·प्रगमन्वतिस्तमम
॥श्रीः ।।
भारद्वाजश्रौतसूत्रम्
पैतृमेधिकपरिशेषसूत्राभ्यां सहितम्
आङ्ग्लभाषानुवादेनोपहितं भागद्वयात्मकम्
काशीकरोपाहेन गणेशसूनुना चिन्तामणिशर्मणा
संपादितम्
भारतप्रशासनस्य शिक्षामन्त्राटयाल्लब्धेन
अनुदानेन प्रकाशितम्
तत्रायं प्रथमो भागः सूत्रपाठात्मकः
वैदिक-संशोधन-मण्डलम्
पुणे
शाके १८८६

·PREFACE I have great pleasure to present in the following pages a critical edition of the Srauta, the Paitſmedhika and the Pariseșa Sūtras attributed to Bharadvāja. I was attracted towards the study of the Vedic ritualistic literature when the Vaidika Samsodhana Mandala of Poona, with which I have had the privilege of associating myself for thirty years, undertook the project of compiling and publishing the Srautakosa. Being attached to that department, I had the opportunity to undertake a close study of the various Srautasūtras, The Adbvaryu's manuals were of course the more prominent, and next to the well known Srauta. sūtras of Bodhāyana and Apastarba belonging to the Taittiriya recension, my attention was drawa to the Bhāradvāja Srauta Sutra published by RAGHU VIRA. We had to make a comparative study of thi Sūtra, and as a result I began to think that the text as it was published required a fresh study. Consequently I published my studies of some of its portions. The published Sütra-text was incomplete. I discovered certain manuscripts of the text, not used by RAGIU VIRA, which dealt with the rituals ending with the Jyotiştoma. Enquiries showed that the publication of the remaining portion of the Sätra-text was not likely to be undertaken by RAGHU VIRA. So I began to study the Bhāradvāja Srauta Sūtra in 1949, and even entertajoed an idea of preparing a new complete edition of the text. However, the work was Seriously undertaken in 1956. The scope of the work was further cxtended by including the study of the Bháradvaja Paitsmedbika Sūtra and the Bhäradvāja Pariseşa Sútra, thus covering the available ritual literature of the Bhāradvāja school excluding the Bhäradvāja Grhya Sutra which has already been brought out by H. J. W. SOLOMGNS (Leyden 1913). In the Srauta Sutra of Bbaradvāja presented herein, a significant portion of the Sūtra-text dealing with the Jyotiştoma is being published for the first time. The Paitſmedhika Sūtra and the Pariseşa Sūtra of Bharadvāja are also being published here for the first time. An English translation of these Sūtra-texts is given in Part II. The word-index, the Mantra-index and the other indices given at the end of this Part will be found useful for a thorough study of these texts. A study of the ritual-manuals is no doubt interesting in itself; besides it helps a better understanding of the relevant Mantra and Brāhmaṇa-texts. So far as the study of the Sūtra-texts belonging to the Taittiriya recension is concerned, the Bharadvaja Sūtra is closely related to the Sūtra of Bodhãyısa on the one hand and the Sātris of Apastamba and Satyaşādha-Hiranyakešin on the other. The Srauta Sūtra of Bharadrája contained certain portions which have not become availablc so far. It is hoped that the lost portions will come to light some day. Y ·I am grateful to the Vaidika Samsodhana. Mandala, Poona, for having undertaken to publish this work. I express sincere gratitude to the Education Ministry of the Government of India for having given liberal grant towards the publication of this work. For preparing the edition of the Bharadrija-texts, I have borrowed manuscripts and transcripts from several Institutiops and libraries whose names are mentioned in the Introduction. I express gratitude to the authorities of all of them. I had the opportuniiy of discussing certain portions, particularly from the Pariſeşa Sutrs,with Vedaratna G.A. KHARE SASTRI of Gokarn (N. Kamara) to whom I express my sincere thanks. Thanks are duc to Professor R. N. DANDEKAR, Head of the Department of Sanskrit, University of Poona, for having gone through the Introduction and for having made useful suggestions. Shri V. V. BRIDE, my colleague in the Srautakoša department, has helped me in proof-reading. Occasionally I had useful discussions with him. I thank Pandit V, B. DAAGAVAT, Principal, Sri Balamukund Sanskrit Mahavidyalaya of T. M. Vidyapith, Poona, for having belped me in reading the proofs of the Index of words. The Proprietors of the Samarth Bharat Press and the Veda-Vidya Press of Poona have printed the book with carc. The editor acknowledges his indebtedness to the University of Poona for the grant-in-aid received by him from the University towards the cost of the publication of his book, Vaidika Sarnsodhana Mandala, Poona, Saura Caitra 1. Saka 1886 March 21, 1964 C. G. Kashikar Yi ·CONTINIS ( 1 de . V 1.4 ... 9 .. page Preface Contents vii विस्तृतानुक्रमको ir शुद्विपग्रम् XV प्रास्ताविकम् xvii Introduction : $ 1. Manuscripts and Printed Materials § 2. Critical Evaluation of the Materials Xxxvi § 3. The Extant Literature of the Bhāradvāja school xli § 4. The Srauta and Gphya Sūtras of Bharadvāja $ 5. Paitſmedhika Sūtra of Bharadvāja xliv § 6. The Srauta, Gțhya and Paitſmedhika Sūtras of Bharadvāja li $ 7. Citations from the Sūtras of Bharadvāja li $ 8. Linguistic Peculiarities of the Bhäradvāja Srauta Sutra $ 9. The Bbāradvāja Srauta Sätra and the Taittiriya recension Ixvi $ 10. Bhāradyāja Srauta Sutra and the Yajurveda recensions other than the Taittiriya Ixvi $ 11. The Ritual Teachers : Asmarathya and Alekhana хуii $ 12. The Srauta Satras of Bodhāyana and Bharadvaja 1xxvi § 13. The Srauta Sutras of Bharadvāja and Apastamba lxix $ 14. The Bharadvāja Srauta Satra and the Satyāşādha Sutra lxxxiv $ 15. Bhāradvāja Pariseşa Sūtra $ 16. Relative Chronology of the Bharadvāja Srauta Sutra ... xci § 17. The Original Home of Bharadvāja ... . PO . .. . 100 ... LXXXV 0 XCY vii ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् पृष्ठम् " ४१ " ५ ८१ ७ ૧૦ર १२० ९ २२४ " दर्शपूर्णमासी (आध्वर्यवम् ) (ब्रह्मत्वम् ) १.१४-१८ (थानमानम्) " आयाधेयम् अग्निहोत्रहोमः आप्रयणम् निरूढपशुवन्धः चातुर्मास्यानि पूर्वप्रायश्चित्तम् ज्योतिटोमः सप्रवर्यः (आवर्यवम् ) १०-१४ (ब्रह्मत्वम्) १५.१-५ भारद्वाजपैतृमेधिकरशम् पितृमेघः भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् परिशेषसूत्राणि १-२२२ Appendix A Citations which are attributed to Bharadvāja but which could not be traced to the Bhäradvāja-texts Appendix B Citations wbich were discovered afterwards and are traced २२७ २५५ 271 278 ... Index A Index of Authorities quoted in the Srautasutra, Pariseşasūtra and Paitsmedhika sutra of Bharadvāja Index B Index of Mantras ... 280 281 ... Index Index of Words 309 viii ·परिभाषा १. १.१.२.६ वरसापाकरणम् २.७-३.४ इध्माबहिराहरणम् ३.५-६.१६ पिण्ड पितृयज्ञः ७.१-१०.१५ सायंदोहः ११.१-१५.१६ पात्रासादनम् १६.१-१७.५ प्रणीताप्रणयनम् १७.६.१८.८ इविनिर्वापः १८.९.२०.८ हविप्रोक्षणम् २०,९-१५ अवहननम् २१.१.२२.१२ पेपणम् २२.१३-२४.१ कपालोपधानम् २४.२-९ पुरोडाशश्रपणम् २४.१०.२६.१० वेदिकरणम् २ १.१.३... इध्मावहि षोरुपसादनम् ३.११-४.१ सुक्समार्गः ४.२-५.२ पत्नीसनहनम् आज्यनिर्वापः ५.११.६.१३ आज्यप्रणम् ६.१४.७.११ बहिरास्तरणम् ७.१२-१.१० आज्यासादनम् १.११.१०.२ विस्तृतानुक्रमणी भारद्वाजश्रौतसूत्रम् दर्शपूर्णमासौ पृष्टमू पूछम् १ हविरासादनम् १०.३.११.१३ २३ २ आधारी १२.१.१४.७ २४ ३ प्रवरणम् १४.८.१५.१४ २६ ६ प्रयाजा: १६.१-१० २६ ८ आज्यभागी १६.११-१७.८ २७ प्रधानयागाः १७.९-१८.१५ १२ स्विष्टकृद्यागः १९.१.१ २८ इडा न १.१.३.१० ३० अन्याहार्यवहः ३.११.४.४ अनूयाजाः सूक्तवाफः ५.७.६.१२ રૂર शंयुवाफः ६.१३-१८ ३३ पत्नीसंयाजाः ३३ पिटलेपफलीकरणहोमी ९.४.६ ३४ वेदस्तरणम् ३४ प्रायश्चित्ताहुतयः १.१४.११.२ २० समिटयजुः १२.१-१३.४ २० वैमृधेष्टिः २१ ब्रह्मलम् १४.१.१८,१२ २२ २३ याजमानम् ४१ अग्न्याधेयम् अभिमन्धनम् गाईपत्याधानम् ५९ दक्षिणान्याधानम् ७.१५-२१ ६२ आहवनीयाधानम् ७.१.-१४;८.१.१.१.६२ ६० शमनहोमः ९.११,१२ ६० सम्मावमप्यापानम् ६३ Kn १.१.१.११ २.१२.२६ अग्न्याधेयकालः अग्न्यगारनिर्माणम् प्रामोदनः प्रतम् भरणीप्रदानम् संभारनिवपनम् ३.१४.२३ ४.१-१ ४.१२-५१६ ·पृश्य ६७ १६.११.२४ समिदाधानादि भाग्मीकि 'द्वादशाहनतम तनुइवींषि १०.८-११.७ १२.१-१३.३ १३.४-१४ १३.१५-१५.५ पृष्टम् अवारम्भगोयेष्टिः आहितामिमतानि पुनराधेमम् ६६ एतीयापानम् अग्निहोत्रम् दोहनम्रपणे उन्नयनम् अग्निहोन्दोमः १७.१-२१.१. २१.११-१४ १.१-४४ ७६ आयुपस्थानम् प्रयासोपस्थानम् ८.१४-१०.१३ ११.१.१२.२ १२.३.१४.१८ ७८ माग्रपणम् बीमाप्रयणम् श्यामाकाग्रयणम् ८३ १५.१.१७.२० १८.१-४ २.१२.१६ यवाग्रयणम् आप्रयणेटिविकल्प १८.१०-१७ निरूदपशुपन्धः पानियोजनम् १०.७-१२ प्रयाजा: ११.१.१२.१ पर्यप्तिकरणम् १२.३-० पशोः संज्ञापनम् १२.८.१४.७ दपायागः १४.८.१६.१४ ૮૮ पशुपुरोडाशयागः १७.१.१६ ८९ हविर्यागः १७.१७-२१.५ अनूयाजादि २१.६-२२.० पत्नीसंयानाः २२.८.१५ समिष्टयषि २२.१६-१७ हृदयशूलोद्रासनादि २२.१८-२३.१४ यूपच्छेदनम् आमविष्णदीष्टिः उत्तरबेदिनिवपनम् अभिप्रणयनम् पात्रप्रयोजनादि यूपमोक्षणम् यूपाधनम् यूपोचायणम् यूपपरिव्ययणम् पशुपाकरणम् अग्निमन्थनम् ९२ ९३ ७.१०-१६ ८.७.१८ ९.१-६ ९.७-११ ९.१२.१०.६ २०० १०० १०० चातुर्मास्यानि वैश्वदेघपर्व १.१-१८ १.१९-१३ २.१-३ २०२ १०२ १०२ वैश्वानरपार्जन्येष्टिः हविनिर्वाः हविःथरणम् अमिमन्धनम् आश्यग्रहणम् हविरासादनम् अग्निमन्यनम् प्रथाजा आज्यभागी च २.२०-२४ प्रधानयागाः २.२५-३.११ वाजिनयामः ३.१२-४.८ समिष्टयपि ४.९-११ निवर्तनवपने ४.१२-१३ अन्तरालय तानि ४.१४-१७ २.४-१२ २.१३-१० १०३ १०४ १०४ १०३ ·परणप्रयासपर्व १.१-१२ . पृधम् १०७ वेदिकरणम् हविनिर्वापः मेषमेषीकरणम् अग्निप्रणयनम् आज्यग्रहणम् हविरासादनम ६.१४-७.८ १०८ १०.२-१४ १०.१५-११.६ ११.७-१८ ७.१७-८.५ करम्भपात्रहोमः १०५ प्रयाजाः प्रधानयागाः १०७ वाजिनयागः १०७ अवभृधः १०७ अनीकवतीष्टिः साकमेधपर्व महाहवींपि महापितृयज्ञः त्र्यम्बका ११२ आदित्येष्टिः शुनासीरीयपर्व सांतपनीष्टिः गृहमेधीयेष्टिः पूर्णदर्व्यहोमः क्रीटिनीष्टिः १२.७-१३.२२ १२२ ૨૨ १४.१५-१५.१० १६.१-२१.१७ २२.१-२३.५ २३.१०-१५ १४.१०-१४ शुनासीरीयपर्व २४ काम्यानि चातुर्मास्यानि काम्यानि चातुर्मास्यानि १५.१-७ पञ्च सांवरसरिकाणि पच्च सांवत्सरिकाणि २५.८-१४ पूर्वप्रायश्चित्तम् ९ अप्सु दीक्षा १६७ ऋविवरण १०. १-२ प्राचीनवंशशालानिर्माणम् ३.१-३ दीक्षणीयेष्टिः ३.१०-५.८ यजमानदीक्षा सनीद्दारा: १२ देवयजनाध्यवसायः १३.१-६ सोमनिवपनम् प्रायणीयेष्टिः १४.१-१५ सोमक्रयः १४.१८-२०.१७ भातिध्येष्टिः २१-२२ प्रवर्यसंमरणम् ११.१-४ प्रवर्यप्रचारः धर्मयागः ९.४-१२.२० प्रवग्योंद्रासनम् १३-१६ प्रदार्यप्रायश्चित्तानि १५-२० प्रदार्यापान्तरदीक्षा २१-२३ पूर्वप्रायश्चित्तम् १२० ज्योतिष्टोमः १३४ तानूनप्त्रम् १२. सोमाघ्यायनम् निहवः १३६ सुब्रह्मण्याह्वानम् १.११-१४ १३७ अवान्तरदीक्षाग्रहणम् २.१-७ उपसदिष्टिः २.८-४.८ १४२ महावेदिविमानम् ४.९-५.११ १४२ अभिप्रणयनादि हविर्धानप्रवर्तनम् ६.९-८.६ १४३ सदोहविर्धाननिर्माणम् ८.५-१०.१५ उपरवकरणम् ११.१-१३.. १४९ विष्यनिवपनम् १३.१०-१५.१५ १५१ अग्नीषोमप्रणयनम् १६.१-१८ अवान्तरदीक्षाविसर्गः १८.-१३ अमीषोमीयपशपाकरणम् १८.१४-१९.. सौमिकप्रवरणम् १९.८-२०.२ १६२ अनीपोमीयपशुवसायागः २०.३-४ १७२ १७४ ·पृथ्म पस्तीवरीग्रहणम् २०.५-१२ अग्नीषोमीयपशुपुरोडाश. हविर्यागी २०.१३-१२ वसतीवरीपरिहरणम् २१ भातासचनम् १९४ १९५ १९९७ सुत्योपमामः १२ १२.१.१-३.१४ अपां प्रहणम् दधिप्रहमचारः भदाभ्यांशुग्रहह्मचारः ७.५-१.१० उपांशुमहप्रचार ९.१५-११.१८ महानिपतः १२.१-१३.१ अन्तर्यामप्रहप्रभारः १३.२-१६ प्रहग्रहणम् १४.१-१६.१३ बहिष्पवमानम् १६.१४-१७.१२ सवनीयपुरोडाशनिर्वापः १५.१३-१९.७ सवनीयपशुवपायागः सदःप्रसर्पणम् १५.११-२१.१४ सवनीयपुरोडाशयागः २१.१५-२० २०१ २०२ ૨૦૨ २०३ २०३ মিথঃ १.१.१३ प्रहमहणम् १.१४-२.३ माध्यंदिनपवमानम् २.४-८ सवनीयपुरोडाशनिर्वापः २.९-१४ दविधर्मप्रचारः २.१५-३.८ सनीयपुरोगाशयागः ३.९-१३ शुक्रामधिप्रचारादि ३.१४-२३ १७९ द्विदेवायग्रह्मचारः २२.१-२३.५ शुक्रामन्धिप्रहप्रचारः २३.६-२५.१२ होत्रकनमतप्रवारः २६.१-६ दिदेवत्यसोमभक्षणम् २६.७-२७.१६ सवनमुखभक्षः २७.१७-२५ अच्छावाकप्रवेश २८.१-१५ १८७ मनुग्रहपचारः ऐन्द्राममहप्रचारः ३१.१-३२.६ वैश्वदेवमहप्रचारः ३२.५-१६ उवध्यमहरचार ३२.१७-३३.८ १९३ पोडशिप्रहग्रहणम् ३३.९-१२ उपसंहारः ३३.१३-१६ माध्यंदिनसवनम् २०४ दक्षिणा २०४ मरुत्वतीययागः ६.५-१४ २०४ मरतीयग्रहप्रचारः ६.१५-२५ २०५ माहेन्द्रग्रहप्रचारः ७.१-१५ २०५ उध्यप्रहप्रचारः २०५ पोडशिप्रहग्रहणम् ५.१९-२० २०५ उपसंहारः ७.२१-२४ तृतीयसवनम् २०९ सवियप्रदपचारः १२,४-८ २० वैश्वदेवप्रहप्रचारः १२.९-२१ २११ सौम्पचरुयागः १३.१-१३ पानीपतग्रहप्रचारः १३.१४-१४.३ अग्निटोमस्तोत्रम् १४.४-८ होतृचमसरचारः १४.९-१५.९ रक्थ्यः १५.१०-१४ पोडशी १५.१५-१६.१३ ૨૨ अतिरात्रः १६.१४-१८.६ २०६ २०८ २०८ २०८ २०९ २०९ २०९ भादिस्यग्रहप्रचारः मद्दमहणम् आर्मवयमानम् १०.६-८ सवनीयाहविर्यागः १०.९-११.५ सवनीयपुरोडाशयाग: ११.६-८ राइनमुरायागः ११.९-१३ होत्राचममप्रचारः ११.१४-१५ सतनमुसमोनभक्षणम् ११.१६-११ যিনি १२.१-३ ૨૨૨ २१२ २१२ ર ૨૧૨ २१४ २१४ २१५ ·पृष्ठम् पृष्ट अनूयाजादिकम् १८.७-८ हारियोजनप्रहप्रचारः १८.९-१९.६ सख्यविसर्जनम् १९.८-१५ २०-२३ २१८ २४.१-८ उदयनीयेष्टिः अनूबन्ध्यायागः देविकाहवींषि समिष्टयजूषि २१७ अदभुथः २१८ यज्ञपुच्छर २२१ उदवसानीयेष्टिः २२२ देवसुवां हवींपि २२३ उपसंहारः ज्योतिष्टोमब्रह्मत्वम् २४.९-२० २५.११-२६.१० २६.११-१२ २६.१३-१४ २२३ २२३ २२३ २५.१-१० ज्योतिष्टोमब्रह्मत्वम् १५. १.१-५.१ २२४ भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् प्रेतस्य संस्कारः १. २२७ अस्थिसंचयनम् श्मशाननयनम् २.६-३.६ २२८ हविर्यज्ञियं निवपनम् १० दारुचितिः ३.७-४.१ २२९ गृहं प्रत्यागमनम् ११-१२ राजगवी २३० ब्रह्ममेधः २. १ परल्या उपनिपातनम् ५.६-१४ २३१ श्मशानचितिः २-५ पात्रचयः ५.१५-७.१ २३१ यमयज्ञः उपोषणम् ७.२-८.८ २३२ नैमित्तिकानि कर्माणि ८-१२ बतम् ८.९-१३ २३३ भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् परिशेषसूत्राणि १.२२२ २५५ २३३ २३४ २३५ २३७ २३८ २४३ २४६ ·शुद्धिपत्रम् पृछे पतौ २ अशुद्धम् यज्ञायज्ञिय पात्रयोव्युमृत्य संप्रेष्यति मानुपः शुद्धम् यज्ञायज्ञीयं पात्रयोय॒मृत्य संप्रेष्यति' ८ १३४ मानुषाः " " १७१ १ १९० १. निष्कामयति देवतावृकेणा. यतोऽध्वर्यु. १९९ १० सह प्रथमो २०४ १८ निष्कामति देवता वृकणा. यतरोऽध्वर्यु. सहप्रथमौ प्रतिप्रस्थात्रेणोत्तरम् देवता वृकणा. सँस्रावण धिष्ण्याना सकृच्छस्ताया २०४ २१ प्रतिप्रस्थानेनोत्तरम् देवतावृणा. ससँस्नावण धिष्णियानो २०८ १३ २११ ९ २१४ सकृछास्तायां ·॥श्री। प्रास्ताविकम् अथेदं भरद्वाजीये श्रौतसूत्रं पैतृमेधिकसूत्रं परिशेपसूत्रं च मन्त्रपदसूध्यादिमि- रलंकृतं प्रकाशयितुं प्रमोदते मे चेतः । वैदिकसंशोधनमण्डले पुण्यपत्तनस्थे वेदानुसंधानकार्य बहुकालं यावत् कुर्वाणेन मया श्रौतकोरासंपादनकार्यवशात् विविधानां श्रौतसूत्राणामध्ययनस्य शोभनावसरो लब्धः । तत्र भित्तिस्थानीययजुर्वेदस्य तैत्तिरीयशाखाया बोधायनादिश्रौतसूत्राणा- मध्ययनशीलस्य मम नचिरादेव आचार्यरघुवीरेण प्रकाशितं भारद्वाजश्रौतसूत्रं दृग्गोचरमभवत् । अपूर्णतया प्रकाशितमिदं सूत्रमंशतोऽपि पुनः संस्कारमर्हतीति मयावलोकितम् । अवशिष्ट- स्यांशस्य प्रकाशनमप्यावश्यकमासीत् । अन्यकार्यव्यापृतत्वात् आचार्यरघुवीरस्य अत्र कर्मणि प्रवृत्तिमनुपलभ्य स्वयमेवेदं कार्यमङ्गीकर्तव्यमिति मया निश्चितम् । कार्यस्यास्य विशिष्योपक्रमः शाके १८७७ वत्सरेऽभूत् । न केवलं श्रौतसूत्रमेव याबदुपलब्धं प्रकाशनीयम् अपि तु भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्र भारद्वाजपरिशेपसूत्रं च प्रकाशनीय- मिति निर्णयः कृतः । भरद्वाजीयं गृह्यसूत्रं हॉलण्इदेशे पूर्वमेव प्रकाशितमासीत् । अतः श्रीनपैतृमेधिकपरिशेषसूत्रेषु प्रकाशितेषु भरद्वाजीयकल्पसूत्रं याबदुपलब्धं प्रकाशितं भवेदिति विचारः स्थिरीभूतः। सत्यापाढसूत्रानुयायिभिः भरद्वाजीयं पितृमेधसूत्रमेव स्वीकृतम् । आपस्तम्बीयानां यद्यपि पितृमेधसूत्रं पृथक् मुद्रितमुपलभ्यते तयापि तस्य पाठः भरद्वाजीय- पितृमेधसूत्रेग विपुलं साम्यमावति । अतः भरद्वाजीयपितृमेधसूत्रपाटस्य गभीरमध्ययनम् आवश्यकमिति मत्वा तदङ्गीकृतम् । परिशेपसूत्रममुद्रितपूर्व भारद्वाजनीतपैतृमेधिकमूत्रयोः . परिशेषस्वरूपं परिभाषास्वरूपं च वर्तते । लिखितग्रन्यादिसामग्री श्रीतादिसूत्रपाठनिर्धारणार्य या लिखितग्रन्थादिसामग्री उपयुक्ता सा अधरता. निर्दिश्यते। भारद्वाजश्रीतसूत्रम्, लिखितग्रन्याः १८.१ A; तौरमहाराजासरफोजी-सरस्वतीमहालप्रपाटयरयो मन्थः, कमाइः २०२० (ज. ला. संग्रहे २१०), देवनागरी लिपिः, पत्राणि १४९, प्रभाः (२) A, भान्टारकर-प्राच्यविध सशोधनमन्दिरस्यः, क्रमाः ७९ (१८८५-८७), , ·१८ प्रास्ताविकम् देवनागरी लिपिः, पत्राणि १४२, शाके १८०८ वत्सरे लिखितः, प्रश्नीः . , - . (३) A, वाई (सातारा) प्राज्ञपाठशालाग्रन्यारपस्या, देवनागरीलिपिः, पत्राणि ८१, प्रश्ना: १-१० ( ४ ) A. मुम्बापुरी विश्वविद्याथ्यग्रन्थालयस्थः, क्रमाङ्कः ७५६, देवनागरीलिपिः, पत्राणि १९०, प्रश्नाः १-१०, आचार्यरघुवीरेण Da संज्ञया निर्दिष्टः । (५), बटोदरप्राच्यविद्यामन्दिरस्थः, ऋमाङ्कः ८९४, देवनागरीलिपिः, पत्राणि १०६, प्रश्नाः १-१० (६) B, मैसूरु विश्वविद्यालयप्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरस्थः, क्रमाङ्कः बी ११४, आन्ध्र- लिपिः, पत्राणि २७८, प्रश्नाः १-१४ (७) B, होशियारपूर-विश्वेश्वरानन्दवैदिकशोधसंस्थानमन्थालयस्था, ऋमाङ्क: ५५९७, प्रन्याक्षरैः तालपत्रेषु लिखितस्य ग्रन्थस्य प्रतिलिपिः, प्रश्नाः १-११; आचार्यरघुवीरेण Gb संज्ञया निर्दिष्टः । (८) B, होशियारपूर-विश्वेश्वरानन्दवैदिकशोधसंस्थानप्रन्यालपस्यः, क्रमाङ्क: ५९८०, प्रन्याक्षराणि, तालपत्रात्मको ग्रन्थः, प्रश्नाः १-९, आचार्यरघुवीरेण पठितोऽपि नोपयुक्तः। मुद्रितमन्यः R आचार्यरघुवीरेण 'जर्नल ऑफ वेदिक स्टडीज्' संज्ञकायाः पत्रिकाया:' भागदपे प्रकाशित: १९३४-३५ सिस्ताम्दयोः । आदित आरम्य द्वादश- प्रश्नस्य पष्टकण्डिकाया नयमसूत्रपर्यन्तम् । भारद्वाजपैतृमेधिक सूत्रम् लिखितप्रन्याः (१) T, तारमहाराजासरफोजी-सरस्वतीमहालप्रन्थालयस्थः, क्रमाकः पी ३८५६.९ (११७७७), देवनागरी लिपिः, पत्राणि १५, पूर्णः, अशुद्धिबहुलः । (२)T, उपर्युक्तमत्थाटयस्यः, अमाः बी ३८५७ (११७७८), देवनागरी लिपिः, पत्राणि १०, पूर्णः, अशुद्धिपहलः । याई (सातारा) प्राज्ञपाठशालाप्रपालयस्यः, देवनागरी लिपिः, पत्राणि १२, आतम्ब पितृमेधसूत्रसंज्ञकः । भारद्वाजनीधिकमाया, तऔरणयाउपरपः, क्रमामः बी ३८५७ (१९७८), पत्राणि १०-२५ r ·(५) (६) प्रास्ताविकम् पूर्ववत् , क्रमाङ्कः बी ३८५६ बी, देवनागरीलिपिः, पत्राणि १५-३८ आहिताग्निसंस्कारप्रयोगः, तौरग्रन्यालयस्थः, क्रमाङ्कः वी ९५१९ (११७७९), पत्राणि १० आपस्तम्बपितृमेधः अपरप्रयोगः तौरग्रन्थालयस्थः, क्रमाङ्कः वी ९५०१, (७) पत्राणि १२ - मुद्रितपन्याः (१) Ap आपस्तम्बपितृमेधसूत्रं गार्यगोपालयज्वनः कपर्दिस्वामिनश्च भाष्याभ्यां युतं कुम्भकोणे शारदाविलासमुद्रणालये श्री. टी. एम्. नारायणशास्त्रिभिः १९१६ खिताब्दे प्रकाशितं ग्रन्थाक्षरनिबद्धम् । (२) KA हिरण्यकेशिपितृमेधसूत्रं महादेवकृतवैजयन्तीटीकया समेतं आनन्दाश्रमे पुण्य- पत्तनस्थे १९३२ सिस्तान्दे सूत्रेण सह प्रकाशितम् । (३) HC आचार्यकलान्त्महोदयेन पितृमेधसूत्राणि' इतिसंज्ञके मन्थे लाइशिग् नगरे १८९६ खिस्ताब्दे प्रकाशितं हिरण्यकशिपितृमेधसूत्रम् । भारद्वाजपरिशेषसूत्रम् लिखितग्रन्थाः (१) Pb पुण्यपत्तनस्थ-भारतेतिहाससंशोधकमण्डलग्रन्थालयस्थः, क्रमाङ्कः ३६, १०९९; देवनागरी लिपिः, पूर्णः। (२) Rm मुम्बापुरी विश्वविद्यालयग्रन्यालयस्थः, क्रमाङ्कः ७५७, देवनागरी लिपिः, पूर्णः । (३) Br वटोदरप्राच्यविद्यामन्दिरस्थः, क्रमाङ्कः ३९०, देवनागरीलिपिः, पूर्णः । (४) c कलिकाता-एशियाटिकसोसायटीग्रन्थालयस्थः, क्रमाङ्कः ३ एफ २५१, १८२ सूत्रादारभ्यान्तं यावत् । (५) Pa पुण्यपत्तनस्थ-आनन्दाश्रमग्रन्थालयस्थः, क्रमाङ्कः ६५ ए, देवनागरी लिपिः, पत्राणि १२, पूर्णः। तत्र श्रौतसूत्रपाठविनिश्चयार्थम् अष्टौ लिखितग्रन्थाः संपादिताः। तेषु पञ्च देवनागरी लिपिबद्धाः त्रयश्चेतरलिपिबद्धाः । ग्रन्थादिदाक्षिणात्यलिपिपुस्तकस्थः पाठः देवनागरी- पाठापेक्षया शुद्धतरः समीचीनतरश्च वर्तते यतः भारद्वाजशाखानुयायिनः प्रायेण दक्षिणभारते न्यवसन् । भारद्वाजकल्पस्य आपस्तम्बकल्पनातीव साम्यादारद्वाजशाखाया अध्ययनपरंपरा खण्डिता। तौर-सरस्वतीमहालप्रन्यालयस्यो लिखितप्रन्यो यद्यपि देवनागरी लिपिवद्धः तथापि सः दाक्षिणात्यलिपिमन्थमूलक एव । अत्रोपयुक्तेषु लिखितग्रन्थेषु केचन आचार्यरघुवीरेण .

·२० प्रास्ताविकम् उपयुसपूर्वाः केचन अनुपयुक्ताः । तीरपुस्तकं यजयित्वा अन्येषां देवनागरीलिखितप्रन्याना पायः प्रायः समानः । अयमाचार्यरघुवीरस्य अभिमततरः। किंतु तदपेक्षया दाक्षिणात्यलिखित- अन्यपाठः समीचीनतर इति ममाभिप्रायः । एको दाक्षिणात्यलिपिलिखितप्रन्योऽलाभकर इति मन्या आचार्यरघुवीरेण न स्वीकृतः । परं नत्र केचन समीचीनाः पाठा उपलब्धाः । टिखितान्येपूपरब्धाः प्रायः सर्वे पाठभेदाः प्रतिपृष्ट टिप्पणीरूपेण प्रदर्शिताः। तेश तुलनया स्त्रीतपाटस्य समीचीनस्यमन्ययामादं च परीक्षित सुशकम् । यानपतृमैधिकपरिशेषसूत्राणां लिखितपन्योपटधैः सूत्रपाट निर्धारणस्य सुकररयेऽपि पचन पाटाभ्यूहनं कर्तव्यमापतितम् । एते सूत्रमन्यानां कर्नाम भरद्वान उत भारद्वाज इति विषये विप्रतिपतिश्यते । गतः आपस्तम्पनौतसूत्रभाष्यकारो पूर्तस्वामी, एतद्भाष्यवृत्तिकारो रामाग्निचित , सत्यापाद- नस्य यजयन्तारास्कायाः टीकायाः पर्ता महादेवः, पतसूत्रटीकाकारो गोपीनारा, योधायन- धानसूत्रस्य अनिष्टोमचन्द्रिका कायाः पर्ता इत्पतः भरद्वाज इति संझया स व्यवहतः । नषा च भागस्त यश्रीत सूप्रटीशाकारो रुद्रदत्तः, बौधायनश्रीतसूत्रस्य सुपोधिनीटीकाकारो महादेयो वाजपेयी, सत्यापाटनप्रटीकाकारो वाहेश्वरः दण्डवती महादेवध इत्येत; भारद्वाज इति तस्य संज्ञा पता । यतः एतेषु प्राचीनतमो धूर्तस्वामी भरद्वाज इति संज्ञया तं व्यवहरति तरमान से संज्ञा अरमाभिरपि स्वीपना। अत्रेदमप्यययं यद् भारद्वाजगृह्यसूत्रे (३.११) पोधापनाय भरदानाय मू-कारापापस्त माय' इति सूत्रे भरद्वाज इति संशयि सूत्र- परोऽगमुदाहल इनि। फण्याप ·प्रास्ताविकम् आपस्तम्बसूत्रानुसारिभिः भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रमेव स्वीकृतम् । अत उत्तरकालीनैः गार्यगोपाल- यज्यसदृशैः टीकाकारैस्तदापस्तग्बीयपितृमेधसूत्रत्वेन परिगृह्य आपस्तम्बश्रौतसूत्रस्य ३१-३२ प्रभाविति तत् परिगणितम् । कपर्दिस्वामिनां पितृमेघसूत्रभाष्यं मुद्रितमस्ति । तदापस्तम्घीय- मित्युध्यते । किंतु तत्सूत्रस्य पटलसंज्ञकानां प्रकरणानामन्तेषु ' भारद्वाजसूत्रे' इत्येवं निर्देशो दृश्यते । कचित् आपस्तम्बपितृमेधसूत्र भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्राद्भितम् । एतादृशेषु स्थलेषु कपर्दिभाष्यं भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रपाठमेवानुसरतीति स्पष्टम् । भारद्वाजापस्तम्बपितृमेधसूत्रे पञ्चसु पटलेषु विभिन्ने । किंतु एतेषु पटलेषु प्रथमप्रश्नस्य द्वादश कण्डिकाः द्वितीयप्रश्नस्य च पश्च कण्डिका अन्तर्भवन्ति । द्वितीयप्रश्नस्यावशिष्टाः सप्त कण्डिका बहिष्कृताः । अतः मूलतो भरद्वाजेन विरचितस्य पितृमेधसूत्रस्य व्याप्तिः प्रथमः प्रश्नः द्वितीयस्य च पञ्च कण्डिका इत्येतावती आसीत् । कालान्तरेण सप्त कण्डिकास्तत्र समावेशिता इति तर्कयितुं युक्तम् । तैत्तिरीयशाखाभाष्ये सायणाचार्यः आपस्तम्बश्रौतसूत्राणि नियतमुद्धृतानि वर्तन्ते । तैत्तिरीया. रण्यकान्तर्गतानां पितृमेधमन्त्राणां भाप्ये तु तैः भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्राण्येवोद्धृतानि । तैत्तिरीया- रण्यकस्य पष्ठप्रपाटकस्य प्रयमानुवाक स्य भाष्ये तैः स्पष्टमुक्तम्-"तेषां च पितृमेधमन्त्राणां विनियोगो भारद्वाजकल्पे बौधायनकल्पे चाभिहितः ।" ' ब्राह्मण एकहोता' (तैआ ३.७) इति मन्त्रस्य भाष्ये तैरुत्तम्-~" अनन्तरमाविनोऽनुवाकस्य चातुर्मास्येषु केशनिवर्तनेषु तहतं तत्सत्यमिति जपित्या पश्चाजपमापस्तम्ब आह ब्राह्मण एकहोतेति चानुवाकमिति । तथा ब्रझमेधेऽनुपद्रवतोऽजस्यानुमन्त्रणे विनियोग भरद्वान आह ब्राह्मण एक होतेति चेति ।" यदि सायणाचार्याणामापस्तम्ब पितृमेधसूत्रस्य पृथक्मायोऽभिप्रेतोऽभविष्यत् तर्हि तैः उभयत्रापि आपस्तम्बीयत्वेनैव निर्देशः कृतोऽभविष्यत् । अन्त्येष्टिप्रयोगेषु पितृमेधसूत्रस्य भरद्वाजीयत्वेनैव निर्देशः कृतो दृश्यते । तथा च भास्करभट्टोऽन्त्येष्टिपद्धतेरादी- भरद्वाजकृतं सूत्रं तद्भाप्यं कल्पकारिकाः। सुविलोक्यानाहिताग्नेः समन्त्रं पैतृमेधिकम् ।। कृतिः सुटतरा सेयं ज्ञया तदनुसारिणी। आपस्तम्बैरपि प्राचं नान्यत् सूत्र हि विद्यते ॥ अन्तेऽपि- इति श्रीमद्भारद्वाजकृतं यदेतत् कल्पाख्यसूत्रं जगति प्रसिद्धम् । ग्राह्यं तदन्त्येष्टिविधी सदापस्तम्वैः...इत्यादि । रुद्रदत्तेनापस्तम्बग्रौतसूत्रटीकायां वारंवार भारद्वाजश्रीतसूत्रद्धृतम् । तथा नयम- प्रश्नस्य प्रायश्चित्तविषयकस्य टीकायां भारद्वाजपतृमेधिकसूत्रमप्युदतम् । अत: तत्समये पितृमेधसूत्र भरद्वाजीयमित्येव प्रतीतिराप्तीदिति स्पष्टम् ।

·२२ प्रास्ताविकम् सत्यापाढीयैरपि भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रमेव स्वीकृतमित्यत्रेदं प्रमाणम् । सत्यापाढसूत्रस्य वैजयन्तीटीकाया आदौ टीकाकारेण महादेवेनोक्तम्-'इदं हि सप्तविंशतिप्रभारमकं सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रम् ।" अन्तिमौ द्वौ प्रश्नी धर्मसूत्रमित्युक्त्वा " पितृमेधस्तु भारद्वाजीयो मुनिना परिगृहीतः" इति स्पष्टमुक्तम् । सत्यापाढपितृमेधसूत्रस्य टीकाया आदौ टीकाकारण दण्डवती-महादेवदीक्षितेन सूत्रस्यास्य भारद्वाजीयावं स्पष्टमेवोक्तम् । भारद्वाजस्त्रोद्धाराः प्रायेण श्रौतसूत्राणां टीकाकारा अन्यसूत्रग्रन्थेभ्यः सूत्राण्युदाहरन्ति । न केवलं स्वशाखीयेभ्यः सूत्रग्रन्थेभ्यः अपि तु शाखान्तरीयसूत्रप्रन्थेभ्योऽपि सूत्राणि तैरुदाहृतान्युप- लभ्यन्ते । कचित् स्वमतदंणार्थं कचिच्च मतान्तरप्रदशनार्थं सूत्राण्युदाहृतानि भवन्ति | कचित् यथाशब्दं सूत्राण्युदायिन्ते कचित् साररूपेण । उद्धृतसूत्रपाठः कदाचित् मूलपाठं समन्वेति कदाचिन्न । कदाचित् कस्यचित् सूत्रपन्यस्य विविधाः पाठसंप्रदाया भवन्ति तत्र कश्चनकः संप्रदाय उद्धृतसूत्रेषु दृश्यते । यथा तथा वा भवतु उद्धृतसूत्रपाठानां संग्रहण सूत्रपाठनिर्धारणार्थमंशतोऽपि सहायकं भवति । एवरूपाः परिश्रमाः कैश्चन विद्वद्भिः पूर्व कृता वर्तन्ते । आचार्यरघुवीरेण केचन भारद्वाजसूत्रोद्धारा आपस्तम्बसत्यापाढसूत्रटीकाकृद्भिः फूताः संगृहीताः । परं तदपेक्षया बहुतराणि भारद्वाजसूत्रवाक्यानि आपस्तम्बादिसूत्रांगों टीकादिरुद्तानि प्रत्यक्षं परोक्षं वा तत्र तत्रोपलभ्यन्ते । अधोलिखिताभ्यष्टीकाभ्य उद्धृतानि मारद्वाजसूत्रपाक्यानि सूत्रपाठस्याधस्ताद टिप्पणीरूपेण प्रदत्तानि वर्तन्ते- (१) आपस्तम्वश्रौतसूत्रस्य रुद्रदत्तीका १-१५ प्रश्नेषु । अनिमा टीका नोपलम्यते। (२) धूर्तस्वामिमाप्यम् आपस्तम्बश्रौतसूत्रस्य १-८ प्रश्नानाम् । ९-१० प्रश्नयो- भाष्यमिदानी प्रकाशितम् । तत्रोदनानि सूत्रवाश्यान्यन्यत्र पृथनिर्दिष्टानि । १६-१७ प्रश्नयोः धूर्तस्वामिभाध्य . सं. म. प्रन्याटपस्थे वाजपेययाजि-बापटधुंडिराजदीक्षितानां लिखित- प्रन्ये दृशम् । (३) आपस्तम्बीयधूर्तस्वामिमाप्ये रामानिचिकृता वृत्तिः १-१० प्रश्नेषु । (५) बौधायनश्रीतसूत्रे महादेवभाजपैयिनः सुबोधिनीटीका १-५ प्रश्नेषु । नेपं मुदिता । तत्रतपोपटयान् लिखितमन्यान् पठिया सूत्राणि संकरितानि । (५) अग्निटोमनन्द्रिका बौधायननौतसून ६-८ प्रले। लिखितप्रन्योपटच्या ·प्रास्ताविकम् (६) यज्ञेश्वरदीक्षितकृतः कर्मान्तपरिभाषादिसंग्रहः, तऔरग्रन्थालयस्यः लिखित- प्रन्यरूपः। (७) महादेवभट्टस्य वैजयन्तीटीका सत्यापाढसूत्रे १-६ प्रश्नैषु । (८) गोपीनाथभट्टस्य ज्योत्स्नाटीका सत्यापाढसूत्रे ७-१० प्रश्भेषु । (९) याञ्छेश्वरसुधीकृता टीका सत्यापाढसूत्रे १-१०,२४ प्रश्नेषु । तत्र २४ प्रश्नीया टीका आनन्दाश्रममुद्रितपुस्तके प्रकाशिता । शिष्टा लिखितमन्थरूपा । (१०) मातृदत्ताचार्यस्य टीका सत्यापाढसूत्रस्य गृह्यसूत्रांशे | (११) तैत्तिरीयशाखाया: सायणभाष्यम् । (१२) ऐतरेयब्राह्मणस्य सायणभाष्यम् । (१३) आत्मानन्दस्य अस्यवामीयसूक्तमाष्यम् । (१४) श्रीनिवासमखिकृता प्रायश्चित्तसुबोधिनी लिखितमन्थरूपा ! किंचन भारद्वाजसूत्रमनेकटीकासूद्धृतमुपलभ्यते । इतोऽप्यधिकेषु सूत्रटीकाग्रन्थेषु प्रयोगग्रन्थेषु चोद्धृतानि भारद्वाजसूत्राण्युपलब्धुं शक्यम् । टीकाकृद्भिर्यानि भारद्वाजसूत्राण्युभूतानि तेषु न केवलं भारद्वाजश्रौतसूत्रग्रन्थान्तर्गतानि अपि तु पैतृमेधिकपरिशेपसूत्रग्रन्थयोरपि सूत्राण्यु- दृतानि दृश्यन्ते । तेन सर्वेषामेषां सूत्राणां भरद्वाजीपचं टीकाकृद्भिरभ्युपगत मिति सष्टं प्रतीयते । एकेनैव टीकाकृता एकत्र श्रौतसूत्रमन्यत्र पैतृमेधिकसूत्रं ततोऽप्यन्यत्र परिशेपसूत्र- मुद्धृतमिति बहुश उपलभ्यते । एकस्मिन्नेव स्थले श्रौतसूत्रं परिशेषसूत्रं चेत्युशयमयुद्धतमित्यपि दृश्यते । भारद्वाजगृह्यसूत्रं यत्र काप्युद्धृतं न दृष्टम् । अत्रेदं चिन्तनीयं यद् भरद्वाजीयत्वेनोद्धृतानि प्राय उपलब्धभरद्वाजीयसूत्रविषयान्तःपातीनि कानिचन सूत्राणि भरद्वाजीयसूत्र नोपलभ्यन्त इति । तेषां भरद्वाजीयस्वं न शङ्कनीयं वहमिष्टीकाकृद्भिः केपांचन सूत्राणां भरद्वाजीय वेन निर्दिष्टत्वात् । भारद्वाजसूत्राणां ये अंशा इदानीमप्यनुपलब्धाः तद्गतानि तानि स्युरित्यभ्यूहित शक्यम् । कानिचन उद्धृतानि सूत्राण्येतादृशान् विषयानवलग्यन्ते ये उपलब्धप्रौतसूत्रे न सन्ति । अतः तानि सूत्राणि भारद्वाजसूत्रे नोपलभ्यन्त इति स्वाभाविकमेव । तेभ्यो वचनेभ्य- स्तयितुं शक्यं यदिदानीमुपलम्पमानं भारद्वाजश्रौतसूत्रं न संपूर्णम् अपि तु केचन तस्यांशाः प्रचारदौर्बल्यावा अन्यस्मात् कस्माचित् कारणाद्वा ना इति । पचपि फैश्वन टीकाशिः भरद्वाजीयवचनानि परंपरयोद्धानि संभाव्यन्ते तथापि बहुभिः तानि साक्षादुतानीति निणेतुं योग्यम् । सायणाचार्यैः तैत्तिरीयारण्य कमाप्ये भरद्वाजीयपितृमेधसूत्राणि बाहुल्येनोद्नानि । तैत्तिरीयसंहिताब्राह्मणयोर्भाये तैः विशेषतः आपस्तम्बश्रौतसूत्रपचनानि फचित् यौधायन- श्रौतसूत्राचनानि चोद्धृतानि । भरद्वाजसूत्रं विरटमेव तैरुद्धृतम् । आपस्तम्वीये रुद्रदत्तमाप्ये यहनि भरद्वाजीयवचनान्युतान्युपटम्यन्ते । परं पोडशप्रभृतिषु प्रभेषु तद्भाप्य नोपटम्यते । ।

·१४ प्रास्ताविकम् भारद्वानश्रीतसूत्रस्प आपस्तम्ब श्रौतसूत्रत्य च यथा विधिविधान विपुलं साम्य तया भाषाशैलीविषयेऽपि । भारद्वाजम्नं तैत्तिरीयशासाच भारद्वाजश्रौतसूत्र कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयशाखामवलम्बते यतस्तच्छाखायाः संहितायाः मामणात् आरण्यकाचोद्धृता बहवो मन्त्रास्तत्र विनियुक्ताः । अस्याः शाखाया रचनाक्रमः सूत्ररचनाकाले सुदृढ आसीदित्यनुमीयते यतः के.पुचित् स्यलेषु शाखीया मन्त्रा अनुवाकरूपेण अनुवाकशेषरूपेण योद्धृता उपलभ्यन्ते । कचन इति प्रतिपद्य... इत्यन्तेन' इति रीत्यापि मन्त्रा उद्धियन्ते । ' इति विज्ञायते ' इति निर्देशेन वहुत्र ब्राह्मणवाक्यान्युद्भूतानि भवन्ति तेषु कानिचन तैत्तिरीयशाखागतानि भवन्ति । भारद्वाजसूत्रं शाखांन्तराणि च कृष्णयजुर्वेदस्य शाखान्तरेभ्यः मैत्रायणीकाटकादिसंहिताभ्योऽपि उद्धृता ऋचो यनपि च भारद्वाज सूत्र तत्रोपलभ्यन्ते । अस्य प्रन्यस्यान्ते मन्त्रसूची मुद्रिता तदवलोकने दें स्पष्टं भवेत् । मैत्रायणीसंहितायाश्चत्वारिंशदधिका मन्त्राः काठकसंहिताया उपचत्वारिंशा पानसनेयिसंहिताया उपविंशाः शौनकीयाथर्ववेदाच चावार इत्येवंप्रकारेण शाखान्तरेभ्यो मन्त्रा उना दृश्यन्ते । बामणग्रन्थेषु केवलमेकमेव को तकियामणमुल्लिखितं भवति । एतदपेक्षयाः आपस्तम्ब श्रौतसूत्रेऽधिकानि ब्राह्मणवचनानि निर्दिशानि। भारद्वाजसूत्रस्यान्ते प्रन्पफर्तृणा. नामसूची वर्तते । गाईसंपादिते आपसम्वादसूत्रेऽपि तादृशी सूची मुद्रितास्ति । तयोस्तुलनयेदैः साष्टं भवेत् । अत्रैदगवधारणीयं यदापस्तम्बश्रौतसूत्रे याजसनेय कमतं प्रायः पटिस्यलेषु निर्दिष्टम् । भारताज श्रीनसूत्रे तु नैकयारमपि । भारद्वाजापस्तम्वीतसूत्रयोः यथा तैत्तिरीपशाखीया मन्त्रा विनियुक्ताः तथा मैत्रायणी काठकवाजसनेय हिताम्योऽपि केचन मन्त्रा विनियुक्ताः । तत्र पे गन्ना आपसम्बनी सूत्रे चिनियुक्तास्त एर भारदानयानसूत्रेऽपि । किंतु पश्चापेषु रुपले यमासम्दातमो तत्तिरीपशाखीया या नसनेय शाखीया या गन्त्रा विनियुक्तारतत्र भारद्वाज- श्रीनगर मंत्रायशीसहितान्तगंता पाटकासंहितान्तर्गता या मन्त्रा विनियुक्ता दृश्यन्ते ।

·२५ प्रास्ताविकम् च तैत्तिरीयशाखीयाविति वक्तुं युक्तम् । अनयोर्मतानि विविधैषु अन्धेपूद्धृतानि न समानं विषयमनुबध्नन्ति । ब्राह्मणग्रन्थेषु विधिविधानं प्रायो न विस्तरेण क्रियते । अनुष्ठानविनिश्चयार्थ वारंवारमूहः कर्तव्यो भवति । एतादृशेषु स्थलेषु मतभेदाः संभवन्ति । कचन एतयोर्मतानि शाखान्तरीयवचनमवलम्बन्ते । एतयोर्मतयोः परस्परतुलनायां कृतायां आश्मरथ्यमतं परंपरानुसारि आलेखनमतं तु सौकर्यानुसारीति सामान्यतो वक्तुं शक्यते । अत एव प्राय आश्मरथ्यमतस्य निर्देश: प्रथमम् आलेखनमतस्प च तदनन्तरं क्रियते । आश्मरध्यालेखनयोरैतिो विचार्यमाणे बोधायनप्रवरसूत्रे वसिष्ठगोत्रीये कुण्डिन गणे अश्मरथाः तथा च भृगुगोत्रीये वत्सगणे आलेखना निर्दिष्टाः । कात्यायनप्रवरसूत्रानु- सारेण आश्मरथ्याः विश्वामित्रगोत्रेऽन्तर्भूताः । आत्मरथ्यालेखनावाचार्यों वसिष्ठभृगुगोत्रीयाविति यद्यभ्युपगम्येत, तर्हि वैदिकधर्मप्रशासने तयोः प्राधान्यं स्पष्टं प्रतीयेत । तयोः भिन्नानि मतानि भारद्वाजापस्तम्बसूत्रयोः विविधान् विषयाननुवभन्तीति पूर्वमेयोक्तम् । यदि समानं विषयमेत्राधिकृत्य तयोर्मतभिन्नत्वमभविष्यत् तर्हि तदेवाचार्यद्वयं सेषु तेषु सूत्रपूल्लिखितमिति तर्कः प्रतिष्ठितोऽभविष्यत् । तादृशी स्थिति स्ति । अतः भिन्नेषु सूत्रेषु नैके आश्मरथ्या नैके आलेखनाश्च निर्दिष्टा इत्यूहनीयं भवति । तत्तेषां सूत्राणां रचनासमये ययोराश्मरथ्या- लेखनयोर्मतमतान्तराणि ख्यातानि तानि तेस्तैः सूत्रकारैरुद्धतानि भवेयुः। भारद्वाजापस्तम्ब- सूत्रयोविभिन्नकालविरचितत्वात्तस्य तस्य सूत्रकारस्य समये विद्यमानयोराचार्ययोर्मतान्तराणि तत्रोद्धृतानीति वक्तुं योग्यम् । भारद्वाजपरिशेपसूत्रेऽप्येतस्याचार्यद्वयस्य मतानि निर्दिष्टानि । तत्रापीयमेव स्थितिः । भाण्डारकरप्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरेण प्रकाशितस्य महाभारतस्य प्रधानसंपादकैः डॉ. वि. स. सुखटणकरमहोदयैः महाभारतरचनाविषय इदमुक्तं यत् भारतस्य महाभारतरूपेण संस्करणं भृगुकुलोत्पन्नैः कृतमिति । यद्यपि वैदिकसाहित्ये भृगवो निर्दिष्टाः तथापि तत्र तेषां तादृशे प्राधान्यं न दृश्यते यादृशं महामारतसंस्करणे दृश्यते इत्यपि तेपामभिप्रायः । किंतु भृगूणां प्राधान्यं न महाभारते आकस्मिकतयाविर्भूतम् । अपि तु वेदकालमारभ्य महाभारतरचनाकालं यावत्तेषां वैदिकधर्मप्रशासने प्राधान्यं संततं दृश्यते । यज्ञेषु प्रधाना ऋत्विजो विशिष्टगोत्रोत्पन्नाः स्युरिति श्रौतसूत्रकाराणामुपदेशः । तत्राध्वर्युराङ्गिरसः । अङ्गिरसां भृगूणां च निकटतरः संबन्धः । चतुरः प्रधानान् ऋत्विजो विहायान्ये ऋविनोऽपि भार्गवा आङ्गिरसा वा स्युः। विशिष्टास्विष्टिषु होतापि भार्गवो भवति । राजसूयाङ्गभूते दशपेयेऽपि भार्गवो होता भवति । एवमघोहोंतुश्च प्रयोगे भार्गवाङ्गिरसानामधिष्टानं तेषां धर्मशासनविषये राजकीयशासनविपये च प्राधान्य द्योतयति । एवं भार्गवाणा प्राधान्यं न केवलं महाभारते अपि तु वेदेऽपि दृश्यते । १ ·। २६ प्रास्ताविकम् बौधायनसूत्रं भारद्वाजसूत्रं च तैत्तिरीयशाखायाः पट् सूत्राणि वर्तन्ते चौधायनभारद्वाजापस्तम्बसत्यापावैखानस- वाधूलसंज्ञकानि । सत्यापाढसूत्रस्य वैजयन्तीटीकाकारो महादेयो ग्रन्यारम्भे पट् सूत्रकाराननेनैव अमेण प्रणमति। तत्र बाधूलसूत्र वर्जयित्वा अन्येषां सूत्रमन्थानामैतिहासिकरीत्या स एव कालकमः । बौधायनसूत्र प्राचीनतमम् । चौधायनधर्मसूत्रे (२.५.९-१४) ब्रह्मयज्ञान- भूततर्पणे ' काम्यं बोधायन प्रवचनकारम् आपस्तम्ब सूत्रकार सत्यापाढं हिरण्यकेशिनम् । इति त्रामेण सूत्रकारा निर्दिष्टाः । बौधायनगृह्यसूत्रे (४.८) सर्पबलिप्रकरणे एतेषां सूत्र- काराणामनेनैव क्रमेण निर्देश उपलभ्यते । बौधायनश्रौतसूत्रं प्रवचनरूपं वर्तते । तस्य भाषा ब्राह्मणग्रन्थभापया साम्यमावहति । सत्रेऽस्मिन् यागविधिर्विस्तरेणोपर्णितः । मन्त्राः सकलपाठेनोद्धृताः। तैत्तिरीयशाखीयानि वाग्मणवाक्यानि ' अथ वै भवति' इत्युपक्रमेणो- द्वियन्ते । वैधकर्मान्तप्रायथित्तझुल्यावरसुगावीरुपएहितमिदं सूत्रम् । भारद्वाजश्रीनसूत्र केयुचन विपयेषु बौधायनश्रौतसूत्रेण सगानं केषुचिच विषमम् । भारद्वाजत्रौतसूत्रे यागविधिर्न तावता विस्तरेणोपवर्णितो यावता बौधापने। मन्त्रा न सकलपाठेनोद्धृताः ! ' विज्ञायते ' इत्युपक्रमेणोपसंहारेण वा ब्राह्मणवचनान्युद्धृतानि । बौधायन- भारद्वाजसूत्रयोपियक्रमो न सर्वया समानः । भारद्वाजश्रौतसूत्रे प्रायश्चित्तानि ज्योतियोमसूत्रात् प्रागुपवर्णितानि बौधायने तु परिशिष्टस्वरूपे प्रश्ने। बौधायने प्रवर्यसूत्रमग्निष्टोमसूत्रानन्तरं प्रदत्तं भारद्वाजे तु ज्योतिष्टोमसूत्रमध्य एव दृश्यते । अस्मिन् विपये यद्वक्तव्यं तदने बक्ष्यामः । बौधायनसूत्रे विनियोजकवाक्यं मन्त्रमनुसरति, भारद्वाजे तु मन्त्रो विनियोजकयाक्यम् । बौधायने परिमापाप्रकरणं न विद्यते । द्वितीयप्रश्ने कर्मान्तसूत्रारम्भे च कश्चनांशस्तत्स्वरूपो विद्यते । भारद्वाजेऽपि एतत्प्रकरणं पृथक्त्वेन नास्ति । प्रयमपष्ठनयमेषु प्रश्नेषु कानिचन सूत्राणि परिभाषारूपाण्युपलभ्यन्ते । बौधायने केचन वाहणान्या निर्दिष्टशः न ते भारद्वाजे । पौधायन- द्वैधसूत्रे केपांचन आचार्याणां मतान्तराणि प्रस्तुतानि । तेषां नैकोऽपि भारद्वाजे निर्दिष्टो वर्तते । एवमेव ये आचार्याः भारद्वाजे निर्दिष्टाः न ते चौधायने । यद्यपि भारद्वाजसूत्रं प्रवचन मिति संवो मसंभवं तथापि प्रवचनत्वद्योतकानि कानिचित् लक्षणानि तत्रोपलम्यन्ते । तथा च इदमः प्रयोगो बौधायनवद मारद्वाजे ऽपि दृश्यते । पशु विशास्ति' विशास्ति' इति प्रयोग उभयोरुपलभ्यते। आपस्तम्वे तु 'अध्वर्युः संप्रेष्यति' इति । अन्येऽपि केचन प्रयोगविशेषा चौधायनभारद्वाजयोः समाना उपलभ्यन्ते ये आपस्तम्वे न दृश्यन्ते। भारद्वाजसूत्रमापस्तम्बसूत्रं च इतरत्रौतसूत्रापेक्षया भारद्वाजापत्तग्वनौतसूत्रयोः दृढतरं साम्यं वर्तते । नेदं साम्य ‘पयाँसि , ·। प्रास्ताविकम् २७ केवलं विध्युपदेशे अपि तु रचनायामपि । उभयोः सूत्रप्रन्ययोः बहूनि सूत्राणि शब्दशः समानानि वर्तन्ते अन्यान्यंशतः भिद्यन्ते । उभयोः विषयानुक्रमः प्रायः समानः । भरद्वाजीये अग्न्युपस्थान- पूर्वकमग्निहोत्रमुपवर्णितम् , आपस्तम्बीये त्वग्निहोत्रपूर्वकमन्युपस्थानमुपवर्णितम् । भरद्वाजीये यत्र दर्शपूर्णमासयोरग्निहोत्रस्य च प्रायश्चित्तानि परिगणितानि तत्रापस्तम्बीये निरूढपशोर- प्युक्तानि । आपस्तम्बीये दशमादित्रयोदशान्तेषु प्रश्नेष्वग्निष्टोम उपवर्णितः चतुर्दशे च उवध्यपोडश्यतिरात्राप्तोर्यामाणां विशेपाः उक्ताः । भरद्वाजीये तु दशमादिचतुर्दशान्तेषु प्रभपु ज्योतिष्टोमस्य विधिः प्रतिपादितः । उक्थ्यादीनां विशेषास्तत्रतत्रैवोक्ताः । प्रायः सर्वेषु आवर्यवसूत्रेषु प्रवर्यानुष्ठानं पृथक् प्रश्न उपपादितं वर्तते । भारद्वाज- श्रौतसूत्रे तु एकादशः प्रवर्यप्रश्नः ज्योतिष्टोमप्रकरणान्तर्गतो दृश्यते । परं सप्रवर्यज्योतिष्टोम- प्रयोगस्य दशमैकादशप्रश्नयोश्च तुलनायां कृतायामिदं स्पष्टं भवति यत् प्रवर्यप्रश्न इतराधर्यव- सूत्रवत् भरद्वाजीयेऽपि मूलतो ज्योतिष्टोमप्रकरणोत्तरं पृथग्रूपेण वर्तमान आसीत् । येन केनापि प्रयोगसौकर्यार्थं दशमप्रश्नोत्तरं स्थापितः अग्रिमैलिपिकारस्तत्रैव निवेशित इति । सूत्ररचनायां यथा बौधायनभारद्वाजयोमेंदः तथा भारद्वाजापस्तम्बयोरपि । भारद्वाजसूत्रे प्रथमं विधानं ततश्च मन्त्रः। आपस्तम्वे तु प्रथमं मन्त्रः ततश्च विधानम् । उभाभ्यामपि सूत्रकाराम्यां स्वकीयमतोपबृंहणार्थं वा मतान्तरप्रदर्शनार्थं वा स्वशाखीयानि शाखान्तरीयाणि वा वचनान्युतानि । तत्रापस्तम्बसूत्रे वचनोद्धारोऽधिकतरो दृश्यते । उभाभ्यामपि ' विज्ञायते' इतिशब्दपुरःसरं ब्राह्मणवचनान्युद्धृतानि । तेषु कानिचन वचनानि यत्र कुत्रापि ब्राह्मणप्रन्थेषु नोपलभ्यन्ते । वाजसनेयकमतमापस्तम्बीये वारंवार प्रदर्शितम् । भारद्वाजे तु नैकवारमपि । उभयोः सूत्रग्रन्थयोनिकटतमसंबन्धे इदमध्येकं प्रमाणं भवितुमर्हति यदुभयोरपि आश्मरथ्यालेखनयोराचार्ययोर्मतानि तत्र तत्र प्रदर्शितानि । उभयोरपि किमपि स्वरूपसामान्यं दृश्यते । तथा च तत्रैषोऽत्यन्तप्रदेशः' इतिप्रकारकं साधारण- नियमप्रदर्शनमुभयोरपि दृश्यते। भारद्वाजे त्वधिकत्वेन । एतावन्नाना ' इतिप्रकारक विशेषद्योतनमप्युभयोः समानम् । एकेषां मतमापस्तम्बसूत्रे बहुवारमुल्लिखितम् । तत्र द्वाविंशति- स्थलेषु एकीयं मत भारद्वाजमतेन संवदति । तेन भारद्वाजमतमापरतम्बसूत्रे साक्षात् परंपरया वा निर्दिष्टमिति वक्तुं शक्यम् । सत्यापाठसूत्रम् सत्यापाढसूत्रमापस्तम्बसूत्रेण विपुलं साम्यमावहति । यतो भारद्वाजापस्तम्वश्रौतसूत्रे परस्परं समन्वितः तस्मात् भारद्वाजसूत्रं सत्यापाढसूत्रेणापि किंचन साम्यमाधत्त इति क्रमप्राप्तमेव । कचित् सत्यापाढसूत्रमतमापस्तम्बसूत्रापेक्षया भारद्वाजसूत्रं समन्वेतीति दृश्यते । । .

·प्रास्ताविकम् सत्यापाढीयः पितृमेधसूत्रं भरद्वाजीयमेव स्वीकृतम् । सत्यापाढगृह्यसूत्रेऽपि केचन . विषया भारद्वाजगृह्यसूत्रात् स्वीकृताः । भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् अन्न प्रकाशितः परिशेपसूत्रपाठः पञ्चभिलिखितपुस्तकः संस्कारितो वर्तते । तत्र त्रिषु पुस्तकेषु सूत्रास्यास्य भारद्वाजपरिशेपसूत्रमिति संज्ञा दृश्यते द्वयोश्च भारद्वाजपरिभाषा- सूत्रमिति । सूत्रमिद भारद्वाजश्रौतसूत्रस्य परिशिष्टरूपं वर्तते । भारद्वाजपरिशेपसूत्रस्य द्विविधं प्रयोजनम् । भारद्वाजत्रौतसूत्रस्योपबृंहणं परिभाषा- प्रकाशनं च। परिशेषसूत्रे २२२ सूत्राणि भवन्ति । तेषु १०२ परिभापास्वरूपाणि, ९ अनुग्रहव्याख्यानरूपाणि, १११ परिशेषरूपाणि च । तत्र परिशेषसूत्राणि नियत भारद्वाजमूलसूत्रमनुसरन्ति । भारद्वाजश्रौतसूत्रे परिभाषा पृथग्रूपेण नोक्ता। परिशेपसूने विवृता परिभाषा प्रायेणापस्तम्बपरिभाषया संवदति परिशेपसूत्रं च चौधायनश्रौतसूत्रेण संवदति । परिक्षेषसूत्रे त्रिपु स्थलेषु बौधायनश्रौतसूत्रं साक्षानिर्दिष्टम् । कानिचत सूत्राणि विवरणपराणि दृश्यन्ते । प्रसङ्गानुरोधेनाचार्याणां मतान्तराण्यपि निर्दिश्यन्ते । तयां चाइमरथ्यालेखनाचार्ययोर्नामनिर्देशः अष्टसु स्थलेषु दृश्यते। चादरायणः बौडलोमिरिती- मावाचार्यावप्युल्लिखितौ । कानि चन मनानि एकम् । 'परम् । इतिरूपेणापि निर्दिश्यन्ते । मध्येमध्ये ब्राह्मणवाक्पसदृशानि वचनान्युद्धृतानि बर्तन्ते । किं तेषां मूलमिति निर्धारयितुं दुःशकम् । भारद्वाजपरिशेपसूत्राणि कण्डिकास विभक्तानि भारद्वाजश्रौतसूत्रस्याङ्गभूतान्या- सन्निति तर्कयितुं किंचिद्विनिगमकं वर्तते । परिशेपसूत्रत्य प्रायः सर्वेषु लिखितपुस्तकेषु ५१ सूत्रस्यान्ते २२ इति कण्डिकासंख्या, ८१ सूत्रान्ते च २४ इति कण्डिकासंख्या प्रदर्शिते स्तः । परिशेपसूत्राणां कश्चन विशिष्टो विषयक्रमो न दृश्यते । अवस्थो विषयक्रमो भारद्वाजत्रौतसूत्रविषयक्रम नैयानुसरति । एकमेव विषयं स्पृशन्ति सूत्राणि भिन्नस्पानेषु विकीर्णानि दृश्यन्ते । यद्यपत्र वर्तमाना विषया बौधायनापस्तम्बादिनौतसूत्रेपलभ्यन्ते तथापि प्रन्योऽयं किंचिद्वैशिष्टयमावहति । तथा चातिपवित्रेथ्या विधानमस्मिन्नेव सूत्र उपलभ्यते । चौधायनादिसूत्रेयूक्तायाः पवित्रेच्या विधानानुसारिणीयमिष्टिः । चातुर्मास्यानां समस्तप्रयोगः पञ्चभिरहोभिः समापनीयः काठकश्रौतसूत्रे शाखान्तरप्रयोगेषु चोपलभ्यते । परिशेषसूत्रे पञ्चदशभिरहोभिः द्वादशमिरहोभिश्चेति द्विधानुष्ठेयौ चातुर्मास्यप्रयोगप्रकारौ विहिती वर्तेते । अधोनिर्दिष्टाः परिशेपसूत्रगता विषया उपलब्धभारद्वाजश्रौतसूत्रे न दृश्यन्ते-चातुर्मास्यहोत्रम् , पशुयागयाजमानम् , नक्षत्रेष्टयः, अग्निचयनं सप्रायश्चितम् , हौत्रपरिभाषा, वाजपेयः, साग्निका - ·- प्रास्ताविकम् २९ एकाहाः, अश्वमेधः, राजसूयः, सत्राणि, सौमिकप्रायश्चित्तानि, पाशुकचातुर्मास्यानि, पश्वका- दशिनी, अतिपवित्रेष्टिश्च । एवंप्रकारेण परिशेपसूत्राणां चतुर्थोऽशो भारद्वाजसूत्रेऽनुपलभ्य. मानान् विषयान् स्पृशति । तेन पूर्वस्मिन् काले उपरिनिर्दिष्ट विधिविधायको भारद्वाजसूत्र- मागोऽविद्यत इत्यनुमीयते। अन्यानपि काश्चन विषपाननुसरन्ति भारद्वाजसूत्राणि सूत्रान्तर- टीकाकृद्रुिद्धृतानि पूर्वमनुक्रान्तानि । तस्मात् सुस्पष्टमिदं यद्भारद्वाजश्रौतसूत्रं पूर्व तैत्तिरीय- शाखीयसूत्रान्तखत् परिपूर्णमासीत् तस्य च कश्चनांशः केनचित् कारणेन कस्मिंश्चित् काले विनष्ट इति । सूत्रान्तरटीकाकृद्भिर्यत्र भारद्वाजश्रौतसूत्राण्युद्धृतानि तत्र परिशेपसूत्राण्य- प्युद्धृतानि । तेनेदं ज्ञायते यदेतेषां टीकाकाराणां सकलं परिशेषसूत्रं सुपरिचितमासीत् तैश्च भारद्वाजश्रौतसूत्रवत् परिशेषसूत्रस्यापि प्रामाण्यमङ्गीकृतमासीदिति । वौधायनश्रौतसूत्र- टीकाकारो महादेवो यज्ञेश्वरश्च, आपस्तम्बश्रौतसूत्रटीकाकारो रुद्रदत्तो रामाग्निचित् च, सत्यापाढसूत्रटीकाकारो महादेवो गोपीनाथो वाञ्छेश्वरो मातृदत्तश्च, इत्येतैः परिशेषसूत्राणि स्वकीयायां टीकायामुद्धृतानि । पितृमेधप्रयोगदीपिकाकारेणोपेन्द्रेणोक्तम्-" तर भरद्वाजेन भगवता कृत्स्नं कल्पसूत्रमुक्त्वा तत्र पुनः ये न्याया अनुक्ता अर्थाश्च पक्षाश्च तान् सर्वान् द्रढयितुमगतिकान् प्रयोक्तुं संदिग्धान् व्यवस्थापयितुं च परिशेषसूत्रमुपचक्रमे" इति । परिशेष- सूत्रस्याकीर्णत्वं विषयक्रमस्वरूपे भारद्वाजश्रौतसूत्रेण तस्य विसंवादश्चेत्येताभ्यामनुमीयते यत् परिशेपसूत्रं नैकेन विरचितं नाप्येकस्मिन् काले विरचित मिति । तस्य पूर्वतनोंऽशः बोधायनापस्तम्बसूत्ररचनानन्तरम् अपरश्चांशः तैत्तिरीयशाखीयश्रौतसूत्रटीकारचनायाः पूर्व च रचितो भवेदिति सामान्यतो वक्तुं शक्यम् । भारद्वाजसूत्रस्य रचनाकाल: बौधायनभारद्वाजश्रौतसूत्रयोः परस्परसंबन्धः पूर्व प्रदर्शितः तेन बौधायनश्रौतसूत्रस्य भारद्वाजश्रौतसूत्रात् पूर्वकालीनत्वं स्पष्टं प्रतीतम् । अन्यान्यपि कारणानि तदुपोदलकानि भवन्ति । बौधायनश्रौतसूत्रे गोपितृयज्ञोऽग्न्याधेयाङ्गत्वेन प्रतिपादितः! भारद्वाजश्रौतसूत्रे अन्येषु च श्रौतसूत्रेषु तस्याभावः । पिण्डपितृयज्ञस्य सकलविधि स्वयं यजमानः कुर्यादिति बोधायनः । तस्योपकल्पनमध्वर्युणा कर्तव्यमित्यन्ये सूत्रकाराः। सहायतासंपादनमिदमुत्तर- कालीनत्वं सूचयति । दर्शष्टयां सांनाय्यार्थं यावतीनां गवां दोहेन कुम्भः परितो मवेत् तावत्यो दोग्धव्या इति बोधायनः। पडवमा गावो भवन्तीति कर्मान्तसूत्रे । नास्यैतार रात्रि कुमाराश्चन पयसो लभन्त इत्यापस्तम्वेनोक्तम् । मेदोऽयं कालभेदेन दिग्भेदेन वा समर्थयितुं शक्यः । बौधायनश्रौतसूत्रे ऋचो यजूंषि च सकलपाटेनोद्धियन्ते। अनुपङ्गः कर्तव्यश्चेत् तदापि सकलपाठेनैवोद्धृतानि भवन्ति । निरूढपशुयागे उत्तरवेद्यामाहवनीये प्रणीते अतिमुक्तिसंज्ञका आहुतयो होतव्या भवन्ति । तदर्थम् ' अग्निर्यकं नयतु प्रजानन्...', 'वायुर्यज्ञ ·. - - मास्ताविकम् नयतु प्रजानन्...', 'सूर्यो यज्ञं नयतु प्रजानन्...', 'यज्ञो यज्ञं नयतु प्रजानन...' इत्युचः सकटपाठेनोक्ताः । भारद्वाजसूत्रे प्रथमा ऋक् सकलपाठेनोक्ता शिष्टाचानुपङ्गेण 'वायुरादित्यो यज्ञो यज्ञ नयतु प्रजानन्...' इति । आपस्तम्बसूत्रे तु सर्वा एव ऋचोऽनु- पङ्गेणोक्ताः । अनुपङ्गपद्धतिरियं सूत्रकाराणामुत्तरमुत्तरं कालं घोतयतीति वक्तुं शक्यम् । तपोऽत्यन्तप्रदेशः' इति शब्दप्रयोगो वोधायनस्य मूलसूत्रे नोपलभ्यते । कर्मान्तसूत्र एकदैव कृतः । भारद्वाजश्रौतसूत्रे तु स बहुवारं कृतो दृश्यते । प्रश्नार्यकसर्वनामानि कर्मान्तसूत्रे बहुवारं प्रयुक्तानि । भारद्वाजत्रौतसूत्रे द्वयोः स्थानयोरेव तत्प्रयोगो दृश्यते । आपस्तम्वश्रौतसूत्रे तु नैकत्रापि । प्रश्नार्यकसर्वनाम्नां प्रयोगः प्रघचने युज्यते । अत इदमनुमातुं युक्तं यदारद्वाज- श्रौतसूत्र बौधायनकर्मान्तसूत्रस्य पश्चाद्रचितमिति । भारद्वाजश्रौतसूत्रस्य आपस्तम्बश्रौतसूत्रात् पूर्वकालीनत्वं बहुभित्रिद्वद्भिः प्रदर्शितम् । अनयोः सूत्रयोस्परिनिर्दिष्टः परस्परसंबन्धस्तदेव द्योतयति । सत्यापाढसूत्रस्य वैजयन्तीटीका- कारेण ग्रन्थादौ मङ्गले आपस्तम्वात् पूर्व भरद्वाजो निर्दिष्टः । आपस्तम्बसूत्रे एकेपां मतं बहुपु स्थलेषु निर्दिष्टम् । तत्र द्वादशसु स्यलेपु एकीयं मतं भारद्वाजसूत्रोक्तविधानेन संवदति । आपस्तम्बसूत्रापेक्षया भारद्वाजत्रौतसूत्रे रचनायाः शैयिल्यमनुभूयते । आपस्तम्बसूत्रे चतुर्विशे प्रश्ने परिभाषा एकत्र संगृहीता, न तथा भारद्वाजे । तत्र मध्येमध्ये काचन परिभाषा दत्ता वर्तते । भारद्वाजसूत्रे चतुर्षप्रश्शे ऐष्टिकयाजमानमुक्तम् । तथाप्यापर्यवेऽपि कचिद्याजमानमुक्तम् । एयमेव नवमे प्रश्ने प्रायश्चित्तेषु अपञ्चितेष्वपि पञ्चमे प्रश्न किशित् प्रायश्चित्तमुक्तम् । भारद्वाजा- पस्तम्बसूत्रयोः शब्दतोऽयंतश्च विपुले साम्ये वर्तमानेऽपि तयोः कश्चन भेदोऽयश्यं भवति । आपस्तम्बसूत्रे नवमे प्रश्ने विद्यमानानि अग्निहोत्रविषयकाणि दर्शपूर्णमासेष्टिविषयकाणि च कानिचित् प्रायश्चित्तानि भारद्वाजसूत्रे नोपलभ्यन्ते । आपस्तम्बसूत्रे नवमप्रश्ने निरूढपशु- मायश्चित्तायुक्तानि तानि भारद्वाजत्रौतसूत्रे न सन्ति । एवं बहुधा विचार्यमाणे भारद्वाज- श्रौतसूत्रं बौधायनश्रौतसूत्रादुत्तरकालीनम् आपस्तम्बश्रौतसूत्रात् प्राकालीनमासीदिति निर्णतुं योग्यम् । तत्रापि भरद्वाजो बोधायनापेक्षया आपस्तम्बस्य समीपतर आसीदिति वक्तुं योग्यम् । भरद्वाजस्य मूलस्थानम् भारद्वाजशाखायाः प्रचारो दक्षिणभारते आसीत् । तत्रैवास्याः शाखाया लिखित- मन्या उपलब्धाः । तथाप्यस्या मूलस्थानस्य विनिगमकं किंचिल्लिङ्गं भारद्वाजगृह्यसूत्र उपलभ्यते । सीमन्तोनयनप्रकरण उक्तम्- सोम एव नो राजेत्याहु ह्मणीः प्रजाः । विवृत्तचका आसीनास्तीरेण याने तव ॥

·प्रास्ताविकम् तत्र सूत्रकारेणाने उक्तं यस्यास्तीरे निवसन् स्यात्तस्या नाम्ना ऊहः कर्तव्य इति । टीकाकारेणात्रोदाहरणरूपेणोक्तम्---'तीरेण वेगवति तव तीरेण कावेरि तव' इति । एतेन तय॑ते यत् टीकाकारोऽयं भारद्वाजशाखानुसारी स्यात् स च वेगवतीकावेयों: प्रदेशे निवसन् भवेदिति । सूत्रे यमुनानधाः साक्षानिर्देशो वर्तते । तेनेदं ज्ञायते यत् सूत्रकारोऽयं यमुनायाः समीपदेशे नियसन्नासीदिति । भारद्वाजापस्तम्बसूत्रयोः साम्यं पूर्व पर्याप्त प्रदर्शितम् । उभयोः सूत्रयोः रचपित्रोः परस्परसामीप्यमेव साम्येनानेन सूच्यते । आपस्तम्बस्य मूलस्यानं नान्ध्रप्रदेशः किंतु कुरुपञ्चालदेश आसीदिति विदुपां निर्णयः । अतः भरद्वाजस्यापि मूलस्थानं तत्समीपमेव यमुनातीरप्रदेशे स्यात् न दक्षिणदेशे इति क्रमप्राप्तम् । आपस्तम्बसूत्रापेक्षया भारद्वाजसूत्रे मैत्रायणीशाखाया अधिकतरः प्रभावो दृश्यते । तस्याः शाखायाः प्रचारः पश्चनददेशे सविशेपमासीत् । पूर्वभारते वाजसनेयशाखायाः प्रचार आसीत् । एतया शाखयापि आपस्तम्बसूत्रस्य दृढतरः संबन्धो दृश्यते । अतः आपस्तम्बस्य मूलस्थानमुत्तरभारते पूर्वस्यां दिश्यासीत् भरद्वाजस्य च तदपेक्षया पश्चिमस्यां दिल्यासीदिति तर्कयितुं युक्तम् । आश्मरथ्या- लेखनयोराचार्ययोर्निर्देश: पूर्व कृतः । आश्वलायनश्रौतसूत्रमार्यावर्ते विरचितमासीदिति सप्रमाण- मुच्यते यतस्तस्मिन् सूत्रे सरस्वत्याः प्लक्षप्रस्रवणस्य कारपचवस्य च निर्देशो वर्तते । तस्मिन् सूत्रे आश्मरथ्यालेखनयोर्मतानि निर्दिष्टानि । अतस्तावप्यार्यावर्तनिवासिनावास्ताम् । तयोर्मतानां भारद्वाजापस्तम्बसूत्रयो हुल्येन निर्देशात् अनयोः सूत्रयो रचयितारावयार्यावर्त एव न्यबसता- मित्युपरि कृतस्तकोंऽनेन दृढीक्रियते । एवं भरद्वाजविरचितश्रीतादिसूत्रस्वरूपविषये संक्षेपेणोक्तम् । विस्तरस्तु आङ्ग्ल- भाषामये उपोद्धाते द्रष्टव्यः । भरद्वाजप्रणीतश्रीतपैतृमेधिकपरिशेपसूत्राणां मूलपाठोऽत्र यथामति प्रकाशितः । अन्ते पदसूची दत्ता । तत्र मन्त्रस्थानि पदानि तथा च सूत्रगतानि साधारणानि पदानि वर्जितानि । मन्त्राणां सूच्यपि दत्ता। सूत्रान्तरेपूद्धृतानि यानि भारद्वाजसूत्रवाक्यानि मूलसूत्रेषु नोपलब्धानि तेषां विषयानुसारेण विरचिता सूच्यपि दत्ता । सूत्राणामाङ्ग्लभाषानुवादः पृथग्रुपेण मुद्रितः । तत्र सूत्रगतानां मन्त्राणामप्यनुवादः कृतः। बहुषु स्थलेषु मन्त्राः प्रतीकरूपेण निर्दिश्यन्ते कचिच केवलमनुवाक एव निर्दिष्टो भवति । एतादृशेषु स्थलेषु समेषां मन्त्राणामनुवादः कृतः । तैत्तिरीयशाखीयमन्त्रानुवादावसरे न केवलं सायणाचार्याणां भभास्कर मिश्राणां च भाष्यमवलोकितम्, अपि तु आधुनिक- विद्वद्भिः कृता आङ्ग्लादिभाषामया अनुवादा अपि दृष्टाः । प्रतिसूत्रमनुवादे टिप्पण्योऽपि आवश्यकतानुसारेण विनिवेशिताः।

·प्रास्ताविकम् भारद्वाजश्रौतसूत्रस्य योऽशः अद्यावधि नोपलब्धः तद्विषये सुधीभिः साहाय्य- माचरणीयमिति प्रार्थये। एवं संपादितस्यास्य ग्रन्थस्य प्रकाशनं वैदिकसंशोधनमण्डलेनाङ्गीकृतमिति तस्योपकारभरं कृतज्ञतापूर्वकं शिरसि वहामि | भारतप्रशासनस्य शिक्षामन्त्रालयेन ग्रन्थस्यास्य प्रकाशनाय समुचितं द्रव्यसाहाय्यं कृतमिति तस्य कृतज्ञता प्रकटयामि । एतद्ग्रन्थस्य संपादनार्य यामिः संस्थाभिः ग्रन्थालयैः च लिखितग्रन्याः तेषां प्रतिलिपयो या उपयोगार्थ प्रदत्ताः तेषां नामनिर्देशः पूर्व कृतोऽस्ति । तेषां संचालकेभ्यो धन्यवादान् वितरामि । सूत्रपाठविनिश्चयविपये गोकर्णनिवासिभिः श्रौतविज्ञानालंकार-खरे-गणेशशाखिभिः साहाय्य कृतम् । वै. सं. मण्डले कार्य कुर्वद्भिः श्री. वि. वि. भिडेमहोदयैः न केवलं मुद्रिता- यलोकने, अपि तु सूत्रपाठनिर्धारणे वारंवारं साहाय्यं कृतम् । समर्थभारत-वेदविद्यामुद्रणालय- योरधिकृतैः ग्रन्थस्यास्य मुद्रणं त्यरया सावधानं च कृतम् । एतेभ्यः सर्वेभ्यो धन्यवादान् वितरामि। पुणे-विद्यापीठेनास्य ग्रन्यस्य प्रकाशनार्थ द्रव्यसाहाय्यं कृतम् । तदयं तत्प्रति कृतज्ञताभाव प्रकटीकरोगि। अन्ते च भगवतो भरद्वाजस्य सूत्रमन्यानां प्रकाशनेनात्मानं धन्यं मन्यमानः तं मुनि सविनयं प्रणम्य प्रास्ताविकमिदमुपसंहरामि । वैदिक-संशोधन-मण्डलम् , पुणे सौर चैत्र शु. १ शाके १८८६ वत्सरे विद्वद्वशंवदः चिं. ग. काशीकर ·INTRODUCTION § 1. Manuscripts asd Potated Materials L... TT- (i) Bhāradvaja Šrauta Sutra The text of the Bhāradvāja Srauta Sūtra presented in the following pages is based on the following materials: - Manuscripts : (1) A, Tanjore Maharaja Sarfoji's Sarasvati Mahal Library, Tan. jore, MS No. 2027, J. L. Collection No, 210, Devanāgari script, written on country paper, size 9!" * 41", folia 149, ten lines in a page, Praśnas I-XIV and Sections 1-4 of Praśna XV. As the manuscript could not be lent out, a transcript of the same was procured. (2) Az. Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, MS. No. 79 of 1884-87. Devanāgari script, written on paper, size 13" x 41", folia 142, age Saka 1808, good hand writing, cight lines in a page, Praśnas I-IX and sections 1-4 of Praśna X. (3) Ag. Prājña Pathaśāla, IVai (Satara), Devanagari script, written on country paper, folia 81, size 12" * 5", thirteen lines in a page, good hand-writing, Praśnas I-IX and sections 1-4 of Praśna X. (4) A.. country paper, si Pranas 1-2X an cript is used by RACHIŲ VIRA under the designation Db for his edition of the Bhärss. (5) Ag. Oriental Institute, Baroda, Acc. No. 894, Devanāgari script, written on country paper, folia 106, tuelve lines in a page, size 111" x 51", good hand-writing, Praśnas I-IX and sections 1-4 of Praśna X. This manu. script is used by RICIIU Vire under the designation Du. (6) B. Mysore University Oriental Research Institutc, MS. No. B 114, Telugu script, written on paper, folia 278, Praśnas I-XIV. The text is often incorrect. As the manuscript could not be lent out, a Devanagari transcript of the same was procured. (7) By Vishveshwaranand Vedic Research Institute, Iloshiarpur, MS. No. 5597, Desanāgari transcript of a palm.Icaſ manuscript written in Grantha script belonging to Sri G. Harihara Sastri of Trivandrum. It con. tains the text of l'raśnas 1-XII, 'The last Prašna is incomplete and ends with the 8th Kandıkā. The text is often incorrect. This manuscript is used by Raciu Visa under the designation Gb for his cdition of Bhar SS.

·SOTRAS OP DHARADYẮJA (8) Bg Vishveshyaranand Vedic Research Institute, Hoshiarpur, MS No. 5980, palm-leaf manuscript written in Grantha script, old in age, incomplete, contains Praśdas 1-X. The last Praśna contains only the first three (third incomplete) sütras of the 1st Kandikā. In the case of a long mantra, the manuscript gives only its beginning and end. The text is often incorrect. Raghu VIRA had collated this manuscript, but did not include it in his critical apparatus "for it is full of lacunas, and is not of much value for the constitution of the text. Its inclusion would have made the critical apparatus unnecessarily hcayy."However, in spite of the gencral incorrectness of its text, this manuscript is found to support many correct readings, and is therefore used for the present edition. Printed Text: R. In the Journal of Vedic Studies, Labore, Vols. I and II, 1934-35, RAGIIU VIRA has published a critical edition of the text of the Bhäradvāja Srauta Sutra from the beginning up to sūtra 9 of the 6th Kandikä of Prasna XII, leaving the Jyotiştoma incomplete. It ends with wagi walearia vict-thus describing the rites up to the bringing in of the Havirdhāna carts. This edition is based on the following five manuscripts-two written in Devanagari script and three in Graatha script : (1) Da. Oriental Institutc, Baroda, Acc. No. 894. This has been used for the present cdition under the designation As, (2) Db. Dombay University Library, MS No. 756. This has been used for the present edition under tlie designation A.. (3) Ga. Punjab University Library, Lahore, MS No. 1427. This could not become available for the present edition. It may, however, be pointed out that the scadings of this MS as given in the critical apparatus of RACIU S'IRA's edition generally agree with those of B, in the present edition. (4) Gb. Thc Devanagari transcript of the MS belonging to Sri G. Harihara Sastri of Trivandrum. This has been used for the present edition under the designation Bz. (5) Gc. Belonging to Sri G. Harihara Sastri of Trivandrum. The location of this manuscript has not been given; fience no attempt could be made to procure it. Thic readings of this MS noled by RAGHU Vins in the foot-notes, sometimes agree with those of B, of the present edition. Likc B,, in the case of a long mantra or group of mantras, this manuscript also gives only the beginning and the end. D.A. V. College MS No, 5980 was collated, but was not utilised by RACIU V'ers. This is the same as B, used for the present edition, (ii) Büyadtaja Paitſmedhika Sutra Manuscripts : The following manuscripts arc used for the edition of the text of Dhiradyzja Paitymcdhika Satra :- mais ·INTRODUCTION (1) T,. Tanjore Maharaja Sarfoji's Sarasvati Mahal Library, Tan. jore, MS No. B 38561 (11777), Devanāgari script, folia 1-15, complete. The writing is incorrect and has many lacunas. The incorrect readings and lac. unas have not been recorded in the present edition. (2) Tz. T. M. S. S. M. Library, Tanjore, MS No. B 3857 (11778), complete, written in Devanāgari, folia 1-10. The text is incorrect and has many lacunas, (3) Prājña Pāțhaśālā, Wai (Satara), written on country paper, entitled in the margin as Āpastamba Pitſmedhasútra, folia 1.12. Its text fully agrees with the printed text of the Āpastamba Pitſmedhasūtra (see below). There fore, its readings have not been recorded independently. Besides these, the following manuscripts were also consulted :- (i) Bháradvaja Paitsmedhikabhâsya. T.M.S.S.M. Library, Tan. jore, MS No. B 3857 (11778), folia 10-25. The text is incorrect and has many lacunas. (ii) Same as above. T. M.S.S.M. Library, Tanjore, MS No. B 3856 b, Devanāgari, folia 15-38, also incorrect and baving many lacunas. (iii) Ahitãgrisaṁskāraprayoga. T.M.S.S.M. Library, Tanjore, MS No. B 9519 (11779), folia 1-10. Based on the Bbāradvāja Paitſmedhika Satra. (iv) Apastambapitsmedhah Aparaprayogaḥ. T. M.S.S. M. Library, Tanjore, MS No. B 9501, folia 1-12. Printed Texts : (1) Āp. The Apasta mba Pitſmedhasūtra together with the commentary of Gārgya Gopālayajvan and the bhāşya of Kapardisvāmin, edited by T. M. Narayana Sastrigal, Kumbakonam, Sharada Vilas Press, 1916. The book is printed in Grantha characters. According to the editor, the edition has been based on certain manuscripts. (2) HA. The Hiranyakeši Pitſmedhasūtra, with the commentary called oqijayanti by Mahadeva Dikşita, printed at the end of the edition of the Satyāsādhasūtra, Anandaśrama, Poona 1932. The incorrect readings in HA have not been recorded in the foot-notes of the present edition. (3) HC. The Hiraṇyakeši Pitſmed hasūtra edited by. CALAND and printed in his Pitmedhasüträni, Leipzig 1896, H=H4, Hc HA is based on three manuscripts :6, 7,ax. HC agrees sick.. For the relationship of the Bhārad väja Paitſmedhika Sutra with the Pitſmedha Sutras of Apastamba and Satyāsādha-Hiranyakesin,see the sequel. (iii) Bharadcāja Parifera Sutra Manuscripts: The following manuscripts are used for the edition of the text of the Bbāradvāja Pariścşa Sūtra;- ·SÓTRAS OF BHAR ADVÅJA (1) Bm. Bombay University Library, MS No. 757, Devanagati script, written on paper, not very old, good hand-writing, but torn in -many places, gives complete text. (2) Br. Oriental Institute Baroda, MS No. 390, Deyanāgari script, written on paper, gives complete text. (3) C. Asiatic Society of Bengal, Calcutta, MS No.III F 251. The manuscript gives the portion from sūtra 182 to the end. It begins : : श्रीगणेशाय नमः । स्त्रियाश्चैव संस्कारार्थमोपासनम् etc. (4) Pā. Anandaśrama, Poona, MS No. 65 A, Devanāgari script, written on paper, folia 1.12, ten lines in a page, gives complete text. (5) Pb. Bhārata Itibāsa Samsodhaka Maņçala, Poona, MS No: 36, 1094.-Devanagari script, written on paper, old, date not given, gives complcte text. $ 2. Critical Evaluation of the Materials (1) Bhāradvāja Srauta Sutra :- The eight manuscripts used for preparing the present edition have been divided into two main groups : group A consisting of five MSS written in Devanāgari, and group B consisting of three MSS written in non-Devanagari scripis. A, seems to have been copied from a Gmatha manuscript. The following peculiarities with regard to its orthography.may be aoted: a superfluous anusvāra as in mai, Tharjad स in place of a visarga as in परस्साहसम्; तृवृत् for निकृत् ; गृहीयात् for गृह्णीयात तिरोभन्यानों for तिरोअयानां. No ranga is written in the case of an anunāsika. From the textual point of view, however, these manuscripts may be broadly 'divided into two groups : (i) A, B,, B2, B,, and (ii) Ag, A,, A.,Ag. The main difference between these two groups pertains to the division of the text. While the former group divides the entire Sūtra-text into fifteen Praśñas (the last Prašna being incomplete), the latter group divides it into ten Pranas (the last Praśna being incomplete). The first group consisting of A,B,,Bs, and By, in spite of its more or less defective readings represents the original text. The readings found in this group of manuscripts are en correct, even though such readings are not always supported by all the manuscripts in the group. This group may be further divided into two sub.groups: A,B,. and B2, B. At VIII. 19.11-15 a lacuna is found in A, and B. Many times the rcadings in A, B, are fouod acceptable, while at other times the readings in B2, B, are preferable. The manuscript here designated as B, was rejected by RACHU VIRA because in his opinion it was of no use. Somctimes, however, it was found that that tranuscript contained readings which were preferablc but which were not to be found in any other manuscripts. 1. See foot-notes to II.16.13, VII1.11.11, X.10.8, X1.1,17. 2. See foot.notes to 1.6.12, V111.16,10, 19.11-18, IX.18.4, X.10.1,7, X1.2.15, 3. See foot-notes to 1.12.5, 14.2, III.2.9,10, 7.10.3, 13.15, VII.6.3, VIII.3.8-10, 4.14, 22.6, IX.9.16, 16.10. 4. See foot-potes to 1.9.1, 11.2.8, V.13.11, VIII.20.11, 1X.8.3,10.7, Xxxvi 14,14, 15.11.

·INTRODUCTION Sometimes B, and B, give identical texts. At VIII.24.8-9 these two manu. scripts have an identical lacuna. Manuscripts Agns represent an inſerior tradition as will be evident from the variants recorded in the foot-notes. Curiously enough, B, sometimes agrees with AzyThus a whole section, namely, VIII.17, is absent in Az-s and B. Sometimes manuscripts Ag-s try to correct the readings in their own way. Thus, for ghesu, Ags give the singular ghe. For gulgulu A, As read guggulu. For parikrāmam Ag-s read parikraman.At some places A, shows marginal corrections.At one place, namely, VIII.4.1, the marginally corrected reading anaranam in place of anodhān was found preſerable. It may be added that, in spite of the manu. script-materials which had been collected, it was sometimes found necessary to supply suitable conjectural readings-of course based on the many variant readings.' Whenever there is a difference between the texts presented by the Devanägari manuscripts and the Grantha manuscripts, RAGHIU VIRA is generally inclined to adopt the Devanāgari readings and to record the Grantha readings in the foot-notes. However, the variants from the Grantha manu. scripts relegated to the foot-rotes often happen to represent the correct text. Most probably, the followers of the Bhăradvāja school lived in South India side by side with the followers of the Apastamba school-the school which is most akin to that of Bharadvāja, as is evident from the commentary on the Bharadvāja Gșhya Sūtra. It is, therefore, no wonder that the manuscripts written in the Grantha script-the main script of South India, should represent the original tradition of the Satra-text rather than those in the Devadāgari script which were presumably copied for academic purposes.' As a result partly of a fresh study of some of the manuscripts already used by RAGHU VIRA, and partly of the use of some additional manuscript. material, the Sütra-text as published in this edition shows many differences from the portion of the former which is available. The nature and extent of these differences will become clear from the foot-notes. Particularly significant additions and alterations will be found in VI.1.5,6, VII. 12.13, 23.11, VIII.3.8,10, VIII. 9.2, IX.9.15,16. At many places the splitting up of the sūtras had to be done in a different way." 1. See foot-notes to I1.17.15, V11.12.13, 20.8, X.1.9, XIII.2.9, 14.7. 6.11.9.4, 10.11,12, 15.4, 19.14, 21.20. 22.5. XIV.4.7, 5.13, 6.4, 4.7.8. 26.7. XV.1.6, 8,3.4. 2. For example, one may refer to the foot, notes to -- ix.2.7,8, 11.12,13, 15.6,7, X1.12. XXIYii ·GOTRAS OP EHARADVÁJA In some cases manuscript.support was found for emendations sug. gested by RAGHU VIRA. Thus he has rightly conjectured proksisāmi for proksyämi in 111.16.4, for the former reading is actully found in tivo MSS, namely, A,,Bc. In VI, 10.8, he has conjectured the reading va'tha which is found in two manuscripts, namely, A.Az In VII, 11.16 he has emended tathai'va to tayai'va, and this is supported by A,, B1, Bg. Similarly, RAGHU VIRA's emendation vimathniran in VII. 18.6 is actually found in Bg. A clear case where the Grantha manuscripts bave given the correct reading is VII.22.5: súktavākāya sūktā presyati. The manuscript Gb of RAGHU VIRA gives the correct reading suktarākāya sūktā preşye'ti sampregati,but it is not adopted by him. It is also found in B2, Bg. At some places RAGIIU VIRA has left lacunas in the Sūtra-text presumably because he could not decide upon the right readings. These lacunas have been filled in in the present edition. Thus :- Vin? 11 D. .:.:. minna .: Y- . Ti ways. The ... BO a question mark; but actually the sūtra.text does not present any difficulty. All the manuscripts of RAGHU VIRA read sankhinihrade in X. 4.2. He has therefore, emended it as Sarikhini hrade. This reading is, however, found in A,, B2 The division of the text - As has been already pointed out, the Satra. text has been divided in the manuscripts in two different difference will be clear from the following table:- A2- A, BI-3 इति प्रथमः ...इति दर्शपूर्णमासे प्रथमः प्रश्न: इति द्वितीयः ...इति दर्शपूर्णमासे द्वितीयः प्रभा तृतीयः ॥ प्रथमः प्रश्न: समाप्तः ...Praśna III (at the 13th Kandikā) द्वितीयः प्रश्नः ...इति दर्शपूर्णमासे तृतीयः प्रभा प्रथमः ...इति याजमानश्चतुर्थ: प्रश्न: fata: ...इति अग्न्याधानः पञ्चमः प्रश्न: इति तृतीयः प्रश्नः ...Prašna VI चतुर्य: प्रक्षः ...Praśna VI पथमः प्रधः ...Praśna VI In Praśnas IV and V We Praśnas VI which has 18 Kanditas in find double numbering: (i) all deals with three topics : (i) Agnyu- Consecutive numbering of pasthana ends with the 6th Kandikā, the Kandikās,and(ii) separate (ii) Agnihotra ends with the 14th numbering. Thus in Prašna Kandikā, and (iii) Agrayaņa ends with IV the Kandikās the 18th Kaņạikā. These three topics Dumbered follows: correspond respectively with Prašnas 11911 1911, 11ell 11311, 11911 1!, III, IV and Y in Ag-s. 1110|1 lill, 1991 1990, 930 nII, xxxvji O. are as ·INTRODUCTION 1981 llvll, 1981 116 In Praśna V : 119411 11911, 098|| IR II, 19911 un, 01411 811, The consecutive numbering corresponds with that in A,B,-, पष्टः प्रभः इति पशुबन्धः सप्तमः प्रभः सप्तमः प्रश्नः इति समाप्तधातुमास्यप्रयोगः॥ इति भारद्वाजाते अष्टमः प्रश्नः अष्टमः प्रश्न: इति पूर्वप्रायश्चित्तं नाम नवमः प्रश्नः इति भारद्वाजसूत्रे दशमः सोमप्रभः star22: In B, Praśna X is continued. Paala: द्वादशः तृतीयः प्रयोदशः नवमप्रसः चतुर्दशः ... As the subsequent Praśna is incomplete, its coloplon is not available. It will thus appear that A,,A,,A,,A, first divide the text according to the main topics, and then also show the subgroups wherever necessary. A,B,--, on the other hand, have numbered the Praśnas consecutively irrespective of the topics. The latter mode of numbering is more logical and corresponds with the mode of numbering found in the other Srauta Sutras; hence it has been adopted by Raciv Vira, and also in the present edition. The numbering of the Praśnas in the present edition is almost identical with that in RACHU VIRA's edition. The only difference is that while in RAGIIU Vira's edition Praśna VIII consists of 24 Kandikās, in the present edition it has been divided into 25 Kandikās following A, and Ag. Kandikās 3 and 4 have been counted as one in the other manuscripts and in RAGHIU VIRA's edition, So far as the number of the sūtras in cach Kandikā is concerned, some difference will be found between RACITO VIRA's edition and the present edition. The difference is sometimes due to the attempt at better presenta. tion made in this edition. In some cases the sotras were found to have been wrongly split up in RACHU VIRA's edition. These latter cascs have been indicated in the foot.notes. (ii) Bharadcāja Paitſmedhika Sütra :- Very few manuscripts bearing this eiti: are available. The text given in the manuscripts T, and T, and also the (Vai MS used for the present edition has been compared with the printed texts in HA, HC, and Ap. The text in T has been generally adopted, and the variants found in the different MISS and printed texts bare been recorded in the foot-notes. T, and T, mostly give an identical text, but they also differ from each other at a few places. (iii) Bhäradcăja Parslesa Sülra :-Except for the five manuscripts noted above, no other manuscripts of this work have come to the notice ·SUTRAS OP BHARADVAJA of the present editos,' The manuscripts Bm, Br and Pb practically give sa identical text. They show common orthographical peculiarities. For the double consonant at they usually have a single Twith an anusvāra on the preceding syllablese.g:पृथक्त्यांन for थास,विकल्पॉनवशिष्टा for विकल्पोनवशिष्टा,भमानी- manity: for Afrinta .. Sometimes they give an unnccessary anuscära on the syllable preceding न Or Ake.g. इत्यम्योन्यस्य, सर्व संस्थानामविशेपेण, दक्षिणमंसमाधर्तये. These three minuscripts show some common inaccuracies. The text in Bm particularly suffers from a considerable number of inaccuracies. In Bm and Pb certain corrections have been made afterwards these are not found in Br.Pā has many readings peculiar to itself, and some of these have been accepted." The manuscript C, which contains only a part of the text, also gives good readings.' Sometimes Pā and C give an identical reading which is always accepted." Had C contained the complete text, it would have facilitated the correct restoration of the entire work. Undoubtedly px and C present a superior tradition of the text over Br, Bm and Pb. The most important contribution of Pā is that it has supplied the lacunas between sūtras 163-169, and 171-173 and in sūtra 178. At the end Pā adds a supplement, It reads इति भारद्वाजीयपरिभापासूत्रं, then gives certain expiatory rites from Baudhāyana Srauta Sätra and Āpastamba Spoști and also a portion from Baudhāyana Dvaidha Sutra, and closes with इति भारद्वाजसूबपरिभाषा समाप्तः. Bharadvaja or Bharadvaja :-The name of the author of the Bhäradvāja-texts is given as either Bharadvāja or Bhärad vāja by the commentators of the various Srautasūtras. For instance, Dhūrtasyāmio, the commentator of the ApSS, Rāmāgnicit-the Výttikära of Dbürtasvāmin's bhāsya, Mahādeva--the author of the commentary caijayanti on the Satyāşadhasūtra, Gopinātha-the commentator of the same Sūtra, and the author of the commcatary agnistomacandrikä on the Baudhāyana Srauta Sūtra,give the name as Bharadvāja. On the other hand, Rudradatti--the commentator of Apss, Mahadeva--the author of the commentary subodhini on the BaudhŚs, and Vanche vara and Mahadeva—the commentators of Satyāşadhasūtra, give it as Bharadvāja. As regards the relative chronology of these commentators, it may be pointed out that Dhūstasyāmin syas the oldest of them all.' He was of course posterior to Sabarasvāmin, the well-known commentator of the Pūrva Mimänsāsotras. Talavịntaniväsin, the author of prayogadipikā, says that Dhūrtasrāmin commented upon the portions of the Apss up to the end of 'vāja Srauta Sutra gue, No. 118) af This could not 2. This peculiarity is found also in the MS A, of Bhärss. 3. cf. sütras 47, 57, 60, 64, 66, 70, 83, 117, 119, 126, 138, 169. 172, 175, 178, 179. 4. cf. sūtras 182, 183, 186, 187, 188, 199, 212. 3. cl. sûtras 184, 185, 187, 188, 192, 194, 195, 199, 204, 217.

·INTRODUCTION Cayana, and that Kapardisvāmin supplemented Dhurtasvamin's commentary by adding to it a commentary on the further portions from the Vājapeya up to the end of Visvasījām Ayanam. Rāmānuja, the author of Sri. bhāşya on the Brahmasūtras, who flourished in the 11th century, has mentioned Kapardistamin. Rāmāgnicit, who wrote a gloss on Dhürtasyamin's bhäşya up to the end of Soma, was older than Błaskara Somajājin, the author of Trikāndamardana, and later than Kumārila. Rudradatis, who also was anterior to Bhaskara Somajājin, was a follower of Keśavasvamin. He mentions Dhartasvāmin's view as matāntara and tries to refule it. He was posterior to Rāmágnicit.' Since Dhūrtasvāmin, the oldest of the corr,mentators, has given the Tame of the author of the Bhāradvāja-lexts as Bharadvāja, it has been adopted in the present edition. In this connection, it is particularly to be noted that BhārGS (I/1.11) itself has mentioned the name as Bharadvaja. 14 3. The Extant Literature of the Bbāradyāja School Besides the Srauta Sūtra, the Bhāradvāja school has a Grhya Sutra and also a Pitſmedha Sutra. The Gțhya Sūtra has three Praśnas consisting respectively of 28, 32 and 21 Kandikās. The editor of the Gphya Sutra say's in her introduction, "The Grliya Sūtra of Bhäradvāja is not widely known. It is never quoted in the Nibandhas. Probably the school of 11 e Bhiradvājins, whose seat may have been in South India, came to an end at an carly period." She further adds, "In substance this text does not disagree with those of the GȚhya Sūtras hitherto known. Nevertheless Bl 31. dsāja is very independent in the treatment of his subject. So close a context as exists between the Scauta Sūtras of Bhācadtāja, Apastamba and Hiraṇyakesia, by no means, exists between the Gșhya Sūtras of tl.ese schools." Certain portions in the BbārGS are quite similar to ti e corresponding portions in the Agniveśya Gșhyasūtra, Thich lelongs to one of il e subdivisions of the Vadhūla school of the Taittiriya recension. Thus the Agnivesya Gșhyasūtra much, among other Satras, also to the BhārGS. There is a commentary on the Gșhya Sūtra which mentions ecsesal sources. It often mentions a Dharmasastra the details about which are 1. Apastamba Srauta Sutra with the commentary of Dhartasvimin and the glors of Ramägnicit, Mysore 1945, Intro. tp. xlis ff. For the sclative chronology of the other commentators, see p. lix 2. कण्वाय थोधापनाय भाद्वाजाय प्रकारायापस्तग्याय etc. 3. edited by I. J. W. Salamons, Leyden, 1913. 4. Ibid. Intro. p.x. 5. AgpiGS 1.1.1.4 = BharGS 1.2. AgniGS 11.1 5 = DhrCS 1.2. AgoiGS 11.6.5 - Bha, GS III.15. 6. Edited by L. A Ravi YARMI, Trivandrum Sanskrit Scrits No. CXLIY, Vpirersity Serits No. 11, Trivindoura 1910. 7. cf. The Marriage-schon of the Agriresya Grhyasūtra by N. TELJI. rf 43-77, Memoirs of the Research Dept. of the Toyo Runko.

·SOTRAS OF BHARADVAJA unfortunately not known. The editor of the Gșhya Sätra, however, thinks that it must have been a Dharmaśāstra belonging to the Bhāradvāja school. She further adds that this Dharmaśāstra always agrees with that of Apastamba and Hiranyakešin. Apart from the commentary, there is also a Prayoga based on the Bharadvāja Gphya Sutra. Like many other schools, the Bharadvāja school has its own Pits. medha Sūtra. There is evidence to show that there existed 2 commentary on the Bhäradvä ja Sätra. In the introductory verses to his commentary on the Satyāsadha Sutra, Vanchesvara says : भारद्वाजीयसूत्रं च तद्व्याख्यानं च शोभनम् । Rāmagnicit in his Vștti on the bhāsya of Dhür tasvāmin on ApSS V.26.3 says, भायायै पूर्वमारिण्यै दरवामीन्... इत्यादिमानयवचनविरोधमाशक्य...। केचित्तु मानवं पचन पतिव्रताविषयं मन्यन्ते । दाहायरवामिहोत्रेण स्त्रियं वृत्तवती पतिः इति पायनियमात TITETIT Taregtarte AIT I It is, however, not clear whether these statements refer to the commentary on the Srauta Sūtra or to that on the Gșhya or the Paitſmedhika Satra. Bhaskaramiśra in his introductory verses to the Apastambasatradhvanitārthakurikä says: पितृयज्ञस्य चाहत्वमापस्तम्येन दूषितम् । साधितं च भरद्वाजसूत्रभाष्यकृता श्रुतेः।' There is also a Bhāradvāja Atipavitresti prayoga, § 4. The Srauta and the Grhya Sūtras of Bharadvāja A comparison of the Bhāradvāja Srauta Satra and the Bhäradvāja Gğlıya Sutra shows the uniformity of style of these two Sutras. In both the Sūtras the injunction precedes the mantra in each sūtra. The tendency to quote a Brāhmana passage in support of an injunction by using the term vijiayate is found in both the Sūtras. The use of ekam and aparam to represent two different views on a particular injunction is common to both. Sometimes a view is put forth under the authority of eke. Both the Sūtras presuppose the well established texts of the Taittiriya recension, because they often refer to the mantras belonging to that recension by mentioning the anuvāka" or anurūkaseşa.7 The use of the ternu saritishate to denote the conclusion of a rite is common to both. The form anudrutya,which is frequently used in the BhārsS to indicate the continuity of mantras employed in certain injunc- 1. cf. The Catalogue of MSS in T.M.S.S.M. library, 'Tanjore Vol. Y. p. 2216, 2. Oriental Institute Baroda, Acc. No. 136; Asiatic Society of Bengal, Calcutta, Vedic manuscripts Vol. II. No. 616. 3. cf. BhānGS 1.1,12, II.19, 111,19. For the corresponding words in BharSS heic and clsewhere, kindly refer to the Index of words. 4. cf. BhårGS 1.7.15, 11,22,25, III.2,5. 5. cf. BhārGS 1.9,18, II1.3. 6. cf. BhārGS 1.20,25, II.19, 111.1,11. 7, cf. BharGS II.29, 8. BhārGS III.3,5.

·INTRODUCTION tions, is found also in BhärGS III.2. The practice of mentioning only the beginning and the end of a group of formulas respectively with the words iti pratipadya and ity antena is seen to have been adopted in Bhārgs 11.13. The use of the following words is common to both the Satras ; etdoan nana, treni salali, lohitayasa kşura, the two Acăryas, namely, Asmarathya and Alekhana,' anaduhe tohite carmani, samånam (to denote the similarity of rites)' avantaradeša (mentioning the particular intermediate quarter), havirucchisțāša,' anuparişincati,' anvavahrtya," drary, upahatya," pāri kamayeta etc.," udakumbha," anatānam,24 (alvisincan, namati," sami. namati," vyakhyātam," prayiyasel," yathākami,20 samaya," a tamitor, farkhin" etc. Sometimes we see a similar construction of sutras in both tbe Sotras. For instance, the section on eväntaradiksă pertaining to the study of the Veda as found in BhārGS III.6 is almost identical with BharSS X1.21 which prescribes the acāntaradikså pertaining to the study of the Pravargyakanda. The sütras : o'smano vyāoſta upaste etc. in BhārGS II.13 are exactly identical with the corresponding sūtras selating to the Pindapitryajña in BhārSs 1.9.3,4. Some of the Vedic forms and solecisms, which are found in the Bhärss, are found also in the Bhär GS. Thus the ending -1 of the feminine nouns is changed into i before the case-termination, c.g. myährtidhih GS 1.4, III.1,2, and ahutibhiḥ GS III.1. Cases of inflexion are met with also in the BharGs, e.g. nominative for accusative astamyah (for aşpamih) parvaris co 'parasati I. 19; dative for genitive: atha'syā ācāntodakāyai pant praksālya J. 20. Solecisms are also not absent. The feminine dative plural imabhyah is found in III. 3. In the sutra, prajapatyä juhoti Prajāpataya (pata) ity etaya (III.2), the feminiac instrumental singular prājāpatya seems to hase been influenced by the instrumental manasratya in the preceding 80tra. From the similarity of style betteen the Srauta and Gịhya Satras of Bharadvāja as shown above, it may be concluded that both these Satra-texts were composed by one and the same author." 1. cf. BharSS VIII.2.8, 8.2, etc. BhårGS 1,10,27. 2. cf. BharSS VIII.4.12, BhårGS 1.28. 3. BharGS 1.20. 4. BhārSS X,13.9, X11.13.7, BharGS 1.18. 5. BharGS 1.21, II.29. 6. BhärSS 1.24.2, VIII.16.3; BharGS II.11,14. 7. Bbärss VIII.13.14; BharGs 11.1. 8. BhårGS 11.1. 9. BhārGS 1.17. 10. BharSS X1,6,11,12; BharGS 1,27. 11. BharSs 1.8.1, 11.6.8; BhårGS 1.18. 12. BhäGS 1.12. 13. Bbårss VIII.18,5, 20.10; BhaGS 1.18,25, III.6. 14. Bhärss VIII.4.1, X1.10.4, XII1.9.1, B3GS 1.9. 15. BharSS 1.19.6, VIII.3.13, BhIGS 1.3. 16, BhirSS VII.7.1, VIII.2.5, etc.; BhirGS 1.4. 17. Bhårss V.14.10; V1.5.10; VIII.9.2; 12.22; BhårGS III.12. 18,BhatSS VIII.11.18, etc.; BhāGS 11.3. 19. Bhår SS X.12.14; BharGS 111.3. 20. BharSS VI.9.3; BharGS 11.2. 21. Bhårss V.8.9,10, V1.11.9, etc.; BhårGS II.30. 22. Bb3rSS VIII.21.1, IX.9.6, etc.; Bhå:GS III.11, 23, Bhårss X.4.2; BhiGS III.8. 24. cf. also $ 6.

·SOTRAS OF DITARADVÁJA 5. The Paltſmedhika Satra of Bharadycja The Pitſmtchasūtrus constituie en estentiel frit of tle Vedic Sultaliterature. Some ol 11.e Vedic schools have separate Pilſmedhaduras; while others deal with the Pitſmedha-rites in their Gșhya Satras. Among the Pitſmedlasätras belonging to thic Krsna Yajurveda, those of Bharüdvaja Apastamba and Satyaşadha-Hiranyalesin lild a peculiar position. The textual affinity of these lisce Sūtras is conspicuous, and a comparative study of their text is of great interest. Over sixty years ago W. CAI AND made a careful study of the Pitſmedhnsütras. In his Pirmedlasītrari, he gave the critically edited texts of the Pitmedhasūtras of Bodhājana, Slāşīdha. Hiranyakcsin and Gautama (Leipzig 1856). In lois Allindische Todten- urd Bestattungsgebräuche (Amsterdam, 1896) he made a comparative study of all the Pitymedhasūtras, many of which were then available only in manuscript form. Our knowledge of the Sūtra.literature in [cneral' tas advanced considerably since the time when Caland published his works. A fresh study of the Pitsmed hasūtras is, therefore, undertaken Icre with special reference to the Faitſmedhikasätra of Dharadvāja. The Bhāradväja Paitſmedhikasutra (=Bhār PitpS), which is known only from a few manuscripts, has not been printed so far. A commentary on this Saira is also available in manuscript form. The A pastamba Pitſmedhasūtra (= ĀpPitS), together with tle commentary by Gorgya Gopālayajvat has been edited by T. M. NARAYANA SASTRICAL in Grantha characters (Kumbalionam, 1910). The commentary of Kasardisi #min is 'also given in foot-notes. The editor says in his Preface 11 at 1c lae utilized certain manuscripts for preparing his edition. Ile lins, however, not mentioned the manuscripts, nor has he given the critical apparatus. He ha9 found variant readings in his manuscripts, but has somehow adjusted the differences. The Satyaşādha-Hiranyalesi litſmcdha Satra ( = Sat PitļS) is available in two editions: (1) edited by CALAND as mentioned above, and (b) printed, along with the commentary of Mahadeva Diksita, at the end of the Satyaşādha Sätra published by the Anandaśrama (Poona, 1932). So fas as she text is concessed, these three Sütras agree with one another to a large extent. The following table will show the relative arrangement of tliese Sutra-texts Bharadvāja Apastamba Satyaşadha-Hiranjakesin * J. 1-12 1. 1-12 XXVIII. 1-12 II. 1 Il. 1 XXIX. • II. 2-5 II. 2-5 XXIX. : II. 6-7 Supplementary sections 1-2 XXIX. 5-6 II. 8 Section 3 and part of 4 XXIX, 8-9 . 11. 9-10 Part of 4 and 5 XXIX. 9-11 ; Il. 11 Section 6 XXIX. 11 II, 12 }; 7 XXIX. 11 xliy ·INTRODUCTION - It will be seen that there is very little difference in the arrangement of these three Sūtra-texts. The only important variation is that the Brahmamedha, which forms section 1 of Prašna il in Bhāradvaja and Apastamba, forms section 7 of Prasaa XXIX in the Satyāşādha Sutra. CALAND's table (Alt. Todt. H. Best. Intro. p. vi) showed the extent of the Apastamba Pitſmedhasūtra only up to Pagala IV ( = Praśna 11 section 1). In his Pitsmedhasūtrāni (Preface p. xviii) he announced the discovery of the ApPits extending up to the end of the fifth Patala ( = Praśna II Section 5). 2 BhârPitts and ApPitrs: --There is a striking similarity between the texts of the Bhārpits and the ApPitrS. CALAND has already pointed out the similarity between the texts of the Apastamba Dharmasūtra and the Satyāşādha-Hiraṇyakeši Dharmasūtra. Even the Sulbasūtra of Satyāşadha- Hiraṇyakesin agrees with that of Āpastamba to such an extent that CALAND IS inclined to regard the former as being borrowed from the latter. CALAND is, however, not sure about the identity of the ApPitpS with the Bhär Pitts.' In this connection, it may be noted that originally the Apastambiya Kalpasūtra did not include the ApPitS. The former consisted of thirty Praśnas in all: Prasnas I to XXIV formed the Srautasūtra; Praśnas XXV and XXVI the Mantrasamhita; Praśna XXVII the Gșhyasūtra; Praśnas XXVIII and XXIX the Dharmasūtra; and Praśna XXX the Sulbasūtra., Caunda. pācārya, who, in the 14th century A.D., wrote a commentary on the A pastamba Srautasūtra called prayogaratnamālā, has described in detail the contents of the entire Kalpasūtra in a long introduction. At the end of the cnumeration of the various Praśnas he says: सामान्यतो विशेषेण त्रिशे शुल्यविनिर्णयः। एवं सामान्यतः सर्वप्रश्नानामर्थसंग्रहः ॥ This clearly shows that at the time of Cauņdapācārya the Pitſmedhasūtra did not form part of the corpus of the Apastamba Kalpasūtra? Which, in other words, means that there did not exist in his time a Pitſmedhasūtra called the ApPıtřS. Had it been in existence, he would certainly have mentioned it as a part of the Kilpasūtra. Presumably tle followers of the Apastamba Sūtra must have followed, from the beginning, the Pitſmedhasūtra of the Bhāradvajins, and, in course of time, they must have begun to regard that Sutra as their own This would explain why some manuscripts of the Āpastambasūtra bearing a comparatively late date mention the Pitſmedha. sūtra as forming Praśnas XXXi and XXXII of the Apassamba Kalpaşütra. 1. Alt. Todt. . Best., Intro. p. v. 2. cf. BURNELL, Descrip- 'tive Catalogue of NSS in the TMSS M1. Library, Tanjore, 1929, pp. 1627 28; WINTERNITZ, The Mantrapalha of the Apastambins, Intro. p. viii, Cxford 1897; Apastamba Sulbasitra, Preface p. 1. Mysore, 1931; MM. Chinnastami Sastrs, Apastamba Gșhyasútra, Preface p. 3, Bacaras 1928.

·ŚÛTRAS OP DHARADYÁJA Gārgya Gopālayajvan, who said that he was commenting on the Pitſmedha Sūtra compiled by Apastamba,' was probably following this latter tradition. Mention has already been made of Kapardissāmin's bhāşya on the Pitſmedhasutra. This bliāşya was not available to CALAND.2 This, however, is a bhāşya on the Bhär Pitſs, and not on the so-called ApPitļS, as is clear from the colophon and the remarks at the end of certain Patalas." The very fact that Kapardisvamin, who wrote a bhāşya on most of the Apastamba texts, composed a bhāşya on the Bhārpits would seem to show that there did not exist any independent Pits belonging to the school of Apastamba, and that the BhārPitS was used by the followers of that school for the purpose of their funeral rites, There are certain portions of the Pits where Bharadvāja and Apastamba are at variance. It appears from Kapardisvāmin's commentary on these portions that he had before him the Bhär Pits and not the so-called ApPitS. BhārPitys 11.11.5-8 begins with the sätra, tayor yok pārva mrijeta etc., and Kapardisvamin comments on this portion in the proper order. ApPitęs, on the other hand, gives these four satras at an earlier stage, that is, after Bhar PitoS 11.9 (ĂpPitȚS supplementary section 4), where Kapardi- Bvāmin does not read them. From Kapardisvāmin's bbāşya wc find that the Bhär Pit;S was divided into Patalas. CALAND las pointed out that the ApPitīS was also divided into Patalas. It is noteworthy that the Patala division in the BbārPiirs is exactly identical with that in the ApPits. It is as follows: Patala Bhārpits ApPieps I 1 1.8 I 1-8 II I 9-10 I 9-10 III I 11-12 I 11-12 IV II 1.4 II 14 V II 5 II 5 1. प्रन्थानालोच्य मायावीन गायगोपालयज्वना । आपस्तम्बनियस्तु पितृमेधोऽनुवार्यते ।। In this connection it is interesting 10 role that Gärgya Gopālayajvan is said to have written a commentary on the Bhir Pits, K. RANGACHARYA and R. SARIA- SASTRY, in their Introduction to the Taittiripa Pratiśākhya with the commentaries, tribhâsyaratna of Somayarya and vardikābharana of Gārgya Gopālayajvan (Mysore 1906), say : भनेन गोपाल यज्वना विरचितं भारद्वाजीयपितृमेधसूयमाप्यमुपलग्यते सांप्रतम् । 2. "There bas also existed and perhaps still exists a Kapardibhāsya". CALAND, Pitmed hasütrâņi Preface p. xix. 3. इति भारद्वाजसूत्रे परिधानीयके कपरिभाष्ये प्रथम पटलं; इति भारद्वाजसून कादिभाष्ये द्वितीयं पटलं इति भारद्वाजसूत्रे परिधानीयके कपदिमाध्ये तृतीयः पटलः, इति चतुर्थः पटलः, इति जटाजूटीमाथ्ये पंचमः पटलः इति भारद्वाजीयसूत्रे कपदिभाप्य समाप्तम् । 4. The Kumbakonam edition does not show the Patala division. alvi ·INTRODUCTION Supplement to the Bhär Pits :-It will be observed that this Paçala division does not cover the entire BhārPitīS which runs up to 11.12; nor does it cover the entire ApřitļS which has seven supplementary sections added after 11.5. From this it may be concluded that the original BhārpitS consisted of 1.1-12 and II.1-5, and that sections 6-12 of Praśna II were added later on. This conclusion is confirmed by the character of the entire Sūtra.text. The ritual proper of the Pitſmedha ends with II. 5. Sections 6-7 of Prasna II describe the Yamayajña which is an altogether different rite-a Bali to be offered to Yama every month, more particularly in the month of Kārtika. It decidedly bears the character of a Gghya rite. Sections 8-12 of Prašna II deal with the various incidental rites. They also supplement the rites prescribed in the main ritual, and consequently refer directly to the original sätra-portions. The fact that Kapardisvāmin wrote his commentary on the entire two Praśnas shows that in his time the whole Sutra-text consisting of two Praśnas had been already consolidated. Thus while these later additions were recognised as a part of the BhārPitpS itself, they were simply attached as an appendix to the ApPitęs. Gārgya Gopālayajvan has not written a commentary on those portions; for, in his time, they were not recognised as a regular part of the so-called ApPit;S. Obviously for the same reason Gärgya Gopālayajvan bas quoted the satras from those portions as belonging to the Bhār Pit S. It may, however, be noted that Vaidyanātha Dikṣita, the author of Smrtimuktaphala, quates the sūtras from those portions as belonging to Apastamba. Sayaņa, who often refers to the Apastamba Srauta Sūtra, has extensively cited the sutras from the BhārPits while commenting upon the portions from the Taittiriya Aranyaka dealing with the Pitſmedha. In his commentary on TA VI.I he says : teşāṁ ca pitsmedhamantränårn rinigogo bharadvajakalpe baudhayanakalpe câ'bhihitaḥ. In his commentary on TA 11.7 he first quotes ApSS VIII.4.3 and immediately afterwards quotes a satra from BhatPitrs: अनन्तरभाचिनोऽनुवाकस्य चातुर्मास्येषु केशनिवतने पुततं सरसत्यमिति जपिरवा पश्चाजपमापस्तम्ब आह ब्राह्मण एकहोतेति चानुवाकमिति । तथा ब्रह्ममेधेऽजस्थानमन्त्रण विनियोग भरद्वाज माह बाह्मण एकहोतेति चेति । Had the ApPitęs been known to Sāyaṇa as an independent text, he would have certainly referred to it, Since, however, he mentions only Bharadvāja in this connection, it appears that in his time also the BharPits was adopted by the followers of the Apastamba school. The fact that the Apastamba school did not possess an indepeodent Pítrs and that the followers of that school performed their funeral rites according to the Pits of the Bhāradyāja school, has been noted also by the authors of certain Antyeștiprayogas. Thus Harihara, son of Bhāskara Bhatta, 1. cf. dasariat graagiit sfaquà 11.9.11; 11.4; 12.4. The original sūtra is : fafa Asarti: sretaallaa: etc, 1.1,15. xlvii ·SOTRAS OP BIIARADVAJA says in his Antyesipaddhati' that he has compiled his work after consulting the Sūtra of Bharadvāja together with its bhāsya and Karikās, and that his work is to be followed even by the Apastambins, because there is no other Sutra (dealing with the funeral rites).' In the colophon also he has sepeated the same statement. Rudradatta, the commentator of Āpss, also does not seem to have known any XpPitS. He is always in the habit of quoting sutras of Bharadvāja cither in support of a statement in the Apss, or as constituting a diffe. rent view. In IX.11.4-23, Āpastamba has prescribed certain expiatory rites in respect of certain situations which are more or less connected with the death of the Sacrificer, In the commentary on sūtras 4, 12, 14 and 21, Rudradatta quotes thc sūtras of Bharadvāja. In the commentary on sūtra 4 be says, barne@jas 1% tra pugh allen ha ta drinữ ti pr nähti julyad ity eka it. The portion prücinātiti....cka in this statement is a direct quotation from BharPitS II.10.10. On sūtra 12, he says : atra bhāradrājali ahitägnin jane pramitam lailadrongän aradhaza etc., the latter part in this statement being direct quotation from Bhärlit;3 11.10. 13-14 and I1,11.1. The quotation in the commentary on sūtra 14 is from Bhärss IX.15.7. The quotation in the commentary on sűtra 21 is most probably from the expiation-tites in connection with a Soma-sacrifice given in the Bharse, The fact that Rudradatta has quoted sūtras both from the Bhai SS and the BhärlitS as constituting the vicws of Bharadrāja shows that he recognised both the texts as enjoying equal authority. It also slows that, at the time of Rudradatta, the Bhārpits itself was adopted by the followers of A pastamba. Had there existed an independent ApPatrs in his time, be would bave certainly sclerred to it. From the above-mentioned facts it may be reasonably concluded that, in the times of Kapardisvāmin, Sayanācārya, Rudradatta and Caunda pācārya, the followers of Āpastamba Sūtra used the Bhār Pits itself for the purpose of their funeral rites. It was presumably in the time of Gárgya Gopālayajvan that the BhārPiiſs began to be referred to as ApPit;3. It may be pointed out in this connection that CALAND has dsand attention to a sutra in the Apastamba Srauta Sūtra which refers to the Pitmedharite. ApSS IX. 11.20 reads : yai’sa Pizwedhe trasharāhutis lan tỵ' tra kuryád ily eke. Herein CALAND finds direct evidence in support of his assumption that the Pitſmed hasūtra formed part of the great Kalpa of Apas. tamba. But the various points mentioned above clearly go against such an assumption. It is not improbable that the Pitſmedha referred to in ApSS IX. 11.20 is the Bharadvaja Pitſmedha itself, 1. India Office No. 1674, 2. Probably composed by Kapardistämin. 3. भरद्वाजकृतं सूत्रं तदाय कपकारिकाः। सुविलोक्यानाहिताः समन्त्रं पैतृमेधिकम् ॥ कृतिः स्फुन्टतरा सेयं शेया तदनुसारिणी। आपस्तम्बैरपि प्राहा नान्यत् सूर्य हि घिद्यते॥ 4. श्रीभारद्वाजकृतं यदेतत् कल्पाल्पसूत्रं जगति प्रसिद्धम् । माझं तदन्त्येष्टिविधौ सदापस्तम्:etc. xlviii ·INTRODUCTION Bhdr Pitys and SatPitrs :-CALAND's edition of the Satyāsādha Pitrmed hasūtra consists of two Praśnas, namely, XXVIII and XXIX. Praśna XXVIII has 12 sections, and Praśna XXIX has 11 sections. The Ānandāśrama edition of the Satyāsādha Pitsmedha Sutra also consists of the same numbes of Prasaas and sections. But there the eleven sections in Praśna XXIX are not numbered serially. Each of the two Praśnas in the Anandāśrama edition is divided into four Patalas,and while the sections in all the Patalas of Prašna XXVIII are numbered consecutively, those in Praśna XXIX are numbered separately for each' Pația: Praśna XXVIII .. Patala I II III IY 11 Sections 1-3 4-8 9-10 11-12. 13 U. 33 ... 3 Praśna XXIX Sections 1-4 1-2 1 1 Patala I 11 IJI IV 9 91 3) A supplement,' which deals with the funeral rites to be observed in respect of a pregnant woman, is appended to the ApPitȚS and the SatPitrs. It is not found in the BhārPitrs. CALAND says that "the Pitſmedhasūtra of Hiranyake in and of Bhāradvā ja seem to be almost identical." As regards the position of the SatPitpS in the Satyāsādha Kalpasūtra, he says that it "fills the last two Praśras of the great Kalpasūtra of Hiranya. kesin, namely, XXVIII and XXIX."' The authority for this statement is two manuscripts of the Kalpasūtra in Haug's Collection (No. 38 and No. 313). This position of the SatPit;S is also borne out by certain manuscripts of that Kalpasūtra found in India. It may, however, be noted that all these manuscripts are of a comparatively late date. On the other hand, there is evidence to show that the Pits did not originally form part of the Satyāsādha Kalpasūtra. Mahadeva, who has written a commentary called vaijayanti on some parts of Satyāşīdhasūtra, describes in detail the contents of the Satyāsādha Kalpasūtra in his commentary on the opening sūtra. He says :idan hi saptarimsatiprašnātmakam satsasodhahiranyak esisūtram. He concludes the description of the contents by saying that Prasnas XXVI and XXVII form the Dharmasútra. He further adds that the Pitſmedhasūtra, which consists of two Praśpas, was, composed by 1. It begins : atha garbhinyás tisyakriyāyā ürdheam mrtau...etc. 2. Pitſmedhasútránı, Preface p. xiv. 3. Op. cit. cf, also CALAND, Alt. Todt. u. Best. Preface p. v. xlix 5 ·SOTRAS OP DILARADYXJA Bharadvāja and later adopted by the venerable fage (Satyāsādha). it is; therefore, clear that the original Satyäşādha Kal pasūtra did not contaih a Pits, and that the followers of the Satyāșidha school adopted the Bl:īr- Pits for the purpose of their funeral rites, "Naturally enough they later thought of adding the two Praśnas of the BhărPitpS at the end of their own Kalpasūtra, and these two Praśnas consequently came to be numbered as the XXVIIIth and the XXIXth. The text of the BhārPits was modified in course of time. As regards the mention of ile Brahmamedha in the Sat- PitoS after the piling up of bricks, it is not improbable that are chance in the order of the sections was purposefully cliccted by the followers of Satyāşādha while adopting the Bhär PitļS. The BlätPits mentions the Brahmamedha immediately after the rites relating to the cremation and the gathering of bones, explaining the modification in respect of thosc rites, and then proceeds to the piling up of bricks. The followers of Satyasādha seemn to have preferred giving the entire ritual relating to the Pitr. medha in a sequence, and then noting the peculiarities in the rites to be performed in respect of a departed Vedic Pandit as described in the Brahmamedha. This does not by any means prove the independent character of the SatPitp. The so-called SatPitſs is not an independent Sútra.work, but is entirely borrowed from Bhāradvāja. The minor variations in it.c text may be regarded as being due to the copyists. In other words, the case of the SatritS is exactly similar to that of the ApPitS. There is one more point which deserves to be considered in this connection. Can a Sūtra.text, which mostly resembles another Sotra-text, not be regarded as representing an independent school rather than a mere borrowing from the latter? The answer to this question is that a Sūtra-text might be regarded as represeating an independent school only if it were to show at least somc peculiarities of its own in the matter of ritualistic details and/or of the employment of formulas and verses in the ritual. As a matter of fact, however, there is no difference at all between the Bbār. Pits on the one hand, and the ApPitpS and the Sailits on the other, as regards the ritualistic details and the employment of formulas and verses. Therefore the conclusion, that the ApPits and the SatPits were not independently compiled texts, but that the followers of the Apastamba and Satyaşāoba schools adopted the BlārPitS itself and regarded it as a component part of their own Sūtras, seems to be fully justified. In fact, CALAND also later on arrived at the same conclusion, as is clear from his Ubersicht to the translation of Prašna XXXI of the Apss where he has given the translation only of the sain Pitſmedhasūtra (1.1-11.5). 1. Pitmedhas tu bhajadrājiyo munini parigrhilo dean prainau. Anandāśrama edition Vol. I p. 8, Poona 1907. 2. "Nach der Uberlieferuog hat Apastatnba diese Darstellung von Bhāradrāja ubernommen, wie es such Hiraṇyake in getan haben soll." Das Srautasütre des Apastamba, Dritter Teil, Amsterdam, 1928, p. 420. 1 ·INTRODUCTION $ 6. The Srauta, Gıbya and Paitępedbiba Sitsas of ſharedvāja The style of the Srauta and Gğlya Sūtras of Bharadvāja on the one hand and that of the initial portion of the Paitſmedhila Sūtra on the other may be compared with advantage. Just as a tendency to predict is found in the Srauta' and Gſhya? Sūtras, so also is it found in the Paitſmcdbika Sutra." The mention of the Sāțyāyani Brāhmaṇa is found in the Gịhya as also in the Paitſmedhika Sūtra. The Pailſmedhika Sütra has certain linguistic peculiarities in common with the Srauta and the Gğlya Sūtras. Thus the absolutive aparăpāvam is found in the Pit;S 1.2 4; ihe use of genitive for accusative is not unknown to the Pits; e.g. ajasya prasnanti ........ yavaudanasya 1.12.5; so too of dative for genitive: abhivanyayai dugdhasya II.4.20; and of the adverb daksinā 1.10.1. Certain words are common to the Gșhya Sūtra and the Pips, eg. kşáralarana," adhaḥsayya, pattah.' The construction, pratyakſirasam daksinagadim sannapayanti is common to PitȚS and GS.* The term atyantapradeša, which is peculiar to the Srauta Sūtra, is found also in PitpS 1.4.6. The adverbs prefixed with su. are found in the Srauta and Gphya Sūtras of Bharadvāja. The PitpS uses a number of such adverbs, e.g. susambhinna, susampista, susanitypla, susancila. It might, therefore, be concluded that the original portion of the Bharadvāja • Paitſmedhika Sutra (I. 1-11. 5) was composed by the same person as composed the Srauta and the Gphya Sūtras. The relationship of the Rhācadvāja Puitmedhika Sūtsa and the so-called Pitsmedha Satras of A pastamba and Satyaşadha. Jiranyake in, which has been discussed above in detail, may also be considered in this connection, Bhat GS 111.11 mentions Bharadvāja. This fact would seem to sufgest that originally the Srauta. Gphya and Pitsmedha Sätras were transmitted orally by Bharadvāja, and were then written down by his disciple. The subject matter of PitļS 11.-12 as also its position in te ApPitS point to its later origin. The linguistic evidence also supports the assumption of its later origin. Tor instance, the grammatically correct form vylhytibhih as against tjährtibhıl is found ir Patrs 11.7.5. Similarly nirmathya Paşs 11.9.6) has been used for nirmanthya; auparasathya (Pitys II. 9.5,6) for anpara satha; jajnika (II.12.) for yojniya. Of course, even this later portion is not free from solecisms. For instance, the construction in 11.10.4, yadi patni simánta adityo' bhinımrocet, is faulty. $ 7. Citations from the Sūtras of Bharadrāla 11.e commentators of th.c Sutras often cite relevant satras from the Sutras belonging not only to their own Vedic recension but also to other 1. &. XIV.8.9. 2. 1.11. 3. 1.7.4 4. P'S 1.2.12; GS II1.18. 5. BhicGS 1.10,19, 111.12; Pitis 1.8.13. 6. BL61't15 1.8.13; BhårGS 111.12. 7. Bhat PS 1.2.1; Bharos 1.22. 8. Pius 1.5.1; GS 11 16. 9. cf. p. xli note2.

