- मामाकरासिद्धत्वात् तेनामत्स्यातेरनगौकारादिति() वायं। वज- न्यान्तंदलेनैव(९) तस्य निरसनीयत्वात् तदानुपदमेव स्फुटीभवि- स्यति । स्वर्गसाधनवाद्यनुमापकाश्वमेधादौ श्रात्म-मनःप्रतिनित्य- प्रमाणवर्गेषु चातिव्याप्तिवारणय शब्दलोपादानं, मन्वादिस्मृति- भारतादावतियाप्तिवारणथ जन्याग, तस्य वेदजन्यवाक्यार्थज्ञान- जन्यत्वात् वेदादर्थ प्रतीत्य स्टत्यादिप्रएधमान, मब्दपदं वाक्यार्थ- पदश्चात्र स्वरूपकथनं, अन्यज्ञानाजन्येत्येव विवचितं तयोर्निवेभे प्रयोजनविरहात्, न्यायनये वेदस्यापीश्वरीयजानजन्यवादसम्भववार- पाय जेन्यपदं, जन्यज्ञानजन्यता च फलोपधानरूपा ग्राझा तेन वेदज्ञानं प्रत्यपि जन्यज्ञानस्य स्वरूपयोग्यत्वेऽपि नासम्भवः । यत्तु शब्दजन्यवाक्यार्थजानेत्यस्य शाब्दज्ञानेत्यर्थः, इति तन, भारतार्थसारषजन्यभारतेऽतिव्याप्नेः तस्य स्मरपजन्यत्वेन शाब्दज्ञाना- जन्यत्वात, भाब्दज्ञानाजन्यत्वपदेन भाब्दज्ञानाप्रयोज्यत्वविवक्षणेऽपि भारतगतप्रत्येकपदगन्यप्रत्येकपदार्थस्मृतिमहकारेण मनमा अनुमा- नादिमा वा विगियभारतार्थं प्रतीत्य प्रयुक्त भारतेऽतियाप्तेः । न प जन्यज्ञानाजन्येत्युको मत्यन्त विशेषणं प्रमाणमब्दवमित्यत्र प्रमाण- विशेषणंच व्यर्थमिति वाच्यं । दृष्टार्थकवेदे अतिव्याप्तिवारणाय मत्यन्तस्य हंफडित्यादिस्तोत्रे अतिव्याप्तिवारणाय प्रमाणवविशेष- पास्योपादानात् । ) व्यन्यथाख्यातेरनौकारादितीति ख० । (२) शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाजुन्यदलेनेत्यर्थः । 46 ·नचिन्मामी . अप परनये घरामभ्युपगमात् जन्मशानाजन्यत्वं न कापि वेद- स्त्यसमाः । न च मन्मने वेद नित्यवान मामग्भव रति वाधे । तथा मति वर्गमा नित्यत्वं विना तपटिनयेदामुपूर्णा निम्यया- मम्भवेन भन्दमाचस्यैव नित्यतया भारतादेरपि नियन्याभारतादा- वतियाप्तिावस्यादिति चेत्, न, अन्य सामानन्यसपदेन अन्य- जानसन्यत्वेन चन्द्रयायिकमिटुं मदन्यसम्म विवठिनत्वात् । अतएव नातेऽपि जन्यपदानुपादानेऽमम्भव रति जन्यपदं भार्यक, अषणा- भावघटकालाच ग समते मेधाकिकमियम्य वैधी, स्वमामार- माधारपतषणपने तु तत्र देवगेय, राकाथुतषेदभगानाकरमत्यादे- रपि तावत्पदविषयकजन्य ज्ञानजन्यमानातिथ्याभिः, एवं पदादि- स्थले वर्णोत्पत्तिस्वीकार्यनये पन्नोत्थितस्मयादावपि नातिव्याप्तिः সদ্যতি বাঙ্গালা, মানিঘামসন্তোহী मानाभावः वायाचभिधानस्य वोत्पादकसे मानाभावात.. नात् पूर्वमवश्यं कस्यचित् जन्यमानसत्त्वेन मस्यैव फोपधामात्मकजन्य- नाथातच हवाम शानदेन वर्णवेन कार्यत्वेन २ कार्यकारण- भाधात् । न च तथापि भगवदुश्चरितमनसायादावतियाभिरिति वाच्य । तस्य भगवदुचरिनले मानाभावान्, भगाहौता र धेद- एप तत्रैव "भगवद्गीतासूपनिषत्विति श्रवणादिति न संचाति- याप्तिः, अस्तु वा नदन्यत्वमपि विशेषणं वेदातिरिक्त पदोपजीवि- प्रमाणमात्राम्यार्थ के भगवदुक्रवाक्यान्तरे मानाभावात् । अथ मास्वतिव्याप्तिस्तयायाधूनिकोकवेटे सति-भारतादेर प्रतीत्य प्रयुक्त देववमसम्पबे वेदे शव्याप्तिः तस्य न्यायनये जन्य- ·शब्दाग्यरोयखरहे तात्पर्यवाद। प्रमित्यविपयार्थकत्वे सति शब्दभन्यवाययार्थज्ञानाभन्य- प्रमाणशब्दत्वं वेदत्वम्, ईश्वरीयममाया) अजन्यत्वान, जामजन्यलादिति चेन, म, प्रमाणाब्दवपदेन एतादृशप्रमाणशब्द- जातीयत्वस्य विवधितत्वात् माजात्यच्चानुपूर्ध्या तेन नातिप्रसनः, तथा साणात्यलाभायेव च गदलपद इत्यवादियेदमादायेव मर्थन लक्षणासङ्गतिः नित्यानुमेयवेदयोभयवाधगिद्धतया म लक्ष्यः नेग तपासुपूज्यों घिरहे होतजातीयलाभायेऽपि न विः । म भगव- दुसषेदव्याख्याने वेदैकदेगे पातिथ्यातिरिति वाच्यं । अहएम- काध्ययमविषयतापदकावच्छिन्नत्ये पनीत्यनेनापि विशेषणीयत्वान वेदव्याण्यादेरध्ययनं हि नाइटजमकमिति । उत्तानास्तु वेदस्खमपण्डोपाधिः तच यावदर्णय वेदयाहारः प्रमाणमिद्धस्तावत्स थ्यामज्यत्ति नेन प्रत्येकवर्णयहे ग गत्मत्य, थवा शपिविगेपसम्बन्धेने पदवत्वं तत्र) यथा धातवाण्यासलादि, विशेषपदोपादानान वेदसंचकशरीरादायनिय्याप्तिः पारधामनु-, गमस्यादोपतया मक्यतावच्छेदकभेदेन भफिरूपस्य सम्बन्धष्ट मामा- स्वापि न उतिः। प्रन्या मयतापयिकपचतावच्छेदमापनिर्वचन- .पर इति मारिति मंक्षेपः । मचिदं कुतो वेदलं वेदामामीयरीयवाश्यार्थशामजन्यत्वेमाज- न्यान्नादनस्यामभक्तिनादित्यत पाइ, 'ईश्वरीयामाया रति ईश्व- -T) बरप्रमाया इति क, ख.! (१) वेदपदवावमेव वेदसमिति ख.।

·तापिन्तामो वेदार्थस्यानुमानादिविषयत्वेऽपि अनुमानादेर्वेदोप- जीवकत्वात् । स्मृतीनां भारतादिभागस्य च वैद-, समानार्थकत्वेऽपि शब्दजन्यधीजन्यत्वात् वेदार्थ प्रतीत्य तत्प्रणयनात् । सजातीयोचारणानपेक्षोच्चरितजाती- रोयवाक्यार्थज्ञानस्येत्यर्थ, तथाच शब्दजन्यत्व विशेषणेनैव तदारण- मिति भाव । शब्दोपजीव्यतिरिकत्वदलस्य च्यात्ति छलतो दर्श- पति, 'वेदार्थस्येति, 'अनुमानादौति अनुमित्यादौत्यर्थ , प्रादि- पदादुपमितिपरियह “यन दुखेनेत्यादिवर्गपदादिशक्रियाहक- वेदार्थस्योपमितिविषयत्वादिति भाव । 'अनुमानादे' अनुमि- स्यादे । अजन्यान्तदस्तस्य च्यात्ति छततो दर्शयति, 'पतीनामिति, 'भारतादिभागस्य' भारतादेर्भागविशेषस्य दृष्टार्थकेतरभारताचेक- देशस्येति यावत्, 'वेदसमानार्थकत्वेऽपि नाममित्यविषयार्थक- स्वेऽपि । किच पौरुषेयवमिति माध्यप्रश्ने समाधत्ते, 'मजातीयेति खसमानजातीयवाक्यस्य यदुच्चारण ज्ञान तदनपेक्ष नदप्रयोज्य- यदुञ्चारण कण्ठाभिघात प्रयत्रो वा तवन्यजातीयसमित्यर्थ, स्वसमामजातीयष तबन्यजातीयत्वञ्चानुपूर्या विवक्षित, इत्थचा- ध्यापकोच्चारणमादाय न मिद्धधाधन पूर्वाध्यापकोचरितवेदवाना- इंदाथज्ञान ततो वेदार्थप्रतीतिरूपेष्टमाधमताजाना दे इच्छा ततो वेदरूपेष्टमाधमताज्ञानात् तत्तदनुकूलकण्ठाभिघातादौ प्रयत्नस्तत कण्ठाभिधात रति क्रमेणध्यापकोचारणस्य पूर्वाध्यापकोतवन- मामानुपूर्वोकवाक्यज्ञानप्रयोन्यबनियमादिति भाव । वेदाङ्गारतार्थे ·খুলনীই দাম। যৰ বীৰয, আমানি মামীয়মাণ অৰিঃ। যা যম যমীযীখানে- গৰীয়াঘাষগামী ১াখাপাধ্যায় বাসা- ব, এস , গাদীৰহালখাঃ এয়াশা- মীখালীর খিৰঃ বাপ- গাখী। vিuখানাযা সীমিতি অসম পাপ- খুনী-খীft স ৰি, বালাখানাখ অগাধীরা সীল দয়গাপাকাগাদাষ সখী- jলীন বিtি wখা যা আখিবী: আগামী যা যা লিখানিলা মালয় সালমান। শ খায়বানী বাধা থাকায় ব্যাথা পাব প নই ধুম জালীৰফসল বযuaখ tagযা * * • গাখীৰাসায়হিসাব সমীয় ৫ লাখ ইঘালাশীর যাণ প দুখৰuাণিল সয়াখা (শাখ নি দখ। যথাসপাধ- খit twয়ুই. ঋণ দিলীপ হল যখন খসী সি সি থি। 'গাণীখনি, গীয় খবিলাস লিখনীল কারণ- খিনি গায়। 'গদীখানি সাশীল - (Urquic info 19 ।

·तापचितामयी चरितत्ति प्रमाणतावच्छेदकयाक्यत्तिधर्मत्वात् स्मृति- त्ववत् । यहा वेदाः शन्दाजन्यवाक्यार्थगोचरयथार्थ- जानजन्याः प्रमाणशब्दत्वात् भारतवत् । न च पा- माने वेदे वाधः भारते मन्वादिस्मृतौ च व्यभिचारः तेषां दिकर्ट कत्वात्, तादृशन्नानजन्यजातीयत्वं वा साध्यं, तवाप्येतदभापादेव वेदेऽपौरुषेयत्वव्यवहारः। घोचरितजातीयमात्रवृत्तित्वं, तेन दैववशमग्पनवेदमादायं न मिद्ध- साधनं, दितीयमुच्चारण वा पूर्ववत् अर्थज्ञानविशिष्टत्वेन विशेष यं, 'प्रमाणतेति, अवेदानौतनवेदादिमात्रवृत्तितत्तयतिवेदा- नौन्तनवेदनादिधर्म यभिचारवारणाय 'प्रमाणतावच्छेदकेति, प्रमाणतावच्छेदकलं अध्ययनानुधानान्यतरविधिविषयतावच्छेदकत्वं, • भवति च "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः” “सातिरध्यातयेत्यादिविधिविषय-. तावच्छेदकं वेट्त्वं-सतित्वादि, उच्चरितवस्य भब्दधर्मलादवमेधत्वादौ व्यभिचारवारणाय(१) 'वाक्यवृत्तौति, अश्वमेधवादेरपि "अश्वमेधेन यजेतेत्याद्यनुष्ठान विधिविषयतावच्छेदकत्वात् । वसतस्तु प्रमाणता- वच्छेदकत्वमध्ययनविधिविषयतावच्छेदकत्व, 'वायत्तौति च ख- रूपकयनमिति ध्येयम् । 'पब्दाजन्येति शब्दज्ञानामृयोज्येत्यर्थः, तेन न तादुभस्मत्यादिजन्यलमादायांशतः सिद्धमाधनमर्थान्तरं वा, आनुपूर्वीपथार्थज्ञानजन्यतयां गतः सिद्धसाधनस्वार्थान्तरस्य वार- () शब्दधमत्वादश्वमेघवादावरत्तिधर्मेध्यमिधारवारणायेति ग | ·पादायतुगीयरखगडे तात्पर्य्यवाद । नन्यप्रयोगकमिदं वाक्यार्थगोचरयथार्धज्ञानपूर्वकत्व- मेष शब्दप्रामाण्ये तन्तं न तु तादृशज्ञानस्य शब्दा- जन्यत्वमपि गौरथात्, अन्यथा वेदेऽपि तव दिकटक- वैन प्रामाण्यं स्यात् लोके तथा दर्शनात, एवञ्च अनादिमीमांसासिहन्यायेनावगततात्पात् वेदादर्थ प्रतीत्य पूर्वपूर्वाध्यापकेन उचरितादेदादुत्तरोत्तर- स्याप्यध्ययनतदर्थप्रतीतिरित्यनादितयातः किं स्वत- नत्र पुरुषेण सत्प्रयोजनस्य परतन्त्रादेव सिजे। किश्च णाय 'वाफ्याति खवाक्यार्थत्यर्थ इति द्रष्टव्य । तादृशेति, अय स्वमाजातीयेति गम्दविशेषण देय तेन स्मृतौ भारते च म व्यभि- पारगादषस्य, 'एसदभावादिति खममायजातीयोचारणाम- घोचरित जातीयत्य-गव्दागन्यवाक्यार्थशामजन्यजातीयत्वयोरभावादि- মুখ, ‘খুশি সাবিলা নছীনাথকীকায় বখা दगिन तस्कनपने प्रत्यर्थः, 'लोफे पौकिकशपये । 'मीमामामिद्धति शाधवादिशामापतेव्यर्थ', 'न्याय' अमुमाम, 'अध्ययनरादर्थप्रतो- निरिति अध्ययगे पति तदर्थमतीनिरिसर्थ, ततो वेदप्रयोग इति गोषः। 'सातत्यपुगणेति मगानीयोचारणानपेक्षदोधारपिटमुरु- घेणेत्यर्थः, 'परमन्तादेवेति सादृयोचारणमापेधवेदोधारयिद पुरु- पादियोयर्थः । ममु मर्गाचकालोनयेदप्रपोगन पेदजन्यशपयार्थमान- प्रयोजन गमगावति प्रलये वेदोच्छेदादतो भगवामिद्धिरित्यात- স্মথ, ‘শিখনি, ‘ঘুষা চুষি মূহ্মাগনিশিন্স ·३६० सावचिन्तामणी पूर्वकालो न वेदशून्यः कालत्वात् वर्तमानकालवस् । न चांशे बाधः अंशे चाश्रयासिद्धिः, अंशत्वेनानुपादा- नात, पूर्वकालो न वेदशून्य इत्युद्देश्यमतीतेरसिद्धः नांशतः सिद्धसाधनं, तथा पूर्वकालीनं वेदाध्ययन गुवंध्ययनपूर्वकं अध्ययनत्वात् इदानीन्तनाध्ययन- वत्। न च लिप्यनुमितवेदाध्ययनेन व्यभिचारः, लि- पेरध्ययनपूर्वकत्वात्। न चैवं भारताध्ययनमपि तथा स्यात, तस्य भारतादावेद व्यासादिकर्तृकत्वेन कथना- दिति । उच्यते । वेदप्रामाण्याधीनं तत्प्रामाण्यमित्या- पक्षतावच्छेदकत्वात् पूर्वति एतत्पूर्वकाल इत्यर्थः, 'न वेदशून्य इति, यद्यपि वेदवानित्येव वकुमुचितं तथापि पराभिमतवेदशून्यत्वाभा- वत्वप्रकारकमियर्थमित्थमभिधानं, 'अंमे' प्रलयरूपे, 'ग्रंश चेति मर्गकाले चेत्यर्थः, 'आश्रयामिद्धिः' मिद्धमाधनात् पक्षलाभावः, 'अंशत्वेन विभिय्य प्रलयत्वादिना, 'उद्देश्यप्रतीतेरिति पचतावच्छेदका- वच्छेदेन प्रतीतेरित्यर्थः, 'गुर्वध्ययनेति, 'पूर्वकत्व' प्रयोज्यत्वं, अन्यथा पूर्वसर्गीयाध्ययनपूर्वकत्वेन मिद्धमाधनात्, 'गर्विति स्वरूपकथनमिति मन्तव्यं, 'अध्ययनत्वात्' वेदाध्ययनत्वात्, अतो न व्यभिचारः । 'लिपेरपौति, माक्षात्परम्परामाधारणप्रयोज्यत्वमाचस्य प्रवेशादिति भावः । न चैवमिति, भारताध्ययनं भारताध्ययनपूर्वक भारता-- ध्ययनवादित्यनुमानसम्भवादिति भावः । तस्येति, तथाच बाधान ·शब्दापयतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवाद । २६८ त्माश्रयः । न च पूर्ववेदप्रामाण्याधीनमुत्तरवेदप्रा- माण्यमिति व्यक्तिभेदमादाय नात्माश्रय इति वाच्यं । एवं तत्पूर्वस्यापि तत्पूर्वप्रामाण्यात प्रामाण्यमित्यन- वस्थानात्। अनादित्वादयमदोप इति चेत् । न । मूल- भूतप्रमाणान्तराभावात् अन्धपरम्परापातात् । स्वतः प्रमाणं वेद एव सर्वत्र वेदे मूलमिति चेत् । न! सर्वेपा- मेष परवेदापेक्षत्वेन स्वतः प्रमाणत्वाभावात् । अत- एव श्राचारात् स्मृतिः स्मृतेराचार इत्यच विश्वासवीग- परानपेक्षमूलभूतप्रमाणाभावादन्धपरम्पराभयेन तच . मिद्धिरिति भावः । “आत्माश्रय इति वाक्यार्थयथार्थज्ञानपूर्वकवेन वेदप्रामाण्य तज्ज्ञानप्रामाण्यञ्च प्रमाणीभूतवेदजन्यत्वाधीनमिति पर- म्परया वेदजन्यप्रामा प्याधौम वेदप्रामाण्यमियामाश्रय इत्यर्थः, 'मूलभूतेति, वेदजन्यप्रमायामित्यादौ पूरणीयं, 'प्रमाणान्तराभावा- दिति स्वतः प्रामाण्याभावादित्यर्थः, 'अन्धपरम्परेति प्रमामामान्यस्य खतः प्रमाप मुलकल्वव्याप्तिभङ्गममङ्गादित्यर्थः, स्वतस्वञ्च खेतरप्रा- मायाधीनप्रामाण्यकेतरत्वमित्यर्थः, 'वेद' वेदजन्यज्ञाने, 'परवेदा- पेचत्वेनेति परवेदनामावाधीनमामायकत्वेनेत्यर्षः, 'विश्वासवौजेति प्रमासामान्यव्यापकत्यर्थः, 'परानपेक्षेति खेतरमामायाधीनमामा-. सकेतरेत्यर्थः, 'अन्धपरम्परेति स्मृतिजन्यज्ञानस्याप्रमात्वप्रमभयेने- त्यर्थः । ननु वेदप्रामाण्यमप्यपरवेदप्रामाण्याधौनं महाजनपरिग्रहादेव ·শখি ইমুম্বক্ষবন্ধনী। খনালিছানাৰিয়ানাদি মেষাংমামাগ্লোহি মনিষাদান- সুনামযামানানাম হয় খন্ময় মাথা रयोरप्ये प्रामाण्यावधारणे प्रमाणभूमफावकल्पना। ন হয়। মাতৃস্বাধীঘলষ্টস্বল্পগ্রমূখ। पात्वादेष वेदस्य प्रामाण्यं महाजनपरिमहादवधा- येते । एतेनानुमानमपि निरस्तं। मूलभूतप्रत्यक्षं विना वेदप्रामाण्यानुपपच्या साध्याभावसिद्धौ बाधात् । নায়লাবিয়া আছ, ‘সুলীনি, ‘অৰিযহাবিনি মাগলাতিঘাহিয, ঘি মাখান-নথাঃ- লাবি, ‘নন্দিনি মসৰিয়হুবিধা অম্বালানী মানসব সময় চুনাময়ৰীশস্যদঘীনভুলসমমা- বন্ধুমাঘ, অনাঘাষ [নি বলদমাখা স্বমাৰ- সঙ্গ বরখ: ‘তুলিনি মগ্নঙ্গপৰিয়ইঘায়ে, সমপ্রমুম্বন্ধ- ননি মুজঙ্গল, ‘অস্বাৰীৰি সমাৰীগ, ‘অল- মধ্বনি লিযষ্ঠ, শ্বসতবি ঘোষণাৱালসqখ,, ‘খালদীনি মুগ্ৰহণৰন্ধানীন্ত, ‘মৰ বিনা . নিবনুৱা বিশা, সামাগ্লিালুদা’ : সামাণ- (১) ভ্রাধামুকানি , ৩।

·शम्दायतुशैयरपण्डे तासायवादः । ननु वेदो न पौरुषेयः धरमर्यमाणकार्ट यात्वादिति याधकमस्त्विति चेत् ।न। कपिल-काणाद-गौतमस्त- छिप्यथाद्यपर्यन्तं वेदे सकर्षकत्वस्मरणस्य प्रतीयमान- त्वात् । न च मूलभूतानुभवाभावात् स्मरणानुपपत्तिा, पौरुषेयत्वानुमानादेवानुभवात् । श्रस्मरणमेव तप बाधकमिति चेत् । न । एवं सत्यस्मरणाननुभवोर- पाया । माप्रतिपक्षमागते, 'गपिनि, द ग पौरुषेयरीत अध्ययगविधिविषयतावच्छेदकले मति सार्यगापाकटकात्तित्वात व्यतिरेकेण भारतत्त्वं दृटान्त इत्यत्र तात्पर्य, यथाश्रुते “गा ते भवलियादी व्यभिषारादिति मन्तव्यं, गार्यमाणकर्षक पति- पोधितपौरुषेयसकतं, मादृगणतेरपचरद्रूपलेऽपि कपिलादीना दर्शनकार्डप तादृशणतिजाममायाद्धेतः स्वरूपामिद्धति ममा- धने, 'कपिले ति, 'मफटकायमारणम्येति पौरुषेयरमोधकएनेरि- स्यर्थः । 'मूमातेति पातिक वंदे पौरपेषलागुभवाभावादित्यर्थः, सदोधकासाभतश्रुतिविरहादिति भावः । 'गारणामुपपतिः' पति- प्रणयमानुपपत्तिः, 'अगभवादिति पतिकविदे पौरुषत्वानुभवा- दित्यर्थः, तथाचमुमामाददै पौरुषेयलगवधार्य गतिप्रायनमिति भावः । 'अपारणमेवेति श्रम सरणपदं पारणार्थ कशामपर, पति- कदै पौरुषेयत्तविषयकगारणाभाव एवेत्यर्थः, 'तत्र याकमिति মহসীঘাইহমালুমাহিমাথমিঃ, নিন্ধৱীখং- गारणामायेम तद्गो परानुभवामावः माधनोयइति भावः । 'अम्म- ·সমিমিশনে ३०२ । न्योन्याश्रयात् । अग्रे तदर्थस्सरणाभावेऽपि प्रमाणस्या- नुभावकत्वात् । न हि भाविस्मरणमपेक्ष्य प्रमाणमनु- भावक। "तस्मात्तपत्तेपानाशत्वारो वेदा अजायन्त ऋचा सामानि अजिरे" पति कर्वश्रवणात "प्रति- मन्वन्तरक्षेपा श्रुतिरन्या विधीयते” इत्यादिकत- स्मरणाध । पौरुषेयत्वे बाधकं मिना अर्थवादमावत्वस्य वहुमशक्यत्वात् । “स्वयम्भूरेप भगवान् वेदो गौत- रणाननुभवयोरिति अमरपान भवमिद्योरित्यर्थः । स्मरणाभावमा- नुभवाभावमाधने व्यभिधारमप्यार, 'प्रये इति, उपेवात्मकज्ञानम्सले इति शेष', अप्रपोजशवमयाइ, 'न हीति, भगवतो वेदकटवे वेदम्य पौरुषेयवानुमान प्रमाणमुका श्रुति सतिमपि प्रमाणयति, 'तभादिनि, 'तपोषागात्' परमेश्वरान, 'एक' वेदमागविशेषा, सामापि नथा, 'कर्मणा' भगवतो वेदकलमबोधकवथुतेर, 'अन्येति विमित्रानुपूर्वोत्यर्थः, इति सम्पदाया, विभिव्यनिकेति तु परमार्थ, भानुपूर्वोभेदकल्पनाया गौरवान्, 'करमरणदिति, भगवतो वेदकललयोधकरणरित्यर्थः । 'अर्थवादमावलस्य' स्तति- माचलय। मनु वेदस्य नित्यलयोधकभारताोट साधकमिति वटयागहरयामाइ, 'सयम्भूरिति । (। थुति-सतो थीसि - ·शम्दारयागैयासाहे मारपम्यवाद। त्वया पुरा । शिवाचा पिपर्यन्ताः मारोऽस्य न Iरकाः" इति महाभागयतपुराणीयवाक्यस्य श्रुति- घरोधेनान्यच तात्पर्यात् । न च कार्यपरमेय प्रमाणं, कर्वसारणस्य सर्व्वचाविध्यर्थत्वात् सकर्वकत्वार्थवादस्य स्वर्ग-नरकार्थवादस्येय "ईश्वरमुपासीत" प्रति विधि- गोपत्वाच। साधयिष्यते च सिद्यार्थस्य प्रामागयं । न चैवमानन्दोऽपीश्वरे स्यादिति वाच्यं । तप मानान्तर- विरोधात् । पुरुपस्य भ्रम-प्रमादादिभूयिष्ठत्वेन वेदे प्रमाणा- "पत्र भगवामित्यपि वेदम्य विशेषणं । 'कार्यपरगोति यिधिममभिष्या- घरामेत्यर्थः, 'सगादियादिविध्यमममियापासात् ग मिति भावः । 'पागारणभ्येति परमोधकरण रिय:, 'अविध्य- चत्वादिति विध्यममभिय्यापलादित्य, तथाच भारतादरपि प्यामादिकट कसा ग स्यादिति भावः। 'मकर्ट करवायादयति "नमादित्यादिविधमगभिप्यापसमापयस्योयर्थः, 'वर्गशि दायेगेत्यापर्ययादग्यत्ययः, "विधिोपल्यागेनि, अर्थशादयामामाण्य- पादिगापि विधिोपोगमार्थवादम्य पागाण्यायुपगगादिति भावः । मिद्धार्थस्येति विश्यमगभिया रायाफ्यायेत्यर्थः । 'म मिनि, "गिरयं विशागमानन्दं प्रमोयाधर्षयादमत्यादिगि भावः । 'गति, उप- पायदेग पुण्यजन्यत्सकम्पगार रामानन्दपदेन दुराभावागिधा- मादिति भावः । 'भविष्टलेनेति परदोषाशयमेवी, 'ये' ·२० सावचिन्तामणी . नाश्वास इति चेत् । न । धर्मिग्राहकमानेन नित्य- सर्वज्ञत्वेन सिद्धेतच दोपाभावादिति । इति श्रीमदुग शोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी शब्दायतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवादः ॥ माचिदेि, 'अनाद्याम' अप्रामाश्यप्रमाः, कर्धमादिदोषजन्यत्व- सम्भवादिति भावः। इति श्रीमथुरागाप तर्कवागीमविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरक्षम्ये शब्दाप्यतरोयखण्डरहस्ये तात्पर्य्यवादरहस्यम् ॥

·दाण्यतुशैयखगड़े शब्दानित्यतावादः। २०५ श्रथ शब्दानित्यतावादः। ननु तथाप्यप्रयोजक पौरुषेयत्वानुमानं नित्य- अथ शब्दानित्यतावादरहम्यम । 'नित्येति नित्यनेम यग्निदीपलं तेनैव मागापमोपपत्तेरित्यर्थः । न च निदीपलं म प्रामाण्यप्रयोजक तेषां वर्णमाघम्यैव मित्यतया विममादिवाक्यमाघेऽपि ताराचादिति वाच्यं। मिर्दापलपदेन दोषा- जन्यानुपूर्वी फत्वस्य विवक्षितलान्, आनुपूर्वी च नम्मते गन्दममषेत- पदार्थान्तरं मा पदे नित्या अन्यच समित्या, अन्यथा वर्षामा सर्वच नित्यत्वेन नित्यानित्यविभागो न स्यात् । म चैवं नित्यत्वं ग निदापत्यायोजक मदोषवाकोऽपि नरसन्चादिनि वाच्यं । नित्यत्य- पदेनापि नित्यानुपूर्जीकत्वस्य विवचितत्वादिति । केचित्तु मिल्यत्वेन निर्दोषत्वेन चेति प्रयोजकदयपरराया) व्यापदुः(१) । नदमत् । मित्यवं यदि यथाश्रुतं तदा विमम्पादिवाक्य- मात्रे तिच्याप्तेः प्रामुपूवौं विशियामा वर्णनो मर्म नित्यत्वात, यदि च नित्यामुपूर्योतिगियत्वं तदा लौकिकवाक्यमाच एवा- (१) प्रयोजकत्वपरराति । (१) व्यापकुरिति ख.।

·२७४ तावचिन्तामणौ नाश्वास इति चेत् । न । धर्मिग्राहकमानेन नित्य- सर्वज्ञत्वेन सिद्धे तप दोपाभावादिति । इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दायतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवादः ॥ कचिदे, 'अनायासः' अप्रामाण्यप्रसङ्गः, कर्तर्भमादिदोपजन्यत्व- सम्भवादिति भावः। इति श्रीमथुरानाथ तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये भब्दाख्यतरीयखण्डरहस्ये तात्पर्य्यवादरहस्यम् ॥

·মন্দাবী রাশিমণি।। ए०० . गकारः ढिायामुत्पद्यमानोऽस्ति कोलापल इति प्रत्य- याग। न च व्यञ्जकाभावार प्रागनुपलब्धस्योपलब्धि- माघं सस्य, उत्पन्नो गकार इति प्रत्ययात् । न घाय- मीपाधिका, अन्योत्पत्तायगृध्यमाणायामपि तदनु- भवात् । न च स्मर्यमाग्गारोपा, बाधयाभायात् । अन्यथा घटेोत्पतिरपि न सियेत् । यशु श्रोचानुविधानाम् पदं शृणोमोत्यमाधितानु- व्यवसायाग श्रोधादन्येन अपीतुमययत्वाच श्रोत- ग्राहीयानुपूर्वी साप पसमानफालौनमागमायनि-- योगित्वं टस्येति प्रागभायप्रतियोगित्वमुत्पत्तिमय कण्ठ- तापाचभिपातादेरमायादि, अयध मागसपनयो , 'तम्य असमस्यषम्य, विषय इति गेष। 'उपभ राति पापाययगा- हितममुमयभिर गिरयः, 'चौपाधिका' धमापः, 'अग्टहागाणाया' अगगुभूयमामायां, अयप्पनो गकार इत्यादिमस्यायनागु- पशिगाय माधित अन्ये च प्रामुमो प्रायदेव पांगामुपतिमा मिनी- रया, समातमपन्याय दूपति, पपिति, पदमिति भागयों- विशिष्टयमिय:, तस्येव पदमात्, 'गगागकामोमेनि, सद. ध्वमाधिकरणाचणापतिकले भगौति विशेषौर्य, रोग विन- .

·नाचिन्तामन निर्दोपत्वेनैव तत्प्रामाण्योपपत्तेरिति चेत्। ना वर्णानां अनित्यत्वेन तत्समूहस्य सुतरामनित्यत्वात् । न च रुदसिहं, तथाहि वर्णात्मक शब्दोऽनित्यः समवेतत्वे सत्युत्पत्तिमत्वात् घटवन् । न च हेत्वसिहिः, उत्पन्नो ध्याः। एतेन नित्यत्वविगिनिदापतयेति विशिष्टप्रयोगकपरतया व्याख्यानमपि पराम। नियच नि:पत्वे पदि यथायो तदा विवादिवाकरमाव एवातियाप्तिः, नित्यत्वं यदि नित्यानुपूर्वो- काय तदा लौकिकवाक्यमात्र पवाव्याप्तिः निहीपाशवेधापतिथ। यदि च नित्यत्वं यथाश्रुते निहींषत्वं दोषाजन्यानुपूर्ती कर्व नदा नित्यत्वां प्रवेषादिति दिक् । यद्ययेवमपि गिद्दीषय न प्रामाण्यमयोजक विमम्बादिशुकादि. वाक्येऽतिच्या प्रतीतार्थविपरीतप्रत्यायनेच्छाया दोषमते) धा- न्तप्रतारकवाक्येयव्याप्तेिश्व, नथापि प्रसङ्गावर्णनामनित्यलं व्यवस्थाप- यितुं तदोषमुपेक्ष्य वर्णानामनित्यले तद्वृत्त्यानुपूर्या अनित्यत्वं माधयति, 'वर्षानामिति, 'तत्समूहन्य' वर्णयानुपूर्वो विशेषस्य, 'सुलरामिति, अन्यथा अनेकसमवेतनित्यम्य जातिवनियमेनाना- जातिवापत्तेरिति तदर्शनामगित्यत्व। 'नया दौति पचतावच्छेदक- मामानाधिकरप्लेन माध्यसिद्धेश्देश्यत्वेनांशतः मिसाधनवारणाय 'वर्णात्मक इति वर्णमब्दवाच्य इत्यर्थः, तेन रूपादावान्तरवारणाप 'शब्द इति, वसे यभिचारवारणाय 'समवेतवे मनौति, 'योनि (1) पुतीतार्थत्यादि मत इत्या पाठ खासाके नासि।

·शब्दास्यतुशैयखण्डे शब्दानित्यतावादः । गकारः हट्टायामुत्पद्यमानोऽस्ति कोलाहल इति प्रत्य- यात् । न च व्यञ्जकाभावात् प्रागनुपलब्धस्योपलब्धि- माचं तस्य, उत्पन्नो गकार इति प्रत्ययात् । न चाय- मौपाधिकः, अन्योत्पत्तावगृह्यमाणायामपि तदनु- भवात् । न च स्मय॑माणारोपः, बाधकाभावात् । अन्यथा घटोत्पत्तिरपि न सियेत् । यनु श्रीचानुविधानात् पदं शृणोमौत्यवाधितानु- व्यवसायात् श्रीचादन्येन ग्रहौतुमशक्यत्वाच श्रोच- ग्रावानुपूर्वी सा च घसमानकालीनमागभावप्रति- योगित्वं टस्येति प्रागभावप्रतियोगित्वमुत्पत्तिमत्त्वं कण्ठ-ताल्पाघभिघातादेरभावादित्यर्थः, अयच्च प्रागनुपलम्मे हेतः, 'तस्य उतप्रत्ययस्य, विषय इति श्रेषः । 'उत्पन्न इति उत्पत्त्यवगा- हिवमनुभवसिद्धमित्यर्थः, 'औपाधिकः' भ्रमरूपः, 'अग्टह्यमाणायां' अननुभूयमानायां, अयमुत्पन्नो गकार इत्यादिप्रत्यक्षाद्वर्णानामु- त्पत्तिमत्त्व माधितं । अन्ये तु श्रानुपूवौं प्रत्यक्षादेव वर्णनामुत्पत्तिमत्त्वं मिध्यती- न्याऊ, तन्मतमुपन्यन्य दूषयति, 'यविति, ‘पदमिति श्रानुपूर्यो- विशिष्टवर्णमित्यर्थः, तस्यैव पदलात्, ‘ममानकालीनेति, तद्- ध्वमाधिकरपावणानुत्पत्तिकवे सतौति विशेषणीयं, तेन विल- 48 ·२०८ सापचिन्तामो वर्णस्य प्रत्यक्षमिति, तन्न, घज्ञानानन्तरजानविषयत्वं टस्थानन्तर्य तयोरानुपूवौं सा च मनसेय गृहाते घट- पटनानयोरिव । तदुपनीता च श्रोचविषयः। ननु स स्वायं गकार इति प्रत्यभिजावाधितमिदमित्येकैका- एव गकारादिव्यतयः। यद्यपि प्रत्यभिज्ञाया नित्यत्वं न विपयस्तथापि नाशकत्वाभिमाशब्दान्तरादीनां स्वितोचरिते नातिप्रमा, 'प्रत्यक्षमिति आनुपूमो प्रत्यक्षादेव मि- मित्यर्थ (५), 'घज्ञानेति, अन्यथा मौनिनोकाम्यानेरिति भाव । न घेश्वरोकस्यले शानानन्तर्याभम्भवादव्याप्तिरिति वाप। घना- गानन्तरमन्यवधानेन टज्ञान भवलित्यभिप्रायविषयत्वे तात्पर्य्यान, • यव च एकादिवाक्ये न तथाभिप्रायमम्भवस्तचापौधरमादायत तत्सम्भव । नन्वेव मा श्रोत्रपामा न स्यादित्यत आह, 'सा चेति, 'घट-पटज्ञानयोरिवेति घट पटज्ञानयोंरानन्तर्यमिवेत्यर्थ , 'तदुप- नौता' मानमोपनौता, पद म्हणोमौत्यनुव्यवसाये तोकिक- विषयतानुभवी विधेय्यमात्र एवेनि पदय । 'दमिति अनित्य- वानुमानमित्यर्थ , 'एकैकाएवेति एकैका नित्या एवेत्यर्थ , 'भन्दा- रादौनामिति, 'दिना तदुत्तरोत्पत्रपदार्थान्तरपरिग्रह , ( रतेन टस्योत्पत्तिमत्व सिद्ध ख वर्णन्तरस्थापीत्यर्थ । (२) तथा मानसोपनयेनेव श्रावणे तनानमिति भाव ।

·आम्दाग्यतुरीयग शदानियतावादः । ३०८ अन्तरासम्भवेऽपि तायत्कालीनतां गकारस्य यल्ला- तीति "तावसकालं स्थिरचनं कः पश्चान्नाशयिष्य- तौति पराभिमताशुविनाशित्वव्यतिरेकाग्नित्यताया- मेव पर्यावस्यति। न च धर्मिणो गकारस्य भेदेऽपि एकजातीयत्वेन प्रत्यभिजा, तथा सति तज्जातीयोप- मितिः स्यान्न तु स एयामिति । श्रथ तारत्व-मन्दत्व- विरुधधर्माध्यस्तविपयत्वेन सा न प्रमाणं। न च तारत्वादीनां स्वाभाविधात्वं विरुद्यत्वश्वासिद्धं, मन्द- स्तारो गकारस्तारान्मन्दोऽन्य इत्यनन्यथासिघप्रत्यक्षात् तसिः। न झपां शैत्य-ट्रवत्वे स्वाभाविक प्रत्यक्ष प्रत्ययादन्यत् प्रमाणं। तत् किं यो यद्गतत्वेन भासते 'सायस्कानोगा' चिरकानीमगकाराभिनता, 'पाशविगागिल- व्यतिरेकादिति, विस्तम्ब विनागिरमाधमहलतादिगि गोपः, विमन- विमा मिसाभावम्योभयमग्नतसादिति भावः। 'पर्यवम्यतो ति वर्ण: पर्यत्रम्यतीत्यर्थः, सथाप वर्ण मिरयः विमम्पविगाशियाभाव गत्या- शुविमाशिलाभावादिायनुमेयमिति भाव' । 'मा' अभेदप्रत्यभिशा, 'स्वाभाविकत्वं' वरणिय, म्वाभाविकले गाह, 'मन्द रति मन्दो गकारमारो गकारस्त्यर्थः, विरुद्धले हेलगाइ, 'तारादिगि, मन्दसायचोदेम तारभेदयादिति भावः । 'तामिद्धेरिति भयो। जिस-विरुद्धलयोः मिरित्यर्थः । श्रागरसे, 'सत् किगिति, ·सानिमामयी सतधर्म एव तथा सति रक्तः परः लोहितः स्फटिक- इत्यादावपि तथा स्यादविणेपान, न, रकत्वादीना- मन्यधर्मत्वस्थिती स्फटिकादीनाश्च नदिकधर्मत्वे स्थिते जवाकुसुमादेरन्वय-व्यतिरेकानुविधानाबाधेन तब भ्रान्तत्वात् । न घेह तारत्वादेर न्यधम्मत्वेनोप- स्थितिः । नापि गकारादीनां तबिरुदधर्मवत्वं, नाप्य- न्यस्य तारत्वादिधर्मिणोऽनुविधानं। न चावश्यं स्वीकृतवायोरेव धास्तारत्वादयोगकारादिगमत्वेन भासन्ते इति वाच्यं । स्पर्शाग्रह त्वचो व्यापाराभावेन त्वचा तमहात् । न च श्रवसा तद्ग्रहः, अवायवीय- वेन वायुमात्रधाग्राहकत्वाच्चक्षुर्वत् । तारत्वादयो 'तथा स्यात्' रकलादे. स्फटिकादिधर्मत्वं स्यात्, 'अन्यधर्मवेति स्फटिकादौतरधर्मवच्यवम्सिनाविन्यर्थः, ममालान्तरमाइ, 'फटि- केति, हेबन्तरमाइ, 'अवैति, 'अन्वयेति, स्थटिकादौ रकत्वप्रत्यये इत्यादिः, 'बाधेन' रक्तवाभावस्य प्रमाणमिद्धवेन, 'अनुविधानमिति, तारवादिप्रत्यय इति मेषः । 'न चावग्यमिति भवतामपि तार- मन्दभब्दोत्पत्तौ विजातीयवायुष्योगस्य नियामवावादिनि भाव। ‘গ’ মাৰিষয়াবান্ধা, ‘ঘাৰাসাইন’ সালাগান, 'अवायवीयत्वेन' अवायवीयवहिरिन्द्रियलेन, तेन मनसि न व्यभि- ·शब्दायतुरीयसगड़े शम्दामित्वतावादः । २८१ या न वायुधाः श्रावणत्वात् कादिवत, वायुर्वा न । श्रवणमाचयायधीमूर्त्तत्वात् पटवत्, श्रतस्व न तारत्वादयो वायुधर्मध्वनिधीः वायुधर्मस्य वनेर- ग्रहात्। न च ध्वनिरूपः शब्दो नभोत्तिरेव तथा सति तदर्मतारत्वादिग्रहः श्रवसेति वाच्यं । तारोऽयं गकार इत्यत्र ध्वनीनामस्फुरणात् तत्कारणाभावाच । न च व्यक्त्या विना जातिस्फुरणं, तस्या व्यक्तिसमा- नसंविसंवेद्यत्वान् । न च सार्यमाणतारत्वाद्यारोपः, चार: (१) मापदं सत्ता-द्रव्यलवारणाय, एवमुत्तरच सर्वच यथा- योग्यं माधपदमध्याहार्य। 'श्रतएथेति, वक्ष्यमाणध्वनेरयहादिति- दोपादेवेत्यर्थः, 'अग्रादिति श्रवणमाघग्रहामम्भवादिग्यर्थः, तथाच यमियह विना कथं आमिया इति भावः। मनु नारवादिनेव ध्वः स्फुरणमभ्युपगम्यतागत आइ, 'नत्कारणेति गकराद्युत्पत्ति- समये ध्वनिकारणीभूतस्य सादरभावादित्यर्थः । ननु नारला- दिकं जातिविशेषस्तस्य शब्दवृत्तिवेऽपि सपियामकतया वायुनिष्ट वैजात्यमावग्मक तथाच लाघवात् तदेवाम्म कि शब्दवैज्ञास्यानारे- (१) मचायकत्वं नौकिकप्रत्यक्षाभनकत्वमेव सच मनसो ध्याहत मिति छ विशेषणामिति वाच्यं । शनमात्रस्यैव मनोन्यत्वात्, यत्र प लौकिकविपयिखावछिनमकताप्रवेशे व्यभिचारामवकाशाविशेषण- वैय बोध्यं ।

·१२ सावचिन्तामो वाधकामावात प्रथमतस्तारत्वाद्यग्रहप्रसशाचेति। मैवा तारत्वादयो न गकारादिजातयः गत्वादिना सुकर- प्रसङ्गात् । न च नानव तारत्वं, ताराकारानुगत- प्रत्ययाभावप्रसङ्गात्। न ध सजातीयसाक्षात्कारप्रति- बन्धकतावच्छेदकशब्दतिजातित्वेन नानासारत्येपनु- . शनि गौरवमेव यधिकमित्यस्वरमादाइ, 'प्रथमत इति मादृश्य- विशिटगकारादिबुद्धि विनेत्यर्थः, मादृग्यविशिरधर्मिज्ञानस्य सार्य- माणारोपे हेतुत्वादिति भावः। 'मजातीयेति स्वाश्रयमणातीय- त्यर्थः, 'मनिबन्धकतावच्छेदकेति मानविषयतया प्रतिबन्धकताव- च्छेदकैत्यर्थः, मन्दबुभुत्साविर विशिष्टतारलौकिकमाक्षात्कारलेन लौकिकविषयितया तारगम्दयत्त्वेनैव वा कार्यमवर्तितया प्रति- 'बन्धकत्वादिति भावः। तारणब्दस्त स्वरूपतो न प्रतिबन्धकः(१। देशान्तरे नारशब्दमन्वेऽपि मन्दशब्दस्याग्रहापत्तेः यादृशतारखा- श्रयगई याममन्दवायग्रहो न जायते तादृशमन्दत्वाश्रयमाक्षात्-. कारं प्रति नादृतारलाअयसाक्षात्कारलेन प्रतिबन्धक तेन मर्चषामेव गन्दाना किञ्चिदषेच्य तारत्व-मन्दावेऽपि च न इतिः, प्रतिबन्धकाभावकूटश्च हेतु' तेनेकविधमन्दत्वाश्रयण्डे नानाविधता- रलाश्रयग्रहस्य प्रतिवन्धकत्वेऽपि न चतिः। अत्र खावविन्नामाव. माक्षात्कारपनिबन्धकतावच्छेदके गत्वादौ मधुरनर शब्देनोत्कट (२) स्वरूपसन्न प्रतिवन्धक इति ख.।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शम्दानित्यतावाद । विषयरूपतया सादिग्रहप्रतिबन्धाच्छब्दवृत्तिमधुरतरत्वे चांति- व्याप्तिवारणाय स्वायसजातीयेति, साजात्यञ्च गुणात्वव्याप्यजात्या तेन स्पर्शादेर्गुणत्लादिना मधुरतरशब्दसजातीयत्वेऽपि न चतिः । मधुरतर शब्दस्य स्वसमानजानीयकटुशब्दयई प्रत्यपि प्रति- बन्धकतया मजातीयमाचातकारप्रतिबन्धकतावच्छेदकं मधुरतर- शब्दवं एवं गवावच्छिन्नाभावसाक्षात्कारस्थापि गकारविषयक- नया गलादिकमपि सजातीयमाचात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदक- मिति वाच्यं। राणत्वव्याप्यजात्या खाश्रयमजातीयमाक्षात्कारमाच- त्तिधम्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताया विवक्षितत्वात मधुरतरशब्दस्य र स्वाविषयकसाक्षात्कारत्वावच्छेदेनैव(१) प्रतिव- मकवान् उत्कटमधुररमस्यापि रमान्तरमादानकारप्रतिबन्धक- तथा नजानावतिप्रसङ्गवारणाय शब्दवृत्तिपद, समवायेन शब्दव- तितालाभाय जातिपद, तेन मधुररसनिष्ठोत्कर्षस्यापि कालिक- नया शब्दत्तिवेऽपि न तद्दोषतादवस्था। न पाच प्रतिबन्धकताव. केदकत्वं यदि तत्पर्याप्यधिकरणलं तदा तारखेऽसम्भव' मन्दयुभुत्मा- विरहसहकृततारवस्यैव तत्पर्यायधिकरणवात, अथ(२) तत्कोटि- भविष्टत्वं तदा मन्दबुभुत्माविरहांश मन्दत्वस्यापि प्रवेशान्मन्दले- ऽप्यतिप्रमङ्ग इति वायं । प्रतिवन्धकतावच्छेदकलपदेन ज्ञान विषय- नया प्रतिबन्धकतावच्छेदकसमवेततया तत्कोटिप्रविएत्वस्य विव- (१) एवं गत्वावच्छिन्नसाक्षात्कारप्रतिवध्यतावन्छेदककोटौ सरन्यादि- साधारण्याय साक्षात्कारत्वाप्रवेशाच नोक्तदोष इति बोध । १२) यथेयस्य यदीत्यर्थ ।

·३८४ तत्त्वचिन्तामो चितत्वात् । ननु तथापि तारबुभुमाविरहविशिष्टमन्दयुभुत्मामह- छतमन्दशब्दमाचात्कारत्वेन तारमदग्रहं प्रति प्रतिबन्धकत्वात् मन्दत्वेऽतिप्रमङ्गः। न च मन्दशब्दज्ञानं जायतां मन्दशब्दानुभवो जायतामित्यादिभेदेन तच्छन्दमाक्षात्कारो जायतां तत्पुरुषोत- शब्दमाक्षात्कारो जायतामित्यादिभेदेन च मन्दबुभुत्साया अननु- गमात् कथमेकरूपेण हेतुत्व) मन्दशब्दमाक्षात्कारेच्छात्वेनानुगमे प्रमेयं जायतामित्यादेरपि मचहापत्तरिति वाच्यं । नत्तदिच्छा- न्यमन्दसाक्षात्कारेच्छात्वेनानुगमादिति चेत्, न, तत्तदिच्छान्य- मन्दबुभुत्मावैशिध्यानवच्छिन्नत्वेन प्रतिबन्धकताया विशेषणीयत्वात्। माम्प्रदायिकाम्नु तारबुभुत्साविरहविशिष्टमन्दबुभुत्सात्वेन मन्द- बुभुत्मैव मामानाधिकरण्यप्रत्यामत्त्या तारशब्दग्रहप्रतिबन्धिका न तु मन्दमाक्षात्कारत्वस्यापि तच प्रवे इत्याहुः । तदमत् । मन्द- शब्दासत्वेऽपि तादृशेच्छायां तारशब्दाग्रहप्रसङ्गादिष्टापत्तौ चानु- भवविरोधात् । प्रावस्तु प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेकवपर्याप्य- धिकरणस्वाश्रयमाक्षात्कारत्वकलं, मन्दशब्दमाक्षात्कारत्वञ्च न तथा बुभुत्माविरहवैभिध्यादेरपि तत्र प्रवेशात् । न चैवं तारत्वेऽप्यसम्भवः . तत्रापि बुभुत्साविरहवैशिट्यस्य प्रवेशादिति वाच्यं । मन्दबुभुत्मा- विरहविभिटतारशब्दसाक्षात्कारत्वेन हि न प्रतिबन्धकलं किन्तु तारमब्दग्रहकालौनमन्दशब्दग्रहे मन्दबुभुत्मा हेतुः, कार्यतावच्छे- () कथमनेन रूपेश हेतुत्वमिति ख० ।

·शम्दाख्याँरोयखरड़े पदामित्यताबादः । १८५ + गमः, तदप्रतिसन्धानेऽपि तारत्वानुगतप्रत्ययात् । ता- रत्व-मन्दत्वे च न शब्दत्तिजाती सप्रतियोगिकत्वात् । . दकच न सारशब्दग्रहकालौनमन्दाब्दमाधानकारलं तथा मति तारगब्दासत्वेऽपि मन्दबुभुत्सामन्चे तारशम्दयहकालीगमन्दगम्द- माघातकारापत्तेः किन्तु मन्दयुभुत्मोत्तरमन्दशब्दमाक्षात्कार,) इत्यच तारशब्दग्रहकाले मामान्यमामग्रीमर्यादया मन्दमाधान- कारवारणाय नदकालीनमन्दसाक्षात्कारे केवलं तारणम्दमाधान- कारत्वेनैव प्रतिबन्धकवमिति तारणब्दमाक्षात्कारवस्य सापा- यधिकरणवादित्याः। नदमत् । कार्य-कारणभावदयकम्पने गौरवात् मानाभावाच । म च तवापि विशेषण-विधीय्यभावेन विनिगमनाविरहात कार्य-कारपाभावदयमिति(२) वाध्यं । तथापि तवापि कार्य-कारणभावचतुष्टयात्() तत्तदिच्छान्यमन्दयुभुसोत्तर- त्वस्य कार्य्यतावोदकघटकतया कार्य्यतावच्छेदकगौरवं पुनरधिक- मिति दिक् । 'तदप्रतिमन्धानेऽपि' तादृशावच्छेदकलाप्रतिमन्धानेऽपि, तादृश- प्रत्ययम्य कदाचिदपलापमम्भवादाह, 'तारख-मन्दत्वे चेति, 'म गब्द. (७ मन्दाभुत्साविशियमन्दशब्दसाक्षात्कारत्वमिति ख. । (1) विशेषण-विशेयभावभेदेन कार्य-कारणभावयमितीति ख.। (२) मन्दषुमुत्मोत्तरष-मन्दसाक्षात्कारत्ययोन्तारानुसरख-मन्दसाक्षास्- कारवयोय विशेषग-विशेष्यमावभेदात् इत्यर्थः। ग घोसरवावच्छि प्रत्येव हेतुत्याग्न विशेष्यप्रवेश इति वाच्यं । यनुत्तरत्वेऽपि तथा सम्भ- गत् प्रशतासङ्गारिति ध्येयम्। .

·२ ९६ নায়িদাতা। नापि तारत्व-मन्दत्वयोर्विरोधः, य एव गकारस्तार- शासीत् स रयेदानी मन्द इति समयभेदेन वनभेदेन च तयोरेकत्वमतीते। ताराऽयं न तारतरस्तारा- न्मन्दोऽन्य इति भेदप्रतीतिरस्तौति चेत्, न, धर्मिणा- उमेदे भासमाने विशिष्टधर्मिभेदमतीतेधर्मभेदविपय- त्वात्। एकच घटे लोहितोऽयं न श्यामइदानीमिति प्रतीतिवत् । न च तीव्रण गकारेण मन्दगकाराभि- वृत्तौति, तथाच शब्दवृत्तिमातितया नानुगममम्भव इति भावः। 'शब्दहत्तौति सरूपकथनं तेन तन्मने नाममिद्धिः, (९) 'मातियोगि- कत्वादिति मावधिकल्लादित्यर्थः, श्रयमस्मात्तारः अयमस्मान्मन्द- इत्येव प्रत्ययादिति भावः । रमादिवृत्त्युत्कर्षापकर्षजानेस्तन्मतेऽभावान व्यभिचार इति भावः । शब्दवृत्तिनातित्वमभ्युपेत्याह, 'नापीति, 'श्रामौदिति उपलब्ध इत्यर्थः, अन्यथातीतत्वानन्वयात् । 'वभेदेन चेति, य एव देवदन्तेन तार उच्चरितः स एव चैत्रेण मन्द- खच्चरित इति वक्तृभेदेन चेत्यर्थः, 'नयोः' तारत्य-मन्दसयो, नारी- ऽयं न तारतर इति दृष्टान्तार्थ, श्रसौति, अधिकरणभेदप्रत्यभिजा बाधिकेति मेषः । 'भाममान इति प्रमाणमिद्ध इत्यर्थ', 'धर्मति तारवादिधर्मभेदविषयवादित्यर्थः, 'तोत्रेणेति तीव्रगकारमाता- कारेणेत्यर्थ', मन्दबुभुत्साविरहमहकतेनेति शेषः, 'अभिभवादि (१) सन्मते गुणगतनात्यनौकारादिति भाव ।

·शम्दारमतुरोपसगडे शपदानियतावादः । १० भवात् तयोर्भेदः न घि. तदेव तदभिभावक, तस्यैव तेनेय तदेव ग्रहणाग्रपणयाविरोधात इति वाच्यं ।' तारत्वव्यनकायार्यलयावेन मन्दत्वव्यञ्जययाय्य भि- भवात् मन्दत्वस्याग्रहणात् । सन्त वा तार-मन्दरूपा- दयोऽभिन्नारय गकारास्ततमत्यभित्राने बाधकाभायात् । तस्मात् वायुधमा एव तारत्वादयः शब्दगतत्वेन । माक्षात्कारप्रतिबन्धादिस्यर्थः, 'अभिमायकमिति माधारकारमति- पन्धकमाक्षात्कारविषयगायकेदफमित्यर्थः, सोय' गकारग्येय, 'सदेव' समिात्र काम्ने, 'तेनेव' पुरुषेणेय। 'मनायेग' मति- पन्धकसेग, 'याय्यभिभायादिशि यायोग मह मामागाधिकरण्यादि- पयर्थः, ताप तीनगकारमाधास्कारो म प्रतिमन्धकः फिन्त श्रोधागोदेम विशातीयवायुमम्पन्ध एय प्रतिमाया ति भावः । अभिया एवेति पाठ: ताररूपा गकाराः मयऽमिया मन्दकपा- गकाराः मभिन्ना इत्यर्थः, म सुतार-गन्दयोरभेद शि भायः। 'मत्यभिमान इति म एयाय सारः म एवाय गन्द गगनी- पारगारयोः पूर्यापारमन्दयोगाभेदमायमिणाया: ममाले पाधका- भायादित्यर्थः, 'गापोत्यादेरभ्युपगमादा जा ग्यगोगोप- मंहरसि, 'सामादिति, 'यायुधा.' धाधुगंगवेगाराठोपाधिपाः, তাহসানল মাগি গৱৰস সালামী রাজা- ( सामने भाइय॑म्यानुगतधर्मामाराधकस्यमिति भावः ।

·३० तत्त्वचिन्तामणौ भासन्ते दर्पणधर्मा इव मुखादौ नद्ग्रहणश्च स्पर्शपुर- ‘स्कारेण कर्णशष्कुलीत्वगिन्द्रियेण तार-मन्दजनकवायू: नां त्वयाप्युत्कर्षापकर्पस्योटुभूतस्पर्शस्य च स्वीकारात श्रौवेणैव वा । चक्षुरादेर्यन्न वायुधर्मग्रहस्तवायोग्यत्व- मुपाधिः, अन्यथा श्रोत्रेण स्वगुणे न गृहीत इन्द्रिये ककारमाधारणताराकारानुगतप्रत्यजानुपपत्तिप्रसङ्गादिति भावः । न चैवं गत्वादिकमपि वायुधमोऽस्तु तारलादिवा वर्णखेक- एवास्तु लापवादिति वाच्यं । य एव गकारस्तार श्रासीत् - एवेदानौं मन्द इतिवत्ककारादौ गकारादिवेन प्रत्यभिज्ञाविरहात् प्रत्युत ककारागकारोऽन्य इत्यादिमतीतेरिति इदयं । 'स्पर्शपुर- स्कारेणेति स्पर्म विषयोक्त्यैवेत्यर्थः, 'कर्णति कर्णशकुल्यवच्छेदेन त्वगिन्द्रियमनिकर्षणेत्यर्थः, यथा चचुर्गीलकावच्छिन्नवगिन्द्रियमन्नि- कर्षस्येव धूमस्पर्धयाहकत्वं तथा कर्णशकुल्यवच्छिन्नवगिन्द्रियमवि- कर्षस्यैव तादृशम्पर्शग्राहकत्वमिनि भावः। अत एवान्यावच्छेदेन खगि- न्द्रियसत्रिकर्षण न तद्ग्रहणमिनि। 'उत्कर्षति, अन्यथा कार्यवैजात्यं न स्यादिति भावः । 'उद्भूतस्पर्णस्येति, खच इवानुभूतस्पर्णस्य वायोः शब्दाजनकत्वादिति भावः । नन्वेवं कुठाद्युपहतबचा तन ग्रोन(१) तार स्पृशामौत्यतुव्यवमायापत्तिश्चेत्यत प्राइ, 'श्रोघेणैवेति, 'तद्- ग्रहणमित्यनुज्यने, 'अन्ययेति पहचारदर्शनमात्रात् कल्पने इत्यर्थः, ( कर्णावच्छिद्रयुष्ठापपहतस्तथा ग्राह्यत्वं न स्वादिति ख• ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावाद । इस तथा दर्शनात, चक्षुर्वा न पार्थिवरूपग्राहक अपार्थि- वेन्द्रियत्वात् रसनवत् इत्याद्यपि स्यात्। अथ योग्यो- योग्येन गृह्यते स्वगुणः परगुणो वा, योग्यता च फल- बलेन कल्पाते, तर्हि श्रोत्रस्यापि वायुधर्मग्रहे तुल्यं । न च तारो गकार इत्यच वायोरप्रतीतिः, वायुवेना- प्रतीतावपि तारत्वादिनैव तत्प्रतीते, यथा अग्मित्वे- 'नामतीतावपि अयोगोलके लोहित इति प्रतीतिः। ननु वायु-शब्दयोस्त्वचा श्रोबेण वा ग्रहे केन तारोऽयं. गकारइत्यारोप इति चेत्, न, उभयेन्द्रियग्राधयार- संसर्गाग्रहात् संसर्गव्यवहारः। अस्तु वा त्वगिन्द्रियोप- 'तथा दर्शनादिति स्वगुणायाहकत्वदर्शनादित्यर्थ , 'न पार्थिवरूपति, रमनादेः पृथिवीसमवेतसत्ताग्राहकतया व्यभिचारवारणाय रूपपदं, तच रसेतरगुणपर, अतएव प्राणे व्यभिचारवारणाय हेतावपा- र्थिवेति, खचः पक्षसमतया() व्यभिचारो न दोषाय, वगग्राह्यत्वेनापि वा गुएो विशेषणीयः । 'न चेनि, बक् च वायुपह विना न तद्- वृत्तिजातिग्रहसमर्थ ति भावः । त्वचा तारवग्रहपथे. इद,(९) 'वायु- बेनेति, वायुत्वस्य तन्मते लचो योग्यत्वेऽपि दोषादग्रहदति भावः । बचा तारखग्रहपई शकते, 'नन्विति, परमतेनाह, 'अस्तु वेति, (३) प्रतिबन्धिमुद्रया तत्रापि तस्य साध्यत्वमिति भाव । (२) यन्यथा वायग्रहापेक्षा न स्यात् ।

·तत्त्वचिन्तामणौ . नौतस्य श्रोत्रणरोपः थोत्रेणैव वा तारत्वग्रहोऽपौत्युक्तं, उत्पत्तिमत्वच्चासिई तत्प्रतीतेः श्रुतपूर्वोऽयं गकार- इति प्रत्यभिज्ञानबाधितत्वात् । ननु प्रत्यभिजैव तया बाधिता गत्वनात्यौपाधिकोऽभेदप्रत्ययो गकारे सम्भव- तीत्युक्तमिति चेत्, न, गत्व जातेरसिद्धेः भेदे भासमाने यभेदप्रतीति तिमालम्बते। न च गकारभेदप्रतीति- रस्ति, तारत्व-मन्दत्वे अपि न भेदहे य एव तारः स एवेदानौं मन्द इति प्रत्यभिज्ञानात्, गकारानित्य- त्वेऽपि तथा सम्भवतीति चेत्, तर्हि नित्यत्वेऽपि कर्ण- स्वमतेऽन्यथाख्यातेरभावात् । 'तयेति उत्पत्तिमतौत्येत्यर्थः, 'बाधि- तेति व्यतभेदविषयलेन बाधितेत्यर्थः, न व्यत्यभेदविषयेति यावत, किन्तहिं तस्या विषय इत्यत श्राद, 'गत्वेति, 'गत्वजातरिति गकारस्पेकवेनेकव्यक्तिमाचदृत्तित्वादिति भावः । ननु जातेर सिद्धा- घप्यनुगतधर्मान्तरमभेदप्रत्यभिज्ञाविषय, स्यात् यदग्रहे कोलाहल- धीरित्यतो दोपान्तरमाइ, 'भेद इनि, 'भाममाने' अनुगवमिद्धे, अन्यथा घटादिव्ययभेदप्रत्यभिज्ञानमपि दत्तगलाञ्जलि(ए) स्या- दिति भावः। ननु नारत्वादिविरुद्धधर्मेण भेदोऽनुमेय इत्यत आई, ' 'तारत्वेति, भेद हेव' भेदानुमापकौ, कचित् तथैव पाठः, 'य एवेति, तथाप विरुद्धवाभावान भेटलिङ्गलमिति भावः । “गकारानिधत्वे- ऽपि' गकारस्योत्पत्तिमत्त्वेऽपि, 'तयेति व्यतभेदप्रत्यभिजेत्यर्थः (१) घटादियाभेदण्यभिज्ञानेऽपि दत्तनमाननिर्मित ख० ।

·शब्दाख्यतुरीयखाडे शब्दानित्यतावाद' । शष्कुलीत्वगिन्द्रियोपनीतवायुधम्मीत्यत्तरुपाधित्वं सम्भ- वति । न च वायोरप्रतीतिः, उत्पन्नत्वेनैव तत्प्रतीतेः लोहितत्वेनेव जवाकुसुमस्य स्फटिके । अस्तु वा प्राग- नुपलभ्यमानत्वे सति उपलभ्यमानत्वेन उत्पन्नस्य सादृश्येन स्मृतोत्पत्तिमत्त्वारोपः। न चैवं घटादावपि नोत्पत्तिः सियेदिति वाच्यम् । कुलालव्यापारान- न्तरमनुभूयमानघटस्य तद्यापारात् प्रागनुभूयमानेन घटेन नाभेदोभासते किन्तु भेद एवेति तत्र प्रागसत्त्वे. संत्त्व सिध्यति, गकारे तून्पत्तिप्रतीत्वनन्तरं कण्ठ- ताल्वादिव्यापारात् पूर्वमनुभूयमानगकारेणाभेदन- त्ययात्' दीपवत् स व्यञ्जक एव। अथ शब्द उत्पद्यते . . आरोपरूपत्वादिति भावः । तईि तुल्यन्यायतयोत्पत्तिमात्प्रत्ययस्यापि भ्रमत्वं सम्भवतीत्याह, नौं ति, 'उपाधित्वमिति भारोप्यत्वमित्यर्थः, तथाच विनिगमकाभावादुत्पत्तिमत्त्वं सन्दिग्धमिति भावः(२) । अनु- भूयमानारोपं निषेधति, 'न चेति, 'स्फटिक इति, तादाम्येनेति शेषः । ननु तदानौ नियमतो वायोस्तारत्वेनानुभवकल्पने वायु- वानुभवप्रतिबन्धकदोषकल्पने च मानाभावो गौरवञ्चव्यत श्राह, 'अस्तु वेति, सादृश्याई विना तादृशधौरसिद्धेवेति भावः। 'मः' कण्ठताल्यादिव्यापारः, 'व्यजक एवं शब्दस्य व्यञ्जक एव, 'उत्कर्षति () अभेदप्रत्यभिज्ञानादिति ख., ग. । (२) सन्दिग्धासिद्धमिति भाव इति ख.। .

·चिन्तामण उत्कर्पवत्वे सति अपकर्षवत्वात् माधुर्य्यवत् अतएवा- परममहावे व्यभिचारधारणाय विभेव्यं, परमाणुपरिमाणे महत्त्वाचे वयापशष्ट अभिचारवारणाय अत्यन्तं न च तथापि परमाणो- रणुवस्य झणुकाणुवापेक्षयोतष्टत्वात्तदोषतादवस्यमिति वाच्यं । अपकर्षपदेन स्वाश्रयसजातीयप्रतियोगिकापकर्षस्य विवक्षितत्वात् खपदमपकर्षपर, माजात्यच्च गुणवव्याप्यव्याप्यभात्या) । न चैवं सत्यन्तवेयर्थमिति वाच्यम् । अनिस्पपिच्याऽत्यन्तापक्षष्ट प्रोमो- मांद्यारम्मकपरमाणुगोपए स्पर्श व्यभिचारवारकवात् । समानाधिकरण्द्रयविभागकोपाधिमहत्तित्वेन मशातीय विभेष- णीय हैन मर्करारमाद्यपेक्षयापदृष्टे तण्डुलादिरसाद्यपेक्षया सोशष्टे अलपरमाणुरमादौ न व्यभिचारः जलरमापेक्षया नधापकर्षविर- खाय- हात्, स्वपदमपकर्षपरं । यदि च परमाणुपरिमाणे यणुकपरि- माणापेक्ष्यापि भोत्कर्षोऽस्ति किन्दपकर्ष एव तस्यात्यन्तापशष्टत्वेन সলিল গথিকইয়াৰূননব অৰিহীpনমিনি गुणकिरणापयामाचारेर भिहितवाञ्च, नदा व सजातीयेत्यनुपा- दाय तादृशोपाधिमहत्तिप्रतियोगिकत्वेनापकर्ष एव विशेषणीयः । चित्तु प्रत्यक्षले मतोत्यनेन विशेषणान परमाणुपरिमाणादौ यभिचारः । न च मन्यन्तवेद्यर्थ, हेतृदये तात्पर्योत्, किन्तल्कर्ष- दत्तटित तो प्रत्यक्षं वहिरिन्द्रियजलेन विमेषशीयमत श्रम- परिमापस्य प्रत्यक्षवेन न तर व्यभिचार प्रति प्राडः। ( भवन्य परिमाणवेन सजातीयत्वेऽपि तद्याप्याशुवादिनाथा न लयात्व तश्च एणक एवेवि सस्पेश्यापकर्षस्तवेति भाइ ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शम्दानित्यताबादः । २८३ नित्यत्वमिति चेत्। न। तारत्व-मन्दत्वयोरुत्कर्षापकर्प- योर्गकारे पूर्वन्यायेनासिद्धेः सिद्धौ वा जातिसङ्करभये- नोत्कर्षापकर्षयोजात्यो रसत्व-शब्दत्वव्याप्ययोर्नानात्वेन रसशब्दसाधारण्याभावात्। अतएव सजातीयसा- क्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकासामान्यमुत्कर्यः तत्पति- बध्यसाक्षात्कारविषयतावच्छेदकसामान्यमपकर्प इति साधारणो हेतुरपास्तः। तारत्वादेर्गकारजातित्वा- सिद्धः। साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकमूर्तगुणत्वस्याश्री- अनुमितानुमाने गौरवादाह, 'श्रत एवेति, 'अनित्यत्वमिति, शब्दे भाधनीयमिति शेषः। 'साधारण्येति, तथाच शब्दवृत्त्युत्क- पकर्षघटितव्याप्तिरेवामिद्धेति भावः । 'सजातीयेति, अब हेतुद्दये तात्पर्य, गगन-परमाणुपरिमाणवृत्तिजात्योर्निरुतप्रतिवन्धकतावच्छे- दकत्व-प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वयोरमत्त्वेन व्यभिचाराभावादुभयनिवेशे प्रयोजनविरहादिति ध्येयं । अमूर्नमात्रवृत्तिदिबादौ ५) माध्या- व्यापकतया 'माधनावच्छिवेति, इदश्च मनिहित हेतुयापेच्या अन्यथा सुखादौ कर्मणि च साथाव्यापकत्वापातात, 'गुणपदञ्च समवायेन मूर्त्तवृत्तितालाभाय, ध्वनिय वायुधर्म इति मतेनेद- मिति न ध्वनौ भाध्याव्यापकता, 'अत्रौत्रेति श्रीवाग्राह्यगुणवस्ये- त्यर्थः, नातः श्रोत्रसंयोगादौ व्यभिचारः, ध्वनिभिन्नभावत्वावच्छिन- (१) यत्तिमात्रहित्वादाविति खः ।

·तत्वचिन्तामणी चत्वस्य चोपाधित्वात् अप्रयोजकत्वाच्च । न हि कार- णाधीन एव उत्कर्षाऽपकर्पश्च, परममहति परमाणी- च परिमाणे प्रत्येकं सत्त्वात् । न चोभयस्यैकच सत्त्वं कारणप्रयोज्यं, एकैवावद्दयोरपि प्रत्येकमेकत्वात्। स्या- देतत् श्रोचव्यापारानन्तरमिदानों श्रुतपूर्वो गकारो नास्ति विनष्टः कोलाहल इति प्रतीतेः प्रत्यक्षमेव शब्दानित्यत्वं विनाशिभावत्वेनोत्पत्तिमत्त्वानुमानाहा, प्रत्यक्षप्रतियोगिकाभावत्वेन हि प्रत्यक्षत्वं ध्वंसस्य घट- माध्यव्यापकत्वं() बोध्यं तेन ध्वनि-तद्धमयोर्न साध्यायापकता, अस्म- न्मते शब्दलादेस्तन्मते ध्वनेः षडिन्द्रियवेद्यकालस्य च व्यावर्तनान्न पक्षेतरत्वं, उत्कर्षवत्त्वे मतीति पूर्वानहेतौ दोषान्तरमाह, 'अप्रयो- जकत्वाचेति । 'मजातीयेत्यादिहेतुपरले ‘परममहतोत्याद्यग्रिमग्रन्थ- विरोधात् अनुकूलतर्कमाशय निराकरोति, 'न हौति । 'प्रत्येक- मेकलादिति, तथाच प्रत्येकमत्तानियामकादेव एकत्रोभयसत्त्वोप- पत्तेनं तत्र मकारणकत्वं प्रयोजकमिति भावः । 'श्रोत्रव्यापारा- नन्तरमिति श्रोत्र-मन.मयोगानन्तरमित्यर्थः । ननूत्पत्तिमत्त्वमेवा- नित्यत्वं तच्च न प्रत्यक्षमिद्धमित्यताह, 'विनाशिभावत्वेनेति, 'उत्पत्तिमत्वानुमानादेति, 'मन्दानित्यवमित्यनुषज्यते, 'प्रभावत्वेन' मत्वेन, तेन न मूर्त्तमामान्याभावे व्यभिचारः, स्वंमस्य' शब्द- (1) ध्वनिमिमतारत्वावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वमिति ख.।

·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े शब्दानित्यतावादः । ध्वंसवत् न तु विनाशग्रहे प्रतियोगिसमवायिप्रत्यक्षत्वं तन्तं धर्माभावस्य प्रत्यक्षत्वापत्तेः। तदिन्द्रियामा - ऽपि प्रतियोगिसमवायिनि गन्ध-रसाभावयोहणाच। नोभयं गौरवात् स्मृतघटसंयोगध्वंसाप्रत्यक्षत्वापाताच । न च प्रतियोगियोग्यत्तस्य तन्त्रत्वे वायुस्पर्शध्वंसोऽपि प्रत्यक्षः स्यात् इति वाच्यम् । श्राश्रयनाशजन्यस्य तस्य ध्वंसस्य, "विनाशग्रहे विनामप्रत्यचे, 'धम्म भावति धर्मध्वमेत्यर्थः । ननु स्वग्राहकेन्द्रियग्राह्यमतियोगिसमवायित्तिनाशत्व) ध्वंसप्रत्यक्ष- नलमित्यत अाह, "तदिन्द्रियेति, 'गन्ध-रमाभावयोः' गन्ध-रम- ध्वंसयोः । ननु तदिन्द्रियपाह्यप्रतियोगिकध्वंमत्वं प्रतियोगिसम- वायिनो लौकिकप्रत्यवत्वञ्च दयं नाशप्रत्यचे तन्त्रमित्यत आह, 'नोभयमिति, ‘स्मृतघटेति स्मृतघटयोयंसंयोगध्वंसप्रत्यक्षं भूतलादौ तस्याभावप्रसङ्गादित्यर्थः, तदानौं प्रतियोगि-ममवायिनोलौकिक- प्रत्यचविरहादिति भावः। यदा कदाचित् प्रत्याविषयमतियोगि- समवायिकनाशवस्य प्रयोजकत्वे च मानाभाव इति पदय() । 'प्रत्यक्षः स्यादिति वायो मत्यक्षः स्यादित्यर्थः, अन्यथा कालादौ तत्प्रत्यक्षा- भ्युपगमादिष्टापत्तेः सम्भवात् । 'ग्राहकेति, वायुघटितेन्द्रियमन्त्रिकर्ष- विरहादिति भावः । नन्वेतावता शब्दध्वंसप्रत्यक्षसम्भोऽपौदानौं श्रोत्रे (३) खं प्रतियोगितग्राहकेन्द्रियग्राह्यो यत्तत्समवायौ तदत्तौत्यर्थः। (१) तथाच गोरखादेव तदपि न वायमिति भावः ।

·सत्त्वचिन्तामणौ प्राहकेन्द्रियसन्निकर्पाभावात्। किञ्च यस्य सत्त्वं यत्रा नुपलब्धिविरोधि तस्याभावस्तच गृह्यते इति योग्या श्रुतपूवी गकारो नास्तीत्यत्यन्ताभावप्रत्यक्षामग्भवः अधिकरणतया नगियावगाह्यभावप्रत्यक्षे(३) तद्योग्यताविशिष्टप्रतियोगिमत्त्वामुपल- धिरूपाया योग्यानुपलब्धेतत्वात् अन्यथा जलपरमाणौ पृथिवौत्वं नास्तीत्यपि प्रत्यक्षापत्तेः । न च महदुडूतरूपवदिन्द्रियसम्बद्ध विशे- षणताया एव पृथिवीलाधभावग्राहकत्वात्तदभावादेव न तादृश- प्रत्यचमिति वायं। तथापि स्यूलजले पृथिवौत्वाभावमन्निकर्षदशाया- मुपनीतजलपरमाणुप्रकारेण तादृशलौकिकप्रत्यक्षस्य दुर्वारत्वात् । न च तदानौं तादृशप्रत्यक्षे इष्टापत्त्यिरेव “जलपरमाणौ पृथिवी- खाभावसाक्षात्कारो न भवतीति प्रामाणिकप्रवादस्य च जलपरमाणु- पटितमन्त्रिकर्षण पृथिवीत्वाभावमाक्षात्कारो न भवतीत्यर्थ इति वाच्यं। जलपरमाणुमन्निकर्पदशायां पृथिवौवशन्ययोग्यवस्त्वन्तर- मन्त्रिकर्षस्थावग्यकतया पृथिवीलाभावलौकिकसाक्षात्कारस्यावश्यक- बेन तत्र जस्तपरमाणुघटितमग्निकर्षजन्यवाभावस्य अपथनिर्णयत्वा- पत्तेरित्यतोऽत्यन्ताभावयहमप्युपपादयति, "किश्चेति, 'यस्य सत्त्व- मिति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन यद्धविच्छिन्नस्य मत्त्वमित्यर्थः, 'यच' अधिकरणे, 'अनुपलब्धिविरोधि' स्वावच्छिन्नवैशिध्यावगाहि- सौकिकप्रत्यवाभावाभावापादकं खावच्छिन्नवैशिध्यावगाहिलौकिक- प्रत्यक्षापादकमितियावत्, 'तस्याभावः' नावच्छिन्नात्यन्ताभावः, (५) बचिरिन्द्रियेमा वायोग्यमुख्यविशेष्यकतानाजनगात् सर्वसाधारण्या- येदम्।

·शब्दाण्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावाद । - नुपलब्धार्थः। अतएव पृथिवीवाभावो जलीयपरमाणे न प्रत्यक्षः प्रत्यक्षश्च वायौ रूपाभावः) । अस्ति च 'तत्र ग्रह्यते' आधाराधेयमावसम्बन्धेन तदिशिष्टतया साक्षात्- क्रियते । अत्र भूतलादौ समवायादिना घटसत्त्वेन समवायादिना घटोपलम्भस्यापादनसम्भवादनौन्द्रियसंयोगादिना घटाभावप्रत्यक्षा- पत्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनेत्युक्तं, यद्धर्मावच्छिन्नेत्यु- पादानान्मनमि महत्त्वसमानाधिकरणद्भूतरूपाभाववाचुषोनोद्भूत- रूपत्वावच्छिन्नाभाव इत्यवधेयं । 'पृथिवीवाभाव रति जलपरमाणौ पृथिवौवं नास्तीति न साक्षात्कार इत्यर्थः, जलपरमाणुर्यदि पृथिवीलवान् स्थात् पृथिवीववैशिध्यावगाहिलौकिकचाक्षुषविषयः स्यादित्यापादनस्य जलपरमाखादौ व्यभिचारेणसम्भवादिति भावः। 'वायौ रूपाभाव इति वायाबुद्भूतरूपाभाव इत्यर्थः,(२) वायुर्यदि महत्त्वे मति चचुमत्रिकर्षादिमचे च मत्युद्भूतरूपवान् स्याचदी- तरूपवैशिष्ट्यावगाहिलौकिकचाक्षुषविषयः स्यादित्यापादनसम्भवा- दिति भावः । यद्यप्येवं जलपरमाणावपि पृथिवीवाभावसाक्षात्कारी दुरिः जलपरमाणुर्यदि महदुद्भूतरूपवत्ले मति चचुःसन्निकर्षादि- मत्वे च मति पृथिवीत्ववान् स्यात्तदा पृथिवीत्ववत्तयोपलभ्येतेत्या- पादनस्य सुकरत्वात् । न च पक्षावृत्तिधर्माविशेषितेन यां- वच्छिन्नसत्त्वेनेनि विवक्षितमिति वाच्यं । एवमपि जलपरमाणुर्यदि (१) महति वायोरूपाभाव इति कः । (१) मइति वायाभूतरूपाभाव इत्यर्थ इति ।

·सत्त्वचिन्तामणी तथा शब्दे तस्य सत्त्वे समवधाने च प्रतीतिप्रसङ्गात्। निरधिकरणाभावप्रतीतिर्नास्तीति चेत्, न, दहेदानी ) गन्धवदणुभिन्नवे) मत्युद्भूतरूपवत्त्वे सति चक्षुःसन्त्रिकर्षादिमत्त्वे च मति पृथिवीत्ववान् स्यात्तदा पृथिवौत्ववत्तयोपलभ्येते त्यापादनमम्भ- वेन तत्र पृथिवीवाभावचाक्षुषस्य दुरित्वात्, तथापि पक्षाक्ति- धर्मण प्रतियोगियाहकातिरिकेन चाविशेषितेन बर्मावच्छिन्न- मत्त्वेनेति विवक्षितं गन्धवदणुभिन्नत्वादिकञ्च(१) प्रतियोगियाइका- तिरिकमेवेति नातिप्रसङ्ग इत्यभिमानः । न चैतस्य योग्यानुपलब्ध्य- यंव(२) घटवति भूतले घटाभावलौकिकप्रत्यक्षभमासम्भवः तत्र वास्तवघटमत्वेनापादनासम्भवादिति वाच्य। अस्या अभावलौकिक- प्रत्यक्षप्रमोपयोगित्वादिति दिक् । विस्तरस्वस्मकतानुमानरहस्ये व्यतिरेकिग्रन्येऽनुसन्धयः । प्रकृते योजयति, 'अस्ति चेति, 'तस्य मत्त्वे समवायेन शब्दस्य सत्त्वे, 'समवधाने च' मनःसंयोगे च, 'प्रतीति- प्रसङ्गादिति शब्दमत्य चापादनसम्भवादित्यर्थः, . यदि भनःसंयुक्त्वे मति शब्दवान् स्यात्तदा गन्दवत्तयोपलभ्यतेत्यापादनस्य निरुपद्रव- वादिनि भाव) । 'निरधिकरणेति अधिकरणानवगाहिनौत्यर्थः, अधिकरणस्य प्रकृते भानं न सम्भवति श्रोवस्थाधिकरणस्य श्रोचा- 10 गन्धवन्नित्व इति खः । (1) गन्धवनिस्वादिकच्चेति । (१) योग्यानुपरम्भपदार्थत्व इति ख. ! (१) यदि मन संयुक्ताये सति शब्दवत् स्यात् तदा श्रावणसादाला- विषय म्यादित्यायादानस्य निरपदवलादिति माव इति ख.।

·शन्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावाद ! ३८८ शब्दो नास्तीति प्रतीतेः। तस्मात् थबाधिकरणे देशे समये वा प्रतियोग्यच वर्तते तब तदभावो निरूप्यते । अतएव सद्भ्यामभावो निरूप्यते इत्युक्तं, शब्दाभावस्य च स्वतरवेन्द्रियसन्निकृष्टत्वात् नाश्रये सन्निकर्षापेक्षा। इन्द्रियविशेषणतया नाभावग्रहणमिति चेत् । न । योग्यत्वादित्यागय , 'इति प्रतीरिति इत्युपनौतोबादिविषयक- प्रतीरित्यर्थः । नन्वेव योग्यप्रतियोगिकध्वमस्य कुत्रचिदधिकरणे प्रत्यक्ष भवति कुत्रचिन्नेत्यत्र कि नियामक अधिकरणयोग्यत्वस्य तव नियामकवानभ्युपगमादित्यत आह, 'तस्मादिति, 'यत्र' यचैव,(२) 'देश' दिगपाधौ, 'प्रतियोगी वर्त्तत इति प्रतियोगी प्रतियोगि- मलोपलम्भमापादयित शनोतीत्यर्थ , 'तत्र तदभाव इति तत्रैव नदभावी निरूप्यत इत्यर्थ, न तु तस्यापि योग्यव तन्त्रमिति भाव । 'अतएवेति यत एव अधिकरणयोग्यत्व न शब्दाभाव- प्रत्यचे तत्र श्रतएव, 'मया' प्रामाणिकाभ्यामधिकरण-प्रतियोगिभ्या प्रभावो निरूप्यत इत्येवोक न तु योग्याभ्यामधिकरण प्रतियोगि- भ्यामित्युतमित्यर्थ । ननु श्रोत्रस्य श्रोत्रासम्बद्धतया शब्दाभावे इन्द्रियसम्बद्ध विशेषणवाभावात् कथ प्रत्यक्षवमित्यत श्राह, 'शब्दा- भावस्येति, 'स्वतएव' साक्षादेव, 'प्राथये' श्रोचे, 'इन्द्रियेति, तथाच शब्दाभावो नाध्यक्ष प्रभावले सति मातात्कारकारणेन्द्रियमम्बद्ध- (१) नन्दमित्यादि यत्रैवेत्यन्त पाठ कगुस्तके नास्ति ।

·तत्वचिन्तामणौ अयोग्यत्वस्योपाधित्वात् । अन्यथा गुणस्य समवायेन ग्रहणदर्शनात् न समवायेन श स्यादिति । मेवं । सत एव हि शब्दस्य व्यञ्जकविरहा- दनुपलब्धिमा न तु वंसः, तत्तद्याप्येतरसकलतदुप- विशेषणतारहितत्लादित्यनुमेयमिति भावः । 'अयोग्यत्वस्येति अयो- ग्य विषयतया साक्षात्काराजनकत्वं योग्यानुपलन्धिरहितत्वं वा। 'अन्यथेति सहचारदर्शनमात्रेण कल्पने इत्यर्थः । 'स्यादेतदिति गवायां समाधत्ते, 'मैवमिति, "अनुपलब्धिमाचमिति कदाचिद- नुपलन्धिमाचमित्यर्थः । ननु गकारादेः सदा सत्त्वे लोके ददानों श्रुतपूर्वो गकारो नास्तौति प्रत्यक्षानुपपत्तिरित्यत पाह, 'तन- याप्येति प्रतियोगि-प्रतियोगिव्याप्येतरप्रतियोग्युपलम्भकयावत्कारण- विशिष्टप्रतियोगिमत्वानुपलभिरूपाया योग्यानुपलधेरभावादित्यर्थः, श्रुतपूर्वा गकारो नास्तौति प्रत्यक्षामिद्धेरिति शेषः, अत्र प्रति- यो गिमत्तानुपलब्धिमानोपादाने अन्धकारदशायों निमौलितनयन- दभायां सुषुस्यादिदमायाञ्चाभावप्रत्यापत्तिरतौन्द्रियमाचमतियो- गिकात्यन्ताभाषप्रत्यक्षापत्तिशातो विशिष्टान्तं, तौन्द्रियमाप्रति- योगिकात्यन्नाभावस्थले च प्रतियोग्युपलम्भाप्रमिझा नातिप्रसङ्गः, प्रतियोग्युपल्लम्मपदस्य तदिन्द्रियजन्यप्रतियोगिलौकिकप्रत्यचपरत्वात्, यावदित्यते अन्धकारादावपि घटाधभावचाक्षुषापत्तिः चतुः- सयोगादिलक्षणप्रतियोगियाहकयत्किञ्चित्कारणमत्त्वादतस्तदुपादान भावप्रत्यक्षदगाया प्रतियोगि-तदिन्द्रियमनिकर्षादेः प्रतियोगि- ·भन्दाख्यतुरीयडगडे शब्दानित्यतावाद । लम्भकसमवधाने तदनुपलब्धिरूपयोग्यानुपलव्यैरभा- "यात् । प्रतियोग्युपलम्भकव्यनकवायोरभावात्, विनष्ट- पाहकयावदन्तर्गतस्य मनचासम्मवादव्याप्तिवारणायेतरान्तं यावत्- कारणविशेषणं, प्रतियोगीन्द्रियमविकर्षश्च प्रतियोगिन्याप्य एव । न चैवमतौतानागनचचुरादिव्यौनामपि तादृशघटादिग्राहकवान यावप्रतियोग्युपलम्भकममवधान न वापौत्यसम्भव इति वाच्यम् । प्रतियोगि-तझाप्येतरनिष्ठानि तदिन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यनिरूपि- तानि पावन्ति कारतावच्छेदकानि स्वाश्रयसम्बन्धेन नवैशिष्यस्य विवक्षितखात् । ननु तथाप्यत्र व्याप्यतायां व्याप्यदिशि प्रतियोग्युप- स्तम्भकतावच्छेदकसम्बन्धः प्रतियोगिदिशि च तादाम्यं घटक तेना- तोतानागतघटाद्यभावमत्यो प्रतियोगिनिष्ठमहत्त्वोद्भूतरूपादेयंव- छेदः इत्यञ्च प्रतियोगौन्द्रियविकर्षादेर्न व्यवच्छेदः तस्येन्द्रियेऽपि सन्येन प्रतियोग्यव्याप्यत्वात् प्रतियोग्युपलम्भकतज्ज्ञानव्यक्तित्वावच्छि- मानामपि प्रतियोगिव्याप्येतरतया असम्भवापत्ते. खाश्रयनाजन्य- संयोगनामस्य प्रत्यो व्यभिचाराध व्यामज्यत्तिगणप्रत्यचहेतोर्या- वदायसन्निकर्षस्य तादृगप्रतियोग्युपलम्भकयावदन्तर्गतस्याभावात, अतएव कालिकसम्बन्धेन प्रतियोगिव्याप्यत्वाभिधानेऽपि न निस्तारः प्रतियोगौन्द्रियसत्रिकर्षादेः प्रतियोगिविनाशक्षणेऽपि सत्त्वेन तस्यापि कालिकसम्बन्धेन प्रतियोग्यव्याप्यत्वात् श्रालोकादेर्घटत्वादियाय- नयाऽन्धकारेऽपि घटत्वाधभावचाबुषापत्तेथेति चेत्, न, पति- योगि-तयाणपदेन प्रतियोग्युपशम्भासाधारणकारणल्य विवचितत्वात् प्रतियोग्युपलभासाधारणकारएखश्च यादृमप्रतियोगिग्राहक सत्यपि ·तत्त्वचिन्तामणौ १०२ प्रतीतिरपि त्वगिन्द्रियोपनौतव्यञ्जकवायुस्पर्शध्वंसोपा- धिकैव । वायुत्पादकः किन्तु व्यञ्जकः इत्यत्र किं विनिगमकमिति चेत्। न। इदानौं श्रुतपूर्ती गकारो नास्ति विनष्टः कोलाहलइति प्रतीत्यनन्तरं, पुनः श्रवणे श्रुतपूर्वोऽयं गकारः पुनः स एवायं कोलाइल- इति प्रत्यभिज्ञानमेव, घटध्वंसप्रतीत्यनन्तरञ्च स एवायं घर इति न प्रत्यभिज्ञानमिति तच विनष्टप्रतीत्या - यादृमाभावप्रत्यक्षं तत्तयतित्वमेव वाथमिदञ्च संसगांभावनत्यचे हेतुः अतीन्द्रियान्योन्याभावप्रत्ययस्यले प्रतियोग्युपलम्भकाप्रसिद्धः उपस्तम्भयदस्य लौकिकमत्यचपरलादिति दिक् । ननु तथापि विमष्टः कोलाहल इति प्रतीत्या शब्दस्य वसमिद्धिरित्यत श्राइ, 'विनष्ट- प्रतीतिरपौति, 'वायुस्पध्वंसेति, न्यायनये वायोरतीन्द्रियनया, वायुध्वंसमपहाय वायुपानुधावनं। न च वायुस्पर्मध्वंशोऽपि कथं बगिन्द्रियोपनौतः आश्रयनामजन्यस्य तस्य याहकेन्द्रियसविकर्षा- भावादिति वायं। कालस्य पडिन्द्रियपाहतया) कालघटित- मधिकर्षण काले तस्य बचा प्रत्यक्षमावादिति भावः । वायोर. व्यचकले योग्यानुपलब्दिः मम्भवत्येवेत्यभिप्रायेणागते, 'वायुरिति, 'कि विनिगमक' किं प्रमाण । 'प्रत्यभिज्ञानमेवेति, 'विनिगमक- मिाधनुषज्यते । नवं घटादेरपि साधवावित्यसमात विनष्टमती (दच समतानुप्तारादुत, वस्ततो न्यायमऽपि तथा कल्पवे काल- स्थानौन्द्रियवापि न क्षविस्तथैवानुभवात् ।

·शब्दाख्यतुरोपखण्ड़े शब्दानित्यतावादः। ४. ध्वंस एव सिध्यति । अतएव तारत्व-तारतरत्व- मन्दत्व-मन्दतरत्वमतीतीनां भ्रमत्वकल्पनाहर प्रत्य- भिज्ञानमात्रस्य भ्रमत्वकल्पनमित्यपास्तम् । एतासु सतीषप्यभेदप्रत्यभिज्ञानात् । स्यादेतत् शब्दः प्रयत्न साध्यः तदनभिव्यङ्ग्यत्वे सति तदनन्तरमुपलभ्यमान- तेरन्यदीयवंसविषयत्वेनैवोपपत्तेरित्यत आह, 'घटध्वमेति । 'श्रत- एवेति, 'अपास्तमित्ययेतनेनान्वयः । 'एतासु मताविति तारव- तारतरत्वादिप्रतीतीनां यथार्थत्वेऽपौत्यर्थः, 'अभेदप्रत्यभिज्ञानादिति यथार्थाभेदमत्यभिज्ञानसम्भवादित्यर्थः, तत्पनौतीनां खानयव्यय- लात्मकपरम्परासम्बन्धेन() वायुनिष्ठतारत्वाद्यवगाहित्वादिति भावः । 'तदनभिव्यङ्ग्यल इति, प्रतिबन्धकविधूननदारा प्रयत्नव्याचे घटत्वादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्त प्रयत्नजन्यलौकिकमाक्षात्काराविषयलपर, कालादौ व्यभिचारवारणाय 'तदनन्तरमुपलभ्यमानत्वादिति तद- वध-यतिरेकानुविधायिलौकिकमत्यविषयबादित्यर्थः, यो यन्जन्य- तौकिकमाचात्काराविषयत्वे मति यदन्वय-व्यतिरेकानुविधायि- लौकिकमाक्षात्कारविषयो भवति स तन्नन्य इति सामान्यमुखी ध्याप्ति ती जन्यमात्रस्य प्रयनगन्यतया यदपय-व्यतिरेकानु- विधायित्वार्थकस्य तदनन्तरपदस्थ वैयर्य, दण्डानिमियाचे पदादौ दण्डादिजन्यत्वाभावेन सामान्यतो व्याप्ती व्यभिचारवारणाय तदु- (७) खाश्रयमन्यत्वामकपरम्परासमन्धेने दिखा।

·तत्वचिन्तामो त्वात् पटवत्, अभिव्यञ्जकात्वं हि इन्द्रियसम्बन्धप्रतिब- न्धकापनायकत्वादिन्द्रियसन्निधापकत्वादा) कुद्योत्सा- रणेनेव पटादौना, तदुभयमपि शब्दे न सम्भवति नि- त्यसमवेतत्वेनावरणापनयन-सन्निधापनयोरभावात् । पादानात् । न च प्रयत्नानभिव्यङ्ग्यायामपूर्वदेवदत्तवादिजाती यभिचार इति वाच्यम् । जातिमत्त्वे सतीति विशेषणात. इत्यक्ष मामान्यतोव्याप्तौ चचुरादिमादाय घटादिवृत्तिरूपादौ व्यभिचार- वारणय सत्यन्तं । न च शब्दस्यापि बुभुत्सावशात् कर्णशस्कुल्यव- छिनमनःसंयोगद्वारा प्रयत्नव्यङ्ग्यवादमिद्धिरिति वाच्यं । तङ्गिन- मन्दस्य पनौकरणादिति भावः । सामान्यतोव्याश्यभिप्रायेण दृ. शान्तः पटवदिति, नत्र प्रतिबन्धकविधुननद्वारा प्रयत्नव्यङ्ग्यत्वेऽपि नन्तुमयोगादिमादाय साध्य हेतुमत्त्वादिति भाव:(९) । मत्यन्तविशे- पणस्य स्वरूपामिद्धिं निराकरोति, 'अभिव्यञ्जकलं हौति, प्रयत्न- स्येति भेषः । 'इन्द्रियमम्बन्धेति विषयेन्द्रियसम्बन्धेत्यर्थः, 'इन्द्रिय. मनिधापकत्वादिति विषयस्येन्द्रियनिकटदेशानयनदारा इन्द्रिय- मनिकर्षजननादेत्यर्थः, 'कुद्योत्सारणेनेवेति पूर्ववदृष्टान्तः, 'नित्य- समवेतवेनेति श्रोषसमवायरूपेन्द्रियमत्रिकर्षस्य नित्यत्वेनेत्यर्थः, 'श्रावरणापनयनेति इन्द्रियमधिकर्षस्य प्रतिबन्धकापनयनेत्यर्थः, 'मनिधापनेति विषयस्येन्द्रियमनिष्टदेशानयनद्वारेन्द्रियमधिकर्ष- (१) इन्द्रियन्निवर्षाधायकत्वादेति क.। 1) पटप्रथचे तन्तुसंयोगस्याहेतुस्वेऽपि तसाच एख पट प्रत्यक्षादितिभाव' ।