·SUTRAS OP BHARADVĀJA recensions, These citations are given sometimes in support of the sutra under discussion, and sometimes as representing a different view. The citations are sometimes direct, and sometimes indirect. From among the direct citations, some may be exactly identical with the original sūtras, some may be partially identical, while others may either be loosely connected with or be only a paraphrase of the original sutra. It is also found that, in some cases, the commentator has before him a particular tradition of the text which may be differing more or less from the other traditions. Anyway, the text of the Sūtras can, to a certain extent, be controlled and verified through the large number of citations in the commentaries. In certain cases, the lost portions of a Sūtro-text can also be reconstructed with the help of the citations found in the commentaries on other Sutra-texts.' So far as the text of the Bhāradvāja Srauta Sūtra is concerned, RAONO VIRA has collected certain citations from its occurring in the commentaries of Rudradatta on the Apastamba Srauta Sūtra and of Mabādeva on the Satyāşādha Sutra. In the present edition, an attempt bas been made to collect Bhāradrāja citations from as many sources as possible. The following is the list of these sources: (i) Rudradatta's commentary on the Apastamba Srauta Sutra Praśnas I-XV. (ii) Dlsūrtasvāmin's bhāşya on the Apa stamba Srauta Sutra, Praśnas I-X, XVI, XVII. (iii) Ramägnicit's Vịtti on the bhāşya of Dhūrtasyāmin on the Apastamba Srauta Sutra, Praśnas I-VIII. 1. Some work in this direction has already been done by certain scholars. For instance, RACHU VIRA (Oriental College Magazine, Lahore 1928) has collected numerous passages from the Kathakasútra quoted in the commentaries on the Kityāyana Srauta Sotra, SURYAKANTA (Kathakasamkalanam, Lahare, 1943) also has collected passages from the Kathaka Srauta and Gſhya Sútras cited in the various commentarics on tbe Katyayana Srauta Sūtra. 2. cf. his foot-notes on 1.3.21, 21.7; 11.4.10, 18.2; VI.4.6, 6.4, 8.1, 15.17, 16.1, 23, 26, 17.4; VII.15.10; VIII.4.4, 6.6, 23.3, 4; IX.3.12, 6:4, 14.5. These references are given according to the present edition. In RACHU VIRA's edition some of these differ a little. RAGHU VIRA had probably collected many more citations and had even planned to record all of them in Appendix I, which was promised to be given at the end of his complete work. (cf. Preface p. iv). Since, however, the edition lad been left incomplete, this Appendix a3 pot published anywhere. 3. Mysore edition Praśnas I-VIII; Baroda edition Praśnas I.VII. The bhāşya and Vrtti on IX and X is recently published, The citations from this portion ssc collected elsewhere. For the commentary on Praśnas XVI and XVII tlic manuscript of Dhun diraja Dikşita Bapat of Pachwad (Satara) in the collections of the aidila Samsodhana Mandala, Poona, es utilised.

·INTRODUCTION (iv) Mahādeva Vājapeyin's commentary subodhini on the Baudha. yana Srauta Sūtra, Praśnas I-V. This commentary bas not been printed so far, but the following manuscripts were consulted by the editor for the present purpose : Praśna 1 : Bharata Itihasa Samsodhaka Mandala, Poona, MS No. 36, 30. Praśnas II.JII : Oriental Institute, Baroda. Acc. No. 444, 447, 448. Praśnas IV-V : Bharata Itihasa Samsodhaka Mandala, Poona, MS No. 36, 56; 36, 105. (v) The commentary agnisļomacandrikā on the Baudhāyana Srauta Sūtra VI-VIII, T.M.S.S.M. Library Tanjore, MS No.B 9178. (vi) Yajñeśvara Dikşita's karmântaparibháşādisamgraha, T.M.S.S.M. Library, 'Tanjore, MS No. B 9868. (vii) Mahadeva's commentary vaijayanti and Gopinātha Bhatta's commentary jyotsnä on the Satyāsādha Sūtra (Anandaśrama, Poona), Praśnas I-X, XXIV. (viii) Vāñcheśvara Sudhi's commentary on the Satyāsādba Satra, Prasnas I-X, XXIV. The commentary on Praśna XXIV is printed (Anand. aśrama); the manuscript of the rest is deposited in the Library of the Anandaérama. (ix) Mātrdatta's commentary on the Gșhya portion of the Satyasadha Sutra. (x) Sāyaṇa's commentary on the Taittiriya Samhitā, the Taittiriya Brähmaņa, the Taittiriya Aranyaka, and the Aitareya Brāhmaṇa. (xi) Miscellaneous sources such as the prayascittasubodhini of Srinivăsa Makhin (Bhārata Itibāsa Sarišodhaka Mandala, Poona, MS No. 36, 123); Atmānanda's commentary on the asya rāmiya hymn (RV 1.164) edited by C. KUNHAN RAJA, Madras, 1956. All the collected citations, whether direct or indirect, have been recorded in the foot-notes to the relevant sūtras in the present edition. Sometimes a citation is attributed to more than one Sūtra-writer. In such & case, the citation cannot be expected to be literal. Sometimes one and the same citation has been given by a commentator in different contexts. Many times it has happened that one and the same citation is found in different commentaries. It is often seen that one and the same citation is given by Rudradatta in his commentary on the Apss, by Mahādeva Vājapeyin in his coto mentary on the Baudhss, and by Vāñcheśvara and Alabādeva in their 1. It seems from the Introduction to Vol. IX of the Satyaşadha Sutra (Praśnas XXII ff.) that the Anandāśrama had a miauscript containing the commentary on Praśnas I. XVI, XXIV. Actually, however, the MS contains the Commentary on Praśnas I-X only.

·SOTRAS OF BHARADWĀJA commentaries on the Satyāsādha Sotra. In such cases, it is not improbable that the citation which occurred in the older commentar nas reproduced in a later commentary. When, hancrer, a citation from the Bliai advaja text is found only in one particular commentary, it may be presumed that the author of that commentary las derived it directly from the Bhāradvāja text. It must of course be admitted that the sources utilised herein are by no means cxhaustive. It is possible to discover more citations from the Bharadvaja texts in other commentaries, Prayngas and similar other works.A study of the citations recorded in the foot-notes to the Sūtra.text rould show the extent to which the text reconstructed from the manuscripts of the Bhara. dvāja texts can be controlled and verified through those citations. It may be generally said that many of the citations, which are of the nature of direct quotations, support the manuscript-tradition; others, which we indiscck quotations or are partially or loosely given, support the tradition only partially; still others, which are indirect referer.ces, tender the least help in the verification of tlie text-tradition. It may be pointed out that these citations from the Bhäradvāja texts are derived not only from the Srauta Sūtra, but also from the Paitſmedhika Sutra and the Parišesa Sūtra of Bharadvāja. This naturally leads to th:c conclusion that all these texts were recognised by the commentators as belonging to the Bhäradvāja school, and tl at they were l.eld a's teing of cqual authority. This must, indeed, be regarded as one of the important contributions made by the study of ile Bhāradvāja citations. One and the same commentator quotes a sūtra from the Srauta Satya at one place, a satra from the Paitſmedhika Satra at another place, and a sūtra from the Pariseş Sutra at still another place. Sometimes a cominentator gives citations from the Srauta Sötra and the Pariſexa Sūtra together. Thus Rudradatta on ApÁS VI.26.7 says : ANTIANE Allaa erigfá yflaila i parafance विधायाह सपा संयरसरमतिप्रवसत इति। Outofthers two citations the first one is from the BharSS (V1 6.4), ard the second from the Pariścşa Sätra (209). Out of the 222 Pariseşasutras, as many as thirtyone have been cited-either verba. tim or partly or loosely--by Rudradatta, Dhartasvāmin and Rāmāpnicit in their commentaries on the ApSs,and by lāficheśvara and Maliädeva in tlcir con mcataries on the Satyaşadha Satra. At one place, Mātſdatta,t1.c commentrtor of the Gpl.ya portion of the Satzi da Satra, quoler a Pasibeşastri. Siyaņa, in his commentary on the portion of the Taittiriya Aranyaka which gives the mantras to be employed in the Pitſmedha and the relevant rites, cites as many as 9 zutras of the Blajadvaja Paitſmedhika Satra. He has also quoled ont ! Qira (PitcS 1.12.11) in his comentary of the Aitarcja Brāhmina VII S. Citations from 11. Paitsmedbika Solra are further found in liv ·INTRODUCTION the commentary of Rudradatta on ApSS V1.29.1, IX. 11.4,12. So far the present editor has not come across any citation from the Bhāradvāja Gịhya Satra in the commentaries on the Srauta Sūtras. Not a few citations, which appear to have been taken from the Bhāra. dvāja Srauta Sūtra, are met with but they are not to be traced in the available text of that Sūtra. Such citations, arranged subjectwise, have been given in the Appendix A. Their subject matter is of course determined on the basis of the context in which they occur in the commentaries on the other Srauta Sutras. The problem posed by these citations is, indeed, not easy of solution. These citations must be regarded as having teen derived from some Sūtra-text of Bharadvāja for two reasons : firstly because in many cases one and the same citation is found mentioned as from Bharadvāja in more than one commentary, and secondly because many other citations given as from Bhāradvāja can actually be traced in some Bhāradvāja-texts. The citations appear to pertain to the following subjects: The New-moon and the Full-moon sacrifices (Praśpas I-IV), the setting up of the sacred fires (Praśna V), Agnihotra and Agrayaņa sacrifices (Praśna VI), Animal. sacrifice (Praśna VII), Cāturmāsyas (Praśna VIII), Expiation-sites in connection with the Agnihotra and Işti (Praśna IX), and Jyotiştoma (Praśnas X-XV). One is naturally inclined to assume that these citations must have formed part of the original Sûtra-text. Such an assumption, however, ig not warranted, since all the available manuscripts of the Bhāradvāja Srauta Satra represent a single tradition so far as the text and the order of the sutras are concerned. It might, therefore, be tentatively suggested that these citations were derived from such portions of the Bhāradvāja Srauta Satra as have not become available so far. This problem is not likely to be solved satisfactorily unless the entire Bhāradvāja text becomes available. An important point about the Bhäradvāja citations is that they have brought to light some sūtras from the Bhāradvāja Srauta Sūtra which are not to be found in the available text. That they belong to the Srauta Sutra of Bharadvāja would become clear from the contexts in which they occur in the commentaries on the different Srauta Sūtras and other Vedic texts. The following is a list of such citations arranged subjectwise : Dakṣāyana-sacrifice 1. (a) अत्र दर्श पूर्णमासमतवत् कर्मकालान्येतानि प्रतानी युक्त्या पुनराह भारद्वाजः तेन मन्यामहेऽन्तरालमतानि यथा पातुर्मास्येरिवति । -Rudradatta on ApSS 111.17.8 (b) अग्रोक्तं भरद्वाजे न अन्तरालप्रतानि यथा घासुमस्येविति । -Mahadeva Dikşita on Sats 11.6 (p. 2H) lv ·EOTRAS OC BHARADVÁJA Isihautra 2. (a) यदि क्रियेत येयजामहमुक्त्या देवतोपलक्षणम् । सतो ध्याहृतयो भरद्वाजमतात तयानूयाजेषु ध्याहृतयः । उपदेशो येयजामहानन्तरं व्याहृतयो नानूयाजेषु । -Dhūrtasyāmin on ApSS XIIL6 (b) वयवचनात् भरद्वाजवचनाच्च विकरुपेन सर्वत्र यदि क्रियेत तपा। -Ramagnicit ibid. Optional Animal-sacrifices 3. तदुक्तं भगवता भारद्वाजेन कपभे गोषु जीणे यूनः कर्णमाजपेत् । -Mahadeva Diksita on Sats XXII.1.18 4. भाशको गौरिति भरद्वाजवचनात् । -Sayana on TS11.1.3 Soma-sacrifice 5. तथा च भारद्वाजः उपहोमा अच्छिद्रकाण्डमिति लिङ्गविनियोज्यानि । -Säyana on TBr 11.4.1 (a) अच्छिद्रा उपहीमाश्च लिग्नानियम्यन्त इति भरद्वाजसूत्रात् । -Gopinātha on SatS x.3 (p. 1005) 6. भारद्वाजधाह कथमेकावरेषु दीक्षाकल्पेषु । तत्रापर्वणि दीक्षा सुस्या धा। अपर्वणि या दीक्षा पर्वण्येव सुत्यो संपादयेदिति । तथा अमावास्यायां सुस्यमय जनीयेऽहनि स्यादिति च । -Rudradatta on Apssx.15.1 Expiation-rites (uttaraprayascittam) 7. सांघरतरिकाण्येतानि प्रतानि भवतीत्याश्मरथ्यः । यावजीय मिस्यालेखन इति भरद्वामः । -Mahadeva Diksita on Sats xv.1.63 8. (a) भारद्वाजस्वन्नानुग्रहमाह यदि निर्मथ्यो मध्यमानो न जायेत तस्य स्थाने हिरण्पशकलं माइतीभिर्जुहुयादिति । --Rudradatta on ApSS VII. 13.4. tb) भारद्वाज आह यदि मध्यमानी न जायतेस्येतस्म स्थाने हिरण्यशकलं म्याहसीभिरभिर्यादिति। (c) अत्रानुग्रहमाह भारद्वाजः यदि मध्यमानो न जायते तस्य स्थाने हिरण्यधकलं महापाभिनुरोतीति। Mahādeva on SatS IV.3 (p. 418) 9. (a) अग्रानुग्रहमा भारद्वाजः यया हीनः स्यादपतो था प्यदः संपोत वैष्णवी सारस्यती यापामिति हुरया सर्वप्रायश्चित्तानि जुहुयात् । ~Rudradatia on ApSs VII.12.1 lvi ·XTRODUCTION (b) अत्रानुग्रहमाह भरद्वाजः यद्याहीनः स्याद्र्रतो वा पधार्थः संपधेत वैष्णवी- माग्नावैष्णवीं सारस्वती बाईस्पत्यां चेति हुरषा सर्वप्रायश्चित्तानि जुहुयादिति । -Mahadeva on Sats IV.3 (p. 416) 10. तथा च भारद्वाजः भङ्गहीनोऽपि पशुः प्रतिनिधेबलीयानिति। - Mahādeva on Baudh$S IV 11. यदि पृषदाज्यं सन्देदिति मरद्वाजः। -Mahadeva on SatsxV.7.11 12. सदुक्तं भारद्वाजेन यद्यद्धविस्तस्याज्यं प्रतिनिधिरिति । -Rudradatta on ApSS IX.18.3 -Mahadeva on SatSXV.8.13 13. भारद्वाजादिभिगंभपुरोडाशस्य पशुपुरोडाशेन सह प्रचारवचनात् तमिरासाथ पुनः क्रमवचनम्। -Rudradatta on ApSS IX.19.7 14. विष्णवे शिपिविष्टाय नुहोतीति श्रुतेः। भरद्वाजमताच्च । -Dhurtasvamin on ApSS IX.19.12 15. a) भपवृक्तार्थस्य कर्मणो मन्त्रप्रयोगः कृताकृत इति भरद्वाजः । -Dhurtasvamin on ApSS IX.16.10 (b) तथा च भारद्वाजः अप्रवृत्तार्थस्य कमणो मन्त्रप्रयोगः कृताकृत इति । --Rudradatta on ApSS ibid. 16. आमिक्षाविषय भरद्वाजनीवतं दधिपयसोयधन्यतरद् व्यापधेत पयस एप कुतश्चोत्पाध प्रचरेयुरिति । --Ramāgnicit on ApSs IX.15.13 17. पशुदोपे भारद्वाजात् । इदं विष्णुस्तयामिश्च सरस्पति वृहस्पते। वसाहोमहवन्या 'चतुर्गहीतं गृहीत्वा इदं विष्णु०सुरे स्वाहा । अग्निश्च विष्णो तप उत्तम महो दीक्षापालेभ्यो वनत सका। विश्वर्देवैयज्ञियः संविदानी दीक्षामस्मै यजमानाय धत्त स्वाहा। अनाधिष्णुम्यामिद । सरस्वत्यभि नो नेपि वस्यो मापस्फरीः पयसा मान भाकू । जुपस्व नः सख्या वेश्या च मास्वत् क्षेत्राण्यरणामि गन्त स्वाहा । सरस्वत्या इदं० 1 बृहस्पते भति प० चित्र स्वाहा। -Hiranyake i Pasuprayoga 18. भरद्वाजमतात्। --Ramāgnicit on ApSsx.1.6 [ct. Dhurtasvamin's bhasya : अम्युदितः सौरीः, उदु स्य, सप्त स्वा हरितः, चित्रं देवानाम् इति।] 19. सोमेऽप्याह भारद्वाजः यदि यज्ञे यजमानो नियेत कथं प्रेतेऽवस्थापन मिति, न विद्यत इत्याहुः । मरणान्ता यज्ञा भवन्तीति । भान्यदमुथ कुर्वीत । यदि यज्ञे पनी नियेत निर्मन्ध्येन दादा माजालीयन्यन्ते भक्षानुपवपेयुः भा यज्ञापवर्गादिति । तथा यदि नियेत प्रागवमृथादग्न्यवभृथंकुरिन् । भवभूयं पा गमयिरवा प्रोड्यैनमभ्युदाहस्य स्वरग्निभिर्दहेयुः। एतावदेकाह इति । -Rudradatta on ApSs IX.11.21 ·SOTRAS OF BHARADTĀJA 20. la) तथा ध भारद्वाजः प्रतिधुगिति दुग्धमानस्य बाद इति । --Rudradatta on Apss VIII.20:5 - (b) तथा च भारद्वाजः प्रतिधुगिति दुग्धमान स्यादिति । -Rudradatta on ApSS XIV.24.14 (c) प्रतिधुगिति दुग्धमानस्य धाद इति भारद्वाजः । -Vanchesvara on Satsv (a) तथा व भरद्वाजोऽपि प्रतिधुगिति दुग्धमानबाद इति । - Mabādeva on SatS V.6. (p. 491) (e) तथा च भरद्वाजः प्रतिधुति दुग्धमानं स्यादिति । -Mahadeva on Sats.XV.6.17 21. उपलये इत्यादयशरवारो मन्या भारद्वाजीये सूत्र वाश्यमानधेन्यनुमन्त्रो विनियुक्ताः। -Atmānanda's commentary on RV 1.164.28 ... . Pašvaibadasini 22. विकल्प थाह भारद्वाजः प्रथा प्रतिपशु वा लक्षशाखेति । -Rudradatta on ApSS XIV.7.4 Agnicayana 23. गाईपायमुद्धननेनाध्यवसाययतीति । भारद्वाजस्य तु अमध्यवसानमन्त्रः पदमगन्मेत्यस्य मस्याम्नाय इति। -~-Dhirtasvimin on ApSsXVI.14.1 24. पुरोवारसमिरिति सृष्टिसमीः पजानुपरिहारं प्रतिदिपामेकां च मध्ये माद्वामाग्नानात् । --Dburtasvimin on ApSS XVII.5.5 25. सलिलाय स्पष्टौ नानासन्ना उपदधाति ठतो लोकपृणाभिः सोऽयं प्रयमविकारों मपति भरवाजयताथा -Dhartasvärin on ApSS XVII.24.S. 26. पायाधिशतिषः प्रयाय प्रवृणवत पाश्रुतेः भरद्वाजमताच्च । -Dhörtasyāmin on ApSS XY11.26.3 Afvamedha 27. भयाश्वमेधै भारद्वाजस्यम् । भयमपोऽवगाह नायित्वा समूल ततो प्रस्तारमुदक- : मुदानपति उहि पाणियित्पशामिः इति। --Säyana on TBr 11.5.2 28. पागममाप्तायपि अदायहविज्ञनितो धूमः शकधूमः । तदुपस्थानमनेन इति भारद्वाज- सूत्रम् । पतं च रुमपमिति शरुधूम इति । -Atrnananda's comm, on RV I.164.43 lyiii ·INTRODUCTION If the above classification of the Bhāradvāja citations was correct, it must be concluded that the Bhiradväja Srauta Satra once contained portions. which dealt with the Daksāyaṇa sacrifice, tbe Optional Animal-sacrifices, the expiation-rites in connection with the Animal sacrifice and the Soma-sacri. fice, the Pasvaikādasini and the Aśvamedha, but that these portions were somehow lost in course of time. Praśna IX of the BhārsS deals with the expiation-rites relating to the Agnihotra and the Isți, and is therefore rightly called Pūrcaprāya citta. This implies that there must have existed in' the BharSS another Prašna dealing with the expiation-sites relating to the Animal-sacrifice and the Soma-sacrifice. The citations relating to the expia. tion-rites collected here might have formed part of that Praśna, which was probably called Uttaraprayascitta. The Apastamba Srauta Sutra has a . different arrangement in connection with the expiation-rites; it deals with the expiation-rites relating to the Agnihotra, the Isţi and the Animal-sacrifice in Praśna IX and those relating to the Soma-sacrifices in Praśna XIV. The dates of the various texts in which these citations occur are not definitely known. A relative chronology might, however, be attempted. The date of Sāyaṇa, namely, the fourteenth century, is certain. Mention has already been made of the dates of Rudradatta and Dhūrtas yāmin. The two commentaries on the Baudhāyana Srauta Sūtra belong to the eighteenth century. The commentaries on the Satyāṣādha Sūtra belong to the nineteenth century. A large number of the citations found in the commentaries on the Satyāsādha Sutra and the Baudhāyana Srauta Sutra are found in Rudradatta's commentary, and are presumably borrowed from the latter text. Since, however, these former commentaries also give some citations which are not found in Rudradatta's commentary, they seem to have. had before them the original Bhäradvāja-texts. Sāyana usually gives citations from the Apastamba Srauta Sūtra and the Baudhāyana Srauta Sutra. He has very rarely quoted any sūtra from the Bhāradvāja Srauta Sutra. In his commentary on the Pitſmedha portions of the Taittiriya Aranyaka, how- ..........- -...sinan form th- Bhāradvä ja Paitſmedhika Since Sāyaṇa has quoted ems probable that he had before him the Bhāradvāja texts in their entirety. Had Sāyana quoted sūtras from the various Sūtra-texts belonging to the Taittiriya recension, it would have been possible to recover much of the lost portion of the Bhāradvāja texts. Similarly Rudradatta's commentary on the Apastamba Srauta Sūtra is unfortunately not available beyond the fifteenth Praśna; had it been available, it would have been possible to restore many sūtras from the lost portion of the Bhāradvāja Srauta Sūtra. For, Rudradatta frequently cites from Bhāradrāja, among others, in order either to support the injunction in the Apastamba Srauta Sūtra or to set forth a view differing from Apastamba's. Dhūrtasvāmin's bhāşya on the ApS$ is not completely printed so far. The 1, p. xl. Jix 1-1 ·SUTRAS OF BĦARADWĀJA unpublished portion might contain some Bhäradyāja citations. Unless all these citations were collected, it would not be proper to assert that the entire Bhäradyāja Srauta Sutra was known to him. Mahādeya Dikşitą and Vāñcheśvara seem to have had before them the BharSS at least up to the portion dealing with the Jyotistoma. Mahadevasastri Dandavati, who lived in the twenticth century, has written a commentary on Praśnas XI-XVIII and XXII of Sitgâșadha sätra. There are no Bbāradvāja quotations in that commentary. The portion of the BharSs beyond the Jyotiştoma has been lost for a long time; hence it is understandable that Mabādevasastri's commentary docs not contain any Bhārad vāja citations. Upendra in his Pitsmedhaprayogadipikā (Bhārata Itihāsa Samsodhaka Mandala, Poona, MS No. 22, 868), says that Bhārad väja had composed the entire Kalpasutra, and also the Pariseşa Sūtra. $ 8. Linguistic Pecullarities of the Bhāradrāja Srauta Sutra There is close linguistic affinity between the Srauta Satras of Dharadvāja and Apastamba. It will, therefore, be convenient to bring out the linguistic peculiarities of the Bhāradvāja Srauta Sutra with reference to those of the Apastamba Srauta Satra. GARBE in his Preface to the Apastamba Srauta Sutra (pp. v.xii), has dealt with the linguistic peculiaritics of that work. The following discussion corresponds more or less with Garde's treatment of the subject. We may begin with the Vedic words and forms which are met with in the Srauta Satra of Bharadvāja. It is not necessary to mention here all the Vedic words and forms occurring in the DharŚs, for they will be found in the word index given at the end of this edition. The grammatical forms which are common to the Bhäradvāja Srauta Satra and the Brāhmana literature are given below :-- 1. Words ending with the termination -ai of the dative case of the feminine stems in -ī, employed to denote the ablative-genitive case : pratisthayai 11. 2.10; daksinayai 11. 8.3,12; VIII. 5.15; ajayai IX. 4.7; adhırányayai VIII. 16.14; 17.8; drürriyai XI. 6.12; chāyāyai XII. 20.8; amiksāyai XIV. 25.6. 2. Locatives in an instead of -ani: atman VI. 6.12; cartman II.6.10. 3. The termination ite instead of .yeta in the third person singular oplative of verbs of the 1enth conjugation : praksālayita IX. 5.3; imantrayita X. 7.15; also adayita V.16.18. 4. Singlc absolutircs in .am tliich are met with more frequently in the Brahmana literature than in classical Sanskrit : parāpāram 1,7.5, Bhär Pitrs I. 2.4; arirekam 1. 7.5; pratyagaparargam I. 26.10: IL.8.13; aparapagam ndir Piips 1.2.4: analidnam 11. x.13;' aparirangam II. 11.2; abhisamaharam 1. ApSS 11.9.2 has the grassiatically correct form anatid sam. I.

·200 INTRODUCTION 11.4.4; punarahāram II 6.12; abhikrāmam JI. 16.5; sampradayam XIV. 16.3; parikrāmam VII.4 2; abhyupasekam X. 4.6; avakşayam X. 18.13; avyat işangam XI. 8.13; vyatyāsam XIV.16.6; antkāşam 11.11.2; parihválam X.7.14. 5. Tmesis which is peculiar to the Samhitās and the Brāhmanas : abhi po' diyād abhi ta 'stam iyāl V. 21.14; sam vă vijeto' d vd patet IX.19.8; abhi ca gharayed abhi ca mantrayeta IX. 19.8; prati rå casie prati va jānite X. 2.2; ud vä patet pra vā miyela sam vă širyeta XI. 18.11; yat kiń ca' bhi tayor aghārasamidhor ādadhyāt XIII. 3.6; avir ira nābhim darsayantaḥ XIV. 14.5. 6. Adverbs with the termination - :'dakşină II. 14.4; IX.15.4; XI.. 10.7; XIV.21.8; yatha katha LX.6.13; 16.9; 17.10. Adverbs with the termination -am : abhyātman III. 18.4; upabilam XI. 2.26; samambilam II. 7.9. 7. Indeclinables which are found only in the Brahmara literature : yarhi...tarhi IV.15.4; 18.3; VI.9.8; XIII.14.12; atho VI.10.9. 8. Feminine noun-ending •s which is changed into -i in case-termina. tions : vyährtibhyām V.7.1; vyähịtibhiḥ V.9.3, 13.12; VI.3.14; IX.13.14; somāhutiņu XIII.26.6. 9. Expressions implying action which are found only in the Brāhmana literature : imām manasa dhyāyati 1.18.2; imām abhimrsya III.6.13; arseyan mantrakrta itairdhvăn uppite 11.15.9; amuto' rvák VII.8.3. 10. Infinitives ending in -tu with the preposition : à or pura : upäkartu IV.3.4; ahartu IV.3.3; tamitu VIII.21.1; IX.9,6, 15; 11.5; XIII 11.16; netu X.8.2; hotu VI.11.5; IX. 9.13. It is significant that the above-mentioned Vedic forms are common to the Srauta Sūtras of Bharadvāja and Apastamba, even though the examples for each form may differ at times. So far as Prākřtioms and solecisms are concerned, it would be more convenient first to consider the Prākştisms and solecisms in the Bhāradvä ja Srauta Sutra with reference to those in the Apastamba Srauta Sutra, and then to deal with the Prākştisms and solecisms which are feculiar to Bhāradvāja. Rtve standing for ftvye which occurs in the Srauta Sutra and the Dharmasutra of Apastamba, and which consequently leads to the conclusion of the common authorship of both these Sūtra-texts, is absent in BhārSs. The latter has instead reviye. Change of n into n which is found in the Sūtra-text of Āpastamba, is met with also in Bhār SS e.g. amikáşam 11.11 2; parāhanyat' 11.3.18. The use of the popular word ghota in the sense of a 1. BUHLER (ZDMG XL p. 510] has recorded the following cases : anulepana ApD$ 1.32.5; 1.11.13; mahanagni ABr 1.27; ghanenänughanena TA 11.4.7; akhanam TĂ IV.42.10; yathāvan namo dite TĀ V.8.11; vyrsan rā Apss II.14.4.

·SUTRAS OF BIZARADVÁJA horse is common to Bhãess and Após e.g. ghotaprakāre Phāršs X1,3:7, ApSsxy.3.12. Prākştic shortening of a long vorel which is found in Apss is absent in BharŚse.g. strivyanjanāni ApSS VIII.5.1, strioyañjanäni Bhärss VIII.7.5;nadıdvipe Apšs XV.16.2,3; nadidvipe DharSS XI.36.4; sarparājni for sārparajni is, however, common to both. Leagthening of vowel in sāstāyān (BharSS XIV.14.11; ApSS XIII.16.t) and anū (BharSS XIV.12.1; ApSS XIII. 12.9) is found in both. There is no passage in Bhāršs showing the Prūkytic transition from 7 to u as in tvaştumant for tvaştımant ApSS X.23.8. Bhā $S and Apss both have the corrupt form samplomnaya (BharSS X1.2.22; XIV.19.3; ApSS VIII.16.6; Rudradatta on ApSS X111.17.9) which, according to Rudradatta, ought to liave been samprområga meaning sampramodya. Adhyuddh is common to BhārsS (VII.19 11; 21.3) and ApSS (VII.22.6; 26.7). Anupamakşantau from the root majj is found in BlarŚS XIV.22.18 and also in ApSS VIII 8.15, XIII.21.1. - Just as cases of inflexion are found in Apss' e.g. thc accusative plural gåh for the nominative plural X 26,7, the nominative udarcah for the accusative udicak X1.10.8; astamyafor asfami) XV.20.20, āšíh as the accusative plural ašis 111.6.12; the locative glarinadhuge formed from the nominative XV.18.2-they are also found in BharSS e.g.The nomina tive for the accusative ; ekahāyano dakşına dadati'n vijiấyate IX.16.8; famimayyas tisrah samidho ghṛtānvaktā ūdadhāti V.10.9. Feminine nouns ending with-i have, following the Vedic grammar, the accusative dual termination -74.6. vapāfrapani prorroti VII.34.13; vapāšrapani praharati VII.16.10; larini palāsasūkhe X.19.15; audumbari methi XI.5.13. The use of the genitive for the accusative : sthālipäkasyo pahatya 1.8.1; prşadajyasya sakrd u Pahatya VII.20.10; ajasya tu tato nā'iniyat IX.4.8; yady uddrulasya skandet IX.7.9; ajyasya tārupin geam anürya vârunyarca jukuyat IX.8.3, 6. The genitive for the instrumental : trihiņām agraprīkasya yajate v1.15.2. yacanam agrapākasya yajale VI.18.5; āj jasya srucam pürnam IX.1.11: saraniskāsasya dartīm parazitvd VIII.14.4. Accusative for the locative : nä' sya'rnaca. syān rütrin kumūri api paya! dibantı 1.11.8; tasya madhyam angānām aradyati (madhyam for madhye) VII.18.9; stūyamanam yajandro 'nerisohan japati (rüyamanam for stūyamāne) XII.17.10. "The dative for the locative : tasyai (for tasyarn) na prastaram prahazali VIII.12.24. Evidently most of these cases of inflexion are due to the influence of the Bräkmanas. ApSS IX.+.16 has the dative tralabhyde from tlie nominative tratabhrd appcaring before the following sonant; but the corresponding sacra in DhārŚs IX.6.11 has tratabhyte. The form abiprem analogous to the 1. BUILTR (ZDNIG XL p. 534] has recorded the following additional cases : brahmopagaral ApDS 1 24 21:āſcathyah Aps3 7.17.2;samimazga 1.17.4 as accusative plural; viſuci X.5.14 as accusative dual; prici VIII.5.4 29 nominative dual; - dicih y'111.7.19 as nominative plural, tidy, Apds 1.30.3 19 instrumental singular. lsii ·INTRODUCTION second and the third persons apipre) and appret is common to BharSS IV. 17.6 and ApSs. ly.12.3. Similarly pratyasthåt (for pratyasthāt) which is influenced by the adjoining words involving sha is common to both (BharSS . VII.5.5, ApSS VII.6.7). ApSS X.28.3 records the participle bubhran, but the corresponding sūtra in Bhärss X.19.15 has the correct form bibhral. On the other hand, the incorrect form dadan (ſor dadat, V.16 18) is found in the Bhāršs. ApsS XI.2.12 has paridhita for parihita influenced by paridhi in the same sutra; but Bhär SS XII 2.10 has the correct parhıta. The incorrect pratarataneka (for Onega lis found in BhārśS VI 2.1; 3.10, and ApSS V..20.1. As against lustürşamāna in ApSS VI.6.4, (ApSS XXII 2.9 has tistirşa"), BhārSS V1.10.9 has the grammatically correct form titirşamana. Ratata for ravatha is found in both (BhārSS VIII.14.7, ApSS VIII.11.19.21). ApSS IX.20.2 has krimňa while ĀpsS XV.19.5 gives the correct form krimina BharSS XI 20.1 has quite a different form krimina. Corresponding caturoi. marih kytvah in ApSS XV.12.5, Bhāršs X1.12.5 bas the correct form caluros. mfatikstvah. The. noun drārbāku is masculine in BaudhSs, but it is used as femiaine noun in ApSS at many places (XI.8.5, XIV.29.1, XXI.17.18, 18.12,19.5). This word has not been used in BbärŚs instead, the word dvārya in the feminine is used in at least two places (X1.6 11,12). BharSS X11.8.18 reads daksine dvāryāv adhvaryuh parışivya which also shows the confusion of the gender. GARBE has recorded a number of adjectives ending with -ana (masculine) and i (feminine) to denote formulas or verses. Some of these are found in BbārSS: prāšana 1.10.10, grahana and sådana XIII.33.7, XIV.7.17, 15.13, amantrana VIII.4.7 XIII.27.4; prativacana VIII.4.7; XIII.21.4; varana VII.11.5; oyāgharana X111.17.18, adhinidhāni 1.5.1, ächedani 1.5.1, samnahani 1.5.1; starani XII.6.8; somakarani XIII.7.13. The grammatical irregularities as found in the BhārSS are recorded above with reference to the Apss. The BhārSS is not completely available, hence all cases of irregularities irom the ApSS recorded by GARBE cannot be *found in the BhārŚs. Even in the corresponding :portions a few such cases found in the ApSS are not traced in the BharŚs. The following grammatical peculiarities and solecisms in the Bbārss 'are different from those recorded by GARße from the Apss: Wrong case-terminations : ekaparte (instead of ºparvami) Vi.15 16, and dve parve (instead of paroani) VI.15.14. Change in gender : ahatau vasānau instead of ahate vasānau XIV.23.4, isa prāyascitto yah pratar ſtão atinitaḥ IX.10.12; Samdhi with pragthya : uttarena havirdhäne' parena XV.2.6; antaré'se' casarpati X.19.15. Ixiii ·SÚTRAS OF DILARADVÁJA Faulty compounds : sakarraprāvýta XIV.14.5. Mishandling of a compound : kşauma cāso 'hatan antaran paridhatte X.4.3. The word va sontaran seems to be desired. Use of adjectives instead of abstract nouns: drąhârthe sarslesanāni XI.17.10; yac ed'nyad dydhartham upardham manyatc XI.2.15. Faulty adjectives : dgnyâdheyıkā iştayo bhavanti V.15.6 (for "dheyikya); prastaro yuktan ity tkeşan ayuktam ily ckeşām 1.3.21; åjyavatibhyam pavitrabhyām 11.6.13. Faulty forms of Serunds: yani sarsparsya karmāņi" V1.4.6; trir hirkstua (for himkrtya) XIII.15.10; utānāni paryasflya 120.14 (for Paryavartya) cf. Ap$S 1.19.3. Wrong negative formation : adabdan kurvan VI,13.5 (meaning sabdam akurvan); apunaratikraman XII.3.11. Defective form of.past participle : pravaditasu våkiu XIII.3.12 (for proditāsu). Defective verbal forms: padi lohitani duhyela IX-8.7; XI.18.7; cf. yadi dadhi duhīta XI.18.6; cata crainam anuprayujyeran X.7.17. (instead of "prayuñjiran), kysgājinār na chidyera X.8.18; karsed almanam X.8.17 (as if kis belonged to the first conjugation). Participles : grhisyanto (for graht) XV.3.1,6; esisyanto VII.1.4 (for eşisyanto V is). Syntactical errors: etasiad eva dvadasāe chatât XIV.6.2; tam pratyagnim agnisthåm mitvà VII.8.13;atha yadi sutyā yadü'gnihotrakālam XIV. 26.10 (the simultaneous use of yadi and yadă is peculiar); yatrā bhtjánáty uta no' hirðudhnyah fynoty elasyām vaišvadevyām pa XIV.14 11; pascad dvyangula ultaràdhısavanaphalake bhavati catilgangular va XII 13.1; (one expecta carurarigulo); nityo gatasriya ahadaniyo dhāryate V1.8.6; milyo gārhapatyo dhāryate V1.8.3 (all MSS have dharayet at these two places); pat kita ca'da ardhvan barhit ägacched eram cvainam stīniyat (enam instead of etat) XII.18 16; savyāyāḥ śronet gudakāndam iti (for "kändasya) VII.19.4; asamisprsta barhir ásâdayati 11.3.13; ayajuskena grhamedhiyāya sarvan oatsän apākaroti VIII.12.9; athai'nām etenai va păršvena' pidadhátí VII.20.2 (there is no substantive in the preceding sutra corresponding to enām). Use of superfluous words : à yāpat IX.14.18 (à is not santed); apramıstan ca darvyudayuvanam VIII.14.4 (ca is superduous); athai'nan dhüpanakale X1.3.4, 10 (enan is superfluous); jas taħ svo gnim ädhäsyan syal V.3.21 (tam is superfluous). 1. cf. yāni samspriya karmoņi 1V.22.12. 2. BULLER has recorded the following cases of a similar character from the ApSS: anadho mida: dhyāt 1.4.1; 5.4; 14.5; aśubdan kurvan V1.11.4;amdyum kynvantam VII.16.6. Sec Mahābhāşya I p. 361 (Kselborn) and Jåtaka I p. 436 (sloka 115).—2DMG XL p. 540. İxiy ·INTRODUCTION Occurrence in a sūtra of two different subjects: yüpam upasthaya Prthag aranışv agnin samāropayanti XIV.25.11. Adverbial formation involving reduplication of nouns : vasatkāran. vajatkāram anü'payajati VII.21.12 is all right; but in tannigadāmnigadām devatām anumantrayate IV.18.2, one would expect tannigadām tannigadām. In addition to the linguistic peculiarities, which the BbārsS has more or less in common with the Apss, the former has certain peculiarities of its own. A comparison of the comprehensive word-index of the BhārsS appended at the end of this edition with that of the ApSS will bring out the peculiar linguistic character of the BharSs. A few forms peculiar to the BharSS have, however, been recorded below by way of specimen. Certain words occur in the Bhar $S in the forms different from those in which they occur in the Apss. Thus BhārsS V.3.12 reads stibhikavat while Apßs V.5.10 has stibhigavat; for Parukna in BhārsS V.19.8, ÁpśS V.27.11 has parutka. Bhāršs VIII.24.1, 25.6 has the adjectival form sunāsirya, while ApSs and Bhāradvāja Pariseșa Sūtra have sunāsiriya. Bhai SS VII.9.7 uses the causal form snāpayanti, while ApSS VII. 12.1 chooses snapayanti. A typical case is samyuvanta (BbārSS 111.9.1,2; VIII.1.17; 1X.17.4; X.14.16) where # becomes uv in word-composition, while ĀPŠS III. 14.6,7 etc. has the regular form samyvanta. Certain words are peculiar to the BhārSs. ApsS has used different terms therefor. e.g. Bhāršs x.7.14 uses the word parihvālam, while Apss X. 11.9 reads parinayena in that sense. BhārŚs X.8.12 uses the peculiar word vicāra in the sense of fæces, while ApSS X.13.7 has chosen the simple word puri ga. Where BhārSS VII.15.20 reads syeni following MS III.10.2 and Māns 1.8.4.17, the ApSS VII.19.4 reads alohini. Bhāršs vII.15.4 gives vapām nitamsayati, while ApśS VII 18.8 has vapām niküdya. For pratarām in Bhär. SS VI.11.8, ApSS VI.7.4 reads abhitaram. For riam prati in the Bhärss VI.5.4, VII.9.10,14, APSS VI.15.1 reads kâle. The following are some of the words which are peculiar to Bhā:SS: punyais ca nithaih 7.4.2; samayākşam XIII.12.12; samayadhue. V.8.9,10; anāsvān V.16.13; IX.9.7; vyantán krtvā V1.10.6; caravyān V.14.6,14 (from caru; BaudhśS has this word); anucarikramyate' VI.1.3; evayanisampanna V.20.4; 21.5; chāyāsambheda VI.7.5; loka in the sense of place,as in vyakhyato vibhaktilokah V.21.4; patniloke V1.9.6; (in the latter case, ApSS V1.5.2 bas sva dyatane); amanet VI.15.7,12 (v mnā); achyānärtham VII.12.16; ausadhan kārita VII.17.1; XIII.17.19; bhrastra XIII.18.6; vedena" havaniyam upaksipya VIII.13.6; gulgulu VII.5.2. 1. cf. MánŚS 11.2.1.13 cankramyela. 5 ixy ·SOTRAS OF BITARADYAJA § 9 The Bhāradvāja Śrauta Sutra and the Taittiriya Recension The Bhāradvāja Srauta Sutra belongs to the Taittiriya recension, as is clear from the fact that most of the verses and formulas employed therein are from the Samhitā, Brāhmaṇa, and Aranyaka of the Taittiriyas. Tl:c arta. rigement of these latter texts had already been fixed at the time of the composition of the BharŚs, and the Satrakāra many times refers to the mantras therefrom by mentioning the specific anucāka or anutakasesa. Sometimes he refers to a group of mantras by mentioning the first and the last mantra of that group liti pratipadya..... ity antena 11.6.11, IV.15.5; VI.2.1,5, 3.1,3,4 etc.). The passages cited with the words iti vijñāyate at the end are often quotations from the Taittirīya Samhita, Diâhmaņa or Aranyaka. In some places, the Sūtrakāra has indicated the injunctions in the Brāhmana portions with the words brāhmaṇacjākhyātam or rathā samümnātam. Miscellancous collections of verses are found in the Acchidrikakānda of the Taittiriya recension, namely, TBr 111.7, arranged according to the Kāņdānukrama. These verses have not been rubricated by Badhāyana. Some of them have, however, been prescribed hy Bharadvāja while laying down the duties of the Adhvaryu, The Bhāradvāja Srauta Sutra, as we have it now before us, does not give the hautra; hence the hautra verses in the Acchidrikakāņda do not appear in the extant Satra-text. § 10. Bhāradvāja Srauta Sūtra and Yajurveda Recensfons other than the Talteriya Next to the Taittiriya recension, the Dhāradrāja Srauta Satra quotes mantras from the other recensions of the Adhvaryu's Veda. The Mantraindex which has been appended to this edition specifies the sources from which the various mantras have been derived by the Sūtrakāra. It will be seen that well over two scores of formulas have been taken from the Maitrāyani Sorihitā, about to scores from the Käthaka Samhitã and less than a score from the Vāja saneya Samhita. Four verses are taken from the Saunaka recension of the Atharvaveda. Only one Brāhmana authority, namely, Kausitakin, is referred to by name. As against this, Apastamba mentions by name many Brāhmana authorities. In this connection a reference may be made to the index of authorities appended to the present edition as also to GARBE's edition of the ApSs. It is significant that while the Vājasaneyaka and Vājasaneyin are mentioned in the ApsS at about three scores of places, they are not mentioned cven in a single sātra of Bharadvāja. So far as the employment of mantras from the recensions of Maitra. yani, Kāțbaka and Vājasaneya is concerned, the Sūtra-texts of Bharadvāja and Apastamba are almost on an equal footing. The cantras from these recen, sions, which have been cmployed by Bharadvāja, hayc also been employed by Apastomba. In a few instances, however, the Bhārds employs formulas from either MSO KS, while the ApSS employs those from citber TS or YS: lxvi ·INTRODUCTION Thus in the New-moon and the Full-moon sacrifices BharSS II.8.8 prescribes the giving out of the call strņita barhih paridhatta vedim...after the Adhvaryu has inserted the strainer of two darbha-blades into the prastara. This call is mentioned in KS XXXI, 14. Apastamba (11.7.7) does not mention that call. In another case, BhārSS III.6.11 enjoins the Adhvaryu to touch the seats of vital breath after the Sūktavāka with the formula, ahinah pränah, which is found in KS 1.12. Apastamba (III. 7.6) does not contain this injunction. BhārSS 1.19.10 prescribes that the Adhvaryu should pour out handfuls of grains into the Agnihotra-ladle with the formula yacchantu tvä pañca which occurs in KS 1.4. Instead of this formula, ApSS 1.17.11 prescribes the formula, yacchantām paſca which is from VS 1.9. According to BhārSS XII. 13.7, the Adhvaryu is required to sprinkle with water the hide of a red bull with the formula, raksohanan två valagahanam vaisnavam proksämi which is found in MS 1.2.11. ApsS XII.2.15 prescribes for this purpose the formula, raksohano valagahanaḥ proksāmi vaisnavam which is the modification of TS 1.3.2.2 (raisnavān). BhārsS I 22.4 prescribes that the Adhvaryu should drop down the husks of paddy with the formula, apahatan rakṣaḥ, derived from MS IV.1.6. Instead of this formula, ApsS 1.20.8 prescribes the formula, praviddhan raksah parādhmātā amitrāḥ, which is not traced to any vedic text. With the verse, ud ut te madhumattamu (MS 1.3.39), the Adhvaryu, according to Bhärss, asks the Unnetſ to pull the officiating priests out of water at the Avabhịtha in the Agniştoma. Apss XV11.11.3 reads the verse a little differently as ud it te vasuvittamäh. In the New-moon and the Full-moon sacrifices, the Agnidhra is asked by Bhārss II.1.11 to take up the first piece of darbha-blade(stambayajus)with the formula araro divam mā paptah found in VS 1.26. Instead of this formula, ApsS II.2.1 prescribes the formula,aratur dyām mā paptat which belongs to KS 1.9. 11. The Ritual Teachers : Āśmarathya and Alekhana It is but natural that ritual practices should develop along different lines owing to different chronological and geographical conditions. Indeed it was this fact which led to the formation of different recensions of each Veda in cource of time. Each recension further branched off into different schools which were represented by the various Sūtra-texts. Apart from these distinct Vedic schools, in the Brāhmaņa literature we meet with numerous names of teachers holding different views on ritualistic details. Even in the Sūtra-texts many teachers are mentioned who differ from one another on specific points. For example, the Draidha portion of the Baudhāyana Srauta Sūtra records the views of different teachers belonging to the Baudhāyana school concerning details of the various ritualistic performances. Sometimes such views are recorded under the designation eke or apare or some similar designation. A comparative study of the views mentioned under the names of individual teachers or under some general designations in connection with ritualistic details is likely to prove helpful in reconstructing the religious and Jҳvii ·EUTRAS OP BIARADYXJA cultural history of the various regions of India in the Vedic and the post- Vedic period. However, this line of study does not seem to have been pursued so far!. The present section in the Introduction is devoted to a Btudy of two important teachers, Asmarathya and Alekhana, tyhose views on ritualistic details are often found recorded in the Sotra literature. Barring : paragraph in GARBE's Preface to the Apastamba Srautasdtra, Vol. III, pp. XXX, xxxi and DR. UMEŠA Mišra's note in the Appendix to Dr. GANGANATH Jha's Purva Mimāri sā, nothing seems to have been written on this subject so far. Sources : – It is significant that Asmarathya and Alekbana are found mentioned in the Satra-literature almost concurrently. The present study of these two teachers is based on the following sources :- Bhāradvāja Srauta Sütra:-1.14.7; 16.7-17.1; 20.15; 11.11.7; IV.3.1; 22.12; V.13.14; 17.7; 21.13; 1X.2.17; 5.2; 6.3; 13; 7.7; 8; 8.2; 9.6; 11; 15; 15.12; 16.9; 17.10; XIII. 2.7;* XV.1.6; 4; 2.3; 6; 4.7. Bhäradvāja Paitſmedhika Sutra :-1.10.12,4 Bhāradvaja Pariseşasūtra :-102; 117; 130; 132; 139; 142; 143; 185;215.9 Bharadvāja Gyhya Satra:—1.20. Apastamba Srauta Sūtra" :-V.29.14; IX.3.15,4.7-9; 6.3; 8.3; 10.12; 16.6; 19.14; X.16.4;' XIV.13.8; 22.13;" XIX.6.10; 8.8; 10.4; XXI.3.7-8; 6,2; 15.6; 19.19,20. Rudradatta's commentary on the Apastamba Srauta Sitra :-V.17.1, VII.10.2, IX.2.1, X.21.11. Satyāsādha Sutra :-XXIII.1.20, 54, 135. Mahadeva's commentary on the Satyāsādha Shtra :-XV.1.14. Afvalāyana Srauta Sūtra :-V.13.10, VI.10.30. Atharvaprāyafcittāni : -III.7," 8.' Baudhayana Pravara Sutra :-3, 46. Mimāsāsūtra ;-11.5.16, 17. 1. "Eine Sammlung der in Brahmaņas und Sūtras genannten Lebre mit Angabe ihrer Ausspruche ist doch nicht vorhanden.-HILLEBRANDT, Ritual litteratur, p. 21. 2. Banaras 1942. 3. This and the subsequent references have not been recorded in the Vaidikapadanukramasabdakofa published at Hoshiarpur. 4. Merely Asmarathya is mentioned. 5. Merely Alekhana is mentioned. 6. As recorded in the ladex of authorities in GARBE's edition of Apagtamba Srautasūtra. in the Vaidikapadan ukramasabdakosa, 7. Not registered 8. Daly Aśma rathya is mentioned.. lxviit ·INTRODUCTION portions of the Taittiriya recension. An exceptional case is BharSS 1.14.7 where the view represented by one of these teachers agrees with the injunction in Brāhmara: अमिहोत्रोध्छेपणमानीय दृश्यानदियाश्मरथ्यः। दध्यानीयाम्होत्रीच्छे- qollarda: This may be compared with TS II.5.3.5,6 : quiala d-gialu i aluatiliagaan1Tiaaleh 2017 dard "The Adhvaryu should curdie tfie milk with curds in order to render it equipped with Indra; he should curdle it over (that is, after it has been first curdled with) the remnants of the Agnihotra for the continuity of sacrifice.” Thus Asmarathya's view as recorded in Bhārs 1.14.7 agrees with the injunction of the Brahmana. According to Aleklana and ApSS 1.13,14-15, the milk is to be first curdled with curds, and then the remnants of the Agnihotra are to be put into it. The views of Ásmarathya and Alekbana sometimes appear to be based on the injunctions in the Brāhmaṇas belonging to other recensions. Thus according to ApSS V. 29.14, if the sun scts or rises while the Gārhapatya and the Ahavaniya fires are extinguished, one should renew the sacred fires (punarădheya) or should set them up.(agryādheya). The former view is of Asmarathya, the latter of Alekhaua. Asmarathya's vicw agrecs with MS 1.8.7: punarădhayan tasya prāyalcittin. According to BharśS IX.6.1 , one who has shed cars should perform the Vrāta patişti. Aſmarathya's view is that whatever be the cause of the tears, one should perform the işti; Alekbana's view is that one should perform the Işti only if one has shed tears out of grief. Asmarathya's view agrecs with MS II.1.10; Alekhana's view agrees with GBr 11.1.15. An Analysis of the Sources :- Tiere is only one topic on which both the Bhar SS and the ApSS have recorded tle ditfering views of Asmarathya and Alekhana. Both the Sūtra-Writers have prescribed an expiation-site in the contingency where, in the New-muon sacrifice, the moon rises in the east when the paddy has been poured out or before it has been poured out. Bbär. SS IX.6.3 reads : अनिस्ताम्युदिते कतमाभ्यो देवताभ्यो निर्वपेत् । प्राकृताभ्य इस्पाइमरथ्यो वैकृतीम्प इत्यालेखनः॥ "If the moon rises when the paddy has not yet been poured out, for which divinities should the Adhvaryu pour out paddy? According to Asmarathya, he should pour it out for the divinities in the .nlen Indra-Agai if the sacrificer is not offering . should pour it out for the divinities tātr Indta, pradair ladra and sipivista jews of the two teachers on the same topic : भनि रुसेऽम्युदिते प्राकृतीभ्यो निपेरिस्याश्मरथ्यः Ps) सण्डुलभूतेप्वपनयेत् १८४ न्यद्धभाग्य इत्यालेखनः ॥१॥ विनिरोऽन्युदिते प्राकृतीम्यः शेषम् ।।१॥ तण्डुलभूतेष्वपनयेत् ॥३॥ "If the moon rises while paddy has not teen poured out, the Adhvaryu should pour it out for the divinities in the norm.sacrifice. When the paddy has turned into rice-grains, be should replace these divinities by the Ixxi ·Subject 1. Darša-Porņamāsau 2. Agnyädheya and Punaradheya 3. Kamyahomas 4. Nirudhapasu 1 1 5. Prāyaścittāni Darsa-Purnamāsau Agnihotra Nitūdhapasu Pitpmedba 6. Agnistoma SUTRAS OF BIIAR ADPÁJÁ Sources Total No. of occutjences BbârSS 6 6 BharSS 1 Rudradatta on Ap$S 1 2 Após 1 Rudradatta on Após 1 32 BbārśS 5 ApSS 2 7 BbārSS 10 APSS 5 AV Pray 2 Bhar Pari 3 Mahadeva on Sats 1 21 Ehār Paril APSS 1 2 Ap$S1 Ā§vÁS 1 2 BhārSs 6 Bhär Pari 2 Após 1 Rudradatta • Asy SS 1 on ApSS 1 ĀPŠS 3 3 ApSS 2 2 ApSS 1 ApSS 1 Bhär Pari 1 Bbär Pari 1 Bhär Pari 1 Bbās Gșkya 1 Rudradatta on ApSS 1 7. Kaukili Sautrāmaņi 8. Dvadasāha 9. Mahavrata 10. Gayām Ayanam 11. Kimycstis 12. Rājasūya 13. Yüpaikādasini 14. Vivaha 15. Jäteşti 1 1 1 1 1 1 1 65 All the sources mentioned above, except ilic Afvalāyana Srauta Sutra and the Atharvaprāyścittáni, belong to the Adhvaryava school. Even the occurrences in the Ašvalāyana Srauta Sūtra and the Atharvaprāyaścittäni deal with the Adhvaryava ritual. It is, therefore, clear that the two teachers, Asinarathiya and Alekhana, belonged to the Adbvanjava school and, to put it more specifically, to the Kļšņa Yajurveda Taittisiya recension. So far as the relation between the Biūhmana and the Srauta Sūtras is concerned, it may be said in general that the Sūtra-writers differ when there is no clear injunction in the relevant Brālmana. The same thing may be said with regard to the divergent views of teachers mentioned in any Sūtra. It may generally be said that Āśmarathya and Alekljana holil divergent views on such topics on which no specific injunction is found in the Brahmapa.

·INTRODUCTION agree with the views of the author of the ApSS in as many as seventeen cases while Asmarathya's views as referred to in Bhär SS correspond with those of ApSS in only two cases. On the other hand, the views of the two teachers as set forth in the ApSS agree with those of the Bhār$S only in two cases: Āśmarathya's view as given in ApSS IX.3.15 (agnihotraprājalcitta) agrees with DharSS IX 1.5 ff; and Alekhana's view as given in ApSS X.16.4 agrees with BhārSS X.9.11. A comparison of the views on different topics of Asmarathya and Alekhana reveals that in most cases the former represents what may be regarded as strictly traditional ritual, wbile the latter prescribes a form of ritual which is less complicated and more convenient.' This perhaps explains why the Sūtrakāras have given the first place to Asmarathya and the second to Alekbana. Of particular interest are the injunctions in regard to the movement of the Brahman from place to place at the different rituals. The way along which he is required to move according to Asmarathya is more round about, while Alekhana prescrites a simpler and shorter route. It is significant that while Bhāršs mentions the views of both the teachers in this connection, ApsS merely gives the procedure which 'agrees with Alekbana's views. From the commentary on Pāniņi IV.3.105 : gurasiaàg natag, it seems that Asmaratha Kalpa was considered in Pāṇini's time as recent in comparison with the more ancient Kalpas like the Paingi Kalpa. A History of the two Teachers :- Tracing the names of Asmarathya and Alekhana in the ancient Sanskrit literature, we find that, in the Baudha. yana Pravarasūtra, Asmarathāh have been mentioned among the Gaņa of Kundins belonging to the 'o the Gana of the Vatsas belonging to Kātyayana Prayarasūtra, Asmarathyi If the two teachers, Asmarathya and Alekhana belonging to the Taittiriya recension could be regarded to have had their origin among the Asmarathah and 1. cf. Bhār 1.14.7: Ap 1.13.14,15; Bhăt IV.3.1: Ap 1.1.2; Dhar IV.22.12: Ap IV.16.18; Bhär V.17.7: Ap V.26.3; Bhär IX.5.2: Ap 1X.3.11; Bhär IX.6.13: Ap IX.4.16,17; Bhār IX.7.7: Ap IX.2.4: Bhär IX.9.4-6: Ap IX.6.14-7.1; Bhär IX.9.11: Ap. IX.7.3; Bhär 18.9.15: Ap IX.7.4; Bhāt IX.16.9: Ap IX.13. 13,14; Bhär IX.17.10: Ap 18.15,6-9; Bhär XII.2.7: Ap XII.1.5; Bhār XV.1.6: Ap XIV.8.7;Bhär XV.1.8: Ap XIV.8.9; Bhār XV.2.3: Ap XIV.9.3; Bhār XV.2.6: Ap XV.9.3. 2. cf. Bhär 1.20.15: Ap 1.18.3; Bhār 11.11.7; V.13.14: Ap V.24.7. 3. cf. BbārSS IX.6.13; 16.9; 17,10; ApSS IX.10.12. 4. cf. Bhärss XY.1 6,8; 2.3,6,7; APŠS XIV.8.7; 9; 9.3. 5. तृतीयान्तात् प्रोक्तायें गिनिः स्यात् याप्रोक्तम् । पुराणोक्ताओत् ग्राह्मणकल्पास्ते भवन्ति । पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ता। भालु भालविनः। शाळ्यायन: शाव्यायनिनः। कल्पे पिलेन प्रोक्तः पट्टी कल्पः । पुराणेति किम् । याज्ञवल्यानि ब्राह्मणानि । आश्मरधः वसः। 6. cf. also WBBIR, History of Indian Literature, pp. 46, 53. 1xxii -Y.

·Sats SÓTRAS OP BHARADVĀJÁ divinities in the modification sacrifice. So says Asmarathya. He should pour it out for the divinities in the modification-sacrifice. So says Alekbana. If the moon rises when the paddy has been partly poured out, be should pour out the remaining quantity of paddy for the divinities in the norm-sacrifice (themselves). When the paddy has turned into rice-grains, he should replace these divinities by those in the modification-sacrifice." It may be noted that here there is clear agreement in the BhārśS and the ApsS so far as the representation of the views of Asmarathya and Alckhana is concerocd. The only point of difference is that the Apšs has taken into account the additional contingency of the paddy having been partly poured out. XV.1.77-80 has adopted Alekhana's view; in the additional contingency it differs from the Apss. It directs one to pour out the remaining quantity of paddy for the divinities in the modification-sacrifce, finish ile Iști, and repeat the Isti the next day. In his Mīmāṁsāsūtra VI.5.16,17, Jaimini has dealt with this topic in a special Adhikarana. He has acferred to the two teachers by name, and has set forth the view of Asmarathya by way of the Pūrvapaksa and that of Ale. khana as the Siddhānta.' Jaimini's preſerence of Alekhana's view to Asmarathya's is, indeed, ooteworthy. lo another case both Bharadväja and Apastamba have mentioned the views of Asmarathya and Alckhana on one and the same topic, but in diffcrent con texts. The contingency is the non-generation of fire wbile it is being churned out, and it is based on TBr III.7.3. BbārsS IX.5.1-3 prescribcs : "If one does not get darbha-blades upon which to offer thc Agnihotra, one should make the offering in water. However, in that case, one should not raise the doubt whether the water is worthy of use or not. So says Asmaratlıya. During that year, one should receive water even from one with whom one does not dine. So says Alekhana." ApSS IX 3.11-16 mentions these views without naming the teachers, and further records their divergent views in a different context, namely, that according to Asmarathya the above-mentioned vows should be observed through the year; according to Alckhana, they should be observed throughout one's life. Even though, in most cases, no two texts agree in the matter of the views of the two teachers, it sometimes bappens that the view of one of these teachers on a particular topic as given in one Sūtra coincides with the view on that topic in another Sūtra. Thus Aleklana's views as set forth in BharSS 1. Sutra 16-अनिरभ्युदिरो प्राकृतीभ्यो निपेदित्याइमरथ्यः । तण्डुलभूतेष्वपनयात् । Sabarabhasya-तण्डुलभूनेप्नपनयः श्रूयते । Sutra 17--युद्धभाग्भ्यस्वालेखनस्तरकारिवा- इयतापनयस्य । Sabarabhāsya-यस्मादकाले तन्त्रप्रवृत्तिकारितो देवतापनयस्तस्मादपनीता देवतेति व्युद्धभारभ्यो निर्वतव्याः । Ixxii ·INTRODUCTION agree with the views of the author of the ApSSin as many as seventeen cases while Asmarathya's views as referred to in BharSS correspond with those of ApSS in only two cases. On the other hand, the views of the two teachers as set forth in the ApsS agree with those of the BhārSS only in two cases : Asmarathya's view as given in Apss IX.3.15 (agrikotraprāj aściłta) agrees with Bhār Ss IX 6.5 ff; and Alekhana's view as given in ApSS X.16.4 agrees with Bhär SS X,9.11. A comparison of the views on different topics of Asmarathya and Alekhana reveals that in most cases the former represents what may be regarded as strictly traditional ritual, while the latter prescribes a form of ritual which is less complicated and more convenient.* This perhaps explains why the Sūtrakāras have given the first place to Asmarathya and the second to Alekbana. Of particular interest are the injunctions in regard to the movement of the Brahman from place to place at the different rituals. The way along which he is required to move according to Asmarathya is more round about, while Alekhana prescrites a simpler and shorter route. It is significant that while BhārSS mentions the views of both the teachers in this connection, ApSS merely gives the procedure which 'agrees with Alekbana's views." From the commentary on Pāniņi 1V.3.105 : grogaag alagang, it secms that Asmaratha Kalpa was considered in Pāņini's time as recent in com. parison with the more ancient Kalpas like the Paingi Kalpa. A History of the two Teachers : Tracing the names of Asmarathya and Alckhana in the ancient Sanskrit literature, we find that, in the Baudhā. yana Pravarasülra, Aſmarathāḥ have been mentioned among the Gana of Kundins belonging to the " .!! ..- - the Gana of the Vatsas belonging tc Kätyāyana Pravarasūtra, Asmarathys teachers, Asmarathya and Alekhana belonging to the Taittiriya recension could be regarded to have had their origin among the Asmarathāk and 1. cf. Bhär 1.14.7: Ap 1.13.14,15; Bhār 1V.3.1: Ap 1.1.2; Bhár IV.22.12: Ap IV.16.18; Bhar V.17.7: Ap V.26,3; Bhār IX.5.2: Ap 1X.3.11; Bhär IX.6.13: Ap IX.4.16,17; Bhās 18.7.7: Ap 18.2.4: Bhár 18.9.4-6: Ap IX.6.14.7.1; Bhär 18.9.11: Ap. IX.7.3; Bhar IX.9.15: Ap IX.7.4, Bhār IX.16.9: Ap 1X,13. 13,14; Bbār 18.17.10: Ap IX.15.6-9; Bhār XIII.2.7: Ap XII.1.5; Bhār XV.1.6: Ap XIV.8.7;Bhār XV.1.8: Ap XIV.8.9; Bhär XV.2.3: Ap XIV.9.3; Bhär XV.2.6: Ap XV.9.3. 2. cf. Bhär 1.20.15: Ap 1.18.3; Bhār 11.11.7; V.13.14: Ap V.24.7. 3. 3. 5. भवन्ति । पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ताः । भालु भालविनः । शाट्यायनः शाट्यायनिनः । को पिन प्रोक्ता पली कल्पः । पुराणेति किम् । याज्ञवल्क्ष्यामि माह्मणानि । आश्मरथः वल। 6. cf. also WBBER, History of Indian Literature, pp. 46, 53. 1xxiii . t the two er tv (12.16 0.17 10. Istyinin 1 :: पाहाणपास्ते ·SUTRAS OP BHARADVÁJÁ Alekhanāk belonging respectively to the Vasiştha (or Viśvāmitsa) and the Bhrou gotras, some important light might be thrown on the religious activi. tics in the post-Vedic period. The teachers belonging to these two gotras may be said to have influenced the religious activities, and to have taken a prominent part in shaping the ritualistic practices in the Sūtra period. The author of the Bbārss registers tbc divergent views of Asmarathya and Alekhana as far as be can without giving preſerence to any of these two. The author of the ApSS too records their differing views on some topics, while on other topics he mostly adopts the views of Alekhana. It has already been noted that the topics on which the divergent views of Asmarathya and Alekhana have been recorded in various texts, especially in the Süttas of Bbaradvaja and Apastamba, arc gencrally not the same. This fact can be explained in two ways: (i) There were two teachers, named Asmarathya and Alekhana; they held divergent views about many ritual practices; these divergent views were known to all the Sutra-writers, but it bappened that one Sätra-writer recorded these divergent views only on certain topics which were different from those on which another Satra-writer had recorded them. (ii) There were many teachers bearing the family names Asmarathya and Alekhana; they lived in different periods; each one of them had his own distinct views in the matter of ritualistic details; and these were recorded by the authors of the different Sūtras living in different times. The first explanation, though plausible, is not probable; because it does not become clear on the basis of that cxplanation why the divergent views un certain topics recorded in one Sūtra are not recorded in another Sūtra. The second alternative, on the other hand, explains the situation satisfactorily; bcsidcs, it conforms with the conclusion already arrived at on other grounds, namely, that the BharSS is older than the Apss.' There was an Asmarathya and an Alekhana in or beforc the time of the author of thic Sraula and Gțhya Sūtras of Bharadvaja, and this author segistered the different vicws of those two teachers which were known to him. Apastamba, who flourished a little later, referred in his Saira to the views of Ašmarathya and dickhana as recorded in the Bhärss as also to the views of another Asmarathya and another Alekbana which were known to him. There is at least onc topic on which the views of Asmarathya and Alckhana have been recorded similarly in the Bhāršs (IX.6.3) and the ApS (1X.4.7-9), namely, the cxpiation-site relating to the contingency where the moon riscs towards the cast while paddy has or has not been poured out in the New-moon sacrifice. The Bhātadvaja Pariseşa Sutra, which is obviously later than the Apss, also mentions the discigent views of Asmarathiya and Alekluna; but thougls thcsc tru teachers bear the same family t. See the opening verscs of Mahideva's commentary on Satyäşidha sülra; cl. alio MAX MULLER, llistory of Ancient Sanskrit Literature, p. 371; DLTILIR, Sacred laves of the Iryas, Sacred Books of the East, Vol. II, Intro. P. xii, cf. also 13. luziv ·INTRODUCTION namės, they must be regarded to have been different from those metioned in the Sutras of Bharadvāja and Apastamba. There is no wonder that the views of Asmarathyn and Alekhana as recorded in the BhārS5, the ApSS and the Bhāradvāja Pariseşasūtra are found to bear a kind of similarity. It was natural that different persons belonging to the families of Asmarathya and Alekhana should bave maintained the ritual traditions of their respective families. GARB8 seems to think that there were two distinct individuals named Afmarathya and Alekhana.He regards Alekhana as" younger than Asmarathya because his prescriptions are more exacting in several points, and because he is constantly mentioned in the second place in the Sätra of the Black Yajurveda. Besides, according to our sources of information, there can hardly be any doubt that he composed his ritual-book in direct opposition to Asmarathya". ! We have already pointed out the difficulty in assuming that the same two individuals have been mentioned in all the Satras. As regards the argument put forth to prove the later date of Alekhana, it is not known whether the two teachers had actually composed any ritual texts. It rather scems that the two families were mere sponsors of different ritual practices, and it is not necessary to assume a very large gap between the periods of these two teachers. Bhrguization :- The peculiar position of Alekhana reminds one of the theory of Bhrguization of the Mahābhārata propounded by Dr. V. S. SUKIITANKAR.* The learned scholar has collected ample evidence from the ----... : which used to be recited by the Sutas mostly at Royal courts and had in course of time become very popular, was at a critical stage of its history appropriated by the Bürgus..." Elsewhere be has referred to the old clan of the Bhřgus, pointing to its early history,' and has also given a short summary of the Vedic account of the Bhřgus'. With regard to the emincncc attained by the Bhrgus, he remarks, "Thus we see that the Vedic references give no Sround for explaining the eminence of ihe ancient Bhargavas implied by the cpic account. 1. Further he adds, "Thesc references supply nevertheless rudimentary clues of ideas and sentiments wbich were probably magnified in the imagination of the remote descendents of a powerful ancient clan influenced strongly by the cult of anccslo7 sorship.". And he goes on explaining the Bhargava legends on the basis of the Vedic account. One docs 1. Apastamba Sraula sútra, Vol. III, Pseface P. xi. 2. "Epic Studies", ABORI Vol. XVIII, part 1, 1936, pp. 1-76. 3. ibid. p. 75. 4. ibid. p.1. 5. Encyclopadia of Religion and Ethics, s. y. "Bligu" by E. SILG; l'edic Index of Names and Subjects by MACDONELL and KEITII, 5. v. "Cyarana", "Börgu". XXY 6. p.66.

·SÜTRAS OF BHARADVÁJA not understand why Dr. SUKHTANKAR is inclined to underpaluc the impot. tance of the Bhrgus in Vedic times and describes the Bhārgavas as "sparing into this prominence all of a sudden in the Mahābhärata". DR. SUKHTANKAR has not given any reason for this prominence attained by the Bhargavas "all of a sudden." It may be submitted that actually the Bhärgavas have influcnced the religious and cultural activities of the society continuously from the Vedic period down to the composition of the Mahābhārata. So far as the selection of the officiating priests is concerned, the Srauta Sutras have laid down that the Adbvaryu, thc Hotſ, thc Brahman and the Udgātě should be those respectively belonging to the Angiras, the Višvämitra, the Vasiştha and the Ayāsya gotras. The rest should be those belonging cither to the Bhțgu or the Aigiras gotra.? The close relationship between the Bhārgavas and the Angirasea is to be particularly noted in this connection. In certain cases it has been prescribed that the Horſ should be one belonging to the Bhęgu gotsa. For example, in the Işți to be performed as an expiation-site relating to the contingency of a potsherd being lost, the Hotf is required to be one belonging to the Bhỉgu gotra. ' In the New-moon and the Full-moon sacrifices, if a cake is overburnt, one is asked to conclude that sacrifice, cook rice of four panfuls of paddy, and offer that rice to four Brāhmaṇas one of whom should be a Bbārgava. It may be further noted that, according to a number of Brähmana authorities, in the Daśa peya sacrifice forming part of the Rājasūya, the Hotſ should be one belonging to the Bhřgu gotra. The fact that the members of the two related families of the Blärgavas and the Angirases respectively hold the key-offices of the Hot and thic Allvaryu, particularly in a sacrifice intended for the royal families, is significant. These points, in addition to the Vedic account of the Bhrgus already referred to, are enough to demonstrate the prominence of the Bhargavas in the religious and political activities of Vedic India. The fact that the ritual practices laid down by Alckhana, who belonged to the family of the Bhargavas, were adopted not only by the followers of the Taittiriya recension but also by the author of the Asvalīyana Srautasītra may be regarded as a proof for the continued prominence of the Blsārgavas even in the post.Velic period. The promiscace of the Blās gavas in the Mabābharata need not, therefore, be regarded as an altogother new cvcnt in the cultural history of northern India. 12. The Srauta Sutras of Bodhāyana and Bharadvaja The Taittiriya recension of the Krşma Yajurveda is known to bave six Kalpas@tras : (i) Daudhayana (ii) Bhāradyāja (ii) Apastamba (iv) Salyan sidha-Hliranyakcsin (v) Vaiklaānasa, and (vi) Vadhula. Mahadeva pays homage to the Satrakāras at the beginning of his commentary caijayanti on the 1. p. 65. 2. c.g. Baudh$S 11.3. 3. Ap$S 18.13,14; BbirSS IX.16.3. 4. XpSS IX.15.19; BharSS IX, 13.7. 5. TD: 1.3.2.5; MSIY.3,9; Tinusa Be XVIII.9.2; SankhSS XY.12.6. Ixxvi ·INTRODUCTION Satyaşadha-Hiraṇyakesi Sotr. He mention the Sotrakāras in the abovementioned order. Leaving out the last-mentioned Vadhala, which is of a special character and presumably very old, the order in which the remaining five Satra-texts have been mentioned above may be regarded as being chronological. The foremost position of Bodhāyana among the ritual teachers of the Taittiriya recension is vouchsafed also by other important evidence. Thus Baudhāyana Dharmasätra 11.5.9,14, wbile prescribing the rite of tarpapa, mentions the teachers in the following order : Kāņva Bodhāyana, Apastamba the Satrakära, and Satyāşadba-Hiranyakešin. Again, Baudhayana Ghyasätra IV.S prescribes the distribution of the offerings at the sarpabali among the various teachers who include these three teachers me-- tioned in the same order. The Boudb SS has been acknowledged to be the oldest of all the Srauta Sūtras belonging to the Taittiriya recension, and perhaps even of all the Srauta Satras belonging to all the recensions. This is evident from the character of the Sūtra itself. The Sūtra is a pravacana, that is, a ritual fixed by oral tradition. The style and the language of the Sotra are similar to those of the Brahmanas. The Sütra lays down the ritual in an extensive manner and quotes the mantras in full. It often quotes passages from the Samhita, Brāhmaṇa and Aranyaka of the Taittiriyas, introducing them by atha vai bhavati. It consists of the following sections : the main Satra-text, Draidha, Karmānta, Prāya citta, Sulba and Pravara. A comparison of the Bhar SS with the BaudhSS shows that the former has some features in common with the latter; in some other respects it differs from it. It does not lay down the ritual in as extensive a manner as the Baudhss. It does not quote the mantras in full. Sometimes it quotes Brahmana passages introducing them with the word vij nāyate, but this is not as frequent as in the Baudhốs. So far as the extent of the BharSS is ..........hnt the tanine in the Srauta Sutras of . de position of Sūtras. The Prāyaścitta Section which precedes the Jyotiştoma in the Bhāradväja Srauta Satra, is found in the supplementary portions of the Baudh$s. The Praya. rgya which follows the Agniştoma in the Baudhốs has been inserted within the Jyotistoma in the BhārŚs almost at the proper place in the sequence of the ritual. So far as the style is concerned, we find that, in the Baudh$s, in the composition of a sūtra the mantra precedes the injunction, while in the 1. cf. CALIND, Das Rituelle Sütra des Baudhayana, Leipzig, 1903; Keith, Samhită of Black Yajus Translated, Introduction p. xlvi, Harvard University press, 1914; BOHLER, Sacred Laws of the Aryas, SBE Vol. II. Intro. p. xxii. 2. About this, more in the sequel. Іҳҳvii ·SOTRAS OP BHARADYKJA Bhāršs the injunction precedes the mantra. Being a pravacana, the Baudhss proper does not contain any separate paribhāṣā section apart from the small portion in 11.2 which may be called paribhaşă. It is only at the beginning of the Karmānta Sutra (Baudhss XXIV 1-11) that the paribhasa has been elaborated. In BbārsS too no separate section has been assigned to paribhasa. In Bhāršs 1-1, VI.15,16, IX.1, se find certain groups of sūtias which deal with paribhaşā. The Baudb$S rgentions some Brāhmapas be longing to the recensions other than the Taittiriya. These are not mentioned in the Bhär Ss. In the Dvaid ha sutra of Badhāyana, the views of many teachers have beco'rccorded. None of these teachers has been mentioned in the Bhāršs. Similarly the names of several teachers found in the BhūrSS are absent in the BaudhśS, Even though the BharSS cannot be said to be a pravacana, it shows at least a feir signs of oral tradition. The use of the demonstrative pronoun idam is found in the Srauta Sūtras of both Bharadvūja and Bodhayana. In the Agnyādbeya Section (Praśna 111) Bodhāyana has used the demonstrative pronoun iyat in the injunction in connection with the lifting up of the burning faggot. He says : iyaty agre haraty athe' yaty atho 'yati. Instead of this Bharadvaja gives the clear directive : jānudaghne'gre haraly atha nābhidaghne'tha''syadaghne (V.8.2). The typical use of the roat vi + lås with the accusative, in the sense of "to give directions concerning a particular object'' is found in DaudhśS IV.S, VI.34, XI.2, as also in Bhärss : pašu visāsti V11.17.5; pagausi visāsti XII.21.8. Corresponding to the latter case, Apss XI.21.8 has adhvaryuh sampresyati. Instances of cllipsc are common to Bhāršs and Baudhss. Baudhss 111.28 has ubhası samiksata ahavaniyari ca. Again BaudhaSS V.8 scads ubhau yajyam patni ca. Correspondingly Bhār$3 YIII.9.9 reads ubhau pairi ca yajyám. ÅpSs VI11.6.24 reads simply ubhau yājzām. The word kala to mean sthāna is found to have been used in Baudh$S 11.13, IV.1, V1.10,22, IX.14, X.23, XXIII.11. BhārSS also sometimes uses that word in the same sease; c.g. paridhinuri kals 1.4.19; rašanāyah kåle VII.8.5; upararana kale X. 13.9. Corresponding to thic last passage, ApSS X.20.13 reads uparavadede. Certain aspects of style arc peculiar to Daudh$S. CALAND' has recorded a number of words which use peculiar to the Baudb$s. Most of these words ase absent in ihe Dhāršs.. CALAND fias also recorded the grammatical forms which are peculiar to tbe Baudhss. It is ncedless to go into these details, since some of the linguistic peculiarities of the Baudh$$ which are found in the BharSS may also bc found in the Apss. Herc an attempt has been made to record only guch peculiarities of form and style of the Baudløs as arc found in the BharŚs but not in tlie Apss. Attention may, however, be drawn to the use of a peculiar word, viz. alyanlapradeša, mcaning a gencral rule. This once PP. 41 11. Ibid. 3. The position of this word ia tbc Sūtra-texts of Bharadvāja and pastaba will be dealt wib ia sbc sequel. Ixxyiii ·INTRODUCTION I 13 33 > 79 51 3) + I $13. The Srauta Sūtras of Bharadyāja and Āpastamba Of all the Srauta Satras belonging to the Taittiriya recension, the BharsS shots the greatest affinity with the Apss. Not only are the rituali. stic details in the two Sotras similar,but the construction of the two Sūtras also is similar. Many of the sūtras in these two texts have identical wording, and there are minor differences in the remaining portions. A comparative table of the contents of the two Satras, with special reference to the extent of the Bhär$s, is given below:- Prašna Bhärss Apss Dassapūrņamāsau Adhvaryava The same II III 1-13 14-19 Brahmatya IV Yājamāna V Agnyādheya, Punarādheya YI 1-6 Agnyupast hāna 1-15 Agnihotra 7-14 Agnihotra 16-23 Agnyupasthāna 15-18 Agrayana 29-31 Agrayana VII Nitūdhapaśubandha The same VIII Cāturmāsyas IX Prāyaścittas relating to the Prāya cittas relating Işți and Agnihotra to the Işti, Agnihotra and the Pasuyāga х Jyotiştoma Adhyaryaya Agniştoma XI Pravargya Adlivaryava Agniştoma XII Jyotiştoma Adhyaryava XIII XIV 1-4 Ukthya, şodasin, Atirātra, Aptoryāma 5–7 Aikādasina Pasus 8-12 Brahmatva 13-15 Caturhotarah 16-34 Somaprāyaścittas XV 1-5 Jyotiştoma Brahmatva Pravargya It will be seen that, except for a few details, the order of topics in both the Sutras is similar. In Prašna VI, the positions of Agnyupasthāna and Agnihotra in the two Sūtra-texts bave interchanged. Unlike the Apss, the Bhârss does not give any Pasuprāyaścittas in Praśna IX. As a matter of fact, the Prāyaścittas in connection with the Paſuyāga and the Soma-sacrifice 1xxix 12 22 91 ·JUTRAJ OP BHARADYAJA are altogether absent in the extant Bhir S. So far as the Soma-sacrifice is concerned, side by side with the Agnistoma, the Bliasss lays down the modifications to be made in the other Som1-sacrifices such as Ukthya, Sodasin, Atirātra and Aptoryāma. This is quite in conformity with the names by which the two Sūtrakāras have relerred to this sacrifice For, while the BhārSS (X-XIV) calls the sacrifice jyotiştoma, the ApSS (X-XII]) calls it agnistona. The jyotişioma involves the chanting of the Sāmans characterized by the specific numbers of stomas, namely, tricyt, parcadala, sapladala and ekavima. These stomas have been called jyotis (TS VI. I.1-3).' The Samans to be chanted at thic morning pressing are based on the trieſt and the panicch. dasa stomas; those to be chanted at the midday-pressing are based on the paricadała and the saptadaša stomas; and those to be chanted at the third pressing are based on the saptadala and the ekaritſa stomas. The Soma. sacrifices are divided into two main groups: (1) the norm, and (2) hc modification. The jyotisoma forms the norm of all other Soma-sacrifices the Ekāhas, the Ahinas and the Sattras. The Sruti iajunction, jyotisfomeno yajeta svargakāmaḥ, also points to the same conclusion. The term jyotiga roma has its origin in the Yajurveda. The jyotiştoma consists of five Somasacrifices, namely, the Agnistoma, the Ukthya, the Sodaſin, the Atirätra and the Aptoryāma. Among these the Agnistoma forms the norm of the remaining Tour; these latter have, therefore, to be regarded, in a sense, as modification sacrifices. But at the same time these four sacrificcs also provide the norm for the other Soma-sacrifices. While the Agnistoma provides the norm for the Jyotis and other sacrifices, the Ukthya does so for the Gauḥ and other Ukthya sacrifices, the Sodasin for the Vajapeya and other sacrifices of the Soợasin tyre, the Atirātra for the Visvajit and other Atirātra sacrifices, and the Aptoryäma for the other Aptoryäma sacrifices. Therefore, these four sacrifices have also to be regarded as norm-sacrifices. Each of the above-mentioned five sacrifices, which together constitute the jyotisfoma, is called a Jyotistoma because it involves the chanting of the Samans characterized by the specific stomas, called jyotis, namely, the trippt the pafcadasa, the saptadaśa and the ekavitiša, An Agnistona is indeed a Jyotiştoma. But a jyotistoma may not always be an agniſtoma. Jyotistoma is a wider term. The author of the BharSS has, therefute, aptly given the title jyotisfoma to Praśnas X-XV, because in those Praśnas be describes a]] the five norm şoma-sacrifices. Apastamba bas, on the other band, described only the Agoistoma in Praśnas X-XIII, and has dealt with the distinguishing characteristics of tlie other four norm-sacrifices subscquently in Praśna XIV. Rudradatta, the commentator of Apss, has rightly pointed out the propriety of the designation of the sacrifice as found in the Bhāršs." 1. Also cf. TBr 1.5.11 : efáni vāda túni jyotimși ya elasya' stoman. 2. तथा भारद्वाजनाध्यत्र ज्योतिष्टोमं प्रकृरय पञ्चैताः प्रकृतिसंस्था उसका नदी यज्ञपुग्छनभिक्षयान्तत उपसंहृतं संतिष्ठवे ज्योतिष्यम इति । IX ·INTRODUCTION Like all other Srauta Sūtras belonging to the Yajurveda, the ApS describes the Pravargya in a separate Praśna, after the description of the Agnistoma proper, while the Bhārós describes it in a separate Prašna, but includes that Praśna within the Jyotiştoma after the - Atitbyeşti. There are, however, reasons to doubt the authenticity of the present position of the Pravargya Prašna in the BhārŚs. The Pravargya is essentially an independent rite having its orin Mantra and Brābmaņa portions in the Taittiriya Aranyaka. Hence it bas been independently treated in all the Srauta Sūtras. There is no special reason why the Bhards alone should have mixed it up with the Jyotisțoma. In both the BhārśS and the Apss the tenth Praśna ends with the Atithyesti. The insertion of the Pravargya Praena after the tenth Praśna in the BlārSs is not in conformity with the order of the ritual.The normal order of the rituais after the Atithyești is: the tānunaptra, the upyayana of the Soma-stalks, the nihnava rite, the chanting of the Subrahmanya, the adoption of the arântaradikșa by the sacrificer, and then die Pravargya-rite. As against this, the order of rituals as indicated in the BharSs would be as follows: the Atithyeşți is to be followed by the entire Pravasgya rite which includes the preparing of the Pravaigya-utensils, the preparing and offering of the Gharma, the disposal of the Pravargyautensils on the uttaratedi, and the arāntaradiksā i.e. the vows to be observed while studying the Pravargya-mantras. Then at the beginning of the ttelfth Praśna there is mentioned the tånúnapira which is to be followed by the subsequent rites. All ibis is inconsistent with the normal onder of the rituals. As a matter of fact, Bbāršs X11.2 9 simply refers to the performance of the Pravargya-rite at the proper time when it says, pravargyena praca. yo'pasadas tantrum prakramayari. Then again Elāršs X11 6.1 refers to the disposal of the Pravargja-utensils at the proper tine, saying prarargjan udväsyä'guer älyta 'guim praniya etc. These facts would seem to su{gest that in the original Bhāršs the Pravargya Praśna had teen given separately outside the portion dealing with the Jyotiştoma proper, and that it was transferred to its present position for practical reasons. Some external evidence can also be adduced in support of the assumption of the secondary position of the Pravargya Prabna. Mention has been made above of the two different modes numbering found in the manuscripts of the BharSs. The MSS Az', divide the Sūtra-text in a way different from the one in which the other MISS do so and which is adopted in the present edition. While, according to the latter, the entire Satra- S.... kandıkās,is divided into fourteen Praśnas, to caly nine Praśnas, some of which of sections. The entire portion dealing with the Jyotiştoma, which is cosesed by Praśnas X-XIV in the present edition, has been given under Prasna IX of MSS Ax's This latter has been subdivided into sections : Praśna X of the present edition corresponds 1. '. xxi 7 tai ·SOTRAS OP DHARADYXJÅ with Section 1 (prathamal) of Praśna IX of MSS Ags; Prašna XI dealing with the Pravargya has not been given any number, but is simply called pravargyaprašnals; Prašna XII corresponds with Section II (dritiyak); Prašna XIII corresponds with Section III (trtiyali); and Prāśna XIV corresponds with the remaining portion of Praśna IX.It is important to note that the Pravargya Prašna bas not been allotted any Section-number, Had the Pravargya Prašna been regarded as a regular Section, it would have been designated as Section II, and in that case the two subsequent Sections would have been designated as Section III and Section lV respectively. The present position clearly shows that Sections 1, II and III indicate the original order of the Sūtra-portion, and that the Prayargya Praśna, which originally lay outside the Jyotiştoma Sūtra proper, was inserted into it. It will be interesting to compare the position of Pravargya in the BharSS with that in the Vaikhānasa Srauta Sūtra'shich is the youngest of all the Srauta Sutras belonging to the Taittirīya recension, The author of the Vaikh$S has described the Agnişoma in Praśnas XII to XVI. He deala with the selection of the priests, the Dikșaniya Isti, sacrificer's consecration, the Prāyaṇīyā Ixti, the purchase of Soma, the Atithya Isti, tānūnapira, apyāyana, nihnava, and the giving of urata-silk to the sacrificer and his wife, and concludes the XIIth Praśna by saying atha pravargyena carati carati. In Praśna XILI he describes the preparation of the Pravargya-utensils and the Pravargya-offering, and concludes the Praśna with the description of the disposal of the Pravargya-utensils on the uttaravedi. He then begins Prašna XIV with the Upasad. Thus thc Sūtra-writer has clearly prescribed the Pravargya within the Agnişțoma itself in the proper sequence, but he prefers to lay down the procedure of the preparation of the Pravasgya-utensils and also their disposal which are to take place at different times side by side with the Pravargya-offering, evidently under the influence of the senior Sutra-writers who have devoted a special chapter for all these rites outside the portion dealing witb the Agnistoma.? So far as the composition of the sutras is concerned, Bhärss first mentions the injunction and then gives the mantra,while the Após first gives the mantra and then the injunction. In this connection, the Baudh$S and the ApSS adopt the same practice. Both the BhārSS and the Após frequently quote various authorities-some belonging to their own recension and others to other recensions-either in support of their injunctions or as representing different views. Apastamba bas actually quoted more authorities than Bharadvāja." 1. CALAND's edition, Calcutta, 1941. 2. ibid. Preface p. xxvii. 3. A complete list of the authorities quoted in the Bhares will be found in the Index A and that in the ApSS bas bten appended 10 Garbe's edition. Ixxxfi ·JŇTRODUCTION in both the Sūtras certain views have been gecorded under the designations eke or ekam and aparam without the name of the particular authority being specified. The brahmana passages quoted in the Sutras are indicated with the word vijiāyate. Sometimes Āpastamba indicates a brahmana passage with the words ity uktam or with similar other words. Āpastamba has quoted from the brāhmaṇas more frequently than Bharad vāja.' An important evidence to prove the close affinity between the Srauta Sūtra's of Bharadyāja and Apastamba, amongst all the Srauta Satras belonging to the Taittiriya recen sioa, is that both these Srauta Sutras have often referred to the views of Asmarathya and Alekhana." In connection with the authorities quoted in the two Sūtras it is signi. ficant that, while the ApsS mentions cajasanejakom or vajasaneyinah fiftya six times, the DharSS does not meation it even once, In point of style too, there is similarity between the tiro Sutras. A reference has already been made to the peculiar use of the term asyanla. pradeda. This term has been used nineteen times in the Bhārs and four times in the ApSs. If, while giving the injunctions in connection with any parti. cular topic, there is an occssion to lay down any general rule, the Sūra. kāra says : satrai'ço’ryantapradeša}, "In this connection this is the general rule". Another idiom common to both the Sūtras is etávar vana. When ritoie mannroll.. mim. 11.--.-.--: At over two hundred place, the Ap$S mentions the views of eke. It is scen that at twenty-two of these places, these views are identical with the views set forth by the BharSs in the relevant contexts. A list of such cases is given below: The view mentioned the view set forth as of eke in ApSs agrees with in Bhärss III. 1.4 III.3.9,17.3 VI. 3.3 VI.9.11,12 VII. 2.12 VII.2.6 VII. 15,2 VII.12.+ VII, 27.3 V11,22.1 1. e.g. ApSS IX.4.2, 14.4, 3o dardapūrpamāsayaji' ty ukian. Bhärss IX.6.5 prescribes the injunction without mentioning the Brühmara authority. 2. For a detailed review of the references to these teachers see $ 12, 3. The word pradeda is used in many wolis : Sce Sayapa's Commentary on Arttya Br. 1.1: Puspasūsra VIII.231; Carakatanikita, siddle X11.42; Susrutes amhita, uslara, LXV.3.; Varākapatidufa, Pripe 2.

·SŪTRAS OF BHARADYĀJA 10 ** ... VIII. 22.4 VIII.25.4 IX. 7.7 LX.10.1 IX. 8.4 IX.11.+-6 IX. 9.2 IX.11.12 IX. 15.7 IX.17.6-9 IX. 16.10 1X.19.7 X. 2.7 X.2.14 X. 7.15 X. 5.5 X. 8,16 X. 5.15 X. 16.3 X. 7,6 XI. 2.12 XII.2.10 XI. 8.6 XII.8.9 XI. 10.7 X11.10.7 XII.3.11 XIII.3.11 XII.6,8 XIII.5.8-10 XII.17.20 XIII.17.13 XII,18.14 XI11.19,8 It is probable that here Apastamba has quoted the views of Bharadvāja himself in an indirect manner. The words and forms which are peculiar to the BbārŚS as against the ApSS have been recorded previously,' $ 14. Bbāradyāja Srauta Sutra and Satyāşādba Sūtra The Satyāsādha Sūtra is closely related to the Apastamba Srauta Sutra so much so that many sūtras in the former are verbally identical with those in the latter. Since the Srauta Sūtras of Bbarad vāja and Āpastamba bear a very close relationship to each other, it is quite natural that the Satyāşādha Sūtra also should bear some affinity to the Srauta Sūtra of Bharadvāja. Indeed it is found that sometimes the injunctions in the Satyāşādha Sutra agree with those in the Bhārss more closely than with those in the ApSs. The close relationship between the schools of Bharadvāja and Satyāşādha becomes further clear from the fact that the latter has adopted the Paitſmedhika Sūtra 1. p. lxv. For a list of words in the BbātsS and the Ap$5, reference may be made to the ludex C to the present edition apd to GARBŁ's edition of the Apss. 2. For instance, Sats 111.5, VI.5 : BhårŚs V.12-16; Sats 1.4-6, Bbārs 1.24-26; Sats 1.8, VI.2: Bhāršs 11.10,11, IV.11,12; Sats 11.3,8, V1.3: . Bhärss 111.3,4, VI 16; Sats 11.4,8, VI.3: BharSS IJI.4-6, 18, IV.16.19; Sats XV. 1.81-83, 4.11, XXII.2.9: BharSS IX.6.5-9; Sats X7.1.11,12, 16,17; Dhärss IX.1.11-14; Sats XV.4.7: Bhāršs IX.16.6.8; Sats XV.4,8,9: Bhāršs 18.16.1-5/ Sats XV.1.48-50:- Bharas IX,4:1, Ixxxiy ·SOTRAS OP BHARADVÁJA added to it, though these supplements cannot be said to belong to a much later date than the original Sätra.' The Apastam ba Hautrasīltra is a Parišişta. The Taittiriya Brāhmaṇa contains the hautra in connection with the Işti, Paśuyāga and Sautrimani. The Apastamba Hautra Parisista, 2 consisting of one Prašna, aims at prescribing the hautra for the Taittiriyas. The Abyalāyana Srauta Sätra has a small Parisişța forming a supplement to the Pravaras given at the end of that Satra. The Mänava Srauta Sutra' belonging to the Maitrāyani recension of the Krsna Yajurveda has a few Parisistas, some of which pertain to the field of the Gphya Satra. The Värāha Satra of the Maitrayanīyas has an extensive Parisişța. It relates to the Srauta and the Gșhya Sutra. The Katyāyana Srauta Sätra bas eighteen Parišişgas. Some of these relate to the Gſhya rites. Even the Gphya Sūtras are not without Parišişțas. The Asyalāyana Gșhya Sūtra has a Pariſista' written in prose and verse. It also contains supplements to the Ābvalāyana Gịhya Sätra. The so-called Afvalāyana Gșhyaparišista' which consists of four Adhyāyas is rather a revised enlargement of the original Grhya Sūtra, and is composed in the Prayoga stylc. The Baudhāyana Gșhya Sūtra has a desa Sätra. The Gșhya portion of the Satyaşādha Sutra appears to have had a supplementary Kandika. The last two Adhyāyas (5th and 6th) of the Sāókhāyana Gịhya Sūtra are supplementary. Even the first Adhyāya seems to have been supplemented with the twcaty. sixth Kandika, The Gobhila Gșhya Sūtra of the Sāmaveda has a supplement called the Gobhilasamgrahapariſista. Besides there is another supplementary work called Chandogya pariſista or Karmapradſpa. Thc Drāhyāyaṇa Gșhya Sūtra has a Parisista consisting of two Prapathakas. It is in manuscript form, 'The Vaikhānasa Gịhya Sätra has a Parišişta which is not printed so far. 1. In CALAND'S edition the twenty.third Praśna consists of nineteen Kandikās. But the last Kandikā is absent in most of the manuscripts. The repetition of the last words of the eighteenth Kanţikā indicating the end of the Prašas shows that the nineteenth Kandika was added later on. The views of Bodhayana and Saliki mentioned in that Kandikā are often inconsistent with the views of these two Acāryas recorded elsewhere, Bhayagyāmin, who wrote a bhāsya, called vioarana, on the Baudiss in the eighth century A.D., has not commented on the nineteenth Kandikā. This Kandikä should, therefore, have better been relegated to the foot-notes. 2. Priated, along with the Satyáşādba Sütra, as Prasaa II before the 23rd Praśna, Anandašcama, Poona. 3. Edited by J, M. VAN GELDER, Satapiţaka, Fol.17, New Delhi, 1961. 4. MS No. 680, Oriental Tostitute, Baroda. 5. Six out of these Paribistas have been published at Bombay and Varanasi, Ten Pariſistas edited by SHRIDHARSASTBI VARE of Nasik have been published recently by the Sukla Yajuricda Brāhmana Sablia, Poona. 6. Edited by K. P. AITHIAL, Brahmavidya, Vol. XXVII, parts i-iv, pp. 207-287, Aladrae 1963, 7. Anandaśrama, Poona, 8. cf. CALAND Paficavima Brahmana, latro. p ix. Calcutta 1931. cf. CALAND, Vaikhāngsa Sraufa Şütra, Preface p. xxis, Calcutta 1941, 1xxxvi 9.

·INTRODUCTION Among the Dharmasūtras the Gautama Dharmasätra has a Parisipta. The Pitsmedha Sätras of Bodhāyana and Bharadvāja have supplements. Among the other Vedāngas the Nitukta of Yaska has been supplemented with two Adhyâyas. The Așadhyâyf of Pāṇini has a supplement in the form of Kātyâyana's Vārttikas. The main object of a Parišista is to complete a work which might otherwise remain incomplete in some respect or the other. The incomplete. ness may either be original or may be newly felt on account of the changed circumstances, So far as the Srauta Sūtras are concerned, the matters dealt with in the Parisişțas cannot necessarily be regarded as late, because the possibility of a particular topic not having been discussed in sufficient details in the main work cannot be ruled out. For instance, all the injunctions in the Karmānta portion of the Baudh Śs cannot be said to be later innovations, It is said at the end of the Karmānta Sätra : tad idam proktan yad akiptan sütraiak." What was not prescribed in the main Satra has been prescribed here." This is the more true in respect of those Sütras which are compa. ratively older; because they can hardly be said to have been composed Strictly scientifically. But in many cases the Parisistas aim at making additions to the existing works. The additions can be of two kinds : (1) those dilating upon the subject matter in the main work, and (ii) those introducing altogether new matter. Thus, the following Parifistas of the Katyāyana Srauta Sotra, viz. Yüpalaksana, Chagalaksana, Kūrmalaksana and Isakāpūrana add to our knowledge of the respective topics which we derive from the original Srauta Sūtra. To the second category belong the Hautra. Parisişțas of Apastamba and Katyāyana. The Sulba Sätras and the Pravara Salras belonging to the various schools are probably outside the main Srauta Sūtra. The expiatory rites in the Baudh SS and the Vaitāna Sūtra secm to have been new additions. The Sūtras dealing with Hautra, Pravara Sulba and Prāya citta, even though appearing in the form of an Appendix, need not be regarded as later innovations. Because their subject matter is as old as the Srauta Sūtras them. selves. May be it was put into the Satra-losm later. "...marina shout the Vedic ta Satra, vākas of rtions of The Parisistas contain certain matters which are introduced anew in Course of time under different circumstances. Even though the sites prescribed in the Srauta Sutras are generally based on the Sasbitā and the brāhmana of the relevant recension, some rites, big or small, may have been newly introduced and established in course of time. Such sites are found even in the Srauta Sūtras. The BaudbŚs, for instance, meations some rites for which there are no mantras and brahmana injunctions in the Taittirija recension. The Sūtrakāras were kcen on incorporating into the Sūtras such lxxxvii ·SOTRAS OF BHARADVAJA rites as had been newly established among the followers of a particular recension after the compilation of the Samhita and the brahmana, even though there was no direct scriptural authority for thosc rites. Similar is the case with the Parisiştas. The Afülyadhyāya Parićişta of the Kätydyana Srauta Sutra prescribes substitutes for the daksipās which it had become impossible to offer. The Samnyäsavidhi has been described in the Unichasästra Parišişta because it was not found in the Paraskara Gșhya Sutra. It would thus appear that the authors of the Sätras and Parisistas had, while acknowledging tlicir dependence on the Śruti, formally recognised certain modifications which had taken place in the rituals in cours of time, and had even introduced net rituals. It may be possible to explain the peculiar characteristics of the different Parišiştas in the light of the different chronological periods to which they belong. The nature of the Bhāraduāja Pariseșa Sutra :- The purpose of the Bhāradvāja Pariteşa Sūtra is mainly tirofold: it supplements the injunctions in the Bhar Śs, and it also gives the Puribhäşā. The total number of sutras in the Bhär Pariseşa Satra is 222, out of which 102 pcrtain to Paribhāṣā, and 9 to Anugrahas, while 111 are of the nature of a supplement to the main Satra. These supplementary sūtras often presuppose the main sülra: e.g. ata ürdhuan yājamānan yathāsaināmnātam (72); tyākhyātā darsapürnaman sayor ijjå kålāš ca (79). The Bhār$S contains very little of what may be called Paribhāşã. The Pariścşa Sutra, on the other hand, contains a number of Paribhāṣā-sütras which, to a large extent, agrce with the Paribhāşā Sūtras in the ApSS and the Baudhss. So far as the supplementary sutras are concerned, the Pariſeșa-sūtra presupposes the Baudhss, while in the case of thc Paribhāşā-satras it agrees mostly with Apastamba and partly. With Bodhāyana. The Pariścsa-sūtra directly refers to the Baudhss at three places : (i) 181--atha'to 'gninàm udrātänāri khandad cayain baudhayanacad ekådkvaryavaprāyafcittara ca–RaudhśS XXVI1.10,11. (ii) 211--samastahomo baudhiyanatar-HaudhSS XXIV.31, and (iii) 216-atikräntesu homesu baudhayanarat---Baudhss XXVIII.12; XXIX.7,8. The last three sütras, 220-222, indirectly refer to DaudhSS XXVIII.13. It is interesting to note that a few Paribhāşā-satras (154.169) from the Pariéeșa Sūtra agree with the Paribhasa. satras in the Varāha Parisista. Ons cannot, however, say whether the Vārāha . borrowed them from the Bharadvāja or usce cersa. Some of the sūtras in the Pariseşa Satra are of an explanatory character and can hardly be said to conform to the sūtra-form, c.8. satras 163, 187 and 168. References to the views of ancient Acāryas occur frequently in the Parison Sūtra. The views of Asmarathya and Alekbapa have been mentioned at ninc places, Badarāyana' and Audulomit have been mentioned once 1. Bidari has been mentioned in the Katyayana Srauta Sūtra. 2. WEDER, History of Indian Literature p. 242 has stated that Audulorai belongs cxclusively to the Brahmasútra. Augulomi is also mentioned in Mab3bbiyya on Panini IV.1.85,73. Istavili ·INTRODUCTION each. , Views have also been mentioned under the designation ekam, eke and aparam. Brahmana-like passages have been quoted at fifteen places. Many of these cannot, however, be traced to their original sources. Some indication is available that the Paridesa Sutra was originally divided into Kaņņikās which must have formed one or more Praenas--these Pragnas ultimately forming part of the corpus of the Bharadvāja Sūtra. All the manuscripts (except C which contains only the concluding postion) show the figure 22 at the end of the 51st sūtra, and the figure 24 at the end of the 81st sætra. These figures presumably denote the numbers of the Kaņņikās, No other figure is found in the body of the text. Therefore in the present cdition the sotras are oumbered consecutively without any regard to the Kandikās. The Pariſeşa Sítra does not seem to follow any specific order of the rituals; it is a miscellaneous collection of sūtras. In this respect, it cannot be compared with the Srauta Sutra, Sūtras dealing with any particular ritual are scattered over different places. Even though the details of the rituals given in this Sūtra generally, correspond with those in the Baudbāgana, the Apastamba and the other Srauta Satras, there is something in this Sütta which can be regarded as new. Thus the ritual of Atipavitreşți is found only in this Satra. It is stated that one who is desirous of brahmavarcasa should perform this Işți in the spring,one who is desirous of long life in the autumn, and one who is desirous of sons under the Sravana constellation. If the Anitāgni is absent on a journey for a period longer than a year, he should perform this Işti. The procedure is almost similar to that for the Pavitresti with a few modifications. The Caturmāsyas are generally to be completed within a year. In the Käthaka Srauta Sutra and elsewbere the consecutive performance of tbe Cāturmāsyas within a period of five days is prescribed. The Pariſeşa Sūtra prescribes the performance to be finished within a period of Eſteen days: the Vaišvadeva. parvan should be performed on the first two days, the Varuņapraghāsaparvan on the sixth day, the Sakamedhaparvan on the tenth and the eleventh days, the Sunāsiriyaparvan on the fourteenth day, and the Animal.sacrifice on the filteenth day. The intervening days are to be left out, There is also another variety of the Cāturmāsyas which is to be finished within a period of twelve days: the Vaišvadesapaivan on the first two days, the Varuņapra. ghāsaparvan on the fifth, the Sākamedhaparvan on the eighth and ninth, the Sunāsīrīyaparvan on the twelfth, and the Animal-sacrifice on the thirteentă. Istrir ·SOTRAS OF PRARADVIJA The following is the list of the rituals which are not found in the extant BharSs, but in respect of which the Pariseşa Satra has given injunctions which are clearly of an additional character :- Ritual Reference Total No. of sutras Cāturmāgyas Hautra 5-7 3 Pāśuka Prāyaécitta 17 Kamyah Pacayah 22, 116 2 Pasuyāga yājamāna 31-34 Nakşatresti 45-0 6 Agnicayana with Prayascittas 54,97-100,109-110,119-123, 12 Hautra Paribhāşa 87-92, 94-96 9 Vājapeya 73 Sägnika Ekāba 74-76 3 Dyada saha 77 Kāmya Iştayah 104, 117, 118, 169 4 Afvamedha 83, 129 2 Rājasūya 2 Sattra 126, 135,136, 3 Ekāha 140 Pašvaikādasini 142 Yupaitādasini 143 1 Atipavitresti 202-209 1 ܚܕ 130, 131, 1 64 Thus nearly one third of the total number of sūtras deal with the rituals which are absent in the BharSs. From this it may be safely concluded that the portions in the original Bbärss giving injunctions about these rituals, which must have once existed, were lost in course of time. It has been already pointed out that citations from the portions of the Bhärss dealing with Dakşāyaṇa, Kamyāh Paśavah, Paſuprāyaścittas, Pabvaikādasinſ and thic Ašvamedha have been traced in the commentaries on the Srauta Sutras and other texts. Most of these are in addition to the rituals discovered in the Pariseşa Sutra. These facts lead to the conclusion that thc BharS$ was a complete Scauta Satra like the other Srauta Sutras belonging to the Taiteiriya recension, and that much of its portion had been lost in course of time owing to one reason or another. That the Bhäradvāja Pariſeşa Sūtra enjoyed an equal authority with the Bhärss, is clear from the fact that the commentators of the Srauta Siiras belonging to the T'aitritiya recension have quoted, under the namc of Bbaradvāja, sūtras from the Pariseșa Sätra side by side with those from the Sraụt C ·INTRODUCTION Sotra. This shows that the entire Parileşa Sotra, as it is available at present, was recognised as belonging to Bharadvāja at the time of the commentators. Sotras from the Pariſeşa Satra have been cited by the following commentators: Mahadeva and Yajõeśvara Dikṣita on the Baudhss, Rudradatta and Rāmägnicit on the Apss, and Mabideva, Gopinātlia, Väſcheśvara and Mātçdatta on the Satyāsādba-Hiranyakesi Sūtra. Upendra in his pitzmedkaprayoga dipika (Bharata Itihasa Samsodhaka Mandala, Poona, MS No. 22,868) says that Phšradväjä сompiled the entire Kalpasūtra, and that with a view to supporting the views and rules which were not directly stated, prescribing what was not laid down, and regulating what is doubtful, he compiled the Parišepa Sutra From the miscellaneous character of the Pariseșa Sūtra and the absence of any agreement between the Bhāršs and the Parifesa Sūtra in the matter of the order of topics dealt with, it appears that the Pariéeșa Sūtra is not the work of a single author, but that it was compiled by different authors in dif, ferent stages. In this connection it may be noted that the manuscript C, even though it begins with sūtra 182, opens with eitheru 981. It is bardly possible to define these different stages, but the earliest stage may be said to be posterior to the last portion of the Srauta Sutras of Bodhāyana and Apastamba, and the last stage to have been completed at least before the date of the commentators of the Srauta Sūtras of the Taittiriya recension. . $16. Relative Chronology of the Bhăradāvja Srauta Satra Bodhāyana and Bharadvaja :-A comparison of the styles of the Srauta Sutras of Bodhāyana and Bharadvāja kas already been made. It has also been pointed out that the BaudhśS is the oldest of all the Srauta Sutras belonging to the Taittitiya recension. Some additional evidence showing that Bharadvaja was later than Bodbāyana may be set forth here. The Gopitfyajña which forms part of the Agoyidheya shows the arcbaic character of the Baudhss. It is not found in the BhārśS or any other Srauta Sútra. According to Bandhs is to be performed by the sacrificer Dharadvaja, bayc assigned the pre......... the Adhvaryu. This tendency of deputisation may be regarded as a sign of a later date. In connection with the sámnáyya-offering at the New-moon sacrifice, cows are required to be milked in an adequate number. Bodhāyana says that one should cause as many cows to be milked as would yield a pitcherful of milk. Bhär$S 1.11.8,13; ApSS 1.11.2, 12.5, specify the number of cows as three and say that of the New-moon day the entire quantity of milk is reseryed for the sazināyya; therefore, even the children do not get Inilk. This varying position of milk-supply might be explained either on geographical or on chronological grounds. sci ·SOTRAS OP BHARADTÁJA نيا ܝܙ The following is the list of the rituals sphich are not found la the ex. tant Bhärss, but in respect of which the Pariseșa Sätra has given in junctions which are clcarly of an additional character :- Ritual Reference Total No. of süfras Catur māsyas Hautra 5-7 Pāśuka Prāgascitta 17 Kamyāḥ Pašavaḥ 22, 116 2 Pasuyaga yājamāna 31-34 4 Nakşatresti 45-0 6 Agnicayana with Prāyaścittas 54,97-100,109-110,119-123, 12 Hautra Paribhāşă 87-92, 94.96 9 Vājapoya 73 Sāgnika Elāba 74-76 3 Dvādasaha 77 Kamyā Işțayah 104, 117, 118, 169 4 Ašvamedha 83, 129 2 Rajasīya 130,131, 2 Sattra 126, 135,136, 3 Ekāba 140 1 Pašvaikādasini 142 1 Yupaikadasini 143 1 Atipavitreşti 202-209 8 64 Thus nearly one third of the total number of saltas deal with the rituals which are absent in the BhārSS. From this it may be safely concluded that the portions in the original Bhärss giving injunctions about these rituals,which must have once existed, were lost in course of time. It has been already pointed out that citations from the portions of the BharSs dealing with Dākşãyana, Kāmyāḥ Pašavaḥ, Pabuprāyaścittas, Pašvaikādasini and the Afvamedha have been traced in the commentaries on the Srauta Sutras and other texts. Most of these are in addition to the rituals discovered in the Pariseşa Sutra. These facts lead to the conclusion that the Bbārss was a complete Srauta Sūtra like the other Srauta Stras belonging to the Taittiriya recension, and that much of its portion had been lost in course of time owing to one reason or another, That the Bhāradvaja Parišeșa Sūtra enjoyed an equal authority with the BharSS, is clear from the fact that the commentators of the Srauta Sūtras belonging to the Taittiriya recension have quoted, under the name of Bbaradvāja, sūtras from the Pariseșa Sūtra side by side with those from the Sraut C ·INTRODUCTION Satra. This shows that the entire Pariſeşa Sitra, as it is available at present, was recognised as belonging to Bharadyàja at the time of the commentators. Sutras from the Pariseșa Sûtra bave beca cited by the following commenta. 2018 : Mahādeva and Yajficśvara Dikṣita on the Baudhús, Rudradatta and Rāmigoicit on the Apss, and Mabādeva, Gopinātba, Váñcheśvara and Mātrdatta on the Satyāsadha-Hirangakesi Sutra. Upendra in his pitsmedhaprayogadipska (Bharata Itihasa Sambodhaka Mandala, Poona, MS No, 22,868) says that Dhāradvāja compiled the entire Kal pasūtra, and that with a view to supporting the views and rules which were not directly stated, prescribing what was not laid down, and regulating what is doubtful, he compiled the Pariéeşa Sūtra, From the miscellaneous character of the Parisesa Sitra and the absence of any agreement between the Blars and the Parićesa Sūtra in the matter of the order of topics dealt with, it appears that the Pariſeşa Sūtra is not the work of a single author, but that it was compiled by different authors in diſ. ferent stages. In this connection it may be noted that the manuscript C, even clough it begins with sutra 182, opens with rindata ah.. It is hardly possible to define these different stages, but the carliest stage may be said to be posterior to the last portion of the Srauta Satras of Bodhāyana and Apastamba, and the last stage to have been completed at least before the date of the commentators of the Srauta Sutras of tbe Taittiriya recension. 16. Relative Chronology of the Bhāradāvja Srauta Sutra Bodhāyana and Bharadvája :-A comparison of the styles of the Srauta Sutras of Bodhāyana and Bharadvāja has already been made. It has also been pointed out that the BaudbSS is the oldest of all the Srauta Sötras belonging ta the Taittiriya recension. Some additional evidence showing that Bharadvaja was later than Bodhāyana may be set forth here. The Gapitryajña which forms part of the Agnyādheya shows the archaic character of the BaudhSs. It is not found in the Bhärss or any other Srauta Sūtra. According to Baudhss, the entire ritual of the Piņdapitrya jña is to be performed by the sacrificer himself. Other Sutra-writers, including Bharadvája, have assigned the preliminary duties in this connection to the Adhvaryu. This tendency of deputisation may be regarded as a sign of a later date. In connection with the süvināyya-offering at the New-moon sacrifice, cows are required to be milked in an adequate number. Bodbāyana says that one should cause as many cow's to be milked as would yield a pitcherful of milk. BharSS 1.11.8,13; ApSS 1.11.2, 12.5, specify the number of cows as three and say that on the New-moon day the entire quantity of milk is reserved for the sātindyya; therefore, even the children do not get milk. This varying position of milk-supply might be explained either on Beographical or on cbronological grounds. sci ·SOTRAS OF BĦARADVÁJA Even if a Bodhiyana generally quotes a verse or a formula in full. particular mantra is required to be repeated in a modified form, Bodhāyana repeats it cntirely with the necessary modification. A typical example is provided by the verses to be recited while making the offerings called atimukti after the Ahavaniya fire has been formally carried forth to the uttaravedi in the Animal-sacrifice. In Baudhss, four verses have beea giren in their entirety as agnir zajiar nagatu prajānan..., vāyur yajiani nayali.... stiryo yajsiain nayaku..., and yajio jajilain nayatı.... Bhāršs, on the other hand, has given the entire first verse, but has combined the subsequent three verses together, and has thus quoted vāyur adityo yajio yajñazit nayatu.... Apastamba has still further shortened the reproduction and bas given the group of ſour verses as agnir våg'ur ādityo visaur gajñari nagatu.. The tendency towards abridgement as evidenced in the sutra.composition, of which the present case is a typical'instance, may be regarded as a criterion to determine the relative chronology of the Satras. It is possible to compare the style of the Karmanta portion of the Baudhss with that of the Bhärss. Mention bas already been made of the ferm atyantapradeša, which has been used only once in the Karmanta portion of the BaudhSS but several times in the Bharss. Interrogative pronouns have been frequently used in the Karmänta Satra. The Bhāršs las used such pronouns only at two places : IX.6.3-anisuprabhyudite katama, bhyo nirvapet; XIV.6.2-kuta etebliyo dadyat etasmid eca drūdašāc charad ity ekan anyata ily aparan. The Apss, on the other hand, has not used them at all. The use of interrogative pronouns accords well with the style of a pravacana. It may, therefore, be concluded that the BhārSS was composed later than the Karmānta portion of the BaudhśS. · Bharadvaja and Apastamba -The relative chronology of Bodhāyana and Bharadvaja clearly points to the priority of Bharadvāja to Apastamba. Mahadeva in his commentary vaijayanti on the Satyāşādha Sutra mcations Bharadväja before Apastamba. Indeed the fact of Bhamdvāja being a prede- Pessor of Apastamba has been generally acknowledged. That fact has been further corroborated by certain points which have emerged from the comparison of the two Sutras made previously. There are, besides, certain indications which show that the BharSs is not composed in so perfect a sūtra-style as the ApSS. The construction of that sūtra is rather loose. The first of such indications is the Paribliāşa. records the Paribliāsā in a systematic manner (XXIV.1-4), the Bhares While the Após docs not have any separate section for that purpose. contains a few stray sūtras or groups of sūtras (e.g. 1.1, VI.15,16; 1X.1) which may be regarded as being of the nature of Paribhāṣā, Bharadvāja anticipates a thing which is actually mentioned in the scqucl. BUALER, Sacred Laws of the Aryas, SBE, Vol. II, Intro. pp. xvi ff.; KETU 1 Max Muller, History of Ancient Sanskrit Literature, p. 371: Veda of the Black Yajus Translated, latro. p. xlv. xcii The Bhär SS Sometimes ·1) EUTRAS OB BHARADVAJA tion-sites, the ApSS shows many additions over the Bhärss. The chapters on the expiation-rites in the Btārs generally correspond with those in the Apss, and there is also considerablc vcrbal similarity between them. А comparison of the two Sütras, however, shows that there is nothing in the BbārśS which corresponds with ApSS IX.11.17-12.12. The expiation-sites dealt with in this part of the ApSS relate to the Agnihotra and thc Newmoon and the Full-moon sacrifices. There are in that part also certain incidcntal rites.Praśna IX of the Bhār SS consists of nineteen Kandikās which correspond with Kandikās 1-16 of Praśna IX of the ApSS. The IXth Praśna of the ApSS further contains Kandikās 17-20 which describe the expiation. rites in connection with the Animal-sacrifice. These rites are absent in the Bhāršs. It has been generally assumed that additions were made to the various Srauta manuals by the later Yājñikas. GARBE' has discussed the additions made to the Āpss. The possibility of additions having been made cannot totally be denied, but when GARBE says that "later corrections of this kind admitting something wholly different or even the very contrary, are mostly added by means of vā" and further that we shall most probably have to judge those or at least a certain number of those which are added with the explanatory words ity aparan and ity eke (or athai keșām and eke samāmananti), the matter requires a littlc more consideration. GARDE has referred to a specific instance. "Nobody will think it possible," says he, that the author of the original Sūtra would have written a sentence like Āpss X1,20.14, na yajamäno'gnisumiyasya'šnāti aśniyād va." In this connection it has to be noted that such optional injunctions usually have their origin in the brahmanas. For instance the injunction referred to by Garex is clearly based on TS V1.1.11.6, yad agnisomiyam pašum alabhata ātnianiskrayana evā. 'sya sal jasmāt tasya n㺠syam puruşaniskrayana iva hy atho khalv åhur agni. soma bhyāri tā indro vſtram ahann iki yad agnisomlyam pasum alabhate vārtraghna evä' sya sah tasmad v āśyam. "In that he offers an animal to Agni-Soma, there occurs the buying off of himself. Therefore, 'he should not partake of it (-idā pertaining to the Agnisomiya offering.). Because it is as it were the buying off of one. It is again said, through Agni-Soma Indra killed Vſtra. In Ibat he offers an animal to Agni Soma, there occurs the killing of evil matters for him. He should, thercfore, partake of it." As a matter of fact, Rudradatta has mentioned this brahmana passage in his commentary on that sätra. One cannot say that the words tasmad o alyam are a later addition to the main brāhmana passage. As regards the different views denoted by the words ity aparam and the like, it bas to be noted that they represent the different practices which must have been current within the same-school or in other schools. The rituals, which were so elaborate and complicated, were quite liable to be different in different times and at different places. It has been already pointed out that the views recorded in the ApSS with the words ity 1. ApSS Vol. 111, Preface p. xiv, xcly ·İNTRODUCTION eke agree in many places with the views of the Btārs. It may also to remembered that Apastamba has many times recorded the divergent richs by direcily referring to the sources, e.g. the Vājasaneyaki. Ipastamba's is oot the only Sūtra which records the divergent views with the words ity che etc, One comes across the views indicated by the words ity can, ity aparam etc. also in the Srauta Sūtras of Bharadvāja and other teachers. All such views can by no means be regarded as interpolations. The foregoing discussion will confim the conclusion that Bharadvāja was preceded by Bodhāgana and succeeded by A pastamba. It bas been gencrally accepted that Bodbāyana, Bharadvāja and Ipastamba ucre the authors of at least the major portions of the Srauta and the Gșhya Satras of their respective schools. And the chronological succession of these three Satra. 19 believed to bave Hourished about 800 B.C., and 1pastamba about 5801,c., Bharadvāja may be said to bave lived about 150-060 B.C.

·SOTRAS OF BIHARADVĀJÁ verse, it will not be wrong to infer that the composer of that verse was a resident of the region along the banks of yamuna. The mention of the two teachers, Āśmarathya and Alekhapa, in the Asyalāyana, Bharadvaja and Apastamba sheds some light on the original boje of the authors of these three Sūtras. Ašvalāyana is taken to be an inhabitant of Aryāvasta. The geographical references in the Asyalāyana Srauta Sūtra such as the Sarasvati,Plakşaprasravana,and Kārapacava' support this assumption. Since Āśvalāyana has mentioned Asmarathya and Alekbana, these latter teachers roust lave belonged to that region. It therefore follows that the Sūtras of Bharadvaja and Apastamba, in which these two teachers are frequently spentioned, must have been composed in the same region,tbat is, in or round about Kuru-Pañcāla. The original home of Apastamba was so far believed to have been in the Andhra country,but fresh evidence has been recently produced to show that it was in Kuru-Pañicala or in its ncighbourhood. It, therefore, follows that Bharadvāja's original home was not in South India, but in North India in the region along the banks of Jamund, somewhere near the home of Apastazuba. The affinity between the Srauta Satras of Mänava and Āpastamba has already been referred to. The school of the Mānavas belonged to the Maitrāyaṇi recension which was specially studied in Panjab. That school could not have, therefore, fourished in South India. Accordingly, Apastam ba cannot be said to have belonged to South India. While comparing the styles of the Srauta Sätras of Bharadvāja and Apastat ba, it was shown that, though the Alaitrāyaṇi Sambita has influenced both these Srauta Sutras, it has influenced the Bhār$S to a larger cxtent than the ApSs. On the other hand, the Vájasaneyaka is frequently referred to in 11c ApSS while not a single reference to it is found in the Sraula Sūtra of Blaradvāja. It, therefore, appears that the home of Āpastamba was rather in the eastern region of North India which was the seat of the Vājasaneyas, while Bharadvaja's home lay towards the west where the influence of the Maitrāyaṇiyas was stronger. vegavati mentioned by the commentator is most robably the onc in the Chingalput District. The original name of the oegavati in thc Madurai District is vargar. There is another referezce perksps pointiag to another area colonis. ed by the fallowers of the Rhāradvāja school. The colophoa of the MS of Atipavitreștiprayoga (No. 136, Oriental Institute, Baroda) reads : la longadest rudranuragräne. 1. अथ सारस्वतानि । सरस्वत्याः पत्रिम उदकान्ते दीक्षेरन् ।...अथोस्थानानि । प्लाक्षं प्रसवणं माप्योरयानम् । यमुनायां कारपचवेऽवभृथमुपेयुः। AsrSS XII.6. 2. BOILER, Sacred Laws of the dryas, SBE Vol. II, Intro. p. xxxii; A GOVINDACHARYA SYAMIN, T'he Bralimin Colonisation of South India, IA Yo!, XLI, p. 230. 3. RAM GOPAL, India of Vedic Kalpastītras, pp. 94.98." 4. GARDE, ibid. pp. xix ff; J. M, Van GELDER, Afânava Sranta Sūtra, Cayang, Intro. pp. vif; also a complete cdition of the game, New Deihi 1961, Prcfacc.p.6, 5. Se p, Isyi. хсуі ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् पैतृमेधिकपरिशेषसूत्राभ्यां सहितम् ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् अथ प्रथमः प्रश्नः दर्शपूर्णमासौ' व्याख्यास्यामः॥१॥ आमावास्येन हविषा यक्ष्यमाण एकस्या द्वयोर्वा पूर्वाईविरातञ्चनं दोहयति ॥२॥ अपि वा पुरस्तादेव बहे यहे वानुगुप्तं दुग्धं दोहयित्वानुगुप्तेन दध्नातनक्ति ॥ ३॥ संततमविच्छिन्नमभिदु- हन्त्योपवसथात् ॥ ४॥ यदहः पूर्णचन्द्रमाः स्यात् ता पौर्णमासीमुपवसेत् ॥ ५ ॥ श्वः पूरितेति वा ॥ ६॥ यदहर्न दृश्येत' ताममावास्याम् ॥ ७॥ श्वो नोदेतेति' वा ॥८॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशो ये केचन' पौर्णमासीममावास्यां वा धर्मा अना- रभ्याम्नायन्त उभयत्रैव ते क्रियन्ते ॥९॥ यज्ञोपवीत्येव दैवेपु कर्मसु भवति ॥१०॥ प्राचीनावीती पित्र्येषु ॥ ११ ॥ प्राङ्न्यायान्युददन्यायानि वा प्रदक्षिणं दैवानि कर्माणि कुर्यात् ।। १२॥ विपरीत' पित्र्याणि ।। १३ ।। न विहारादपपर्यावर्तेत" ॥१४॥ न यज्ञाङ्गेनात्मानमभिपरिहरेदन्यं वा ॥ १५॥ उत्तरतउपचारो विहारः ॥ १६॥ यत्र क च जुहोतीति चोदयेदध्वर्युरेव जुबाज्येनाहवनीये जुहुयात् ॥ १७ ॥ अध्वर्युमेवानादिष्टे" कर्तरि" प्रतीयादाग्नीधं" द्वितीयम् ॥१८॥ यत्र व चोपतिष्ठते- ऽनुमन्त्रयत इति चोदयेद् यजमान एव वत्" कुर्यात् ।। १९॥ एकमन्त्राणि कर्माणि ॥२०॥ आदिनदिष्टा मन्त्रा भवन्ति ॥२१॥ ॥१॥ 1. A, begins with श्रीगणेशाय नमः। श्रीदक्षिणामूर्तिगुरखे नमः 1; Am श्रीगणेशाय नमः॥ हरि: अम् ॥ B, शुभमस्तु । श्रीमदाचार्येभ्यो नमः ॥ श्रियै नमः॥; B, begins with गुरखे सर्वलोकानां भिपजे भवरोगिणाम् । निधये सर्वविद्यानां श्रीदक्षिणामूर्तये नमः ॥ श्रीदक्षिणामूर्तये नमः॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ।। 2. Ans दोहयित्वा 3. A,B, पौर्णमास B, पूर्ण 4. Ramagnicit on ApSs I.1.1 quotes : तथा ब्र भगवता भारद्वाजेन पौर्णमासी पूर्वामित्युकत्वाच। 5. Thus BB A, दृश्यताममावस्यां; A2-5 दृश्येतामावास्या; R "वास्यायाम् ; B, दृश्येतामावास्यां 6. Ar,वीति 7. A2-केच 8. A, B, पौर्णमाप्त 9. A,विपरीत; B, वद्विप' 10. A, पर्याः; A. दुपपर्या:B, 'पिपर्या, B, 'दभिपर्या 11. Thus BA, मेव दानादिषु कर्तरि; AS "दिष्टेषु कतार; B, मेवानादिषु वतार 12. A, नाग्नीध्र 13. Agus omitted. This sūtra is cited verbatim by the como meotator na Sats VI.1 (p. 503).

·२ भारद्वाजप्रौतसूत्रम् [१.२.१ उत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसानम् ॥१॥ मन्त्रान्तैः कर्मादीन् संनिपातयेत् ॥ २॥ अथ यत्र बस्यो मन्त्रः स्याद् दीर्घ कर्म कर्मादौ मन्त्र जपेत् ॥ ३॥ अथ यत्र द्वाभ्यां जुहोति पञ्चभिर्जुहोतीति चोदयेत् प्रतिमन्त्रं तत्राहुतीर्जुहुयात् ॥ ४ ॥ अथ यत्र यज्ञाङ्गे कर्माभ्यावर्तयेन्न मन्त्रोऽभ्यावर्तेत ।। ५॥ ज्वलत्येव सर्वा आहुती- र्जुहुयात् ॥ ६॥ व्रतमुपैयति' शाखामच्छति ॥७॥ पलाशशाखाँ शमीशाखां वा ।। ८ । सा या प्राच्युदीची प्राची बोदीची वा यहुपर्णा बहुशाखाप्रतिशुष्काग्रा- सुपिरा" तामाछिनत्ति इषे त्या इति ॥९॥ ऊर्जे त्वा इति संनमयत्यनुमार्टि वा ॥ १० ॥ अथैनामाहरति इमां प्राचीमुदीचीमिपमूर्जमभिसँस्कृताम् । बहुपर्णामशुप्कामा हरामि पशुपामहम् ॥ इति ॥ ११॥ तया पडवरान्'ि वत्सानपाकरोति चायव स्योपायव स्थ इति १२ ॥ यावतीनामेका कुम्भी दुग्धं संभरेत तावती परार्ष्या मात्रा स्यात् ॥१३॥ एक शांखयोपस्पृशति ॥ १४ ॥ तयैव गाः प्रस्थापयति देवो वः सविता प्राप्यतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आ प्यायध्वमप्निया" इन्द्राय देवभागम् इति ॥ १५॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति" ॥१६॥ एका शाखयोपस्पृशति ॥ १७॥ प्रस्थिता अनुमन्त्रयते शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः शतमिन्द्राय शरदो दुहानाः । रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्तु ।। इति ॥ १८ ॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १९॥ ॥२॥ ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात बहीः इति यजमानस्य गृहानभिपर्यावर्तते ॥ १॥ 1. A, पूर्व +++t; B, पूर्ण; B, "सानं विद्यात ; B, पूर्वस्यान्तम् 2. Aपा. 3. A, खत्रा'; B, "हुति जुहु' 4. B, मुष्यतीति 5. A,B, छेति b. Aपति कृष्ण 7.Bषपरा 8. Bहरेत् 9. B. एका 10, B, "माझ्या 11, Mahadeva on Sats I.2 (p. 79) says: भारद्वाजा साक्षादममेष महत्याह महेन्द्रायेति चेति। 12. Rudradatta on ApSs I.2.8 quotes : तपा च शतमिन्द्रायेति मत्साह भारद्वाजा महेन्द्रायेति या यदि महेन्द्रयात्री भवति ।

·१.४.३] दर्शपूर्णमासी अमिष्ठेऽनस्यग्न्यगारे वा पुरस्तात्प्रतीची शाखामुपगृहति यजमानत्य पशून पाहि इति ॥२॥ पश्चात्प्राचीमित्येकेपाम् ॥ ३॥ यो वा अध्वर्योर्गृहान् वेद गृहबान् भवति । आ चतुर्थात् कर्मणोऽभिसमीक्षेतेदं करिष्यामीदं करिष्यामीति । एते वा अधर्योहाः। य एवं वेद गृहवान् भवतीति विज्ञायते ॥ ४॥ सावित्रेणाश्व- पशुमनहुत्पश्मसिदं वादाय गाईपत्यमभिमन्त्रयते' यज्ञस्य घोपदसि इति ॥ ५॥ प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः इत्याहवनीये दात्र प्रतिवपति ॥ ६॥ प्रेयमगादिपणा वर्हिरच्छ इति प्राङ् वोद वाभिप्रव्रज्य यतः कुतश्च दर्भमयं बहिराहरति' ॥७॥ विष्णो स्तूपोऽसि इति प्रथम स्तम्ममुत्सृजति ॥ ८॥ द्वितीयं परिपौति' देवाना परिपूतमप्ति वर्षवृद्धमसि इति ॥ ९॥ तस्य द्वे तिस्रो वा नाडीरुत्सृजति अवशिष्टो गवां भागः इति ॥१०॥ स्तम्बमारभते देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां बर्हिर्देवसदनमारभे इति ॥ ११ ॥ पर्वणि दावि देववहिर्मा त्वान्वट् मा तिर्यक् पर्व ते राध्यासमाछेता ते मा रिपम् इति ॥ १२ ॥ सनसं मुष्टिं लुनोति ॥ १३ ॥ स प्रस्तरो भवति ॥ १४ ॥ कुलिममात्र इत्येकेषाम् ॥ १५ ॥ ऊर्वस्थिमात्र' इत्येकेपाम्' ॥१६॥ सुग्दण्डमात्र इत्येकेपाम् ॥ १७॥ अपरिमित' इत्येकेपाम् ।। १८ ॥ एवमेवायुजो मुर्टील्लुनोति ॥ १९॥ यदन्यत् परिपवणादुत्सर्जनादिति सर्व तव करोति ॥ २० ॥ प्रस्तरो युक्तमित्येकेपामयुक्तमित्येकेषाम्" ॥ २१॥ अयुजि निधनानि लुनोतीत्येकेपाम् ॥ २२ ॥ ॥३॥ देवबर्हिः शतवल्शं विरोह इत्यालवान प्रत्यभिमृशति ॥ १॥ सहस्रवल्शा वि व रुहेम इत्यात्मानम् ॥ २॥ अथैन संभरति पृथिव्याः संपृचः पाहि सुसंभृता 1. A:- BI"प्रतीची 2. Vanchesvara sudht in his conmentary on Sats quotes sutras 5 and 6 begianing with गाईपत्यमभिमंत्रयीत (13a). 3. Dhartasyāmin on ApSs 1,2.6 quotes; एवं भरद्वाजमतिय यता तपेदि दिशनियमो नास्ति। 4. A, 'सज्यति, B, रहस्य 5. AMपरिषति 6. B.गुरिम' 7. Agor omitted B. A विनिमित: B, विनिर्मित 9. A... इत्येकाम 10. AB. एकात्रो 11. Rudradatra on ApSS I+5: भारदावधाइ मस्वरो युमि हावामयुम्म योपा. मिति।

·[१,४.३ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् वा संभरामि इति ॥ ३॥ अत एव वहिपशुल्वं करोति त्रिधातु पञ्चधातु वा ॥ ४ ॥ अयुपितो योनिः इति शुल्यमावेशयति ।। ५॥ अदित्यै राम्नासि इति प्रतिदधाति ॥ ६॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशो यानि कानि च शुल्वानि न समस्यन्ते प्रदक्षिणं तान्यावेष्टयेत् ॥ ७॥ अथ यानि समस्यन्ते प्रसन्यं तेषां गुणमावेष्टय प्रदक्षिणम- भिसमस्येत् ॥ ८॥ उदगण शुल्वं निधाय तस्मिन् प्रागग्रं वहिनिदधाति ॥ ९॥ अभितो योनिः इत्युत्तमे निधने प्रस्तरमत्यादधाति ॥ १० ॥ अथैनत् संनयति इन्द्राण्यै सनहनम् इति ॥ ११॥ पूपा ते ग्रन्यि प्रश्नातु इति ग्रन्थि करोति ॥१२॥ स ते मा स्थात् इति पश्चात्माञ्चगुपगृहति ॥ १३॥ पुरस्तात्प्रत्यञ्चमित्येकेपाम् ॥१४॥ अथैनदारभते आपस्वामश्विनौ लामृपयः सप्त मामृजुः । बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिरुषसां केतुमारभे ।। इति ॥ १५॥ उद्यच्छते इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुघच्छे इति ॥ १६॥ शीर्पन्नधिनिधचे घृहस्पते ना हरामि इति ॥ १७ ।। आहरति उर्वन्तरिक्षमन्विहि इति ॥१८॥ अपरेणा- हवनीय परिधीनां कालेऽन्तर्वेयनधः सादयति अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि इति ॥१९॥ देवंगममसि इत्यासन्नमभिमन्त्रयते ॥२०॥ उपरीव प्रज्ञातं निदधाति ॥२१॥ ॥४॥ या जाता ओपधयो देवेभ्यस्त्रियुगे पुरा । तासां पर्व राच्यासं परिस्तरमाहरन् ।। अपां मेध्यं यज्ञिय सदेव शिवमस्तु मे | आछेत्ता वो मा रिपं जीवानि शरदः शतम् ॥ अपरिमितानां परिमिताः संनो सुकृताय कम् । एनो मा निगां कतमच्चनाहं पुनरुत्याय बहुला भवन्तु ।। इति परिस्तरणानां दर्भाणामधिनिधान्पाछेदनी' संनहनीत्येता आनाता भवन्ति ॥१॥ एकविंशतिदारुमिमं करोति पालाशं खादिर वा ॥२॥ अष्टादशदारुमिम सनह्यतीत्येकेपाम् ॥ ३॥ पञ्चदश सामिधेनीदारूणि भवन्ति ॥ ४ ॥ त्रयः परिधयः. 1. Rudradatta on Aps I.4.10: अत्राह भारद्वाजः पाती घाती मन्त्रमावर्तयतीति । तथा तत एव बर्हिपः शुल्ब करोतीति च। The first part of-the quotation may be compared with BhārSS 11.9.1. Vāñcešvara on Sats has quoted this sūtra up to rufa. 2. A,B. अलुहिता; B, भलुभिदा 3. B. करोतु +, A:- दर्भाणाम् is gmitted.