·মুম্বাীযৰ যুধিন্যবাদ। नापि श्रोचसंस्कारान, इन्द्रियसंस्कारस्य उन्मौलना- 'लोकादेः सवदिन्द्रियसम्बन्धयोग्यसर्वार्थापलब्ध्यनुकूल- संस्कारजनकत्वं दृष्टं तबदायुरपि सतदेव सर्वशब्दो- पलब्ध्यनुकूलं श्रोचे संस्कारमादध्यात्, तथाच सर्व- शब्दोपलब्धिः स्यात् । तदुक्तं "सकृच्च संस्कृतं श्रीचं सर्व- शब्दान् प्रकाशयेत् । घटायोन्मौलितं चक्षुः पटं न हि जननेत्यर्थः, 'श्रीवसंस्कारादिति श्रोत्रसंस्कारद्वारेत्यर्थः, प्रयत्नस्य शब्दव्यञ्जकखमिति शेषः। संस्कारश्च परमते पदार्थविशेषः, असम- नमते च वायुमंयोगादिरूपसहकारिणा समवधानं, 'इन्द्रियसंस्कारस्य' इन्द्रियसंस्कारकस्य, क्वचित्तथैव पाठः, 'मदिति युगपदित्यर्थः, 'इन्द्रियमम्बन्धेति इन्द्रियसम्बद्धो योग्यो यावानर्थस्तदुपलधीत्यर्थः, 'तदत्' उन्मौलनादिवत्, 'वायुरपीति, 'यिना प्रयत्नमसहः, तेन न प्रकृतामङ्गतिः (१) "सचदेव' युगपदेव, 'सर्वशब्देति भवम्मते शब्दानां नित्यैकतया मर्वेषामेव शब्दानामिन्द्रियमनिष्टत्वादिति भावः । 'तथाति, युगपदेवेति शेषः, 'सच्चे ति युगपदेवेत्यर्थः, प्राब्दानां नित्यैकत्वे इत्यादिः । ननु यनिजामया संस्कार उत्पा- दितस्तदेव बोधपतीत्यत आह, 'घटाति घटजिज्ञासयेत्यर्थः, 'न युध्यत इति न बोधयतीत्यर्थः, युगपत् सर्वान्दोपल िनिरा- (१) तेन प्रकृतसतिरिति ख० ।

·तत्वचिन्तामणों न बुध्यते ॥ अथान्वय-व्यतिरेकाभ्यां कार्य प्रतिनियत: जनकजन्यत्ववच्छब्दपि प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वमि- ति चेत् । न । वर्णा हि न प्रतिनियतव्यचकव्ययाः कर्जुमामङ्कने, 'अथेति, 'प्रतिनियतजनकेति परस्पराजनकेत्यर्थः, 'गन्देऽपि' ककारादिष्वपि, 'प्रतिनियतेति परस्पराव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्व- मित्यर्थः, 'वर्ण हौति, 'न प्रतिनियतव्यञ्जफव्यङ्ग्या' परस्परा- व्यचकव्यङ्ग्या इत्यर्थः, व्यञ्जकलं तद्विषयकमाक्षात्कारजनकवं, व्ययत्वं तन्नन्यसाक्षात्कारविषयत्वं । ननु परस्परपदार्थत्वस्य दुवंच- वानेदमनुमान। न च तर्ण एतदर्णाव्यचकव्ययवाभावः, एतदर्ण तवर्णव्यञ्चकव्यङ्ग्यत्वाभाव परस्पराव्यन्जकाव्यचखं तथाचैवं प्रयोगः ककारः खकाराव्यञ्जकव्यङ्ग्यवाभाववान् खकारसमानदेशवे मति तत्समानेन्द्रियग्राह्यत्वात् एवं खकारं पचौलत्य ककारा- प्याकव्यङ्ग्यवाभावः साध्यः सामान्यमुखी व्याप्तिरिति वाच्यं । तघंटैकत्वसमानदेशसमानेन्द्रियग्राह्य-तघटेकष्टथक्वे(२) व्यभिचा- रात् पृथक्त्वस्य एफलायनकावधिज्ञानव्यङ्ग्यत्वात् । न च पृथकल- एव (१) कसाक्षात्कारात्वावच्छिन्नविलक्षणवायुसंयोगत्वेन हेतुत्वं एवमन्यत्र एवच तादृशव्यायवमेव ककारादाविति न तदभाव इति मौमासक- मतं, मैयायिकमते च वायुसंयोगानां वर्णत्पादकायमेव र यन्त्रकत्वं तथाच ष्यनकसाम्यात् सिद्धिः। (१) एकमात्रत्तिएयकत्वमेकथकलं, उभयमावत्तिएथक्त्वं एपकत्व एवमन्यदपि।

·शब्दास्यतुरीयखाडे दानित्यतावादः । ४.७ एकावच्छेदेन समानदेशत्वे सति समानेन्द्रियग्राह्यत्वात् ध्यनकमबधिज्ञानमेकत्वाव्यचकमेव न पृथक्त्वसाक्षात्कारस्य निर्य- मत एकत्वमाक्षात्काररूपखादिति वाच्यं । तदव्यचकव्यङ्ग्यवाभावो घि म तदिषयकमाक्षात्काराजनकजन्यमाचात्कारविषयलाभावः, सिद्ध माधनापते:( ककारव्यञ्जकविलक्षणवायुमंयोगस्यापि ककार- खकारोभयविषयकसमूहालम्बनमाक्षात्कारजनकत्वेन खकारमावा- त्कारजननखरूपयोग्यत्वान्, किन्तु तत्साक्षात्कारत्वावच्छिन्नाजनक- जन्यसाक्षात्कारविषयत्वाभावो वक्तव्यः, तथाच व्यभिचार एव । भवति टेकस्वभावात्कारत्वावच्छिनाजनकावधिज्ञानजन्यमाघात्कार- विषय एकप्पथकलं । न च तद्विषयकसाक्षात्कारानुपधायकजन्य- माक्षात्कारविषयत्वाभावस्तदर्थः, तथाच न मिद्धमाधन तन्मते ख- कारविषयकमावाकारानुपधायकवायुसंयोगस्यापि ककारमाक्षात्का- रजनकवादिनि(९) वाच्यं । तथापि तद्घटेकस्यक्त्वसमानदेश- ममानेन्द्रियग्रा तर्घटैकत्वे व्यभिचारात्, एकत्रस्य पृथक्लमाचा- कारानुपधायकस्यावधिज्ञानविरहकालौनालोकर्मयोगस्य व्यङ्ग्यला- दिति, मैवं, एकवर्णस्य खायचकव्यङ्ग्यापरवर्णव्यचकव्यङ्ग्यभिन्नत्व- Kए मोमोसकमतेऽपि साध्यसत्वे निर्विवादादिति भावः । १९) खकारसाक्षात्कारजनकत्वादिति क । तथाच तन्मतेऽपि कादै- नित्यकतया तयाकवायुसंयोगस्यापि वदिषयकसमूहालम्वगात्मक खविषयकयतृतिचिस्साक्षात्कारजनकलेन बदवच्छिन्नभेदासत्वा- दिति भावः1 (२) तथाच बवधिज्ञानस्याप्येकत्वसाक्षात्कारोयधायकवान व्यभिचारः ।

·तत्त्वचिन्तामणौ घटैकत्वपरिमाणवत्। न चावयवसंयोग-बहुत्वव्यञ्चका- मेव हि परस्पराव्यञ्जकाच्यङ्ग्यत, तथा व प्रयोग , ककार खाव्यचकव्यङ्ग्यखकारकले मति खकाराव्यञ्जकयय यद्यत्तगिन्न खकारममानदेशले सति सकारगाहकेन्द्रियग्राह्यलात् यद्यत् समान- देशले सति यवाहकेन्द्रियाग्राह्यं तत् खाव्यञ्जकव्यङ्ग्यतत्कवे सति तदयनकव्यङ्ग्य यद्यत्तदन्यदिति सामान्यतो व्यानि, इत्यञ्च नोक- व्यभिचार एकत्वस्य पृथक्त्वाव्यनकव्यङ्ग्यवाभावात् । खाव्यञ्जक- व्ययस्वच्च स्वभावात्कारत्वावच्छिन्नाजनकत्तिकारणताप्रतियोगिक- कार्यताया () लौकिकसाक्षात्कारविषयतया अवच्छेदकल, यथा- श्रुते मिळूमाधनापत्ते । खकारव्यञ्जकवायुस्योगविशेषस्थापि खकार- ककारोभयविषयकसमूहास्तम्बनमाक्षात्कारजनकलेन ककारमावा- कारजनकत्वात् तन्मतेऽपि खकारे ककाराव्यञ्जकव्यङ्ग्यवाभावेन खाव्यचकव्ययखकारकावे मति खकाराव्यचकव्यङ्ग्यलस्य ककारे- भावभावात् । न च घिद्धसाधनवारणाय खभावात्कारलावच्छि- भाजनकजन्यमाक्षात्कारविषयत्वमेव तदस्विति वाच्य । नघटेकन- समानदेश समानेन्द्रियया तटैकश्यक्त्वे व्यभिचारात् । भवति हिपृथक्त्ववादात्कारत्वावच्छिनाजनकात्म मन भयोगादिजन्यमाचा- कारविषय एकत्व एकलाव्यञ्जकावधिज्ञानव्यङ्ग्यमप्येकपृथक्त्वमिति कारणता स्खेतरभाषवृत्तिलेन विशेषणीया, खपदच नच्छब्दवाच्य- पर, अन्यथा नघटेकलसमानदेश समानेन्द्रियग्राह्ये तपटेकस्यको (ससाक्षात्कारत्वावच्छिन्ननन कात्तिकारणताप्रतियोगिककार्यताया इति ख.।

·शब्दास्थतुरोयखर शब्दानियतावादा। उक्तव्यभिचारतादवस्थ्यात् एकवस्थापि पृयक्लभाचात्कारत्वावच्छि- भाजनकयोः स्वभावात्कारमात्रप्रनिबन्धकदोषविशेषाभावयोर्यध- स्वात्, एकवलेनैकत्वमाक्षात्कारत्वेन न कार्य कारणभाव: किन्तु तत्तयक्तित्वेन तत्तयक्तिसाक्षात्कारखेन, अतएव एकलान्तरतिकार- णताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकतया नघटेकत्वस्य न व्यभिचारः, एवं तदव्यञ्जकष्यश्यत्वमपि सत्साक्षात्कारत्वावच्छिनाजनकत्तिका- रगतामतियोगिककार्थताया लौकिकमाक्षात्कारविषयतया अवच्छे- दकत्वं, अन्यथा भवन्मतेऽयि() ककारव्यञकवायुसंयोगविशेषस्थायि ककार-खकारोभयविषयकममूहालम्बनसाचात्कारजनकत्वेन खकार- व्यञ्जकलात् ककारे खकाराव्यञ्जकयधभिन्नत्वसत्त्वेन सिद्धसाधना- पत्तेः । न च सिद्धमाधनवारणाय तत्साक्षात्कारत्वावच्छिन्नाजनक- जन्यमाक्षात्कारविषयत्वमेध तदस्तु नन्मते ककारस्य खकारमाक्षात्- कारवावच्छिन्नाजनक: ककारयनकवायुमंयोगविशेष एव तजन्य- साक्षात्कारविषयत्वेन तभिन्नत्वाभावात् सिद्धसाधनाभावादिति वाच्य । तथा सति तपटैकपृथक्त्वसमानदेश-समानेन्द्रियग्राह्ये मटैकत्वे व्यभिचारात् । भवति टेकलाव्यञ्जकावधिज्ञानव्यज्य- मेकप्टथक्लमेकपृथक्वसाक्षात्कारत्वावच्छिवाजनकात्ममनःसंयोगा- दिजन्यसाक्षात्कारविषयोऽप्येकत्वमिति, इत्थच एकत्वस्यापि माता- कारविषयतथा श्रात्म-मनासंयोगादिजन्यतानवच्छेदकलान व्यभि- चारः, अत्रापि कारणता स्खेतरभावतिलेन विशेषणौया स्वपदं बाध्यौ तान्योन्याभावप्रतियोगिपरं, अन्यथा नघटेकप्रथकृत्वसमान- () तन्मतेपोति ख.

·तावचिन्तामो देश-समानेन्द्रियगायतद्घटैकत्वे मतव्यभिचारतावस्यात् । भवति ह्येकलधाशात्कारलावच्छिन्नाजनकावधिज्ञानत्तिकारणतामतियो गिककार्यतायाः साक्षात्कारविषयतया अवच्छेदकमेकपृथक्ल एक- पृथक्त्वमाचात्कारबावछिनाजनकै कत्व-तत्माक्षात्कारमात्रप्रतिब- न्धकदोषविशेषाभावयोः भाक्षात्कारविषयतया अवच्छेदकञ्चैकत्व- मिति)। पिलचरणमा तदव्यचकव्यञ्चव-स्वाय्यञ्जफव्ययतत्कवोभयाभाव- 'एव परस्पराव्यजकव्यङ्ग्यवाभावः । तथाचा प्रयोगः, ककारःख- काराव्यञ्जकव्ययत्व-खाव्यञ्जकाव्यङ्ग्यकारकत्वोभयाभाववान् खकार- समानदेशले मनि सकारपाइकेन्द्रियपाह्यत्वात्, यद्यत्ममानदेशवे मति पदाइकेन्द्रिययानं तत्तयञ्जकच्यायल-स्वास्थञ्जकव्यङ्ग्यतत्कालो- भयाभाववभवनौति मामान्यतो व्याप्तिः। प्रथमदशाभावमाचस्य साथले तद्घटेकत्वसमानदेश-समानेन्द्रियग्राले तयटैकपृथक्त्वे यभिचारः एकपृथक्वस्यैकत्वाव्यञकावधिज्ञानव्ययत्वात्, इत्यञ्च खाव्यञकयङ्ग्येकलकत्वाभावेन(२) उभयाभावसत्वान्न व्यभिचारः । परमदलाभावमावस्य साध्यत्वेऽपि एतर्घटेकपृयक्त्वसमानदेभ- समानेन्द्रिययातिद्घटेकत्वे यभिचारः, एकत्वस्थ खाव्यञ्जकावधि- जानकायस्थकलकत्वात्, इत्याच पृथक्लाव्यचकव्यन्यलाभावेनोभया- भावसत्वान व्यभिचार इति माडः। श्चापि तदव्यचक्राच्याझ्यावा- दिकं पूर्ववयोशं। कार्यतावच्छेदकञ्चकत्वमिनौति ख.1 (१) स्वाथ्यावरुष्य तत्वलाभावेनेवि ख।

·शुदायतुरोमषर शम्दानित्यतावादः ११ "एकावच्छेदेनेति, तेन सममेकावच्छेदेन(९) तत्समानदेशवे मति तत्ममानेन्द्रियग्राह्यवादित्यर्थ., इदच व्याप्यत्तेरप्यवच्छेदक- त्वाभ्युपगमेनान्यथा परेषां शब्दस्य नित्यैकतया कालिकदेशिका- व्याप्यत्तितयोरभावेन वरूपासियापत्तेः । अच ख-स्वावधि- ज्ञानमात्रव्यङ्ग्ययोय॑धिकरणपृथक्लयोविभिवसंस्थानविशेषधोव्यङ्ग्य- थोथ गोवाश्यलयोयभिचारवारणाय 'ममानदेशले मतीति सम- नियतदेशवे सतीत्यर्थः, अन्यथा समानाधिकरणयोरपि परस्थ- राभावममानाधिकरणयोर्मठावधिकघट-पटवृत्तिद्विपृथक्ल-पटाव- धिकघट-मत्तिद्विपृथक्त्वयोः स्व-स्वावधिज्ञानमात्रयययोर्यभि- घारापतेरा विभिन्न संस्थानविशेषधीव्यङ्ग्ययोः पाषाणलव्याप्यघटाव- पाषाणवयोर्यभिचारापत्तेच(२) । न चैवमपि भिन्नभिवावधिनिरू- पितसमनियतैकपृथक्त्वद्वये व्यभिचार इति वाच्यं । अवधिभेदेनेक- पृथक्त्वभेदाभावात् । ममनियतदेशवश्च समवायेन विवक्षित) तेनाभावमाक्षात्कार प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि घट-पटल. थोरन्योन्याभावात्यन्ताभावयोर्न व्यभिचारः। एकस्यैव वस्त्रखपडा- देरय-मूलावच्छिन्नचनिष्ठभयोगयोः खस्वावच्छेदकग्रव्यङ्ग्ययोभि- चारवणय एकावच्छेदेनेति) ! न चावच्छेदकादियहो न संयो- (तेन ममानाकारावच्छेदेनेति ख । (२) इमो दौ अस्मात् पृथक् इत्यादिप्रतीतिसिई दिएथक्त्वादिकं हित्व- वटुभयवृत्तीति बोध्यं । (२) एतेन तद्यायदेशत्वमपि निराकृतं । (४) एतेन तदसमवाय्यसमवेतले सति तरसमवापिसमवेतलं यनितं। (१) समवायावच्छिमाधेयतायां एकदेशावच्छिन्नलं बोध्यं ।

·तावचिन्तामयी गादिग्रहहेतु कित्वावश्यकवादवच्छेदकावच्छेदेनेन्द्रियन्निकर्ष एवं हेतुरिति) कथ व्यभिचार इति वाच्य । ततिवाभिमानेनैतदि। शेषणोपादानात् । नन्वेवमेकदेशावच्छिनलोनावण्येकशाखावच्छेदेन चरणद्रयावचिनाभ्या श्येनेन सह वृक्षसयोगाभ्या स्वखावच्छेदक- चरणायव्यङ्ग्याच्या व्यभिचारो दुरि तयो सेनचरणदयावच्छि- सत्वेऽप्येकमाखावच्छिन्नत्वस्य सत्वात् एकदेशावच्छिचलपदेनायूनान- तिरिकदेभावच्छिन्नत्वविवक्षणे समानदेशत्वविशेषणवेयादिति चेत्, न, चरणदयावछिन्नयो श्येन वृत्तसयोगयोर्या भयोगव्यक्तिद्देश- व्यापिनौ तब परम्परया मद्देशभागोऽवच्छेदको न तु सम्पूर्ण शा- सोभयचावच्छेदिकति यथाश्रुतेनैव नच व्यभिचारनिराम इत्यभि- प्रायात् । वस्तुतस्तु । श्रभावसाक्षात्कार प्रति प्रतियोगिज्ञानाम्य हेतुनया घटत्वात्यन्नाभाच घटान्योन्याभाक्योयभिचारवारणय मानदेशवपद समवायमानन्धेन इत्तिमत्त्वार्थक, स्व-स्वावधिज्ञानमाच- व्यङ्गयो समानकालीन व्यधिकरणपृथक्लयो यिभित्रमस्थानविशेष- धोयङ्गयोगीवाश्ववयोव्येभिचारवारणाय तेन सममेकावच्छेदेनेनि नेन मममन्यूनानतिरिकावधेदकावच्छेशवे सतीत्यर्थक, न तु नद- वच्छेदकावच्छेद्यचे सतीत्यर्थकरि) अनो थधिकरणयक्त्वयोरपि (1) तथाच समवायस्यैक्यादिशियस्यापि नायकत्व विशेष्यविभिहा- मुयोगिकाभावागम्युपगमात् । (१) सम्पूर्णभाखाया एकावच्छेदकात्वानुभवात् व्याप्यवरवच्छेदकर पिद्धान्तविण्इलाबाई वस्तुतविति । १) तु तदवच्छेद्यत्वे भतीत्यर्थमिति ख.।

·शब्दास्यतुरोयखाडे शब्दानियतावाद । कालरूपैकावच्छेदकावच्छेद्यत्वसत्त्वान्न तद्दोषतादवस्थ्य तयो काले स्वस्वाश्रयरूपविभिन्नावच्छेदकावच्छेद्यत्वात् । न च तत्र कालरूपै. कावच्छेदकमादाय व्यभिचारतादवस्यावारणाय एकदेशावच्छेद्यत्वमेव विवक्ष्यता किमन्यनामतिरिक्तावप्रवेशेनेति वाच्य । तथापि परस्प- राभावममानाधिकरणयोरथ च समानाधिकरणयोर्मठावधिकघट- पटवृत्तिदिपृथक्त्व पटावधिकघट मठवृत्तिद्विपृथक्बयो स्वखाव- विज्ञानमात्रव्यङ्ग्ययोर्यभिचारापत्ते विभिन्नसस्थानविशेषधी व्यथयो पाषाणत्वव्याप्यघटत्व-पाषाणत्वयोर्यभिचारापत्तेश्च तेषा यत्किञ्चिदा- अयमादाय काले एकदेशावच्छेद्यलात । न चैकदेशावच्छेदेन सम- वायसम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वमाऽस्थिति वाच्य। परनये वर्णनामेकतया समवायसम्बन्धेनाव्याप्यत्तित्वाभावात् समवायसम्बन्धन वृत्ताववच्छे- दकविरहेए खामियापत्ते व्याप्यहत्तेरवच्छेद के मानाभावात, उकविवक्षायान्तु वर्णाना समवायसम्बन्धेन व्याप्यत्तित्वपि काले कालिकमम्बन्धेनाव्याप्यत्तित्वादाश्रयरूपावच्छेदकमादायैव हेतु- न चैव न्यायनये भागामिद्धि मर्चेषा वर्णानामन्यूना- नतिरिकावच्छेदकावच्छेद्यवाभावादिति() वाच्य । एकमावात्कार- विषयोभूताना वर्णाना पचतात, एवञ्च खकारसाक्षात्कारविषय ककार इत्यादिक्रमेण पक्षता, अन्यूनानतिरिकावच्छेदकावच्छेद्यत्वञ्च खानवच्छेदकानवच्छेद्यतत्कवे मति तदनवच्छेदकानवच्छेद्यल । न च परनये मब्दस्यावच्छेदकाप्रमिया अनवच्छेदकत्वमप्रसिद्धमिति वाच्य । परनयेऽपि शब्दस्य कालिकसम्बन्धेन काले वृत्तावाश्रय- (१) विभिन्न कालोत्पत्तिकानामतथात्वमिति भाव । साव ।

·१० सवचिन्तामो स्थावच्छेदकत्वेन नदवोदकामिद्धेरित्येव तत्त्() । तत्पुरुषीया- पेशावुद्धिजन्यदित्यादिमाक्षात्कारलावधि प्रति तदीयापेचाबुद्धि जन्यदिववादिना हेतुत्वाभ्युपगमात् विभिन्न पुरुषोयापेक्षाबुद्धि- जन्यद्विवायोन्यभिचारवारणाय तत्समानेन्द्रियग्राह्यवादिति तदर्थय नहाहकवधिरिन्द्रियव्यक्तिवाद्यवमतो नोकयभिचार:, यदपेक्षा- बुद्धिजन्यं यत् दिवं तत् नत्पुरुषेन्द्रियस्येव याद्यमित्येकेन्द्रियपाह्य- वाभावात् पाशव-पाइकलयोः फन्नोपधानगर्भवात् तद्विषयकलो- किकमाचात्कारविषयत्वं वा तदर्थः । न च परस्परायनकविभि- भावधिज्ञानयजययोविभिनावधिकदीर्घवैकपृयक्त्वयोर्थभिचार इति धाच्य । स्वरूपेण परिमाणग्रहे नावधिज्ञानापेक्षा किन्तु इस्त-वित- स्त्याचवच्छिन्नलगहे(९) इति मतानुयायित्वात् । माथे च कारपता भाववृत्तित्वेन विशेषिता तैन परस्पराव्यश्चकपित्तदूरत्वादिदोषा- भावजन्ययोः भाचात्कारविषयतया अवच्छेदकयो श्वेत्य-परिभाषयो- नै व्यभिचार इति। पिढचरणस्तु प्रकारान्तरेणाप्यनुमान परिष्कुर्वन्ति, तथाहि साध्ये परस्परायनकायङ्ग्यत्वं परस्पराविषयकमाक्षात्काराविषयावं तविषयकमाचात्कारविषयत्व खाविषयकमाचात्कारविषयतस्कलो- (७ तदनाश्रयस्येव तदनवच्छेदकत्वमिति भाव । ( हस्ताद्यवयविकत्वग्रहे इत्यर्थ , तधाच यथा अवधिज्ञान दिनापि বহু দুখৰ বহু নয় ল মদ্যিালৰ বীৰ্মলন মহিমায়' অভিধান বিবাহি হই য়াহিয়া কি हस्ताहौध वादावेद तदपेक्षेप्यनुमवादिति भाव ।

·মুঘীষ যুলিনামা। ३९५ भयाभाव रति यावत्, तदविषयकमाक्षात्कारविषयाव-विषयिता- ; सम्बन्धेनतत्माक्षात्कारनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभया- भाव इति तु निष्कर्षः । तदयं तिलितप्रयोग: ककारः खका- राविषयकमाचात्कारविषयत्व-विषयितासम्बन्धेनखकारविषयकमाता- कारनिष्ठान्येन्योभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयाभाववान् खकारेण मईकावच्छेदेन समानदेशवे सति समानेन्द्रियया ह्यत्वात् इति पूर्ववत् सामान्यमुखी व्याप्तिः, माध्ये उभयदलप्रयोजनन्तु पूर्ववत् तद्घटैक- वैकपृथक्त्वयोर्यथायथं बोध्यं, उभयत्रैव साक्षात्कारोलौकिकोबोध्यः अन्यथा अलौकिकप्रत्यक्षमादाय तदुर्घटेकत्वेकर थक्लयोर्यभिचारा- पत्तेः अलौकिकं प्रत्यक्षमादाय बाधापत्तेश्च । अथ न्यायनये वाधः एकैकमोऽपि वर्णमाक्षात्काराभ्युपगमात् । न चैकावच्छेदेन वर्तमा- नानामेव वर्णनां पक्षत्वमिति) वाच्यं । वर्णनां क्रमिकोत्पनलेने- कावच्छेदेन वर्तमानानामप्येकैकशः साक्षात्कारादिति चेन, न, एक- साक्षात्कारविषयीभूतानां वर्णानां पचत्वात्, एवञ्च खकारमाता- कारविषयीभूतः ककार इत्यादिक्रमेण पक्षत्व'२) । न चैवं मिद्ध- भाधनमिति वाच्यं । परनये ककार-खकारादौनामेकैकत्वेन तेपा- मेव प्रत्येकमभिव्यतः, हेतौ च यत्तयां मामान्यतोव्यानरे समनि- थनदेश-कालयोरेकपुरुषचक्षुर्माचग्राह्ययोधमविशेषोभिचारवार- पाय समानदेशले मतौति समवायसम्बन्धन वृत्तिमाचे सतीत्यर्थक, मूलाग्रावच्छिन्नयोः समनियतेन्द्रियग्राह्मतत्पुरषीयसंयोगयो; संयो- (२) पक्षात्वमिहिगितिख.। (२) पक्षाव बोध्यमिति ख.।

·सत्तचिन्तामणी गस्याश्रयभेदजानव्यङ्ग्यतया तादृद्रव्य-तदवयवद्वयमयोगयोरेकमा- खावच्छेदन घरपायावच्छिन्नयो श्येन वृक्षसयोगयोविभिन्नकाने एकपुरुषमात्रमतौलयोय व्यभिचारवारणाय तेन सममेकावच्छेदे नेति तेन मममन्यूनानतिरिकावच्छेदकाबच्छेद्यत्वे सतीत्यर्थक, अत कालरूपैकावच्छेदकमादाय भाषारूपैकापच्छेदकमादाप च न त- होषतादवास्थ्य अन्यूनानतिरिक्तावच्छेदकावच्छेद्यत्वञ्च पूर्ववोध्य । अथैव समनियतेन्द्रिययार ममनियतकालव्यधिकरणरूपदयादिषु व्यभिचार । न च तेषा विभिन्नावयवावच्छेद्यत्वात् न थभिचार- इति वाच्य । रूपादौना देशिकाव्याप्यत्तित्वविरहेण तेषामवयवा- पच्छेद्यले मानाभावात् एकत्र धर्मिणि भावाभाक्योर्विरोधेनेवावच्छे- इकभेदाभ्युपगमादिति चेत्, न, व्यधिकरणरूपादौना काल्ने का- शिकसम्बन्धेन वृत्तौ परस्परभिन्नाना स्वस्वान्प्रयाणामवछेदकलेन व्यभिचाराभावात्। समनियतरूप रमाघार्यभिचारवारणाय विशेष्य, नदर्थश्च परस्पराग्राहकेन्द्रियव्यत्ययावल खागारकेन्द्रियष्यायग्राह्य- सकसे सति तदगाहकेन्द्रियव्यायाधुत्वमिति थावत्, न त नद ग्राहकवहिरिन्द्रिययनियााप तद्विषययकलौकिकमाक्षात्कारविष- धन्य वा, लाकष्टथकवसाक्षात्कारविषयसकपृथकत्वयोर्यभिारा- पत्ते अधिज्ञानविरहदाया विना पृथकल स्वरा पस्य विना सर्गच पदुबैकपृथकवस्य गद्दात् । इन्द्रियस्य व्यनिलेनोपादाना- विभिवपुरुषोयापेचाबुद्धिजन्यममनियत दिखयोस्तादृशपरत्वाद्योय व्यभिचार यानत्व पाइकलयो फलोपधानघटितवात् । न प तपायेकैकपडपतिवन्धकदोषवाोन कदाचित् परस्पराविषयकवाचा- ·शब्दायतुरौयखण्ड शब्दानित्यतावादः । ३१७ व्यङ्ग्येनावयविनोत्पलत्वव्यञ्जकदीपाव्यङ्गोन तन्नीलिम्ना घटवत्तिपृथवाव्यञ्जकाव्यङ्ग्येनैकत्वेन वा व्यभिचारः। कारविषयोः समनियतेन्द्रिययाययोः भमनियतखेह-ट्रक्त्तव्यनि- विशेषयोभिचार इति वाचं। दोषविरहदशायां परस्पराविष- यकमाचात्कारविषयत्वस्य. साध्यत्वादिति मझेपः । एकवर्णस्यापरवर्णाव्यञ्जकव्ययत्वाभाव एव(१) प्रतिनियतव्यञ्जक- व्यङ्ग्यत्वाभावः स एव च साध्य इति भ्रमेण यत्तयां सामान्यतो थ्या- शाववयविनमादायावयवत्तिसंयोग-बजत्वयोरुत्पलन्तिनीलरूपमा- दायोत्पलत्वे एकत्वमादाय चैकपथक्त्वे क्रमेण व्यभिचारमाशङ्कते, 'न घेत्यादिना 'व्यभिचार इत्यन्तेन, 'अवयवसयोगेति अवयवसंयोग- बहुपयोर्यचकन्याश्रयभेदग्रहस्याव्ययेनावयविना करणभूनेनेत्यर्थः, अवयवमयोग-बहुवयोरिति शेषः, 'व्यभिचार इत्ययेतनेन मम्बन्धः, नयोरवयवव्यन्नकस्वाययभेदग्रहव्यङ्ग्यत्वादिति भावः । श्रव्यामज्यत्तित्वे मतीत्यनेन(३) हेतीविशेषणेऽप्येतयभिचारवारणमम्भवादाह, 'उत्पल- बेति, तनौलिनेति उत्पलनौलिना करणभूतेनेत्यर्थः, उत्पत्तत्व इति शेषः, 'व्यभिचार दगेतनेन सम्बन्धः, दीयो नोत्पन्ननौलिमयनका १५) श्वकारेण सत्यन्तरलव्यवच्छेदः । (१) अवयविनमादायावयवहयसंयोगेऽवयवानां बहुत्वे चेत्यर्थः । (१) यत्र चायासज्यत्तित्वं नैकमावत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वं सं. योगे तदभावात् परन्तु यावदाश्रयभेदग्रहचापेक्षग्रह विषयत्वादिक- मित्यभिप्राय.! 53 ·११ तत्त्वचिन्तामणौ भवयवसंयोगाऽवयविनोनौलत्वोत्पलत्वयोश्चाव्याप्य- व्याप्यत्तिनीरुत्पलत्वस्य (1) चाधिकात्तित्वनैकावच्छे प्रत्युत तत्प्रत्यक्षे दोषरूपतया प्रतिबन्धक:(२) तथाचोतं "प्रदीपे- य॑ज्यते जातिर्न तु नौरजनौलिमेति, जातिरुत्पलवादि नौरजमु- त्पलमिति मतेनेदं। ननु तदव्यचकव्यञ्चत्वं तत्माचात्कारत्वावच्छिन्ना- जनकरनिकारणताप्रतियोगिककार्यतायाः साक्षात्कारविषयतया- वच्छेदकत्वमतो नायं व्यभिचार उत्पलत्वमाक्षात्कारत्वस्य दोप- कार्यतानवच्छेदकत्वादित्यत श्राह, 'घटवृत्तौति घटवृत्तिपृथक्त्व- ध्यमकस्य तत्तदवधिज्ञानस्थाव्यङ्ग्येन घटेकवेन करणभूतेनेत्यर्थः, घटेकपृथक्त्व इति शेषः। हेत्वभावादेवावयव्युत्पलनौलमादायावयव- संयोगोत्पत्तत्वयोर्न व्यभिचार इत्याह, 'अवयवसंयोगावयविनोरिति, 'अध्याप्यव्याप्यत्तिनोरित्ययेतनमवैव सम्बध्यते, 'एकावच्छेदेन वृत्त्य- भावादिति एकदेगावच्छदेनान्यूनाननिरिक्तदेशत्तित्वाभावादित्य- र्थ: (१) यद्यप्यवयवसंयोगावयविनोरेकदेशावच्छेद्यलमन्यूनानतिरिक- देशवृत्तित्वञ्चास्येव, न येकदेशावच्छेद्यत्वमन्यूनानतिरिक्तदेशावच्छे- धावं, ममानदेयत्वविशेषणवैयापत्तेः, तथाप्यवयवसंयोगव्यक्तिर्यद्देश- ध्यापिनी परम्परया तद्देभभाग एव तवावच्छेदको न तु सम्पूर्ण (१) व्याप्याव्याप्यत्तित्वेनोत्पलवस्खेति ध। (१) रूपाविषयकलौकिकप्रत्यक्षानीकारात् रूपान्तरविषयकलं वस्या- वश्यकमिति बोध्यं (१) एकावच्छेदेनान्यूनाननिरिक्तदेशत्तित्वामावादित्य इति ख० ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शब्दानित्यतावादः । ११९ देन वृत्त्यभावात्। बहुत्व-पृथक्वव्यञ्जकव्ययत्वञ्च अष- यव्येकत्वयोरिति न परस्परव्यभिचारिव्यञ्चकव्यङ्ग्यत्वं, श्रतएव नौला बलाकेत्यत्र रूप-परिमाणयोरनिखात- फपालिका अवयविनि तु कपालिकेव माक्षादवच्छेदिकेति भावः । पदमुपलक्षणं माध्यस्य परस्परगर्भतया माध्यमवादपि न तवध्यभिचारः। अवयव्युत्पलमौलिनोनिरुतावथवभयोगोत्पलत्यायनकयञ्चलाभावा- दित्यपि योध्यं । अवयविनमादायावयववहुवे पटै कलमादाय घटै- कपथक्त्वे च व्यभिचार परस्परघटितमाध्यमत्वेनोद्धरनि, 'बजवेति इल-पृथक्त्वव्यचकव्यङ्ग्यत्वं बहुत्व-पृथक्त्वाव्यनकाव्यङ्ग्यत्वं नदुभ- थमाक्षात्कारत्वावच्छिवाजनकत्तिकारणताप्रतियोगिककार्यतायाः साक्षात्कारविषयतयावच्छेदकवाभाव इति यावत्() 'न परस्परत्य- भिचारियनकयङ्ग्यवमिति न निरुतपरस्पराव्यञ्जकव्ययवमित्यर्थः, 'श्रतएवेति भाववृत्तिकारणताघटितनिरुक्तपरस्पराव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वरूप- माध्यमत्वादेवेत्यर्थः, 'नौला बलाकेति, 'बस्ताका' वकपंक्तिः, तस्याश मेघमनिधामरूपदोपवमात् शुक्लायझेऽपि परिमाणयहः कदापिञ्च- क्षुपा दूरत्वादिदोषवशान(२) परिमाणायहेऽपि शक्तग्रह इति पर- स्पराव्यञ्जकतत्तदोषाभावष्ययवाट्यभिचारभम्भवो ध्येयः । 'अर्द्धनिखा- तेति अर्द्धनिखातवंगेऽर्द्धनिखननरूपदोषकमात् परिमाणायहेऽपि (२) नथाच विवक्षिवसत्यन्तदलामावाद साध्यसत्वमिति भावः । (१) कदाचिदई निखातादिदोषवादिति क०, ईदृशपादस्य यावर- णादिदोपवशादित्यर्थः, यादिना दूरत्वादिपरियदः।

·तत्वचिन्तामणे वंशसया-परिमाणयोर्वा न व्यभिचार इति । मैवं । भमायहः दोषविशेषान्तरदशाम मनाया अपहेऽपि परिमाणयह इति परस्परायनकतत्तदोषाभावयालायभिचारसम्भव इति भावः । पिपरामा मते लेकवर्णयापरवर्णविषयकसाधाकारविषय- स्वाभाव एव प्रतिनियतव्यचकव्ययत्वाभाव इति धमेण पत्ता सामान्यतो व्याप्नाववयव निष्ठसंयोगवडलमादायावयविनि उत्पल- वृत्तिनौरमादायोत्पलत्वे घटऋत्येकपृथकत्वमादाय च तदेकले व्यभि- चारमागश्ते, 'न चेत्यादिना, 'अवयवमयोग-बजत्वयनकायज्येनेति अवयवमयोग-बड़बाविषयकसाक्षात्कारविषयेपोत्यर्थः, संयोग-बाल- योगद्दे पायभेदग्रहस्यापि देततया तेन विनाप्यस्यविनो ग्रहादिति भावः। 'उत्पलखेति, नौलरूपाविषयकदीपजन्योत्पन्नमाक्षात्कारविष- पोत्पलत्वेनेति व्युत्क्रमेणा योजना, 'पृथक्त्वाव्यञ्जकन्योनेशि पृथ- कादिविषयकमाक्षात्कारविषयेणेत्यर्थः, परस्परानवच्छेदकानवच्छेद्य- वरूपहेतविशेषणाभावादेवावयत्रसंयोगोत्पलनीलमादायावययुत्पल मयोन व्यभिचार पनि समाधने, 'अवयवयोगेति, 'अध्यायत्तिनो- रित्युभयचैव सम्बध्यते, नौलोत्पत्तिकालावच्छेदेनाच्याप्यवृत्तित्वात्, याप्यत्तित्वचावविभो दैगिक उत्पलवस्य कालिकं प्रष्टते विव- चितं एतेनावयवस्योगनीलरूपयोरवयव्युत्पलवानवच्छेदकानवच्छे- पलं नास्तीत्यभिहितं, अवयवोगस्यावययनवच्छेदकदेशवच्छेद्य- पूर्वकल्ये संयोगदावेद व्यभिधार इति तद्वैपरोयमिति । (१) युत्कामच नीलिमपदोनटतीवाश उद्यखत्वपरीक्षामनुसन्धान । -- ·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादः। १२१ त्वात नौलत्य चोत्पलसानवच्छेदकाकासावच्छेद्यत्वार उत्पलवस्थ 'नियतया कालस्य तदनवच्छेदकलात् । इदमुपलक्षणं अवयवसंयोगे- ऽवयव्यनवच्छेदकावयव्युत्पत्तिप्राक्कालावच्छेद्यलमपि बोध्यं । जापत- वेऽपि नौलरूपानवच्छेदकानवच्छेद्यलं नास्तोत्याह, 'उत्पलवस्य चेति उत्पलवस्य नौलरूपानाश्रयेपि वर्तमानत्वेनेत्यर्थः, तथाचोत्पल- त्वस्य काले नौलरूपानवच्छेकनौलेतरस्खाश्रयावच्छेद्यत्वात् न नौला- नवच्छेदकानवच्छेद्यत्वमिति भावः । “एकावच्छेदेन वृत्यभावादिति परस्परानवच्छेदकानवच्छेद्यत्वाभावादित्यर्थ, इदमुपलक्षणं उत्पतत्वे परस्परागारकेन्द्रिययाह्यत्वरूपहेतुविधेय्यदलाभावात् माध्यस्य पर- स्परगर्भतयामाध्यसत्ताच न नौलरूपमादाय व्यभिचारः उत्पलदृत्ति- नौलरूपस्योत्पललाविषयकमाक्षात्कारविषयलाभावादित्यपि बोध्य । अवयवबहुलमादायावयविनि() घटेकपृथक्लमादाय घटेकले व्यभि- चारं परस्परघटितमाध्यसत्त्वेनोद्धरति, 'वहवेति बज बहुत्व-पृथक्ववि- षधकमाक्षात्कारमात्रस्यैव विषयत्वञ्चेत्यर्थः, तथाच बहुव-पृथक्ल- योरवयव्येकत्वाविषयकसाक्षात्कारविषयवाभावेनोभयाभावरूपमाध्य- सत्त्वमिति भावः। 'परस्परत्यभिचारियञ्जकव्यङ्ग्यत्वं' परस्पराविषयक माक्षात्कारविषयवं, 'प्रतएवेति दोषाभावगर्भमाध्यमत्वादेवेत्यर्थः; 'रूप-परिमाण्योरिति, अत्र 'परिमाणपदं बलाकानिठशुलपाइके- न्द्रियमात्रायवलाकापरिमाणव्यक्तिपरं, अन्यत्र निरुक्तसमानेन्द्रिय- यायवाभावादेव यभिचारस्थासम्भवादिति दिक् । () उत्पलत्वस्य नौलरूयाग्राहकावगिन्द्रियग्राह्यत्वादिति भाव । (२) च्यवयवबद्दत्वमादाय तत्समनियतकालेऽवयविनौति खः ।

·१२२ तवचिन्तामणौ वर्णाः प्रतिनियतव्यचकव्ययाः आश्रयेण सह समा- नेन्द्रियाग्राह्यत्वात् गन्धवत् इत्यापाततः सत्प्रतिपक्षः त्वात्। 'वर्ण रति, पूर्वोपवर्णितमाध्यस्य प्रतियोग्येवाच माध्य, पक्षोऽपि पूर्ववदेव, ककारलाधवच्छेदेन माध्यमिद्धेग्यत्वं तेन न्यायनये नांगतः सिद्धसाधनं, 'श्राश्रयेणेति खकाराद्याश्रयग्राहकेन्द्रियायाम- खादिति यथाश्रुतोऽर्थः, यद्यदाश्रययाकेन्द्रियायाह्यं तत्तेन सम निरुतातिनियतव्यचकव्यञ्च यथा रमेन गन्ध इति सामान्यतो व्याप्तिः। यद्यप्यचाप्यतीन्द्रियव्यणुकादौ घटादिवृत्तिरूपादिकमा- दाय व्यभिचारः उपनौतभानमादाय मिद्धमाधनापत्त्या प्रतिनियत- व्यचकव्यङ्ग्यत्वस्य साध्यस्य लौकिकमाक्षात्कारविषयवघटितवेन नच माध्याभावात्, तथापि नव्यत्यासेन खौचिकमातात्कारविषय- तदाश्रयाया हकेन्द्रियपाह्यत्वं हेत्वों विवचितः, इत्थच घणुकादौ) पादालाभावादेव न व्यभित्तारः। घटादिवृत्तिगुरुवादिकमादाय तदृत्तिगन्धादौ व्यभिचारदारणाय सौकिकतावात्कारविषयेति नदित्यस्य विशेषणं । न १ तथापि सकाराद्याश्रयस्य गगनस्य पाहकारिया पने हेत्वमिद्धिरिति वाचं। परनये गगनस्यापि खकाराद्याश्रयस्थ पाचुपतथा याहकामिद्धिमम्भवात्, अग्राइकेन्द्रि- यापाझे लौकिकमाचात्कारविषयतदायकवं वा विवक्षणीयं लौ- किकमादाकारविषयेति च तदित्यश विशेषणमिति दिक् । अत्र (1) यतीन्द्रियादाविति ख• ।

·शन्दायतुरीयपण्डे शन्दानियतावादः । ४२३ 1. वस्तुतस्तु अनन्यथासिद्धप्रत्यभिजानबलेनाभेदसिद्धौ "प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वसाधकस्यैव बलवचं, शब्दस्य शब्दजनकत्वञ्च शब्दनाशकत्वं वीचौतरङ्गन्यायेनोत्य- त्तिकल्पनञ्च कल्पनमेव शब्दस्य शब्दोजनकत्वादना- शकत्वाच्च अन्त्याद्यशब्दवत् । एतेन सामान्यवत्त्वे समूहालम्बनसाक्षात्कारमात्रविषययोर्गन्धयोः प्रामाणिकवे च तत्र व्यभिचारो दुरि इति ध्येयं । 'आपाततः सन्प्रतिपक्षवादिति वक्ष्यमाणयुक्तया प्रस्थाधिकवललेन समानबलत्याभावान सत्प्रति- पक्षवमित्यत खत 'आपातत इति । 'अनन्यथामिद्धेति अभेदं विनानुपपद्यमानेत्यर्थः । ननु मन्दस्य नित्यले शब्दस्य शब्दजनकवादिकं कथमुपपद्यत इत्यत आहे, "मब्दस्येति, वौचौ-तरङ्गन्यायेनेति कदम्बगोलकन्यायेन शब्दोत्पादस्य गौरवपराहतत्वात्तत्परित्यागः, कल्पनमेवेति मानाभावादिति भावः। साधकाभावमुक्का बाधकमप्याह, 'शब्दस्येति, 'श्रन्याचेति वर्णत्मकः शब्दो न अब्दजनको न वा शब्दनाशकः वर्णवादम्यशब्दवदाद्य- शब्दवञ्चत्यर्थः, परनये प्रतियोगिममिद्धिर्ध्वनिजनके नन्नाशके च, अन्यत्वं मन्दाजनकत्वं, श्राद्यवं शब्दानाशकावं, न्यायनये शब्दमावस्य दृष्टान्तवासम्भवादुमयोपादानं । तनये च वर्णमाचमेव दृष्टान्तः, 'इत्यपास्तमिति इति वर्णनित्यसमाधनमपातमित्यर्थः । अत्र जाती मे च व्यभिचारवारणाय मत्यन्तं, परमाखादौ व्यभिचारवार- णाय विशेष्यदलं, अलौकिकपत्यचमादाय नद्दोषतादवस्यवारपाय ·মাখলামী सत्यस्मदादिवहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षात्वात् प्रत्ययास्त, प्रत्य- भिनानयाधान शब्दत्व-गत्वादेरसिडेय, सम्माच्छन्दो नित्यः व्योमैकगुणत्वात् तत्परिमाणवत, श्रोषग्राह्य- त्वात् शन्दत्वयम्, विशेषगुग्णान्तरासमानाधिकरणक- शौकिकपसाभार्थ 'अमदादीति, भात्ममि प्यभिचारवारणाय 'पहिरिनीति ध्येयं । एतेनेत्येव विणोति, 'प्रत्यभिगेति, 'अमि- द्वेयेति नातिवामिद्धेयेत्यर्थः, 'पादिपदान मत्ता-गुणवादिपरि- तथाच सत्याविशेषणस्थ स्वरूपामिद्धिरिति भावः । मौमामकः स्वमतमुपमहरति, 'तरमादिनि, 'योमैकगुणत्यादिति व्योममाघगुणवादित्यर्थः, व्योमौयमयोगादौ प्यभिचारवारणाय माषपदं प्योमान्यासमवेतार्थक, अतम्तमये ममवायम्मानित्यतथा घटादिममवायेऽमात्रये । प्रागभावे प्यभिचारवारणाय गुणपदं समवेतार्थक, प्योमत्वचाटट्रय्यान्यद्रव्यत्वं न तु भदाययलं, तथा भति तादाम्येन शब्दम्यैव हेतुलसम्भवादितरांमवेयर्थापत्तेः, ध्वनिय वायवीय रति म तत्र व्यभिचारः, स्याप्यत्तित्वे मतीत्यनेन वा विशेषणैर्य, ध्वनिद्याव्याप्यत्तिः वर्णात्मकभन्दस्य च प्रत्यभिज्ञा- बलेन व्यायत्तित्वमिति न कोऽपि दोषः । 'श्रोचपावत्वादिति, ध्वनिश्च कर्णमध्कुल्यवच्छिन्नत्वगिन्द्रियग्राह्य इति न तत्र व्यभिचारः, 'भन्दलवदिति न्यायनये दृष्टान्तः, परनये भब्दवस्योपाधितया श्रोत्रग्राह्यलाभावेन हेतोरसिद्धेस्तन्मते च षडिन्द्रियवेद्यः का' दृष्टान्त, 'विशेषगुणेति, अच घटादिनिष्ठगन्धादौ व्यभिचारवार- ।

·शब्दास्यतुरोपाखण्डे शब्दानित्यतावाद । ४२५ वृत्तिगुणत्वात् समयपरिमाणवत्, पृथिवीतरनित्यमूत- विशेयगुणत्वात् अपाकजत्वे सति नित्यैकसमवेतत्वात णय 'असमानाधिकरणान्तं शब्दभिन्नविशेषगुणासमानाधिकरणा- र्थक, शब्दस्यापि शब्दात्मकविशेषगुणसमानाधिकरणबात स्वरूपा- मिद्धिवारणय शब्दभिनेति, अखण्डाभावघटकत्वाञ्च न वैयर्थ,(९) 'विशेषपदमपि स्वरूपासिद्धिवारक, वायुस्पर्णश्च तादृशासमानाधि- करण इति न तत्र व्यभिचारः, कालाकाशनिष्ठदित्वादी व्यभिचार- वारणाय 'एकवृत्तौति, एकवृत्तित्व एकमात्रवृत्तित्वमुभयासमवेतत्व- मिति यावत्, समवाये(२) व्यभिचारवारणाय 'गुणपद ममवेतार्थकं। न च मनोनिष्ठकर्म-वेग-परलापरत्वेषु व्यभिचार इति वायं । तनये मनसो विभुतया तव तेषामनभ्युपगमात्, मनमो विभुत्वा- भावे तु गुणपदं विभुसमवेतपरमिति न काप्यनुपपत्ति । समय- परिगाणवदिति महाकालपरिमाणवदित्यर्थः, 'पृथिवौतरेति, पर- माणुगन्धादौ व्यभिचारवारणाय 'पृथिवौतरेति भृतविशेषणं, जलावयविरूपादौ व्यभिचारवारणय 'नित्येति भूतविशेषणं, भूत- पदं जानादावनैकान्तिकत्ववारणाय, भूतत्वमात्मभिन्नत्वमात्र, नभो. घटसंयोगादौ व्यभितरवारणय 'विशेषेति, ध्वनिश्च यदि वायु- परमाणुगुणोऽपि तदा तदन्यत्वेनापि विशेषणीयं, 'अपाकजवेति, ( अन्यथा शब्दभिन्नत्वस्य व्यभिचारावारकविशेषणतया वैयर्थसम्मव- इति तात्पर्य। (२) सम्मते तस्य नानात्वादनियत्वाञ्चेति भाव । FU ·१२६ तावचिन्तामणी जलपरमाणुरूपवत, श्रव्यासज्यत्तित्वे सति अनात्म- विभुगुणत्वात् कालपरिमाणवत, विपक्षे वाधकञ्च प्र. त्यभिज्ञानमेवेति। इति श्रीमद्गगशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता- मणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादपूर्वपक्षः । परमाणुगन्धादौ व्यभिचारवारणाय मत्यन्त तेज मयोगासमवायि- कारणकान्यत्वार्थक । न प तेजगरौर-कण्ठाद्यभिघातजन्यवर्णपु न्यायनये भागामिद्धिरिति वाय। नदतिरिकस्य पतत्वात्, अला- वयविरूपादौ व्यभिचारवारणाय 'नित्येति भूतविशेषण, भूतपदञ्च ज्ञानादावनेकान्तिकत्ववारणाय, भूतपदशून्यपाठे तु प्रपाकजत्व- मेव मामान्यत सयोगासमवायिकारणकान्यत्व वाच्यमतो ज्ञानादौ न व्यभिचार । श्राद्यशब्देतरभन्दस्य परवाच न न्यायनये भागा- सिद्धि , नभो घटसयोगादौ व्यभिचारवारणाय ‘एकोनि, 'एकसम- वेतत्वमव्यासज्यवृत्तिगुणल तेन जलपरमाणुदयसयोगे परमाणुकर्मणि च न व्यभिचार, वेगश्च गतिसन्तान, परत्वापरत्वमपि सयुक- सयोगभूयस्वाल्पौयस्वमेव अत परमाणुनिष्ठेषु तेषु न व्यभिचार, तदन्यत्वेन वा विशेषौयमिति भाव । 'व्यासज्येति, मयोगादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्त, ज्ञानादौ व्यभिचारवारणाय 'अनात्मेति, , (1) 'नित्यभूतकसमवेतत्वादिवि मूलपाठमनुसृत्य भूतपदस्य व्यायत्तिदान भ ·शब्दाख्यारीयखण्डे शब्दानित्यवावाद । २७ । घटादिस्पर्श व्यभिचारवारणाय 'विविति, तनये घटादिममवाये व्यभिचारवारणाय गुणपदं समवेतार्थकमिति दिक् । तदयं शब्दा- नित्यत्वपूर्वपक्षनिष्कर्षः। तापवात् ककारादयो वर्ण नित्या एकेका एव, विनष्टः ककारः उत्पन्नः ककार इत्यादिप्रत्ययस्तु प्रागुपलब्ध्या- नुपलभ्यमानत्वरूपदोयवशाधमः । न च वर्णानां नित्यले घट- पदलादिकं दुर्वचं अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन घवहत्वादेस्तत्त्वात् अव्यवहितोत्तरवस्य नित्यत्वेऽसम्भवादिति वाच्यं । घज्ञानानन्तर- मव्यवधानेन टज्ञानं भवलित्यभिप्रायविषयवसम्बन्धन घवहत्वस्यैव तत्त्वात्, शुकाधुने घ शिक्षकल्पेश्वरग्य वाभिप्रायमादाय तत्सम्भवः । अष मर्चषां ककारादोगामेकत्वे तार-तारतर-मन्द-मन्दतरादि- विलक्षणप्रत्ययानुपपत्तिः । न चैकस्यामेव काकारादिव्यौ तारत्व- तारतरत्व-मन्दत्व-मन्दतरवादिनानाधर्माभ्युपगमान तामप्रत्यया- नुपपत्तिरिति वा । तारलादेखल्यय्यकिरत्तिले जातिरूपत्वानु- पपत्तेः । गच भवन्दातेऽपि वारत्वादेर्जातिवमसिद्ध कब गवा- दिना मकरप्रमङ्गादिति वाच्यं । कत्व-गखादिव्याप्यमानातारवादि- स्वीकारात् । न च तारलादिकं वा नाना कल-गलादिकं वेत्यच विनिगमनाविरह इति वाच्यं । कब-खवादेन नावे नार-मन्द- साधारण-का-ख-इत्याधाकारानुगतप्रत्ययानुपपत्तेः१) अधिकजाति- कल्पनापत्तेथ(२) । न च मयापि तार-तारतर-मन्द-मन्दतरकका- रादिव्यौनां परस्परभेदोऽभ्युपेयत एव परन्तु गमानजातीय- ( वार-मन्दसाधारणककार-खकारानुगतप्रत्ययानुपपत्तेरिति का (१) व्ययं पाठःखपुस्तके नास्ति।

·२८ तत्त्वचिन्तामणी ककारादिव्यौनामेव नाभेदोऽभ्युपेयत इति वाच्यं । तथापि । नारल-तारतरलार्दर्जातिरूपवानुपपक्तिः तारबादेः भकार-खका- रादिभेदेन विभिन्नत्वाभ्युपगमे एकम्यनियन्तित्वात् अन्यथा कल. खलदिना सहरादिति चेत्, न, तारत्वादेः कवादिव्यायनानाजा- तिले ककार-खकारादिसाधारणताराद्याकारानुगतप्रत्ययानुपपत्तेः। नच तदमिद्धिः अनुभवापलापात्। तस्मात्तार-तारतरत्वादिकमनु- गतलामाधवाञ्च ककार-खकारादिसर्वसाधारणमेकमेवाखण्डोपाधिः, तच्च मर्चमेकस्यामेव ककारादिव्यानो वर्त्तत इति न तादृशमत्य- पानुपपत्तिः। अत एव य एव ककारस्तार श्रामौत् एवेदानों मन्द इति प्रतीतिरपि माधु मगच्छते। विलक्षणवायोर्यजकलया चन मन्वंदा तारत्वादिसर्वधर्मयः तार-मन्दाधुत्पत्तिनियमार्थ वायुनिटवेलण्यस्य लयायभ्युपगमात् । न चैवं नारोऽयं न तारतर- स्तारान्मन्दोऽन्य इत्यादिप्रत्ययानुपपत्तिरिति वाच्यं । मिखौ विनय- মুয়াবিনীনিবৱিষণামমনিযীষ্টিয় বিমিষ্ট নবান্নাহ। न च तारककारादिभाक्षात्कारस्य कार्यमहभावेन मन्दककारादि- भाक्षात्कारमतिबन्धकलात् नयोर्भदमिद्धिरिति वाच्यं । तारत्वप्रका- रक-ककारादिमाचात्कारम्य मन्दतप्रकारकमाचात्कारप्रतिवन्धक- बेनाभेदेऽपि तदुपपत्तेः । अस्तु वा तारत्व-तारतरतादिकं वायु- निष्ठेव जानिरुतदोपविशेषवणाच्छन्दनिष्टतया() भामते दर्पण- नियतया मुखादिरिद, नार-तारतराधुत्पत्तिनियमार्थ वायुनिट ববgয় নবাদ্যবান্ধন যা নৰ নাচনীল নলে-নালা-- (Vतदोपामावदनियतयेति खान ·-- शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावाद । ४२८ कापत्वस्योचितत्वात् । न च तस्य वायुधर्मत्वे श्रवमा कथ तद्गर 'कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नत्वगिन्द्रियोपनौतस्य तस्य श्रवमोपनौतभानाभ्युप- गमे तारत्व स्पृशामौत्यनुव्यवसायापत्ते टोमोत्यनुष्यवसायानुप- पत्तेथेति वाच्य । वायुनिधधर्मान्तरस्य श्रवणयोग्यत्वेऽपि तार- खादेस्तद्योग्यत्वाभ्युपगमात् योग्यताया फलवलकल्यत्वात् । न च अवमा वायुनिष्तारवादियहाभ्युपगमे श्रोत्रमयुकममवायस्याति- रिक्रमत्यासत्तिखकल्पनापत्तिरिति वाच्य । अप्रत्यासन्नस्यैव तारत्वादे श्रवमा यहाता) वक्ष्यमाणक्रमेण विलक्षणवायुसयोगस्य तार- वादिव्यञ्जकत्वदिवातिप्रसङ्ग विरहात् । एतेन एकस्मिवेष ककारे तारव मन्दवादिसकलधळखीकारोऽस्मात् ककारादय ककारस्तार- इति प्रत्ययानुपपत्ति स्वप्रतियोगिकतारलस्य खस्मिन्नसम्भवात् स्व- प्रतियोगिकतारत्वस्यापि स्वस्मिन्नभ्युपगमे तारवेनोपलभ्यमानककार- व्यकावपि स्वापेक्षया तारत्वप्रत्ययप्रसङ्गात् । न च तवापि तार- वादेऑतिरूपतया मप्रतियोगिकत्व प्रत्ययानुपपत्ति ने मप्रति- योगिकत्वाभावनियमादिति वाच्य । जात्यन्नरस्य मानाभावेन सप्रतियोगिकल्लविरहेऽपि नारत्वादिजाते सप्रतियोगिकले बाध- काभावादित्यपि परास्त । वायुनिष्ठतारत्वादेरेव ककारादिप्रति- योगिकतया ककारादौ भ्रमोपपत्ते । यदि च ककारादौ तार- बादिप्रत्ययस्य तारोऽय न तारतरस्तारान्मन्दोऽन्य इत्यादिप्रत्य- यस्य च प्रमावमप्यनुभवमिडू तदा मन्तु तार तारतर-मन्द मन्द- (1) प्रत्यक्षविषयताया सनिकर्षप्रयोज्यत्वे मानाभावादिति भाव ।

·१३. तत्त्वचिन्तामणो नरादियाय एवैकैका नार-मन्दादयस्नु परस्पर विभिन्ना एवापि ननु तथापि ककार गकारादौना नित्यले ककाराद्यकशब्द साक्षात्कारदमाया गकारादिसर्वशब्दसाक्षात्कारापत्ति सर्वेषामे शब्दाना सर्वदा कर्णशकुल्यवच्छेदेन सत्त्वादिति चेत्, न, न्यायनी ककाराद्युत्पादकतत्तादिलक्षणवायुमयोगस्वाम्मन्नतें ककारादिमा ঘান্দালন পৱিদােহন যুব স্বীঘশ্বাস कण्ठाद्यभिधातच तत्तदिलक्षणवायुक्रियासम्पादकतया परम्परयोप- युज्यते । ननु न्यायनये यत्रावच्छेदकतासम्बन्धेन ककाराद्युत्पत्तिस्तच समवायसम्बन्धेन तनविलक्षणवायुसयोग इति सामानाधिकरण्य- प्रत्यासत्या वायुमयोगाना कवारादिहेतुलमतो न कर्णान्तरे वायु- प्रयोगात् कर्णान्तरे ककारागुत्पत्ति तत्पुरुषोयशब्दलौकिकमा- घात्कार प्रति तापुरुषोयत्रोत्रसमवायस्थावच्छिन्नत्वसम्पन्न तत्- पुरुषोयकर्णविवरस्य वा विषयनिष्ठतया हेतुत्वमते न पुरुषान्तरौय- कविच्छेदेनोत्पन्नशब्दस्य पुरुषान्तरेण ग्रहण, भवनये च तत्तदि- लवणवायुमयोगाना दवारादिभाषात्कार प्रति कया प्रत्यासत्या तब अध्यवहितपूर्ववर्तितामात्रेण हेतुत्वे युगपत् सर्वशब्दोपलब्धे- दुरित्वात् सर्चदेवावश्य यत्किञ्चित्कर्णवच्छेदेन तत्तदिलक्षण- वायुयोगमत्त्वात् कर्णस्य ज्ञानानवच्छेदकतया यत्कर्णवच्छेदैन ककारादिमाधात्वारस्तव विरतणवायुमयोग इति झमेण हेतुत्वस्थ वनुमयक्यलात् खौयकशविच्छिन्नविलक्षणवायुमयोगत्वेन हेतुने प्रति- (1) वधाच ताराकारानुगतव्यवहारश घटादिश्यवहारखदुपपादनीय इति भाव ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दामित्यतावादः । ४३९ कर्ण तत्तत्पुरुषभेदेनानन्तकार्य-कारणभावापत्तेः । न च तत्तदिलक्षण- वायुमंयोगः समवायघटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यात्मनिष्ठ एव ककारादिसाक्षात्कार हेतः विलक्षणवायुमंयोगस्य फलबलकल्प्यतया ककारादिसाक्षात्कारदशायामेव तस्यात्मनि सत्त्वान्नातिप्रसङ्ग इति वायं। श्रात्मनो विभुत्वान् एकस्य पुरुषस्य कर्णावच्छेदेन विलक्षणवायोः संयोगदशायां सर्वेषामेव पुरुषाणामात्मनि तदवच्छेदेन विलक्षण- वायोः संयोगस्यावश्यकत्वादतिप्रसङ्ग तादवस्यात् । न हि संयोग- निष्ठं वैलक्षण्यं जनकतावच्छेदकं, कर्मजन्यतावच्छेदक-सयोगजन्यताव- च्छेदकजात्यो नालापत्तेरपि तु वायुनिष्टमेवेति चेत्, न, ममापि तच नत्तविलक्षणवायुमंयोगानां शरीरनिष्ठतया ककारादिमाता- कारहेतुत्वात्। न चैवं हस्ताद्यवच्छेदेन विलक्षणवायोः संयोगरयापिर) ककारादिसाक्षात्कारजनकलापत्तिरिति वाच्यं । कर्णवच्छिन्न- विलक्षणवायुसंयोगवेन हेतृत्वात् पुरुषान्तरोयकर्षश्च न पुरुषान्त- रोयशरीरनिष्टरुयोगावच्छेदकः विलवणवायोः संयोगस्य फलवल- कल्प्यतया ककारादिसाक्षात्कारदभायामेव तस्य शरौरे सत्त्वेन हस्ताद्यवच्छिनविलवाणवायुमंयोगस्य हेतुत्वेऽपि इतिविरहाच्च । इत्यश्च श्रोचसमवायादेरपि न पत्यामत्तिवं तत्तद्विलक्षणवायुसंयो- गानां व्यञ्जकत्वस्यावश्यकतया तत एवातिप्रमङ्गभङ्गात् । न च तथापि न्यायनये विलक्षणवायुसंयोगानां कवादिकमेव समवायसम्बन्धेन कार्यतावच्छेदकं भवन्मते तु कसाचात्कारत्वादिकार) अतो गौरवं m ( विलक्षणवायोः संयोगम्य सत्पीति, तु० । (२) तव तु कयारसाक्षात्कारवादिकमिति ख.।

·१३२ तत्त्वचिन्तामणी न्यायमयेऽनन्तककारादिव्यक्तिकल्पनं तत्पुरुषौयशब्दलौकिकसाक्षा- त्कारं प्रति तत्पुरुषोयश्रोत्रममवायादेहतत्वकल्पनञ्च फलमुखमिति' वाच्यं । ममापि लौकिकविषयतासम्बन्धेन ककारादिव्यतरेवावच्छे- दकत्वात् ककारादिव्यतरेकैकतया ककार-कन्वयोरविशेषात् । न च तथापि लौकिकविषयत्वस्य स्वरूपसम्बन्धार्थकस्याननुगततया कार्यतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धगौरवमिति वाच्चं । समवायवत् लौकिकविषयत्वस्याप्येकस्यैवानुगतस्य लाघवेनाभ्युपगमात् नवापि समवायस्यैकत्वेन समवायसम्बन्धावच्छिन्नकत्वाधारत्वस्यैव प्रतिव्यक्ति भित्रस्वरूपसम्बन्धात्मकस्य कार्यतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धलेन स-) सम्बन्धाननुगमनिबन्धनगौरवस्य तुल्यत्वाच्च । न च तथापि तव कवादिरूपेण कादिव्यक्तिरवच्छेदिका न्यायनये तु खरूपतः कवादिव्यक्तिरिति लाघवमिति वाच्यं । ममापि स्वरूपतः कका- रादिव्यकरवच्छेदकत्वात् । न च जात्यतिरिक्रपदार्थस्य किञ्चि- दुर्मप्रकारेणैव भाननियमात् कथं कादिव्यतः स्वरूपतोऽवच्छेदक- समिति वाच्यं। स्वरूपतोऽवच्छेदकत्वेऽपि कार्य-कारणभावयहे क- स्वादिरूपेणैव भानात् । न हि जात्यतिरिक्तपदार्थस्य किञ्चिद्धर्म- प्रकारेण भाननियमवत् किञ्चिद्धर्मप्रकारेणवच्छेदकत्वमित्यपि नियमः, मानाभावात् । अथ तथापि लौकिकविषयतया कव्य- किरवच्छेदिका लौकिकविषयतया कवं वेत्यत्र विनिगमकाभावात् तव कार्य-कारणभावयापत्तिः। च कत्वस्यावच्छेदकलेऽपि लवणवायुसंयोगाभावदशायां ककारसाक्षात्कारापत्तेरिणय क- कारव्यवच्छेदकत्वावग्नकलमेव विनिगमकमिति वाच्यं । एवं । वि ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे शब्दानित्यतावाद । पति विलक्षणवायुमंयोगाभावदायां कलमाचात्कारापत्तेरिणाय कालस्य अवच्छेदकत्वावग्यकत्वादिति चेत्, म, ककारादिविषयक- कवचाचाकारस्थालोकतया ककारसाक्षात्कारसामग्रौविरहादेव त- दानी फल्लमाक्षात्काराभावमभवेन कवस्यावच्छेदकत्वानावश्यकत्वात्, कोलाहलस्थले कत्वाविषयकस्यापि भाचाकारस्य सत्वेन कव्यतरव- च्छेदकत्वस्य ज्ञावश्यकत्वादिति मझेपः । इति श्रीमथुरानाप-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये शब्दास्यतरौयखण्डरहस्ये शब्दानित्यतावादपूर्वपक्षरहस्यम् ।

·तवचिन्तामणी अथ शब्दानित्यतावादसिद्धान्तः । अत्रोच्यते। गकारादिव्यक्तयोनैकैकाः, अस्ति च शुक-सारिका-मनुष्यप्रभवेषु स्त्री-पुंसतहिशेषप्रभवेषु च गकारादिषु स्फुटतरवैल क्षण्यात् स्वरूपतोभेदप्रथा इधुमीरादिमाधुर्यवत् । न चेयमौपाधिको भेदन- तीतिः, न हि विदितकुङ्कुमस्य कुङ्कुमारुणा तरुणौति- अथ भन्दानित्यतावादसिद्धान्तरहस्य । 'अस्ति चेति चोडेती अस्ति होत्यर्थः, "तनिषेति स्त्री- विशेष-पुरुषविशेषेत्यर्थः, 'स्फुटतरवैचलण्यादिति अनुभवसिद्धवैलच- ग्रेन हेतुनेत्यर्थः, 'खरूपतोभेदप्रथेति अन्योन्याभावस्वरूपपरस्पर- भेदातीनिरित्यर्थः, 'इचुदौरादिमाधुर्य्यवदिति इक्षुमाधुर्य-चोर- माधुर्यादिवदित्यर्थः, मप्तम्यन्तादतिः, 'गाधुय्यं मधुरोरसः, तथाच नव प्रथावलक्षणेन हेतुना परस्परभेदपतौतिरित्यर्थः, 'पाधि- कौनि परम्परयान्यनिष्ठवैधविषयेत्यर्थः, 'भेदप्रतौतिः' यथोता- गकारादिषु वैशरमानुभवः, अन्यनिष्ठवैधविषयत्वं दूषयति, 'नमोनि, 'कुकुमारणा तपोनिवदिति कुडुमारूणा तरुणे, प्रत्यये कुमारण्यवदित्यर्थः, 'स्त्री-पुंभादिमभेदलमिति स्त्री-पुं- ·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े शब्दानित्यतावाद । ४३५ वत् स्त्री-पुंसप्रभवत्वमानुभविकमुपाधिः, (इन्द्रिया- सन्निकर्पण स्त्री-पुंसादिभेदमविदुपोऽपि शब्दभेद- प्रत्ययान, यतोऽनुमापयन्ति शुकशब्दोऽयं स्त्रीशब्दो- ऽयमित्यादि अन्यथान्योन्याश्रयान, तत्पभवत्वे जाते भेदप्रत्ययस्तस्माच तदनुमानमिति । न च कृपा- णान्वय-व्यतिरेकानुविधानात् कृपाणे मुखदीर्घत्ववत् औपपत्तिकमौपाधिकत्वं, अन्यानुविधानाभावात् । अथ - मादिनिष्ठं वैलक्षण्यमित्यर्थः, स्त्री-पुंसमभवत्वमितिपाठेऽव्ययमेवार्थ', 'भानुभविक' अनुभवसिद्धं, 'उपाधिरितिकर्मव्युत्पत्त्या परम्परया श्रारोपप्रकारोभूतमित्यर्थः, 'इन्द्रियासनिकर्षण' इन्द्रियसन्निकर्षा- दिविरहेण, 'शब्दभेदेति, भेदः' वैलवण्य, तदज्ञानेऽपि भेदप्रत्यय- इत्यत्र मानमाह, 'यत इति, तेनेव हेतुनेति शेषः । 'अन्यथा' तज्ज्ञानानन्तरमेव शब्दभेदप्रत्यये, 'तत्प्रभववे' स्त्री-पुंसादिनिष्ठ- वेलवण्ये, 'भेदप्रत्ययः' शब्दनिष्ठवै लक्षण्यप्रत्ययः, 'तस्माच' शब्द- निष्ठवैलक्षपयजानाच्च, 'अनुमानमिति स्त्री-पुंसादिनिष्ठवै लक्षण्यानु- मानमित्यर्थः, 'कृपाणचयेति यदा कृपाणे अर्थप्रतीतिस्तदैव मुखे दीर्घत्वारोपो न पुनरादर्शादौ सत्प्रत्ययदशायामित्यन्वय-व्यतिरे- कामुविधानादित्यर्थः, 'कृपाणे मुखदीर्घलवदिति धपाणनिष्ठतया भाममानस्य मुखस्य दीर्घलप्रत्ययवदित्यर्थः, 'पपत्तिकमिति (१) स्त्री-पुसादिप्रभेदत्वमानमविकमुपाधिरिति पाठान्तरं ।

·, सत्त्वचिन्तामो व्यञ्जकवायोरेव वैलक्षण्यं शुकादिगकारगतत्वेन भा- सते वायोरुपलब्धिस्तेनेव रूपेणेति चेत् । न । गत कारगतत्वे बाधकाभावात् । न चाभेदप्रत्यभिज्ञानं बाधकं, न हि य एव शुकशब्दः स एव स्त्रीशब्द प्रति प्रत्यभिज्ञानं, अन्यथा तेपु भेदजानाभावेन वक्तृविशे- पानुमानं न स्यात् । न चाभिव्यञ्जकवायोरेव वैल- धण्यं शुकाद्यनुमापकं, तस्य गकारात्तित्वात् तत्र अन्यान्वय-व्यतिरेकान्यथानुपपत्त्यादिमिद्धमित्यर्थः, 'पाधिकलमि- ति, शब्दनिष्ठवैलवण्यप्रत्ययस्य यथाकथञ्चित् सार्यमाणारोपरूपत्व- मित्यर्थः । न च रूपाणे मुखदीर्घत्वारोपम्यानुभूयमानारोपरूपत्वमेव न तु मर्यमाणारोपरूपत्वमिति कथं दृष्टान्तवमिति वायं । थादृशं दीर्घत्वं कृपाणे तादृशदीर्घत्वस्य मुखे भारोपाभावेन तम्यापि मार्यमाणदीर्घत्वान्तरारोपरूपत्वमित्यभिप्रायात् । 'व्यचकवायोरि- ति, वायुनिष्ठवेलक्षण्यस्य नवाप्यावश्यकत्वादिति भावः । 'गकार- गतत्वेन भासत इति, प्रतीतिस्तु परम्परासम्बन्धेन प्रमारूपा माक्षात्- सम्बन्धेन भमरूपेव वेत्यन्यदेतदिति भावः । व्याया विना कथं जा- निग्रह इत्यत आह, 'वायोरिति, वायुत्वन्तु दोषान भामत इति भावः । ननु शब्दम्य ध्वंमादिकन्पनागौरवमेव बाधकमित्यत आह, 'अन्यथेति, 'अन्यथा' तादृशप्रत्यभिज्ञाने, 'भेदज्ञानाभावेन' ज्ञाय- मानवैलक्षण्याभावेन, 'तस्येति, तथाच गकारं पौत्य शुकार चरितले साध्ये वायुनिष्टवैलवण्यस्य न पक्षधर्मत्वमिति भावः ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यताबादः । चारोपे अनुमितेभ्रान्तत्वापातात्। तस्मात् यथा कृष्णा गौः शुक्ला गौरिति भेदे भासमाने गकारानु- गतप्रतीतिप्रीत्वमालम्बते तथा शुकादिगकारेयु भेदे भासमानेऽयं गकारोऽयमपि गकार इति बुद्धिर्गत्वमा- ननु पक्षधर्माताजानमुपयुज्यते तच्चाबारोपरूपमेवाविकलमित्यत- श्राइ ,तत्र चेति गकारादिषु वायुनिष्टवैलवण्यस्य पक्षधर्मतारोप- इत्यर्थः, 'अनुमितेः' अनुमित्यनुव्यवमायस्य, 'भ्रान्तवापातादिति भ- बनयेऽन्यथाख्यात्यभावेन पक्षधर्मातानिश्चयाभावादनुमित्युत्पादासम्भ- वादिति भावः । न च परम्परासम्बन्धेन वायुत्तिवैलण्य लिङ्गमिति वाच्यं । परम्परासम्बन्धस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वादिति भावः(१) । 'अनुमितेरिति यथाश्रुतन्तु न मगच्छते विषयायाधेम कूटलिङ्ग- कानुमितेरपि प्रमावसम्भवात् । ननु शक-मारिकादिगकारादीनां परस्परभिवावेऽयगकारोऽयमपि गकारदत्यादिप्रत्यभिज्ञानुपपत्ति(९) व्यत्यभेदस्य तद्विषयवादित्याशङ्कामुपसंहारयाजेन निराकरोति, 'तस्मादिति, भेदे भासमान इति इत्यनुभवसिद्धेन वैलक्षण्येन भेदे सिद्ध इत्यर्थः, 'गोलमालम्बत इति न तु व्ययभेदमित्यर्थः, 'भास- माने' सिद्धे, गकार इति बुद्धिर्गत्वमालम्वते न तु व्यक्त्यभेदमि- त्यर्थः । ननु परम्परग्यमन्यस्यापि व्याप्यतावच्छेदकतथा वायुनिष्ट- (" इति हृदयमिति ख•। (१) प्रत्यक्षानयपत्तिरिति क.।

·নমথিদামী लम्बते शसि प्रत्यभिज्ञा च भेदपथा चोपपद्यते । किन गत्वादिकं यदि न जातिस्तदा कोलाहलप्रत्ययो नत स्थात् नथा हि नगरादी बहुभिवणानामेकदोधारणे दूरस्थेनानभिव्यतागकारादिवर्ण विभाग कोलासमा श्रूयते। न च तच वर्णान्यस्य ध्वनिरूपस्य शब्दस्य श्रुतिः देलदानापि परम्परया शकाधुचरितवानुमानमाव । अस्तु वा वायु पौहत्य ककण्ठाघभिषितवार माध्यौ कृत्य शुकौयत्वा- शुमानमित्यस्वरगात् ककारादेरेकेकवे कल सवादिशात्यनुपपाया तथा भेद माधयति, किश्चेति, 'गवादिकमिति, गत्वादिजातेरा. वश्नकले व्यकिभेदोऽयावश्यक इति गूढाभिसन्धि, 'कोलाहलप्रत्यय- रति कोलाहलयपहार इत्यर्थ, 'बहुभि' अने, 'वर्णाना' बहना वर्षाना, 'दूरस्नेति, दूरस्थल हस्ताद्यपेचथा न तु गायशब्दापेक्षया स्वकर्णावच्छिन्नस्यैव शब्दस्य ग्रादिनि ध्येय । 'अनभिव्योति श्रम- भिव्यक्तकत्वादिजातिकमित्यर्थ , 'कोलाहलमा' अब्दसमूहमात्र, 'श्रूयते' यत् श्रूयते, नदेव कोलाहलव्यवहारविषय इति शेष (९) । तयाच वर्णवावान्तरकलादिजातिमत्तथा अप्रतीयमानाब्दममून- त्वमेव कोलाहलय तच गत्वादिजात्यभावे न सम्भवतीति भाव । পৰসনীলমলিলাললানিলিয়গিৰমূৰ হৰ দীঘল व्यवहारविषय इत्यत आह, 'न चेति, 'तत्र' कोसाइलव्यवहार- (३) भुतकण्ठाद्युञ्चस्तित्वमिति स । (१) इति भाव इति क.

·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े शब्दानित्यतावाद'। सम्भवति, तदभिव्यञ्जकभेरीताड़नादेरभावात् । न च -वर्णाभिव्यञ्जका एवध्वनिव्यञ्जकाः, सन्निधानेऽपि श्रूय- माणे वर्णे तच्छ्रवणप्रसङ्गात्। न च वर्णाभिव्यञ्जक- वायुभिरेव दूरे ध्वनिमात्रमभिव्यज्यते, कव्यञ्जकस्य गव्यन्जन इव वर्णव्यञ्जकस्य ध्वनिव्यञ्जनेऽसामर्थात् तत्समर्थशवादेरभावाच । न च तत्र शब्दत्वमेव प्रती- यते न शब्दः, व्यक्त्यग्रहे जात्यग्रहात्। न चाभिव्यञ्जको वायुरेव कोलाहलत्वेन प्रतीयते, शब्दत्वेन प्रत्ययात् स्यले, 'नदभिव्यञ्जकेति ध्वन्युत्पाद केत्यर्थः, ध्वनौनामनित्यतया() यथाश्रुतामङ्गतेः । 'ध्वनियन्त्रकाः' ध्वन्युत्पादकाः । 'दूर इति दूरत्वमहकारादित्यर्थः, तथाच मविधानेऽपि ध्वनिर्जायत एव व्यञ्जकाभावात् न श्रूयत इति भावः । ननु फलबत्ताहरवोपहि- तानां वर्णव्यञ्जकानामेव तत्र सामर्थ्य स्यादित्यत आह, 'ततमम- ति ध्वनिजनकेत्यर्थ , तथाच तृप्तकारणं विना कथं तत्र ध्वनिः स्यात् । न चाच ध्वनौ शङ्खादेन कारणत्वं किन्तु एतद्विजा- सोयध्वनावेवेति वायं। गौरवात् मानाभावाचेति भावः । ग्टह्यमाणन्यक्तिकशब्दत्वमेव कोलाहलत्वं स्थादित्याशक्य निराचटे, 'न चेति । 'अभिव्यञ्जकेति ककारादिव्यञ्जकेत्यर्थ , अग्राह्यमाणा- न्योन्यभेदिकाः परस्पर विभिन्त्रा: गकारादियक्रय एव कोलाहल- (१) ध्वनीमामनित्यत्वोपगमादिति ख.।

·880 तत्वचिन्तामणी सविधावपि तथा प्रत्ययग्रसङ्गाचं । गकारादिग्रहेऽपि तेषां परस्परभेदामहात् कोलाहलधीरिति चेत्, न, तेषु वैधाभावात् तदभावेऽन्योन्याभावस्थाभावात् स्वरूपग्रहणात् समीपे वहुगकारेषु भेदाभावेन तद- ग्रहे कोलाहलधीप्रसङ्गाच्च । अनेकवर्णोच्चारणस्य त - तुत्वे दूरेऽपि तदप्रत्ययापत्तेः । तस्मादवश्यं गत्वादि- जातिरुपेया यदग्रहे गकारादिग्रहेऽपि कोलाहलबुद्धि- व्यवहारविषय इत्याशकते, ‘गकारादौति, 'परस्परभेदायहादिति परस्परनिष्ठो यो भेदस्तस्थायहादित्यर्थः, वैधान्योन्याभावस्व- रूपान् भेदान् क्रमेण विकल्य दूषयति, 'तेविति, गवादिजातेस्व- यानभ्युपगमादिति भावः । तदभावे' वैधाभावे, 'अन्योन्याभाव- स्थाभावादिति अन्योन्याभावस्य वैधाव्याप्यत्वादिति भावः । ननु वैधयान्तराभावेऽपि स्वरूपमेव तादाम्येन वैधर्म्यमस्तु स्वरूपमेव वा भेदो वाच्यः तस्य भेदत्वेनाग्रहात् कोलाहलप्रत्ययः स्यादित्यस्ख- रमादविद्यमानभेदाग्रहो नियामको विद्यमानभेदायही वेति विकल्प्य पाये दोषमाह, 'समीप इनि, 'बहुगकारेषु' बहुभिरुच्च- रितेषु गकारेषु, 'तदग्रह इति, तद् च तवान्यथाख्यात्यापति- रिति भावः । द्वितीये दोषमाइ, 'अनेकेति, 'तद्धेतुत्वे' कोला- हलधौहेतृत्वे, 'दूरेऽपौति, बहुभिरेकदा गकारोच्चारणेऽपौति शेषः, 'अवयं गवादिजानिरिनि, गत्वादिजात्यभ्युपगमेऽनेकगकारादिव्य किरगत्या पिशतीति भावः । ननु सन्तु कोलाहलबुद्धि-व्यपदेशान्यm ·शब्दास्यतुरोपखण्डे शब्दानियतावादः । 888 व्यपदेशौ । अस्ति च शब्दस्य कोऽपि च जातिविशेषः -श्रोत्रग्रायः यस्मात् माच्यादिदिग्देशविशिष्टशङ्खमभव- त्वमनुमीयते, अव्यपदेस्यत्वेऽपि इक्षुधौरादिमाधुर्या- वान्तरवत्तत्सत्त्वात् । अन्यथा दिग्देशविशिष्टशङ्खा- दीनां ग्रहे श्रोत्रस्यासामर्थ्यात् तत्प्रतीतिर्न स्यादेव । तथापि गत्वादिना परापरभावानुपपत्त्या शुकादि- थानुपपत्त्या गवादिका जातयः एवमपि शुकादिप्रभवा एकैका एव मन्त ककारादिव्याय इत्यत पाह, 'अस्ति चेति, 'यस्मात्' जाति- विशेषाद्धेतोः, 'प्राध्यादौति, तथाच शुकककारत्वस्यापि तत्तद्देश- प्रभवत्वरूपवेजात्यभेदाझेद इति भावः । ननु प्राचौमभवत्वादेर्जाति- रूपत्व एव तदायककारादीनां नानालं तदेव कुत इति चेत्, न, प्राच्यादिमभवशुकौयायेकैकककारादिविषयकत्वेनैव तादृशव्यक्तिग्र- हेऽपि प्राच्यादिप्रभवत्व-तदप्रभवत्वमन्देहात् प्राच्यादिप्रभवत्वादेर्ग- वादिव्याग्यजातिविशेषत्वावश्यकत्वात् जातिविशेषस्वीकारे च दोष- वात् तादृशणात्यग्रहकाले एव तादृशसंशयोपपत्तेः, इत्यच्च कदम्ब- गोलकन्यायेन शब्दोत्पत्तौ अन्यथा एकव्यक्ती प्राचौभवत्वादेरसम्भ- वात् वौचि-तरङ्गन्यायेनोत्पत्तौ च देशान्तरेऽपि तादृशशब्दजन- ब्दोत्पत्त्या देशान्तरजन्यतावच्छेदकजात्या मङ्करप्रसङ्गाच्च, 'मोति दृष्टान्तार्य, शुकादिकमपि बोध्यं । 'श्रव्यपदेस्यत्वेऽपि' कस्यचित् पदस्थ प्रतिनिमित्तलाभाववत्त्वेऽपि, 'तत्मत्त्वात्' प्रायादिप्रभववजाति- मत्वात् । 'अन्यथा' तादृशवैजात्याखौकारे, 'परापरभावानुपपत्त्येति ·982 तत्त्वचिन्तामणौ गकारादिपु न जातिविशेषा इति चेत्, शुककका- रादिषु कत्वादिव्याप्या नानाजातिभिन्ना तया प्रत्येकं. शुकककारादिपु शुकादिप्रभवत्वमनुमाय तद्यवहार, न तु शुकककारादिषु एका जातिरस्ति शुकप्रभवत्वा. अनुमापिका तयवहारकारिका वा, गत्वादिना सकर- प्रसङ्गातु, गत्वन्तु न माना अननुगतत्वेन ततोऽनु- गतव्यवहारानुपपत्तेः । अतएव तारत्वमपि गत्वादि- व्याप्य व्यापकभावानुपपत्त्येत्यर्थः, गत्वशून्येऽपि खकारादौ शुकादि- प्रभवत्वजातिमत्त्वात् एकादिप्रभवत्वशून्येऽप्यन्यप्रभवगकारादौ गत्वा- दीनां मत्वादिति भावः । 'तया' गलव्याप्यनानाजात्या, शुकादि- प्रभवत्वं एकादिप्रयोज्यत्वं, एवं देशप्रभवस्वमपि देशप्रयोज्यत्वं, अन्यथा कर्णभकुन्यवछिन्ने शब्दजन्यशब्दे तज्जन्यवाभावादलमक- तापत्तेः, हकप्रयोज्यत्तिश्च जातिविशेषः एक-तदेशजन्यताव- छेदकभातिव्यापक एव, नादृाजातेः शुक-तद्देशजन्यतावच्छेदक- जात्यानुमानञ्च व्यतिरेकिणेवान्वयसहचाराभावात्, तादृशजन्यता- वच्छेदकजात्यमुमानन तदन्यदेभामभवत्वेऽपि मति नद्देशप्रभवत्वा- दिना व्यतिरेकिणेव । 'तयवहारः शकादिप्रभवोऽयं गकार इति यवहारः, 'महरप्रसङ्गादिति गत्वाभावयति खकारे हकप्रभवत्वस्य सदभाववति पान्यप्रभवगकारे गत्वम्य च सत्त्वात् शुकमभवगका नयोः ममावेमाचेति भावः । 'नाना' शुकमभवत्वादिव्याय-विन भेदेन माना, अनुगततयतवहारानुपपत्तेरिति भावः । यद्यपि ·पशब्दावतुरीयखण्हे शब्दानियतावाद । व्याप्यं नाना न तु गत्वं, तन्निश्चयेऽपि गत्वसन्देशच व्याप्यतावच्छेदकरूपानिश्चयात् । न चानुगतव्यवहा- रानुपपत्तिः, सजातीयसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेद- कत्वेनानुगतेन नानानारत्वेधनुगतव्यवहारसम्भवात्, तदजाने व्यवहारासिद्धेः। तारत्व-मन्दन्वे न जाती सप्रतियोगिकत्वात् इति चेत्,न, तारत्व-तारतरत्वादय- उत्कर्षादिरूपा जातिविशेषा एव ते चाश्रये गृह्य- माण एव गृह्यन्ते न तूत्कर्पावध्यपेक्षाः यथा मधुर- ककार-खकारमाधारणशकप्रभवत्वप्रकारकानुगतव्यवहारानुपपत्तेस्त- पापि माम्यमेव तथापि तादृशानुगतबुद्धिरप्रामाणिकौत्यभि- प्रेत्येत्युतमिति भाव । गकारानुगतव्यवहारातुप- पत्तेरेव, 'न तु गवमिति', नानेति शेष । ननु तारत्वादेर्ग- खादिव्याप्यत्वे तत्रिथयो न स्यादित्यत आह, 'तविश्वयेऽपौ- ति तारवादिनिश्चयेऽपौत्यर्थ , 'व्याप्यतावच्छेदकेसि मारवादि- निष्ठगत्वादिव्याप्यतावच्छेदकरूपाभावादित्यर्थ , तारलादेर्वायुधर्मा- बेनाध्याप्यत्वादिति भाव । ददन्त पररीत्या पर प्रत्युत्तर, वमने तु व्याप्यवेनाजानदशायामेतादृप्रनिश्चयेऽपि मगयोपपत्तिध्यिा । "श्रमुगतव्यवहारानुपपत्ति' ककार-गकारादिसाधारणतार-इत्या- “कारकानुगतयवहारानुपपत्ति । 'मप्रतियोगिकखात्' अवधिनिरूप- धौननिरूपण कलात् । 'न ठूत्कर्षावधमेचा 'नटकांवधि- । .

·तावपिन्नामको तरत्वादय उत्कर्षव्यवहारं इतरसापेक्षाः कुर्वन्ति तथा मन्दाद्यपेक्षया तारत्वादिव्यवहार, उत्कर्षस्तु जा- तिरूपादन्योऽसम्भावित एव, गकारे तु नैवं, अन- न्यथासिद्धभेदप्रत्ययबलेन वक्तृविशेपानुमानबलेन च तत्सिद्देर्गत्व-कत्वव्याप्यतन्नानात्वस्वीकारात् । तवापि विषयिष्येव तत्प्रतीतिः । 'तारत्वादिव्यवहारमिति, नारवादि- जातयः कुर्वन्तौति शेषः । अतः तारत्वादीनां जातित्वे सिद्धे व्यवहारार्थमवध्यपेक्षायां न दोषः। एवं विलक्षणप्रतीतिवस्तात्तुल्य- वृत्तिकत्वेऽपि तारत्वं मन्दत्वच जातिदयं घटत्व-कल -कलमवादौ माना- भाव इति न लेतादृशजातिदयमिति सम्प्रदायः । ननु नाना- गकारेषु उपाधिनैव गकारानुगतमतिरस्तु नत्कथगनुगतश्यवहारा- न्यथानुपपत्त्या व्यापकजातिवं गत्वस्येत्यत आह, 'गकारे तु नैवमिति, 'नेवं न व्यापकजातिकम्पकाभावः, प्रच इतमाह, 'अनन्यथेति अनुगतधर्मावगाहिप्रत्ययबले नेत्यर्थः, ककार-खकारादिमाधारण- शुकीय इत्याकारकानुगतप्रतौतिस्वसिद्धेति भावः । ननु देवदत्त- प्रभवत्वाद्युपाधिनवानुगतबुड्युपपत्तौ किन्तत्प्रभवत्वजात्येत्यन आहे, 'वनिति वनादिविशेषो देवदत्तप्रभवलादिः, तथाच वकृविशेषरूपो- पाधिरपि न जातिविशेषं विना मिहातौति तत्वौकार आवश्यक- इति भावः । 'तन्नामावेति शुकौयवादेर्गव-कवव्याप्यनानाजातित्व स्वीकारादित्यर्थः । केचित्तु 'गकारे तु नैवमित्यम्य यथा कत्व-खत्वादिव्याप्यनाना- ·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दानियतावादः । 98५ वायुत्तित्वे शुकादिककार-गकारादिव्यञ्जकवायूनां -विजातीयत्वं वाच्यं तथाच ककारव्यञ्जकवायुत्व- व्याप्य) यदि शुकवर्णाभिव्यञ्जकवायुत्वं तदा शुक- गकारव्यञ्जकवायौर) न स्यात्, अथ व्यापकं तदा सव्व एव कव्यञ्जकवायवः शुकवर्णाभिव्यञ्जकवायवः जात्या शुकप्रभवत्वमनुमाय शकीयककार-खकारादिमाधारणेषु शुकीयत्वव्यवहारस्तथा शुकौये गकारे गत्वव्यायनानाजात्या शकीय- लमनुमाय न नयवहारोऽपि तु गत्वव्याप्यैकजात्यैवेत्यर्थः, शुकीयत्व- व्याप्यतायां किं प्रमाणमत-पाह, 'अनन्यथामिद्धेत्यादि, तथाचानु- गतप्रतीतिनिहाय गत्वादिप्रतीतिनिर्वाहाय च गत्वजातेः शुक- तदन्यगकारमाधारणत्वेऽनायत्या तयाप्यत्वमिति भाव इत्याहुः । अपरे तु यन एक एव शुकीयो गकारस्तचैकव्यक्तित्तितया शकीयत्वस्य जातिवाभावाब्जात्या शुकप्रभवत्वमनुमाय शकीयत्व- व्यवहारो नेत्यान, 'गकारे तु नैवमिति, एतन्मते च गत्वादेः शकीयत्वजातिव्यापकत्वे किं मानमिति प्रदायां समाधत्ते, 'अनन्यथे- त्यादि पूर्वानार्थकमित्याः । 'तवापोति, 'वायुवृत्तिवे' शकीयवा दिजातीनां वायुकृतित्वे, 'विजातीयवं गकारत्यञ्जकवायुविजातीयत्वं, 'न स्यादित्यस्य शुक- (1) ककारादिप्यञ्जकवायुत्वव्याप्यमिति कः । ( शुकककारख्यचक्रवायाविति का ·सावचिन्तामणौ स्थुस्तस्मादायुतित्वेऽपि तासां नानात्वमावश्यर्फ । अथास्तु स्त्री-पुंसादिंगकारभेदस्तथापि यावतभेद- मनन्ता एव नित्या वर्णाः प्रत्यभिधानादिति वेत, अल्युत्पाद-विनाशपतीतो सत्यामपि स एवायं गकार- इति प्रत्यभिज्ञा, अस्ति हि तदनन्तरमप्युत्पाद-वि- नाशप्रथा । न चोत्पादप्रतीत्यभेदप्रत्यभिनयोरन्यत- रस्य परस्परं विहायान्यद्बाधकमस्ति, न वानयोः परस्परं बाध्य-बाधकभावे विनिगमकं येनकधान्त- वेनाविरोधः स्यात् । कथं वा भेदाभेदज्ञानयोरन्य- वर्णाभिव्याचकवायुवमित्यादिः, 'तामा' शुकीयत्वजातीनां, उत्पा. दादिप्रत्यय-प्रत्यभिज्ञायोः परस्परमतिबन्धन प्रत्यभिजाया व्यक्तयों- दायगाधिवासमभवेनानायत्या तन्नातौयाभेदावगाहनाच्छब्दस्य नि- त्यतायां न प्रमाणावमिति समवधत्ते, 'अस्युत्पादेव्यादिना 'प्रमाण- यितुं न शक्यत इत्यन्तेन । ननु यदि व्यक्तिभेदभानांजाने प्रत्यभिज्ञा तदैवाविरोधाय प्रत्यभिज्ञाया विषयभेदकल्पना युज्यते तदेव न, परन्तु यदोत्पत्त्यभेदव्याप्यतया नज्ज्ञानकाले कदाचियक्तिभेदग्रह- एव प्रथमतो जातस्तदा तत्प्रतिबन्धकमात् प्रत्यभिज्ञा न जायत- एवेति विनिगमनाविरहेणौभयोरेव प्रमाणतया प्रत्यभिज्ञाया- नित्यले प्रमाणत्वमलसेवेत्यत आह, 'ऋथ वेति, नथाप तादृ । भेदयापि तदुत्तरक्षणेऽनुभवमिद्धा प्रत्यभिजाविषयभेदकल्पना ·शम्दायतुरीयखरहे शब्दानित्यतावाद । 889 चावधारितं परस्परप्रतिबन्धकत्वं परिभूय प्रथम तयो- रेकसत्त्वेऽप्यपरोत्पत्तिप्रसङ्ग इति सङ्कटप्रविरत्वेन प्रत्य- भिज्ञानं शब्दनित्यत्वे प्रमाणयितुं न शक्यते । नन्वे- वमुत्पत्तिमत्वादिनाप्यनित्यत्वसिद्धिः कथं, इत्थं, उत्पा- दादिबुद्धि-प्रत्यभिन्जयोरप्यवश्यं विषयभेदः, एकविप- यत्वे विरोधेनेकानन्तरमपरानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । एवञ्च भेदे भासमाने प्रत्यभिज्ञायाः सजातीयत्वं विपयो न व्यक्त्यभेदः। न चैवं तज्जातीयोऽयमिति स्यात् न तु सोऽयमिति वाच्यं । तज्जातीयत्वप्रतीतेरपि सोऽय- मित्याकारदर्शनात् यथा सैवेयं गाथा तदेवेदमौषधं बहुभिः कृतं मयापि प्रत्यहं क्रियमाणमस्तीत्यादौ। न विना कय स्यादित्यर्थ, 'इति मटेति, तथाच प्रत्यभिज्ञा नजा- सोयाभेदावलम्बनेति भाव । ननूत्पादादिप्रत्ययानामेव विषयभेद. कल्प्यतां विनिगमकाभावात् इत्यश्च कथ तेषा शब्दानित्यत्वे प्रमाणा- समित्याशङ्कते, 'नन्विति, सिद्धान्तयति, 'इत्यमिति, प्रत्यभिज्ञाया- स्तजातीयत्वावगाहने साधकमाह, 'एवञ्चेति, 'व्यत्यभेद.' तद्यक्तित्वा- वच्छिनप्रतियोगिताकभेदाभाव , 'इति स्यात्' इत्यभिलाप स्यात्। ननु गाथावृत्तितयक्तित्वमानुपूर्वाव इत्यञ्च तावदर्णसमूहस्यानुपूर्वी वे नस्य च नित्यैकतया तइत्त्वावच्छिनाभेदविषयत्वेनैवोपपत्तौ तत्प्रत्यभि- जायास्तम्नातीयत्वावलम्बनमसम्भवदुतिकमेवेत्यत श्रानुपूर्वा नाना- ·বাঘিনালী हि नावहर्गमाघमानुपूर्वी, जरा-राज-नदी-दीना-1 दिपु तन्नानात्वात्, किन्तु तदुचारणानन्तरमुच्चारणं-- तजजानानन्तर जानं वा तच नानेति तहती गाथापि नानव । नचाभेदे भासमाने उत्पादादिबुधिरेवान्य- स्योत्पादादिकमयगाइते, गकारगतत्वप्रतीने(न्तत्व- प्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः, अभेदे भासमाने तविरुद्ध- धर्मवावधमानुदयात् विनिगमकाभावेनोभयस्यापि वमेव माधयति, 'न हौति, 'तच नानेति, तथाच तादृशानुपूर्ध्या- জননয়গিনিমা নানুমাৰীৰিমিg- वैशिघ्यावगाहित्वं न सम्भवति तादृशानुपूर्या ददानौमसत्त्वेम विशेषणविषयकतदानासम्भवात् अतस्तादृशानुपूर्वी समानातीयानु- पूर्ववच्छिषभेदाभाव एव विषयो वाच्यः, तथाच नदेव नजातीय- लावगाहनमिति भावः । 'इति' इतिहेतोः, 'तदती' नादृशानु- पूर्वोमती, 'गकारगतब तोते.' पूर्वानुभूतगकारागिनोऽयं गकार- इति प्रतीतेः, 'अभेदे भासमाने' प्रथमं भेदाभावरूपविशेषदर्शने विरोधिनि मति, 'नबिरुद्धधर्मवत्त्वभमानुदयात्' तद्विपरीतज्ञानानु- दयात्, “विनिगमनाविरहेणेति,(२) उभयोर्याथार्थश्च उत्पादादि- प्रत्ययस्य नदीयोपादानादिविषयकवे प्रत्यभिज्ञायाय नष्नातीयवाः । (V विनिगमकाभावेनेत्यत्र विनिगमनाविरहेणेति कस्यचिन्मूलधुस्तकस्य पाठ।