·१.६.११] दर्शपूर्णमासौ ॥५॥ पालाशाः कार्मर्यमया वा शुष्का वार्दा वा सवल्कलाः ॥ ६॥ अथो खादिरा बैल्वा औदुम्बरा वैकता रौहितका वेति विज्ञायते ॥ ७॥ स्थविष्ठो मध्यमोऽणीयान् द्राधीयान् दक्षिणार्योऽणिष्ठो हसिष्ठ उत्तरार्ध्वः ॥ ८॥ द्वे आधार- समिधौ ॥९॥ अनूयाजसमिदेकविंशी' ॥ १०॥ समूलानाममूलानां वा दर्भा- णामयुग्धातु तथैव शुलं करोति ॥११॥ तस्मिन्निध्म संमरति ॥१२॥ यत् कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशस्त्वं वनस्पतीन् । ततस्त्वामेकविशतिधा संभरामि सुसंमृता ।। त्रीन् परिधी स्तिस्रः समिधो यज्ञायुरनुसंचरान् । उपवेषं मेक्षणं धृष्टिं संभरामि सुसंभृता ।। इति संनह्यति ।। १३॥ कृष्णोऽस्याखरेष्ठः ॥ देव पुरश्चर सध्यासं त्वा इति पुरस्ता- प्रत्यञ्च ग्रन्थिमुपगृहति ॥ १४ ॥ अथैनमनधः सादयित्वा प्रज्ञातानीध्मप्रवचनानि निदधाति ॥ १५ ॥ ॥५॥ श्वो भूत इध्मावहिंपी व्रतोपेते पौर्णमास्यां कुर्यात् ॥१॥ पूर्वेयुरेवामा- वास्यायाम् ॥२॥ याथाकामी पौर्णमास्यामित्यपरम् ।। ३ ।। दर्भमयं वेदं करोति वेदोऽसि येन त्वं देव वेद देवेभ्यो वेदोऽभवस्तेन मह्यं वेदो भूयाः इति ॥४॥ वत्सबूं पशुकामस्य मूतकार्यमन्नायकामस्य त्रिवं ब्रह्मवर्चसकामस्य । विच्छिरसं युवते ॥५॥ नित्यवत पूौं कल्पावेके समामनन्ति ॥ ६॥ अथैनं प्रादेशमाने परि- वासयति ॥ ७॥ शुल्लात् प्रादेशमात्र इत्येकेपाम् ॥ ८॥ प्रज्ञातानि वेदाग्राणि' निधाय यया शाखया वत्सानपाकरोति तस्या अन्तर्वेदि पलाशानामेकदेशं प्रशातयति ॥९॥ मूलतः शाखां परिवास्य तमुपदेपं करोति उपवेपोऽसि यज्ञाय त्या परि- वेषमधारयन् । इन्द्राय हविः कृण्वन्तः शिवः शग्मो भवासि नः इति ॥ १०॥ अथास्या दर्भमयं प्रादेशमा पवित्रं करोति विवृदवलयं वसूनां पवित्रमसि शतधारं यस्ना 1. B, सपलाशा:. Vilichesvara on Sats (17ab), while quoting sutras 6 and 7, reads पालाश',and सत्वका for सवल्कला. 2. A,B,रोदाँतका 3. B, "विंशति 4. A omits sutras 11,12. 5. B..य' 6. B. पूर्व; B.पूर्वा 7. Dhurtaswamin on ApSs I.6.5: कामाभावेऽयेता एवाकृतयः भकामयान्यस्या- विधानात भरद्वाजमताच्च। 8. B. स्तोत्राणि 9. Thus Ar,BHATTE; B, त्रिवदवदल; B,R त्रिवलं ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.१.११ पवित्रमसि सहस्रधारम् इति ॥ ११॥ मूले मूलमपसजत्योऽयम् । न ग्रन्थि करोति ॥ १२ ॥ क्रियमाणं यजमानोऽनुमन्त्रयते त्रिवृत्पलाशे दर्भ इयान् प्रादेशसंमितः ! यज्ञे पवित्रं पोतृतमं पयो हन्यं करोतु मे ॥ इति ॥ १३ ॥ परिसमूहन्त्यान्यगाराण्युपलिम्पन्त्यायतनानि ॥ १४ ॥ यावच्छकरें सांनाय्यकुम्भ्यो गोमयेनोपलिप्ते भवतः ॥ १५॥ अलंकुर्वाते यजमानः पत्नी च ॥६॥ अमावास्यायामधिवृक्षसूर्ये पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति ॥१॥ दक्षिणामाग- ग्रैर्द भैरन्याहार्यपचन' परिस्तीफैकशः पिण्डपिठ्यज्ञपात्राणि प्रक्षाल्य प्रयुनक्ति रूपय सुवमाज्यस्थाली मेक्षणं कृष्णाजिनमुलूखलं मुसलँ शूर्प येन चार्थी' भवति ॥२॥ अधयुर्यज्ञोपवीती दक्षिणतः शकटादेकपवित्रेऽधि स्थाल्यां निर्वपति ॥ ३॥ पूरयित्वा निमार्टि ॥ ४ ॥ कृष्णाजिन' उल्खलं प्रतिष्ठाप्य दक्षिणामाची पत्नी विष्टन्ती परापामविवेकमवहन्ति ॥ ५ ।। सकृत् फलीकरोति ॥ ६॥ दक्षिणामो जीवतण्डलमिव श्रपयित्वोत्पूतेन नवनीतेनाभिधारयत्यनुत्पूतेन वा सर्पिषा ॥७॥ दक्षिणपूर्वेणान्याहार्यपचनमुत्तरापरेण वा दक्षिणायाचीमेकस्मयां वेदिमुद्धत्यावोक्ष्य सकदाच्छिन्नेन वर्हिपा स्तुणाति सकदाच्छिन्नं बर्हिरूर्णामृदु स्पोनं पितृभ्यस्त्वा भराम्यहम् । अस्मिन् सीदन्तु मे पितरः सोम्याः पितामहाः प्रपितामहाश्वानुगैः सह ।। इति ॥ ८॥ तस्यामेत' स्थालीपाकं प्रतिष्ठाप्य दक्षिणतः कशिपूपबर्हणमाञ्जनम- भ्यञ्जनमित्येकैकश आसाद्य ॥९॥ ॥७॥ अध्वर्युर्यज्ञोपवीती दक्षिणं जान्वाच्य मेक्षणेन स्थालीपाकस्योपहत्याभिधार्य' जुहोति । सोमाय पितृपीताय खधा नमः इति प्रथमाम् ॥ १॥ यमायाङ्गिरस्वते पितृमते 1. A,B, मूवस'; B मूलमुपस: R भवसुज° 2. Thus Bh; A, नालित; R गोमयेनानुलिले 3. AIBAR न्वाहाय 4. B,adds चरस्थाली; ARRB,सुवमाज्यगाज्य 5. B, चान्येनार्थी 6. A. पवित्रे. This sitra is cited verbatim up to शकटात् by Valichesvara (39 b) on Sats. . 7. As B. कृष्णाजिन 8. B, तस्यामभिधारित 9. B, परिस्थत्या%B, "पस्थाप्या' य ·७ --१.९.८] दर्शपूर्णमासी स्वधा नमः इति द्वितीयाम् ॥२॥ ये मेक्षणे तण्डुलास्तान् अग्नये कन्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः इति तृतीयाम् ॥ ३॥ तूष्णी मेक्षणमादधाति ॥ ४ ॥ दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं निरूहति ये रूपाणि प्रतिमुच्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति । परापुरो निपुरो ये हरन्यग्निटांछोकात्' प्रणुदात्वस्मात् इति ॥५॥ यजमानः सव्यं जावाच्या प्राचीनावीती श्रीनुदकाञ्जलीनेकसयायामुपनिनयति असावने निश्व इति पितरम् असावबने निक्ष्य इति पितामहम् असाववनेनिय इति प्रपितामहम् ॥ ६॥ अत्रैव नामादेशमवाचीन- पाणिर्दक्षिणापवर्गास्त्रीन्' पिण्डान् निदधाति एतत्ते तत ये च स्वामनु इत्येतैर्मन्त्रैः ॥७॥ अथ यदि द्विपिता स्यात् प्रतिपूरुषं पिण्डान् दद्यात् ॥ ८॥ अपि वैकैकस्मिन् पिण्डे द्वौद्वावुपलक्षयेत् ॥ ९॥ अथ यदि जीवपिता स्यात् पितामहाय प्रपितामहाय च दद्यात् ॥ १०॥ न जीवन्तमतिदातीत्येकेपाम् ॥ ११ ॥ होमान्तमेव कुर्वीत ।। १२॥ ॥८॥ अथ यदि वन्धुनाम न विदितं' स्वधा पितृभ्यः पृथिवीपद्भयः इति प्रथम पिण्ड दद्यात् । स्वधा पितृभ्योऽन्तरिक्षसद्भयः इति द्वितीय स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भयः इति तृतीयम् ॥ १॥ तूणी चतुर्थ पिण्डं निधाय अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वम् इत्युक्त्वा पराडावर्तते ॥ २ ॥ ओष्मणो व्यावृत उपास्ते ॥ ३॥ व्यावृत्त ऊष्मण्यभिपर्यावर्ततेऽव्यावृत्ते वा अमीमदन्त पितरः सोम्याः इति ॥ ४॥ अभिपर्यावृत्य" यः स्थास्याँ शेपस्तमवजिघ्रति वीरे धत्त पितरः इति ॥ ५॥ आमयाविना प्राश्योड- नायकामेन प्राश्यो योग्लमन्नाधाय सन्नन्नं नायात्" तेन प्राश्य इति विज्ञायते ॥६॥ तथैवोदकाञ्जलीनुपनिनीयाञ्जनाभ्यञ्जने" ददाति आङ्ख्यासौ ॥ अभ्यश्वासी इति निरनुपिण्डम् ॥७॥ एतानि वः पितरो वासाँस्यतो नोऽन्यत् पितरो मा योष्ट 1. A,B, भर 2. Thus BB A3B नाम'; A, नानादेश 3. B, दक्षिणामागप 4. ABLE 5. Romitted 6. Thus BABA,BIR नामानि 7. Thus BA, विधिता, A, विदेत; As.R विन्देत; B, विदीत; B, विदितः 8. B, यथाभाग 9. Az-,B, omitted, JA R süfra 4 ends with afarajana, 10, Aवयं 11. Thus A,B, B, समनं नाबाद ; A1-5.B., सन्नाद्यात् 12. A, लिमुप 13. Aत्रिविर ·८ भाराजश्रौतसूत्रम् [१.९.८ इति लोम छित्त्वोपन्यस्यति' वाससो वा दशाम् ॥ ८॥ उत्तर आयुपि लोम छिन्दीत ॥ ९॥ छित्त्वा नमस्कारैरुपतिष्टते नमो वः पितरो रसाय इति प्रतिपद्य अहं तेषां वसिष्ठो भूयासम् इत्यन्तेन ॥ १० ॥ अथ पितॄनुस्थापयति उत्तिष्ठत पितरः प्रेत शूरा यमस्य पन्थामनुवेता पुराणम् । धत्तादस्मासु द्रविणं यह भ प्र णो बताद् भागधान्' देवतासु इति ।। ११॥ पितॄन प्रवाहयति परेत पितरः सोम्याः इत्येतया ॥ १२ ॥ मनस्वतीभिरुपतिष्ठते मनो न्या हुवामहे इति तिसृभिः ॥१३॥ ॥९॥ उल्सुकमपिसृजति अभूनो दूतो हविषो जातवेदा अवाढव्यानि सुरभीणि कृत्या । पादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन् प्रजाननने पुनरप्येहि देवान् इति ।। १ ।। प्राजापत्ययर्चा पुनरेति प्रजापते इत्येतया ॥ २॥ पङ्क्त्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते यदन्तरिक्ष पृथिवीमुत द्याम् इति ।। ३॥ अग्नौ सदाछिन्नं प्रहत्याद्भिः प्रोक्ष्य द्वन्द्व पिण्डपित- यज्ञपात्राणि प्रत्युदाहरति ॥ ४ ॥ अपः पिण्डानभ्यवहरेद् ब्राह्मणं वा भोजयेदनौ वा ग्रहरेत् ॥ ५॥ ये सगानाः समनसः पितरो यमराज्ये । वेषों लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् इति प्रथम पिण्डं प्रहरति ॥ ६॥ ये सजाताः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । तेषाँ श्रीयि कल्पताममिंल्लोके शतें समाः इतीतरौं ॥७॥ पत्नी वा मध्यमं पिण्डं प्राश्नाति ।। ८॥ पुमाँसँ ह' जानुका' भवतीति विज्ञायते ॥ ९॥ आधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करजम् । यथेह पितरो लोके दीर्घमायुः प्रजीवितात् इति प्राशन आनातो भवति ।। १० ॥ संतिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः ॥ ११ ॥ एवंविहित एवानाहिताग्नेर्भवत्यन्यत्र गार्हपत्योपस्थानाद ॥ १२ ॥ अन्य गाईपत्पस्थानीयमाग- मयेदित्येकम् ॥ १३ ॥ यस्मिन् प्रहरेत् तमुपतिष्ठतेत्यपरम् ॥ १४ ॥ तत्र गार्हपत्य- शब्दो लुप्येत सँस्कारप्रतिषेधात् ॥ १५ ॥ ॥१०॥ ततः संप्रेष्यति परिस्तृणीत परिधत्ताग्निं परिहितोऽग्निर्यजमानं भुनक्तु । अपाँ रस ओषधीनों सुवर्णों निष्का इमे यजमानस्य सन्तु कामदुधा अमुत्रामुग्मिल्लोके इति 1. B'न्यत्य 2. B, नुन्धाय 3. A-या; B, भागदौ3 B, घेर्या 4. A,Bromitted 5. AMB.मादात्; A प्रदात 6. A-5 इतीतरी वा 7. B,विजानुका 8. Thus Bx A, "तिष्ठतेपर; Aza,R "तिहत इत्यपरं; B. "तिष्टांत्यपरं 9. A. लुप्यते; B लुप्यते ·१.१२.१३] दर्शपूर्णमासौ ॥१॥ ततोऽग्नीन्' परितृणाति पूर्वाधापरौ च प्रागौर्दभैः ॥ २॥ अपि वोदगग्राः पथात् पुरस्ताच भवन्ति ॥३॥ दक्षिणः पक्ष उपरिष्टाद् भवत्यधस्तादुत्तरः' ॥४॥ दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मयजमानयोरायतने कल्पयति ॥ ५॥ पूर्व ब्रह्मणोs- परं यजमानस्य ॥६॥ स्वयं यजमानः पर्वण्यग्निहोत्रं जुहोति ।। ७॥ नास्या- मावास्याँ रात्रि कुमारा' अपि पयः पिबन्ति ॥ ८॥ यवाग्वास्यैताँ रात्रिमग्निहोत्र हुत्वामिहोत्रोच्छेपण हविरातञ्चनं निदधाति ॥ ९॥ सोनाव्यपात्राणि प्रक्षाल्य द्वन्द्वं प्रयुनक्ति ॥ १०॥ उत्तरेण गार्हपत्यं कुम्भी दोहन शाखापवित्रमुपवेपमभिधानी निदाने येन चार्थी भवति ॥११॥ अग्निहोत्रहवण्यां विरः पवित्रमप आनीयोदग- ग्राभ्यां त्रिरुत्पुनावि देवो वः सवितोत्पुनातु इति पच्छो गायच्या ॥ १२॥ अथैना अभिमन्त्रयते आपो देवीरग्रेपुवः इति प्रतिपय प्रोक्षिता स्थ इत्यन्तेन ॥ १३ ॥ सांनाय्य- पात्राणि प्रोक्षत्युत्तानानि पर्यावृत्य ॥ १४ ॥ ॥११॥ शुन्धधं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै इति त्रिः॥१॥ अथैतानि निष्टपति निष्टतें रक्षो निष्टप्तोऽघसँसः इति ॥ २॥ अथ गा आयतीः प्रतीक्षते एता आचरन्ति मधुमद् दुहानाः प्रजावतीर्यशसो विश्वरूपाः। बढीभवन्तीरुपजायमाना इह व इन्द्रो रमयतु गावः इति ॥ ३॥ अदित्यै रास्नासि इत्यभिधानीमादाय पूपासि इति वत्समभि- दधाति । पूपा स्थ इति वा सर्वान् ॥४॥ तत आह उपसृष्टी' मे प्रबृतात् इति' ॥५॥ उपसृष्टामनुमन्त्रयते अयक्ष्मा वः प्रजया सँसृजामि रायस्पोपेण बहुला भवन्तीः इति ॥ ६॥ उपसीदन्तमनुमन्त्रयते ऊर्ज पयः पिन्यमाना धृतं च जीवो जीवन्तीरुप वः सदेयम् इति ॥ ७॥ ततः संप्रेष्यति विहारं गां चोपसृष्टामन्तरेण मा संचारिष्ट इति ॥८॥ न दुह्यमानामन्तरेण संचरन्ति विहारं च ॥९॥ यदि व्यवेयात सांनाप्यं मा विलोपि इति ब्रूयात् ॥१०॥ धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ इत्युपवेपमादाय गार्हपत्या- दुदीचोऽङ्गारान् निरूहति निरूढं जन्यं भयम् इति ॥ ११॥ तेषु कुम्भीमधिश्रयवि मातरिश्वनो धर्मोऽसि इति ॥१२॥ अथैनां प्रदक्षिणमगारैः पहति भृगूणामगिरसा 1. A,B, मिं 2. 3. . 4. B, कल्पयति २. B,कुमाराः 6. Thus A,B, ALL-R कुम्भी' 7. Thus By,s; A,B,Romitted 8. Bविहार च ·१. भारद्राजश्रौतसूत्रम् [१.१२.१३ तपसा तप्यख इति ॥ १३ ॥ अथास्याँ शासापवित्रं प्रागग्रं निदधाति वसूनां पवित्रमसि शतधार वसूनां पवित्रमसि सहनधारम् इति ॥ १४॥ ॥१२॥ सपवित्रां कुम्भीमन्वारभ्य वाचं यच्छति ॥१॥ धारयन्नास्ते ॥२॥ धाराघोपमभिमन्नयते उत्सं दुहन्ति कलशं चतुर्विलमिडा देवी मधुमती सुवर्विदम् । तदिन्द्राग्नी जिन्वत सूनुतावत् तद्यजमानममृतत्वे दधातु इति ॥ ३॥ दुह्यमाने विग्नुपोs- नुमन्त्रयते हुत स्तोको हुतो द्रप्सः इति ॥ ४ ॥ दुग्ध्वा हरति ॥ ५॥ तं पृच्छति कामधुक्षः प्र णो बहीन्द्राय हविरिन्द्रियम् इति ॥ ६॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ ७ ॥ अमूं यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितम् इति नाम गृह्णाति ॥८॥ सा विधायुः इत्यनुमन्त्रयते ॥ ९॥ कुम्भ्यां तिरः पविनमानयति देवस्त्या सविता पुनातु घसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवा इति ॥ १० ॥ आनीयमाने' विशुपोऽनुमन्त्रयते हुत स्तोको हुतो द्रपाः इति ।। ११॥ एवमेवोत्तरे दोहयति ॥ १२॥ सा विश्वन्यचाः इति द्वितीयामनुमन्त्रयते । सा विश्वकर्मा इति तृतीयाम् ॥ १३॥ तिसृषु दुग्धासु वाचं विसृजते वह दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हत्यमाप्यायतां पुनः । वत्सेम्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दीहाय कल्पताम् इति । विरुद्वदति ॥ १४ ॥ महेन्दाय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥१५॥ ॥१३॥ विसृष्टवागनन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयित्वा कुम्भ्याँ संक्षालनमानयति संपृययमृतावरीः इति ॥ १॥ अपयित्वा कर्पन्निवोदगुद्वासयति ह गा ₹ह गोपति मा यो यज्ञपती रिपत् इति ॥२॥ प्रागित्येकेषां प्रागुदगित्येकेपाम् ।। ३ ।। शीतं बुध्नं कृत्वा दम्नातनक्ति सोमेन त्वा तनमान्द्राय दधि इति ॥ ४॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ।। ५ ।। अग्निहोत्रोच्छेपणमानयति यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य वा संततिमनु संतनोमि इति ॥६॥ अग्निहोत्रोच्छेपणमानीय दध्यानयेदित्याश्मरथ्यः । दध्यानीयाग्रिहोत्रोच्छेपण मित्यालेखनः ॥ ७॥ यद्यग्निहोत्रोच्छेपणं न विन्देव तण्डुलै- रातळ्यात् । यदि तण्डुलान् न विन्देदोपधीभिरातञ्च्यात् ॥ ८॥ आपो हविःपु जागृत यथा देवेषु नापथ । एवमस्मिन् यज्ञे यजमानाय जागृत इत्यपिधानेऽप आनीयो- दन्वतायस्पात्रेण दारुपात्रेण वापिदधाति अदस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञायापिदधाम्यहम् । अद्भिररिक्तेन पात्रेण याः पूताः परिशेरते इति ॥९॥ ॥१४॥ 1. Thus A1, BATAR आनीयमान 2. Thus Bar, A,B,R omitted 3. Bomitted + Agयज्ञायपि ·दर्शपूर्णमासी न मृन्मयेनापिदध्यात्' । यदि मृन्मयेनापिदध्यात् तृणं काष्ठं वान्त- (यापिदध्यात् ॥ १॥ अपिधायानधः सादयति विष्णो हव्य रक्षस्त्र इति ॥ २॥ तथैव रात्रौ पातोहाय वत्सानपाकरोति ॥ ३॥ अपि वापरान एवोभयोोहयो- वत्सानपाकुर्यात् ।। ४ ।। उपधाय कपालानि सायदोहवत् प्रातर्दोह दोहयति ॥५॥ एतावन्नाना । उदगग्रं पवित्रं निदधाति ॥ ६॥ नातनक्ति ॥ ७॥ नासोमयाजी संनयेदिति विज्ञायते ॥८॥ संनयेदित्येकेपाम् ॥९॥ ऐन्द्रमेके सानाय समामनन्ति माहेन्द्रमेके ॥१०॥ । एते. महेन्द्रयाजिनः शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्य और्वो गौतमो भारद्वाजः ॥११॥ ते आदित एवाग्रीनाधाय महेन्द्रं यजेरन् ।। १२ ॥ अथेतर इन्द्रयाजिनः ॥ १३॥ स' य' इन्द्रयाजी महेन्द्र यियक्षेत संवत्सरमिन्द्र- मिष्टानये वरपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वयेत् ।। १४ ॥ ततोऽधि काम महेन्द्र यजेतेति विज्ञायते ॥ १५॥ तस्माद् यः कथन सोमेनेष्ट्वा महेन्द्रं यजेतेति विज्ञायते ॥१६॥ ॥१५॥ श्वो भूतेऽग्नीन् परिस्तीर्य' यथा पुरस्तात् कर्मणे यो देवेभ्यः शकेयम् इति हस्ताववनिज्य पात्राणि प्रक्षाल्य द्वन्द्वं प्रयुनक्ति दशापराणि दश पूर्वाणि ॥१॥ स्पय" च कपालानि चाग्निहोत्रहवर्णी" च शूपं च कृष्णाजिनं च शम्यां चोलुखलं च मुसलं च हपदं" चोपला" चेत्युत्तरेण गार्हपत्यम् ।। २ ।। सुवं च जुहूं चोपभृतं च ध्रुवां च प्राशिवहरणं चाज्यस्थाली च वेदं" पार्टी च प्रणीताप्रणयनं चेडापात्रं चैत्युत्तरेणाह्वनीयम् ॥ ३॥ यथोपपातमवशिष्टान्यन्ततः" प्रातदोहपात्राणि ॥ ४॥ खादिरः नुवः स्स्यः शम्या प्राशित्रहरणं च । पर्णमयी जुहूः। आधस्थ्युपभृत् । 1. A मृन्मये 2. A-यत् 3. A, omitted 4. A, एते; A,B, omitted 5. A-तत्र 6. A इन्द्र; B. omitted; Rudradatta on ApSs I.14.9 quotes verbation sutra 13 and a portion of sutra 14. 7. A2-, omitted 8. Rudradattaon ApSS I.15.3:--रस्थानिरूपणाद्भारद्वाजादिभिाव परिस्तरणवचनाच । 9.Subodhini on RaudhSS I.4; पात्राणि प्रक्षाल्य द्वन्द्वं प्रयुनक्तीति भारद्वाजः। 10. Aपयश्च A, स्फ्य व 11. Thus BA,B, "हवणी 12. Thus Bj; others 341 13. A,बच्चोपला 14. B, वेदंच 15. At, 'पातम; A,B, "पादन ·+ १२ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.१६.३ वैककृती ध्रुवाग्निहोत्रहवणी च ॥ ५॥ प्रादेशमाब्योरनिमात्र्यो वाहुमात्र्यो' वा नुचो भवन्ति त्वग्विला मूलदण्डा हस्त्योष्ठयो वायसपुच्छा हँसमुखप्रसेचना चा ॥ ६॥ यान्यनादिष्टवृक्षाणि यः कव यज्ञियो वृक्षस्तस्य स्युरित्याश्मरथ्यः ॥७॥ ॥१६॥ वैकसतानीत्यालेखनः ॥१॥ वारणान्यहोमार्थानि स्युः ॥२॥ विज्ञायते तस्माद् वारणो यज्ञापचारः। न त्वेनेन' जुहुयादिति ॥ ३॥ गार्हपत्यात् प्रक्रम्य संततां प्राचीमुलपराजी स्तृणात्याहवनीयात् यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्या संतत्यै स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्य इति ॥ ४॥ अत्र ब्रह्मा प्रपद्यते ॥ ५॥ बर्हिषः समाच- प्रछिन्नायौ दौं प्रादेशमात्रौ पवित्रे कुरुते पवित्र स्यो वैष्णवी वायुयां मनसा पुनातु इति ॥ ६॥ हणं काष्ठं वान्तर्धाय छिनत्ति न नखेन ॥ ७॥ अथैने अद्भिरनुमार्टि विष्णोर्मनसा पूते स्यों वैष्णवी स्थो वायुप्ते स्थः इति ॥ ८॥ अथैने अभिमन्वयते इमो प्राणापानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः । आप्याययन्ती संचरतां पवित्रे हव्यशोधने इति ॥ ९॥. वेपाय वा इति प्रणीताप्रणयनं' चमसमादाय प्रक्षालयति वानस्पत्योऽसि देवेभ्यः शुन्धस्य इति ॥ १०॥ कैंसेन ब्रह्मवर्चसकामस्य प्रणपेट् गोदोहनेन पशुकामस्थ मृन्मयेन प्रतिष्ठाकामस्येवि विज्ञायते ॥ ११ ॥ ॥१७॥ तस्मिन्नुत्तरेण गार्हपत्यमुपविश्य पवित्रान्तहिते पात्रेऽप आनयति को वो गृहाति स वो गृह्णातु इति ॥१॥ अपो गृहनिमां मनसा ध्यायति ॥२॥ उपविलं चमसं पूरयित्वोदगग्राम्या पवित्राभ्यां त्रिस्त्पूयामिमन्त्रयते' यथा पुरस्ताद ॥३॥ ब्रह्माणमामन्वयते' ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छ इति ॥ ४ ॥ प्रणीताः प्रणयन् वाचं यच्छत्या हविष्कृतः ॥५॥ प्रसूतो ब्रह्मणा समं प्राणैर्धा- स्यमाणोऽविपिञ्चन् पयेनोपसंगृह्य हरत्पनुपसंगृह्य वा को चः प्रणपति स वः प्रणयतु ।। 1. Thus A,, B.; Az.,R omitted; B, 3715et; B, bas it, but is scratched 2. Subodhini on Baudhss II.12: भारद्वाजस्वाद वायसपुछा हंसमुखासे चना इति । Rudradatta on Apss I.15.12: वायमपुरछा हसमुखमयेचना इति भारद्वाजः। 3. A, करन , विद् * Mahideva on Sats 1. (p.111): एवमेव (- अहोमार्यानि तु यारणस्य) भरवाजे- नाणुफम्। 5. Thus A,D,, B,, Raft out. 6. Az-tomitted 7. la Rsütta 10 ends here. 8. In R sotra 3 cnds here. 9. Bहाममि.

·दर्शपूर्णमासौ अपो. देवीः प्रणयामि य सँसादयन्तु नः । इरं मदन्तीघृतपृष्ठा उदाकुः सहसपोषं यजमाने न्यञ्चतीः इति ॥ ६॥ मनसा मन्नं जपति ॥ ७॥ उत्तरेणाहवनीय प्रणीताः सादयति को वो युनक्ति स' वो युनक्तु इति ॥ ८॥ दभैरपिधाय पवित्रे आदाय पात्राणि संमृशति सँसीदन्ता' दैवीर्विशः पात्राणि देवयज्यायै इति ॥ ९॥ देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामा ददे वानस्पत्यासि इत्यग्निहोत्रहवणीमादत्ते ॥१०॥ वेषाय त्या इति शूर्पम् ॥ ११॥ उर्वन्तरिक्षमन्निहि इत्यभिप्रवज्याहवनीये' निष्टपति प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः इति ॥ १२ ॥ ॥१८॥ यजमानमामन्त्रयते यजमान हविनिप्पयामि इति ॥१॥ ओं निर्वप इति यजमानः प्रत्याह ॥ २ ॥ यदि यजमानः प्रवसेत् अग्ने हविनिर्वस्यामि इति ब्रूयात् ॥३॥ अपरेण गार्हपत्यं प्रागीय शकटमवस्थाप्य तस्मिन् पुरोडाशीयानाधाप दक्षिणां युगधुरमभिमृशति धूरसि पूर्व धूर्वन्तम् इति ॥ ४॥ एवानराम् ॥ ५॥ त्वं देवानामसि सम्नितमम् इत्युत्तरामीपामालभ्य जपति ॥ ६॥ विष्णुस्वास्त इत्युत्तरे चक्रे' दक्षिणं पादमत्यादधाति ।। ७॥ अहुतमसि हविर्धानम् इत्यारोहति ॥८॥ मित्रस्य त्वा चक्षुपा प्रेक्षे इति परिणाह" प्रेक्षते ॥९॥ उरु वाताय इत्यपच्छाद्यान्तः शुकट उपविश्य दशहोतारं व्याख्याय यच्छन्तु त्वा पञ्च इति ब्रीहीन यवान् वाग्निहोत्र- . हवण्यां मुष्टीनोप्य तिरः पवित्र शूर्प निर्वपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामि इति ॥ १० ॥ श्रीन मुष्टीन् यजुषा तूष्णी चतुर्थम ॥ ११॥ निरुप्तेष्वन्वावपति भक्षाणां" परेकाय ॥ १२ ॥ एवमेवोत्तरं पुरोडाशं निर्वपति अग्नीपोमाभ्याम् इति पौर्णमास्याम् इन्द्राग्निभ्याम् इत्यमावास्यायामसंनयतः ॥ १३ ॥ अथ यदि पायां निर्वयेद् दक्षिणतः सत्यमवधाय तस्याँ सर्वान् शकट- मन्त्रान जपेत् ॥१४॥ ॥१९॥ 1. B,,गुः 2. A-इमा अनु 3. B, गाईपत्याहवनीयं 4. A,B, omitted 5. B संविशंता 6. B. मज्या; B, प्रमृज्या 7. Subodhini on BaudhSS 1.5 quotes this sūtra verbatim. 8. 'Thus B2,s; A,B,,R omitted 9. A,B, Omitted 10. B, परीणा 11. A, भs; A-3.R भक्षणा: B+ भक्षाणि; B, भाक्षाणां, Ramignicit on ApSS H1.20.3: भाद्वाजेन भगवता चिर्वापशेषान्यावापे भक्षाणां प्रतिरेकायेति प्रयोजनाभिधानात् । 12. Subodhini on Baud LSS 1.5 quntes this sūtra verbatim.

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.२०.१ इदं देवानाम् इति निरुतानभिमृशति । इदम् नः सह इति यतोऽधि निर्वपति ॥१॥ कात्यै त्वा नारात्य इति हविरादायोपनिष्क्रामति इदमहं निवरुणस्य पाशात् इति' ।। २॥ विहारममिवीक्षते सुरभि विख्येपं वैश्वानरं ज्योतिः इति ॥३॥ हन्तां दुर्या द्यावापृथिव्योः इति प्रत्यवरोहति ॥ ४॥ आहरति उर्वन्तरिक्षमविहि इति ॥ ५॥ अपरेणाहवनीयमुपसादयति अदित्यास्वोपस्थे सादयामि इति ॥ ६॥ परिददाति अग्ने हव्य रक्षस्व ।। अग्नीयोमौ हव्य रक्षेथाम् ।। इन्द्राग्नी हव्य रक्षेथाम् इति यथादेवतम् ॥७॥ अग्ने हन्य रक्षरत इति वा ॥ ८॥ सशूकायामग्निहोत्रहवण्यां विरः पवित्रमप आनी- योदगग्राम्या पवित्राभ्यां निरुत्पूयाभिमन्त्रयते' यथा पुरस्तात् ॥ ९॥ ब्रह्माणमा- मन्त्रयवे ब्रह्मन् प्रोक्षिप्यामि इति ।। १०॥ प्रसूतो ब्रह्मणा हविः प्रोक्षति देवस्य ला सवितुः प्रसवेऽचिनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं प्रोक्षामि ।। अग्नीपोमाभ्याम् इति यथादेवतम् । एकैकं त्रिविः मोक्षति ॥११॥ हविः प्रोक्षन्नानिमभिप्रोक्षति ॥१२॥ हविः प्रोक्ष्य पात्राणि प्रोक्षति ॥१३॥ उत्तानानि पर्यावृत्य शुन्धर्व दैव्याय कर्मणे देवपज्याय इति त्रिः कुर्यात् ॥ १४ ॥ प्रोक्षणीनों' शेपमित्याश्मरथ्यः। सर्वाभिः मोक्षेदित्यालेखनः ॥१५॥ ॥२०॥ सावित्रेण कृष्णाजिनमादायोत्करे त्रिखधूनोत्यूर्ध्वग्रीव बहिर्विशसनम् अवाँ रक्षोऽवधूता अरातयः इति ॥१॥ उत्तरेण विहारं प्रतीचीनीवमुत्तरलोमास्तुणाति अदित्यास्त्वगसि इति' ॥ २ ॥ प्रति वा पृथिवी वेत्तु इति प्रतीची भसदं प्रतिसमस्यति ॥३॥ अनुत्सृजन् कृष्णाजिनमुखलमधिवर्तयति अधिपवणमसि वानस्पत्यम् इति ॥४॥ अनुत्सृजन्नुलूखलॅ हविरावपति अग्नेस्तनूरसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्या गृहामि इति निर्यजुपा तूर्णी चतुर्थम् ॥ ५॥ अद्विरसि वानस्पत्यः इति मुसलमादाय हविष्कृतं निराह्वयति । हविष्कृदेहि इति ब्राह्मणस्य आदव इति राजन्यस्य आगहि इति वैश्यस्य ॥ ६॥ अवहन्ति अब रक्षो दिवः सपत्नं यध्यासम् इति ॥ ७॥ प्रादुर्भूतेषु 1. Subodhini on Baudh$S 1.5 quotes sūtra 1 and 2 verbatira. 2, Dhurtasvimin on ApSS I.18.5: अमे इल्य रसस्वामीपोमो दम्य रोयामिति भरद्वाज. पाठात । न गाईपायाभिधानम् । निस्तदेवनानामेव । यया भारद्वाजस्य तथास्माकम् । 3. In R satra 9 enda here. 4. Thus all NSS.APSS I.19.3 has paryavartya. 5. Dमोक्षणी. 6. B,सोममा. 7. B.omitied 8. Naindera on SuS IS (p.127) : तदुक्त भरदायन मुसलमादाय हविगतमाइयति हगिरेहाति। वो यानपवहन्यव-रो दिप इति ।

·१.२३.१०] दर्शपूर्णमासी तण्डुलेषु उच्चैः समाहन्तवै इत्याध्रि प्रेष्यति ॥ ८ ॥ कुटहरसि मधुजिङ्कः इत्यानीघोs- रमानमादाय शम्यां वा सावित्रेणोचै!षदुपले समाहन्ति इपमा वदोर्जमा वद इति ॥ ९॥ द्विपदि सकृदुपलायाम् । त्रिः संचारयन् नवकृत्वः संपादयति ॥ १०॥ ॥२१॥ उत्तरतः शूर्पमुपोहति वैणवमैपीक' नलमयं वा वर्षवृद्धमसि इति ॥१॥ हविरुद्वपति प्रति त्या वर्षवृद्धं वेत्तु इति ॥२॥ उत्करे परापुनाति परापूर्तं रक्षः परापूता अरातयः इति ।। ३ ।। अपहत रक्षः इति तुपान् प्रतिहन्ति ॥ ४ ॥ मध्यमे पुरोडाश- कपाले तुपानोप्याधस्तात् कृष्णाजिनस्योपवपति रक्षसा भागोऽसि इति ॥ ५}} अप उपस्पृश्य विविनक्ति वायुवों वि विनतु इति ॥ ६॥ पायां वण्डुलान् प्रस्कन्दपत्ति देवो यः सविता हिरण्यपाणिः प्रति गृह्णातु इति ॥७॥ प्रस्कन्नानभिमृशति देवेग्यः शुन्धवम् इति ॥८॥ हविकृतं प्रेष्यति त्रिष्णालीकर्तवै इति ॥ ९॥ या यजमानस्य पत्नी साभ्युदेत्यावहन्त्यन्यो वा ॥१०॥ त्रिः सुफलीकृतान् करोति ॥ ११ ॥ प्रज्ञातान्' फलीकरणान् निधायोत्करे तण्डलप्रक्षालन निनयति त्रिपाली क्रियमाणानां यो न्यहो अवशिष्यते । रक्षसां भागधेयमापस्तत् प्रवहतादितः इति ॥ १२॥ तथैव कृष्णाजिनमादायावधूनोति ॥ १३॥ ॥२२॥ व्याख्यातमास्तरणम् ॥ १॥ कृष्णाजिनेऽभीव ग्रीवाः पश्चादुदीचीनकुयाँ शम्यां निदधाति दिव स्कन्भनिरसि इति ॥ २॥ शम्यायां दृपदं विषणासि पर्वत्या इति । दृपापला धिषणासि पार्वतेयी इति ॥ ३॥ पदि तण्डुलानधिवपति देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधि बरामि 11 अग्नीपोमान्याम् इति यथादेवतम् । निर्यजुपा तूणी चतुर्थम् ॥ ४॥ संततं पिनष्टि ॥ ५॥ प्राणाय का इति प्राचीमुपलां प्रोहति । अपानाय वा इति प्रतीचीम् । व्यानाय वा इति मध्यदेशे व्यवधारयति ॥ ६॥ दीर्घामनु प्रसितिमायुपे धाम् इति प्राचीमन्ततोऽनुप्रोहति" ॥७॥ कृष्णाजिने पिटानि प्रस्कन्दयति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति गृहात इति ॥ ८॥ तस्कमान्यवेक्षते अदम्धेन वश्चक्षुपावपश्यामि इति ॥९॥ हविष्कृत प्रेष्यति असंवपन्ती पिपाणूनि कुरुतात् इति ॥१०॥ ॥२३॥ 1. B, "मिषी क; Dhartasvamin on Apss 1.15.7: पूर्णमषीयम्। वेति भारद्वाब Mahadevs on Sars. I.4 p. 109) : तद्वणवं नळमय पेति भारद्वाग। 2. Atromitted 3. Thus BHA,R होकप्रीवा: B, पीवप्राया, B, भवप्रोवा: 4. Thus D.; Ag-B, ga113; A, aterat 5. Thus BRAM B, प्रतीचीनम: A,B. प्राचीनम; Vatchesyara on Sats (Haby : तथा च भारद्वाजमाचीपुरमा मौसमीति । ...माचीचमतोमोनाति मा वैण नळमर्य ·२.१.२] दर्शपूर्णमासी १९ यत्यभित आहवनीयं प्रतीची श्रोणी अमितो- गार्हपत्यम् ॥ ११॥ मध्ये संनता प्राचीमुदीर्ची प्रवणां पुरस्तादँहीयसी पश्चात् प्रथीयसी दक्षिणतो वीयसी पुरीपवर्ती करोति ॥ १२ ॥ यत् पुरीपमतिशेत उत्कर' तद् गमयति ॥ १३॥ यत् दणं मूलं चातिशेते सत्येन वच्छिनत्ति न नखेन ॥ १४ ॥ ॥२॥ आहार्यपुरीपां पशुकामस्य वेदि कुर्यात् खननपुरीपां प्रजाकामस्येति विज्ञायते ॥ १॥ उदुप्य नित्यमन्यदावपेदित्येकम् । अखातायामेवान्यदावपेदित्य- परम् ॥ २॥ यत्र खनेत् तत्र खननमन्त्र जपेत् ॥ ३॥ अधिश्रितेषु हविःषु पौर्ण- मास्यां वेदि कुर्यात् ॥ ४॥ पूर्वेयुः प्राग् पर्हिप आहरणादमावास्यायाम् ॥ ५ ॥ यत् प्रागुत्तरस्मात् परिग्राहात् तत् कृत्वोपवसति ॥ ६॥ समानमितरत् ।। ७॥ ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रमन्नुत्तरं परित्राहं परिग्रहीप्यामि इति ॥ ८॥ प्रसूतो ब्रह्मणा स्येन वेदि परिगृह्णाति । तमसि इति दक्षिणतः ऋतसदनमसि इति पश्चात् ऋतश्रीरसि इत्युत्तरतः ॥९॥ अथैना स्स्येन प्रतीची योयुप्यते धा असि स्ववा असि इत्यनुवाकशेपेण' ॥ १० ॥ पश्चाः वित्तीयदेशे वेदेः सत्यं तिर्यश्च स्तब्ध्वा संप्रेष्यति प्रोक्षणीरासादये- ध्मावर्हि रुपसादय नुवं च सुचश्च संमृद्धि पत्नी संनह्याज्येनोदेहि इति ॥११॥ आग्नीध्र एतानि कर्माणि कुर्यादित्येकम् । अधर्युरित्यपरम् ॥ १२ ॥ उपनिनीय प्रोक्षणीः स्पयस्य वर्मन् दक्षिणेन सस्यमसँस्पृष्टा' वहिरासादयति ॥ १३ ॥ यं द्विष्यात् तं ध्यायेत् ॥ १४ ॥ उत्करे पुरस्तात् प्रत्यञ्च स्त्यमुदस्यति शतशृष्टिर सि वानस्पत्यो द्विपतो वधः इति ॥ १५॥ यं द्वेष्टि तस्य नाम गृहाति ॥ १६ ॥ हस्ताववनिज्य सायं प्रक्षालयति । नानं प्रतिमुश्चति ॥ १७॥ वेदि कृत्वा नानवनिज्य हस्तौ पात्राणि पराहण्यात् ॥१८॥ उत्तरेण प्रणीताः पश्चात् प्रागग्रमिध्मावहिंपी' उप- सादयति ॥१९॥ ॥३॥ दक्षिणमिध्ममुत्तरं पहिः ॥ १॥ सुवं च सुचश्च प्राशिवहरणं' चादाय 1. A उत्करे 2. Bhomitted 3. Rcommences sutra ll with अनुवाकर पण. 4. Subodhini on BaudhŚs 1.11, Rudradatta on ApSS JJ.3.1), Mahādesa on Sats I.+ (p. 104) and Varichesvara on Sats (57b) quote this sutra verbatim.. 5. A, मसिदं स्पृष्ट्वा महि; Amमसंस्पृष्टा बहि'; Aa, 'मरपटाई; B, "मसदं स्पष्टा; B, मसंस्पृष्टा बढी; B,पृष्ट्व। बर्हि' 6. ABnपापिध्मा'; B, इमा 7. A,B, समाशिन; B, संमृद्धि प्राशित्र' ·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [१.२१.१ पत्नी पिनष्टि दासी वा ॥१॥ धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ इत्युपवेषमादाय.. गार्हपत्यात प्रत्यञ्चावङ्गारौ निल्यान्यतरमुत्तरापरमवान्तरदेशं प्रतिनिरस्यति अपाग्ने- ऽग्निमामाद जहि निष्क्रव्यादें सेध इति ॥ २॥ आ देवयजं वह इत्यन्यतरमवस्थाप्य तस्मिन् कपालमुपदधाति ध्रुवमसि पृथिवीं देह इति ॥ ३॥ तत् सव्यस्याङ्गुल्याधि- निधाय कपालेऽङ्गारमधिवर्तयति' निर्दधैं रक्षो निर्दग्धा अरातयः इति ॥ ४ ॥ धमसि ।। धरुणमप्ति इति पूर्वपूर्व कपालमुपदधाति । धर्मासि इति दक्षिणम् । चित स्थ इत्युत्तरम् । मरुता शर्थोऽति' इति पठम् । चिदसि ॥ परिचिदसि इत्यवशिष्टे उपदधाति । तूणी वाप्टौ संपादयति ॥ ५॥ एवमेवोत्तरं कपालयोगमुपदधाति ॥६॥ एकादश संपादयति द्वादश वैन्द्रामस्य ॥ ७॥ एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्व कर्माणि क्रियन्ते ॥ ८॥ अथैनान्यङ्गारैरभ्यूहति भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वम् इति ॥९॥ अत्र मदन्तीरधिश्रपति ॥ १०॥ निष्टप्लोपवातायां पाच्या वायमस्तिरः पवित्रं पिष्टानि संवपंति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुम्यां पूष्णो हस्ताभ्यामनपे जुष्टं से वपामि ।। अग्नीपोमाभ्याम् इति यथादेवतम् । विर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् ॥ ११॥ ॥२४॥ अथैनानि पवित्राभ्यामुत्पुनाति देवो वः सवितोत्पुनातु इति पच्छो गायत्र्या ॥१॥ प्रणीतामिर्हवी पि संयौति ॥ २॥ अन्या वा यजुपोत्पूय ॥ ३॥ सुपेण प्रणीताम्य आदाय वेदेनोपयम्याहरति' ।। ४ ।। समापो अद्धिरम्मत इति पिटेष्वानयति' ॥५॥ अद्यः परि प्रजाता स्य समद्भिः पृष्यध्वम् इति तप्ताभिः प्रदक्षिणं पर्या- प्लावयति ॥ ६॥ जनयत्यै त्वा सं यौमि इति संयुत्य विभजते यथामागं व्यावर्तेषाम् इति' यतः पुनर्न सँहरिष्यन् भवति ।। ७॥ अथाभिमृशति अग्नये त्या इति दक्षिणं पिण्डम् अग्नीषोमाभ्यां त्वा इत्युत्तरं पौर्णमास्याम् इन्दाग्निभ्याम् इत्यमावास्यायामसंनयतः ॥८॥ इदमहें सेनाया अभीत्वर्य मुखमपोहामि इति चेदेन कपालेभ्योऽङ्गारानपोहा मखस्य शिरोऽसि इति दक्षिणं पिण्डमादाय दक्षिणे कपालयोगेऽधिश्रयति धर्मोऽसि विश्वायुः इति ॥९॥ एवमेवोत्तरं पिण्डमादायोत्तरे कपालयोगेऽधिश्रयति ॥ १०॥ एवमनुपूर्वाण्येवैवत 1. As कपालमंगार' 2. Subodhini on Daudhss I.S: भारद्वाजोऽप्याद तत्सल्यांगुल्याभिनिपाय कपाले etc. 3. A,BSN स्थ 4. Thus A, BAIR "सत्या"; B, वेदेनोपत्या" 5. Mahadeva on Sats I.6 (p.137) refers to sutras 2 and 5: अन्न प्रणीतामि- हैवी पि संयोतीति भावानोपवास आनयतीत्यायुधम् , B, पिटेप बानयत्ति 6. Mahadeva on SatS I.6 (p. 133): तदुकं भरद्वाजेन ताभिः पिटानीति । 7. la R sätra 7 ends herc. 8. Thus A,BAR योत्तर: B, योरेग ·- १.२९.१०] दर्शपूर्णमासो ऊर्ध्व कर्माणि क्रियन्ते ॥ ११॥ अनाज्यं निर्वपति । उपरितरां' वा ।। १२ ॥ ॥२५॥ सर्वाणि कपालान्यमिप्रथयति उह प्रथस्वोर ते यज्ञपतिः प्रथताम् इति ॥ १॥ अतुङ्गमनपूपाकृति कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रं करोति ॥ २॥ पायामप आनीय प्रदक्षिणं लेपेनानुपरिमार्टि' वचं गृहीष्व इत्येकम् । नातिक्षारयति ॥ ३॥ त्रिः पर्यमिकरोति' अन्तरित रक्षोऽन्तरिता अरातयः इति ॥ ४॥ परि वाजपतिः कविः इति वा ॥५॥ देवस्वा सविता श्रपयतु इत्युल्मुकैः प्रतितपति ॥ ६॥ अमिस्ते तनुवं माति धाक् इति दभैरभिज्वलयति ॥७॥ अविदहन्तः प्रायत इति वाचं विसृजते ॥८॥ सं अलणा पृभ्यस्त्र इति वेदेन पुरोडाशे सागारं भस्माध्यहति ।। ९ ॥ अपाङ्गुलि. प्रक्षालनं पात्रीनिर्णेजनमित्युमुकेनाभितप्य स्फ्येनान्वर्वेदि विसः प्राचीरदीचीवां लेखा लिखित्वासँस्यन्दयन् प्रत्यगपवर्ग त्रिनिनयति' एकताय स्वाहा इत्यतः प्रति- मन्त्रम् ॥१०॥ ॥२६॥ ॥ इति प्रथमः प्रश्नः'। 2. D,पाननुपर 3. Rimignicit on ApSs 1.25.8 : सायदोमपानाप भावता But the Bhirss docs got here rele: to the ſctching of the ci coin milk. +नन् 5. Thua D: Amपमा; 1, omittes; Inthमा: UTोम भा.२ ·१८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१.१ अथ द्वितीयः प्रश्नः देवस्य वा सवितुः प्रसवे इति स्सयमादाय हणेन संश्यति' शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वधः सहत्रभृष्टिः शततेत्रा वायुरसि तिग्मतेजाः इति ॥ १॥ अपरेणा- हवनीयं वेदिर्भवति यजमानमात्र्यपरिमिता वा प्राची ॥ २ ॥ यथा हवी प्यासन्नानि. संभवेदेवं तिरथी ॥३॥ वेदेन वेदि विविदुः पृथिवी सा पप्रथे पृथिवी पार्थिवानि । गर्भ विभर्ति मुघनेयन्तस्ततो यज्ञो जायते विश्वदानिः इति पुरस्तात् स्तम्बयजुषो वेदेन वेदि त्रिः समायुपरिष्टाद् वा ॥ ४॥ पूर्वार्धाद् वितृतीयदेशाद् वेदेः स्तम्बयजुर्हरति ॥५॥ पृथिव्यै वर्मासि इत्यन्तर्वेदि प्रागनमुदगग्रं वा दर्भ निधाय तस्मिन् स्फ्येन प्रहरति पृथिवि देवयजन्योपच्यास्ते मूलं मा हि सिपम् इति ॥६॥ अपहतोऽररुः पृथिव्यै इति स्फ्येन सतृणान् पाँसूनपादाय हरति ब्रजं गच्छ गोस्थानम् इति ॥ ७॥ वर्षतु ते द्यौः इति वेदि प्रत्यवेक्षते ॥८॥ उत्तरतो निवपति वधान देव सवितः परमस्यां परावति शतेन पार्योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौक् ।। अररुस्ते दिवं मा स्कान् इति ॥ ९॥ स उत्करो भवति ॥ १० ॥ दमानीध्रो गृह्णाति अररो दिवं मा पप्तः इति ॥ ११ ॥ एवमेव द्वितीय हरत्येवं तृतीयम् ॥ १२ ॥ अपहतोऽररुः पृथिव्यै देवयजन्य इति द्वितीयमपादत्ते ॥ १३॥ अपहतोऽररुः पृथिव्या अदेवयजनः इति तृतीयम् ॥१४॥ ॥१॥ तूणी चतुर्थं हत्वा स्क्येन वेदि परिगृह्णाति ॥१॥ वसवस्त्या परि गृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसा इति दक्षिणतः ॥ २ ॥ रुद्रास्वा इति पश्चात् ॥ ३॥ आदित्यास्त्वा इत्युत्तरतः ॥ ४ ॥ शयेन चै सर्व वेदिकर्म क्रियते ॥५॥ ततः संप्रेष्यति इमा नराः कृणुत वेदिमेत्य वासुमती रुद्रवतीमादित्यवतीम् । वर्णन् दिवो नाभा पृथिव्या यथायं यजमानो न येत् ।। एत देवेन्यो जुष्टामदित्या उपस्थे । इमां देवा अजुपन्त सर्थे । रायस्पोपा यजमानं विशन्तु इति ॥ ६॥ अथास्या उत्तमा .स्वसमुद्धत्योत्करं गमयति ॥७॥ अथैना सनति द्वयङ्गुलं व्यङ्गुलं चतुरजुलं वा सीतामात्री स्थवर्ममात्री वा' यावत् पाण्याः श्वेतं तावती वा देवस्य सवितुः सवे कर्म कृण्वक्षि वेधसः इति ॥८॥ मूलं छिनन्ति ।। ९॥ आ प्रतिष्ठायै खनति ॥१०॥ प्राञ्चौ वेवसावुन्न- 1. B, begins with it. 2. A.R संमृति 3. A.D. धियी + Subodhini on Baudhss I.11 quotes this sutra verbatim. 5. Thus Bs; A,B,,R omitted 6. B.मिनति ·२.४.२] दर्शपूर्णमासी यत्यभित आहवनीयं प्रतीची बोगी अभितो- गार्हपत्यम् ॥ ११ ॥ मध्ये संनतां प्राचीमुदीची प्रवणां पुरस्तादँहीयसी पश्चात् प्रधीयसी दक्षिणतो वर्षीयसी पुरीपवर्ती करोति ॥ १२ ॥ यत् पुरीपमतिशेत उत्कर' तद् गमयति ॥ १३ ॥ यत् तृणं मूलं वातिशेते सयेन तच्छिनत्ति न नखेन ॥ १४ ॥ ॥२॥ आहार्यपुरीपां पशुकामस्य वेदि कुर्याद खननपुरीपां प्रजाकामस्येति विज्ञायते ॥ १॥ उदुप्य नित्यमन्पदावदित्येकम् । अखातायामेन्यदावदित्य- परम् ॥ २॥ यत्र खनेद तत्र खननमन्त्र जपेत् ॥ ३॥ अधिश्रितेषु हविःपु पोर्ण- मास्यां वेदि कुर्यात् ॥ ४ ॥ पूर्वेयुः प्राग् वहिप आहरणादमावास्यायाम् ॥ ५॥ यत् प्रागुत्तरस्मात् परिग्राहात् तत् कृत्वोपवसति ॥ ६॥ समानमिवरद ।।७।। ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रह्मन्नुतरं परिवाहं परिग्रहीष्यामि इति ॥ ८॥ प्रस्तो ब्रह्मणा सयेन वेदि परिगृह्णाति । ऋतमसि इति दक्षिणतः ऋतसदनमसि इति पश्चात् ऋतश्रीरसि इत्युत्तरतः ॥९॥ अथैना स्स्येन प्रतीची योयुप्यते धा असि स्वधा असि इत्यनुवाकोपेण' ।१० ॥ पश्चाः वित्तीयदेशे चेदेः सस्य तिर्यश्च स्तम्या संप्रेष्यति प्रोक्षणीरासादरे- धमावहिरुपसादय सुयं च सुचश्च समृद्धि पत्नी संनह्याज्येनोदेहि इति ॥ ११ ॥ आग्नीध्र एतानि कर्माणि कुर्यादित्येकम् । अधयुरित्यपरम् ॥ १२ ॥ उपनिनीय प्रोक्षणीः स्पयस्य वर्मन् दक्षिणेन सस्यमसँस्पृष्टा' यहिरासादयति ॥ १३ ॥ यं द्विप्यात् । ध्यायेत् ॥ १४ ॥ उत्करे पुरस्तात् प्रत्यञ्च सत्यमुदस्पति शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विपतो वयः इति ।। १५॥ यं द्वेष्टि तस्य नाम गृहाति ॥ १६ ॥ हस्तापनिज्य सस्यं प्रक्षालयति । नाग्रं प्रतिमुञ्चति ।। १७ ॥ वेदि सा नानवनिज्य हस्तौ पात्राणि पराइण्यात् ॥ १८॥ उत्तरेण प्रणीताः पश्चात् प्रागप्रमिभ्मावहिणी' उप- सादयति ॥१९॥ ॥३॥ दक्षिणामध्मातरं पहिः ॥ १॥ युवं च सुवध प्राशिवहरण' चादाप 1. An उत्करे 2. Bromitted 3. Rcommences sutra ll with aनुराग, #. Subodhint on Baud SS J.11, Rudradalla on ApSS 11.3.11, Mahadesa on Sats I. (p. 104) and Vinckesvara on Suts (57b) quole this satra verbatim. 5. A, ARE पृष्ठ: A, ' मश: As RitTak: B, RAEB B, 'मसंस्पृश यही : B, '' 6. ABापिध्मा': D, मा 7. .I,B, समाभित्र B, महरि माशित ·२० भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१.२ गाईपत्ये वाहवनीये वा निष्टपति प्रत्यु, रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः इति ॥ २॥ वेदाः. प्रतिविभज्य संमार्टि। अप्रतिविभज्य वा ॥३॥ सुवमन उत्तानं धारयमाणोड- गैरन्तरतोऽभ्याकार सर्वतो विलमभिसमाहारं तन्मूलैर्दण्ड' गोष्ठं मा निर्मुक्षम् इति ॥४॥ जुहूँ' संमाष्टर्युत्तानां धारयमाणोऽग्रैरन्तरतोऽभ्याकारं प्रार्थी मध्याह्यतः प्रतीची मूलैर्दण्डं वाचं नाणं मा निर्मक्षम् इति ॥ ५॥ उपभृत संमार्टि विरर्थी धारयमाणोऽग्रैरन्तरतोऽभ्याकारं प्रतीची मध्यैर्वाह्यतः प्राची मूलैर्दण्डं चक्षुः श्रोत्रं मा निर्मुक्षम् इति ॥ ६॥ यथा स्रुवं तथा ध्रुवां प्रजां योनि मा निर्मक्षम् इति ॥ ७॥ रूपं वर्ण' मा निर्मक्षं वाजि त्या सपत्नसाह समामि इति प्राशित्रहरणम् ॥८॥ न संमृष्टानि चासंमृष्टानि च संस्पर्शयेत् ॥ ९॥ यदि सँस्पर्शयेत् पुनरेव निष्टप्य संमृज्यात् ॥ १०॥ संमृष्टानि निष्टपति अग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा निष्टपामि इति ॥११॥ ॥४॥ अथैतानि संमार्जनान्यद्भिः सँस्पृश्यागौ प्रहरति यतरस्मिन् निष्टपति दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभि श्रितम् । तेन वय सहस्रबल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहा इति ॥ १॥ उत्करे वोदस्यति ॥ २॥ पत्नीमूर्ध्वजुमासीनों संनयति विष्ठन्ती वा स्वयं वा पल्ल्यात्मानं मौजेन योक्त्रेणान्यतरतःपाशेनाभ्यन्तरं वाससो बाह्यतो वा आशासाना सौमनसम् इति ॥३॥ उत्तरेण नामि निष्टक्यं ग्रन्थि कृत्वा दक्षिणतो नामः पर्वृहते ॥ ४॥ अग्ने गृहपत उप मा यस्त्र इति गार्हपत्यमभिमन्त्रयते ॥ ५॥ देवानां पत्नीरुप मा हृयधम् इति देवपत्नीरपरेण गार्हपत्गम् ॥ ६॥ देवपत्न्या लोकमुपतिष्ठते' पनि पल्येप ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः इति ॥७॥ देशाद् दक्षिणत उदीच्युपविशति इन्द्राणीवाविधवा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा ! अस्थूरि खा गाई पत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वाय इति ॥ ८॥ गार्हपत्यमभिमन्त्रयते सुप्रजसस्त्वा चयम् इत्येतया ॥ ९॥ मम पुत्राः शत्रुहणो अयो मे दुहिता विराट् । उताहमस्मि संजया 1. B मूले. 2. A, जुहस्समायुतान; A1-5 जुहूमुनानां यमार्टि माची; B2.5 जुहं रोमार्युतानं 3. पणे पशूनां 4. A,B,R वाजिनं 5. Ramagnicit on ApSs II.4.9: संमृष्टस्यासंपावस्पर्शने पुननिधप्य संमृज्यात स्वेन मन्त्रेणेति भरद्वाजः। Rudradatta on the same sutra of ApSS: यदि स्पर्शयेत् पुनरेष निष्टय संमृदिति भारद्वाजः। Vanchesvara on Sats has cited this sutra with स्पर्शयेत् for संस्पर्शयेत्, 6. B2,, iqrit. Ia R sútra 1 cads with 95tà, cf. ApSS 11.5.1 7. ALB लोक उप ·२.७.९] दर्शपूर्णमासौ २१ पत्युर्मे श्लोक उत्तमः इति च ॥१०॥ पूषा ते विलं विष्यतु इति सर्पिर्धानस्य विलं :विष्यति ॥ ११ ॥ अदितिरस्यच्छिद्रपत्रा इत्याज्यस्थालीमादाय ॥१२॥ तस्यां पवित्रान्तर्हितायां प्रभूतमाज्य निर्वपति महीनां पयोऽस्योषधीना रसस्तस्य तेऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्यायै इति ॥ १ ॥ दक्षिणामावधियति इदं विष्णुर्वि चक्रमे इति ॥२॥ विलाप्य वा निर्वपति ॥३॥ इपे त्या इति दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ॥ ४॥ अर्ने वा इत्यपादाय वेदेनोपयम्य' पल्या उपयच्छति ॥ ५॥ तत् सा निमील्यानुच्छ्रसन्त्यवेक्षते महीनां पयोऽत्योपधीनों रसोऽदब्धेन त्वा वक्षुषावेक्षे सुमजास्वाय इति ॥ ६॥ तेजोऽसि इत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ॥ ७॥ तेजसे ला इत्यपादाय वेदेनोपयम्याहरति तेजोऽसि तेजोऽनु प्रेहि इति ॥८॥ आहवनीयेऽधिश्रयति अग्निस्ते तेजो मा वि नैत् इति ॥९॥ उत्तरेण प्रोक्षणीः पयस्य वर्मन् सादयति अग्नेणिवासि सुभूर्देवानां धाम्नेबाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुपे भव इति ॥१०॥ अथैनदध्वर्युश्च यजमानश्च निमील्यानुच्छ्रसन्तापवेक्षेते' आज्यमसि इति प्रतिपय तस्य ते भक्षीय इत्यन्तेन ॥ ११॥ अथैनदुदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारं निहत्पुनाति शुक्रमसि || ज्योतिरसि ॥ तेनोऽसि इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ १३॥ आल्यवतीभ्यां पवित्राभ्या' प्रोक्षणीरुत्पुनाति देवो वः सवितोत्पुनातु इति पच्छो गायत्र्या ॥१३॥ अनिष्कासिना घुयेणान्तवेद्याज्यानि गृह्णाति वेदे सुचोऽत्याधाय ॥ १॥ चतुर्गृहीतं जुबां शुक्र वा शुक्रायां धान्नेधान्ने देवेभ्यो यजुपयजुपे गृहामि इत्येतैत्रि- भिर्मन्त्रैः । पञ्चानां त्वा वातानाम् इति चतुर्थम् ।। २॥ एवमेवोत्तरैर्मन्त्रैरुपभृति' ध्रुवायामिति गृह्णाति ॥३॥ अष्टगृहीतमुपभूति चतुगृहीत ध्रुवायाम् । पञ्चगृहीतं पशुकामस्य ॥ ४॥ तैरेव मन्त्रैर्यजमानोऽनुमन्त्रयते ॥ ५॥ अपि वाधवरेवा- ध्वर्युहीयात् ॥ ६॥ याजमानैर्यजमानोऽनुमन्त्रयते ॥ ७॥ भूयो जुह्वां गृहा- त्यल्पीय उपभृति भूयिष्ठं ध्रुवायाम् ॥ ८॥ समविलं धारयमाणो जहां गृह्णाति 1. B, "यत्य 2. Thus all Mss. ApSS 11.6.2: निमीत्य वौश्यानुम्छ' 3. Thus A,B, B. वेदेनोपयाम्या'; A,B, वेदेनोपया देनोपहत्या 5. Thus BhiAR,R, ApSS II.6.6: निमीत्य वीक्ष्यानुएव' 6. A,B, omitted 7. A,B, omitted 8. The translation of satras 1 and 2 should be adjusted according to the text printed above. 9. B, एवमेवोत्तरसत्तरे 10, B, येत ·। भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.७.९ मध्यदेश उपभूति भूमौ' प्रतिष्ठितायां ध्रुवायाम् ॥ ९॥ नान्तवेदि गृहीतस्य पश्चात् प्रतिहरति ।। १० । नोत्कर आज्यं किंचन सादयति ॥ ११॥ आपो देवीरपुत्रः इति प्रोक्षणीरभिमन्च्य ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिप्यामि इति.॥ १२ ॥ प्रसतो ब्राह्मणा विपायेध्मं प्रोक्षति कृष्णोऽस्पाखरेष्टोऽग्नये त्वा स्वाहा इति ॥ १३ ॥ वेदिरसि इति वेदिम् । बर्हिरसि इति बर्हिः । एकैकं विनिः प्रोक्षति ॥ १४ ॥ अन्तर्वेदि पुरोग्रन्थि' वहिरासाद्य मोक्षति । दिवे या इत्यग्रम् । अन्तरिक्षाय वा इति मध्यम् । पृथिव्य त्या इति मूलम् ॥ १५ ॥ सुच्यग्राण्युपपाय्य मूलान्युपपाययति ॥ १६ ॥ ॥७॥ सह सुचा पुरस्तात् प्रत्यञ्च ग्रन्थि प्रत्युक्षति पोपाय त्या इति ॥ १॥ यत्प्रोक्षणीनामुच्छिष्येत' तदन्तर्वेदि निनयति स्वधा पितृभ्यः इति ॥ २॥ दक्षिणायै श्रोणेरुपक्रम्योत्तरस्याः संततां धाराँ स्रावयति ॥३॥ पूषा ते ग्रन्धि विध्यतु इति बर्हिर्विसँसयति ॥ ४ ॥ ऊर्व प्राञ्चमुद्गृहं प्रत्यञ्चमायच्छति ॥५॥ पुरस्ताव प्रस्तरं गृह्णाति । नानुमार्टि न प्रतिमार्टि नावधनोति । कर्पन्निवापादत्ते विष्णो स्तूपोऽसि इति ॥ ६॥ तस्मिन् पवित्रे अपिसृजति अयं प्राणश्चापानश्च यजमानमपि. गच्छताम् । यज्ञे ह्यभूता पोतारो पवित्र हव्यशोधने इति ॥ ७॥ ततः संप्रेष्यति'" स्तुणीत" बर्हिः परिधत्त वेदि जामि मा हि सीरमुया शयाना । दर्भः स्तुणीत हरितैः सुवर्णनिष्का इमे यजमानस्य बने इति ।। ८॥ ब्रह्मणे प्रस्तरं प्रयच्छति" प्राणापानाभ्यां त्वा सतर्नु करोमि इति ॥९॥ ब्रह्मा यजमानाय यजमाने प्राणापानौ दधामि इति ॥१०॥ मयि प्राणापानौ इति यजमानः प्रत्याह ॥ ११ ॥ शुल स्तुणाति उम्रिदर्स त्वा स्तृणामि इत्या दक्षिणायै श्रोणे:* प्रपाद्योत्तरस्मादसाद" संततम् ॥ १२॥ सर्वस्या 1. Bam भूमि 2. Thus By A,R मतिहरंति; B प्रहरति. Valichesvara on Sats (66a} : पक्षात प्रतिहरतीति भारद्वाजः। 3. B, omitted 4. A omitted 5. Thus A,BARष्यति' B "मुन्यति 6. A,B, साविश्या वयति; A... साचिया पति 7. A..B. प्रत्यंचमाय; A101 8. Bन वसूनोविB,न विधुनोति 9. Thus Ani A,B वर्षवापादत्ते: A, 'पाधाते; A, पायत्ते; B, 'पाढे 10. A, 'भ्यस्यस्तु; A1- ष्यत्यभिस्तृ'; B'भ्यत्यस्तृ' 11. Bromitted 12. A, tणा; A प्रोग्या; B, श्रोष्य. cf. II.8.3. R closes shtra 12 with स्तृणामि इति. 13. AI,B, पायो'; B. उपक्रम्योत्तर' ·॥८॥ २.१०.४] दर्शपूर्णमासी वेद्या बहिः स्तृणाति बहुलमनतिदृश्नम् ऊर्णानदसं त्या स्तृणामि इति त्रिधातु पञ्चधातु वा प्रागपवर्ग प्रत्यगपवर्ग वा ॥ १३ ॥ अग्रैर्मूलान्याच्छादयति ॥ १४ ॥ धातौधातौ मन्त्र जपति' ॥१॥ अत्रैकेऽनूयाजार्थे उल्मुके निरूहन्ति ॥२॥ प्रस्तरं धारयमाणोऽपरेणाहवनीय सँस्पृष्टान् परिधीन परिदधाति । उदगग्रं मध्यमं गन्धर्वोऽसि विश्वावसुः इति इन्द्रस्य वाहुरसि इति दक्षिणं मित्रावरुणौ त्वा इत्युत्तरम् ॥ ३॥ अभ्यग्रमाहवनीयं दक्षिगमवायमुत्तरम् ॥ ४॥ एवमनुपूर्वाण्ये- वैष्वत' ऊर्च कर्माणि क्रियन्ते ॥ ५॥ सूर्यस्वा पुरस्तात् पातु इत्याहवनीयमभिमन्य मध्येऽमेरूर्षे आधारसमिधावादधाति ॥ ६॥ योतिहोत्रं त्वा कवे इति दक्षिणाम् ॥७॥ तूष्णीमुत्तराम् ।। ८॥ यहिपः समावनन्तर्गौं विकृती कृत्वा मध्ये वेदे- रुदीचीनाग्रे निदधाति विशो यन्त्रे स्थः इति ॥ ९॥ विधृत्योः प्रस्तर सादयवि वसूना रुद्राणामादित्यानौँ सदसि सीद इति ॥ १०॥ प्रस्तरे जुहूं जुहूरति घृताची इति ॥ ११॥ समं मूलैर्दण्डं करोति ॥ १२॥ उत्तरेण जुहमुपभृतं प्रतिकृष्ट- वरामधस्ताद् विधृत्योः उपभृदसि इति ॥ १३ ॥ उत्तरेणोपभृतं ध्रुवां प्रतिकृष्ट- तरामुपरिटाद् विधृत्योः ध्रुवासि इति ॥१४॥ असंस्पृष्टाः सादयति ।। १५ । दक्षिणेन जुहूँ सुर्वे सादयत्युत्तरेण वा ध्रुवाम् ऋपभोऽसि शाकरो धृताचीनों सूनुः प्रियेण नाना प्रिये सदसि सीद इति ॥१६॥ ॥९॥ अथैना' अभिमन्यते रता असदन् इत्यनुवाकशेषेण ॥ १॥ विनि स्य वैष्णवानि धामानि स्व प्रामापत्यानि इत्याज्यान्यभिमन्त्रयते' ॥२॥ सखुवामाज्य- स्थाली चेदं पार्टी चादायापरेण गाईपत्यमुपविश्य इदमहें सेनाया अभीत्वय मुखमपोहामि इति वेदेन पुरोडाशात् साझार भस्मापोह्याभिमन्वयते सूर्य ज्योतिर्विभाहि महत इन्द्रियाप बलाय इति ।। ३ ।। पाच्यामुपस्तृणाति स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ नीहीणो मेध सुमनस्यमानः इति ॥ ४॥ 1. B, भ्लान्यमि 2. cf. foot-note to 1.4.4 3, Thus Br; A,B. दक्षिण बाम: B, दक्षिण वा मागम; R मवागम' ef. ApSS II.9.6 4. B, तेवत 5. Rudradatta on ApSs IL.9.9: मध्ये मेीिति भारदा Viichesrara on Sats (676) has quoted this sotra verbatin beginning with मध्ये. 6. B प्रतिकृष्टतर 7. ABनाम् 8. Rimignicit on ApSS II.10.4: दिवसीति पुवारपस्वाभिमान मास्याय भदाममवार।

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१०.६ आज्येनामिधारयति आप्यायतां घृतयोनिरनिहव्यानुमन्यताम् । खमक्ष त्वचमश्च सुरूपं वा वसुविदं पशूनां तेजसाग्नये जुष्टमभिधारयामि इति दक्षिणम् । तूष्णीमुत्तरम् ॥५॥ सांनाय्यमभिधारयति यस्त आत्मा पशुपु प्रविष्टो देवानां विष्टामनु यो वितस्थे । आमन्त्रान् सोम घृतवान् हि भूत्वा देवान् गच्छ सुवर्विन्द यजमानाय मह्यम् इति ॥ ६॥ पात्र्या- मुद्वासयति आईः प्रथस्तुर्भुवनस्य गोपाः । शृत उत्स्नाति जनिता मतीनाम् इति ॥ ७ ॥ न पर्यावर्तयति न भिनत्ति ॥८॥ 1॥१०॥ इरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोक्रमीत् इति कपालानि प्रत्यनक्ति ॥१॥ अथैनावपरिवर्गमणिकापमनक्ति' देवस्त्या सविता मध्यानक्तु इति ॥ २॥ उपरिप्टाद- भ्यज्याधस्तादुपानक्ति ।। ३ ।। स्वतमकूर्मपन्तं कृत्वा सानाय्ये चालंकृत्यान्तर्वेदि चतुर्होत्रा पौर्णमास्याँ हवी प्यासादयेत् । पञ्चहोत्रामावास्यायाम् ॥ ४ ॥ भूर्भुवः सुत्रः इति प्रथमायो पौर्णमास्याम् ॥ ५॥ संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत् ॥ ६॥ प्रथम एव संवत्सरं इत्याश्मिरथ्यः। संवत्सरेसंवत्सर इत्यालेखनः ॥७॥ अपरेण बुचः पुरोडाशावासादयति ॥ ८॥ मध्ये वेदेः सानाय्यकुम्भ्यौ संधाय दक्षिणस्यां घेदियोण्याँ भृतमासादयत्युत्तरस्यां दधि ॥९॥ अपि वा पूर्व शृतमपरं दधीत्ये- केपाम् ॥ १०॥ अग्रेण ध्रुवां वे सादयति अयं वेदः पृथिवीमन्यविन्दद् गुहा सती गहने गहरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोतु इति ॥ ११ ॥ वैद्यन्तान् परिस्तीर्य होतृपदनं कल्पयति ॥ १२ ॥ जयनेन वेदिमुदगग्रैर्दभैः सँस्तीर्ण भवति ॥ १३॥ ॥११॥ ततः संप्रेप्यति अपये समिध्यमानायानुनहि इति ॥ १॥ आसीन इध्मं प्रणवेप्रणचे समिधमादधाति ॥ २ ॥ यत्राभिजानाति समिद्धो अग्न आहुत इति तदे- कामनूयाजसमिधमवशिष्य सर्वमिध्मशेपमभ्याधाय वेदेनाहवनीयं निरुपयाजयवि ॥ ३॥ तुषेण ध्रुवाया आज्यमादाय वेदेनोपयम्योचरं परिधिसंधिमन्ववहत्य दक्षिणा- प्राचमासीनः संततमजुमायारमाधारयति' प्रजापतिं मनसा ध्यायन् ॥४॥ सुवे- णाज्यस्थाल्या आज्यमादाय ध्रुवामाप्याययति आ पायता ध्रुवा घृतेन इत्येतया 1. Thus B; A, 'मनीकाष; A1-5,B, निका'; B, मनिकर" 2. Thus Dr; A, स्वत: कूर्मयपंत; A1-5R स्वकर्मपृषते; B, स्वकं कर्मिपतं; B. missing 3. Subodhini on BaudESS 1.14 quotes verbatim sūtras 4.7 beginning with चतुर्होत्रा पौर्णमास्या. 4. In Rsutra4ends here, ·२.१४.५] दर्शपूर्णमासी २५ ॥ ५॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशो यत्र क च ध्रुवाया आज्यमादत्त एवमेवैनामाप्याययति'। धुवाया एवानादिष्टाज्यार्थाः क्रियन्ते ॥६॥ ततः संप्रेष्यति अग्नीत् परिधी श्चाग्निं च त्रित्रिः संमृद्धि इति ॥ ७॥ सस्पयरिष्मसंनहनैराग्नीध्रः परिधी यानि च त्रिविः संमार्टि ॥८॥ तूणी परिधीन् ॥ ९॥ अग्ने वाजजिद् वाजं त्वा सरिप्यन्तं वाज जेप्यन्तं वाजिनं वाजनितं वाजजित्यायै संमायग्निमन्नादमन्नाधाय इत्यनि संमार्टि ॥१०॥ अग्रेण जुहूं ध्रुवां वोत्तानो पाणी प्रतिष्ठाप्य ॥ ११ ॥ ॥१२॥ आहानीयायाञ्जलिं करोति' भुवनमसि वि प्रथस्वाग्ने यष्टरिदं नमः इति ॥१॥ जुहमादत्ते जुद्धेहि इति । उपभृतम् उपभृदेहि इति ॥ २ ॥ उपभृति जुहमत्या- दधाति सुयमे मे अद्य घृताची भूयास्त स्वावृतौ सूपावृतौ इति ॥ ३॥ तपोऽत्यन्त- प्रदेशो यत्र व चोपभृति जुहूमत्यादधाति मुखत एवाध्यहति मुखत उपावहरति ।। ४ ।। न च सशिञ्जयति' नाभिदेशे च सुचौ धारयते ।। ५ ।। समं प्राणैरित्ये- केपाम् ॥ ६॥ अग्रेण ध्रुवामनवक्लिन्नन् प्रस्तरमत्याक्रामति अग्नाविष्णू मा वामन कामिपम् इति ॥ ७॥ दक्षिणतोऽवतिष्ठते विष्णो स्थानमसि इति ॥ ८॥ अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवति । अवघ्र इव सव्यः ॥ ९॥ दक्षिणं परिधिसंधिमन्ववहृत्यो- स्तिष्ठन्नन्वारब्धे यजमाने प्राञ्चमुद संततमृजुमाघारमाघारयति समारभ्योयों अधरः इति ॥ १० ॥ न्यञ्चमाघारयेद् वृष्टिकामस्योर्घ स्वर्गकामस्य ।। ११ ।। एतं भूयिष्टमाहुतीनां जुहोति ॥ १२ ॥ हुत्वानुप्राणिति ॥ १३॥ हिं वृहद्भाः इति सुचमुद्गृह्णाति ॥ १४ ॥ असँस्पर्शयन् सुचौ प्रत्याक्रामति ॥१५॥ ॥१३॥ पाहि माग्ने दुश्चरितादा मा सुचरिते भज इति ॥१॥ एते एवाक्रमणप्रत्या- क्रमणे मन्त्रवती भवतः ॥ २ ॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशो या उत्तरवः सन्नाहुतीर्जुहोत्युत्तरं परिधिसंधिमन्यवहृत्य ता जुहोति । या दक्षिणतो दक्षिणं परिधिसंधिमन्यवहृत्य ताः ॥३॥ दक्षिणेनैव दक्षिणात्याकामति' सव्येनोदछ । अपि वा सव्येन दक्षिणा दक्षिणेनोदछ ।॥ ४॥ प्रत्याक्रम्य जुह्वा धुवाँ समनक्ति मखस्य शिरोऽसि सं ज्योतिषण 1. Thus D, A मेवेनमा: Bमेना आप्या' 2. Thus Bus A,B, alaian; Auslafat; A.Rainint, Sce: ApS 11.13.2 3. Rudradattu on ApSS II.13.2: आहवनीयायामकिसोति भारदाअपचनाए। 4. A.सि. 5. A, अवमुक अमः, B, अविसब; B. अवम; B, अवध; ApSS II.13,100 6. Thus BMIA,B..R हत्या के मामिति; Apss II.14.9 स्वाभिम मिति 7. Thus EBA, पक्षिणमाया'A-क्षिण का'; B, दक्षिणकामति; R दक्षिणा ·भारद्वाजश्नौतसूत्रम् [२.१४.९ ज्योतिरबताम् इति ॥ ५॥ उन्नीत' रायः इति सुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय सुवीराय खाहा इति जुहूं प्रत्यभिधारयति ॥ ६॥ यज्ञेन यज्ञः संततः इति जुह्वा ध्रुवाम् ॥७॥ निधाय सुचौ वेदेरव्यन्तं तृणमादायोत्तरत उत्करें प्राञ्चौ प्रवरायावतिष्ठते क इदमध्वर्युभविष्यति स इदमध्वर्युभविष्यति। यज्ञो यज्ञस्य विष्णोः स्याने तिष्ठामि । वागार्विज्यं करोतु मन आत्विज्यं करोतु । बाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवः इति पूर्वोऽध्वर्युः । क इदमनीद् भविष्यति स इदमनीद् भविष्यति । यज्ञो यज्ञस्य विष्णोः स्थाने तिष्यामि । वागाविज्यं करोतु मन आर्विज्यं करोतु । वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवः इति ॥८॥ ॥१४॥ अपर आग्नीधः ।। १॥ स्फ्यं चेमसनहनानि चान्वारभेते ॥ २॥ ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामि इति ॥ ३॥ प्रस्तो ब्रह्मणाभावयति' आश्रावय इति ओश्रावय इति वा ॥४॥ अस्तु श्रीपर इत्यानीः प्रत्याश्रावयति ॥५॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशो यत्र क चाधर्युराश्रावयेन्नित्यमेवामीधोऽपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन् सय सेमसंनहनमूर्ख धारयमाणः प्रत्याश्रावयति ॥ ६॥ आग्नीधागारे तु सोमे ॥ ७ ॥ आधान्य प्रवरं प्रवृणीते अभियो होता देवान् यक्षद् विद्वॉश्चिकित्वान् मनुष्षदरतयददोरददोयत्' इति यथायो यजमानः ॥८॥ ग्रीनायान् मन्त्रकृत इतऊर्धान् वृणीते ॥ ९॥ अपि वा मतुयद् इत्येव प्रवृणीते ॥ १० ॥ पुरोहितस्यायान् राज्ञः प्रवृणीते ॥ ११॥ ब्रह्मण्वदा च वक्षद् ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितारः इत्युक्त्वा असौ इति होतुरुपाँशु नाम गृह्णाति ॥ १२ ॥ मानुपः इत्युचैः ॥१३ ।। चेद्यां तृणमपिसृज्य ॥ १४ ॥ ॥१५॥ अनपव्याहरन्तः प्रचरन्तीति विज्ञायते ॥१॥ यत्राभिजानाति घृतवती- मध्वयों' सुचमास्पस्त्र इति तज्जुहूपभृतावादायात्याक्रम्याश्राव्याह समिधो या इति 1. A,B, नीतं; B.त्रिशीतं 2. A,B, भ्यतं; B,रप्यन्तः B,प्यन्त 3. Rudradatta on Apss II.15.1: तोत्तरत उत्तरे इति भारद्वाजवौधायनी । 4. B, चान्वारभते 5. Thus Bi A, मनूते ब्रह्मणोधा; A, ततो ग्राणा शायधावप्रस्तोवयु; As-sR ततो ब्रह्मणा प्रसूतोऽश्वर्युराश्रावयति; B, मते ब्रह्मणा'; B महतो वझ श्रावयति 6. Subodhini on BaudhSS quotes verbatim sūtra 6 commencing with यत्र क च and also sutra7omitting the word तु. 7. A, भरतवददोवत्: An भरतवददापन; B. मरतबहेनाद्देवदिति; B, भरतपदोवद- तोवत् ; B, भरतवददीवदिति 8. A,B, यजमानार्षयान् 9. B, मधुमती ·w २.१७.१२] दर्शपूर्णमासौ ॥२॥ वपद्कृते जुहोति ॥ ३॥ आश्राव्याश्राव्य यज यज इत्येवोत्तरेभ्यः संप्रेष्यति' ॥ ४॥ अपरेणाघारसंभेदं प्राचः प्रयाजानभिक्रामं जुहोति ॥ ५॥ समानत्र वा ॥६॥ अपि वा समिधः पुरस्ताद् यजति तनूनपातं दक्षिणत इडः पश्चाद् बर्हिरुत्तरतः स्वाहाकार मध्ये ॥७॥ यत्र समिद्धतमस्तत्र सर्वा आहुतीर्जुहुयात् ।। ८॥ चतुर्थ होष्यन्नौपभृतादध जुह्वामानयते ॥ ९॥ पञ्च प्रयाजानिष्ट्वा प्रत्याक्रम्य यज्जुह्वा- माज्यं परिशिष्टं तेन' हवीं व्यभिधारयति ध्रुवामग्रेऽथाग्नेयं पुरोडाशमयोत्तरमथ भृतमथ दध्युपभृतमन्ततः ॥ १० ॥ अथायतने मुचौ सादयित्वा पुनरादचे ।। ११ ।। एवमादत्ते भवत आ स्विष्टकृतः ॥१२॥ तत आज्यभागाभ्यां प्रचरति ।। १३ ।। अग्नयेऽनुहि इति संप्रेष्यति ॥ १४ ॥ जुह्वां चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा पञ्चगृहीतं वात्याक्रम्याश्राव्याह अग्निं यज इति ॥ १५॥ वपद्कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे' जुहोति ॥१६॥ नैतामुत्तरेणान्यामाहुति जुहोति ॥१७॥ प्रत्याक्रम्य ॥ १८ ॥ ॥१६॥ सोमायानुनहि इति संप्रेष्यति ॥१॥ यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्या- श्राव्याह सोमं यज इति ॥ २॥ वपद्कृते दक्षिणार्धपूर्वार्धे प्रबाहुक् पूर्वया जुहोति ॥ ३॥ नैतां दक्षिणेनान्यामाहुतिं जुहोति ॥ ४॥ प्रत्याक्रम्य ॥ ५॥ तत्रैपोs- त्यन्तप्रदेशः स्रवेणैवाज्यदोहयोरित्यवधति' हस्तेन पुरोडाशस्य ॥ ६॥ जमदग्नी- नामेव पञ्चावत्तं चतुरवत्तमितरेषाम् ॥ ७ ॥ अप्यजामदग्न्यो जामदग्न्यमानन्थ्य पञ्चावत्तं कुर्वीत ॥ ८॥ ततः संप्रेष्यति अग्नयेऽनुहि इति ॥ ९॥ जुह्वामुपस्ती- यग्नेियस्य पुरोडाशस्याङ्गुष्ठेन माँससँहिताभ्यामङ्गुलीभ्यां मध्यादवदाय पूर्वार्धादवद्यति पश्चार्धात् तृतीयं यदि पञ्चावदानः मा मेर्मा संविक्था मा त्वा हि सिपं मा ते तेजोऽप- क्रमीत् । भरतमुद्धरेमनुपिश्च । अवदानानि ते प्रत्यवदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा मा हिंसी: इति ॥ १० ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्राण्यवदानान्यसंभिन्दन्नवद्यति ॥ ११॥ अवदानान्य- भिघार्य हविः प्रत्यभिधारयति यदवदानानि तेऽययन् विलोमाकार्पमात्मनः । आज्येन 1. Subodhini on Baudh$S 1.16 quotes this sūtra verbatim. 2. Thus A,B, B,प्रयाानभि च कामन् 3. Thus BA,B,R समिधस्तत्र 4. Bहो समा 5. Virnchesvara on Sats (13b) has cited this sutra verbatim from तेन up to दधि. 6. Thus A,B,..; A,-,B,,R omitted 7. A. उत्तराधे. Vanchesvara on Sats (14a) has cited satras 15 and 16 verbatim. 8. A,Bromitted 9. B. 'दोहयोग ।

·२८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१७.१२ प्रत्यनज्म्येनत् तत् त आप्यायतां पुनः इति ॥ १२॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह अग्निं यज इति ॥ १३ ॥ वपद्कृते मध्ये जुहोति ॥१४॥ अपिदधदिवाप्रक्षिणन्नाज्य हुत्वा पुरोडाशं जुहोति तत आज्यम् ॥१५॥ ॥१७॥ पूर्वांपूर्वा सँहितामाहुति जुहोत्या स्विष्टकृतः ॥ १॥ अपि वा सुच्य- माघारमभिजुहुयात् ॥ २॥ तत उपाँशुयालाय संप्रेष्यति विष्णवे इत्युपाँशु अनुबहि इत्युचैः ॥३॥ यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्याश्राव्याह विष्णुम् इत्युपाँशु यज इत्युच्चैः ।। ४ ।। उपकृते जुहोति ॥ ५॥ अग्नीपोमीयमेक उपाँशुया समामनन्ति प्राजापत्यमेके ॥ ६॥ स एष पौर्णमास्यामेव भवति ॥ ७॥ यथाग्नेयेनैवमुत्तमेन पुरोडाशेन प्रचरति अग्नीपोमाभ्याम् इति पौर्णमास्याम् इन्द्राग्निभ्याम् इत्यमावास्यायाम- संनयतः ॥ ८॥ अथ यदि संनयेत् इन्द्रायानुबहि इति संप्रेष्यति ॥९॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १० ॥ जुह्वामुपस्तीर्य द्विः भृतस्यावधति द्विर्दभश्चतुरवदानस्य त्रिः' पञ्चावदानस्य ॥ ११॥ अभिधार्यात्याक्रम्याश्राव्याह इन्द्रं यज इति ॥ १२॥ महेन्दम् इति वा ।। १३ ॥ वषट्कृते जुहोति ॥ १४ ॥ प्रत्याफ्रम्प वेण पार्वणौ होमौ जुहोति ऋपभं वाजिनं वयं पूर्णमास यजामहे । स नो दोहता सुवीर्य रायस्पो) सह सिणम् । प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहा इति पौर्णमास्याम् । अमावास्या सुभगा सुशेषा धेनुरिव भूय आप्यायमाना। सा नो दोहतों सुवीर्य रायस्पो सहसिणम् । अपानाय सुराधसेऽमावास्यायै स्वाहा इत्यमावास्यायाम ॥१५॥ ॥१८॥ अत्र नारिष्ठात् होमा होति दश ते तनुवो यज्ञ यज्ञियास्ताः प्रीणातु यजमानो घृतेन । नारिष्ठयोः प्रशिषमीडमानो देवानां दैव्येऽपि यजमानोऽमृतोऽभूत् स्वाहा ॥ यं या देवा अकल्पयनजों भाग शतक्रतू। एतद्वा तेन प्रीणानि तेन तृप्यतमहही वाहा। अहं देवानाँ सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथुर्भवाति । 1. Emended. A, अपिदधिवा मदक्षिणं नाज्यं; A2- अपिदरदिवापक्षणक्षाज्य; B, अपिदधति वा प्रदक्षिण; Bअविश्यदिवा प्रदक्षिणं नाज्य; B,'प्रदक्षिणन्तनाग्यो 2. Rudradatta on Apss II.19.9 : तथा सुन्यमाघारमभिजुहोति पूर्वा पूर्वा वेस्येव सत्यापाढभारद्वाजौ। 3. Thus BSA,BLAR यामिध्यसंनयतः 4. Bromitted 5. Bansfer ·२.१९.९] दर्शपूर्णमासी २९ अहं नारिष्ठावनुयजामि विद्वान् यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद् भागधेय स्वाहा ।। अदारसद् भवत देव सोमास्मिन् यज्ञे मरुतो मृडता नः । मा नो विददमिमा मो अशस्तिमा नो विदद् वृजना द्वेष्या या स्वाहा ।। इति ॥१॥ ततः संप्रेष्यति अग्नये स्विष्टकृतेऽनुत्रूहि इति ॥ २ ॥ जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेषाँ हविपामुत्तरार्धात् सकृत्सकचतुरखदानस्यावद्यति' द्विः पञ्चावदानस्य ॥ ३॥ स्थवीयाँस्येतानि दैवतेभ्यो भवन्ति ॥ ४॥ द्विरभिघार्य न हविः प्रत्यभिधारयति ॥ ५॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह अग्नि स्विष्टकृतं यज इति ॥६॥ वषट्कृत उत्तरार्ध- पूर्वार्धेऽतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोति ॥ ७॥ प्रत्याक्रम्यायतने सुचौ सादयति ॥ ८॥ अत्रै प्राशि– समामनन्ति । उपरिटादेके ॥९॥ ॥१९॥ ॥ इति द्वितीयः प्रश्नः ॥ 1. Thus Bum A,BAR भवति is omitted. 2. Am द्वितीयः; AS इति द्वितीय: B,हरिबोम् ·३० भारद्वाजधौतसूत्रम् (३.१.१ अथ तृतीयः प्रश्नः इडापात्रमुपस्तीग्नेियस्य' पुरोडाशस्य दक्षिणार्धात् पूर्वमिडावदानमवधति मनुना दृष्टां घृतपदी मित्रावरुणसमीरिताम् । दक्षिणार्धादसंभिन्दन्नवद्याम्येकतोमुखाम् इति ॥१॥ पृष्ठं संभिद्य पूर्वार्धाद् यजमानभागमवद्यत्यणुमिव दीर्घम् ॥ २॥ संभेदाद् द्वितीयमिडावदानमवद्यति ।। ३॥ एवँ सर्वेषाँ हविपामिडाँ समवयति ॥ ४ ॥ स्थवीयाँस्येतानि सौविष्टकृतेभ्यो भवन्ति ॥ ५॥ अभिघार्यान्तरा हवी पि सुचथ हृत्वा होत्र इडामादधाति ॥ ६॥ स्वयं वा होतेडामादत्ते ॥७॥ अग्रेण होतार- मधयुदक्षिणातिक्रामत्यनुत्सृजन्निव ॥ ८॥ होतेडयावयु परिगृह्णाति' ॥९॥ पश्चात प्राङपविश्य सुषेण होतुरङ्गुलिपर्वणी अनक्ति ॥ १० ॥ पूर्वमक्त्वापरमनक्ति ॥११॥ यथेतं प्रतिवरेत्य पुरस्तात् प्रत्यङ्डासीन इडाया इडामादधाति ॥ १२ ।। हस्त्यों हो। सकृदुपस्तृणाति द्विरादधाति सकृदभिघारयति ।। १३ ॥ स्वयं वा होतोत्तरमिडावदानमादत्ते ॥ १४ ॥ लेपादुपस्तृणाति ॥ १५॥ लेपादभिधारयति ॥ १६ ॥ उपहूयमानामिडामन्चारमेते अध्वर्युर्यजमानश्च ॥ १७ ॥ यत्राभिजानाति देव्या अधर्यत्र उपहूता उपहूता मनुष्याः इति ॥ १८॥ ॥१॥ तदधयुरेतं मन्त्रं जपति उपहूतः पशुमानसानि इति ॥१॥ यत्राभिजानाति उपहृतोऽयं यजमानः इति तद् यजमान एतमेव मन्त्र जपति ॥ २॥ उपहूताया- मिडायामवान्तरेडाँ होता प्राश्नाति वाचस्पतये वा दुतं प्राथामि सदसस्पतये वा हुतं प्राश्नामि इति ॥ ३॥ उपहूतामिडां यजमानपश्चमा ऋत्विजः प्राश्नन्ति इडे भाग जुषस्व नो जिन्व गा जिन्चार्वतः । तस्यास्ते भक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः इति ॥ ४ ॥ प्राश्य तूष्णीमास्त' आ मार्जनात् ॥५॥ अन्तर्वेदि पवित्रवति मार्जयन्ते' मनो ज्योति पताम् इति ॥ ६॥ आग्नेयं पुरोडाशं प्राचं निरुज्य प्राशिन- 1. A begins with , A1,B2, 915 39°; B, begins with aft: at. 2. Mahadeva on Sats II.3 (p.207) quotes this sutrn verbatim. 3. Az-51B, 7427°; R closes sūtra 8 withAtlà. But see ApSS III.2.2. 4. A,BI'डाया ; A2 होतेडामध्ययुः AF., डाया ब° 5. Thus At, A,B, परिम'; A. परिम'; B. परिप्रति गृ" 6. Subodhini om BaudhSS I.18 : पश्चात्पालासोनो होतुरगुलिपर्वणी भनक्तति सत्या- षाढभारद्वाजी। The quotation is identical with Sats. Rudradatta on ApSS III.2.1: तया च सत्यापाइभारद्वाजो दक्षिणातिकम्य पधारमाजासीनो होतु- रालिपर्वणी अनक्तीति। 7. Thus Basi A,B,R "मासीत 8. Mahadeva on Sats : भारद्वाजधाह अन्तर्वदि पवित्रवति मायन्त इति ।

·३.४.१] दर्शपूर्णमासी हरणमादाय प्राशित्रमवद्यति अज्यायो यत्रमात्रादाव्याधात् कृत्यतामिदम् । मा रूपाम यज्ञस्य शुद्ध स्विष्टमिदै हविः इति ॥ ७॥ एवमुत्तरेपामविरुज्य ॥ ८॥ अङ्गुष्ठेनोप- मध्यमया चाङ्गुल्या यवमात्रं पिप्पलमानं वा' संवृत्त्य प्राशित्रहरणे निधायाभिधार्य वेदेनोपयम्याग्रेणाहवनीयं ब्रह्मणे परिहरति ॥ ९॥ अग्रेण ध्रुवां यजमानमार्ग निधाय ।। १०॥ ॥२॥ आग्नेयं पुरोडाशं बर्हिपदं कृत्वा यजमानोऽभिमृशति । तद् याजमाने व्याख्यास्यामः ॥१॥ अथैनं चतुर्धा कृत्वा व्यादिशति' इदं ब्रह्मणः । इद होतुः । इदमध्वयोः । इदमग्नीधः इति ॥२॥ इदं यजमानस्य इत्यध्वर्युर्यजमानभागम् ।। ३॥ स्थवीयाँस्येतानीडावदानेभ्यो भवन्ति ॥ ४ ॥ व्यादिश्यागीधे पडवत्तमादधाति ॥५॥ उपस्तीर्यावदायाभिघार्य' पुनरेवोपस्तीर्यावदायाभिधारयति' । पडवत्तँ संपादयति ॥ ६॥ प्राश्नात्यानीधः उपहूतो द्यौः पितोप मां घौः पिता हृयताम् । अग्नि- राग्नीध्रादायुपे वर्चसे जीवावै पुण्याय इति ॥ ७॥ वेदेन ब्रह्मयजमानभागौ परिहरति ॥८॥ अन्येन होत्रेऽन्येनाध्वर्यवे ॥९॥ पृथिव्यै भागोऽसि इति होता प्राश्नाति । अन्तरिक्षस्य भागोऽसि इत्यध्वर्युः। दिवो भागोऽसि इति सँस्थिते ब्रह्मा ॥१०॥ अन्नाहार्यपचने महान्तमोदनं पक्वाभिधार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तवेद्यन्वाहार्यमासन यजमानोऽभिशति । तद् याजमाने व्याख्यास्यामः ॥ ११ ॥ ॥३॥ दक्षिणसद्ध्य उपहर्तवै इति संप्रेष्यति ॥१॥ य ऋत्विजामुत्तरतः स्युस्तान ब्रूयाद् दक्षिणत एत इति ॥ २ ॥ तेभ्यो दक्षिणत आसीनेभ्योऽन्वाहार्य दक्षिणां' ददाति ब्राह्मणा अयं व ओदनः इति ॥ ३॥ उत्तरतः परीत इति पुनराह ॥ ४ ॥ हविःशेपानुद्वास्योल्मुके अपिसृज्य संप्रेष्यति ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः समिधमाधायाग्नीत् परिधी श्चाग्निं च सकृत्सकृत् समृद्धि इति ।। ५॥ प्रस्तो ब्रह्मणानीध्रोऽनयाजसमिधमा- 1. In R sūtra 8 ends with 31914. 2. Rudradatta on ApSS III.1.3: तत्र अविरज्योत्तरस्मादिति तु सत्याषाढमारद्वानी। 3. Thus Bus A,R वादाय; B, पिपलमाय; Rudradatta on Apss III.1.10: तत्राण ध्रुवामिति भारद्वाजबोधायनी । Mahadeva on Sats II.3 (p.306) : भार. द्वाजवचनानु नोहिममाण पिप्पलमात्रमित्यन्थे । Rudradatta on Apss III.1.2 : तथा चाह मारद्वाजः प्राशिनं पिप्पलमात्रमिति प्रौहिमानं स्यादिति । 4. Thus B A,R ब्यादिशेत ; B, व्यादिशन् 5. B,मीये; R'मोधेऽग्रे 6. A. धावामि'; B, Cथाभिधार्य; B, धायामि'; B, र्याभिधायाभि 7. A, र्याधाया, B, सीर्याभिधा'; B, 'स्तीर्याभिषा' 8. AAन ब्रह्मयजमानभागौ परिप्राश्ना' 9. Thus B.; A,B,R भन्दाहाय; B, "पाहायपवनं दक्षिणा ·३२ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.४.६ दधाति एपा तेऽग्ने समित् तया वर्धस्व चाप्यायव । वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च यायतों' स्वाहा इति ॥ ६॥ अस्पैरिध्मसनहनैराग्नीध्रः परिधी यानि च सकृत्सकृद' संमार्टि । तूणी परिधीन् ॥ ७॥ अग्ने वाजजिद् वाज' वा. ससूयाँस वा जिगिवाँसं वाजिनं वाज जितं वाज जित्यायै समाधर्म्यग्निमन्नादमन्नाधाय इत्यग्नि समार्टि ॥८॥ अथैतानि संमार्जनान्यद्भिः संस्पृश्याह्वनीये प्रहरति यो भूनानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरों वृपा । पशूनस्माकं मा हिंसीरेतदस्त हुतं तव स्वाहा इति ॥ ९॥ उत्कर उदस्यतीत्येकेपाम् ॥१०॥ ॥४॥ जुहूपभृतावादायौपभृतं जुहाँ समानीयात्याक्रम्याश्राव्याह देवान् यज इति ॥१॥ वपद्कृते जुहोति ॥२॥ आश्राव्याश्राव्य यन यज इत्येवोत्तराभ्याँ संप्रेष्यति ॥ ३॥ अग्रेणापारसंभेदं प्रतीचोऽनूयाजान् यजति ॥ ४॥ प्राश्चमुत्तम- मनुसँस्थापयति ॥ ५॥ उत्तमेनेतरावनुसंभिनत्ति ॥६॥ प्रत्याक्रम्यायतने सुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यां व्यूहति ॥ ७॥ वाजस्य मा प्रसबेन इति दक्षिणेनोत्तानेन सप्रस्तरां जुहूमुद्गृह्णाति । अथा सपत्ना इन्द्रो मे निप्राभेणाधरा अकः इति सव्येन नीचोपभृतं नियच्छति ॥८॥ उग्रामं च इति जुहूमुद्गृह्णाति । निप्रामं च इत्युपभृतं नियच्छति ॥९॥ ब्रह्म देवा अवीवृधन् इति प्राची जुहूं मोहति ॥ १०॥ अथा सपत्नानिन्द्राग्नी मे विपूचीनान् व्यस्यताम् इति प्रतीचीमुपभृतं यहिदि निरस्यति ॥११॥ अद्भिरम्युल्योपभृतमभ्युदाहृत्य जुह्वा सँस्रावेण परिधीननक्ति । वसुभ्यस्त्वा इति मध्यमं रुद्रेभ्यस्त्वा इति दक्षिणम् आदित्येभ्यस्त्वा इत्युत्तरम् ।। १२ ॥ न प्रस्तरे जुहूँ सादयति ॥ १३ ॥ विधृतीभ्यां प्रस्तर समुल्लिप्यबर्हिषि विधृती अपिसृज्य नुक्षु प्रस्तरमनक्ति । अक् रिहाणाः इति जुह्वामयं वियन्तु वयः इत्युपभृति मध्यं प्रजां योनि मा निर्मुक्षम् इति धुवायां मूलम् ॥ १४ ॥ एवमेव द्वितीयमनक्ति एवं तृतीयम् ॥१५॥ आयुपे त्या इत्यत्तस्य तृणमपयम्य' जुबां प्रस्तरं प्रतिष्ठा- प्याश्राव्यासीनः संप्रेष्यति इपिता दैव्या होतारो भद्रयाध्याय प्रेषितो मानुपः सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहि इति ॥ १६ ॥ अनूच्यमाने सूक्तवाके ॥ १७॥ 1. B, प्यायतां च; B, प्यायतां वर्धिषीमहिप च वयमा मा च प्यासिपीमहि 2. A2-पकृत 3. Vañcheśvara (206) on Sats has cited verbatim this sūtra partially. 4. B, समुल्लुप्य 5. B, मध्यम 6. B, निर्मक्षयोमाप्यायन्तामोषधय 7. Thus A,B2,3; A 2-3,,,R 424 ·३.७.१७] दर्शपूर्णमासी सह शाखया प्रस्तरमुपरीव प्राञ्चमायनीये प्रहरति रोहितेन त्वामिदेवता गमयतु इत्येतैर्मन्त्रैः । मरतां पतय स्थ दिवं ग ततो नो वृष्टिमेश्य इति च ॥१॥ न प्रतिशृणाति नात्यग्रं प्रहरेत् ॥ २ ॥ न पुरस्वात् प्रत्यस्येत् ॥ ३ ॥ विदामिन हस्तं कृत्वा न्पञ्चमन्ततो नियच्छति ॥ ४॥ यत्राभिजानाति आशावेऽयं यजमानोऽसी इति तत् प्रस्तरमपिज्याह अग्नीद् गमय इति ॥ ५॥ विरजलिनामीधः प्रस्तर- मूर्ध्वमुद्यौति ॥ ६॥ न विष्वञ्चं विपुयात् ॥ ७ ॥ ततोऽधऍमाह अनुप्रहर संपदस इति ॥ ८॥ पुरस्तादपातं तृणमध्वर्युरनुप्रहरति वगा तनुभ्यः इति ॥ ९॥ एतदेतत् इति निरल्यान्वयदिशति ॥ १० ॥ अहीनः प्राणः इति प्राणायतनानि संमृति ॥११॥ आयुषा अमेऽस्यायुमें पाहि इति मुसं विमृष्टे ॥ १२ ॥ ध्रुासि इतीमामभि- मृश्य अगानग्नीत् इति'। अगन् इत्यासीधः । प्रायय इत्यध्वर्युः। श्रीपट इत्यागीधः ॥ १३ ॥ मध्यम परिधिमन्वारम्प संप्रेप्यति स्वगा देव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुसेन्यः शंयोहि इति ॥ १४ ॥ अनून्यमाने शेयूवाके परिधीन प्रहरति यं परिधि पर्यवत्याः इति मध्यमं यज्ञस्य पाथ उप समितम् इनीतरो ॥ १५ ॥ अवाश्चमुत्तरायमद्वार- पोहति ॥ १६ ॥ जुहामुपभृतो मुखमवधाय सँस्रायेण परिधीनभिनुहोति संसायभागा स्थे। बृहन्तः इति ॥ १७ ॥ अतिजो हविःोपान् भक्षयन्ति ॥ १८ ॥ ॥६॥ ससुषे जुहपभृतावश्युरादत्ते वे होता स्यं चाज्यस्थालीमुदकमण्टलं चाग्नीध्रः ॥१॥ पत्नीः संयाजयिष्यन्तः प्रत्पश्चः प्रतिपरियन्ति ॥२॥ दक्षिणेन गाईरत्यमवर्युः प्रतिपयत उत्तरेणेतरौ ॥३॥ कस्तम्म्याँ घुचौ सादपति अमेनि- पनगृहस्य सदसि सादयामि इति ॥ ४ ॥ धुरोः मोहवि धुरि धुर्षी पातम् इति ॥५॥ यदि पात्र्यां निपेत् सये विमुश्चेत् ॥ ६॥ अपरेण गाईपत्यमुर्घमा आमीना धानेनोपॉशु वा पत्नीः संवाजयन्ति ॥ ७॥ वेदमुपभृतं कवा सोभायानुदि इति संप्रेष्यति ॥ ८॥ यधागृहीतमाज्यं गृहीत्वाश्राव्याइ सोमं यज इति ॥ ९॥ चपळुन दक्षिणा जुहोवि ॥ १०॥ यथागृहोते व पत्नीः संगाजयन्ति ॥ ११ ॥ मदि इति संप्रेष्यति ॥१२॥ आधाच्याइ पार या इवि ।। १३ ।। यपदात उत्तरार्धे जुहोति ॥ १४ ॥ उपरतः सोमं यजति दधिनवस्त्वष्टार मित्पेषाम् ॥ १५ ॥ अब राकां पुत्रकामो यजेत सिनीमाली पशुकामः मुहं पुष्टिकामः ॥ १६॥ कपा 1. Rudradatta on lpss 111.6.9: cafuta (4&fio 7171:. भारतको 2. B..या 3.RENE + .., DIYE भा।

·३४ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.७.१७ अनुहि इति संप्रेष्यति ॥ १७॥ आधान्याह राकां यज इति ॥ १८॥ वपद्कृते जुहोति ॥ १९॥ सिनीवाल्या अनुबहि इति संप्रेष्यति ॥२०॥ आश्रान्याह सिनीवाली यज इति ॥ २१॥ वपकृते जुहोति ।। २२ ।। ॥७॥ कुवा अनुहि इति संप्रेप्पति ॥१॥ आश्राव्याह कुई पज इति ॥२॥ वपद्कृते जुहोति ॥ ३॥ परिथिते देवानां पनीर्यजति । अपरिश्रिते वा ॥४॥ देवानां पत्नीभ्योऽनुहि इति संप्रेष्यति ॥ ५ ॥ आश्राव्याह देवानां पत्नीर्थज इति ॥६॥ वपद्कृते जुहोति ।। ७॥ अग्नये गृहपतयेऽनुहि इति संप्रेष्यति ॥८॥ आभाव्याह अग्निं गृहपति यज इति ॥ ९॥ वपटुकृते जुहोति ।। १० ॥ पत्नीमन्या- रम्भयित्वा स्रुषेण गार्हपत्ये जुहोवि सं पत्नी पत्या सुकृतेन गच्छतां यज्ञस्य युक्ती धुर्यायभूताम् । संजानानौ विजहतामरातीदिवि ज्योतिरजरमारभतार स्वाहा इति ॥ ११ ॥ घुवेण होतुरङ्गुलिपर्वणी' अनक्ति ॥१२॥ अपरमपत्ता पूर्वमनक्ति ।। १३॥ चतुर आज्यविन्दन् होत्र इडामादधाति' पडग्नीधे ॥ १४ ॥ उपहूयमानामिडामन्वारभेते अध्वर्युः पत्नी च ।। १५ ।। उपहूतामिडां प्राश्नाति होता। प्राश्नात्यानीघ्रः उपहृता पृथिवी मातोप मां माता पृथिवी हयताम् ! अग्निराग्नीप्रादायुपे वर्चसे जीवात्रै पुण्याय इति ॥१६॥ प्राश्य मार्जयेते ।। १७॥ इडान्तं भवति ।। १८॥ ॥८॥ शंयुवन्तं वा ॥ १॥ यदि शंयुवन्तं कुर्याद् वेदात् तृणमपादाय जुला- मग्रमप्यात् स्रुचे मध्यमाज्यस्थाल्यां मूलम् ॥ २॥ तस्य स एव कल्पो यः प्रस्तरस्य ॥ ३॥ इध्मप्रवचनान्यन्वाहार्यपचनेऽभ्याधाय पिटलेषफलीकरणहोमो जुहोति ॥ ४॥ चतुर्ग्रहीत आज्ये फलीकरणानोप्य जुहोति अग्नेऽदब्धायोऽशीततनो इति प्रतिपद्य स्वाहाकारान्तेन ॥ ५॥ आज्येनैव पिष्टलेपं जुहोति उलूखले मुसले यच शूर्प आशिलेप यदि यत् कपाले । अवग्रुपो विग्रुपः संयज्ञामि विश्वे देवा हविरिदं जुपन्ताम् । यज्ञे या विग्रुपः सन्ति बहीरनौ ताः सर्वाः स्वियाः सुहृता जुहोमि स्वाहा इति ॥ ६॥ वेदँ होता परन्या उपस्थे त्रिरस्यति वेदोऽसि ॥ विचिरसि ॥ विदेय इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ ७॥ अस्तमस्तं पत्नी प्रतिनिरस्यतिनिपिन्तं निरराति नुद इति 1. BUA गुठी 2. Bषत्वा 3. Thus AuBi At-T.R इडामवद्यात; B, इदामादायाति. cf. III.1.6.. 4. Rudradatra on ApSS III.9.3 : भारद्वाजशाह आज्येनैव पिटलेषं जुहोतीति । Sirailarly Mahadeva on Sats II.2.5 (p. 227): भरद्वारोऽपि आग्येनैव पिछले जुहोतीति। 5. Vanchesvara on Sats (28a): भस्तमस्त प्रतिनिरत्यतीति भारद्वाजः।

·- A ३.११.१] दर्शपूर्णमासी ॥८॥ स्वयं वा पत्न्यस्यते ॥९॥ पुमासँ ह जानुका भवतीति विज्ञायते ॥ १०॥ अत्रैके पल्ल्या विमोचन समामनन्ति ॥ ११ ॥ वेदें होताहवनीयात् स्तृणन्नेति घृतवन्तं कुलायिनम् इत्यनुवाकशेपेण ॥१२॥ अौके पार्वणो होमौ समामनन्ति ॥ १३ ॥ सुषेण सर्वप्रायश्चित्तानि जुहोतीति विज्ञायते ।। १४॥ ॥९॥ प्रत्याहुति गृहीत्वा वा ॥१॥ ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म 'याची ब्रह्म यज्ञाना हविषामाज्यस्य । अतिरिक्तं कर्मणो यच हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति. कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् स्वाहा ।। आश्रावितमत्याश्रावेतं वपतमत्यनूक्तं च यज्ञे । अतिरिक्त कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् स्वाहा । यद् यो देवा अतिपादयानि वाचाचित् प्रयतं देवहेडनम् । अरायो अस्माँ अभिदुन्छुनायतेऽन्यत्रास्मन्मरुतस्तनिधेतन स्वाहा ॥ ततं म आपस्तदु तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचथाय शस्यते । अय समुद्र उत विश्वभेषनः स्वाहाकृतस्य समु तृप्णुतर्भुवः स्वाहा । उद् वयं तमसपरि ॥ उदु त्यम् ॥ चित्रम् ।। इमं मे वरुण ॥ तत् वा यामि ॥ त्वं नो अग्ने । स त्वं नो अग्ने । त्यमग्ने अयासि ॥ प्रजापते ॥ इमं जीवेभ्यः परिधि दधामि मैषां नु गादपरो अर्धमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीस्तिरो मृत्यु दधतां पर्वतेन स्वाहा ॥ इष्टेभ्यः साहा ॥ वडनिष्टेभ्यः स्वाहा ॥ भेषजं दुरिष्टयै स्वाहा ॥ निष्कृत्यै स्वाहा ।। दौराय स्वाहा ॥ देवीभ्यस्तनूभ्यः साहा ॥ ऋद्धथै स्वाहा ।। समृद्धधै साहा' ॥ २ ॥ ॥१०॥ या सरस्वती विशोभगीना तस्यै ते साहा।। या सरस्वती वेशभगीना तस्यै ते साहा ।। इन्द्रोपानस्य वेशान् सुमनसः सजातान् कुरु साहा ॥ यदकर्म यत्नाकर्म यदत्यगाम यदत्यरीरिचाम यन्नात्यरीरिचाम' तत् त्वं विष्णो यज्ञे यज्ञं प्रतिष्ठापय साहा ।। यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि | मघवन्धि तब तन्न ऊनये। विद्विषो विमुधो जाहि स्वाहा ।। n 1. A, पल्या स्वत्यते; A,B, पन्यास्यते; B, पत्यस्यते; 1, पत्न्यस्यत 2. Thus B.; A, मत्याहतिगृहावा; A, प्रत्याति गृहीत्या; B, त्याहुतीगृहावा; B,R प्रत्याहुती गृहोता 3. B, इभ्यः स्वाहेत्यश्टी 4. B, omitted 5. Thus all MISS; R falar 6. A,B, Omitted 7. AB यज्ञो ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् स्वस्तिदा विशस्पतिवृत्रहा विमृघो वशी। वृपेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयंकरः स्वाहा ।। आभिगीर्भिर्यदतो न ऊनमाप्यायय हरिवो वर्धमानः। यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रा रुजासि भूयिष्टभाजो' अध' ते स्याम स्वाहा ॥ अनाज्ञातं यदाज्ञातं यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्य कल्पय हि वेत्य यथातथ स्वाहा ॥ पुरुषसंमितो यज्ञो यज्ञ: पुरुषसंमितः । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्य यथातथ५ स्वाहा ।। यत् पाकचा मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्यते मर्तासः । अग्निष्टद्धोता ऋतुविद् विज्ञानन् यजिष्टो देवाँ ऋतुशो यजाति स्वाहा ॥ यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद् वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृद् विद्वान् सर्व स्विष्टं सुहृतं करोतु मे ॥ अग्नये स्पिष्टकृते सुहृतहत आहुतीनां कामाना समर्धयित्र त्याहा इति ॥ १॥ प्राजापत्या- मित्युत्तमाँ हुत्वा ।।२॥ ॥११॥ अन्तर्वेयू स्तिष्ठन् ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति' ॥ १॥ देवा गातुविदः इति प्रथमामाहुति हुत्वा पहिरनुप्रहरति ॥ २॥ याचि साहा इति द्वितीयाम् ॥३॥ वाते धाः साहा इति तृतीयाम् ॥ ४॥ होतृपदनाद् वेदिमभिस्तृणाति अगिस्तृणीहि परिधेहि वेदि जामि मा हिसीरमुया शयाना। होतृपदना हरिताः सुवर्णा निष्का इमे यजमानस्य बने इति ॥ ५॥ अन्तर्वेदि प्रणीता आसादयति को 'योऽयोक्षीत् स यो विगुघतु इति ॥६॥ ततः पत्नी विमुञ्चति इमं वि प्यामि वरुणस्य पाराम् इति ॥ ७॥ आदाय योक्त्रं पत्नी सहाप उपगृहीते ॥ ८॥ अञ्जलावस्यै पूर्णपात्रमानयति ॥९॥ आनीयमाने जपति समायुपा सं प्रजया इत्येताम् ॥ १० ॥ मुख विमृज्योत्तिष्ठति पुष्टिमती पशुमती प्रजापती गृहमेधिनी भूयासम् इति ।। ११ ।। 4 1. A,B, माजो अथ; B, भाजोध 2. B, प्राजापत्य इत्यु' D.मापतY: B. omits प्राजापत्यामिति. 3. Rimsgnicit on ApSs III.12.1: भाग्यस्थास्याः सर्पप्रायश्चित्तानि । मोवादान- संस्थास्थिति भरद्वाजमतिः। 4. Rudradatta on Após 111.13.3 ; Tēģii afar g 08719ZPIRKTI Vanchicbvara on Sats (31a) has cited this sotra yerbatiw beginning with प्रथमा. 5. Mahideya on Sats II. 6 (p.235); मयेणाहुवित्र R तर मन्त्रविभागेन भरपावेनापि दर्शितम् ।

·। ३.११.२] दर्शपूर्णमासी ३७ तत उपवेपमुत्करे पुरस्तात्प्रत्यश्च स्थविमत- उपगृहति यं देवा मनुष्येषूपवेपमधारयन् । ये अस्मदपचेतसस्तानस्मभ्यमिहा कुरु ॥ उपवेषोपविडि नः प्रजां पुष्टिमयो धनम् । द्विपदो नश्चतुष्पदो ध्रुवाननपगान् कुरु इतिः॥१२॥ योपवेषे शुक् सामुमृच्छतु यं द्विष्मः इति यं द्वेष्टि तस्य नाम गृह्णाति ॥ १३॥ ॥१२॥ अथास्मै नामगृह्य प्रहरति निरमुं नुद ओकसः सपनो यः पृतन्यति । निर्वाध्येन हविषेन्द्र एणं पराशरीत् ॥ इहि तिस्रः परावत इहि पञ्च जना अति । इहि तिस्रोऽति रोचना पावत् सूर्यो असद् दिवि ॥ परमां त्वा परावतमिन्द्रो नयतु वृत्रहा। यतो न पुनरायसि शश्वतीभ्यः समाभ्यः इति ॥ १॥ हतोऽसाववधिमामुम् इति ब्रूयाद् यं द्विष्यात् ॥२॥ सस्थिते कपालानि विमुञ्चति यानि धर्म कपालानि इति ॥ ३॥ एतयैव यजमानोऽभिमन्त्रयेत' ।। ४॥ सँस्थाप्य पौर्णमासीमिन्द्राय वैमृधाय पुरोडाशमेका- दशकपालमनुनिर्वपति ॥ ५॥ तत्र याथाकामी' प्रक्रमे। प्रक्रमात् तु नियम्यते ॥ ६॥ सप्तदशसामिधेनीको यथाश्रद्धदक्षिणः ॥७॥ शर्धवत्यौ संयाज्ये ॥८॥ अपि वैन समानतन्त्र पौर्णमास्यां निर्वपेत् ॥९॥ तमेतं नित्यवदेके समामनन्ति काम्यवदेके ॥१०॥ तं यदा निर्वपेन तत ऊर्ध्व विरमेत् ॥११॥ एवंविहिताम्यां दर्शपूर्णमासाभ्यां यावजीवं यजते । त्रिंशतं वा वर्षाणि त्रिशतं वा वर्षाणि ॥ १२॥ ॥ १३ ॥ श्वो भूते यजमानो ब्रह्माणं वृणीते भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमहे इति ॥१॥ वृतो जपति अहं भूपतिरहं भुवनपतिरहं महतो भूतस्य पतिर्देवेन सवित्रा प्रसूत आविज्यं करिष्यामि ॥ देव सवितरेतं त्वा वृणते बृहस्पति दैव्यं ब्रह्माणम् ।। तदहं मनसे प्रब्रवीमि मनो गायत्रियै गायत्री त्रिष्टुमे त्रिष्टुम् जगत्यै जगत्यनुष्टुभेऽ-' नुष्टुप् पक्त्यै पङ्क्तिः प्रजापतये प्रजापतिर्विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वे देवा बृहस्पतये बृहस्पति- ब्रह्मणे ॥ ब्रह्म भूर्भुवः सुषः ॥ बृहस्पतिर्देवानां ब्रह्माहं मनुष्याणां बृहस्पते यज्ञ गोपाय इत्युक्त्वापरेणाहवनीयमतिक्रम्य दक्षिणतो ब्रह्मसदनात्' तृणं निरस्यति निरस्तः 1. A1-5°नुमन्त्र; B, मन्त्रयते 2. Vaichesvara (33b) on Sats : अत एव भारद्वाजेन ब्राह्मणानुसारेण वैभूधो नित्यवत् सूत्रितः। 3. BMयथा 4. Cited verbatim by Vanchesvara (33a) on Sats, 5. Rudradatta on ApSS III.15.3: भारद्वाजथाह नित्यबदेके मामनन्ति काम्यवदेक इति। The portion काम्यवदेके cited by Vaichesrara (33a) on Sats, 6. Asadd तृतीयः॥ प्रथमः प्रश्नः समाप्तः॥ 7. B. ब्रह्मायतनात ·- ३८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् परावसुः' इति ॥ २॥ अप उपस्पृश्य ब्रह्मसदन आह्वनीयमभिमुख उपविशति इदमहमम्बिसोः' सदने सीदामि ॥ प्रसूतो देवेन सवित्रा वृहस्पतेः सदने सीदामि ॥ तदग्नये प्रवीमि तद् वायवे तत् सूर्याय तत् पृथिव्य इति ॥ ३ ॥ ॥१४॥ तपोऽत्यन्तप्रदेशो वाग्यत एव मन्त्रवत्सु कर्मसु भवति याथाकामी' तूष्णीकेषु ॥१॥ प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छत्या' हविष्कृतः ॥ २॥ परुपिपरुपि . वाचं यच्छत्तीति विज्ञायते ॥ ३॥ अथैकेषां प्रातरनुवाक उपाकृते सामिधेनीपु प्रयाजानूयाजेपु स्तुतशस्त्रेष्विति वाचमेव यच्छेदिति ।। ४ ।। अथैकेपां यचा यदि यजुपा यदि साना क्रियते वाचमेव यच्छेदिति ॥५॥ अथैकेपा. मन्योन्यस्मै वा ऋत्विजो यज्ञसंप्रदायं चरन्ति । यावद् वा ऋचार्विज्यं क्रियते होतृष्येव तावद्यज्ञो भवति । यावद्यजुपाध्वर्युष्वेव तावत् । यावत् साम्रोद्गातृष्वेव तावत् । अथ यत्र क्व च यज्ञस्य विहितं ब्रह्मण्येव तावद्यज्ञो भवति । तस्मादे- तस्मिनन्तों ब्रह्मा वाचंयमः स्यात् ॥ ६॥ स यदि प्रमत्तो न्याहरेदेता एव व्याहृतीरभिव्याहरेत् भूर्भुवः सुवः इति वैष्णवीं वार्चम् ।। ७॥ यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञेनैव यज्ञ संतनोतीति विज्ञायते ॥ ८ ॥ ॥१५॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन्नपः प्रणेप्यामि इति तत् प्रप्तौति हिं प्रणय यज्ञ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तपणा सुकृतां यत्र लोकस्तोमं यज्ञं यजमानं च धेहि ।। ओं प्रणय इति ॥ १॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इति वत्.प्रसौति हिं प्रोक्ष यज्ञ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेम यज्ञ यामानं च धेहि ॥ ओं प्रोक्ष इति ॥ २॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मनुत्तरं परिपाइं परिग्रहीम्यामि इति तत् प्रसौति हिं बृहस्पते परिगृहाण वेदि स्वगा वो देवाः सदनानि सन्तु । तस्यां वर्हिः प्रयता साध्वन्तरहिना णः' पृथिवी देव्यस्तु ।। 1. B,पराग्वसुः 2. B, विसो 3. Asu१॥ 4. Bयथा 5. In R satra 2 ends with वाचं यच्छति. 6. A॥२॥ 7. Rनः ·३.१८.४] दर्शपूर्णमासी देवता वर्धय वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तपणाँ सुकृतां यत्र लोकस्तोमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ ओं परिगृहाण इति ॥ ३॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिप्यामि' इति तत् प्रसौति हिं. प्रोक्ष यज्ञम् इत्येतया ॥४॥ ॥१६॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन् सामिधेनीरनु वक्ष्यामि इति तत् प्रसौति हिं प्रजापतेऽनुब्रूहि यज्ञ देवता वर्धय वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तोमं यज्ञं यजमानं च घेहि ।। ओमनुहि इति ॥ १॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामि इति तत् प्रसौति हिं वाचस्पते वाचमाश्रावयतामाश्रावय यज्ञं देवेषु मां मनुष्येषु ।। देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृता यत्र लोकन्तमं यज्ञ यजमानं च धेहि ।। ओमाश्रावय इति ॥ २॥ यत्रास्मै प्राशित्रं परिहरति तत् प्रतीक्षते सूर्यस्य त्या चक्षुषा प्रतिपश्यामि इति ॥ ३॥ ऋतस्स पथा पर्येहि इत्याहियमाणमभिमन्त्रयते ॥४॥ अप उपस्पृश्य प्रतिगृह्णाति देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि इति ॥ ५॥ व्यूह्य तृणानि पुरस्ताद्दण्डं भूमौ प्रतिष्ठापयति पृथिव्यास्त्रा नामी सादयामि इति ॥ ६॥ अवेक्षते सुपर्णस्य त्या गरुत्मतश्चक्षुषावपश्यामि इति ॥ ७॥ अथैनदङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्यादायासम्लेत्यावगिरति अग्नेस्वास्येन प्राश्नामि ब्राह्मण- स्योदरेण बृहस्पतेब्रह्मणा ।। इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति ॥८॥ अप आचम्य पुनरेवाप आचामति या अन्तर्देवतास्ता इद शमयन्तु ॥ स्वाहाकृतं जठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहा इति ॥९॥ ॥१७॥ नाभिदेशमभिमृशति घसीना मे मा संपृक्थाः ।। ऊज़ मे नाभः सीद । इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति ॥१॥ प्राणायतनानि संमृति वाम आसन् नसोः प्राणः इत्येतैर्मन्त्रैर्यथारूपम् ॥ २॥ अद्भिः पात्रं प्रक्षाल्य पूरयित्वा पाद निनयति दिशो जिन्व इति ॥३॥ अपरं पूरयित्वाभ्यात्म निनयति मां जिन्व इति ॥ ४ ॥ 1. Aमोश्यामि 2. A॥ 3. A,B, देवेश्वाश्रावय 4. Anu४॥ 5. In R sätra 3 ends with fagfa.