·१५. K तत्त्वचिन्तामणी तारत्वादिविरुद्धधर्मसंसर्गाच्चानित्यत्वे सैवेयजुर्जरीत्या । दिप्रत्यभिन्ना तज्जातीयत्वविषया तथा वर्णप्रत्यभि- ज्ञापि। अन्यथा वनयोऽपि नित्याः स्युः उत्पत्ति-वि- 'आदिना विपञ्चौमझतेरुपग्रह, सहकारिविशेषवशात् यन्त्रादेरपि वर्णोत्पादकत्वमते चेदं। ननु दिग्देशप्रयोज्यधर्मस्यासाधारणपद भक्यतानवच्छेदकत्वान्नातिलानुपपत्तिरियन श्राह, 'अव्यपदेण्यले- पौति अमाधारणपदशक्यतानवच्छेदकोऽपौत्यर्थः, 'माधुर्यावान्तर- बदिति, अन्यथा दिगादिप्रयोज्यमानौनाममावे, न स्यादेवेति, तथा तादृशमात्यनुरोधात् गकारव्यतौनां नानात्वावश्यं गकाराद्यनुगत- मत्यर्थ गत्लादिजातिरभ्युपेतव्येति तदवच्छिन्नाभेदवि यस्येव प्रत्य- भिशा भविष्यतीति न्यापमतनिगः । गाते, 'तथापीति, 'परा- परेति, शकीयबादिकं कलममानाधिकरणजातिभिवं अव्यभिचा- रिकलव्यभिचारिबात् रूपलादिवइटवादिवदेति भावः। ककारगत- एकीयत्वस्य कवायभिचारित्वादुकहेतोः स्वरूपामिद्धिरित्यागयेन परिहरति, 'शुकेति । ननु कलादियायायाः शकीयत्वजाते नावे ककारादावनुगत. कौयत्व्यवहारः कथं स्यादत साह, 'तथा ति( तादृमनानाजात्या चेत्यर्थः, 'शुकादिप्रभवा तायोज्यलं, भरते, 'न चेति,(२) निरस्थति, 'गत्वादिति, गवं विना शकीयत्वं खकारे कोयत्वं विना च गर्न स्वीकारे वर्तमानं शुकीय- भ नकार मियः महीर्णमिति भावः। तयश्चत्र 'लया चेतिपाठ चिन्मलपुस्तके वर्तत इति । दृश्यारयाने 'न वियत्र न चेतियाठो युज्यते ।

·शन्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादः । B५१ ननु साइ>भिया गवादिकमेव शुकौयत्वादिव्याप्यं नाना कथं नोच्यते इत्यत शाह, 'गवन्विति, 'अननुगतत्वेनेति, यद्यपि नाना- भिरेव गत्वजातिभिर्मकारेषु कण्ठावच्छेदद्यविलक्षणप्रयत्नप्रभवत्वमनु- माय तेनैव गणेशशकतावच्छेदकजातिमवर्णत्वेनैव वा(१) अनुगतगकार- व्यवहारः सम्भवत्येव तादृमोपाध्यप्रतिमन्धानेऽपि गकारानुगतमत्या अनुगतत्वस्वीकारे तु शुकप्रभवत्वाद्युपाधेरप्रतिसन्धानेऽपि शकोक- गकारादिनानावणेष्वनुगतमत्यनुरोधात् तेवपि शुकप्रयोज्यजाति- प्रसङ्गो दुर्वारः, तथापि शुकादितत्तत्प्राणिप्रयोज्यजातिर्यदि कला- दिपञ्चागजातिव्यापिका तदा प्राणिशतसमुच्चरितेषु ककारादि- पञ्चाशद्वर्णषु तत्तत्प्राणिप्रयोज्यजातिशतखौकारेऽनिरिमपञ्चामज्जा-' तिकल्पनागौरवं स्यात् कलादिपञ्चाशज्जातीनां तत्तत्प्राणिप्रयोज्य- जातिव्यापकले त प्राणिशतसमुच्चरितेष्वपि कादिपञ्चाशवर्णषु कल्ला- दयः पञ्चाशदेव जातयो न तु मतानि इत्येव गत्वादिजातेरनुगतले मूलयुक्तिः, ददन्तु बोध्यं कवयाप्यशकप्रभव-तत्तद्देशप्रभवतारत्वमेकं एवं खकारादिवर्णान्तरेष्वपि जन्यतावच्छेदकजातेरननुपगमेऽपि आत्यभावादन्यथा भएकोयत्व-तद्देगप्रभव-तारवादीनां जातिमाङ्क- उपत्तेः शकप्रभवत्व-तद्देशप्रभवत्व-तारवजातीयमाक्षात्कारप्रतिबन्ध- कतावच्छेदकशन्दजातिवाद्युपाधिभिरेव ककारादिग्विवान्यदेशीय- ककारादिष्वपि शकीयवाद्यनुगतबुद्धेः सम्भवात् शुककत्वमेव सामान्य तयाप्यच्च तारत्व-तद्देशप्रभवत्वमेकं शुकगकारस्य तद्देशानभवतारम्य , मवेन जातिव्यस्वीकारे साकादित्यपि वदनि । 'श्रतएवेति (१) गपदेन गणेशबोधनादिति भावः ।

·५२ तत्वचिन्तामणी . गत्वादेरनुगतत्वादेवेत्यर्थ , ननु तारत्वस्य गवयाप्यत्वे तन्निश्यदशा गवसन्देहो न स्यादिरोधिव्याप्यनिश्चयस्य सत्त्वादत आह, 'तनिश्चय इति, 'व्याप्यतावच्छेदकरूपानिश्चयादिति, नाद्र्ष्येण लिङ्गदर्शनस्यैव याप्तिस्मारकत्वात् इति भावः। व्यापकमामानाधिकरण्यरूपव्याश्य- भिप्रायेणेव वाय ग्रन्थ. । ननु तारत्वस्य नानाले ककार-गकारादिषु नार इत्यनुगतव्यवहारः कथं स्यादित्यागने, 'न चेति, परिहरति, 'मजातीयेति, इत्यञ्च तहकारादय शब्दस्तार इत्यत्र पञ्चम्यर्थः तादी, तच शब्दशाक्षात्कारप्रतिवन्धकतावच्छेदकजातिमत्पर्य्यवसितस्य तार- पदार्थस्यैकदेशे शब्देऽश्चितं, तेन गकाराद्यात्मकशब्दमाक्षात्कारप्रतिब- न्धकतावच्छेदकजातिमानयं मन्द इत्याकारकस्तचान्वयबोधः। न प महत्वादिगतोत्कर्षस्येव तारत्वस्यापि मावधिकल्वे बाधकाभावाद- बधित्वमेव पञ्चम्यर्थ इति वाच्यम् । तथा सति तहकारापेक्षया मन्दापि वर्ण तद्नकारात्तारोऽयमिति प्रयोगापत्तिः तादृश्वर्णगतो- त्कर्षस्यापि खापेक्षया मन्दशब्दान्तरमाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेक- लात् नगकारावधिकत्वाच्च अन्यथा तहकारादमौ मन्द इत्यपि प्रयोग- स्तत्र न स्यात्, यदेव हि वैजात्यात्मकापेक्ष्या तारत्वं तदेवान्यापे- पया मन्दवमित्यभ्युपगमात्, अतएव कुवलयमहत्त्वादुत्कृष्ट विल्वमहत्त्वं इत्यचापि पञ्चम्या नावधित्वमर्थम्तथा मति विज्वमहत्त्वादुत्लाष्टं कुब- सयमहत्त्वमित्यपि प्रयोगापत्ते कुवलयनिष्ठस्य सर्षपाद्यपेक्षयोत्कर्षस्य विश्वमहत्वावधिकबनियमादन्यथा विलमहत्त्वादपकट कुवलयमहत्त। रत्यपि प्रयोगो न म्यादेकमहत्त्वापेच्या उत्कर्षस्यैवापरमहत्वापे पापकर्षरूपलान् किन्तु कुवस्तयमहत्त्वादिच्चमहत्त्वमुत्लष्टमित्यचापि ·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादः । ४५६ तादर्थ्यमेव पञ्चम्यर्थः, तच्च परिमाणमाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेद- कौमृतजातिपर्यवसितस्य उत्कर्षपदार्थस्य एकदेशे परिमाणेऽचितं, तेन कुवलयमहत्वात्मकपरिमाणगोचरसाचात्कारप्रतिबन्धकतावच्छे- दकौमृतजात्याश्रयो विल्वमहत्त्वमित्याकार एव तचाम्बयबोधः, साश्रयारत्तिद्रव्यममवेतत्वसम्बन्धेनोलष्टमहत्त्वस्यापकष्टमहत्वमाचात्कार रप्रतिवन्धकवादिति मियाद्यनुयायिनः । परे तु तुन्धव्यक्तित्तिकमपि तारत्वं मन्दत्वञ्च नैक किन्तु नातिद्वयमेव विस्तक्षणबुद्धिमिद्धत्वात् घटत्व-कलमलयो दे प्रमाण- विरहादैक्यस्खौकारात्तथाच गकारावधिकं यन्मन्दत्वं तदति तगका- रावधिकस्य तारत्वस्य विरहात्तगकारावधिकतारव्यवहारासम्भवाद- वधित्वमेव पञ्चम्यर्थः । न च तारत्वस्य मावधिकत्वे जातिवं न स्यात्, अप्रयोजकत्वादन्यथा संयोगादेः भावधिकत्वे गुणत्वं न स्यादिति । संयोगादयोऽपि निप्पतियोगिका एवेति किं न ब्रूयाः, एवञ्च कुव- लयमहत्त्वादुल्लष्टं विल्वमहत्त्वमित्यत्रापि नोक्तक्रमेणाचयबोधः कथि- नदिशा उत्सएमहत्त्वस्यापचयमहत्त्वसाक्षात्कारप्रतिप्रतिवन्धकल्वे प्रमा- णाभावात् भन्निकर्षविरहादेव महत्त्वावृतस्य जुट्रस्य परिमाणायह- सम्भवान् अन्यथा तवाग्यप्रतीकारात् घटमहत्त्वादुल्टाटगगनमहत्त्वमै- हिकसुखादुसष्टं स्वर्गसुखमित्यादौ तादृशबुद्ध्यसम्भवात् गगनमह- वादेर्घटमहत्त्वसाक्षात्कारं प्रत्य विरोधित्वात् किन्तु तत्राप्यवधित्वमेव पञ्चम्यर्थः, म चोत्कर्षपदवाच्यात्मक एवोत्कर्षपदस्थार्थ चितः, तथाच कुवलयमावावधिकं यदुत्कर्षपदवाच्यं तददिल्लमहत्त्वमित्याकारक- एव तत्रान्वयबोधः तत्तहुणार्थकपदोत्तरपञ्चम्यास्तत्तगुणान्वितखार्था- ·४५8 तत्त्वचिन्तामणौ वधित्वस्य नहुणोत्कर्षभिन्नात्तिस्वरूपसम्बन्धेनेव उत्कर्षपदार्थ धर्मिणि अन्वयबोधं प्रति माकाइबादेव विल्वमहत्त्वादुल्लष्ट कुवलयमहत्त्व- मित्यादिप्रयोगस्थासम्भवादिति प्राहुः । खतन्त्रास्तु तारबत्वमुत्कर्षवादिकञ्चाखण्डमेव धर्मान्तरं खौकुर्वा- णास्तस्यैव सावधित्वमाश्रयन्तः कथितव्यवहारमुपपादयन्ति, तञ्चिन्यं । शकते, 'तारखेति, “मप्रतियोगिकवादिति खेतरज्ञानाधौन- प्रत्यक्षमामान्यकलादित्यर्थः, ब्राह्मणलादिजाती व्यभिचारसत्त्वेऽपि स्वरूपासिया परिहरति, 'तारवेत्यादिना, 'उत्कर्षरूपा इति जातिले हेतुगर्भविशेषणं, अतएव वक्ष्यति, 'उत्कर्षस्वित्यादि, 'न लिति उत्कर्षस्य योऽवधिस्तज्ज्ञानमापेक्षा ग्रह्यन्ते इति पूर्वणान्वयः। नम्वेवमाश्रयग्रहोत्तरमेवायं तार इत्यादिव्यवहारः स्यादत आह, 'उत्कर्षव्यवहारमिति उत्कर्षार्थकतर-तमादिप्रयोगमित्यर्थः, 'दतर- मापेक्षा इति स्वधर्मिकया सजातीयगोचरमाक्षात्कारप्रतिबन्धकता- वच्छेदकजातिमत्त्वलक्षणोत्कर्षल बुद्ध्या महकता इत्यर्थः, 'कुर्वन्तीत्यस्य मधुरादिभब्दोत्तरमिति शेषः, प्रकृतिशक्ययोर्गुण-कर्मणोरन्यतरस्यो- त्कर्ष एव तर-तमयोरनुशासनात् इति भावः । 'मन्दाद्यपेक्षयेति मन्दादिज्ञानमपेक्ष्येत्यर्थः, 'तारत्वादिव्यवहारमिति, 'तारत्व-तार- तरत्वादयः' 'कुर्वन्तौति च दयमनुषज्यते, तथाचाश्रयमविकर्षा- दृह्यमाणेऽपि तारत्वादौ शब्दसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकजाति- वलक्षणतारत्व न ग्टहीतमतस्तदानौं न तारत्वव्यवहारस्ताद्रूयेणैव तारवादीनां तारपदभक्यतावच्छेदकलादिति भावः । ननु गका स्योत्कर्षवत्त्वे मधुरतरो रस इत्यादिक इव गतरः शब्द इत्यपि ·शून्दायतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावाद'। ४५५ व्यवहारः स्यादत आह, 'गकारे तु नैवमिति गशब्दे तु न मधुरादि- "शब्द दवोत्कर्षार्थकतर-तमादिव्यवहार इत्यर्थः, गकारस्य गपदशक्यता- नवच्छेदकतया सजातीयमाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकजातिमत्त्व- माघस्य तर-तमादिव्यवहारं प्रत्यकिञ्चित्करलादिति भावः। ननु गकारो नोत्कर्षवान् तर-तमप्रत्ययाप्रकृतिशब्दत्वादन्यथा कत्वादिना मदरप्रमशादत पाह, 'अनन्यथेति, 'भेदः' वैलक्षण्यं, 'वक्तृविशेषः शुका- दिः। ननु शकीयत्वाद्युत्कर्षस्य शब्दवृत्तिले कवादिभिः सार्यभिया नानात्वं वाच्यं तदरं व्यनकवायुनिष्ठमेकैकं लाघवात् तत्कल्यता आश्रयव्यङ्ग्यवलक्षणपरम्परासम्बन्धेनैव तादृशैकात्या गकारादिषु शाकीयत्वव्यवहारसम्भवादत पाह, तवापीति,शुकीयत्वादिजातेरिति शेषः। 'तामां' कोयत्वादिजातीनां, शकते, 'अथेति, 'अनन्ता एवेति, नित्याभिरेव तत्तवर्णव्यक्निभिस्तद्दतुरनुमानसम्भवादिति भावः। प्रत्य- भिज्ञानादिति स एवायं शकीयः ककार इत्यादिमत्यभिज्ञानादित्यर्थः, निरस्यति,'अस्ति होत्यादिना 'न शक्यते' इत्यन्तेन, 'बाधक अप्रामा- प्रज्ञापक, 'अनयोरिति स एवायं गकारो नायं तद्गकार इत्याकारक- भेदाभेदज्ञानयोरित्यर्थः, 'भेदोऽत्र वैधम्य, इदानीमुत्पन्नवादिकमि- त्यपि कश्चित् । 'सङ्कटमविष्टत्वेनेति नित्यतायाहकधर्मसाधकतया स- न्दिग्धत्वेनेत्यर्थः । ननूतदिगोत्पत्तिमत्त्वज्ञानमपि सङ्कटप्रविष्टमेवेति तदपि कथमनित्यत्वे प्रमाणीकर्तव्यमित्याशङ्कते, 'नन्वेवमिति, उत्तर- यनि, 'दत्यमिति, 'विरोधेनेति, पूर्वानुभूतव्यक्तिभेदस्वेदानौमुत्पादस्य व मिथो व्यावर्तकधर्मत्वेन परस्परग्रहविरोधित्वादिति भावः। वि- पथभेदमाह, 'एवञ्चेति 'न व्यक्त्यभेदः' न पूर्वानुभूततत्तयक्तित्वाव- ·साँवचिन्तामणौ ५ -छिन्नाभेदः, इति स्यात्' इत्याकाराभिलापः स्यात्, 'तजातीय- वेति । न चैवं तज्जातीयोऽयं गकारः मोऽयं गकारइत्यनुभवयों लवण्यानुभवापलापप्रमङ्गः, प्रथमे नहृत्तिगत्वजात्यवच्छिन्नस्य द्वितीये तहत्तिगत्वावच्छिन्नस्याभेदः मन्निकटगकारे भामतइत्येव स्फुटतरवै- लक्षण्यसम्भवात् । यनु तज्जातीयोऽयं गकार इत्यत्र गलजात्यव- छिनस्य स एवायं गकार इत्यच गत्वावच्छिवस्य चाभेदो भासते इत्येव वैलवानमिति तत्तुच्छं, तथा सत्ययं घटी घटदत्यवाय गकारो गकारइत्यन्वयस्य उद्देश्यविधेयतावच्छेदकयोरेक्येनासम्भवा- पत्तेरिति ध्येयं । ननु श्रानुपूर्वी विशेषावच्छिन्नतनवर्णस्तोमपर्यव- मितयोः पूर्वापरगाथाव्यस्योरेवाभेदसम्भवात् मैवेयं गाथा इत्यध शब्दनित्यतावादिनां मने तजातीयत्वस्यावगाहनमसिद्धमत शाह, 'न दौति, मौनिशोकस्यानुपूवौं सम्पादयितुमाह, 'तज्ञानेति, व्याख्याततत्त्वमेतत् । ननु मविकष्टगकारस्य प्रत्यभिज्ञायाः पूजा- नुभतव्यक्त्यभेदमिवावुत्पत्तिमन्वप्रतीतावन्यदीयोत्पत्तिर्भासते इत्येव विषयभेदः किं न स्यादित्यागकते, 'म चेति, निरस्थति, 'गकार- गनवेति, 'अभेद इति पूर्वानुभूतव्यत्यभेदस्य निथयदशायां नदि- रुद्धस्येदानीमुत्पधमानबादिधर्मस्य भ्रमामम्भवादित्यर्थः, पूर्वानुभूत- नयतिलयाधुनातनोत्पत्त्यभावावच्छेदकतया तयाशिवस्यैव व्यावर्तक- धर्मदर्भनविधयाऽधुनातनोत्पत्तिमत्त्वभ्रमविरोधित्वादिति भावः। ननु नक्रियावदेनाधुनातनोत्पत्यभावस्थानियदमायामेवाधुनायम- पिनो गकार इति धगे याधकाभाव इत्यत आह, "विनिगमकेतिक 'उभपयेति स एवापमिदानीमुत्पघोऽयमिति जानदयस्येत्यर्थः ।

·शब्दास्यतुरौपखण्ड़े शब्दानियतावाद । પૂ. नाश तारत्वादिग्रतीतीनां प्रत्यभिज्ञानवलेनौपाधिक- त्वात् । न च वर्णेषु तारत्वेनैव भासमाना ध्वनय- उपाधयः सम्भवन्ति, न तु ध्वनिषु वर्णास्तज्जनककण्ठ- ताल्वाद्यभिघाताभावादिति वाच्यं । वर्णोच्चारणदशा- यामपि गुर्जरीकादिजनकानामभावात् । तस्मात् उत्पत्ति विनाश-तारत्वादिप्रत्ययस्य प्रत्यभिज्ञानस्य च तुल्यत्वे इयोरपि नित्यत्वमनित्यत्वं वा। न चोभयोरपि पृच्छति, 'कुतस्तही ति, 'तस्या' प्रत्यभिज्ञाया , 'अभेद' पूर्वानु- भूतव्यत्यभेद , उत्तर, 'यत्रेति, 'क्वचित्' शुत्यादी, 'मा' नट्रजतमि- निप्रभिज्ञा, 'तदितरेति प्रत्यभिज्ञेतरम्य बाधकप्रमाणम्य बाध्या नेत्यर्थ । 'न तु भ्रान्त्यस्य व्यक्त्यभेदानवगाहितयेत्यादि , 'विशेषस्य' व्यक्त्यभेदस्य, 'दर्शने' विरोधिनि सतीति शेष । ननु गत्वादिकम- खण्डोपाधिरूपमेवारिखत्यत प्रतिबन्धिमाह, 'अपि चेति)। 'प्रत्यभिज्ञानबलेनेति मवेय गुर्जरीत्यादिप्रत्यभिज्ञावलेनेत्यर्थ , 'औपाधिकलादिति साक्षात्परम्परया वान्यनिष्ठोत्पादादिविषयक- वादित्यर्थ । 'उपाधय सम्भवन्तौति वर्णनिष्ठतया प्रतीयमानस्यो- त्पादादेराश्रया सम्भवन्तीत्यर्थ, 'तजनकेति ध्वन्युत्पाददमाया वर्णजनककण्ठाभिघाताभावादित्यर्थ । न च तदानी वर्णनुत्पादेऽपि स्मय्यमानतन्निष्ठोत्पादादिरेव साक्षात् परम्परया ध्वनौ भामत इति वाच्यम् । तदानी वर्णाभावे तत्मानिध्यरूपदोषविरहात् आश्रयमा- (१) गगु गत्वाचविषयकेत्यादि प्रतिबन्धिमा अपि चेतीत्यन्त पाठ क्वचित् टीकापुस्तके वर्तते, परन्वयमेव पाठ समीचीनत्वेन प्रतिभाति ।

·895 तत्त्वचिन्तामणी नित्यत्वमेव, उक्लन्यायेन प्रत्यभिजायास्तज्जातीयत्व- विपयत्वात् । किञ्च यदि व्यङ्ग्यः शब्दः स्यात् तद वाह्यालोकाभावे घटस्येव व्यञ्जकाभावे शब्दस्यानुप- लम्भात् तत्संशयः स्यात्, न विहेदानों शब्दो नास्तीति विध्यरूपपरम्परासम्बन्धविरहाच साक्षात् परम्परथा वा न भानसम्भव- इत्यभिप्रायात् । 'वर्णाचारणेति, तथाच वर्णाचारणदशायामपि न ध्वनेरुत्पादनियम इति भावः । इदन्तु समाधिसौक-दुक्कं । वस्तु- तस्तु वर्णानुत्पादेऽपि वायुनिष्ठोत्पादादेस्तनिष्ठतारत्वादिवेलचण्यस्य च ध्वनिनिष्ठोत्पाद-विनाश-तारखादिमतीतीनां माक्षात् परम्परया वा विषयत्वमम्भवादित्यपि बोध्यं । 'उभयोः' ध्वनि-वर्णयोः, 'उक्त- न्यायेनेति ध्वनौ माहात्सम्बन्धेनोत्पादादिप्रत्ययस्य भ्रमत्वप्रम नेत्यर्थः, 'प्रत्यभिज्ञायाः' मवेयं गुर्जरीत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः, 'सज्जातीयत्वविष- यत्वादिति तज्जातीयत्वादिविषयकत्वस्यैव त्वयानुमतत्वादित्यर्थः, 'तजातीयत्वादिपदात् गुर्जरोवाद्यवच्छित्रप्रतियोगिताकतत्तयत्य- भेदपरिग्रहः । ननु लाघवाइनेरपि नित्यत्वाभ्युपगमे साक्षात्सम्बन्धेनो- त्पादादिप्रत्ययस्य भ्रमलमेवोपेयत इत्यरुचेराह, 'किञ्चेति, वाह्या- लोकाभाव इति वाह्यालोकस्य घटादिव्यञ्जकस्याभावे इत्यर्थः, 'व्यञकाभाव इति विलक्षणवायुमंयोगरूपव्यञ्चकस्याभाव इत्यर्थः, 'नत्संभयः स्यादिति भन्दमंशयः स्यादित्यर्थः, “निश्चयः' प्रात्यक्षिक- तम्निययः, प्रतियोगि-तत्समन्निकर्यादौतरसकलप्रगियोग्युपलम्भकमा । सतानुपलमेरभावाहिकाया अभावादिति भावः । इदमण्यापाततः ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दानियतावादः । पूर निश्चयः तस्माद्यों न नित्योऽनित्यो वा सत्त्वे सम्भवात्। शब्दाभावप्रत्यवस्थले प्रतियोगिमधिकर्षादिमध्ये व्यचकवायुमंयोग- स्यापि प्रवेशेन तादृशानुपलब्धिसत्त्वात्(१) प्रभावभेदेन योग्यातुप- लधिभेदात् गाब्दैक्य स्थानुपादेयत्वात्। वस्तुतस्तु घटादिप्रतिबन्धिरेव शब्दानित्यत्वे मानं तत्राप्येकजातीयानां सर्वेषां घटानामेकत्वस्य नित्यत्तस्य च लाघवेनौचित्यात् अवयवसंयोगादीनां व्यञ्जकतयैवोप- लगभकादाचित्कवनिर्वाहात् उत्पादादिप्रत्ययस्यान्योत्पादादिमादा- चैव ननु तन्नाशवेन तत्समवेतनासत्वेन च नाग्य-नाशक- भावात् कपालनाशे घटनागस्य दुर्वारतया घटस्य नित्यत्वासम्भवः । न च जात्यादिनाशवारणाय स्वप्रतियोगिजन्यत्वस्य नाशकतावच्छेद- कसम्बन्धतया घटादेर्नित्यत्वेन प्रतियोगिजन्यलविरहादेव न नाश- इति वाच्यम् । लाघवात् स्वप्रतियोगिसमवेतत्वस्यैव नागकतावच्छे- दकसम्बन्धत्वादनन्तघटादिकल्पनायाः फलमुखत्वात् सत्त्वेन ध्वसत्वेन नाण्य-नाशकभावान्तरादेव जात्यादरनाश्यत्वोपपत्तेः अनन्तप्रतियो- गिजन्यत्वस्य नाशकतावच्छेदकसम्बन्धत्वकल्पनामपेक्ष्यातिरिकैकनाश्य- नामकभावकन्यनाया लघुवादिति चेत्, न, तुल्ययुक्त्या कपाल-कपा- लिकादेरपि नित्यत्वस्य सुवचनात् तन्नागेन घटादिनाशस्य दुर्वाच- वात् । किञ्चैवं सुखादिप्रतिबन्धिरपि तत्र मानं तचापि पूर्व. वर्षानुभूतमेव सुखमस्मिन्नपि वर्षेऽनुभूयत इति प्रत्यभिज्ञासचा- दित्यास्तां विस्तरः। 'न नित्य इति न ध्वंमाप्रतियोगीत्यर्थः, () वादृशानुपलब्धिसम्भवादिति ख•।

·४६. तत्त्वचिन्तामणौ सत्युत्पत्तिमत्त्वात, अस्मदादिवहिरिन्द्रिययमाद्यत्वे सति जातिमत्त्वात, अस्मदादिप्रत्यक्षगुणत्वाद्दा, आत्मैकत्व- प्रत्यक्षत्वपक्षे प्रत्यक्षविशेषगुणत्वात्, व्यापकसमवेत- साघवादाह, 'अनित्य इति ध्वमप्रतियोगीत्यर्थ, 'सत्त्वे मतीति, स्वमतेनाय हेतु , 'अस्मदादौति, नित्यगुणादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्त मानसेतरलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वार्थक, आत्मनि व्यभिचार- वारणय मानसेतरेति, श्राद्यान्यभिन्नशब्दस्य पचत्वात् पचताव- च्छेदकमामानाधिकरण्येन माध्यमिद्धेरुद्देश्यत्वादा न भागामिद्धि- षाय, सामान्यादौ व्यभिचारवारणाय 'जातिमत्त्वादिति, जातिपद ममवेतमाचपरमिति भाव । लाघवादाह, 'प्रसादादीति लौकिकमत्यचविषयगुणत्वादित्यर्थ , अात्मनि जात्यादौ व्यभिचार- वारणाय 'गणेति, नित्यगुणे च व्यभिचारवारणय विषयान्त । नन्वात्मेकत्व परिमाणयोर्यभिचार इत्यताह, 'श्रात्मकत्वेति, तत्परिमाणमपि बोध्य, 'विशेषगुणत्वादिति, लौकिकात्यचविषये- त्यचापि मम्बध्यते, 'व्यापकसमवेतेति विभुसमवेतेत्यर्थ । यद्यप्यत्र ध्यापकसमवेतेति व्यर्थ, तथापि व्यापकसमवेतविशेषगुणत्वात् प्रत्यक्ष- विशेषगुणवादिति हेतुद्रये तात्पर्य प्रथमे व्यापकत्व द्रव्यलव्याप्य- नातिरहितत्व, तेन भगवज्ञानादौ न व्यभिचार । न च द्वितीय- देतो पूर्वादभेद , अच विशेषपदस्य संख्या-परिमाणान्यपरत्वात प्रात्मममवेतान्यपरत्वादा, तब विशेषगुणपदस्य परिभाषिकताकार- वाम् अतएव गौरवात्तत्परित्यागेनान्यस्योपादान। यदा विशेषपद ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शब्दानित्यतावाद । मत्यविशेषगुणत्वात्, अनात्मप्रत्यक्षगुणत्वात्, अव्या- प्यत्तित्वात, ईश्वरज्ञानञ्च न तथा, तत्प्रयोककारणा- भावात, वहिरिन्द्रियव्यवस्था हेतुगुणत्वात्, भूतप्रत्यक्ष- प्रत्यक्षान्वितं तथाच प्रत्यचविशेषगुण इति षष्ठीसमासात् प्रत्यन- विशेषविषयगुणलादित्यर्थ फलित, प्रत्यनस्य विभेषोमानसेतर- लौकिकवरूप इति । न च तन्नये नौलादेरेकैकतया नित्यतया च घटादिरूपे व्यभिचार इति वाच्य। तस्यापि पचममत्वादिति न काप्यनुपपत्ति । एक एव हेतु परन्तु तन्मते रूपादेरेकैकतया नित्यतया च तत्र व्यभिचारवारणाय ममवेतान्त, प्रत्यक्षपदच्चारमनये भगवज्ञानादौ व्यभिचारणायेत्यपि द्रष्टव्य इति जव । 'अनात्म- प्रत्यक्षगुणवादिति प्रत्यक्षवे सत्यात्मान्यगुणत्वादित्यर्थ , आत्मैकवादौ व्यभिचारवारणयात्मान्येति, 'प्रत्यक्षपदानन्तर 'विशेषेतिपाठे प्रत्य- क्षविशेषोलौकिकप्रत्यक्ष इत्यर्थ, 'अव्याप्यत्तित्वादिति समवाय- सम्बन्धेनावच्छिन्नत्तिकवादित्यर्थ , मयोगात्यन्ताभावादौ नित्यरू- पादेरपि कालेऽवच्छिन्नत्तिकलात् नित्यरूपादौ व्यभिचारवारणाय समवायसम्बन्धेगेति । 'न तथा' नाव्याप्यत्ति, 'तत्ययोजकेति अव्याप्यत्तितामाधकेत्यर्थ , 'कारणाभावात्' प्रमाणाभावात्, परेषा शब्दस्याव्याप्यत्तित्वे विवादात् । हेवन्तरमाह, 'वहिरिति वहि- रिन्द्रियगाह्मराणत्वादित्यर्थ , 'भूतप्रत्यचगुणलादिति प्रत्यचत्वे मति भूतगुणलादित्यर्थ , प्रात्मकत्व-परिमाणयोर्यभिचारवारणाय मतेति, (७ तथाच पक्षे पक्षसमे व्यभिचारोन दोषायेति भाव ।

·४६२ सत्त्वचिन्तामणौ गुणत्वात, उत्कर्षापकर्षशब्दप्रतिनिमित्तजातिमत्त्वा- प्रत्यञ्च लौकिकं बोध्यं । 'उत्कर्षापकर्षशब्दप्रवृत्तिनिमिनेति उत्कर्षापकर्षपदशक्येत्यर्थः, 'प्रवृत्तिनिमित्तेति यथाश्रुतन्तु न मङ्ग- छते उत्कर्षापकर्षयोरेव जातिरूपतया जातिनिष्ठधर्मस्यैव तत्पब- तिनिमित्तलात्, अत्रोत्कर्षपद शक्यजातिमत्त्वमात्रोक्तावाकाशादि- महत्त्वे व्यभिचार इत्यपकर्षपदशक्येति जातिविशेषणं, तावन्मा- घोक्तौ यणुकपरिमाणापेक्षयापकृष्टे परमाणुपरिमाणे व्यभिचार- इत्युत्कर्षपदशक्येति । न च परमाणुपरिमाणं घणुकवृत्त्यणुपरि- माणापेक्ष्योत्सष्टमेव न त्वपहष्टमणुत्वांगे तस्योल्टयत्वादिति वाच्यं । अधिकदेशव्यापकलेनैव परिमाणस्योस्टाटत्वं न्यूनदेशव्यापकत्वेनैव च परिमाणस्यापष्टत्वमिति मतेन तस्याभिधानात् । न चैकस्या- जातेरुभयपदशक्यत्वाभावादमिद्धिरिति वाच्यं। एकस्था एव जाते: किश्चिदपेक्षयोत्कर्षत्वेन किञ्चिदपेक्षयापकर्षत्वेन चोभयपदशक्यत्वात् ममवायसम्बन्धन तादृशधर्मावत्त्वलाभाय जातिपदं, अतितारातिमन्द- शब्दयोय मानाभाव इति न तत्र भागासिद्धिः मध्यविधशब्दस्य वा पक्षत्वं । न च जलपरमाणुरसे पृथिवीपरमाणुरमापेक्षयोत्कर्ष- वति शर्करारसापेक्षया अपकर्षवति च व्यभिचार इति वाच्यं । रूपवदममवेतवे मतौत्यनेन विशेषणीयत्वात्, ददञ्चाणुपदं ग्रन्थहदेव वक्ष्यति, वायुमहत्त्व-वेग-सुखादिकञ्च दृष्टान्तः, वायुस्पर्गे च न किञ्चिदपेश्योत्कर्षापकर्षाविति तत्परमाणुस्पर्श न व्यभिचारः । केचित्तु 'उत्कर्यापकर्षपदेत्यस्योत्कृष्टापकृष्टपदेत्यर्थः, इत्यच ·शब्दाख्यतुरीयखरडे शब्दानित्यतावादः । ६२ दैत्यादि,रसत्वादिव्याध्यजाते नात्वेपि तादृशप्रत्ति- निमित्तत्वस्य साधारण्यात् । न चाच साधनावच्छिन्नस्य पक्षधर्मावविछन्नस्य वा साथ्यस्य व्यापक स्पर्शवत्सम- प्रतिनिमित्तपदं यथाश्रुतमेव जातिपदच्च मार्थकं, नदनुपादाने महदपेक्षयापकः यणुकापेक्षया चोत्कृष्टः परमाणुरिति प्रयोग- विषय परमाणौ सादृशप्रतिनिमित्तपरमाणुपरिमाणमादाय व्यभिचारापत्तेः, जलपरमाणुरसे व्यभिचारद्योतक्रमेणैव वारणीय- इत्याः। तदमत्, उत्सायापार शब्दयोर्वाक्यत्वेन पदवाभावात्, उत्सायापलष्टगब्दयोः पदत्वेऽपि उत्कर्षापकर्षात्मकजात्याश्रयस्यैव नच्छक्यलेन परमाणुपरिमाणस्य नप्रतिनिमित्तवाभावाच, उक्त- प्रयोगे चौसष्टापटशब्दयोलाक्षणिकवादित्यास्तां विस्तरः । ननु जलपरमाणुरसे पृथिवीरसापेक्षयोत्कर्षापकर्षति व्यभिचार- इत्यताइ, 'रमत्वादौनि, 'नानालेऽपि' उत्कर्षापकर्षार्थकनानापद- शक्यत्वेऽपि, 'तादृशप्रवृत्तिनिमित्तलस्येति उत्कर्षापकर्षपदशकयतादृश- जातिमतो जलपरमाणुरमस्येत्यर्थः, 'माधारण्यादिति रूप-रसमाधा- रपयादित्यर्थः, तथाच रूपवदसमवेतवे सतीत्यनेन विशेषणीयमिति भावः । “साधनावच्छिन्नेति, इदञ्च पहिरिन्द्रियगयगुणत्वादेतत्व- पक्षे बोध्यं । उत्कर्षापकर्षगर्भहेतुत्वपक्षे सुखादो माध्यायापकत्वात्, अत एव मर्वत्र हेतौ साधनावच्छिन्नमाध्यव्यापकलासम्भवादाह, 'पक्षधर्मति वहिरिन्द्रियग्राह्यगुणवादिरूपपरधर्मत्यर्थः, 'स्वर्गवासम- (१) उत्कृषीपकर्षगर्भ हेतोरवच्छेदकत्व इति ख., गः । .

·४६० तत्वचिन्तामणी वेतत्वं उपाधिः, सर्वच वर्णत्मकशब्दपक्षीकरणे व्योमगुणेषनित्येषु ध्वनिषु साध्याव्यापकत्वात्स्पर्शवत्- पदस्य पक्षमाचव्यावर्तकत्वेन पक्षेतरत्वाञ्चेति । यदा च वर्णा एव न नित्यास्तदा कैव कथा पुरुषविव- शाधौनानुपूर्व्यादिविशिष्टवर्णसमुहरूपाणां पदानां, कुतस्तराञ्च तत्समूहरूपस्य वाक्यस्य कुतस्तमाञ्च तत्समूहस्य वेदस्येति। इति श्रीमद्गङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादसिद्धान्तः ॥ वेतत्वमिति, साधनव्यापकतापरिहाराय 'स्पर्शवदिति, 'भवति मर्चच साध्ये इत्यर्थ., 'वर्णात्मकेति, तथाच ध्वनेः पतवधिभूतवात्तत्र माध्याव्यापकत्वमिति भावः । धनेरपि नित्यत्वमते वायवीयत्वमते च तत्र मायाव्यापकत्वासम्भवादाह, 'स्पर्शवदिति, 'पक्षमात्रव्यावर्त्त- कत्वेनेति उकसाधनवतो मथे परमात्रस्यैव व्यावर्तकत्वेनेत्यर्थः, यथाश्रुते अणुपरिमाणदेरपि व्यावर्त्तनादमङ्गतेः, 'पचेतरत्वादिति परेतरत्वतुल्यवादित्यर्थः । ननु मास्तु वर्णे नित्यस्तथापि पद- वाक्यभेदास्तु नित्या एवेत्यत आह, 'यदा चेति, 'तत्समूहरूपस्य' पदममूहरूपस्य, 'तत्समूहस्य' वाक्यसमूहस्य ।। इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौगविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये भदाण्यतरीयखण्डरहस्ये भब्दानित्यतावादमिद्धान्तरहस्यं ।। ना ·शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छमप्रच्छन्नवादः । १६५ अथोच्छन्नग्रच्छन्नवादः। तथापि परतन्त्र पुरुषपरम्पराधीनतया प्रवाहावि- अयोच्छनाच्छन्नवादरहस्यं । मनु तथाप्यप्रयोजक स्वतन्त्रपुरुषप्रणीतलरूपपौरुषेयत्वानुमाने वेदस्य धमापतियोगिवरूपनित्यत्वाभावेऽपि प्रवाहाविच्छेदरूपनि- त्यत्वादव प्रामाण्योपपत्त्या प्रामाण्यान्यथानुपपत्तिरूपानुकूलतर्कविर- हादित्यभिप्रायेण गुरुः भइते, 'नथापौति बैदस्य धमाप्रतियोगि- त्वरूपनित्यत्वाभावेऽपौत्यर्थः, 'परतन्त्रेति खाययोचारणनपेचोच्चा- रणकदृत्यानुपूर्बोभिन्नानुपूर्वोकतयेत्यर्थः, स्वपदं भेदप्रतियोग्यानु- पूर्वीपरं। वस्ततस्तु स्वाश्रयेतिस्याने स्वमजातीयायेति वक्तव्यं तेन परनये वर्णनामनित्यलाभ्युपगमे वर्णानामिव तत्तत्समवेनानुपूर्त्या- अपि नागात् वाक्यभेदनानुपूर्वीभेदस्थावग्यकत्वेऽपि न चतिः, दत्यन स्वनये प्रवाहाविच्छेदहेतवं तेन न्यायनये तादृशानुपूौं भिनानु- पूर्व्यप्रमिद्धावपि न पतिः । केचित्तु ‘परतन्त्रत्यादे. खनजातीयोचारणानपेक्षोचारएका-य- नयेत्यर्थः, स्वपदं भेदप्रतियोगिवाक्यपरं, इदच न्यायनये घटादार, ·तापितामगी च्छेदमेव नित्यत्वं ब्रूमः इति चेग, न, स्मृत्याचारानुमि- तानां भाखानामुच्छेददर्शनात् । स्यादेता, विवादपद. प्रमिद्धमिव्याः । तदमत्, पृथुकम्यापूर्वानुपूर्वी कवाक्यं श्रुखाचरिते नादृशानुपूर्वोकवाक्ये मवाहाविच्छेदव्यभिचारिबादिति ध्येयं । "प्रवाहाविदति, स्वमभातौयानधिकरपाकालकान्यत्वं 'प्रधा- क्षाविच्छेदः, स्वमशातीयलञ्च स्ववृत्तितत्तदानुपूर्यायपत्वं स्वसत्यानु- पूर्वांसजातीयानुपूर्य्याश्रयत्वं वा, नेन परनये वर्णानामनित्यत्वा- भ्युपगमे वाषाभेदानुपूभेिदस्थावग्नकलेऽपि न तिः, माजात्ये प तत्तदानुपूर्वोत्तिवेलण्येन भेदकूटप्रशाध न प्रवाहाविद्योदाम- भुगम रति भावः । 'गाखानामिति अटकामालादिकर्त्तव्यतायोध- कानामित्यर्थ', 'उच्छेददामान्' सजातीयानधिकरपणे तत्तकाले- इदानान्, तथाच प्रवाहाविच्छेदोऽमिद्ध इति भावः। प्रत्यक्षसिद्ध- बेदजातीया अनित्या एव सत्याचारानुमितवेदास्त थावत्कालमन- धौता अश्रुतानुमितखभावा नित्या एव भावच्छिना इति मत्यन्तर- भागते, 'स्थादेतदिति, व वेदवं अध्ययनविषयवव्याप्यं न वा, प्रत्यक्षविषयत्वव्याप्यं न वा, अनित्यत्वयाप्यं न वेत्यादिविप्रतिपत्ति- विधिकोटिनैयायिकानां निषेधकोटिमङ्गल-होलाकाद्याद्याचारानु- मितवेदानां अकादियोधकस्मत्यनुमितवेदानाञ्च तीन्द्रियव-नि- त्यवस्खौकषां गुरूणां, "विवादपमित्यादि प्रत्यावेदमूलकस्पता- मत्त. सिद्धसाधनवारणाय, "विवादपदमिति उच्छन्नमूलताविवाद: विषय इत्यर्थः, इदानीन्तनप्रत्यचविषयवेदममानविषयकेतरेति या- ·शब्दायतुरौयखरहे उच्छन्नपचनवादा। मपूर्ववोधिका स्मृतिः स्मृत्यर्थानुभवजनकवेदमूला अविगौत-महाजनपरिरहौतस्मृतित्वात् प्रत्यक्षवेद- वत्, नातः प्रत्यक्षवेदमूलकेऽपि कदाचिद्विवादसम्भवात् सदोषस्तदव- स्थः, लोभादिमूलकरमनिवारणय 'अपूर्वयोधिकेति, 'अपूर्वबोधकलं' वेदलक्षणीयसत्यन्तदलं विवक्षित, वेदसमानार्थकलं वा, अतो म न्यायनयेऽमिद्धिः नन्मते स्मतेरपूर्ववोधकवाभावात्। प्रस्मन्मते श्राद्य- वेदे तन्मते नित्यानुमेयवेदे अंगतो बाधवारणाय 'रमतीति, सातिदेतरवाक्यं । न च पचतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यमिद्धेद्देश्य- खेन अंमतः मिद्धसाधनस्थादोपलाद्विवादपदलंविशेषण्वैयर्थं तदव- छेदेन साध्यसिद्धेरुद्देश्यत्वाभावे अंगतो वाधस्यादोषलादपूर्ववोधक- बविशेषणवेयर्यमिति वाच्यं । पदतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यमिद्धे- द्देश्यत्वेऽपि अंशत: मिद्धमाधनं दोयायेति प्राचीननये 'विवादपदव- विशेषणोपादानात् । वस्तुतस्तु 'विवादपदेत्यादि वरूपकथनमात्रं । पक्षता तु अष्टका: कार्या इत्यादि विशिष्यैव । 'स्मृत्यति, भिमविषय- वेदैन नार्थान्तरं युतं इति स्मृत्यर्यानुभवजनकेति वेदविशेषणं । न प नैयायिकैरप्यटकादियोधकस्मृतिमूलभूतवेदाभ्युपगमात सिद्धसाधन • मिति वाच्यं । न हि वेदस्यानुभवविरोधः । न च कथमसमादुच्छेद- मिद्धिः समृत्युपपत्त्यनन्तरं वेदाधुच्छेदेऽपि तत्साधनसम्भवात् इति बाध्य । अस्मन्नये ग्रहस्थ समवायेन मत्वादिति ध्येयं । 'अविगौतेति, स्मृतित्वमा स्वोभादिमूलकघटमानयेत्यादिवाक्यम्य व्यभिचारि तस्थापि वेदभित्रवाक्यत्वरूपस्पतिवादतः 'अविगौनेति, विसंत- ·B तापविन्तर्मियो तवं' अलौकिकलं, प्रत्यतादिमूलकेतरत्वमिति यावत्, भब्दोपनी- विप्रमामूलकधान्तवाक्येव्यभिचारवारणय 'महाजनपरिग्रही। तेति, 'महाजन प्रमात्मकप्रवर्तकज्ञानवर्च, 'परिरहौतव' तन्ना- यमानार्थकावं । न चैवं मङ्गलपक्षकानुमानवत् समाधे। प्रत्यक- खण्डदिशासमन्मते आयुर्वेदस्य नन्मते तु नित्यानुभयवेदस्य मिलेन च तच व्यभिचारवारणाय 'स्पतिवादिति वेदभित्रवाक्यबादित्यर्थः । ननु वेदमूलकवं वेदशन्यत्वं तथाच वाधः स्मतिं प्रति वेदार्थज्ञान- स्यैव हेतुत्वात् प्रत्यक्षवेदमूलकस्मतावपि तदभावेन दृष्टान्तामिद्धि- शेत्यत आह, 'वेदेति, 'जन्यत्वं प्रयोज्यवं, अन्यथा मतितः अर्थ (१) 'तथापौति, न चै सत प्रमाणपुरुषाविश्रामादन्धपरम्परापत्ति, तेषामुपदेशेन वेदार्थदर्शितया खत प्रामाण्यात् तपाच तदधीनमेव प्रामा- णमस्तु किमीश्वरेणेवि भाव । केचित्तु प्रवाहाविच्छिन्नत्वरूपं भनित्यत्वं तेन यनिर्दोषत्वं तत एव प्रामाण्यमस्तित्य इत्याङ । 'उच्छेदेति, तथाच प्रवाहाविच्छेदोऽसिद्ध इति भाव । स्मृत्याचारानुमितशाखाना खत एव प्रच्छिन्नवेदात् तदर्थज्ञापकत्वेनानुमितात् सन्यायुपपत्तिरित्याइ, 'स्यादेत- दिति, तथ वेदत्त अध्ययनविषयावयाप्यं न वेति विप्रतिपत्ति । प्रत्यक्षवेद. मूलकस्मतावंत सिइसाधनमित्यत अाह, 'विवादेति, उच्छिन्नमूलत्वविवा- इत्यर्थः, प्रत्यक्षवेदमूणान्येत्यत्र तात्पर्य्यम् । न्यायादिमूलकस्मतातो पा- धादाइ, 'अपर्वबोधिकेति, व्यपूर्वप्रमापिके त्यप, वेदसमानार्थेत्यच तात्पर्य, व्यपूर्वस्यैष वेदार्थत्वान् वेदस्यापि पक्षत्वे तो बाधादाइ, 'स्मृतिरिति, शाप्यभिद्यर्थ 'अन केन्यन्न, व्यन्यथा तस्यानुभावकत्वानुपपत्ते । यत्तु उच्छिन्न वेदमूतत्वेनार्यान्तरादाइ, 'जनकेत्यन्तं, उच्छिन्नस्यासत्यान्न जनकत्वं तन्न. वेदमूलखपदेनेद जनिराकरणात उच्छिद्मवेदस्यापि पर्व ' ·शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छन्नप्रदमवाद । ७६ मूलकस्मृतिवत्, वेदमूलकत्वञ्च वेदजन्यानुभवजन्यत्वं जानद्दारा जायमानस्यैव वेदस्य स्मृतिहेतुतयानुमानं, प्रतीत्य स्मृती व्यभिचारापत्ते , तथाच वेदमूलत्वं वेदप्रयोज्यत्वं इति भावः । अस्तु वा जनकत्वमेव मूललमित्यत श्राह, "ज्ञानेति खस्वानुभवेत्यर्थः, कालो वा वाच्यः । ननु ज्ञानव्यवहितस्य कारण भनकत्वाच । 'यदिगौतेति, लोभमूलकस्मतेविंगौतत्वावरायमूलकरमतेमहा- जनापरिरहौवत्वादेदस्यास्मृतित्वात् वितयमुपातं । महाजनस्वादृयार्थि- पुरुप इत्यवधेयमित्याह । तञ्चिन्त्यं, एवं हि महाजनपदनैव लोभमूलक स्मतिवारणे "यविगीतपदवैयापत्ते, न हि लोभमूलकस्मृतिरपि यद- यार्थिपुरुषपरिग्रहीता, किन्तु लोभार्थिपरिट होतेव, ममादिना तथा परिग्रहे न्यायमूलकस्मृतावपि तथा सम्भवे व्यभिचारतादवस्यायते । यन्ये तु स्मृतित्वं शब्द तदुपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रमाणजन्यप्रमितिविषया- कभिन्न सति पूब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यवाक्यत्वं, तेन लौयिकवाक्ये न्या- यादिमूलकरमती वेदे च न व्यभिचार, एवञ्च चैत्य बन्देतेत्यादिवौदागम- मूलरमृतौ व्यभिचारादाह, 'महाजनेति, श्येनेनाभिचरन् यजेतेत्यादिवेद- मूलकस्मृती व्यभिचार साध्ये वैदपदस्य विधिपरत्वेन तब साध्यासत्त्वादित्यव- 'यार, 'अविगौतेति, विधित्वञ्च निषिद्धफलकादृयाप्रतिपादकवेदत्वमतो न कला भक्षयेदित्यादिवेदमूलकम्तौ न व्यभिचार इति वदन्ति । केचित्तु अलौकिकादिगौतस्मृतित्वादिति हेस्वर्थ , न्यायप्रत्यक्षमूले तु लौकिक्यो, यूपहस्तिस्मृतिर्विगौ तेति, स्मतित्वच ऋषिप्रणीतशब्दत्वं, तेन वेदस्यास्मृतित्व, पाणिनि-मन्वादिकन्तु स्मतिरेवेत्याऊ । ननु वेदमूलत्व वेदपरम्पराकारण- तयापि निर्बहतीति उभिनवेदमूलत्वेनार्थान्तरमन यार, 'वेदेतीति स्थास्यान्तर।

·७. तावचिन्तामणौ कुविन्दस्येच ज्ञानादिव्यवहितस्य पटे,न तु कारणकार- णता, वेदे सत्येव तत्प्रतिसन्धाने स्मृतिप्रणयनात वेदार्थस्मृतिता च प्रसिद्धिसिद्धा, स्मृत्यर्थच स्मृतित एवं उपस्थितः। न च स्मृत्यर्थबोधकवेदानुमाने स्मृत्यर्थ- न कापि दृष्टमित्यत पाच, 'कुविन्दस्यबेति, 'प्रादिना चिकौर्षापरि- पहः । पूर्वमतं व्यवछिनत्ति, 'न त कारण-कारपतेति, वेदमूलव- मिति शेषः । नन्वेवं स्पतितोऽथ प्रतीत्य विरचितेदानौन्तनातौ व्यभिचार इत्यत आह, 'वेदे सत्येवेति, 'एवकारः 'तप्रतिमन्धाने' इत्यनन्तरं योज्य , वेदमत्त्वे तत्प्रतिमन्धान एव एतिप्रणयनादित्यर्थः, नथाच तादृशमतेरेवामिद्धलेन न व्यभिचार इति भावः । इदमा- पातत. वेदजन्यवाक्यानुभव विनापि रतितोऽर्थ प्रतौत्य स्टति- प्रणयनस्यानुभविकत्वात् । श्रप्रयोजकत्वनिरासायाह, 'वेदार्थ ति वेद- ममानार्थस्मृतिता महाजनप्रसिद्धिसिद्धेत्यर्थ , तथाच यदीयं वेद- जन्यानुभवजन्या न स्यात् तदा महाजनानां वेदममानार्थकामिद्धि- सिद्धा न स्यात् इत्येवानुकूलतर्क इति भाव । केचित्तु दृष्टान्ते माध्यवैकल्यपरिहारायाह, 'वेदार्थति वेद- मूलरुपतिता चेत्यर्थ , दृष्टान्ते इति शेष इत्याः । ननु रमत्यर्थस्य मागशानात् तदर्थानुभावकत्वेन वेदस्यानुमाना- सम्भवात् कथ तेन रूपेणानुमितवेदात् सर्वत्र वाक्याथधौरित्या श्राद, ‘स्मत्यर्थचेति। 'स्मत्यर्थयोधकेति स्मृत्यर्थदोधकत्वेन वेदानु- ·शब्दारयारौयखादे उछमछमवादः । ४७१ रूपवेदार्थस्य विषयत्वात् वेदोऽनुवादका नानान्तरो- पनौतस्य विशेषणत्वेन विशिष्टवुद्धिसम्भवात्, पाक- कृतौ मानसप्रत्यक्षायां पाकस्य संज्ञासंज्ञिन्नाने संज्ञाया- मान इत्यर्थः, 'अनुवादकइति, सर्वबानेन प्रकारेणानुमितवेदार्थ- प्रत्यय इत्यग्रे वक्ष्यमाणवादिति भावः । 'जानान्तरेति विशिव्या- ग्टहीतासमकस्य स्वाव्यवहितपूर्ववर्तिज्ञानान्तरोपनीतस्यैव विशेषण- खेनेत्यर्थः, अनुमितेः रसत्यविषयकवेऽपौति शेषः, "विशिशबुद्धि- सम्भवात्' तदिशिष्टवुद्धिसम्भवात्, तददिशेय्यकवुद्धेरेव तदिशिष्ट- बुद्धिवात्, अत एव विशेषणज्ञानानन्तरं तदग्टहौतासंसर्गकविशेय्य- ज्ञानं विशेषणविषयकमपि विशिष्टयुद्धिः नथाचानुमितेः स्मृत्यर्थ- विषयकवाभावानानुवादकत्वमिति भावः । न च तथापि तदेव ज्ञानान्तरमादायानुवादकत्वमिति वाच्यं । न हि यदा कदाचित प्रतीतप्रत्यायकतामात्रेणानुवादकत्वं, तथा मति सर्वस्यैवानुवादकता- पत्तः, अपितु समानकालौनानुभवान्तरविषयविषयकमतौतिजन- कलं तत, ज्ञानान्तर वेदजन्यानुभवममयत्ति नत्सगय एव तन्ना- शात, 'विशिष्टबुद्धिविषयत्वासम्भवादिति छाचिकः पाठस्तु प्रामा- दिकः । तदविषयत्वेऽपि तदिभिष्टबुद्धिवमित्यत्र तन्मतेनैव दृष्टान्त- माह, “पाककृताविति, षष्ठ्यर्थे सप्तमी, 'मानसप्रत्यक्षायां' मानम- साक्षात्कारे, 'पाकस्येति, अग्रिम दवशब्दोऽत्र सजाया इत्यत्र च सम्बध्यते, पाककृतेर्मानमप्रत्यक्षे यथा पाकस्य विशिष्टबुद्धित्वमिव्यर्थः, तचापि हि पाको न विषयः बहिर्विषयकलौकिकप्रत्यक्षजनने मनमो ·४७२ सावधिम्तामो ज्ञानायथार्थत्वे तदनुव्यवसाये धमविययस्येव, अन्यथा भ्रान्त-भ्रान्तिजसकरापत्तिः न तु शब्दार्थोऽनुमानस्य विषयः तस्यासिद्धत्वेनाजनकतया स्मृत्यव्यापकत्वात् । अमामर्थात् अलौकिकप्रत्यासत्तेगुरुभिरनगौकारादिति भावः । न च पाककृतेर्मानम प्रत्यतं कथं पाकविमिटबुद्धिः तद्विशेषणकबुद्धेरेव सदिमिरवुद्धित्वात् पाककृतेर्मानमप्रत्यचे पाको न विशेषणं स्वाव्यव- हितपूर्ववर्तिज्ञानविषयस्यैव तन्मने विशेषणत्वात् पाकज्ञानस्य च पाककृतिकाले एव नामादिति वा । कृत्यनन्तरं स्मृतिरूपपाक- ज्ञानमत्त्वात् कथमन्यथा नैयायिकनयेऽपि तत्र पाकभान ज्ञानलक्षण- प्रत्याभत्तेरभावात् । 'सञ्जति भामविभिटनामिप्रत्यक्षे यथा नाम- विशिष्टबुद्धिवमित्यर्थः, तचापि हि सजा न नामिमत्यचविषयः मज्ञायाः शब्दरूपत्वेन चरादेर योग्यत्वात अलौकिकमत्यासत्तेगुरु- भिरनङ्गीकारादिति भावः । 'ज्ञानायथार्थत्व इति जानायथार्थव- मते, 'तदनुव्यवधाये भ्रमानुष्यवसाये, 'धमविषयस्येवेति धमविषयस्य रजतत्वादेर्यथा विशिष्टबुद्धिलमित्यर्थः, ज्ञानायथार्थत्वे इत्यत्राह, 'अन्यथेति, 'अन्यथा' भ्रमानुव्यवसायेऽपि भ्रमविषयस्य रजतलादे- रिदमं विशेषणतया भाने, ‘मकरः' अभेद भ्रमत्वेनेत्यर्थः, स्मृत्य- र्थस्थानुमितिविषयवे बाधकमाह, 'न विति, 'तस्य' वेदार्थस्य, 'अभि लेनेति स्मृत्युत्पत्तिपूर्वमसत्त्वेन मानाभावेन चेत्यर्थः, 'जनक- तया' स्मृत्यजनकतया, 'स्मत्यव्यापकलात्' सत्यननुमेयत्वात्, कार्य कारणानुमाने विधेयकोटौ कारणस्यैव विषयत्वमिति तत्सिद्धानात्, ·शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छमप्रच्छन्नवाद । ४७३ स च वेदो नित्यमनुमेय एवानुमितादेवार्थमवधार्य स्मृतिप्रणयनसम्भवात्। नन्वासंसारमपठितस्य न वे- अतएव गुरुनये कार्येण कारणानुमाने थ्यापकतावच्छेदकमपि न भासते किन्तु व्यापकमात्र तेन विनापि उक्रक्रमेण विशिरबुद्धेः सम्भवादिति भावः। नव्याप्त कार्येण कारणानुमाने विधेयकौटौ विधेयांश भावाद- विपणत्वेनाकारणीभूतस्य न भानमित्येव नसिद्धान्त', अतएव व्यापकतावच्छेदकस्य वहिवादेरकारणत्वेऽपि न भानानुपपत्तिरिति प्रा. नचेतावनाटकाबोधकातिमूलभूतवेदगिद्यावपि तस्य कथमु- छेदाभावसिद्धिः कथं वा तस्यानुच्छन्नत्वे इदानी न प्रत्यक्षमित्यत- श्राद, 'म च वेद इति, क्षाघवारिति शेषः, 'नित्यमनुमेय एवेति नित्यमेवानुमेय एवेति योजना, “नित्यमेवेत्यस्य सर्वकालमेवेत्यर्थ , को कुटिन्ता नदौत्यादिवच्च व्याप्यकर्मणि दितीया, 'अनुमेय- एवेत्येवकारेण ऐन्द्रियकलव्यवच्छेद , तथाच लाघवतर्कसहकारा- दुकानुमानादेव तदुच्छेदाभावसिद्धिरतीन्द्रियत्वोपगमेन न प्रत्यक्ष- मिति भावः। ननु तस्यातीन्द्रियत्वे कथ ततोऽर्थ प्रतीत्य स्मनिम- पयनमित्यत आह, 'अनुमितादिति, मनिधाराया अनादिवेन मन्वादिसते. पूर्वमपि स्मात्यन्तरस्य मत्त्वेन पक्षमम्भवादिति भाव । प्रचस वेदो न पञ्चाशद्वर्णन्तर्गत प्रत्येक नेषामनित्यत्वसाधनेन नित्यत्ववाधात्तदतिरिक्रत्याभावादिति वाथ। नववर्णान्तर्गत एवं 60 ·108 ताचचिन्तामणी दत्वं उत्पत्तितोऽभिव्यक्तितो मौनिशीकवभिप्रायती । वानुपूर्वी हीनयर्णमाघस्य निरर्थकत्वात् । ज्ञानजनक- समभिव्याहारस्यानेकत्वे विशेपाननुमानाति चेत् । न। स्मृत्यर्थतापकाचैनैव जातस्य वेदस्य गृत्यर्थानुभा- मित्योऽमौद्रियः कदापि केनाप्यनुच्चार्यमाणे यः कथिदर्ण एव म. इत्यभ्युपगमात् थुपमाणवर्णरेव वा नित्यत्वस्य सक्यधाधनत्वान् । वम्ततम्त तावद्वर्णातिरिम एव मः । न च तदतिरिकवर्णस्याभाव- रमि वाच्यं। एतदनुमामादेव तस्य मिद्धिरिति तम्मतनिष्कर्षः । 'सत्पत्तित इति उत्पत्तिघटितानुपूर्वी होमस्येत्यर्थः, स्थान एक- वर्णापत्त्यनन्तरमपरवऍपत्तिः, दच न्यापनथे, 'अभियभित रति अभिव्यक्तिघटितेत्यर्थः, स्याच एकवर्णजामामन्तरमपरवर्णशानं, इदध राहनथे, 'अभिमायत रति पभिपायरितेत्यर्थः, स्याच एकपदोप- स्थितेरनन्तरमपरपदोपस्थितौ तात्पर्य, ददश्च उभयमते, 'निरर्थक- बात' पन्षययोधाजनकलात् । ननु प्रामुपूवौं विशेषविमिष्ट एवा- सुमेय दायन पाच, "जानजनकेति, अनेकत्व इति अटकाः कार्याः कार्या भष्टका रत्यायनेकविधत्वसम्भवेन विशेषरूपेणानुमागायन- वादित्यर्थः, विशेषरूपेण व्याप्तिज्ञानाभावादिति भावः । सत्यति, प्रच सात्यर्थवरूपेण स्परयर्थज्ञापकनजाम न कारणं किन्तु विशिष्य तत्तदर्थशापकत्वज्ञानं तत्रादर्भशाब्दबुद्धेः क्षेतः, अधययोधप्रकारस्तु प्रत्येकनत्तदर्थशापकलमकारकततानात् प्रत्येकतत्तदर्थोपस्थिनिः त अन्तरं ति-वर्तमानत्वयोरेव एकपदोपस्यायानामपि परस्परमन्वय ·शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छमप्रच्छमवाद । ४०५ वकत्वात् । न हि शाब्दबोधे नियतपदानुपूवौं हेतुः, व्यभिचारात् । पदस्य वर्णविशेषानुपूर्वी नियमेऽपि तत्तवर्णानुपूवौं कपदविशेपत्वेन न हेतुत्वं हस्त करा- दिपदानां प्रत्येक व्यभिचारात्। किन्त्वयभिचारितदर्थ- जापकत्वेन ज्ञातस्य लाघवादावश्यकत्वाच, तदर्थज्ञा- पकत्वज्ञानार्थमेव वचिद्दर्णक्रमस्वरविशेपाणामुपयो- गः। अतएव वर्णलोपादौ कुशमानयेति सकारसन्देहे बोध । यदा मध्ये तत्तदर्थोपस्थिति विनैव तत्तदर्थान्वयानुभव विशेषणानस्य नमते तुलादिति ध्येय मनु तथापि डयूयपि हेतु तयतिरेके कथ शाब्दधीरित्यतबाह, “पदस्येति, तसवर्णति घोत्तरटवादिनेत्यर्थ , “इस्तेति पर्यायान्तरेण शाब्दबोधे तस्या अपि व्यभिचारादित्यर्थ , 'किन्यव्यभिचारोति, 'अव्यभिचारि' अनुगत, सर्वसाधारणमिति यावत्, ‘लाघवादिति व्यभिचारखण्डनाय विशे- परूपेणानुपूर्व्यादिना अनेककार्य कारणभावकल्पने गौरवादित्यर्थ, 'आवश्यकलादिति, स्यादि त्यादिवर्णस्तोपस्यले स्तुप्तवर्णविशेषानिश्च- पात्तदर्थज्ञापकालज्ञानस्येव हेतुत्वेनानुसरणीयत्वादिति भाव । गई पद्यानुपूवौं न प्रयोजिका तदा यथा नदौशब्दश्रवणे मद्या अन्वय- वोध नथा दौनेतिनवणेऽपि तदवयवोधापत्तिरित्यत पाह, 'त- दर्थति, प्रकृते च तदिनापि तदर्थज्ञापकत्वग्रह इति न तदपेक्षेति भाव । 'खरविशेषाणामिति अवर्णादौत्यादि , 'श्रतएषेति चत एवं मदर्थज्ञापकत्वज्ञानमात्र प्रयोजकमतएवेत्यर्थ, 'वर्णतोपादाविति ·१७ तपचिन्तामणी लिपावुच्चारणे वा हस्त-करसन्देहेऽपि वाक्यार्थवोधः । ननु क्रमिकपदवत्वं वाक्यत्वं । न चाप पदक्रमः, अनु चार्यमाणतयोधारणाधीनस्य युगपदनुमीयमानतया बुद्ध्यधीनस्य वा तस्याभावादिति चेत्, न हि क्रमिक- पदवत्यं वाक्यत्वं, गौरव इत्यादावभावात् किन्तु विशि- टार्थपरशब्दत्वं तच्चाघाप्यस्येव । अथानुच्चार्यमाणस्य न वाक्यत्वं न वा अर्थानुभावकत्वमिति चेत्, न, स्यादि-त्यादावित्यर्थः, स्लुप्तवर्णविशेषानिधये इति शेषः, 'प्रादिपदा- वर्णविकारमच्वहः, 'वाक्यार्थयोध इति, तदर्थ जापकत्वस्य मिश्या- दिति भावः । न च मंग्यसाधारणमानुपूर्वीज्ञानमाचं हेतुरस्थिति वाच्य। सम्बन्धितावच्छेदकविधया हि पदार्थमुपस्थापयन्ती अन्वयवो- धायोपयुज्यते । न च सम्बन्धितावच्छेदकसंशये सम्बन्धिनियय इति। 'झमिकपदवत्त्वमिति क्रमवत्पदघटितत्वमित्यर्थः, 'उच्चारणाधीनस्येति एकपदोचारणविषयत्वरूपस्योच्चारणघटितस्येत्यर्थः, 'युदधीनस्येनि एकपदशानोत्तरज्ञानविषयत्वरूपस्य बुद्धिगतस्येत्यर्थः, "नस्य' पद- कमस्य, 'श्रभावान' वाक्यवाभावान्, तथाचाव्याप्तिरिति भावः । 'विशिष्टार्थपरशब्दत्वमिति विशिष्टप्रतिपत्त्यनुकूलगक्तिमत्त्वमित्यर्थः, घथाश्रुते विशिष्टप्रतिपत्तीच्छयोश्चरितवरूपस्यापि तस्य नित्यानुमे- घेऽसम्भवादिनि ध्येय। पूर्वापरभावेनोचार्य्यमाणपदवत्त्वस्य व्यायं वाला समित्यभिप्रायेण मरते, 'अथेति, 'अनुचार्यमाणस्य' पूर्वापरभाने- ·शब्दास्यतुरीयखगड़े उच्छभप्रच्छन्नवाद । लिप्यनुमितानामपि वाक्यत्वात् अर्थवोधकत्वाच्च, लि- पितुल्या च स्मृतिः। किञ्च वाक्यमुच्चार्यते न तूचार- माहाक्यत्वं, अन्यथा वाक्यमुच्चारयेत्ववानन्वयापत्तिः, अनुचारितमीनिश्लोकश्च वाक न स्यादुच्चारणदशा- याञ्च वाक्यत्वे वाक्यस्यासत्त्वमेव स्यात् एकदा तावत्य- नानुच्चार्यमाणपदममूहस्य, “लिप्यनुमितानामपौति, कदाचिदपि केनाप्यनुचारिताना वाक्यानामिति मेषः। 'उच्चार्यमाणेत्यत्र वन- मानत्वस्य गानप्रत्ययार्थत्वात्। पूर्वापरभावेन स्वजनकवर्तमानोचारण- विषयपदममूहलं वाक्यालयापकमभिमतं उच्चारणं कृतिरित्यभिप्रा- येण दूषणान्तरमाह, 'किचेति, 'वाक्यमुच्चार्य्यते' वाक्यत्ववि- शिष्टमुच्चारणकर्म, 'न तु' न च, 'उचारणादिति, पूर्वमिति शेषः, पूर्वापरभावेन स्वजनकवर्तमानोच्चारणविषयपदममूहसम्म वाक्यव- व्यापकतया व्यापकामावेन व्याप्याभावान तथाच विशिष्टस्य उच्चा- रणकर्मत्वानुपपत्तिः तेन रूपेण मागमत्त्वात् क्रियानिमित्तवरूप- कारकबामम्भवात्, अमान्मते संसारस्यानन्ततया वाक्यत्व विशिष्ट यथाकञ्चिदाक्यं पूर्वमस्त्येवेति भावः। ननु विभिष्टस्य नोच्चारण- कर्मावमित्यत आह, 'अन्यथेति वाक्यत्वविशिष्टस्योचारणाकर्मले इत्यर्थः, 'अनचयापत्तिः' द्वितीयार्थकर्मले वाक्यत्व विशिष्टानन्वया- पत्तिः। ननु घटं जानातीत्यादाविवाचापि द्वितीयार्थो न कर्माचं अन्यथा तदाक्यमुचारयेदित्यनाचयानुपपत्तिस्तत्रापि दुरित्यरुचे- राह, 'अनुच्चारितेति, कदाचिदपि केनापौत्यादिः, 'वाकाम्या ·बोधात् थपि ववश्यापेक्षणीयनिरपेक्षप्रमायबोधितार्थप्रमापकतया, म तावचिन्तामणौ दानां उच्चारणाभावात् । न च कृत-क्रियमाण करिष्य- माणोचारणस्य वाक्यत्वं, समुदाये प्रत्येकस्याभावात् । तस्मादर्थविशेषज्ञापकत्वेनैव ज्ञातादर्थविशेषधीः । श्रत एवास्ति वहिलिङ्गमितिशब्दात् प्रतीते धूमे बहे- वाक्यत्वस्य । न च कृतेति कृत-क्रियमाण-करिय्यमाणोचारणविषय- पदममूहस्येत्यर्थः, 'समुदाय इति कुत्रापि पदे उच्चारणविषयत्वं नास्तीत्यर्थः, सामान्यत उच्चारणविषयलव्याप्तियाहकमानाभाव इति भावः। मनु विशेषरूपेणाजातं जायमानकरणं फलं न तु जनय- तीत्यत आह, 'श्रत एवेति यत एव विशेषरूपेणाजातमपि जाथ- मानकरणं फलं जनयति अतएवेत्यर्थ ,( 'लिग' च्याप्यं, अनुमान- (१) ननु वेदार्थप्रमापकत्वं स्मृतित्वञ्च स्मृतेर्वेदानुमानात् प्रागमुपस्थिता- मुगतस्मृतिमदप्रतिनिमित्तापरिघयाञ्च दुर्जेयमत याह, 'वेदाति वेदा- तातिता चेत्यर्थ , तथाच या वेदार्थरूपादृशार्थप्रमापकत्वेन स्मृतित्वेन च प्रसिद्धा तादृश्येव वेदमूलकत्वविवादविषय पक्ष । न च विवादविषय- सावच्छेदकापरिचय , उभयसिद्धान्यतरकोटिकान्यत्वस्यैव तत्त्वादिति भाव । साध्याप्रसिद्धिं परिहरति, ‘स्मृत्यर्थ इति, 'ज्ञानान्तरेति । न च तादृश- ज्ञानगोचरतयैव वेदार्थस्य वेदोऽनुवादक इति वाच्यं । न हि यथाकथधि दुपस्थितार्थयोधकतामात्रेणानुवादकता। मा भूदेकदा वेदार्थावगमे पुन- स्तेनैव तदर्थयोधजननात् तद्देदस्यानुवादकता तहिनापि तेन कदाचिदर्थ- भय-सोन्प्रेक्षादिबोधितार्थप्रमापकत्वात् प्रत्यक्षवेदाना । न च स्मति- ·शब्दापयतुरौयखण्डे उच्छन्नपच्छमवाद । रनुमानं, न तु तदर्थज्ञापकत्वेन ज्ञातात् पदादर्थञान- माचं स्यात् न तु संसर्गधौः, घटः कर्मत्वमानयनं भावना तद्दोधकमिति ज्ञानेऽपि घटमानयेतिवाक्या- मिति, भवरते इत्यादि, अन्यथा तन्मते व्याप्यतावच्छेदकज्ञान- स्थानुमितिहेतुत्वेन तत्रानुमितेरसिद्धेरलमकतापत्तेः। 'ज्ञानमा स्मरणमात्र, 'तोधक' घट-कर्मत्वानयन-भावनादौनां बोधक' तदर्थबोधकत्वस्यापि ज्ञानप्रदर्शनाय ददं, 'घटमानयेतौति व्यतिरे- कदृष्टान्तः, तस्माद्यथान्वयवोधस्तथान्वयवोधाभावादित्यर्थः, "अवध- प्रकारेति अन्वयप्रतियोगीत्यर्थः, 'पदविशेषस्य' घटादिपदस्य, 'तटु- त्यापितेति तदापदघटितेत्यर्थः, 'ज्ञापकत्वमाण' तदर्थज्ञापकल- निरपेक्षप्रमाणं व्यवश्यापेक्षणीया वा, स्मृत्यर्थगोधराचारादप्यनुमानसम्भवेन तथानुमितवेदम्यापि तदर्थबोधकत्वादिति भाव । 'तस्येति, कार्येण कार- ग्णानुमाने घ्यकारणस्य न तहिषयत्वमिति परसिद्धान्त इवि प्रागेव कथना- दिति भाव । 'उत्पत्तित इति न्यायमते, 'यभिव्यक्तित इति गुरुमते, 'यभिप्रायत इति उभयमते । 'यभिचारादिति, घटमानयानय घटमि- त्युभाभ्या वाक्याभ्यामन्वयधौदर्शनादिति भावः । 'यष्यभिघारौति यनुगते- त्यर्थ । ननु यद्यानुपूर्वो न प्रयोजिका तदा नदी-दौनेत्यादावविशेषापति- रित्यत च्याह, 'तदर्थेति | उच्चारणगर्भ वाक्यत्वं मा भूदुञ्चारणव्याप्यन्तु स्या- दित्यापद्धते, 'व्यथेति । ननु लिप्यनुमितमपि कदापिदुधार्यत श्वेत्यरचे- राइ, 'किचेति, उच्चाय॑माणत्वं वर्तमानोचारणविषयत्वमिति न तदर्षान्त- विन दूषणमिदं, न केवल शब्दे रीतिरियमपि तु धाथमानकरणमात्रस्यैव ज्ञाप्य-ज्ञापकावद्धान सामनौधार, 'चलरदेति, तिथल्यान्तरण ·800 तत्वचिन्तामणी दिवान्वयबोधाभावात् । एवञ्चान्वयप्रकारकर्मत्वाद्युप- स्थापकविभक्त्या दिमत्पदविशेषस्य तदुत्थापिताकाझा देश जानं वाक्यार्थधौ हेतुरतो न विना ज्ञापकत्व- मात्रेण भातादर्थधी, हस्त-करादिसन्देहे कुशमानये- त्यादौ विभक्त्यादिनानादेव वाक्यार्थानुभव इति, मैवं, न हि तत्तविभक्त्यादिमत्पदविशेषत्वेन वाक्यार्थधी- हेतुत्वं, अननुगमात्, किन्तु घटः कर्मत्वमित्याद्यन्वय- विरोधिपदाजन्य पदार्थोपस्थितिस्तथा सा चेहाप्यस्ति । वस्तुतस्तु नानापदात् पदार्थोपस्थित्यनन्तरं वाक्यार्थ- मात्रेण, हस्त करादिसन्देहस्य वर्णानुपूर्ध्या व्यभिचारोऽपि विभक्त्यादि- जानस्य न व्यभिचार इत्यत अाह, 'इस्तेति, 'तत्तद्विभौति प्रमादिविभक्तीत्यर्थः, 'पदविशेषत्वेनेति घटादिपदवेनेत्यर्थः, 'अननु- गमादिति, कलसमानय घटावानय इत्यादितोऽप्यन्वयबोधादिति भावः । 'घट' कम्मत्वमित्यादौति, 'अन्वयविरोधीति पद विशेषण । ननु अन्वयविरोधित्व अवयानुकूलविभक्त्यादिशून्यत्व वाच्य तथा विभक्त्यादिरहितनित्यानुमेयवेदात् कथमन्वयबोध इत्यस्वरमादाह, 'वस्तुतस्विति, तथैवेति तत्तद्विमत्यादिमत्तत्तत्पदविशेषशानवेनैवे- त्यर्थः, 'मामयो', तत्तत्पदविशेषज्ञानस्य हेतुत्व न शाब्दबोधमाचे, व्यभिचारात अननुगमाच किन्तु तत्तद्वयानुभवविशेषे, एवञ्च प्रक्षतस्थले नदर्थज्ञापकलज्ञानमेव कारण न तु तत्तत्पदविशेषज्ञान- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छवप्रच्छन्नवादः । ८१ बोधे तथैव सामग्री अनुमितवेदादाक्यार्थानुभवें -विलक्षणैव सा स्मृत्यर्थनापकत्वेनैव ज्ञातस्य स्मृत्यर्थानु- भावकत्वात् धर्मिग्राहकप्रमाणेन तस्य तथैव सिद्ध- त्वात् । तवेश्वरस्येवाशरीरस्य कर्तृत्वे। अतएव वर्ण- पद-विभक्त्यादिविशेषघटितत्वेनाज्ञातस्याखण्डस्य स- खण्डस्य वा वाक्यार्थानुभावकत्वात् पदार्थस्थानीयस्तस्य मिति भावः । तथैव' सत्यर्थानुभावकत्वेनैव, 'कार्टल इति, धर्मि- ग्राहकमानेन मिहत्वमिति रोषः, यथा अन्यत्र स्कृप्तकारणारौर- विरहिणोऽपि ईश्वरस्य कर्तृत्व धर्मियाहकमानमिद्धं तथान्यत्र कृप्त- सामयी विरहिणोऽपि नित्यानुमेयवेदस्यानुभावकलं धर्मियाहक- मानसिद्धमित्यर्थः, अन्यथा घटादिकार्यविशेषे विशिष्टस्यैव कर्वत् दृष्टमित्यगुरेऽपि कर्तुत्वं स्यात् कथमौश्वरस्य, 'श्रतएव' तथैव धर्मि- ग्राहकमानसिद्धलादेव, ‘पदार्थस्थानीयस्तस्य वाक्यार्थः' इत्यन्तो नैको- ग्रन्थः, 'श्रखण्डस्य' वर्णान्तराघटितशरीरस्थ, 'सखण्डस्य' तपटित- शरीरस्य, 'वाशब्द दवाथै, अनेनैव वर्णात्मकस्य तस्य सिद्धेरिति ध्येयं । ‘पदार्थ स्थानीयः' पदार्थोपस्थितीयः, 'तस्य वाक्यार्थ' नजन्य- वाक्यार्थ , पया पदार्थोपस्थिती न पदान्तरापेक्षा तथा तनन्ये भाब्दवोधे पीत्यर्थः । केचित्तु यस्मिन् क्षणे पदार्थस्मरणं तस्मिन्नेव क्षणे नजन्ये शाब्दमोधे न पदार्थस्मरणरूपव्यापारान्तरापेवेति भाव इत्याहुः । ननु तस्याखण्ड़वे वर्षसमूहवरूपं पदत्वं पदममूनत्वरूपं वाक्यलञ्च 61 ·8२ तत्त्वचिन्तामो वाक्यार्थस्तव वर्णसमूहः पदं पदसमूहीवाक्यमित्य- त्रापि ततो ग्रहः प्रमाणशब्दत्वमात्रेण तस्य सिद्धेः अन्यथा कृप्तहेतुं विना सेोऽनुभावक इत्यादा तदसि द्यावाश्रयासिद्धिः सिद्धौ वा बाधः तेन विनैव सर्वा- नुपपत्तिं परिभूय तदनुभावकत्वस्य धर्मिग्राहकमान- सिद्धत्वात् । अतएव कचित् स्तुति-निन्दाभ्यां कल्पित- कथ स्थादित्यत श्राह, 'तचेति नित्यानुमेयवेद इत्यर्थ , 'वर्णममूह पदमिति वर्णममूहत्वरूप पदवमित्यर्थ', 'पदममूहो वाक्यमिति पदममूहत्वरूपञ्च वाक्यवमित्यर्थ , अस्तौति शेष , ‘प्रमाणाब्दत्वमा नि, 'मात्रपदात् पदत्व वाक्यत्वयोर्यरच्छेद , “गिद्धे' धर्मियाहक. मानमिद्धे, 'अन्यथा' गाब्दयोधमाने एव तत्तदिभात्या दिममभिव्या चततत्तत्पदविशेषस्य हेतृत्वे, 'म' नित्यानुमेयोवेदः। विशदयति, 'तेनेति मृगहेतुनेत्यर्थ, कृपोतोर पेक्षितवे तत्रानुभावकत्वस्यैवा- मभवादिशिएसमभिव्याधारविरोषस्यानुमात्मशक्यत्वादिति भावः । त्ययेदमवण्य स्तुति निन्दाग्यन्ने मन्तव्यमित्यार, 'प्रत एवेति यतएव मादयोधमावे न तत्तदिमायादिममभियाइततत्तत्पदविशेषस्य हेतुल श्रतएव, धचित्' नदर्थज्ञापकत्वज्ञानमाचादयन्वययोध- रत्यर्थ', 'सुनौति “तरनि मृत्यु तरति मध्नत्या योऽवगेधेन पत" इति वापयेत्यर्थ , निन्देगि “यो प्रामाणानवरेत्त होत पातपेदिति वाकोलार्थ, अत्र विधिवाक्य म्यायवणादिति भाव.

·शब्दास्यतुरौरखण्डे उच्छवप्रच्छमवादः । विधि-निषेधक वेदार्थमधिगत्य प्रत्ति-नित्तौ। अन्यथा विधि-निषेधकानां नानाप्रकारकत्वेन विभक्त्यादिवि- शेयवत्पदस्यानुमातुमशक्यत्वात् न ततोऽर्थधौः स्यात् । तथापि वक्तज्ञानानुमानानन्तरमिवानुमितानुमा- नादेव वाक्यार्थसिद्धे किनावावयवद वेदस्यानुवादनत्वं स्वादिति चेत्, न, धर्मिग्राहकमानेन मृत्यर्थजापक- तया जातात् सम्भूतसामग्रीकत्वेनानुपदमेव वाक्यार्थ- प रमत्यर्थस्य सतित एवोपस्थितेर्वकव्यत्वात् कल्पितवेदार्थस्य च कुत उपस्थितिरिति वाय। अनायत्या अनुमानपरम्पराप्रयोज्धरण- त्यधीनानुमानस्वीकारादिति न काप्यनुपपत्तिः । 'अशक्यत्वादिति, विशिष्य व्यायादेरज्ञानादिति भावः । 'तनः' कन्पितविधि निघे- धकवाक्यात् । शकते, 'तथापीति, विकृशानेति यथा लौकिक- वाक्यस्यले अयं वका एसदाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवान् मतात्पर्य- काकाहादिमदेतवाक्यप्रयोकृत्लादित्यनुमानानन्तर एते पदार्थाः तात्पर्य्य विषयमिथःसंसर्गवन्तः एतत्पदार्थगोचर-पदार्थज्ञानवदुलपद- सारितत्वादित्यनुमानात् शब्दयोधात् प्रागेव वाक्यार्थबोधस्तथेत्यर्थः, 'अनुमितेति स्मृतेर्वेदमूलकतानुमानानन्तरं एते रमत्यर्था मिथः समर्गवन्तः वेदमूलकवाक्यार्थलात् इत्यनुमानादित्यर्थः, 'वाकार्थ- मिद्धेः, शाब्दयोधात् प्रागवेत्यादिः। 'सम्भूतमामयीकत्वेन' मकल- सहकारिमम्पनवेन, 'अनुपदमेव' अनुमितानुमानात मागेव, 'योग्य- ·88 तापचिन्तामणौ बाधोदयात् अपेक्षणीयान्तराभावात्, अनुमानस्य व्यात्यादिजानापेक्षितत्वेन विलम्बितत्वात्। न च वेद-- स्यापि योग्यतादिनानापेक्षिततया विश्वम्ब', तन्निर- पेशवाधकस्यैव धर्मिग्राहकमानसिद्धत्वात योग्यतादि- विशिष्टस्यैवानुमानाहा, एवं मङ्गलाचारस्याविगीत- शिष्टाचारत्वेन कर्त्तव्यतामनुमाय सा कर्तव्यता वेदबो- धिता अलौकिकाविगीतशिष्टाचारकर्तव्यतात्वादिति तबोधकत्वेनानुमितवेदात् कर्तव्यताधीस्ततः प्रवृत्ति । तादिज्ञानेति, 'प्रादिपदात् तात्पर्यपरिग्रह । ननु बोधकत्तमुक्तानु- मानात् विध्यति न तु निरपेक्षयोधकवमित्यत आह, 'योग्यता- दीति, योग्यता' प्राधितार्थकत्व, स्टनिस्थलीय मकारमाचारे- ऽप्यतिदिति, 'एवमिति, 'मङ्गलाचारय' आचारविषयमङ्गलस्य, कचित् मङ्गलस्येत्येव पाठ , 'कर्त्तव्यतामिति बलवदतिष्टाननुवन्धौर- माधनत्वसमानाधिकरणकृतिमाध्यत्वमित्यर्थ , तो इएमाधनाता धमाजन्यल मिटल, अविगौतन बनवदनिटाजनकल एलइयचा- चारविमेषण, प्राधारख आचारविषयत्व, प्राचार कृति , विचि- तमिदममामि प्रत्यक्षरहस्ये। ‘मा कर्तव्यता' मङ्गलोयकर्त्तव्यता, 'अलौकिकेनि कर्तयताविशेषण, अलौकिकत्व शब्द तदुपजीवि- प्रमाणनिरिकप्रमाणजन्यमित्यविषयत्व, 'अविगीतब गियापार- विभेषण, 'आधारपद आचारविषयपर, 'कर्तव्यतामा तलिम कर्तव्यतालात, 'कर्तव्यताधी' मानक यतायो । अनुमानदयं , ·शब्दास्यतुरोयखण्डे उच्छन्नपच्छन्नवादः । १८५ ननु स प्राचारोवेदवोधितकर्तव्यताकः तादृशाचार- वादित्यनुमितवेदात् तत्कर्तव्यताधीः, विभत्त्यादिकं विनानुमितवेदात् तत्कर्त्तव्यताज्ञानाभावात् मङ्गलमा- चरेदित्येवंरूपस्य च वेदस्य नानुमानं तथा व्याप्त्यभा- यर्थ एकस्मादेव वक्ष्यमाणानुमानात् प्रकृतनिर्वाहादिति कस्यचिन्मतं दूषयति, 'नन्विनि, 'म प्राचारः' प्राचारविषयो मङ्गलादिः, 'ता- शाचारत्वात्' अविगौतशिष्टाचारविषयत्वात्, हेतुमाह, 'विभल्या- दिकमिति, 'अनुमितवेदात्' उकरूपेणानुमितवेदात्, 'तत्कर्तव्यतेति मगलविषयककर्त्तव्यताजानासम्भवादित्यर्थः । न चैवं स्वमते एव कथ- मनुमितवेदात् विभक्त्यादिक विना मङ्गलकर्तव्यताबोध: मनि- स्यले एव वा कथं विभक्त्यादिकं विनानुमितवेदादाक्यार्थबोध इति वाच्यं । असति विशेषबाधके पक्षतावच्छेदकोऽप्यनुमितिरिति मिय- मादसान्मते मङ्गलकर्त्तव्यता पक्षयित्वा वेदबोधितालानुमाने मङ्गले- ऽपि वेदबोधितत्वानुमानादुत्तरकालं वेदस्य मङ्गलयोधकत्वग्रहम- मावात् विभक्त्यादिकं विनापि मगलविषयककर्तव्यताबोधः अन्य- तरस्यैव सामग्रौलात्तन्मते कर्तव्यताया वेदबोधितत्वग्रहेऽपि मङ्गले वेदबोधितत्वाग्रहान् वेदम्य मङ्गलबोधकत्वयहाभावेन विभक्त्यादिकं विमा कर्त्तव्यतामाचनानसमावेऽपि मग लविषयकयोधस्यामभवात् तज्ज्ञापकत्वेन ज्ञानस्यैव तदनुभावकत्वादिति भावः । ननु विभ- न्यादिममभिव्याहतवेद एवं उतरूपेणानुमेय इत्यत आह, 'मङ्गल- मिति,, 'व्याप्यभावादिनि, सामान्यधर्माम्य हेतवादिति भावः ।

·व्यापारापेक्षेत्यर्ष, सर्वि कप देदवमिन्यतया, 'प्रमायति, तथाच. न तपटिस वेदवं किन्तु प्रमासदवघटित तपाचाप्यम्यवति भावः । वयाप्यसामयो कस्येदार, 'थतएवेति, 'धनुमितेति एते रमत्य: द तत्त्वचिन्तामणौ वात, तस्मात् तस्य कर्त्तव्यतामनुमाय तद्दोधकवेदा- नुमानं, प्रथम कर्तव्यताज्ञानेऽपि वेदानुमान अविनाभावात्। न च तत एव प्रत्यक्षवेदानुमानं, प्रत्यक्षत्वे उच्छेदानुपपत्तेः शाखान्तरवत् । 'तस्य' मङ्गलस्य, 'तद्वोधकेति मङ्गलकर्तव्यताबोधवेत्यर्थ । नन्वेव प्रथममेव प्रवर्तकज्ञानोत्पत्तौ कत वेदानुमानेनेत्यत श्राह, 'प्रथम- मिति, 'अविनाभावादित्युपलक्षण श्रानुमानिककर्त्तव्यताप्रामाण्य- शाग्रहमत्वेन तत प्रवृत्त्यसम्भवादित्यपि वोध्य, एवञ्च 'तत प्रवृत्ति- रिति प्रागुनमपि सङ्गच्छते इति ध्येय । 'तत एव' उनवेदमूलकन- साधकादेव, 'प्रत्यक्षत्व इति, प्रत्यक्षविषयत्वस्य उच्छेदाभावव्याप्यत्वा- दिति भाव । तथाचानुमाने बाध इति भाव । 'उच्छेद' अध्य- यनविषयत्वाभाव , नातस्तन्मतेऽमिद्धि (१) (१) "इस्तेति, तत्र विभत्यादिसमभिव्याहारमुन्नौयान्वयधीस्तल्लोपमजान- तोऽप्यन्वयधोरेव मेत्याशय । ननु घट कम्मत्वमित्यादावभेदान्दयसरूय योग्यत्वात् तत्तदन्वयविरोधिपदाजन्यत्व वाच्य तथाननुगमस्तदवस्य एवेति माधवादविभक्त्यादिमत्पदत्वेनैव ताशोऽस्वित्यस्तरसेन मतान्तरमाह, 'वस्तु- तालति, प्रतिबन्धाभिप्रायेण दृष्टान्तमाछ, 'तवेति, 'यतरवेति तथा धर्मियाहकमानसिइत्वादेवेयर्थ, सटि तत्वेनाशातम्येत्यस्य विवरण 'वखण्डम्य', 'सखण्डस्य' तघटितत्वेन ज्ञातस्य 'वाशब्दोऽनास्थायां इवार्थो वा 'पदाति स्थापत्य वाक्वार्थ एव ज्ञायते न तु पदाधस्मरणावान्तर- , .

·शब्दास्यतुरौयखण्ड़े उच्छमप्रच्छन्नवाद । ३९७ यत्तु अटकाः कर्तव्याः कार्या अष्टका इत्येवंरूपमेव वाक्यमनुमेयं उपस्थितत्वात, स्वच्च तचैवार्थे प्रतिपुरुप- 'उपस्थितत्वादिति, यस्यानुमितिपूर्वसमये यदुपस्थितं तस्य परस्परं संसर्गवन्त बेदजन्यानुभवविषयत्वादित्यादेरित्यर्थः, यत्र नाविषयत्वं न वाऽप्राधान्येन विषयत्वं इत्यनुवादकतावश्यकौति भाव' । 'योग्यतादि- ज्ञानेति, 'यादिपदात् तात्पर्यादिपरियइ । चाभ्युपगमवादेनाइ, 'योग्यतादीति, उतरौतिमाचारम्यनेऽप्यतिदिशति, 'एवमिति, एतदनु- मार्न प्रत्यक्षप्रकारे व्याख्यातं । 'सा' मङ्गलाचारीयेत्यर्थः, तथाच पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धिरिति मते मङ्गलाचारविशिए- कर्त्तव्यताया वेदवोधितत्त्वानुमितो समानसविसंघद्यतया महलाचारवि- शियकर्त्तव्यताबोधकत्येन वेदसिद्धेस्ततस्तहो तदर्थज्ञायकत्वज्ञानमात्रस्यैवात्र सामग्रीत्वात् तदिदमाह, 'तद्बोधकत्वेनानुमितवेदादिति, 'नन्चिति, यन कन्यतामात्रबोधकत्वेन वेदसिद्धेनं ततो मङ्गलाचारविशिएकत्यताबोधः स्यादिति भाव । न च बहुव्रीह्यर्थप-लोचनया व्यत्रापि मगलकर्त्तव्यता- बोधकत्वेनैव तत्सिद्धिरिति वाय। वस्तुगत्या या मानकर्त्तव्यता तद्बोध- कत्वेन सिद्धावपि मङ्गलामोधकत्वेनासिद्धेस्तद्बोधकाचानुपपत्ते । न ह्या- काश श्रोत्रग्राह्य गुण इत्यमुमतावाकाशेऽमि श्रोत्रयाह्यत्वभानसम्भव इति, तहि मङ्गलाश विभतवादिसमभिव्याहाररूपसामग्रेव बोधयत्वित्यत याह, 'विभक्तीति अनुमितवेदे विभक्त्यादिसमभिव्याहाररूपसामय्यभावादियर्थः । नहिं तत्ममभिव्याहत एवानुमौयतामित्यत प्याह, 'मङ्गलमिति, 'तस्येति मङ्गलाचारस्येत्यर्थ', 'तबोधकेति मङ्गलाचारविशिएकाव्यताबोधकस्यैत्यर्थ, 'प्यविनाभावादित्युपलक्षणं यन्धपरम्परा निरासनाश्वासार्थश्चेत्यपि हराय, एवं (पत प्रतिरिति पर्वोतमपि सङ्गच्छते इति ध्येयं । यत्र च कथ नानु- वादकत्वमिति चिन्त्य । इति व्याख्यान्तरं। .