·भारद्वाजश्रीतसूत्रम् [३.१८.५ यत्रास्मै ब्रह्मभाग परिहरति तन्न पुरा सँस्थायाः प्रानीयात् ॥ ५॥ यत् किंच यजे मृन्मय' भिधेत तदभिमृशेत् भूमिभूमिमगामाता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुगियों नो द्वेष्टि स भिद्यताम् ॥ इति ॥ ६॥ अन्तर्वेधन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति ब्रह्मन् ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्याहुताद्य मा मा हिँ सीरहुतो महा शिवो भव इति ॥७॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः इति तत् प्रसौति हिं देव सवितरेतत्ते प्राह तत् प्र च सुत्र प्र च यज्ञ बृहस्पर्तिब्रह्मा स यज्ञ पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाहि || ओं प्रतिष्ठ इति ॥८॥ सोऽत्रैवास्त आ यज्ञस्य संस्थानात् ॥ ९॥ सँस्थिते यज्ञे यथान्ववेतमुपनिष्क्रम्याहवनीये समिध- मादधाति नमः कृताय कर्मणेऽकृतस्य कर्मणे नमः स्वाहा इति ॥ १० ॥ आधायोपतिष्ठते अयाइ यज्ञ जातवेदा अदग्धो अन्तरः पूर्वो अस्मिन् निपद्य । सन्यन् सनि सुविमुचा विमुश्च घेद्यस्मासु द्रविणं जातवेदो यच्च भद्रम् ।। प्रणो यस्यभिवस्यो' अस्मान् सं नः सूज सुमत्या वाजवत्या ।। इति ॥ ११॥ एवंविहितमेवास्येष्टिपशुबन्धेषु ब्रह्मत्वं भवति ब्रह्मत्वं भवति ॥१२॥ ॥१८॥ ।। इति तृतीयः प्रश्नः ॥ 1. Thus A, 2. AB. यास्यर्श; A... अयास्य य; B, यास्य छ 3. Emended following Apss III.20.10; A, चायभिवस्या; An याक्ष्य. भिवस्यो; An यर्थास्यभिवस्यो; B, पृषो यश्चाक्ष्यभिवस्यो; B, यमस्य हि यस्यो; B, प्रमोसनाभिस्यो 5. A-द्वितीयः प्रमः ॥ B. हरिः ओम् ·४.२.२] दर्शपूर्णमासी अथ चतुर्थः प्रश्नः याजमान' व्याख्यास्यामः ॥ १॥ पर्वणि यजमानः केशश्मश्रु वापरते ॥२॥ अग्निहोत्रै हुत्वा देवा गातुविदो गातुं यज्ञाय बिन्दत । मनसस्पतिना देवेन वाताद्यज्ञः प्रयुज्यताम् ।। इत्यध्वर्युर्जपित्वा प्रातरमीनन्वादधाति ॥३॥ गमाग्ने वर्ची विहवेष्वस्तु इति पूर्वमनि गृह्णाति' ॥ ४ ॥ तूष्णीमपरौ ॥ ५॥ द्वितीयया गार्हपत्यं तृतीययान्वाहार्य- पचनम् ॥६॥ तिसृभिस्तिसृभिवैककम् ॥७॥ उत्तमां तु जपेदाहवनीये वादध्यात् ॥८॥ व्याहृतीभिरग्न्यन्वाधानमेके समामनन्ति ॥ ९॥ याजमानमेके ॥ १० ॥ अग्नीनन्वाधीयमानान् यजमान उपविष्ठते अग्निं गृहामि सुरथं यो मयोभूर्य उद्यन्तमारोहति सूर्यमहे । आदित्यं ज्योतिपा ज्योतिरुत्तम श्वो यज्ञाय रमतां देवताभ्यः ।। वसून रुद्रानादित्यानिन्द्रेण सह देवताः । ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीपया ।। इमामूण पञ्चदशी ये प्रविष्टास्तान् देवान् परिगृह्णामि पूर्वः । अग्निर्हव्यवाडिह तानावहतु पौर्णमासँ हविरिदमेपां मयि ।। आमावास्य हविरिदमेपां मयि ॥ इति यथालिङ्गमाहवनीयम् ॥११॥ ॥१॥ अन्तराग्नी पशवो देवसंसदमागमन् । तान् पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीपया । इत्यन्तराग्नी विष्ठन् जपति ॥ १॥ इह प्रजा विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभिसंत्रसानाः । 1. A-5ॐ याज A,B, ओम् यज 2. B23 श्मधू 3. Rudradatta on ApSs 1.1.2 quotes sūtras 4 and 5 verbatim. Mahadeva on Sats I.2 (p. 69): अन्वादधातीत्यस्य स्थाने गृह्णातिप्रयोपो भर- द्वाजादिसूत्रेषु दृश्यते। A little later (p.70) be says अत एव भरद्वाजः ममाप्त इति पूर्वमग्निं गृहीयातूष्णीमितराविति शाह। 4. Thus By A,B,, Radt. cf. VI.14.7. 5. A. भिरेक 6. Emended. A, आन्यन्वधीयमाना; Ars,R अग्न्यन्वाधीर्याजमानानि; B, मान्य स्वाधीयमानान्; B अनान्वाधीयमानान्; B, अन्वाधीयमानात् ·४२ भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [४.२.२ ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्त्र आयतने मनीपया ।। इह पशवो विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभिसंवसानाः । तान् पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीपया ।। इति गार्हपत्यम् ॥२॥ अप पितृणामग्निरवान्या' पितृभ्य आ । तं पूर्वः परिगृहाम्यविषं नः पितुं करत् ॥ इत्यन्वाहार्यपचनम् ॥ ३॥ अजस्रं त्वाँ सभापाला विजयमाग समिन्धताम् । अग्ने दीदाय मे सभ्य विजित्यै शरदः शतम् ॥ इति सभ्यम् ॥ ४॥ अन्नमावसथीयमभिहराणि शरदः शतम् । आवसथे श्रियं मन्त्रमहिqभियो' नियच्छतु ॥ इत्यावसथीयम् ॥ ५॥ इदमहमग्निज्येष्ठेभ्यो वसुन्यो यज्ञ प्रवीमि ॥ इदमह मिन्द्रप्येष्ठेन्यो रुद्रेभ्यो यज्ञं प्रवीमि ।। इदमहं वरुणज्येष्ठेम्य आदित्येभ्यो यज्ञे प्रवीमि ॥ इति' सर्वान् ॥६॥ ॥२॥ य एवैपोऽग्निहोत्राय' प्रणीतस्तं गृह्णीयादित्याश्मरथ्यः । अन्य प्रणीयेत्या- लेखनः ॥ १॥ अशनमग्न्यन्वाधान' व्रतोपायनमित्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति । अग्न्यन्वाधानमशनं व्रतोपायनमित्येके । व्रतोपायनमशनमग्न्यन्वाधानमित्येके ॥२॥ पुरा बर्दिप आहभेर्जायापती सपिमिश्रमश्नीयातां यदन्यन्मापेभ्यो माँसाच ॥३॥ पुरा वत्सानामपाकर्तोरित्यपरम् ॥ ४॥ ततो यजमानः केशश्मश्रु' वापयते ॥ ५ ॥ 1. B, "इडव्यानि 2. Bहराभि 3. D. यो 4. Thus Bus: A,B,R a 7 5. Rudradatta on ApSs I.1.2 almost exactly quotes this sutra except that itadds अमिः after एषा. Mahadeva on Sats I.2 (p.68): भारद्वाजे- नोव्यते य एषोऽमिहोत्राघोऽमिरत ग्रहीयात् इति। Vanchesrara on SatStob): पपोऽमिरमिहोत्राय प्रणीतस्तं गृहीयादित्यामरम्प इति भारद्वाजस्मातामिनिरसनार्थम्। 6. B,भमन्या 7. Baमय ·४.५.४] दर्शपूर्णमासौ अपरेणाहवनीयमतिक्रम्य दक्षिणत उदगावृत्त उपविश्याप आचामति पयस्वतीरोषधयः इत्येतया ॥ ६॥ तत आदित्यमुपतिष्ठते सम्राड सि व्रतपा असि व्रतपतिरसि व्रतमारभे । तत्ते प्रब्रवीमि तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासम् इति ॥ ७॥ यदि निमुक्ते सूर्ये व्रतमुपेयादाहवनीयमेवैतेन मन्त्रेणोपतिष्ठते ॥ ८॥ बर्हिपा पूर्णमासे व्रतमुपैति वत्सरमावास्यायामिति विज्ञायते ॥ ९ ॥ ॥३॥ दक्षिणतस्तिष्ठन्नाहवनीयमभिमन्धयते अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि इति । स एप' ब्राह्मणस्यैव स्यानेतरयोर्वर्णयोः ॥ १॥ बायो व्रतपते इति वायुमुपतिष्ठते । आदित्य व्रतपते इत्यादित्यम् । व्रतानां बतपते इत्याहवनीयम् ॥ २॥ अन्ततो देवता उपविष्ठते देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्वितीयास्तृतीयेषु । त्रिरेकादशा इह मावत । इर्दै शकेयं यदिदं करोमि । आत्मा करोत्वात्मने । इदं करिये भेषजमिदं मे विश्वभेषजा । अश्विना प्रावतं युवम् इति ॥ ३॥ व्रतमुपयन्' समुद्रं मनसा ध्यायति ॥ ४॥ स एतद् व्रतं चरति-न माँसमश्नाति न त्रियमुपैति नोपर्यास्ते "जुगुप्सतेऽनृताद- नाश्वानेताँ रात्रिमुपवसत्यपो वानात्यारण्य' वा। काममारण्यस्याश्नीयात् ॥५॥ आ मार्गादा मधुन आ प्राशातिकादित्येकेपाम् ॥ ६॥ आरण्यायोपवसन्नपो वाश्नीयान वा किंचन ॥ ७॥ आमावास्याँ रात्रि जागर्ति ॥ ८॥ अपि वा यथा शक्नुयात् तथा कुर्यात् ॥ ९॥ उपरि त्वेव न शयीत ॥ १०॥ काममुपरि शयीत ॥ ११ ॥ व्रतचारी त्वेव स्यात् ।। १२॥ ॥४॥ आहवनीयागारे गार्हपत्यागारे का संविशति ॥ १॥ श्वो भूतेऽपरेणा- हवनीयमतिक्रम्यापरेण ब्रह्मसदनं यजमान आहवनीयमभिमुख' उपविशति ॥ २॥ सोऽत्रैवासीनः कर्माणि क्रियमाणान्यभिमन्त्रयते ॥ ३॥ अनीन्' परिस्तीर्यमाणान- भिमन्त्रयते' 1. Baब्रवीमि 2. A,, मंत्रयतेऽग्ने बतपते 3. A.पृष्ट 4. B, ततो 5. ALमुपनयन् ; A,B, भुपनयन 6. A25 जुगुप्सेता 7. A. भात्या 8. B, वाहवनीयमभिमुखमुप; Mahadera on Sats VI.1 (p.509): आहवनीयामि. मुख इति भरद्वाजादयः। 9. A,B, omitted ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [४.१.४ उभावग्नी उपस्तुणते देवता उपवसन्तु मे। अहं प्राग्यानुपरसागि मह्यं गोपतये पशून् ।। इति ॥ ४॥ प्रणीताः प्रणीयमाना अभिमन्त्रयते भूश्च कश्च वाक् चई' च गौश्च घट् च खं च धूश्च नूच' पूश्च ॥ एकाक्षराः पूर्दशगा विराजो या इदं विश्व भुवनं व्यानशुः । ता नो देवीस्तरसा संविदानाः स्वस्ति यज्ञ नयत प्रजानतीः ।। ब्रह्मपूताः स्य ॥ को वो युनक्ति स वो युनक्तु विश्वेभ्यः कामेभ्यो देवयज्यायै ।। याः पुरस्तात् प्रसवन्त्युपरिष्टात् सर्वतश्च याः । तामी रश्मिपवित्राभिः श्रद्धां यज्ञमारभे ॥ इति ॥५॥ ॥५॥ हविर्निरुप्यमाणमभिमन्त्रयते' अग्नि होतारमिह त हुवे इति ॥ १॥ तदुदित्वा वाचं यच्छत्या हविष्कृतः ॥२॥ सर्व विहारमभिमन्त्रयते कस्त्वा युनक्ति स वा युनक्तु इति ॥ ३ ॥ वेदि संमृज्यमानामभिमन्त्रयते चतु:शिखण्डा युवति: सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्य मध्ये । मर्मुज्यमाना महते सौभगाय मह्यं धुश्व यजमानाय कामान् ।। इति ॥ ४ ॥ स्तम्बयजुर्हियमाणमभिमन्वयते' यो मा हृदा मनसा यश्च वाचा यो ब्रह्मणा कर्मणा द्वेष्टि देवाः । यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्येन्द्र वजेण शिरश्छिन नि ।। इति ॥ ५॥ उत्करमभिगृह्यमाणमभिमन्त्रयते इदं तस्मै हयं करोमि यो वो देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् । मेधावी दिक्षु मनसा तपख्यन्तर्दूतश्चरति मानुपीपु ।। इति ॥ ६॥ परिग्राहं पूर्व चोत्तरं चाभिमन्त्रयते यज्ञस्य त्या प्रमयाभिमया'° प्रति- मयोन्मया परिगृह्णामि ॥ 1. ABPomitted 2. A,वषद च; B, षटूमु; B, वलेश्व 3. Aखन 4. BHधूध 5. A, रूव B.रुंच 6. ABSJश्च; B, पुंश्व 7. Thus Bai A °मंत्रयेत: 1 मंतये 8. Thus BM A,B, "मंत्रयेत 9. Rudradatta on ApSS IV.5.43 पूर्वयेति भारद्वाजवचनाच। 10. Aममया ·४५ ४.८.१] दर्शपूर्णमासी बृहस्पते परि गृहाण वेदि वगा वो देवाः सदनानि सन्तु । तस्यां बर्हिः प्रथता साध्वन्तरहिंसा णः पृथिवी देव्यस्तु ।। इति ॥७॥ ॥६॥ स्वचमुद्धन्यमानामभिमन्त्रयते' यदुनन्तो जिहिँ सिम पृथिवीमोषधीरपः । अधर्यवः स्पयकृतः स्स्येनान्तरिक्ष मोह पातु तस्मात् ।। यदुघ्नन्तो जिहि सिम क्रूरमस्या वेदिं चकमा मनसा देवयन्तः । मा तेन हेड उपगाम भूम्याः शिवा नो विश्वैर्भुवनेभिरस्तु ।। इति ।। १॥ कृतामनुमन्त्रयते' भूमिभूत्वा महिमानं पुपोष ततो देवी वर्धयते पयाँसि । यज्ञिया यज्ञं वि च यन्ति शं चौपधीराप इह शक्करीश्च ।। इति ॥२॥ प्रोक्षणीरासाद्यमाना अभिमन्त्रयते' ईडेन्यकतूरमपो' देवीरुपब्रुवे । दिवा नक्तं च सापीरपस्वरीः ॥ इति ॥३॥ बर्हिरुपसाद्यमानमभिमन्त्रयते' अशिश्रेम बर्हिरन्तः पृथिव्याँ सरोहयन्त ओषधीविवृणाः । यासां मूटमुदवधीः स्येन शिवा नस्ताः सुवा भवन्तु ।। इति ॥ ४॥ आज्यं प्रोक्षणीश्चोत्पूयमाना अभिमन्त्रयते अद्भिराज्यमाज्येनापः सम्यक् पुनीत सवितुः पवित्रैः । ता देवीः शकरीः शाकरेणेमं यज्ञमयत संविदानाः ।। इति ॥ ५॥ व्याख्यातमाज्यावेक्षणमाज्यग्रहा इति ॥६॥ ॥७॥ अन्तर्वेदि वर्हिरासाद्यमानमभिमन्त्रयते सुमनसो यजमानाय सन्त्योपधीराप इह शक्करीश्च । 1. B, मनु 2. A, यदूद्धतो; A1-5,B. यदुद्धंतो; B, यदत्यतो 3. A,B,निहिंसीः 4. A, यदूद्धत; A2-5,B, यदुद्धंतो; B, यदुत्थंते; B, उद्धते 5. B, कृता देदिमनु 6. AIR अनु' 7. A,B, क्रतुं'; Bang'क्रतु' 8. A, भ्रवे; B, भूवे 9. B, मनुमन्त्रयते ·४६ भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [४.८.१ वृष्टिधावा पर्जन्य एना विरोहयतु हिरण्यवर्णाः शतबल्या' अदब्धाः ।। इति ॥१॥ वर्हिः स्तीर्यमाणमभिमन्त्रयते ऊर्णामृदु प्रपमान स्योनं देवेभ्यो जुष्टं सदनाय वर्हिः । सुवर्ग लोके यगमाने हि धेहि मां नाकस्प पृष्ठे परमे व्योमन् । इति ॥ २॥ वेदि सस्तीर्यमाणामभिमन्त्रयते चतुःशिखण्डा युवति: सुपेशा घृतप्रतीका धयुनानि यस्ते । सा स्तीर्यमाणा महते सौभगाय सा मे धुल यजमानाय कामान् ।। शिवा च मे शग्मा चैधि ! रयोना च मे सुपदा चैधि । ऊर्जस्वती च मे पपस्पती चैधि !! इपमूर्ज मे पिन्वत । ब्रह्म तेजो में पिवस्व । क्षत्रगोजो मे पिन्चस्व । विशं पुर्सि मे पिन्वत | आयुरन्नायं मे पिन्वस्त्र । प्रजा पशून मे पिन्वत । लोकं मे पिन्वस्त्र इति ॥३॥ ॥८॥ परिधीन् परिधीयमानानभिमन्त्रयते ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽहँ सजातेषु भूयासम्म इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् । 'अस्मिन् यज्ञ उप भूय' इन्नु मेऽविक्षोभाय परिधीन् दधामि । धर्ती धरुणो धरीयानग्निपासि निरितो नुदाते ॥ इति च सर्वान् ॥ १॥ आइननीयमभिमन्त्रयते युनज्मि वा ब्रह्मणा दैव्येन हन्यायासमै वोढवे जातवेदः । इन्धानास्त्वा सुप्रजसः सुवीरा ज्योग जीवेम वटिहतो वयं ते ।। यन्मे अग्ने अस्य यज्ञस्य रिप्यायद्वा स्कन्दादाज्यत्योत विष्णो। तेन हन्मि सपत्नं दुर्मरायुमैनं दधामि नित्या उपस्थे । तेजिष्टा ते तपना या च रोचना प्रत्योपन्तीतन्यो यास्ते अग्ने। ताभिर्वर्माण्य मितो न्ययस्य मा त्या दभन् यज्ञहनः पिशाचाः ।। इति' ।। २ ।। विधूती निधीयमाने अभिमन्त्रयते 1. Thus BB. पलुसा; B. नन्नुशा 2. B, अन्यरिमन्; Rudradatta on Apss IV.6.3: अस्मिन् यज्ञ इति सर्वानिति भारद्वाजवचनाच। Vilichesrara on Sats (11a) : सर्वान् परिधीनिति भारद्वाजः। 3. B. हृय 4. B, नुमन्त्र यते 5. B, व्यधस्व: B,यस 6. A,B, दत् B. दहन्; B.दविहन् 7. Bइति च 8. AD, नीयमाने ·४७ ४.१०.३] दर्शपूर्णमासी विच्छिनधि विधृतीन्या सपत्नान् जातान् भ्रातृव्यान् ये च जनिष्यमाणाः | विशो यत्राम्यां विधमाम्येनानहँ स्वानामुत्तमोऽसानि देवाः ।। विशो यन्त्रे नुदमाने अराति विश्वं पाप्मानममति' दुर्मरायुम् । सीदन्ती देवी सुकृतस्य लोके प्रजामस्मभ्यं द्रविणं च धत्तम् ।। धृती स्थो विधृती स्वधृती प्राणान् मयि धारयतं प्रजां मयि धारयतं पशून् मयि धारयतम् इति ।। ३॥ प्रस्तर साद्यमानमभिमन्त्रयते' अयं प्रस्तर उभयस्य धर्ता धर्ता प्रयाजानामुतानूयाजानाम् । स दाधार समिधो विश्वरूपास्तस्मिन् सुचो अध्यासादयामि ॥ इति ॥ ४॥ ॥९॥ मुचः साधमाना अभिमन्त्रयते आरोह पयो जुहु देवयानान् यत्रर्पयः प्रथमजा ये पुराणाः । हिरण्यपक्षाजिरा संभृताङ्गा वहासि मा सुकृतां यत्र लोकाः ॥ जुहूरसि घृताची गायत्रीयाम्नी कंविभिर्जुपाणा । अव्ययमाना यज्ञमनुयष्ठस्त्र सुनीती यज्ञं नयास्युप देवानाग्नेयेन शर्मणा दैव्येन ॥ इति जुहूम् ॥१॥ अवाहं बाध उपभृता सपत्नान् जातान् भ्रातृव्यान् ये च जनिथ्यमाणाः । दोहै यज्ञ सुदुघामिव धेनुमहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः ।। सुमृदस्युपभृद् घृताची त्रैष्टुभेन छन्दसा विश्ववेदः । अव्यथमाना' यज्ञमनुयच्छस्व' सुनीती यज्ञं नयास्युप देवानन्द्रेण शर्मणा दैव्येन || इत्युपभृतम् ॥ २॥ यो मा वाचा मनसा दुर्भरायुद्देदारातीयादभिदासदग्ने । इदमस्य चित्तमधरं ध्रुवाया अहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः ।। ध्रुवासि धरणी धनस्य पूर्णा जागतेन छन्दसा विश्ववेदः । 1. B, नमरति 2. Thus At,B AS प्रशास्मभ्यं; B, अस्मभ्यं; R प्रजा अस्मभ्यं 3. Bासाद्य 4. B, गायत्रयामणि; B, गायत्र्याम्णी 5. Thus B.; A,,B1,2 yilda 6. Thus A.; A-5,B2,R ale; B, TE 7. B,अव्यथमानामनुयच्छस्व 8. Thus B.; ARति; B, सुरिति 9. B,'दा ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [५:१०.३ अन्यथमाना यज्ञमनुयच्छत्व सुनीती' यज्ञं नयास्युप देवान् वैश्वदेवेन शर्मणा दैव्येन । इति ध्रुवाम् ॥ ३॥ ॥१०॥ स्योनो मे सीद सुपदः पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके । दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षेऽहमुत्तरो भूपातमधरै मत्सपत्नाः ।। अय स्रुयो अभिजिहति होगान् शतक्षरश्छन्दसानुष्टुभेन' । सर्वो यज्ञस्य समनक्ति विष्टा वार्हस्पत्येन शर्मणा दैव्येन ।। इति सुवम् ॥ १॥ इय स्थाली घृतस्य पूर्णाच्छिन्नपयाः शतधार उत्सः । मारुतेन शर्मणा देव्पेन ।। इत्याज्यस्थालीम् ॥ २॥ पुरोडाशावज्यमानापभिमन्त्रयते तृप्तिरति गायत्रं छन्दतपय मा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन ॥ तृप्तिरति श्रेष्टुभं छन्दसर्पय मौजसा वीर्येण ॥ तृप्तिरसि जागतं छन्दस्तर्पय मा प्रजया पशुभिः ।। इति ॥ ३.॥ अन्तर्वेदि हवी प्यासनान्यभिमृशति यज्ञोऽसि सर्वतः शितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्पताम् । शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्र मे सन्तु सूनृता इरावतीः पशुमतीः ।। इत्याग्नेयं पुरोडाशम् । प्रजापतिरसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्यताम् । शतं मे सन्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरायतीः पशुमतीः ॥ इत्यग्नीपोमीयम् । यो नः कनीय इह कामयाता अस्मिन् यज्ञे यजमानाय मह्यम् । अप तमिन्द्राग्नी भुवनानुदेतामहं प्रजा वीरवती घिदेय ॥ इत्पैन्द्रामम् ॥ ४॥ ॥११॥ इदमिन्द्रियममृतं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवोऽचिकित्सन् । तेर देवा अवतोप मामिहेपमून यशः सह ओजः सनेय शृतं मयि श्रयताम् ॥ इति' भृतम् ॥१॥ 1. ABसुनीति 2. B.चतुरक्षर 3. B, सुवीर्यम 4. A,B, omitted ·४९ ४.१३.३] दर्शपूर्णमासी यत् पृथिवीमचरत्तत् प्रविष्टं येनासिञ्चद्वलमिन्द्रे प्रजापतिः । इदं तच्छुकं मधु वाजिनीवधेनोपरिष्टादधिनोन्महेन्द्रम् ॥ दधि मां धिनोतु ॥ इति दधि ॥ २॥ सर्वाणि समस्तान्यभिमृशति ममाग्ने वर्षो विहवेवस्तु इत्येते- नानुवाकेन । अयं यज्ञः समसदद्धविष्मानृचा साम्ना यजुया देवताभिः । तेन लोकान् सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सख्यममृतत्वमश्याम् ।। इति च ॥ ३॥ सामिधेनीरनूच्यमाना अभिमन्त्रयते अङ्गिरसो मास्य यज्ञस्य प्रात. रनुवाकैरवन्तु इति ॥ ४॥ यां यामाशिपं कामयते तामाशास्ते ॥ ५॥ यत्राभि- जानाति समिद्धो अग्न आहुतः इति तदाहवनीयमभिमन्त्रयते समिद्धो अग्निराहुत स्वाहाकृतः पिपर्तु नः । स्त्रगा देवेभ्य इदं नमः ॥ इति ॥६॥ उच्छुष्मो अग्ने यजमानायैधि निशुष्मो अभिदासते इति ॥ ७॥ सुवा- घारमाघार्यमाणमभिमन्त्रयते' मनोऽसि प्राजापत्यम् इति ॥ ८॥ वागस्यैन्द्री सपत्नक्षयणी . इति सुच्यम् ॥९॥ ॥१२॥ प्रवरयोः प्रब्रियमाणयोर्जपति देवाः पितरः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन् यजे यस्यास्मि न तमन्तरेमि । स्वं म इद स्वं दत्त खं पूर्त स श्रान्त सँ हुतम् । तस्य मेऽग्निरुपद्रष्टा वायुरुपश्रोतादित्योऽनुख्याता द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजापतिर्बन्धुः । य एवास्ति स सन् यजे यस्यास्मि न तमन्तरेमि इति ॥ १॥ प्रयाजानामिष्टमिष्टमनु- मन्त्रयते वसन्तमृतूनां प्रीणामि इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥२॥ एको ममैका तस्य योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥ द्वौ मम द्वे तस्य योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ।। त्रयो मम तिवस्तस्य योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥ 1. Rudradatta on ApSS IV.8.4 and Valichesvara on Sats (12b): तथा भारद्वाजः सर्वागि समस्तान्यभिमृशति ममाग्ने वचों विहवेदित्यनुवाकेनायं यज्ञः समसदद्ध- विष्मानिति चेति । Mahadeva on Sats VI.2 (p. 514}: तथैवोक्तमापस्तम्ब- भरद्वाजाभ्यामपि सर्वाणि हवीपौति। 2. A- अग्नि आहुतः, B, अम आहुत; B. भग्न आहुतः 3. B, अम; B, अग्नये +. Bmइति च 5. B, सुवेणाघार ·१० भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [४.१३.३ चत्वारो मग चततस्तस्य योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ।। पञ्च मम न तस्य किंचन योऽस्मान् देष्टि यं च ययं द्विष्मः ।। इति च ॥३॥ आज्यभागाविष्टावनुमन्त्रयते अग्निना यज्ञश्चक्षुमास्तस्याहं देवयव्यया चक्षुष्मान् भूयासम् इत्याग्नेयम् ॥ ४ ॥ ॥१३॥ सोमेन यज्ञश्चक्षुमास्तस्याहं देवयज्यया चक्षुष्मान् भूयासम् इति सौम्यम् ॥ १॥ समस्तानमन्त्रणमेके समामनन्ति अग्नीषोमयोरहं देवयज्यया चक्षुप्मान् भूयासम् इति ॥ २॥ आनेयस्य पुरोडाशस्य हविराहुतिमनुमन्त्रयते अग्नेरहं देवयज्यपानादो भूयासम् इति ॥ ३ ॥ दधिरस्पदन्धो भूयासममुं दमेयम् इत्युपॉशुयाजस्य'। यं द्वेष्टि तस्य नाम गृह्णाति ॥ ४ ॥ अग्नीपोमयोरहं देवपव्यया वृत्रहा भूयासम् इत्यनीपोमीयस्य ॥५॥ इन्द्राग्नियोरहे देवयज्ययेन्द्रियाव्यन्नादो भूयासम् इत्येन्द्रामस्य ॥६॥ इन्द्रत्याह देवयज्ययेन्द्रियावी भूयासम् इति सानाप्ययोः ।। ७ ।। महेन्द्रस्याह. देवयज्यया जैमानं महिमानं गमेयम् इति यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ ८॥ अग्नेः विष्टकृतोऽहं देवयज्यया- युप्मान् यज्ञेन प्रतिष्टां गमेयम् इति स्विष्टकृतः। अग्निा दुरिटात् पातु इति च ॥९॥ इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवयज्ययासपनो भूयासम् इति वैमृधस्य' ॥१०॥ ॥१४॥ इडामाहियमाणाममिमन्त्रयते सुरूपवर्षवर्ण एहि इति प्रतिपद्य उपहूत उपहवं तेऽशीप इत्यन्तेन ॥१॥ उपाँशूपहवे सप्त देवगवर्जिपति भूयस्येहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दधिप एहीड एहि सूनृत एहि इति ॥२॥ उचैरुपहवे सप्त मनुष्यगवीः चिदसि मनासि यस्वी रन्ती रमतिः सूनुः सूनरा देवीदेवैरमि' मा निवर्तवम् | त्योनाः स्पोनेन घृतेन मा समुक्षत। न म इदमुपदम्भिपगृपिला' यद्ददे समुद्रादुदचन्नित्र खुचा । वाग' विप्रस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर्दशभिर्दिशन् । . 1. B. “याजसु; B, याज्यस्य 2. Subodhini on Baudhss III.18 : याजमान इश्यानुमन्त्रणं भारद्वाजोऽप्याह अमे: स्विष्टकृतोऽहं देवयग्ययायुष्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठा गमेयमिति। Subodhirt on Baudbss III.18 quotes at another place this catire sūtra verbatim. 3. Thus Bis; A,R इतीन्द्रवमृधस्य; In Banstitras 9 and 10 are in a reverse order. Vanchesvara on Sats (14a) cites इतीदस्य वैमृधस्य. 4. AB.. सूनरी; B, सूना 3. Thus Bus B, देवीदेवोरभि 6. B, गाझा 7. A.B. बगाप्रे; A,B, वगप्रे A.., ग्रे, 8. Thus A-A,Bशृंगेभिर्दशसन् ; B, "र्दशन् ·42661. ४.११.४] दर्शपूर्णमासी ५१ इति च ॥ ३॥ यहि होतेडामुपह्वयेत तर्हि यजमानो होतारमीक्षमाणो वायुं मनसा ध्यायेत् वायुरिटाया वत्सः सा में वायुना वत्सेन श्रद्धा तपः स्वर्ग लोकं' धुश्व इति ॥४॥ उपहृयमानायां जपति' सा मे सत्याशीः इति प्रतिपद्य जुष्टि' ते गमेयम् इत्यन्तेन ।। ५॥ उपहूतामनुमन्त्रयते इडाया अहं देवयज्यया पुष्टिमान् पशुमान् भूयासम् इति ॥६॥ भक्षायाहियमाणामभिमन्त्रयते' इडा धेनुः सवत्सा न आगादूज दुहाना पयसा प्रपीना | सा नो अन्नेन हवियोत गोभिरिडाभ्यस्माँ आगात् ।। इति ॥७॥ ॥१५॥ व्याख्याता मार्जनी ॥ १ ॥ वर्हिपदं पुरोडाशमभिमृशति अध्न पिवस्त्र ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोप दसत् । दिशां क्लूप्तिरसि । दिशो मे कल्प-तां कल्पन्तां मे दिशो दैवीश्च मानुपीश्च । अहोरात्रे मे कल्पेताम् । अर्धमासा मे कल्पन्ताम् । मासा मे कल्पन्ताम् । ऋतयो मे कल्पन्ताम् । संवत्सरो मे कल्पताम् । क्लप्तिरसि कल्पता मे ।। आशानां त्वाशापालेभ्यश्चतुभ्यों अमृतेभ्यः ! इदं भूतस्याध्यक्षग्यो विधेम हविषा वयम् || भजतां भागी भाग मा भागो भक्त निरभागं भजामः । अपस्पिन्वौपधीर्जिन्व । द्विपात् पाहि चतुप्पादव । दिवो वृष्टिमेश्य ।। ब्राह्मणानामिद हविः सोम्याना सोमपीथिनाम् । निर्भक्तोऽत्रामणो नेहाबामणस्यास्ति ॥ इति ॥ २ ॥ अन्तर्वेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति इय स्थाल्यमृतस्य पूर्णा सहस्रधार उत्सो अक्षीयमाणः । स दाधार पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तेनौदनेनातितरराणि मृत्युम् ।। इति। प्रजापतेर्भागोऽसि इति चानुवाकशेपेण ॥ ३॥ एतेनैव ब्रह्माभिमृशति ॥४॥ ॥१६॥ 1. A, स्वर्ग; B, स्वर्ग लु; R स्वर्गलो 2. Thus B2:3; A2-5 उपहूयमाना...जपति; A,B, उपहृयमानायो जेमानं महिमानं गमेयमिति यदि महेंद्रयाजी भवत्यन रिवकृतोऽई देवयज्यया...जाति 3. B, जुटो नोसि जुष्टि; B, सि जुष्टि 4. A1 भक्षायाहियमाणामभिमृशति; AS भक्षायाहियमा; B, मक्षयाहिय; the remaining portion of this section and the whole of the next section are omitted in A2-5, 5. Thus A3; B, missing: B, चानुवाकशेषेणैवैकेनव; B, ऋचा अनु' ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.१७.१ अनूयाजसमिधमाधीयमानामभिमन्त्रयते एपा ते अग्ने समित् तया वर्षस चा च' प्यायस्व । वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायताम् । वर्धिपीमहि च वयमा च प्यासिपीमहि' इति ॥ १॥ आहितायामाहवनीयम् यं ते अग्न आवृधाम्यहं वा क्षिपितश्वरन् । प्रजां च तस्य मूलं च नीचैर्देवा निवृश्चत ।। अग्ने यो नोऽभिदासति समानो यश्च निष्टयः । इध्मस्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेपि किंचन ।। यो मां द्वेष्टि जातवेदो यं चाहं वच्मि यश्च माम् । सर्वांस्तानने संदह याँश्चाहं देटिम ये च माम् ।। इति ॥२॥ इध्मसनहन हुतमनुमन्त्रयते वेदिवहिः श्रित' हविरिष्मः परिधयः सुचः । आज्यं यज्ञ ऋचो यजुर्याज्याश्च वपट्काराः । सं मे संनतयो नमन्तामिध्मसंनहने हुते ॥ इति ॥३॥ अनूयाजानामिष्टमिष्टमनुमन्त्रयते बर्हिपोऽहं देवयज्यया मजावान् भूयासम् इत्येतेः प्रतिमन्त्रम् ॥ ४॥ सुचौ व्यूद्यमाने वाजवतीभ्यामभिमन्त्रयते वाजस्य मा प्रसवेन इति द्वाभ्याम् ॥ ५॥ परिधीनज्यमानानभिमन्त्रपत्ते' वसून् देवान् यज्ञेनापिओम् । रुद्रान् देवान् यज्ञेनापिप्रेम् । आदित्यान् देवान् यज्ञेनापिनेम् इति ॥६॥ ॥१७॥ प्रस्तरमज्यमानमभिमन्त्रयते" समतां वर्हि ई विपा धृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः। समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवेभिरतां दिव्यं नमो गच्छतु यत् स्वाहा ॥ इति ॥१॥ यत्राभिजानाति अग्निरिदै हविरजुगत इति तनिगानिगदा देवता- मनुमन्त्रयते अमेरहमुजितिमनूजेषम् इत्येतैर्मन्वैर्यथादेवतम् ॥२॥ यहि होता 1. A,B,z omitted 2. Thus Bn A, प्याधिषीमहि; A प्याशिपीमहि, A.,, प्याशिषामहि; B, प्यासिषिमहि 3. B, धृत 4. B."रिम 5. Thus A,BO ALPE, व्यूहमान A, न्यूदयमाने 6. B, मनु 7. B. नाग्य' 8. Ba'माग्य 9. Thus B.; B, afi"; R at la ·१.१९:१] दर्शपूर्णमासी यजमानस्य नाम गृह्णीयाव तर्हि घूयात् एमा अमन्नाशिषो दोहकामाः इति ॥ ३॥ पुरस्तादपानं तृणमनुप्रहियमाणमनुमन्त्रयते दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः । तेना सहस्रकाण्डेन द्विषन्त शोचयामसि । द्विपन्मे बहु शोचत्वोषधे मो अहँ शुचम् ।। इति ॥ ४॥ परिधिषु प्रहियमाणेष्वाहवनीयमभिमन्त्रयते' वि ते मुञ्चामि रशना वि रस्मीन् इति ॥५॥ शंयुवाकमभिमन्त्रयते विष्णोः शंयोरहं देवयज्यया यज्ञेन प्रतिष्ठा गमेयम् इति ॥ ६॥ सँस्रावभागानिष्टाननुमन्त्रयते इष्टो यज्ञो भृगुभिर्द्रविणोदा यति- भिराशीर्दा वसुभिराशीर्यानपर्वभिः । अङ्गिरसो मात्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरहौषुः । तस्य भेष्टस्य वीतस्य द्रविणेहागमः । वसुर्यज्ञो वसुमान् यज्ञस्तस्य मा यज्ञस्य' वसोर्वसुमतो वस्वा- गच्छत्वदो म आगम्यात इति । यत् कामयते तस्य नाम गृह्णाति ॥ ७॥ ॥१८॥ अन्तर्वेदि वेदं निधायाभिमृशति वेदोऽसि वित्तिरसि विदेय इत्येतैर्मन्त्रैः ॥१॥ विदेय इत्यतोऽनन्तरं यद्यद् भ्रातृव्यस्याभिध्यायेत् तस्य नाम गृह्णीयात् ॥२॥ पत्नीसंयाजानामिष्टमिष्टमनुमन्त्रयते । सोमस्याहं देवयज्यया इति प्रथमम् । त्वष्टुरहं देवयज्यया इति द्वितीयम् ॥ ३ ॥ राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान् भूयासम् इति राकाम् । सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमान् भूयासम् इति सिनीवालीम् । कुरा अहं देवयज्यया पुष्टिमान् पशुमान्' भूयासम् इति कुहूम् । एता एव तिस्रः' पत्न्यनुमन्त्रयते मन्त्राँश्च संनमयति' ॥४॥ उत्तमौ पत्नीसंयाजाविष्टावनुमन्त्रयते देवानां पत्नीरग्निर्गृहपतिर्यज्ञस्य मिथुनं तयोरहं देवयज्यया मिथुनेन प्र भूयासम् इति ॥५॥ आज्पेडामनुमन्त्रयते इडास्माननु वस्तां घृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः । वैश्वानरी शकरी वावृधानोप यज्ञमस्थित वैश्वदेवी ॥ 1. B, प्रहियमाणमनुमंत्रयते; R हियमाणे 2.B"मनुमंत्र 3. B, राशीणे . 4. Ag. Omitted 5. Thus A/ B. रवीषु: B, रहोष्टः 6. Bamम आगच्छरवदो म 7. Az-gomitted 8. Thus A,B; AJAR त्रित्रिः 9. A., संनमति 10. 'Subodhini on Baudhss III.20 quotes sutras 3-5 verbatim.

·५१ . भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [४.१२.६ इति ॥६॥ या सरस्वती विशोभगीना' तस्यास्ते भक्तिवानो भूयास्म इति फलीकरण- होमे हुते मुखं विमृष्टे ॥ ७॥ हुते समिष्टयजुपि यजमानभाग प्रान्नाति स यज्ञपति- राशिषा इति ।। ८॥ यदि यजमानः प्रवसेत् प्रजापतेर्विमानाम लोकतस्मि स्त्रा दधामि सह यजमानेन इति ध्रुवायां यजमानभागमवधाय समिष्टयजुपा सह जुहुयात ॥९॥ ॥१९॥ पुरा पूर्णपानाजपति यज्ञ शं च म उप च यज्ञ शिवो मे सतिष्ठत्व स्विष्टो मे संतिष्ठस्त्रारिष्टो मे सतिष्ठस्व ॥ यज्ञ नमस्ते यज्ञ नमो नमश्च ते यज्ञ। शिवेन मे संतिष्ठस्व स्योनेन मे संतिष्टस्य सुभूतेन मे संतिष्ठस्य ब्रह्मवर्चसेन मे संतिष्ठस्य यज्ञस्यचिमनु' संतिष्टस्त्र । उप ते यज्ञ नम उप ते नम उप ते नमः' इति ॥ १॥ अन्तर्वेदि प्रणीता आसन्ना अभिमृशति को वोऽयोक्षीत् स यो विमुच्चतु इति ॥२॥ अथासूपरिटात् संततामुदकधारौं साक्यति सदसि सन्मे भूयाः इति ॥ ३॥ अथैनां प्रतिदिशं व्युत्सिञ्चति प्राध्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्ताम् इत्येतैर्मन्र्यधारूपम् ।। ४ ।। अवशिष्टा अन्तर्वेदि निनयति समुदं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमपिगच्छत । अच्छिद्रः प्रजया भूयास मा परासेचि मत्पयः ॥ इति ॥ ५ ।। मुखं विमृष्टे यदप्सु ते सरस्वति गोप्यश्वेषु यन्मधु । तेन मे वाजिनीवती मुखमधि सरस्वति ।। इति ॥ ६॥ दक्षिणे वेद्यन्ते दक्षिणेन पदा प्राङ् विष्णुक्रमान् कामति विष्णोः क्रमोऽसि इत्येतस्विभिर्मन्त्रैः । तिश्चतुर्थ जपति ॥ ७॥ तत आदित्यमुपतिष्ठते अगन्म सुवः सुवरगन्म इति प्रतिपद्य सं ज्योतिपाभूवम् इत्यन्तेन ॥ ८॥ ॥२०॥ उद्यन्नध मित्रमहः सपलान् मे अनीनशः । दिवनान् विद्युता जहि निम्रोचन्नधरान् कृधि ॥ 1. A, पशो मना; A:-- यशो भगीना; B, यशो मगिना; B, यशो भगिनीना 2. B, भक्षिवानो 3. B, मे 4. B. यज्ञस्य शुद्धिमनु 5. Busomitted 6. B, अयुसि 7. A,B, "यथादेवरूपम् ·४.२२.५] दर्शपूर्णमासी उपनय वि नो भज पिता पुत्रेभ्यो यथा । दीर्घायुत्वस्य हेशिपे तस्य नो देहि सूर्य । उद्यलय भित्रमह आरोहनुत्तरी दिवम् । हृद्रोग मम सूर्य हरिमाणं च नाशय ॥ शुकेषु मे हरिमाण रोपणाका दध्मसि । अथो हारिद्रवेषु मे हरिमाणं निदध्मसि ।। उदगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विपन्तं मम रन्धयन् मो अहं द्विपतो रधम् ।। यो नः शपादशपतो यश्च नः शपतः शपात् । उपाश्च तस्मै निदृक् च सर्व पाइँ समूहताम् ॥ इति च ॥१॥ प्रदक्षिणमावर्तते ऐन्द्रीमावृतमन्यावतें पुण्या भवन्तु या लक्ष्मीः पराभवन्तु याः पापीः इति ॥२॥ यद्यभिचरेत् इदमहममुष्यामुष्यायणस्य शुचा प्राणं' निवेष्टयामि इति दक्षिणस्य पदः पार्ष्या निवेष्टयेत् ॥ ३ ॥ अन्वाहार्यपचनमभिमन्त्रयते अग्ने बढे स्वदितं नसनये पितुं पच । शं तोकाय तनुवे स्योनः॥ इति ॥ ४॥ तेजोऽसि इत्यभिपर्यावृत्याहवनीयमभिमन्त्रयते समहं प्रजया सं मया प्रजा इति ॥ ५॥ समिझो अग्ने मे दीदिहि समेद्धा ते अग्ने दीयासम् इत्युपसमिध्य वसुमान यत्रो वसीयान् भूयासम् इत्युपस्थाय गार्हपत्यमभिमन्त्रयते अग्न आयूँषि परसे इति प्रतिपद्य शर्ते हिमाः इत्यन्तेन ॥ ६॥ पुत्रस्य नाम गृह्णाति तामाशिषमा शासे तन्तवे ज्योतिष्मतीम् इत्यजातपुत्रः । तामाशिपमा शासेऽसुष्मै ज्योतिष्मतीम् इति जातपुत्रः ॥७॥ अथ' यदि बहुपुत्रः स्यात् सर्वेषां नामानि गृह्णीयात् ज्योतिपे तन्तवे त्वा इति ॥८॥ ॥२१॥ अन्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षान्' जपति ये देवा यज्ञहनः इत्येतान् ॥१॥ सर्व विहारमभिमन्त्रयते कस्वा युनक्ति स त्वा वि मुञ्चतु इति ॥ २॥ अत्रैके यजमानभागस्य प्राशन समामनन्ति ॥३॥ सानाय्ययोरपि ब्राह्मणो यजमानः प्राश्नीयात् । 1. Thus A.,B1,0; Az-, RATHIE 2. A-प्रपद्य 3. Thus A.,B,13; 4.-5, R omitted 4. Thus A-B... तिमोक्षं ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [४.२२.४. इदै हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीरें सर्वगण स्वस्तये। आत्मसनि प्रजासनि पशुसन्यायसनि लोकसनि वृष्टिसनि' । अग्निः प्रजा बहुसां मे करोत्वन्न पयो रेतो अस्मासु धत्त । रायसोपमिपमूर्जमस्मासु दीपरत् ।। इति भृतस्य । दधिक्राव्णो अकारिपम् इति दप्तः ॥ ४॥ ततो व्रतं विसृजते ॥ ५॥ दक्षिणस्तिष्ठन्नावनीयमभिमन्त्रयते अग्ने बतपते व्रतमचारिणम् इति ॥ ६॥ स एप ब्राह्मणस्यैव स्यान्नेतरयोर्वर्णयोः ॥ ७ ॥ वायो तपते इति वायुमुपतिष्ठते । आदित्य बतपते इत्यादित्यम् । व्रतानां नतपते इत्याहवनीयम् ॥ ८॥ यज्ञस्य पुनरालम्भ जपति यज्ञो बभूव स आ वभूव इति ॥ ९॥ प्रात्कम्य ब्रूयात् गोमाँ अमे इत्येताम् ।। १० ।। यथान्ववेतमुपनिष्क्रामन्नाह ब्राह्मणास्तर्पयितयै इति ॥११॥ तत् खल्विदं याजमानं न प्रवसतो विद्यत इत्याश्मरथ्यः । अथालेखनः। एवंविहितमेवास्य अवसवो याजमानं भवति । एतावनाना । यानि सँस्पृश्य कर्माण्यध्वर्युस्तानि कुर्यात् ॥ १२ ॥ यजमानः काले तां दिशमभिमुखो मन्त्रान् जपेत् । प्रामुखस्त्वेव विष्णुक्रमान गोमतीमिति बपाट् गोमतीमिति' ब्रूयात् ।। १३ ।। ॥२२॥ ॥ इति चतुर्थः प्रश्नः ॥ 1. A,B, omitted 2. Thus A- A.B, यजमानं काले, B, याजमानमकाले; B, यजमानः कालो; R याजमानकाले 3. f.VI.1.7. 4. Repetition only in A,B, 5. Thus B.; A.-5998; B. Eft: 14 ·५.२.३] अग्याधेयम् ६७. अथ पञ्चमः प्रश्नः अग्नीनाधास्यमानो' योऽश्वत्थः शमीगर्भो भूमि मूलेनास्पृष्टस्तस्यारणी आहरेत् । अनास्पृष्ट इत्येकेपाम् ॥ १ ॥ यो अश्वत्यः शमीगर्भः इत्येतया ॥२॥ उत्तरया वा ॥३॥ ब्राह्मणव्याख्याताः संभाराः सप्त पार्थिवाः सप्त वानस्पत्याः ॥४॥ तानाहरति वैश्वानरस्य रूपं. पृथिव्यां परिससा इत्येतैर्मन्त्रैर्यथारूपम् ॥ ५॥ यं त्वा समभरं' जातवेदः इत्येतया संभृत संभृत' यजमानोऽभिमृशति ॥ ६ ॥ कृत्तिकासु ब्राह्मण आदधीत यः कामयेत मुख्यो ब्रह्मवर्चसी स्यामिति ॥ ७ ॥ रोहिण्यामादधीत यः कामयेत सर्वान् रोहान् रोहयेयमिति ॥८॥ मृगशीर्ष आदधीत यः कामयेत' श्रीमान् स्यामिति ॥ ९॥ यः पुरा भद्रः सन् पापीयान् स्यात स पुनर्वस्वोरादधीत ॥ १०॥ यः' कामयेत दानकामा मे प्रजाः स्युरिति स पूर्वयोः फल्गुन्योरादधीत' ॥११॥ यः कामयेत भगी स्यामिवि स उत्तरयो- राधीत ॥१२॥ विपरीतमेके समामनन्ति ॥ १३ ॥ हस्त आदधीत यः कामयेत प्र मे दीयेतेति ॥ १४ ॥ यो भ्रातृव्यवान् स्यात् स चित्रायामादधीत ॥१५॥ चित्रायाँ राजन्य आदधीतेत्येकेपाम् ।। १६॥ विशाखयोराद्धीत" प्रजाकामोऽनु- राधेष्वृद्धिकामः प्रोष्ठपदेषु प्रतिष्ठाकाम इति विज्ञायते ॥ १७॥ सूर्यनक्षत्र एव स्यादित्येकेपाम्" ॥१८॥ ॥१॥ वसन्ते ब्राह्मण आदधीत ॥१॥ग्रीष्मे हेमन्ते वा राजन्यः ॥२॥ शरदि 1. A-ॐ अमीना; R अमीनाधास्यामः 2. Rudradatta on ApSs v.1.2 : यो अश्वत्थः शमीगर्भो भूमि मूलेन स्पृष्ट इति भारद्वाजववनाच । Mahadeva on SatS III.2 (p. 286) : भारद्वाजस्तु यो अश्वत्थ: शमीगर्भो भूमि मूलेन पंगत इति, and later on (p. 294): तथाहरेदित्येवाह भरद्वाजोऽपि। 3. A1-5 समभरन् ; B, संभर; B, समभरजात 4. Thus B2; A,B,,R HTË 5. Az-, omitted 6. Thus A,Bhi A-IR पुनर्वस्वोः; B, पुनर्वस्वोरग्निमादधीत 7. AR पूर्वयोः फल्गुन्योर्यः कामयेत दानकामा प्रजाः स्युरिति 8. Thus A-A, प्रति मे दीधेतेति; B, म मे दीयतेति; B.प्रमो दीयेतेति 9. B, चित्रायाममिमा 10. B, विशाखयो 11. Cited verbatim by Vifichesvara (20b) on Sats.

·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [५.२.३ वैश्यः ॥ ३॥ वर्षासु स्थकारः ॥४॥ शिशिरः सार्ववर्णिकः ॥ ५॥ अथ यदि सोमेन यक्ष्यमाणः स्यानर्तन् सर्बेन नक्षत्रम् । यस्मिन्नेव कस्मिंश्चित्तावादधीत ॥६॥ अमावास्यायां वैव पौर्णमास्यामादधीत ॥ ७॥ या पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यां पौर्णमासी स्यान्न तस्यामादधीव ॥८॥ विद्यते चतुर्थस्य वर्णस्याग्न्याधेयमित्येकम् । न विद्यत इत्यपरम् ॥ ९॥ न जीवपितुरग्न्याधेयं विद्यत इत्येकम् । विद्यत' इत्यपरम् ॥१० ।। उदवसायानीनाद्धीत शालीनः । न यायावर आद्रियेत ॥११॥ प्राचीनप्रवणं देवयजनमध्यवस्यति अपेत वीत इति ॥ १२॥ तस्मिन्नुदीची शालां मीत्वाग्रेण मध्यमं चॅशं गार्हपत्यायतनं करोति ॥ १३ ॥ अग्रेण गार्हपत्यायतन- माहवनीयाय ।। १४ ।। अष्टासु प्रक्रमेपु ब्राह्मणोऽग्निमादधीत ! एकादशसु राजन्यः । द्वादशसु वैश्यः ॥ १५॥ चतुर्विशत्यामाधेय इति विज्ञायते ॥ १६ ॥ अपरिमित इत्येकेपाम् ॥ १७ ॥ चक्षुनिमित' इत्वेकेपाम् ॥ १८ ॥ दक्षिणतः पुरस्ताद् वित्तीयदेशे नेदीयसि गार्हपत्यायतनाद् दक्षिणाग्नेरायतनं करोति ॥ १९ ॥ अनेणा- हवनीयायतनें" सभ्यं" मिन्वति ॥ २० ॥ अग्रेण सभ्यमावसथम्" ॥ २१॥ ततो यजमानः केशश्मश्रु" वापयते ॥ २२॥ क्षौमे वसानौ जायापती अग्निमादधीयाताम्" 1. Tlus B..; A omitted 2. A,B, सूक्षेत्र; B, पृष्ठेन्न; Rudradatta on ApSs V.3.20 : भारद्वाजशाह अथातः प्रधानस्यादधानस्य नतु पृष्ठेन्न नक्षत्रमिति | Mahadeva on Sats III.2 (p. 296): अत्र भरद्वाज: अथातः प्रधानस्यतुं सूर्तत नक्षत्रमिति । 3. A, करिमपिता, कस्मिविता'; B. कस्मियर्ता 4. Thus BIA; B.4%: Subodhini on Daudhss II.12 quotes sutras 6 and 7 verbatim. 5. Thus 1, A.,), 41; Az-s 4.; B, at; Rudradatta on ApSS V.3.16 quotes this sutra verbatim. Rimagnicit on ApSs VIII.4.13 : तथा भंगवता भरद्वाजेनाप्युक्तमाधाने या पौर्णमासी पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यां युका न तस्या मादधीतेति। 6. Thus B,.; A,B,,R omitted; Alahädeva on SatS III.1 (p. 279): 241 जीवपितुर्भावानाधानादि निपि तत्पतिप्रसवच । 7. A,RA विद्यत 8. Thus A,BA... आदितेय; B.AR भाद्रीयेत; B, षादीयेत 9. A,B, omitted 10. D, omitted 11. A,B, अणायतनं 12. AM भाषा: ALB. सभायां B. सभ्या; B, सभी 13. A,B,मिन्नति, जिन्दन्ति B, मिला 14. A,B, सभामा'; Auभायामा"; B, सभ्यामा 15. A, 'मोर: B, मयू 16. A.B, समीमा ·१९ ५.३.२२] अग्न्याधेयम् ॥ २३ ॥ ते दक्षिणाकालेऽध्वर्यवे दत्तः ॥ २४ ॥ पुरस्ताद् ब्राह्मौदनिकात्' परि- दीयातामित्येकम् । पुरस्तात् संभारनिवपनादित्यपरम् ॥ २५ ॥ यस्मिन् नक्षत्रेड- निमाधास्यमानः स्यात् तस्य पुरस्तात् संवत्सरे द्वादशाहे चतुरहे व्यहे द्वथहे बैकाहे वा ॥ २६॥ ॥२॥ अधिवृक्षसूर्य औपासनादग्निमाहत्यापरेण गार्हपत्यायतनं ब्राह्मौदनिकमा. दधाति ॥१॥ निशायां चर्मणि पाजके वा ब्रह्मौदनं चतुःशरावं' तूणी निर्वपति ॥ २॥ अपि वा देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां ब्रह्मणे प्राणाय जुष्टं निर्वपामि इति प्रथमम् ॥ ३॥ ब्रह्मणेऽपानाय इति द्वितीयम् ॥ ४ ॥ ब्रह्मणे व्यानाय इति तृतीयम् ॥ ५॥ प्रमणे इति चतुर्थम् । निरुप्य क्षीरे अपयति ॥६॥ चतुर्पु वोदपात्रेषु ॥ ७॥ न निर्णेनेक्ति नावसिञ्चतीत्येकेपाम् ॥ ८॥ जीवतण्डुलमिव श्रपयित्वोद्धृत्य जुहोति प्र वेधसे कवये इति ॥ ९॥ अथैनं चतुर्धा व्युद्धृत्य सर्पिपोपसिच्यानभ्युच्छिन्दन्निव चतुर्थ्य आयेभ्य' उपहरति ॥ १० ॥ तेभ्यः प्राशितवद्भयः समानं वरं ददाति ॥ ११ ॥ ब्रह्मौदनशेप आज्यमानीय चित्रियस्याश्वत्थस्य समिधस्तिस्र आर्द्राः सपलाशाः स्तिभिकवती' प्रादेशमात्री- ब्रह्मौदने विवृत्यादधाति ॥ १२॥ समिधाग्नि दुवस्यत इति गायत्रीभिाह्मणस्य त्रिष्टुम्भी राजन्यस्य जगतीभिर्वैश्यस्य ॥ १३ ॥ स एतद् व्रतं चरेत् ॥१४॥ आग्न्याधेयान माँसमश्नीयान्न स्त्रियमुपेयात् ॥ १५॥ नास्यानि गृहादरेयुर्नान्यत आहरेयुः ॥ १६ ॥ नैपोऽनिरनुगच्छेत् ॥ १७ ॥ न प्रयायात् ॥ १८॥ यद्यनु वा गच्छेत् प्रयायादेवमेव ब्रह्मौदनं पक्त्वैवँ समिध आधाय" भरणशेष" समाप्यानी- नादधीत ॥ १९ ॥ यद्येन संवत्सरे नोपनमेदेवमेव कुर्यात् ॥ २०॥ यस्तै श्वोऽग्नि- माधास्यन् स्यात् स एताँ रात्रि व्रतं चरति ॥ २१॥ न माँसमन्नाति न स्त्रियमुपैति 1. RADIO; Rudradatta on ApSS V.4.10 and Vāñcheśvara (23a) on SatS cite this sūtra verbatim. 2. BR ब्रह्मा 3. B.चतुरा 4. B... आयेभ्व सिध 5. A,ब्रह्मौदनं शेष आज्य: B, ब्रह्मौदन आज्यशेषमानीय B, ब्रह्मदनमानीय 6. A,B, चित्र्यस्या; B. चित्रीयस्या; B, चिच्याR चित्रियाश्वत्थस्य 7. B, स्तिमृभिः कवती:; B, त्रिभिक; B, त्रिभिः क्वतिः 8. A, तृष्टुरभी; A, त्रिष्टुमि; A3-5 त्रिष्टुभी; B, त्रिष्टुग्भि; B. तृष्टुझी; B, त्रिष्टुभी 9. Rudradatta on Apss v.7.10 quotes this sutra verbatim. 10. BOMR आदाय 11. Bहरण ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [५.३.२२ नोपर्यास्ते । जुगुप्सेतानृतात् ॥ २२ ॥ अध्वर्युरेव व्रतं चरेदित्पेकम् । सर्व' इत्यपरम् ॥२३॥ ॥३॥ गार्हपत्यायतने करमापमज पनाति प्रजा अग्ने संवासय इत्येतया ॥१॥ वीणातूणवैरेतों रात्रि यजमानं जागरयन्ति पुण्यैश्च नीथैः ॥२॥ शल्कैस्ता रात्रिमग्निमिन्धीत' शल्करग्निमिन्धानः इत्येतया ॥३॥ तस्मिन्नुपव्युपमरणीनिष्टपेत जातवेदो भुवनस्य रेतः' इति द्वाभ्याम् ॥ ४ ॥ अनुगमयत्येतमग्निम् ॥५॥ यजमाना- यारणी प्रयच्छति अग्नी रक्षाँसि सेधति इति ॥६॥ ते' यजमानः प्रतीक्षते मही विश्पनी सदने ऋतस्य इति ॥ ७॥ आरोहतं दशतम् इत्येतया प्रतिगृह्योत्तराभ्या- मभिमन्त्रयते ॥ ८॥ ततो पाचं यच्छति अनुतात् सत्यमुपैमि' इति ॥९॥ वारयत आस्त आमेर्मन्थनात् ॥ १०॥ तत आत्मन्यग्निं गृहाते' अध्वर्युर्यजमानश्च मयि गृहाम्यप्रे अग्निम् इति द्वाभ्याम् ॥ ११॥ अग्न्यायतनान्युद्धन्ति - उद्धन्यमानमस्या अमेव्यम् इति ॥ १२ ॥ उद्धत्यावोक्षति शं नो देवीर मिष्टये इत्येतया ॥ १३ ॥ शुप्केपूपवावेषु संभारान् निवपति ॥ १४ ॥ द्वैध विभज्यार्धान् पूर्ववर्धानपरयोः ॥ १५॥ अग्नेर्भस्मास्यग्नेः पुरीपमसि इति गार्हपत्यायतने सिकता निवपति ।। १६ ।। एवमन्वाहार्यपचनायतन एवमाहवनीयायतन एवं सभ्यावसथ्ययोः ॥ १७ ॥ एव- मनुपूर्वाण्येवैप्वत ऊर्ध्व कर्माणि क्रियन्ते ॥१८॥ ॥४॥ एफैकशः पार्थिवान् निवपति ॥ १॥ संज्ञानमसि कामधरणम् इत्यूपान् ॥२॥ निवपन् यददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्तु इति मनसा ध्यायति ॥ ३॥ उदेशने इत्यासूत्करम्" ॥४॥ यत् पृथिव्या अनामृतम् इति गार्हपत्यायतने वल्मीकवपां 1. Subodhintion BaudhSS II.15 quotes this sutra verbatim. Rudradatta on Anss V.7.16 quotes this shtra with a for सर्प. 2. A. corrected मौत Vinchesvara also reads गौः when he cites this sutra in his commentary (26b) on Sats, He has again cited this sutra in his commentary on Prasna VI (233). 3. A,Bromitted +. Rस्मि' 5. B, अब वे योनिम्नविय: रेत: 6. Thus all ISS; R गमयत्ये'; Cited by Rudradatta on ApSs v.8.5 13६पान्तर 7. Romitted 8. BM पति 9. A,B, महाते 10. Thus A, B1A2-,B,,R omitted 11. B, RILEODasti ·५.७.३] अत्याधेयम् निवपति ।। ५॥ यदन्तरिक्षस्यानामृतम् इत्यवाहार्यपचनायतने ॥६॥ यद् दिवोऽना- मृतम् इतीतरेषु ॥७॥ उत् समुद्रात् इति सूदम् ॥ ८॥ इयत्यग्र आसीः' इति वराहविहतम् ॥९॥ अदो देवी इति शर्कराः ॥ १०॥ शर्करा निवपन यं द्विष्यात तं ध्यायेत् ॥ ११॥ उत्तरेण संभारान् सौवर्णान् हिरण्यशकलानुपास्यति यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदः इति ॥ १२॥ एकैकमाधायाधाय' रजतं द्वेष्यायाति- प्रयच्छति ॥ १३॥ यदि द्वेष्यं नाधिगच्छेदतिप्रविध्येत् ॥ १४ ॥ एवँ सँसृज्य वानस्पत्यान् निवपति पुष्करपर्णमश्वत्थमुदुम्बरं पलाशें शमी विकतमशनिहतस्य वृक्षस्य काष्ठम् इतः प्रथगं जन्झे अग्निः इत्येतया ॥ १५ ॥ सर्वान् संभारान् संप्रयोति सं या वः प्रियास्तनुवः ।। सं वः सृजामि' हृदयानि इति द्वाभ्याम् ॥१६॥ ॥५॥ ब्राह्मौदनिकस्य भस्मापोदृह्य' दशहोत्रारणी समवधायोपतिष्ठत्यचेऽमि मन्थति सहानेऽग्मिना जायस्त्र इति ॥ १॥ मध्यमाने चतुर्दोतन यजमानं वाचवि ॥२॥ जाते वरं ददाति ॥३॥ जातमभिप्राणिति प्रजापतेस्त्वा प्राणेनाभिप्राणिमि इति ॥ ४ ॥ अथैनँ हस्ताभ्यां परिगृह्णाति अजीजनन्नमृतं मांसः इति ॥ ५ ॥ ततः प्राश्चमुद्धृत्यानुदित आदित्ये स्थन्तरे गीयमान आसीनः संभारेपु गार्हपत्य- मादधाति ॥ ६॥ भृगूणां त्वा व्रतपते व्रतेनादधामि इति भार्गवस्यादध्यात् | अङ्गिरसा त्या वतपते व्रतेनादधामि इति यो ब्राह्मण आङ्गिरसः स्यात् । आदित्यानां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामि इत्यन्यासां ब्राह्मणीनां प्रजानाम् । वरुणस्य स्खा राज्ञो व्रतपते नतेनादधामि इति राज्ञः। इन्द्रस्य त्वेन्द्रियेण व्रतपते व्रतेनादधामि इति राजन्यस्य | मनोस्त्वा प्रामण्यो व्रतपते व्रतेनादधामि इति वैश्यस्य। भूणां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामि इति स्थकारस्य ॥७॥ संभारेष्वेव सर्वाननीनादधाति ॥८॥ ॥६॥ यथाधानेनाधाय व्याहृतीभ्यामादधाति भूर्भुवः इति ॥ १॥ ततः सर्पराज्ञीभ्यां भूमिर्भूना इत्येतया च द्वितीयया च ॥२॥ एताभ्यामेवाहित 1. Bn आसीद् B, आसीदर 2. A रान् : B, शर्कराग्निपन् 3. A,B, कमाधाय 4. A2-somitted 5. A,B, मिया; B, सजा 6. Rudradatta on ApSS V.10.7: तथा ब्राह्मौदनिकस्येत्येव भारद्वाजः । 7. B, भस्मापोह्य 8. B, 9. Thus ABR मेवं विहितं ·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [५.७.३ यजमान उपतिष्ठते ॥ ३॥ ततो घर्मशिरसा धर्म: शिरः इति ॥ ४॥ एतेनैवाहित यजमान उपतिष्ठते ॥ ५॥ तत एताभिरन्तत आदधाति ॥६॥ ऋतै स्तृणामि पुरीपम् ॥ सुगार्हपत्यः इति चैताभ्याम् ॥ ७॥ अहं त्वदस्मि इत्याहितं यजमान उपतिष्ठते ॥ ८॥ ततोऽश्वस्य दक्षिणे कर्णेऽनितनूर्यजमानं वाचयति या वाजिन्नग्नेः पवमाना पशुपु प्रिया तनूलानावह ॥ या वाजिननेः पावकाप्सु प्रिया तनूस्तामावह ॥ या वाजिनमेः सूर्य शुचिः प्रिया तनूस्तामावह ।। इति ॥९॥ गार्हपत्य इध्ममादीप्याहबनीयमुद्यच्छते ओजसे वलाय त्योचच्छे इति ॥१०॥ उघ्रियमाणे वामदेव्यं गायति ॥११ ।। उपरीवाग्निमुद्गृहीयादुद्धरन ॥ १२॥ नास्यदनमतिहरेत् ॥ १३॥ 'उद्यतमिध्ममुपयतं' धारयन्ति ॥ १४ ॥ अथान्चाहार्यपचन' यतः कुतश्चाहत्योर्घजुरादधाति ॥ १५ ॥ अरणीभ्यां या मथित्वा ॥ १६॥ यथप्योधानेनाधाय व्याहृत्यादधाति भुवः इति ॥ १७॥ ततः सर्पराज्ञीभ्यां भूमि न्ना इत्येतया च तृतीयया च ॥ १८ ॥ एताभ्यामेवाहित यजमान उपतिष्ठते ॥१९॥ ततो धर्मशिरसा वातः प्राणः इति ॥२०॥ एतेनैवाहित' यजमान उपतिष्यते ॥ २१॥ ॥७॥ वतोऽश्वप्रथमाः प्राञ्चोऽभिप्रवजन्ति प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहि विद्वान् इत्येतया। दिवः पृथिज्याः पर्यन्तरिक्षात् इत्येताभिश्वतसमिः ॥ १॥ जानुदमेऽये हरत्यय नाभिदभेयास्पदम् ॥ २ ॥ नामि चादित्यं च व्यवेयात् ॥ ३ ॥ पूर्वमग्नि हरति पयादन्येति ॥ ४॥ दक्षिणतो ब्रह्मा रथं वर्तयति रथचक्र वा बृहस्पते परि दीया रथेन इति ॥५॥ एतां वाप्रतिरथस्य ब्रह्मा जपतीत्येकेपाम् ॥ ६॥ तथा' रथं पर्वयति यावशक्रं दिः परिवर्तते ॥ ७ ॥ यः सपत्नवान् भ्रातृन्यवान् स्यात् तस्य पुनश्चक्र त्रिः परिवर्तयेत् ।। ८ । समयावे" परं ददाति ॥९॥ समयाध्ये I. AB, "मिहिरेन : B. 'मभिहरे AP, मतिहरेत् 2. A,B, युतBि. उधत इम' 3. Thus A.BHAA"मुपर्यत; B, 'मुदयतत; R'मुपयमन +. Thusna.R धारयति >. llerc ends satra 15 in R. 6. Thus ADAR मे विहित 7. Thus BIA एनेसहित: पनपादित; B, एतनवाभिहित 8. तसूर्य, यम 9. रसवा 10. मिया ·५.१०.१] अग्न्याधेयम् हिरण्यं न्यस्यातिक्रामति नाकोऽसि बनः संक्रमणः प्रतिष्ठा यजमानस्य इति ॥१०॥ उत्तरेण संभारान् दक्षिणेन पदा प्राश्चमश्वमाक्रमयति अभ्यस्थात् इति ॥ ११॥ एतस्मिन्नेव पदे प्रदक्षिणमावत्योचरया प्रत्यश्चमाक्रमयति ॥ १२॥ पार्श्वत आक्र- मयेद्यथाहितस्याग्नेरङ्गाराः पदमभ्यववर्तेरन् ।। १३ ॥ यद्यश्वो न स्याद् क्लीवर्द एवैतत् कर्म कुर्यात् ॥ १४ ॥ अजस्य पद आधेय इति विज्ञायते ॥ १५ ॥ कमण्डलुपद इत्येकेपाम् ।। १६॥ अश्वमुपसंगृह्य पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखः प्रहस्तिष्ठन्' बृहति गीयमाने ॥१७॥ ॥८॥ अर्कोदिते सूर्य आहवनीयमादधाति ॥१॥ सर्वोदिते ब्रह्मवर्चसकामस्या- दध्यात् ॥२॥ यथाधानेनाधाय व्याहृतीभिरादधाति भूर्भुवः सुवः इति ॥ ३॥ ततः सर्पराज्ञीभ्यां भूमि ना इत्येतया च चतुर्था च ॥ ४ ॥ एताभ्यामेवाहित यजमान उपतिष्ठते ॥ ५॥ ततो धर्मशिरसा अर्कश्चक्षुः इति ।। ६॥ एतेनैवाहित यजमान उपतिष्ठते ॥७॥ प्राण त्वामृत आदधामि इति च द्वाभ्याम् ॥ ८ ॥ अन्तरा आधायोपतिष्ठते आनशे व्यानशे इति ॥ ९॥ निहिते वारवन्तीयश्यैते गायति ॥१०॥ नाहितमग्निमनभिहुतमुपस्पृशेत् । आज्येन चौपधीभिश्च शमयितव्य इति विज्ञायते ॥११॥ या ते अग्ने पशुपु' पत्रमाना प्रिया तनूर्या पृथिव्यां यानी या रथंतरे या गायत्रे छन्दसीदं ते तामवरुन्धे । तस्यै ते स्वाहा ।। या ते अग्नेऽप्सु पावका' प्रिया तनूर्यान्तरिक्ष या वायो या वामदेव्ये या त्रैष्टुभे छन्दसीदं ते तामवरुन्धे । तस्यै ते स्वाहा ॥ या ते अग्ने सूर्य शुचिः प्रिया तनूर्या दिवि यादित्ये या बृहति या जागते छन्दसीदं ते तामवरन्धे | तस्यै ते स्वाहा ॥ इति ॥ १२॥ ॥९॥ आज्येन चौषधीभिश्च शमयित्वाहवनीयात् सभ्यावसथ्यौ यथयांधानेना- 1. Rudradatta on ApSs V.15.5: प्रहस्तिष्टनिति तु भारद्वाजः । 2. A2- व्याहृति' 3. Thus A2-%A, पवमानाय पशुषु; B पवमाना पशुपु 4. A,B,पावकाप्सु ·६४ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [५.१०.१ दधाति ॥१॥ अरणीभ्यां चा मथिला ॥२॥ सभायाँ सभ्यमावसथ' आव- सथीयम् ॥ ३॥ दक्षिणानौ सभ्यावसथ्ययोरिति विज्ञायते ॥ ४॥ यज्ञायज्ञियं गायेदित्येकम् । सर्वेष्वित्यपरम् ॥ ५॥ ब्रह्माग्न्याधेये सामानि गायेदिति विज्ञायते ॥६॥ नाग्न्याधेये सामानि गायेदित्येकेपाम् ॥ ७॥ आग्निपवमानीभिस्तिभि- स्तिसं आश्वत्थीः समिध आदधाति अन्न आयूँपि पवसे इत्येताभिस्तिसृमिः ॥८॥ शमीमय्यस्तिस्रः समिधो घृतान्वक्ता आदधाति समुद्रादूमिः इत्येताभिस्तिसृभिः' ॥९॥ प्रेधो अग्ने दीदिहि पुरो नः इत्यौदुम्बरीम् । विधेम ते परमे जन्मनाने इति वैककृतीम् । ताँ सवितुर्वरेण्यस्य चित्रान् इति शमीमयीम् ॥ १०॥ सर्वेष्वेकैकाम् ॥११॥ प्रातरनिहोत्रस्यावृता' तूष्णीमग्निहोत्रं जुहोति ॥१२॥ अरण्येऽनुवाक्यामि- घोराभिस्तनूभिर्यजमान आहवनीयमुपतिष्ठते यास्ते अग्ने घोरारतनुवस्ताभिरमुं गच्छ इति याद्यं द्विप्यात् ॥ १३ ॥ ॥१०॥ तिरः पवित्रमाज्यं निरुप्योत्पूय युवं च जुहूं च निष्टप्य संमृज्य चतुर्ग्रहीतेन सुचं पूरयित्वा द्वादशगृहीतेन वा पूर्णाहुति जुहोति । सप्त ते अन्ने समिधः सप्त जिह्वाः इत्येतामनुद्रुत्य स्वाहाकारेण जुहोति ॥१॥ हुतायां पूर्णाहुतौ परं ददाति ॥ २॥ एवमेवात ऊर्ध्व दर्विहोमेपु निर्वपत्युत्पुनाति निष्टपति समाष्टर्यन्ततः स्वाहाकारं दधाति ॥ ३॥ यान् प्रतिनिगय जुहोत्येते दर्विहोमा भवन्ति याँश्च जुहोतीति चोदयेत् ॥ ४॥ ततो यजमान आहवनीयमुपतिष्ठते ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विराट् च स्वराट् च इत्यनुवाकशेपेण ॥५॥ तत एतामाहुतिम् ये अग्नयो दिवो ये पृथिव्याः इति ॥६॥ भास्वतो विराजक्रमैरुपतिष्ठते अथर्व पित मे गोपाय इत्यन्वाहार्यपचनम् । नर्य प्रजा मे गोपाय इति गार्हपत्यम् । अस्य पशून में गोपाय इत्याहवनीयम् । सप्रय सभा मे गोपाय इति सभ्यम् । अहे बुनिय मन्त्र मे गोपाय इत्यावसथीयम् । पञ्चधानीन् इति च सर्वान् ॥७॥ ॥११॥ आग्नेयस्य तन्त्रं प्रक्रमयति ॥ १॥ समानमा निर्वपणात् ॥ २॥ आगेय- 1. Thus BAB, मायस्थ आव; AIR मावराध्यमा 2.Ag., Taufi: for lagri: 3. R roads fauft: at the beginning of the next satra. +. Rudradatta on Apss v.17.6: मातरमिहोत्रस्यायतेत्येव सत्यापाढभारद्वाजी। 5. Vilichesvara (48bj on Sats : सप्त ते अमे समिधः सा जिदा इति तूष्णीगमिदोत्र होतीति भारद्वाज 6. A.धदाति B.दाति ·५.१३.१४]] अत्याधेयम् मष्टाकपालं निर्वपति ॥ ३॥ निहतं हविरूपसन्नममोक्षितं भवत्यथ' सभ्यावसथ्य- योर्मध्येऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान् न्युप्याक्षेपु हिरण्यं निधाय व्यूह्य समूह्य जुहोति निषसाद धृतवतः इत्येतया ॥ ४ ॥ शतं यजमानायाक्षान् प्रयच्छन्नाह बीहिन्यो गां दीव्यताहिँ सन्तः पर्वाणि विशसत इति ॥ ५॥ तद्यजमानः कृतं विजित्योत्तिष्ठति ॥६॥ गामस्य तदहः सभायां दीव्येयुः ॥ ७॥ तस्याः परुपि न हि स्युः ॥८॥ ताँ सभासद्भय उपहरेत् ॥ ९॥ तया' यद्' गृह्णीयात् तदुभयमन्न सँस्कृत्य ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥१०॥ आवसथे मध्ये परिपदो हिरण्यं निधायाभिजुहोति प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिः इत्येतया ॥११॥ ततो यजमानोऽनीनुपतिष्ठते कल्पेतां द्यावा- पृथिवी ॥ येऽग्नयः समनसः इति द्वाभ्याम् ॥ १२ ॥ समानमा दक्षिणाकालात् ॥ १३ ॥ वर्धमाना दक्षिणा देयेति विज्ञायते ॥ १४ ॥ अग्नीधेऽप्र उपबर्हण सार्वसूत्रं ददाति ॥ १५॥ अज' चाचं ब्रह्मणे ॥१६॥ धेनु होने ॥ १७ ॥ अनड्डाहमधर्यवे ॥ १८॥ मिथुनौ गावौ वासो स्थमिति सर्वेभ्यः ॥ १९॥ पड् वा द्वादश वा चतुर्विशतिबग्न्यिाधेये दक्षिगा भवन्ति ॥२०॥ सहादिष्ट- दक्षिणाभिः संचीतेत्येकम् ॥ २१ ॥ ॥१२॥ अन्यत्रादिष्टदक्षिणाम्य इत्यपरम् ॥१॥ 'यद्यनाढ्योऽग्नीनादधीताप्येका गां दक्षिणां दद्यात् ।। २॥ सिद्धमिष्टिः संतिठते ॥ ३॥ सायमग्निहोत्रै होम्यन् दशहोतारं मनसान्द्रुत्याहवनीये सग्रहं जुहोति ॥ ४ ॥ द्वादशाहमजरोप्वग्रिहोत्रं जुहोति' ॥५॥ तचारी भवति ॥ ६॥ द्वादश रात्रीः स्वयं जुहुयोदन्यो वा ॥७॥ न प्रवसेत् ॥ ८॥ अहतं वासो वसीत ॥ ९॥ स्वयं त्रयोदशी जुहुयात् ॥१०॥ यां प्रथमामग्निहोत्राय गां दुहन्ति साग्रिहोत्रस्य दक्षिणा ॥११॥ अग्निहोत्रमेताभिहितीभिरुपसादयेत् भूर्भुवः सुवः इति ॥ १२ ॥ संवत्सरे पर्यागत एताभिरेव सादयेत् ॥ १३ ॥ प्रथम एव संवत्सर इत्याश्मिरथ्यः। संवत्सरे संवत्सर 1. In R sūtra 4 ends with wafat. 2. A पर्वणि 3. Thus B.; A,B, तय A2-5 तय: B, तथा यत् 4. Thus B2,s; A,B, Bİ 5. Thus all MSSB R'ग्न्यिाधेय" 6. Thus all MSSB R "त्येके 7-7. A,B, omit sutras 2-5. 8. Thus B2; A,B,,R omitted 9. Thus B, A,R साहोरात्रस्य भा.५ ·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [५.१३.१४ इत्यालेखनः ॥ १४ ॥ द्वादशसु न्युष्टासु तनुवी पि' निर्वपति ॥ १५ ॥ अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालम् । शिन्मानं हिरण्यं दक्षिणा ।। १६ ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ १७ ॥ ततोऽग्नये पावसायामये शुचये। शिन्मानचत्वारि शन्माने हिरण्ये दक्षिणा ॥ १८ ॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ १९ ।। काममेव श्वो भूते तनुहबी पि निपेत् ॥ २० ॥ काममर्धमासे मास्तौ संवत्सरे । सद्य इत्येकेपाम् ॥ २१ ॥ समानतन्त्राणि वाग्नेयेन स्युः ॥ २२ ॥ विज्ञायते न सोमेन यक्ष्यमाणः ॥२३॥ ॥१३॥ पुरा संवत्सरात् तनुहवी पि निर्वपेत् ॥ १॥ अपि वाग्नये पवमानायागये पावकायाग्नये शुचय आज्याहुतीर्तुत्वा सोमदेवताभ्यो वा निर्वपेत् ॥२॥ उपरिष्टात तनुहवियोऽनीपोमीयमेकादशकपालमनुनिर्वपत्यैन्द्राग्नमेकादशकपालमदित्यै घृते चरुम् ।। ३ ।। अमीपोमीयो ब्राह्मणस्यैव स्यान्नेतरयोर्वर्णयोः ॥ ४ ॥ समानमा फलीकरणात् ।। ५॥ फलीकृतानां तण्डुलानां विभागमन्त्रेण चरव्यानपोद्धति ॥६॥ सहेतरान्' पिनष्टि ॥ ७॥ समानमा कपालोपधानात् ॥ ८॥ ऐन्द्राग्रस्य कपालान्युपधाय प्रथमेन कपालमन्त्रेण चरुस्थालीमुपदधाति ॥९॥ ध्रुवोऽसि इति मन्त्र सनमति । ध्रुवासि इति वा ॥१०॥ पिष्टानामावृता तण्डुलान् संवपत्युत्पुनाति ॥ ११ ॥ यजुपाज्यमुत्पूय चरुस्थाल्यामानयति ॥ १२॥ यथाधिकरण मन्त्र' नमति ॥ १३॥ अधिश्रयणमन्त्रेण चरव्यानावपति ॥ १४ ॥ स्थाल्यैव चरमासा- दयति॥१५॥ एप एवात ऊर्च चरूणां कल्पो भवत्यन्यत्राज्यग्रहणात्" ।। ,१६ ।। सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति ।। १७ ।। समानमा हविषां प्रदानात् ॥१८॥ ॥१४॥ आदित्यै हुतमनुमन्त्रयते अदित्या अहं देवयज्यया यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम् 1. Thus B. I A. तनुईवी निपेत् ; AS,R तनुइविभिपति; B, तनुहविनिर्वपति Vanchesvara (Ala) on Sats : द्वादशसु न्युष्टालिति बाधायन गारद्वाओ। 2. Ag omitted 3. A, काममधमास: A, कामममासे मासस्यतो; Ay- काममर्थमासे मास्यती; B.. काममधमासे मासती: B, कामममासे मारती 4. V.13.23; 14.1 cited verbatim by Vāñchcśvara (41a) on Sats. 5. Emended;A,B, याBAR यवान् 6. AB, मदिस्य च 7. Thus Bia, सभेतरान्: A1...R समेतरान्; B, सभेदतरान् 8. A,B, करण; Aधकार; A., यथाधिकर; B, ययाकरण 9. B,मत्रान 10. A, नामति नयति । 11. Thus AAR न्यत्रामयणात; A1,Ba'भ्यत्राग्यभयगाव: B,न्यत्राग्यपणात ·५.१६.२४] अग्न्याधेयम् इति ॥ १॥ एवमेव' सर्वानादित्याननुमन्त्रयते ॥ २॥ आदित्यस्य हविरुच्छिष्टं चतुर्धाकरणकाले सर्व ब्रह्मणे परिहरति ॥३॥ तं चत्वार आया ऋत्विजः प्राश्नन्ति ॥ ४॥ तेभ्यः प्राशितवद्भयो धेनुं वरं ददाति ॥ ५॥ उपाँशुदेवता आग्न्यायिका इटयो भवन्तीत्येकेपाम् ॥ ६॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ।। ७ ।। दर्शपूर्णमासावारप्स्यमाण:- सारस्वतौ होमौ पुरस्ताज्जुहुयात् पूर्णा पश्चात् ।। यत्ते देवा अदधुः इति द्वाभ्याम् ॥ ८॥ अन्वारम्भणीयामिष्टि निर्वपति ॥ १ ॥ आग्नावैष्णवमेकादशकपाल सरस्वत्यै चाँ सरस्वते द्वादशकपालम् ॥ १० ॥ अग्नये भगिने पुरोडाशमष्टाकपालं चतुर्थ निपेद् भगकामः ॥ ११ ॥ समानमा हविषा प्रदानात् ॥ १२ ॥ सारस्वत हुतमनुमन्त्रयते सरस्वत्या' अहं देवयज्यया याचमन्नायं पुपेयम् इति ॥ १३॥ एवमेव सर्वान् सरस्वतीदेवताननुमन्त्रयते ॥ १४ ॥ तस्य पुरस्तात् स्त्रिष्टकृतो जयान जुहोति चितं च चित्तिश्च इति द्वादश । प्रजापतिर्जया- निन्द्राय वृष्णे प्रायच्छत् इति त्रयोदशी जुहुयात् ॥ १५ ॥ ॥१५॥ अग्ने क्लद इति चतुर्दशी ब्रह्मवर्चसकामस्य ॥१॥ चित्रं तस्य जनतायां भवति । शमलमिव त्वस्यात्मन् जायते ॥२॥ मिथुनौ गावौ दक्षिणा ॥३॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ ४॥ दर्शपूर्णमासावारभमाणश्चतुर्होतारं मनसान्द्रुत्याहवनीये सग्रहं जुहोति ॥ ५॥ दर्शपूर्णमासावारभते ॥ ६॥ पौर्णमासी पूर्वम् ॥ ७ ॥ अमा- वास्यायामादधानस्यैतद विकृतम् ॥ ८॥ पौर्णमास्यां तु पूर्वस्मिन् पर्वणि सेष्टि सान्वा- रम्भणी सद्योऽपवृज्य ॥ ९॥ श्वो भूते पौर्णमासेन यजते ॥ १०॥ अथैतान्याहि- ताग्निवतानि भवन्ति ॥ ११॥ नानृतं वदेत् ॥ १२ ॥ नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान गृहे . वसेत् ॥ १३ ॥ सूर्योहमतिथि वसत्यै नापन्ध्यात् ॥ १४ ॥ न सायमहुतेऽग्निहोत्रेऽ- श्नीयात् ॥ १५॥ न प्रातरहुते ॥ १६ ॥ न नक्तमन्यदन्नायाद् दद्यात् ॥ १७ ॥ नक्तमन्नं ददन्नदीत ॥१८॥ नर्जीपपकस्याश्नीयात् ।। १९ ।। क्लिनं दारु नादध्यात् ।। ।। २० ।। अन्त व्यापस्तासां नानीयात् ।। २१ । स्वकृत इरिणे नावस्येत् ॥ २२ ॥ रजतँ हिरण्यं बर्हिपि न दद्यात् ।। २३॥ तूप्णी हिंकृत्य स्त्रिययुपेयात् ॥२४॥ ॥१६॥ 1. A,B, एक 2. Thus B.: A, A114411: Az.s.BOR PS1202782a: 3. Azos omitted 4. Az omitted 5. AT खस्यात्म; B,वस्याम; B, अत्यात्मन् 6. BR पूर्वाम् 7. Thus all,MSSB R omits अमिहोत्रे. 8. Bxs repeat this sutra, ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [५.१७.१ पुनराधेयं व्याख्यास्यामः ॥१॥ तस्याग्न्याधेयेन कल्पो व्याख्यातः ॥२॥ विकाराननुक्रमिष्यामः ॥३॥ योऽग्न्याधेयेन ननोति स पुनराधेय- माधत्त इति विज्ञायते ॥ ४ ॥ ज्यान्यां पुत्रमायां यदैवाहिताग्निरङ्गेन विधुरता- मियादथादधीतेत्येकेपाम् ॥ ५॥ प्रजाकामः पुनरादधीत पशुकामः पुनराधीता- नायकामः पुनरादधीत प्रतिष्ठाकामः पुनरादधीतेति विज्ञायते ॥ ६॥ यावज्जी पुनराधेयस्य' कालो नात्येतीत्याश्मरथ्यः। संवत्सरमिस्यालेखनः ॥ ७॥ आनेय- मष्टाकपालं' निर्वपेट् वैश्वानरं द्वादशकपालमग्निमुद्वासयिष्यन् ॥ ८॥ तस्य पुरस्तात् स्विष्टकृत एता आहुती होति या ते अग्ने उत्सीदतः पवमाना पशुपु प्रिया तनूस्तया सह पृथिवीमाविश । रथन्तरेण साम्रा गायत्रेण छन्दसा स्वाहा ॥९॥ ॥१७॥ या ते अन्न उसीदतः पावकाप्सु प्रिया तनूस्तया सहान्तरिक्षमाविश । वामदेव्येन साम्ना त्रैष्टुभेन छन्दसा! ततो न इपमूर्जगाकृधि गृहमेधं च वर्धय स्वाहा ॥ या ते अग्न उत्सीदतः सूर्य शुचिः प्रिया तनूस्तया सह दिवमाविश । बृहता साना जागतेन छन्दसा ! ततो नो वृष्टयावधि स्वाहा ।। याते अग्ने विभक्तीरिन्द्रः सूकर आभरत् । तासु शोचिषु सीदेह भरत वैश्वानरस्य यत् स्वाहा ॥ यास्ते अग्ने कामदुघा विभक्तीरनुसंभृताः । ताभिर्नः कामान् धुनेह प्रजा पुष्टिमथो धर्ने स्वाहा । ये ते अग्ने वानस्पत्याः संभाराः संभृताः सह तेभिर्गच्छ' वनस्पतीन् स्वां योनि यथायथें त्याहा ॥ अगलग्मिययालोकमतदत सदने स्वे। 1. A... विकामाननु 2. Thus dr....: A, ज्यांधान, B, ज्योन्या; , नारन्या 3. Thus 1,2,B; As-R gaugas; Alabādeva on Sats 111.6 (p. 229) quotes this sutra verbatim except संवत्सर for संपत्सरम. +. Bा पुरस्तात् 5. Rudradatta on ApSs V.26.4: भारद्वाजनीपि वैश्वानरं द्वादशकपालं नियोदिति । 6. AB, ध्याय:Aष्टयावधि: Bध्यापन 7. Thus a, correcteu; B, Ti others at 8. Thus all ASS: Rahia3 9. Thus D. A, "सौ सदसन् सदने स्व; नोकर प्रदन् सने स्व. लौकर सत् सने से, मोरादारादने B,सदसन् रादने व ·५.२०.८] अग्न्याधेयम् . अवीरहत्यं देवेषूपागा मनसा सह स्वाहा ।। इति ॥१॥ पौर्णमास्यां जलतोऽग्नीनुद्वासयति ॥ २॥ संवत्सरमवसृष्टाग्निः स्यादि- त्येकम् । अपरिमितमित्यपरम्' ॥३॥ ॥१८॥ अथैतानि पुनराधेयनक्षत्राणि रोहिणी पुनर्वसू अनुराधा इति ॥ १॥ वासु शरदि वादधीत ॥२॥ मध्यंदिन आधेय इति विज्ञायते ॥ ३॥ सर्वान् मध्यंदिन आदधीतेत्येकम् । आहवनीयँ सभ्यावसथ्यावित्यपरम् ।। ४ ।। समानमा गार्हपत्यस्याधानात् ॥ ५॥ सर्वाभिः सर्पराज्ञीभिर्गार्हपत्यमादधाति ॥ ६॥ समा- नमाहवनीयस्योद्यमात् ॥७॥ उपोलवा दर्भा भवन्ति परुणाः संवत्सरप्रवाताः । ५ तेपानिध्ममादीप्याहवनीयमुद्यच्छते ॥ ८॥ यत्वा क्रुद्धः परोवप इत्यन्वाहार्यपचन- मादधाति ॥ ९॥ यत्ते मन्युपरोसस्य इत्याहयनीयम् ॥ १०॥ मनो ज्योति पताम् इत्याहितमाहितमुपतिष्ठते ॥ ११ ॥ समानमा तूष्णीमग्रिहोत्रात् ॥ १२ ॥ सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वाः इति तूप्पीमग्निहोत्रं जुहोति ॥ १३ ॥ समानमा निर्वषणात् ॥१४॥ आग्नेयं पञ्चकपालं निर्वपति ॥ १५॥ स एपोऽष्टाकपालस्य स्थानं प्रत्येति ॥१६॥ पञ्चदश सामिधेन्यो भवन्ति सप्तदश वा ॥ १७॥ यत् प्रागु- तमादन्याजात् तेनोपाँशु प्रचरन्त्यन्यत्र स्विष्टकृतः ॥ १८॥ समानमा प्रयाजेभ्यः ॥१९॥ चतुर्पु प्रयाजेपु चतस्रो विभक्तीर्दधाति ॥ २० ॥ ॥१९॥ अग्नाग्नेऽग्नावग्नेऽग्निनाग्नेऽग्निमग्ने इति ॥ १॥ उपरिष्टाद् येयजामहाद् दध्या:.. दित्येकम् । पुरस्तादामन्त्रणीयात् पदादित्यपरम् ॥ २॥ यं कामयेत यादिति तस्योपरिष्टात् प्रयाजानां विभक्तीर्दध्यान पुरस्ताद्वषट्कारात् ॥ ३॥ स्वयसंपन्न उत्तमः' प्रयाजः ॥ ४ ॥ समानमाज्यभागाभ्याम् ॥ ५॥ बुधन्वानानेय आज्यभागो भवति अनि स्तोमेन वोधय इति ॥ ६॥ पवमानवान् सौम्यः अग्न आयूँपि पवसे इति ॥७॥ जुपाणो अग्निः पवमान आज्यस्य हविषो वेतु इति यजति ॥ ६॥ 1. A,B, "मित इत्य; AL, "मिता इत्य; B. °मित्य B, मितिमित्य" 2. Thus B, A,B, उपोशला था; B, उपोलपा 3. Thus BA, पक्णात् : B. वरुणा 4. Rudradatta on ApSs V.27.13 : तत्र आहितमाहितमुपतिछत इति भारद्वाजः । Dhurtasvamin on Apss v.27.12: बृहस्पतिवत्योपस्थानमाहितस्याः शमने कृते भरद्वाजमतादुपदेशस्तन्त्रेणोपस्थानम् । 5. Thus A.B.; A1-5,BIR समानमनु; B, समान 6. Thus B.; B, 91717 omitted; R 9191'. The latter half of this sūtra is cited verbatim by Vanchesvara (49a) on Sats. 7. A,B, उक्त ·७० भारद्वाजश्रौतसूत्रम् अग्निमूर्धा इति सौम्यस्य' लोके कुर्यात् प्रजाकामः पशुकामो वा ॥९॥ अग्ने तमद्य इति पयत्यो याज्यानुवाक्या भवन्ति । द्वे हविपो द्वे स्विष्टकृतः ॥१०॥ पुनसा ।। सह रथ्या इत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहोति ॥११॥ समानमा दक्षिणाकालात ॥१२॥ उभयीदक्षिणा ददात्याग्न्यायिकीः पौनराधेयिकीश्च ॥ १३ ॥ ता इमाः पुनराधेयदक्षिणाः ॥१४॥ ॥२०॥ पुनर्निष्कृतो स्थः पुनरुत्स्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टोऽनड्वान् शतमान हिरण्यमिति ॥ १॥ समानमानूयाजेभ्यः ॥ २॥ द्वयोरनूयाजयोद्धे विभक्ती दधाति देवे अग्नौ देवो अग्निः इति ।। ३॥ व्याख्यातो विभक्तिलोकः ॥ ४॥ स्वयसंपन्न उत्तमोऽनयाजः ॥५॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ।। ६॥ आरिवारुणमेकादशकपाल- मनुनिर्वपति ।। ७॥ स एषोऽग्नीपोमीयस्य स्थान प्रत्येति ।। ८॥ सर्वेषां वानु- निर्वाप्याणाम् ॥९॥ संतिष्ठते पुनराधेयम् ।। १० ॥ य ऊर्ध्व पुनराधेयादग्नि- मादधीत स एतान् होमान् जुहुयात् लेकः सलेकः सुलेकः इति ॥११॥ त इम आग्न्यायिकानां दर्विहोमाना स्थान प्रतियन्ति ।। १२ ॥ यदरण्योः समारूढो नश्येत् पुनराधेयं कुर्वीतेत्याश्मरथ्यः। अग्न्याधेयमित्यालेखनः ॥ १३॥ यस्यो- भावनुगताबभि वोदियादभि वास्तमियात पुनराधेयमेव कुति' ॥ १४ ॥ ॥२१॥ :। ॥ इति पञ्चमः प्रश्नः ॥ 1. A, omitted; B सोमस्य 2. Thus inBy: Anus,D,R °माहुतीर 3. A,B, सर्वेषामनु +. A,B, 'धेये 5. Partially cited by Vanchesvara (49b) on Sats, 6. Thus B. AMBIR दश;A, दशा 7. I repeats पुनराधयमेव कुत्रीत । 8. A, omitted; An, द्वितीया; B, धीः ॥५॥; B, इत्यम्याधान: पंचमः प्रथा B, हरिओम् ·अमिहोत्रम् अथ षष्ठः प्रश्न: M अग्न्युपस्थान' व्याख्यास्यामः॥१॥ आधानवेलायो' पत्नी च यजमानश्च व्रतचारिणौ भवत आ होमात् ॥ २॥ उन्नीयमाने यजमानोऽनु- चक्रम्यत आ होमात् ॥ ३ ॥ उन्नीयमाने स्थेयमित्येकेपाम् ॥ ४॥ विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात् सत्यमुपैमि' श्रद्वा मयि इति होण्यन्नप उपस्पृशेत् ॥ ५॥ वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात' सत्यमुपागानप्सु श्रद्धा इति हुत्वा ॥६॥ एवमेव सर्वेषु यज्ञक्रतुपु यक्ष्यमाणश्चेष्वा चाप उपस्पृशति ॥७॥ उत्तरामाहुतिमनूत्थाय कवाविर्य- ङिवाहवनीयमुपतिष्ठत्ते उपप्रयन्तो अवरम् इत्येतामिः पड्भिः ॥ ८॥ ममाग्ने वर्ची विहवेवस्तु इति चैताभिश्चतसृभिरपरपक्षे ॥९॥ अथ पूर्वपक्षे उभा वामिन्द्राग्नी आहुवध्यै इत्येतामपोह्येतराभिरुपस्थाय आन्य' दियो मातरिश्वा जभार इत्येतयान्तत'. उपतिष्ठते ।। १० ॥ संवत्सरे संवत्सर आग्निपावमानीभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते ।। ११ ॥ अग्न आयूँपि परसे इत्येताभिः पद्मिराहवनीयमुपतिष्ठते ॥ १२॥ ॥१॥ आयुर्दा अग्नेऽस्यायुमें देहि इति प्रतिपय चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीय इति सायमुपतिष्ठते । अाग्यसो स्वस्ति ते पारमशीय इति प्रातः प्रातरखनेकेन" ॥ १ ॥ त्रिश्चित्रावसुनोपतिष्ठते विराग्वसुना ॥२॥ आहवनीये समिध आदधाति अग्नेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहि इति प्रथमाम् । सोमस्य समिदसि परस्पा म एधि इति द्वितीयाम् । यमस्य समिदसि मृत्योर्मा पाहि इति तृतीयाम् । इन्धानास्त्वा शत हिमाः इति चतुर्थीमाधायोपतिष्ठते सं त्वमग्ने सूर्यस्य वर्चसागथाः इत्यनुवाकशेपेण ॥ ३ ॥ मुखं विमृष्टे 1. Aॐ 'अग्न्यु; B, हरिओB, अथ पयः प्रश्नः 2. In उपसमा 3. Thus A,BH; A-AR °मित्येक 4-4. R omitted 5. Thus A,B, AB भुकै ; A. भुत्के'; B, भुत्ता' 6. Rudradatta on ApSs VI.16.7: तथा चतसभिरुपतिष्टेतेत्येव सत्यापाढभारद्वानी। 7. R अन्य 8. By agit; R 30t; see: TS II.3.14.2 9. Thus A2,B1,5; B2,8 alíqa"; Subodhini on Baudhss III.8 quotes this sūtra verbatim. 10. Rudradatta on ApSs VI.16.11: तथा अग्विसो स्वस्ति ते पारमशीयेति मात. मातरखनेक इस्येव भारद्वाजः।

·- भारद्वाजत्रौतसूत्रम् चय सोम व्रते तव मनस्तनुपु विभ्रतः । प्रजावन्तो अशीमहि ॥ इति ॥ ४ ॥ गोठमुपतिष्ठते सं पश्यामि प्रजा अहम् इति प्रतिपद्य वहीमें भूयास्त इत्यन्तेन ॥५॥ अन्तरामी तिष्ठन् अपतीत्येकेपाम् ॥६॥ सँहितासि विश्वरूपी: इति वत्सममिमृश्य गार्हपत्यमुपतिष्ठते उप वाग्ने दिवेदिवे इत्येताभिः पड्भिः ॥७॥ ॥२॥ गोठमुपतिष्ठते ऊर्जा यः पश्याम्यूर्जा मा पश्यत इति प्रतिपद्य मयि यो रायः श्रयन्ताम् इत्यन्तेन ॥ ॥ वत्समभिमृशतीत्येकेपाम् ॥ २॥ आहवनीयमुप- तिष्ठते तत् सवितुर्वरेण्यम् इति प्रतिपद्य मेत्तारं भङ्गुरावतः इत्यन्तेन ॥ ३॥ गार्हपत्य- मुपतिष्ठते अग्ने गृहपते इति प्रतिपद्य शतँ हिमाः इत्पन्तेन ।। ४॥ पुत्रस्य नाम गृह्णाति ॥ ५ ॥ व्याख्यातो जातपुत्रकल्पश्चाजातपुत्रकल्पश्च ॥ ६ ॥ तत आह अध्छिन्नो दैव्यस्तन्तुर्मा मनुष्यश्छेदि। दिव्याद्धाम्नो मा छित्सि मा मानुपात् इति ॥ ७ ॥ अग्रीनुपसमिध्य ज्योतिषे तन्तवे त्या इत्यन्तराग्नी उपविशति ॥ ८॥ एवमेव साय- मग्न्युपस्थानेनोपतिष्ठते ॥ ९॥ प्रातरवनेकेन प्रातः ॥ १० ॥ अधिश्रित उन्नीयमाने वा हस्ताववनेनिजीत या अवनेजनप्रबादा ऋचः ॥११॥ अवशिष्टाभिराहवनीय- मुपतिष्ठते ॥ १२ ॥ पुरस्तादगीपोमीयाया विहन्यस्य चतस्र उत्तरा ऋचो जपेदाग्ने- यस्य च द्वे याज्यानुवाक्ये ॥ १३ ॥ व्याहृतीभिरग्न्युषस्थानमेके समामनन्ति ॥१४॥ ॥३॥ भर्तुं वः शकेयम् इत्येके ॥ १॥ भर्तुं वः शकेयम् । श्रद्धा मे मा व्यगात् इत्पेके ॥ २॥ वात्सप्रेणेत्येके ।। ३॥ माहिनेण तृपेनेत्येके महि त्रीणामवोऽस्तु' युक्षं मित्रस्यार्यम्णः । दुराधर्ष वरुणस्य ।। न हि तेपाममा चन नावसु वारणेवा' । ईशे रिपुरघशंसः ।। ते हि पुत्रासो अदितेश्छदियच्छन्यनसम् । प्र दाशुपे वार्याणि ॥ इति ॥ ४॥ एवंविहितमेवास्य प्रवसतोऽग्न्युपस्थानं भवति ॥५॥ एतावन्नाना । . 1. Thus 13; A,B, जातपुत्र कल्पय; AMBAR जातपुत्रकल्पः, see : Bharss IV.21.7,8. 2. Thus B.; A, अवनेनिज्य; A,B, अवनेनिज'; A... अवनेति; B, अवनेदन 3. A1, "मवो अस्तु 4. Aधारणे:A,B, पारणेया; B, पारणेष्ट्रा; B, वारणेभ्या 5. A,BHB,न ·अग्निहोत्रम् यानि सँस्पर्य कर्माण्यध्वर्युस्तानि कुर्यात् ॥ ६॥ यजमानः काले तां दिशमभिमुखो मन्त्रान् जपेत् ॥ ७॥ अग्नीन् समाधेहि इत्याह अवसथमेष्यन् ।। ८॥ भास्वतो विराजक्रमैरुपतिष्ठते यथाग्न्याधेये ॥ ९॥ आहवनीये' समिधमादधाति मम नाम प्रथमं जातवेदः इत्येतया ॥१०॥ अन्तरामी तिष्ठन् जपति इमान् मे मित्रावरुणा गृहान् गोपायतं युवम् । अविनष्टानविहुतान् प्पैनानभिरक्षवास्माकं पुनरागमात् ।। इति ॥ ११॥ ॥४॥ वाग्यतोऽभिप्रव्रजति' मा प्र गाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः । मान्तः स्थुनों अरातयः॥ उदमा उत्तरानयाग्ने घृतेनाहुत । रायस्पोपेण सँसृज प्रजया च बहून् कृधि । इति ॥ १॥ सकाशेऽग्नीनां वाचं यच्छत्यसकाशे विसृजते ॥ २ ॥ व्रतचारी प्रवसति ॥ ३॥ ऋतु प्रत्युपतिष्ठते ॥ ४ ॥ यद्यनुपस्थितानिः प्रवसेत् तत्रैव सन्नुपविष्ठेत इहैव सन् तत्र सतो वो अग्नयः प्राणेन वाचा मनसा विभर्मि । तिरो मा सन्तमायुर्मा प्रहासीत् । ज्योतिषा वो वैश्वानरेणोपतिष्ठे ।। इति ॥ ५॥ समिधः कृत्वाग्नीनभ्यति विश्वदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिपाम ।। नमस्ते अस्तु मीढुषे नमस्त उपसदने । 1.60 11 12 10. गा च भारमाना: गाति irm मा. - - 2. Thus B21,; A,R omitted; in R sūtra 10 begins with 441177149 in sutra 9. * 3. A, विहतान् ; ABM विद्दतान् ; B, विभतान् 4. B, "तिप्रव्रजति 5. Thus As,B.; A, स्थू!; A स्थुर्णो; B, स्थूणो; B, तामस्थों 6. Thus BIA,B, ऋतं; B, ऋती ·७४ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् अग्ने शुम्भस्व तन्त्रः सं मा रय्या सृज ॥ इति ॥ ६ ॥ असकाशेऽमीनां वाचं यच्छति' सकाशे विसृजते ॥ ७॥ अग्नीन् समाधेहि इत्याह प्रवसथादेत्य ॥ ८॥ भास्वतो विराजक्रमैस्पतिष्ठते यथाग्न्याधेये ॥९॥ अजूगुपः इति मन्त्र' संनमति ॥ १० ॥ ॥५॥ इमान् मे मित्रावरुणा गृहान जूगुपतं युवम् । अविनष्टानविद्भुतान् पूपैनानभ्यराक्षीदास्माकं पुनरागमात् ॥ इति ॥१॥ आहवनीये समिध आदवाति अग्नेः समिदसि इति तिस्रः ॥ २ ॥ आधायोपतिष्ठचे मम नाम तव च जातवेदः इत्येताभिश्चतसृभिः ॥ ३ ॥ प्रोपुप' आहुति जुहोति मनो ज्योतिर्जुपताम् इत्येतया ॥ ४ ॥ नार्वाग् दशम्य जुहुयात ॥५॥ अथ यत्र नवावरार्ध्या रात्रीतपित्वा सगृहः प्रयायात् तत् सर्व समवधाय सर्वाण्यन्यानि शकटानि युक्तानि भवन्ति ॥ ६॥ अथामिष्ठस्य दक्षिणो युक्तो भवति सव्योऽयुक्तः ॥ ७॥ अथ वास्तोप्पतीय जुहोति ॥८॥ वास्तोप्पते प्रति जानीह्यस्मान् इत्येतामनुद्रुत्योत्तरया जुहोति ॥ ९॥ न हुत' आदधाति ॥१०॥ अवक्षाणानि संग्रक्षाप्य पृथगरणीष्वनीन् समारोपयते यावन्तो नित्या धार्यन्ते अयं ते योनि-लिपः इत्येकैकम् ॥ ११ ॥ अपि वा या ते अग्ने यज्ञिया तनूस्तयेह्यारोह इत्यात्मन् समारोपयते ॥ १२॥ मथिप्यन्' जपति उपावरोह जातवेदः इत्येताम् ॥ १३ ॥ यद्यनोवाहः' स्यात् पूर्व त प्रबहेयुरप योद्धरेयुः" ॥ १४ ॥ यद्धीयेत" तन्न त्वेवानुहरेयुरिति विज्ञायते न त्वेवानुहरेयुरिति" विज्ञायते ॥ १५ ॥ अग्निहोत्रं" व्याख्यास्यामः ॥१॥ उद्धराहवनीयम् इत्येव सायं यजमानः ॥६॥ 1. Thus B2,9; A,B, aza; A3-3737 2. In R sutra 9 ends herc. 3. Bg मन्त्रान् +. A,B विद्दतान् 5. Thus B; A पोटप; A1.5 पोयुष; Rudradatta on ApSs VI.26.7 भारद्वाजयाह प्रोपित माहुतिं जुहोतीति । 6. A,omitted; B, 'प्पतीया 7. B.., आहुत; f.TS III.4.10.4. 8. A, मंधिय: AID मन्यिष्यन् : AnsR मथिध्यन् : B मंद्विय 9. Thus Bz; Bs 91617; A2-5, R 91: 10. Biतत् 11. A. बोदरपरिति 12. A, यद्धीयतेव; B, यद्धियेताहियतैवB, यदियेत 13. An॥ इति तृतीयः प्रश; B. ॥ ६ ॥ इत्यान्युपस्थान समाप्तम् । अथाग्निहोत्रम् 14. Amwअमि'; B.यामिहोत्रम् ·t...] अग्निहोत्रम् संप्रेष्यति । उद्धराहयनीयम् इति प्रातः ॥२॥ धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ इत्युपवेपमादा- याध्वर्युब्रह्मचारी क्षीरहोता वा गार्हपत्यमभिमन्त्रयते सुगार्हपत्यः इत्येतया' ॥ ३ ॥ अथैनमुद्धोधयति उखुध्यस्वाने प्रति जागृोन मिष्टापूर्ते सँसृजेथामयं च । अस्मिन् सधस्थे अध्युत्तर स्मिन् विश्वे देवा यजमानश्च सीदत ।। इति ॥ ४॥ पुरा छायासंभेदाद् गार्हपत्याज्ज्वलन्तमाहवनीयमुद्धरति वाचा त्वा होत्रा प्राणेनोद्गात्रा चक्षुषाध्वर्युणा मनसा ब्रह्मणा श्रोत्रेणाग्नीघतैस्त्वा पञ्चभिर्देव्यै विभिरुद्धरामि इति ॥ ५ ॥ उद्धियमाणे यजमानो' जपति भूर्भुवः सुवरोमुद्धियमाण उद्धर पाप्मनो मा यद विद्वान् यच्च विद्वाँश्चकार । अहा यदेनः कृतमस्ति पा सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मात् ।। इति सायम् । रात्रिया यदेनः फनमस्ति पाप सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मात् । इति मातः ॥ ६॥ आहवनीयायतनेऽग्नि' प्रविष्ठापयति अमृताहुतिममृतायां जुहोम्यग्निं पृथिव्याममृतस्य जित्यै । तयानन्तं' काममहं जयानि प्रजापतिय प्रथमो जिगाय || अग्निमनौ स्वाहा। इति सायम् । सूर्यमग्नौ स्वाहा इति प्रातः ॥७॥ ॥७॥ स्वयं यजमान एधानाहत्यानिपु महत इध्मानभ्यादधाति' यदग्ने यानि कानि च इत्येताभिः पञ्चभिः प्रतिमन्त्रम् ॥१॥ आहवनीये बर्षिष्ठम् ॥ २॥ नित्यो गार्हपत्यो' धार्यते ॥ ३॥ सायं प्रातराहवनीयमुद्धरेयुः ॥ ४ ॥ अपि वा सायमुद्धृत एव स्यादा प्रातरनिहोत्राद" ॥५॥ नित्यो गतश्रिय आहवनीयो 1. B., इति 2. Thus Banj A,B, उध्रियमाणो; Az., उधीय. 3. A.यजमाने +. Thus B. A,B. 'मुधियमापात; A1- मधीय 5. AB, भावनीयायतनेत्यमृताहुति"; B, यवनेष्वनि 6. ABतयाई 7. A॥10॥ 8. Rudradatta on Apss VI.2.3: भारदारोऽप्याह यजमान एधागल्यामि मध्य इध्मानादधातीति। Vinchesran (2Sa) on Sats (Prasna Vi) cites माना- दधाति. 9. B, ये 10. Emended: MSS धारयेत् 11. Rudradatta on ApSS VI.2.11 cites this sätra rerbatim.

·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [६.८.१ धार्यते ॥ ६॥ आयुष्कामस्य वा ॥ ७॥ अहरहरन्याहार्यपचनमाहरेयुर्मन्थेयुर्वा' ॥ ८॥ नित्यो वा धार्यते ॥ ९॥ नित्यौ सभ्यावसथ्यौं' ॥ १० ॥ अग्रीन परिसमूहति । अग्ने सम्राट् शुन्धत्व इत्याहवनीयम् । अग्ने वहे शुन्धस्व इत्यन्वाहार्य- पचनम् । अग्ने गृहपते शुन्धस्व इति गार्हपत्यम् ॥ ११॥ एत्रमेय हुत्या परिसमूहति ॥१२ ॥ अग्नीन् परिस्तृणाति । गार्हपत्यमनेऽयान्वाहार्यपचनमथाहवनीयम् ॥ १३॥ अग्निहोत्रपात्राणि प्रक्षाल्य द्वन्द्वं प्रयुनक्त्युत्तरेण गार्हपत्यम् । खादिर सुवं वैककृती- मग्निहोत्रहवणीमुपवेपमार्यकृतामग्निहोत्रस्थालीमूर्ध्वकपालामचक्रवर्ताम् ॥ १४ ॥ अस्त- मित आदित्येऽभिधाय दक्षिणतोऽग्निहोत्या वत्समुपसृजति' ॥ १५॥ अथैनां प्राची बोदीची चावयं स्थाल्या दोहनेन च दुहन्ति ॥ १६ ॥ न शूद्रो दुह्या- दित्येकम् । काममेव न शद्रो दुह्यादित्यपरम् ॥ १७॥ अग्निहोत्रं त्वेव न शद्रो दुह्यात् । तद्धि पवित्रं नात्येतीति विज्ञायते ॥१८॥ ॥८॥ पूर्वी दुहाज्ज्येष्ठस्य ज्येष्ठिनेयस्य यो वा पुरोधाकामो यो वा गतश्री: स्यात् । अपरौ दुह्यात कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य यो वा बुभूपेद् यो पानुजावर स्यात् ॥ १।। पूर्वी पूर्व दुवाज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य । अपरौ पूर्व" दुह्यात् कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्येत्येकेपाम् ॥ २ ॥ यथाकामी नित्ये दोहनकल्पे ॥३॥ न संमृशति" 1. Emended; MSS धारयेत् ; Rudradatta on ApSs V1.2.12: सत्यापाढ भारद्वाजी वाहतुः नित्यं गतधियो धार्यत आयुकामस्य वेति । 2. B. रमेयु 3. Emended; A,B. धारयेत +. Dhurtasvāmin on ApS3 VI.2.12 : नित्यधारण सभ्यावसथ्ययोरिति भरद्वानमनः हिरण्यकेशिमति । Rudradatta on apss VI.2.16: सत्यापाढभारद्वाजाभ्यां तु धायप्ववानुकान्तो यथा नित्यो राभ्यावराभ्यापिति । Dhûrtasvāmin on Apss XXIV.2.22: आपस्तम्बमाया सर्वेषां धारणमेव भारद्वाजस्य हिरण्यकेशिनद । 5. Rudradatta on Apss IX.10.1: सुस्याषाढभारद्वाजो तु परिस्तरणानन्तरमाहतुः अमिटोत्रपात्रागि प्रयुनीति । Mahideva on Sats xv.3.13: खानसभारद्वानो तु परिस्तरणानन्तरमातुः अप्रिोप्रपात्राणि प्रयुनकाति । 6. A.-.'काला चक्र; B, 'करालामचक्रवत्ता; B. कपाळा चक्रवृत्ती 7. B, वत्ममुपाय 8. B.दोन 9. Al२॥ 10. Bों; B, 11. Thus Bani A,R omitted 12. Thus A,B,: B., falda; R reads sūtra 3 and 4 as one satra: quitlat निनदोहनपस्येन संमृति। 13. A, समत; An संघाति B, सममाति ·७७ ६.१०.९] अग्निहोत्रम् ॥ ४॥ दुग्ध्वाहरति ॥ ५॥ अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशति' यजमानो यजमानायतने। पत्नी पत्नीलोके ॥ ६ ॥ तदानीमस्तमित आदित्ये नक्षत्रं दृष्ट्वा प्रदोषे वा सायमग्निहोत्रं जुहोति ॥७॥ व्युष्टायामुपसि वा प्रातरग्निहोत्रम् । उपो. दयमुदिते समयाविपिते वा । यहि वाक् प्रादेत् तर्हि होतव्यमित्येकेपाम् ॥ ८॥ यदुदिते जुहोत्यग्निष्टोमं तेनावरन्द्धे । यन्मध्यंदिन उक्थ्यं तेन । यदपराह्ने पोडशिनं तेन । यत् पूर्वरात्रे जुहोति पूर्व तेन रात्रिपर्यायमामोति'। यन्मध्यराने मध्यम तेन । यदपररात्रे जघन्यं तेन रात्रिपर्यायमामोतीति विज्ञायते ॥९॥ स न मन्येत सर्वेष्येतेषु कालेषु होतव्यमिति । आपदि हुतमित्येव प्रतीयात् ।। १०॥ अग्नीन् परिपिश्चति । गार्हपत्यमग्रेऽथान्वाहार्यपचनमथाहवनीयम् ॥ ११ ॥ ॥९॥ ऋतं त्वा सत्येन परिपिञ्चामि इति सायम् । सत्यं त्वतेन परिपिञ्चामि इति प्रातः ॥ १॥ अथैकेषाम् । ऋतसत्याभ्यां त्वा परिपिञ्चामि इति सायम् । सत्याभ्यां त्या परिपिञ्चामि इति प्रातः ॥ २॥ एवमेव हुत्या परिपिञ्चति ॥ ३॥ गार्हपत्यात् प्रक्रम्य संततां प्राचीमुदधारों स्रावयत्याहवनीयात् यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य स्खा संतत्य नयामि संतत्यै खा यज्ञस्य इति ॥ ४॥ धृष्टिरसि ब्रह्म यछ इत्युपवेषमादाप गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान् निरूति भूतकृतः स्थापोढं जन्यं भयम् इति ॥५॥ व्यन्तान्' कृत्वा वेष्यनिहोत्रमधिश्रयति इडायाः पदं घृतवचराचरं जातवेदो हविरिदं जुपस्व । ये ग्राम्याः पशवो विश्वरूपास्तेपा समानामिह रन्तिरस्तु॥ इति ॥ ६॥ अथैनं तृणेनाभिज्जलयनवेक्षते उद्भवः स्योदहं प्रजया पशुभिरिन्द्रियेण भूयासम् इति ॥ ७॥ यदा समुदन्तं भवत्यग्नरधिश्रित वाप" सुत्रेणाद्भिः प्रजनयति हरस्ते मा विनैपम् इति ॥८॥ अप्रतिपेक्यू स्यात् तेजस्कामस्य ब्रह्मवर्चस- 1. Bअतिक्रम्यो 2. Bउपोदया 3. B. "मित्येसोमयका; B.मित्येषाम् अयोपाम् 4. Bam प्रथम 5. Bमवाप्नोति 6. 'मवाप्नो 7. Ats0३॥ 8. Thus Aj-s; A,B, omitted; B2, dat --9. B, व्यक्तान 10. A, 'त्यनारय'; A, "यरधि ; Au, यनधि; B, 'यनारधि; D, 'त्यनरधि:23; "त्यग्निरधि 11. Thus AnA, था; A दाय; B, वाथा; P, पाया, B, पाथ

·भारद्वाजत्रौतसूत्रम्
[१.१०.२
कामस्याथामिचरतस्तितीपमाणस्याथो यः कामयेत वीरो म आजायेतेति ॥ ९॥
तथैव सुणेनाभिज्वाल्य त्रिः पर्यमि करोति अन्तरित रक्षोऽन्तरिता अरातयः इति
॥१०॥ श्रपयित्वा कपन्निवोदगुद्वासयति धर्मोऽसि रायस्पोपवनिरिहोज इँह इति
॥ ११॥ सुभूतकृतः स्य प्रत्यूढं जन्यं भयम् इति गाहपत्येऽङ्गारानपिसृज्य सावित्रण
सुवमग्निहोत्रहवी चादाय गार्हपत्ये निष्टपति प्रत्युष्ट पक्षः प्रत्युष्टा अरातयः इति
॥ १२ ॥ निष्प्य संमृति अरिष्टो यजमानः पत्नी च इति ॥१३॥
यजमानमामन्त्रयते ओमुन्नेप्यामि हव्यं देवेभ्यः पाप्मनो यजमानम् इति
सायम् । ओमुनयामि हव्यं देवेभ्यः पाप्मनो यजमानम् इति प्रातः ॥ १॥ हविर्देवा.
नामसि मृत्योर्मेऽभय स्वस्ति मेऽस्वभयं मेऽस्तु इत्युपाशूक्त्वा यजमानः ओमुनय हव्ये
देवेभ्यः पाप्मनो माम् इत्युचैः प्रतिगृणाति' ॥२॥ यदि यजमानो नानुष्याव
स्वयमेवाध्वर्युः प्रविगृणीयात् ॥ ३॥ चतुरः सुवान् पूर्णानुन्नयत्यनूचो वा । अग्नये
च वा पृथिव्यै चोनयामि इति प्रथम सुवमुन्नयति । अद्भयश्च त्वौषधी पथोन्नयानि
इति द्वितीयम् । वाताय च त्वान्तरिक्षाय चोन्नयामि इति तृतीयम् । सूर्याय च त्वा
दिवे चोनयामि इति चतुर्थम् ॥ ४॥ आ होतोन चामिमीलयेत् ॥ ५॥ हुत्या
महदभिवीक्षेत्र ॥ ६॥ उन्नीतमग्निहोत्रं दशहोत्राभिमृश्य सुवं च स्थाली च संमृशति
सर्देवैः सायायभिः सायंयावानो मा देवाः स्वस्ति संपारयन्तु इति सायम् । सजूदेवैः
प्रातविभिः प्रातांवाणो मा देवाः स्वस्ति संपारयन्तु इति प्रातः ॥ ७॥ यत्रोनयेत
तत् सादयेत् प्रतरां वा पशून् मे यच्छ इति ॥ ८॥ प्रादेशमात्री पालाशी
समिधमादाय समयाचिर्गार्हपत्यस्याहरति ।। ९ ।। उद्र्वन् दशहोतारं व्याचष्टे
॥ १०॥ ॥११॥
उपरीच हरति उर्वन्तरिक्षं वीहि इति ॥ १॥ स्वाहाग्नये वैश्वानराय इति
मध्यदेशे नियच्छति ॥२॥ याताय त्या इत्युद्गृहापरेणाहवनीय वहिप्युपसादयति
आयुमै यच्छ इति ॥ ३॥ मध्येऽग्नेः समिधमादधाति एपा ते अग्ने समित् तया वर्धत्व
1. A1-501-11॥४॥
2. B,देवेभ्योन्यः
3. ThusaA,B द्वाति
+. Thus at: A होयात्
5. Thus dr.Bi: A होनार्थाचा: B, होमाना: Bहोमाहोमा
6. A'माधाय
7::.010॥५॥

·६.१३.१२] अग्निहोत्रम् चा च प्यायस्व । वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायता' स्वाहा इति ॥ ४॥ आदीमायाँ समिधि जुहोति अग्निोतिज्योतिरग्निः स्वाहा इति सायम् । सूर्यो ज्योतियोतिः सूर्यः स्वाहा इति प्रातः ॥५॥ अपि वा अग्निोतियोतिः सूर्यः साहा इति सायम् । सूर्यो ज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहा इति प्रातः ॥६॥ इथे त्वा इत्यवाचीन सायं लेप- मवमार्टि। ऊर्ने वा इत्यूर्व प्रातः ।।७॥ मे यच्छ इत्युपसाद्य वर्हिषि लेपं निमार्टि ओषधीभ्यस्त्वौषधीनिव इति ॥ ८॥ गार्हपत्यं प्रतीक्षते अग्ने गृहपते मा मा संताप्सीरात्मन्नमृतमधिपि प्रजा ज्योतिः इति ॥ ९॥ अतिहाय पूर्वामाहुर्ति तूष्णीमुत्तराँ समिधि जुहोति । प्रजापतये स्वाहा इति वा ॥१०॥ बहु हुवा भूयो निमार्टि' ॥११॥ ॥१२॥ भूयो भक्षायावशिनष्टि ॥ १॥ रुद्र मृडानार्भव मृड धूर्त नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः इति त्रिः' स्रुचाग्निमतिमार्जयति ॥२॥ उदगुदिशति ॥३॥ तथैव लेपमवमृज्य प्रजा मे यच्छ इत्युपत्ताद्य प्राचीनावीती दक्षिणतः स्थण्डिले लेप निमार्टि पितृभ्यस्त्वा पितॄन् जिन्व इति ॥ ४ ॥ अप उपस्पृश्य द्विरङ्गुल्या प्राश्नात्य- शब्दं कुर्वन् पूपासि इति प्रथमम् ॥ ५॥ अप आचम्य गर्थेभ्यस्या गर्भान् जिन्य इति द्वितीयम् ॥ ६॥ न दतो गमयति ॥ ७॥ पहिषोपयम्योदछ पर्यावृत्य प्राचीनदण्डयोदीचीनदण्डया वा सुचाचामति आग्ने रेतः प्रजननं मे अस्तु इति सायम् । सौर्य रेतः प्रजननं मे अस्तु इति प्रातः ॥८॥ उपनिष्क्रम्याग्निहोत्रहवीं मार्जयित्वा बर्हिपि लेपं निमार्टि ॥ ९॥ अद्भिः स्रुचं पूरयित्वा प्राइ निनयति सर्पेभ्यस्त्वा सर्पान् जिन्व इति प्रथमम् । सर्पान् पिपीलिकान्' जिन्व इति द्वितीयम् । सप्तरेजनान् जिन्व इति तृतीयम् ॥ १०॥ प्रदक्षिणमावर्तते ॥ ११॥ न बर्हिरनु- 1. A,B प्यायतां च 2. B, समिधं 3. B. समिध 4. Ag.s omitted 5. Thus B; A, 3 faalft; Az-s,R 341ā 6. A-5॥१२॥॥६॥ 7. Thus ,: A, fa; A,B,s omitted 8. R separates sotras 4-6 differently: satra 4 ends with faſt and sutras with पूषसि इति. Mahadeva on Sats III.7 (p. 354): अत एड भरद्वाजा प्रथम द्वितीयमित्यायेव कियाया विशेषणमेवाह । 9. A,पिपीका; AM पिपीलिका: An पीलिकान्; B, पिपीलिका ·८० भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [६.१३.१२ प्रहरत्याहवनीये' ॥ १२ ॥ अग्निहोत्रहरी निष्टपति प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः इति ॥ १३॥ तस्याँ हस्तमवदधाति ॥ १४ ॥ हस्तं वा प्रताप्याग्निहोत्रहबण्योद- गुदिशति सप्तर्षिभ्यस्या सप्तपीन् जिन्व इति ॥ १५ ॥ ॥१३॥ अद्भिः सुचं पूरयित्वापरेणाहवनीयं निनयति पृथिव्यां त्वाग्नौ वैश्वानरेऽमृतं जुहोमि स्वाहा इति ॥ १॥ एवमेवापरेण गार्हपत्य निनयति ॥२॥ पल्ल्या अप्य- अलावानयति गृहेभ्यस्त्वा गृहान् जिन्व इति विग्राहं कनीयोऽग्रेऽथ भूयः ॥३॥ यदि पत्नी नानुष्यात् पृथिव्यामेव द्विर्निनयेत् ॥ ४॥ एतस्मादेवाग्निहोत्रशेपाट्' द्विश्वतुर्वा खुवेण गार्हपत्ये जुहोति अग्ने गृहपते परिषद्य जुषस्व स्वाहा इति ॥५॥ अन्नपतेऽनस्य नो देहि इत्यन्वाहार्यपचने ॥६॥ नापरयोहोंमो विद्यत इत्यपरम् ॥७॥ हुत्वोपसमिन्द्धे दीदिहि दीदिदासि दीदाय इत्येकैकम् ।। ८ ॥ व्याख्यात परिसमूहनं परिपेचनमिति ॥ ९ ॥ द्वयोः पयसा पंशुकामस्याग्निहोत्रं जुहुयात ।। १० । पूर्वमधिश्रित्योत्तरमानयेत् ॥ ११ ॥ आज्येन जुहुयात् तेजस्कामस्य' पयसा पशुकामस्य ॥ १२ ।। पयो नित्यवदेके समामनन्ति ॥ १३॥ दध्नेन्द्रिय- कामस्य यवाग्वा ग्रामकामस्य तण्डुलैरोजस्कामस्य' माँसेन यशस्कामस्य सोमेन ब्रह्मवर्चसकामस्य ॥ १४ ॥ धृतेन ब्रह्मवर्चसकामो द्वादशरानं जुहुयात् ।। १५ !! आज्येन जुह्वत' एष एव" कल्पः। एतावन्नाना। अपां" प्रत्यसनकाले"दर्भतरुणाम्यां प्रत्यस्येत् ॥ १६॥ अथ यदि दधना' तण्डुलैः सोमेन वा जुहुयाद्" यदन्यदधि- 1. Mahadeva on Sats III.71-2001-nin treatmon. 12. भरद्वाजेन नु पहियोपयम्येत्युपत्वा यदिपि . Rhas transferred the wc. 2. A..॥१३॥1॥७॥ 3. Mahidcra on Sats III.71p.354): अत एव भरद्वामो द्विप्रथिव्यामिति । Cined verbatim by Vüncheśvara ( 591 ) on Sats. +. Bएतस्मादेव शेषात् : Rudradatia on ApSs VI.13.1: ततस्मादेवामित्र- योपादित्येव भारद्वाज Mahideva on Sats III.7 (p. 355) : शेषाजुहोतीति HIGIN: 1 Partially cited by Värcheśvara ( 596 ) on Sats, 5. Subodkint on Baudhss III.4: भाग्येन तेरस्कामा संवत्सर जुराइ द्वादशाह वेति आपस्तम्बसत्यापाढमारद्वाजा। 6. Subodhini on Daudhss III.+ cites this sutra verbatin. 7-7.Momisted 8. Thus BM ADजहुत 9. Dmomitted 10. A, ARARI'; अपामत्यस्त': Best प्रयत: B, Art प्रत्यस्त 11. जयादा जुमाद, B, आयन या उद्यान ·६.११.२] সামু श्रयणात् प्रतिपेचनादिति' सर्व तत् क्रियते ।। १७ ।। एवंविहितमग्रिहोत्रं याव- ज्जी जुहुयाद् यावज्जीव जुहुयात् ॥१८॥ आग्रयण व्याख्यास्यामः ॥ १॥ ब्रोहीणामग्रपाकस्य यजते ॥२॥ सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति ।। ३ || आमावास्यं तन्त्रं भवति ॥ ४॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः। सर्वेषिष्टिाशुबन्धेषु दासपौर्णमासिका' धर्मा अनुवन्ति ॥ ५ ॥ त्रयेणापि निवर्तन्ते सिद्धया प्रतिपेधेन प्रत्यान्नायेनेति ॥ ६॥ तद् यत्र प्राकृतस्य यज्ञाङ्गस्य स्थाने वैत- मामनेत् तत् तस्य धर्मान् लभेत । यथा शरमयं बर्हिर्हिपः श्यामाका बीहीणाँ स्थाली कपालस्य चरुः पुरोडा रास्येति ॥ ७॥ तत्र यथार्थमूहो भवति || ८ || सामान्याद विकारः। यथै कदेवता आग्रेयस्य । द्विदेवतो बहुदेवत इत्यग्नीपोमीयस्यैन्द्रामस्य वा ॥९॥ अन्यत्र प्रकृतिदेवताभ्यः । यथैन्द्रः पुरोडाशः सौम्यश्वसरिति ॥ १०॥ स्वयमेव स्थान प्राकृत्यः' प्रतीयुः ।। १.१॥ अथ यत्र प्राकृत्यै देवताया अन्यद्धविरामनेद्' यथा वैष्णवं पुरोडा हविरेव स्वधर्म " स्यात् ।। १२॥ यदीप्या यदि पशुना यदि सोमेन यजेतामावास्यायां वैव" पौर्णमास्यां चा यजेत ॥ १३ ॥ तत्र सिद्धं वे पर्वे ॥ १४ ॥ पूर्वस्यां पर्व निधायोत्तरस्यामिष्टया यजेत ॥ १५ ॥ अथैकपर्वे संस्थाप्प पर्व सद्यस्कालमिटि निर्वपति ॥ १६ ॥ समानतन्त्रे" वा ॥ १७॥ ॥१५॥ विकृतिश्च" दर्शपूर्णमासौ च ॥१॥ दर्शपूर्णमासयोर्विकृतेश्च संनिपाते दर्शपूर्णमासौ बलीयाँसौ" ॥ २॥ यानि विष्टिपशुबन्धानां प्रत्यक्षश्रुतानातानि 1. Thus Bai R परिपेचनादि; Subodhini on Baudhss ill. cites this sutra verbatin. 2. AIR तस 3. Bomitted 4. ATTIYumen चतुर्थः प्रश्नः 5.. Aआग्र 6. Thus MSS: Rize 7. A,B, दा; Ba.. दर्शपूर्ण; Mahadeva on Sats III.8 {p. 590) : विकृताव. नियमो दर्शपूर्णमासाविश्व भरद्वाजाभिरभिव नात् । 8. B.यज्ञान 9. Thus A.BA, पाकृल्या प्रत्या: 10, A2, मन्येत 11. As स्वयं धर्म 12. B.; B, 13. Thus AE; A,Ban 'तो; A, 'तत्र; Mahadeva on Sats II.8 (p. 374) : मुक्त भरद्वाजेन समानता का विकृतिपूर्णमासौ चेति । 14. ASU१५॥॥१॥ 15. B, विकृषि; B, विकृतः 16. Rudradatta on ApSs I.29,t adds तत्र after सनिपाते while citing this sutra. .