·Bec 'योनि, स्वरुपयोग्यतावच्छेदकच वर्षात श्रोत्रममतविशेषण- तत्त्वचिन्तामो मन्यान्यवेदानुमानं न दोषाय एकार्थानेकपदीपस्थिती वानेकवाक्यानुमानमेवेति, तन्न, प्राचारतो वेदानु- माने मगलमाचरेदित्याद्यन्यतरोपस्थिती नियमाभा- वात् । अनेकवेदकल्पने च स्वानुभवविरोधः, मनु- स्मृतिमूलचानेक वाक्यं नावश्यकमिति कथमाधुनि- कोऽनेकमनुमिनुयात्। न च स्मृत्यर्थ वाधकोवेदः स्मृति- सदृश एवानुमेयः नियमतः स्मृतरुपस्थितत्वात् इति वाच्छं। तदर्थस्मृतेरपि नानाप्रकारकत्वात् तस्य च प्रदोपादौ अनुचरितवेदस्येव थेदत्वं श्रोचग्रहाणाह- नदेव उपनोत मदनुमितौ भासते इति नियमादिति भाव । 'न दोपायेति, सामग्रोवलमिद्धत्वेन प्रामाणिकगोरवस्थादोषत्वादिति ननु यत्र एकसिमनेवार्थ अनेकवाक्योपस्थितिस्तत्र का गतिरित्यत आह, “एकाति, 'वेदानुमाने' वेदानुमानदशाया, दूषणान्तरमाह, 'अनेकेति, 'खानुभवेति अनुमातुलाघवमहष्कृते- नानुमानान्तरेण वेदम्य नानाप्रकारकताभावनिश्चयादित्यर्थ । एव स्मतिमूलकवेदानुमानेऽप्याह, 'मनुस्मृतीति मन्वादिसतीत्यर्थ , लाघवादेकम्यैव तनालम्य कन्पनादिति भाव । 'नानेति, तथाचा- नेकवेदवन्पने स्वानुभवविरोध इति भाव । वस्तुतोऽनुमितावुपनौ- नभाने मानाभाव इति ध्येय। 'तम्य च' नित्यानुमेयम्य च, 'प्रदोषेति थथा प्रदोषकाले नेपामयुच्चारणाविषयत्वेऽपि म वेदम्तथायगपौत्यर- भाव ।

·शब्दास्यतुरौयखण्डे उच्छनप्रच्छन्नवाद । तया च शब्दत्वं वाक्यत्वमर्थबोधकत्वादित्येतदेव युती स्मृत्याचारेण चानुमितो वेदोऽर्थं वोधयतीति पूर्वपूर्वे- णानुमितवेदात उत्तरोत्तरस्मृत्याचाराविति नान्धपर- म्परा शब्दार्थशक्तिप्रवत् स्वतः प्रमाणमूलकत्वात् । तस्मान्नित्यानुमेयत्वं वेदस्य न तूच्छेद इति। अबोच्यते। उच्छिन्न वेदादर्थ प्रतीत्य स्मृत्याचारयोरुपपत्ते न सा- मयन्तरकल्पनं अतएव नाश्रयासिद्धिर्बाधा वा स्मृत्या- वात्। न च नित्यस्य खरूपयोग्यत्वे फलोपधानप्रसङ्ग इति वाच्यं । तैनित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलावश्यमावनियमस्थानहोकारादिति भावः। 'पूर्वपूर्वणेति पूर्वपूर्वस्मात्यादिनेत्यर्थ., 'नान्धपरम्परा' नामामाण्यमन्देह', 'शब्देति यथा सब्दशको व्यवहारलिङ्ग कानुमा- गादिमूलं तथाचापि वेदमूनमित्यर्थ., 'नित्यानुमेयवमिति नित्यत्वे सत्यनुमेयत्वमित्यर्थः, 'न बच्छेद' न तु ध्वस । 'उच्छिन्नेति, न च तदर्थज्ञापकत्वज्ञानमेव सर्चर मामय्यस्विति वाच्य। तदभावेऽपि श्रूयमाणवाक्यात् योग्यतादिप्रतिमन्धानेऽन्वयदर्शनादिति भावः । मृप्तिमामयी विना न मोऽनुभावक इत्यत्र तदुक्तं दोषमुद्धरति, 'अतएनेति) । नम्वेवमिदानौं विभत्यादिविशिष्टय मङ्गलमाचरे- दित्यादिवत् तस्य वेदस्यानुमात शक्यत्वादनुमितवेदात् कर्त्तव्यता- 1) 'यविति, तथाच विभवयादिसमभिप्याहारवत एवानुमानान साम चन्तरकल्पमिति भाव । यद्यपि तादृश्वेदेन सम न च्याप्तिस्तथाप्युपनौत- भानमतेनेद वोध्य । 'श्रोत्रेति, कत्वादेरव तदवच्छेदकत्वादिति भाव । 62 ·तत्त्वचिन्तामणो । म तत्पन्न मिति भार । 'मन्विति, तथाप प्रामाणिक गौरवमिति भाव । 8६० था, चारानुमितवेदस्यास्माभिरभ्युपगमात् । इदानीच' स्मृतेरथं प्रतीत्याचाराच्च कर्तव्यतामनुमाय प्रवृत्तिः। न चैवं किं वेदेनेति वाच्यं । तुल्यत्वात् अविनाभावाच तत्कल्पनं तुल्यं तथाच स्मृत्याचारयोर्वेदजन्यानुभव- मूलत्वानुमानादेव पक्षधर्मताबखात् प्रत्यक्षवेदमूलक- त्वसिद्धिः । अन्यथा तस्यानुभावकत्वाभावेन मूलत्वा- ज्ञानासम्भवेन कथं प्रवृत्तिरित्यत श्राह, 'दानौञ्चेति । “एवं' स्मत्यर्थज्ञानादितः प्रवृत्त्युपपत्ती, 'किं वेदेनेति किं वेदानुमाने- नेत्यर्थः, 'तुल्यत्वात्' तवापि तुल्यत्वात्, ‘कल्पन' वेदानुमान, 'पक्ष- धर्मतेति अप्रत्यक्षे वेदमूलकत्वेन वाधादित्यर्थः, परधर्माताबलमेव दर्शयति, 'अन्यथेति, अप्रत्यक्षे महकारिमूलानुपूर्यादिज्ञानाभावात मामय्यन्तरकन्यनस्य गौरवपराहतत्वादिति भावः। अनुमिता- पकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियममभिप्रेत्य स्वपचे स्थापनां दर्शयति. 'वाक्य त्वमिति, प्याचारमूलाभिप्रायेोदं तेन न पौनत्यमित्याहुः। ननु स्मृत्याचारमूलत्वं स्मृत्याचारयोरेवास्तु किं वेदेनेति शहां निरस्थति, 'मतीति, 'उछिनेति, न च तदर्थज्ञापकत्वज्ञानमेव सर्वच सामग्रास्त्विति वाच्यं । तदमावेऽपि श्रयमाणवाक्याद योग्यतादिप्रतिसन्धानेऽन्वयधोदनात_ वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेन तापकत्वेन भागशनाच इति भाव । 'व्यन्यथेत्यादि प्रागुक्तमुद्धरति, 'घतएवेति । १) नन्विदानी विमायादिविशिटम्यानुमासुमभक्यत्वात्तदर्थशापकावेनैवा नुमितम्योधिनवेदस्यानुभावकत्वमिति सामग्रान्तरकल्पगमावश्यकमियत 'इदानीशेति, नपाप प्रत्यक्षताथापामेव परं तम्यानुभावकत्वमिति ·शब्दास्यतुरीयखण्डे उधमप्रच्छमवाद । ४६ नुपपत्तेः । तस्मात स्मृत्याचारानुमितो वेदः प्रत्याऽध्य- यनविषयश्च वेदत्वात् सम्मतवत्, अन्यथा सामग्र्यन्तर- कल्पने गौरवप्रसङ्गः। ननु स्तुति-निन्दार्थवादेन कल्पितात् विधि-निषेधकवाक्यात् बाथमर्थमवगम्य प्रत्ति-निवृत्ती, न हि तच वर्ण-पद-विभक्ति-विधि- प्रत्ययक्रमविशेषाणामनुमानं सम्भवति, व्यभिचारा- दिति चेत, न, स्तुति-निन्दावाक्याभ्यां प्रत्ति-निरत्ति- पराभ्यां प्रत्ति निवृत्तिहेतुरर्थएव कल्पाते लाघवात् A 'तस्मादिति, अध्ययनपदेन अदृष्टजनकाध्ययन बोध्यते तेन देतो न वैयर्थ', प्रथमसाध्ये तु वाक्यत्वमेव हेतुतया विवक्षित । अप्रयोजक- खमाययाह, 'अन्ययेति, 'स्तुतौति स्तुति-गिन्दारूपो योऽर्थवाद- स्तेनेत्यर्थ, 'अर्थवाद' विधिममभिव्याहत वाक्य' 'कल्पितात्' अनु- मितात, 'प्रवृत्ति-निवृत्तिहेतरिति प्रकृत्यादिहेतज्ञान विषय इत्यर्थ', म इटसाधनत्वादिकमनिष्टसाधनलच, 'कल्यते इति मोमो राजानमन्तात् मोमो ब्राह्मणाना राजा इत्यादौ मोम माध- नौमतोपास्यको वेदे स्तूयमानत्वात् वायुर्वे चेपिष्ठा देवता वायव्य श्वेतमालभेतेत्यर्थवाद, वायुवदित्यनुमीयते इत्यर्थः, 'मोम' चन्द्र , 'स्वयमानत्वात्' उत्कर्पयत्त्वेनावधारणात्, 'पिठा' विप्रफलदाची, 'व्यर्थ एवेति इएसाधनवादिकमनिटसाधनात्यञ्चेन्यर्थ , गौरवादिति, यवश्य- कार्यकल्पनेनैवोपपत्तरिति भाव । 'उक्तेति विभक्या दिमतोऽनुमातुमशक्यत्वात् सामग्रान्तरकल्पने गौरवमित्यर्थः, 'नलिति, 'तत्वल्पनापि' व्यर्थकल्पनायी ·W खादवग्यं तत्वन्यमिति | लड़ १८भाधनत्य यौखिकर शतिसाध्यात्वमितिन धापि तत्र स्टोऽनभिहितवान् इति चेत्, पर केचित्, मिह माध्यसमनि याहारस सिई साध्यायोपयश्यत इति यत्पनिबलातथा प्रतीतिरित्याऊ । ४४२ तत्वचिन्तामणौ न तु विधायक-निषेधकवाक्यं गौरवात् उक्तदापाच, यच चार्थवादादेव तदर्थावगमः "तरति मृत्युमित्यादी तत्र न तत्कल्पनापि । अथ तस्याध्ययनविपयत्वे 'वायव्य' वायुदेवताकं, दृष्टान्ते श्वेतच्छागलालम्भनमेवोपासना गौर- वितहेतुक्रियाया एवोपासनत्वात्।) 'गौरवादिति विध्यनुमान ततश्च विधेरर्थधौरिति ज्ञानदयकल्पने विधिस्वरूपकल्पने च गौरवा- दित्यर्थ , 'उनेति, तादृशलिङ्गाभावादित्यर्थ । 'तदर्थति प्रत्यादि हेतुज्ञानविषयार्थावगम इत्यर्थ , 'तरतीति "तरति मृत्यु तरति अहाहत्यां योऽश्वमेधेन यजेत" इत्यन्तविधिप्रतिरूपके इत्यर्थः, 'न तत्कन्पनापीति नार्थकन्पनापीत्यर्थ , 'अपि' शब्दकल्पन समुञ्चि नोति। न चानुवादात् कथ यागे प्रवृत्तिः प्रत्तिहेतुज्ञान बिष- येटमाधनल इतिमाध्यत्वयोरनवगमात् विधेरेव तद्बोधकत्वात् इति वाच्यं। हेतु-हेतमतोर्लिडित्यत्र पूर्वसूचात् चकारानुवृत्तेः धकारस्य च लट्ममुच्चायकत्वात् स्टोऽपि कचित् माध्य-साधनबोधकत्वात्, (१) सोमो रागनमतादित्यादि गौरविलहेतुकियाया एवोपासनत्या- दित्यन्तः पाठ व्यादर्शपुस्तकानुरूप एव मुहितः परन्वय पाठ सम्यकपरि. मुहावन म प्रतिभाति । त्यर्थ', 'यपि' सामयान्तरकन्यन समुचिनोति । मनु शतिसाध्येएसाधनत्वं साEि कन्यार्प इत्यवश्यं तद्वोधार्थ विधिकन्पन, किञ्च तादृशम्य विधेयत्वयाप्य- ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े अच्छन्प्रच्छन्नवाद । ३४३ शाखान्तरवत बहुभिर्मेधाविभिराध्यात्मिकशक्तिसम्प- नैर्धियमाणशाखाया उच्छेदासम्भव इति चेत्, न, एकस्य न सकलशाखाध्ययने शक्तिरित्येकेनेवापरैरपि तदनध्ययने शाखोच्छेदसम्भवादेकानधौताया अपरा- ध्ययनविपयत्वनियमे मानाभावात् शाखात्वस्येव प्रत्य- अतएव भवन्मतेऽपि विधिप्रतिरूपकोऽनुवाद प्रमापामेव कार्यता- बोधकलादिति । न चैव तथाभूतमाधनत्वस्य विधेयत्वयाप्यत्वाद- विनामावेन तत्रापि विधिक तपन मिति विधिवादस्यग्रन्थामङ्ग तिरिति पाच्य । तस्य मतान्तरलान् अस्य व प्रयोजनाभावान्न तत्तत्कन्तपन- मिति तत्रैव वक्ष्यमाणलादिति। इदमापातत , वस्तुतस्तु तत्रापि तत्सत्कन्यनमावश्यक अन्यथा छतिसाध्यवेटमाधनत्वबोधोपगमेऽपि बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्यानवगमात्, कल्पनप्रकारस्तु अश्वमेधो याग बलवदनिष्टाननुबन्धित्व-कृतिमाध्यत्वसमानाधिकरणब्रह्महत्यादितर- पसाधनत्यवान् ब्रह्महत्यादितरणसमानाधिकरणलेन वेदवोधितलात यदयासमानाधिकरणत्वेन वेदबोधित भवति तत्तत्साधन भव- तौति सामान्यमुखी व्याप्ति इति ध्येय । 'प्राध्यामिको शकि' ग्रहधारणादिशति । नविदानीमपि गिखिलगाखाविदा व्यापा- तचिनय, तावृशव्युत्पत्ती मामाभावात भावे वा कथञ्चित्तत्प्रतीतावपि पदानु पस्थितस्याप्रकारत्वेन कृतिसाध्यत्वादिप्रकारकज्ञानाभावे ततोऽपि प्रत्यनु पपत्ति । अन्ये तु व्युत्पत्तिबलात् मोर्थो भासत इत्येव पूर्वम्माद प्रवृत्ति दवानुम निकचानादेव, यहा यवमधेनति टतोयया तदिरसाधनत्वलाभ इति मत्वा तथोक्त क्षतिसाध्यत्वन्त्वानुमानिकमेवेत्याइ । केचित्तु म्टन्युमिन्या ·888 कम्पममच तु सत्यममे वेया। विधेयत्वयाप्रियंचम्ति तदाऽसविनाभा- तत्त्वचिन्तामणौ क्षशाखात्वस्याप्रयोजकत्वात् । यद्यपि वेदसहस्रशाखा- विदेो व्यासादयः सन्त्येव, तथाप्यध्ययनाभाव एव शाखोच्छेदः । ननु शाखेच्छेदे वर्ण-पदवाक्यहानिश- कया प्रत्यक्ष वेदादपि वाक्यार्थ-प्रयोगयोरनिश्चये वैदि- कव्यवहारमाचं लुप्येतेति चेत्, न, श्रूयमाणमावस्यैव महाजनपरिगृहीतत्वात् तन्माचबोधिताङ्गेतिकर्त्तव्यत- दौनां मत्त्वात् कथ तदुच्छेद इत्यत पाह, 'यद्यपीति, 'अध्ययना- भाव इति निमित्तमप्तमी उच्चारणभावनिमित्तक उच्छेद इत्यर्थः, 'वाक्यार्थ-प्रयोगयोरिति, प्रयोगो मन्त्रादिशरीरं। न च श्रूयमाण- रूपवाक्यार्थप्रतीतो किं बाधकमिति वाच्यं । तात्पर्य्याग्रहात् । 'परिग्रहीतलं' अध्ययनाध्यापनविषयत्वं, 'तन्मात्रेति श्रूयमाणमाचे- त्यर्थ, 'इतिकर्तव्यता' कर्मपरिपाटी, 'अनुष्ठीयमानत्वात्' कर्मणः क्रियमाणलात्, वर्णदिहानिप्रदाविरहेणेति शेषः। यदि वर्ण- पदहानिश्च स्यात् तदा नदवच्छिन्नम्य शाखाखाभावेन तेषां नदः ध्ययनादिकं तम्माषयोधिताङ्गेतिकर्तव्यतया कर्मानुष्ठानच विरुध्ये- तेति भावः। प्रयोगविषयोऽप्येवमेव बोध्य श्रूयमाणमात्रस्य महाजन- परिसहीतवान् अन्यथा यदि वर्ण-पद हानि म्यान तदा तदव- दाताणसम्मिमानपत्रोविमादपंवादामारे पत्र सदवगमम्तन न सत्- वात् स्पर्म सामसुम तये थे अम । यस्तो प्रयोगवादविनाभा नति भार । 'भावालग्गेति, समत ति शेष । निययो नानुमेयपदार्थ- ·शब्दाख्यतुरीयखराडे उच्छन्नपचनवादः । यैव शिष्टैरनुष्ठीयमानत्वाञ्च तदर्थनिश्चयात् । न च उच्छिन्नशाखाबोधितेतिकर्तव्यताशझ्या एकस्मिन्नपि कर्मण्यनाश्वासप्रसङ्गः, नानाशाखेतिकर्तव्यतापूरणीय- त्वात् तस्येति साम्प्रतं, सन्ति हि तत्तत्कर्मणि नानाशा- खाबोधितसकलेतिकर्तव्यताबोधनायैनमेव कालक्रम- भाविनमनाश्वासमशङ्कमानमहर्षिभिः प्रणीता महा- जनपरिगृहीताः स्मृतयदति नानाश्वासः। अन्यथा छिन्नस्य मन्त्रत्वाभावेन तेषां तदध्ययनादिकं विरुध्येतेति भावः । मन्त्रे उच्छिन्नमाखाबोधितकर्ततागकया शिष्टानां कर्ममावानुष्ठा- नमेव न स्यात् इत्यामकते, 'न चेति, 'श्रगावामः' निष्कम्पप्रवृत्त्य- भावः, पूर्व प्रत्यक्ष शाखेकदेशावच्छेदेन महाधीनः कर्मलोपः परि- प्कृतः मम्प्रति उच्छिन्नशाखाबोधितार्थशकाधीनः म परिष्क्रियत इति भेदः। 'अनायामः' उच्छिवशाखाबोधितेतिकर्तव्यतासन्देह.। 'नाना- शाम इति नेतिकर्तव्यतासन्देद इत्यर्थः, इदमुपलक्षणं तन्माचवी- पितेतिकर्तव्यतयैव शिरैरनुष्टौयमानवान्न सन्देश इत्यपि बोध्यं । अत एव यत्र स्मति म्ति तत्रापि न मन्देहः अन्यथोच्छेदानभ्युपगमे मर्चशाखानध्यायिन साखान्तरबोधितेतिकर्तव्यतासन्देहादितिकर्त- व्यतागियो न म्यादित्याह, 'अन्ययेति, 'नार्थनिश्चय इति ततएवेति- इत्यत याच, 'दत्वं चेति, 'यतएवेत्थस्य विवरणं, 'वाधादिति, 'विशिष्येति, यदि च सामान्यतोऽन्यतमत्वादिना पनत्वं, यदि वा तावदन्यतमत्वं वेदत्व- समानाधिकरणमिति साध्यं तदा बाध एव मूलं, यद्दा एतदस्सरसादेवाए, धम्मति, प्रत्यक्षत्वादिति, उपनयमादयेदं बोय, तथाच सिद्धाधनानानु- ·BE तत्त्वचिन्तामणी . एकस्य सकलशाखानवगमात् शाखान्तरबोधितेतिक- त्र्तव्यतासंशयेनैकशाखातो नार्थनिश्चयः स्यात् । यत्तु विभक्त्या दिमत्तत्तत्यपदानां तत्समुदायानाञ्च प्रत्यक्षत्वन्तेष्वपि कश्चिद्देदः तवायं समुदायो वेद इत्य- निश्चय एव नित्यानुमेयार्थः, वेदत्वं वा तवानुमेय- मिति, तन्न, प्रत्यक्षवेदातिरिक्तवाक्ये तदभियुक्तानां महाजनानां वेदत्ताभावनिश्चयात् । अतएव वेदत्वं तत्र कर्तव्यतानिश्चयो न स्थादित्यर्थ । 'प्रत्यचलमिति इदानीमपि प्रत्यवत्वमित्यर्थ , तेव्वपीति तेष्वेवेत्यर्थ , 'कश्चिद्वेद इति य. कथि वेदस्तचेत्यर्थ । ननु अनिश्यो न नित्यानुमेयभब्दार्थ इत्यस्वरमा- दाह, 'वेदत्व वेति, 'तच' यत्किञ्चिद्वेदे, तथाचायमेव नित्यानु- मेयमन्दार्थ इति भाव । 'वेदातिरिनेति वेदत्वेन निशोधमाना- तिरित्यर्थ', 'वाक्ये' प्रत्यक्षसिद्धवाक्ये, वेदवाभावनिश्चयादिति, तथाच वेदस्य नित्यत्वासत्त्वमनायातमिति भाव । यद्यपि निश्चायक प्रमाण दुर्वांच्य तथापि पूर्खपूर्वषा वाक्यमेव तथेत्यभिप्राय (९) । मानमिति भाव । न च स्मतावतिप्रसा, अनपेदेखि विशेषणादियाइ । 'नाध्ययनेति यदृयहेत्वध्ययनविषयत्वमित्यर्थ । 'तदभावादिति, न हि तादृ. गानुपूर्वी विशिरा, केनचितधापाद्यत इति भाव । 'चनभ्युपगमादिति, देव दरूप्रभवत्लाघनुमापकजातिभिः सहरप्रसङ्गादिति भाव । यमि शब्द तदुपभोवोत्यादिरूपवेदत्वानुमाने नोक्तदोषस्तथापि वेदस्य नित्यानुमेयर विवादे देदखस्य तथात्वसाधने अन्तरमिति तात्पर्य , इति धाख्यान्तरम। .

·शब्दाख्यसुरोपरखण्डे उछमप्रछानवादः । 800 नानुमेयं बाधात् विशिष्य पक्षाजानाञ्च धर्मवेदना- जनकत्वञ्च वेदत्वं नानुमेयं तज्जनकत्वस्य प्रत्यक्षत्वात, नाध्ययनविपयत्वं तदभावात, न जातिरनभ्युपगमा- दिति। 'प्रतएवेति, विति, 'बाधादिति, 'विशिष्येति, व्याप्यवत्तयेत्यर्थः, कीदृशश्च वेदत्वं तत्रानुमेयमित्याह, “धर्मति धर्मज्ञानजनकत्वमि- त्यर्थः । न च निषेधवाक्याव्याप्तिः तस्य धर्माबोधकलादिति वाच्यं । धर्मपदस्यापूर्वमानपरत्वात् तस्यापि निषेधापूर्ववोधकलात् । न च रस्तावतिप्रमशः, अपौरुषेयत्वस्य प्रयोगोपाधिलात् । न च स्तोमे- ऽन्याशिः, नस्यालक्ष्यवादिति ध्येयं । 'प्रत्यचत्वादिति अपनयमहकारेण मनोवेद्यत्वादित्यर्थः, नथाच सिद्धमाधनान्नानुमानमिति भावः । 'अध्ययनेति अदृष्टविशेषजनकाध्ययनविषयवमित्यर्थः, यथाश्रुतस्या- तिमसकत्वेन वेदरूपत्तासम्भवात् अध्ययनविषयबमात्रस्य प्रत्यक्षमिड- लेन 'सदभावादित्युत्तरगन्यामङ्ग तेथ । बाधमाह, 'तदभावादिनि, 'धनभ्युपगमादिति खया गुणगतजातेरनभ्युपगमात् कल-खवादिना जातिमाङ्क-चेति भावः । भट्टास स्मत्याचारानुमितो वेदः इदानीमप्यत्राध्ययनगोचरी न बन्यनेति वेदः प्रबुद एव न तु नित्यानुमेयो न चा उच्छन- इत्याहुः । तदनन् गौरवान्मानाभावाचेनि द्रव्यं । 63 ·सावचिन्तामणौ स्यादेतत् स्मृत्याचारयोर्वेदमूलत्वे तबीच्छेदादिवि- वादस्तदेव त्वसिद्धं, तथा हि वेदसमानार्थी महाजन- परिगृहौता च स्मृतिः स्वार्थोपस्थित्यनन्तरं स्मृत्यर्थानु- भावकवेदानुमाने लिङ्गं तथाच प्राथम्यात साध्यप्रसि- द्यर्थमुपजीव्यत्वाञ्च स्मृतेरेवापूर्खादिवाक्यार्थज्ञानमस्तु किं वेदेन तदर्थस्य स्मृतित एव सिद्धेः अपूर्वस्यापि .. तटस्थ' शकते, 'स्यादेतदिति,(१) 'वेदेति वेदसमानार्थकत्वे- माभिमतेत्यर्थः, “लिङ्ग मिति पक्षीभूय तदनुमानप्रयोजिकेत्यर्थः, नादात्म्येन स्मतिरेव वा लिङ्गमित्याशय, 'प्राथम्यादिति प्रथम सते. स्मृत्यर्थस्य वावग्यकोपस्थितिकवादित्यर्थ , 'साध्यप्रमियर्थमिति सतिज्ञान विना स्मृतितः माध्यघटकौभूतस्मृत्यर्थज्ञानासम्भवादिति भावः । 'तदर्थस्येति दएमाधनलादिज्ञानद्वारा वेदप्रयोजनस्य प्रवृत्त्यादेरित्यर्थः, किञ्च उतरूपेणानुमितवेदार्थप्रत्यये स्मतिज- ज्ञानमावस्य ज्ञापकत्वेन वेदस्यानुवादकतापत्तिरित्याह, 'अपूर्वस्या- पौति अपूर्वस्य यदि वेदेकगम्यत्वं स्यात्तदा वेदस्य तितो ज्ञात- मावशापकलं न स्यानचैवं, किन्तु शब्दैकगम्यत्वमतः 'स्मृतितो जातस्य' मतिजातमावस्य ज्ञापकत्वेनेत्यर्थ. । (1) तटस्य प्रत्यवतिष्ठते, 'स्यादेतदिति, 'तदर्थस्येति वेदप्रयोजनस्य प्रयादेरित्यर्थः, वेदं विनापि व्यपूर्वोपस्थितावपूर्खत्वव्याघात इत्यत ध्याह, 'शम्दैकेति, न तु शब्दविशेषवेदेकवेद्यत्वं, गौरवादिति भाव । मनु वेद ·शब्दात्यातुरोयखरहे यमप्रच्छन्नवादः । BEE. शब्दैकगम्यत्वेन स्मृतितानातस्य ज्ञापकत्वेनानुवादक- तापत्तेच, सा च स्मृत्यन्तरादित्यनादिरेव स्मृतिधाराव- श्यकी। अन्यथा मनुस्मृतेः पूर्वन्तवापि वेदानुमानं न स्यात् । सा च स्मृतिः स्मृतिजन्यवाक्यार्थप्रमाजन्य- त्वेन महाजनपरिगृहीतत्वेन च प्रमाणमिति नान्धपर- म्परा, प्रत्यक्षा च स्मृतिः स्मृतिमूलं नानुमिता अनुमि- उपाध्यायास्तु ननु स्मतितो यदि अपूर्वा दिवाक्यार्थज्ञानं तदा अपूर्वस्य वेदैकगम्यत्वमायानमित्यन प्राइ, 'अपूर्वस्यापि शब्दैकगम्य- त्वेनेति, तथाच वेदैकगम्यत्वमेव अघिद्धमिति भावः । बौयान्तं स्वतन्त्री यन्थः, दूषणान्तरमाइ, 'मतित दतीत्याजः । 'अनुवादकतापत्तेश्चेति, वेदस्येत्यादिः । ननु वेदमन्तरेण मन्वादिस्मृतिरेव कयं भविष्यति वाक्यप्रयोग प्रति वाफ्यार्थज्ञानस्य हेतुलादित्यताह, ‘मा चेति, प्रलयादिकं नास्तीति भावः । 'तवापोनि नित्यानुमेयतावादिनस्तवेत्यर्थः, पनीभूतस्मत्यन्तराभा- वादिति भावः । नन्वेवं वेदामूलकाचे स्मृतावप्रामाण्यशका स्यादि- त्यत श्राह, 'मा चेति, 'प्रमाणे' निश्चितप्रामाण्य । न चैवं मूलभूतनानास्मतिकल्पनापेक्षया च एकवेदकल्पनेर स्वघीयसौति दिना मूलाभावे मतिरेव न स्थादित्यत याह, 'सा चेति, प्रलयादिक मारतीत्यभिमानः। उत्पादक मुक्ता प्रामाण्यज्ञापकमयाइ, 'महाजनेति, पूर्व सविस्तीन्द्रिया चैत् तदा किमपराई नित्यानुभयभेदेनेत्यत श्राद, ·तत्त्वचिन्तामणी रावेदयत्तस्याननुभावकत्वात्। वेदार्थस्मृतितामसिद्धिस्तु प्रत्यक्षवेदमूलस्मृतिसाहचर्येण भ्रमात् प्रत्यक्षवेदावोधि- नलोभ-न्यायमूलस्मृनाविध तान्त्रिकाणां लिङ्गाभासज- न्यवेदमूलत्वभ्रमाद्दा भवन्तौ न सम्भवन्मूलान्तराणां वेदमूलकत्वं कल्पयति । अथ स्मृतिरिव सद्देदमूलक- त्वप्रसिद्धिरपि महाजनपरिगृहोता एवञ्च सा वेदमूल- त्वनिवन्धना अविगौतमहाजनपरिगृहीतवेदमूलत्वप्र- वाच्या विद्धानोऽस्य बोध्यत्वात् । स्मृतिरपि नित्यानुमेयेव स्मृतिमूल- मस्वित्यत शाह, 'प्रत्यक्षा चेति, कथ तर्हि नस्य वेदसमानार्थकत्व- प्रमिद्धिरित्यत श्राइ, 'वेदार्थति, प्रसिद्धि ' व्यवहार , बेदाबोधितेति वेदाबोधितार्थ केत्यर्थ , प्रत्यक्षभ्रमम का श्रानुमानिक तमाह, 'लि- रुति स्मतिलादिलिङ्गाभासजन्यवेदमूलकबधमादित्यर्थ । ननु मक्षा- जनपरिग्टहीततया वेदमूलकत्वप्रसिद्धेर्धममूलकवकम्पनमास्यमि- ति पते, 'अथेति, ‘महाजनेति, 'परिग्रहोऽत्र प्रामाण्यनिश्चयो- वोध्य , 'वेदमूलकवेति वेदमूलकत्वयथार्थधौजन्येत्यर्थ , 'विगौ तेति, अविगोनवेदमूलकवामिद्धिवात् महाजनपरिटहौतवेदमूलकनप्र- मिद्धिलात् इति हेतृदये तात्पर्य, अन्यथा 'अविगीतेत्यस्य वैया- 'प्रत्यक्षा चेति, दहि वेदमूलत्वेन महाजनाना कथ तत्प्रसिद्धिरितात- थाइ, 'वेदाति, 'साहचर्येणेति प्रत्यक्षममाभिप्राय, 'ममात्' वेद- मूलकत्वभ्रमादिद्यर्थ, 'वेदारोधितत्व' वेदाबोधितार्थत्व, 'लिहेति विवादा- स्पद मतिर्वेदमूला मुदित्वात् इति प्रमादित्यर्थ । ननु मल्लिकमेव तन ·शब्दायतुरोयखाई उच्छनपछमवाद । सिद्धित्वात् प्रत्यक्षवेदमूलस्मृती तत्प्रसिद्विवत्, एवं वेदार्थताप्रसिडिरपि। अन्यथा महाजनपरिएहोता- नादरे वेद-स्मृत्योरपि प्रामाण्यं न स्यादिति चेत, न, यूपहत्यादिस्मृतेस्तत्प्रसिद्धौ व्यभिचारात्, सप्तलाभा- दित एव तत्सम्भवात् विचारकाणां विप्रतिपत्तेय तत्र तत्प्रसिद्धौ विगानं महाजनानामिति चेत्, न, पत्ते, अविगीतलं वेदमूलकालभमानधौनत्वेन मिटनिधीयमानल, महाजनपरिग्टहीतत्वञ्च महाजनैर्निगुनप्रामाण्यकत्वमिति हेलोर्भेद, "तमिद्धिवदिति, 'वेदार्थते ति वेदममानायताप्रसिद्धिरपौत्यर्थः, वेदसमानार्थतायथार्थधौजन्येति शेप । अनुकूल नर्कमाघ, 'अन्यथे- ति, 'अन्ययेत्यस्यैव विवरण 'महाजनपरिग्रहानादर इति()। 'युपेति युपे युपे हस्तिनी बद्धव्या रतिलोमादिमूलकरमता वित्यर्थ , 'तत्- प्रमिद्धौ' वेदमूलकत्वप्रमिद्धौ । शकते, 'कृति, 'तत्सम्भवात्' इस्यादेः स्मतिमम्भवात्, 'विगान' वेदमूलकलप्रमाधौनवेन निश्चयाभावात् प्रा- (१) महाजनपरिटहीतानादर इत्यत्र महामनपरियहानादर इति मा- ठान्तर। . कुत इत्यत याह, 'सम्भवन्मूले ति, तथाचासम्भवन्मलान्तरत्वमेव तत्रोपाधि- रियाभासव मेवेति भाव । 'एबमिति वेदार्थताप्रसिद्धि वेदार्थवनिबन्धना सादृशवेदार्थताप्रसिडिलादित्यर्थ , 'व्यन्यायस्य विवरण 'महागनपरि- ग्रहानादर इति । गाभिसन्धिराह, यूपेति, घासम्भवन्मन्नान्तरत्वमदि- गौतत्व विचारका तत्वेन प्रतिपयविषयत्व वा लिङ्ग विशेषणमित्याशाइते, 'माति, यभिसन्धिमुद्धाटयति, 'धनापीति, तथाच स्वरूपासिद्धिरिति ·तत्वचिन्तामणौ तवेदवत्तस्याननुभावकत्वात् । वेदार्थस्मृतिताप्रसिद्धिस्तु प्रत्यक्षवेदमूलस्मृतिसाहचर्येण भ्रमात् प्रत्यक्षवेदावोधि- तलोभ-न्यायमूलस्मृताविध तान्त्रिकाणां लिङ्गाभासज- न्यवेदमूलत्वभ्रमाद्दा भवन्ती न सम्भवन्मूलान्तराणां वेदमूलकत्वं कल्पयति । अथ स्मृतिरिव तद्देदमूलक- त्वप्रसिद्धिरपि महाजनपरिरहौता एवञ्च सा वेदमूल- त्वनिवन्धना अविगीतमहाजनपरिगृहीतवेदमूलत्वप्र- वाच्या सिद्धान्तेऽस्य बोध्यत्वात् । स्मृतिरपि नित्यानुमेयैव स्मृतिमूल- मरिखत्यत श्राइ, 'प्रत्यक्षा चेति, कथ तर्हि तस्य वेदसमानार्थकत्व- प्रमिद्धिरित्यत पाइ, 'वेदार्थति, 'प्रमिद्धिः' व्यवहारः, 'वेदाबोधितेति वेदाबोधितार्थकेत्यर्थ , प्रत्यक्षभ्रममत्वा श्रानुमानिकं तमाह, “लि- क्षेति स्मृतिलादिलिङ्गाभामजन्यवेदमूलकत्वभ्रमादित्यर्थः । ननु महा- जनपरिरहौततया वेदमूलकत्वप्रसिद्धर्भममूलकत्वकल्पनमशक्यमि- ति भङ्कते, 'अथेति, 'महाजनेति, परिग्रहोऽत्र प्रामाण्यनिश्चयो- बौध्य', 'वेदमूलकवेति वेदमूल कन्वयथार्थधौजन्येत्यर्थ , 'अविगीतेति, अविगौतवेदमूस्तकलप्रसिद्धित्वात् महाजनपरिग्टहीतवेदमूलकत्वप्र- मिद्धित्वात् इति हेतुदये तात्पर्य, अन्यथा 'अविगौते त्यस्य वैयर्थ्या- 'प्रत्यक्षा चेति, तर्षि वेदमूलत्वेन महाजनाना कथं तत्प्रसिद्धिरित्यत. थाह, 'वेदार्थेति, 'साहचर्येणेति प्रत्यक्षभ्रमाभिप्राय, 'भ्रमात्' वेद- मूलकत्वधमादिवर्थ, 'वेदादोधितत्व' वेदाबोधितार्थत्वं, 'लिङ्गेति विवादा- पद मतिर्वेदमूला स्मृतित्वात् इति श्रमादित्यर्थ । ननु मल्लिङ्गमेव तन ·शब्दास्यतुरोपखण्डे उच्छन्नपच्छन्नवाद । सिद्धित्वात् प्रत्यक्षवेदमूलस्मृतौ तत्प्रसिद्विवत्, एवं वेदार्थताप्रसिद्धिरपि। अन्यथा महाजनपरिग्रहीता- नादरे वेद-स्मृत्योरपि प्रामाण्यं न स्यादिति चेत, न, यूपहत्यादिस्मतेस्तत्प्रसिद्धौ व्यभिचारात्, स्कृप्तलेोभा- दित एव तत्सम्भवात विचारकाणां विप्रतिपत्तेच तत्र ततप्रसिद्धौ विगानं महाजनानामिति चेत्, न, पत्ते, अविगौतल वेदमूलकलधमानधौनलेन गिनिशीयमानल, महाजनपरिग्रहीतत्वच महाजनैनिर्णीतप्रामाण्यकत्वमिति हेत्वोर्भद , 'तत्ममिद्धिवदिति, 'वेदार्थ तेति वेदममानाथताप्रसिद्धिरपौत्यर्थः, वेदममानार्थतायथार्यधौजन्येति शेष । अनुकूल तर्कमाइ, 'अन्यथे- ति, 'अन्ययेत्यस्यैव विवरण 'महाजनपरिग्रहानादर इति(१) । 'युपेति युपे युपे हस्तिनी बद्धव्या दतिलोभादिमूलकस्मृतावित्यर्थ , 'तत्- प्रमिद्धौ' वेदमूलकत्वप्रमिद्धौ। शकते, 'कनेति, 'तत्मम्भवात्' हम्त्यादिः रमतिमम्भवात्, 'विगान' वेदमूलकत्वममाधौनत्वेन निश्चयाभावात् प्रा- ( महाजनपरियहोतानादर इत्यत्र महाजनपरियहानादर इति पा- ठान्तर। कुत इत्यत याह, 'सम्भवन्मलेति, तथाचासम्भवन्मलान्तरत्वमेव तत्रोपाधि- रित्याभासचमेवेति भाष । 'एवमिवि वेदार्थताप्रसिद्धि वेदार्थवनिवन्धना तादृश्वेदार्यताप्रसिदित्यादित्यर्थ , 'अन्यथेत्यस्य विवरण 'महाजनपरि- ग्रहानादर इति। गुफाभिसन्धिराह, यति, असम्भवमलान्तरत्वमवि- गोसल विचारकाया तत्त्वेन प्रतिपत्त्यविषयत्व था लिङ्गविशेषणमित्याशते, 'मोति, अमिसन्धिमुद्घाटयति, 'पत्रापति, तथाच स्वरूपासिद्धिरिति ·५०२ तत्त्वचिन्तामणौ अत्रापि मूलान्तरसम्भवाविप्रतिपत्तेश्च विगानमेव तेपां। अतएव स्मृतीनां न्यायमूलत्वे सम्भवति वेद- मूलत्वप्रसिद्दावपि न वेदमूलत्वं। न च वेदमूलेऽय- मिति कृत्वा स्मृतेमहाजनपरिग्रहात् तन्मूलत्वं, वेदमू- लेयमिति प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वात् शक्यत्वे वा किमनु- मानेन । न च वेदमूलत्वेन प्रकारेण महाजनपरिग्रहः, असिद्धे, मन्वादिस्मृतित्वेन पूर्वमहाजनपरिग्रहेणोत्त- माप्यनिश्चयाभाव., 'तेषामिति, तथाच हेतुदयमेव स्वरूपासिद्धमिति भावः, 'प्रमिद्धावपि' प्रसिद्धिसत्त्वेऽपि । नन्विय स्मृतिवेदमूला वेदमू- लेयमिति कृत्वा महाजनपरिग्टहीतत्वादिति तदनुमेयमित्याशङ्कते, 'न चेति, परियह.' निश्चय , तन्मूलत्व' वेदमूलव । ननु कि वेदमूलत्व तदिशेय्यक वेदमूलत्वप्रकारकमहाजननिश्चयविषयत्वं, वेदमूलकला- कारकमहाजननिशयविशेष्यत्वमा वा, श्राद्ये वेदमूलकत्लवदेतदि- त्येव प्रथम दुर्यहमित्याइ, 'वेदेति, प्राथम्यं तदनुमानापेक्षया, तथाच हेतोरज्ञानरूपामिद्धिरिति भावः । अन्धमाशय निराक- रोनि, 'न चेति, 'परिग्रह', निश्श्यमूलवेदकत्वसाधक इति शेष', 'अमिद्धेरिति, तादृशनिश्चयस्यैवात्रानभ्युपगमादिति भावः । ननु नदसिद्धौ प्रामाण्यनिश्चयासम्भवेन कथ महाजनानां तदर्थानुष्ठानं माव । न चाविगीतत्व वेदानिषिद्धत्वमिति नासिद्धिरिति वाचं। तथा मति नपायादिमूसकरातेस्तत्प्रसिद्धौ व्यभिचारापत्ते । वस्तुतोऽप्रयोजकत्वं बोध्य । यज्ञानरूमासिद्धिमुद्भाव्य सरूपासिद्धिमाइ, 'न चेति । याचारोऽपि ·शम्दाख्यतुरीयखगड़े उच्छन्नप्रशन्नवाद । ५०६ रोत्तरेयां परिग्रहादनुष्ठानाद्युपपत्ते, एवं होलाकाद्या- चारेऽपि वेदलिङ्गेनैव काव्यताज्ञानोपपत्तेः किं वैदेन, तदर्थस्य लिङ्गादेवोपपत्तेः । अविगीतालौकिकविप- यकशिष्टाचारस्य वेदमूलत्वदर्शनात् वेदानुमाने चावि- गौतशिष्टाचारत्वेन भोजनाद्याचारोऽपि वेदमूलः स्यात्, वेदं विनापि तत्कर्त्तव्यताधीसम्भवात् न तदर्थ वेद- वेदमूलकत्व निथयादेव प्रामाण्यनिशय इत्यत आह, 'मन्वादीति, मन्वादिस्मृतित्वेन पूर्वमहाजनपरिग्रहेण चेति हेतृदय, अत एव कपिचकारसम्बलितोऽपि पाठ । 'उत्तरोत्तरेषा' महाजनाना, 'परियदात्' प्रामाण्य निययात्, मर्व स्मृतिवदाचारोऽपि न वेद- मनुमापयतीति व्यवस्थापयति, “एवमिति, 'होलाकाद्याचारेऽपि' होलाकादिक्रियायामपौत्यर्थ , 'वेदलिङ्गेन' अविगीत भिष्टाचारवि- घयत्वेन, 'तदर्थस्येति कर्त्तव्यतादिज्ञानद्वारा वेदप्रयोजमस्य प्रह- यादेरित्यर्थ , "अविगोनेति, 'अविगौतल बलवदनिष्टाननुपन्धित परदारादिप्रवृत्ती व्यभिचारादिवारणाय, 'अलौकिकल्व प्रत्यक्ष- होतेएमाधनताकविषयान्यत्व भोजनाद्याचारे व्यभिचारवारणाय, 'मिटेति, 'शिरव दृष्टसाधनता भ्रमरहितत्व चेत्यवन्दनाद्याचारे व्यभिचारवारणाय, एवमलौकिकबविशेषणमपि त्यज्यता गौरवा- दित्यत श्राइ, 'अविगौतेति, 'न तदर्थ बेद इतौति, नथाचा- घेद मूलत्व निरस्यति, 'एवमिति, 'तुल्यमिति, तथाचाप्रयोजकत्वमुभयति भाव । सिद्धमाधनमाह, 'धनुमानस्येति, 'चन्दया' सापेक्षस्याप्रमाणपे, 'न ·तत्त्वचिन्तामणौ इति इहापि तुल्यं । प्राचार-कर्तव्यतानुमानयोरना- दित्वेनाचाराणां कर्तव्यत्वानुमानमूलकत्वात् नान्धपर- म्परा। न च पूर्वानुमानसापेक्षमुत्तरानुमानमिति स्वतन्त्रप्रमाणमूलकत्वाभावात् सा, व्याप्ति-पक्षधर्माता- सत्त्वेन सर्वेषां स्वतन्त्रप्रमाणत्वात् । नापीतरमामान्या- धौनं सर्वस्य प्रामाण्यमिति न निरपेक्षत्वं, प्रत्यक्षादे- रपि तथात्वापत्तेः । एतेन विवादपदमाचारो निर- पेक्षप्रमाणमूलकः अविगौतमहाजनाचारत्वात् प्रत्य- वेदमूलाचारवदिति निरस्तं । अनुमानस्य निरपेक्षा- प्रयोजकत्वमिति भाव. । 'मान्धपरम्परेति न भ्रममूलकत्वशङ्केत्यर्थः, 'मा' अन्धपरम्परा, स्वातन्त्र्य हि प्रभारूपे फले जननौये प्रमाणा- न्तरनिरपेक्षत्व, स्वतोऽपि तमामाण्यानधौनप्रामाण्यकत्व वा, श्राद्य प्रकृतेऽप्यस्तोत्याह, 'व्याप्तीति, 'सर्वेषामिति कर्त्तव्यतानुमानानामि- त्यर्य, अभय निरस्यति, 'नापीति, 'सर्वस्य' कर्तव्यतानुमानस्य, 'तथावेति अस्वातव्यापत्तेरित्यर्थ , प्रत्यक्षादिप्रामाण्यस्यापि अतु- मानप्रामाण्याधौनमिद्धिकत्वादिति भाव । अधीनत्वस्यापि दुर्वच- बाचेत्यपि बोध्य । 'अविगौतेति, अत्राविगीतत्व बलवदनिष्टाननुब. विल, महाजनत्व इष्टसाधनांगे भ्रमशून्यत्व, प्रमारूपे फले जननाये प्रमाणन्तरानपेचल स्वातव्यमित्यभिप्रायेणाह, 'श्रनुमानस्येति, घेति, याचारो वेदमूलक वेदमूलकलेग प्रसिद्देरित्यर्थ । यत्र प्रामाणिक प्रसिद्धिर्विवक्षिता प्रसिदिमाधवा, याद्ये दोषमाह, 'घसिहेरिति धन्यतरा- ·शब्दाख्यतुरोमखण्डे उच्छनप्रच्छन्नवाद' । ५०५ प्रमाणत्वात् प्रमाणमूखत्वेनैव हेवोरुपपत्तेः निरपेक्ष- त्वस्य गौरवेणाप्रयोजकत्वाच्च । न च सापेक्षत्वेन न प्रमाणता, व्याप्त्यादिसत्वात् । अन्यथा प्रमाणे नैरये- क्षस्य वैयर्थ्यात् । न चाचारे वेदमूलत्वप्रसिद्धेस्तदनु- मानं, असिझे व्यभिचारादन्यथोपपत्तेश्च । न च वेद- मूलत्वेनैव महाजनपरिग्रहात्तथा, न हि वेदमूलेोऽय- तथाच मिद्धसाधनमिति भावः। 'हेतोः' अविगौतमहाजनाचारलस्य । 'सापेचवेन' पूर्वपूर्वानुमानमामेवत्वेन, 'न प्रमाणता', उत्तरोत्तरानु- मानम्यति घोषः, 'अन्यथा' सापेक्षस्य प्रमाणावाभावे, 'नरपेक्षस्य निर- पेशवधिोषणस्य, प्रमाणपदेनैव सापेक्षस्य वारणादिति भावः । न चेति अयमाचारो वेदमूलकः वेदमूलकत्वप्रसिद्धत्वादिति प्रकारेणैवेत्यर्थः, 'श्रमिद्धेरिति, तादृशामिद्धेरेव तैरगभ्युपगमादिति भावः। 'शभि- चारादिति लोभमूलके श्राचारे व्यभिचारादित्यर्थ , अप्रयोजकता- माह, 'अन्यथेति न्यायादिमूलकाचारवदन्यथोपपत्तेर्न वेदमूललमि- त्यर्थः । 'परिग्रहात्' निश्चयात्, 'तथा' वेदमूलत्व, पूर्व स्मृतेः स्मृति- मूलवे इदमागतिं दादीनामाचारस्यले इति न पौनरुक्त । पूर्व वेदाज्ञानरूपासिद्धिमाह, 'न हौति। ननु वेदमूलकत्वप्रकारक- सिद्धेरित्यर्थः, व्यन्ये वाह, 'व्यभिचारादिति, न्यायादिमूलकापार इति शेष । 'यन्यथेति, न्यायादिमूलकाचारवभूतान्तरसम्मवात्तथाघाप्रयोगकाप- मिति भाव । पूर्ववदसिदिमाइ, 'न हौति । 'नचेति वेदमूलदेन महाग्न. परिणशीतोऽयमिति कृत्वा महाजनपरिग्रहमात्रस्यैव हेतुत्वेऽधिकस्य व्यर्थ- ·द तत्वचिन्तामयो मिति कृत्वा महाजनानां तत्परिग्रहः, वेदमूलत्वस्य प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वाच्छक्यत्वे वा किमनुमानेन। न च वेदमूलत्वेनैव महाजनपरिगृहीतोऽयमाचार इति ज्ञात्वा तत्र महाजनपरिग्रहः, गारवादसिद्धेश् । पूर्व- महाजनपरिग्रहादेवोत्तरोत्तरेषां परिग्रहादनुष्ठानाप- पत्तः । तादृशस्मृत्वाचारयोर्वेदमूलत्वेन व्याप्तेर्वेदसिद्धि- . महाजननिश्चय विषयत्वन महाजननिश्चयो हेतुरस्तु इत्यत श्राइ, 'न चेति, 'महाजनपरिग्रह', परिग्रहे हेतरिति शेष , 'गौरवादिति मूलभूतवेदकल्पने गौरवादित्यर्थ , तथाचाप्रयोजकत्वमिति भाव । केचित्तु वेदमूलत्वेन महाजनपरिग्टहीतवस्यैव हेतुले द्वितीय- महाजनपरियहस्य वैयर्यादित्यर्थ इत्या । 'अमिट्टेयेति तादृशनिश्चयस्यैवामिद्धेरित्यर्थ । ननु महाजन- प्रवृत्तावेव तद्विषयत्वेन कर्तव्यताज्ञान स्यात् मैव च कथ स्यात्तस्य कर्तव्यताज्ञानाभावादित्यत श्राइ, 'पूर्वेति पूर्वपूर्वमहाजनाचार- विययत्वेनैवेत्यर्थ , 'उत्तरोत्तरेषा परिग्रहादिति उत्तरोत्तरमहा- जनामा कर्त्तव्यता निश्चयादित्यर्थ , 'अनुष्ठान' प्रवृत्ति । 'तादृशेति अविगौनादिरूपेत्यर्थ । यद्यपि आचारस्खले इदमागवित तथापि खादित्यर्थ , वेदमूलत्वकल्पने गौरव तथाघाप्रयोजकत्वमित्यन्थे। 'यसिझे रिति वेदमूलवधान दिनापि परियहोयपत्तेतद्घटितहतोरसिरित्यर्थ । वदेव स्पष्यति, पर्चेति, पूर्व वितमप्युपाधिदानाय मापते, 'नादृशेति। पूर्वपूर्वरातेत्तरोत्तरस्मृतिरियादिक्रम उल इदानीमापारात् स्मति - ·शब्दारयतुरोयखणे उधमप्रच्छमवाद । .. रिति चेत्, न, असम्भवन्मूलान्तरत्वस्योपाधित्वात्। अन्यथा लाभ-न्यायमूलस्मृतेरपि वेदमूलत्वमसङ्गः। अस्तु चा स्मृत्याचारयोरनादित्वं । न चाचारात् स्मृतिः स्मृतेराचार इत्यन्धपरम्पग मूलभूतप्रमाणाभावात् इति वाच्यं । स्मृत्याचारयोरुभयोरपि प्रमाणत्वात् । अन्यथा न ततो वेदानुमानमपौति । उच्यते । प्रलये पूर्वगृत्याचारयोरुच्छेदात् सर्गादा नित्यसर्वज्ञेश्वरम- णोतवेदमूरत्वं स्मृत्वाचारयो । अन्यथा मूखाभावे- दूषणान्तरदानाय नचाप्युझावितमिति ध्येय । 'प्रमभरदिति, नन्पिद प्रत्यक्षवेदमूलकम तिमूलके माध्याध्यापक । न च वेद- तदुपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रमाणमूलकत्वमर्थ , साधनव्यापकलादिति, मैव, साधनव्यापकतामायेन सन्दिग्धोपाधित्वसम्भवात् प्रत्यक्षवेद- मूलकत्व वा तस्थार्थ , 'अन्यथेति अलौकिकत्ल विहाय अविगीत- महाजनपरिग्टहीतस्मतित्वेग हेतुत्व इत्यर्थ , पूर्वपूर्वस्मृतेरुत्तरोत्तर- रमतिरिति पूर्वमुफ दानौमाचारात् स्मृति स्मृतेराचार इत्याह, 'अस्तु वेति । नैयायिक समाधत्ते, 'प्रलय इति, 'वेदमूतत्वमिति वेदजन्यज्ञानजन्यत्वमित्यर्थ , तदानी स्त्याचारान्तरयोरभावादिति भाव । मनु मन्वादीमा पूर्वसर्गानुभूततत्तदर्थस्मरणदेवाचारादे- स्मतेराधार इत्याह, 'यस्तु वैति, 'उच्छेदादिति, नित्यानुमेयवेदवादिमते यौद बोध्य । 'मन्यादौनामिति तथा वाणीतस्मृतिरेव तन्मूलमस्तु कि देनेत्यर्थ। .