·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् तत्र वलीयॉसि ॥ ३॥ त्रयोविंशतिदासमिमं करोति ॥ ४॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः। सामिधेनीविवृद्धौ काठानि विवर्धरन् प्रतिहसमानासु' यथाप्रकृति ॥५॥ समानमा पात्राणां प्रयोजनात् ॥ ६॥ त्रीणि शूर्पाणि प्रयुनक्ति ॥ ७॥ त्रीण्युलसलान्यधि- वर्तयति द्वे दृपदौ ॥ ८॥ समानमा शूर्पस्यादानात् ॥ ९॥ वेपाय वः इति शूपाण्यादत्ते ॥ १० ॥ समानमा निर्वपणात् ॥ ११ ॥ आग्नेयमष्टाकपालं पुराणानां निरुप्यन्द्राममेकादशकपालं नवानां निर्वपति ॥ १२॥ द्वादशकपालमाग्नेन्द्र वा ॥ १३ ॥ वैश्वदेवं चरम् । पयसि Vतो भवति ॥ १४॥ सौम्य श्यामाकं चर्क द्यावापृथिव्यमेककपालम् ॥ १५॥ अपि वा नवान्येव निर्वपेत् । नामेयम् ॥ १६ ॥ तन्त्र प्रत्यभिमर्शनमन्त्रो भवति ॥ १७॥ आग्रयणं निरुप्यता आहुतीर्जुहोति शतायुधाय शतवीर्याय इति पञ्च ॥ १८॥ समानमा कृष्णाजिनास्तरणात् ॥ १९ ॥ एकस्मिन् कृष्णाजिने त्रीण्युलूखलान्यधिवर्तयति द्वे हपदौ ॥ २०॥ समानमा- वपनात् ॥ २१॥ सर्वामि हवी प्योप्य हविष्कृतमाह्वयति ॥ २२ ॥ सर्वाण्यवहत्या हपदुपले समाहन्ति ॥ २३ ॥ अनुपूर्व सर्वाणि हवी हुद्वपति निप्पुनाति" विविनक्ति ॥२४॥ अपि वैकस्मिन्नेबोलूखले पूर्वापरमवहन्यात् ।। २५ ॥ तत्रावपनप्रभृतयो विवेचनान्ता मन्त्रा बीजंत्रीजमन्यावर्तेरन्" ॥२६॥ ॥१६॥ आदित एव हविष्कृतमायति ॥१॥ सर्वाण्यवहत्य वाचं विसृजवे 1. A, मतिसमानामु; B. प्रतिधिसमानाम; B, प्रांत असमानामु 2. Thus Di A,B, alfa; R raid shfüt; Rudradatta on ApSS VI.29.15 :. भारद्वाजत्वाह त्रीणि शूर्पाणि प्रयु नत्ति कोण्युलसलानि द्वे षदाविति । 3. A,BAR देवे 4. A,B, कालं वाग्मेन्द्र; B, "कपालमाग्नेय: B, 'कपाल वाय 5. B नामयस्य; Vanchesvara 177b) on Sats: भारद्वाजस्तुं स्वतन्त्राप्रयणेऽप्यामेय नास्तीत्या। 6. Thus Bysi A, 57; Az-y år; B, 294; Rudradatta on ApSS VI.29.8: भारद्वाजस्तु स्वतन्त्राप्रयणेप्याह रचा नवान्यव धिरेनाप्रय मिनि । In R sutra 17 ends withorत्रम. 7. Thus AAfrनात; B. कृष्णाजिनस्या: B, कुष्मा जिनस्य स्तरणात 8. Rudradatta on ApSs VI.29.16 तथा च कस्मिन् णागिने प्रोण्युदखलान्यधि. वर्ततीति प्रस्य भारद्वाज: etc. 9. Bris talia 317; Rudradatta on ApSS V1.29.16 cites sütjas 23-25 verbatim except grigalia for fregaiti. 10. Dag 2:7; Rudradatta on ApSS VI.29.16 cites this sutra verbatim. 11. A,किनिष्पुनाति: Alfपुनन्ति B. विपिनादिःनिनाति; B, निनाति 12. Thus ANA.बोनामभ्या": B, श्रीनमभ्या"; B, बीबमम्वा'; Rudradatta on ApSS V1.29.16 cites sOtras 26 and 27 serbatim, 13. Am२॥

·आप्रयणम् १.१८.७] ॥२॥ सर्वेषामन्ततस्तुपानुपवपति' ॥ ३॥ आ तन्त्रीभावादेकैकं' बीजमपवर्जयेत्' ॥४॥ अपि वा समानजातीयेनानुसमीयात् ॥ ५॥ एप एवात' अब नाना- बीजानां कल्पो भवति ॥ ६॥ समानमा हविपामुद्वासनात् ।। ७ । एककपाल- मुद्वास्याज्येनाभिपूरयति ॥ ८॥ तस्य वैधदेविकेनैककपालेन कल्पो व्याख्यातः ॥९॥ एतावन्नाना । नाविःपृष्ठं करोति न मासनामभिरभिजुहोति ॥ १० ॥ समानमा हविषां प्रदानात् ॥ ११ ॥ वैश्वदेवें हुतमनुमन्त्रयते विश्वेषां देवानामहे देवयज्यया प्राणैः सायुज्यं गमेयम् इति ॥ १२ ॥ द्यावापृथिव्य हुतमनुमन्त्रयते धावा- पृथियोरहं देवयज्यया भूमानं प्रतिष्ठा' गमेयम् इति ॥ १३॥ एवमेव सर्वान् वैश्वदेवान घावापृथिव्यानित्यनुमन्त्रयते ॥ १४ ॥ समानमा प्राशनात् ॥ १५ ॥ भद्रान् नः श्रेयः समनष्ट देवाः इति व्रीहीणां प्राश्नाति ।। १६ ॥ अग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । शिवा अभ्यमोपीः कृणोतु विश्वचर्षणिः ॥ इति श्यामाकानाम् ॥ १७ ॥ सर्वे मन्त्रेण प्राश्नीयरित्येकम् । यजमान एवं यजमान- भागमित्यपरम् ॥१८॥ ये प्रागेकाएकाया वत्सा जायन्ते तेषां प्रथमजं दक्षिणां ददाति ॥ १९ ॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ २० ॥ ॥१७॥ अथ' यदि नानातन्त्र श्यामाकं अर्याच्छयामाकेषु पक्केषु सौम्य श्यामाकं चलं निर्वपेत् ।। १ ।। तस्यैप एत्र कल्पः ।। २ ॥ एतावन्नाना । वासो दक्षिणां ददाति ॥३॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ ४ ॥ ययानामग्रपाकस्य यजते ॥५॥ तेषां नीहिभिरेव कल्पो व्याख्यातः ।। ६ ॥ एतावनाना। 1. Rudradatta on ApSS VI.29.17 cites this satra verbatin. 2. B, तन्त्रि: Rudradatta on ApSS VI.29.15: तबाह भारद्वाज आ तस्विभावादेवक बीजमपवर्जयेदिति। 3. B, वर्तत +. B. येनानुगमयाद् : B., यनसमिधाद् 5. A-1 एवा 6. Mahadeva on Sats v.2 (p.466) : विच भरद्वाजेनोक्तमायथेष्टायेव वैश्वदेवचरी विशेषां देवानां प्रागरियादि। and further referring to sutras 12-14 : तस्मिन्नेकपाले द्यावापृथिव्योरित्यादि । तः पुनराहाथो एवात ऊध्र्व वैश्वदेव्यपृथियाना- मनुमन्त्रयेदिति। 7. B, महिमान 8. A-5॥१७॥॥३॥ 9. Az-s omitted 10. Mahadeva on Sats III.8 (p. 3871 probably relers indirectly to the Agrayana sacrifice of paddy and of barley krlea he says : 717937- योध्यमिति...भरद्वाजेन ।

·भारद्वाजश्नौतसूत्रम् [६.१८.७ एतमु त्यं मधुना संयुतं य सरस्पस्या अधिमनावचक्रुशुः । इन्द्र आसीत् सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन् मरुनः सुदानयः ।। इति यवाना' प्राश्नाति ।। ७॥ य ऊर्ध्वमेकाष्टकाया वत्सा जायन्ते तेषां प्रथम दक्षिणां ददाति ।। ८॥ सिद्धमिष्टिः संतिते ॥ ९॥ नरेवामावास्यां पौर्णमासी वा यजेत ॥ १०॥ नवैर्वाग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ ११॥ अग्निहोत्री वा' नवाना- दयित्वा तस्याः पयसा सायं प्रातर्जुहुयात् ।। १२ ।। अपि वा गार्हपत्ये चतुःशराब- मोदनं परत्वाग्रयणदेवताभ्यः स्विष्टकृचतुर्थीम्या' हुत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥१३॥ हरितयवरामीधान्यशाकानामनिटेऽपि याथाकामी ॥ १४ ॥ दानप्रसवानि मूल- पलाशकानि ॥ १५॥ ब्रीहिमिरिष्ट्वा श्रीहिभिरेव यजेता यवेभ्यः । यवैरिष्वा यवैरेव यजेता घोहिभ्यः। अपि वा बाहिभिरेव यजेत ।. १६॥ एवमेव सस्येसस्ये' यावज्जीवं यजते याव' यजते ॥ १७ ॥ ॥१८॥ ॥ इति" पठः प्रश्नः" । . 1. Aaाना 2. Referring to sutras 10-13_Ramāgnicit on ApSs VI.30.19 says: किय यवाप्रयणस्य धषिकत्वं भारद्वाजेनो कम् । 3. Thus Bh. A,B, +. Thus BE A. नानादधिवा; A:-5D, नाना; B, नयादयिता 5. A,B, योभ्या; B, भ्यो 6. Thus Ans.BI ABI मूलफलशाकानि: NMahadeva on SatS III.8 Ip. 387.) refers to sutras14-15: हस्तियवानी शिम्बाधान्यस्यादनमानामनुग्रहस्त' (आपस्तम्बभन्द्वादिभिः) एवोक्ता Rimignicit on ApSS VI.31.7: भाद्वान. प्रतिस्तु एतेषु किचिदत्या भयदिति। 7. A- सत्ये 8. Thusal1MSSB Rमेल: Mahadeva on Sats III.8 (p. 387): तथा च भारद्वानोडया यावज वं यतनि। Further in the same context Mahadeva says: वैवानसेनास्लम्बेर भारद्वाजन च दशरदि महिमियन्ते याय श्यामाकति फुल्याधान्यानामयटापि पाफदर्शनात! As a matter of fact Bharss has not directly mentioned the seasons. 9, Bromitted 10. A1114.1४॥ 11. A, omitted; A, 481 98, B, ut: 11 & 1031 tft ail; B, adds 18; B, हरिओम गर्भ ·७.२.६] 'पशुबन्धः अथ सप्तमः प्रश्नः पशुबन्धेन' यक्ष्यमाणः पट्टोतारं मनसान्द्रुत्याहवनीये सग्रहं जुहोति ॥ १॥ सुवेण यूपाहुति जुहोति उरु विष्णो विक्रमस्व इत्येतया ॥२॥ यत् स्थाल्यामाज्यं परिशिष्टं तच्च सुवं चाध्वर्युरादत्ते । यत् वक्षणशस्त्रं तत् तक्षा ॥ ३ ॥ यस्यां दिशि यूपमेशिप्यन्तो भवन्ति तां दिशं यन्ति ॥ ४ ॥ त एते यूप्या वृक्षाः पलाशः खदिरो रौहितक' इति ॥ ५॥ पैल्वं ब्रह्मवर्चसकामः कुति ॥ ६॥ स नित्यकामः ॥७॥ अनक्षसङ्गं वृश्चेत् ॥ ८॥ यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादि- त्यारोहं तस्मै वृश्चेत् । यं कामयेतापशुः स्यादित्यपर्ण तस्मै शुष्काग्रं पश्चेत् । यं कामयेत पशुमान् स्यादिति बहुपणं तस्मै बहुशाखं वृश्चेत् । प्रतिष्ठितं श्वेत प्रतिष्ठाकामस्येति विज्ञायने ॥ ९॥ यो दक्षिणायन्न तं श्वेत् । य उदङान्न वम् । न घूर्णम् । य मजुरूवंशल्को यस्योंः सत ईपदग्रमुपावनतं तं वृश्चेत् । यः प्राङ वा प्रत्यङ् योदछ वोपावनतस्तम् ॥ १० ॥ उपस्पृश्य जपत्ति' अत्यन्या- नगाम् इति ॥ ११॥ सुवेणाज्यमादाय पर्यणक्ति देवस्था सविता मध्वानक्तु इति ॥ १२ ॥ ओप त्रायस्यैनम् इत्योपधिमन्तर्दधाति ।। १३ ॥ खधिते मैन हिंसी: इति परशुना हन्ति ॥ १४॥ यः प्रथमः शकलः परापतेत् तमपयम्य' जानुदने गुल्म.दने वा वृश्चति ॥१५॥ ॥१॥ अथैनं प्राञ्चं प्रवाहयत्युदश्च वा दियमप्रेण मा लेखीरन्तरिक्ष मध्येन मा हिंसीः इति ।। १॥ वनस्पते शतवल्शो विरोह इत्यावश्चने जुहोति ॥ २॥ सहस्र- वल्शा' वि वय रुहेम इत्यात्मानं प्रत्यभिमृशति ॥ ३॥ अन्वग्रमद्गान्" कल्पयति यं त्वाय स्वधितिस्तेतिजानः इति ॥ ४॥ एतनैवाग्रतः परिवासयति ।। ५॥ एका- 1. Az-; begin with a 2. Thus A,B, BMR मेष्यन्तो 3. पालाश 4. Thus Bg; B, elige 5. Thus BB A,B,नित्ये कामो 6. A,B, चोपनत. 7. Thus all MSSB R जपन्ति 8. Thus B3 B, तमश्यम्य; BR तमुफ्यम्य 9. Thus B, B, चलो; B, वलिशो 10. BMवलशा 11. A, मुद्रान: A 'मद्रा; B, "मप्रान् ; B, अमममात् ·८३ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् रनिप्रभृतीनि प्रमाणान्या त्रयस्शिदरत्नेर्मवन्ति ॥६॥ व्यरनिर्वैव चतुररनिर्वा पालाशो निरूढपशुवन्धयूपोऽथेतरे सौम्यस्याध्वरस्येत्येकेपाम् ॥ ७॥ अथैनं नाति- स्थूलं नात्यशुमग्रेऽणीयाँसमष्टाकिं करोति ॥ ८॥ मूलत उपरमतष्टं भवति ॥९॥ अग्रतचपालं पृथमात्रमष्टा'ि मध्ये संनतम् ॥ १०॥ यावदुत्तममङ्गुलिकाण्ड तावदुर्घ चपालाधूपस्यातिरेचयति । द्वयङ्गुलमित्येकेषां व्यङ्गुलमित्येकेपाम् ॥ ११ ॥ अवतक्षणाना स्वरं कृत्वानावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति ॥ १२॥ सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति ॥ १३ ॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ १४ ॥ सैपाग्न्यन्वाधानस्य स्थानं प्रत्येति ॥ १५॥ न पविष्टयामनि' गृहीयादित्यपरम् ॥ १६ ॥ तस्याँ सस्थितायाँ शाखामाहत्यागेणाहवनीयं वेदि करोति ॥ १७॥ रथेषामात्री प्राची भवति युगमात्री पुरस्तादक्षमात्री पश्चात् ।। १८ ॥ यत् प्रागुत्तरस्माद परिग्राहाव वत् कृत्वापरेण यूपावटदेश शम्पयोतरयेदि परिमिमीते ॥ १९॥ ॥२॥ पुरस्तादुदीचीनकुम्याँ शम्यां निधाय स्फ्येनाभ्यन्तरमुदीची लेखां. लिखति वितायनी मेऽसि इति । एवं दक्षिणतः प्राचीम् तिक्तायनी मेऽसि इति । एवं पश्चादुदीचीम् अवतान्मा नाथितम् इति । एवमुत्तरतः प्राचीम् अवतामा व्यथितम् इति ॥१॥ उत्तरस्माद्वेचँसादुदचं प्रमं प्रक्रम्य तथैव शम्यया तूष्णीं चात्वालं परिमिमीते ॥ २॥ सावित्रेणाभ्रिमादाय परिलिखति परिलिखित रक्षः परिलिखिता धरातयः इति ॥३॥ जानुदन खात्वा विवितस्तं वा पुरी हरति विदेर नि: इति ॥ ४ ॥ उत्तरवेद्यां निवपति सि हीरसि महिपीरसि इति ॥ ५॥ एवमेव द्वितीय हरत्येवं तृतीयम् । यो द्वितीयस्याम् इति द्वितीय हरति । यस्तृतीयस्याम् इति तृतीयम् ॥६॥ तूष्णीं चतुर्थ हत्वा शम्यामा प्रथयति' 3रु प्रथरयोर ते यज्ञपतिः प्रशताम् इति ॥७॥ ध्रुवासि इति सँहत्याद्भिरवोक्षति' देवेन्यः शुन्धस्त्र इति ॥ ८॥ यद 1. Rudradatta on ApSs VII.2.12 : तारस्निसंख्या यूपस्य सहोपरेणेति भारद्वाज- सत्याषाढी। Sats iv.i (p. 399) refers to the length of the yipa including the upara. Dia SS does not mention this. 2. A2-534921°; Subodhini on BaudiśS IV.1 cites sűtras 3-11 verbatim. Subsequently it cites sūtra 9 again. 3. B.प्रथ' 4. 'B, "तिरिक 5. B, मति; Mahadeva on Sats IV 2 (p. 408) has cited this sutra verbatim. 6. A,B, संस्थिता; B, सहिनाया 7. Mahadeva on Sats iv.1(p. 403) : भारद्वाजेनाप्युकं शम्यामात्री मययतीति । 8. Rइत्या ·७.४.९] पशुवन्धः प्रोक्षणीनांमुच्छिप्येत् तद्दक्षिणत उत्तरवेद्यामेकस्मयां निःसार्योपनिनयेत् आपो रि# निर्वहन इति ॥ ९॥ यं द्विष्यात् तं ध्यायेत् ।। १० ॥ सिकलाः प्रकिरति' देवेभ्यः शुम्भस्व इति ॥ ११ ॥ उत्तरपेद्या अन्तान् कल्पयति विभ्राइ बृहत् पिबतु सोम्यं मधायुर्दधद्यापता३ विहुतम् । बातजूतो यो अभिरक्षतु त्मना प्रजाः पिपर्ति बहुधा विराजति || इति ॥ १२ ॥ मध्य उत्तरवेदेः प्रादेशमात्री चतुःसूक्तिमुत्तरनामि कृत्वा' ॥१३॥ ॥३॥ वेदिमुत्तरवेदि च संमृशति चतुःशिखण्डे युवती कनीने घृतप्रतीके भुवनस्य मध्ये तयोदेवा अधिसंवसन्त उत्तमे नाक इह मादयन्ताम् ।। इति ॥ १॥ अथैनां प्रतिदिशं परिक्राम' प्रोक्षति इन्द्रधोपरत्वा वसुभिः पुरस्तात् पातु इत्येतैर्मन्त्रैर्यथारूपम् ॥ २॥ त्वष्टा त्या' रूपैरूपरिष्टात् पातु इन्युपरिष्टात् ॥ ३ ॥ यत् मोक्षणीनामुच्छिष्यतेति समानम् ॥ ४ ॥ पूर्वेधुरग्निं प्रणयेदित्येकं प्रोक्षान्तां परिवसेदित्यपरम् ॥ ५ ॥ आइयनीय इध्ममादीप्य संप्रेष्यति अग्नये मणीयमानायानुबहि इति ॥ ६॥ त्रिस्नूक्तायां प्रथमायामिध्ममादाय सिकता उपयमनीः कृत्वोद्यतहोम जुहोति यत् ते पावक चकृमा कच्चिदागः पूर्वः सनपरो यद्भवासि । घृतेन त्वं तनुयो वर्धयस्त्र मा मा हिंसीरधिगतं पुरस्तात् स्वाहा ।। इति ॥७॥ शेषे' हुत्वा पाश्चोऽभिप्रवजन्ति ॥८॥ उपर्यनौ धार्यमाणे पञ्च- गृहीतेनाज्येन हिरण्यमन्तर्धायाक्ष्णयोत्तरवेदि" च्याघारयति । सिंहीरसि सपत्नसाही 1. Thus B, B, रिति 2. A, "विविहितं; A,B'हृतं 3. B, 'रक्षति 4. Subodhini on BaudhśS IV.2 cites sūtra 13 verbatim. Mahadeva on Sats v.1 (p. 404): चतुरश्रामिति भरद्वाजादयः। 5. Thus ABHA,Roरिकामा 6. Subodhini on BaudhSS IV.2-3 cites sūtra 2 except the last prord verbatiin. 7. Thus B, A,,B.,, omitted 8. Mahadeva on Sats IV.2 (p. 405) : सिकता उपयमनीः कृत्वति भरद्वाजा। 9. B. कचनामः। 10. B शेषेण 11. Thusall MS5%3B Romits अश्णया, ·1॥४॥ ८८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् 1 ७.४.२ साहा इति दक्षिणेऽसे । सिंहीरसि सुप्रजावनिः स्वाहा इत्युत्तरस्याँ योण्याम् । सिहोरसि रायस्पोपवनिः स्वाहा इत्युत्तरे से । सिं हीरत्यादित्यवनिः स्वाहा इति दक्षिणस्याँ श्रोग्याम् । सि हीरत्यावह देवान् देवयते यजमानाय स्वाहा इति मध्ये ॥९॥ भूतेभ्यस्त्वा इति सचमुद्गृह्याभित उतरवैदि पौतुद्रवान् परिपीन परि- दधाति' । विश्वायुरसि इति मध्यमम् । ध्रुवक्षिदसि इति दक्षिणम् । अयुतक्षिदसि. इत्युत्तरम् ।। १॥ नान्याँ संभारान् निवपति गुल्गुलु' सुगन्धितेजन श्वेतामूर्णा- स्तुका या पेवस्यान्तरा शृङ्गे श्वेतस्याच्छिन्नस्तुकस्य । नाच्छिन्नस्तुकरयेत्येकेषाम् । अग्नेर्भस्मासि । अग्नेः पुरीपमसि इति ॥ २॥ एतनवोत्तरत उपयमनीनिवति ॥ ३ ॥ यत्राभिजानाति सीद होतः स्व उ लोके इति तत् संभारेवमिं प्रतिष्ठापयति यज्ञ प्रतितिष्ठ सुमतौ सुशेवा आ या वसूनि पुरुषा विशन्तु । दीर्घमायुर्यजमानाय कृण्वनधामृतेन' जरितारमधि ॥ इति ॥ ४ ॥ निधायोपसमिन्द्धे यज्ञः प्रत्यष्टात् ॥ मनुष्यत् त्या निधीमहि मनुष्वत् समिधीमहि । अग्ने मनु बदङ्गिरो देवान् देवायते यज इति ।। ५॥ अत्र समवत्या पूर्णाहुति हुत्यानिमुक्तीर्जुहोति अग्निर्यज्ञे नयतु प्रजानन् मैने यज्ञहनो विदन् | देवेग्यो यज्ञ प्रत्तात् प्रन यज्ञपति तिर स्वाहा ॥ वायुरादित्यो यज्ञो यज्ञं नयतु प्रजानन् मैनं यज्ञहनो विदन् । देवेभ्यो यज्ञ प्रत्तात् प्रप्र यज्ञपति तिर स्वाहा ॥ इति ॥ ६॥ अत्र पूर्णाहुतिमेके समामनन्ति ॥ ७ ॥ ॥५॥ अत्र पहिरादि कर्म प्रतिपयते यदि पूर्वे[रमिं प्रणयेत् । अथ यदि 1. Subodhini on Raudhss v.3: उत्तरवाद पौतवान् परिधीन पदधातीति तु भारद्वामारस्तम्बमस्यापादाः। 2. Thus all MSS; RÝ 3. ABI गुलाछ; A. TET: A, गुगुल ...B. गुग्गुल; B, गुदगुल Subedhint on Baudhss IV.3: अधातिशियान समारामिपति गुम्गुल मुगम्भितेने पलामू- तुकाया पेस्वस्थान्तरागमे इति भारद्वाज। +. Thus B.; A 113-5,B, at; d, omitted 5. Thus Dri AB, ताया, सरस्या; तमां हिम; B, श्याशित्तुरस्या- for: Mahadeva on sits iv.2 (p. 407) : स्तुकामस्य खिमा निस्तुपयेत्ये. शामिति भादाका 6. AB, यसत; As..विरत 7. B.eur 8. Thus A,B,, Az.B.R omitted ·७.७.१०] पशुबन्धः ८९ प्रोक्षान्तां' परिवसेत् तदानीमैत्र पहिरादि कर्म प्रतिपद्यते ॥ १॥ इक्षुशलाके' विकृती आश्चवालं प्रस्तरं चर्हिप्युपसनहति ॥ २॥ कार्मर्यमयान् परिधानिध्मे ॥ ३ ॥ त्रयोविंशतिदारमिमं करोति ॥ ४ ॥ समानमा पात्राणां प्रयोजनात् ॥५॥ वसाहोमहवनी द्वितीयां जुहूं प्रयुनक्ति पृपदाज्यधानी द्वितीयामुपभृतं द्वे आज्यस्थाल्यो कुर्भा पशुश्रपणी कार्यमय्यौ वपाश्रयण्यौ द्विशूलामेकशूला च हृदयशूल स्वरूँ स्वधिति रशने प्लक्षशाखामौदुम्बरं मैत्रावरुणदण्डं येन चार्थी भवति ॥ ६॥ तत्र य उपभृतो धर्मा ये च ध्रुवायाः पृपदाज्यधान्यामपि क्रियेरन् ॥७॥ ये सानाय्य उखायाः पशुश्रपण्यां वपाश्रपण्योर्हृदयशूले प्लक्षशाखायामिति क्रियेरन् ।। ८ ॥ सुवधर्माः स्वधितौ पयोधर्माः पशौ ।। ९॥ न प्रणीताः प्रणयति' ।। १० । अग्नीन् परिस्तीर्य हस्ताववनिज्य पात्राणि प्रयुज्योलपराजी स्ती पवित्रे कृत्वा संप्रेष्यति यजमान याचं यच्छ इति ॥ ११॥ वाग्यतः पात्राणि संमृशति ॥ १२ ॥ प्रोक्षणीनामावता' प्रोक्षणीः सँस्कृत्य ब्रह्माणमामन्य पात्राणि प्रोक्ष्य हविष्कृता वाचं विसृज्य तत' उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति ॥ १३ ॥ समानमा संप्रैपात्' ।। १४॥ ॥६॥ नुवस्वधिती च सुचश्च संमृड्डि पत्नी संनद्याज्येन दमा चोदेहि इति संगैपान्तं नमति ॥ १ ॥ समानमाज्यनिर्वपणात्" ॥२॥ आज्यं निरूप्य द्वितीयस्या- माज्यस्थाल्यां दधि निर्वपति ॥३॥ तस्याज्येनैव कल्पो व्याख्यातोऽन्यत्राधि- श्रयणात् ॥ ४ ॥ समानमाज्यानां ग्रहणात् ॥ ५॥ चतुर्जह्वां गृह्णाति चतुरुपभृति ॥ ६॥ पश्चगृहीतं पदाज्यम् | आज्येन दधि सँसृज्य महीनां पयोऽसि इत्यतैर्मः ।। ७॥ यथाप्रकृत्येव ध्रुवायां गृह्णाति ।। ८ ॥ समानमा सूचों सादनात् ।। ९ ॥ सुचः सादयित्वाग्रेण ध्रुवां वेर्दै सादयित्वा सावित्रेणाभिमादायाणाहनीय यूपावट 1. BMR मोक्षान्ता; cf. VII.4.5 2. Rudradatta on ApSS VII.7.7: इशुशलाके इति भारद्वाज। 3. A B, शुपनयति 4. Thus BBA,R परिधीन् ; B परिधीन्... 5. Referring to sutra 6 Ramagnicit on ApSs VII.8.2 says: तदेतत्सर्व भगवना भरद्वानोक्तम् । 6. Dhurtasyamin on ApSs VII,28.3: तच्च रदं भरद्वाजेन न प्रणीताप्रणयनं यजु. उत्पूताभिरद्भिः पुरोटाशं पयतीति । 7. Ag. Omitted 8. B, omitted 9. A,B,प्रेमात 10. A,BIR 'भाग्याना निर्वाद B, माज्यं निरिणात् ·यत् মাদ্ভাগীয় [७.७.१० परिलिखत्यर्धमन्तवेद्यध बहिर्वेदि परिलिखित रक्षः परिलिखिता अरातयः इति ॥ १० ॥ उपरसंमितं खात्वा यूपं प्रक्षालयति ते शिक्कः परावधीत् तक्षा हस्तेन वास्या' । आपस्तत् सर्वं जीवलाः पुनन्तु शुचयः शुचिम् ।। इति ॥ ११॥ यवमतीभिः प्रोक्षणीभिर्युपं प्रोक्षति । पृथिव्यै त्वा इति मूलम् । अन्तरिक्षाय वा इति मध्यम् । दिवे वा इत्पग्रम् ॥ १२ ॥ अवटे शेषमवनयति' शुन्धता लोकः पितृपदनः इति ॥ १३ ॥ ययोऽसि यवयास्मद् द्वेषः इति यवं प्रास्यति ॥ १४ ॥ चर्हिरवस्तृणाति पितृणा' सदनमसि इति ॥ १५॥ स्वावेशोऽस्यप्रेगा नेतृणाम' इति यूपशकलं प्रास्याभिजुहोति घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणेयाँ स्वाहा इति ॥ १६ ॥ ॥७॥ वतः संप्रेष्यति यूपायाज्यमानायानबेहि इति ॥ १॥ देवस्वा सविता मध्वानक्तु इति यूपस्याग्रमनक्ति ॥ २॥ ऐन्द्रमसि इति सर्वतश्चपालमक्त्वा' प्रतिमुञ्चति सुपिपलान्यस्वौषधीभ्यः इत्यमुतोऽर्वाक् ॥ ३ ॥ यजमानो यूपशकलेनान्तमनक्ति सर्वतः परिमृशन्' ॥४॥ रशनायाः काले त्रिः परिमृशति ॥५॥ आजनप्रभृति यूपं यजमानो नोत्सृजत्या परिव्ययणात् ॥ ६॥ ततः संप्रेष्यति उच्छ्रीयमाणायानबूहि इति ॥ ७॥ उच्छ्यति उद्दिव स्तमानान्तरिक्षं पृण इति ॥ ८॥ ते ते धामान्युश्मसी गमध्ये इत्यवटेऽवदधाति ॥ ९॥ अथैनं कल्पयति विष्णोः कर्माणि पश्यत इति द्वाभ्याम् ॥ १०॥ अग्नर, प्रत्युपनतं यूपस्य कुर्याद्रहिष्टानिनतम् ॥ ११ ॥ अनाविरुपरं मिनोति ॥ १२ ॥ तं प्रत्यग्निमनिष्ठां मित्वा प्रदक्षिणं पुरीपेण पर्युहति ब्रह्मवनि त्या क्षत्रवनिम् इति ।। १३ ।। मैत्रावरुणदण्डेन परिहति" ब्रह्म ₹ह क्षत्रं ह इति ॥ १४ ॥ उन्नम्भय पृथिवीम् इत्यपोऽनुपरिपिच्य इदं विष्णुर्वि चक्रमे इति सरशनेन 1. Thus At,B; A. वाश्या 2. Partially cited by Valichesvara (15a) on Sats. 3. ABra,R पितॄणार 4. Thus A...,BAI,R नेतृणाम् 5. Thus B. A,B, मका; ALMमरका: AMT मका b. Bh, r; R divides this sutra first after सर्वतः and then after "पधाभ्य इति। 7. A"मराना; B, 'मृसनायाः; B, 'मुशति 8. Thus A.AB, नितम् ; B, सिनितम् 9. AB, प्रत्यप्रियाम; AMB, मध्यमिष्ठ: A प्रत्यमिठा B, पत्यमिठममियाम 10. A.Bmमीत्वा 11. All MISS atria ·७.१०.७] पंशुबन्धः ९१ पाणिना' यूपमुन्मार्टि ॥१५॥ तद्विष्णोः परमं पदम् इति यूपस्याग्रसुदीक्षते ॥१६॥ दर्भमग्यौ रशने भवतः। द्विगुणा द्विव्यापामा त्रिगुणा विव्यायामा ॥ १७॥ ततः संप्रेष्यति ॥ १८॥ ॥८॥ परिवीयमाणायानुहि इति ॥ १॥ नाभिदने मध्यदेशे वा त्रिगुणया प्रदक्षिणं त्रिः परिव्ययति परिवीरसि परि ता देवाविंशो व्ययन्ताम् इति ॥ २॥ उत्तरमुत्त गुणमुत्तमं करोति ॥ ३ ॥ उपान्ते रशनां व्यतिपज्यान्तं प्रवेष्टयति ॥४॥ समावन्तौ कृत्वाणिमति स्थविमत् प्रवयति दिवः सूनुरसि इति ॥ ५॥ स्वरुमादाय मध्यमे रशनागुणेऽवगृहत्युत्तमे सर्वेषु वा अन्तरिक्षस्य त्वा सानावव गृहामि इति ॥ ६॥ अथैनं पशुं लापयन्ति' अनङ्गहीनमपन्नदन्तम लोहं तूपरं द्विरूपं पीवानम् ॥ ७ ॥ इथे त्वा इति वर्हिपी आदत्ते ।। ८॥ उपवीर सि इति प्लक्षशाखाम्' ॥९॥ या बहुपर्णा बहुशाखा तयोपाकुर्यात् पशुकामस्य ॥ १०॥ अग्रेण यूपं पुरस्तात्मत्यर्थं शाखया पहिभ्यां पशुमुपाकरोति । प्रजापतेर्जायमानाः इति द्वाभ्याम् । उपो देवान् देवीविंशः इति प्रतिपद्य रेवती रमध्यमिन्द्राग्निभ्यां त्या जुष्टमुपा- करोमि इत्यन्तेन ॥ ११॥ अग्नेर्जनित्रमसि इत्यधिमन्थनशकलं निदधाति । वृषणौ स्यः इति प्राञ्चौ दौं ॥ १२॥ उर्वस्यसि इत्यधरारणिमादत्ते । पुरूरवाः इत्युत्तरा- रणिम् ॥ १३॥ घृतेनाक्ते वृषणं दधाथाम् इत्याज्यस्थाल्या विलेऽनक्ति ॥ १४ ।। आयुरसि इत्यरणी समवधाय संप्रेष्यति ॥ १५ ॥ ॥९॥ अग्नये मध्यमानायानुवृद्धि इति ॥ १॥ निरनूक्तायां प्रथमायां प्रदक्षिणं त्रिर्मन्थति गायत्रं छन्दोऽनु प्र जायस्व इत्येतैर्मन्त्रैः ॥२॥ जात आह जातायानुनहि इति ॥ ३ ॥ प्रहरिष्यन् प्रहियमाणायानुबहि इति ॥ ४ ॥ यत्राभिजानाति प्र देव देववीतये इति तदग्रेणोत्तरं परिधिमनुग्रहरति संधिना वा भवतं नः समनसौ इति ॥५॥ सुवेणाज्यमादायाभिजुहोति अग्नावग्निश्चरति प्रविष्टः इत्येतया ॥ ६॥ सावित्रेण रशनामादाय पशोः पाशेन दक्षिणमर्धशीर्पमभिदधाति ऋतस्य त्या देवहविः पाशेना रमे 1. B, पाशेन पाणिना 2. Thus BA, नापयति; B, मपयंति 3. A शाखा; A,B, शाखां 4. Thus Am A, शास्त्राया ददिभ्या: An आसाय बहिभ्या; B, शाखाया बहिभ्या; B, शाखाबहिभ्यां B, शाखाबाईभ्यां 5. Subodhini on Baudhss IV.5: अग्रेग यूपं पुरस्तात् प्रत्यक्ष शाखारहिया पशुमुपा- करोतीति भारद्वाजा। 6. Thus B,19; A,B,,R omitted ·भारद्वाजश्नोतसूत्रम् [७.१०.७ इति ॥ ७॥ अथैनं पुरस्तात्प्रत्यञ्च यूपे नियुक्ति धर्षा मानुपानिन्द्राग्निन्या त्या जुष्टं नियुन मि इति ॥ ८॥ येऽर्याचीनमेकादशिन्याः पशव आलभ्यन्ते तानुत्तरतो यूपस्य नियुक्ति दक्षिगत एकादशिनान्' ॥ ९॥ अथैनमुपरिष्टात् प्रोक्षति अद्भय- स्वौषधीभ्य इन्द्राग्निभ्यां त्या जुष्टं प्रोक्षामि' इति ॥ १० ॥ पाययति अा पेरुसि इति ।। ११॥ अधस्तादुपोक्षति खातं चित् सदेव हव्यमापो देवीः स्वदतैनम्' इति ॥१२॥ ॥१०॥ ततः संप्रेष्यति अग्नये समिध्यमानायानुहि इति ॥१॥ समानमा ध्रुवा- समञ्जनात् ॥ २॥ पुरस्ताद् ध्रुवासमञ्जनात् पशु समनक्ति । स ते प्राणो वायुना गच्छताम् इति शिरसि । सं यजत्रैरङ्गानि इत्यसयोः। सं यज्ञपतिरा शिपा इति श्रोण्योः ॥३॥ समानमा प्रवरात् ॥ ४॥ प्राकृतेन वरणेन होतारं वृत्वा पुनराधान्य मैत्रावरुणं प्रवृणीते मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्रात् इति ।। ५॥ समानमा प्रयाजेभ्यः ॥ ६॥ जुहूपभृतावादायात्याक्रम्याथाव्याह समिद्भयः प्रेप्य इति ॥ ७॥ वपट्टते जुहोति ॥ ८॥ आश्राव्याश्राव्य प्रेष्य प्रेष्य' इत्येवोत्तरेभ्यः संप्रेष्यति ॥ ९ ॥ चतुर्थेचतुर्थ औपभृत समानयते ॥ १०॥ सर्वमष्टमे ॥ ११॥ दश प्रयाजानिष्दैका- दशायाज्यमवशिनष्टि ॥ १२ ॥ प्रत्याक्रम्य जुह्वा स्वरुस्वधिती अनक्ति । त्रिः स्वरूँ सहन स्वधितेरन्यवरां धाराम् ॥ १३ ॥ ताभ्यां पशुं समनक्ति घृतेनाती पशु प्रापेथाम् इति ॥ १४॥ याक्ता धारा तया पशु समनक्ति ॥१५॥ त्यैव' हविपः शृतस्यावतीतरया विशास्ति ।। १६ ॥ याथाकामी' विशसन इत्यपरम् ॥१७॥ ॥११॥ पुनः स्वरमवगृहति ॥१॥ शमित्रे स्वपिति प्रयच्छमाह एषा तेऽधिः प्रज्ञातासत् इति ॥ २॥ ततः संप्रेष्यति पर्यनये क्रियनाणायानुबहि इति ॥ ३ ॥ आइवनीयादुल्मुकमादायामीधः पर्यमि करोति पशुं शामित्रदेश चात्वालं यूपमाहवनीय- 1. D,ऐ. 2. Rudradatta on Apss VII.13.10 cites अश्य'...प्रोक्षामि as a quotation from Baudhāyana and Bhāradvāja. 3. Suhndhini on Baudiss IV.5 cites sutras 10-12 verbatim except अपोरियत for पनमुप'. 4. A,B, omitted 5. Thus B, A,B,.. omitted 6. Thus Al,B,,si As-,,B, ast 7. Tbus B; others 991 ·७.१३.] पशुबन्धः माज्यानीति ॥ ४॥ पशुमेव पर्यग्नि करोतीत्येकेपाम् ॥५॥ पर्यग्नौ क्रियमाणेs- पाव्यानि जुहोति प्रजानन्तः प्रति' गृहन्ति' पूर्व इति पञ्च ॥ ६॥ त्रिः परीत्य निधायोल्मुकं निः पुनः प्रतिपर्येति ॥ ७ ॥ पात् पशु प्रमुच्य वपाश्रपणीभ्या- मन्धारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च ॥ ८॥ अन्वाग्भ्याश्राव्य संप्रेष्यति उपप्रेप्य होनहत्या देवेभ्यः इति ॥ ९॥ यत्राभिजानाति प्रास्मा 3.मि भरत इति तदास्वनीयादुल्लक- मादायानीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते ॥ १० ॥ अन्तरेण चात्वालोकगबुदनं पशु नयन्ति रेवतर्यस्यति प्रियधा विशत इति ॥ ११ || नाना प्राणो यजमानस्य पशुना इत्यध्दयु- यजमानमभिमन्त्रयते ॥ १२ ॥ उत्तरत आग्नीध्र उल्मुकं निमृगाति' ॥१३॥ स शामित्रो भवति ॥ १४ ॥ अपरस्माद्गार्हपत्यादाहरेन्निर्मन्थ्यं वा कुर्यात् ।। १५ ।। याभ्या यहिभ्यां पशुमुपाकरोति तयोरन्यतरदाच्यानार्थ निधाय' ॥१६॥ ॥१२॥ दक्षिणेन शामित्रमन्यतरदुपास्यति समस्य तनुवा भव इति ॥ १॥ तस्मिन् पशुं प्रत्यश्चमुदीचीनपार्दै संज्ञपयन्ति ॥२॥ अमायुं कृण्यन्त संज्ञपयत' इत्युक्त्वा पराङावर्ततेऽधर्युः पशोः संज्ञप्यमानात् ॥ ३॥ पृपदाज्यमवेक्षमाणावासाते' अध्वर्यु- यजमानश्च इह प्रजा विश्वरूपा रमन्तामस्मिन् यज्ञे विश्वभूतो जनित्रीः । अग्निं कुलायमभिसंवसाना अस्माँ अवन्तु पयसा घृतेन ।। यासामधश्चतुर्बिलं मधोः पूर्ण घृतस्य च | ता नः पयस्वतीः सन्त्वस्मिन् गोष्ठे वयोवृधः ।। इति ॥४॥ संज्ञप्ते संज्ञप्तहोम जुहोति यत् पशुर्मायुमकृत इति ॥ ५॥ पशोः पाशं 1. Subodhini on Baudhss IV 5 : तथा च भारद्वाज आहवनीयादुल्मुकमादायानीध्रः पग्नि करोति पशुशामित्रदेशचावाल्यूपमाहवनीयं च त्रिः परिश्वत्याज्यानि वेत्य केषामिति । 2. Rudradatta on ApSS VII.15.2 cites this sūtra verbatim as a quota. tion from Baudhayana and Bhăradvāja. 3. Thus Bzis; A,B,Rafi 4. ABAरभते 5. Emended: A, निभृताति; Ans.B. निमृताति; A... विरक्ताति: B, निमृत्लाति; B,निद्वति; h. ApSs VI.18.2; Subodhini on Baudhss IV.6 cites sūtras 13-16 verbatim except aqua for famila. 6. Thus BA कुवि भ्यां Az.s,कुर्याद दाभ्यां 7. B, निदधति 8. Dhartasvāmin on ApSs VII.16.5: अमायुमेषादिः भरद्वाजमतात् । 9. Thus Bi A, 'सते; BM वास्ते 10. A,BM होम; B, सतहोम ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् प्रमुञ्चति' शमितार उपेनन इति ॥ ६ ॥ एकशूलया' पाश उपत्य चावाले- पास्यत्युत्करे वा अदितिः पाशं प्र मुमोक्तु इति ॥ ७॥ यद्यभिचरेद्दा स्तम् वाभिदध्यात् अरातीयन्तमधरं कृणोमि इति ॥ ८॥ पल्ल्यादित्यमुपतिष्ठते नमस्त आतान इति ॥९॥ अथैनां प्राचीमुदानयति अनर्वा प्रेहि इति ॥१०॥ चात्वाले पत्न्य- पोऽवमृशति आपो देवीः शुद्धायुवः इति ॥ ११ ॥ ॥१३॥ समुत्क्रम्य सहपत्नीकाथात्वाले मार्जयन्ते शुद्धा वयं परिविष्टाः परिवेष्टारो वो भूयाल इति ॥ १॥ पत्नी पशोः प्राणानाप्याययत्यध्वर्युरभिपिञ्चति ॥ २॥ अधर्युराप्याययति पत्न्यभिपिञ्चतीत्येकेपाम् ॥ ३॥ वाक् त आ प्यायताम् । प्राणरत आ प्यायताम् इत्येतैर्मन्त्रैर्यथारूपम् ॥ ४ ॥ या ते प्राणाञ्छुग् जगाम इति ग्रीवासु निनयति' ।। ५ ।। यत् ते क्रूरं यदास्थितम् इति समस्तं पशुमाप्याययति.॥६॥ नाभिस्त आ प्यायताम् इति नाभिम् । पायुस्त आ प्यायताम् इति पायुम् । शुद्धाश्चरित्राः इति पादान ॥७॥ शमद्भधः शमोयधीभ्यः इत्यवशिष्टा' अनुपृष्ठं निनीय दक्षिणेन नाभि प्रागग्रं बर्हिनिदधाति ओषधे प्रायस्वैनम् इति ॥ ८॥ स्वधिते मैन हिंसीः इति वर्हिपि स्वधितिना तिरश्चीनमा यति ॥९॥ वहिपोऽग्रमपयम्य' स्थविमलो- हितेनाक्त्वापास्यति' रक्षसां भागोऽसि इति ॥ १०॥ अप उपस्पृश्य इपे त्या इति वपामुत्सिदति ॥ ११ ॥ देवेभ्यः शुन्वस्त्र देवेभ्यः शुम्भस्त्र इति प्रयोति ।। १२ । घृतेन धावापृथिवी प्रोर्णायाम् इति बपाश्रपणी प्रोणोंति" ॥१३॥ ऊर्जे त्या इति तनिष्ठ एकशूलयोपतृणत्ति ॥ १४ ॥ अच्छिन्नो रायः सुवीरः । इन्द्राग्निभ्यां त्या जुष्टा- मुत्कृन्तामि इति परिवासयति ॥ १५॥ मुष्टिना शमिता वपोद्धरणमुपसंगृह्यास्त 1. A1, पति 2. Thus BAपोह्मन्यु';ATपोखरयु:B, पाहत्य 3. B... सगनाका: Mahadeva on Sats IV. (p. 424) : संभूय संज्ञप्तपशोः सकाशा- दुरकम्य निर्माल्य चात्वालमागत्य मायन्ते सपत्नीका इति भरद्वानः। +Mahadeva on Sats IV.+ (p. 424): या त इति...प्रोवामिति भरद्वाजः । 5. A,B, समस्त; Nahadeva on Sats IV. (p. 4249: यत्ते कामिति भिन्तमन्ने नानाति गाद्वाजकात्यायनी। 6. A,"यान् ; As.. पारप्रतिटन् 7. A1-1-पयम्यB अंपयम्य 8. A, नाका; A. नरकाB, 'माका; BJनामा' 9. A, मोति: B, प्रययोति; B, प्रतियोति 10. Thus B, A, भोपाराम: 1, मोम्योपाम् : B मोर्णोथाम् 11. Subodhini on Baudhss Iv.6 : भारद्वाजस्वमपि वर्तते द्यावापृथिवी प्रोपर्यायामिति पापणीयोगीतांति।

·पशुबन्धः आ वपाया होमात् ॥ १६ ॥ वपाश्रपणी पुनरन्वारभेते' अध्वर्युर्यजमानश्च ।। १७ ॥ उर्वन्तरिक्षमन्विहि इत्यभिप्रव्रज्य ।। १८ ॥ ॥१४॥ शामित्रे व प्रतितपति प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युटा अरातयः इति ॥ १॥ पुनरु- ल्मुकमादायानीध्रः पूर्वः' प्रतिपद्यते ॥ २ ॥ एवमध्वर्युराहवनीयमभिप्रव्रजति ॥ ३॥ एवमन्तिमेऽङ्गारे वपां नितसयति ॥ ४॥ आहवनीय आनीध्र उल्मुकमपिसृजति ॥५॥ अन्तरेण चात्वालोत्करावन्तरेण यूपं चाहवनीयं च वपामत्याहृत्य दक्षिणत उदासीनः प्रतिग्रस्थाताहवनीये वयाँ अपयति ॥ ६॥ अधस्ताद्वपाया वहिपोऽ. ग्रमपास्यति वायो वीहि स्तोकानाम् इति ॥ ७॥ वेणाज्यमादायाभिजुहोति त्वामु ते दधिरे हव्यवाहम् इति ॥ ८॥ अभिजुह्वत्' संप्रेष्यति स्तोकेग्योऽनुहि इति ॥९॥ यदा शृवा' श्येनी' भवत्यथैना सांनाय्यवदभिधार्य तथोद्वास्य वहिपि प्लक्षशाखायामिति प्रतिष्ठापयति सुपिप्पला ओषधीः कृधि इति ॥ १० ॥ प्रयुता द्वेषाँसि इति वपाश्रपणीभ्यां प्रमुच्य ावतीम् इत्यभिज्ञायोत्तमाय प्रयाजायात्याक्रम्या- श्राव्याह साहाकृतीभ्यः प्रेप्य इति ॥ ११॥ वपकृते जुहोति ॥ १२ ॥ प्रत्याक्रम्य जुह्वा. ध्रुवामभिधारयति यद्याज्यमागौं करिष्यन् भवत्यथ पृपदाज्यमथ वपाम् । नोपभृतम् ॥ १३ ॥ तत आज्यभागाभ्यां प्रचरति यद्याज्यभागौ जुहोति ॥ १४ ॥ वतः पूर्व परिवयं जुहोति स्वाहा देवेभ्यः इति ॥ १५ ॥ ततः संप्रेष्यति ॥१६॥ ॥१५॥ 1. B, मते; Mahadeva on Sats IV.4 1p. 426) : भरद्वाजेनो यजमानोधारमत इति। 2. B... पूर्व 3. A arti...नि. निरगति.. Taifa 5. Thus BBA,BIR जुधन : B, अभिजुहुयात् 6. A, भूतो; A, भूता; B. धिता; B, श्रृता; B, मना 7. Thus A,B, A, भ्यति; Ans.R श्येती; B, श्येतीय 8. Az-ajº; B, adº; Rudradatta on ApSS VII.20.1 and Mahādeva rom itant fayroad Pa..ind! sited t.. घातयोद्धास्वति। 9. A,B, याज्य'; Subodhini on Bandhss IV.7 cites sutra 13 retbatim except यदाज्यभागी for अद्याज्य:. R separates sutras 13-15 differently apd turns them into four, ·মালার इन्द्राग्निम्या छागस्य वपाया मेदसोऽनुहि इति ॥१॥ जुह्वामुपस्तीर्य हिरण्य- शकलमवधाय सर्वा वपामवति ॥ २ ॥ उपरिधाद्धिरण्यशकलं निधायाभिधारयति ॥ ३ ॥ सा पञ्चावत्ता भवति ॥ ४ ॥ यद्यपि चतुरवत्ती यजमानः पञ्चायत्तव वपा भवति ॥ ५॥ यदि हिरण्यं न स्यादाज्यात् प्रत्यवद्येत् ॥ ६॥ अत्या- कम्पाथाव्याह इन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपाया मेदसः प्रेप्य इति ॥ ७॥ वपकृते जुहोति जातवेदो घपया गच्छ देवान् इत्येतया ॥८॥ तत उत्तरं परिवयं जुहोति देवेश्यः स्वाहा इति ॥ ९ ॥ वपाथपणी प्रहरति स्वाहोर्यनमसं मारुतं गच्छतम् इति । प्राची द्विशूलां प्रतीचीमेकशूलाम् ॥ १० ॥ अथेने सस्रावेणाभिजुहोति ॥ ११॥ पशो- श्छिद्रमभिधारयति ॥ १२ ॥ समुत्क्रम्य सहपत्नीकाश्चात्वाले' मायन्ते इदमापः प्रबहताधं च मलं च यत् । यञ्चाभिदुद्रोहानृतं यच्च शेप अभीक्षणम् ।। निर्मा मुश्चामि शपथानिस वरुणादुत । निर्मा यमस्य पड्डीशात् सर्यस्मादेवकिल्विषादयो मनुप्यकिल्बिषात् ।। आपो मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चन्त्वहसः ॥ इति ॥ १३ ॥ हुवायां वपायां वरं ददाति कन्यामलंकृतामनड़ाहं तिस्रो वा वत्सतरीः॥१४॥ ॥१६॥ पशुपुरोडाशस्य पात्राणि प्रक्षाल्य प्रयुनक्ति यान्यौपधकारितानि भवन्ति ॥१॥ पनिने कृत्वा संप्रेष्यति यजमान याचं यच्छ इति ।। २ ।। बाग्यतः पात्राणि संमृशति ॥ ३॥ बीहिमय समानदेवतं पशुना पशुहरोडाशमेकादशकपालं निर्वपति द्वादशकपालं वा ॥ ४॥ हविष्कृता वाचं विसृज्य पशुं विशास्ति ।। ५ ॥ गुदं मा निपीः । वनिष्टुं मा निपीः। अध्युद्धि लोमानं प्लीहानं पुरीततं भेदः समवधातये इति संप्रेष्यति ॥ ६॥ कुम्म्यां परों श्रपयन्ति ॥ ७॥ शूलेन हृदयं निहत्य यजुरुत्पूताभिरद्भिः पुरोडा अपयति' ।। ८॥ स्तीर्ण एव वहिपि पिष्टले निनयति 1. Rudradatta on ApSs VII.20.9 cites this sutra terbatim. Vaichesyan ( 29a ) on Sais reads 47 for a fala 2. B, सनावेग जुहोति 3. A मुकम्य: R अनुपम्प ci. VII.1+.l: ApSs VII.21.6 +. Bms. 5. B,यद्वामि 6. DTER 7. Rudradata on Apss VII.22.3; भारद्वाजताह यजुस्सामिः शिनि अपय- सीति । Dhartasvinin on Apss VII.28.3 cites यजुस्यूताभिः etc.

·७.१८.१२] पशुबन्धः ॥९॥ भृते पशौ पुरोडाशेन' प्रचरति ॥ १०॥ इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यानुबहि ॥ इन्दाग्निभ्यां पुरोडाशस्य प्रेष्य इति संप्रेष्यति ॥ ११॥ अग्नपेऽनुहि ॥ अग्नये प्रेष्य इति स्विष्टकृतः ॥ १२ ॥ उपहूतामिडां मैत्रावरुणपष्ठा ऋत्विजः प्राश्नन्ति' ॥१३॥ मार्जयन्ते ॥ १४ ॥ अत्र पशुपुरोडाशस्य पिटलेपालीकरणहोमौ जुहोति' ॥१५॥ कपालानि विमुञ्चति ॥ १६॥ जुह्वा पृपदाज्यस्योपहत्य त्रिः पृच्छति ॥१७॥ ॥१७॥ शृत हवी३: शमितः इति ॥१॥ शृतम् इति शमिता त्रिः प्रत्याह ॥२॥ त्रिः प्रच्युते हृदयमुत्तमं करोति ।। ३ ॥ उत्तरतः परीत्य पृपदाज्येन हृदयमभिधारयति सं ते मनसा मनः सं प्राणेन प्राणो जुष्टं देवेभ्यः । इन्द्राग्निम्याँ हव्यं घृतवत् स्वाहा इति ॥ ४॥ स्वाहोप्मणोऽव्यथिप्य इत्यूष्माणमुद्यन्तमभिमन्त्रयते ॥५॥ यदि पशुं विमनीरनेवमेवाभिमन्त्रयेत् ॥ ६॥ आज्येन पहुँ' सांनाव्य- वदभिधार्य तथोद्वास्यान्तरेण चात्वालोत्करावन्तरेण यूपं चाहवनीयं च' पशु- मत्याहृत्य' दक्षिणस्यां वेदिश्रोग्यां पञ्चहोत्रा सादयति ॥ ७॥ प्लक्षशाखोत्तर- बर्हिर्भवति ॥८॥ तस्या मध्यमङ्गानामवद्यति ॥९॥ चतसृपूपस्तुणीते" जुहूपभृतोः समवत्तधान्यां पायां वसाहोमहवन्याँ" सुचि ॥ १०॥ जुहूपभृतोहिरण्यशकलाववधाय संप्रेष्यति मनोतायै हविपोऽवदीयमानस्यानुब्रूहि इति ॥ ११ ॥ हृदयस्याग्रेऽवद्यति । 1. R पशुपुरोडाशेन 2. Subodhini on Baudhss IV.8 : उपहुतामिडा मैत्रावरुणषट् ऋविजः प्राश्नन्तीति भारद्वाजः. 3. Subodhini on Baudhss IV.8 cites this sutra verbatim. Rudradatta on ApSS VII.23.2: भारद्वाजल्यापाढा चाहतुः अत्र पुरोडाशस्य पिष्टलेपफलीकरण- होमी जुहोति कपालविमोचनं चेति । 4. Rudradatta on ApSS VII.23.7 refers to sūtras 1-7. 5. Thus BA, विमनिरं; B, has a lacuna; B, पशुमवथ्नीर' 6. Subodhini on Baudh$S IV.8 refers to sūtras 4 and 7 when it cites भारद्वाजोऽप्या पृषदाज्येन हृदयमभिघारयति आज्येन पशुमिति । 7. A,-Omitted 8. B, मभ्या 9. B, "शाखोत्तरं 10. B,मभ्यानामवपद्यति; B, मध्याभ्यंगानामवद्यति; Subodhini on Baudhss IV.8 : अत एवाह माद्वाजाप्लक्षशाखोत्तरं बहिर्भवति तस्य मध्येगानामवद्यताति। 11. B, 'धु विस्तृ; Subodhini on Baudhss IV.8 cites sitras VII.18.10 to 19.3 with the following modifications : शकलमवधाय for शकलावदधाय in sūtra 11; **: is omitted; 77971: for IRI: ja sūtra 12: agrat for मुख्याना in 19.1 12. In Rsutra to ends with वसाहोमहवन्याम् . भा..

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [७.१८.१२. अथ जिह्वाया अथ वक्षसोऽथ सव्यस्य दोष्णोऽथ पार्श्वयोरथ यत्रोऽथ वृकयोस्थ दक्षिणायाः श्रोणेरथ गुदस्य ॥ १२ ॥ द्विरेकैकस्यावधति' ॥१३॥. ॥१८॥ अपि वा त्रयाणामेव मुख्यानामनुपूर्वमवदाय यथाकाममुत्तरेपामवद्यति ॥ १॥ यूपे मेदोऽवधाय' मेदसा जुई प्रोणोति ॥ २॥ उपरिष्टाद्भिरण्यशकलं निधायाभिधारयति ॥ ३ ॥ व्यङ्गाणि प्रत्यभिधार्योपभृति व्यङ्गाणा स्विटकृते सकृत्सकदवद्यति' दक्षिणस्य दोष्णः सव्यायाः श्रोणेपेदकाण्डमिति ॥ ४ ॥ पुरस्तादेव गुदं द्वैधं कृत्वा स्थविमदुपयड्भ्यो निदधाति ॥ ५॥ अणिमत वैध करोति ॥ ६॥ तस्य मध्यमं जुह्वां द्वैधं कृत्वावदधाति स्थविष्ठमुपभृत्यणिष्ठ- मिडायां' द्वैधं कृत्वा ॥७॥ युपे मेदोऽवधाय' मेदसोपभृतं प्रोर्णोति ॥८॥ उपरिटाद्धिरण्यशकलं निधाय द्विरभिधारयति ॥९॥ पान्यामिडाँ समवद्यति हृदया- जिह्वाया यनो घृकयोर्गुदाद्वनिष्टोः सप्तमात् ॥ १०॥ अत्रैव दक्षिणा श्रोणि- मध्युद्धि लोमानं प्लीहानं पुरीततं भेद इत्यन्नवधाय गुणोपसिच्याभिधारयति ॥ ११ ॥ यूप्णो बसाहोमं गृह्णाति ॥ १२ ॥ स्वधितिना धारां प्रयोति ॥१३॥ सच्चतुरवदानस्य द्विः पश्चावदानस्य ॥ १४ ॥ अभिधार्य यानि चावत्तानि यानि चानवत्तानि भृतं चाभृतं च सर्व पशु संनिधायाभिमृशति ऐन्द्रः प्राणो अङ्गेअझै निदेव्यत् इति ।। १५॥ ॥२९॥ पार्थेन वसाहोमं प्रयौति श्रीरस्यग्निस्त्या श्रीणातु इति ॥१॥ अथैनामेतेनैव पार्थनापिदधाति साहोप्मणोऽव्यथिप्य इति ॥ २॥ ततः संप्रेप्पति इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविपोऽनहि. इति ॥ ३॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह' इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविपः प्रेप्य इति ॥ ४॥ याज्याया अर्धचे प्रतिप्रस्थाता वसाहोमं जुहोति घृतं घृतपावानः पिवत इति ॥ ५॥ हुत्वावशिनष्टि ॥ ६॥ वपटकृते हविर्जुहोति ॥ ७॥ वसाहोमोद्रेकेण 1. A. दद्विरे B दिद्विरे' 3. Rudradatta on ApSS VII.24.5: तबाह भारद्वाजः मत्यभिधार्थ व्यलागि स्विते सहदिति। Vitichesvara (34a) on Sats: तथा च भारद्वाजः त्र्यपानि स्विकृत सन् सकन पनातिनस्तु त्रिनिदेवेन्यो द्विदिः सौविष्कृतेभ्य इति । + ...B. यम्यो 5. B. स्थविमदुप' 2. A. °वदाय; B. पसाय 6. In R satra 8 begins herc. 7. A,"वदाय; B, साय 8. B.नाभि 9. A,B, omitted ·७.२२.१] पशुबन्धः ९९. दिशः प्रतियजति दिशः स्वाहा ॥ प्रदिशः स्वाहा' इत्येतैः प्रतिदिशम् ॥ ८॥ स्वाहा दिग्भ्यो नमो दिग्भ्यः इति प्राचीनमन्तवो जुहोति ॥९॥ अत्र नारिष्टान् हुत्वा जुह्वा पृपदाज्यस्य सकृदुपहत्याह वनस्पतयेऽनुहि इति ॥१०॥ अत्या- क्रम्याश्राव्याह वनस्पतये प्रेप्य इति ॥ ११॥ वपद्कृते जुहोति ॥ १२ ॥ अपुन- रतिक्रामन् संप्रेभ्यति अग्नये स्विष्टकृतेऽनुहि इति ॥ १३ ॥ जुह्वामुपभृतं पर्याहत्या- श्राव्याह अग्नये स्विष्टकृते प्रेष्य इति ॥ १४ ॥ वपट्कृते जुहोति ।। १५ ।। प्रत्या-- क्रम्यायतने सुचौ सादयित्वा ॥ १६ ॥ ॥२०॥ मेदस्वती होत्रेऽवान्तरेडामादधाति ॥१॥ मेदसोपस्तृणाति मेदसा- दधाति मेदसाभिधारयति ॥ २॥ उपहूतायामिडायामध्युद्धि होने हरति पनिछु-" मग्रीधे ॥ ३॥ पडवत्त संपादयति ॥ ४ ॥ प्राश्नन्ति मार्जयन्ते ॥ ५॥ ततः संप्रेष्यति । अग्नीदीपयजानङ्गारानाहर । उपयष्टरुपसीद । ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः इति संप्रैपादिः ॥ ६ ॥ समानमानूयाजेभ्यः ॥ ७ ॥ जुहूपभृतावादाय पृपदाज्यं जुह्वाँ समानीया- त्याक्रम्याश्राव्याह देवेभ्यः प्रेष्य इति ।। ८॥- वपकृते जुहोति ॥ ९॥ आश्राव्या- श्राव्य प्रेष्य प्रेष्य इत्येवोत्तरेभ्यः संप्रेष्यति' ॥ १० ॥ शामित्रादङ्गारानाहत्याग्नीध्र उत्तरस्यां वेदिश्रोण्या निवपति ।। ११॥ प्रतिप्रस्थातैकादश गुदकाण्डानि तिर्यम् विकृत्तानि कृत्वा वसाहोमहवन्या समवधायैकैकेनानूयाजानों वपट्कारंवपट्कार- मनूपयजति समुद्रं गच्छ स्वाहा इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ।। १२ ।। अद्भयस्वौषधीभ्यः इति प्रतिप्रस्थाता बहिपि ले निमार्टि ॥१३॥ मनो मे हार्दि यच्छ इत्यात्मानं प्रत्यभि- मृशति ।। १४॥ ॥२१॥ एकादशानूयाजानिष्ट्वा प्रत्याक्रम्य जुह्वाँ स्वस्मक्त्वा जुह्वा स्वरूं जुहोति 1. By conjucture; A,B,R प्रतिदिशः स्वाहा; At-: omitted 2. A2-5 omitted 3. Mahadeva on SatS IV.5 (p. 440) : अत्रैव दक्षिणत एवकारो भरद्वाजोक्त उत्तरतोऽ- वस्थाननिवृत्त्यर्थः। 4. B, जुहोत्याक 5. A2-5 उपहूतायाम युद्धिं 6. A, हरंतु; B-3 हरांति 7. A. संध्य 8. Aथैकेनानु'; Subodhiri on Baudhss IV.9: उपयड्ढोमे तु वसाहोमहवन्या समवधायेति भारद्वामा 9. A, 7&t; B, omitted; R TGI 10. A, स्वरमका; A, स्वस्मंत्का; A. स्वक्ष्मका; B, स्वस्मत्तवा; B, omitted; B, त्रिः स्वस्मक्वा: Rudradatta on ApSS VII.27.3 : व्यक्तं चैतद्भारद्वाजीयादी नित्य वदुभयत्राजनवचनात् ।

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [७.२२.१ पा ते धूमो गच्छत्वन्तरिक्षमचिः पृथिवी भस्मना पृणख स्वाहा इति ॥ १॥ समानमा पत्नीसंयाजेभ्यः ॥ २ ॥ सर्वा जुहूपभृतो वाजवतीभ्यां व्यूहति ॥ ३ ॥ सर्वासु सुक्षु प्रस्तरमनक्ति' ॥४॥ सूक्तवाकाय सूक्ता प्रेप्य' इति संप्रेष्यति ॥५॥ सर्वाः संप्रसावयति ॥ ६॥ सर्वाः' कस्तम्भ्याँ सादयति ॥ ७॥ जायन्या पत्नीः संयाजयति ।। ८॥ आज्येन सोमं यजति । आज्येन त्वष्टारम् ॥ ९॥ उत्तानाया जापन्या देवानां पत्नीभ्योऽवद्यति । नीच्या अनये गृहपतये ॥ १०॥ चतुचतुर बदानस्य पञ्चकत्वः पञ्चावदानस्य ॥११॥ नात्रोपस्तरणाभिधारणानि भवन्ति' ॥ १२ ॥ उत्तानाया इडौँ समवद्यति नीच्या अग्नीधे ॥ १३ ॥ जापनीशेष पत्न्यधर्यवे ददाति ॥ १४ ॥ बाहुँ शमित्रे । स ब्राह्मणाय ददाति यद्यब्राह्मणो भवति ॥ १५॥ समानमा समिष्टयजुपः ॥ १६॥ त्रीणि समिष्टयपि जुहोति पन्न यज्ञं गच्छ॥ एप ते यज्ञो यज्ञपते ॥ देवा गातुविदः इति ॥ १७ ॥ अन्तरेण' चात्वालोत्करौ ॥ १८॥ ॥२२॥ उपनिष्क्रम्य हृदयशूलेन चरन्ति ॥ १ ॥ शुष्कस्य चार्द्रस्य च संधौ हृदयशूलमुद्वासयति शुगसि तमभिशोच योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः इति ॥२॥ धानोधानो राजन् ॥ उदुत्तमं वरुण पाशम् इत्येताम्यामादित्यमुपस्थाय चात्वाले मार्जयन्ते सुमित्रा न आप ओषधयः सन्तु इति ॥ ३॥ समिधः कृत्वाप्रतीक्षमायन्ति ।। ४ । एधोऽत्येधिपीमहि इत्याहवनीये समिध आषायोपतिष्ठन्ते अपो अन्यचारिपम् इति ॥ ५ ॥ एवं पत्नी गार्हपत्येऽभ्याघायोपतिष्ठते ॥ ६॥ यूपं यजमान उपतिष्ठवे आशासानः सुवीर्यम् इत्येतयां ॥७॥ संतिष्ठते पशुबन्धः ॥८॥ एवमेव पसु- 1. Rudradatta on ApSS VII.27.5 and Vāñcheśvara (37a) on Sats IV citc sutras 3 and 4 verbatim. 2-2. Thus BIA,यति संप्रेष्यति A,B,R प्रेष्यति 3. सर्वा: AMR सर्वा नुवा; B, सर्वा म्र B. स; Mahadeva on Sats IVs. (p. 442): तथा चाह भारद्वाषः सर्वा जुहपती म्यूहनि सर्वात प्रस्तरमनकीति सर्वाः कस्तम्भ्यो वादयतीति । Rudradatta on ApSs VII.27.9 : तथा भारद्वाजः सर्माः सुचः कस्तम्भ्यो सादयतीति! Sutras' and 7 cited verbatin by Valichesvara(37a) on SatSIV. 4. Rudradatta on ApSS VII.27.10 cites sätras 11 and 12 verbatim except चाहत्व: for चतु; Vaichetrara (37a1 On Sats Iy has cited this sutra verbatim; he has cited the preceding sutra as: चतुरपदानस्य पनुपरवे पंचावदानस्य पंचयो। 5. Thus Basi A,B,R omitted 6. AM अन्दरा 7. Ricads satris 4 and 5 as one sutra.

·१.१ ७.२५.१५] पशुबन्धः पट्स' मासेषु संवरसरेसंवत्सरे वा पशुना यजेत ॥ ९॥ नाहितामि पशुनानीजानं संवत्सरोऽतीयात् ॥ १०॥ यद्यतीयादमाँसखादः स्यात् ॥ ११॥ अत्यशिता है वा एतस्यानयो भवन्ति य आहिताग्निः संवत्सरं पशुनानिष्ठा माँसं खादतीति विज्ञायते ॥ १२ ॥ स यदि भक्षयेदेतया भक्षयेत् मनसाग्निभ्यः प्रहिणोमि भक्षं मम वाचा तँ सह भक्षयन्तु । अप्रमाद्यन्नप्रमत्तश्चरामि शिवेन मनसा सह भक्षयत ॥ इति ॥ १३॥ यद्यादिष्टो भक्षयेदेतं मन्त्रमुक्त्वा भक्षयेदेतं मन्त्रमुक्त्वा भक्षयेत ॥ १४॥ 1॥२३॥ ॥ इति सप्तमः प्रश्नः ॥ 1. Thus BA,BAAR षट्स 2. A. यद्यतीयादमासखादस्यादमत्या'; A:- यद्यतीयान्मासखादमत्य; B, यवतीयमांसखा- दस्यादमत्य', B, यतीयादमासवादस्यदत्य'; B, यद्यतीयादमासंबादास्यात् : R यद्यती- यान्मास... 3. Az-, omitted +. Thus BBA, omitted; An षष्टः प्रश्नः A. इति षष्टः मनः B, धीः ॥॥ B,सिॐ शुभमस्तु ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् -[... अथ अष्टमः प्रश्नः चातुर्मास्यैर्यक्ष्यमाणः पञ्चहोतारं मनसान्द्रुत्याहवनीये सग्रहं जुहोति ॥ १॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति पार्जन्यं चरुम् ॥२॥ हिरण्यं वैश्वानरे ददाति । धेनुं पार्जन्ये ।। ३ ।। सिमिष्टिः संतिष्ठते ॥ ४॥ सैपान्वारम्भणीयायाः' स्थानं प्रत्येति ॥ ५॥ फाल्गुन्यां चैव्यां वा प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते ॥६॥ दर्शपूर्णमासीक' आहवनीयः स्यादित्येकम् । सौमिक इत्यपरम् ॥ ७ ॥ यदन्य- दुचरवेया उपवपनात् सर्व तत् क्रियते ॥ ८॥ आमावास्यं तन्वं भवति. ॥९॥ समानमा बत्सानामपाकरणात् ।। १० ॥ आप्यायध्वमन्निया विश्वेभ्यो देवेभ्यो भागम्' इति गाः प्रस्थापयति ॥ ११ ॥ समानमा बर्हिप आहरणात् ।। १२ ॥ प्रसमय बहिर्भवति ।। १३ ।। तत् त्रेधा संनौकधा पुनः संनयति ॥ १४ ॥ एवं त्रयों- विशतिदासमिध्मं करोति ॥ १५ ।। समानमा पात्राणां प्रयोजनात् ॥ १६ ॥ पृपदाज्यधानी द्वितीयामुपभृतं प्रयुनक्ति द्वे आज्यस्थाल्यौ तितश्चरस्थालीः पालाशं वाजिनपात्रम् ॥ १७ ॥ समानमा निर्वपणात् ॥ १८ ॥ आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चढू सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चहें पौणं चहें मारुत सप्तकपालं वैश्वदेवीमांमिक्षा यावापृथिव्यमेककपालमिति ॥ १९ ॥ समानमा फलीकरणात ।। २० ॥ फलीकृतानां तण्डुलानां विभागमन्त्रेण चरव्यानपोद्धरति ॥ २१ ॥ सहेतरान् पिनष्टि ॥ २२ ॥ संयुतानां पिष्टानां पौप्णमपोद्धरति ॥ २३ ॥ ॥१॥ समानमा प्रातःहात् ॥ १॥ तप्ते प्रातदोंहे सायंदोहमानीय यदा' कृतामिक्षा भवत्यथैनां विसाव्य विवाजिनां कृत्वा द्वयोः पात्रयोदयुद्धृत्य 1. A... begin with ॐ B, with श्रीः हरिः ॥; B, with अथ अरमः प्रक्ष आरभ्यते; Varichesvara (1b) on Sats V: भारद्वाजोऽपि फलानुपर्धनेय चातुर्मापर्यस्यमाणः पंचहोता मनसानुदुत्येत्युक्त्वा काम्यानि चातुर्मास्यानि व्याख्यास्याम इति स्थलांतरे प्राह । 2. Thus BRA,BIR आरंभणीया 3. A,B, दार्शपूर्णमासिक; AD, दर्शपोर्णमासीक; A,B, दापौर्णमासिक; B. दर्शपूर्ण- मासिक +. Mahadeva on Sats v. (p. 449) omits तत् in the citation of this sutra. 5. D. देवतागम् ; B, देवमागम् 6. Rudradatta on ApSS VIII.2.4 cites sütras 22 and 23 verbatia. 7. B.पदा 8. A वाजिनं B.वामिन 9. I पात्रयोदय: Mahadera on Sats V.I (p. 451): यवोदरणनिषेचन भागबानो and योरिति भारद्वाजापर-थे।

·८.३.१३] चातुर्मास्यानि वाजिनस्यैकदेशेनोपसिच्य प्रज्ञातं वाजिनशेपं निदधाति ॥२॥ अधिश्रित्य हवी व्याप्येभ्यो निनीय' तत' उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति ॥ ३॥ समानमा संप्रैपात् ॥ ४॥ आज्येन दभा चोदेहि इति संप्रैपान्तं नमति ॥ ५॥ समान- माज्यानां ग्रहणात् ।।.६॥ पाशुकान्याज्यानि गृह्णाति ॥ ७ ॥ एतावन्नाना ॥८॥ पृपदाज्यधान्यामौपभृतानां मन्त्राणां द्वाभ्यामाज्यं गृहीत्वा महीनां पयोऽसि इति द्विदधि गृह्णाति ॥ ९॥ औषभृतानामेकेनान्तत आज्यम् ॥ १० ॥ इति वै खलु • यदि चैयां यजेत ॥ ११ ॥ अथ यदि फाल्गुन्याँ संसृष्टमेव गृह्णीयाद्यथा पशुवन्धे ॥ १२ ॥ समानमा हविपामुद्वासनात् ।। १३ ।। एककपालमुद्रास्या- ज्येनाभिपूरयति ।। १४ ॥ आविःपृष्ठं करोति ॥ १५ ॥ भूर्भुवः सुवः इति हवी प्यासादयति ।।१६।। उत्करे वाजिनम् ॥ १७ ॥ संवत्सरे पर्यागत एता. भिरेवासादयेत् ॥ १८ ॥ आसाद्य हवी पि निर्मन्प्यस्याता निर्मन्थ्येन चरति ॥१९॥ सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति ॥ २० || समानमा प्रयाजेभ्यः ।। २१ ॥ नव प्रयाजान् यजति ॥ २२॥ चतुर्थेचतुर्थ औपभृत समानयते सर्वमन्ततः ॥२३॥ उपभृतः स्थाने पृपदाज्यमभिधारयति ॥ २४ ॥ समानमा हविपां प्रदानात् ।। २५।। उपाँशु सावित्रैककपालाभ्यां प्रचरति ॥ २६ ।। ॥२॥ पौण हुतमनुमन्त्रयते पृथ्णोऽहं देवयज्यया पुष्टिमान् पशुमान् भूयासम् इति ॥१॥ एवमेव सर्वान् पौष्णाननुमन्त्रयते ।।२।। आमिक्षया प्रचौंककपालं पर्हिपदं कृत्वा जुह्वामुपस्तीर्य सर्वमेककपालमवद्यति' ।। ३ ।। अत्रैवाशयमनुपासिव्या- भिघार्य सुचा प्रतिष्ठितं जुहोति ॥ ४॥ यदि हुतः . पर्यावर्तेत प्रत्यादायाभिधार्य पुनर्जुहुयात् ॥ ५॥ वरं दत्वा सुचा कल्पयति न पाणिनेत्येकेषाम् ॥ ६॥ अथैन चतुर्भिर्मासनामभिरमिजुहोति मधवे स्वाहा ।। माधवाय स्वाहा ॥ शुक्राय स्वाहा || शुचये स्थाहा इति ॥७॥ संवत्सरीगों' स्वस्तिमाशासे इतीडाया आशी:पु यजमानो जपति ॥८॥ प्रथमजो वत्सो दक्षिणा ||९|| पृपदाज्येन नवा-यानान् यजवि ॥१०॥ संवत्सरीणों स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं' धामाशास्ते' इति सूक्तवाके होताशास्ते ॥ ११ ॥ प्रहत्य परिधीन् संप्रेप्यति वाजिभ्योऽनुहि इति ॥ १२ ॥ जुहामुपस्तीर्य चमसे 1. Thus Bhi A निनीत; B, निनित 2. R joins पुर्वमन्ततः to the next sitra. 3. A, भवध 4-4. Thus Bys; B, ami'y for 17191; B, tít287914; other Miss and R omit this. But compare VIII.10.10-13.. 5-5. B, omitted ·#ব্রোসঙ্গীর 14.१.१ का पहिपि विपिश्चन् वाजिनमानयति ॥ १३ ॥ अनभियारियानम्याश्राव्या पाजिनो यज' इति ॥ १४ ॥ वपद्कृते विपिच्यमानया' जुहोति ॥ १५ ॥ अनु- वपट्छते द्वितीयम् ।। १६॥ ॥३॥ ऊर्चनुरासीनो होता यजत्यनवानम् ॥ १॥ वाजिनो हुत्वावशिनष्टि .॥२॥ वाजिनोद्रेकेण दिशः प्रतियजति यथा पशुबन्धे ॥ ३ ॥ भक्षं त समुपहूय भक्षयन्ति होताग्रेऽथाध्वर्युरथ ब्रह्माथामीधोऽथ यजमानः ॥४॥ समशो वा विभज्य ॥५॥ सर्व' एव मिथः कर्मनामभिः समुपह्वयेरन् ॥ ६॥ असावुपयस्व इत्या- मन्त्रणः । उपहृतः इति प्रतिवचनः॥७॥ यन्मे रेतः प्रसिच्यते यन्म आजायते पुनः । यद्वा मे प्रतितिष्ठति तेन माममृतं कुरु तेन सुप्रजसं कुरु ॥ तस्य ते या जिपीतस्योपहूतस्योपहूतो भक्षयामि इति ॥८॥ समानमा समिएयजुपः ॥९॥ पाशुकानि' समिष्टयपि जुहोति ॥ १० ॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥११॥ घेण्या 'शलल्या विनीय लोहेन क्षुरेणोदुम्बरेण श्मशूणि वापयित्वोपपक्षौ नि केशान् वर्तयते' ऋतमेव परमेष्ट्यूतं नात्येति किं चन इति ॥ १२॥ एवमेवोत्तरेणोत्तरेण मन्त्रेणोचरेपु पर्वसु निवर्तयते"॥१३॥ चतुरो मासान्न" माँसमन्नाति न त्रिपमुपैति नोपर्यास्ते जुगुप्सतेऽनृतात्"प्राङ शेतेऽमध्वनाति ॥१४॥ मध्वशनः स्यादित्येकम् । 1. A,B, अभि. 2. R वाजिनोपयज 3. A, मिपिच्यमानाया; A., सिच्यमानया, B, भविष्यमानया, B, विषिच्यमानाया, B, विषिच्यमानाया 4. Thus all MSS.; R counts sections 3 and + as only one section: namely 3, Consequently in Prasna VIII R has 24 sections instead of25. 5. Amm *यनाथान: Aत्यनोपान, marginal correction अनवानं; But smalcia; See Asv$S 11.16; ApSs vill.3.9; Sats V.1 6. Rudradatta on ApSS VIII.3.15 cites अमीद for आमाधी. Sutras +6 (beginning with slaid ) are cited by Vāñchcśvara ( 102 ) on Sats V.1. Afahideva on Satsv.Ip. 454): शेषमिति भरद्वाजापस्तम्बो। 7. A.-सर्वम् 8. A,B. शुक्रानि; B, पाशुपन्धिकानि 9. A1,B, पर्सय: B, पति 10.As. omitted 11. Thus AIBi A,BIR मासोन 12. Thus By-s; A,R maa"; B, software ·चातुर्मास्यानि व्यञ्जनार्थमित्यपरम् ॥ १५ ॥ ऋत्विये तु जायामुपेयादित्येकेषाम् ॥ १६ ॥ एवमेव सर्वेषु चातुर्मास्यान्तरालेषु बतं चरति ॥ १७ ॥ - ॥४॥ ततश्चतुर्पु मासेपु वरुणप्रघासैर्यजते ॥ १॥ तेषां वैश्वदेवेन कल्पो व्याख्यातः ॥२॥ विकाराननुक्रमिप्यामः ।। ३॥ समानमा वत्सानामपाकरणाव ॥४॥ मारुत्या आमिक्षायै प्रतिग्रस्थाता वत्सानपाकरोति ॥ ५ ॥ वारुण्या अध्वर्युः ॥६॥ अग्रेणाहनीय द्वे वेदी कुस्तः । उत्तरामध्वर्युदक्षिणां प्रतिप्रस्थाता ॥७॥ समे' प्राची भवतः। पृथमात्रेण प्रादेशमात्रेण वासंभिने ॥ ८ ॥ यदेवाध्वर्युः करोति तत् प्रतिप्रस्थाता' करोति ॥ ९॥ अग्रेणापरेण वोत्तरां वेदि प्रतिप्रस्थाता स्तम्पयजुर्हरति ॥१०॥ एतेनैवात ऊर्च संचरते ॥ ११॥ समान उत्करो भवति समान आगीधः समानो होता समानो ब्रह्मा ॥ १२॥ सपो- ऽत्यन्तप्रदेशो यान्युत्तरस्यां कर्माण्यध्वर्युस्तानि कुर्यादक्षिणस्यां प्रतिप्रस्थाता ॥१३॥ अथैने अनुसंमिनत्ति ॥ १४ ॥ दक्षिणायै वेदेरुचरस्याः श्रोणेरुपक्रम्य' स्केनोलिस- त्योत्तरस्या दक्षिणासात् ॥ १५॥ यत् प्रागुत्तरस्मात् परिग्राहात् वत् कृत्वो. त्तरस्यां वेद्यामुत्रवेदिमुपवपति न दक्षिणस्याम् ॥१६॥ उभयत्र संभारनिवपनं भवति ॥१७॥ ॥५॥ पूर्वेद्युरनी प्रणयत' इत्येकम् । अधिश्रित्य इवी पीत्यपरम् ॥ १॥ समानमा बर्हिप आहरणात् ॥ २॥ द्वे पर्हिपी आहरतो' द्वाविमौ ॥ ३ ॥ समानमा पात्राणां प्रयोजनात् ॥ ४॥ उभौ पात्राणि प्रयुक्तः ॥ ५॥ शमीमय्यः सुचो भवन्ति हिरण्मय्यो वा दक्षिणस्य विहारस्य ॥६॥ समानमा निर्वपणाद ॥७॥ आनेयमष्टाकपालमिति नित्यानि पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्राममेकादशकपालं 1-1. A,B, omitted 2. R वा संमिने 3. A,"पकमस्य: B, 'सनिष्कम्य + AmiB, दक्षिणाया. दक्षिणीसात् 5. Aणय, B,प्रणयनम् 6. Thus AABाभरबाद 7. ALBामरतो 8. Aमयुमका 9. Rudrudatta on apss VIII.S.29: अमीमानि इशिरिदेश भारदार। Mahidera Ba Sats v.2 (p. +61) cites this tatra rexbatin except दक्षिfor दमिय.

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [८.१.८ निर्वपति ॥ ८॥ तूष्णी करम्मपात्रेभ्यो यवान् निरुप्य मन्त्रेण मेषप्रतिविम्यां' यवान् निर्वपतः ॥ ९ ॥ मरुद्भयः प्रतिप्रस्थाता वरुणायाध्वर्युः ॥ १०॥ कायमेक- कपालं निर्वपति ॥ ११ ॥ समानमा पलीकरणात् ।। १२॥ सर्वा स्तुपानवभूधाय निदधाति ।। १३ । मन्त्रण मेपप्रतिकृतिभ्यां यवेभ्यो भर्जनार्थे कपाले उपधत्तः ॥ १४ ॥ तयोरीपदुपतप्ता धानाः कुरुतः ॥१५॥ आवपन्तावधिश्रयणमन्त्र जपतः ॥ १६॥ उद्बपन्तायुद्वासनमन्त्रम् ॥ १७ ॥ भृष्टा' धाना • अभिषार्योद्वासयतः ॥ १८ ॥ काल एवालंकुरुतः ॥ १९ ।। यत्र क्व च हविष्यान् भर्जयेदेवमेव कुर्याद ॥२०॥ पिष्टानामावृता धानाः पिपः ॥२१॥ आमिक्षाया आवृतामिक्षे कुरुतः ॥ २२ ॥ वारुणनिष्कासं प्रज्ञातं निदधाति ॥ २३ ॥ ॥६॥ ऐन्द्रामपर्यन्तानि हवी व्यधिश्रित्यामपेपाणां यवानामीपदुपतप्तानां वा प्रतिपूरुपं पत्नी' करम्भपात्राणि करोति यावन्तो' यजमानस्य पुत्रपौत्रा" भवन्त्ये- कमतिरिक्तम् ॥ १॥ स्त्रीभ्योऽपि प्रतिकरोति ॥२॥ मेपप्रतिकृती" कुस्तः ॥३॥ मेपमध्वर्युपी प्रतिप्रस्थाता ॥ ४॥ खियाः स्त्रीच्यञ्जनानि कुरुते" पुंसः 'व्यञ्जनानि ॥ ५॥ अथैनावनेडकीभिर्लोमशौ 'कुस्तः ॥ ६॥ यद्यनेडकीने" विन्देयातां कुशोर्णा एव निश्लेपयतः ॥ ७॥ कुम्भीपाक्यो वा भवतः ।।८।। कायमेककपालमधिश्रित्य हवी प्याप्येभ्यो निनीयाहवनीय इध्मावादीप्य संप्रेष्यति 1. A. मेपप्रकृतीभ्या; Rudradatta on ApSs VIII.5.38 : पठित एवायं मो भारद्वाजीये द्रष्टव्यः । NMahadeva on Sats v.2 (p. 462): मेषोपीप्रतिकृतिभ्यो यवाषिर्वपतीति भरद्वाजः। 2. Thus At; A-3,B, मेप कृतिभ्या; B. मेपप्रकृतीभ्यां; B, मेषप्रतिकृतीभ्या 3. Ba'मन्त्रान् +. Thus AIBA-BER भ्रष्टा; B,...पा 5. पिष्टा1, omitted; R पिष्टे 6. AB.यारण्या?; B, निष्कास 7. na-s omitted 8. AID, पात्रा; Mahadera on Sats V.2 (p. 463) : शमीकरीराणि करम्मतदाधार. भूतानि पात्राणि यवानामवापस्तम्बभारद्वाजो।। 9. Rudradatta on Apss VIII.5.1 : यावन्तो यजमानस्य पुत्रपौत्रा भवन्तीत्येय भारद्वाजः। Similarly Vanchesvara (17b) on Sats v. 10. B.पुत्रा 11. Thus Bhi A, भतिशति: A, कृति; AD, प्रकृती; Vanchesrara (20b) on SatsV: सया च भारद्वारा समटे च नानारम्यत्वावरणप्रपासेपु मेपयोति । 12. DR रतः 13. Thus AAपरिषAmयपने दोकान; B, सपने Bि. यकीनं ·॥७॥ ८.९:२] चातुर्मास्यानि १०७ अग्निभ्यां प्रणीयमानाभ्यामनुबहि इति ॥९॥ ये के च साधारणाः संप्रैषा' अध्वर्युरेव तान् ब्रूयात् ॥ १०॥ सहानी' प्रणयतः सह प्रणीता हरतः ॥ ११॥ उत्तरस्मि- नेवाग्नौ प्रणीता आसादयतः ॥ १२ ॥ उत्तरस्मिन् व्रतं विसृजते ॥ १३ ॥ वत उत्तरौ परिग्राही परिगृङ्गीतः ॥ १४ ॥ समानमा संगैपात् ॥ १५ ॥ यथाधिकरण संप्रैप नमति ॥१६॥ समानमाज्यानां ग्रहणात् ॥ १७॥ उभौ पाशुकान्याज्यानि गृहीतः ॥१॥ एतावनाना। पृपदाज्यधान्यो- रौपभृताना मन्त्राणामेकेनाज्यं गृहीत्वा महीनां पयोऽसि इति द्विर्दधि गृहीतः ॥२॥ औपभृतानां द्वाभ्यामन्तत आज्यम् ॥ ३॥ इति वै खलु यदि श्रावण्यां यजेत ॥ ४ ॥ अथ यद्यापाढ्याँ संसृष्टमेव गृह्णीयातां यथा पशुबन्धे ॥ ५॥ समानमा हविपामुद्वासनात् ॥ ६॥ ऐन्द्राग्नपर्यन्त हवी प्युद्वास्यामिक्षयोमपप्रतिकृती अवधत्तः ॥ ७॥ मारुत्यां मेयमवदधाति वारुण्या मेपीम् ॥ ८॥ तान्यां' परःशतानि परःसहस्राणि' वा शमीपर्णकरीराण्युपवपतः ॥९॥ करम्भपात्रेवा- वपति ॥१०॥ एककपालस्यावृतैककपालमुद्रास्योत्तरस्यां वेद्याँ हवी प्यासादयति ॥११॥ दक्षिणस्यां मारुती करम्भपात्राणि च ॥१२॥ आमिक्षयोमपप्रतिकृती" विपरिहरतः ॥ १३॥ मारुत्यां" मेपीमवदधाति वारुण्यां मेपम् ॥ १४ ॥ उभौ निर्मन्थ्याभ्यां चरत इत्येकम् । अधर्युरित्यपरम्" ॥ १५ ॥ ॥८॥ ततः संप्रेष्यति अग्निभ्याँ समिध्यमानाभ्यामनुबहि इति ॥ १॥ एवमेव 1. A,B, संप्रेष्या 2. Rudradatta on ApSs VIII.5.24 : सहेति भारद्वाजः । 3. Rudradatta on ApSS VIII.5.34 cites sūtras 11 and 12 verbatim; Mahadeva on Sats V.2 (p. 461) and also vanchesvara (16a) cite sutra 12 verbatim. 4. A,B,प्रीत 5. Thus A,BA, विसडे; R विजेते 6. A, प्रतिकृति; A1-, 'प्रकृती; B, प्रकृति 7. B, द्वाभ्यां 8-8. A. परसहस्राण्युप 9. A, पात्रेष्वत्यावाति: A पात्रेवावपति; B, पाषण्यावपति 10. A1, स्योत्तर 11. Thus Bi A, प्रतिकृति; A1-, प्रकृती; B, missing 12. Thus A,,BHASIR व्यति' 13-13. A2-5.B. इत्यपर; Mahadeva on Sats V.2 (p.464) : पोऽवयोरेव प्रचार इति भारद्वाजतम्। Cited verbatim by Vanchetivara (19a) on Sats y and Rudradatta on ApSs VIII.6.13.

·भावामधीलसूत्रम् संमार्जने दिवत्' संनमति ॥ २॥ समृष्ट उत्तरोऽनिर्भवत्पसंमृष्टो दक्षिणः ॥३॥ अथ प्रतिप्रस्थाता पत्नी पृच्छति कति ते जाराः इति ॥ ४॥ यजार सन्तं न प्रत्रूयात् प्रियं ज्ञाति सन्ध्यात् । असौ मे जारः इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयतीति विज्ञायते ॥ ५॥ यावत आचष्टे तान वरुणो गृहात इत्युक्त्वा पत्नीमुदानयति प्रपास्यान् हवामहे इति ॥ ६॥ ऐपीके शूर्प उपस्तीर्य करम्भपात्राण्योप्यामिधार्य शीर्पन्नधिनिधाय पुरस्तात्मत्य तिष्ठन् दक्षिणेऽयौ यजमानः सह पल्या करम्भपात्राणि जुहोति ।। ७॥ यजमानः पुरोनुवाक्यामन्वाह मो पू ण इन्द्र इति ॥ ८॥ उभौ पत्नी च याज्यां यद् प्रामे यदरण्ये इति ॥९॥ अपि वाध्वयुरेव जुहुयात् ॥ १० ॥ अन्वारभेयातामितरौ ॥ ११॥ अकन् कर्म कर्मकृतः इति विपरायन्तौ जपतः ॥ १२ ॥ ततो दक्षिणमग्नि समाप्टिं ॥ १३ ॥ अध्वर्युरेव प्रवरं प्रणी ॥ १४ ॥ उभौ नवनव प्रयाजान् यजतः ॥ १५॥ आज्यभागाम्यां प्रचर्य ।। १६॥ ॥९॥ उपरमति प्रतिप्रस्थाता ।। १॥ अध्वर्युईची पि' प्रयच्छति ॥ २॥ ऐन्द्रामेन प्रचर्योपरमत्यध्वर्युः ॥ ३ ॥ मारुत्या प्रतिप्रस्थाता' प्रचरति ॥ ४ ॥ पूर्वेणावदानेन मेपी सहावद्यत्युत्तरेण सह शमीपर्णकरीराणि ॥ ५ ॥ मारुत्या प्रचर्योपरमति प्रतिमस्थावा ॥ ६॥ वारुण्याध्वर्युः प्रचरति ॥ ७॥ पूर्वणावदानेन में सहावयत्युत्तरेण सह शमीपर्णकरीराणि ॥ ८॥ एककपालस्याइतैककपालें हुत्वोत्तरैवतुर्भिर्मासनामभिरभिजुहोति नभसे स्वाहा ॥ नमस्याय स्वाहा । इपाय स्वाहा ।। ऊर्जाय स्वाहा इति ॥९॥ पृथक् विष्टकृते जुहुतः। सहेडामवद्यतः ॥ १० ॥ परिवत्सरीणों स्वस्तिमाशासे इतीडाया आशीःपु यजमानो जपति ॥ ११ ॥ प्रत्या इवर्षभो दक्षिणा ॥ १२ ॥ पृपदाज्येन' नवान्याजान यजतः ॥ १३ ॥ परिवत्सरीणा' स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाशास्ते इति सूक्तवाके होताशास्ते ॥ १४ ॥ उभौ वाजिनेन 1. Mahadeva on Sats v.2 (p. 457) : भरद्वाजोदाइतस्यापिन्या समिभ्यमानाभ्या- मनुगृहीत्येवमतिसंमार्जन इत्यस्य...। 2-2. Thus AriAD, द्विवासषसमति; B. द्विवत्सं नमति; B, द्विवनय नमति; R...संपर सनमति 3. Ag.,, Váncbelvara ( 203 ) on Sais V: mta; Rudradatta on ApS vill.6.28 : तपापयुरेव प्रवां प्रादेति भारद्वाजबोधायको। 4. A,B, omitted 5. A,B,,R read annuag: before faud. 6. Väñchclvara (216) on Sats V; 599h a ſtrefat etc. 7. B,पदाम्येन ·८.१२.३] चातुर्मास्यानि प्रचरतः ॥१५॥ आ त्वा विशन्त्विन्दवः॥ आ वल्गा' धमनीनों रसेन मे रसं पृण । तस्य ते वाजिभिर्भक्ष कृतस्योपहूतस्योपहूतो भक्षयामि इति ॥१६॥ ॥१०॥ दक्षिणं वाजिनं भक्षयन्ति ॥१॥ वाजिनां भक्षोऽवतु' वाजोऽस्मान् रेतः सिक्तममृतं बलाय । स न इन्द्रियं द्रविणं दधातु मा रिपाम वाजिनं भक्षयन्तः ॥ तस्स त उपहूतस्योपत्तो भक्षयामि इत्युत्तरम् ।। २ ॥ उभौ कस्तम्भ्याँ मुचौ सादयतः' ।। ३ ॥ अध्वर्युरेव पत्नीः संयाजयति ॥ ४ ॥ उभौ पाशुकानि समिष्टयचूँपि जुहुतः ॥५॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ ६॥ तुपैश्च वारुण्या निष्कासन चावभृथमवयन्ति ।। ७ ।। तत्र कृत्स्नोऽवभृथः क्रियते यदन्यत्" सानोऽध्वमन्त्रा- दृजीपभक्षादिति" ॥ ८॥ तुपा ऋजीपस्य स्थान प्रतियन्ति ॥ ९॥ निष्कास एककपालस्य ।। १०॥ अपि" वा वारुणमेककपालं निर्वपेत् ।। ११ ॥ तस्य निष्कासेन समवदाय" प्रचरेत् ॥ १२ ॥ अपि वा न" सौमिकोऽवभृथः ॥१३॥ तूप्णीमेव तुपनिष्कासमप्यूपवपेत्" ।। १४ ॥ अथान्ये वाससी परिधायोदेतः" ॥१५॥ काममेते वाससी" यस्मै कामयेयातां तस्मै दद्याताम् ॥ १६ ॥ प्रत्येत्य निवर्तयते ।। १७ ।। व्याख्यातं निवर्तन तथा व्रतचर्या ।। १८ ॥ ॥११॥ ततश्चतुर्पु मासेषु द्वयह साकमेधैर्यजते ॥ १॥ अग्नयेऽनीकवते पुरोडाश- मष्टाकपालं निर्वपति" सार्क सूर्येणोद्यता ॥२॥ सा रश्मिभिः प्रचरन्तीत्येकेपाम् 1. A, गाला; A, गग; A, गल्प; AS गल्पा; B गमा 2. A,B, प्रण; Aणा 3. Thus A,Ba + A, भक्षयन; BR भक्षयति 5. Thus BB BAमक्षो अवतु 6. R counts sūtras 1 and 2 as one sutra and carries the last word of the present second sūtra, namely, JAU to the next sūtra. 7. Ramāgnicit on ApSS VIHI.7.11, 12 : भारद्वाजेन तु सुचो विमोक उक्तः । 8. Mahadeva on Sats v.2 (p. 457): भरद्वालोऽपि अध्वर्युरेव पनीर्याजयतीति । 9. B,कानेना. • 10. A,B, यद्यत् ; Aयद्यन्यत् 11. Thus BA, साम्रो: B, साम्रो 12. R reads eft at the end of the 10th sūtra. 13. Thus A,Bi AMBIR omitted 14. A,BM दायं 15. B2.2 omitted 16. Thus B, A, agi°; Bga 17-17. A,B, omitted 18. In R the second sutra has ended with निर्वाति.

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [८.१२.३ ॥३॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ।। ४॥ मरुद्धयः सांतपनेभ्यो मध्यंदिने चरम् ॥५॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ ६॥ गृहमेधीयस्य तन्त्रं प्रक्रमयति ॥७॥ समानमा वत्सानामपाकरणात् ।। ८॥ अयजुप्केण गृहमेधीयाय' सर्वान् वत्सानपा- करोति ॥९॥ वेदं कृत्वा वेदि करोति ॥ १०॥ नामावहिर्भवति । न प्रणीताः प्रणयति ॥ ११॥ अनीन् परिस्तीर्य हस्ताववनिज्य पात्राणि प्रयुज्योलपराजी:' स्तीर्खा पवित्रे कृत्वा संप्रेष्यति यजमान याचं यच्छ इति ॥ १२॥ वाग्यतः पात्राणि संमृति ॥ १३ ॥ मरुद्भयो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं चरम् ॥ १४ ॥ पवित्रे सर्वा गा दोहयित्वानुत्पूते पयस्यनुत्पूय तण्डुलानावपति' ॥ १५ ॥ गार्हपत्ये वान्वाहार्यपचने वा प्रतिवेशमोदनं पचति ॥ १६॥ तत उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति ॥ १७ ॥ समानमा संपात् ॥ १८॥ नामावर्हिः प्रचोदयति ॥ १९ ॥ समानमाज्यानां ग्रहणात् ।। २० ॥ ध्रुवायामेव गृह्णाति ॥ २१ ॥ प्रोक्षणीरभिमन्न्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदि प्रोक्ष्य प्रोक्षण्यवशेष निनीयाग्निमभिमन्व्यान्तर्वेदि ध्रुवाँ' सादयित्वा सुधैं सादयति । एपासदत् इति मन्न संनमति' ।। २२ ॥ विष्ण्यास वैष्णवं धामासि प्राजापत्यम् इत्याज्यमभिमन्त्रयते ॥ २३ ॥ तस्यै न' प्रस्तरं प्रहरति" । एवं स्तीर्ण एव सांतपनस्य चर्हिपि गृहमेधीयेन चरन्तीत्येकेपाम्" ॥२४॥ ॥१२॥ अथेतं'' चरुमुद्वास्य तस्य शरं प्रज्ञातं निधाय त्रीनोदनानुद्धरति ॥ १॥ अनिष्कासितां कुम्भी निदधाति । अप्रमृष्टं च" दय॒दायुवनम् ॥ २॥ उद्धृता- 1. A,B, 'मेधीयायाः 2. B. राजि; B.राजी 3. Mahadeva on Sats v.3 (p. 470) : चतुरो मुटीनियम्य प्रभूतानन्चावपतीति भारद्वाजापस्तम्बी। f. ApSs VIII.10.1 4. Vinchesvara (25b) on Sats v : अनुत्प्ते पयस्यनुत्पूततण्डुलानावपति । 5. A,B,प्रेषात् 6. B, हिपः 7. B, प्रचोदयंति 8-8. Emended, cf. XII.2.18; B, सुवां सादयित्वा सुर्व सादयति; B, ध्रुवों सादयित्वा सुचं सादयिता 9. Thus Aunct. XII.2.18; Rudradatta on ApSs VIII.10.6 : एतावदता तो विष्णो पाहि इति सुवध्रुवयोमन्त्रसंनामः । तथा विण्वसि वैष्णवं धामास प्राजापत्य- मित्याज्याभिमन्त्रणे जुहूपमृतोराज्याभावात् । तथैव पेठतुः सत्यापाढभारद्वानी। 10. Thus Bi A, तस्य न; A-R तस्यन 11. B, परिहरति 12. An प्रचन्ती 13. R dài 14. A2-5, R omitted ·८.१४.८] चातुर्मास्यानि नोदनान् पच्छो गायत्र्योत्पूयालंकृत्यासादयति ॥३॥ निशायां गृहमेधीयेन चरन्ति ॥ ४ ॥ नात्र सामिधेन्यो भवन्ति नाघारौ न प्रयाजाः ॥५॥ वेदेना- हवनीयमुपक्षिप्य संप्रेष्यति अग्नीदग्निं त्रिः संमृद्धि इति ॥ ६॥ अग्निमेवानीस्त्रिः संमार्टि ॥७॥ प्रवरं प्रवृत्याज्यभागाभ्यां प्रचर्य संप्रेष्यति मरुद्भयो गृहमेधिन्यो- ऽनुहि इति ॥ ८॥ जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेषामोदनानां द्विश्चितुरवदानस्यावधति विस्त्रिः पञ्चावदानस्य ॥ ९॥ अभिधार्यात्याक्रम्याश्राव्याह मरुतो गृहमेधिनो यज इति ॥ १०॥ वपद्कृते जुहोति ॥ ११॥ सर्वेषामोदनाना स्विष्टकृते सकृत्स- कृदयद्यति ॥ १२ ॥ सर्वेपामिडामुपहूय' तामिडा प्राश्चन्त्यत्विजः ॥ १३ ॥ अमात्येभ्य ओदनानुपहरन्ति यावन्तो हविरुच्छिष्टाशा भवन्ति ॥ १४ ॥ अतोऽ- न्येऽपि प्राभीयुर्यदि प्रभूत ओदनः स्यात् ॥ १५ ॥ प्रतिवेशात पत्ल्यनाति गृहमेधीयाद्वा ॥ १६ ॥ इडान्तो गृहमेधीयः संतिष्ठते ॥ १७॥ आञ्जतेऽभ्यञ्जते' ॥१८॥ अनु वत्सान् वासयन्ति ॥ १९॥ सुहिता एताँ रात्रि वसन्ति प्रतीता अनवर्तिमुखिनः ॥ २० ॥ प्रतिवेशा अपि पचन्ते ॥ २१॥ गा अभिन्नते ॥ २२ ॥ ॥१३॥ क्रैडिनस्य तन्त्र प्रक्रमयति ॥१॥ पराचीनरात्रेऽग्निहोत्र्याश्चाभिवान्या- याच वत्सौ वनन्ति ॥ २॥ पुरा प्रातरग्निहोत्रात् पूर्णदर्पण चरन्ति ॥३॥ दामुपस्तीर्य शरनिष्कासस्य दवी पूरयित्वाप्रमृष्टं च दय॒दायुवनमन्ववदधाति ॥ ४॥ अभिधार्य गार्हपत्ये जुहोति ॥ ५॥ पूर्णा दर्वि परा पत इत्येतामनुद्रु- त्योत्तरया" जुहोति ॥६॥ ऋपभमाहूयर्पभस्य रखते जुहोति ॥७॥ यथपभो न 1. Thus Bai A, नाघारो न प्रयाबा; A. नापारी न प्रयाअन्याजी; E, नापारी न प्रयाजी; R न प्रयाजानूयाजी 2. Thus BBA, अग्नीन् : A2-5 अग्नीत् ; B, अमि; B, अमीदमी; R अनोदनीन् 3. Rudradatta on ApSs VIII.11.4 : सर्वेषु चावदानधर्माः प्रकृतिवत् । स चायं पयोगक्रमः स्वयमेव व्यक्तमनुकान्तो भारद्वाजनेति । +-+. A,B, 'मुपहतामिडा; B, मुपहतामिet 5. Rcarries the word ऋत्विज: to the next sutra. 6. Rudradatta on ApSS VIII.11.8 cites sūtras 14 and 15 verbatim except aat for all in sūtra 15. Sūtras 14 and 15 cited verbatim by Vanchesvara (276) on Sats V.. 7. AJआजते 8. Thus B,,, Rauafi 9. Cited verbatim by Mahideva on Sats V.3 (p. 473). 10. farfa for ata in the citation by Mahādeva on Sats V.3 (p. 473). 11. In R sūtra 5 ends with sfà.

·भारद्वामौतसूत्रम् (८.१४.८ रूयाद् ब्रह्मा चूयात् जुधि इति ॥८॥ यस्य खते जुहोति तं ब्रह्मणे ददाति ॥९॥ मरुद्भयः क्रीडिभ्यः पुरोडा सप्तकपालं निर्वपति' सा सूर्येणोयता ॥ १०॥ साकँ रश्मिभिः प्रचन्तीत्येकेपाम् ॥ ११॥ सिद्धमिष्टिः संतिटते ॥ १२ ॥ उदित आदित्येऽभिवान्यां दोहयित्वा मरुद्भधः स्वतवद्यः पुरोडारों सप्तकपालं निर्बपति ॥ १३ ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ १४ ॥ महाहविषां वन्नं प्रक्रमयति ॥ १५॥ तेषां वरुणप्रयासः कल्पो व्याख्यातोऽन्यत्रावभृथात् ॥१६॥ ॥१४॥ आमिक्षयोदक्षिणाद्विहारादिति ॥ १॥ समानमा निर्वपणात् ॥ २॥ आग्नेयमष्टाकपालमिति नित्यानि पञ्च संचराणि निरुप्पैन्द्राममेकादशकपालमैन्द्रं चरुं वैश्वकर्मणमेककपालमिति ॥ ३॥ समानमा जुन्यादापाराद' ॥ ४ ॥ अग्ने वेहों। वेर्दूत्यम् ॥ ऊर्यो अघरायास्थात् ।। अवतां त्वा यावापृथिवी यज्ञे अस्मिन् ॥ अव त्वं यावापृथिवी यज्ञे अस्मिन् ॥ स्विष्टकदिन्द्राय देवेभ्यो भव ॥ जुषाणो अस्य हविपो घृतस्य वीहि स्वाहा इति स्रुच्यमाघारमापारयति ॥५॥ एककपालस्यावृतककपाल हुत्वोत्तरै- चतुर्भिर्मासनामभिरभिजुहोति सहसे स्वाहा ॥ सहस्पाय स्वाहा ॥ तपसे स्वाहा ।। तपस्याय स्याहा इति ॥ ६॥ इदावत्सरीया स्वस्तिमाशासे इतीडाया आशीषु यजमानो जपति ॥ ७ ॥ प्रथमजो वत्सो दक्षिणा 11 ८॥ इदावत्सरीणों स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाशास्ते इति सूक्तवाके होताशास्ते ॥९॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥१०॥ ॥१५॥ पितृयज्ञस्य तन्वं प्रक्रमयति ॥ १॥ दक्षिणपूर्वेणान्वाहार्यपचनं यजमान- मात्री चतुःसक्ति वेदि करोति ॥ २॥ तस्या दिक्षु सक्तयो भवन्त्यवान्तरदेशेषु मध्यानि ॥ ३॥ अथना सर्वतः परिश्रित्योत्तराँ सक्ति प्रति द्वारं करोति ॥ ४॥ उद्धननान्तां कृत्वान्वाहार्यपचनादग्निमाहृत्य मध्यतः समादधाति ॥ ५॥ एप एतस्मि स्तन्त्र आहवनीयो भवति ।। ६॥ तत्र ये देवप्रवादा मन्त्रा उभयवत् ते संनम्पेरन देवानां पितृणां परिपूतमसि ॥ कर्मणे घां देवेभ्यः पितृभ्यः शकेयम् इति ।। ७॥ यथाप्रकृत्येव वर्तरनित्यपरम् ॥ ८॥ समानमा चर्हिप आहरणात् ॥९॥ समूलं बर्हिर्दात्युपमूलं वा ॥ १०॥ द्राधीयानिध्म इध्मावति द्राधीयो पहिलो बर्हिः ॥ ११॥ समानमा निर्वपणात् ॥ १२ ॥ दक्षिणतः शकटात् प्राचीनावीती 1. In R the tenth sutra ended with निर्वपति. 2. B,सुच्याघारात् 3. A,BxR अन्यमापारयति, 4. Thus A,BB A:-,R 'त्यमूल ·८.१७.२२] चातुर्मास्यानि निर्वपत्युत्तरतो वा यज्ञोपवीती ॥ १३ ॥ सोमाय पितृमते पुरोडा पट्कपालं निर्वपति पितृभ्यो बर्हिपद्भयो धानाः पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्थम् ॥ १४ ॥ यवमयान्येवानि हवी पि भवन्ति ॥ १५ ॥ प्रोक्षण्मुद्रेकेण यवानान् कृत्वावहन्ति ॥ १६ ॥ समानमा फलीकरणात् ॥ १७ ॥ ॥१६॥ 'फलीकृतास्तण्डुलॉवैध' विभज्यान्वाहार्यपचने भर्जनार्थ कपालमुपधाय तस्मिंस्तृतीयं तण्डुलानां धाना' भर्जन्ति ॥१॥ व्याख्याता सँस्कारः ॥२॥ पिष्टानामावृता धानाः पि पन्ति ॥ ३ ॥ समानमा कपालोपधानात् ॥ ४॥ दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्य पद कपालान्युपधायान्याहार्यपचने धानार्थ कपालमुपदधाति ॥५॥ नानापात्रेपु हवी पि संवपति ॥ ६॥ उत्पुनाति ॥ ७ ॥ पिटेष्वप आनीयाभिवान्यायै दुग्धे मन्थमानयति ।। ८॥ अर्धपात्रं करोति ॥ ९॥ पिष्टानि संयुत्येक्षुशलाकया मन्थं प्रसव्यं दक्षिणाभिमुखोऽनन्वारभमाण' उपमन्थति ।। १० ।। शलाकास्थं करोति ॥ ११ ॥ पुरोडाशमधिश्रित्यान्वाहार्यपचने धाना भर्जन्ति ॥१२॥ ता अत्रैव विदह्यमानाः परिशेरत आ हविपामुद्वासनात् ॥ १३ ॥ तत उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति ॥ १४ ॥ समानमाज्यानां ग्रहणात् ॥ १५॥ दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्याज्यानि गृह्णाति ॥ १६ ॥ सर्वाणि चतुहीतानि ॥ १७ ॥ तान्यत्रैव परिशेरत आ हविषामासादनात् ॥ १८ ॥ समानमा वर्हिपः स्तरणात्" ।। १९ ॥ अग्रे वर्हिहीत्वा प्रसन्यमनिं त्रिः स्तृणन् पर्येति ॥२०॥ निरस्तृणन् प्रतिपति अया विष्टा जनयन् कराणि" इत्यूचं धारयमाणः ॥ २१॥ स प्रस्तरो भवति ॥२२॥ ॥१७॥ 1. B. भवन्ति 2. Section 17 is missing in Az-5,B, 3. A,वेधा 4. A, तण्डुलानां धानाद्वाना 5. Thus A. MR भयन्ति 6-6. B, व्याख्यातारः संस्तार; B, व्याख्याता: संस्कारः 7. A, दक्षिणामुखोनवा; B, दक्षिणामुसोन्या' 8. Thus B, A, लास्थं; B, शलाकाधानं 9. Cited verbatim by Rudradatta on ApSs VIII.13.20; Vanchesvara on Sats V(35a): अनुश्दयमाना: etc. 10. B, बहि:स्तरणात् 11, B, खर्वरामि 12. R reads sūtras 20-22 as tiro sutras; sūtra 20 ends with gfaqafa and the rest forms sutra 21, It reads स प्रस्तरो as one word. भा.८ ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [८.१८.१ द्वौ परिधी परिदधाति मध्यमं चैव दक्षिणाय च ॥ १॥ नात्र विकृती भवतः ॥२॥ तूप्णीमेव प्रस्तरं न्यस्यति ॥ ३॥ एकैका आज्यानि हवीं पीत्यासादयन्ति ॥ ४ ॥ अग्निमग्रे हरन्त्यथोदकुम्भमाज्यान्यथ हवी पि ॥५॥ एकैकमलंकरोति' चा। एपामेप परिवेष इत्येकेपाम् ॥ ६॥ दक्षिणतः कशिपूप- वहणमाञ्जनमभ्यञ्जनमित्येकैकश आसाद्य विस्रस्य प्राचीनावीतानि यज्ञोपवीतानि कुर्वते ॥ ७ ॥ ततः संप्रेष्यति अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुकूहि इति ॥८॥ उशन्तस्त्वा हवामहे इत्येतों सामिधेनी निरन्वाह ॥९॥ सकृदेवेममादधाति वैध वा विभज्य ॥ १० ॥ खुवापारमापार्य संप्रेष्यति अग्नीत परिधी चाग्निं च त्रिलिः समृद्धि इति ॥ ११॥ समानमा प्रवरात् ॥ १२ ॥ आश्राव्याह सीद होतः इति' ।। १३ ।। एतावान् प्रवरः ।। १४ ॥ नायं वृणीते न होतारम् ॥ १५ ॥ अपर्हिपश्चतुरः प्रयाजान् पजति ॥ १६॥ आज्यभागाभ्यां प्रचर्य विसस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनानीतानि कुर्वते ॥ १७॥ अौके परिश्रयण समामनन्ति ॥ १८॥ विपरिहरन्त्याज्यानि विपरिहरन्ति हवी पि विपरिक्रामन्त्यत्विजः ॥१९॥ दक्षिणेन जुहूमुपभृत सादयति दक्षिणेनोपभृतं ध्रुवाम् । दक्षिणेन' पुरोडाशे धानाः सादयति' दक्षिणेन धाना मन्थम् ॥ २० ॥ समानत्र जुर्भवति समानत्र पुरोडाशः समानत्र ब्रह्मा च यजमानश्च ।। २१॥ ॥१८॥ ततः संप्रेष्यति सोमाय पितृमतेऽनु स्वधा इति ॥ १॥ जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेपा हविषाँ सह स्विष्टकृता द्वंद्वे पुरोनुवाश्ये अन्वाहोभे सप्रणवे ॥२॥ पडवत्त पञ्चायत्तिनामवति पञ्चावत्तं चतुरवचिनाम् ॥ ३॥ पडवत्ने मुख्यान्मुख्याविषो द्विरवयति" ॥ ४ ॥ पुरोडाशस्यावदाय धानानामवद्यति ॥ ५॥ एवं मन्यस्य 1. A,B,R मध्यं 2. BHदक्षिणा 3. Thus BRAR सादयति +. Ar'मत्र 5. A,B, 'मलंकारो; BMमलंकरो 6. Thus B,; Ruficient 7. Mahadeva on Sats v.4 {p. 432) : ब्रह्ममा प्रसूत आधाण्याह सौद होतरिति । तथैव भारद्वाजापस्तम्बोके। 8. A.-प्रवृणीते 9-9. A1-5 omitted 10. A-प्रणवे 11. Mahadeva on Sats vf p. 48iy; सर्वेभ्यनिभ्यः सहायकृदवछतीत्यापस्तम्बर भरद्वाजोखा ·८.१०.११] चातुर्मास्यानि ॥ ६॥ अभिघार्योदवडत्याक्रम्य आ स्वधा इत्याश्रावयति । अस्तु स्वधा इति प्रत्याभावयति ॥ ७॥ सोमं पितृमन्त वधा' इति संप्रेष्यति ॥ ८॥ ये स्वधामहे इत्यागर्भवति ॥ ९॥ सया नमः इति वपद्करोति ॥ १०॥ ततः संप्रेष्यति पितृभ्यो वहिपद्भशेऽनु स्वथा इति ॥ ११ ॥ जुह्वामुपस्तीर्य धानानामपदाप मन्यस्या- वयति ॥ १२॥ एवं पुरोडाशस्य ॥ १३ ॥ अभिघार्योदडत्याक्रम्य आ सधा इत्याश्रावयति । अस्तु स्वधा इति प्रत्याभावयति ॥ १४॥ पितृन् बर्हिपदः सपा इति संप्रेष्यति ॥ १५ ॥ ये स्वधामहे इत्यागर्भवति ॥ १६ ॥ स्वधा नमः इति वषट्करोति ।। १७ ॥ ततः संप्रेष्यति पितृभ्योऽग्निवातेम्पोऽनु स्वधा इति ॥ १८ ॥ जुह्वामुपस्तीर्य मन्थादवदाय पुरोडाशस्यावद्यति ॥ १९ ॥ एवं धानानाम् ।।२०।। अभिधार्योदव दिण्डस्याक्रम्य आ स्वधा इत्याश्रावयति । अस्तु स्वधा इवि प्रत्याश्रावपवि ॥ २१ ॥ पितॄनग्निध्यात्तान् सधा इति संप्रेष्यति ॥ २२ ॥ ये स्वधामहे इत्यागर्भवति ॥ २३ ॥ स्वधा नमः इति वपद्करोति ॥ २४ ॥ ॥१९॥ असमबदाय' प्रचरणमेके समामनन्ति ॥ १॥ वतः संप्रेष्यति अमपे कव्यवाहनाय स्विष्टकृतेऽनु स्वधा इति ॥ २॥ जुबामुपस्तीर्य सर्वेषाँ इविषां दक्षिणार्धाद सकत्सकचतुरवदानस्यापद्यति द्विःि' पञ्चावदानस्य ॥३॥ अभिघार्योदवडत्या. कम्प आ स्वधा इत्याश्रावयति । अस्तु स्वधा इति प्रत्याश्रावयति ॥ ४॥ अEि कञ्यशाह विष्टका स्वधा इति संप्रेष्यति ॥ ५॥ ये स्वधमहे इत्यागर्भवति ॥ ६॥ स्वधा नमः इति वपदकरोति ॥७॥ मन्थस्याग्र इडामवदायतरयोरवयति' । मन्य- मिडामवद्यतीत्येकेपाम् ॥ ८॥ उपहृतामिडामवण' मधयन्ति होताग्रेधावपुरथ ब्रह्माथामीधोऽथ' यजमानः ॥ ९॥ उदकुम्भमादाप प्रसन्पनि त्रिः परिपिश्चन् पर्येति शुन्धन्ता पितरः इति । चिरपरिपिश्चन् प्रतिपयति अया विष्टा जनपन कराणि इति ॥ १० ॥ इविशेषान् संप्रयुत्प बीन पिण्डान् कृत्वा तिस्प सक्ति निदधाति 1. A,B, omitted 2. मन्यस्य 3. Buपुरोगस्या +. A,B, असम 5. A,, 6-6, This A,B, तोरवयति । म;A.. योरसदताम् । 7. ThusBA, उपता: DM उपना 3. A...माधी 9. Age omitted ·तत भारद्वाजधौतसूत्रम् [८.२०.। पवार्ष्यायां दक्षिणार्ध्यायां पूर्वाायाम् ॥ ११ ॥ एतद्वा विपरीतम् ॥.१२ ।। एतत् ते ये च त्यामनु इत्येतैर्मन्त्रैर्यथा पिण्डपितृयज्ञे ।। १३ ।। ॥२०॥ उत्तरस्याँ सक्त्यां ले निमृज्य अत्र पितरो यथाभागं मन्दप्यम् इत्युक्त्वोदञ्च उपनिष्क्रम्या तमितोराहवनीयमुपतिष्ठन्ते ॥ १ ॥ समन्य जपन्ति सुसंदृशं त्या वयं मघवन् मन्दिपीमहि इति ॥ २॥ अक्षनमीमदन्त इति गाईपत्यमुपतिष्ठन्ते ॥३॥ अमीमदन्त पितरः सोम्याः इति परायन्ति ॥ ४॥ परेत पितरः सोम्याः इति पुनरमि- प्रपद्यन्ते ॥ ५॥ तूणी दशां वोर्णास्तुकां वा प्रच्छिद्योपन्यस्यायन्ति एतानि यः पितरो वासाँस्यतो नोऽन्यत्' पितरो मा यूढम् इति ॥ ६॥ आजनप्रभृति गार्हपत्योपस्थानान्तं कर्म क्रियते यथा पिण्डपिठ्यज्ञे ॥७॥ अत्रैके परिपेचनँ समामनन्ति ॥ ८॥ विस्रस्य प्राचीनावीतानि यज्ञोपवीतानि कुर्वते ॥९॥ विपरिहरन्ति सुचो विपरि- क्रामन्त्यत्विजः ॥ १०॥ व्यपच्छाद्य परिश्रयण संप्रेष्यति ब्रह्मन् न स्थास्यामः इति ॥११॥ अपयर्हिपौ द्वावनूयाजौ यजति ॥ १२॥ देवौ यज इति पूर्वमनूयाज संप्रेष्यति । यज इत्युत्तरम् ॥ १३ ॥ सूक्तवाकं प्रति होता निव्ययते ॥ १४ ॥ नात्र पल्यवास्ते न संयाजयन्ति न समिष्टयजुर्जुहोति ॥१५॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ १६ ।। शंयुवन्तेत्येकेपाम् ॥ १७॥ ॥२१॥ प्रतिपूरुपमेककपालान्' निर्वपति यथा करम्भपात्राणि ॥१॥ उत्तरार्धे गार्हपत्यस्य कपालान्युपधाय अपयति ॥ २॥ अथैनानभिधानभिधार्य वोद्वास्य मृतेऽवदधाति । मूतयोर्मूतेषु वा ॥३॥ कोशापिधानेन हरन्तीत्येकेपाम् ॥ ४॥ दक्षिणानेरेकोल्मुकं धूपायत् पराचीनें हरति ॥५॥ उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वाखूत्कर एकमुपवपति' यावन्तो गृह्या स्मस्तेभ्यः कमकरम् इति ॥६॥ चतुष्पथ एकोल्मुक- 1. A,R omit दक्षिणार्थ्यायां; B, ...यां दक्षिणाध्यायां पूर्वघ्यायाम; B, दक्षिणार्थ्यायाम 2. Vanchesvara on Sats V(i): तथा चैतत्ते तेत ये च खामन्विति प्रथम पिंडमव: दथ्यात् एतते पितामह ये च वामन्विति द्वितीयं एतत्ते प्रपितामह ये च लामन्विति तृतीय यथा पिंडपितृयज्ञे इति भारद्वाजः। 3. B, 'तिष्ठते +. BR नान्यत् 5. A, कपालं A7-5,B, 'पुरुष' 6. A,B, अपर्यंति; Vaichesvara (+2aj on Sars: भारद्वाजापस्तंबकात्यायनवचने भ्यश्च गाईपत्य उदीचोंगारान्निरूझ तेष्वधिश्रित्येति । 7. B, 'त्येके 8. Ans धूमायात्; R धूमायत्: B, धूपात 9. Thus BHABIR एकोल्मुकमुप ·८.२३.१३] चातुर्मास्यानि मुपसमाधाय संपरिस्तीर्य मध्यमे पलाशपर्ण उपस्तीर्यान्तमे वा सर्वेषामेककपालाना सकृत्सकृत् समवदायाभिचार्य जुहोति एप ते रुद्र भागः सह स्वनाम्बिकया तं जुपस्त्र स्वाहा इति ॥७॥ हुतं यजमानोऽनुमन्त्रयते भेषजं गवे इति द्वाभ्याम् ॥ ८॥ प्रतिपूरुपमेककपालानादाय' प्रदक्षिणं चतुप्पथं त्रिः परियन्ति त्र्यम्बकं यजामहे इत्येतया ॥९॥ यदि पतिकामा' स्यात् सापि परीयाद त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय मा पतेः ।। इति ॥ १०॥ तानू नुदस्य प्रतिलभन्ते ॥ ११ ॥ ॥२२॥ भग स्थ भगस्य वो लप्सीय इति ॥१॥ परीत्यपरीत्य यजमानायाभि- समावपन्ति ॥ २॥ पतिकामाया अभिसमावपेयुः ॥ ३ ॥ यस्य कस्य च पतिकामा स्यादित्येकम् । यजमानस्येत्यपरम् ॥ ४ ॥ तान् मूते' कृत्वा परोगोष्टे वृक्ष आसज्योपतिष्ठन्ते एप ते रुद्र भागस्तं जुपख तेनायसेन परो मूजयतोऽतीहि ।। अवततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासाः इति । त्रिरवताम्यन्ति ॥ ५॥ अनुपरिपिच्य मार्जयन्ते सुमित्रा न' आप ओषधयः सन्तु इति ॥ ६॥ समिधः कृत्वाप्रतीक्षमायन्ति ॥७॥ एधोऽस्येधिपीमहि इत्याहवनीये समिध आधायोपतिष्ठन्ते अपो अन्वचारिपम् इति ॥८॥ एवं पत्नी गार्हपत्य आधायोपतिष्ठते ॥९॥ प्रत्येत्यादित्यै घृते चरुं निर्वपति ॥ १०॥ तस्याग्न्याधेयेन कल्पो व्याख्यातोऽन्यत्र वरदाना" ॥११॥ अच श्वेतमेके समामनन्ति ॥१२॥ सद्यस्काला एवा इष्टयो भवन्त्य- 1. B. पलाशपलाशम् ; R पलाशपलाश 2. AB. पुरुष 3. R separates sûtras 7-9 differently: the 7th ends with alla and the sih with अनुमन्त्रयते. 4. A,B, पतिकाम; B, पतिकामः B. पतिकामा न 5. B, and Rudradatta on ApSS VIII.18.5 read aft, 6. Rudradatta on ApSs VIII.18.3 has cited this sutra verbatim. R omitsu. Vanchesvara143a) on Sats cites कस्यचित् for कस्य च, 7. Thus Bzys; A,B,, Rào 8. Mahadeva on Sats v.5 (p. 489) : सुमित्रा न इस्यतेनेति भरद्वाजः। 9. R reads sutras 6-8 as two sutras: the sutra 6 ends with एधिषीमहि sia and the rest forms sūtra 7. 10-10. A,B, 'पत्येभ्याधा', B, 'पत्येभ्य आधा'; B, 'पत्यशापा' 11. Mahadeva on Sats v.5 (p. 490) : तस्याग्न्यायिववत् कस्प इति भरदानः। Rudradatta on ApSs VIII.19.1: तपान्यत्र वरदानादित्येव भारदाना। Vinchesvara on Sats (44a): अन्यत्र बरदानादिति भारद्वाजवचनात् ।

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [८.२३.१३ न्यत्रानीकवतात् क्रैडिनादिति ॥ १३ ॥ ततो निवर्तयते ॥ १४ ॥ व्याख्या निवर्तन तथा व्रतचर्या ॥ १५॥ ॥२३॥ ततचतुर्दा मासेषु शुनासौर्येण' यजते मासि वार्धमासे. वा चतुरहे व्यहे द्वथहे वैकाहे वा ॥१॥ तस्य वैश्वदेवेन कल्पो व्याख्यातः ॥ २ ॥ विकारा ननुक्रमिष्यामः ॥ ३ ॥ समानमा निर्वपणात् ॥ ४ ॥ आग्नेयमष्टाकपालमिति नित्यानि पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्राय द्वादशकपालं पैश्वदेवं चरुमिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशकपालं वायव्यं पयः सौर्यमेककपालमिति ॥ ५॥ प्रावहिन पयसः कल्पो व्याख्यातः ॥ ६॥ एककपालस्यावृतककपाल हुत्वोत्तमेन मास- नाम्नाभिजुहोति संसपोऽस्यहस्पत्याय साहा इति ॥ ७॥ अनुवत्सरीणा' स्वस्तिमाशासे इतीडाया आशीषु यजमानो जपति ॥ ८॥ द्वादशगवँ सीर पड्गवं वोटारो वोटारं वा ॥ ९॥ अनुवत्सरीणाँ खस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाशास्ते' इति सक्तवाके होताशास्ते ॥ १० ॥ एक समिष्टयजुर्जुहोति ॥ ११॥ सिद्धमिष्टिः संविष्ठते ॥ १२ ॥ तथा निवर्तयते ॥ १३ ॥ व्याख्यातं निवर्तनम् ॥ १४ ॥ संतिष्ठन्ते चातुर्मास्यानि ॥२४॥ काम्यानि' चातुर्मास्यानि व्याख्यास्यामः ॥ १॥ वैश्वदेवेन पशुफामो यजेत ॥ २ ॥ यस्मिन्नस्यतौं भूयिष्ठं पयः स्यादपि वा यदास्य वसन्ते भूयिष्ठ पया स्यादय वैश्वदेवेन यजेत ॥ ३ ॥ वैश्वदेवेनैव पशुकामो यजेत नेतरैः पर्वभिरा' यावत् सहस्र पशून प्राप्नुयात् ॥ ४ ॥ सहस्रं पशून प्राप्येतरैः पर्वभिर्यथाकालं यजेत ॥५॥ शुनासीर्येण" ग्रामकामो यजेत ॥६॥ वर्ण्यमुदकमन्ववसायतेनैव प्रजाकामो यजेत पशुकामो यजेतानाधकामो यजेत प्रतिष्ठाकामो यजेतेति विज्ञायते 1. B, सीरण 2. Rudradatta on ApSs VIII.20.8 : भारद्वाजस्त्वाइ मासनाम्नाभिदौति संसपाय स्वाहादस्पध्याय वा स्वाहेति। Vaichesvara (45aj on Sats : मासनामभ्यो जुहोति संघपाय स्वाहाहस्पत्याय स्वाहेति भारद्वाजः। cf. TS I.4.14 3-3. Bromitted 4. A. माशास 5-5. Aromitted 6. Banaat 7. A,निवर्तयति 8-8. Ag...B, omitted; sūtra 1 is cited verbatim by Rudradalta on ApSS VIII.1.1; ci. also foot-note on VIII.1.1. 9. Thus B; A, मपर्वभिरा; A, पूर्वभिध; A. पर्वभिव 10. B, सीरीयेश ·८.२१.१४] चातुर्मास्यानि ॥ ७॥ पञ्चसांवत्सरिकाणि व्याख्यास्यामः ॥८॥ फाल्गुन्यां प्रयुज्य त्रीनृतून संवत्सरानिष्ठा मासं विरमेत् ॥ ९॥ चैन्यां प्रयुज्य द्वावृत् संवत्सराविष्वा विरमेव ॥१०॥ तन्वं वैश्वानरपार्जन्ये भवतस्तन्त्रं पञ्चहोता ॥११॥ चातुर्मास्यैरिष्ट्रा सोमेन यजेत ॥ १२ ॥ सोमस्य वा एतद्रूपं यच्चातुर्मास्यानीति विवायते ॥ १३ ॥ 'सोमाशक्तौ पशुना यजेत । पशुनाशक्तौ पुनः प्रयोगचातुर्मास्यानाम्.। स त्रिपुत्रिषु संवत्सरेषु' मासमुत्सृजेदिति विज्ञायते मासमुत्सृजेदिति' विज्ञायते' ॥१४॥ ॥२५॥ ॥ इति अष्टमः प्रश्नः ॥ 1-1. Az-, omitted 2. Thus A,B; R सोमशक्ती 3. Thus A,B: BR पशुशक्ती; B, omitted Thus B.; A,B, omitted 5. Anm सप्तमः प्रश्ना; Ans इति सप्तमः प्रश्नः ॥ ७॥; B, श्री; B, इति समाप्तश्चातुर्मास्य- प्रयोगः॥ इति भारद्वाजश्रोते अरमः प्रश्नः ॥ वर्षे प्रमाथिनानि च श्रावण्या मासि संयुत्ते । ऋक्षे बृहसतेस्तस्य वारे वादशिसंयुते ॥ शुभयोगे शुभे लग्ने शुभे करगसंयुते । चातुर्मास्यक्रतुरिद सूत्रं व्यासदनुप्रहात् । लिखित्या पुस्तके छेव रामकृष्णाख्यशर्मणा ॥ तस्यैव पुस्तकमिदमुदाटनिवासिमः । काधिकरिकुले जातो शिवभक्तो भविष्यति । ॥ अष्टमः प्रश्नचातुर्मास्यक्रतोः सूत्रं समाप्तम् ॥ B, हरि: ॐ शुभमस्तु । श्रीचिदम्बरेश्वराय नमः। कनकसभापतये नमः। प्रिये नमः। श्रीसाम्बशिवार्पणमस्तु ।

·२० भारद्वाजत्रौतसूत्रम् अथ नवमः प्रश्न: श्रुतिलक्षणं' प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयते ॥ १॥ एकस्मिन् दोपे श्रूयमाणानि प्रायश्चित्तानि समभ्युचीयेरन्नन्तरत्वात् ॥ २ ॥ जपो होम. इज्या च ॥३॥ दोपनिर्घातार्थानि भवन्ति ॥ ४॥ अनन्तरं दोपात कर्तव्यानि ॥५॥ निर्हते' दोपे पुनः कृत्वं कर्म ॥ ६ ॥ तस्य नावचनात् पुनः प्रयोगः ॥७॥ यद्यवाहितामिः प्रयायात् तुभ्यं ता अगिरस्तम इति गार्हपत्ये जुहुयात् ॥८॥ पृथगरणीवनीन् समारोप्य प्रयाति ॥९॥ स यत्रावस्यति तदेतामिटिं सँस्था- पयति ॥ १०॥ यद्यन्वाहिताग्नेराहवनीय उद्वायेत् अन्वग्निरुपसामग्रमख्यत् इत्यन्यं प्रणीय भूः इत्युपस्थायाज्यस्य सुवं पूर्ण जुहोति यो अग्निं देववीतये हविष्माँ आविवासति । तस्मै पावक मृत्य स्वाहा ॥ इति ॥ ११॥ तत एतामाहुति जुहोति इदं विष्णुर्वि चक्रमे इति ।। १२॥ मनसा व्रतोपांयनीयं यजुर्जपेत् ।। १३ ॥ यः कश्चनानुगच्छेदेतदेव प्रणयनवर्जम् ॥ १४॥ मन्थेद्गार्हपत्यम् ॥ १५ ॥ यथाप्रकृत्यन्वाहार्यपचनम् ॥ १६ ॥ यद्याहिताग्नेरग्नि- रपक्षायेदा शम्यापरासात् त संभरेत् इदं त एकं पर उ त एक तृतीयेन ज्योतिपा संविशस्य । संवेशनस्तनुवै चारुरेधि प्रिये देवानां परमे जनित्रे ।। इति ॥ १७ ॥ ॥१॥ यदि परस्तरामपक्षायेदनुप्रयायावस्येत् ॥ १ ॥ ततोऽग्नये पथिकृते पुरोडाशमाकपालं निर्वपेत् ॥ २॥ पथोऽन्तिकाबहिराहरेत् ।। ३॥ अनड्वान् दक्षिणा ॥ ४॥ सिद्धमिटिः सतिष्ठते ॥ ५॥ यदि हविपे वत्सा अपाकृता धयेथु- यव्यां यवागू निर्वपेत् ॥६॥ सा दोहस्य स्थाने स्यायतरस्मा' अपाकृता धयेयुः ॥७॥ अथोत्तरस्मै हविणे' वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ८॥ यदि सायं 1. ABu, begin with ओं 2. A. दोपरियीतार्थानि; B, दोपरिय्यासार्थानि; B, दोपनिश्चितार्थानि: BR दोषनिर्घातानि 3. B, निहतो; B.निभृते; B, निते 4. 'Thus A,Br; Ricaife: 5. Thus Bzigi A,B,R omitted 6. ABR उदासयेत् 7. In R sūtra 7 ends with fula tid. 8. Thus B1,3; Romitted; cf. sūtra 19 aext.

·९.३.११] प्रायश्चित्तानि १२१ दुग्धैं हविरातिमाईदिन्द्राय वीहीन् निरुप्योपवसेत् ॥ ९॥ यत् प्रातः स्यात् तच्छृतं कुर्यात् ॥ १०॥ अथेतर ऐन्द्रः पुरोडाशः स्यात् ॥ ११॥ तस्य प्रातर्दोहेन समवदाय' प्रचरेत् ॥ १२ ॥ अथोत्तरस्मै हविऐ वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ १३ ॥ एतदेव प्रातर्दोह आर्तिगते प्रायश्चित्तम् ॥ १४ ॥ एतावन्नाना। सायंदोहेनात्र' समवदाय' प्रचरेत् ॥ १५ ॥ यस्योभौ दोहावातिमार्छयातामैन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्वपेत् ॥ १६॥ तस्योभे देवते यजेतानि चेन्द्रं चेत्याश्मरथ्यः। अथालेखनः। इन्द्रमेवैतस्य यजेत ॥ १७॥ नित्य आनेयोऽष्याकपालः ॥ १८॥ अथोत्तरस्मै हविपे वरसानपाकृत्योपवसेत् ॥ १९॥ यस्य व्रत्येऽहन् पत्न्यनालम्भुका स्यात् तामपरुध्य यजेत ॥ २० ॥ उदक्शुल्ब स्तृणीयात् ॥ २१॥ ॥२॥ तामिष्टोपहयेत अमूहमस्मि सा त्वं चौरहं पृथिवी व सामाहमृक् त्वम् । तावेहि संभवावहै. रेतो दधावहै पुँसे पुत्राय वेत्तकै रायस्पोपाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय ॥ इति ॥१॥ यदि सानाय्यमग्निहोत्रं वा विष्यन्देव प्राजापत्ययर्चा वल्मीकवपाया- मवनीय भूः इत्युपतिष्ठेत ॥ २॥ ततोऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयाद् यद्यग्निहोत्रम् ॥३॥ यधु वै सानाय्यमुत्तरस्मै हविपे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ४॥ यदि सांनाय्येऽग्नि- होने वा कीटोऽवपद्येत मध्यमेन पर्णेन द्यावापृथिव्ययर्चान्तःपरिधि निनयेत् ॥५॥ ततोऽन्यां दुग्धा पुनर्जुहुयाद् यद्यग्निहोत्रम् ॥ ६॥ यधु वै सानाय्यमुत्तरस्मै हविपे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ७॥ याद्रुतमग्निहोत्रमववर्षेन' मित्रो जनान् कल्पयति प्रजानन् मित्रो दाधार पृथिवीमुत चाम् । मित्रः कृष्टीरनिमिपाभिचष्टे सत्याय हव्यं घृतवज्जुहोत ॥ इति जुहुयात् ॥ ८॥ ततोऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥ ९॥ यदि पूर्वस्यामाहुत्याँ हुतायामुत्तराहुतिः स्कन्देत् पूर्वा वोत्तरयाभिजुहुयात् यत्र वेत्य वनस्पते देवानां गुह्या नामानि । तत्र हल्यानि गामय । इति वानस्पत्ययर्चा समिधमाधाय तूष्णीमेव पुनर्जुहुयात् ॥ १०॥ ततोऽन्या 1. A,B, "दाय 2. B. नास्य 3. A,B, 'दाय; B, संपादय +. Thus BBA, "तममि'; A1.5 या ममि ; B. यद्यमृतममि' 5. B.omitted ·१.२२ মাৱালীন [९.३.११ दुग्धा पुनर्जुहुयात् ॥ ११॥ यदि पूर्वस्यामाहुत्याँ हुतायामाहवनीय उद्घाये- दन्तमे' शकले हिरण्यं निधायाभिजुहुयात्' अग्निदारी दारावशिरगात् स्वाहा इति ॥३॥ यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिःपरिध्यङ्गारः स्कन्देव. त सुवस्य वुमेनाभि- निदध्यात् मा तमो मा यज्ञस्तमन्मा यजमानस्तमत् । नमस्ते अस्त्वायते नमो रुद्र परायते नमो यत्र निपीदसि ॥ अध्वर्यु मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीः इति यदि पुरस्तात् । ब्रह्माणं मा हिंसीर्घजमान मा हिंसीः इति यदि दक्षिणतः1 होतारं मा हिंसीः पानी मा हिंसीर्यजमानं गा हिंसीः इति यदि पश्चात् । आग्नीध्र मा हिंसीः पशून् मा हिंसीर्यजमान मा हिंसी: इति ययुचरतः ॥ १॥ अथैनमनुग्रहरति सहस्रशृङ्गो वृपभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठो घृतवान् सुप्रतीकः । मा नो हासीन्मेथितो नेत्त्या जहाम गोपोपं नो वीरपोषं च यच्छ । इति ॥ २ ॥ प्रहत्याभिजुहुयादित्येकेपाम् ।। ३ ॥ येन स्कन्देत् तेन प्रहरेत् ॥ ४ ॥ यद्याहितामेरग्निमध्यमानो न जायेत अग्निं नरो दीधितिभिररण्योर्हस्तव्युती' जनयन्त प्रशस्तम् । दूरेदृशं गृहपतिमर्युम् ॥ इत्यभिमन्न्य यत्रान्यं पश्येत् तत आहस्य' विहृत्य' जुहुयात् ॥ ५॥ ततोऽत्वरमाणः पुनर्मन्थेत् ।। ६॥ यद्यन्यं न विन्देदजायै दक्षिणे कर्णे जुहुयात् ।। ७ ।। अजस्य तु ततो नानीयात् ॥८॥ यद्यजां न विन्देद् ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते जुहुयात् ॥ ९॥ ब्राह्मणं तु वसत्यै नापरुन्ध्यात् ॥ १० ॥ यदि ब्राह्मणं न विन्देद् दर्भस्तम्बे जुहुयात् ॥ ११ ॥ दी स्तु नाध्यासीत ॥१२॥ यदि दर्भान विन्देदप्सु जुहुयात् ॥ १॥ आपस्तु' न परिचक्षीतेमा भोजनीया इमा अभोजनीया इत्याश्मरथ्यः। अप्यभोजनीयस्यैत संवत्सरं परि- ॥४॥ 1-1. Rudradatta on ApSS IX.2.8 : तमोत्तम शकले हिरण्यं निधायेत्येव भारद्वाजः । 2. Thus A,,B; A2-A,R 3. BR °मय जुहोमि 4-4. Thus A,B,,; B,,R HENTER 5. Rअपस्तु; f. TBr. III.7.3.4, ·१२३ ९.६.८] प्रायश्चित्तानि गृहीयादेवाप इत्यालेखनः ॥२॥ अद्भिस्तु न' पादौ प्रक्षालयीतेत्येकपाम् ॥ ३ ॥ संवत्सरादनये व्रतपतये पुरोडाशमाकपालं निर्वपेत् ॥ ४ ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥५॥ यद्याहिताग्नेरन्यैरग्निभिरमयः सँसृज्येरन् मिथो वामये विविचये पुरोडाश- मष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ६॥ ततो व्रतपतये ॥ ७॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ।। ८॥ यद्याहिताग्नेरमिहान् दहेदग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ।। ९॥ ततो प्रतपतये ॥ १०॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ।। ११ ॥ अथ यद्यभ्यादाह्येन सँसृज्येरन् विविचये निरुप्य' शुचये निर्वपेत् ॥ १२ ॥ ततो व्रतपतये ।। १३ ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ १४ ॥ अथ यदि वैद्युतेन सँसृज्येरन्नमयेऽप्सुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ १५॥ ततो व्रतपतये ॥ १६॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ १७ ॥ अथ' यदि शवाग्निना सूतकामिना वा सँसृज्येरनग्नये संकुसुकाय' पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ १८॥ ततो व्रतपतये ॥ १९ ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ।। २० ॥ अथ यदि सर्वाणि संनिपतेयुः क्षामवतीमन्ते' कुर्यात् ॥ २१ ॥ यद्यग्निहोत्रस्थाली स्रवेत् तामभिमन्त्रयेत गर्भ सवन्तमगदमकरग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः । पृथिव्यामवचुश्चोतन्नाभिप्राप्नोति नितिं पराचैः ॥ इति ॥ २२ ॥ स्कन्नमपोऽभ्यवहरेत् ॥ २३ ॥ यद्यनधिश्रित' स्याद्वैष्णव्यानुमन्त्रयेत ॥ १॥ यस्य हविर्निरप्तं पुरस्ता- चन्द्रमा अभ्युदेति त्रेधा तण्डुलान् विभजेत् । ये मध्यमाः स्युस्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात् । ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदाने दर्धेश्वरम् । येषणिष्ठास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुम् ।। २॥ अनिरुताभ्युदिते कतमाभ्यो देवताभ्यो निर्वपेत् । प्राकृतीभ्य इत्याश्मरथ्यो वैकृतीभ्य इत्यालेखनः ॥ ३॥ सेयं नासंनयतो विद्यत इत्येकम् । विद्यत इत्यपरम् ॥ ४ ॥ अग्नये पथिकचे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा' पौर्णमासी वातिपादयेत् ॥ ५ ॥ पथोऽन्तिकादहिराहरेत् ॥ ६॥ अनड्वान् दक्षिणा ॥७॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते 1. B, पादौन 2-2. As-s Onitted 3. B, omitted 5. 6. 7. Rudradatta on Após JA.T.U 's wis vulde wat glsø for å. 8. Thus Ap),Bus, Ags, R omitted ·गारद्वाजत्रौतसूत्रम् [९.१.८ ॥८॥ अथैकेषां विज्ञायते वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य यज्ञे प्रतत एतामन्तरेष्टि निर्वपति । य एवासावानेयोऽधाकपालः पौर्णमासे योऽमावास्यायां तमग्नये पधिकृते कुर्याद । तेनैव पुनः पन्थामति न यज्ञं विच्छिनत्ति ॥ ९ ॥ अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपद् यद्याहिताग्निः प्रवसन् पर्वणि माँस वानीयात् खियं वोपेयात् ॥ १० ॥ व्रतभूत एके समामनन्ति ॥ ११॥ एतामेवं निर्वपेद् यद्या- हिताग्निरथु कुर्यात् ॥ १२ ॥ यथा' कथा च कुर्यात्' प्रायश्चित्तमेव स्यादि- त्याश्मरथ्यः । आतिजमेव कुर्यादित्यालेखनः ॥ १३ ॥ यद्यग्निहोत्युपसृष्टा निपीदेव तामुत्थापयेत् उदस्याद् देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुर्यज्ञपतायधात् । इन्द्राय कृण्वती भाग मित्राय वरुणाय च ॥ इति ।। १॥ तां दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्याद्यस्यान्न नाचात् ॥ २॥ अथ यदि स्पन्देतान्यां दुह्यात् ॥ ३॥ यदि दुह्यमान स्कन्देत् वदनुमन्वयेत यदद्य दुग्ध पृथिवीगसक्त यदोपधीरप्यसरद्यदापः । पयो गृहेषु यो अभियासु' पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयि ।। इति ॥ ४॥ अथैनदद्भिरुपसृजति समुद्रं व: प्र हिणोमि इत्येतया ॥५॥ तदेव यादृक्कीटक् च हुत्वाथान्यां" दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥ ६॥ यदि दुग्धं स्कन्देद्यय- विश्रितं यदि विष्यन्देतामिदुध जुहुयादित्याश्मरथ्यः। तदेव यादृकी हर च हुत्त्वाथान्या दुग्ध्या पुनर्जुहुयादित्यालेखनः ॥७॥ यान्नीयमान' स्कन्देद् यद्युनीत यदि पुरः पराहत होमायाभिदुह्य जुहुयादित्याश्मरथ्यः । वदेव यादृकीटक च हुत्वाथान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयादित्यालेखनः ॥ ८॥ याद्रुतस्य स्कन्देद्यन स्कन्देत् सन्निपद्य पुनर्गुनीयात् । तदेव यादृक्की हक् च हुत्वाथान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥९॥ ॥७॥ 1.B, मासी; B, "मास्या 2. A,B, अमये 3-3. Ap-somitted; B. यदा कदा च कुर्यात् 4. A-5"चितिमेव 5. Amअग्नीयासु; B. अध्या 6-6. Thus B, A, याक् कोहग्वा मुल्लाथान्यां; B, याहकू कोदुत्व हुत्या; R यादकी- हरघुत्वाथान्यां 7-7. Atomitted 8. Baपुनः ·प्रायश्चित्तानि यदि सादुन्नीत स्कन्देयदि द्विर्यदि बिर्न तदाद्रिपेतेति विज्ञायते ॥१॥ कृत्लानामग्रिहोत्राणां वादमाश्मरथ्य ऊचे स्रुववादमित्यालेखनः ॥ २॥ यदि चतुर्थ स्कन्देत् स्थाल्याँ शेपमानीय ततश्चतुहीत' गृहीत्वा' जुहुयात् । अपि वाज्यस्य वारुणीचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ ३॥ अथैकेपाम् । यदि दुह्यमानावभिन्द्यादन्या निर्णिज्य दोह्या ॥ ४॥ यदि दुग्धमन्याभिदोह्या'। यय- विश्रितमन्याभिदोह्या' । यदि विष्यन्देतान्याभिदोह्यां । यधुनीयमानमन्याभिदोह्या'।. यद्युन्नीत पुनः प्रत्यवनीयान्याभिदोह्या ॥५॥ यदि प्राचीन हियमाणं प्रजापते- विश्वभृति तन्न हुतमसि स्वाहा इत्यभिमृशेत् । आज्यस्य वारुणीमचमनून्य वाहण्यची जुहुयात् ।। ६ ।। यदि लोहितं दुखेतान्यद्वा' विवर्णमन्वाहार्यपचनं परिश्रित्य अग्नये रुदबते स्वाहा इति जुहुयात् ॥ ७॥ यदि शिलिशिलीभवेत् समोपामुम् इति ब्रूयाय द्विप्यात् ॥ ८ ॥ यदि सायमाहुतौ स्कन्देदा प्रातराहुतेनाश्नीयात् । यदि प्रातराहुनौ स्कन्देदा सायमाहुते श्नीयात् ॥९॥ ||८|| यस्याग्रिहोत्रेऽधिश्रिते श्वान्तरानी धावेद्गार्हपत्यास्मादाय इदं विष्णुर्वि चक्रमे इति वैष्णव्यचीहवनीयाद् सपन्नद्र्वेत् ॥ १ ॥ भस्मना शुनः पदमपिवपति ॥ २ ॥ एतदेव सूकरैकरके' विद्यात् ॥ ३॥ यस्यानिमनद्धृत सूर्योऽमिनिनोचेद्दर्भेण हिरण्यं प्रबध्य पूर्वः प्रतिपद्येत ॥ ४॥ अन्धन बामण आर्पयो बहुविदग्निमुखरेत् । अन्वङग्निहोत्रेणानूवेत् ॥ ५॥ प्रतिष्ठाप्याग्निमग्नि- होत्रमुपसाधा तमितोरप्राणनासित्वा हुत्वा वरं दत्वा भूः इत्युपतिष्ठेतल्याश्मरथ्यः। भूर्भुवः सुवः इत्यालेखनः ॥६॥ अनाश्वानेतों रात्रिमुपवसति ॥७॥ श्वो भूते'' वारुणं दशकपालं निर्बपति । चरुमित्येकेपाम् ॥ ८॥ सिद्धमिदिः सतिष्ठते ॥९॥ यदि सायमनिहोत्रस्यर्तुमतिनयेत् दोषा वस्तोतमः स्वाहा इति जुहुयात् ॥ १० ॥ एतदेव नित्यमग्निहोत्रमित्याश्मरथ्यः। अथालेखनः" । कालसमापादनीयमेवैतेन 1-1. Thus B, A,B,,R हीतमाज्यं गृहीत्वा; An, "हीत्वा 2. AB, भन्याहि' 3. A,B, यदधि- 4. A.यदि दुश 5-5. Az-y omitted 6. B, तम्बा; B, तन्दा 7. Thus Bi A, दुधेतन्य'; A, दुक्यन्य'; An दुझायन्याद्वा;, दुञतान्याद्वा & A, शिलिली"; BAR शिलिशिश 9. A, सूकरेसके B, सूकरके B.स्करसके 10. Rudradatta on ApSS IX.7.1: यो भूत इति भारताः। 11-11. A, s obitted ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [९.९.११ मन्त्रेग होम' हुवा नित्यमग्निहोत्र जुहुयात् ॥ ११॥ तत्र स एष होमकल्पः ॥ १२॥ एतावन्नाना | भूर्भुवः सुवः इति पुरा होतोर्वदेत् ॥ १३ ॥ यदि प्रात. रग्निहोत्रस्पर्तुमतिनयेत् प्रातर्वस्तोर्नमः स्वाहा इति जुहुयात् ॥ १४ ॥ एतदेव नित्य- मग्निहोत्रमित्याश्मरथ्यः। अथालेखनः । कालसमापादनीयमेवैतेन मन्त्रेण होने हुत्वा नित्यममिहोत्रमुपसाया तमितोरमाणन्नासित्वा वरं दचा हुत्वा भूर्भुवः सुवः इत्युपतिष्ठेत' ॥ १५॥ अनुगमयित्वाहवनीयमन्य' प्रणयेत् अन्वग्निरुपसामग्रमख्यत् इति ॥ १६ ॥ अथैनमभिमन्त्रयते इहैव क्षेम्प एधि मा प्रहासीमाभमुमामुप्यायणम् इति ॥ १७ ॥ ॥९॥ ततो मैत्रं चरुं निर्वपेत् सौर्यमेककपालम् ॥ १॥ सिद्धमिष्टिः संविष्ठते ॥२॥ तस्याँ सँस्थितायां वाग्यवावेतदहरनश्नन्तौ जायापती अनिमिन्धानावासाते ॥३॥ द्वयोः पयसा सायमग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ ४ ॥ श्वोऽग्नये व्रतपतये पुरोडाश- मष्टाकपालं निपेत् ॥ ५॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥६॥ यस्याग्निमनुत सूर्योs- भ्युदियाचतुहीतमाज्यं गृहीत्वा पूर्व प्रतिपद्येत ॥ ७॥ अन्वङ् ब्राह्मण आर्षेयो बहुविदनिमुद्धरेत् । अन्वङग्निहोत्रेणानूद्भवेत् ॥ ८॥ प्रतिष्ठाप्यामिमनिहोत्रमुपसाद्य पुरस्तात्प्रत्यङ्पविश्यतेनाज्येन जुहुयात उपाः केतुना जुषता यह देवेभिरन्वितम् | देवेन्यो मधुमत्तम स्वाहा ॥ इति ॥ ९॥ ततो नित्यमग्निहोत्रं जुहुयात् ॥१०॥ तत्र स एव. होमकल्पः ॥११॥ स प्रायश्चित्तो यः प्राततावतिनीतः॥ १२॥ एतावन्नाना । नात्रा- हवनीयमनुगमयति ॥ १३॥ अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥१४॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ १५ ॥ ॥१०॥ अथैकेपाम् । यस्याग्निमनुद्भुत सूर्योऽमिनिस्रोचेदम्युदियाद् वा मनो ज्योतिर्जुपताम् ।। त्रय िशत्तन्तवः इति द्वे चतुर्गृहीते जुहुयात् ॥ १॥ यद्यनस्तमिते जुहुयात पुनरेवास्तमिते हुत्वा भवतं नः समनसौ इत्युपतिष्ठते ॥ २॥ यदि महाराने 1. A2-5,B, omitted 2. Rudradatta on Apss IX.7.3 cites shtra 10 beginning with दोपा. He also cites sutra 11 where he reads अनेन for एतेन. 3-3. Thus Bai A,B, तानुगमइत्या; AS तानुगयत्या'; R तिते ॥१५॥ तानुगमयित्वा' 4. Thus B.; A,RC; cf. IX.9.4 5-5. B, omitted 6. B, नित्यं omitted ·९.१२.१०] प्रायश्चित्तानि १२७ जुहुयात् पुनरेवोपस हुत्वा पूर्ववदुपतिष्ठत ॥ ३ ॥ यस्यानुदितहोमेऽभिप्रेतेऽग्नि- होत्रमहुत सूर्योऽभ्युदियाद्' यद्यन्ते स्यादुन्नीय प्राङदाद्रवेत् ॥ ४ ॥ स उपसाया' तमितोरासीत ॥ ५॥ स यदा ताम्येदय भूः स्वाहा इति जुहुयात् ॥ ६॥ यस्या- हवनीयेऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वायेदनुगमयित्वाहवनीयं गार्हपत्यस्यावक्षाणानि संनिधाय मन्थेत् इतः प्रथमं जज्ञे अग्निः इत्येतया ॥७॥ अथैनमभिमन्त्रयते इथे रण्यै रमस्व सहसे द्युम्नायो ऽपत्याय इति ॥ ८॥ आहवनीयं प्रणीयोपसमिन्द्धे सारस्वतौ त्योत्सौ समिन्धाताम् । सम्राडसि विराइसि' इति ॥९॥ ततोऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावक वतेऽटाकपालं निपेत् ॥ १० ॥ सिद्धमिटिः सतिष्ठते ॥ ११ ॥ एतदेव गाईपत्ये धारयत्याहवनीयेऽनुगते' प्रायश्चित्तम् ॥ १२ ॥ एतावन्नाना । नात्र गार्हपत्य- मनुगमयति । अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेन तपस्वते ॥ १३ ॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ।। १४ ॥ ॥११॥ यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे पूर्वोऽगिरनुगच्छेदग्निहोत्रमधिनित्योन्नीयाग्निना पूर्वेगोद्रुत्यान्वइङग्रिहोत्रणानुद्रवेत् ॥१॥ यो ब्राह्मणो बहुवित् सोऽग्निमुद्धरेद ॥२॥ यत् पुरा धनमदायी स्याचद्दद्यात् ॥ ३॥ एतदेव प्रातः ॥ ४॥ यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽग्निरनुगच्छेदनुगमयित्वा पूर्व मथित्वापरसुद्धृत्य जुहुयाद् यदि न स्वरेत ॥ ५॥ अथ यदि त्वरेत पूर्वमग्निमन्ववसाय ततः प्राश्चमुद्धृत्य जुहुयात् ॥ ६॥ जामि तु तद् योऽस्य पूर्वोऽग्निस्वमपरं करोति । अन्यत्रैवाव- सायार्मि' मथित्वोद्धृत्य जुहुयात् । ततोऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ७॥ सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ ८ ॥ यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽग्निरनु- गच्छेत् पूर्वमग्निमन्ववसाय तत एव प्राञ्चमुद्धृत्य जुहुयात् ॥ ९॥ अधाभिमन्वयते इत एव प्रथमं जज्ञे अग्मिराभ्यो' योनिभ्योऽपि जातवेदाः । स गायत्र्या त्रिष्टुभा जगत्यानुष्टुभा च देवेभ्यो हव्यं वह नः प्रजानन् || 1. Subodhini on Baudhss III+ cites this sutra up to अभ्युदियात् verbatim. 2-2. A2, स उपसद्या; B, संसाद्या 3. Az-,,R omitted 4. A नीयानु: R धारयति ॥ १२॥ आह्वनीयेऽनुगते मायश्चित्तम् ॥ १३॥ One expects धार्यमाणे in place of धारयति. 5. Thus ABAR-5,R पूर्वेणोद्धृत्य; B. रेणात्य 6-6. A,B, अन्यत्रेधावसाय 7-7. B, जति 8. Emयोनिभ्यो अधि ·१२८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [९.१२.१० इषे रय्यै रमस सहसे घुम्नायोऽपत्याय इति रमयत्येव । सम्राडसि' सुपदा सीद. इति सुपदैवैन सादयति ॥ १०॥ ॥१२॥ सारस्वतौ त्योत्सौ प्रावताम् इति । अक्सामे चै सारस्वताचुत्सौ। ताभ्या- भेवैनं प्रावति वाम्याँ समर्धयति ॥१॥ अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद् वारुणं यवमयं चरुम् ॥ २ ॥ सिद्धमिष्टिः संविष्यते ॥३॥ अथैकेषाम् । यद्यहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽनिरनुगच्छेत् तेम्य एवावक्षाणेभ्यो मन्थितव्यः ॥ ४॥ अथ यदि न तादृशानीवावक्षाणानि' स्युभस्मनारणी संस्पर्य मन्थितव्यः । स्वादेवैन योनेर्जनयतीति विज्ञायते ॥ ५॥ ततोऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽटाकपालं निर्वपेत् ॥ ६॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ ७ ॥ अथैकेपाम् । यतरोऽगिरनुगच्छेत् तेभ्य एव दारुभ्योऽधिमन्थितव्यः ॥ ८॥ अथ यदि तृणैधः शकैधो वा. स्याद भस्मनारणी संस्पर्य मन्धितव्यः। स्वादेवैनं योनेर्जनयतीति विज्ञायते ॥ ९ ॥ , ततोऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निपेत् ॥ १०॥ सिद्धमिष्टिः संविष्यते ॥ ११॥ न वानुगतेष्टि कुर्यात् ॥ १२ ॥ एता एवाहुतीर्जुहुयात'. मित्राप . स्वाहा ॥ यरुणाय स्वाहा ।। सूर्याय स्वाहा ।। अगये स्वाहा । अग्नये व्रतपतये स्वाहा ॥ अग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवते स्वाहा ।। अग्नये शुचये स्वाहा ॥ अग्नये ज्योतिष्मते स्वाहा इति ॥ १३॥ व्याहतीभिर्जुहोत्येकैकशः समस्ताभिच ॥ १४ ॥ ॥१३॥ अग्नये तन्तुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निहोत्रं विलुप्येत ।। १॥ आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्यमन्यस्याग्निषु याजयेयुयों वान्यस्याग्निपु यजेत ॥२॥ अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टोकपालं निर्वपेद्यस्यानावनिमभ्युद्धरेयुः ।। ३ ॥ त्रयस्त्रिंशत्तन्तयः इत्येतया जुहुयाधस्याग्रिहोत्रेऽधिश्रिते हविपि वा निरुसे पुरुषों वा श्वा वानो वा रथो वान्तराग्नी वीयादिति' विज्ञायते ॥४॥ यस्यानो" वा 1. A,B, सम्राडसि स्वराडसि 2-2. Thus Bhi A, समुदयेत्य; A2-5,B, समुदयत्य 3. A,B, "नि वाव"; B,°नि वापाव; B. "निवाव' 4. Thus A1, A,यंसश्य: B संस्पृश्य 5. A- अवक्षाणेभ्यो; Cited verbatin by Mahadeva on Sats xv.3.1, 11. and by Rudradatta on ApśS IX.9.11 and IX.9.1. 6. Thus Azos; A,B HETI 7. A-माहुती 8. R व्याहृतिमिर्जुहोती. 9. A,B.रियादिति 10. Rudradatta on ApSS IX.10.17 and Mahadeva on Sats xv.3.27 cito sutras 5 and 6 with 991 for fata , .

·९.१५.१.] प्रायश्चित्तानि १२९ , स्थो वान्तराग्नी वीयादित्येकेषाम् ॥ ५॥ न कालमवधारयति ॥ ६॥ ततोऽ- त्रापोऽन्वतिषिच्यगामन्वत्यावर्तयेत् ॥ ७॥ इदं विष्णुर्वि चक्रमे इति पर्दै संलोपयेत् ।। ८॥ अनुगमयित्वाहवनीयमन्यं प्रणयेत् यदग्ने पूर्व प्रभृतं पदं हि ते सूर्यस्य रहमीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनुसंभरैत सं नः सृज सुमत्या वाजवाया !! स्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । लया यज्ञ वितन्वते॥ इति ॥ ९॥ ततोऽग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ १०॥ पथो. ऽन्तिकाहिराहरेत् ॥ ११॥ अनडान् दक्षिणा ॥ १२॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥१३॥ एतामेव निर्वपेत् स्तोत्रे मूढे । एताँ शस्त्रे ॥ १४ ॥ एतां यस्याग्निनामीन .: व्यवेयुः ॥ १५॥ एतां जने प्रमीतस्य ॥ १६ ॥ जनयत् खलु प्रमीतस्येति विज्ञायते ॥ १७ ॥ अभिवान्यवत्साया अस्य पयसाग्निहोत्रं जुहुयुरा' यावद- स्याग्निभिः शरीराणि सँस्पर्शयेयुः ॥१८॥ ॥१४॥ "दक्षिणाप्रागौर्दभैरेनीन् परिस्तुणाति ॥ १ ॥ अधस्तात् समिधं धार- यन्नुढ्वति ॥ २॥ सोमं पितृमन्तं पूर्वस्यामाहुत्यामुपलक्षयत्यग्नि कव्यवाहन- मुत्तरस्याम् ।। ३ ॥ पात्रनिर्णेजनमुदकं दक्षिणा प्रसिञ्चेयुः ।। ४ ॥ ब्राह्मणाय यज्ञायुधानि दद्युः ॥५॥ अपोऽभ्यवहरेयुः ॥ ६॥ अमैव' पुत्रस्य दपत् स्यादायसं च ॥७॥ यस्याज्यमनुत्पूत स्कन्देच्छिन्दत् प्राणि दद्यात् ।। ८ ॥ यद्युत्पूर्त यदस्य गृहेषु' चित्रं धनं तद्दयात् ॥ ९॥ एतदेवैकेपां विपरीतवत् । अनुत्पूते . 1. A,B, वियादि 2. B. व 3-3. Thus Bi; A, मूढ एतां शास्त्र; Az.s,R मूढे; B, मूढ एतं शन; B, मूढत 4. B, सपेयुः, च्यवेयुः 5. B, जनयितुं जने तु। 6. Aj-s omitted 7. B, 1 omitted 8. In R sitra 6 ends with अमेद. Rudradatta on ApSs IX.11.14 and Mahādeva on SatS XV.3.34 cite tbis sūtra verbatim except the initial अमेव, 9. A-3,R गृहे 10. Rudradatta on ApSS IX.13.2 and Mahadeva on Sats xv.4.35 तथा चित्रं धनमित्येव भारद्वाजः भा.

·संदधामि भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [९.१५.१० चित्रमुत्पूते छिन्दत् ॥१०॥ अथ यदि' सुग्गत स्कन्देत् यत्रः स्कन्देव तत् प्राचं प्रादेशं निदध्यात् भूपतये स्वाहा इति । भुवनपतये स्वाहा इति दक्षिणाप्राश्नम् । भूतानां पतये स्वाहा इति प्रत्यञ्चम् । भूताय स्वाहा इत्युदश्चम् ॥ ११ ॥ अथैनन् ससिञ्चेदित्याश्मरथ्यः । सं . त्या सिञ्चामि इत्येतयानुमन्वयेतेत्यालेखनः ॥ १२ ॥ भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहा इति स्कन्नमनुमन्वयेतेत्येकेपाम्' ॥१३॥ न कि चन हविरधिकृत्य वदति ॥१४॥ देवाचनमगन् यज्ञस्तस्य माशीरवतु इत्येनदभिमन्त्रयेतेत्येकेपामाज्यादनन्तरं वदति ॥ १५॥ यदि प्रणीताः स्कन्देयुः आपो हि ठा मयोभुवः इति तिसृभिहीत्वा ततं म- आपः इत्याहुति जुहुयात् ॥१६॥ ॥१५॥ यदि कपालं भिघेत तत् संदध्यात् गायत्र्या वा शताक्षरया . इति ॥१॥ अथैनदपोऽभ्यवहरेत् अभिन्नो धर्मो जीरदानुः' इति ॥ २॥ तंत. एतामाहुति जुहोति त्रयस्त्रिंशत् तन्तवः इत्येतया ॥३॥ ततोऽन्यत् कपाल संस्कृत्य कपालेष्वपिसृजेत् धर्मो देवों अप्येतु इति ॥ ४॥ इति वै खलु यदि प्रागुपधानाद् भियेत ॥ ५॥ अथ यापहितानामेतेनैव मन्त्रेणोपदध्यात् ॥ ६॥ यदि कपालं नश्येदाश्विनं द्विकपालं निर्वपेट्' द्यावापृथिव्यमेककपालम् ॥ ७॥ भार्गवो होता भवति । एकहायनो दक्षिणा' ददातीति विज्ञायते ॥ ८॥ यथा कथा' च' नश्येत् प्रायश्चित्तमेव स्यादित्याश्मरथ्यः। उपयुक्तानां प्राविमोकादित्यालेखनः ॥९॥ यदि पत्नीः संयाजयन्” कपालमभिजुहुयात् वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् ॥ १०॥ सिद्धमिष्टिः" सतिष्ठते ॥ ११॥ एतामेव निर्वदमावास्यां पौर्णमासीं वातिपाद्य ।। १२॥ एतां यदनिष्टानयणेन नवमश्नीयात् ॥ १३ ॥ 1. A omitted 2-2. Thus By A,BARomitted 3. A.B, भूतपतये 44. B, omitted 5. Rudradatta on ApSS IX.13.7 cites sutra 13 excluding भुवनपतये... are and also sūtra 14 verbatim. 6. Rudradatta on ApSS IX.13.5 : तथा देवाञ्जनमगन् यज्ञ इत्येतदभिमन्वयेतेत्येकेषा- मित्येव भारद्वाजः। 7. B, omitted 8. A, दक्षिण; Bf 9-9. A2-5 Omitted 10. Thus BIA,R संयाजयिष्यन् ; B, संयोजयिष्यत् 11. Here begins a lacuna in B, which ends with ब्राह्मणेभ्यो in IX.18.6.

·९.१८..] प्रायश्चित्तानि , यस्य यमौ जायेयातां गावौ वा पुरुषौ वा वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वयेत् ॥ १४ ॥ तस्य त्रिष्टुभौ याज्यानुवाक्ये भवतो जगत्यौ वा ॥ १५॥ रौद्रं वास्तुमयं चरुं निर्वपेद्यस्य - रुद्रः पशून शमायेत ॥ १६ ॥ तया निपादस्थपति याजयेत् • ॥ १७॥ कृष्णाजिनं वा कूटं वाकर्णो वा गर्दभो हरिगो वा हरिणपृणाका वा शफकश्यामाकपात्रों का द्वे वा कम्वुशू दक्षिणेति विज्ञायते ।। १८ ॥ ॥१६॥ यो ब्रह्मचारी खियमुपेथात् स रौद्रं गर्दभमालभेत ॥१॥ तस्यावदान- रप्सु' प्रचरन्ति ।। २ ॥ नास्य वपया चरन्ति' न पशुपुरोडाशो भवति ॥ ३ ॥ ईडान्तो भवति शंयुवन्तो वा ॥४॥ नैर्ऋतः प्राजापत्यो वा ॥ ५॥ यस्य हविः क्षायति तं यज्ञं निर्गतिगृह्णाति ॥ ६॥ यदुच्छि, स्यात् तेन शेणू सँस्थापयेत् ॥७॥ यज्ञो हि यज्ञस्य प्रायश्चितिः ॥ ८॥ यं द्विष्यात् तस्मै तां दक्षिणां दद्यात् ॥९॥ यथा कथा च क्षायेत् प्रायश्चित्तमेव स्यादित्याश्मरथ्यः। यद्यवदानेभ्यो न प्रभवेदित्यालेखनः ।। १० । अपो दुष्टं हविरभ्यवहरन्तीति विज्ञायते ॥११॥ यद्यप्रत्तदैवत हविर्तापयेतापस्तदभ्यवहृत्यान्यत् तदैवत हविनिर्वपेत् ॥ १२ ॥ तत्र सुगादानप्रभृतयो मन्त्रा अभ्यावर्तेरन् ॥ १३॥ अथ यदि प्रत्तदैवतमाज्येन शे संस्थापयेदित्येकम् । तूष्णी हविरभ्युदाहरेदित्यपरम् ॥ १४ ॥ ॥१७॥ अथ यदि सर्वाण्येव हवी पि नश्येयुर्वा'' दुष्येयुर्वाज्येनैनानि" प्रति- संख्याय तपाज्यहविपेट्या यजेत ॥१॥ अतोऽन्यामिष्टिमनुल्यणो तन्वीत ॥२॥ यज्ञेन हि यज्ञस्य प्रायश्चितिं कुर्वन्तीति विज्ञायते ॥३॥ कथं दुष्टं हविविद्यात् । 1. A, छमाधीत; B, चमाथित; B, शमयीत 2. A.-, 'पृणाको; A,B, 'प्रणका; B, प्रणीका 3. AIR D, Nषक 4. A,B, क्यंबु'; , क्यंब 5. B.प्रति 6. Thus all MSS. 7. Mahadeva on Sats xv.4.26: तसंस्थाप्यायविस्तद्देवते निपेदित्यापस्तम्ब- भारद्वाजी। Rudradatta on Apss IX.15.6: तदेव हविनिपेदित्येव सत्याषाढ- भारद्वाजी। 8. Cited by Rudradatta on ApSs IX.15.17. 9. Bअभ्य 10. B, dr omitted 11. B, 'तानि ·१३२ भारद्वाजत्रौतसूत्रम् १९.१८.४ यदार्याणां धर्मज्ञानां धर्मकामानामभोजनीयं न तेन देवान् यजेत् ॥ ४ ॥ यद्धविर्दुःशृतं तद्यमदेवत्यम् । यममेव तद्गच्छत्तीति विज्ञायते ॥ ५॥ सँस्थाप्य तद्धविरन्वाहार्यपचने चतुःशरावमोदनं पक्त्वा चतुभ्यों ब्राह्मणेभ्यो जीवतण्डुल- मिवोपहरेत् ॥ ६॥ तत्रापि भार्गव एकः प्राशितॄणां स्यात् ।। ७ ॥ यद्यादिष्टां दक्षिणामन्तरियादुर्वरां प्रतिष्ठितां दद्यात् ॥ ८॥ योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत स यज्ञः प्रक्षामः । अनायुर्यजमानः स्यात् ॥९॥ उर्वरॉ सस्यवतीं दद्यात् ॥ १० ॥ यद्यभागां देवतामावाहयेदाज्येनैनां यथोदां यजेत' ॥ ११ ॥ भागिनीमन्तरितां यत्र स्मरेत् तदुपोत्थायावाहयेत् ॥ १२ ॥ यहो देवा अतिपादयानि इत्पत्राहुर्ति जुहुयात् ॥१३॥ ॥१८॥ यदि दैवते वावदाने वा याज्यानुवाक्ये वा विपरिहरेयुर्यदस्य गृहेषु' चित्रं धनं तदद्यात् ॥ १॥ यद्याहुतिः' स्कन्देदाग्नीधं ब्रूयात् जुहुधि इति ॥२॥ ताँ सोऽञ्जलिना जुहोति अग्नेस्त्रास्ये जुहोमि मा यजमानो रिपन्मा यज्ञपानी मा यज्ञनी: इति । अमुष्मै वास्ये जुहोमि इति वा ॥ ३॥ यस्यै देवतायै हुतं भवति तस्यै पूर्णपात्रं दद्यात् ॥ ४॥ यस्यै देवतायै गृहीतमहुत स्कन्देद् यस्य वा देवतामन्त- रिपुर्यदस्य गृहेषु पुष्कलं धनं तद्दद्यात् ।। ५॥ यद्याहुती विपरिहरेदथैता' त्वं नो अग्ने ॥ स त्वं नो असे इति ॥६॥ एते एवान्तरये सर्वत्र विपर्यये च जुहुयात् ॥ ७॥ यदि पुरोडाशः सं वा विजेतोद्वा पवेत् तमुद्रास्प वहिप्यासाथैतेनाभि च धारयेदभि च मन्त्रयेत किमुत्पतसि किमुत्प्रोष्ठाः शान्तः शान्तेरिहागहि । प्रायश्चित्त जुहुयाद 1. Thus A, B.; Az-s,R 379197 2. Rudradatta on Apss IX.15.17: तथा बापो दुई दविरभ्यपदारन्टीति प्रत्याह भायात्रा कधं दुष्टं हविः स्यात् । यदार्यागामभोजनीय न तेन देवान् यति । 3. Rudradatta on ApSs IX.15.20 : तथानायुर्यममानः स्यादिति सत्यापारभारवानी। Mahiideya on Sats xv.i6p. 308) : यानायुयंत्रमानः स्यादिति क्यानसभारद्वानी। +. A... गजेA... ययावद् B, मोन 5. Thus Arria. शुभपत्राता; B, इत्युभRaigal; R इत्युभमत्रानुति; B... भयप्रादुतार 6. AR गहे;D, प्रेणु 7. Thus ADD चाहती; B, माहुती; R ययादि 8. A...R गह 9. A, भावी: 1.5D, भाति; R ययातित 10. Dnomitted ·९.१९.९] प्रायश्चित्तानि अघोरो यज्ञियो भूत्वासीद सदन सम॥ मा हिंसीदेवप्रेषित आज्येन तेजसाज्यस्य मा नः किंचन रीरिषः । योगक्षेमस्य शान्या अस्मिन्नासीद वर्हिषि ॥ इति ॥८॥ भूत्वा प्रभवति यजमानो यस्यैतां यज्ञे प्रायश्चित्त कुर्वन्तीति विज्ञायते प्रायश्चित्त कुर्वन्तीति विज्ञायते ॥९॥ ॥१९॥ ॥ इति' नवमः प्रश्नः'। 1. ABR repeat आसौद सदनं स्वं. 2. B, कंचन 3-3. A, omitted: A अष्टमः प्रभA. इति अष्टमः प्रश्ना; B, श्री.; B, इति पूर्वप्रायश्चित नाम नवमः प्रश्नः; B, प्रायश्चितं समाप्त हरिम् शुभमस्तु । श्रीचिदंबरेश्वराय नमः। श्रियै नमः।

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१०.१.१ अथ दशमः प्रश्नः वसन्ते' ज्योतिष्टोमेन यक्ष्यमाणो ब्राह्मणानार्षयानुत्विजो वृणीते यूनः स्थविरान् वानूचानाननङ्गहीनानूलवाचश्चतुरः ॥१॥ सर्वान् वा ॥२॥ चतुरो वृणानो महत्विजो वृणीते'ऽध्वयु ब्रह्माण होतारमुद्गातारमिति ॥ ३॥ आदित्यो देवो दैव्योऽध्ययुः स मेऽध्वर्युरस्तु इत्युपाँशु दैव्यमध्वर्यु वृत्वा असौ मानुषः इत्युचैर्मानुषं वृणीते ॥ ४॥ चन्द्रमा देवो दैव्यो ब्रह्मा स मे ब्रह्मास्तु इत्युपाँशु दैव्यं ब्रह्माणं वृत्वा असौ . मानुषः इत्युचैर्मानुपं वृणीवे ॥ ५॥ अग्निदेवो दैव्यो होता स मे होतास्तु इत्युपाँशु दैव्य होतारं धृत्वा असौ मानुपः इत्युचैर्मानुपं घृणीते ।। ६ ॥ पर्जन्यो देवो दैव्य उद्गाता स म उद्गातास्तु इत्युपाँशु दैव्यमुद्रातारं वृत्वा असौ मानुपः इत्युचैर्मानुपं घृणीते ॥७॥ सदस्य महत्विनं पञ्चमं कौपीतकिनः समामनन्ति' ॥ ८॥ स कृवाकृतकर्मणामुपद्रष्टा' भवति ॥ ९॥ तं वृणीते ॥ १०॥ आकाशो देवो दैव्यः सदस्यः स मे सदस्योऽस्तु इत्युपाँशु दैव्य सदस्यं वृत्वा असी मानुषः इत्युचर्मानुपं वृणीते ॥ ११ ॥ आपो देवीदैव्या होत्राशसिनस्ते' मे होत्राशसिनः सन्तु इत्युपाँशु दैव्यान्' होवारोंसिनो धृत्वा असौ चासौ च मानुषः इत्युचर्मानुपान् वृणीते ॥ १२॥ ॥१॥ रदमयो देवा दैव्याश्चमसाध्वर्यवस्ते मे चगसाध्वर्ययः सन्तु इत्युपाँशु दैव्याँ- श्चमसाध्वर्युन वृत्वा असौ चासौ च मानुषः इत्युच्चैर्मानुपान् वृणीते ॥१॥ यज्ञोपवीतं' कृत्वाप आचम्य पाद वोदद वा तिष्ठन् जपत्यासीनो वा भूर्भुवः सुवः ॥ आयुर्मे . 1. Aॐ वसते; B, श्रीः। वसन्ते; B, अथ दशमप्रश्न आरभ्यते । वसते; Gopinatha on Sats X.1 (p. 992) cites sutra 1 up to ऊर्धवाच: verbatim; Vanche. svaratta) on Sats X has cited from यून: to ऊर्चवाचः. 2, Sütms 2 and 3 make onc sūtra in R. 3. Here ends the sutra 3 in B, Gopinatha on Sats X.1 Ep. 1003) cites tbis sütra verbatim. 4. Gopinatha on Sats X1 (p. 999 ) cites this sūtra verbatim, 5. Emended; A,B, ताकृतः कर्म 6. Thus ABHA, 'शरसौनस्तो; A, 'शसिनस्ता; Rसिन्यस्ता 7. न्यो 8. B, तो यशो"; Gopinatha on Sats VII.I (p. 567) while citing this totra omits या after माह. Varichesvara (7b) on Sats VII reads मामुप 9-9. A,माग्योद:AJAचोदनो B,प्रांच उपर 10. A, omitted ·१०.३.८] ज्योतिष्टोमः प्रायोचो घ) मे प्रावोचो यशो मे प्रावोचः श्रियं मे 'प्रावोचः ॥ आयुष्मानहं वर्चस्वी यशस्वी श्रीमानपचितिमान् भूयासम् ॥ भूर्भुवः सुवः' ॥ सर्व भूयासम् इत्युक्त्वा प्रति वा चष्टे प्रति वा जानीते ॥ २॥ स प्रतिज्ञाय 'देवो देवमेतु सोमः सोममेतृतस्य पथा ॥ एमि' विहाय दौष्कृत्यम् इत्यभिप्रवति ॥ ३॥ पवा नामासि सुतिः सोमसरणी सोमं गमेयम् इति पन्थानमातिष्ठते ॥ ४॥ पितरो भूः इति पितृन् दक्षिणामुख उपतिष्ठते ॥५॥ अथैनं गृहानोबाह्वयति ॥ ६॥ आच्छाद्य चैनं कुण्डलिनं करोति ॥७॥ एकपनं चास्मै ददाति ॥ ८॥ अमावास्यायां' दीक्षते पौर्णमास्यां वा ॥९॥ तस्यापरिमिता दीक्षाः संवत्सरपरार्ष्याः ॥१०॥ न दर्शपूर्णमासाभ्या- मनिष्ट्वा सोमेन यजेत ॥ ११॥ नाग्निष्टोमेनानिष्ठेतरैः क्रतुभिरिति ॥ १२ ॥ अतिरात्रमेके प्रथम यह समामनन्ति ॥ १३ ॥ न" रथन्तरपृष्ठमकृत्वा" वृहत्पृष्ठं कुति ॥ १४ ॥ अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा सुत्यमहर्भवति ॥ १५ ॥ ॥२॥ प्राचीनवेश विमितं मिन्वन्ति पुरस्तादुन्नतम् ॥ १॥ तस्य प्रतिदिशं द्वाराणि भवन्ति । उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं प्रति पञ्चमं द्वारम् ॥ २॥ सक्तिवारोकार कुर्वन्तीत्येकेपाम् ॥ ३॥ तस्मिन् सप्तहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये" सग्रहं जुहोति ॥ ४ ॥ दीक्षणीयामिष्टि निर्वपति ॥ ५॥ आनावैष्णवमेकादशकपालमागावैष्णव वा घृते चरुम् ॥ ६॥ पत्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया सतिष्ठते ।। ७॥ यत् प्राग- 1. Baomitted 2. Rudradatta on ApSs X.1.4 and Gopinatha on Sats x.1. (p. 1003) say : भारद्वाजमवात्तु अयाजयिष्यवोऽपि नित्यो जपः। 3. Thus A,,Bluz; Az-GR omitted 4. A. एमीति; B, एमिरि 5. B. दक्षिणाभिमुख; Gopinatha on Sats VII.1 (p. 569) : भारद्वाजस्य पितृन दक्षिणामुख उपतिष्ठत इति स्पष्टमेव दक्षिणामुखतामाह। This sutra is cited also by Vañcheśyara. 6. Thus A ANIBहायति; Bहानोभ्यानोहयति 7. Roº 8, A,B, दीक्षिता 9. Rudradatta on Apss X.1.1, Gopinatha on Sats VIII (p. 556) and also Važchesvara bayc càted this sūtra Yerbatim. Yajñckvara Diksita in his commentary Agnisfomacandrika on Baudhss VI.1; वत्र भारद्वाजा दर्शपूर्णमाषाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेतेति । 10. Gopinatha on Sats VII.1{p. 560) bas cited this sutra vertatim. 11-11. B, रथंतर कृत्वा 12. A,मनपा होत्या ·भारद्वाजनौतसूत्रम् [१०.३.८ नीपोमीयात् सर्व तदुपाँशु क्रियते ॥ ८॥ नावान्वाहार्यों भवति ॥९॥ उत्तरेण प्राग्वशं परिश्रिते यजमानः केशश्मश्रु वापयते ॥ १०॥ तस्य दक्षिणं गोदानसुनति आप उन्दन्तु जीवसे इति ॥ ११ ॥ त्रेण्या शलल्या विनीय त्रीणि दर्भपुञ्जीला- न्यूर्वाग्राण्युपनियच्छति' ओपधे त्रायस्वैनम् इति ॥ १२ ॥ खधिते मैन हिंसीः इति स्वधितिनाधिनिदधाति ।। १३ ॥ देवश्ररेतानि प्र थपे इति प्रबपति ॥ १४ ॥ स्त्रस्युत्तराण्यशीय इत्येतं मन्त्रं यजमानो जपति ॥ १५ ॥ श्मश्रूण्यग्रे वापयते ऽथोप- पक्षावय केशानिति विज्ञायते ॥ १६ ॥ - औदुम्बरेण दन्तधावनेन दतो धाववे लोहितानागमयन् ॥ १७ ॥ दन्तान् प्रक्षाल्याभ्यन्तरं नखानि कारयते ॥ १८॥ सव्यस्याये कनिष्ठिकातः । अथ दक्षिणस्य ॥ १९ ॥ हस्त्यान्यग्रेऽथ पद्यानि ॥ २० ॥ यल्लोमशमवकावलं तीर्थ तस्मिन् नाति ॥ २१॥ स्थावरांः संतता' भवन्ति ॥२२॥ ||३|| . कुण्डे लातीत्येकेपाम् ॥ १ ॥ शहिनि हदे हिरण्यमवधाय आपो अस्मान् मातरः शुन्धन्तु इति स्त्रात उद्गाहते उदाभ्यः शुचिरा पूत एमि इति ॥ २॥ अप आचम्य शोमं वासोऽहतमन्तरं परिधचे सोमस्य तनूर सि तनुवं मे पाहि इति ॥ ३॥ सोमस्य नीवीरसि इति नीवीमनुपरिकल्पयते ॥ ४॥ यदस्य प्रतिनियमन्त्रं तदनाति ऊर्गसि इति ॥५॥ सपिर्मियं दधि मधु चाभ्युपसेकमाशितो भवति ॥६॥ कनीयाकनीयोऽत ऊर्ध्व व्रतयति ॥ ७॥ महीनां पयोऽसि इति .दर्भपुञ्जीलाम्यां' नवनीत संयुत्य. त्रिः पराचीनमभ्यते वक़धा असि वचों मयि धेहि इति ॥८॥ सुखमनेऽनुलोममङ्गानि ॥ ९॥ स्वभ्यतो भवति ॥ १०॥ वैककुदेनाञ्जनेनाक्ते ॥ ११ ॥ यदि त्रैककुदं नाधिगच्छेद् येनैव केन चाञ्जनेनाजीत" ॥१२ ।। सतूलया 1. A,B, 'पुंजीला'; AKB, "पिजूला; R पिजीला 2. B. पते. 3.B, मनुगामयन् +. Aता 5. ThusAD, A... सिनी; B, शंखिने; Varichesrara (13b) on Satsx reads; शंधिनि हदें शंकी (खा) हद इति भारद्वाजः। 6. A.उहत 7. A.B.नौषि 8. Rbreaks this sutra alter नीयाम्नीया, 9. AD. "पुंजी%BAT.."पिंजौला B, 'पिंजला' 10. Rनाने ·१०.६.२] ज्योतिष्टोमः शरेपीकया' दर्भेपीकया दर्भपुञ्जीलेन' वा दक्षिणं पूर्वमनिधावमानः वृनस्य कनीनिकासि चक्षुष्पा असि च में पाहि इति । त्रिर्दक्षिणं द्विरुत्तरम् ॥१३॥ ॥४॥ अथैनमेकविंशत्या दर्भपुञ्जीलैः सप्तभिः सप्तभिस्त्रिः पवयति चित्पतिस्त्वा पुनातु ॥ वाक्पतिस्त्वा पुनातु ॥ देवस्था' सविता पुनातु इत्येतैर्मन्त्रैः॥१॥ अछिद्रेण पवित्रेण इत्येतं मन्न सर्वत्रानुपजति ॥ २॥ द्विरुवं नाभेरुन्मार्टि सकृदवाङ ॥३॥ पवमानः सुवर्जनः इत्येतमनुवाकं पाव्यमानो जपति' ॥ ४ ॥ यद्देवा देवहेडनम् इति च। तस्य ते पवित्रपते पवित्रेण यस्मै कं पुने तच्छकेयम् इति चैवं मन्त्रम् ॥५॥ आ वो देवास ईमहे इति पूर्वया द्वारा प्राग्वेश प्रविश्यापरेणाहवनीयमवि- क्रम्य दक्षिणतस्तिष्ठन्नाहवनीयमभिमन्त्रयते इन्द्राग्नी चावापृथिवी इत्यनुवाकशेषेण ॥६॥ तस्यैप एव संचरो भवत्या सुत्यायाः ॥७॥ अत्रैके दीक्षणीयामिष्टिं समामनन्ति ।। ८॥ यद्दीक्षणीयायां धौवमाज्यं ततः सुवेण चतस्रो दीक्षाहुती- जुहोति आकृत्यै प्रयुजेऽग्नये वाहा इत्येतैर्मन्त्रैः ॥९॥ सुचा पञ्चमीम् आपो देवी- वृहत्तीविश्वशंभुवः इति ॥ १०॥ चतुहीवेन खुचं पूरयित्वा द्वादशगृहीतेन वा पूर्णाहुति जुहोति विश्वे देवस्य नेतुः इत्येतया ॥ ११॥ विलावकाशं कृत्वा जुहोती. त्येकेपाम् ॥ १२ ॥ कृष्णाजिनस्य दक्षिणं पूर्वपादं परिपीव्यति ॥ १३ ॥ द्वे वा समीची माँससहिते'" कृत्वा ।। १४॥ अन्तर्वेदि कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तर- लोमास्तीर्य शुक्लां च कृष्णां च" राजि" यजमानः संमृशति ऋक्सामयोः शिल्पे स्थः इति ॥१५॥ भसत्तो" जान्वक्र" आरोहति इमां धियँ शिक्षमाणस्य ॥ सुत्रामाणम् इति द्वाभ्याम् ॥१६॥ आरूढो जपवि इमाँ च नावमारहम् इत्येताम् ॥१॥ विष्णोः शर्मासि ॥५॥ 1. A,B, शरेषि; B, शरपि 2. A,B, दर्भेषिA.दर्भषि 3. B, "पिंजलेन 4. A, द्विरक; BAMत्तमम् 5. AR पिंजील; B, 'पिंजले .6-6. ATBLAR omitted 7. Rudradatta on ApSsX,7.13 : पवमानः सुवर्षन इत्यनुवाकमेव सत्यापाभारद्वाजी। 8. A-T,BRAR च पूतः 9. Thus BBA, पूर्व पद; A.पूर्व पादं B, पूर्वपदा 10. Thus ACA,मासंहिते; B. मांसं संहिते; B, मां संहिते 11-11. Thus A,B,BAB.चराजि; B, च राजी 12-12. Thus ATTA, भसत्तेत्रान्वकत; B, भसत्तो जानुक; B, भसको जान्वत ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् शर्म यजमानस्य शर्म मे यच्छ इत्येस प्रोणुते ॥ २॥ नक्षत्राणां मातीकाशात् पाहि इत्युप्णीपेण शिरो वेष्टयते ॥ ३॥ सशिरो' वा प्रोणुते यथासुष्टु ॥ ४॥ पत्न्याः शिरसि कुम्बकुरीरं कल्पयति ॥ ५॥ जालं कुरीरमित्याचक्षते ॥ ६॥ कृष्णानां जीवोर्णानां भवतीति विज्ञायते ॥ ७ ॥ अथैनां क्षौमेण वाससा प्राचीनमात्रा परिघापयति ॥ ८॥ ऊर्ध्ववास्यं त्रुवते ॥ ९॥ यजमानमन्यतरतःपाशया मौन्या मेखलया त्रिवृता पृथ्च्या मध्यतः संनद्यति कास्याङ्गिरसी इति ॥ १० ॥ उत्तरेण नामि निष्टय ग्रन्थि कृत्वा दक्षिणतो नाभेः पर्युहते ॥ ११ ॥ योक्त्रेण पत्नी संनयति यथा दर्शपूर्णमासयोः सं या नह्यामि इत्येतया ॥ १२ ॥ अथास्मै त्रिवलि पञ्चवलि वा कृष्णविपाणां प्रदक्षिणावतां प्रयच्छति' इन्द्रस्य योनिरसि मा मा हिंसी: इति ॥ १३ ॥ तामेतेनैव मन्त्रेणावनाति ॥ १४ ॥ तया वेदेोपमुद्धन्ति कृष्य खा सुसस्यायै इति ॥ १५॥ सुपिप्पलान्यस्यौपधीम्यः इति शिरसि कण्डूयते यदास्य कण्डूयति ॥ १६॥ विषाणे विष्यत ग्रन्थि यदस्य गुल्फित हृदि भनो यदस्य गुल्फितम्' इत्यशेषु ॥ १७ ॥ अथास्मा औदुम्बरं दीक्षितदण्डं प्रयच्छति मुखेन संमिचम् ऊसदसि वानस्पत्यः सुषुम्रो' चुन्नं यजमानाय घेहि इति ॥ १८॥ यः कश्च यत्रियो वृक्षः फलग्रहिस्तस्य कार्य इत्येकेपाम् ॥ १९ ॥ तं प्रचिगृह्णाति' सूपस्था अब देवो वनस्पतिः इति ॥ २०॥ चमसं व्रतप्रदानमभिमन्त्रयते' उरुन्यचा असि जनधाः सपत्नो' मा पाह्यस्य यइत्योहचः इति ॥ १॥ अथाङ्गुलीयञ्चति । स्वाहा यज्ञं मनसा इति द्वे। स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् इति द्वै। स्वाहोरोरन्तरिक्षात् इति द्वे ॥२॥ स्वाहा यज्ञं यातादारमे इति मुष्टी करोति ॥ ३॥ अथैन संभारयचूँपि वाचयति अग्निपशुभिः इति ॥ ४ ॥ वतो वाचं यच्छस्था नक्षत्राणामुदयात् ॥५॥ यदि पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसृजेद् 1. A,शिरो 2. AIR "मात्र 3. Gopinitha on Sats VII.1 (p. 595) cites this sutra up to प्रयच्छति verbatim. Vanchesvara reads प्रदक्षिणावृत्तां. + AB गुल्फिद; A गुत्पिदं 5. A,गुरुमद: AAपुलिफद: B, गुल्पदं 6-6. Thus BMA, मुघम्रो;A, गुद्यन्न 7. AM विप्रस्थाता हाति 8. Vaichesvara (170) on Sats VII Has cited this much portion verbatim. 9. A.'यंचति: B, 'पति;D, पवि ·ज्योतिष्टोमः वैष्णवीमानावैष्णवी" सारस्वती पार्हस्पत्यामित्यनूच्य पुनरेव वाचं यच्छेत् ॥ ६॥ त्वमग्ने व्रतपा असि इति त्रूयाद् यदि मुष्टी वाचं वा विसृजेत् ॥ ७॥ अथैनमा- वेदयति- अदीक्षिष्टायं ब्राह्मणोऽसावामुष्यायणोऽमुष्य' पुत्रोऽमुष्य पौत्रोऽमुष्य नप्तामुष्याः पुत्रोऽमुथ्याः पौत्रोऽमुष्या नप्ता इति । त्रिरूपाँशु त्रिरुचैः ॥८॥ यः कश्चन दीक्षेत ब्राह्मण इत्येवैनमावेदयेत् ॥ ९॥ अपराह्ने दीक्षते ॥ १०॥ यं कामयेत तपस्वी स्यादिति तं प्रातर्दीक्षयेत् ॥ ११॥ उत्थाय कृष्णाजिनं प्रतिमुञ्चति ॥ १२ ॥ स एतद् व्रतं चरति । न माँसमश्नाति न त्रियमुपैति नोपर्यास्ते जुगुप्सेतान्तात् ॥१३॥ परिहालं मानुषी वाचं वदति चनसितं विचक्षणं वानुपजन् ॥ १४ ॥ चनसित इति ब्राह्मणमामन्त्रयीत । विचक्षण इति राजन्यवैश्याविति विज्ञायते ॥१५॥ ब्राह्मणेन चैव क्षत्रियेण वा वैश्येन वा संभाषेत ॥ १६ ॥ तत एवैन- मनुप्रयुज्येरन् ।॥ १७ ॥ यद्येनें शूद्रेण संवाद उपपद्यतैतेपामेवैकं ब्रूयात् इम नु विचक्ष इति ॥ १८॥ ॥७॥ न पुरा सोमस्य ऋयादपोवीत ॥१॥ न पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणामवतेत् ॥ २॥ कृष्णविपाणया कण्डूयते ॥३॥ अपिगृह्य स्मयते ॥४॥ अमेध्यं दृष्ट्वा जपति अबद्धं मनो दरिद्रं चक्षुः सूर्यो ज्योतिषाँ श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासीः इति ॥ ५॥ अभिवृष्यमाणो जपति उन्दतीर्वलं धत्तौजो धत्त वलं धत्त मा मे दीक्षा मा तपो निर्वधिष्ट इति ॥६॥ न दीक्षितविमितात् प्रवसेत् ॥ ७॥ नैनमन्यत्र दीक्षितविमितात् सूर्योऽभ्युदियानाभ्यस्तमियात् ॥ ८॥ दक्षिणत आह- वनीयमन्यावृत्य शयीत ॥९॥ न न्यङ् शयीत नोत्तानः । नारपपर्यावर्तेत ॥१०॥ यथर्त स्मयेत । यथत निष्क्रामतीति' विज्ञायते ॥ ११॥ यथाकालं त्रुवते ॥ १२ ॥ न निष्ठीवेन दतो धावेन दिवा विचारं कुर्यान्न मूत्रम् ॥ १३॥ यदि कुर्या- च्छायायां कुर्यात् ॥ १४ ॥ अपो मुञ्चामि न प्रजामहोमुचः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशत इति मूत्रं विसृजति ॥ १५॥ न पचति न ददाति न कांचनाहुति जुहोत्यन्यत्र 1. Ag. Omitted 2. Thus A/BA2: सावमुष्य; B, सावमुध्यायगोमुष्य 3, A,B, कथ; B, कथि 4. A, उपपद्यते तेषा 5-5. A, इमन्नुर्विवश्व; B. इममनु; B, इदमनु" 6. Emended; cf. TS VI. 1.3.8. MSS विषाणमव' 7. A,BAनिष्कामयेदिति 8. Arr omit portion from here onwards till सक्तनस्मा अन्धावपेयु: in X.10.8.

·.. भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [१०.८.४१ सोमाङ्गेभ्यः ॥ १६॥ कर्शदात्मानं यावदस्य कृष्णमक्ष्योर्नश्यति ॥ १७ ।। कृष्णा- जिनान छियेत । एवं दण्डात् ॥१८॥ ॥८ यद्यन्यत्र कृष्णाजिनादासीत देवाअनमगन् यज्ञस्तस्य माशीरपतु इत्येत- दमिमन्त्रयेत ॥ १॥ नास्य नाम गृह्णीयात् । न पापं कीर्तयेत् । नैनमभिवदेत् । दीक्षित एवाभिवदेत् ॥ २॥ नास्यान्नमद्यादानीपोमीयात् ॥३॥ काम सैस्थिते- ऽनीपोमीये हुतायां वा पायां क्रीते वा राजनि ॥४॥ अपि वादित एवं यज्ञार्थसुत्कल्प्य दीक्षेत ।। ५॥ अथेतरतो भुञ्जीरन् ॥ ६॥ तान्येतानि मतान्यूषं दीक्षणीयायाः' प्रक्रामन्ति ।। ७ ।। अथेमानि द्रव्योपयोगानि यथैतत् कृष्ण- विपाणया कण्डूयनं कृष्णाजिन आसनं दण्डधारणमिति ॥८॥ पयोवता पत्नी ब्रह्मचारिणी मवति ॥ ९॥ एष्ट्री स्थः इति चतस्रोऽङ्गुलीरुत्सृजति ॥ १० ॥ दुग्धे व्रते नक्षत्रं दृष्ट्वा बतं कृणुत इति वाचं विसृजति ॥ ११॥ जाग]ता रात्रिम् ॥ १२ ॥ यवागू राजन्यस्य व्रतमामिक्षा वैश्यस्य पयो ब्राह्मणस्य ॥ १३ ॥ तान्येतानि देक्षाणि व्रतानि ॥१४॥ सर्वेषां त्वेवोपसत्सु स्तनविभागः ॥१५॥ गार्हपत्ये यजमानस्य व्रत अपयति । दक्षिणामौ पल्ल्याः ॥१॥ याग्निहोत्रस्य स्कन्नस्य' प्रायश्चित्तिः सा व्रतस्य ॥ २॥ तदु हैके पय एवं व्रतपन्ति ॥३॥ तदु तथा न कुर्यात् । पयस्येव यवायूँ श्रपयित्वा प्रत्येत् ॥ ४॥ ययल्प स्यादन्यां दुग्ध्वा श्रपयित्वा प्रतयेत् ॥ ५ ॥ यदि पयो न विद्यताप्स्वेष श्रपयित्वा प्रत्येत् ।। ६॥ यदि दधीयादेतदेवास्मै दधि कुर्युः ॥ ७॥ यद्यन्नीयाद धाना अस्मा अन्वावपेयुः सक्तूनस्मा अन्वावपेयुर्घतमस्मा अन्वानयेयुः। अप्यन्ततः फलान्येव व्रतयेदग्निहोत्रस्याविच्छेदायेति" विज्ञायते ॥ ८॥ अपरेणाहवनीय ॥९॥ 1. Bu, omitted 2. B.त्यतेनद 3. AID, "दमी. 4. Bणीयाया 5-5. A, 'मिनमा 6. Thus A,B,; B2, R 9 7. Bx,R omitted 8. Thus A, B.; BR via 9. Thus A,, Bi Ar-Ram 10. Rudradatta on dpss X.16.11 and Gopínātha on Sats X.2 (p. 1055): तथा बपिहोनहाविदापति विज्ञायत इति भारद्वाजः। Similarly varicheswara (19b) on SatSX. Yajfielvara Dusita in his commentary Agnisfomar candriki on BandhSS VI.3: प्रथा भमिहोत्राविन्दामेति विहायत इति भारतानः ।

·१०.१२.३] ज्योतिष्टोमः व्रतमत्याहृत्य प्रयच्छति ॥९॥ अथैनमाह व्रत्य व्रतय' व्रतमुपेहि इति ॥१०॥ नादीक्षिता दीक्षितं व्रतयन्तं पश्यन्ति ॥११॥ दैवी धियं मनामहे इति हस्ताव- बनेनिक्ते ॥१२॥ ये देवा मनोजाता मनोयुजः इति मध्यरात्रे व्रतयति ॥१३॥ व्रतयित्वाप आचामति शिवाः पीता भवथ यूयमापोऽस्माकं योना उदरे सुशेवाः । इरावतीरनमीवा अनागसः शिवा' नो भवथ जीवसे ।। इति ॥ १४॥ उपोदयं व्रतनदो वाचं यमयति अग्नीज्योतिष्मतः कुरुत' दीक्षित वाचं यच्छ पनि वाचं यच्छ इति ॥ १५॥ ॥१०॥ उद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठते याः पशूनाभूपभे वाचो अग्रे ता अप्रे सूर्यः शुक्रो अग्रे। ता वः प्रहिणोमि यथाभागमत्र शिवा नस्ताः पुनरायन्तु वाचः इति ॥ १॥ उदित आदित्ये दुग्धे व्रते व्रतं कृणुत इति वाचं विसृजति ॥२॥ एवं मध्यंदिने व्रतयति ॥३॥ अधिवृक्षसूर्ये व्रतनदो वाचं यमयति अग्नीऽज्योतिष्मतः कुरुत दीक्षित वाचं यच्छ पनि वाचं यच्छ इति ॥ ४ ॥ एवमेवात ऊर्ध्वम् ॥ ५॥ मध्यरात्रे मध्यंदिने प्रत्यति ॥ ६॥ एवमुपोदयम् ॥ ७॥ अधिवृक्षसूर्य प्रतप्रदो वाचं यमयति.॥८॥ न सुत्येऽहनि व्रतं विद्यत इत्येकम् । विद्यत इत्यपरम् ॥९॥ स्वस्यन्नाहवनीयमभिमन्त्रयते अग्ने त्य सु जागृहि वर्षे सु. मन्दिपीमहि इति ॥१०॥ प्रबुध्य जपति त्वमग्ने व्रतपा असि इति प्रतिपद्य विश्वे देवा अमि मामाववृत्रन् इत्यन्तेन ॥ ११॥ त्वमो व्रतपा असि इति ब्रूयात् स्वप्स्यन् सुप्त्वा वा प्रतियुष्य यदि वादीक्षितवाचोऽवावदेत् ॥ १२ ॥ एप एवात ऊर्घ संवेशनप्रतियोधनानां' कल्पो भवति ॥ १३ ॥ पूषा सन्या सोमो राधसा इति ।। १४॥ ॥११॥ सनीहारान् सँशास्ति ॥१॥ ते यल्लभन्ते तत्.प्रतिगृह्णाति देवः सविता' वसोर्वसुदावा रास्वेयत्सोमा भूयो भर । मा पृणन् पूर्त्या वि राधि माहमायुपा ॥ चन्द्रमसि मम भोगाय भव इत्येतैर्मन्त्रैर्यथारूपम् ।। २॥ सावित्रेणान्यत् प्रतिगृह्णाति ॥ ३ ॥ 1. A, ते; A-3,B. प्रते 2. R°मुपैहि 3. A...BIHAR 'वुदरे 4. A, शिव; B, शिवो 5-5. A. कुरु 6. Thus B.; R afyaº; cf. Apss X.18.2 7. A-बोधानां 8: A समीहार, B, प्रनिहार; Bसनीहारात ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१०.१२.४ द्वादशाहं दक्षिणार्थ भिक्षते ॥ ४ ॥ वायवे त्वा' इति नप्टामनुदिशति ॥ ५ ॥ वरुणाय त्वा इत्यप्सु ममाम् ॥ ६॥ नित्यै त्या इत्यवसन्नाम् ॥ ७॥ रुद्राय वा इति महादेवहताम् ॥८॥ इन्द्राय त्या इति मेष्कहता' या वा सँशीर्यंत ॥ ९॥ मरुद्भयस्या इति हादुनिहताम् ॥ १० ॥ इन्द्राय त्वा प्रसहने इति याँ सेना' अभीत्वरी विन्देत ॥ ११॥ यमाय त्या इत्यविज्ञाते ॥ १२॥ यद्यनुप्रदिष्टामधिगच्छेन्न गोषु चारयेत् ॥ १३ ॥ अथ यदि प्रयियासेत्' पृथगरणीष्वनीन् समारोप्य रथेन प्रयायात् ॥ १४ ॥ यदि रथो न विद्येत स्थाङ्गमादाय प्रयायात् ॥ १५ ॥ भद्रादमि श्रेयः प्रेहि' इत्याहवनीयमभिमन्त्रयते ।। १६॥ देवीरापोऽपां नपात् इत्य- पोऽतिगाहते ॥ १७॥ अच्छिन्नं तन्तुं पृथिव्या अनु गेपम् इति लोप्टं विमृद्स्तरति" ॥१८॥ सिकता लोप्टं वा मध्ये पारे" च न्यस्यति" पृथिव्या सं भव इति ॥ १९॥ अथ यदि नाव्यास्तरेदरणीश्च रथं चादाय तरेत् ॥ २०॥ यदि स्थो न विद्येत स्थाङ्गमादाय तरेत् ॥ २१॥ ॥१२॥ क्षत्रियं याचित्वोदकान्ते देवयजनमध्यवस्यति यदुदीचीनप्राचीनप्रवणम्" एदमगन्म देवयजनं पृथिव्याः इति ॥ १॥ न वा देवयजनं याचेत् ॥२॥ आदित्य मेवैतेन मन्त्रेणोपतिष्ठेत सक्षेदं पश्य। विधर्तरिदं पश्य । नाकेदं पश्य । रमतिः पनिष्ठा । तं वर्षिष्ठम् । अमृता यान्याहुः । सूर्यो वरिष्ठो अक्षभिर्विभाति । अनु द्यावापृथिवी देवपुत्रे इति ॥३॥ न पुरस्ताद्देवयजनमात्रमभ्यतिरिच्येत ॥४॥ आदित एवैके देवयजनस्याध्य- पसान समामनन्ति ॥५॥ पुरोहविपि" देवयजने याजयेदिति काम्यानि देव- यजनानि ब्राह्मणव्याख्यातानि भवन्ति ॥ ६॥ कौत्सात्सोमं क्रीणीति विज्ञायते 1. A. श्रीयते (corrected); As.5,B, भियते; Gopinatha on Satsx.3 (p. 10601 तथा च भरद्वाषा द्वादशाहं दक्षिणार्थ भिश्तेति । 2-2. As omitted 3. B. मेपक 4. B, मादिनी; B, हादिनि R हदिनी 5-5. A, सेना भभीत्यरी: सेना अभिवार 6. Thus all MSSB R चालयेत् 7. A प्रयेपासेत; B प्रदधासेत् , B, थियासत : R मधास्येत् 8. B. विन्देत 9. In Rsutra 15cnds with प्रेहि इति. 10. A, विमृणस्तरति; As.. विमनपस्त; B, विमृनणस्ते'B, विभृणहत 11-11. A पारेवन्यस्यति; B, पारेनन्यस्य 12. ABL चीन 13. Rreads 30 and info separately. 14. Dीगीते ति; Rविक्रीगातीति 4 ·१०.१४.१९] ज्योतिष्टोमः ॥७॥ शुद्रादित्येकेपाम् ॥८॥ उत्तरवेद्यां कोपरवाणां काल आनडहँ रोहित चर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तस्मिन् राजानं न्युप्योचरत उदकुम्भ निधाय संप्रेष्यति सोमविक्रयिन् सोम शोधय इति ॥ ९॥ परिथिते सोमविक्रयी राजानं विचिनोति ॥ १०॥ न विचीयमानस्योपद्रटारो भवन्ति ॥११॥ ॥१३॥ प्रायणीयायास्तन्त्रं प्रक्रमयति ॥१॥ तत्रैतानि न' क्रियन्तेऽग्न्य- न्वाधान व्रतोपायनं पत्नीसनहनमन्वाहार्य इति ॥ २॥ ये के च सोम* इष्टि- पशुबन्धाः सर्वेष्वेवैतानि' न क्रियन्ते ॥ ३॥ उदयनीयायामनूवन्ध्यायां' व्रतोपायनं पत्नीसनहनमिति क्रियन्ते ॥ ४ ॥ सर्वाण्युदवसानीयायां क्रियन्तेऽ- न्यत्रान्वाहार्यात् ॥ ५॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः । यत्कि च प्रवते तन्त्रे हविरागच्छति यानि कृतानि न तानि पुनः क्रियन्ते । यथा पशुपुरोडाशे प्रयाजानूयाजा यानि चाल्यान्येवरूपाणि भवन्ति ॥ ६॥ अदित्यै प्रायणीयं चर निर्वपति ॥ ७ ॥ पयसि Vतो भवति ॥८॥ समानमा सादनात् ॥ ९॥ उद्धृत्य च पट्टोत्रा- सादयति ॥१०॥ एतस्यामेव स्थाल्यां मेक्षणे निष्कासमिति प्रज्ञातं निदधाति ॥११॥ सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति ॥ १२॥ समानमाज्यभागाभ्याम् ॥१३॥ चतुर आज्यभागान् यजति पथ्याँ स्वस्ति पुरस्तादग्नि दक्षिणतः सोमं पश्चात् सवितारमुत्तरतः ॥ १४ ॥ हविपादिति मध्ये ॥ १५॥ शंयुवन्ता प्रायणीया संतिष्ठते ॥ १६ ॥ अत्रैके राज्ञो निवपन समामनन्ति ॥ १७ ॥ यद प्रायणीयाया ध्रौवमाज्यं ततो जुह्वां चतुर्गृहीत्वा दर्भेण हिरण्यं निष्टर्य बद्धावदधाति इयं ते शुक्र तनूरिदं वर्चः इति ॥ १८॥ एपा सोमक्रयणी भवति । अकूटा चेदकर्णा- काणाश्रोणासप्तशफारुणा पिङ्गाक्ष्येकहायनी द्विहायनी वा। या शुण्ठाधीलोषकगी तया पोडशिनः सोमं क्रीणातीति विज्ञायते ॥१९॥ ॥१४॥ 1. A, तत् 2-2. A, सोमेष्टि 3. A. सर्वेष्वेवनानि 4. A, omitted 5. Emended. MISS उदवसानीया' probably under the influence of'satra 5. Sec, however, the commentary of Rudradatta on ApSS X.4.13 and of Dhürtasvāmin on ApSS X1.12. 6. B, मेक्षणं 7. Yajnesvara Diksita on RaudhSs VII.t, Rudradattaon ApSsx.21.11; Gopinatha and Vinchesvarn on Sats VII.2: भारद्वाश्थाह भाग्यभामाविमा : यजेतेत्यामरभ्यः । तास्ती भवत हत्यालेखन इति ।

·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् तामीक्षमाणो जुहोति जूरसि धृता मनसा इति ॥१॥ अपरं चतुर्गृहीत गृहीत्वा शुक्रमस्यमृतमसि इति हिरण्यं घृतादुद्धरति ॥२॥ वैश्वदेव हविः इत्याज्य- मभिमन्वयते ॥ ३॥ प्रमुच्य हिरण्यमादित्यमुपतिष्ठते सूर्यस्य चक्षुरारुहम् इति ॥४॥ सोमक्रयणीमभिमन्त्रयते चिदसि मनासि इति प्रतिपद्य इन्द्राय सोमम् इत्पन्तेन ॥५॥ अथास्या दक्षिणेन पदा दक्षिणानि पट् पदान्यनुनिक्रामति' वल्यसि ।। रुद्रासि इत्येतैर्मन्त्रैः ॥६॥ सप्तमं पदमभिनिगृह्णाति बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्यतु इति ॥७॥ तस्मिन् हिरण्यमुपास्यैतचतुर्ग्रहीतं जुहोति पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्ना जिर्मि देवयजन इडायाः पदे घृतवति स्वाहा इति ॥ ८॥ यावद् घृतमनुविसृतः तावत् स्स्येन परिलिखति परिलिखित रक्षः परिलिखिता रातयः इति ॥९॥ एवमेव कृष्णविपाणयानुपरिलिखति ॥ १०॥ यावन्मूत. स्थाल्याँ संवपति अस्मे रायः इति ॥ ११॥ त्वे रायः इत्यध्वर्युर्यजमानाय प्रयच्छति ॥ १२ ॥ तोते रायः इति यजमानः पल्यै ॥ १३ ॥ पत्न्य' पदं प्रदीयमानमध्वर्युरभिमन्त्रयते माहँ रायस्योपेण वि योपम् इति ॥:१४ ॥ सोमक्रयण्या पत्नी संख्यापयतिं. स देवि देव्योर्वश्या पश्यस्त्र इति ॥ १५॥ पद 'उदपात्रमुपनिनयति उन्नम्भय पृथिवीम् इति ॥१६॥ पदे सहिरण्यौ पाणी प्रक्षाल्य गार्हपत्यस्य शीते भस्मनि पदहतीयमुपवपति ॥१७॥ एवमाहवनीये तृतीयम् ॥ १८ ॥ तृतीयमक्षोपाञ्जनायावशिनष्टि ॥ १९ ॥ तत् पत्नी गृहेषु निधत्ते ॥२०॥ सहिरण्येन पाणिनादित्यमुपतिष्ठते ॥२१॥ ॥१५॥ देव सूर्य सोमं क्रेप्यामस्तं ते प्रम। ऋतून् कल्पय दक्षिणाः कल्पय यर्तु यथादेवतम्' इति ॥१॥ अत्रैके' राज्ञो निवपन समामनन्ति ॥ २ ॥ शकटेन राज्ञोऽन्तिकं यान्ति अपि पन्थामगस्महि इति ॥ ३ ॥ उद्धृतपूर्वफलकं भवति ॥४॥ अभितो राजानं विमुच्य मुखेन प्रतिष्ठाप्यामिमन्त्रयते अशुना ते अशुः पृयताम् इति ॥ ५॥ उत्तरेण राजानं चर्मणि द्विगुणं क्षौमं प्राचीनग्रीवदश- मुत्तरदशं वास्तीर्य तस्मिन् सहिरण्येन पाणिना राजानं मिमीते अभि त्यं देखें . 1. A.BR भ्यनुका 2. Thus Di A, "विस्तृत A..,"विवृतं 3. ABormitted 4. At, 'मुश्वपति 5. A.Bmomited A.तृतीय 6-6. Emended; A, फस्सयय दक्षिणा कलययत: A3, कल्पय यथ: B सय यय: D, समति । दक्षिणाः कसय यथदेवो 7. मा ·१०.१७.१५] ज्योतिष्टोमः सवितारम् इति ॥ ६ ॥ एकपैकयोत्सर्ग'. मिमीते ॥७॥ सर्वास्वङ्गुष्टमुपनिगृह्णाति ॥८॥ यया प्रथम न तया पञ्चमम् । तयैवोत्तमम् ॥९॥ पञ्चकृत्वो यजुपा मिमीते पञ्चकत्वस्तूष्णीम् ।। १० । प्रजाभ्यस्त्वा इत्यवशिष्टमुपसमूह' वाससोऽन्तान समुचित्य क्षौमेणोणापेणोपनाति प्राणाय वा इति । व्यानाय त्वा इत्यनुशन्थति ॥११॥ वित्रस्यापेक्षते प्रजास्थमनु प्राणिहि प्रजास्त्वामनु प्राणन्तु इति ॥१२॥ सोमविक्रयिणो राजानं प्रत्त' यजमानोऽभिमन्वयते एप ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय बतात् इत्येतर्मन्त्रैः ॥ १३॥ तत आह सोमविक्रयिन् ऋथ्यस्ते सोमा३ इति ॥१४॥ कग्या३ इत्याद सोमविक्रयी ॥१५॥ तं क्रीणाति सोनं ते क्रीणाम्यूनस्वन्तं पयत्यन्तं वीर्यावन्तमभिमातिपाहम् ॥ गया ते क्रीणानि इति ।.१६ ॥ सा व्याख्याता ॥ १७ ॥ भूय एवातः सोमो राजाईति इति सोमविक्रय्याह ॥ १८॥ भूय एवातः सोगो राजार्हति इत्यध्वर्युः ॥ १९॥ ॥१६॥ हिरण्येन क्रीणाति शुक्र ते शुक्रेण क्रीणामि इति ॥१॥ भूय एकातः सोमो राजार्हति इति सोमविक्रय्याह ॥ २॥ भूय एवातः सोमो' राजार्हति इत्यध्वर्युः ॥३॥ अजया क्रीणाति तपसस्तनूरसि इति ॥ ४॥ भूय एवातः सोमो राजाईति , '. इवि सोमविक्रय्याह ॥ ५॥ भूय एवातः सोमो राजाईति इत्यध्वर्युः ॥ ६॥ धेन्वा क्रीणाति । ऋषभेण मीणाति । अनहा क्रीणाति । मिथुनाभ्यां क्रीणाति । वाससा क्रीणाति ॥७॥ दशभिः संपादयत्यपरिमिवैर्वा ॥ ८॥ त्रिभिः क्रीणातीति विज्ञायते ॥ ९॥ चतुर्मिरेके समामनन्ति' गवा हिरण्येनाजया वाससेति ॥१०॥ अप्येकयैवैकविंशतिदक्षिणस्य' सोमं क्रीणीयात् ॥ ११ ।। अक्टा चैदकांकाणा- भोगासप्तशफारुणा पिङ्गाक्ष्येकहायनी। कल्याणगी स्यादित्येके समामनन्ति ॥ १२ ॥ त्रिशता सहस्रदक्षिणस्य सोमं क्रीणीयाच्छतेन वाजपेयस्य द्वाभ्याँ राजसूयस्य सहस्रणाश्वमेधस्येति विज्ञायते ॥ १३ । सोमविक्रयिणो हिरण्यमपादाय शुकामूर्णास्तुकां यजमानाय प्रयच्छति अस्मे ज्योतिः इति ॥ १४॥ तां काले " 1. Thus A A-B. एकयो. 2. A, रोक 3. A,.,"शिष्टं समूह + A-3,B, ग्रंथति 5. A,प्रातर;A5 मतर;B, मर; B. मतं 5. A.सान; A.स 7-7,A, एवाती; B, एवान सोमी; B, एवाहातः सोमो 8. A, alanlaáfa; Rudradatta on ApSS X.26.3 cites this sütra yosbatim. 9. Tius A%BAB, अप्येक्वैक' भा.१० ·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [१०.१५.१५ यजमानो दशापवित्रस्य नामि कुरुते ॥ १५॥ वलक्ष्याः पवित्रं कार्यम् । अमोतं कार्यमिति विज्ञायते ॥ १६॥ कृष्णामुपग्रथ्नाति इदमहँ सर्पाणां दन्दशूकानां प्रीया उप अध्नामि इति ॥ १७ ॥ तया सोमविक्रयिणं विध्यति सोमविक्रयिणि तमः इति ॥१८॥ सोमक्रयणाननुदिशति स्वान भ्राज इत्यनुवाकशेपेण ॥ १९ ॥ ॥१७॥ सोमविक्रयिणो राजानमपादत्ते स्वजा असि स्वभूरस्यस्मै कर्मणे जात प्रस्तेन त्या गृह्णाम्यतेन नः' पाहि इति ॥१॥ क्रीते सोमेऽपोर्तुते ॥२॥ यजमानो मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति ॥३॥ श्वःसुत्यायां मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छती- त्येकेपाम् ॥ ४॥ आहियमाण राजानं यजमानोऽभिमन्वयते मित्रो न एहि सुमित्रधाः इति ॥ ५॥ यजमानस्योरौ दक्षिण आसादयति इन्द्रस्योरुमा विश दक्षिणमुशन्नुशन्त स्योनः त्योनम् इति ॥ ६॥ पृच्छति यजमानोऽध्वर्युम् अधर्यवाशक्तवै इति ॥ ७ ॥ आशकाम इत्यध्वर्युः ॥ ८॥ कथमाशकः' इति यजमानः ॥९॥ विष्णु स्तोमम- कृण्महि वृहतीछन्दॉस्युक्ता' यपि,वि पर्वता अजिहत सुतरुणा अपोऽवचारिपम् इत्यध्वर्यु. नियच्छति ॥ १०॥ यजमानः सोमक्रयणीमावर्तयति सरत्या वर्तयतु इत्यनुवाक- .शेपेण ॥ ११॥ तामन्यया गवा परिक्रीय यजमानस्य गोष्ठे विसृजति ॥ १२ ॥ पृपता वरत्राकाण्डेनावक्षा सोमविक्रयिणं नाशयन्ति' ॥ १३ ॥ लोप्टैनन्तीत्येकेपा' लकुटैरित्येकेपाम् ।। १४॥ ॥१८॥ आदाय राजानमध्वर्युरुत्तिष्ठति उदायुपा स्वायुपा' इति ॥ १॥ हरति उर्वन्तरिक्षमन्विहि इति ॥२॥ शकटस्य नीडे" कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुचरलोमा- स्वणाति अदित्याः सदोऽसि इति ॥ ३ ॥ तस्मिन् राजानमासादयति अदित्याः सद आसीद इति ॥ ४ ॥ अथैनं वाससा पर्यानह्यति वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान इति ॥५॥ उदु त्यं जातवेदसम् इति सौर्यर्चा कृष्णाजिनं प्रत्यानह्यति ॥ ६ ॥ उसावेतं धूपदी इत्यनडाहाबुपाजति ।। ७ ॥ धुरावभिमृशति यथा दर्शपूर्णमासयोः ॥ ८॥ 1. A, बलक्ष्याम: ASण्या, लक्षा, B. बलाश्या: 2. B.मा 3-3. Az- omitted 4. B.तमा 5. A,स्तोमं कर्महि ABL महि 6. B. उदास्युशाय; B. उन्दास्युक्ता; R 'छन्दास्युत्थाय 7. Bनाशयति 8.B.लोनिधियतीरये. 9. B.omitted 10. A.D. नीले; Bनोळे • .

·१०.२१.७] ज्योतिष्टोमः वारुणमसि इति शकटमाखिदति ॥ ९॥ वरुणस्योत्तम्नातु' इत्युपस्तनोति ॥१०॥ वारुणमसि इति योक्त्रपाशं परिहरति ॥ ११॥ वरुणस्य स्कम्भनमसि इति शम्या. मवदधाति ॥१२॥ प्रत्यस्तो वरुणस्य पाशः इति यलीवर्दमभिदधाति ।। १३ ।। .एवमेवोत्तरमनड़ाहं युनक्ति ॥ १४ ॥ हरिणी पलाशशाखे शमीशाखे वा विभ्रत सुब्रह्मण्योऽन्तरेपेऽवसर्पति ॥ १५॥ ततः संप्रेष्यति सोमाय राज्ञे क्रीताय प्रोह्यमाणाया- नुबहि ।' ब्रह्मन् वाचं यच्छ। सुब्रह्मण्य सुब्रमण्यामाह्वय इति ॥ १६॥ त्रिरनूक्तायां प्रथमायाम् ॥१७॥ ॥१९॥ अभिप्रयाति' प्र व्यवस्व भुवस्पते इति प्रतिपद्य यजमानस्य स्वस्ययन्यसि इत्यन्तेन ॥१॥ प्राश्चोऽभिप्रयाय प्रदक्षिणमावर्तन्ते ॥२॥ अपि पन्यामगस्महि इत्युत्तरेण राजानमध्वर्युर्यजमानश्वातिकामतः ॥ ३॥ अनीपोमीयेणं कर्णगृहीतेन' राजानमोह्यमानं यजमानः प्रतीक्षते नमो मित्रस्य वरुणस्य चैक्षसे इति ॥४॥ अमीन प्रज्वलयन्ति ॥ ५॥ आहवनीये महदभ्यादधति ॥ ६॥ अध्वर्यव आसन्दीमु- द्गृह्णन्ति ॥ ७॥ अररिनमात्रशीर्पण्यानूच्या नाभिदधपादा मौञ्जविवयन्यौदुम्बरी भवति ॥८॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः। यत्र क च पहुन् कर्तृ चोदयेवर्यव एव तत् कुर्युः। यत्र द्वौ प्रतिप्रस्थाता तत्र द्वितीयः स्यात् ॥ ९॥ अग्रेण प्राग्वशं वारुणमसि इति शकटमाखिदति ॥ १० ॥ उदगीपमवस्थापयति ॥ ११॥ वरुणस्त्वोत्तम्नात इत्यु- त्तम्नाति' ॥१२॥ वारुणमसि इति योक्त्रपाशं वितति ॥ १३॥ वरुणस्य स्कम्भनमसि इति शम्यामुत्खिदति ॥१४॥ उन्मुक्तो वरुणस्य पाशः इत्यभिधानीमुन्मुञ्चति ॥१५॥ वरुणस्यतसदनिरसि इति दक्षिणेनाहवनीयमासन्दी प्रतिष्ठापयति ॥ १६ ॥ दक्षिणो विमुक्तोऽनडान् भवति सन्योऽविमुक्तः ॥ १७ ॥ ॥२०॥ अधातिध्यायास्तन्त्रं प्रक्रमयति ॥ १॥ . इक्षुशलाके विधृती आश्ववालं प्रस्तरं वर्हिष्युपसनह्यति । कार्मर्यमयान् परिधीनिध्मे ॥ २॥ द्वाविंशतिदासमिघ्नं करोति ॥ ३॥ समानमा निर्वपणात् ।। ४ ।। अन्वारब्धायां पल्यामातिथ्यं निर्वपति ॥५॥ पत्न्या वा हस्तेन ॥ ६॥, अग्नेरातिथ्यमसि विष्णवे त्या इत्येतैर्मन्त्रैः पञ्चकृत्वो 1. Thus B; A:- वरुणस्वोतनातु; B, वरुणस्वोस्तभ्नान R वरुणः स्तभ्नोतु 2. Thus BATS स्तनोति; B, इत्युत्तमनाति 4. Emended. MSS,R 'मावर्तते. cf. ApSs X.29.1. 5. A, कण्ठ 6. ABBMR 'दधाति •7. Thus A,Bni R भ्नोति 8. Thus BIA, 'धानीयामुन्मु': A-B. धानी मुंचति . 3. B, 'प्रयान्ति ·१४८ भारराजश्रौतसूत्रम् [१०.२१.. गृह्णाति ॥ ७॥ सर्वेषु सावित्रं जुष्टं चानुपजेदित्येकम् । त्रिष्वेवेत्यपरम् ॥ ८॥ - वैष्णवो नवकपालः पुरोडाशो भवति ॥ ९॥ वैष्णवा एवात ऊर्ध्व निगमा भवन्ति ॥ १०॥ हविष्कृता वाचं विसृज्य तथैवोचरमनड़ाहं त्रिमुञ्चति ॥ ११॥ वारुणमसि इति राज्ञो वासोऽपादत्ते ॥ १२ ॥ वरुणोऽसि धृतवतः इति राजानम् . ॥१३ ।। अछिद्रपत्रः प्रजा उपावरोहोशन्नुशतीः स्योनः' स्योनाः' । सोम राजन् विश्चास्त्र प्रजा उपावरोह विश्वास्त्वां प्रजा उपायरोहन्तु इत्युपावहत्य' हरन्ति उर्वन्तरिक्षं वीहि इति ।। १४ ।। पूर्वया द्वारा प्राग्नशं प्रपादयति या ते धामानि हरिपा' यजन्ति इति ॥१५॥ ॥२१॥ अपरेणावनीयमतिक्रम्यासन्यां कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तुणाति अंदित्याः सदोऽसि इति ॥१॥ तस्मिन् राजानमासादयति अदित्याः सद आसीद इति ॥ २ ॥ अथैनं वाससा परिश्रयति वरुणोऽसि धृतवतः इति ॥ ३ ॥ अथैनं वारुण्यर्चा परिचरति एवा बन्दस्व वरुणं बृहन्तं नमस्या धीरममृतस्य गोपाम् । स नः शर्म त्रिवख्यं विडंसद् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ।। इति ॥ ४॥ ततः संप्रेष्यति राजाने चाग्नि चान्तरेण मा गात' इति ॥५॥ समान- माज्यानां ग्रहणात् ।। ६॥ चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि गृह्णाति ॥ ७॥ चतुर्होत्रातिथ्य- मासाथ संभारयजॅपि व्याख्याय निमन्थ्यस्याता निर्मन्थ्येन चरति ॥ ८॥ सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति ॥ ९ ॥ समानमा प्रयाजेभ्यः ॥ १० ॥ चतुर्थे सर्वमौपभृत समानयति ॥ ११॥ नानोपभृतमभिधारयति ॥ १२ ॥ इडान्ता- विथ्या संविष्ठते ॥ १३ ॥ सर्व पुरोडाशमिडामुपयेतेत्येकम् । निरवोदित्यपरम् ॥१४॥ ॥२२॥ ॥ इति' दशमः प्रश्नः' । 1-1. A,B, omitted 2-2. Thus BIA, इत्युपाहत्य हरन्ति; As.s,BIR इत्युपत्याहान्ति 3. B.यजुषा 4. Asny orgitted 5. B. परिहरति 6. A,B, गत 7-7.Aषम: Anomitted; B. धी: B, इति भारद्वाजसने दवा (सोमप्रमः) म॥

·. १२.२.६ ] ज्योतिष्टोमः अथैकादशः प्रश्नः प्रवर्य संभरिष्यन्नुदगपन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे पौर्णमास्या- ममावास्यायां वा तूष्णी काण्टकी समिधमाधाय युञ्जते मनः इति चतुर्ग्रहीतं जुहोति यद्यदीक्षितो भवति ॥ १॥ अथ यदि दीक्षितः काण्टकीमेवैतया समिध. मादध्यात् । न जुहुयाद्' यजुरेव वदेदित्यपरम् ॥ २॥ ततोऽनिमादत्ते खादिरी- मौदुम्बरी वैणवीं वैककर्ती वा ॥ ३॥ तस्यास्तत्प्रमाणं यदाग्निक्याः ॥ ४ ॥ देवस्य वा सवितुः प्रसवे इत्यभिमादाय ब्रह्माणमामन्त्रयते उतिष्ठ ब्रह्मणस्पते इति ॥५॥ उपोत्तिष्ठति' ब्रह्मा ॥ ६॥ उभावुत्तरमच जपतः ॥७॥ आददते कृष्णाजिनम् ॥८॥ अनुनयन्त्यजां पुंच्छगलामश्वं वृपाणमिति ॥ ९॥ अश्वप्रथमाः प्राञ्चोऽभिप्रव्रजन्ति प्रेतु ब्रह्मणस्पतिः इति ॥१०॥ अपि वास्यैते' संभाराः परि- श्रितेऽभ्युदाहृता भवन्ति ॥ ११॥ अग्रेणाहवनीयं मृत्सनः । पूर्व:पूर्व' इतरः ॥ १२॥ उत्तरेण मृत्खनं कृष्णाजिनं प्राचीन ग्रीवमुत्तरलोमास्वीर्य द्यावापृथिवी अभिमन्त्रयते मृत्खनं वा' देवी पावापृथिवी अनु मे मसाताम्" इति ॥ १३ ॥ मृत्खनेऽभ्रिया प्रहरति ऋध्यासमय मखस्य शिरः इति ॥ १४॥ हरति मखाय वा मखस्य त्वा शीर्णे इति ॥ १५॥ तूष्णीं कृष्णाजिने निवपति ॥ १६॥ एवमेव द्वितीय" हरति । एवं तृतीयम्" ॥ १७ ॥ तूष्णीं चतुर्थ यावतीं मृदं प्रवर्गापात्रेभ्य आतां मन्यते ॥१८॥ ॥१॥ ततो वराहविहतमभिमन्त्रयते इयत्यग्र आसीः इति" ॥१॥ समानमत ऊर्ध्वम् ॥ २॥ ततो वल्मीकवपां दैवीर्यत्रीः इति ॥३॥ समानमत ऊर्ध्वम् ॥४॥ ततः पूतीकान्" इन्द्रस्यौजोऽसि इति ॥५॥ समानमत ऊर्ध्वम् ॥ ६॥ 1. A,B, begin with ओं; B, with श्रीः॥ अथ एकादशः प्रश्नः 2. A. काणकी; B, कांडकी 3-3. Az omitted 4. A. यदमिक्या:; B, यदामि 5. B. उपोतिष्ठम्जपति 6. AB, घुश्चकला 7. B.पाते 8-8. B, मद्धनः पूर्वःपूर्व; B, मृत्खनं पूर्वपूर्व 9-9. B, मृद्धनं वा; B, मृत्खनचा 10-10. At साथामिति; B, मामाथामिति; B. मसायामिति 11-11. A-T,R द्वितीयं तृतीयम् 12 ति सभानमासीरिति 13. A प्रतिकान ·१५० [११.२.५ . मारद्वाजश्रौतसूत्रम् कृष्णाजिनलोमान्यजलोमानि च सँसृज्य अग्निजा असि प्रजापते रेतः इति.॥७॥ समानमत ऊर्ध्वम् ।। ८ ॥ अथैनानवेनावघ्रापयति' आयुर्धेहि' प्राणं धेहि इति ॥९॥ अथैनानजयाभिदोहयति मधु त्वा मधुला करोतु इति ॥ १० ॥ अभि- दोहनमेकेऽवघ्रापणा पूर्व समामनन्ति ॥ ११ ॥ यहव आर्याः परिगृह्य हरन्ति ॥ १२॥ उत्तरेण विहारमुद्धतेऽवोक्षिते सिकतोपोप्से परिश्रिते निदधति ।। १३ ॥ अथैनान् मदन्तीभिरुपसृजति मधु त्या मधुला करोतु इति ॥ १४॥ ये के चोखा- सँसर्जनाः संभारा यच्चान्यद् दृढार्थमुपा मन्यते ॥ १५॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः । यत् किं च प्रवर्य उदककृत्यं मदन्तीभिरेव तत् क्रियते ॥ १६॥ नैन स्त्री प्रेक्षते न शूद्रः ॥ १७॥ न कुर्वनभिप्राण्याव ॥ १८ ॥ अपहाय मुखमनभिप्राणन घेणुना करोति ॥ १९ ॥ न प्रवर्य चादित्यं च व्यवेयात् ॥ २० ॥ यत्र क च विपक्रान्ते प्रवर्य आदित्योऽस्तमिया कृतान्तादेव विरमेत् । श्वो भूते शेएँ समाप्नुयात् ॥ २१ ॥ संप्लोग्नाय' मृदं पिण्डं करोति मखस्य शिरोऽसि इति ॥ २२ ॥ यज्ञस्य पदे स्थः इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य महावीरं करोति प्रादेश- मात्रमपरिमितं वा वायव्याकृति त्र्युद्धि पञ्चोद्धिं वा ॥ २३॥ गायत्रेण त्या छन्दसा करोमि इति प्रथमम् । त्रैष्टुमेन इति द्वितीयम् । जागतेन इति तृतीयम् ॥ २४ ॥ अपि वा सरेकैकम् ॥ २५ ॥ उपविल रानां करोति मत्स्य राम्नासि इति ॥२६॥ अदितिस्ते विलं गृह्णातु इति वेणुपर्वणा विलं करोति यावदैवताय सौविष्टकृतायाग्निहोत्राय भक्षायाप्तं मन्यते ॥२७॥ ॥२॥ तृतीयवेला प्रतिनयति ॥ १॥ उत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठापयति सूर्यस्य हरसा धाय मखोऽसि इति ॥२॥ एवमेव द्वितीयं प्रतिष्ठापयत्येवं तृतीयम् ॥ ३॥ तूप्गीमितराणि ।। ४ ॥ एतस्या एव मृदो दोग्धे करोति इस्त्योष्ठये प्रसेचनवती यथा खुगदण्डैवम् ॥ ५॥ वर्षीय आचर्यā इसीयः प्रतिप्रस्थानम् ।। ६ ॥ एतस्या 1-1.A,हि 2. A1, प्राणात; B. प्राणात 3. A, अभेनाम; B, अना; R अयनां 4. Al-B..R omitted 5-5. B.भादिाय 6. BAपेयाद 7. Thua A,BB, संप्सोम्लाय; R प्रोमाय; See:XIV.19.3 8. A,B, omitted 9. A,B, मतिष्ठाप्य, , येवमेष ·११.१.२० ज्योतिष्टोमः आज्यस्थाली रौहिणकपाले च परिमण्डले घोटप्रकारे ॥ ७॥ धर्मेष्टको कुलायिनी- मिति' यदि सानिचित्यो भवति ॥ ८॥ अथैनान लक्ष्णीकरणैः श्लक्ष्णीकुर्व- न्त्यहतचण्डातकैर्गवीधुकैः क्लीतकाभिर्वेणुपर्वभिराज्येनेति ।। ९॥ अथैनान् धूपनकाले वृष्णोऽश्वस्य शरदगार्हपत्ये प्रदीप्य प्रथमकृतं महावीर शफाम्यां परिगृह्य धूपयति वृष्णो अश्वस्य निष्पदसि इति ॥ १०॥ एवमेव द्वितीयं धूपयत्येवं तृतीयम् ॥११॥ तूष्णीमितराणि ॥१२॥ शफाभ्यामेवात ऊध्र्व महावीरानादत्ते ॥१३॥ अग्रेण गार्हपत्यमवर्ट खात्या लोहितपचनीयैः संभारैरवस्तीर्य तत्र प्रथमकृतं महावीर- मुपावहरति अचिरसि इति ॥ १४ ॥ शोचिरसि इति द्वितीयम् । ज्योतिरसि तपोऽसि इति तृतीयम् ॥ १५ ॥ तूष्णीमितराण्यन्ववधाय लोहितपचनीयैः संभारैः प्रच्छाद्य गार्हपत्ये मुञ्जानादीप्योपोपति । अर्चिषे त्वा इति पुरस्तात् । शोचिषे त्वा इति दक्षिणतः। ज्योतिपे त्वा इति पश्चात् । तपसे त्वा इत्युचरतः ॥१६॥ በ अपि वा सर्वैः सर्वतः ॥१॥ पच्यमानानुपचरति अभी, महिना दिवम् इत्येतयोत्तरया वा ॥२॥ सर्वाण्युपवारणानि मन्त्रवन्ति भवन्ति ॥ ३॥ पक्केषु सिद्धौं त्वा इति धृष्टी आदायाध्वर्युः प्रथमकृतं महावीरमुद्वासयति देवस्त्वा सवितोद्वपतु इति ॥ ४॥ उत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठापयति अपयमानः पृथिव्यामाशा. दिश आपण इति ॥ ५॥ अथैनमन्वीक्षते' सूर्यस्य त्वा चक्षुपान्वीक्षे इति ॥ ६॥ एवमेव द्वितीय- मुद्वासयत्येवं तृतीयम् ॥ ७ ॥ तूष्णीमितराणि ॥८॥ अथैनान् सिकताभिः प्रदक्षिणं पहति इदमहममुमामुप्यायणं विशा पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन पyहामि इति ॥९॥ विशा इति राजन्यस्य । पशुभिः इति वैश्यस्य ॥१०॥ अथैनान् प्रभूतेनाजापयसा कृणत्ति' गायत्रेण त्वा छन्दसा मृगमि इत्येवैर्मन्त्रैः। त्रिभित्रिमिरेकैकम् ॥ ११ ॥ अपि वा सरेकैकम् ।। १२ ।। अथैनान् कृष्णाजिन उपनद्यासजति देव पुरधर सध्यास त्या इति ।। १३ ।। उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो भवतीत्यपरम् ॥१४॥ ॥४॥. प्रवर्येण प्रचरिष्यन्तः संवृण्वन्ति द्वाराणि ॥१॥ परिश्रयन्ति पत्न्याः 1. B,सोपाकारे 2. A,कुलायिनी 3. A अयना , अन R अयने 4. A, अथैना; A-A,R अयना; B. अयनं 5. A. मन्यवेक्षते; A., नन्वक्षते; B, 'मन्वयक्षते 6. Mahadeva on Sats xxiv.1.22; अथैनान् प्रभूतनानापयसा म्हणतीति आपस्तम्ब भारद्वाजी। 7, Bromitted ·[११.१.१ भारद्वाजश्रीतसूत्रम् ॥ २॥ पश्चाद्धोतोपविशति । पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतो ब्रह्मा यजमानः प्रस्तोता च। उत्तरत आग्नीध्रः प्रतिप्रस्थाता च ॥३॥ मदन्तीरूपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वोत्तरेण विहारं दर्भान सँस्तीर्य तत्रैतान्' महावीरानुपावहरति देव पुरश्चर सध्यास. त्या इति ॥ ४॥ उपरिक्षात्काल एप मन्त्रो भवतीत्यपरम् ॥ ५॥ अत्रैव सर्व परिधर्यमुपावहरति ॥ ६॥ औदुम्बरी सम्राडासन्दी नितराम् ॥ ७ ॥ राजासन्या वर्षायसीमेके समामनन्ति ॥ ८॥ मौीभी रज्जुभिरेकसराभिर्युताम्' ॥ ९॥ चतस्त्र औदुम्बरीः पुचः ॥ १० ॥ तासां द्वे अनिष्टुब्धे ॥ ११ ॥ निष्टुब्ध योर्षीयस्युपयमनी हसीयसी प्रोक्षणीधानी ॥ १२ ॥ औदुम्बरौ. सुबौ। औदुम्बरी शफौ महावीरसंमितावस्क्यौ । औदुम्बरी धृष्टी। औदुम्बरी मेथी। बीनौदुम्बरान मयूखान् । पडौदुम्बरान् शकलान् ॥ १३ ॥ त्रयोदश वैकङ्कवान परिधीन काण्टी च समिधम् ॥ १४ ॥ प्रभूतानि पर्मेन्धनानि खादिराण्योदुम्बराणि वैककतानि कामयमयाणि वा ।। १५ ।। त्रीणि कार्णाजिनानि पवित्राणि पाँ शुक्लकृष्ण- लोमानि स्युः ॥१६॥ वैणवा दण्डा बाहुमात्रा भवन्तीति विज्ञायते ॥ १७॥ औदुम्बरदण्डानीत्यपरम् ॥ १८ ॥ द्वौ रुपमौ. रजतसुवर्णौ ॥ १९ ॥ शतमानौ' भवतः ॥ २० ॥ मौजौ वेदौ। तयोरन्यतरः परिवासितः ॥ २१ ॥ मौञ्जीम- भिधानीम् । मौजे निदाने । त्रीणि मौञ्जानि विशाखदामानि ॥ २२॥ यान् सञ्ज- प्रलवानप्रतिशीर्णाग्रान्' ॥ २३ ॥ रौहिणयोः पिधान्यफलीकृतानाम् ॥ २४ ॥ खरेभ्यः सिकताः ॥ २५ ॥ मौजे पवित्रे इत्येकम् । दर्भमये इत्यपरम ॥२६॥ ॥५॥ तूष्णीं प्रोक्षणीधान्यां प्रोक्षणीः सँस्कृत्य ब्रह्माणमामन्त्रयते' ब्रह्मन् प्रवर्येण प्रचरिष्यामः। होतधर्मनभिष्टुहि । अग्नीद्रोहिणी पुरोडाशावधिश्रय । प्रतिप्रस्थातर्विहर। प्रस्तोतः .सामानि गाय इति ॥१॥ ब्रह्मा प्रसौति यजुर्युक्त सामभिराक्तखम् इत्युपॉशूरत्वा ओमिन्द्रवन्तः प्रचरत इत्युशैः ॥ २ ॥ अपि वा प्रचरत इत्युचैः सर्वमन्यदुपाश 1. B. अत्रे 2. B. रोहति 3. A, 'युदा; B "युतt; B. 'न्यूता 4. Thus all MISS; R silagayo 5. A, पालाशानि 6. A शतमानस्य कृती; B, शतमानस्य: B, तमानस्य तो 7. Alahideya on Sats xxIV.2.6: प्रभूतान मुअपलवानित्यापरतम्नभरद्वानी। 8. Az-s ornitted 9. Mahadera on SatSXXIV.2.6: एवमाह भरद्वाला मोक्षणी: संस्कृत्य प्रमाणमा. मन्त्रयते।

·११.७.१३] ज्योतिष्टोमा १५३ ॥ ३॥ प्रसूतो ब्रह्मणा सर्व परिषम्य प्रोक्षति ॥४॥ यमाय त्या | मखाय वा इत्येतैर्मन्वैत्रिः प्रोक्षति ॥५॥ अभिपूर्व प्रोक्षति ॥ ६ ॥ प्रोक्षितानि व्यायात- यतीति विज्ञायते ॥ ७॥ अथैताँ सम्राडासन्दीमग्रेणाहवनीयं पर्याहत्य पुरस्ताद राजासन्धाः प्रविष्ठाप्य तस्यां कृष्णाजिनं प्राचीननीय मुत्रलोमास्तीर्य तस्मिन- प्रचरणीयौ महावीरावुपावहरति' देव पुरश्चर सध्यासं ला इति ॥८॥ उपरिष्टात्काल एप मन्त्रो भवतीत्यपरम् ॥ ९॥ अथैतां मेर्थी मयूखान् विशाखदामानीत्यादायाण होतारं जपनेन गार्हपत्यं दक्षिणया द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणेन दक्षिणां' द्वारं मेर्थी निहन्ति होतुः समीक्षायै ॥ १० ॥ एतस्यैव द्वारस्य पूर्वस्या द्वार्याया दक्षिणतो वत्साय शकुं निहन्ति ॥११॥ एतस्यैवापरस्य द्वार्या दक्षिणतोऽज्ञायै । उचरतोऽ- भ्यन्तरं वर्कराय ॥ १२॥ तेषु त्रीणि' विशाखदामानि व्यायातयति ॥१३॥ तैरेनान् काले वनन्ति ।। १४ ॥ ततः खरानुपत्रपति ॥ १५॥ उत्तरेण गार्हपत्य- मेकम् । उत्तरेणाहवनीयमेकम् । उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं प्रत्युच्छिष्टखरं बाह्यतो नि:पेचनवन्तम् ॥ १६ ॥ एवं व्यायातितान्येव भवन्त्योद्वासनात् ॥ १७॥ ॥६॥ एतस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता दविहोमसँस्कारेणाज्यस्थाल्यामाज्य' सँस्करोति ॥१॥ नैतस्य सँस्कारो विद्यत इत्यपरम् ॥ २॥ अधिश्रयत्याग्नीधो रौहिणौ पुरोडाशौ तूप्णीमुपचरितौ ॥ ३ ॥ शफाभ्यां महावीरं परिगृह्य वेदेना- परिवासितेन भस्म संमार्टि देव पुरश्चर सध्यासं त्वा इति ॥ ४ ॥ सुवेणाहवनीये सप्तैकादश वा प्रणाहुतीर्जुहोति प्राणाय स्वाहा ॥ व्यानाय स्वाहा इति ॥ ५॥ अथैन- माज्येनानक्ति देवस्त्या सविता मवानक्तु इति ॥ ६॥ अपरस्मिन् सरे राजत रुक्म निधाय पृथिवी तपसखायस्व इति प्रतिष्ठाप्य महावीरमन्यस्मै वा प्रदाय द्वयान मुञ्जप्रलबानादाय दक्षिणेपामग्राणि गार्हपत्ये प्रदीपयति अभिषे ला इति ॥७॥ नेपामग्रैरुत्तरेपां मूलानि शोचिषे त्वा इति ॥ ८॥ तेषां मूलैर्दक्षिणेपां मूलानि ज्योतिषे वा इति ॥ ९॥ तेषां मूलैरुत्तरेपामग्राणि तपसे त्वा इति ॥ १०॥ तान् व्यत्यस्तानुपरि रुक्मे निदधाति अर्चिरसि शोचिरसि इति ॥ ११ ॥ दक्षिणानुत्तरान् करोतीति विज्ञायते ॥ १२ ॥ तेषूपरिष्टान्महावीरें प्रतिष्ठापयति सँसीदस्व मह 1. B. महावीरावुपावहाति; B. महावीराबुभावुपा' 2. Thus Az; A,B,,2,Riau; A-s 4. Rudradatra on Apss xv.6.22 : उत्तरपूर्वमवान्तरदेश प्रतीत्येव भारद्वाज Similarly Mahādeva and Văñcheśvara on Sats XXIV.2.11. 5. BM दवा 6. Aतेषु महावीर 3. Romitted ·११४ भाखाजश्रौतसूत्रम् असि इति ॥ १३ ॥ अथैनमाज्येनाभिपूरयति अनन्ति यं प्रधयन्तः इति ॥ १४ ॥ अध्यधि महावीरमसँस्पृशन्' यजमानः प्राश्च प्रादेशं धारयमाणो जपति अनाधृष्या पुरस्तात् इत्येवैमन्वैर्यथारूपम् ॥ १५ ॥ मनोरथासि भूरिपुत्रा इत्युत्तरतः पृथिवी- मभिमृशति ।। १६॥ ॥७॥ सिद्धयै वा इति धृष्टी आदायाध्वर्युः प्रतिग्रस्थाता च गार्हपत्यादुदीयो- ऽङ्गारान् निरूहतः तपो वग्ने अन्तराँ अमित्रान् इति ॥ १॥ तैरेनं प्रदक्षिणं पर्युहतः चितः स्य परिचितः इति ॥ २॥ अथैनं त्रयोदशमिकक्षतैः परिधिभिः परिधत्तः । मा असि इति प्राचावध्वर्युनिदधाति । प्रमा असि इत्युचौ प्रतिप्रस्थाता ॥३॥ एवमेवोत्तरैरुत्तरैर्मन्त्रैः परिधत्तः। पूर्वेणपूर्वेणाध्वर्युरुत्तरेणोत्तरेण प्रतिप्रस्थाता ॥४॥ अध्वर्युरेव दक्षिणतत्रयोदशं निदधाति अन्तरिक्षस्यान्तर्विरसि इति ॥ ५॥ अन सौवर्णेन रुक्मेणापिदधाति दिवं तपसखायस्व इति ॥६॥ अथैनमभिमन्त्रयते आभिगीर्भिः इति तिसृभिः ॥ ७॥ ततो पवित्राण्यादत्ते। गायत्रमसि इति प्रथमम् । त्रैष्टुभमसि इति द्वितीयम् । जागतमसि इति तृतीयम् ॥ ८॥ तेरेनं विरुव॑मुप- वाजयति मधु मधु इति ॥ ९॥ तेपामेकं प्रतिप्रस्थाने प्रयच्छत्येकमानीध्राय ॥ १०॥ आगीध्रप्रथमात्रिः प्रदक्षिणमचं धन्वन्तः' परियन्ति ॥११॥ अथैन पर्युपविशन्ति पुरस्तादध्वर्युदक्षिणतः प्रतिप्रस्थातोत्तरत आनीधः ॥ १२ ॥ अन्यवि- पङ्ग धन्वन्तः प्रणवैः सैराधयन्त इन्धानाः समञ्जन्त आसते ॥ १३ ॥ प्रज्वलिवे रुक्ममपादच इति विज्ञायते ।। १४॥ यत्राभिजानाति याभिवतिको प्रसिताममुश्चतम् इति तदध्वर्युर्महावीरमामन्त्रयते दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणाः इत्यनुवाकेन ॥ १५ ॥ यत्राभिजानाति अग्नस्वतीमश्विना याचमस्ले इति वदुपोतिष्ठन्नध्वर्युराह रुचितो धर्मः इति ॥ १६ ॥ ततोऽध्वर्युप्रथमाघिरनभिधून्वन्तः प्रतिपरियन्ति' ।। १७ ।। धवित्राण्यादाय प्रतिप्रस्थाने प्रयच्छति ॥१८॥ तत् प्रतिप्रस्थातानेणाहवनीय पर्याहत्य सम्राडासन्धां निदधाति ॥ १९॥ यथालोकमवस्थाय सर्व अस्विजो यजमानश्वाधीयन्तो महावीरमवेक्षन्ते अपइयं गोपाम् इति ॥ २० ॥ अनु- 1. B, संसर्शयन् 2. A. भुन्वंता; Mahadeva on Sats XXIV.3.4: आमी प्रथममिति भरद्वाज स्तम्बाभ्यामपि समानानात्। 3. Mahadeva on Sats XXIV.3.7 : अधथुपयमा अननिधन्वन्तन्त्रि परियन्ति इति भरद्वाजापस्ती।

·११.१०.४] ज्योतिष्टोमः वाकशेपं तु' प्रतिप्रस्थाता परिथिते पत्नी वाचयति त्वष्टीमती ते सपेय इति ॥ २१॥ ॥८॥ ततः संप्रेष्यति अग्नीदौहिणी पुरोडाशावासादय इति ॥ १ ॥ अनिष्टुब्धयोः उचोरुपस्तीर्णाभिधारितौ पुरोडाशावासादयति ॥२॥ दक्षिणं परिधिसंधिमन्वेकम् । उत्तरं परिधिसंधिमन्वितरम् ॥ ३॥ सावित्रेण रशनामादाय पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य' त्रिरुपॉशु धर्मदुपमाह्वयति इड एह्यदित एहि सरस्वत्येहि इति ॥ ४ ॥ प्रत्येत्य दोग्ध्र निदाने इत्यादाय दक्षिणया' द्वारोपनिष्फम्य त्रिरुच्चैः असावेवसावेहि इति यथानामा भवति ॥ ५॥ अदित्या उष्णीपमसि इति रशनया धर्मदुधमभिदधाति । वायुरस्यैडः इति वत्सम् ॥ ६॥ पूषा त्योपावसृजतु इत्युपावसृजति ॥७॥ यस्ते स्तनः शशयः इति धर्मदुधमभिमन्त्रयते ॥ ८॥ उन धर्म शिप' इति निदाय वत्समुपसीदति बृहस्पतिस्त्वोपसीदतु इति ॥ ९ ॥ दानवः स्थ पेरवः इति स्तनान् संमृशति ॥ १०॥ वर्षीयसि दोग्धे दोन्धि अश्विभ्यां पियव सरस्वत्यै पिन्वस्त्र इति ।। ११ ॥ तूणी प्रतिप्रस्थाता हसीयस्यजाम् ।। १२ ।। अग्नीधे पयसी प्रदाय पूर्वावतिद्रुत्य शफोपयमानाददाते। गायत्रोऽसि इति प्रथमम् । श्रेष्टुभोऽसि इति द्वितीयम् । जागतमसि इत्युपयमनं प्रतिप्रस्थाता ॥ १३॥ यत्राभिजानाति उत्तिष्ठ ब्रह्मणसते इति तदानीध्र उपोत्तिष्ठति ॥ १४ ॥ यत्राभिजानाति उपद्रव पयसा गोधुगोषम्' इति तत् पय आहरति ॥ १५ ॥ आहियमाणमभिमन्वयते सहोजों भागेनोप मेहि इति ॥ १६॥ इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्य इति महावीरे गोपय . आनयति ॥ १७॥ स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मपे वृष्टियनये जुहोमि इत्यूष्माणमुद्यन्तमभि- मन्त्रयते ॥१८॥ मधु हविरसि इत्यजापयः ॥ १९॥ ॥९॥ अजापयस एके पूर्वमानयन समामनन्ति ॥ १ ॥ · द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामि इति शफाभ्यां महावीरं परिगृह्य वेदेन परिवासितेन भस्म प्रमृज्य प्रतिप्रस्थातोपयमनेनोपयच्छति अन्तरिक्षण त्वोपपञ्छामि इति ॥ २॥ देवानां त्वा पितृणामनुमतो भर्तु शकेयम् इत्युद्यम्य हरति तेजोऽसि तेजोऽनु प्रेहि इति ॥ ३॥ गच्छन्नेवानवानं पञ्च वावनामानि व्याचष्टे समुदाय त्वा वाताय स्वाहा इति 1. Ag-s omitted 2. B, निष्काम्य 3. Thus A3 B, दक्षिणाया; R दक्षिणा 44. A,B, शिक्षेति; A शिषेति 5. A, गोधुनीघुम् 6. Thus B, A, 938rat; Ag.,B,,R E3 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् ॥४॥ अपान्य पञ्चोचराणि अग्नये त्वा वसुमते स्वाहा इति ॥५॥ एतस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता दक्षिण रौहिण त्रुचा प्रतिष्ठितं जुहोति' अहोतिः केतुना जुपतौँ सुज्योतिज्योतिपाँ स्वाहा इति ॥६॥ दक्षिणातिक्रामनध्वर्युर्ब्रह्माणमीक्षते' विश्वा आशा दक्षिणसत् इति ॥ ७॥ विश्वान् देवानयाडिह इति होतारम् ॥ ८॥ स्वाहा- कृतस्य धर्मस्य इति धर्ममभिमन्याश्राव्य प्रत्याश्राविते संप्रेष्यति धर्मस्य यज इति ॥९॥ वपट्कृते जुहोति अश्विना धर्म पातम् इति ॥ १०॥ अनुवपद्कृते द्वितीयम् स्थाहेन्दा वट् इति ॥ ११ ॥ हुतं यजमानोऽनुमन्ययते धर्मगपातमश्विना इत्यनुवाक- शेपेण ।। १२ ॥ अथैनमुपर्याहवनीये धारयन् शृतदभाभिपूरयति ॥ १३॥ विक्ष- रन्तमभिमन्त्रयते इपे पीपियले पीपिहि इति ॥ १४ ॥ अथैनं दिशोऽनुप्रहावयति । विष्य त्वा इति पुरस्तात् । घुम्नाय त्या इति दक्षिणतः। इन्द्रियाय' त्वा इति पश्चात् । भूपे त्या इत्युत्तरतः ॥ १५॥ प्रत्याक्रम्योपयमने शेपमानीयान्तर्वेयुपयमनं निधाय पूर्वस्मिन् खरे राजते रुक्म निधाय तस्मिन् महावीरं प्रतिष्ठापयति ॥१६॥ ॥१०॥ धर्मासि सुधर्मा मे न्यस्मे ब्रह्माणि धारय इति ॥१॥ क्षत्राणि धारय इति राजन्यस्य । विशं धारय इति वैश्यस्य ॥२॥ नेत् त्वा वातः स्कन्दयात् इति ॥३॥ यद्यभिचरेत् अमुष्य त्या प्राणे सादयाम्यमुना सह निरर्थ. गच्छ इति घूयायं द्विष्यात् ॥ ४ ॥ अत्र प्रतिप्रस्थाता पूर्ववदुत्तर रौहिणं जुहोति ॥५॥ उपयमनेऽअन् शकलानादधाति पूष्णे शरसे स्वाहा इत्येतेः प्रविमन्त्रम् ॥ ६ ॥ पष्ट शकलं सर्वेषु लेपेष्वक्त्वानन्वीक्षमाण उदञ्च निरस्यति रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहा इति ॥ ७ ॥ अप उपस्पृशति' ॥ ८ ॥ पुरस्ताद्रौहिणहोमाच्छकलानेके समा- मनन्ति ॥ ९॥ तूष्णी काण्टकी समिधमाधाय तूप्णीमग्निहोत्रं जुहोति ॥१०॥ 1. Rudradatta on Apss xv.10.10: सुचा प्रतिष्ठितं जुहोतीत्येव भारद्वाजः। Vanchesvara on Sats XXIV.4.8 : सुचानिएब्धया प्रतिष्टितं जुहोतीति भारद्वाजः । 2. Bोह्मण 3. A, 'महानयति; B, प्रवाहयमितिः Vinchesvara on Sats xxIv.4.11: भारद्वाजोऽप्यध्वयु कर्तारमाह। अर्थनमुपर्याहवनीये धारयन् मतदानाभिपूरयति । विक्षन्त. मनुमैत्रयत इषे पीपिहीति। अपनं दिशोऽनुमहावयतीति । 4. AI,DA इंद्राय 5. BR निरस्त 6. Atomitted 7, B, उपस्पृश्य 8. Thus BIA, 'हमशकला' ·4 ११.१३.१] ज्योतिष्टोमः १५७ भूः स्वाहा इति वा ॥११॥ उपयमने शेयू सर्वे समुपहूय भक्षयन्ति । होताने- ऽथाध्वर्युरथ ब्रह्माथ प्रतिप्रस्थाताथाशीघ्रोऽथ यजमानः १२॥ सर्वे प्रत्यक्षम् । अपि वा यजमान एवं प्रत्यक्षमवघेणेतरे ॥१३॥ हुँत हविर्मधु हविः इति भक्षयि- त्वोपयमन प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति' ॥ १४ ॥ तत् प्रतिप्रस्थातोच्छिष्टखरे मार्ज- यित्वान्तवेद्युपयमनं निधाय तस्मिन् राजतसुवर्णों रुक्माववधाय' मदन्तीरानीयो- तमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वा निनीयाप' उपयमने सर्व परिधर्म्य समवधाय संप्रेष्यति ॥ १५॥ ॥११॥ धर्माय 'सँस घमानायानुब्रूहि इति ॥१॥ आ यस्मिन्सप्त वासवाः इत्य- भिज्ञायाग्रेणाहवनीयं पर्याहत्य सम्राडासन्याँ सादयति । स्वाहा त्या सूर्यस्य रश्मिभ्यः इति प्रातः । स्वाहा वा नक्षत्रेभ्यः इति सायम् ॥ २॥ यत्राभिजानाति अद्धि तृणमग्निपे विश्वदानीम् इति तद्गामवसृजति ॥ ३॥ एवमेव सायंग्रातः प्रवर्येण प्रचरति ॥४॥ त्र्युपसत्के पट्कृत्वः पडुपसत्के द्वादशकृत्वो द्वादशोपसत्के चतु- • विशतिकृत्वः ॥५॥ एतावनाना ॥ ६॥ उत्तरेण मन्त्रेण साय रोहिणं जुहोति ॥७॥ अपीपरो माहो रात्रिय' मा पाहि इति सायं काण्टकी समिधमादधाति । अपीपरो मा रात्रिया' अहो मा पाहि इति प्रातः ॥८॥ अग्निज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहा इति सायमग्निहोत्रं जुहोति । सूर्यों ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहा इति प्रातः ॥ ९ ॥ सँसृष्टहोम का ॥१०॥ अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति ॥ ११॥ नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यात् ॥ १२ ॥ विश्वजिति सर्वपृष्ठे प्रवृणक्ति ॥१३॥ न प्रथमयज्ञे प्रयङ्ग्यात् ॥ १४ ॥ प्रवृञ्ज्याद्वा ॥ १५॥ योऽनूचानः श्रोत्रियस्तस्य प्रवृळ्यात् ॥ १६ ॥ प्रवृज्याद् दुर्ब्राह्मणस्य ॥ १७ ॥ ब्रह्मवर्चसकामस्येत्येकेपाम् ॥ १८ ॥ तं प्रवृज्य संवत्सरं न माँसमश्नीयान रामामुपेयान मृन्मयेन पिवेन्नास्य राम उच्छिष्टं पिबेत् ॥ १९ ॥ वेज एव तत् सँश्यतीति विज्ञायते ॥२०॥ ॥१२॥ प्रवर्दीमुद्वासयिष्यन्नजामनीधे ददाति पष्ठौहीं ब्रह्मणे धेनुं हो। रुक्मा- 1. B, प्रवरति 2. B, ततः 3-3. B, रजतसुवर्णरक्मा' 4-4. A, निनीय पात्रपयमने A,.: निनीयापात्रपयमने; B. निनायाप उपयमने 5. A,BAराज्ये 6. B, कांडकी; R reads काण्टकी समिधमादधाति as a separate sutra. 7. A,BAराश्या 8. A,BM मृण्म ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [११.१३.१ वध्वर्यवे ॥१॥ समोप्यापरं खरं पूर्वस्मिन् खरे निवपति' ॥ २ ॥ अर्थता सम्राडासन्दीमुत्तरेणाहवनीयं प्रतिष्ठाप्य वस्याँ सर्व परिधर्म्य समयदधाति ॥ ३॥ औदुम्बर्या सूचि' चतुर्गृहीतं गृहीत्वाइवनीये वित्र आहुतीर्जुहोति धर्म मा ते दिवि शुक् इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ ४ ॥ अपि वा प्रतिप्रस्थाता श्रीन संनखान् शलाका- मुष्टीनादाय तेषामेकमाहवनीये प्रदीप्यास्यदले धारयति । तमध्वर्युरभिजुहोति धर्म या ते दिवि शुक् इति ॥ ५॥ तस्मिन्नपरं प्रदीयाहवनीये पूर्व प्रहत्य नाभिदने धारयति । तमध्वर्युर भिजुहोति धर्म या तेऽन्तरिक्षे शुक् इति ॥ ६॥ तस्मिन्नपरं प्रदीप्या- हवनीये पूर्व प्रहृत्य जानुदमे धारयति । तमध्वर्युरभिजुहोति. धर्म. या ते पृषियों शुक् इति ॥ ७॥ आहवनीय एवैनमनुप्रहरति ॥ ८॥ एतस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता परिश्रिते पत्नीमुदानयति अनु नोऽवानुमतिः इति ॥ ९॥ अन्विदनुमते स्वम् इत्युप निष्कामन्ति' ॥ १० ॥ आहरन्ति' मेथीम् । अनुहरन्ति मयखान् । आददते खरौ ॥ ११ ॥ दक्षिणत उच्छिष्टखरं परिहरति ॥ १२॥ अथैतस्याः सम्राडासन्धा द्वावन्वर्वेदि पादौ द्वौ बहिर्वेदि प्रतिष्ठाप्य संप्रेष्यति प्रस्तोतः सामानि' गाय इति ॥ १३ सह पत्न्या निः सानो निधनमुपयन्ति ॥ १४ ॥ अर्धाचे द्वितीयम् । अपरेणोत्तरवेदि तृतीयम् ॥ १५॥ दिवस्वा परस्पायाः इति प्रथमेऽभि- प्रवजन्ति । ब्रह्मणस्वा परस्पायाः इति द्वितीये । प्राणस्य त्वा परस्पायाः इति तृतीये ॥१६॥ ॥१३॥ अथैतों' सम्राडासन्दीमुत्तरेणोनरवेदि प्रतिष्ठाप्य संप्रेष्यति प्रस्तोतापीहर साम गाय । इष्टाहोत्री साम गाय इति ॥ १॥ इष्टाहोत्रीयस्य सानो निधनमुपयन्ति न बाहिरस्य ॥ २ ॥ यद्यपरिष्टात् परिपिश्चेत् तत्र वाहिरं चोदयेत् ॥ ३॥ उदकुम्भमादाय प्रदक्षिणमुत्तरवेदि त्रिः परिपिश्चन् पर्येति यल्पुरसि शंयुधायाः इति ॥४॥ विरपरिपिञ्चन् प्रतिपर्येति शं च वक्षि परि च वक्षि इति ॥५॥ चतुः- सक्तिनाभिर्मतस्य .इत्युत्तरवेदिमभिमृश्योत्तरेणोत्तरनामि खरौ न्युयानुव्यूहति सदो विधायुः इति ॥ ६॥ मार्जालीयदेश उच्छिएखरं निवपति अप द्वेषो अप हरः 1. A.तिवपति 2-2. A, औदुंबर्या सुवा; B, औदुम्बर्यर्चा 3-3. B, "निष्कामस्याहरति 4. A, खरेण 5. B,साम 6. Thus DE; A,B, अर्धा) 7. A अयस्तात् ·११.१३.२५] ज्योतिष्टोमः १९९ इति ॥७॥ अप उपस्पृश्योत्तरेणोत्तरनाभि खरे हिरण्यं निधाय तस्मिन् प्रचरणी महावीरमुपावहृत्येतरावुपावहरति पूर्वापरौ दक्षिणोत्तरौ वा ॥ ८॥ अथैतस्मिन् प्रचरणीये गोपय आनपति महीनां पयोऽसि विहितं देवत्रा इति ॥९॥ व्योतिर्भा असि वनस्पतीनामोपंधीनों रसः इति मधु ॥१०॥ वाजिनं वा वाजिनोऽवनयाम: इति दधि ॥ ११॥ एवमेव द्वितीयं पूरयत्येवं तृतीयम् ॥ १२ ॥ अपि वाज्यमेव प्रथम आनयेन्मधु द्वितीये दधि तृतीये' ॥ १३ ॥ धर्मेतत् तेऽनमेतत् पुरीपम् इति दधा मधुमिश्रेण यान्यासेचनवन्ति तानि पूरयति ॥ १४ ॥ अभ्युक्षतीतराण्य- रिक्ततायै ॥१५॥ आदित्याकृति करोति ॥ १६ ॥ ॥१४॥ अथ यदि पुरुषाकृति चिकीदनेतरावुपावहृत्य शिरसो रूपं करोति ॥१॥ उपरिष्टान्मौजवेदमप्रच्छिन्ना शिखायै रूपम् ॥ २॥ हिरण्यशकला. वाज्यस्रुवौ वाक्ष्यो रूपम् ॥३॥ स्रुवौ नासिकयो रूपम् ॥ ४ ॥ दोग्धे कर्णयो' रूपम् ॥ ५॥ प्रोक्षणीधानी मुखस्य' रूपम् ॥ ६॥ आज्यस्थाली ग्रीवाणा रूपम् ॥७॥ धृष्टी जत्रूणा रूपम् ॥ ८॥ शफासयो रूपम् ॥ ९॥ रौहिणहवन्यौ वाह्वो रूपम् ॥ १० ॥ दशौदुम्बरीः समिधोऽगुलीना रूपम् ॥ ११ ॥ प्रार्थी मेर्थी पृष्टीना रूपम् ॥ १२ ॥ अभितो धक्त्रेि पार्थयो रूपम् ॥ १३॥ मध्ये तृतीयमुरसो रूपम् ॥ १४ ॥ मध्य उपयमनमुदरस्य रूपम् ॥ १५॥ तस्मिन् सर्व रज्जुमय समवदधात्यान्त्राणों रूपम् ॥ १६॥ पवादप्रिं विरथी श्रोग्यो रूपम् ॥ १७ ॥ अभितः शन्न सक्थ्यो रूपम् ॥ १८॥ मध्ये तृतीयं मेदस्य रूपम् ॥ १९॥ रोहिणकपाले पार्यो रूपम् ॥ २० ॥ दशौदुम्बरीः समिधोऽङ्गुलीनों रूपम् ॥ २१॥ रौहिणपिष्टशेपमभिध्वंसयवि मज्जानों रूपम् ॥ २२ ॥ उपरिष्टा- न्मौजवेदं विसस्य निदधाति नान्ना रूपम् ॥ २३ ॥ अवकाभिधूपवणैरिति प्रच्छादयति मॉसस्य रूपम् ॥ २४ ॥ दना मधुमिश्रेणादोक्षति लोहितस्य रूपम् 1. Thus B.; Az-,,B, Ariflugrezíd; Mahādesa on Sats XXIV.6.8: मवरणीयं महावीरमरावहरतीवि भरद्वाजः। 2. Az s omitted 3. Mahadera on Sats XXIV.6.8 : यथा पूर्यते पचरमोयन महावीर दध्यानयतीति भरद्वाजः। +. A. व्यतिरिकाया 5. B.तिमिमा 6-6. A, दोग्भुक्यो 7. AMमुख ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् ११.११,२९ ॥ २५॥ कृष्णाजिनेन प्राचीनग्रीवेणोत्तरलोम्ना प्रच्छादयति त्वचो लोग्ना रूपम् ॥ २६ ॥ उपरिष्टात् सम्राडासन्दी विसस्य निदधाति । साम्राज्यस्य रूपं करोति ॥२७॥ ॥१५॥ उत्तरवेद्यामुद्वासयेत् तेजस्कामस्य | उत्तरवेद्यामन्नाधकामस्य ॥ १ ॥ पुरो वा पश्चाद्वोद्वासयेत् ॥ २॥ नदीद्वीप उद्वासयेत् ।। ३॥ यदि नदीद्वीप उद्वासयेन्न परिपिञ्चेत् ॥ ४ ॥ यं द्विप्याद्यत्र स स्यात् तस्यां दिश्यौदुम्बर्या शाखाया मुद्वासयेत् इदमहममुप्यामुष्यायणस्य' शुचा प्राणमपिदहामि इति ॥५॥ शुचैयास्प' प्राणमपिदहति । ताजगातिमार्छतीति विज्ञायते ॥ ६ ॥ यत्र दर्भा उपदीकसंतताः स्युस्तदुद्वासयेद् घृष्टिकामस्य ॥ ७ ॥ उत्तरवेद्यां' नित्यं कल्प' त्रुवते ॥ ८ ॥ नैनमुद्वासितं वयाँसि पर्यासीरनामेः प्रणयनात् ।। ९॥ अौके परिपेचनँ समामनन्ति ॥ १०॥ अथैनमुपतिष्ठन्ते रन्ति मासि दिव्यो गन्धर्षः इति प्रतिपद्य सह प्रजया सह रायस्पोपेण इत्यन्तेन ॥ ११॥ मार्जालीयदेश उच्छिष्टखरे मार्जयन्ते सुमित्रा न आप ओषधयः सन्तु इति ॥ १२ ॥ उद्यं तमसस्परि इत्यादित्यमुपस्थाय उदु त्यम् ।। चिनम् इति द्वाभ्यां गार्हपत्ये हुत्योपतिष्ठन्ते' इमम् पु त्यमस्मभ्यम् इति ॥१३॥ ॥१६॥ यदि धर्मः स्कन्देत् अस्कान् द्यौः पृथिवीम् इति द्वाभ्यामेनमभिमन्वयेत' ॥१॥ यदि धर्मेण चरत्सु विद्युदापते. या पुरस्ताद्वियुदापतत् इत्येतैर्यथालिङ्गं जुहुयात् ॥ २॥ अथ यदि सर्वतः सर्वा जुहुयात् ॥ ३॥ अथैतानि धर्मप्रायश्चित्तानि जुहोति प्राणाय खाहा ।। पूष्णे स्वाहा इत्यनुवाकाभ्याम् ॥ ४ ॥ धर्मेटकामुपदधाति उदस्य शुस्माद्भानुः इत्यनुवाकेन ॥ ५॥ कुलायिनीं यारते अग्ने आर्दा योनयः इत्यनुवाकेन ॥ ६ ॥ संचितमग्निमैडिक्याभिमुशति अग्निरसि वैश्वानरोऽसि इत्यनु- वाकेन ।। ७ ॥ भूर्भुवः सुवः इति सर्वप्रायश्चित्तानि ॥८॥ यदि महावीरः पयेत ऊर्ध्व ऊ पु ण ऊतये इति द्वाभ्यामेनमुच्छ्येत् ॥ ९॥ यदि मियेत विधुं दद्राणम् 1. A,B, omit अमुष्य. 2. A:-शुचा 3-3. Thus all MSSB R उत्तरवेवामुत्तरकल्प 44. B'नामिम 5. A, omitted 6. A, repeats हुवा. 7. A,B, मंत्रयते 8-8. A, B, omitteu ·११.१९.१२] ज्योतिष्टोमः इति संधाय यानि दृद्वार्थे संश्लेषणानि वैरेनमभिदिवेद्यदन्यन्मापेभ्यो' माँसाच यदृते चिदभिनिषः इति ॥१०॥ यद्यप्रचरणीयः संपद्येतान्यस्मै स्थानमपिदध्यात् ॥११॥ यदि धर्ममतिपरीयुः न वा प्रतिपरीयुः पुनरूजर्जा । सह रय्या इत्येताम्यामेनं प्रतिपरीयुः ॥१२॥ ॥१७॥ अथैतानि धर्मे व्यथिते प्रायश्चित्तानि जुहोति मा नो धर्म व्यथितो विव्ययो नः इत्यष्टौ ॥ १॥ यदि घर्मण' चरत्स्वादित्योऽस्तमियादपरस्यां द्वारि दर्भेण हिरण्यं प्रवध्य उद्वयं तमसस्परि इत्युपस्थाय उदु त्यम् ॥ चित्रम् इति द्वाभ्यां गार्हपत्ये हुत्वा प्रवृज्य श्वो भूत आदित्यमुपतिष्ठवे वयः सुपर्णाः इत्येतया ॥ २ ॥ दधिधर्म भक्षयन्ति भूर्भुव: सुवः इत्यनुवाकेन ॥ ३॥ यदि धर्मधुग् दोहनकाले नागच्छेदन्या दुग्ध्वा प्रवृज्य ताँ सुत्यायां ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ ४॥ यदि धर्मदुघि पयो न स्याद् दृतेश्चतुर्थ पार्दै स्तनं कृत्वा पिन्वयेत् ॥ ५॥ यदि दधि दुहीत वार्हस्पत्य शसेत् । यदि पर आश्विनँ सोदकम् ॥ ६॥ यदि लोहितं दुह्येतान्यद्वा विवर्ण- मन्वाहार्यपचनं परिश्रित्य अग्नये रुद्रवते वाहा इति जुहुयात् ॥ ७॥ यदि निपीदे- द्धातुक्रग्भ्यां जुहुयात् ॥ ८॥ यद्यमेध्यमयज्ञियं वाभ्युपविशेदामिवारुण्यर्चा' जुहुयात् । आग्नेय्या वा ॥ ९॥ यद्येनां वयोऽभिविक्षिपेद्वायव्यर्चा जुहुयात् ॥१०॥ याद्वा पतेद प्र वा मीयेत सं वा शीर्येत शार्दूलो वा हन्यादर्कक्षीर- मजाक्षीर आथोत्य प्रचरेत् ॥ ११ ॥ ॥१८॥ अथातः सुत्यायां प्रवृञ्जनम् ॥१॥ यदि पुरस्तादरुणा स्यादथ प्रपूज्यः ॥ २॥ उपकाश उपव्युएँ समयाविपित उदितानुदित उदिते वा ।। ३॥ प्रातः संगवे वा॥४॥ माध्यदिने वा परमाने स्तुते ॥ ५ ॥. सकृदेवानीधे प्रवृज्य इति विज्ञायते ॥ ६॥ तान्येतानि प्रवृजनान्यौपसदैः प्रवृजनैर्विकल्पेरन् ॥ ७ ॥ व्याख्याता घोरास्तन्वः। अरण्येऽनुवाक्यश्च गण उत्तरौ चानुवाकौ ॥८॥ पदि धर्मेण चरत्स्वेकसृक उत्तिष्ठेद् वि गा इन्द्र विचरन् साशयस इत्येनमभिमन्त्रयेत ॥ ९ ॥ उभयत आदीप्योल्मुकमस्मै प्रत्यस्येत् अग्ने अमिना संरदस्त इति ॥१०॥ अथैनमभिमन्त्रयते सकृत् ते अग्ने नमः इत्यनुवाकोपेण ॥ ११ ॥ यदि गृधः 1. Romits यद 2. A, BMन्यमहन 3. AB, घाँ 4. Thus B.; R'ta tituzi भा."

·. भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [११.११.१२ सालाकी भयेडको दीर्घमुख्युलूको भूतोपसृष्टः शकुनि वदेत् असृमुखः॥ यदेतत् ।। यदीपितः । दीर्घमुखि ॥ इत्यादुलकः ॥ यदेतद्भूतान्यन्वाविश्य ॥ प्रसार्य सक्थ्यौ इत्येतैर्यथा- लिङ्गमभिमन्योल्मुकन्नत्यसनादि समानम् ।। १२ ॥ ॥१९॥ यदि धर्मधुक् क्रिमीणा' स्यात् अत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मि इत्यनुवाकेनास्याः क्रिमीन् हन्यात् ॥ १॥ अपि वा सार्वत्रिकमेवैतत् प्रायश्चिचं क्रियेत् ॥ २ ॥ यमभिचरेत् तस्य लोहितमवदानं जुहुयात् आहरावद्य शृतस्य' इत्यनुवाकेन ॥ ३ ॥ यमभिव्याहरिष्यन् स्यात् त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्य चरित्वा गत्वैनमभिव्याहरेत् प्राणा वा शपामि इत्यनुवाकेन ॥ ४ ॥ यं द्विष्यात् तस्य गोष्ठं गत्वा स्वजमोपर्धी निखनेत् उत्तुद शिमिजावरि इत्यनुवाकेन ॥ ५॥ अपि वा गोष्ठस्यैव दक्षिणा द्वारस्थूणां विचालयेत् ॥ ६॥ यद्युद्गाता पुरुषसाम न • गायेद् स्वयमेवाध्वर्यु- रुगायेत् भूर्भुवः सुवः इत्यनुवाकेन ॥ ७ ॥ ॥२०॥ अथातोऽवान्तरदीक्षा व्याख्यास्यामः ॥ १॥ पर्वप्युदगयन आपूर्य- माणपक्षे पुण्पे नक्षत्रेऽपराझे केशश्मश्रु वापयित्वा प्रार्थी वोदीची वा दिशमुप- निष्कम्य खिलेऽछदिर्दशैंऽनिमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य पूर्ववदुपाकृत्य मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वा चतस्र औदुम्बरीः समिधो घृतान्वक्ता आदधाति पृथिवी समित् इत्येतैर्मन्नैः ॥२॥ अथ देवता उपतिष्ठते अग्ने बतपते व्रतं चरिष्यामि इति ॥ ३ ॥ अथेन सर्वेषामनुवाकानां प्रभृतीरभिव्याहारयति । प्रथमोत्तमयो ॥४॥ उत्तमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वा ततः संमीलति' वाचं च यच्छति ॥ ५॥ अथास्थाहतेन वाससा शिरः संमुखं चेष्टयित्वास्तमिते ग्राम प्रपादयति ।। ६ ।। 1. AB. कृमिणा; B कृमीणा 2. A,BAR क्रियते 3. A.गृतस्य; Bथितस्य 4. BhirGs III.6-7 describes the Avintaradika, the first part of whicin closely agrees with the text of Bhāt SS X1.21. The variants found in Bhar GS in t&e corresponding portions are recorded here. 5. Bharcsमर्थ 6. BIGS उदीची 7. In BbārGS tbc formula is different. 8. Thus Ar-DIA, प्रतिनिर; BIR प्रभृतिभिरभि; cf. Apssxy.20.4 १. BhirGS संमीलयति 10. BharGs वेश्यत्यस्तमित आदित्ये ·११.२२.१३] ज्योतिष्टोमः वाग्यत एतौं रात्रि तिष्ठत्यास्ते वा ॥ ७॥ श्वो भूते खिलेऽछदिर्दशेऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्याथास्य पट्तयमभिविदर्शयति । सप्तवयमित्येके । अनिमादित्यमुदकुम्भ- मश्मानं वत्सं महानग्नाँ हिरण्य सप्तमम् ॥ ८॥ अपि वादितस्त्रीण्यभिविदर्शयति । यथोपपातमितराण्यभिविदर्शयति' ॥९॥ तत . आदित्यमुपतिष्ठते वयः सुपर्णाः इत्येवया ॥ १०॥ अत्रैतद्वासो गुरवे दत्ता ॥ ११॥ अथास्य : ब्रह्मचर्यमधि ॥१२॥ नित्ये ॥ १३ ॥ न नक्तं भुञ्जीत ॥ १४ ॥ यदि भुञ्जीतापज्वलितं भुञ्जीत ॥ १५ ॥ न मृन्मयं प्रतिधयीत ॥ १६ ॥ न त्रिया न शूद्रेण वा' संभाषेत ।। १७ । न चक्रीवदारोहेत् ॥ १८ ॥ नोपानही न छत्र धारयीत ॥ १९ ॥ न समाजमीक्षेत न हाणि न शरीराणि न शवं नान्तावसायिनम् ॥ २०॥ ॥२१॥ अप्टम्यां' पर्वणि चोपवसति वाग्यतः ॥ १॥ न च संविशेत् ॥ २॥ संवत्सरमेतद् व्रतं चरेत् ॥ ३॥ एतस्मिन्नेव संवत्सरेऽधीयीत ॥ ४॥ यद्येतस्मिन् संवत्सरे नाधीयीत यावदध्ययनमेतद् व्रतं चरेत् ॥५॥ संवत्सरस्य परस्ताद खिलेऽछदिर्दशेऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य पूर्ववद्विसृज्यावृतैर्मन्त्रैः समिध आधाया- घृत्तैर्देवता उपस्थायात्र गुरवे वरं दत्वा केशश्मश्रु वापयते ॥ ६॥ अथास्य स्वाध्यायमधि ॥७॥ नित्ये ॥ ८॥ नानुत्सृष्टाध्यायोऽधीयीत न नक्तं नाभि- दोपमब्रह्मचर्यमापद्य न माँसं खादित्वा न केशश्मश्रु वापयित्वा न लोमानि कारयित्वा न नखानि न दतः प्रक्षाल्य ॥ ९॥ नाक्तो नाभ्यक्तो नाो नाट्टै नानववृष्टे न हरितयवान् प्रेक्षमाणः ॥१०॥ न ग्राम्यस्य' पशोरन्ते नारण्यस्य नापा' नाले न छायायां'नपर्यावृत्त आदित्ये ॥११॥ नाभृतमुत्पतितं न लोहितं दृष्ट्वा न हाणि न शरीराणि न शवं नान्तावसायिनम् ॥ १२ ॥ खिले- ऽछदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्यापरेणानि दर्भेष्वासीनो दर्भान् दूर्वा वा 1. A,B,, BhärGS omitted 2. BharGS omitted, 3. BharGs चक्रीवन्तमा'; it further adds न कूरामवरोहेत् । 4. Thus 3,; A, 1999.; A, 31271, A3-5,B,,R 81274: 5. A,R पर्वाणि 6. A,मोक्षमाणः 7. A2-प्रामस्य । 8. A, च नप; A. चनापन 9-9. A,छायान ·१९१ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [११.२२.१३ धारयमाणः पराचीनमधीयीत ॥ १३॥ वरं वा दत्त्वौपासने' ॥ १४ ॥ अध्येभ्य- माणः प्रथमेनानुवाकेन शान्ति कृताधीयीत ॥ १५॥ अधीत्य चोत्तमेन ॥ १६ ।। अघीयानो नान्या वाचो वदेत् ॥ १७ ॥ यत्र क चाशान्ति कृतं पश्येत् पुनरेव शान्ति कृत्वाधीयीत ॥१८॥ प्रवर्गायोपनिष्क्रम्य नाप्रतिप्रविश्यान्यदधीयीतान्य- दधीयीत ॥ १९॥ |२२|| - ॥ इत्येकादशः' प्रश्नः ॥ 1-1. A,B, दत्तोपासनेप्प्या, सोपामरेप: सोपामने ! ॥१४॥ मध्यम 2. Bोतमेमानुपान 3. Amमामरिया ++APromitted AIMERam

·१२.२.१२]
ज्योतिष्टोम:
१६५
अथ द्वादशः प्रश्नः
यदातिथ्याया'. धौवमाज्यं तत् कसे चमसे वा पञ्चगृहीतं तानून
समवद्यति आपतये त्वा गृह्णामि इत्येतैमन्त्रैः ॥ १॥ तद्यजमानसप्तदशा ऋत्विजः
संमृशन्ति यजमानपञ्चमा वा महत्विजः अनाधृष्टमस्यनाधृष्यं देवानामोजोऽभिशस्तिपा
अनभिशस्तन्यम् इति ॥२॥ अनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यताम् इति यजमानोऽवमृशति
॥ ३॥ तद्यजमानखिरवजियेत् प्रजापतौ वा मनसि जुहोमि इति ॥ ४॥ अपि
वान्वहमेकैकस्मिन् व्रते' प्रतिनयेत् ॥ ५॥ ततः संप्रेष्यति अग्नीन्मदन्त्यापा३ इति
॥६॥ मदन्ति देवीरमृता ऋतावृधः इत्यानीध्रः ॥ ७॥ ताभिराद्रव इत्यध्वर्युः ॥८॥
मदन्तीभिर्मार्जयित्वा विस्त्रस्य राजान सहिरण्यैः पाणिभिराप्याययन्ति ये तानून
समवमृशन्ति अँशुरैशुस्ते देव सोमाप्यायताम् इति प्रतिपद्य स्वस्ति ते देव सोम
सुत्यामशीय इत्यन्तेन ॥ ९॥ दक्षिणे वेद्यन्ते प्रस्तरे निहवन्ते* दक्षिणानुत्तानान्
पाणीन् कृत्वा सव्यान् नीचः एष्टा रायः प्रेपे मगाय इति ॥१०॥ ततः संप्रेष्यति
सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाहय इति ॥ ११ ॥ एवमेव सर्वासु सुब्रह्मण्यासु संप्रेष्यति ॥ १२ ॥
सुब्रह्मण्यायां यजमानं वाचयति सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते पृथिवी पादः। सासि
सुब्रह्मण्ये तस्यास्तेऽन्तरिक्ष पादः। सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते द्यौः पादः। सासि मुब्रह्मण्ये
तस्यास्ते दिशः पादः। परोरजास्ते पञ्चमः पादः। सा न इषमूर्ज धुक्ष्व तेज इन्द्रिय
ब्रह्मवर्चसमन्नायम् इति ॥ १३ ॥ एवमेव सर्वासु सुब्रह्मण्यासु यजमानं वाचयति
॥१४॥ ॥१॥
ततोऽवान्तरदीक्षामुपैति ॥ १॥ दक्षिणतस्तिष्ठन्नाहवनीयमभिमन्त्रयते
अग्ने व्रतपते त्वं व्रतानां ब्रनपतिरसि इति ॥ २॥ संतरां मेखला समायच्छते ॥३॥
संतरां मुष्टि कर्पते ॥ ४ ॥ तसव्रतो भवति ॥ ५॥ मदन्तीभिर्मार्जयते ॥ ६॥
या ते अग्ने रुद्रिया तनूः इति व्रतयति ॥ ७ ॥ यदातिथ्याया पहिस्तदुपसदा
तदनीपोमीयस्य । तदेव प्रस्तरपरिधीति विज्ञायते ॥८॥ प्रवर्येण प्रचर्योपसद-
स्तन्त्रं प्रक्रमयति । उपसदा वा पूर्वम् ॥९॥ तत्स्तीर्णमेव बहिर्मवति । तत्परिहिताः
परिधयः ।। १० । दशदारुमिमं करोति ॥ ११॥ वेदं कृत्वानीन् परिस्तीर्य
1. A-B, begin with ॐ.
2. Ag. omitted; B, ETT
3. A वृत
4. Emended. MSS,R निहवते; however compare XII.3 203; 4.4.
5. B.॥२३॥

·१९७ भारद्वाजत्रौतसूत्रम् १२.२०१६ हस्ताववनिज्य पात्राणि प्रयुज्योलपराजी' स्तीर्खा पवित्रे कृत्वा संप्रेष्यति यजमान वाचं यच्छ इति ॥ १२॥ वाग्यतः पात्राणि संमृशति ॥ १३ ॥ प्रोक्षणी:'. सँस्कृत्य ब्रह्माणमामन्त्र्य पात्राणि प्रोक्ष्य हविष्कृता वाचं विसृज्य वहिपो, दर्भानेव स्तम्बयजुर्हरति ॥१४॥ स्फ्यू स्तब्ध्वा संप्रेष्यति प्रोक्षणीरासादयेममुपसादय' स्रुवं च सुचच संमृड्ड्याज्येनोदेहि इति ।। १५॥ समानमाज्यानां ग्रहणात् ॥ १६ ॥ ध्रुवायामेव गृह्णाति ॥ १७ ॥ प्रोक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामन्त्र्येध्मं वेदि च प्रोक्ष्य प्रोक्षण्यवरोपं निनीयाग्निमभिमन्व्य पूर्वामाधारसमिधमाधायान्तर्वेदि ध्रुवाँ सादयित्वा सुर्वे सादयति । एपासदत्' इति मन्, सनमति ॥ १८॥ विष्ण्यसि वैष्णवं धाम प्राजापत्यम् इत्याज्यमभिमन्त्रयते ॥ १९॥ ॥२॥ अंग्रेण ध्रुवां वे सादयित्वा सामिपेनीभ्यः संप्रेष्यति ॥ १॥ नव सामिधेन्यो भवन्ति ॥२॥ सौवमाधारमाघार्य संप्रेष्यति अग्नीत् परिधी श्चाग्नि च विनिः संमृति इति ॥ ३॥ समानमा नवरात् ॥ ४ ॥ आश्राव्याहसीद होतः इति ॥५॥ एतावान् प्रवरः ॥६॥ यत्राभिजानाति घृतवतीमध्वयों सुचमास्यस्य इति तद् ध्रुवाया गृहात्यष्टगृहीतं जुह्वां चतुहीतमुपभृति ॥ ७॥ गृह्णन् संप्रेष्यति अग्नयेऽनुहि इति ॥८॥ अत्याक्रम्याथाव्याह अग्निं यज इति ॥ ९ ॥ वषट्कृतेऽधं जुह्वा जुहोति ॥ १०॥ अपुनरतिक्रामन् संप्रेष्यति सोमायानुकूहि इति ।। ११ ॥ आश्राव्याह सोमं यज इति ।। १२ ॥ वपट्कृते सर्व जुहोति ॥ १३ ॥ अत्रैव तिष्ठन संप्रेष्यति विष्णवेऽनुहि इति ॥ १४ ॥ जुह्वामौपभृतं पर्यासिच्याश्राव्याह" विष्णुं यज इति ॥ १५ ॥ वपकृते जुहोति" ॥ १६ ॥ प्रत्याक्रम्य सुवेणोपसदं जुहोति या ते अग्नेऽयाशया तनूः इत्येताम् ।। १७ ॥ यदि पुरो युध्येयुरयः प्रथमा- यामवधाय जुहुयाद्रजत मध्यमायाँ हरितमुत्तमायामिति विज्ञायते ॥ १८ ॥ 1. B, राजि 2. B.प्रोक्षणीनामा यता मोक्षणी 3. B, 'यजुभिरिति +. B, मावहिप 5. A1- एपासना B. एतावद 6. ALBHधामास 7. B.॥१४॥ 8. Thus NISS; R omitted 9. AB.वाया 10. B, omitted 11. B.विपर्या- 12. AMRomitted .