·सत्त्वचिन्तामणो नान्धपरम्पराप्रसङ्गः । न च मन्यादौनामतीन्द्रियार्थ- दर्शित्वं, तदुपायश्रवणादेस्तदानीमभावात् । पूर्वसर्ग- सिद्धसर्वनमन्वादय एव ते इति चेत्, न, प्रमाणाभा- वात् । स्मृत्याचारयोः प्रमाण मूत्वमेव तत्कल्पकमिति चेत्, न, प्रतिसर्ग तेषामन्यान्यत्वकल्पने गौरवमित्ये- कस्यैव नित्यसर्वज्ञस्य कल्पनात् । न च स्मृतय एव तत्प्रणौताः, तासां मन्वादिकर्तृकत्वेन स्मृतौ बोधनात् रुपपत्ते कि वेदेनेत्यत श्राह, 'अन्यथेति सर्गादौ श्राचारादिजनक- तज्ज्ञानम्य वेदजन्यत्वागावे इत्यर्थ , 'भूलाभावेनान्धपरम्परेति तमिबजाते अनाश्वासप्रसङ्ग इत्यर्थ, वेदमूलकत्व सतिमूलकत्व- मिष्टाचारमूलकवादिज्ञानानामेव विश्वासमूलत्वादिति भाव । 'न च मवादौनामिति, तथाच प्रत्यक्षमूलत्वात् तस्मिन् ज्ञाने नामा- मानमङ्केति भाव । 'पूर्ववर्गति पूर्वसर्गसज्ञत्व-वर्तमानयोगज- धर्मनित विश्वविषयमाचात्कारवन्त इत्यर्थ, 'प्रमाणाभावादिति मवादीना मर्वज्ञवे इति ष । तेषा' मन्त्रादौना, 'नित्य- मर्चजम्येति नित्यमविषयकज्ञानवत कल्पनादित्यर्थः, तदचनादेव मगादौ सत्याचाराविति भाव । 'तत्प्रणीता' ईश्वरप्रणीता , तथाच कि वेदेनेति भाव । 'स्मताविति “वतारो धर्ममास्वाणा मनु- 'एकस्यैवेति, तथाच मन्वादौना सर्चज्ञत्वश्रुति शाब्दसर्व विषयकज्ञानर वावविषयेति भाव । 'वासामिति, 'सवाविति "वहारो धर्मशास्त्रामा ·शब्दायतुरीयरवगडे उच्छन्नप्रच्छन्नवाद । ५.८ स्मृतावेव स्मृतीनां वेदमूलत्वस्मरणाच्च । एवञ्च स्मृत्या- चारयामहाजनपरिग्रहाद्देदमूलत्वसाधकमपि भग- वति प्रमाणं। अतएव “प्रतिमन्वन्तरञ्चैपा श्रुतिरन्या विधीयते” इत्यागमोऽपि । एवञ्च पूर्व प्रत्यक्षमूलावेव स्मृत्याचारौ, अग्ने च काखक्रमेणायुरारोग्य-बल-श्रधा- ग्रहण-धारणादिशतरहरहरपचीयमानत्वात् तदध्य- यनविच्छेदेन शावच्छेदात् स्मृत्या चाराभ्यामेव कर्त- विष्णु-र्थमोऽशिरा.” इत्यादिस्टनावित्यर्थः, 'स्मृतावेवेति “य क- यित् कस्यचिद्धो मनुना परिकीर्तितः। स मोऽभिहितो वेदे" इत्यादि मतावित्यर्थ , 'भगवतीति परम्परथा भगवति प्रमाणमि- त्यर्थ', 'प्रतएवेति यत एवं प्रलये विच्छेदे भगवता वेदः प्रपोयते अतएवेत्यर्थः, 'उपसंहरति, 'एवश्शेति, प्रवृत्तिरिति, आनुपूादि- विशिष्टस्य वेदस्यानुमातमशक्यत्वात् तस्याननुभावकत्वादिति भावः। नविदानीमाचारलिङ्गकज्ञानादेव प्रवृत्तिस्तईि सर्गादावपि तथा- मनुर्विणुर्यमोहिरा "। इत्यादि स्तावित्वर्थ, 'स्मृतायेवेति “य कश्चित् कस्यचिदम्मी मनुना सम्प्रकीर्तित । स साऽमिशितो वैदे" इत्यादावि- त्यर्थ । 'यतएवेति यत सात्याचारादरीश्वरप्रणीतोच्छिमवेदमूल तत- रवेयर्थ । उपमहरति, 'एक्वेति, 'प्रतिरिति, भानुपूर्खादिविशिटवेद्य. स्थानुमातुमशक्यत्वेन तस्याननुभावकत्वादिति माव । 'बइयामारैति, एत- भोपलावणं वस्तत ईश्वराचारसम्भवेऽपि तन खेएसाधनतारूयसाध्यप्रसि- यमावेन दृष्टानामूलयात्या माघारान्तरसम्भव इयाङ ।

·वाचचिन्तामणौ व्यतामधिगत्य प्रवृत्तिः। नन्वेवं स्मृतिरस्तु वेदमूला मङ्गलाद्याचारवीश्वरादेव भविष्यति घट-लिप्यादि- सम्प्रदायवदिति चेत, न, बहुव्यापारघटितस्य तत्तदा- चारस्य गुरुत्वेन (मङ्गलमाचरेदित्यादिवाक्यस्यैव ला- घवेन कल्पनात् । न च मङ्गलादिपदशक्तिग्रहार्थमा- चार आवश्यक इति वाच्या स्वर्गादिपदवद्वाक्यार्थे त- दुपपत्तेः । अतएव यव वचनमावात् परमतिपत्तिस्तव स्विति सकते, 'नन्वेवमिति, 'मङ्गलाद्याचार:' आधमङ्गलाचारः, 'ईश्वरेति ईश्वरस्याचारादित्यर्थः, 'घट-लिप्यादीति, यद्यपि पति- रप्याचारवदौथराचारमूला सम्भवति तथाप्यदृष्टार्थकरपतेर्वेदमूलक- वानुरोधेन स्मृतौ नागद्वितं । 'पडव्यापारेति वाक्यापचया बह- तरकायादिव्यापारमाध्यस्येत्यर्थः, 'तत्तदाचारस्येति पूजादिरूपमङ्ग- लादिक्रियाया इत्यर्थः, 'मङ्गलमिति, तबानुपूर्वी विशेषोऽविवक्षितः तदनुमानस्यासम्भवात, 'मनिग्रहार्थमिति, ईश्वरस्यैव मयोज्य • प्रयोजकदेहं परिसय प्रथमं शक्तियाकलादिति भावः । 'वर्गा- दिपदवदिति, यथा खर्गादिपदस्य “यन्न दुःखेन मन्भिन्नमित्या- दिवाक्यस्यम्य शनिग्रहस्तथा मङ्गलादिपदस्यापि तदुपपत्तेरिति, तथाच वाक्यघटकौभूतस्य मनियहः प्रकारान्तरादिति भावः । मगलपदं नति-स्तुत्यादिपरं, 'अतएवेति यत एव व्यापारापेक्षया () 'महलमाचरेरिति देवतात्तत्मादिकमाचरेदित्यर्थः, तदपि वास्तवा भिप्राय, यस्तत दाबोभानुपूयंनिश्चय एव वेदत्वेनैव तदनुमानमिति । 'थतरवेति वाक्या प्रेक्षया चाधारस्य गुहत्वावेत्यर्थः। नन्वस्तु वाक्यस्य ·शदाख्यतुरीयखण्डे उच्छमप्रच्छमवाद ! नाचारः परीक्षकाणां, तस्य च वेदत्वं नेश्वरप्रणीतत्वेन शक्तिग्रहणार्थतहचने व्यभिचारात्, किन्तु तादृशा- चारस्य वेदमूलत्वनियमादिति। स्यादेतत्, प्रलये सत्येवमेव तत् स एव तु नास्ति प्रमाणाभावात् इति वाक्यस्य लघुत्वमतएवेत्यर्थ , “परीक्षकाणा' पण्डिताना । नन सर्गादौ स्मृत्याचारान्ययानुपपत्त्या मूलभूत सिद्ध तस्य वेदत्व कुत ईश्वरप्रणीतत्वम्य प्रक्रियहार्थतवचने व्यभिचारादित्यत आह, तस्य चेति, 'तद्वचन इनि घटमानयेत्यादिनद्वाक्य इत्यर्थ , "किन्विति, इदमुपलवण तस्य ईश्वरशानजन्यत्वादेव शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानगन्यत्व दृष्टार्थकत्वाभावादेव भत्यन्तदल तथाच किमपर श्राशयते वेदवे इत्यादि द्रष्टव्य । 'प्रलये मनोति काले कार्य्यद्रयाधिकरण दे सनौ- त्यर्थ , एवमेतदिति, 'एतत्' अष्टका दिबोधक स्टत्यादि क, 'एव' वे- दमूलमित्यर्थ , 'म एव' काले कार्यद्रव्याधिकरणभेद एव, यथाथुते . कल्पन तथापि तस्य वेदत्व कुन इत्यत याद, तस्य चेलि, 'तहचने' घट मानयेत्यादौ, “किन्विति । न चात्राप्रयोजकत्व तथाच शक्तियाइक तहानवत तन्मूल तद्वाक्यस्यापि वेदल मालिति वाच्य । शब्द तदुपभीवी त्यादिलक्षणामानावेग तस्य वेदस्वादन्यपाश्रमेधेन यजेतेत्यादेरप्यवेदस्व या स्यादिति भाव । उपोधातसलिमा, 'स्यादेतदिति, 'कालेत्यप लक्षण कालोपाधि दिगुपाध्यादिकमपि वाध्य । एतच्च घटप्रागभावस्याकाश त्तितया यर्थान्तर मा भूदिति बाधरकोरणाय, तेन कार्यव्यानधिकरण वेन कार्यद्रव्याधिकारभिन्नत्वस्य विवक्षितता कपास्यस्थातथात्वात् पक्ष ·तावचिन्तामणौ ५१२ चेत्, न, काल-कपालान्यात्तिघटप्रागभावः कार्यद्र- व्यानाधाराधारः कार्यद्रव्यानधिकरणकार्याधिकरण- मिछमिद्धिव्याघातात् । तथाच कालो न कार्यद्रव्यानाधारः तदत्ता- प्रमित्यविषयत्वादिति फलितं । अत्र सुखादिसिद्धिमाह, 'काल- कपान्येति, कार्यद्रध्यानाधारत्वं कार्यद्रव्यानधिकरणवृत्तित्वं तथाच कालादेः मौरालोकादिकार्यद्रव्याधारत्वसामान्याभावेन तवृत्ति- धर्मतावलेन तादृशकालसिद्धिरिति । न च दिशान्तिरं तादृशकालासिद्धौ दिशोऽपि तादप्यासिद्धे, न हौदानी कापि दिक् सकलकार्यदव्यशून्या, सधाध तादृशकालावच्छेदकत्वेनैव दिशोऽपि ताप्यसिद्धिरिति तत्मिदिर- प्रत्यूहैव। न च भूतलादिवृत्तित्वेनार्थान्तरं, घटप्रागभावाधिकरणीभूतभूतलादेः कार्यद्रव्याधिकरणवनियमात् प्रागभावस्य प्रतियोगिसमानदेशत्वात् । न च कालस्यापि कार्यदव्याधिकरणत्वेन तद्धिमत्वामावाद्वाध इति वाच्च । प्यखण्डस्य तथात्वेऽप्येक कालोपाधि तथादेन बाधाभावात् । घटप्रारभाव एतत्कालीन- घटस्थ प्रागभाव तेन वृत्तप्रलयसिद्धिः, यतएव प्रागियपि, एकदैव सर्व- बमाण्डनाश इति मतेनेदं । केचित्त एतबझा रत्तित्वं कार्यदशे विशेषणमित्याहु । यतएव खण्डप्रलयसिइये द्वितीयसाध्ये कार्याधिकरण. पदं तम्येव खण्डप्रलयपदार्थत्वात् । यत्तु महाप्रलयेनार्यान्तरवारणाय 'तदिति, तम, प्रागभावम्य महाप्रलयत्तित्वाभावादेव तदसम्भवात्, का. याधिकरणस्वच भावकार्याधिकरणत्व, 'यभावत्वादिति । नन्विदं कार्य- रथाधिकरणान्योन्यामा भिचारि थन्योन्याभावस्य प्रतियोगिताव- पेदकाममानाधिकरणत्वेन तत्र माध्यामत्वादिति चेत्, न, तस्यापि कार्य- इयाधिकरणे सिपाधयिमितकाले सत्वेन यक्षसमत्वात् व्यन्यथा नित्यत्व. थाघाताम् । 1 ·शब्दास्यतुरौयखण्डे उच्छमप्रच्छन्नदादः । खमादायार्थान्तरं स्यादिति तवृत्तिले बाधस्फोरणाय पचे 'काल- कपालान्यातिरिति, काल-कपालान्यावृत्तिवञ्च खमतियोगिमम- वायिनि वृत्तावपि नाश्रयासिद्धिः। यद्यपि कपालस्यापि कालोपा- धितया कालान्यारत्तीत्यावश्यक, तथापि मन्द एव कालोपाधिरि- ति निष्कृष्टमतेनेदं, कपालपदश्च स्वप्रतियोगिममवायिपर, तेनो- दामौनतादृशकपालान्तरसिझा नार्थान्तरं । घटध्वंसप्रागभावे बाध- धारणाय घटपदं, घटनागभावत्वावच्छेदेन र कार्याट्रव्यानधि- करणत्तित्वसिद्धिरुद्देश्या तेन भाविप्रलयमिया नार्थान्तरं, 'यत्त- प्रलयमाधनादित्यनुपदं वक्ष्यमाणतया प्रस्थानमानस्य एत्तप्रलय- माधकलात, खण्डप्रलये कार्यगुणदिमत्त्वामहाप्रलये मागभावा- सत्त्वात् खमते वाधवारणाय साध्ये ट्रव्यपदं। न चैवमपि तदानी महाण्डान्तरे कार्यद्रव्यमत्त्वाद्वाधः युगपत् मनमाण्डमलयाभावा- दिति नायं । कार्यद्रव्यस्य एतद्ममाण्डौयत्वेन विशेषणात्। वस्तुत- इदानौं ब्रह्माण्डान्तरमत्त्वे मानमेव नास्तीत्यनेनेव तदभावस्थापि साधनात् । कार्यद्रव्यानधिकरणत्वच सम्बन्धमामान्येन वोj, अन्यथा संयोगेन ममवायेन वा अनधिकरणावोतो सूटिकालीनस्पन्दाद्या- मककालतितया मिसाधनं, कालिकसम्बन्धेन तदुनो जन्य- मात्रस्य कालोपाधित्वानगोकर्वमते कपातत्तितया मिद्धमाधना- पत्तेः। वृत्तिबच प्रतियोगिसमवाथिनि यादृशविशेषणताविशेषण प्रागभावस्तादृशविशेषणता-कालिकान्यतरमबन्धेन विवक्षितं, अन्यथा क्रालिकसम्बन्धेन वृत्तिवाभिधाने तस्यैव प्रागसिद्धेः, संयोग ममवा- याभ्यां नदभिधाने मागभावस्य परत्वे पाधापत्ते, सम्बन्धमामान्येन ·५१० तत्वचिन्तामणी नदभिधाने विशेषणताविशेषेणाकागादित्तिवमादायार्थान्तरता- पत्तेः यथोक्तान्यतरसम्बन्धन काल-कपालान्यावृत्तिवस्यैव पचविणे- पणत्वात् । न चैवमपि कथं प्रलयमिद्धिरिति वाच्यं । कपालस्य कार्यद्रव्यानधिकरणभिन्नत्वसम्भवात् पक्षधर्मतावलेन कालस्यैव ता- दृशस्य सिद्धेः। न च कालभिन्नदिविशेषमिद्यार्थान्तरं, नदन्यावृत्ति- बविशेषणेनैव तदारणादिति । नन्वत्र महाप्रलयपूर्वक्षणवृत्तिल- मादायान्तरं प्रलये व्यगुणादीनां क्रमेण नाभाभ्युपगमात् तत्- पूर्वतणस्थापि कार्य्यद्रव्यानधिकरणत्वात् । न च प्रागभावस्य तदु- भयत्तिलवाधादेव नार्थान्तरमिति वा । गुरुणा तस्याविना- मिनोऽभ्युपगमादित्यस्वरमात् माध्यान्तरमाह, 'कार्यद्रव्येति, उक्त- रोल्या महाप्रलयं तत्पूर्ववणधादाय अर्थान्तरवारणाय 'कार्याधि- करोति, कार्यपदञ्च अविनायदवस्यविनाभिपर, तेन ध्वंसं विनय- दवस्यगुणादिकं बादाय न नद्दोपतादस्थ्यं । जेषं दर्शितदिशावसेयं । मियानु प्रागभावस्य महामचय-तत्पूर्वक्षावृत्तिलयाधादेव पूर्वमाध्येऽपि महाप्रलय-तत्पूर्वक्षणमादाय नार्थान्तरं किन्तु कार्य- द्रयानधिकरणलविभिष्टकार्याधिकरणलस्यैव खण्डप्रलयस्य खण्ड- प्रस्तयस्वरूपतया तत्साधनाय दितीथमाध्याऽभिधानमित्याः (V नदमत् । प्रागभावस्य महाप्रलय-तत्पूर्वक्षणत्तिवे लाघवात् कार्यद्रव्यामधिकरणले मति प्रागभावत्वस्यैव वण्डमत्तयत्वरूपतया यथोकम्य सडमलयवानात्मकवादिति । (१) अमादुझारुपम्यावान्तरप्रस्थपपदार्थतया तत्साधनाय विशिएं प्रति- भागोते कार्येति तवमिव्युत मित्रै।

·शब्दावतुरोयडरहे उछनप्रच्छन्नवादः । પર वृत्तिर्वा अभावत्वात् आकाशत्त्यन्योन्याभाववदिति मच कायंद्रस्थानधिकरणान्योन्याभावादी कार्यद्रव्यानधिकर- शत्वप्रमाविमेव्यत्वाधिकरणन्योन्याभावादौ च व्यभिचार इति वाच्यं । प्रखयकालेऽपि काप्तिकसम्बन्धेन तेषामन्योन्याभावयत्त्वात् दैभिक- विशेषणताविशेषेणैव प्रतियोगितावच्छेदकान्योन्याभावयोर्विरोधात् । मच दितीयमाथे महाप्रलयात्मकर्वमे महाप्रलयाच्यवहितपूर्व- शन्तिपदार्थध्वं च व्यभिचार इति वायं । एतत्कालौनाभावत्वस्य तप इतवात् । न च तन्मते व्यर्षविशेषणत्वं महाप्रलयानगीका- रादिति वाच्यं । स्वमते च तदभावात् । 'आकाशेति, साध्यसत्त्व- प्रदर्शनायाकामवत्तित्वोपादानं, तचोपलक्षणं श्राकामनिमब्दमाग- भाववदिति च दृशान्तान्तरं बोधं । न चाकाशस्य मौरालोकादि- कार्यद्रव्याधारतया दृष्टान्तामिद्धिरिति वाच्यं । तथा प्रतीत्यभावेन नस्य तदाधारलामिद्धेः कार्यद्रव्यसंयोगितामात्रेण कार्यद्रव्याधारले वैपरौत्यस्थापि दुरित्वापत्तेरिति भावः । 'वृत्तालयसाधनादिति वृत्तालयलेन एनालयसाधनादित्यर्थः, घटपागभावत्वावधेदेन कार्यद्रयानधिकरणत्तिलस्य इत्तप्रसयं विनानुपपत्त्या पक्षधर्माता- पलादत्तप्रस्तयत्वरूपेण नसिद्धेः, इतत्व नैतत्सर्गायवहितपूर्व- वर्तिवमपि तु तत्मगंपूर्ववर्तिवमा तेन घटमागभाववावच्छेदेन वृत्तालयत्तित्वं न बाधितमिति भावः । भाविमा घटमागभा- स्थापि वृत्तालयमादायेव कार्यद्रव्यानधिकरणवृत्तित्वमम्भवेन घट- प्रागभावपचकानुमानाथ भविष्यत्मत्सयलेन मिद्धिसम्भव इत्यतो- ·सविभिन्तामो वृत्तालयसाधनात् । एवमेव घटध्वंसं पक्षोत्या- गामिालयसाधनं । यद्दा घटः कार्य्यद्रव्यानधिकरण- ध्वंसं पोहत्य भाविमलयं माधयति, एवमिति, अत्र कार्य- द्रव्यानधिकरणकार्याधिकरणवृत्तिवं माध्य, प्रथममाथे महाप्रलये- नार्थान्तरापत्तः पवे घटपदं तत्कालौनघटपरं, तो न चरम धमे बाधी न वा वृत्तालयेऽचांन्तरं। न चैवमपि महामलयपूर्वक्षणेन सिद्धमापनं प्रतये द्रव्यगुणादीनां क्रमेण नागाभ्युपगमादिति वाच्यं । कार्याधिकरणावं हि अविनग्यदवस्यविनश्यधिकरणले ब्रह्माण्ड खदृष्टाधिकरणत्वं वा । न चैवं आकाशवृत्त्यन्योन्याभावश्य कथं दृष्टान्तवं श्राकाशस्थादृष्टाधिकरणत्वाभावादिति वाच्यं । पद- प्राधिकरणान्यस्यापि पकने दृष्टान्तवमभवात् । एतत्कालीमपदार्थ- प्रतियोगिकवच हेतौ विशेषणं देयं अन्यथा अभावत्वमात्रय महा- प्रलयायवहितवत्पिन्नघटायमे व्यभिचारापत्तेरिति ध्येयं । 'त्रा- गामिप्रलयभाधनमिति भाविमलयत्वेन भाविप्रलयबाधनमित्यर्थः, হালীৰ লাহালধিৰাখিযন্সিল भाविप्रलयं दिनानुपपत्त्या पवधर्मतावलाभाविप्रलयलेन भाविप्रल- थमिद्धिरिति भावः। प्रकारान्तरेणागामिप्रलयं साधयति, यति, (0) न चैवमन्योन्यामावस्य प्रतियोगितावच्छेदकविरोधनियममझापत्ति, कामविप्रेष कात्याधिकरणभिन्न इति प्रतीत्यभावेन देशवया तस्य অবধিৰি ৰাণী আহলেথিয়াম্মীপৰ নি মনীয়া कालदेन तथ्य ताधिकरणत्वान्नुपममात् । यतएव कालान्धोन्यामावस्य नित्य- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे उच्छन्न प्रच्छन्ननाद । कार्याधिकरणत्तिध्वंसप्रतियोगी कार्यत्वाच्छन्दवत् । 'घट' एतत्कालौनघट, अतो न महाप्रलयाव्यवहितमगेन्तिघटे याधः, कालकपालान्यत्तिबमाप्रतियोगित्वेनापि घटो विशेषणीयः तेन दिगाकामादित्तित्वेन नार्थान्तरं, महाप्रलयेनार्थान्तरवारणाय माध्ये 'कार्याधिकरणेति, 'कार्यपदमविनश्यदवस्यविनाशिकार्यपरं, तेन विनग्यदवम्यकार्यमादाय न नबोपनादवस्थ, न वा मधा- प्रलयाव्यवहितप्राक्कास्लमादायार्थान्तरं, तत्समवेतगुणनाशादृशादि- नामयोर्युगपदेव स्वीकारेण तत्कालस्याविनश्यदवस्थेनाधिकरणखा- भाष्यात् प्रागभावोपादानेन भाविप्रलयमिद्धिरतो 'ध्वंसतीति भावः । 'कार्यवादिति एतत्कालौनभावकार्यलादित्यर्थः, तेन ध्वसे महाप्रलयाव्यवहितसौयकार्य न व्यभिचारः । अतोनानागत- सया कालवत्तित्वेऽपि देशतया कालो नाधिकरण काल कालभिन्न इति प्रतीत्यापत्ते । भन्वेतदेव कथमिति चेत्, न, अनन्यगत्या रत्तिभेदेन तया- भ्युपगमादित्याड । द्वितीयसाध्ये त्वभावत्वमनाद्यभावत्वमतएवान्योन्याभावत्व- पर्यन्तमुक्त दृष्टान्ते, तेन महापलयायनहितपदार्थध्वंसे न व्यभिचार। के चित्तु रतत्कालीनामावत्यादिन्यत्र तात्पर्य्यमित्याह । न पाकाशस्य सौरा- लोकादिकार्यदव्याधारतया दृष्टान्तासिद्धिरिति वाय। तथा प्रतीत्यभावेन तस्य तदधिकरणत्वानुपपत्ते, संयोगितामात्रेण तथाले वैपरोत्यापत्तरिति भाव । प्रसङ्गादाह, 'घटध्वसमिति, न च एतत्कालीनदव्यनाशकालेना- र्थान्तरं द्रव्यगयादीना क्रमेण नाशादिति वार्छ । सूमकालोपाधिभिन्नत्वेन कार्याधिकरणत्यस्य विशेषणात् युगमदेव सर्वनाश इत्यन्ये । न च महा- प्रलयाव्यतिरिकार्यध्वसे व्यभिचार, एतत्कालौनाभावत्वादित्यत्र तात्पर्य्यात् । 'कार्येति, पूर्ववत महापलयपूर्वदर्शनार्थान्तरं, 'कार्थत्वात्' ·तचिन्तामो यहा कार्यद्रव्यत्वं कार्यद्रव्यानधिकरणकार्याधिकरणा- वृत्तिध्वंसप्रतियोगित्ति कार्यमाचरत्तित्वात् शब्दत्व- खण्डनमात्र माधयति, 'कार्यद्रव्यत्वमिति, कार्यवमात्रस्य पक्षवे गन्दजिलमादाय मिद्धसाधनमतो 'ट्रव्यपद, खरूपामिद्धिवारणाय 'कार्यपद पूर्ववदाकागादिमादायार्थान्तरवारणाय समानद्रव्यसम- वायिभिन्नतिध्वसप्रतियोगिवेन च कार्यद्रव्यव विमेगणीय, माथे महाप्रलयमादायार्थान्तरवारणाय 'कार्याधिकरणेति, कार्यपदच्च, अविनश्यदवस्यविनाशिपर, तेन न ध्वक्षमादाय तदोषतादवस्थ्य न वा महाप्रलयाव्यवहिततथाकार्यमादायार्थान्नर, 'कार्यमान्नेति, अनन्तवे व्यभिचारवारणाय 'भाषपद माधारणार्थक । न च ध्वमवे व्यभिचार 'कार्यपदस्य भावकार्यपरले माचपदवयार्थ्यांपत्ते- रिति वाथ। तादाम्येन भावतिले सतीत्यनेन विशेषणात् नथाच ध्वसवे न यभिचार , न था मानपदवैयर्थं प्राकाश- ध्वमान्यतरत्ने ध्वंसाप्रतियोगित्वरूपानन्तले च यभिचारवारकलात्, महामघयायवहितम¥यकार्यमाचत्तौ नजत्कियाने नादृपादृष्ट- वादिजातो व्यभिचारवारणाय इदानीना नेति भावविशेषण, “मब्द- खदिति स्वमये, परनये सुखवादिक दृष्टान्त तनये वर्णस्य दामोलभावकार्थत्वात्, रतेन महाप्रलयाव्यवहितकार्ये बसे चन ध्यमिधार । 'शम्दवदिति इदानीन्तनशुम्दवादित्यर्थ, 'कार्यदृष्यामिति, पचापि मर्चवमापान्तर, वादृशाखादित्तिवेगापान्तरवारयाय पने मध्यपद, कार्यमायेति । ननु असावे श्यभिधारण, २३ कार्यभद मावकार्य ·शब्दाख्यतुशैयखण्ड़े उच्छमपच्छमवादः । ११८ वता यहा एककालीनाः सर्वे परमाणवः समग्रोपादेय- प्रवन्धशून्या श्रारम्भकत्वात् नष्टपवनारम्भकपरमाणु- नित्यत्वात् । 'परमाणव इति, अत्र परमाणुत्वं नित्यपृथिवौखादि- कमेव न तु नित्याएपरिमाणवत्त्वं मीमांसकमते श्राश्रयासिद्धेः रणपरिमाणानभ्युपगमात् खोपादेयद्रव्याममिद्धत्वेनांगतः साध्या- प्रमियापत्तेश्च । 'समयेति यावत्समवेतप्रवन्धशून्या इत्यर्थः, 'शू- न्यलमत्यताभावः, अत्र यत्किञ्चित्समवेतप्रबन्धप्रतियोगिकाभाव- मादाय मिद्धमाधनवारणाय 'ममग्रेति समवेतसामान्याभावला- भाय । न च मलयेऽपि गुणदेः सत्त्वाबाधः प्रबन्धपदस्य कार्य- माचपरत्वादिति वाय। समवेतं कार्य प्रबध्नातीति व्युत्पत्या प्रबन्धपदस्य द्रव्यपरलात्, समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकाभाव- लाभाथ समवेतेति सम्बन्धानतरावच्छिन्नाभावमादाय न मिद्ध- साधन मिति ध्येयं । 'प्रारम्भकलात्' द्रव्यममवायिकारणतावच्छेद- । परं, मानपदवैयापत्ते । न च भाववृत्तिवे सति कार्यत्तित्वमर्थस्तथाचा- नन्तवे व्यभिचारवारणाय मात्रपदमिति वाच्य । तथापि घरमक्रियावादी व्यभिपारामतेरिति चेदनाऊः मात्रमदस्य कानपरत्वेन कार्यपदस्य भाव- त्तिविभाशकोपाध्यवछिनपरत्वेन घ भाववृत्तिविमाभकोपाध्यवच्छिन्नयावत्- कार्यवत्तित्वादित्यर्थः, तेन नोक्लदोषः । न च व्यर्थ विशेषणात्वं विशेष्यमान खरूपासिमिति वाच्छं। विकाशकविशेष तस्यादोषत्वात् गौषधमवत् सबोधकविप्रेषण एव तयात्वात् इति। यत्तु कार्यतावच्छेदकधर्मवादित्यर्थः ति, सम, महाप्रलगायचितरसम्बन्धिचैचमभवत्वाद्यनुमरपकशब्द. तिगातो यभिचारापणे। न च थोमैव कार्यव्याधिकरणमादाय ·तत्त्वचिन्तामणौ वत्। सर्वच पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नं साध्यं प्रतीयते इति एककाले शून्यता लभ्यते । न च पवनपरमाणू-' नामपि पक्षवेनांशतः सिहसाधनं, पक्षधर्मातावललभ्य- कावच्छिन्नत्वात् द्रव्यत्वादिति यावत् । न च साध्यस्य केवलावधि- तया प्रमेयवादित्येव कथं न कृतमिति वाच्च । तस्यापि हेवन्तर- त्वात् । न च महाप्रलयमादायार्थान्तरं, अदृष्टाधिकरणवेन पचता- वच्छेदककालविशेषणात्, कालपदञ्च स्थूलकालपरं तेन तादृश- क्षणमापसिद्या नार्थान्तरमिति मन्तयं । 'मधेति, वाधाधनव- नारदमायामिति शेषः । 'एककाले' एककालावच्छेदेन, “पवन- परमाणूनों' नष्ट पवनारम्भकपरमाणुना, 'अंशतः मिसाधनमिति, नस्य दृष्टान्तलात् अपरत्वे प्रलयासिद्धिरिति भावः । उद्देश्य- प्रतीतेरसिद्धेनीमतः सिद्धसाधानमित्याह, 'पवेति एककालावच्छि- नसाध्येत्यर्थः । ननु मा भूत् सिद्धसाधनं तथापि कथं तस्य दृष्टा- तत्साध्यसत्त्वमिति वाञ्छ । शब्ददद्घटादावपि कुम्भकारादिविशेषप्रयोज्य- मालिमम्भवेन तर स्थापि व्यभिचारात् । केचिनु चनादितावच्छेदक- धम्मावादियध, धनादित्वच्च स्वजातीयध्वंसव्याप्यप्रागभावप्रतियोगिता मित्याइ । 'एककासोना इति, स्पर्शवन्त इत्यपि पूरणीयं, प्यन्यथा मनसि यस्पर्शवति वाधापत्ते', 'उपादेयपदस्य सोपादेयद्रव्यपरत्वादन्यथा धाधा- पत्ते गुणादिसतात् थन्योपादेयशून्यत्वाभावाच, शून्यपदस्य कादाचित्- कामविपरवाल, अतएव 'थारम्भकत्वादिति हेतुरुक, अन्यथा मेयत्वादि- ग्याधिक क्रियतेति भाव। कार्यसमानकालीनतादृशप्रबन्धकादाचिर कामावन्त इति साध्यं तेन महाप्रलयेनान्तर, 'प्यारम्भकाचा .

·शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छन्नप्रच्छन्नवादः । ५२९ साध्याप्रतीतेः, असेदानुमानवच पक्षस्य दृष्टान्तत्वा- विरोधः । यद्दा परमाणवः कार्यद्रव्यानधिकरण- वृत्ति कार्यवन्तः नित्यद्रव्यत्वात् आकाशवत, भूगोलक- न्तलं पक्षस्य दृष्टान्तवविरोधादित्यत बाद, 'अभेदेति धूमवान् वहिमान् पालोकात् यथा महानममित्याद्यनुमानवदित्यर्थः, नि- शितमाध्य-माधनवत्त्वं हि दृष्टान्तत्वप्रयोजकं न तु पक्षान्यनमपौति भावः । 'परमाणव दति, यद्यप्येकपरमाणुपक्षलेऽप्युद्देश्यं सिद्यति तथापि मर्च एव प्रलये दोधूयमानाः कार्यद्रव्यविरहिण एव तिष्ठन्ति इति बोधनाय बहुवचनं, 'कार्येति, परमाणूनां कार्यद्रव्यानधिकर- पात्वाभावात् तादृशकालसिद्धिः, अघ दिगन्यत्वं कार्य्यद्रव्यानधि- करणे विशेषणं तेन न तादृशदिशार्थान्तरं न तु परमालाकाम- संयोगमादाय सिद्धमाधनं, द्वितीयकार्यपदस्यकाश्रितकार्यपरवात तो न ध्वममादाय महाप्रलयेनाप्यर्थान्तरं, 'नित्यद्रव्यत्वादिति, कपातादौ व्यभिचारवारणाय नित्येति, गुणादौ व्यभिचारवा- रणाय 'द्रव्येति । न नेश्वरे व्यभिचार इति वाच्यं । नित्येऽपि इत्यसमवायिकारणत्वात, अन्यथा उक्तसाध्याभाववति मन प्रतौ व्यभि- चारापत्ते, 'सर्वति, यथाचैवं तथोक्तमनुमानप्रकाशे । 'न चेति, व्यपक्षत्वे- पौच्छया सिद्धिरिति भाव । उद्देश्यप्रतीत्यसिद्धेनीशतः सिइसाधनमियाह, 'पक्षेति, 'धभेदेति, निश्चितसाध्यदत्त्वं दृशान्तत्वे प्रयोजकं न तु पक्षान्य. खिमपीति भावः । 'परमाणव इति, ध्यचैव पार्थिवपरमाणुपक्षत्वेग्यौयदि रति बोध्यं । यत्र 'कार्यवन्त इत्यत्र 'कार्यपदमयासन्यसिमावकार्ययर 66 ·१२२ तत्वचिन्तामणौ सन्तानोऽयं भूगोलकसन्तानानधिकरणत्तिध्वंसप्रति- योगी कार्यत्वात् घटवा । यहा एतत्कम्मातिरित्तानि कालिकाधारलाभ्युपगमेन तापि साधसत्त्वादिति भावः । ईश्व- रान्यत्वेन श्रात्मान्यत्वे वा विशेषणीयं दूनि कश्चित, तदसत्, परमा- पावेव यायलासिझममियोरन्यतरापत्तेः । केचित्तु कार्यद्रव्यानधिकरणवृत्तिस्पर्भववृत्त्यनेकाश्रितान्यभाव- कार्यवचं माध्यत इत्याकाणेश्वरवृत्तिवादिकमादाय साध्यसत्त्वान व्यभिचारः माध्ये चोपरञ्जकविशेषणं न दोषायेत्याः । 'भूगोलेति, 'भूगोलः' ब्रह्माण्डं, झुणुकं वा, 'मन्तानः' समूहा, रदञ्च स्तरूपकथनमाचं प्रत्येकपचतायामयुद्देशमिद्धेः । 'कार्यत्वात्' इदानीन्तनभावकार्यत्वात्, तेन चरगमर्गोत्पन्ने प्य न व्यभिचारः । 'एतदिति, क्रियत इति कार्यद्रव्यं, न तु स्पन्दः, मलये परमाणु- कर्मणमभ्युपगमात् । यद्यपि कर्मत्वावच्छेदैन यत्किञ्चित्कर्मप्रति- बन्धकत्वमाधनेऽपि उद्देश्यसिद्धिर्भवति, नथापि पक्षातिरिक्तस्यैव तन परमारवाकाशसंयोगादिना न सिइसाधनं न वा महाप्रलयेनार्थान्तरं। पालादौ व्यभिचाराराद, 'निषेति, गोत्वादौ व्यभिचारादाह, 'द्रव्येति, न घेश्वरे व्यभिचार, तदन्यत्वेनापि विशेषणात् । बलुतो 'भावपदं न देयं, कार्यपदं मातिमत्यरं, तथाच शानादिकमादाय ईवरे साध्यसत्त्वान व्यभि- पार । भावकायाधिकरणत्वमपि कार्यद्रव्यानधिकरणविशेषणं यतो महा- प्रलयकालोनगुयमादाय गान्तिरमिति } 'भूगोलकेति, व्यवयवानामावायो- द्वारेण भूगोलकस्याधुना नाशादर्थान्तरमित्यत उक्तं 'सन्तानेति, कायाधिक रसत्वमपि विप देयं तेन महाप्रलये प्राधान्तरं, कार्यत्वात्' भावकाम्य- २ ·जनिवेन भागेन नरेऽपि कर्मणि साध्यसत्त्वाप्न दाधो व्यभिचारोवा, तथाच पक्षमताबले न सकलकामप्रतिबन्धकसया एक काल सिध्यतीवि भाव ! नच कम्मत्वमेव पचतावच्छेदकमस्विति वाच्य पक्षान्यस्यवदान्तवभिति- मतेगोतवादियेके । यानियह राव साध्यसिद्विपसङ्गादित्यपरे। 'एवरूप. लादिति रतवप्रतिबन्धखरूपयोग्यत्वादित्यर्थ । 'सभावति, कर्मवावच्छेदे. .AD शब्दाख्यतुरोयखण्डे उच्छनपच्छन्नवादः । ५१३ कर्माणि एतत्प्रतिबन्धकप्रतिबध्यानि कर्मत्वात् एत. कर्मवत् । न चाच व्यभिचारशका, सर्वेपामेवंरूप- त्वादनेवम्भावे च स्वभावप्रच्यवात् । अन्यथा निय- दृष्टान्तत्वमित्यभिमानेन 'एतत्कर्मातिरिक्षानीति पक्षविशेषणे, 'एतत्प्रतिबन्धकेति, एतावता पक्षधर्मनापलात् सकलकार्य्यद्रव्यमति- यन्धक एकः कालः मियतौति मिश्रा, सदसत्, एतावता मकव- कार्यद्रव्योत्पत्तिप्रतिवन्धकामिद्धावपि कार्यद्रव्यानधिकरणकाला- मिया प्रलयामिद्धेः तदागी द्रव्यानुत्पादैऽपि उत्पन्नद्रव्याण माचे बाधकाभावात् । वस्तुतस्तु 'एतत्कर्मप्रतिबन्धकेत्यस्य एतत्कर्मानधि- करणकालेत्यर्थः, तत्प्रतिबध्यत्वञ्च कालिकविशेषणतथा तनिष्ठान्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकावं, एवञ्च सकलद्रयानधिकरण एका 'न चाचेति. 'सर्वपामिति सवैपामेव हेतूना, “एवंरूपवान्' मायाव्यभिचरितत्वनिधितवान्, 'अनेव. भावे' माध्यय भिचारित्वे, 'स्वभाव.' अनौपाधिकलानुभवः, 'मध्य- বা সত্মঘাষন', নগাৰাণীহাঘিমষ হসিামালিয়- काल: प्रसिद्ध इति तत्व । त्वात्, 'एतत्कर्मति, अत्र प्रतिबध्यत्वं प्रतिबन्धसरुपयोग्यत्व बोध्यं तेन ·पू२४ तत्वचिन्तामही স্বামী- मेऽपि नियमान्तरापेक्षायामनवस्थिते । मुमेवार्थ संवतदौति कृतं प्रसतानुप्रसत्या ॥ মিনি সা:। নৰ লিখছিলমিদাৰ গ নিন ক্য নিজ ঘৰ স্বাস্থ, খন্মনি। ননীষাধিলাম না- দীনেধি। ন ধ দলখি না' স্বল্পবীনি ভাই। শাহআদালইয়ন্দালনাঃ শৰা বাংলাহ” নক্ট ভগ্নিীঘিলাস অ্যথা স্মথ ঘর ছুহানিসি" শর্মকান্ কােন্ ঋগলেনি ছানিৰিানীঘি- মিলিন্দ। অয় আনা ঈন্তু ছুখি মমিদায়াক্কা ন ৪ যাত্রী অনন্ত হয়ে মঘা ঘি বানাবিজ- বহমানহানিফিনিৰিবা, ঋবিধি সুর্যালি- - লিলি যমিন বহালজি । ল থ ধাদি ৪ আম্বিয়ং বুনি সুখি। কর্মান্তি- uস্থলাহিনি দ্বন, ন, নাবুয়ামালাবি আধিৰিী থিকাৰীনাঃ স্বর্ন পলাতঃ আগসন্ধা- লা লা নিন্ধাভাম্বিৰবিনা দাদা- {} লম্বা হহি ঘঁহি ঘাট আঘাঘ যব সুবির যে আঃ মান্ধ তিৱাল ল এনিনি। সব মানুবলিহিনি সাব । নামমাৰ ৰ ব্ধি বিমান মিঃ আঃ, ‘খনি, নাহি নিয়ামালমিয়ানমনঃ সৰ gষাঘষ্ঠিী খাসা মালা। নবি ‘কান মুষ- ·शब्दास्यतुरोयखण्डे उच्चममछावादा। ५२५ इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तमणी शब्दायतुरौयखण्डे उच्छन्न-प्रच्छन्नवादः ॥० - कालावोदेनापि मकलपरमाणनां यावत्मममेतकार्यशून्यत्तमिद्या- पत्तेः। द्रयं हि यचैव सावषयवं निरवयवच तबाधं आपत्तिका- ফাইন নিষিমনন্ধানিবিষহ অনধি মা- प्रलयावच्छेदेन निखिलकार्यशून्यमित्यत्रापि भवतां न विप्रति- पत्तिरित्यस्वरमादाइ, 'पागमोऽपौति, 'संवदति' महदिन प्रमा- पयत्ति, अस्मिन्नेव पचे प्रमाणं यावत्, श्रूयते हि “मदेव सौम्येद- मग बासौदेकमेवाद्वितीयमिति अस्थार्ष, 'एक' एकलसध्यायोगि, 'अद्वितीय केवलमेव, 'अ' प्राक्, 'सौम्येति भयोधने, तेन माक् नित्यं द्रव्यमेव प्रामौत् न कार्यद्रव्यमित्यागत, प्रागभावाधिकरण- कार्यद्रव्यशन्यकाल एव "नाही न रात्रिरित्यागमेऽप्यनुसन्धेय इति दिक् ॥ इति श्रीमथुरानाथ-तकवागौणविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये पादास्यतरोयाण्डरहस्ये उच्छन्नमच्छन्नवादरहस्यम् । कानुनसक्लयति । नन्वेवं तत्तदतिरिक्तानि क्रमाशि एतदुत्पादकासाधार गोपादानसाध्यानि कार्यवादित्याद्यपि स्यादित स्याह, 'धागमोपोति পাহী ভি মীন সুনিহিবিক্রি শ য়ায় परम्म इति भावः वि प्रकार।