·१२.४.२०]
ज्योतिष्टोमा
यदि संग्राम युध्येयुरित्येकेपाम् ॥ १९ ॥ उपसद हुवा तथैव राजानमाप्याययन्ति
तथा निहवन्ते ॥ २० ॥ अथोपसदा चरन्ति ॥ २१॥ ततः संप्रेष्यति अग्नीद्
देवपत्नीाचक्ष्व सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाहृय इति ॥ २२ ॥ अपरेण गार्हपत्यमुप-
विश्यानीधो देवपत्नीाचष्टे सेनेन्द्रस्य इत्येतमनुवाकम् ॥ २३ ॥ आह्वयति
सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम् ॥ २४ ॥ संतिष्ठत उपसत् ॥ २५॥ ॥३॥
स्वपराह्न आपराहिकीभ्यां प्रवग्र्योपसद्भयां' प्रचरन्ति ॥१॥ अया-
शयामेव जुहोति ॥२॥ एतावन्नाना। याः प्रातर्याज्याः स्युस्ताः सायं पुरोनु-
वाक्याः कुर्यात् । याः पुरोनुवाक्यास्ता याज्याः ॥३॥ सव्यानुत्तानान् पाणीन्
कृत्वा निहवन्ते दक्षिणानीचः ॥ ४॥ चतुःस्तनं मध्यरात्रे व्रतयति ॥ ५ ॥
जागता रात्रिम् ॥ ६ ॥ सुपूर्वाह्ने पौर्वाह्निकीभ्यां प्रवर्योपसद्भयां प्रचरन्ति
॥७॥ रजाशयामत्रोपसदं जुहोति ।। ८॥ सँस्थितायामुपसदि महावेदि विमिमीते
विमिमे त्वा पयस्वती देवानां धेनुं सुदुघामनपस्फुरन्तीम् ।
इन्द्रः सोमं पिवतु क्षेमो अस्तु नः ।।
इति ॥९॥ अग्रेण प्राग्वशं त्रीन् प्राचः प्रक्रमान् प्रक्रम्य शर्छ निहन्ति
॥१०॥ स वेदेः पथार्थ्यः शङ्कुः ॥ ११॥ ततः पनि शतं प्राचः प्रक्रमान्
प्रक्रम्य शङ्कु निहन्ति ॥ १२॥ स यूपावटयः शङ्घः ॥१३॥ पश्चाच्छिको
पञ्चदश दक्षिणा प्रक्रमान् प्रक्रम्य पञ्चदशोत्तरतस्तच्छकुं निहन्ति ॥ १४ ॥
ते श्रोणी भवतः ।। १५ ॥ यूपाक्टथाच्छकोद्वादश दक्षिणा प्रक्रमान् प्रक्रम्य
द्वादशोत्तरतस्तच्छकुं निहन्ति ॥ १६॥ तावसौ भवतः ॥ १७ ॥ अथैन-
मक्ष्णया प्रमाणेन प्रमाय स्पन्धया पर्यातनोति ॥ १८ ॥ अन्वातनोति पृष्ठयाम्
॥ १९॥ अथैनाँ स्फ्येन विघनेन पर्वा परशुनेवि कुर्वन्ति ॥२०॥
॥४॥
1. B, संग्राम येस्यपरेण गार्हपत्यमुपविश्यानानो दधे
2-2. A2-5 निहवतेथ; B. निनिहवतेय; B. निहवंतोय उप": R निहवन्ते ॥ २०॥ उपसदा
3. B.॥२५॥
4. A-s omitted
5. B. वरति
6-6. A, omitted
7. B, निइंति स यूपावट्यः
8-8. A, अनमणया प्रमाणेन प्रमा; A2. अथेनं मक्ष्णया प्रमाणेन प्रमाणेन; B, मनमक्षिणया
प्रमाणेन प्रमाय
9. A- स्पंद्यया वा
10. B.॥२६॥

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१२.५.१ अथैनां दर्शपौर्णमासिकेन' सँस्कारेण सँस्करोति । यदन्यत् संनमनात ॥ १॥ यत् प्रागुत्तरस्मात् परिग्राहात् तत् कृत्वापरेण, यूपावटदे शम्ययोत्तरवेदि परिमिमीते शम्यामात्री युगमात्री वा। सर्वतो वा- दशपदाम् ॥२॥ एतामुत्तर- स्माद्' वेद्यसादुदचं प्रक्रम प्रक्रम्य शकुं निहन्ति ॥३॥ स चावालो भवति ।। ४ ।। अपरेण चात्वालं द्वादशसु प्रक्रमेपु तावत्युदगुत्करः ॥ ५॥ अपरेणोत्करं च' पट्स्वामीधः ॥ ६॥ अन्तरेण चात्वालोत्करौ संचरो भवति । अन्तरेण चात्वालं चानीधं चेत्येकेपाम् ॥७॥ यत् कि च वेदिमन्ववहरिष्यन् स्यादेवेनैवान्वव- हरेत् ॥ ८॥ उत्तरवेद्या आवृतोत्तरवेदिमुपोप्य प्रोक्षान्तां कृत्वौदुम्बरशाखाभिश्छन्नां परिवासयति ॥ ९॥ त्रिस्तनं मध्यंदिने प्रतयति ॥ १०॥ स्वपरान आपरा- हिकीम्यां' प्रचरन्ति ।। ११ ।। रजाशयामेव जुहोति ॥ १२ ॥ द्विस्तनं मध्यरात्रे व्रतपति ॥ १३ ॥ सुपूर्वाके पौर्वानिकीम्या प्रवर्योपसद्भयां प्रचरन्ति ॥ १४ ॥ हरायामत्रोपसदं' जुहोति ॥ १५॥ तदानीमेवापराज्ञिकीभ्यां प्रवर्योपसद्भयां प्रचरन्ति ॥ १६ ॥ हराशयामेव जुहोति || १७ ॥ एकस्तनं मध्यंदिने व्रतयति ॥१८ ।। सतिष्ठन्त उपसदः ॥१९॥ ॥५॥ प्रवर्यमुद्रास्यामेराकृतानि प्रणीयामिक्षायै दधिधर्मायेति वरसानपाफरोचि ॥१॥ मित्रावरुणाभ्याम् इत्यामिक्षायामुपलक्षयेदिन्द्रं" दधिधर्मे ॥ २ ॥ अथावर्यको महावेदिकं वर्हिः प्रभूतमाहरन्ति यथा दर्शपूर्णमासयोः ॥ ३ ॥ तत उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति यथा दर्शपूर्णमासयोः ॥ ४॥ न परिगृहीतामभिचरन्त्या" 1. A, दार्शपा. 2-2. Ag-s omitted 3-3. A,B, "पदविताम; B. पदायस्यामु; Rudradatta on ApSs Vi1.3.10 : तथा सर्वतो दशपदामित्येव भारद्वाजः। +. A. तापामारों 5. A,B, omitted 6. A, "बाहरेत् 7. A.मोश्यांतt; BHोशीत 8. B, omitted 9. A., मात्र 10. DU२॥ 11. B,सयत 12. A-महादी, महावेदिकरो 13. A... माया; Rudradata on ApSs X1.6.2: तथा न परियौवाममोक्षिता- मिप सत्याराभारपायो।

·१२.७.८] ज्योतिष्टोमः प्रोक्षणात् ॥ ५॥ प्रोक्षणीनामावृता प्रोक्षणी: सँस्कृत्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदि' पहिरिति त्रिः प्रोक्षति यथा दर्शपूर्णमासयोः ॥६॥ अथैतर्हिः सर्वस्यां महावेयाँ' स्वणन्ति यथा दर्शपूर्णमासयोः ॥७॥ आ था ये अग्निमिन्धते स्तृणन्ति बर्हिरानुपक् । येषामिन्द्रो युवा सखा ॥ इत्येतामेके स्तरणी समामनन्ति ॥ ८ ॥ अपरेण वेदिमभितः प्राग्वौँ हविर्धाने समावर्तयन्ति प्रक्षालिते विपितग्रन्थिनी नद्धयुगे अवहितशम्ये छदिप्मती ॥ ९॥ तत औतरवेदिक आहुति जुहोति युञ्जते मनः इति ॥ १० ॥ एतस्मिन्नेवात ऊर्ध्वमा- हवनीयकर्माणि क्रियन्ते ।। ११॥ पत्नी पदहतीयेन दक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणामक्षधुरं प्राचा हस्तेन त्रिः पराचीनमुपानक्ति आ नो वीरो जायतां कर्मण्यः' इति । नोत्तराम् । उभयत उपानक्तीत्येकेपाम् ॥ १२ ॥ एवमेवोत्तरस्योपानक्ति ॥१३॥ ततः संप्रेष्यति ॥ १४॥ हविर्धानाभ्यां प्रोह्यमाणाभ्यामनुब्रूहि इति ॥ १॥ त्रिरनूक्तायां प्रथमाया- मुद्गृहन्तः' प्रवर्तयन्ति प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती इति ॥ २ ॥ यद्यक्ष उत्सर्जेत्' सुवाग्देव दुर्गा आवद इत्येतदभिमन्त्रयेत ॥ ३ ॥ अध्वर्युर्दक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणे वर्मनि हिरण्यमुपास्य जुहोति इदं विष्णुर्वि चक्रमे इति ॥ ४॥ एवं प्रतिप्रस्थातोत्तरस्योत्तरे वर्त्मनि हिरण्यमुपास्य जुहोति इरावती धेनुमती हि भूतम् इति ॥ ५॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः । यानि दक्षिणस्य कर्माण्यध्वर्युस्तानि कुर्यादुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता ॥ ६॥ वितृतीयदेशे होता मनसा पदा जन्यं भयं प्रविनुदति अप जन्यं भयं नुदाप चक्राणि" वर्तय । गृहँ सोमस्य गच्छतम् ।। इति । अध्वर्युरित्येकेषां ब्रह्मेत्येकेषां यजमान इत्येकेपाम् ॥ ७ ॥ अपरेणोत्तरवेदि 1. Az-, B, omitted 2-2. Thus A,BA.-5 सर्वस्यामद्यावेद्यार; B, सर्वस्या वेद्या 3. Thus BB A,B, वेदिमाहितः; Asमाहितः 4. Thus B.A, छर्दिषुः A, छदिर; A, छदिष्ट; B, छदिष्ठ; Rends here. 5. A "मक्षधुरी; B, 'मधुर; B, मधुरं 6. An कर्माप्य 7. An, "मुहंतः; B, 'मुगृह्णतः P. मुद्गतः 8. B, उत्सजेत् ; B, उत्सजेत् 9-9. A-"येतोवर्यु: B, यतो!' 10. AMचक्रा ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१२.७.८ त्रिषु प्रक्रमेष्वपरिमिते वाभितः पृष्ठयां नभ्यस्थे स्थापयतः अत्र रमैया वर्मन् पृथिव्याः इति ॥ ८॥ यथार्थ हविर्षानयोरन्तरालं भवति ॥ ९॥ वैष्णवमसि विष्णुस्त्वोत्तम्नातु इत्युपस्तम्नीतः ॥ १०॥ पुरस्तादुन्नते भवतः ॥ ११॥ अवयु. दक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणं कर्णातदं प्रति मेर्थी निहन्ति दियो वा विष्णवुत वा पृथिव्याः इति.॥ १२ ।। एवं प्रतिग्रस्थाता ॥ १३ ॥ ॥७॥ उत्तरस्योत्तरं कर्यातदं प्रति मेथीं निहन्ति विष्णोर्नु के वीर्याणि प्रवोचम् , इति ॥ १॥ तयोर्हविर्धाने निवधीतः विष्णो स्यूरसि इति ॥२॥ विष्णोर्बुवमसि इति ग्रन्थि करोति ॥ ३ ॥ यं प्रथमं ग्रन्थि ग्रनीयात् स प्रज्ञातः परिशयीत ॥ ४ ॥ पश्चादुपमिन्वन्ति ॥ ५॥ ऊर्ध्वाः शम्या उद्योपरिटात्' परिवेष्टयन्ति ॥६॥ अग्रेण हविर्धाने स्थूणे निहत्य तयोरुदगग्रं निधाय तस्मिन् ररार्टी प्रतिष्ठापयति विष्णो रराटमसि इति ॥ ७ ॥ रराट्यां तिर्यनं वशं निपीव्यति विष्णो स्यूरसि इति ॥ ८॥ विष्णोध्रुवमसि इति ग्रन्थि करोति ॥ ९॥ यं प्रथमं । ग्रन्थि ग्रथ्नीयात् स प्रज्ञातः परिशयीत ॥१०॥ विष्णोः पृष्ठमसि इति मध्यम छदिरधिनिदधाति ॥ ११ ॥ विष्णो भवे स्थः इति रराट्या अन्तौ व्यवास्यति' ॥ १२॥ कटॉस्तेजनीरिति प्रवर्तमन्तरालेधुपास्यति ॥१३॥ तानन्तर्वर्ती इत्या- चक्षते ॥ १४ ॥ परि वा गिर्वणो गिरः इति परिश्यति ॥ १५ ॥ द्वेद्वारे उत्सृजन्ति । पूर्व चापरं च ॥ १६ ॥ शालामुखीयो होत्रीय औत्तरवेदिक इति समान सांकाशिनं भवति ॥ १७ ॥ दक्षिणे द्वार्यावध्वर्युः" परिपीव्यत्युत्तरे प्रति- प्रस्थाता विष्णो" स्यूरसि इति" ॥१८॥ विष्णोध्रुवमप्ति इति ग्रन्थि करोति ।।.१९ ॥ यं प्रथमं ग्रन्थि ग्रन्नीयात स प्रज्ञातः परिशयीत ।। २० ॥ ॥८॥ 1. Rudradatta on ApSS XI.7.4 : तथा अत्र रमेयामिति स्थापयत इत्येव संत्यापाढ- भारद्वानी। 2. A, विष्णु उत: B विष्णुक्त 3. Thus ABHA.: उदृत्यो' +. A, राराटी; Amराटी Aराही; B, विराट; B.राटिं 5. A-B. निषीन्य 6. A. A.; B, स्न्याने 7. व्यस्यति 8. Thus Bh; A, 'वत्ता; Ar., वर्ता; B, तानभिर्वर्ता 9. A,B, परिधति 10. A,उत्सति 11. D. दार्यवयु 12-12. Thus A,B,; Az. Omitted ·१२.१०.५] ज्योतिष्टोमः संमितमभिमृशति वैष्णवमसि विष्णवे वा इति ॥१॥ संमितायजमानं प्राश्वमुपनिष्कामति प्र तद्विष्णुः स्तवते वीर्याय मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुपु त्रिषु विक्रमणेवधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा || इति। त्रिः प्रक्रामयतीति विज्ञायते ॥२॥ उपनिष्कामतीत्येकेषाम् ॥ ३॥ प्राचीनवेश हविर्घानं मिन्वन्ति ॥४॥ प्राचीनक्शमाग्रीधं दक्षिणाद्वारमर्धमन्तवेद्य बहिर्वेदि ॥५॥ तिरथीनमुदगायत सदः ॥ ६॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः । न प्राङ्ग हविर्धाने अतीयादध्वर्युः ॥७॥ यद्यतीयाद्वैष्णव्यर्चा संचरेत् क्षेत्रपत्या वा ॥ ८ ॥ न प्रत्यक्सदोऽतीयात् ॥ ९॥ यद्यतीयादैन्धर्चा संचरेदिति विज्ञायते ॥ १० ॥ पश्चााच्छङ्कोस्त्रीन् प्राचः प्रक्रमान्' प्रक्रम्य शकुं निहन्ति । स सदसः पथार्थ्यः ॥११॥ दक्षिणेन पृष्ठयां प्रक्रम औदुम्बरी सर्वस्य सदसो मध्यतो मिनोति ॥ १२ ॥ नवारनि तिर्यक् सप्तविंशतिरुदगायतमिति सदसो विज्ञायते । अष्टादशेत्येकेपाम् ॥ १३ ॥ यावत्विग्भ्यो धिष्णियेभ्यः प्रसर्पकेभ्य आप्तं मन्यते तावत् सदः करोतीत्येकपाम् ॥ १४ ॥ सावित्रेणाभ्रिमादायौदुम्बर्या अवटं परि- लिखति परिलिखित रक्ष. परिलिखिता अरातयः इति ॥ १५॥ खात्वा यवमतीभिः प्रोक्षणीभिरौदुम्बरी प्रोक्षति'। दिवे त्वा इत्यग्रम् | अन्तरिक्षाय त्वा इति मध्यम् । “पृथिव्ये त्वा इति मूलम् ॥१६॥ अपामवनयनं' यवस्य ग्रासनं बर्हिपोऽवस्तरण- मिति यूपे व्याख्यातम् ॥ १७ ।। ॥९॥ प्राचीनकर्णा सहोद्गात्रोच्छ्यति उद्दिव स्तभानान्तरिक्षं पृण इति ॥ १ ॥ प्राचीनकर्णा सहोद्गात्रा मिनोति द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोतु इति ॥ २॥ पहणं : परिहणं ,परिपेचनमिति यूपे व्याख्यातम् ॥ ३॥ अथास्या अन्तरेण कौं हिरण्यं निधायाभिजुहोति घृतेन द्यावापृथिवी आपृणेयाँ स्वाहा इति । आन्तमन्वव- स्रावयति ॥ ४॥' यजमानमान्यौदुम्बरी वर्पिष्ठा स्थूणानां भवति । यथासष्ठु- 1. B,प्राच परिकामयति 2. Rudradatta on ApSs XI.9 1 and Gopinatha on Sats VII 5 (p. 702) cite: त्रिः प्रकामतीति विज्ञायत इति भारद्वाजेन व्यक्तवचनाच। 3. Az-s omitted 4. Gopinatha on Sats VII.7 (p.716) : उक्त व यवमतीभिः प्रोक्षणीमिरोदुम्बरी मोक्षतीति भारद्वाजेन । and again with regard to the formulas prescribed for the sprinkling becites . भरद्वाजादिभिः स्पष्टमेवोत्तम् । 5-5. A,मूलं पामव; A-मपाव' '6. Gopinatha on Sats VII.7 (p. 719): यजमानमात्र्योदुम्बरी वर्षिष्टा स्थूणानां भवतीति भारद्वाजेन स्पष्टमेवोक्तम् ।

·. भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१२.१०.५ पर्यन्तां' मिन्वन्ति ॥५॥ यजमानमात्र हसीयो वा सदः संमिनोति ॥६॥ यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्यादिति नीचस्तरां मिनुयात् । यदि कामयेतावर्षुकः स्यादित्युचैस्तराम् । नाभिदनपर्यन्तां मिन्वन्तीति विज्ञायते ।। ७॥ ऐन्द्रमसि . इत्येकैकं मध्यमानि छदी व्यधिनिदधाति ॥८॥ इन्दत्य सदोऽसि इति दक्षिणानि ॥९॥ विश्वजनस्य आया इत्युत्तराणि ॥ १०॥ दक्षिणान्युत्तराणि" करोति ॥ ११ ॥ औदुम्बरीममि संमुखानि भवन्ति ॥ १२॥ नवछद्यनिष्टोमस्य मिनुयात्। पञ्च- दशछापथ्यस्य । सप्तदशछद्यविरात्रस्य । नवदि पञ्चदशदि वा पोडशिनः ॥१३॥ नवछदि तेजस्कामस्य मिनुयादिति काम्याश्छदिःकल्पा ब्राह्मणव्याख्याताः ॥ १४ ॥ अन्तर्वान परिश्रयण सांकाशिनं परिसीवणं ग्रन्थिकरणमभिमर्शन मिति । एतापनाना । ऐन्द्रा एते' मन्त्रा भवन्ति ॥१५॥ ॥१०॥ उपरवान् व्याख्यास्यामः ॥ १॥ दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्वात् पुरोऽक्षं चत्वारोऽवान्तरदेशेषु प्रादेशमुखाः प्रादेशान्तराला भवन्ति । असंभिन्ना उपरिष्टात् संतृण्णा अधस्तात् ॥ २॥ सावित्रेणाभिमादाय परिलिखति परिलिखित रक्षः परिलिखिता अरातयः इति ॥ ३ ॥ दक्षिणयोः पूर्व ततोऽपरं तत उत्तरतस्ततः' पूर्वम् ॥ ४ ॥ एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्व कर्माणि क्रियन्ते ॥५॥ पाहुमात्रान् . खात्वाध्या" प्रहरति रक्षोहणो बलगहनो वैष्णवान् खनामि इति । सकृदेव मन्त्रं जपति ॥ ६॥ विराडसि सपनहा इति वाहुमुपावहत्य पुरीपमुद्वपति इदमहं तं यलगमुद्रपामि यं नः समानो यमसमानो निचखान इति ॥७॥ उपरवविले न्युप्याव- बाधते इदमेनमधरं करोमि यो नः समानो योऽसमानोऽरातीयति गायत्रेण छन्दसा इति ॥८॥ एवमेवोत्तरेणोत्तरेग" मन्त्रेणोत्तरेषु बाहुमुपावहत्य पुरीपमुद्वपत्युत्तरेणोत्तरेण 1. A. पयंता 2. Gopinatha on Sats VII.7 (p. 720) cines this sitra verbstirn, so also Rudradatta on Apss XI.10.8 except the last word.. 3. Thus B.; A,B, omitted + Gopinatha on Sats VII.7 (p. 720): नववधमिष्टोमस्य मिनुयादिति भर. 5. A काम्यदिन कामछदि; B, काम्यादिकल्पा; B, काम्यादिकल्प 6. AD, येवण: B. 'पेपर्ण 7. ABएता 8. Bपक्ष 9. Emended: A, उत्तरतत्तत् A.- उत्तरतस्तात; B, उत्तरस्तत् 10. A,B, धात्वाम्या, पात्वाध्या:A, वौलाध्य; A स्वीत्याभ्या; Bखायाधिया 11. A, 'सरेल ; Vanchesran (27b) on Satsx: उत्तरेपोतरेणावबाधत इदिभाषामा द्वाजाचा ·१७३ " १२.१३.९] ज्योतिष्टोमः छन्दसावयाधते । ,त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभं पातमित्येतान्याम्नानानि भवन्ति ॥९॥ निरस्तो वलगः इति पुरीप हरवि ॥ १०॥ अथबाढो दुरस्युः इति खरे न्युप्यावयाधते ॥ ११ ॥ ॥११॥ अथ संमृशातेऽध्वर्युर्यजमानश्च ॥ १ ॥ यः पूर्वयोर्दक्षिणस्तं यजमानो- ऽवमृशति योऽपरयोरुत्तरस्तमध्वर्युः ॥२॥ अधस्ताद्धस्तौ सँस्पर्शयतः ॥३॥ स यजमानः पृच्छति अध्वयों किमत्र इति ॥ ४॥ भद्रम् इत्यध्वर्युः ॥५॥ तनौ' सह इति यजमानः ॥६॥ अथ विपरिसर्यतः ॥७॥ यः पूर्वयोरुत्तरस्तं यजमानोऽवमृशति योऽपरयोदक्षिणस्तमध्वर्युः ॥ ८॥ अधस्ताद्धस्तौ संस्पर्शयतः ॥.९ ॥ स यजमानः पृच्छति अध्वयों किमत्र इति ॥१०॥ भदम् इत्यध्वर्युः ॥११॥ तन्मयि इति यजमानः ॥ १२ ॥ अथैनान् संमृशति विराडसि सपलहा इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ १३॥ अथैनान् यवमतीभिः प्रोक्षणीभिः प्रोक्षति रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि वैष्णवान् इति ॥ १४ ॥ अवसिञ्चति रक्षोहणो वलगहनोऽवनयामि वैष्णवान् इति ॥ १५॥ ययोऽसि यययास्मद्वेपः इति. यवं प्रास्यति ॥ १६॥ चर्हिरव. स्तृणाति रक्षोहणो वलगहनोऽवस्तृणामि वैष्णवान् इति ॥ १७ ॥ 'आज्येन व्यापारयति रक्षोहणो वलगहनोऽभिजुहोमि वैष्णवान् इति ॥ १८॥ एवमुपरवमन्त्राने के समामनन्ति ॥ १९ ॥ रक्षोहणी वलगहनौ वैष्णवी प्रोक्षामि इत्यधिपवणफलके प्रोक्षति । औदुम्बरे पालाशे कार्मर्यमये वा। असंतृण्णे भवतः संतृष्णे' वा ॥२०॥ ॥१२॥ अधिमुखे पुरस्तात्सँहिते समावकृत्ते पवायङ्गुल उत्तराधिपवणफलके भवति चतुरङ्गुलं वा ॥ १॥ पुरस्ताहीयसी भवतः पश्चात् प्रथीयसी ॥ २ ॥ द्वौ दक्षिणेनापिदधाति द्वावुत्तरेण रक्षोहणौ वलगहनावुपदधामि वैष्णवी इति ॥३॥ पर्युहति रक्षोहणौ वलगहनौ 'प!हामि वैष्णवी इति ॥ ४ ॥ परिस्तृणाति रक्षोहणौ वलगहनौ परिस्तृणामि वैष्णवी इति ॥ ५॥ अभिमन्त्रयते रक्षोहणौ वलगहनी वैष्णवी इति ॥ ६॥ क्षोहणं त्वा वलगहनं वैष्णवं प्रोक्षामि इत्यधिषवणचर्म प्रोक्षत्यानहँ रोहितम् ॥ ७ ॥ अधिषवणफलकयोरधिपवणचर्मास्तृणात्युत्तरलोनासेचनवत् रक्षोहा खा वलगहा वैष्णवमास्तृणामि इति ॥ ८॥ तस्मिंश्चतुरो प्राव्णः सादयत्यूलसानू- 1. Am'तरतस्त%Aत्तरतः स्त' 2-2. Thus in A,B,; Az-s omitted 3-3. A, संतृण्णा भवत सतॄष्णो; A, संतृणे भवतः संवृण्णे; A, संतुणे भवतः संतृष्ण्ये; An, तृणे भवतः संवृष्टपे; B, संत्रण भवतस्संत्रणे; B, संतृण्णे वा + A प्रतिमुखे ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [ १२.१३.९ नाहननप्रकारानुपरं प्रथिष्ठ मध्ये पञ्चमं बृहन्नसि वृहद्यावा बृहतीमिन्दाय वाचं वद इत्येकैकम् ॥ ९॥ औपरवात् पुरीपाइक्षिणस्य हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनं चतुःसक्ति खरं करोति यावन्तं पात्रेभ्य आप्तं मन्यते ॥ १०॥ ॥१३॥ चात्वालाद्धिणियानुपरपति ॥ १॥ आगीधागारेऽन्तर्वेद्यागीधीयं विभूरसि प्रवाहणः इति ॥ २॥ रौद्रेणानीकेन इत्येनं मन्त्र सर्वत्रानुपजति ॥३॥ अपरेपा सदोलिं पृष्ठयायाँ होत्रीय वहिरसि हव्यवाहनः इति ॥ ४ ॥ दक्षिणेन होत्रीय' प्रशास्त्रीय श्वात्रोऽसि प्रचेताः इति ॥ ५॥ उत्तरेण होत्रीयमुदीच इतरान् ॥ ६॥ तुथोऽसि विश्ववेदाः इति ब्राह्मणाच्छंसिनः ॥७॥ उशिगति कविः इति 'पोतुः ॥८॥ अद्घारिरसि वभारिः इति नेष्टुः ॥ ९॥ अवस्युरसि' दुवस्वान् इत्यच्छा- चाकस्य ॥ १०॥ दक्षिणार्धे वेदेर्मार्जालीय प्रष्टिमानीधीयेण' शुन्थ्यूरसि मार्जालीयः' इति' ॥११॥ ॥१४॥ तत इतरानुपतिष्ठते ॥ १॥ सम्रादसि कृशानुः इत्याहवनीयम् ॥ २॥ परिपयोऽसि पवमानः इति यत्र वहिप्पवमान स्तुक्ते ॥ ३॥ प्रतकाऽसि नभस्वान् इति चात्वालम् ॥ ४ ॥ असंपृष्टोऽसि हव्यसूदः इति शामित्रदेशम् ।। ५ ॥ ऋत- पामासि सुपोंतिः इत्यौदुम्बरीम् ॥ ६॥ ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धाम इति ब्रह्मसदनम् ॥ ७॥ समुद्रोऽसि विश्वव्यचाः इति सदः ॥ ८॥ अजोऽस्येकपात् इति शाला- मुखीयम् ॥ ९॥ अहिरसि बुनियः इति प्राजहितम् ॥१०॥ कन्योऽसि कन्यवाहनः इत्यन्वाहार्यपचनम् ॥ ११ ॥ अत्रैके पर्हिषः स्तरण समामनन्ति ॥ १२ ॥ ततः संप्रेप्यति स्तुणीत वर्हिः प्रनतं यच्छत समपिनतान् हयध्वम् इति ॥ १३ ॥ न खरमधिस्तृणन्ति' । न धिष्णियान् ॥ १४॥ अत्रास्मा एकस्तनातं प्रयच्छति ॥ १५ ॥ ॥१५॥ अग्नीपोमीयस्य पशोस्तवं प्रक्रमयति ॥१॥ प्लक्षशाखामातिथ्या- चर्दिप्युपसनाति । आतिथ्यापरिधीनिध्मे ॥ २॥ त्रयोविंशतिदारुमिमं करोति 1. Al-5,0, omitted 2. A,B, होनिय 3. A,B, होत्रिय +. A, उत्तरान् 5. A, अवस्यूष 6. A,B, 7-7...,इति मालीव 8. A1- फल्यो 9. A,B, 'पाति ·." १२.१८.१] ज्योतिष्टोमः ॥ ३॥ समानमाज्यानां ग्रहणात् ॥ ४॥ शालामुखीये पाशुकान्याज्यानि गृह्णाति ॥५॥ एतस्मिन्नेवात ऊर्ध्व गार्हपत्यकर्माणि क्रियन्ते' ॥६॥ आ सोमं ददत आ ग्राव्ण आ वायव्यान्या द्रोगकलशमुत् पत्नीमानयन्त्यन्वनॉसि प्रवर्तयन्ति ॥७॥ शालामुखीयं गार्हपत्यकर्मभ्योऽन्वयस्यन्ति ॥ ८॥ प्राची पत्नी पूर्व- मग्निमभ्युदैति प्रेतु ब्रह्मणस्पनी इति ॥९॥ अग्ने गृहपत उप मा वयस्व इत्येतदादि शालामुखीये कुरुत आ गार्हपत्याभिमन्त्रणात् ॥ १० ॥ उपस्थे ब्रह्मा राजानं कुरुते ॥ ११॥ सवयन्ति यजमानस्यामात्यान् ॥ १२ ॥ अध्वर्यु यजमानो- ऽन्वारभते यजमानं पत्नी पत्नीमितरे पुत्रभ्रातरः ॥ १३ ॥ अहतेन वाससामात्यान् संपच्छाद्य वाससोऽन्त सुग्दण्ड उपनियम्य' जुहोति वैसर्जनानि च सोम तनूकद्भधः इति ॥ १४ ॥ जुपाणो अस्तुराज्यस्य वेतु स्वाहा इति द्वितीयामाहुति हुत्वा ॥१६॥ शालामुखीय इध्ममादीप्य संप्रेष्यति अग्नीपोमाभ्यां प्रणीयमानाम्यामनुबहि इति ॥ १ ॥ त्रिरनूक्तायां प्रथमायामनिप्रथमाः प्राश्चोऽभिप्रवजन्ति ॥ २॥ अथैनमनुहरन्त्याज्यान्यनुहरन्तीमावहिरनुहरन्ति' मोक्षणीरनुनयन्त्यग्नीपोमीयम् ॥३॥ आनीध्र एतमिमैं सादयित्वा नयवत्यर्चाभिजुहोति अयं नो अग्निवरिवः कृणोतु इति ॥४॥ अत्रैव. ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशमानीध उपवासयति' ॥५॥ सोमप्रथमाः माञ्चोऽभिप्रव्रजन्ति ॥ ६ ॥ उरु विष्णो वि क्रमस्व इत्याहवनीये हुत्वापरया द्वारा हविर्घाने राजानं प्रपादयति सोमो जिगाति गातुवित् इति । पूर्वया, वा ॥ ७ ॥ पूर्वया तु यजमानः प्रपद्यते ॥ ८॥ यदि गतश्रीः स्पात पूर्वयैव द्वारा राजानं प्रपादयेत् ॥ ९॥ दक्षिणस्य हविर्घानस्य नीडे कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तुणाति अदित्याः सदोऽसि इति ॥ १०॥ तस्मिन् राजान- मासादयति अदित्याः सद आसीद इति ॥ ११ ॥ ॥१७॥ आसन्न राजानं यजमानोऽभिमन्त्रयते' एप वो देव सवितः सोमस्त 1. Rudradatta on ApSS XI.5.10 and Gopinātha on SatS V11.8 (p. 738) : सत्य.पाढभारद्वात्रयोस्तु मतादामी प्रणयापरत एवं तत्र गाईपत्यकर्माणीति द्रष्टव्यामिति । 2. ASTाससात 3. A1-8B. उपनिया +. Aरनुनयंति 5. B, °सादयति 6-6. Aसादयत्या 7. Rudradatta on ApSS X1.17.2 says with reference to the formula in this sutra : यद्यपि सत्याषाढभारद्वाजाभ्यां यजमानत्वमेव व्यक्तीक्तम् etc.

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१२.१८.१ रक्षवं मा वो दभदेतत्ते सोम देवो देवानुपागाः इति ॥१॥ प्रदक्षिणमावर्तते इदमहं मनुष्यो मनुष्यान् सह' प्रजया' सह रायस्पोपेण इति ॥२॥ नमो देवेभ्यः इति प्राचीनमञ्जलिं करोति ॥३॥ स्वधा पितृभ्यः इति दक्षिणतः ॥ ४ ॥. उपनिष्कामति इदमहं निरुणस्य पाशात् इति ॥ ५॥ विहारमभिवीक्षते सुवरभि विख्येपं वैश्वानरं ज्योतिः इति ॥ ६॥ ततोऽवान्तरदीक्षां विसृजते ॥ ७ ॥ दक्षिणतस्तिष्ठन्नाहवनीय- मभिमन्त्रयते अग्ने व्रतपते त्वं व्रतानां व्रतपतिरसि इति ॥ ८॥ नितरां मेखलां मृजीते ॥९॥ ततो मुष्टी विसृजते । स्वाहा यज्ञ मनसा इति द्वे! स्वाहा द्यावा- पृथिवीभ्याम् इति द्वे। स्वाहोरोरन्तरिक्षात् इति द्वे। स्वाहा यज्ञं वातादारभे इति द्वे ॥ १० ॥ स्वाहा वाचि वातो विसृजे इति वाचं विसृजते ॥ ११ ॥ निवर्तते प्रतम् ॥ १२॥ सोमान् हविःशेषानिति सुत्येऽहनि भक्षयति ॥ १३॥ चत इष्म वर्हिरिति मोक्षति यथा दर्शपूर्णमासयोः ।। १४ अर्थतर्हिः सर्वस्यां महावयाँ स्तृणीयादित्येकम् । अपरेणोत्तरवेदिमित्यपरम् ॥ १५॥ यत् किं चात ऊवं पहिरागच्छेदेवमेवैन स्तृणीयात् ॥ १६ ॥ समानमा सुचॉ सादनात् ॥ १७ ॥ स्रुचः सादयित्वा' ।। १८॥ ॥१८॥ यूपं छिनत्ति ॥१॥ दीक्षासु यूपं छिनत्युपसत्तु वा ॥२॥ विज्ञायते यदि दीक्षितस्यादृषणो यूपः स्यादरणी चाज्यं चादाय यूपस्यान्तेऽर्मि मथित्वा' जुहुयादिति ॥ ३ ॥ अथ यदि क्रीतः सोमः स्यादाहवनीय एव जुहुयात ॥ ४ ॥ समानमा पशूपाकरणात् ॥ ५॥ अग्नीपोमीयं पशुमुपाकरोति ॥ ६ ॥ समानमा प्रवरात् ॥ ७॥ प्राकृतेन प्रवरेण" होतारं वृत्वा पुनराश्राव्योपॉशुनामधेय. ग्राहमस्फ्य" उत्तरात्विजो वृणीते ।। ८॥ इन्द्र होत्रादसौ मानुषः इति होतारम् 1-1. A, Omitted 2. A,B, प्रनीते; B, गृमीते 3. Thus B: A,B. इध्मा +. Aधों 5. Thus all MSS; Mati 6. Al-,,D, omitted 2. B.ends here. S-S. A... 'मर्मपित्या 9. A..,मानन 10. A,B,रणेन 11. An'धेयमस्फ्य •षमय ·१२.२०.१९] ज्योतिष्टोमः १७७ ॥९॥ अग्निमाग्नीभादसौ' मानुपः इत्याग्नीधम् ॥ १०॥ अश्विनाथ! आवर्यवाददं चासौ च मानुषौ · इत्यात्मानं प्रतिग्रस्थातारं च ॥ ११ ॥ मित्रावरुणौ प्रशास्तारो प्रशास्त्रादसौ मानुपः इति मैत्रावरुणम् ॥ १२ ॥ इन्द्रो ब्रह्मा ब्राह्मणादसौ मानुषः इति ब्राह्मणाच्छसिनम् ॥ १३॥ मरुतः पोत्रादसौ मानुषः इति पोतारम् ॥ १४ ॥ नायो नेष्टादसौ मानुषः इति नेटारम् ॥ १५॥ ततो यजमान' वृणीते अग्निर्दैवीनां विशा पुरएताय सुन्वन् यजमानो मनुष्याणां तयो यस्यूरि गार्हपत्यानि सन्तु शत हिमा द्वा यू राधासीसंपृश्चानावसंपृधानौ तन्यः इति ॥ १६ ॥ सवनीय एके वृणते । तत्र सुन्वन्' इति ब्रूयात् ।। १७ ॥ अयं यजमानो मनुष्याणाम् इत्यग्नीपोमीये घृणानः ॥१८॥ ॥१९॥ प्रवृतः प्रवृतः प्रवृतहोमी जुहोति जुटो वाचो भूयासम् ॥ ऋचा स्तोमें समय इत्येताभ्याम् ॥ १ ॥ प्रवृतः प्रवृतो जुहुयादित्येकम् । अध्वर्युरेव जुहुया- दित्यपरम् ॥ २ ॥ समानमा वपाया होमात् ॥ ३॥ हुतायां वपायामाह्वयति सुनाण्यः सुब्रह्मण्यां पितापुत्रीयाम् ॥ ४॥ अपराह्ने बसतीवरीहाति वहन्तीनां प्रतीपं तिष्ठन् ॥ ५॥ कुम्भमुपमारयति हविष्मतीरिमा आपः इति ॥ ६॥ नान्तमा वहन्तीरतीयात् ॥७॥ छायायै चावपतश्च संधौ गृह्णाति । वृक्षस्य वात्मनो वा छायायाम् ॥ ८॥ यस्यागृहीता अमिनिस्रोचेज्ज्योतिपा' वा गृह्णीयाद्धिरण्यं वावधाय ॥९॥ यो या, ब्राह्मणो यहुयाजी तस्य कुम्भ्यानां गृहीयात् ॥ १०॥ वरं दत्वा गृह्णीयादित्येकेपाम् ॥ ११ ॥ अथैना अपरेण' गाईपत्यमुपसादयवि अमेवों- अपनगृहस्य सदसि सादयामि इति ॥ १२॥ समानमेडायाः ॥ १३ ॥ दक्षिणेन हविर्धाने समवर्त्त हरत्युत्तरेण वा ।। १४॥ ततः संप्रेष्यति अग्नीदीपयनानगारानाहर इति ॥ १५ ॥ शामित्रादानीध्राद्वाङ्गारानाहत्यानीधो होत्रीये निवपति ॥ १६ ॥ प्रतिप्रस्थावोपयजति ॥ १७ ॥ नात्रानूयाजान्ते स्वरं जुहोति । न सवनीये । अनूवन्ध्यायामेव जुहोति ॥ १८॥ तं दिवोपाकृत्य नक्त संस्थापयति ॥१९॥ 1. A- अमिरा 2. A. अश्विना अध्वर्दू 3-3. A तयोर्यज' +.. ALB, पृणुते 5-5. A.घिति; Vaichesvara (53b) on Sats VII: रिमोव परे मुन्वन् गन्दा भयो कम्य इत्याहापस्तंबोभारद्धारय। 6. Thus A,BAnnaB, 'ज्योतिभ्या 7. A. राके, corrected in the marginaa अपरेम; others अपराई 8. Vitchelvara (55a) on Sats VII: मार भाप्पाजः दिलीपास्य ना. पोतिदिन भा.१२ .

·१७८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१२.२०.२० पत्नीसंयाजान्तः संतिष्ठते ॥ २० ॥ हृदयशूलेन चरित्वा न युपमुपतिष्ठते ॥ २१ ॥ नामीपोमीये न सवनीये हृदयशूलेन चरन्ति । अनूवन्ध्यायामेव चरन्तीत्येकेपाम् ॥ २२ ॥ ॥२०॥ निशायामन्तवेद्यासीनों यजमानं पत्नी च वसतीवरीभिरभिपरिहरन्ति ॥१॥ नादीक्षितं वसतीवरीभिरमिपरिहरेयुः ॥२॥ आदाय कुम्भे' सव्ये ऽसे' निधाय दक्षिणया' द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणं वेद्यन्तमनुपरीत्य दक्षिणस्यामुत्तर- दिश्रोण्याँ सादयति इन्द्राग्मियोर्भागधेयी स्थ इति ॥ ३ ॥ आदाय कुम्म दक्षिणे से निधाय यथेतं प्रतिपरीत्योत्तरया द्वारोपनिष्क्रम्योत्तरं वेद्यन्तमनुपरीत्योत्तरस्याम् उत्तरवेदिश्रोण्या सादयति मित्रावरुणयोर्भागधेयी स्थ इति ॥ ४ ॥ आदाय कुम्भ सव्ये ऽसे निधाय यथेतं प्रतिपरीत्प पूर्वया द्वारोपनिष्कम्यागीधे :सादयति विश्वेषा देवानां भागधेयी स्थ यज्ञे जागृत इति ॥ ५॥ अत्रैता उपवासयति ॥ ६॥ आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां पितापुत्रीयाम् ॥ ७॥ ततः पयाँसि विशास्ति । या यजमानस्य व्रतधुक् तस्या आशिरं कुरुत या पलिये तस्यै दधिप्रहाय या धर्मधुक् तस्यै दधिधर्माय' तप्तमनानक्तं मैत्रावरुणाप शृतातकयं कुरुतादित्यग्रहाय इति ॥ ८॥ यथाचोदितं कुर्वन्ति ॥९॥ अनामिक्षायाः सायंदोहं दोहयति ॥ १०॥ हविर्धाने यजमानं जागरयन्ति । प्राग्वशे पत्नीम् ॥११ ।। आनीध्र ऋत्विजो वसन्ति । न सदसि कश्चन वसवि" ॥१२॥ यजमान एवैतौं रात्रि राजानं गोपायतीति विज्ञायते ॥ १३ ॥ ॥२१।। ॥ इति द्वादशः प्रश्नः॥ 1. A.कुंभ्यं 2-2.A, omitted 3-3. Thus in A,B, with minor seribal errors% 3A1-5 omitted +. B, वेदिमा 5. Aधर्माय 6. Valichesvara (57a) on Sats VII: न कथन सदपि यसतीति भारद्वाजः । 1.A-Tread द्वितीय: after this.

·१३.२.७] ज्योतिष्टोमः १७९ अथ त्रयोदशः प्रश्नः महाराने युध्यन्ते ॥ १॥ आग्नेय्पर्चाग्नीध्रमभिमृशेत् । वैष्णन्या हविर्धानम् । आग्नेय्या पुचः। वायव्यया वायव्यानि । ऐन्या सदः ॥ २ ॥ अत्रैवाभिमशेदित्येकम् । कर्मागमे कर्माङ्गमित्यपरम् ॥ ३ ॥ आग्नीधे यवतनर्जुहोति प्रजापतिर्मनसान्धोऽच्छेतः इत्येतात्रयलिँ शतम् । यज्ञाति च प्रतिजुहोवि' । पूर्वामनु- द्रुत्योत्तरया जुहोतीति विज्ञायते ॥ ४॥ एकया तु प्रथमम् ॥ ५॥ खरे पात्राणि प्रयुनक्ति अग्निर्देवता गायत्री छन्द उपाँशोः पात्रमसि इत्येतैर्मन्त्रैर्यथारूपम् ॥ ६ ॥ दक्षिणेऽस उपाँश्वन्तर्यामयोः पात्रे प्रयुनक्ति । पूर्वमुपाँशोरपरमन्तांमस्य ॥ ७ ॥ अपि वा दक्षिणमुपाँशोरुचरमन्तर्यामस्य ॥ ८॥ ते अन्तरेणोपाँशुसवर्ने संस्पृष्टं सादयति ॥ ९ ॥ प्रत्यश्चि द्विदेवत्यपात्राणि | परिघुगेन्द्रनायवस्याजगावं' मैत्रा- वरुणस्य द्विसक्त्याश्विनस्य ॥ १०॥ ततोऽपरे शुक्रामन्थिनोः पारे । दक्षिणं वैल्यै शुक्रपात्रमुत्तरं वैकङ्कतं मन्थिपात्रम् ॥ ११॥ ततोऽपरे आवत्थे अश्वशफयुभे उभयतोमुखे ऋतुपात्रे । दक्षिणमध्वर्योरुत्तरं प्रतिप्रस्थातुः ॥ १२ ॥ दक्षिणस्यों श्रोण्यामाग्रयणस्थाली प्रयुनक्ति । उत्तरस्याप्लुक्थ्यस्थाली चोक्थ्यपात्रं चाथराफ- शुभम् ॥ १३॥ ते अन्तरेण ॥१४॥ ॥१॥ त्रीण्यतिग्राह्यपात्राणि प्रयुनक्ति ॥ १ ॥ दक्षिणस्य हविर्धानस्याग्रेणो- पस्तम्भनमादित्यस्थाली चादित्यपात्रं च । उत्तरस्याग्रेणोपस्तम्भनमनुपोहे ध्रुवस्थालीम् ॥२॥ उत्तरेऽस औदुम्बरं चतुःषक्ति दधिग्रहपात्रम् ॥ ३॥ मध्ये परिप्लवां यथा सुगदण्डा' ॥ ४॥ यथावकाशं सादिरं चतुःसक्ति पोडशिपावं यदि पोडशी भवति ॥ ५॥ प्रादेशमात्राण्यूप्रसानि मध्ये संनतानि" वायच्यान्यासेचन- वन्ति भवन्ति ॥ ६ ॥ पान्यनादिष्टवृक्षाणि" यः कश्च" यज्ञियो" वृक्षस्तस्य 1. A,BIॐ महारा 2. B,युवा 3. Aomitted 4. A,.,यत्रिशति 5. B, होति 6. B. पार शोहसवन 7. A..परित 8. Bromitted 9. Thus AAM-5 मुग्दंडा; B, सुम्दी 10. A,B, संततानि 11. A, यथान्यना 12-12. B, कपन यनीयो ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१३.२.७ स्युरित्याश्मरथ्यः। वैकसतानीत्यालेखनः ॥ ७॥ एतेन चमसानां वृक्षनियोगो व्याख्यातः। नैयग्रोधा एव स्युरित्यपरम्' ॥८॥ सरुमन्तोऽत्सरुका' वा दश चमसा भवन्ति ॥ ९॥ दश चमसाध्वर्यवः ॥१०॥ होतुर्बह्मण उद्गातुर्यजमानस्य मैत्रावरुणस्य ब्राह्मणाच्छसिनः पोतुर्नेष्टुरच्छावाकस्यानीधस्येत्येतेषामेते चमसा भवन्ति । तान् खरे यथावकाशं प्रयुनक्ति ॥ ११॥ दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात् पश्चादक्षं द्रोणकलशैं सदशापवित्रं प्रयुनक्ति युननिम ते पृथिवीं क्योतिपा सह इति ॥ १२ ॥ उत्तरस्य नीड आधवनीयं युनज्मि वायुमन्तरिक्षण ते सह इति ॥१३॥ प्रउगे पूतभृतं युनज्मि वाचँ सह सूर्येण ते इति ॥ १४॥ अत्रैकेऽधिपवणचर्मणो' ग्राव्णामिति' प्रयोजन समामनन्ति ॥ १५॥ उपरमभि संमुखा भवन्ति ॥१६॥ ॥२॥ अथैनान् संमृशति अपां क्षया ऋतस्य गर्भाः। भुवनस्य गोपाः श्येना अतिथयः । पर्वतानां ककुभः प्रयुतो न पातारः । वग्नुनेन्द्रं यत । घोपेणामीवाश्चातयत । युक्ताः स्य वहत । स्वर्ग लोकमभिवहत यजमानम् इति ॥ १॥ सवनीयस्य तन्त्र प्रक्रमयति ॥२॥ समानमाज्यानां ग्रहणात् ॥ ३॥ लौकिकादाज्यात् प्रचरण्यामग्रे गृह्णाति ॥ ४ ॥ सहेध्मे धान् प्रोक्षति यानेतदहरभ्याधास्यन्' भवति ॥ ५॥ यत् किंचाभि तयोराधारसमिधोरादध्यात प्रोक्षितमेवाध्यात् ।। ६॥ समानमा चौँ सादनात ॥७॥ घुचः सन्ना अभिमृशति युनज्मि तिस्रो विश्चः सूर्यस्य ते इति ॥८॥ अत्रैके पात्रमयोजन समामनन्ति ॥ ९॥ आसन्यान्मा मन्त्रात् पाहि कस्याश्चिदभि- शस्त्याः इत्याग्नीधे हुत्वान्तरेपे राजानं ग्रावसूपावहरवि' हदे त्वा ॥ सोम राजनेवरोह इति द्वाभ्याम् ॥ १०॥ आगीधे पञ्चहोतार हुत्वा हो। प्रातरनुवाकाय संप्रेष्यति देवेभ्यः प्रातविभ्योऽनुहि ब्रह्मन् वाचं यच्छ सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामादप प्रतिप्रस्यातः 1-1. Emeaded A, 'त्यपरमत्सस्का; A... "स्यपरमरसरमंतोत्सस्का; B, 'त्यपरंमत्सरमन्ती- 2. A.स्यतेषा 3-3. Emended; A अनधि, अते प्राणामधिषयणचर्मण इति +. A.,प्रयोजनमेके 5. D.ति द्वितीया सण्डिका ॥२॥ 6. A.., लौकिकाग्यात 7. A, यानेकरहरभ्यायास्यान्; B, यानेकरहरभ्यायास्याइ 8. A...B. 'मेद दम्यात् 9. A, हांति 10. Thus DiAमहात्रे ABA हो; Amमहोत्रे सक्का ·१३.५.१] ज्योतिष्टोमः सबनीयान्निर्वपामिक्षां दोहय इति ॥ ११॥ यं द्विष्यात्तस्य प्रवदितासु वामपाकुर्यात् ॥१२॥ आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां पितापुत्रीयाम् ॥ १३ ॥ अत्र सबनीया- निर्वदामिक्षां दोहयेदित्येकम् । उपरितरामित्यपरम् ॥ १४ ॥ ॥३॥ यत्राभिजानाति अभूदुपा रुशत्पशुः इति तत् प्रचरण्या जुहोति शृणोत्वग्निः समिधा हवं मे इति ॥ १॥ अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा दर्भानादायोपनिष्क्रम्य' संप्रेष्यति अप इप्य होतमत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यवावैकनिन आद्रवत नेटः पत्नीमुदानयो- नेतहोतृचमसेन' यसतीवरी मिश्चात्वालं प्रत्युपास्त्र इति ॥ २॥ त्र्यवराळ अयुज एकधना भवन्ति ॥ ३॥ यथाचोदितं कुर्वन्ति ॥ ४ ॥ प्रादेहि इति नेटा' पत्नीमुदानयति ॥५॥ यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत उपशृणुयाचदपोऽध्वर्यु- गुंगीयात् । यदि न शृणुयादधिरः स्यात् । वाचोपछियेत ॥ ६॥ यदि दूरे स्युः प्रत्युदृह्य गृह्णीयात् ॥ ७॥ वहन्तीपु तृणं प्रास्यैतचतुर्गृहीतं जुहोति देवीरापो अपां नपात् इति ॥८॥ यदि वा पुरा तृणं सवति तस्मिन्नेव' जुहोति ॥९॥ कार्पिरसि इति दभैराहुतिमपप्लाव्य घृतलिप्तानां" मैत्रावरुणचमसेनोनयति समुद्रस्य योऽक्षित्या उन्नये इति ॥ १० ॥ एवमेवैकधना उन्नयति । सोमस्य वो मूजवतो रस गृह्णामि इति वा ॥ ११॥ पत्नी पन्नेजनीनाति वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो वो देवेभ्यः पन्नेजनीगृह्णामि यज्ञाय यः पन्नेजनोहामि इति ॥ १२॥ आहरन्त्यपः १३॥ प्रेयुदेहि इत्येव नेष्टा पत्नीमुदानयति ॥१४॥ ॥४॥ अपरेण नेटुधिष्णिय पत्नी पन्नेजनीः सादयति यसुभ्यो रुदेभ्य आदित्येभ्यो 1. A,B, "निष्काम्यन्. Vanchesvara (9a.) on Sats VIII: अपरं चतुर्थहीत गृहीत्वा दर्भानादायोपनिष्क्रम्य संप्रेष्यतीति भारद्वाजः। 2-2. A, omitted 3-3, Bromitted 4. A., छिटेत 5. Emended; A, प्रत्युमुझ A1मत्युष्टुत्य; cf. ApSS XII.5.7; Sats VIII.1. 6. Bतस्मिंस्तरिम 7. Rudradatta on Apss XIII.4.10: तथा अपप्लाव्य पृतप्लतानामित्येव सध्या- पादभारद्वाजौ। Yajiesvara Dilsita in his commentary Agniftemacandrika on Baudiss VI.10: भतप्नुतानामित्येव सत्यापाइभारदाजी। 8. Vatichesrara (9b1 on Sats VIII: तथा च सानसभारद्वाजो समुद्रस्य बोक्षिस्या इत्यतालिप्ताभिहुता अपो मैत्रावरुणस्य चमसेन गृहातीति । 9. ABBromitted 10. With reference to the formula quoted in this sötra Rudradatta on Apss XII.5.12 says : तथैव पेठनः बोधायनभारदा। Gopinatha on Sats VIII.1 (p.793) also cites this sutra.

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१३.५.१ विश्वेभ्यो यो देवेभ्यः पनेवनीः सादयामि यज्ञाप' वः पन्लेजनीः सादयामि इति ॥ १॥ उपरि चात्वालेऽध्वर्युहातचमसं च मैत्रावरुणचमसं च सँस्पृश्य वसतीवरी- फ्नयति समापो अद्भिररमत समोषधीभिरोषधयः सं वतैतिचारिणः इति ॥ २॥ होतचमस आनीय मैत्रावरुणचमसं पूरयति । मैत्रावरुणचमसाद्धोवचमसम् । होतचमसान्मैत्रा- वरुणचमसम् ॥ ३॥ अथैनाः प्रचरण्या समनक्ति सं योऽनक्तु वरुणः समिन्द्रः सं वृहस्पतिः । त्वष्टा विष्णुः प्रजया सँरराणो यजमानाय द्रविणं दधातु ॥ इति । यथायथं घुरो' धूमि:' कल्पन्ताम् इति च ॥ ४ ॥ पृच्छति होवाध्वर्युम् अध्वयों- ऽवेरण' इति ॥५॥ उतेमननमुः इति प्रत्याह ॥ ६॥ ततः क्रतुकरणं जुहोति यमग्ने पृत्सु मर्त्यम् इत्येतया यद्यग्निष्टोमः ॥ ७॥ यद्युफ्थ्यो हुत्वा परिधौ लेपं निमार्टि ॥ ८॥ यदि पोडशी हुत्वा परिधौ लेपं निमृज्य द्रोणकलशमुपस्पृशति स्रार्टी वा ॥९॥ न जुहोति न निमार्टि नोपस्पृशति वाजपेयेऽतिराने वा। एतद्यजुर्वदन् प्रपद्यते ॥ १०॥ दक्षिणस्य हविर्धानस्य प्रधुरे' प्रचरणी".सादयति ॥ ११ ॥ यं द्विष्यात्तमुपस्पृशेत् ॥ १२॥ अपरया द्वारा हविर्धानेऽपः प्रपादयति पूर्वया चा। पूर्वया तु यजमानः प्रपद्यते ॥ १ ॥ उत्तरस्य इविर्धानस्याधस्ताद्वसतीवरीरेकधना मैत्रावरुणचमसीया इति सादयति ॥ २॥ दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात् पुरोऽर्थे होतचमसँ सादयित्वा दधिग्रहेण चरति ॥३॥ औदुम्बरेण पात्रेण" चतुःसक्तिना दधि गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये वा ज्योतिष्मते ज्योति मन्तं गृह्णामि इति ॥ ४॥ हरति अपेन्द्र द्विषतो मनः इति ।। ५ ॥ जुहोति प्राणाय वा इत्यनुवाकशेपेण ॥ ६॥ आज्यग्रह" गृहीपात् तेजस्कामस्य । सोमग्रहं गृह्णीयाद् ब्रह्मवर्चसकामस्य । दधिग्रह गृहीयात् पशुकामस्य ॥७॥ आज्यग्रहस्यैप एव कल्पः॥८॥ सोमनहं ग्रहीप्य: 1. By conjecture; omitted in al) MSS. cf. TS 111.5.6.2. 2-2. Aromitted 3. B, omitted ++Aधुरोहुभि: AYरो मिः, Bधुरोधुभिः 5. Thus BEA, देशप्या; A1पाम् 6. B, "टोमोम 7. B, धुळे 8. AB.पादयति 9. B.परोक्ष 10. Als ornitted 11.AD, भाग्य ·१३.८.१.] ज्योतिष्टोमः नधिषवणचर्मणि राजानं निवपति यावन्तमेकग्रहायाप्तं मन्यते ॥९॥ प्रत्युपनोवरं वसतीवरीभिर्होत्चमसं पूरयित्वा निग्राभ्यासु यजमानं वाचयति निग्राभ्या स्य देवश्रुतः इति प्रतिपद्य गणा मे मा वि तृपन् इत्यन्तेन ॥१०॥ वसतीवरीभिरुप- सृज्याभिपोष्यन्नभिमन्त्रयते' अवीवृधं वो मनसा सुजाताः इति ॥ ११ ॥ यत्र क चाभिपुणुयादेवमेवाभिमन्त्रयेत ॥ १२ ॥ अथैनमुपरे ग्राव्णाभिपुणोति ॥ १३॥ तिम्रो यहस्य समिधः परिज्मनो देवा अकृण्वन्नुशिजो अमर्त्यवे | तासामेना- मदधुर्मत्यै भुजं लोकमिद् द्वे उप जामी ईयतुः' इति ॥ १॥ यत्र क चाभिपुणुयादुपर एव ग्राव्णाभिपुणुयात् ॥ २॥ एतस्यैवैपोऽभिपवमन्त्रः ।। ३ ।। योऽभिपूयमाणस्य प्रथमोऽशुः स्कन्दति तमभिमन्त्रयेत आ मा स्कान् सह प्रजया सह रायस्पोपेण इति ॥ ४ ॥ अभिपवेऽभिपवेऽभिमन्त्रयेतेत्येकम् । य एव सर्वप्रथम इत्यपरम् ॥५॥ द्रप्सश्चस्कन्द इति विग्रुपोऽभिमन्त्रयेत ॥ ६ ॥ अभिपवेऽभिपवेऽभिमन्त्र- येतेत्येकम् । य एव सर्वान्तत' इत्यपरम् ॥ ७॥ अत्र यजमानो दशापवित्रस्य नाभि कुरुते ॥ ८॥ अथैन सहिरण्येन पाणिना तिरः पवित्रमच्छिन्नां धारों स्रावयन् दधिग्रहपात्रेण' गृह्णाति । वायव्येनैव गृह्णीयादित्यपरम् ॥ ९॥ अथैनं खरे सादयति एप ते योनिः इति ॥१०॥ अथैन सहिरण्येन पाणिना प्रामुखों' जुहोति । तस्य दधिग्रहेण मन्त्रा व्याख्याताः ।। ११॥ अनधिकृतो वा सोमधर्म- देधिग्रहविकारत्वात् ॥ १२ ॥ तत्रार्थग्रहणोऽभिपकः परत्रसंयोगात् । सोमकरणी" चास्याभिषवमन्त्रः ॥१३॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः" ॥ १४ ॥ ॥७॥ सर्वान् सोमान् सहिरण्येन पाणिना गृह्णाति च जुहोति च ॥१॥ 1. Emended: A.पोन्यंतमि; As.B, बोम्याभि' 2. B, मपरेण 3. ApSsXII.7.10 तासामेका' 4. el. RV RI.2.9MS I.3.35 Apss XII.7.10 5. The repetition of fagd only in As; As. 994à° 6. Amसातत 7. B. दधिपात्रण. This sitra is partially cited by Vanchesrara (20) on Sats VIII, " 8. B, omitted 9. A, सोमधर्मेदधि%A, योमध दधि' 10. A1, प्रहणाभि 11. B,सोमंकरणि 12. A, "यंत;A, 'त्यन्तः प्रदेशः ·१८४ भारद्वाजत्रौतसूत्रम् ८१३.८.२ सर्वाः सोमाहुतीः' प्राङ्मुखो जुहोति ॥ २॥ हुत्वा सदसि शेष' भक्षयति ॥३॥ मार्जालीये पात्रं प्रक्षालयति ॥ ४ ॥ सदस्येवात ऊ सोमभक्षान् भक्षयन्ति । आनीधे हविर्भक्षान् ॥ ५॥ माजालीय उच्छिष्टपात्राणि प्रक्षालयति' ॥ ६॥ ततोऽदाम्यं गृह्णाति ॥ ७ ।। उपनद्धस्य राजस्वी शून् प्रवृहति' वसवस्त्वा प्र वृहन्तु गायत्रेण छन्दसा इत्येतैर्मन्त्रैः॥८॥ निग्राभ्याणां दधः पयसो वा चमसे निःपिच्याँशूनाधूनोति मान्दासु ते शुक्र शुक्रमा : धूनोमि इत्येतैर्मन्नैः ॥ ९ ॥ त्रिभिराधूनोतीत्येकेषाम् । पञ्चभिरित्येकेपाम् । सप्तभिरित्येकेपाम् ॥ १०॥ अथैनं दधिग्रहपात्रेण गृह्णाति शुक्र ते शुकेण गृहामि ॥ अग्निः प्रातःसबने पाल्यस्मान् इति चैताभिस्तिसृभिः ॥ ११॥ हरति आस्मिन्नुमा अचुन्ययुः इति ॥ १२॥ जुहोति सोमः सोमस्य पुरोगाः इति ॥ १३॥ ततोऽशुप्वशूनपिसृजति उशिक् त्वं देव सोम गायत्रेण छन्दसा इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥ १४ ॥ अनुसवनमपिसृजेदित्येकम् । तदानीमेवैककमपिसृजेदित्यपरम् ॥ १५॥ द्वादश पटौहीदक्षिणा' ददाति कृत्य- धीवासं च ॥ १६ ॥ ततोऽशु गृहाति ॥ १७ ॥ अधिपवणचर्मणि राजानं निवपति यावन्तमेकग्रहायाप्तं मन्यते ।। १८ ॥ ॥८॥ अथैनमनवानें सकृदमिपुत्य विरः पवित्रमच्छिन्नां धारों लावयन्नदाभ्य- पात्रेणानवानं सकृद् गृहाति ॥ १ ॥ वामदेव्यं मनसा गायमानो गृह्णातीति विज्ञायते ॥ २ ॥ वामदेव्यस्यर्चा गृह्णीयादित्येकेषां क्रया नश्चित्र आ भुवत् इत्येतया ॥ ३ ॥ प्राणता प्रायोऽपानता" ग्राह्यः प्राण्यापान्य न्यनता गृहीतव्य इति विज्ञायते ॥ ४॥ गृहीत्वा शतमान हिरण्यमभिव्यनिति आ नः प्राण रतु परायतः इति ॥ ५॥ हिरण्येन ग्रहमपिधायाप उपस्पृशति इन्द्रामी मे वर्चः कृणुताम् इति 1. Am सोमाहुति B सोमाहुति 2. B, सदाधिशेष 3. Gopinitha on SatS VIII.2 (p. 808) : भक्षितानामुनिशानां मालिीये मक्षालनमिति भारद्वाजसथे। +. Aमाहती; A.वहति 5. A.निर्माधाण; AM निपाभ्यागा; B, निमायाणा 6-6. A. 'मिरस्यास्मि' 7. B, मनुसनं omitted 8. B. दक्षिणा १. A, 'प्रहायापम; A, 'प्रहाया; A, प्रहावा; AL, 'प्रहायाभय B, महामा 10. Bाना 11. Emended; MSS 919: 47.91; cf. ApsS XI1.8.6 12. Eureaded A. रम्यतो; Aपनतो; व्यतो .

·१३.१०.१३] ज्योतिष्टोमः ॥६॥ अथैनमनवान सज्जुहोति दधन्वे वा यदीम् इति ॥ ७॥ यद्यनवान' न शक्नुयाद्धोतुं गृहीतुं वा वरे दत्ते जुहुयात् ॥ ८॥ हुत्वा सदसि शेपं भक्षयति यथा पुरस्तात् ॥ ९॥ द्वादश पाठौहीदक्षिणा ददाति कृत्त्यधीवासं च ॥१०॥ तत. उपाँशुसवनं ग्रावाणमादत्ते देवस्य वा सवितुः प्रसवे इति प्रतिपद्य वृष्टिवनिम् इत्यन्तेन ॥ ११ ॥ तमादाय वाचं यच्छत्याग्रयणात् ॥ १२ ॥ अथैन सानु' सहिरण्येन पाणिना राज्ञोऽभिमिमीते इन्द्राय त्या वृत्रने इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ १३ ॥ तत्र स एव मानकल्पो यः क्रयेऽन्यत्रोपसमूहनात् ॥ १४ ॥ तत उपाँशुं गृह्णाति ॥१५॥ अधिषवणचर्मणि राजानं निवपति यावन्तमेकग्रहायाप्तं मन्यते ॥ १६ ॥ ॥९॥ श्वात्रा स्थ वृत्रतुरः इत्याप्याय्याभिमन्त्रयते यत्ते सोम दिवि ज्योतिः इति ॥१॥ अधिपवणफलके अभिमन्त्रयते धिपणे वीडू सती वीडयेथाम् इति ॥ २॥ उपरिष्टाद् ग्रावा भवत्यधस्तादँशवः ॥ ३॥ अथ होतचमसे प्रदक्षिणं परिप्लावय- निग्राभमुपैति प्रागपागुदगधराक्तास्त्वा दिश आधावन्त्वम्ब' नि घर' इति ॥ ४ ॥ पशूनुपयच्छति । आर्द्राः सन्तोसँश्लिष्टा भवन्ति ॥ ५॥ मा भर्मा से विक्थाः इति ग्रावाणमुद्यम्य वदन्ति ॥ ६॥ यत्र तृणं मूलं वा पश्यति तत्प्रत्यभिपुणोति अनागसस्त्वा वयमिन्द्रेण प्रेपिता उप घायुष्टे अस्वैशभूमित्रस्ते अस्वेशभूर्वरुणस्ते अस्त्व- शभूरहतः सोमो राजा मया इति ॥ ७ ॥ एतयैवात ऊर्ध्वमभिपुणुयात् ॥ ८॥ अष्टौकृत्वोऽग्रेऽभिपुत्य पुनरेव निग्राममुपैति ॥ ९॥ द्विरादितोऽन्ततो वा। चतुर्निग्राभमुपैति ॥ १० ॥ विरुदचनेन' संभृत्योदञ्चतीति विज्ञायते ॥ ११ ॥ अपानानामॅशूनां द्वाभ्यां" प्रतिग्रस्थातोपाँशुपात्रमपिधायोत्तरत" उपयच्छति ॥१२॥ अञ्जलिना राजानमादायाध्वर्युस्पाँशुपात्रं नयति वाचस्पतये पवस्व वाजिन् इति 1. Bायद्यवाई 2. B, दक्षिण 3-3. A, "प्रयणान; A'प्रणादन'; An, मागायन; B, 'प्रयणादनम् 4. Asमन्यते 5. Thus BBA, चमस; A. 'चमसो 6. B, "पिप्राह 7-7. A त्वमव; A. खव 8. Rudradatta on ApSs XII.9.9 indirectly refers to this sutra as the view of kalpantarakára. 9. Emended; A, त्रिदंच; A1, त्रिदंचा; B, त्रिदंचा 10. Emended; संभृत्य इभनीति; A,. संभृत्य दुहनिति; B, संमृत्योदयनिति 11. Emended; MISS ar at 12. An'मभिधायों ·१८६ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१३.१०.१३ ॥ १३ ॥ एवंविहितावपरौ' द्वावभिपवौं भवतः ॥ १४ ॥ अपि वैकादशकृत्वो द्वितीयमभिपुणुयाद् द्वादशकृत्वस्तृतीयम् ।। १५ ।। ॥१०॥ अन्याभ्यामन्याभ्यामॅशुभ्यां प्रतिमस्थाता पात्रमपिदधाति ॥१॥ असादयित्वा ग्रहमादायाध्वर्युरुत्तिष्ठति स्वाकृतोऽसि मधुमतीन इपस्कृधि इति ॥२॥ उत्तरेण होतार हरति उर्वन्तरिक्षमन्विहि इति ॥ ३॥ गनस्वाष्टु इत्युत्तरं परिधिसंधिमन्ववतिष्ठतः ॥ ४ ॥ ऋजुस्तिष्ठन् दक्षिणाप्राञ्च संततं जुहोति स्वाहा त्या सुभवः' सूर्याय इति ॥५॥ देवेभ्यस्वा मरीचिपेभ्यः इति हुत्वा परिधौ लेपं निमार्टि ॥ ६॥ यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्यादिति नीचा हस्तेन निमृज्यात् ॥७॥ यदि कामयेतावर्षुकः स्यादित्युत्तानेन निमृज्यात् ॥ ८॥ आग्रयणस्थाल्याँ संपावमवनीयायतने पानॅ सादयति एप ते योनिः प्राणाय त्या इति ।। ९॥ अनभिपुतानामॅशनामेकमादायाध्वर्युरुपाँशुपात्रेऽपास्यति । स आ तृतीयसवनात परिशेरे ॥ १० ॥ ततोऽशुप्शूनपिसृजति पत्ते सोमादाम्यं नाम जागृति इति । द्वौद्वावनुसवनं' वा ॥ ११॥ यद्यभिचरेत् अमुष्य त्या प्राणे सादयामि इत्युपाँY गृहीत्वा सादयेत् ॥ १२ ॥ अथैनँ सावित्रेणादाय' हरति ॥ १३ ॥ समानमा होमात् ॥ १४ ॥ होप्यन्नभिमन्त्रयते अ# जाय त्या होप्यामि इति ॥ १५॥ यदि द्रे स्यादा तमितोस्तिछेत् ।। १६॥ समन्य' जुहोति प्रहर्षिणो मदिरस्प मदे मृषासावस्तु स्वाहा इति ॥ १७॥ समानमितरत् ॥१८॥ ॥१३॥ ततो ग्राव्ण आदायाध्वर्यचो महाभिपवायोपविशन्ति । पुरस्तादध्वर्यु- दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता पचान्नेष्टोत्तरत उनेता ॥ १ ॥ अधिपवणचर्मणि भूयिष्ठ राजानं निवपति । अल्पीयाँसं माध्यदिनाय सवनायावशिनष्टि ॥२॥ वसती- वरीमिरुपसृज्य निग्राभमुपेत्यापरिमितमभिपुण्वन्ति ॥ ३॥ निग्राभमुपयन्ति । अभिपुण्वन्ति । नियाममुपपन्ति । अभिपुण्वन्ति ॥४॥ निरमिपुत राजाने 1-1. D, वाभिपको द्वारपरी बभूवतुः 2. ATमतीर्ण 3. Aसुभुषः +.B, "मपनिभायात्मने 5-5. A-दा सवनं वा यामध्यB, यद्यमुष्य 6. A,B, सावित्रेणोदा 7. AIB समन्य 8. A, निमाइमुपेत्याभिपुण्यति; At- निप्राभ्यमुपेत्यापरिमितमभिषयमभिपुण्यात; B, निग्राह- मुपेयापरिमितमभिपुण्यति 9-9. Thus Biomitted in others. .. .

·•. १३.१४.२] ज्योतिष्टोमः चमसे सँसिच्याधवनीय आनयति ॥ ५॥ एवंविहितावपरौ भवतः ॥६॥ उत्तमे- ऽभिपवे प्रपीड्यर्जीपम् ॥ ७॥ सुसंभृत राजानं कुर्वन्ति ॥ ८॥ पवित्रेण निर्मज्य प्रपीडयति ॥ ९॥ अधिपवणचर्मणि संमुखान् ग्राव्णः कृत्वा ग्रावभ्य ऋाजीपं व्यपोहति । जीपमुखान् करोति ॥ १०॥ प्राश्चमुद्गातारो द्रोणकलशं ग्राव- स्वध्यहन्ति ॥ ११॥ समयाक्षं प्रकर्षन्ति ॥ १२॥ द्रोणकलश उदीचीनदर्श पवित्रं वितन्वन्ति ।। १३ ।। पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्यपि विश्वतः । अतप्ततनून तदामो अश्नुते शृतास इद्वहन्तस्तत्समाशत इति राजानमभिमन्य होट- चमसायजमानः पवित्रे संततां धाराँ स्रावयति । यं द्विष्याचस्य विच्छिन्द्यात् ॥१४॥ ॥१२॥ उदचनेनोनेताधवनीयाद्धोतृचमस' आनयति ॥ १॥ तिरः पवि सवन्त्या' धाराया अन्तर्यामं गृह्णाति उपयामगृहीतोऽस्यन्तर्यच्छ मघवन् इति ॥ २ ॥ तस्योपाँशुना कल्पो व्याख्यातः ॥ ३॥ एतावन्नाना । दक्षिणेन होता हरत्युत्तरेण वा ॥ ४ ॥ मनस्त्वाष्टु इति दक्षिणं परिधिसंधिमन्ववतिष्ठतः ॥ ५ ॥ ऋजुस्तिष्ठन् प्राञ्चमुदश्च संततं जुहोति स्याहा त्वा सुभवः' सूर्याय इति ॥ ६॥ व्याख्यातं लेपनिमार्जन संपातावनयनमिति ॥ ७॥ सूदवदन्तर्यामपात्रमायतने सादयति एप ते योनिरपानाय त्वा इति ॥ ८॥ यद्यभिचरेत् अमुष्य त्वापाने सादयामि इत्यन्तर्यामपात्रं' गृहीत्या सादयेत् ॥ ९॥ समानमितरत् ॥ १० ॥ वे अन्तरे- णोपाँशुसवन सँस्पृष्टं सादयति व्यानाय वा इति ॥ ११॥ यद्यभिचरेत् अमुष्य वा व्याने सादयामि इत्युपाँशुसवनँ सादयेत् ॥ १२ ॥ एवं सन्नान्येव भवन्त्या तृतीयसवनात् ॥ १३ ॥ तावुभावुदिते' जुहुयायदि न त्वरेत ॥ १४ ॥ अथ यदि त्वरेतानुदित उपाशुं जुहुयात् । उदितेऽन्तर्यामम् ॥ १५॥ विपरीतमेक उपाश्चन्तर्यामयोहोम समामनन्ति । उभावनुदित इत्येके ॥ १६ ॥ ॥१३॥ तिरः पवित्र स्रवन्त्या धाराया ग्रहान् गृह्णाति ॥ १॥ यदि रथन्तरसामा 1. AJहयति 2. A-पवित्रता; Bपवित्रं 3. Thus BA, उदवनोनोंता:A, उदवेनेनना; A. उदने नेता' ++. Thus BBAतिरं पवित्र सुबया; A., भिरा पवित्र सर्वत्या 5. A, मुभुव 6. A..,नवेदत; B सुवेदंत' 7. A. इत्यंतर्यामं 8. Thus B.; A. तावुभा उदिते; A, ठावुदिते; As. ठावुहलावुदिते ·१८८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१३.१४.२ सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान् गृह्णीयात् । यदि वृहत्सामा शुक्रायान् । यदि जग- सामाग्रयणाग्रान् । उभयसामैन्द्रवायवाग्रान्' गृह्णीयात् ॥ २॥ ऐन्द्रवायवाग्रान् गृह्णीयादामयाविन इति काम्यानि ग्रहाग्राणि ब्राह्मणव्याख्यातानि भवन्ति । ऐन्द्रवायवाग्रानित्येव' भवन्ति ॥ ३॥ यद्यन्यमैन्द्रवायवात् काम्यं पूर्व ग्रह गृह्णीयाद्धारयेदेवमैन्द्रवायवस्य सादनात् ॥ ४॥ अथैनमैन्द्रवायचें सादयित्वा सादयेत् ॥ ५॥ यान् प्राचीनमाग्रयणाद् ग्रहान् गृह्णीयात्तानुपाँशु गृह्णीयात् । यानूा स्तानुपब्दिमत इति ॥ ६॥ आग्रयणाग्रान् गृह्णन् मन्थिनमेव गृहीत्वा वाचं विसृजेत । उक्थ्याग्रान् गृह्णन्नुपाशूक्थ्यं गृह्णीयात् ॥ ७ ॥ ऐन्द्रवाय गृह्णाति आ वायो भूप शुचिपाः इति प्रतिपद्य उपयामगृहीतोऽसि वायवे' वा इत्यन्तेन १८॥ अपयम्य पात्रं पुनरेव गृह्णाति इन्द्रवायू इमे सुताः इति प्रतिपद्य उपयाम- गृहीतोऽसीन्द्रयायुभ्यां वा इत्यन्तेन ॥ ९॥ अथैनं पवित्रण परिमृज्यायतने सादयति एप ते योनिः सजोपाभ्यां त्वा' इति ॥ १०॥ एवमेवेतरान् ग्रहान् यथादेवतं गृहीत्वा यथायतले स्वेन स्वेन सादनेन सादयति ॥११॥ ययनान्नात सादनँ स्यात् एप ते योनिः इत्येवैन सादयेत् ॥ १२ ॥ ॥१४॥ मैत्रावरुणं गृह्णाति अयं वां मित्रावरुणा इति ॥१॥ अथैनँ शृतशीतेन पयसा श्रीणाति राया वय सस्वाँसो मदेम हल्येन देवा यवसेन गावः। तां धेनु मित्रावरुणा युवं नो विश्वाहा धत्तगनपस्फुरन्तीम् ।। इति ॥२॥ अतीत्याश्विन शुक्रं गृह्णाति अयं वेनथोदयत् पृश्निगर्भाः इति ॥३॥ अथैनं हिरण्येन श्रीणाति शुक्रं ते शुक्रेण श्रीणामि" इति" ॥४॥ ततो मन्थिन ते प्रत्नथा पूर्वथा इति" ॥५॥ अथैनँ सक्तुभिः" श्रीणाति 1. Thus Bi A, उभयप्ताभ्य:A.. उभयसाम्न्थेंद्र 2-2. B. भवंति नाणे व्याख्यातानि 3. Thus AMBI AR,"मानि ++ B, पूर्व काम्य 5-5. A. विजेतोम्याप्रान्; A. विसजतोक्थानान् ; A वियजतोस्थानापान : विसजे: सतीभ्यामान् 6. A, भूपिय; AT., शूरथं 7-7. B. The partion वायचे खा...... उपयामगृहीतोऽपि is repeated. 3-8. Thus BIA, वेत्येवमेवोतरान् : A... वेवमितरान् 9. A, यर्याना; Aथा; A,B, यस्याना' 10. B, omitted 11-11. Emended; A.मिति; A. माति; A, मोति; A सीति; B, इति 12-12. A यननं सक्वविययनं स्वनुचि ·१३.१६.९] ज्योतिष्टोमः १८९ मनो न येषु हवनेषु' तिग्मं विपः शच्या वनुयो द्रवन्ता'। आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याः श्रीणीतादिमं गभस्तात् ॥ इत्यनभिज़सयन्नात्मान' चेतराँश्च ग्रहान् ॥ ६॥ तत' आग्रयणं द्वयोरियोगुहाति ॥७॥ य एप आग्रयणस्थाल्याँ राजा तमन्यस्मिन् पात्रे पर्यासिच्य द्वितीयां धारां कुरुते ये देवा दिव्येकादश स्थ इति ॥ ८ ॥ रुग्णवत्यर्चा भ्रातृव्यवतो गृह्णीयात् त्रि शस्त्रयश्च गणिनो रुजन्तः इति ॥ ९॥ आग्रयणं गृहीत्वा त्रिहिकृत्वा' वाचं विसृजते सोमः पवते सोमः पवते सोमः पवतेऽस्मै ब्रह्मणे पयतेऽस्म क्षत्राय पवतेऽस्मै विशे" पवतेऽस्मै सुन्वते यजमानाय पवत इपे परत ऊर्जे पवतेऽद्भयः पवत ओषधीभ्यः पवते वनस्पतिभ्यः पवते द्यावापृथिवीम्यां पवते सुभूताय पवते ब्रह्मवर्चसाय पवते यजमानाय पवते मह्यं ज्यैष्ठयाय पवते इति ॥ १०॥ शनैरभिव्याहरत्यथोचैरथ सूचैरिति विज्ञायते ॥ ११॥ ततस्त्रीनतिग्राह्यान् गृह्णाति अग्न आयूँषि पवसे इत्येतैत्रिभिरनुवाकैः ॥१॥ तत उक्थ्यम् उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा वृहदते वयस्वते इति ॥२॥ ततो ध्रुवं मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्याः इति ॥३॥ यं कामयेत सर्वमायुरियादिति तस्य पूर्ण ग्रहं गृह्णीयात् ॥ ४॥ हिरण्येऽधि सादयेदायुप्कामस्य ॥ ५॥ राजपुत्रो ध्रुवं गोपायतीति विज्ञायते ॥ ६॥ ध्रुवे गृहीते" यजमानो न प्रस्रावयत्यावनयनात्" ॥७॥ द्रोणकलशे राजानमतिपावयति यावन्तं प्रातःसवनायाप्तं मन्यते ॥८॥ प्रपीड्य पवित्रं पूतभृति वितत्य मैत्रावरुणचमसीया एकधनासु व्यानयति ॥ ९॥ 1. A.,B, भवनेषु 2. A. द्रवंतो 3-3. A, आयायाः शयाभिस्तु श्रीणासुच्याभिस्तुविनम्नोस्याधीणितादिम; A. या शंया. मिस्तुथीणायुचोभिस्तुविनम्णो अस्या श्रीणातादिम; (Ans श्रीणातिदिम); B, भाषाया- श्शयामिस्तुप्राणासुच्योभिस्तुविनृम्णो अस्याः श्रोणीतादिर्भ +4. A,"वास्तत 5. Thus Al; A, Stat; Aquafa 6. A, रुग्णवम्यर्चा; A- ऋग्णवस्या 7. A, त्रिंहुंकृत्वा 8. A,B, omitted 9. A, "रनेव्याहत्य 10. A, भायुर्यादिति; A, सर्वामायुरित्यादिति; A... "मायुरिति 11. A. गृहीते गृहीते; B, महोते गृहीतो 12. Thus AAIB, त्यावनी ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१३.१६.१० यथार्थमेकधनानामाधवनीयेऽवनीयाधवनीयात् पूतभृत्येकदेश' राज्ञोऽवनयति' ॥ १०॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः । यत्र क च किं च पूर्तभृत्यवनयेत् तिरः पवित्रमेवा- वनयेदन्यत्र द्रोणकलशात् ।। ११ ॥ परमानग्रहान् गृह्णाति । उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्या इति द्रोणकलशमभिमृशेत् । इन्द्राय वा इत्याधवनीयम् । विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः इति पूतभृतम् ॥ १२ ॥ पुरस्तादुपयामा' यजुषा' गृह्यन्त उपरिष्टादुपयामा ऋचा यज्ञस्य धृत्या इति विज्ञायते ॥ १३॥ ग्रुपान् होमान् जुह्वति यस्ते पर स्कन्दति इत्येतामिस्तिसृभिः ॥ १४ ॥ सप्तहोतारं च हुत्वोदञ्चः प्रहा बहिष्पव- मानाय प्रसर्पन्ति ॥ १५ ॥ अधयु प्रस्तोतान्चारभते प्रस्तोतारसुद्धातोद्गातारं प्रतिहता प्रतिहारं ब्रह्मा ब्रह्माणं यजमानः। यजमानं ब्रह्मेत्येकेपाम् ।। १६ ।। बर्हिष्टि धन्वन्नध्वर्युः प्रथम सर्पति गायनः पन्या बसयो देवता वृकणापरिपरेण पया स्वस्ति यतूनशीय इति वागणेगा अग्र एतु इति च ।। १७ ।। ॥१६॥ दक्षिणेन' चात्वालमुपविशन्ति ॥ १॥ अग्रेण प्रस्तोतारमुपविश्याध्वर्युः प्रस्तोत्रे यहिटि प्रयच्छन् स्तोत्रमुपाकरोति वायुर्तिकर्ता इति प्रतिपद्य ते देवाः प्राणभृतः प्राणं मयि दवतु ॥ सोमः परते इत्यन्तेन ॥ २ ॥ एतेनैव सर्वाणि स्तोत्राण्युपा- करोति' ॥ ३ ॥ उपाचर्तधम् इत्यन्यत्र परमानेभ्योऽनन्तरं करोति ॥ ४॥ चात्वाल- मवेक्षमाणाः स्तुवते ॥ ५॥ स्तोत्रं स्तूयमानं चत्वार ऋत्विज उपगायन्ति । दिग्भ्य उपगायन्ति ॥ ६॥ यजमानपञ्चमा ऋत्विज उपगायन्ति ॥ ७॥ नाधर्युरुप- गायेदिति विज्ञायते ।। ८ ॥ ओ" इत्यन्य ऋत्विज उपगायन्ति । हो" इति 1. A..येकापशु Ans 'येकाश, श्येको दश 2. Anो निवपति 3-1.A, यामायजुषा; AB, 'यानायजुषा +. A सर्पति B, सपंति 5-5. Emented a दक्षिण चाया, दक्षिण 6-6. A, त्रीति A.हिकति 7. 'करोतीति 8. A, भ्योता; B, भ्योतरं 9. 1-5omitted 10. Rudradatta on ApSs X11.17.11: तथा यजमानपयमा उपगायन्तीति भारद्वार। Gopinitha on Sats VIII (p. 849) also cites आह भारद्वाज:-यजमानपञ्चमा उपमामन्ति। 11. ThusdiBh: An Rudradatta on ApSS XII.17.11 : स एव पुगह हो पवित्र उपमायन्ति ओमिति यजमान इति । Gopinatha on SatS VIII.4 (p.349) also cites similarly, Váncheśvara (323) on Sats Vill: 041 भादासम्मानपंचमा उपायति ओमित्यविध तपमायति दो ति यजमान इति । 12. Anा; A. दोत: AMT: ...त्या ·१३.१८.१०] ज्योतिष्टोमः १९१ यजमानः ॥९॥ स्तूयमानं यजमानोऽन्वारोहं जपति श्येनोऽसि गायत्रछन्दाः इति ॥१०॥ स्तुतमनुमन्धयते स्तुतस्य स्तुतमसि इति ॥ ११ ॥ एतेनैव सर्वाणि स्तोत्राण्यनुमन्त्रयते ॥ १२ ॥ स्तुत उत्तिष्ठन्नाह अग्नीदग्नीन् विहर बर्हिः स्तृणाहि पुरोडाशा अलंकुरु प्रतिप्रस्थातः पशुनैहि इति ॥ १३ ॥ प्रत्येत्य राजानं यजमान उपतिष्ठते विष्णो त्वं नो अन्तमः इति ॥ १४ ॥ आग्नीध्रादङ्गारानाहृत्य यथान्युप्त- माग्नीध्रो धिष्णियान् विहरति ॥ १५॥ पुरस्तात्मत्यङासीनः प्रतिप्रस्थाता धिष्णियान् व्यापारयति ।। १६ ॥ द्रोणकलशात् परिप्लवया' राजानमादाया- हवनीयमानीघ्रीय होत्रीयम् । पञ्चगृहीतेनाज्येनेतरान् । सोमेन मार्जालीयम् ॥ १७ ॥ य एव निवपनमन्त्रास्ते' व्याघारणाः ॥ १८ ॥ सवनीयानां पात्राणि प्रक्षाल्य प्रयुनक्ति यान्यौपधकारितानि भवन्ति ॥ १९॥ पवित्रे कृत्वा संप्रेष्यति यजमान वाचं यच्छ इति ॥२०॥ वाग्यतः पात्राणि संमृशति ॥२१॥ ॥१७॥ ततः सवनीयानिर्वपतीन्द्राय हरिवते धाना इन्द्राय पूपण्वते करम्मैं सरस्वत्यै भारत्यै परिवापमिन्द्राय पुरोडाशमष्टाकपालं प्रातःसवन एकादशकपालं माध्यंदिने सक्ने द्वादशकपालं तृतीयसवने । अपि वा सर्वत्रैकादशकपालम् ॥१॥ मन्थं" करम्भ इत्याचक्षते । लाजान् परिवाप इति ॥२॥ समानमावपनात् ॥ ३॥ यवानोप्य लाजार्थ कपालमुपवाय तस्मिन्नधं बीहीणां यजुरुत्पूताभिरद्भिः संयुत्या- वपति' ॥ ४ ॥ आवपन्नधिश्रयणमन्त्रं जपत्युद्धपन्नुद्वासनमन्त्रम् ॥ ५॥ भ्राष्ट्रान्" लाजानभिघार्योद्वासयति ॥६॥ काल एवालंकरोति ॥ ७॥ समानमावहननात्" ॥८॥ यवानवहत्य" पाणिभ्यां लाजान् वितुपान् करोति ॥ ९॥ तत्रावपन- 1. A, परिप्लावया; A, परीप्लवया 2. A, मामीयर 3. Thus B; A निवपना 4. Asप्याधारणा: 5. A...यान्योपका. 6. B, गायत्र्य 7. B, मन्थान् 8. Rudradatta on Apss XII.4.4: तथा यजुरुत्यूताभिः पुरोडाशं अपयतीति भारद्वाजः। Similarly Gopinatha on Sats VIII.1 (p.783) and also Vanchesvara (7b) on Sats VIII who adds एव after यजुरुत्पूताभिः, 9. Emended. MSS 'वहति 10. A-अपन्नु 11. A, भ्रष्ट्रान् ; A-भ्राटान् ; Bधान् 12-12. A, "माइवननाद्यवामावहत्य; A, "माहवननाघवानवहत्य; B, मावनाद्यवानवहत्य ·१९२ भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [१३.१८.१० मन्त्रोऽवहननमन्त्र' उद्वपनमन्त्रों निष्पवनमन्त्र' इति क्रियन्ते ॥ १०॥ पाण्यो- रुखलमुसलमन्त्राः क्रिपेरन् ॥ ११॥ ततः पुरोडाशीयानवहन्ति ॥ १२ ॥ यत् प्रागधिवपनात् तत्कृत्वा करम्भार्थ कपालमुपधाय यवतण्डुलानामधे करम्भार्थ कपाल आवपति ॥ १३ ॥ व्याख्यातः सँस्कारः ॥१४॥ पिष्टानामावृता धानाः .पि पन्ति ॥ १५ ।। समानमा कपालोपधानात् ॥१६॥ धानार्थं कपालमुपधाय पुरोडाशकपालान्युपदधाति ॥ १७ ॥ आमिक्षां करोति' ॥ १८॥ नानापात्रेषु हवीं पि संवपति । उत्पुनाति ॥ १९ ॥ ॥१८॥ मन्थं चैव पुरोडाशं च संयोति ॥ १॥ पाना ओप्य पुरोडाशमधिश्रयति ।। २।। एवमेत्र धाना उद्वास्य पुरोडाशमुद्वासयति ॥ ३॥ आनीघ्र एवानुपथं पहिः स्तृणावि ॥ ४॥ पुरोडाशानलंकरोति' ॥५॥ तत आश्विनं द्रोणकलशाव परिप्लवया गृह्णाति या वां कशा मधुमती इत्येवेनानुवाकेनोचरेण वा ॥६॥ द्रोण- कलशादेवात ऊब परिप्लवया ग्रहान् गृह्णात्यन्यत्र" धारामहेभ्यः ॥७ आश्विन गृहीत्वा निवृता" यूपं परिवीयामेयं पशु सवनीयपशुमुपाकरोत्यग्निष्टोमे । ऐन्द्रान- मुक्थ्ये" द्वितीयम् । ऐन्द्रं वृष्णि पोडशिनि" तृतीयम् | सारस्वती मेपीमतिराने चतुर्थीम् ॥ ८ ॥ वेदिसंमितां चैकादशिनी मिनोति ॥ ९ ॥ समानमा चपाया 1. A.तन वपन; Ags तत्र पवन; B, वहनमंत्रों 2. A, उद्वनमत्रा; A1-5 उपनमंत्र; B. निष्पवनमंत्र उपनमंत्र 3. A. निष्पवनमंत्रा; Rudradatta on ApSS XII.4.15 reads क्रियते for क्रियन्ते while citing this sūtra. Further he quotes the next sätra with 'धर्मा: for °मन्त्राGopinatha and Vanchesvara on Sats VIII.1 say : तथा च भारद्वाजः तत्रापहननमंत्र उद्वपनमंत्रो निपवनमंत्र इति क्रियते। पाण्योम्लखलमुसलधर्माः क्रियानिति। 4. Aनां वहति 5-5. A2.5 कपालान्युपपाति 6. A,B, पिशन्ति 7. Rudradatta on Apss XII.4.11 cites this sutra verbatim. 8-8. Thus A AL, आमीनो वा: A आनीधो वायुनुपृष्टयं; B, आमीध्र एव न पृष्टयं 9. Thus A3 A, पुरोडायां म; 3, पुरोडाराम. Valnchesvara (Sa1 on Sats VIII : (तथा च भारद्वाजः) हस्तेन तुपोपवापः कपालानागुपहितस्यात् तस्मित्सादेति पायो मतियाप्य पुरोडाशोद्वासनादि प्रागलंकरणात् कुर्यादिति । 10. A, कलशदेवात; A7-5B, कलशादेवता 11. AMरत्यत्र 12. Thus BAता 13. A. 'मुस्थे 14, Thum Bi AIRोग्यनि; A, पोधिनी: A पोशिमति ·१३.२०.२७] ज्योतिष्टोमः होमात् ॥ १० ॥ हुतायां वपायां' प्रस्रप्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्ते ॥ १२॥ द्वौ समुद्रौ विततावयाँ इति द्रोणकलशाधवनीयौ ॥ १२॥ द्वे दधसी' इति पूतभृतम् ॥ १३ ॥ सर्व राजानमुपतिष्ठन्ते' परिभूरग्निं परिभूरिन्दम् इति प्रतिपद्य तस्य त इदमुन्मजे इत्यन्तेन ॥ १४॥ प्राणाय मे इत्युपाँशुपात्रम् ॥ १५॥ अपानाय मे इत्यन्तर्यामम् ॥ १६ ॥ न्यानाय मे इत्युपाँशुसवनम् ॥ १७ ॥ वाचे मे इत्यैन्द्रवायवम् ॥ १८॥ दक्षक्रतुभ्यां मे इति मैत्रावरुणम् ॥ १९॥ चक्षुम्यो मे इति' शुक्रामन्थिनौ ।। २० ॥ ॥१९॥ श्रोत्राय मे इत्याश्विनम् ॥ १॥ आत्मने मे इत्याग्रयणम् ॥२॥ अङ्गेभ्यो मे इत्युक्थ्यम् ॥३॥ आयुधे मे इति ध्रुवम् ॥ ४॥ तेजसे मे || ओजसे मे !! वर्चसे मे इत्यतिग्राह्यान् ॥ ५॥ वीर्याय मे इति पोडशिपात्रं यदि पोडशी भवति ॥६॥ विष्णोर्जठरमसि इति द्रोणकलशम् ॥ ७॥ इन्द्रस्य जठरमसि इत्याधवनीयम् ॥८॥ विश्वेषां देवानां जठरमसि इति पूर्तभृतम् ॥ ९॥ सर्व राजानमुपतिष्ठन्ते' कोऽसि को नाम इति प्रतिपद्य तस्य त इदमुन्मृजे . इत्यन्तेन ॥ १० ॥ घुभूपन्नवेक्षेत ब्रह्म- वर्चसकामोऽवेक्षतामयाव्यवेक्षताभिचरनवेक्षेतेति विज्ञायते ॥ ११ ॥ तत इतराणि द्रव्याण्युपतिष्ठन्ते ॥ १२॥ उत्करे घेदिकरणानि स्फ्यः स्वस्तिर्विधनः स्वस्तिः इत्येतैर्मन्त्रै- यथारूपम् ॥ १३ ॥ यज्ञिया यज्ञकृत स्थ ते मास्मिन् यज्ञ उपह्वयध्वम् इति च सर्वाणि ॥१४॥ उप मा द्यावापृथिवी ह्रयेताम् इति द्यावापृथिवी ॥१५॥उपास्तात्रः इत्यास्तावम् ।। १६ ।। कलशः इति द्रोणकलशम् ॥ १७ ॥ सोमः इति सोमम् ॥ १८ ॥ अग्निः इत्याहवनीयम् ॥१९॥ उप देवा उप यज्ञः इति यज्ञम् ॥२०॥ उप मा होत्रा उपहवे' हृयन्ताम् इति होत्रकान् ॥२१॥ हृयतां येतां यन्ताम् इत्यनुपङ्गान् ॥ २२ ॥ नमोऽग्नये मखन्ने इत्याहवनीयम् ॥ २३ ॥ नमो रुद्राय मखप्ने इत्याग्नीधीयम् ॥ २४ ॥ नम इन्द्राय मखप्ने इति होत्रीयम् ॥ २५॥ दृढे स्थः शिथिरे समीची माँसपातम् इति द्यावा- पृथिवी ॥ २६॥ सूर्यो मा देवो दिव्याहसस्पातु इत्यादित्यम्".॥ २७ ॥ ॥२०॥ 1. A, omitted 2. B, प्रसुप्यतो 3. B, दूधसी सतती 4. Emended. MSS fagd. cf. XI11.20.10 5-5. Thus B.A. चक्षुभ्यामम इति; A:- चक्षुभ्यामिति 6. B,सर्वे 7. A1-"तिष्टते 8. A1 मुपमाहवे 9. Badds हुयतामिति होतृका. 10. Aषंगम् 11. A, इत्यादिस्या ·. भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१३.२१.१ वायुरन्तरिक्षात् इति वायुम् ॥ १॥ अग्निः' पृथिव्याः इत्यग्निम् ॥२॥ यमः पितृभ्यः' इति यमम् ॥ ३ ॥ सरस्वती मनुष्येभ्यः इति सरस्वतीम् ॥ ४ ॥ देवी द्वारौ मा मा सं ताप्तम् इति सदसो द्वारौ ॥ ५॥ नमः सदसे इति सदः ॥ ६॥ नमः सदसस्पतये इति यजमानम् ॥ ७ ॥ नमः सखीनां पुरोगाणां चक्षुषे इत्य॒त्विजः ॥ ८॥ नमो दिवे इति दिवम् ॥ ९॥ नमः पृथिव्यै इति पृथिवीम् ॥१०॥ प्रविश्य यत्रोपवेत्यन्' भवति तदुपतिष्ठते अहे दैधिषव्योदतस्तिष्टान्यस्य सदने सीद योऽस्मत्पाफतरः इति ॥ ११॥ अग्रेण प्रशास्त्रीयमतिक्रम्योपविशति उन्निवत उदुद्वतश्च गेपम् इति ॥ १२॥ द्यावापृथिवी समीक्षते पातं मा द्यावापृथिवी अद्याहः इति ॥१३॥ सदसो दक्षिणा परेक्षेत आगन्त पितरः पितृमानहं युप्मा- भिर्भूयासँ सुप्रजसो मया यूयं भूयास्त इति ॥ १४ ॥ सवनीयानासाद्य संप्रेष्यति प्रातः प्रातःसावस्येन्द्राय पुरोडाशानामनुब्रूहि इति ॥ १५॥ जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेपाँ हविषाँ समवद्यति ॥ १६ ॥ आमिक्षाया अवदाय वाजिनस्यावद्यति । न वा बाजिनस्य ।। १७ ॥ अवदायाभिघायांत्याक्रम्याश्राव्याह प्रातः प्रातःसावस्पेन्द्राय पुरोडाशान् प्रस्थितान् प्रेप्य इति ॥ १८॥ संप्रेष्यति अग्नयेऽनुहि ॥ अग्नये प्रेष्य इति स्विष्टकृतः ॥ १९ ॥ अत्रैवेडां निरवोदित्येकम् । उपरितरामित्यपरम् ॥ २०॥ ॥२१॥ ततो द्विदेवत्यैश्वरतः॥१॥ वायर इन्द्रयायुभ्यामनुहि इति संप्रेष्यति ॥२॥ आदित्यपात्रेण' प्रतिप्रस्थावन्द्रयायवस्यैकदेशं गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि वाक्षसदसि यापाभ्यां त्वा तुपाभ्यामस्य यज्ञस्य ध्रुवस्याध्यक्षाभ्यां गृह्णामि इति ॥ ३॥ द्रोणकलशाद् गृह्यन्तेऽसन्ना हूयन्त इत्येकेषां प्रतिनिग्राह्याणां वदति ॥ ४ ॥ ऐन्द्रवायवमादायाध्वर्युर्दोणकलशात वया राजानमादायापारमाघारयति यत्रोपाँशुः अधरो यज्ञोऽयास्तु देवा ओपधीभ्यः इति ।। ५॥ वपोऽत्यन्तप्रदेशः । 1-1. A. अमि 2. A-पृथिव्या 3. Agयत्रोपश्यन् 4. A..,स्विकृते 5. Emended; A, उपरितना'; A उपरिताना; B. उपरितासा. II.3.14. 6. B, मध्य 7. Thus AB Anaम्य%AUR B. पानेण 8-8. A,पय 9. B, परिप्लाय 10. Emended; ci. Apss XII.20.20; A sistj: B, पोपीय .

·१३.२३.११] ज्योतिष्टोमः मध्येऽनेराज्याहुतीः' पश्चाहुतीः पुरोडाशाहुतीश्च' जुहोति । आयन्तयोराधारस्य सोमाहुतीः ।। ६॥ यतो मन्येतानभिक्रम्य होण्यामीति तत्तिष्ठनाश्रावयेत् ॥७॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह पापत्र इन्द्रायुभ्यां प्रेप्य इति ॥ ८॥ वपट्कृवे जुहोति ॥ ९॥ पुनर्वपट्कृते जुहुतः ॥ १०॥ हुतमनुमन्वयते भूरसि श्रेष्ठो रस्मीनां प्राणपाः प्राणं मे पाहि धूरसि श्रेष्ठो रस्मीनामपानपा अपानं मे पाहि इति ॥ ११ ।। यद्येनं पूर्वः सन् भ्रातृच्योऽभिप्यादगुल्याङ्गुष्टमुनिगृह्णीयात्' पद्यपरोऽङ्गुष्टेनाङ्गुलि यो न इन्द्रवायू अभिदासति इति ॥ १२ ॥ अधर्युपाने प्रतिप्रस्थाता सस्रावमानयति । अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातुः पात्रे। प्रतिप्रस्थातादित्यस्थाल्यां देवेभ्यस्वा इति ॥ १३ ॥ हो- ऽध्वर्युर्भक्षं प्रयच्छति मपि वसुः पुरोवसुक्किा वाचं मे पाहि इति ॥ १४ ॥ एतेनैव होता प्रतिगृह्णाति ॥१५॥ ॥२२॥ एवमेवोत्तराभ्यां यथादेव प्रचरतः ॥ १॥ एतावनाना। उत्तरेण मन्त्रेण प्रतिनिग्राह्यं गृह्णाति । नात्राघारो भवति । सकृत्सकज्जुहुतः। उत्तरेणो- त्तरेणावबाधते । उत्तरेणोत्तरेणादित्यस्थाल्या संपातमवनयति ॥२॥ अथैनामेतेनैव' पात्रेणापिदधाति विष्णवुरक्रभैप ते सोमस्त रक्षस्त्र ते दुश्चक्षा माव ख्यत् इति ॥३॥ उत्तरेणोत्तरेगाध्वर्युभक्षं प्रयच्छति । तेन तेनैव होता प्रतिगृह्णाति ॥ ४॥ 'आधवनीयं पूतभृत्यवनयति । न्युप्याधवनीयमुन्नेता ॥ ५॥ संप्रेष्यति उन्नीयमानेम्यो- ऽनुभूहि इति ॥ ६॥ होतचमसमुख्यानव चमसानुन्नयत्यन्यत्राछाशकचमसात् ॥७॥ द्रोणकलशादुपस्तीर्य पूतभृत उन्नीय द्रोणकलशादेवाभिधारयति ॥ ८॥ तत्रैपोऽत्यन्तप्रदेशः । यन्त्र क्व च चमसानुनयेदेवमेवोन्नेतोन्नयेत् । सर्वान् सर्वानेवात अवं चमसानुनयति ॥ ९॥ सवनमुखीयेष्वेव चमसेनीयमानसक्तं भवति ॥१०॥ परिहित उन्नीयमानसूक्ते स्तुतोऽसि जनधाः । देवात्वा प्रणयन्तु इति शुक्रमध्वर्युरादत्ते। स्तुतोऽसि जनधाः । देवास्त्रा मन्धिपाः प्रणयन्तु इति मन्थिनं 1-1. A1 मध्ये राज्याहुतिः पश्चाहुतिः पुरोळाशाहुतिः, B, मध्ये भाज्याहुतिः पचाहुतिः पुरोटा. शाहुतिश्च 2-2. A, सोमाहुतिर्यतो; B, सोमाहुति यतो 3. A., मिद्विष्या 4. B.पचरति 5. A, अयमे 6. A, उत्तरेणा" 7. A25 प्रयछेत् 8. As चमसानुप्रये 9. B. मुखाव ·१९६ भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [१३.२३.१ प्रतिप्रस्थावा ॥ ११ ॥ सावित्रेणोभावुपरिष्टात् प्रोक्षिताभ्याँ शकलाभ्यामपिधत्तः ॥१२॥ अधस्तादग्रोक्षिताभ्यां' पासूनपध्वंसयतः ॥१३॥ अपनुत्तः शण्डः सहामुना इत्यध्वर्युः। यं द्वेटि तस्य नाम गृह्णाति ॥ १४ ॥ अपनुत्तो मर्कः सहामुना इति प्रतिप्रस्थाता। यं वष्टि तस्य नाम गृह्णाति ॥ १५॥ हस्ताभ्यामपिधाय प्राचा. चुपनिष्कामतः उर्धन्तरिक्ष वीहि इति ॥ १६ ॥ ॥२३॥ अग्रेण हविर्धाने ग्रहों संधत्तोऽरत्नी वा ब्रह्म संधत्तं तन्मे जिन्वतम् । क्षत्र संधत्तं तन्मे जिन्वतम् । इप संधत्तं तां मे जिन्वतम् । ऊर्ज संधत्तं तां मे जिन्वतम् । रपि संधत्तं तां मे जिन्वतम् । पुष्टिं' संधत्तं तो मे जिन्वतम् । प्रजाँ संधत्तं तां मे जिन्वतम् । पशून् संपत्तं तान् मे जिन्वतम् इति ॥१॥ उत्तवेद्यां ग्रहौ सादयित्वा अनाधृष्टासि इत्यङ्गुष्ठाभ्यामुत्तरवेदिमाक्रमेते ॥२॥ व्यपरिफन्ताविवोत्तरवेदि' विपरिक्रामतः ॥३॥ सुवीराः प्रजाः प्रजनयन् परीहि । शुक्रः शुक्रशोचिषा इति दक्षिणेनाध्वर्युः । सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन् परीहि । मन्यी मन्यिशोचिषा इत्युत्तरेण प्रतिप्रस्थाता ॥४॥ शुक्रं यजमानोऽन्वारभते इन्द्रेण' सयुजो वय - सासह्याम पृतन्यतः इति ॥५॥ अग्रेणोत्तरयेदि ग्रहौ संवत्तोऽरत्नी वा संजग्मानौ दिव आ पृथिव्यायुः। संधत्तं तन्मे जिन्वतम् । प्राण संधत्तं तं मे जिन्वतम् । अपान संधत्तं तं मे जिन्वतम् । न्या. संधत्तं तं मे जिन्वतम् । चक्षुः संधत्तं तन्मे जिन्वतम् । श्रो संधत्तं तन्मे जिन्वतम् । मनः । संधत्तं तन्मे जिन्वतम् । वाचें' संधत्तं तां मे जिन्वतम् इति ॥ ६ ॥ अथैनावश्वयु- रभिमन्त्रयते आयुः स्य आयुर्मे धत्तम् । आयुर्यज्ञाय धत्तम् । आयुर्यज्ञपतये धत्तम् । प्रागः" स्यः प्राणं मे धत्तम् । प्राणं यज्ञाय धत्तम् । प्राणं यज्ञपतये धत्तम्" । चक्षुः स्थश्चक्षुर्मे धत्तम् । चक्षुर्यज्ञाय धत्तम् । चक्षुर्यज्ञपतये धत्तम् । अत्रि स्थः श्रोत्रं मे धत्तम् । श्रोत्रं यज्ञाय धत्तम् । श्रोने यज्ञपतये धत्तम् ॥७॥ ॥२४॥ 1. B, 'स्तायो 2. A, प्राचं उमाभ्यादुप* 3. ह. गृही ++A, omitted 5. B, व्यपरिपंता 6. B. दक्षिणा 7. A, पजामा 8. Bोदी 9. वाया 10. Aar 11-11. Aus omitted ·१३.२१.१०] ज्योतिष्टोमः तौ देवौ शुक्रामन्धिनौ । कल्पयतं देवीविंशः । कल्पयतं मानुषीः । इपमूर्जमस्मासु धत्तम् | प्राणान् पशुषु । प्रजां मयि च यजमाने च इति ॥ १॥ पुरस्तात्प्रत्यञ्चावुत्तर- वेदिमाक्रम्य बहिर्वेद्यप्रोक्षितौ शकलो निरस्यतस्तेनैव मन्त्रेण ॥२॥ अप उपस्पृश्याग्नौ प्रोक्षितौ प्रास्यतः। शुक्रस्य समिदसि इत्यध्वर्युः । मन्थिनः समिदसि इति प्रतिप्रस्थाता ॥३॥ पश्वात्प्राञ्चश्चमसाध्वर्यवश्वमसैरवतिष्ठन्ते ॥ ४॥ आश्राव्य प्रत्याश्राविते संप्रेष्यति प्रातः प्रातःसावस्य शुक्रवतो मन्थियतो मधुप्रचुत इन्द्राय सोमान् प्रस्थितान् प्रेप्य मध्यतःकारिणां चमसाययो वषट्कृतानुवपदकृताञ्जहुत' होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत् सकृद्धत्या शुक्रस्याभ्युन्नीयोपावर्तघम् इति ॥ ५॥ वपकृते जुह्वति ॥ ६ ॥ शुक्रामन्थिनौ जुहुतः। स प्रथमः संकृतिविश्वकर्मा । स प्रथमो मित्रो वरुणो अग्निः । स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वान् । तस्मा इन्द्राय सुतमा जुहोमि स्वाहा ।। इत्यध्वर्युः। तस्मै सूर्याय सुतमा जुहोमि स्वाहा इति प्रतिप्रस्थाता ॥७॥ सानु- वपट्कारावेके शुक्रामन्थिनौ समामनन्ति । अननुवपट्कारावेके । अन्यतर सानुवपद- कारमेके ॥ ८॥ अनुवपकृते मध्यतःकारिणां चमसा हत्यपयच्छन्तीतरान्' ॥९॥ उत्तरतःपुरस्तादङ्गारान्निवर्त्य प्रतिप्रस्थाता मन्थिनः सँस्रावं जुहोति एप ते रुद्र भागो यं निरयाचथास्तं जुपस्व स्वाहा इति ॥ १० ॥ सूदवच्छुक्रपात्रमायतने सादयित्वा संप्रेष्यति' प्रैतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गातुः प्र यजमानस्य' इति ॥११॥ एते मध्यतःकारिणां चमसा भवन्ति ॥ १२ ॥ ॥२५॥ ततः पुनरभ्युन्नीतैश्चरन्ति ॥ १॥ द्रोणकलशादभ्युनीता भवन्ति ॥ २ ॥ मैत्रावरुणचमसमादायाध्वर्युरत्याक्रम्याश्राव्याह प्रशास्तर्यज इति । वपटुकृते जुहोति ॥३॥ एवमनुपूर्व यो यो यजते तं तं संप्रेष्यति ब्रह्मन् यज । पोतर्यज । नेष्टर्यज । अग्नीधज इति ॥४॥ एतेपामेते चमसा भवन्ति ॥५॥ सर्वासु सोमाहुतीप्वनुवषट्कार आग्नातो भवति ॥ ६॥ अयाइग्नीत् इति होत्र आचष्टे ॥ ७ ॥ स भद्रमको नः सोमं पाययिष्यति इति होता प्रत्याह ॥८॥ भक्षमभिमन्त्रयते भक्षेहि माविश इति' ॥९॥ प्रतिगृह्णाति अश्विनोस्वा बाहुभ्याँ सध्यासम् इति ॥ १०॥ अवेक्षते नृचक्षसं 1. A,"कृतों जुहुत 2. As"यउती'; Ans 'यस्यती' 3. Aromitted; सूदवाछुक...संप्रेष्यति repeated in B, 4. ABहोतृ 5-5. A येते 6. See note to sūtra 11.

·.. १९८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१३.२६.१० वा देव सोम सुचक्षा अब ख्येषम् इति ॥ ११॥ यत्र क च भक्षयेदेवमेवैतान् मन्त्राञ्जपेत् ।। १२ ॥ अथैवमुपहवमिष्टा प्राणेपूपनियम्य भक्षयति मन्द्राभिभूतिः इति ॥ १३ ॥ ये के चानन्द्रा अनाराशंसाः प्रातःसवन एप एवैतेषां भक्षमन्त्रो भवति ॥१४॥ वाग्देवी सोमस्य तृप्यतु इत्येके सार्वत्रिक समामनन्ति ॥ १५ ॥. विरेन्द्रवायवं भक्षयति मञ्च सदितरौ । चक्षुपोरुपनिग्राहं मैत्रावरुणम् । श्रोत्रयो- रुपनियाह सर्वतःपरिहारमाधिनम् ॥ १६॥ ॥२६॥ होता प्रथमो भक्षयत्ययाध्वर्युरथ प्रतिग्रस्थाता ॥१॥ यत्र क चैकपात्रे मधयेयुद्धौं वा बहवो वा वपदक प्रथमो भक्षयेत् ।। ॥ ये के चैककाले' भक्षयेयुः' सर्व एव मिथः कर्मनामभिः समुपह्वयेरन् ॥ ३॥ असाव- सावुपयस्व. इत्यामन्त्रणः। उपहूतः' इति प्रतिवचनः ॥ ४॥ भक्षयित्वात्मानं प्रत्यभिमृशति हिन्च मे गात्रा हरिवः इति ॥ ५॥ यत्र क च भक्षयेदेवमेवात्मानं प्रत्यभिमशेत् ॥ ६॥ मक्षयित्वा नानुत्सृजन्त्यावनयनात् ॥ ७ ॥ होतृचमसे द्विदेवत्यसंपातानवनीय पुरोडाशशकलमैन्द्रवायवस्य' पात्रेऽवदधाति । पयस्यां मैत्रावरुणस्य । धाना आश्विनस्य ॥ ८॥ अथैतानि दक्षिणस्य हविर्धानस्यो- त्तरस्यां वर्वन्यां पश्चाद सादयति ॥९॥ एवं सन्नान्येव भवन्त्या तृतीयसवनात् ॥ १० ॥ निरवदाय होन इडामादधाति ॥ ११ ॥ उपह्वयते होतेडाम् ॥ १२ ॥ उपोद्यच्छन्त्यस्मै" चमसान्" ।। १३ ।। होतृचमसँ सँस्पृष्टं धारयति ॥ १४ ॥ उपहतामिडां प्रानन्ति ये प्रकृतौ ॥ १५॥ पुरोडाशशकलमछावाकाय निदधाति 1. AM देवैतान ; Rudradatta on ApSs XII.24.7: भारद्वाजश्व भोहीत्यादि प्रकृत्याह या क च भक्षयेदेवमेवतान् मन्त्राअपेत्। Gopinatha on Sats VIII.2 (p. 803) : भक्षेहीश्यादि प्रकृत्य यत्र क च भक्षयेदेवमेवतान् मन्त्राअपेदिति भारद्वाजोसम् । 2-2. A.., भूरिति 3. Bromitted 4. A,निमाह; A, दिमाहान:निमाहान् 5. AT, यतीत्यध्वर्युरव 6. A, भायेयुद्धी; A., भदौ; B, भश्येद् द्वौ वा 7. D, रुपाले 8. A, भोगुः 9-9. Emended: A, उपन्त इति प्रवचनो; A,B, उपहृत इत्यामंत्रिणी उपहत यामंत्रमा 10. Rudradatta on Apss XII.1.11: तथा शामिक्षा कोतालुक्वा परस्तादाहतुः पायापारभारमानी पयस्या मैत्रावरुणस्य पादधाताति। 11. 'माय' 12. AMममा; B. घमसाथ ·१२.२९.४] ज्योतिष्टोमा ॥१६॥ यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति ॥ १७ ॥ वसुभद्गणस्य सोम देव ते इति मध्यतःकारिणः ॥ १८ ॥ अनन्द्रैरेवेतरपां भक्षमन्त्रो व्याख्यातः ॥ १९ ॥ सर्वेषु चमसेषु होता भक्षयति ॥ २०॥ सर्वेषु पुनरभ्युन्नीतेवधर्युः मन्द्राभिभूतिः इति ॥ २१॥ यतरोऽध्वर्युर्जुहुयात्' स वपदकर्तारं प्रविभक्षयेत् ॥ २२ ॥ भक्षयित्वाप्याययति आ प्यायस्व समेतु ते इति ॥ २३ ॥ यत्र व चाप्याययेदेवयै- वाप्याययेत् ॥ २४॥ सीदन्ति नाराशंसा आप्यायिता दक्षिणस्य हविर्धानस्या- धस्तादपालम्बे ॥ २५॥ ॥२७॥ सीदत्यछावाकोऽग्रेण स्वं विष्णिय पहिः सदसः ॥ १॥ तस्मै पुरोडाशशकलमादधदाह' अछावाक वदस्त्र यत्ते वाद्यम् इति ॥ २॥ यत्राभिजानाति उपो अस्मान् ब्राहाणान् ब्राह्मणा यध्वम् इति तत आह अछावाको वा अयमुपवमिच्छते त होतरुपयस्त्र इति ॥३॥ तमूचा होतोपह्वयते ॥ ४॥ यत्राभिजानाति उत नो गाव उपहूता' उपहूतः इति तत आह उन्नीयमानायानुहि इति ॥ ५॥ उन्नीत- मछावाकचमसमादायात्याक्रम्याश्राव्याह अछावाक या इति ॥ ६॥ वपद्कृते जुहोति ॥७॥ अछावाकाय भक्षं प्रयच्छति ॥८॥ नास्मिनछावाक* उपहव- मिच्छते' ॥९॥ नैतेन संभक्षयेत् ॥ १०॥ यद्यस्मिन्नुपहवमिच्छेत भक्षय इत्येनं ब्रूयात् ॥ ११॥ भक्षितमछावाकचमसमाप्यायितमन्तरेण नेष्टुश्वाप्रीधस्य च चमसौ सादयति ॥ १२ ॥ अत्र सवनीयानां पिटलेपपलीकरणहोमो जुहोति ॥ १३ ॥ कपालानि विमुञ्चति ॥१४ ।। अत्रैके वाजिनचर्या समामनन्ति ॥ १५॥ ॥२८॥ तत ऋतुग्रहैश्वरतः ॥१॥ दक्षिणमृतुपात्रमध्वर्युरादत्त' उत्तरं प्रति- प्रस्थाता ॥२॥ सह प्रथमौ" गृहीतः सहोत्तमौ ॥ ३ ॥ गृह्णात्यध्वर्युः" उपयाम- गृहीतोऽसि" मधुश्च इति । उपयामगृहीतोऽसि माधवश्व इति प्रतिप्रस्थाताबा ४ ॥ 1. A1-1B यतोवर्यु 2. A2-5 omitted 3. A,देतयाप्यायेत् ; A., 'तदेवाप्याययेत् 4. A नाराशंसना; B, नाराशंसास्ता 5. B, 'दधाति 6. A2-s omitted 7. A, omitted 8-8. A2-, 'छावाकमुप 9. A, 'मृतपान%A5 दक्षिण अनुपात्र; sutra 2 cited verbatin by Vinchesrara (50b/on Sats VIII.2. 10-10. A, मथमो गृहीत; A.., प्रथमो रोते 11-11. A1- गृहायुप ·२०० भारद्वाजत्रौतसूत्रम्, । १३.११.१ उपनिष्क्रम्याध्वर्युरत्याक्रम्याश्राव्याद ऋतुना प्रेय इति ॥ ५॥ वपकृते जुहोति ॥६॥ आवर्ततेऽध्वर्युः ॥ ७॥ उपनिष्क्रम्य प्रतिप्रस्थातात्याक्रम्याधान्याह तुना प्रेष्य इति ।। ८॥ वपकृते जुहोति ॥ ९॥ नान्योऽन्यमनुप्रपद्येत । द्वार एव व्यतीतः ॥१०॥ प्रसिद्धमेवाध्वर्युदक्षिणेन प्रपद्यते । प्रसिद्ध प्रतिप्रस्थावोत्तरेण ॥ ११॥ प्रत्यञ्च यन्तमध्वयं प्रतिप्रस्थाता ग्रहेण परिप्रगृह्णाति । प्राञ्चं यन्तं पात्रेण ।। १२ । एवमेवोत्तरैरुत्तरैर्मन्त्रैर्गृहीतः ॥ १३ ॥ पूर्वेणपूर्वेणाधर्युरुत्तरेणो- त्तरेण प्रतिप्रस्थाता ॥ १४ ॥ अध्वर्युरेव त्रयोदशं गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि संसपोऽस्यैहस्पत्याय त्या इति ॥१५॥ द्वादश गृह्यन्त इति विज्ञायते । त्रयोदशे- त्येकेपाम् । चतुर्दशेत्येकेपाम् ॥ १६॥ सह प्रथमौ जुहुतो यदि त्रयोदश गृह्यन्ते ॥ १७ ॥ सहप्रथमौ सहोत्तमौ यदि चतुर्दश ॥ १८ ॥ ॥२९॥ पूर्वेपा शेष उचरानभिगृहीतः ॥१॥ असन्ना' हूयन्ते ॥२॥ ऋतुना प्रेष्य इति बिरध्वर्युराह । त्रिः प्रतिग्रस्थाता ॥ ३ ॥ पर्यावृत्य पात्रम् ऋतुभिः प्रेष्य इति द्विरध्वयुराह । द्विः प्रतिग्रस्थाता ॥ ४ ॥ पर्यावृत्य पात्रम् ऋतुना प्रेय्य इति सकृदध्वर्युराइ । सकृत् प्रतिप्रस्थाता ॥ ५॥ यत्राभिजानाति अथर्दू यजतम् इति तदध्वर्युराह होतरेतचज इति ॥ ६॥ यत्राभिजानाति गृहपते यज इति तद्यजमान आह होतरेतचज इति' ॥७॥ अननुवषट्कारा ऋतुग्रहा भवन्ति ॥८॥ अध्वर्युपात्रे प्रतिप्रस्थाता सँस्रावमानयति । अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातुः पात्रे ॥९॥ प्रतिप्रस्थाता तेन' मक्षमाहरति ॥ १० ॥ एवमनुपूर्व यो यो . यजवि तं तं प्रतिभक्षयतः मन्द्राभिभूतिः इति । होतारमध्वर्युः। पोतारं प्रतिप्रस्थाता। नेष्टारमध्वर्युः । आगीभ्रं' प्रतिप्रस्थाता। ब्राह्मणासिनमध्वर्युः । मैत्रावरुणं प्रति- प्रस्थावा। होतारमध्वर्युः । पोतारं प्रतिप्रस्थाता । नेष्टारमध्वर्युः'। अछावाकं प्रतिप्रस्थावा | होवारमेवाध्वर्युः । होतारं प्रतिप्रस्थाता ॥ ११ ।। अत्रैव पात्रं निधायाध्वर्युः स्वेन पात्रेण ॥ १२ ॥ ॥३०॥ . 1. Brepeats sutras 7-9. 2. A,B, परिमति 3. A-,B, omitted 4. Dसया 5. Sutra7cited verbatim by Vanchesvara (51a) on Sats VIII.2. 6-5. A, प्रतिप्रस्थान 7-7. B, omitted; sutra l cited verbatim by Varichesyara (51b) on Sats VIII.2.

·१३.३२,४] ज्योतिष्टोमः २०१ सससावेणैन्द्रानं गृह्णाति इन्द्राग्नी आगत सुतम् ' इति ॥१॥ शखमत्र' भवति ॥ २ ॥ अप्रैण होतारमुपविश्याध्वर्युः शस्त्रमुपाकरोति इडा देवहूः इत्यनु- वाकशेपेण' ॥३॥ एतेनैव सर्वाणि शस्त्राण्युपाकरोति ॥ ४ ॥ अथैनं पराञ्च- मूर्ध्वजुमासीनमध्याह्वयते होता ॥ ५ ॥ शोसा' . मोद इव इति प्रदक्षिणमावर्तते ॥६॥ ऋतुपात्रमारभ्योर्धस्तिष्ठन् सदोविले प्रतिगृणाति ग्रहो वा ॥७॥ ओषा' मोद इव इत्यर्धर्चेषु ।। ८॥ ओमोथा मोद इव इति प्रणवेषु ॥ ९॥ नाभिप्रति- गृणीयात् । नार्धर्चाल्लुप्यते ॥ १० ॥ यत्र यत्र होता' विरमेत ओमोथा' मोद इव इत्येव ब्रूयात् ॥ ११ ॥ उभयं व्याहावे करोति शोसा मोद इयोथा मोद इय इति ॥१२॥ परिधानीयाया उत्तमेन प्रणयेन सह प्रणौति ॥ १३ ॥ . एवमेव सर्वाणि शस्त्राणि प्रतिगृणात्यन्यन पात्रारम्भणात् ॥ १४ ॥ शस्त्रमनुमन्त्रयते, शस्त्रस्य शत्रमसि इति ॥ १५ ॥ एतेनैव सर्वाणि शस्त्राण्यनुमन्त्रयते ॥ १६ ॥ शस्त्रं प्रतिगीर्यादचे ग्रहमध्वर्युः। आददते नारा सान् ॥ १७ ॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह उक्थशा यज सोमस्य इति ॥ १८ ॥ वपट्कृते जुहोति ॥ १९ ॥ ॥३१॥ वपट्कारं चानुवषट्कारं चानु प्रकम्पयन्ति नारारींसान् ॥ १॥ ऐन्द्ररेव ग्रहभक्षमन्त्रो' व्याख्यातः ॥२॥ नारा सान् भक्षयन्ति नराशंसपीतस्य सोम देव ते इति" ॥ ३॥ एवमेवोत्तरेणोत्तरेण नारा सेन सबनेसक्ने नारा सान्' भक्ष- 1. A, संत्रा 2. A-शनमस्तोत्र; B, शस्त्रमनं; sutras 30.12 to 31.2 cited by Vanchesvara (52a) on Sats VHI with शस्त्रं स्तोत्रं for शस्त्रमत्र. 3. Sutra 3 partially cited by Vāñcheśvara ( 52a ) on SatS VIII.2. 4. A, सोश); A. शौसा 5. A, पोटा; As वोथा; B, वोढा 6. Annse; A, पोमोथा 7-7. Thus Bj; A, la q'; Ar-s klai lagtatar; Rudradatta on ApSS XII.27.14 : तथा च सत्याषाढभारद्वाजी यत्र यत्र होता विरमेत् ओथा मोद इवेत्येव ब्रूयादिति । 8. Cited verbatim by Vaichesvara (53a) on Sats VIII.2. 9. A2-3,B, गृह्यभक्ष 10-10. Ag-s omitted 11. With reference to the formula in this sūtra Rudradatta on ApS X11.24.7 and Yajõeśvara Dikşita in his commentary Agnisfoma. candrika on Baudhss VII.4 say : तथा पेटतुरेव मन्त्रान् बौधायनभारद्वाजी। Similarly Gopinatha on Sats VIII.2 (p. 805): एवमेव पेठनुमत्रान बौधायनभारद्वाजी।

·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [१३.३२.४ यन्ति ।। ४॥ असर्वान्' भक्षयित्वाप्याययन्ति ॥५॥ व्याख्यातमाप्यायनॅ सादनम् ॥६॥ वैश्वदेईं शुक्रपात्रेण गृह्णाति ओमासश्चर्पणीकृतः इत्येतेनानुवाकेन ॥ ७ ॥ स्तुतशस्ने अत्र भवतः ॥ ८॥ शस्त्रं प्रतिगीर्याद ग्रहमध्वर्युः । आददते नारासँसान् ॥९॥ अत्याक्रम्पाश्राव्याह उक्यशा यज सोमस्य इति ॥ १० ॥ वपकृते जुहोति ॥ ११॥ व्याख्यातमनुप्रकम्पनम् ॥ १२ ॥ व्याख्यातो ग्रहस्य भक्षमन्त्रः ॥ १३ ॥ व्याख्यातो नाराशंसानाम् ।। १४॥ सर्वान् भक्षयन्ति । नाप्यायन्ति । मार्जयन्ते ।। १५॥ सर्वभक्षा एवात ऊर्ध्व प्रातःसबने चमसा भवन्ति ॥ १६ ॥ तत उक्थ्यं विगृह्णाति ॥ १७॥ उक्थ्यस्थाल्या उपथ्यपाने तृतीयं गृह्णाति उपयाम- गृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्यां त्वा इति ॥ १८ ॥ अथैन सादयति एय ते योनिर्मित्रावरुणान्यां वा इति ॥ १९ ॥ पुनर्ह घिरसि इति स्थाली प्रत्यभिमृशति ॥ २० ॥ मैत्रावरुणचमस- मुख्याँचमसानुन्नयति ॥ २१॥ स्तुतशस्त्रे अब भवतः ॥ २२ ॥ शस्त्रं प्रति- गीर्यादत्ते ग्रहमध्वर्युः । आददते चमसाँश्चमसाध्वर्यवः ।। २३ ॥ अस्याक्रम्या- श्राब्याह उक्थशा यज सोमानाम् इति ॥ २४ ॥ वपट्कृते जुह्वति ॥ २५॥ मैत्रा- वरुणचमसेऽध्वर्युः सखावमवनयति देवेभ्यस्वा देवायुवं पृणमि' यज्ञस्यायुपे इति ॥ २६॥ ॥३२॥ यदि कामयेताध्वर्युरात्मानं यज्ञयशसेनाप्येयमित्येतद्यथासमाम्नातम् ॥१॥ यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति मन्द्राभिभूतिः इति ॥ २ ॥ एवं प्रतिप्रस्थातो- तराम्यामुक्थ्यविग्रहाभ्यामभक्षयन्' प्रचरति ॥ ३॥ यो यो मुख्यश्चमसस्तस्मि- स्तस्मिन् सखावमवनयति ॥ ४ ॥ ब्राह्मणा,सिचमसमुख्यो द्वितीयः । अछा- वाकचमसमुख्यस्तृतीयः ॥ ५॥ एतेन शस्त्रयाज्यानामानुपूयं व्याख्यातम् ॥६॥ एवावन्नाना। इन्द्राय त्या इति ब्राह्मणासिनो ग्रहणसादनौ भवतः। ऐन्द्रो भक्षमन्त्रः । इन्द्रासिम्यां त्वा इत्यछावाकस्य ग्रहणसादनौ भवतः । मन्द्राभिभूतिः 1. B, सर्वान् 2. Aध्यात्यात कंपन 3. Anomitted +. A,B, रहमध्वर्यु:A...प्रद 5. A, जुहोति 6. Thus AAB, प्रणग्मि: A, पृणं युनग्नि; A, पृपुनरिम 7. ABया भक्षयन् 8. A... मुख्यमममस्तस्मिन् : B, मुत्पश्चमसस्तस्मिन् 9. 2017: rcpcated in A.

·१३.३३.१६] ज्योतिष्टोमा इति भक्षमन्त्रः ॥ ७॥ उत्तममुक्थ्यविग्रहं गृहीत्वा न स्थाली प्रत्यभिमृशति ॥८॥ न्युप्योक्थ्यस्थाली पोडशिनं गृह्णाति आ तिष्ठ वृत्रहन् रथम् इत्येतेनानु- वाकेनोत्तरेण वा ॥ ९॥ अपि वैनं धाराग्रहाणामुत्तमं गृह्णीयात् ॥ १०॥ एव- मेवोत्तरेणानुवाकेन सबनेसवने पोडशिनमभिगृह्णाति ॥ ११॥ पोडशिनं गृहीत्वा संप्रेष्यति उत्तमांश्चमसानुन्नय द्रोणकलशं पूतभृत्यानय सर्व राजानं चमसेपून्य दशामि कलशौ भृष्टा' न्युज इति ॥ १२ ॥ उक्थशा इत्याह प्रातःसवनं प्रतिगीर्य ॥ १३ ॥ अग्निः प्रातःसबने पावस्मान् इत्याहुति हुत्वा संप्रेष्यति प्रशास्तः प्रसुहि इति ॥१४॥ सर्पत इत्याह प्रशास्ता ॥१५॥ संतिष्ठते प्रातःसवनम् ॥ १६॥ ॥३३॥ ॥ इति' त्रयोदशः प्रश्नः ॥ 1. A,Bहवा 2. Ar-gadd तृतीयः '. Thus B, ·भारद्वाजधौतसूत्रम् [१५.१.१ अथ चतुर्दशः प्रश्नः माध्यंदिने सवनं व्याख्यास्यामः ॥१॥ तस्य प्रातःसवनेन कल्पो व्याख्यातः ॥२॥ विकाराननुक्रमिप्यामः ॥३॥ ततः संप्रेष्यति प्रतिप्रस्थातः सवनीयानिर्वप इति ॥ ४॥ वसतीवरीभिहातचमसं पूरयित्वा निनाम्यासु यजमानं वाचयति यथा प्रातःसवने ॥५॥ अधिपवणचर्मणि सर्व राजानं न्युप्य ग्रावस्तुत उणीपं प्रयच्छति ॥६॥ असंप्रेपितो ग्रावस्तोत्रीया' अन्वाह ।। ७॥ महाभिपव- मभिपुण्वन्ति यथा प्रातःसवने ॥ ८॥ एतावन्नाना। इहाभ्य इह इत्यभिपुण्वन्ति ॥९॥ उत्तमस्यामिपवस्य मध्यमे पर्याये बृहत् इत्यभिपुण्वन्ति ॥ १०॥ अथोत्तम पर्याय राधपन्त इवाभिपुष्यन्ति इहाम्प' रह इहाभ्य' इह इति ॥ ११ ॥ उत्तमे' पर्यायेऽभिषुतो राजा भवत्यसंभृतोऽथ प्रतिप्रस्थाता ग्राणोऽनुमोदते देवा ग्रावाण' इन्दुरिन्द्र इत्यवादिषुः । एन्द्रमचुच्यवुः । परमस्याः परावतः। आरमासधस्यात् । ओरोरन्त- रिक्षात् । आ सुभूतमसुपचुः । ब्रह्मवर्चस' म आ सुपवुः'। समरे रक्षास्यवधिपुः । अपहतं ब्रह्मज्यस्य इति ॥ १२ ॥ समानमा ग्रहकालात् ।। १३ ॥ शुक्रामन्धिनावेवाग्रे गृह्णाति ॥१४॥ आग्रयणं विसृभ्यो धाराम्यो' गृह्णाति ॥ १५॥ य एवाग्रयणस्थाल्याँ राजा तमन्यस्मिन् पात्रे पर्यासिच्य द्वितीयां धारां कुरुते। उदचनात्तृतीयाम् ॥१६॥ उक्थ्यस्यात्तोक्थ्यं गृहीत्वा ॥ १७ ॥ 1180 ऋतुपात्राम्यां मरुत्वतीयौ गृहाति । अध्वर्युपानेण पूर्व मरुत्वन्तं वृषभ वावृधानम् इति । प्रतिप्रस्थात्रेणोत्तरम् इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोमम् इति ॥ १॥ द्रोणकलशे राजानमतिपादयति पावन्तं माध्यंदिनाय सपनायासं मन्यते ॥ २॥ समानमा पपमानात् ॥ ३॥ प्रत्पश्चः प्रहा माध्यंदिनं पवमान सर्पन्ति श्रेष्टुभः पन्या रुदा देवता वृकेणापरिपरेण पया स्वस्ति रुदानशीय इति । वागलेगा अग्र एतु इति च ॥ ४ ॥ उत्तरेण हविर्धाने दक्षिणेन मार्जालीयं परीत्य पूर्वया द्वारा सदः प्रविश्याग्रेण होत्रीयमध्वर्युरवतिष्ठते। अग्रेण प्रशाखीयमविक्रम्पेतरे ॥५॥ माध्यं- दिनेन पवमानेन स्तुवते ॥ ६॥ स्तूयमाने यजमानोऽन्वारोहं जपति सुपर्णोऽसि 1. A, 'स्तोत्रिया: B, प्रास्तत्र्या 2-2Aभ्य हाहहत्य हा B, इहान्य रहे 3-3.Bromitted 4. A,प्रावण 5-5. Thus BA, मारमा सधस्ता:A. आरमासोपस्या' 6-6. B, omitted 7. Atomitted ·१४.३.१६] ज्योतिष्ठोमः २०५ त्रिष्टुप्छन्दाः इति ॥ ७॥ समानमा संप्रैपात् ॥ ८॥ नात्र पशुं प्रचोदयति । न राजानमुपतिष्ठते । प्रतिप्रस्थातर्दधिधर्मेणान्देहि इति संप्रैषान्तं नमति ॥९॥ समानमा सवनीयानां निर्वपणात् ॥ १०॥ सवनीयाग्निर्वप्स्यन्नामेयं पशुपुरोडाशं निर्वपत्य- निष्टोमे । ऐन्द्राममुक्थ्ये द्वितीयम् । ऐन्द्र पोडशिनि तृतीयम् । सारस्वतमतिराने चतुर्थम् ॥ ११॥ ततः सबनीयानित्रपति ॥१२॥ एतावन्नाना । नोत्तरयोः सवनयोः पयस्या भवति ॥ १३ ॥ व्याख्यात सवनीयानां निर्वपणं बर्हिस्तरणमलंकरणं ग्रहावकाशोपस्थान सर्पणमिति ॥ १४ ॥ दधिधर्मेण चरति ।। १५॥ औदुम्बयाँ घुच्यामानीधीये' दघि गृह्णाति यावती द्यावापृथिवी महित्वा इति ॥ १६ ।। ॥२॥ अथैवदानीधेऽधिश्रयति वाक् च त्वा मनश्च श्रीगीताम् । प्राणश्च बापानश्च श्रीणीताम् । चक्षुश्च वा श्रोत्रं च श्रीणीताम् | दक्षश्च त्वा वलं च श्रीगीताम् । ओजश्व वा सहश्च श्रीणीताम् । आयुश्च त्वा जरा च श्रीगीताम् । आत्मा च त्वा तनूश्च श्रीगीताम् । शृतोऽसि शृतंकृतः। शृताय त्या शृतेभ्यस्था इति ॥१॥ ततः संप्रेष्यति होतयंदस्व यत्ते वायम् इति ॥ २॥ यत्राभिजानाति यदि श्रातो जुहोतन यद्यश्रातो ममत्तन इति तत आह श्रात' हविः इति ॥ ३॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह दधिधर्मस्य यज इति ॥४॥ वपट्कृते जुहोति यमिन्द्रमाहुर्षरुणं यमाहुः। यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः । यो देवानां देवतमस्तपोजाः । तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा स्वाहा ॥ इति ॥ ५ ॥ अनुवषट्कृते द्वितीय हुत्वावशिनष्टि ॥ ६॥ तं ते भक्षयन्ति ये प्रवर्यम् । तस्यारण्येऽनुवाक्ये भक्षमन्त्रः ॥ ७॥ नाप्रवर्ये दषियमों विद्यत इत्यपरम् ॥ ८॥ ततः सबनीयानासादयति ॥ ९॥ पशुपुरोडाशेन प्रचर्य सवनीयैः प्रचरति ॥ १०॥ एतावन्नाना। माध्यंदिनस्य सवनस्येन्दाय पुरोडाशानामनुबाहि ।। माध्यंदिनस्य सबनस्येन्द्राय' पुरोडाशान् प्रस्थितान् प्रेध्य इति संप्रेष्यति ॥ ११॥ सपाँ सपशुपुरोडाशाना समानः स्विष्टकृत् प्रैपवान् समानेडा ॥ १२॥ न सवनीयस्य पशुपुरोडाशो विद्यत इत्पपरम् ॥ १३ ॥ आधवनीयं पूतभृत्यश्नयति ॥ १४ ॥ समानमा संप्रैपात् ॥ १५ ॥ एतावनाना । माध्यंदिनस्य सवनस्य निष्केवल्यस्य भागस्य 1. A, मामी; B सध्यामीले 2-2. A, omitted 3. B.तर 4. Amसनस्य ·भारद्वाजधौतसूत्रम् [१४.३.१६ शुक्रवतो मन्धिवतो मधुश्रुतः इति संप्रैयादिः ॥ १६॥ समानमा पुनरभ्युनीतेभ्यः' ॥१७॥ पूर्व आगीधादछायाकः संयजति ।। १८॥ नाम पुरोडाशशकलमछा- वाकाय निदधाति ॥ १९ ॥ यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति ॥ २० ॥ रुद्रवद्गणस्य सोम देव ते इत्येप एव माध्यदिने सबने भक्षमन्त्रो भवत्यन्यत्र नाराशसेम्यः ॥२१॥ असर्वान् भक्षयित्वाप्याययन्ति ॥ २२ ॥ व्याख्यातमाप्यायनं सादनम् ॥ २३॥ ॥३॥ सन्नेषु नाराशंसेपूररेण हविर्धान उत्तरेणानीधीयसुचरेण सदः परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्यशं प्रविश्यापरेण शालामुखीयमुपविश्य जुह्वां चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्वा दर्भेण हिरण्यं निष्पर्य बब्वावदधाति ॥ १॥ अमात्याना सहान समन्वारम्भणे संग्नच्छादनमिति वैसर्जनेषु व्याख्यातम् ॥ २॥ वाससोऽन्तै सुग्दण्ड उपनियम्य' जुहोति दाक्षिणानि ॥ ३ ॥ उदु त्यम् ॥ चित्रम् इति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति ॥ ४ ॥ अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा ॥ ५ ॥ दिवं गच्छ सुवः पत इति हिरण्य हुत्वोद्गृह्णाति ॥ ६॥ अथैना' दक्षिणा दक्षिणेन घेदिमवस्थिता भवन्ति गवां द्वादशशतं तिला मापा ओदनो मन्योऽजोऽविर्वासो हिरण्यमनो रथोऽयो हस्ती पुरुष इति । एकविंशतिरित्येकेपाम् । चतुर्विंशतिरित्येकेपाम् । अपरिमिता इत्येकेपाम् । सर्ववेदसमित्येकेपाम् ॥ ७॥ हिरण्यं चाज्यं च धारयमाणो यजमानो दक्षिणा अभ्यति रूपेण वो रूपमम्यैमि वयसा वयः इति ॥८॥ तुथो वो विश्ववेदा वि भजतु इति मध्यमवक्रामति ॥९॥ अथैनाः कृष्णाजिनेन व्युत्त्रास्य विभज्य. वाविभज्य पात्यानयत्यग्रेण" प्राग्वशं जपनेन सदोऽन्तरेण नेटुवाशीघ्रस्य" च" ।।.१०॥ ता उदीचीरन्तरेण चात्वालं चानी चोत्सृजति ॥ ११ ॥ अत्यायतींप्वा- 1. As पुनसन्नीतेभ्यः 2. A, भध्रमु: A3-5मीप्रन्यु' 3. B. नियत्य 4. A, दक्षिणानि 5. A,B, अथता 6... Emended; A,DI मित 7. -Bromitted 8. A, अभ्येति 9-9. A, मभ्यमवत्यथैनाः 10. B, omitted 11. A वात्ययनात्यानय. 12-12. A, नेटु"स्य च; A, नेष्टुत्य ; A नेष्टुस्य ·ज्यौतिष्टोमः २०७ हवनीयमभिमन्त्रयते एतत्ते अग्ने राध एति सोमच्युतम् इति प्रतिपद्य यज्ञस्य पथा सुविता नयन्तीः इत्यन्तेन ।। १२ ।। ॥४॥ आनीध्र एतदाज्यं जुहोति अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् इत्येतया ॥१॥ वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान इति वारुण्या द्वितीयया जुहुयाद्ययनों रथोऽवो वासोऽपि वा दीयेत ॥ २॥ प्राजापत्यया तृतीयया जुहुयाद्यदि हस्तिनं पुरुपं वा दास्पन् स्यात् ।। ३ ॥ आत्रेयाय प्रथमाय हिरण्यं ददाति मध्यमायेत्येकेपामुत्तमायेत्येकेयां' ब्राह्मणमय राध्यासमृषिमायम् इति ॥ ४॥ यद्यात्रेयं न विन्देद्य आयः सहितस्तस्मै दद्यात् ॥ ५॥ आनीध्रायान' उपबर्हणें सार्वस्त्रं ददात्यजं च ॥ ६॥ ततो ब्रह्मणे यथान्यां दक्षिणां नातिध्यायेदेवं दद्यात् ॥ ७॥ तत उद्गातृभ्यो होतृभ्यः ॥ ८॥ 'अध्वर्युभ्यस्तु हविर्धान आसीनेभ्यः ॥ ९॥ अन्ततः प्रतिहः ददाति ॥१०॥ अर्धमधिभ्यस्तृतीयं तृतीयिभ्यः पादं पादिभ्यः । ते द्वादशाहे व्याख्याता: ॥११॥ ऋत्विग्भ्यो दवा प्रसर्पकेभ्यो ददाति ॥ १२ ॥ एते दक्षिणेन पृष्ठयामन्तः सदस्युपविष्टा भवन्ति ॥ १३ ॥ नानार्षयाय विदुपे ददाति । नार्य- यायाविदुपे। आपायैव विदुपे ददाति ।। १४॥ न कण्वकश्यपेभ्यो न ज्ञातये नतिजे प्रसृप्ताय न भीतो न याचमानाय । यां याचमानाय ददात्येन सा दक्षिणा गच्छतीति विज्ञायते ॥ १५॥ ब्राह्मणाय श्रोत्रियायान्तवेद्यासीनाय दक्षिणां ददाति ॥ १६ ॥ अयब्राह्मणाय विद्याविदे देयम् ॥ १७ ॥ यामन्यो दीयमानां न कामयेत यं द्विष्यात्तस्मै तां दक्षिणां दद्यादन्येन धनेन सह ॥ १॥ कुत एतेभ्यो दद्यात् । एतस्मादेव द्वादशाच्छतादित्येकम् । अन्यत इत्यपरम् ॥२॥ वि सुवः पश्य व्यन्तरिक्षम् इति सदः प्रेक्षेत' ॥३॥ संनीता दक्षिणा अनुमन्त्रयंते अस्मदात्रा देवत्रा गछत इत्यनुवाकोपेण ॥४॥ 1. A, अमये 2. B. जुहोति यद्यनो 3. Aदीयते 4. A,मध्यमायत्येकेषा 5. B, आमीप्रोग्र; with reference to sutras t and 6 Rudradatta on Apss VIII.6.12 says: तत्राग्नीशत्रययोरात्रेयः प्रथम इटो बोधायनभारद्वाजाभ्याम् । Vaichesvara (32b) on Sats x.t: प्रथममात्रेयाय दत्वानीधे दद्यादिति बोधायन. भारद्वाजी। 6. Emended; A, पृथ्यानंततःA3-1B पृष्ठयमन्तत:; cf Apss XIII.6.15 7. A-यं 8. Rudradatta on ApSs XIII.6.14 : सदा प्रेक्षत इत्येव भारद्वाजः। 9. Entended; A, संम्मोता; Az, समतीता ·भारद्वाजत्रौतसूत्रम् आग्नीधे वैश्वकर्मणानि जुहोति यज्ञप तिमृपय एनसाहुः' इति' पञ्च ॥ ५॥ चात्वाले कृष्ण विषाणां प्रास्यति हरिणस्य रघुप्यतोऽधि शीर्षणिः भेषजम् । सुक्षेत्रिय' विपाणया विपूचीनमनीनशत् ।। अनु वा हरिणो मृगः पद्भिश्चतुर्भिरकमीत् । विषाणे विध्युत प्रन्थि यदस्य गुल्किदै हृदि मनो यदस्य गुलिकदम् ॥ इत्येताभ्याम् ॥ ६॥ ततः संप्रेष्यति इन्द्राय मरुत्वतेऽनुहि इति ॥७॥ यदा मरुत्वतेऽनूक्तं' भवत्यथ न दीयत आनबन्ध्यावपाया' होमात् ॥ ८॥ पूर्वगृहीत- मध्वर्युरादत्त उत्तरं प्रतिप्रस्थाता ॥९॥ अत्याक्रम्याथाव्याह इन्द्राय मरुत्वते प्रेप्य इति ॥१०॥ वपकृते जुहुतः ॥ ११॥ सानुवपटुकारावेके मरुत्वतीयौ समामनन्ति । अननुवपट्कारावेके। उत्तर सानुवपट्कारमेके ॥ १२ ॥ व्यवनयेते यथर्तुग्रहेषु ॥ १३ ॥ प्रतिप्रस्थानेन भक्षयन्ति ।। १४ ॥ अत्रैव पात्रं निधायाध्वर्युः स्वेन' पात्रेण सँस्रावेणोत्तमं मरुत्वतीयं गृह्णाति महत्वौँ इन्द्र धृपभो रणाय इति ॥ १५ ॥ शस्त्रमत्र' भवति ॥ १६॥ स्तुपात्रमारभ्य प्रतिगृणाति ॥ १७ ॥ शखं प्रतिगीर्यादत्ते ग्रहमचर्युः । आददते नाराशंसान् ।। १८ ॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह उक्थशा यन सोमस्य इति ॥ १९॥ वपट्कृते जुहोति ।। २० ॥ व्याख्यातमनुप्रकम्पनम्" ॥ २१॥ व्याख्यातो ग्रहस्य भक्षमन्त्रः ॥ २२ ॥ व्याख्यातो नारा सानाम् ॥ २३ ॥ असर्वान् भक्षयित्वाप्याययन्ति ॥ २४ ॥ व्याख्यातमाप्यायनॅ सादनम् ॥२५॥ ॥६॥ माहेन्द्र" शुक्रपात्रेण गृह्णाति महाँ इन्द्रो य ओजसा इत्येतेनानुवाकेनोत्तरेण 1-1. A, एन एवाहुतिरिति; Rudradatta on Apss XIII.8.1: तत्र यज्ञपति पोरा ऋषयोऽनन्यान् ये भक्षयन्तो नमः पितृभ्य इति पञ्चैति भारद्वाजः । 2. B, शीपणि 3. B, सझेत्रिय +. A-, विषाणे विषाण 5. A2-5 गुपिदं 6. ATस्पिद 7. A, नुरु 8. AB, अनू 9. A ; A... वैके; B, "वैती 10. A, TA; A2.B, THE 11. Bromitted 12. महेन्द्र ·ज्योतिष्टोमः, वा ॥१॥ स्तुतशस्त्रे अत्र भवतः ॥२॥ स्तोत्रमुपाकृत्य संप्रेष्यति अभिपोतारो- ऽभिषुणुतोल्खलानुद्वादयाग्नीदाशिरं' विनय सौम्यस्य वित्तात् इति ॥ ३ ॥ अत्र तार्तीय- सवनीयकमभिपवमभिपुणुयात्' सपनीयान् सौम्यमिति निर्वदाशिरं विनयेदि- त्येकम् । तृतीयसवन इत्यपरम् ॥ ४ ॥ शस्त्रं प्रतिगीर्यादत्ते ग्रहमध्ययुः । आददते नारासँसान् । आददतेऽतिप्राह्यान् ॥ ५॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह उक्थशा यज सोमस्य इति ॥ ६ ॥ वपद्कृते जुहोति ॥ ७ ॥ व्याख्यातमनुन कम्पनम् ॥ ८॥ ततो- ऽतिग्रायान् जुह्वति अमे तेजस्विन इत्येतैर्मन्त्रैर्यथारूपम् ॥ ९॥ व्याख्यातो ग्रहस्य भक्षमन्त्रः ॥१०॥ ततोऽतिग्राह्यान्' भक्षयन्ति मयि मेधा मयि प्रजाम् इत्येते- मन्त्रैर्यथारूपम् ॥ ११ ॥ व्याख्यातो नारासानाम् ॥ १२ ॥ सर्वान् भक्षयन्ति ॥१३॥ नाप्याययन्ति । मार्जयन्ते ।। १४॥ सर्वभक्षा एवात ऊर्ध्व माध्यंदिने चमसा भवन्ति ॥ १५॥ तत उक्थ्यं विगृह्णाति यथा प्रातःसवने ॥ १६ ॥ एतावनाना । इन्द्राय वा ॥ इन्द्राय त्या इति सर्वत्र ग्रहणसादनौ भवतः ॥१७॥ .ऐन्द्रो भक्षमन्त्रः ॥ १८ ॥ तस्मिभेव काले पोडशिनमभिगृह्णाति ॥ १९ ॥ पोडशिनं गृहीत्वा संप्रेष्यति' उत्तमांश्चमसानुनय द्रोणकलश पूतभृत्यवनय सर्व राजानं चमसेयूलय दशाभिः कालशौ मृष्टा न्युज इति ॥ २०॥ उक्थं' वाचि इत्याह माध्यंदिनँ सवनं प्रतिगीर्य ।। २१ ।। विश्वे देवा मरुत इन्द्रो अस्मान्- इत्याहुति हुत्वा संप्रेष्यति प्रशास्तः प्रसुहि इति ॥ २२॥ सर्पत इत्याह प्रशास्ता ।। २३ ॥ संतिठते माध्यंदिन सवनम् ॥२४॥ ॥७॥ तृतीयसवनं व्याख्यास्यामः ॥ १॥ यदा यहवोऽन्तर्वेदि स्युरथादित्यं गृह्णीयात् ।। ॥ यस्य भ्रातृव्यः सोमेन यजेत यावदादित्यं गृद्धीयातावद्ध हिदि 1. A, 'नदादया ,A.,°नुदादया 2. Aसोम्यस्य 3. Emended: B, भिषवायाभि'; other MSS 'भिषवामि'; Rudradatta on ApSs X41,8.5 Aait Gularitra SadS X.2.91.3, whila ruing this sutra read अभिषवं as amended and अवनयेत् for विनयेत् . Again on ApSs XIII.13.14 : भारद्वाजादिमतात्तु माहेन्द्रस्य स्तोत्रकाल एवास्य निर्वापो निदर्शित एष मार। Vaichesvara ( 15a) on Sats IX.2 : भारद्वाजादिमतान्माहेन्द्रस्तोत्र, कालेऽस्य निर्वाप इत्युक्त प्राक् । Sutra + partially cited by Vanchesvara ( 9a) on Sats IX.2. 4. Bअतिप्राशास्ततो 5, B, omitted 6-6. A,B, काति 7. AM उपध्यं .

·२१२ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१४.११.१८ इत्येष एव तृतीयसबने भक्षमन्त्रो भवत्यन्यत्र नाराशसेभ्यः ॥ १८॥ उभयौंदेवताः पुनरभ्युन्नीतेपूपलक्षयन्ति ॥ १९॥ असर्वान् भक्षयित्वाप्यायन्ति ॥ २० ॥ व्याख्यातमाप्यायन सादनम् ।। २१ ॥ ॥१२॥ स्व स्वं चमसमनू' न्यन्ते' त्री खीन पुरोडाशशकलानुपन्यस्यन्ति ॥ १॥ एतत्ते तत ये च त्यामनु इत्येते दानप्रभृतयः प्रत्यायनान्ता' मन्त्रा आनावा भवन्ति यथा पिण्डपितृयज्ञे ॥ २॥ स्वेभ्यः पितामहेभ्यो द्युरित्येकम् । यजमान एव मन्त्राञ्जपेत्तूष्णीमितर उपन्यस्येयुरित्यपरम् ॥ ३॥ अन्तर्यामपात्रेण सावित्र- माग्रयणाद् गृह्णाति वाममघ सवितः इत्येतेनानुवाकेन ॥ ४ ॥ न सादयति ॥ ५॥ ततः संप्रेष्यति देवाय सवित्रेऽनुहि इति ॥ ६॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह देवाय सविने प्रेष्य इति ॥ ७ ॥ वपकृते जुहोति । नानुवपट्करोति ॥ ८॥ तस्मिन् ससँसावे' पात्रे वैश्वदेवं पूतभूतो गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानः इति ॥ ९॥ शस्त्रमत्र' भवति ॥ १० ॥ यत्राभिजानाति एकया च दशभिय स्वभूते इति तत् प्रतिप्रस्थाता द्विदेवत्यपात्राणि प्रक्षाल्य खरे सादयति ॥ ११ ॥ यत्राभिजानाति न यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधा इति तदन्यतरवोमोदं प्रतिगृणाति मदा मोद इयोथा मोद इव इत्याव्याहावात् ॥ १२ ॥ शस्त्र प्रतिगीर्यादते ग्रहमध्वर्युः । आददते नारासँसान् ॥ १३ ॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह उक्थशा यज्ञ सोमस्य इति ॥ १४ ॥ वपद्कृते जुहोति ॥ १५ ॥ व्याख्यातमनुप्रकम्पनम् ॥ १६ ॥ सावित्र- वैश्वदेवैः पीतस्य इति ग्रहस्य भक्षमन्वं नमति ॥ १७॥ व्याख्यातो नारा सानाम् ॥ १८॥ सर्वान् भक्षयन्ति ॥ १९ ॥ नाप्याययन्ति । मायन्ते ॥ २० ॥ सर्वभक्षा" एवात ऊर्ध्व तृतीयसवने चमसा भवन्ति ॥ २१ ॥ ॥१२॥ ततः सौम्यं चरुं निर्बपति । सीधैर्वा सह ॥१॥ तमासाद्य यथा- 1. A1, सवनस्य 2. B. सर्वान् 3-3.A, चमसंन्यतेन; B, चमसं स्वंतेन 4. A.., इत्येतैः 5. Anमस्यायनात 6. Cited verbatim by Varichesrara (14a) on Sats IX.+. 7. A- सनावे 4. A"मान: A,B, मत्रं 9. A,B, इचाया 10. B, omitted 11. Emended. MSS a 91 cf, X111.32.16. 12. XIV.7.4.

·१४.१४.५] ज्योतिष्टोमः '२१३ गृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्याश्राव्याह घृतस्य यज इति ॥ २॥ वषट्कृते जुहोति ॥३॥ अत्रैवोपविश्य प्राचीनावीतं कृत्वा हस्तेन सौम्यस्य पूर्वमवदानमवद्यति मेक्षणेनोत्तरम् ॥ ४ ॥ अभिघार्योदडत्याक्रम्याश्राव्याह सौम्यस्य' यज इति ॥५॥ वपकृते दक्षिणार्धे जुहोति ॥ ६॥ अत्रैवोपविश्य यज्ञोपवीतं कृत्वाप उपस्पृश्य यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्याश्राव्याह घृतस्य यज इति ॥ ७॥ वपदकृते जुहोति ॥८॥ अन्यतरतः परीज्यामेके सौम्यस्य समामनन्ति ॥ ९॥ आज्येन चरुमभिपूर्योदातृभ्यो हरन्ति ॥ १०॥ तमवेक्षन्ते' सत्रो त एतद्यदु त इह इति ॥११॥ यद्यगतासुर्भवति परिपश्यति । यदि गतासुः स्यात् सोऽवेक्षेत यन्मे मनः परागतम् इत्येतया ॥ १२ ॥ आमयाविना प्राश्योऽन्नाद्यकामेन प्राश्यो योऽल- मन्नाद्याय' सन्नन्नं नाद्यात्तेन प्राश्य इति विज्ञायते ॥ १३ ॥ जुह्वां नवगृहीत- माज्यं गृहीत्वा ज्वलतो धिष्णियान् व्याघारयति ॥ १४ ॥ व्यापारणसंपातं निधायोपाँशुपात्रेण पानीवतमाग्रयणाद् गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्य त इन्दो इन्द्रियात्रतः पत्नीवन्त' ग्रहं गृह्णामि इति ॥ १५ ॥ व्याधारणसंपातेन श्रीत्वात्या- क्रम्याश्राव्याह अग्नीत् पानीवतस्य यज इति ॥ १६ ॥ वपद्कृते जुहोति अग्नां३६ पत्नीवा३ इत्यनुवाकशेपेण ॥ १७ ॥ सानुवषट्कारमेके पानीवत समामनन्त्य- ननुवपट्कारमेके । उपाँश्वनुवपट्करोतीत्येकेपाम् ॥१८॥ ॥१३॥ भक्षमाहरन् संप्रेष्यति अग्नीनेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नीमुदानयोनेतहोतृचमस- मुख्यॉश्चमसानुन्नय होतृचमसे ध्रुवायावकाशं कुरु सर्व राजानं चमसेनय दशाभिः कलश मृष्ट्वा न्युजोद्गात्रा' पत्नी संख्यापयाप उपप्रवर्तय इति ॥ १॥ यथाचोदितं कुर्वन्ति .॥२॥ अन्तरेण नेप्टारं धिष्णियं चानीध्रो व्यवसृप्य भक्षयति । अग्निपीतस्य इति भक्षमन्त्रं नमति ॥ ३॥ संप्रज्वलयित्वा विप्णियान् यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्र- मुपाकरोति ॥ ४॥ सकर्णप्रावृता' भवन्त्यत्विजो यजमानचाविरिख नाभि दर्शयन्तः 1. Thus BA, सोम्यस्य; A:-, सोमस्य 2. A. सौम्य 3. B, omitted 4-4. Thus E; A, लोयोमन्नाधाय संन्नंतन्नाद्यात्तेन; A योलमन्नाधाय सन्नानाधातेन; AL योलमन्नाद्या सन्नानाद्यातेन 5. A, पानो 6-6. A, "स्यमाद्यइत्पपत्नीवाय" 7. A युगात्रा; A2-5 न्युन्जयोगात्रा 8. Aमनं 9. A कठ' ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१४.८.३ तिष्ठेत् ॥ ३॥ यस्य प्रसृप्तो भ्रातृव्यः स्यादन्तर्वेदि सत्यादित्यं गृह्णीयात् ॥ ४ ॥ हविर्धानयोद्वारे अपिधायादित्यस्थाल्या आदित्यपात्रे तृतीयं गृह्णाति कदा चन स्तरीरसि इत्येताभिस्तिमृभिः ॥ ५॥ सोममने गृहात्यथ शृतातक्यं दध्यथ सोमम् । त्रिष्टुभा मध्यतो दधि गृहादीति विज्ञायते ॥ ६॥ या दिव्या वृष्टिस्तया त्या' श्रीगामि इति' दनोपरिष्टाद् वृष्टिकामस्य श्रीणीयात् । न मध्यतो दधि गृह्णीयात् ॥७॥ सूदवदादित्यस्थालीमायतने सादयित्वोपाँशुसवनं ग्रहेऽवदधाति' विवस्य आदित्यैप ते सोमपीथः इति ॥ ८॥ तमुद्यम्य विज्ञानमुपैति । यदि ताजग्विन्दुः प्रस्कन्देद्वर्युकः पर्जन्यः स्यात् । यदि चिरमवर्षकः ।। ९॥ न सादयित्वा ग्रहमादायाध्वर्युस्तिष्ठति सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पातु इति ॥ १०॥ ततः संप्रेष्यति आदित्येभ्यः प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियवतेभ्यो महस्वसरस्य पतिम्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षेभ्योऽनुहि इति ॥११॥ ॥८॥ आदित्यं यजमानोऽन्वारभते अहं परस्तादहमवस्तात् इति ॥ १॥ दभैं- राच्यावयति आ समुद्रादान्तरिक्षात् इति ॥ २॥ दभैरपिधायोपनिष्कामति कविर्यज्ञस्य वि तनोति पन्थाम्' इति ॥ ३ ॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह आदित्येभ्यः प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियवतेभ्यो महस्त्रसरस्य पतिभ्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षेभ्यः प्रेष्य इति ॥ ४ ॥ अनौ दर्भान् प्रास्यति यास्ते विश्वाः समिधः सन्त्यग्ने इत्येतया ॥५॥ वपद्कृतेऽन्यत्रे- क्षमाणो जुहोति । नानुवषट्करोति ॥ ६॥ न हुत्वान्वीक्षेत ॥ ७॥ उनम्भय पृथिवीम् इति वृष्टिकामस्य जुहुयात् ।। ८॥ सूदवदादित्यपात्रमायतने सादयित्वा संप्रेष्यति प्रतिप्रस्थातः सवनीयान्निर्वप इति ।। ९॥ वसतीवरीभि)तृचमसं पूरयित्वा निग्राभ्यासु यजमानं वाचयति यथा प्रातःसवने ॥ १०॥ उपाँशुपात्रादशमीपेऽपिसृज्य महा- भिषवमभिपुवन्ति यथा प्रातःसपने ॥ ११॥ समानमा ग्रहकालात ॥ १२ ॥ नात्र शुक्रामन्थिनौ गृह्णाति ॥ १३ ॥ आग्रयणं चतसृभ्यो धाराभ्यो गृह्णाति ॥१४॥ य एष आग्रयणस्थाल्याँ राजा तमन्यस्मिन् पात्रे पर्यासिच्य द्वितीयां धारा कुरुते । आदित्यपात्रात् तृतीयाम् । आदित्यस्थाल्याचतुर्थीम् ॥ १५॥ ॥९॥ उक्थ्यस्यावृतोक्थ्यं गृह्णाति याक्थ्यसँस्थों भवति ।। १॥ आनीधे 1-1. A, ""मोति; Aधोणासीति 2. B रहे 3. A,पथ्याम् 4. A-एतया 5. B. संस्था ·१४.११.१८] ज्योतिष्टोमः २११ मन्थत आशिरं यजमानः पत्नी च। पल्पाशिरं मन्थतीत्येके ॥२॥ पूर्वया द्वारा यजमानः प्रपद्यते । अपरया पत्न्याशिरं प्रपादयति ॥ ३॥ यत् प्राक् पवमानग्रहेभ्यस्तत् कृत्वा यजमानः सह पत्न्याशिरं पूतभृत्यवनयति अस्मे देवासो वपुषे चिकित्सत इत्येताभिश्चतसृभिः ॥ ४॥ समानमा पवमानात् ॥ ५॥ प्रत्यञ्चः प्रह्वा आर्भवं पवमान सर्पन्ति जागतः पन्या आदित्या देवताकेणापरिपरेण पया स्वस्यादित्यानशीय इति । वागणेगा अन एतु इति च ॥६॥ तस्य माध्यदिनेन पवमानेन संचरो व्याख्यातः ॥ ७ ॥ स्तूयमाने यजमानोऽन्वारोहं जपति सपासि जगतीछन्दाः इति ॥ ८॥ समानमा संप्रैपात् ॥ ९ ॥ प्रतिप्रस्थातः पशौ संवदस्व इति संप्रैपान्तं नमति ॥ १०॥ समानमा धिष्ण्यानां विहरणात् ॥ ११ ॥ घलाकाभिवलतो धिष्णियान् विहरति ॥१२॥ ॥१०॥ उपरिष्टाद् व्याधारणं व्याख्यास्यामः ॥ १॥ अपि वैताँस्तत्रैव विहरेद ॥२॥ व्याख्यातें सवनीयानां निर्वपणं बर्हिषः स्तरणमलंकरणं ग्रहावकाशोपस्थानं प्रसर्पणमिति ॥ ३ ॥ पशुना प्रचरतीडान्तेन ॥ ४॥ स एप सर्वेषु सवनेषु श्राप्यते तृतीयसवने वा ।। ५॥ पशुना प्रचर्य सबनीयैः प्रचरति ॥६॥ एतावन्नाना। तृतीयस्य सक्नस्येन्द्राय पुरोडाशानामनुब्रूहि ।। तृतीयस्य सवनस्येन्द्राय पुरोडाशान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति संप्रेष्यति ॥ ७॥ व्याख्यातः स्विष्टकृत् । तधेडा ॥ ८॥ आधवनीयं पूतभृत्यवनयति ।। ९ । समानमा संपात् ॥ १० ॥ एतावन्नाना । होचमसमादाय तृतीयस्य सबनस्य मतो विभुमतः प्रभुमतः परिभुमतो वाजवतः सवितृयतो बृहस्पतिवतो विश्वदेव्यावतस्तीनों आशीर्वत इन्द्राय सोमान् प्रस्थितान् प्रेप्य इति संप्रैपादिः ॥ ११ ॥ वषट्कृते जुह्वति श्येनाय पत्वने स्वाहा इति ॥१२॥ अनुक्पटुकृते द्वितीयं वट् स्वयमभि- गर्ताय नमः' इति ॥१३॥ एवमेव पुनरभ्युनीतानामुत्तराभ्यामुत्तराभ्यां मन्त्रा- भ्यामुत्तरमुत्तरं जुहोति ॥ १४ ॥ सर्वान् हुताननुमन्त्रयते तृम्पन्तों होत्रा मधोघृतस्य इति ॥ १५ ॥ समानमा प्राशनात् ॥ १६ ॥ उपन्यमनार्थान् पुरांडाशशकलानि- दधाति ॥ १७॥ यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति । आदित्यवद्गणस्य सोम देव ते 1. AIB प्रतिपद्यते 2. Ad- omitted 3-3. An स्तूयमानो 4. Bromitted 5. A,वपद: AR 6. A-न ·२१२ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१४.११.१८ इत्येप एव तृतीयसवने' भक्षमन्त्रो भवत्यन्यत्र नाराशसेभ्यः॥१८॥ उभयीर्देवताः पुनरभ्युनीवेपूपलक्षयन्ति ॥ १९॥ असर्वान्' भक्षयित्वाप्याययन्ति ॥ २० ॥ व्याख्यातमाप्यायन सादनम् ।। २१॥ ॥११॥ स्व स्वं चमसमनू न्यन्ते त्री स्त्रीन् पुरोडाशशकलानुपन्यस्यन्ति ॥ १॥ एतत्ते तत ये च त्वामनु इत्येते' दानप्रभृतयः प्रत्यायनान्ता' मन्त्रा आनाता भवन्ति यथा पिण्डपित्यज्ञे ॥ २॥ स्वेभ्यः पितामहेभ्यो दद्युरित्येकम् । यजमान एव मन्त्राञ्जपेत्तूष्णीमितर उपन्यस्येयुरित्यपरम् ॥ ३ ॥ अन्तर्यामपात्रेण सावित्र- माग्रयणाद् गृह्णाति वाममद्य सवितः इत्येतेनानुवाकेन ॥ ४ ॥ न सादयति ॥ ५ ॥ ततः संप्रेष्यति देवाय सवित्रेऽनुहि इति ॥ ६ ॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह देवाय सवित्रे प्रेष्य इति ॥ ७ ॥ पपकृते जुहोति । नानुवपट्करोति ॥ ८॥ तस्मिन् ससँस्रावे' पाने वैश्वदेवं पूतभृतो गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानः इति ॥ ९॥ शस्त्रमन' भवति ॥ १०॥ यत्राभिजानाति एकया च दशभिश्च स्वभूते इति तत् प्रतिप्रस्थाता द्विदेवत्यपात्राणि प्रक्षाल्य खरे सादयति ॥ ११ ॥ यत्राभिजानाति प्र यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधा इति तदन्यतरतोमोदं प्रतिगृणाति मदा मोद इवोथा मोद इव इत्याव्याहावात् ॥ १२ ॥ शखं प्रतिगीर्यादत्ते ग्रहमध्वर्युः । आददते नारासँसान् ॥ १३ ॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह उक्यशा यज सोमस्य इति ॥१४॥ वपट्कृते जुहोति ॥ १५॥ व्याख्यातमनुप्रकम्पनम् ।। १६ ॥ सावित्र- वैश्वदेवैः पीतस्य इति ग्रहस्य भक्षमन्त्रं नमति ॥ १७ ॥ व्याख्यातो नारा सानाम् ॥ १८ ॥ सर्वान् भक्षयन्ति ॥ १९ ॥ नाप्याययन्ति । मार्जयन्ते ॥ २० ॥ सर्वभक्षा" एवात ऊध्वं तृतीयसवने चमसा भवन्ति ॥ २१॥ ॥१२॥ ततः सौम्यं चरुं निर्वपति । सबनीयैर्वा सह" ॥ १॥ तमासाद्य यथा- 1. A1, सवनस्य 2.र्यान् 3-3. A. चमसंन्यतेन; B, चमसे स्वतेन +. A... इत्येते 5. Anमत्यायनीत 6. Cited verbatim by Váñchesvara (14a ) on SatS IX.4. 7. A सारे 8. A. मात्र; AS.B, 'मन 9. A.B, दयौपा 10. B, omitted 11. Emended. MISS Hal cf. XII1.32.16. 12. XIV.7.+.

·ज्योतिष्टोमः २१३ गृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्याथाय्याह घृतस्य यत्र इति ॥ २॥ वपकृते शुहोति ॥३॥ अत्रैवोपविश्य प्राचीनावीतं कृत्वा हस्तेन सौम्यस्य पूर्वमवदानमवद्यति मेक्षणेनोत्तरम् ।। ४ ॥ अभिघार्योदत्याक्रम्याश्राव्याह सौम्यस्य' यज इति ॥ ५ ॥ वपकृते दक्षिणार्धे जुहोति ॥ ६॥ अत्रैवोपविश्य यज्ञोपवीतं कृत्वाप उपस्पृश्य ' यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्याश्राव्याह घृतस्य यज इति ॥ ७॥ वपकृते जुहोति ॥८॥ अन्यतरतः परीज्यामेके सौम्यस्य समामनन्ति ॥ ९॥ आज्येन चरुमभिपूर्योद्गातृभ्यो हरन्ति ॥ १०॥ तमवेक्षन्वे' सत्रो त एतद्यदु त इह इति ॥ ११ ॥ यद्यगतासुर्भवति परिपश्यति । यदि गतासुः स्यात् सोऽवेक्षेत यन्मे मनः परागतम् इत्येतया ॥१२॥ आमयाविना प्राश्योऽन्नायकामेन ग्राश्यो योऽल- मन्नाधाय सबन्नं नाद्यात्तेन' प्राश्य इति विज्ञायते ।। १३ ।। जुह्वां नवगृहीत- माज्यं गृहीत्वा ज्वलतो धिष्णियान् व्याघारयति ।। १४ ॥ व्याधारणसंपातं निधायोपाँशुपात्रेण पानीवतमाग्रयणाद् गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्य त इन्दो इन्द्रियावतः पत्नीवन्त' ग्रहं गृह्णामि इति ॥ १५॥ व्याधारणसंपातेन श्रीत्वात्या- क्रम्याश्राव्याह अग्नीत् पात्नीवतस्य यज इति ॥ १६ ॥ वपकृते जुहोति अग्ना३इ पत्नीवा३ इत्यनुवाकशेपेण ॥ १७ ॥ सानुवपट्कारमेके पाल्नीवत समामनन्त्य- ननुवषट्कारमेके । उपाँचनुवपट्करोतीत्येकेपाम् ॥१८॥ ॥१३॥ भक्षमाहरन् संप्रेष्यति अग्नीनेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नीमुदानयोनेतविचमस- मुख्याँश्चमसानुनय होतृचमसे ध्रुवायावकाशं कुरु सर्व राजानं चमसेन्नय दशभिः कलशौ मृष्टा न्युजोद्गात्रा' पत्नी संख्यापयाप उपप्रवर्तय इति ॥१॥ यथाचोदितं कुर्वन्ति ॥२॥ अन्तरेण नेप्टार घिणियं चामोधो व्यवसृप्य भक्षयति। अग्निपीतस्य इति भक्षमन्त्रं नमति ॥३॥ संप्रज्वलयित्वा धिष्णियान् यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्र- मुपाकरोति ॥ ४॥ सकर्णप्रावृता' भवन्त्य॒त्विजो यजमानयाविखि नाभिं दर्शयन्तः 1. Thus B; A, सोम्यस्य; A- सोमस्य 2. A.सौम्य 3. B, omitted 4-4. Thus B, A, लोयोमंनाद्याय संबंतनाद्यात्तेन; A, योलमन्नाधाय सन्नानाचातेन; A,., योलमन्नाद्या सन्नाभाद्यातेर 5. A, पानी 6-6. A, 'त्यमाद्यइत्यपलीवाय' 7. A, न्युगात्रा; As न्युन्जयोगात्रा 8. Aमंत्रं 9. A प्रक' ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१४.११.५ ॥५॥ उद्गातुर्हिकारं प्रत्युद्गात्रा पत्नीमा तिसृभ्यः स्तोत्रियाभ्यः संख्यापयति विश्वस्य ते विश्वावतो वृष्णियावतः इति ॥ ६॥ दक्षिणं ननं कृत्वोरु' पत्न्यूरुणा' पनेजनीरा तिसृभ्य उपप्रवर्तयति अगन् देवान् इत्यनु केन वङ्क्षणानाविहर्वती ॥७॥ प्राचीरुपप्रवर्तयत्युदीचार्वा । प्राचीर-दीचीरित्येकेपाम् ॥ ८॥. परिहिते स्तोत्रे शस्त्रमुपाकरोति ॥९॥ यत्राभिजानाति स्वादुष्किलायं मधुमाँ उतायम् इति तदुभयतोमोदं प्रतिगृणाति मदा मोद इस मोदा' मोद इब* इत्या व्याहावाद ॥१०॥ यत्राभिजानाति उत नोऽहिवुघ्न्यः शृणोतु एतस्यां वैश्वदेव्यामृचि' शस्यमानायां परिधानीयायां वा सकृच्छस्तायां प्रतिप्रस्थाता होट्चमसे ध्रुवमय- नयिष्यन्नुपतिष्ठते भूतमसि भूते मा धाः इति ।। ११ ।। अथैन हस्ताभ्यां परिगृह्णाति घावापृथिवीभ्या स्वा परिगृहामि इति ॥ १२॥ हरति' विश्वे वा देवा वैचानराः प्र' यावयन्तु इति ॥ १३ ॥ ॥१४॥ पुरस्तात्प्रत्यर तिष्ठन् होचमसे ध्रुवमवनयति ध्रुवं ध्रुवेण इत्यनुवाक- शेपेण ॥ १॥ पथात्माडासीनोऽनुलोममवनयतीत्येकेषाम् ॥ २ ॥ संततां धारों स्रावयत्या शस्त्रापवर्गात् ॥ ३॥ शस्त्रं प्रतिगीर्यादत्ते... ग्रहमध्वर्युः। आददते चमसाँधमसाधर्यकः ॥ ४॥ अत्याक्रम्याश्राच्याह उक्थशा पज सोमानाम् इति ॥५॥ वपद्कृते जुहति ॥ ६ ॥ यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति । अग्निना वैश्वानरेण पीतस्प इति ग्रहस्य भक्षमन्त्रं नमति ॥ ७॥ तत आदित्यमुपतिष्ठत" आहवनीय" वा सुभूरसि श्रेष्ठो रश्मीनामायुर्म इन्द्रियं धेह्यदो म आ गम्यात् इति । यत् कामयते तस्व नाम गृहातीति विज्ञायते" ॥ ८॥ इति" वै खलु यद्यग्निष्टोमः ॥ ९॥ अध ययुक्थ्यः" सर्व राजानं चमसेपूनय दशाभिः कलशो मृष्टा न्युज इति लुप्यत एतत्सप्रैपस्य ॥ १०॥ अमिष्टोमचम उन्नखिभ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचपति 1. Emended: A,B, त्यो 2. Thus Bai A पत्यूष्णा 3. Einended: A, 'युदीचीet: A 'त्युदीची विष्ठा; A. 'युदौनौश; B, 'त्युदौलीः 4-4. B, omitted 5-5. A,Bणोत्येतस्या 6-6.A, "गचसस्य. 7. A.विदरति 3. A.मा 9. Thus B.: A, gia: As atid 10-10. A. ' लिया A.."तिशास्या' 11-11. A. विRI A...D. omitted 12. Amमस्या ·ज्योतिष्टोमः ॥११॥ तत उक्थ्यं विगृह्णाति यथा प्रातःसवने ॥ १२ ॥ एतावन्नाना । इन्द्रा- वरुणाभ्यां त्वा इति' मैत्रावरुणस्य ग्रहणसादनौ भवतः । इन्दाबृहस्पतिभ्यां त्वा इति ब्राह्मणासिनः । इन्द्राविष्णुभ्यां त्वा इत्यछावाकस्य । एवमेवैतान् भक्षमन्त्रान्नमति ॥ १३ ॥ इति वै खलु याक्थ्यः ॥ १४ ॥ अथ यदि पोडश्यछावाकचमसा- मुन्नयन्नेकस्मै चमसगणाय सग्रहाय' राजानमतिरेचयति । तस्मिन्नेव काले पोड- शिनमभिगृह्णाति ॥ १५॥ अपि वैनमत्रैवाग्रयणाद् गृह्णीयात् । न पूर्वयोः सवनयोः ॥ १६ ॥ अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयादिति विज्ञायते ॥ १७ ॥ अनन्तर- मनिष्टोमचमसेभ्यो गृह्णीयात् ।। १८ ॥ होतचमसमुख्याँश्चमसानुनयवि ॥ १९ ॥ स्तुतशस्त्रे अत्र भवतः ॥२०॥ ॥१५॥ समयाविपिते सूर्ये हिरण्येन पोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १॥ पुरस्तादरुणपिशङ्गमश्वं धारयन्ति श्यामं वा ॥२॥ हिरण्येन संप्रदाय' स्तुवते ॥३॥ हरिवत्स्तो हरिवच्छत्र हरिवती याज्या भवति ॥ ४ ॥ पोडशिनमुपतिष्ठते यस्मान्न जातः परो अन्यो अस्ति । य आविवेश भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदानः । त्रीणि ज्योती पि सचते स पोडशी | इति ॥ ५॥ शखं व्यत्यासं प्रतिगृणाति ओथा मोद इव मदा' मोद' इवोमथा इति ॥ ६ ॥ शस्त्रं प्रतिगीर्यादत्ते ग्रहमध्वर्युः। आददते चमसाँश्चमसाध्वर्यवः ॥७॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह उक्थशा यज सोमानाम् इति ॥८॥ वपटकृते जुहति ॥ ९॥ पोडशिनं जुहोति इन्द्राधिपतेऽधिपतिरूवं देवानामस्यधिपति मामायुष्मन्तं वर्चसन्त मनुष्येषु कुरु इति ॥ १०॥ यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति इन्द्रश्च सम्राइ वरुणश्च राजा । तो ते भक्षं चक्रतुरन एतम् । तयोस्तु भक्षं भक्षयामि । वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यतु । इति ॥ ११॥ अरुणपिशङ्गोऽश्वो दक्षिणाश्वतरी वा ॥ १२ ॥ इति वै खलु यदि पोडशी ॥१३॥ अथ यद्यतिरात्रः पोडशिचमसानुन्नयँत्रयोदशभ्यश्चमसगणेभ्यो . 1. As भ्यामिति 2. B,प्रदाय 3. A. टोमो 4..B, नपरमग्नि 5. Az-s omitted 6. Aधारयति 7. B संप्रदाय 8. A, भवंति 9-9. A, मदेमदादेमाद; B, मदोमदादेमादा ·मारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१४.११.१४ राजानमतिरेचयति' ।। १४ ॥ इन्द्राय' त्वापिशवराय इति मुख्यमुख्यं चमसमभिमृशति ॥ १५ ॥ होतचमसानुन्नयति ॥ १६ ॥ स्तुतशवे' अत्र' भवतः ॥ १७ ॥ शस्त्रं प्रतिगीर्यादत्ते ग्रहमध्वर्युः । आददते चमसाँचमसाध्वर्यवः ॥ १८ ॥ अत्या- कम्पाश्राव्याह उक्यशा यज सोमानाम् इति ॥ १९ ॥ वषट्कृते जुह्वति ॥२०॥ यथाचममं चमसिनो भक्षयन्ति ॥ २१ ॥ अनुष्टुप्छन्दस इन्द्रपीतस्य इति भक्षमन्त्रं नमति ।।२२।। इति प्रथमश्चमसगणः ।। २३ ।। ॥१६॥ एवंविहिता अपरे त्रयश्चमसगणाः। मैत्रावरुणचमसमुख्यो द्वितीय- श्चमसगणो ब्राह्मणा,सिचमसमुख्यस्तृतीयोऽछावाकचमसमुख्यश्चतुर्थः ॥१॥ एतेन शस्त्रयाज्यानामानुपूयं व्याख्यातम् ॥ २ ॥ इति प्रथमो रात्रिपर्यायः ॥३॥ एवंविहितावपरौ द्वौ भवतः ॥ ४ ॥ होतृचमसमुख्यान संधिचमसानुन्नयति ॥ ५॥ त्रिवृत्स्तोत्रं' भवति ॥ ६॥ आश्विन शस्त्रं परःसहस्रम् ॥७॥ उदित आदित्ये परिदधातीति विज्ञायते ॥ ८ ॥ आश्विनं द्विकपालं निर्वपति ॥९॥ य नुरुत्पूताभिरद्भिः पुरोडा अपयति ॥ १० ॥ स्तीर्ण एवं बर्हिपि पिष्टले निनयति ॥ ११॥ शस्त्रं प्रतिगीर्य पुरोडाशमुद्वास्य संप्रेष्यति अश्चिम्यां तिरोहियानों' सोमानामनुहि इति ॥ १२ ॥ आदत्ते ग्रहमध्वर्युः। आददते चमसाँचमसाध्वर्यवः । आदत्ते पुरोडाशे प्रतिप्रस्थाता ॥ १३ ॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह अश्विभ्यां तिरोअहियान्" सोमान् प्रस्थितान् प्रेग्य इति ॥ १४ ॥ वपट्कृते सह सोमैः प्रतिप्रस्थाता पुरोडा/ सर्वहुतं जुहोति ॥१५॥ पङ्क्तिछन्दसोऽश्विपीतस्य इति भक्षमन्त्रं नमति ॥ १६ ॥ इति वै" खलु यद्यतिरात्रः ॥ १७ ॥ अथ यद्यप्तोर्यामः संधिचमसानुनयश्चतुर्य- श्चमसगणेभ्यो राजानमविरेचयति ॥ १८॥ ॥१७॥ वत्र चत्वारि स्तोत्राणि चत्वारि शस्त्राण्याविनानि च सयाज्यान्या- 1-1. A,रेचयंताशय 2 Thus all MSS. The sūtra ought to read : Zrocianajaafar of.XIV.15.19. 3-3.B, अन स्तुतशने + A प्रथमचम 5. AS वरुणमुख्यो 6. Dormitted 7. Thus B, A तृपृत्स्तोत्रं B. Az-s omitted 9. A अपानां 10. A'हपान् 11. Amomitted ·१४.१९.५] ज्योतिष्टोमः मातानि भवन्ति ॥१॥ तेषाँ संधिचमसैरेव कल्पो व्याख्यातः ॥२॥ एतावन्नाना। होहचमसमुख्यः प्रथमथमसगणो मैत्रावरुणचमसमुख्यो द्वितीयो ब्राह्मणासि- चमसमुख्यस्तृतीयोऽछावाकचमसमुख्यश्चतुर्थः ॥३॥ एतेन शखयाज्यानामानुपूयं व्याख्यातम् ॥ ४॥ उक्थं वाचीन्द्राय इत्याह तृतीयसवनं प्रतिगीर्य ॥ ५ ॥ अतिउन्दसोऽश्विपीतस्य इति भक्षमन्त्रं नमति ॥ ६॥ ततः संप्रेष्यति अग्नीदीपयजा- नहारानाहर इति ॥७॥ समानमा परिधीनां प्रहरणात् ॥ ८॥ प्रहत्य परिधीनुन्नेता हारियोजनं गृह्णाति ।। ९ ।। द्रोणकलशेनाग्रयणं ग्रहीप्यन् संप्रेष्यति इन्दाय हरियते धानासोमानामनुहि इति ॥ १०॥ गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि हरिरसि हारियोजनः इति ॥ ११ ॥ यहीभिर्धानाभिः श्रीवात्याक्रम्याश्राच्याह इन्द्राय हरिवते धानासोमान् प्रस्थितान् प्रेष्य इति ॥ १२॥ वपद्कृते शीर्षनधिनिधाय विक्रम्य जुहोति हरी स्थ होर्धानाः सहसोमा इन्द्राय स्वाहा इति ॥ १३ ॥ हुतं यजमानोऽनुमन्त्रयते यन्म आत्मनो मिन्दाभूत् ॥ पुनरग्निः इति द्वाभ्याम् ।। १४ ॥ अथैन सर्व ऋत्विज उन्नेतर्युपहवमिष्वासंभिन्दन्तो धाना निम्नानि कुर्वन्तश्चिश्चिपाकारं भक्षयन्ति इष्टयजुषस्ते देव सोन इति ॥१५॥ ॥१८॥ अवशिष्टा उत्तरवेद्यां निवपन्ति आपूर्या स्था मा पूरयत इति ॥१॥ त्री स्त्रीच्छकलाननौ प्रास्यन्ति देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि इत्येतैर्मन्त्रैः ॥२॥ एक- धनपरिशेपेषु हरिणी दूर्वा अवधाय संप्लोम्नाय तीवीकृत्य यथाचमसं व्यानीयापरेण चात्वालं प्राञ्चोऽवजिशन्ति अप्सु धौतस्य सोम देव ते इति ॥ ३॥ अवशिष्टा अन्तर्वेदि निनयति चात्वाल इत्पेके समुदं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमपिगच्छत। अरिष्टा अस्माकं वीरा उत्ते' भवन्तु मा परासेचि नः स्वम् ।। इति ॥४॥निनीता' अनुमन्त्रयते 1. Rudradatta on ApSS XIV.4.15 and Gopinātha on Sats IX.7 (p. 966) while citing this sūtra omit arailt before ao and also the conjunction 7. Similarly Váñcheśvara ( 362 ) on Sats IX.7. 2. A. छंदाछंदसोश्वपतिस्य 3. An हार्योजन; A. हारियोजन 4. A.., 'धनशेषेषु 5. A, उत्तरो; B, उत्तो 6. f. AVX.5.23 7. AB, मौला ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् अछायं वो मरुतः श्लोक एवछा विष्णु निपिक्तपामवोभिः । उत प्रजायै गृणते वयोधा यूयं पात खस्तिभिः सदा नः ।। इति ॥ ५॥ आनीधीयं प्रविश्य दधिद्रप्सान् भक्षयन्ति दधिक्राव्णो अकारिपम् इत्येतया ॥६॥ ततः सख्यानि विसृजन्ते ये तानूनप्न समवमृशन्ति उभा कवी युवाना सत्या ता धर्मणस्पती । सत्यस्य धर्मणस्पते वि सख्यानि सृजामहे ।। इति ॥७॥ ततः पत्नीः संयाजयन्ति ॥ ८॥ समानमा समिष्टयजुपः ॥९॥ जुह्वां नवगृहीतमाज्यं गृहीत्वा नव समिष्टयर्जेपि जुहोति । धाता रातिः सवितेदं जुपन्ताम् इत्येतस्यानुवाफस्य पग्मियाणि त्रीणि यजूंपि । समानत्र जुहोति ॥१०॥ संततं' जुहोतीति विज्ञायते ॥ ११॥ विष्णुक्रमाणाँ स्थाने विष्ण्यतिक्रमान जपति अग्निना' देवेन पृतना जयामि इत्येतान् ॥ १२॥ इदं तृतीय सवनं कवीनाम् इत्याहुति हुत्वा संप्रेष्यति प्रशास्तः प्रमुहि इति ॥१३॥ सर्पत इत्याह प्रशास्ता ॥१४॥ संतिष्ठते तृतीयसवनम् ॥१५॥ ॥१९॥ अवभृथस्य तन्त्रं प्रक्रमयति ॥१॥ वेदं कृत्वानीन् परिस्तीर्य हस्ता- ववनिज्य पात्राणि प्रयुज्योलपराजी स्तीत्वा पवित्रे कृत्वा संप्रेष्यति यजमान'' वाचं यच्छ इति ॥२॥ वाग्यतः पात्राणि संमृशति ॥३॥ वारुणमेककपालं निर्वपति ॥ ४॥ यजुरुत्यूताभिरद्भिः पुरोडा श्रपयति ॥ ५॥ स्तीर्ण एव चर्हिपि पिष्टले निनयति ॥ ६॥ स्फ्य स्तब्ध्या संप्रेष्यति प्रोक्षणीरासादय ध्रुवं च सुचश्च संमृद्द्याज्येनोदेहि इति ॥ ७॥ समानमाज्यानां ग्रहणात् ॥ ८॥ एतस्यामेव 1. cf.RV VII.36.9 2. A. सत्याना; Anसास्या 3. A.धर्मणस्पतिः +. Aधर्मस्य से 5. Rudradatta on Apss XIII.17.4 and Gopinatha on Sats IX. (p.937) cite this sath verbatim. Varichesvara (21a) on Sats IX.+: तथा च भारद्वाज: समानमा समिटयजुय इति । नवगृहीतमाज्यमध्वर्युर्जुझा गृहीत्वाप्यत्यतितः (1) सर्व गृहीवास्तवेयूयस्तिष्टन् संवतं रामशो नव समिथ्यपि जुहोदौति । 6. B,"याणि जुहोति 7. A, विमा;AD, पततं 8-8. Thus B: A, कार्म वपत्य:A, 'मान् जपत्य' 9-9. Thus Dr.A येतानादं 10. Anमानं ·. १४.२१.१५] ज्योतिष्टोमः २१९ वेद्यामाज्यानि गृह्णाति सर्वाणि चतुर्गृहीतानि ॥ ९॥ पुरोडाशमुद्वास्याज्येना- हवनीये' जुहोति आयुर्दा अग्ने हविपो जुपाणः इति ॥ १०॥ हुत्वाददतेऽवभृथं रूपये ससुवामाज्यस्थाली चेदं पुरोडाशमाज्यान्यूजीपमधिपवणफलके खरपॉमन्' यत्किचित् सोमलिप्तं भवत्यन्यत्र चतसृभ्यः स्थालीभ्यः सोमगृहीताभ्यः ॥ ११ ॥ औदुम्बरी यजमान उत्खिदति उपसृजन् धरुणं' मान्ने मातरं धरुणो धयन् । रायस्पोपमिषमूर्जमस्मासु दीधरत् ।। इति ॥ १२ ॥ दनीपमभिजुहोति ॥ १३ ॥ ॥२०॥ यत्ते प्राव्णा चिच्छिदुः सोम राजन् इत्येतेनानुवाकेन ॥१॥ तिसृभिरभि- जुहोतीत्येकेपास् । पञ्चभिरित्येकेपाम् । सप्तभिरित्येकेपाम् ॥ २ ॥ चावाले कृष्णाजिनं प्रास्यति अव ते हेडो वरुण नमोभिः इति ॥ ३॥ अपि वा सहावभृथे- ऽवप्लावयेत् ॥ ४ ॥ ततः संप्रेष्यति प्रस्तोतः सामानि गाय इति ॥ ५॥ सह पत्न्या त्रिः सानो निधनमुपयन्ति । वेद्यन्ते प्रथमं मध्यदेशे द्वितीयमुदकान्ते तृतीयम् ॥ ६॥ उर हि राजा वरुणश्चकार इति वेद्या' अभिप्रयान्ति' ॥ ७ ॥ प्राश्चोऽवभृथाः स्थावरा अभ्युपयन्त्युदञ्चो या। प्राञ्चोदञ्च इत्येकेपाम् । दक्षिणा' इत्पेकेपाम् । प्रत्यञ्च इत्येकेपास् ॥ ८॥ यां दिशं यन्ति सा प्राची दिक्' ॥९॥ शतं ते राजन् भिषजः सहस्रम् इत्यपः पराख्याय वदन्ति ॥१०॥ अभिष्ठितो वरुणस्य पाशः इत्युदकान्तमभितिष्ठन्ते ॥ ११ ॥ अत्रैके हृदयशूलस्यो- द्वासन समामनन्ति ॥ १२ ॥ अभिप्रगाह्य तिष्ठन्तोऽवभृथेन चरन्ति ॥ १३ ॥ सुवाधारमाघार्य संप्रेष्यति अग्नीदपखि: संमृद्धि इति ॥ १४ ॥ अप एवाग्नीस्त्रिः संमाटिं। आपो वाजजितो वाजं यः सरिभ्यन्तीजि जेष्यन्ती जिनीजि जितो वाजजियायै समाhपो अन्नादीरनाथाय इत्यपः संमार्टि ॥१५॥ ॥२१॥ G 1. Rudradatta on ApSS XIII.20.1: तथा माहवीये जुहोत्यायुर्दा इति भारद्वाजः 2-20A,B, 'पासूनन्यत्किंचित् ; A, 'पासन्यत् ; A3-5 पासूनन्यत् 3. Thus AnA, सोमगृहौभ्यः; A, सोमं गृहौताभ्य: B, सोमं गृहाभ्यः ++ A, पाममात्रे A, धरणमात्रे; Aधणपात्रे 5. Rudradatta on ApSS XIII.20.9 cites this sūtra verbatim. 6. A,वेद्य 7. A,B, 'याति 8-8, A,-s omitted 9. Rudradatta on ApSs VIII.7.20 : तथा च भारद्वाजा यां दिशं गच्छन्ति सा माची दिगिति।

·२२० भारद्धाजश्रौतसूत्रम् [१४.२२.१ तृणं प्रास्य बग्नेरनीकमप आ विवेश इति स्रुच्यमाघारमाघारयति ॥ १॥ यदि वा पुरा तृणं भवति बस्मिन्नेव जुहोति ॥२॥ बर्हिप्येव सर्वा आहुती- र्जुहोति ॥ ३॥ समानमा नवरात् ॥ ४॥ आश्राव्याह तिष्ठ होतः इति । एतावान् प्रवरः ॥ ५॥ नायं वृणीते न होतारम् ॥ ६॥ अपवर्हिपचतुरः प्रयाजान् यजति ॥ ७॥ आज्यभागाभ्यां प्रचर्य पुरोडाशस्यादाय वरुणं, यजति ॥८॥ सर्व पुरोडाशमवदायाग्नीवरुणौ स्विष्टकृतौ यजति ॥ ९॥ ततः संप्रेष्यति अग्नीदपः सकृत् संमृद्धि इति ॥ १०॥ अप एवाग्रोधः सकृत् संमार्टि। आपो वाजजितो वाज वः सनुपीर्वाजं जिन्युपीर्वाजिनी_जजितो वाजजित्याय संमाय॑पो अन्नादीरनाथाय इत्यपः संमार्टि' ॥ ११ ॥ अपयर्हिपौ द्वावनूयाजौ यजति ॥ १२ ॥ देवौ यज इति पूर्वमनूया संप्रेष्यति । यज इत्युत्तरम् ॥ १३ ॥ ऋजीपस्य सुचं पूरयित्वाप्सूप- मारयति समुद्रे ते हृदयमस्वन्तः इति ॥ १४ ॥ यत्रयत्र' बिन्दुरिवोचरेत्तद्भक्षयेद्' अप्सु धौतस्य सोग देव ते इति ॥ १५ ॥ उपस्पृश्यमेवेत्येकेपाम् ॥ १६ ॥ अवभृथं संग्रकिरति अवभृय' निचकुण इति ॥ १७ ॥ अभिनगाह्यानुपमक्षन्तौ' सहशिरसौ स्लावो यजमानः पत्नी च ॥ १८॥ अन्योन्यस्य च पृष्ठे प्रधावते सुमित्रा न आप ओपधयः सन्तु इति ॥ १९॥ ॥२२॥ अवभृथमुपतिष्ठन्ते देवीराप एप वो गर्भः इति ॥१॥ विवृत्तो वरुणस्य पाशः इति यजमानो मेखलां विचूतति । इमं वि प्यामि वरुणस्य पाशम् इति योनपाशं पत्नी ॥ २ ॥ अत्रैव सर्वाणि दीक्षितव्यञ्जनान्युपप्लावयतः ॥३॥ अहतौ वसानाववभृयादुदेतः ॥ ४ ॥ सोमोपनहनं" यजमानः परिधत्ते । सोम- 1. A,B,स्विकृतो 2. Rudradatta on ApSs VIII.3.10: आपो वाजितो वाजं का ससुषांनं जिग्युपी हित्यहेन संमार्गध द्रष्टव्यः पूर्वसंमार्गे प्रदर्शितत्वात् व्यक्तीचावाच सत्यापाइभारद्वाजाभ्याम् । 3. Anomitted +. A1, भिन्दु 5-5. A, संकिरांत्यव: B,किरस्यद 6. A, निचेगुग; A..निचुंबण 7. For 89493 dit cf. Rudradatta on ApSS XIII.21.1. 8. A:-'मुपति; ", "मुपतिष्यते 9. B, विसति 10. Gopinatha on Sats 3.5 (p. 1092) reads अपप्लावरते in place of the last word while citing this sötsa. 11. AM'नन ·१४.२४.६ ]. ज्योतिष्टोमः २२१ परिश्रयणं पत्नी ॥ ५॥ ते उदवसानीयायामध्वर्यवे दत्तः ॥६॥ तत उन्नेतारं संप्रेष्यति उन्नेतर्वसीयो न उन्नयामि। उदुत्ते' मधुमत्तमा गिरः स्तोमास ईरते। सत्राजितो धनसा अक्षितोतयो वाजयन्तो रथा इव । कण्या इव भृगवः सूर्या इव विश्वमिद्धीतमानशुः ।। इति ॥ ७॥ उन्नेता होतृप्रथमान यजमानप्रथमान् वोन्नयति' उदेत प्रजामुत वर्गों दधाना युष्मान् राय उत यज्ञा असृक्षत । गायत्रं छन्दोऽनुसरभध्वमथास्या' अथ सुरभयो गृहेषु । इति ॥ ८॥ उदाहमाना उदकान्तं प्रत्यस्यन्ति प्रतियुतो वरुणस्य पाशः इति ॥९॥ समिधः कृत्वाप्रतीक्षमायन्त्युन्नेतारं पुरस्कृत्य महीयां जपन्तः अपाम सोमभमृता अभूम इत्येतां यान्यपामित्यान्यप्रतीत्तान्यस्मि' यमस्य बलिना चरामि । इहैव सन्तः प्रति तद्यातयामो जीवा जीवेभ्यो निहराम एनत' । अनृणा अस्मिन्नतृणाः परस्मिंस्तृतीये ठोके अहणाः स्याम । ये देवयाना उत पितृयाणाः सर्वान् पथो अनृणा आक्षीयेम ।। इति ।। १०॥ एधोऽस्येधिषीमहि इत्याहवनीये समिध आधायोपतिष्ठन्ते अपो अन्व- चारिषम् इति ॥ ११ ॥ एवं पत्नी गार्हपत्येऽभ्याधायोपतिष्ठते ॥ १२ ॥ ॥२३॥ उदयनीयायास्तन्वं प्रक्रमयति ॥१॥ यः प्रायणीयः स उदयनीयः ॥२॥ एतावनाना । प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयमोप्य अपयति । नात्रोद्धृत्य चरुमासादयति न पड्डोत्रा ॥ ३॥ शालामुखीय उदयनीयेन चरन्ति ॥ ४ ॥ याः प्रायणीयस्य पुरोनुवाक्यास्ता उदयनीयस्य याज्याः करोति ॥ ५ ॥ थ्याँ 1-1. AM भ्युदत्ते; B.भ्युपादत्ते. ApSs XIII.21.3 reads : उदित्ते वसुवित्तमा 2-2. A, गिर स्तोमा; AM गिरा स्तोमास; An गिरा मोमास; B, गिर स्तेमास 3-3. A, 'प्रथमांचों; AS प्रथमान्यो'; Rudradatta on ApSs XIII.22.1 : तत्र होतृप्रथमान् यजमानप्रथमान् ति सत्यापाडभारद्वाजी। 4. A, भरभ्य; A,B, संभर व 5. Thus BB A उगाहमान 6. A1.5 महीयान् ; cf. Apss XIII.22.5 7. Thus B:A, मीप्यान्य प्रतिता';AM मोत्यान्यमतीतान्यस्मिन् AL,"मियान्यप्रतीता; cf. ApSsXIII.22.5 8-8. A, प्रतीतधानमामो; A, मातपातयामो; A, प्रतिता; A प्रतिसद्या' 9. Thus A3-1B AM एतत् 10. B, इति चाहवनीये ·२२२ भारद्वाजत्रौतसूत्रम् [१४.२४.६ स्वस्तिमुत्तमामाज्यभागानां यजति ॥ ६॥ यजमानः प्राश्नाति ॥ ७॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥८॥ अनूवन्ध्यायास्तन्त्र' प्रक्रमयति ॥ ९॥ समानमा पशूपाकरणात् ।। १० ॥ मैत्रावरुणी वशामन्यन्ध्यामुपाकरोति ॥ ११॥ तित्र एके समामनन्ति । द्विरूपां मैत्रावरुणी बहुरूपां वैश्वदेवी रोहिणी वाहस्पत्याम् । उपाँशु वैश्वदेव्या मध्यतः प्रचरतीत्येकेपाम् ॥ १२ ॥ समानमा वपाया होमात ॥ १३ ॥ हुतायां वपायां दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां परिश्रिते यजमानः केशश्मश्रु वापयते ॥ १४ ॥ अनबन्ध्यायाः पशुपुरोडाशं देविकाहवीं प्यनुनिर्वपति धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालमित्येतानि ॥ १५ ॥ उत्तमं धातारं करोति ॥ १६॥ यासु स्थालीपु सोमा भवन्ति तास्वेताथरूँ अपयन्ति ॥ १७॥ प्रैपवान् पशुपुरोडाशः । अनुभूहि ॥ यज इतीतरेभ्यः संप्रेष्यति ॥ १८ ॥ सर्वेषाँ सपशुपुरोडाशाना समानः स्विष्टकृत गैपवान् । समानेडा ॥१९॥ सिद्धः पशुः सतिष्ठते ॥ २० ॥ ॥२४॥ अपि वा मैत्रावरुणीमामिक्षां पशुकामः कुर्वीतानूवन्ध्याया विकल्पार्थाम् ॥१॥ पुरस्तात्त्वेव केशश्मनु वापयते ॥ २ ॥ अग्रेग हविर्धानमासीनो होता यजति ॥३॥ देविकाहविर्भिः प्रचर्यामिक्षायै देवतेन प्रचरति ॥४॥ हविरा- हुतिप्रभृतीडान्ता सतिष्ठते ॥ ५॥ तन्त्रमामिक्षायै देविकाहविषां च स्विष्टकृदिउम् ॥६॥ सदोहविर्धाने' प्रथमकृतान् ग्रन्थीन् विस्रस्य हविर्धाने उदीची अभि- प्रवर्तयन्ति ॥ ७ ॥ आहवनीयादर्हिरूपोपति यत्कुसीदमप्रतीत्त'" मयि इति ।। ८॥ यदि मिश्रमिव" चरेदञ्जलिना सक्तून् प्रदान्ये जुहुयात् निश्चलोप विश्वदावस्य वासहोमि इति ॥९॥ ततो देवता उपतिष्ठते अयं नो नमसा पुरः इत्याहवनीयं प्रदाव्यं चा। स त्वं नो नभसस्पते इति वायुम् । देव सँस्कान इत्यादित्य ॥१०॥ यूपमुपस्थाय पृषगरणीष्वनीन् समारोपपति माजहितं दक्षिणाग्रिम् । 1. A. 2 Vichesvara (26a) on Sats 1x.6 : रोहिणी गईस्पत्यामिति भारद्वाजापरतबादयः 3. A,B, परंता 4. AIB, शु. 5. A प्रति 6. A.सौते 7. Gopinitha on Sats IX.6 p. 954): भरद्वाजोप्या भामिक्षा करिष्यमापन देविका इति! Similarly Varichesvara (274on Sats IX.6. 8. By conjecture. NISS दिदाम् . f. Apss XIII.24.4,9,13 9. A. हविर्शना; A,B, हविर्भान 10. A.'ममातितमः A. 'मातीत 11. A-अमित ·१४.२६.१४] ज्योतिष्टोमः २२३ शालामुखीये तृतीयं गतश्रीः' समारोपयते ॥ ११॥ अन्तरेण चात्वालोकरावती- मोक्षान् जपन्त उदवस्यन्ति यथा दर्शपूर्णमासयोः ॥ १२ ॥ प्राञ्च उदवस्य- न्त्युदञ्चो वा । प्राञ्चोदञ्च इत्येकेपाम् ॥ १३ ॥ ॥२५॥ आग्नेयं पञ्चकपालमुदवसानीय निर्वपत्यष्टाकपालं वा ॥ १॥ पङ्क्त्यौ याज्यानुवाक्ये भवतो यद्यष्टाकपालः। गायत्र्यौ यदि पञ्चकपालः ॥२॥ अनडान दक्षिणा ॥ ३॥ सिद्धमिष्टिः संविष्ठते' यदि न त्वरेत ॥ ४ ॥ अथ यदि त्वरेत जुह्वां चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्वा उरु विष्णो वि क्रमस्व इत्याहवनीये जुहुयात ॥५॥ यत्तत्र शक्नुयात् तद्दद्यात् ॥ ६॥ स' यावद्राने चेष्टिः संविष्ठते तावद्रात्र एव सायमग्निहोत्रं जुहुयात् । काल एव प्रातरनिहोत्रम् ॥ ७ ॥ उदयनीयाग्रभृति यज्ञपुछम् ॥ ८॥ सद्यः सुत्या संविधते ॥९॥ अथ यदि सुत्या यदाग्निहोत्र- कालमभ्यतीयात्' सायमग्निहोत्रप्रभृतीन्यग्निहोत्राण्यतिपन्नानि प्रतिजुहुयात् । न' वा प्रतिजुहुयात् ॥ १० ॥ यो राजा सन् राज्यो वा सोमेन यजते स देवसुवाँ हवी प्यनुनिर्वपति ॥ ११॥ तेपाँ राजस्य एव कल्पो व्याख्यातोऽन्यत्र हस्ति- ग्रहणादावेदनान्मुखविमानादिति ॥ १२ ॥ वसन्तेवसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत । तस्य तिस्रो दक्षिणा इति विज्ञायते ।। १३ ॥ संतिष्ठते ज्योतिष्टोमः संतिष्ठते ज्योतिष्टोमः ॥१४॥ ॥२६॥ ॥ इति" चतुर्दशः प्रश्नः॥ 1. Rudradatta on ApSs XIII.25.3: यथाहतुः सत्यापाडभारद्वाजी शालामुखीय तृतीयं गतत्रिय इति । 2. A,B, अपंते 3. A, सतिष्टेत 4-4. Emended; A, एवं कियादात्रे पेटिः संतिष्ठते तावदान एव; A2- स यावदान 5. A, यदमि B, पदाग्निहोत्रकालमेवाभ्यतीयात् ; Rudradatta on ApSs XIII.25.9 exactly quotes this entire sütra except the reading gafler for अभ्यतीयात् . Valichesvara (29a ) and Gopinatha (p. 957) on SatS IX.7 have cited this sâtra in somewhat incorrect form. 6-6. Ag. Omitted 7. By conjecture. MSS flag 8. A1401, omitted 9. Rudradatta on ApSs XIV.1.1: तया भारद्वाजेनाप्यत्र ज्योतिष्टोम प्रकृस्य पता प्रकृतिसंस्था उक्त्वा ततो यज्ञपुच्छमभिधायान्तत उपसंहत संतिटते ज्योतिष्टोम इति: Similarly Gopinātha on Sats IX,7 (p. 959) 10. Thus B, which ende bere; , omitted; A... 1&fts #29:

·२२४ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१५.१.१ अथ पञ्चदशः प्रश्नः सोमे' वासिष्ठो ब्रह्मा भवति ॥ १॥ अप्यवासिष्ठं कुर्वीत यः कश्च स्तोमभागान् विद्यादिति विज्ञायते ॥ २॥ राज्ञो मीयमानस्य क्रीयमाणस्येति' दक्षिणत आस्ते ॥ ३॥ ओयमानस्य दक्षिणत' एति ॥४॥ महावेद्या उत्तवेद्या' इति क्रियमाणाया दक्षिणत आस्ते ॥५॥ यत्र सदोहविर्धानानि समास्यन्तो' भवन्ति तदन्तरेण चात्वालोत्करावन्ववेत्योत्तरं वेद्यन्तमनुपरीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वशं प्रविश्यापरेणाहवनीयमतिक्रम्य पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणं वेद्यन्त- मनुपरीत्य दक्षिणेनोत्तरवेदिमुपविशेदित्याश्मरथ्यः'। अन्तरेण चात्वालोत्करा- वन्ववेत्यापरेणोत्तरवेदिमतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेदित्यालेखनः ॥६॥ सोऽत्रैवास्त' आ वैसर्जनाना होमात् ॥ ७॥ यत्र चैसर्जनानि होप्यन्तो भवन्ति दक्षिणेन हविर्धाने दक्षिणेन मार्जालीयं दक्षिणेन सदः परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वॅशं प्रविश्याग्रेण शालामुखीयमतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेदित्याश्मरथ्यः । अपरेणो- तरवेदिमतिक्रम्योत्तरेण हविर्धाने उत्तरेणानीधीयमुत्तरेण सदः परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वशं प्रविश्यापरेण शालामुखीयमतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेदित्यालेखन: ।।८॥ ॥१॥ उपस्थे ब्रह्मा राजानं कुरुते ॥ १॥ हुते वैसर्जनेऽन्वङनेः" प्रतिपद्यते ॥ २॥ आनीधीयं प्राप्य प्रतिप्रस्थाने राजानं प्रदाय यथेतं प्रतिपरीत्य पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणेन सदो दक्षिणेन मार्जालीयं परीत्य दक्षिणेनामीधीयमुप- विशेदित्याश्मरथ्यः" । एतमेवाग्निमुत्तरतः परीत्य दक्षिणत उपविशेदित्यालेखनः 1. A,सोमो 2. A,किर 3. Aदक्षिण 4. A, omitted 5. Emended:SS दक्षिण 6. Emended A, संमायतो; A, संमायतो 7. A,नोत्तरखे"विशेद:..,'मुपचपेदि 8-8. A, "दित्य" सो::A,.. दिपालगनस्तोत्र 9. By conjecture; MSS हविधानन. Compare however उत्रेण इविधान in the Jamesutra. 10. A. उपर" 11. A. 'बदमदमे 12. पशिनामीर' ·ज्योतिष्टोमः ॥३॥ उपस्थे ब्रह्मा राजानं कुरुते ॥ ४॥ हुते वैसर्जने पूर्वः प्रतिपद्यते ॥५॥ हविर्धाने प्राप्य प्रतिप्रस्थान राजानं प्रदाय दक्षिणेन हविर्धाने परीत्य दक्षिणे- नोत्तस्वेदिमुपविशेदित्याश्मरथ्यः । उत्तरेण हविर्धानेऽपरेणोत्तावेदिमतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेदित्यालेखनः ॥ ६॥ सोऽत्रैवास्त आशीपोर्मायस्य वाया होमात ॥७॥ हुतायां वपायां यत्र मार्जयन्ते तन्मार्जयते' ॥८॥ ॥२॥ यत्र वसतीवरीहीष्यन्तो भवन्ति तदक्षिणत एति ।। १॥ गृह्यमाणानां दक्षिणत आस्ते ॥२॥ यत्र प्रातरनुवाकाय युध्यन्ते तद् युध्यते ॥ ३॥ तस्य स एव संचरो यः सदोहविर्धानानि समास्यत्सु ॥ ४ ॥ प्रातरनुवाक उपाकते वाचं यच्छत्या परिधानीयायाः ॥५॥ यत्र सवनीया अपो गृहीप्यन्तो भवन्ति वदक्षिणत एति ॥ ६॥ गृह्यमाणानां दक्षिणत आस्ते ॥ ७॥ आहियमाणानां दक्षिणत एति ॥ ८॥ यत्र राजानमभिपोप्यन्तो भवन्ति तत् पूर्वया द्वारा हविर्धान प्रविश्याग्रेण खरमतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति ॥९॥ राज्ञो मीयमान- स्याभिपूयमाणस्येति दक्षिणत आस्ते ॥ १०॥ ग्रहेषु गृह्यमाणेषु वाचं यच्छत्या- ग्रयणात् ।। ११॥ एवमेव सवनेसवने राज्ञोऽभिपूयमाणस्य दक्षिणत आस्ते ग्रहेषु गृह्यमाणेषु वाचं यच्छति ॥ १२ ॥ यत्र वहिप्पवमान सर्पन्ति तत् समन्वारब्धः सर्पति ।। १३ ॥ स्तोष्यमाणानां दक्षिणत उपविशति ॥ १४ ॥ ॥३॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तः इति तत् प्रसौति हिं देव सवितरेतत्ते प्राह तत् प्र च सुब प्र च यज बृहस्पतिर्बझायुष्मत्या ऋचो मा गात तपासानः सत्या व आशिषः सन्तु सत्या आकूतय ऋतं च सत्यं च वदत स्तुत देवस्य सवितुः प्रसवे । रश्मिर सि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्यो स्तुत इति ॥१॥ एवमेव' स्तोत्रेस्तोत्रे प्रसौति ॥ २॥ एवं स्तोमभागानामुत्तरमुत्तरं दधाति ॥ ३ ॥ द्वादशाग्निष्टोमे । त्रयोदशात्यग्निष्टोमे । पञ्चदशोक्थ्ये । पोडश पोडशिनि । सप्तदश वाजपेये। एकानत्रिंशतमतिरात्रे । त्रयस्त्रिंशतमप्तोर्याम' इति विज्ञायते ॥ ४ ॥ 1. Az-s omitted 2. A., एति ॥ परिहियमाणाना दक्षिणत आस्ते; ci. ApSs XIV.9.3: वसतीवरीषु परिहियमाणासु दक्षिणत आस्ते । 3. Emended: A, सममास्यात A, सममास्यत् 4-4. A जिन्दः"वमेव 5. As omitted 6-6. ANयनि"दशोक्थ्ये 7-7. A, "मप्तोर्याम इति यते; AT.मतिरात्र इति विज्ञायते भा.१५

·२२६
भारद्वाजश्रौतसूत्रम्
स्तुते बहिप्पवमानेऽपरेणोत्तवेदिमविक्रम्य दक्षिणत उपविशति । सोऽवास्त' आ
सवनीयस्य वपाया होमात् ॥ ५॥ हुतायां वपायां यत्र मार्जयन्ते तन्मार्जयते
॥६॥ यत्र प्रातःसवनाय संग्रसर्पन्ति तद्दक्षिणेन हविर्धाने दक्षिणेन मार्जालीयं
दक्षिणेन सदः परीत्यापरया द्वारा सदः प्रविश्यापरेण प्रशास्त्रीयमतिक्रम्य दक्षिणत
उपविशेदित्याश्मरथ्यः । अपरेणोत्तरवेदिमतिक्रम्योत्तरेण हविर्धाने दक्षिणेन मार्जालीयं
परीत्य पूर्वया द्वारा सदः प्रविश्याग्रेण प्रशास्त्रीयमतिक्रम्य दक्षिणत उपविशेदित्या-
लेखनः ॥७॥ ॥४॥
एतेनोत्तरयोः सवनयोः ॥ १ ॥

·भारद्वाजपैतमेधिकसूत्रम् अथ प्रथमः प्रश्न: अथातः' पैतृमेधिकं दहनम् । पुरुषाहुतिर्खस्य' प्रियतमेति विज्ञायते' ॥१॥ आहितानमरणसँशये प्राचीनावीती दहनदेशं जोपयते दक्षिणाप्रत्यक्प्रवण- मनिरिणमसुपिरमनूपरमभङ्गुरमनुपहतमविसग्दार्यनुपच्छिन्नप्रवणम् ॥ २ ॥ यस्मा दक्षिणाप्रतीच्य आपो निःसृत्योदीच्य एत्य महानदीमवेत्य' प्राच्यः संपद्यन्ते ॥३॥ समं वा सुभूमि बहुलौषधम् ॥ ४ ॥ वनस्यावनं क्षेत्रस्याक्षेत्रमिरिणस्या- निरिणमित्येके ॥ ५॥ यस्मादारात् क्षीरिणो वृक्षाः काण्ट किनच' तथौषध्यः' ।। ६॥ तस्मिोधोल्लिख्योद्धत्यावोक्ष्य' गार्हपत्यं मथित्वाहवनीयं ज्वलन्तमुद्धति ॥७॥ अन्तरा दारुचितेरवकारों शिष्ट्वानीनुषवपति पुरस्तादाहवनीय. पवाद् गार्हपत्यं दक्षिणतोऽन्वाहार्यपचनं पुरस्तात् सभ्यावसथ्यावौपासनं च ॥ ८ ॥ वेष्वजस्रेषु जुह्वद् वसति ॥ ९ ॥ प्राणा वा एत" आहिताग्गेर्यदम्यस्त'' एनँ सुसंमिद्धाः" पारयन्त्यगदो हैव" भवतीति विज्ञायते ।। १० ॥ तस्यैतदग्निहोत्री- च्छेपणं निदधाति ॥ ११ ॥ ग्रामे वास्यतेन कल्पेन जुहुयात् ॥ १२ ॥ यदि जीवेत् पित्रेदेतदग्निहोत्रोच्छेपणम् ॥ १३॥ यदि मरणसँशये" ब्रह्मविदामोति परम् ॥ भृगु वारुणिः इत्येतावनुवाको ब्रह्मविदो दक्षिणे कर्णे जपति । इतरस्य" आयुषः प्राण संतनु इति वा ॥ १४ ॥ यदि प्रति प्रेतेऽमात्याः प्राचीनावीतिनः केशान् 1. T begins with श्रीगणेशाय नमः. 2. HA omitted 3-3. Omitted in f. Sayana on 'TA VI.1 quotes : तत्र आहिताग्नमरणसंशये दहनदेश जोषयते दक्षिणाप्रत्यक्पवणम् इत्यारभ्य भरद्वाज आह etc. 4. Ap दार्य(म)नुप; HA °मनूप हतमविस्रग्धार्यमनुपच्छन्नं प्रवणम् 5. HA °मुपेत्य; T, 'मेत्य 6. Hषधि Tषधि 7. HA कण्ट 8. T,HCोपीBHA लदोषभिः; T,ौषधो; 9. HA'निधो 10-10. HA एतदाहि 11. HC समिद्धा; T, समिधा:; T, समिधः 12. H; TE: T 13. HCमरणं शङ्केत 14, HComitted; HA इतरस्या 15. HA omitted २२७ ·२२८ भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् [१.१.१५ प्रकीर्य पॉरनावपन्ते.॥ १५॥ तं' जघनेन' गार्हपत्यं दक्षिणाशिरसं दर्भेषु संवेशयन्ति सर्वस्य प्रतिशीवरी इति ॥ १६ ॥ सर्वेषु संवेशनेषु दक्षिणाशिराः ॥ १७॥ पूर्वया द्वारोपनिर्हत्यान्तरागी निपात्यान्वारब्धे मृत आहवनीये सुबाहुति जुहोति परे युवाँसम् इति ॥ १८॥ एवं गार्हपत्ये ॥ १९ ॥ तूप्णीमन्याहार्यपचने सभ्यावसध्ययो- रौपासने च ॥२०॥ अथास्य दक्षिणेन विहारं प्रेतस्य केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा स्नापयित्वाछाद्य' ग्राम्येणालंकारणालंकृत्य' शुक्लपत्रेणाङ्गुष्ठौ बदा नलदमालामाराध्य ॥ २१ ॥ ॥२॥ औदुम्बर्यामासन्या कृष्णाजिनं दक्षिणाग्रीवमधरलोमास्तीर्य तस्मिन्नेन- मुतानं निपात्य पत्तोदशेनाहतेन वाससा मोर्णोति इदं त्वा यत्रम् इति ॥ १।। अथास्येतरदपादत्ते अपैतह इति ॥ २ ॥ तत्पुत्रो भ्राता वान्यो वा प्रत्यासन्नबन्धुः प्रतीतः परिधाया जरसो वसीत ॥ ३ ॥ अपरेणाहवनीय प्रतीचीस्तित्र उलपराजीः स्तीर्वापरापावमवहतानां बीहीणामन्याहार्यपचने तूष्णीमुपचरितं चहँ अपयति ॥ ४ ॥ गार्हपत्ये च मैत्रावरुणीमामिक्षा यदि सोमयाजी" भवति ॥५॥ पालाशं काठमग्न्यगारे तृणैर्गार्हपत्य आदीप्य तेनोल्मुकप्रथमा" गच्छन्ति ॥ ६॥ अजमनु- नयन्ति राजगवी सव्ये पदि बद्धामग्रीनग्निभाण्डमनिहोत्रोच्छेपणमिति ।। ७ ॥ येन" चान्येनार्थी भवति ॥ ८॥ न हीनमन्वाहरेयुः ॥९॥ अथ" तमाददते" ॥१०॥ अनसा बदन्तीत्येके ।। ११ ।। कृष्णगर्दै स्यादिति शाट्यायनकम् ॥१२॥ इमौ युननि इत्येप योजन आग्नातः ॥ १३॥ आदीयमानमनुमन्त्रयते 1-1. Ap तजघनेन 2. T,दक्षिणाशिरम 3. Sāyaṇa on 'TA VI.1 quotes tliis sūtra verbatini beginning with अन्वारम्धे. +. HATomitted 5-5. IIComitted 6. 11 परिधित प्रेतस्य 7. Hulu omitted 8. HA अकारण omitted 9. Siyana onTAVI.1 cites this sutra verbatim. 10. Sayana on 'TA VI.1 quotes sutra 2 and also sutra 3 up to परिधाय verbalim. 11. IICमानाप्ययात्री 12. H. नेनोरमुंडन 13-13. HC एतान्यनुहरन्ति, Tommitted 14-14. HA अनिमारते ·१.२.११] भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् प्पा स्वेतश्याश्यतु इति ॥ १४ ॥ तुरीयमध्वनो गत्वा निधाय दक्षिणतो लोटान- वरुज्य तेषु चर्स प्रतिष्ठाप्यैकवाससो दक्षिणान् केशपक्षानुद्ग्रथ्य सव्यान् प्रसस्य' दक्षिणानुरूनानानाः सिग्मिरभिचन्वन्तस्त्रिः प्रसव्यं परियन्ति अप नः शोशुचदधम् इति ॥१५॥ सव्यानुद्ग्रथ्य दक्षिणान् प्रसस्य सल्यानूसनामाना अनभिधन्वन्ततिः प्रतिपरियन्ति अप नः शोशुचदधम् इति ॥ १६ ॥ मेक्ष्णेन लोटेपु चरोस्त्रिः प्रयोति ॥१७॥ ॥२॥ परीत्यपरीत्य प्रयोतीत्येके ॥ १॥ आदीयमानमनुमन्त्रयते पेम आशा: इति ॥२॥ तुरीयमध्वनो गत्वा निधाय पूर्ववत् कृत्वादीयमानमनुमन्वयते आयुर्विश्वायुः इति ॥ ३ ॥ तुरीयमध्धनो गत्वा निधाय पूर्ववत् कृत्वा तृतीयेन सह चरुं प्रक्षिणुयात् ॥ ४ ॥ अथास्य कपालानि मुसभिन्नानि संभिनत्ति यथैपूदकं न तिष्ठेत् ॥ ५॥ तूणी चतुर्थमादाय गत्वा जघनेन दहनदेश निधायोदश्चः समुत्क्रामन्ति । एपा' वै देवमनुष्याणां शान्ता दिक् तामेवैनामन्- स्क्रामन्तीति' विज्ञायते ॥६॥ प्रत्येत्य हरिण्या पलाशशाखया शीशाखया चा श्मशानायतन संमार्टि अपेत वीत इति ॥७॥ दक्षिणतः शाखामुदसित्वाप उपस्पृश्योद्धत्यावोक्ष्य हिरण्यशकलमवधाय' तस्मिन् दक्षिणायान् दर्भान् सस्तीर्य तेषु दक्षिणार्याज्ञिकः' काष्ठै रुचिति चित्वानीनुपवपति पुरस्तादाहवनीयं पश्चा- द्वाहपत्यं दक्षिणतोऽन्याहार्यपचनं पुरस्ताद सभ्यावसथ्यावौपासनं च ॥ ८॥ दक्षिणाप्रागौर्दभैरग्नीन्' दारुचितिं च परिस्तीर्य दक्षिणतः पवाद्वा" दर्भान सँस्तीर्य" दक्षिणाप्राञ्च्येकैकशः" पात्राणि प्रयुनक्ति ॥९॥ रज्जूरवकृत्यासन्दी. मपविध्यन्ति" ॥ १० ॥ रज्जुपु चैव कृष्णाजिने चोत्तानः शेते ॥ ११ ॥ .. 1. HA विस्त्रस्य 2. HA 'वधूव' 3. HA प्रक्षुण" 4. HA इत्येषा 5. HA 'नाननूरकामय 6. HA,Ap"दोश्य मध्ये 7. PHशतं निधाय 8. Apर्याज्ञियैः 9. HA.T,नि 10-10. HC दारचितेः पवान् 11. HA संस्लीय चितेर्दक्षिणतः 12. HC तेष्वेकशः 13. HA "पकृष्या ·२३० भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् [.१.३.१२ एकपवित्रेण प्रोक्षणीः सँस्कृत्य मृतं पात्राणि दातचितिं च प्रोक्ष्यायानि' गृह्णाति दर्शपूर्णमासवत् तूप्णीम् ॥ १२॥ अग्निहोत्रोच्छेपणमन्येन दक्षा सँसृज्य पात्राणि पूरयति' यान्यासेचनवन्ति । अभ्युक्षतीतराण्यरिक्तताया इति विज्ञायते ॥ १३॥ ॥३॥ अथैनगुदरे विदार्य निरान्वं निप्पुरीपं कृत्वावटे पुरीपमवधाय प्रक्षाल्य' प्रत्यवधाय' सर्पिपा पूरयतीति शाट्यायनकम् ॥ १ ॥ अपि वा न निप्पुरीपं कुर्यात् । यदि कुर्यात् प्रजा हास्य शोधुका भवतीति' विज्ञायते ॥ २ ॥ अन्न राजगवीमुपाकरोति भुवनस्य पते इति जरती मूखी तजयन्यां कृष्णा कृष्णाक्षी कृष्णवाला कृष्णखुराम् ।। ३ ।। अपि वाक्षिवालखुरमेव कृष्ण' स्यात् ॥ ४॥ तां ज्ञातयोऽन्वारभन्ते ॥ ५॥ अथात्यन्तप्रदेशः। धन्वनेऽन्यारम्भणे संगाहने. सँसर्पण उदकोपस्पर्शन आरोहण इति सर्वत्र कनिष्टप्रथमा अनुपूर्वा इतरे स्त्रियोऽग्रे ॥६॥ तां नन्त्युत्सृजन्ति वा ॥ ७॥ यद्युत्सृजन्ति अपश्याम युवतिमाचरन्तीम् इत्येताभिस्तिसृभित्रिः प्रसव्यं राजगवीमनीन् दारुचिति च परिणीय ये जीवा इत्यभिमन्य माता रुद्राणाम् इति द्वाभ्यामुत्सृजन्ति ॥ ८॥ ॥४॥ यदि मन्ति ततः संप्रेष्यति अपिधाय मुखं दक्षिणापदी प्रत्यक्छिरसी नत इति ॥१॥ निहन्यमानायाँ" सच्यानि जानून्यनुनिघ्नन्तः पाँसनवमृजन्ते" पुरुषस्य सवावरि इति ॥ २॥ अथाह विर्खसयत इति ॥ ३ ॥ विस्यमानामनुमन्त्रयते" 1. Ap प्रोत्याज्यं निरूप्याथाज्यानि 2. T, मतापूरयति 3. HA adds: इति स्यापाढहिरण्यकशिप्रौतसूत्रे (पितृमेधापरपर्याये ऽविंशपये प्रथमः परला ॥१॥ 4-+. HA आन्त्राणिप्रक्षाल्य प्रत्यवधाय; T, omitted S. HA भवन्तीति 6. HA "खुरामेव 7. HA कृष्णt; Sayara on TA VI.I cites sutras3and + verbatim, 8. Cited verbatim by Sayana on TA VI.L, 9. Sayana on TA VI.12 citcs : युवतिमाचरन्ती सरस्वा नः सत्तय इत्यन्तानि- स्तिभिः प्रसव्य etc. 10. HA "मति: Siyana on TA VI.12 "ममीन भेतं 11. HT, 'मानायाः 12. HA onboa: Sāyana on TX VI. cites: alaala arat faralar**** पुरुषस्य 13. HA विस्य.

·१.६.१३] भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् पुरुषस्य सयापरि वि ते प्राणमसिलसम् इति ॥ ४ ॥ ततः संप्रेष्यति अङ्गादङ्गाद- न स्थिकानि पिशितान्युरिखद्याप्रक्वाथयन्तोऽप्रध्यांवयन्त उन्मुकैः श्रपयत्तात् प्रज्ञातं हृदयं निधत्तात् प्रज्ञातौ वृक्यौ' प्रज्ञात' मेद:' प्रज्ञातां वपा प्रज्ञात सादवालशीर्पचर्म इति ॥५॥ अत्र पत्नीमुपनिपातयति इयं नारी इति ॥ ६॥ तां पतित्थ एकधने. नोत्थापयत्यन्यो वा ब्राह्मणः उदीर्घ नारि इति ।। ७॥ अत्र पत्नी साहसं वरं ददाति ॥८॥ हस्तौ संसार्टि ॥ ९॥ सुवर्णेन ब्रामणस्य सुवर्ण" हस्तात् इति ॥ १० ॥ धनुपा राजन्यस्य धनुर्हस्तात् इति ॥ ११॥ मणिना वैश्यस्य मणि हस्तात् इति ॥ १२ ॥ अथैनं चितावुपर्यध्यहति ॥ १३ ॥ अत्र वा पल्याः संवेशनादि क्रियते ॥ १४ ॥ अथास्य प्राणायतनेषु हिरण्यशल्कान् प्रत्यस्यत्याज्य- विन्दून् वा ॥ १५॥ पात्राणि चिनोति ।। १६ ॥ सर्वाण्यनुलोमानि ध्रुवावर्जम् ॥ १७ ॥ तस्य दक्षिणे" हस्ते स्पयं जुहूं च निदधाति ॥ १८॥ सव्य' उपभृतम्' ॥ १९ ॥ उरसि ध्रुवामरी च ॥ २० ॥ मुखेऽग्निहोत्रहवणीम् ॥ १॥ नासिकयोः सुवौ ॥ २ ॥ अक्ष्योर्हिरण्य- शकलावाज्यस्रुवौ वा ॥ ३ ॥ कर्णयोः प्राशित्रहरणे" भित्त्वा चैकम् ॥ ४ ॥ हन्वोरुलूखलमुसले ॥ ५॥ दत्सु ग्राव्णो यदि" ग्रावाणो भवन्ति" ॥ ६ ॥ शिरसि कपालानि ॥७॥ ललाट एककपालम् ॥ ८॥ उदरे पिष्टसंयवर्नी पात्रीम ॥९॥ नाभ्यामाज्यस्थालीम् ॥१०॥ पार्श्वयोः शूर्प छित्त्वा कम् ॥ ११ ॥ वक्ष्णयोः सानाय्यकुम्भ्यो यदि संनयति" ।। १२॥ अण्डयो:पदुपले ॥ १३ ॥ 1. HC पिशितान्युरिखद्यन्तोऽप' 2-2. HC प्रज्ञाती मतस्नौ; T omitted 3-3. HA प्रज्ञातमेव 4. Ap,HC अथ 5. Thus T; HC पत्तिस्थ; HA अविद्या Ap पतीत्य 6. HA AZEI 7. HA प्रेतस्य हस्ती 8. HA दक्षिण 9-9. HA सव्यमुप' 10. T, अक्ष्णो'; HA अक्षणोहिरण्यशफलावाव्यस्थाली पदाव्यस्थाली मुचौ; T, 'को 11. HA,Ap"हरणं 12. T##; H,Ap omitted. cf. sítra 11 13-13. HC,Ap omitted 14. HA 'स्थाली पृषदाज्यस्थालीच 15-15. HA,Ap omitted ·মারকুমিনু [१.६.१४ शिश्ने पार' शम्यां च ॥ १४ ॥ प्रतिष्ठयोरमिहोत्रस्थालीमन्याहार्यस्पाली च ॥१५॥ पत्त उपावहरणीय कूर्चम् ।। १६॥ येर्दै शिखायाम् ॥ १७॥ शिरस्त उपसादनीयमिडापात्रं च ।। १८ ।। इसमग्ने चरसम् इति मध्ये चमसम् ।। १९ ।। अवशिधापन्तरा सक्थिनी ।। २० ।। स एष यज्ञायुधी यजमानोजसा स्वर्ग लोकमेतीति विज्ञायते ॥ २१ ॥ उल्मुके विकाण्यवदानानि अपयित्वा हृदयेऽस्य हृदयं निदधाति ।। २२ ।। दक्षिणे हस्ते दक्षिणं धुक्य' सव्ये सव्य सामशवाय वा इति ॥ २३ ॥ हस्तयोरेव' मैत्रावरुणीमामिक्षां मित्रावरुणाभ्यां त्या इति ॥२४॥ पपयास्य मुखं प्रो!ति मेदसा शिरः संप्रोणुष्व मेदसा पीयसा च इति ॥२५॥ ॥६॥ अथैन सपादवालशीर्पचर्मणोत्तरलोग्ना ग्रोर्णोति अग्नौ इति ॥ १॥ अथैनमुपोपति मैनमने बिदहः इति पुरस्तादादनीयेन शृतं यदा इति पश्चाद्गार्हपत्येन तूपी दक्षिणतोऽन्वाहार्यपचनेन पुरस्तात् सम्यावसथ्याभ्यामोपासनेन च ।। २॥ अथैनमुपतिष्ठते सूर्य ते चक्षुः इति ॥ ३॥ विज्ञानमुपैति । यो धूम उदिया द द्युलोको भवतीति विज्ञायते । यद्यन्तरिक्षमन्तरिक्षलोकः । यदि पृथिवीं पृथिवी लोकः ॥ ४ ॥ जघनेन चितिमजमवलेन शुल्वेन संवनाति ॥ ५ ॥ अजो भागः इत्युद्वन्तमनुमन्वयते ॥ ६॥ अत्रैतद्धनिरिडसूनेन' पाच्या चमसेन वा जुहोति अग्नये रयिमते स्वाहा इति ॥ ७॥ नव च सुबाहुतीः य एतस्य पयो गोसारः इति ॥८॥ अत्रोभयं ग्रहरति येन जुहोति ॥९॥ अपरेणाग्नि प्रामुख उपविश्याथैनं याम्येन सूक्तेन नवर्चेन पराचानुशसति प्र केतुना इति ।। १० ।। जयनेन दहनदेशमुदीचीस्तिस्रः कर्पः खात्वाश्मभिः सिकताभिश्चोपप्रकीर्या- युग्मिरुदकुम्भैरपः' परिप्लाव्य तासु ज्ञातयः संगाहन्ते अश्मन्यती रेवती: इति ॥११॥ ॥७॥ जघनेन कर्पः पलाशशाखे शमीशाखे वा निमन्ति ॥१॥ अथैने दर्भमयेन शुल्मेन संबध्य' ते अन्तरेण प्रसर्पन्ति यद्वै देवस्य सवितुः पवित्रम् इति 1. HA अश्मान 2. T, पृष्टयो: T, पृष्टयो' 3. HC मतस्न: T हस्तं 4-4. HC,Ap omitted 5. T'hasa; cited verbatim by Sāyana on TA VI.1 6. Apधाभिषकार्या; HA श्वाकार्या: Sayana on TA VI.3 cites this sutra reading masiziya: for 399#rigiou:. 7. T संवानाति ·१.९.६] भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् ॥२॥ जघन्यः शाखे व्युदस्यति या राष्ट्रात् पन्नात् इति ॥ ३॥ उद्वयं तमसस्परि इत्यादित्यमुपस्थायानवेक्षमाणा अपोऽवगाहन्ते धाता पुनातु सविता पुनातु इति' ॥४॥ केशान् प्रकीर्य पाँस्नोप्यैकवाससो दक्षिणामुखाः सदुपमज्ज्योत्तीर्योप- विशन्ति ॥ ५॥ एवं त्रिः॥ ६॥ तत्प्रत्ययमुदकमुत्सिच्याहरहरचलिनैकोत्तर- वृद्धिरैकादशाहात् ॥ ७॥ अप्रतीक्षा ग्राममेत्य यत् स्त्रिय आहुस्तत् कुर्वन्ति ॥ ८॥ अनशनानध्ययनाधःशय्योदकोपस्पर्शनान्या कालम् ॥ ९॥ अनूचानेषु यह व्यहँ पडहं द्वादशाह का ॥ १० ॥ गुरुवनशनवर्ज' संवत्सरम् ॥ ११ ॥ मातरि पितर्याचार्य इत्येके ॥ १२ ॥ अनशनानध्ययनवजे' यावजीवं प्रेतपत्न्युदको- पस्पर्शनमेकभुक्तमधःशय्या ब्रह्मचर्य क्षारलवणमधुमासवर्ड" च ॥ १३ ॥ ॥८॥ अपरेस्तृतीयस्यां पञ्चम्याँ सप्तम्यां वानि संचिन्वन्ति ॥१॥ क्षीरोसिक्तेनोदकेनोदुम्बरशाखयाप्रक्वाथयञ्छरीराण्यवोक्षति" यं ते अग्निममन्थाम इति पञ्चभिः ॥२॥ अत एवाङ्गारान् दक्षिणा निर्वयं तिस्रः स्रबाहुतीर्जुहोति अव सृज इति प्रतिमन्त्रम् ॥ ३ ॥ अयुग्मिरुदकुम्भैः स्ववोक्षितमवोक्ष्यायुजः स्त्रियः संचिन्वन्ति ॥ ४॥ यस्याः पुनर्विजनन" न स्यात् सा सव्ये हरते नीललोहिताभ्याँ सूत्राभ्यां वृहतीफलमावध्य सव्येन पदाश्मानमास्थाय सव्येन पाणिना प्रथमा- नन्वीक्षमाणास्थीन्यादत्ते उत्तिष्टातः इति दयः शिरसो वा ॥ ५॥ तद्वाससि 1. Cited verbatim by Sayapa on TA II.3. 2. HC has वास: पीडयित्वा before उपविशन्ति; HA has सभ्य नावाच्य वासः पौरयित्वा- 3. HA,Ap,T, read sātras 7 and s differently : तत्प्रत्ययं तिलमिनमुदकमुसिच्या. प्रतीक्षा प्राममेत्य यत् स्त्रिय आहुस्तत् कुर्वन्ति ॥ ७॥ महरहरजलिनेकोत्तरद्धिरा दशाहात् 1॥८॥ 4. T,HC अनूचानेषु: HC ends sātra 9 with this word. 5. T omitted 6. Tपडहवा 7. Ap omitted 8. HC ends sutra 10 with गुरुयु 9. Ap omitted 10. Ap°पन्या उदको 11. HAp "वर्जन 12. HC adds इति प्रथमः पटलः ॥१॥ HA इति सत्यापाटहिरण्यकेशिनौतसूत्रे (पितृमेधा- परपर्यायेऽष्टाविंशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥ 13. Hazy; Sāyaṇa on TÅ VI.4 has cited this sūtra verbatim. 14. Ap दक्षिणान् ; HA दक्षिणतो; Sayana on TA VI.4 cites this sutra verbatim. 15. HA पुनः प्रजनन ·भारद्वाजपतृमेधिकसूत्रम् (१.९.६ कुम्भ वा निदधाति ॥ ६॥ इदं त एकम् इति द्वितीयांसाभ्यां बाहुभ्यां या ॥७॥ पर ऊ त एकम् इति तृतीया पार्श्वभ्या श्रोणिभ्यां' वा ॥८॥ तृतीयेन ज्योतिपा' इति चतुर्युहन्यां जवाभ्यां वा ॥९॥ संवेशनः इति पञ्चमी पद्याम् ॥ १० ॥ एतमेवायुजाकार सुसंचित संचिन्वन्ति ॥ ११ ॥ भस्माभिसमूहा सँहत्य शरीराकृति कृत्वा शरीराण्यादायोत्तिष्ठति उत्तिष्ठ प्रेहि इति ॥ १२ ॥ शम्यां पलाशमूले वा कुम्भं निधाय जघनेन कुम्भ कादि समानमा स्नानात् ॥ १३ ॥ मृदा स्मातीत्येके ॥१४॥ ॥९॥ अथातो हविर्य नियं' निवपनम् ॥ १॥ यं कामयेतानन्तलोकः स्यादिति समस्या उद्धतेऽवोक्षिते सिकतोपोप्से परिश्रिते वाग्यतोऽनन्धीक्षगाणो दर्भवस्थीनि नित्रपति पृथिव्यात्वा' अक्षिया' अपामोपधीनों रसेग' स्वर्गे डोके निश्पायसी इति ॥२॥ अनन्तलोको ह भवतीति विज्ञायते ॥ ३ ॥ अथ यदि पुनर्धक्ष्यन्तः स्युरनिहोत्रवर्णी कृष्णाजिन शम्यां पदुपले च' नानुग्रहरेयुः ॥ ४ ॥ अत एषाङ्गारान् दक्षिणा निवर्त्य तिलो रात्री रिहा दहनवदवकाशं जोपयित्वाग्निमुप- समाधाय संपरिस्तीर्यापरेणानि दक्षिणायान्' दर्भान् सँस्तीर्य तेषु'' कृष्णाजिने शम्यायां पदुपलाभ्यानवाञ्जनं शरीराणि सुसंपिष्टानि पेपयित्वाज्यकुम्भे समुदा- युत्याग्निहोत्रहवल्या जुहोति अस्मात् त्यमधि जातोऽसि इति ।। ५॥ एतपैवान्तम्" ॥ ६॥ अत्रैवाग्रिहोत्रहवीं कृष्णाजिन शम्यां हपदुपले चानुग्रहरेयुः ॥ ७ ॥ न चात अर्ध्व श्मशानं कर्तुमाद्रियेत ॥ ८॥ आकृतीर्वास्यादहने" "निवपेच्छ- 1. HT, योगाभ्यां 2. Ap ज्योतिषा संविशस्व 3. Sitra 13 and 14 cited by Sayana on TA.VI.4. Sayana quotes पलाशे instead of पलाशभूले. 4. Ap“यसीय 5-5. HC स्त्वाविया 6. Apरने 7. HC omilted; Sāyana on TĀ V1.4 quotes the portion 14 al gauza: Els joined with the next sūtra. 8. Ap दक्षिणान् ; IIA दक्षिणतो; Sayana on TA VI.4 cites this sutra verbatim. 9. Ap and Sāyaṇa omitted, 10. HC नेषु दर्शपूर्णमासवर 11. T, एवसंतम् : T, एवर्मतम् 12. Thus HC; HA कृतोर्वास्य दहने; T, कृतीवास्यादहने; T, क्षतीवास्यादहने 13. H व ·भारद्वाजपतृमेधिकसूत्रम् कराभिर्वा परिचिनुयात् ॥ ९॥ तमभ्येवादित्यस्तपति तमभि वातो याति तमापः स्पृशन्ते ॥ १०॥ स नैयादित्यस्य बकायाच्छिद्यते न वायो पा सँसर्जनात् ॥ ११ ॥ एवं हि कौषीतकिविदांचकार त हैवं चक्रुरेवमुह हैवमाश्मरथ्य चक्रुः ॥ १२ ॥ तस्यो हैवैतेऽहीना हायना व्युच्छन्तीच्युच्छन्त्यसमै पस्यसी- वस्यसी व्युच्छति प्रजा हास्य श्रेयसी भवति यमेवं निदधातीति विज्ञायते ।। १३॥ ॥१०॥ नवम्यां व्युष्टायां यज्ञोपवीत्यन्तरा ‘ग्राम श्मशानं चाग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्यापरेणाग्निं लोहितं चर्मानदं प्राचीन ग्रीयमुत्तरलोमास्तीर्य तद्वैतसमालिनो ज्ञातीनारोपयति आरोहत" इति ॥ १॥ अथैनाननुपूर्वान् कल्पयति यथाहानि इति ॥ २॥ प्रतिलोमतया वारण्या सुचा द्वे चतुर्गृहीते जुहोति नहि ते अग्ने तनुवै'" इति ॥ ३॥ दश च वाहुती: अप नः शोशुचदघम् इति ॥ ४ ॥ हुत्वा- हुत्वा पायाँ संपातमवनयति ॥ ५॥ अनोभयं" प्रहरति येन जुहोति ॥ ६॥ उत्तरेणाग्निं लोहितोऽनङ्लान् प्राङ्मुखोऽवस्थितो भवति ॥ ७॥ तं ज्ञातयोऽन्वारभन्ते अनडाहमन्वारभामहे. इति" ॥ ८॥ प्राञ्चो गच्छन्ति इमे जीवाः इति" ॥ ९॥ जघन्यो वेतसशाखयायकाभिश्च पदानि संलोपयोति" मृत्योः पदम् इति ॥ १० ॥ अर्थेभ्योऽध्वर्युदक्षिणतोऽश्मानं परिधि दधाति इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि इति" ।॥ ११॥ स्त्रीणामञ्जलिए संपातानवनयति इस नारीः इति ॥ १२ ॥ तैर्मुखानि 1. Before this HA rends : एव श्रुतिरगुशान्ता. 2. HA चक्रिरे एवमु' 3. T, वैनमाश्मरथ्य T, नदमस्थ्य 4. H अदीना; T मसीव्यु होना 5. HC व्युच्छत्यस्तै 6-6. Ap इति 7. HC adds इति द्वितीयः पटलः ॥२॥ HA इति सत्यापाढ...तृतीयः पटलः ॥३॥ 8. Ap आरोहतायु:. This sutra has been cited by sayana on TA VI.10. He reads रोहित for लोहिनं and भारोत्यति for आरोपयति. 9. HA,Ap अर्थता'. This sutra has been cited verbatim by Sayara on TA VI.10. 10. HA omitted 11. HA तत्रो 12. Sutras7 and 8 cited terbatin by Sayana on TA VI.10. 13. Cited verbatim by Sisana on TĀ VI.10. 14. Hसंलोमा 15. Cited verbatim by Sāyana on TĂ VI.10.

·भारद्वाजपतृमेधिकमूत्रम् [१.११.१३ विमृजन्ते ॥ १३ ॥ यदाजनं त्रैककुदम् इति चैककुदेनाञ्जनेनाजीरन् ॥ १४ ॥ यदि त्रैककुदं नाधिगच्छेयुर्यनैव केनचिदाअनेनाजीरन् ॥ १५॥ ॥११॥ पृथिव्यामोपधिरतम्बं प्रतिष्ठापयति यथा त्वमुद्धिनास्योप- इति ॥ १ ॥ प्रत्येत्य गृहानुत्तरपूर्वदेशेऽगारस्यानिमुपसमाधाय संपरिरतीर्यानुलोम तया चारण्या त्रुचा द्वे चतुर्ग्रहीते जुहोति आनन्दाय प्रमोदाय' इति ॥ २ ॥ अनोभयं प्रहरति येन जुहोति ॥ ३ ॥ अजमेतदहः पचन्ति यवौदनं च ॥ ४॥ अनोऽसि इत्यजस्य प्राश्नन्ति' । ययोऽसि इति ययौदनस्य ।।५।। अत्रासन्दीस्तल्पानविरोहन्ति ।। ६ ।। नापितकर्माणि च कारयन्ते ॥ ७॥ एप प्रथमोऽलंकारः ॥ ८॥ सोऽयमेवंविहित एवानाहिताः पात्रचयेष्टकावर्जम् ।। ९ । औपासनेनानाहितानि दहन्ति ॥ १० ॥ निमन्थ्येन पत्नीम् ॥ ११ ॥ उत्तपनेनेतरान् ।। १२ ॥ अथैकेषां कुम्भान्तं निधान- मनाहिताग्नेः स्त्रियाच निवपनान्तै हविर्यज्ञयाजिनः पुनर्दहनान्त सोमयाजिन- श्वयनान्तमग्निचित इति ॥ १३॥ नासनयतामामिक्षा" ॥ १४ ॥ उत्सर्गो राजगव्या अपशुपन्धयाजिनः स्त्रियाच ।। १५॥ दहनकल्पेन न" कल्पेरन्ननुपेतान् कन्याच ॥१६॥ पुनर्दहनमन्त्रेणैव दहेयुः ॥ १७ ॥ खियाचैवम् ॥ १८॥ पुंलिङ्गवपन- वर्नमित्येक" इत्येके ।। १९ ।। ॥१२॥ ॥ इति प्रथमः प्रश्नः ॥ 1. HC,T, नेनाते; HA नेनानते 2. H नाधिगयेनेव; T नाधिगठेत् followed by lacuns. 3. Thus T; H केन चा; Apकेनाज 4. HA त्वम् 5. Apada 6. HC यो"; Siyana on 'TA VI.10 has cited this sātra with slight variation. 7. HC प्रानीयात् 8. HA यवौदनं च; T यवोदनं च 9. Sayana on ABr VII 8 : भारद्वाजोऽप्याह निर्ममध्यन पानामिति । 10. HA दृषिर्याजिनः 11. H.T'मामिक्षाम् 12. HA omitted 13. Ap पुंलिग पुनर्दइनवरन 14. HCadds इति तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥; HA इात सायापाट...चतुर्थः पटलः ।। 15. HC इति हिरण्यकशिसूत्रे भष्टाविंशः पना समाप्तः ॥ २८ ॥ HA समाप्तोऽयाविशा पक्षा ·२.१.२० भारद्वाजपसमेधिकसूत्रम् अथ द्वितीयः प्रश्नः अथात' उत्तरं पैतृमेध व्याख्यास्यामो यं ब्रह्ममेध इत्याचक्षते ॥१॥ अथाप्युदाहरन्ति द्विजातीनामपवर्गो ह्यर्थतस्तत्वदर्शिभिः । ऋपिभिस्तपसो योगाद्वेष्टितुं पुरुषोत्तमम् ॥ होतँश्च पितृमेधं च सँसृज्य विधिरुत्तरः । विहितस्तु समासेन ऋतूनामुत्तमः क्रतुः॥ इति ॥ २॥ प्रकृतिविकृतियथा' पुरस्तात् ।। ३॥ तस्य सग्रहोवृभिर्होमः ॥ ४॥ भर्तसूक्तेन भरणम् ॥ ५॥ पत्नीभिरुपसंवेशनम् ॥ ६॥ दक्षिणाप्रतिग्रहैनिमार्गः ॥ ७ ॥ हृदयैर्हिरण्यशकलाः ॥ ८॥ संमारयजुभिः पात्रचयनम् ॥ ९॥ ज्योति- ग्मतीभिरुपोपणम् ॥ १० ॥ नारायणाभ्यामुपस्थानम् ॥ ११ ॥ ब्राह्मण एकहोता इति चानुमन्त्रणम् ॥ १२ ॥ चित्रौं संतानेन इति हविराहुतिः ॥ १३ ॥ प्रयासाय स्वाहा इति स्रुवाहुतीः ।। १४ ॥ मृत्युसूक्तेनानुसँसनम् ॥ १५ ॥ सौम्या संगाहनम् ॥१६॥ सौर्यणादित्योपस्थानम् ॥ १७॥ ईयुष्टे इत्यवगाहनम् ॥ १८॥ समानमत" ऊवं पैतृमेधिक कर्मा" यवोदनप्राशनात्" ।। १९॥ तान् परं ब्रह्मेत्याचक्षते ॥ २०॥ 1-1. Ap burat Agujaſu sale FIA: 1 ln HC this section forms the 7th Kandika of the 29th Prasna. In HA it forms the third Patala of the 29th Praśna. 2. Thus T; H अर्थत'; T, व्यर्थत°; the comm. on BharPitrs has अर्थतः. 3. HA देटित 4. Thus TH; Ap omits this verse. 5. Tlus; IA प्रकृतिविकृती यथा; HComits this sitra. 6. HT शकलान् 7. Cited by Sayana on TA III.12. 8. Siyana on TA IIJ.7 has cited : ब्राह्मण एकहोतेति च। 9. HC सुबाहुतिः 10. Baudh Pits gives some of these sūtras in a slightly different order. Sutras 10-18 in BharPitts occur in BaudhPitrs in the following order: 10-12, 14, 13, 15, 16, 18, 17. Sayana on TA 111.15 has cited seve of these sūtras in the following order: 15, 17, 16, 18, 10, 13, 14. The order ia BharPitrs is, however, the correct one. See the translation. See also the foot note to sutra23. 11. HA अत 12-12. Ap कर्म ·6. HC 491; Sāyaṇa on TA VI.10 has cited this sūtra with sliga 15. HC इति हिरण्यकशिसूत्रे अयाविशा प्रश्ना समाप्तः॥२८ IIA मातोलाविज्ञान वर्जमित्येक" इत्येके ।। १९॥ ॥ इति प्रथमः प्रश्नः ॥ 1. HC,T, नेनाते; HA नेनाबढे 2. H नाधिगन्ठेयनेब; T नाधिगत् followed by lacuna. 3. Thus T; H केन चाAp केनाज' 4. HA स्वम् 5. Apन वै तत्र variation. 7. HC मानीयात् 8. HA यवौदनंच; T यवोदनं च 9. Sayana on ABI VII 8 : भारद्वाजोऽप्याह निर्ममध्यन पनामिति । 10. HA इविर्याजिनः 11. H,T मामिक्षाम् 12. HA omitted 13. Ap पुंलिंगपुनर्दहनवरन 14. HC adds इति तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥; HA इात सत्यापाढ...चतुर्थः पटलः ।। भारद्वाजपतृमेधिकसूत्रम् विमृजन्ते ॥ १३ ॥ यदाजनं अककुदम् इति ककुदनाञ्जनेनाजीरन्' ॥ १४ ॥ यदि त्रैककुद नाधिगच्छेयुयेनैव केचिदाञ्जनेनारिन् ॥१५॥ ॥१२॥ पृथिव्यामोपधित्तम्बं प्रतिष्ठापयति यथा समुद्भिनास्योपधे इति ॥१॥ प्रत्येत्य गृहानुत्तरपूर्वदेशेऽगारस्यानिमुपसमाधाय संपरिस्तीर्यानुलोमकृतया चारण्या खुचा द्वे चतुर्गृहीते जुहोति आनन्दाय प्रमोदाय' इति ।। २ ॥ अत्रोभयं प्रहरति येन जुहोति ॥ ३॥ अजमेतदहः पचन्ति यवौदनं च ॥ ४ ॥ अओऽसि इत्यजस्प प्राश्नन्ति' । यवोऽसि इति यवौदनस्य' ॥ ५॥ अत्रासन्दीस्तल्पानधिरोहन्ति ॥ ६॥ नापितकर्माणि च कारयन्ते ॥ ७॥ एप प्रथमोऽलंकारः ॥ ८॥ सोऽयमेवंविहित एवानाहिताः पाचयेष्टकावर्जम् ॥ ९ ॥ औपासनेनानाहितानिं दहन्ति ॥ १० ॥ निर्मन्थ्येन पत्नीम् ॥ ११ ॥ उत्तपनेनेवरान् ॥ १२ ॥ अथैकेषां कुम्भान्तं निधान- मनाहिताग्नेः स्त्रियाच निवपनान्त हविर्यज्ञयाजिनः" पुनर्दहनान्त सोमयाजिन- श्वयनान्वमग्निचित इति ॥ १३ ॥ नासनयत्तामामिक्षा" ॥ १४ ॥ उत्सों राजगव्या अपशुवन्धयाजिनः खियाश्च ॥१५॥ दहनकल्पेन न" कल्पेरननुपेतान् कन्याच ॥ १६॥ पुनर्दहनमन्त्रेणैव दहेयः ॥१७॥ स्त्रियाथैत्रम् ॥ १८ ॥ पुंलिङ्गवपन- ॥१२॥"

·२.१.२० भारद्वाजपतृमेधिकसूत्रम् अथ द्वितीयः प्रश्नः अथात' उत्तरं पैतृमेध व्याख्यास्यामो यं ब्रह्ममेध इत्याचक्षते ॥१॥ अथाप्युदाहरन्ति द्विजातीनामपवर्गो ह्यर्थतस्तत्त्वदर्शिभिः । ऋपिभिस्तपसो योगाद्वेष्टितुं पुरुषोत्तमम् ॥ होत॒श्व पितृमेधं च सँसृज्य विधिरुत्तरः । विहितस्तु समासेन ऋतूनामुत्तमः क्रतुः॥ इति ॥ २॥ प्रकृतिविकृतिर्यथा' पुरस्तात् ।। ३॥ तस्य सग्रहै) तृभि)मः ॥ ४ ॥ भर्तृसक्तेन भरणम् ॥ ५॥ पत्नीभिरुपसंवेशनम् ॥ ६॥ दक्षिणाप्रतिग्रहैनिमार्गः ॥७॥ हृदयैर्हिरण्यशकलाः ॥ ८॥ संभारयजुर्भिः पात्रचयनम् ।। ९॥ ज्योति- प्मतीभिरुपोपणम् ॥ १० ॥ नारायणाभ्यामुपस्थानम् ॥ ११ ॥ ब्राह्मण एकहोता इति चानुमन्त्रणम् ॥ १२ ॥ चित्तँ संतानेन इति हविराहुतिः ॥ १३॥ प्रयासाय स्थाहा इति सुवाहुतीः ॥ १४ ॥ मृत्युसूक्तेनानुसँसनम् ॥ १५ ॥ सौम्या संगाहनम् ॥१६॥ सौर्येणादित्योपस्थानम् ॥१७॥ ईयुष्टे इत्यवगाहनम् ॥१८॥ समानमत" ऊर्ध्व पैतृमेधिक कर्मा यवोदनप्राशनात्" ॥१९॥ तान् परं ब्रह्मेत्याचक्षते ॥ २० ॥ 1-1. Ap अथातो ब्रह्ममेधविधि व्याख्यास्यामः| In HC this section forms the 7th Kandiki of the 29th Prasna. In HA it forms the third Patala of the 29th Prasna. 2. Thus T; H अर्थत'; T, व्यर्थत; the comm. on BharPitrs has अर्थत:, 3. HA द्वेष्टितं 4. Thus TH; Ap omits this verse. 5. Thus T; HA प्रकृतिविकृती यथा; HComits this sutra. 6. HT °शकलान् 7. Cited by Sayana on 'TA III.12. 8. Sayana on TA III.7 has cited : ब्राह्मण एक होतेति च । 9. HC सुबाहुतिः 10. Baud Pits gives some of these sūtras in a slightly different order. Sūtras 10-18 in BhātPitīS occur in BaudhPits in the following order: 10-12, 14, 13, 15, 16, 18, 17. Sayana on TA III.15 has cited seven of these sutras in the following order: 15, 17, 16, 18, 10, 13, 14. The order in BhārPitS is, however, the correct one. Sec the translation. See also the foot-noto to sutra23. 11. HAअत 12-12. Ap कर्म ·भारद्वाजपैतृमैधिकसूत्रम् [२.१.२१ तान' साधारणे' श्मशाने प्रयुक्षीत ॥ २१॥ नानाचार्याय नाश्रोत्रियाय ॥ २२ ॥ द्विजातीनामेव ।।२३।। संतिष्ठते ब्रह्ममेधः ॥२४॥ ॥१॥ दिटगमलादयुतहास्यहोरात्रार्धमासर्तुषु संवत्सरे वा निदधाति ।। १ ।। अप्रज्ञाते याथाकामी ॥ २ ॥ या माध्याः पौर्णमास्याः फाल्गुन्याश्चैव्या वैशाख्या नैदाध्या वोपरियादमावास्या तस्याम् ।। ३ ।। अयुजो गुजो वानीरादायोत्तरतो लोटानवरूज्य दक्षिणतो हरन्ति स्थलार्थानिष्टकार्थान् वा ॥ ४ ॥ पुरस्तादेव श्मशानायतनादोपधीरुद्धारयन्ति ॥ ५ ॥ - पाठानिपर्णीकर्णिकारराजवृक्षकण्ट्रक- तिलकविभीतकार्कशरथदंष्ट्राध्यण्डा अन्याश्च क्षीरिणीरनुत्खेयाः ॥ ६॥ अपराहे श्मशानायतन संमिमीते' पञ्चपञ्च प्रकमान्त्सर्वतः । पट पुरस्तादित्येके ॥ ७ ॥ माने परीतान इष्टकोपधान इति दिवसंयोगः ॥ ८॥ सर्वत्र पुरस्तादुपक्रमः । प्रसव्यं दक्षिणतोऽपवर्गः ॥९॥ त्रिवृता मौज्या वाल्मज्या बा रज्ज्या प्रसव्या- वृत्तया त्रिः प्रसव्यं परितत्यायुभिरुदकुम्भैः स्ववोक्षितमयोक्षेप्रथा प्राणदुत्सर्गत् ॥१०॥ न प्राणदधि निधपेत् । यदि माणदधि निवजीवता ह तत् प्राणानधि निवपेत् ॥ ११ ॥ खार्या तल्पे वा संभारानोप्य ॥ १२ ॥ ॥२॥ वो भृत पशुना तदर्थमन्न संस्कृत्य तदमावास्यायो" निदधाति ।।१।। अथ" यदि पुनर्वत्रिप्यन्तः" स्युस्तदगारं तल्पं या मिन्वन्ति ॥२॥ तस्य पूर्वार्ध 1-1. H तानसाधारणे 2. Thus T,HCHA 'मेवं 3. Sayana on TA II.21 has cited this entire section. The variants found therein are recorded belor:-satra1: omitted; sutra 2: तथाप्युदा; "मपवर्गास्तत्त्व'; sitra 3 amitted; sutra 6: "पसादनम् ; sutras: शकलान् ; sutra 13 : हविराहुतीः; sutra 19 : आ for कर्मा; sutra 20 : तान् omitted sutra 21: तानसाधारणे; sutra 22 : नानोत्रियाय omitted; sutra 23: द्विजातीनामेव. 4. HC ॥७॥ इति सम्मः पटल |॥७॥ HA इति सत्यापाढ...तृतीयः पटलः ॥३॥ 5-5. Ap दक्षिणातिहरन्ति; HA दक्षिणा निहन्ति 6. Ap राजशावक for समक्षकन्ट्रक. T omits कण्ट्रक and reads तिलक for तित्वक. 7. अनुरखेया: is omitted. 8. Apविमिमाते; T मिमौते 9. Ap omitted 10-10. Ap परिपेश्यन् पशुनान 11. A तदहरमा 12. In this section forms the 2nd Kandiki of the Prasna 29th. 13.pविप्यन्तः ·२.३.२७) भारदामपतृमधिकसूत्रम् २३९ मध्ये पश्चाधे वा पालाशी मेथीं त्रिविकां' निम्नन्ति' ॥ ३॥ पुरस्तादेव शूद्रो' ब्रह्मबन्धुर्वा संवादित' उपविशति ॥ ४ ॥ या स्त्री मुख्यतमा तामाह वसति' मया सह पृच्छे इति ॥५॥ न ददामि इतीतरा प्रत्याह ॥६॥ एवं द्वितीये करोति ॥७॥ एकरात्राय ददामि इति तृतीये ॥ ८॥ यावद्रात्रं वा धविष्यन्तः स्युः ॥९॥ एतस्यां याचि मेथ्या मूले शरीराणि निदधाति ॥ १० ॥ शताहणं च कुम्भं त्रिविपूके ॥ ११॥ तस्य विलं चर्मणा कुशैः परिणद्धं भवति ॥ १२ ॥ तस्मिन् दधि वाजिनमिश्रमानयति वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि इति ॥ १३ ॥ विक्षरन्त- मभिमन्त्रयते द्रप्सश्चस्कन्द ॥ इमैं समुद्रम् इति द्वाभ्याम् ॥ १४॥ चत्वारो ब्रह्म- चारिणोऽन्ये वा ब्राह्मणायना' दक्षिणान् केशपक्षानुद्ग्रथ्य सव्यान् प्रसस्य दक्षिणा- नूरूनामानाचर्मातन्तः' सिग्भिरभिधून्वन्तस्त्रिः प्रसव्यं परियन्ति अजिनमोय्यजिन- मोग्यजिनमोयि इति ॥ १५॥ एवममात्याः स्त्रियश्चोत्तराभिः' सिम्भिर्मन्त्रवर्जम्' ॥ १६ ॥ पूर्ववत् प्रतिपरिक्रमणम् ॥ १७ ॥ संग्रवदन्ति वीणाशङ्खनाळी- तूणवाः" ॥ १८ ॥ नृतगीतवादित्राणीति ॥ १९ ॥ प्रातर्माध्यंदिनेऽपराह्न" इति ॥ २० ॥ एवं रात्रिः ॥ २१ ॥ अपरपक्षस्य" तिस्रो रात्रीधुंवन्ति पञ्च सप्त नबैकादशाधमासं" मासम् ।। २२ ॥ संवत्सरमु" हैके धुवन्ति ॥ २३ ॥ अन्नं च यथाशक्ति देयम् ॥ २४ ॥ तथा द्रव्याणि ॥ २५ ॥ उत्तम एवाहनि द्रव्यत्याग इत्येके ॥ २६ ॥ एतस्मिन्नेवागौ तूष्णीमुपचरितान् पञ्च चरूञ्छ्पयन्ति ॥ २७ ॥ 1-1. HA निघ्नन्ति त्रिविकाम् 2. Ap शूदोत्पन्नो 3. Tसहसंवादित 4. The portion beginning with this word and ending with you in sütra 11 is missing in T. 5-5. HC साविच्छतीति; HA सह पृच्छति 6. Cited verbatim by Sāyana on TĀ VI.6. 7. HA ब्राह्मणाः प्रयता 8. HC दक्षिणानूरूनानन्तः 9-9. Apत्रियश्च सिक्चर्मवर्ज 10. Hपरि 11. HA वीणा शङ्गानालीकान् तूणापणवान् 12. Ap मध्याहे for माध्यंदिने 13. Ap अपि वा 14. Hadds before अर्धमासं, 15. - HA सरमु 16. HC यति ·भारद्वाजपतमेधिकसूत्रम् (२.३.२८ तेपामभिधारणानि घृत शृतं क्षीरं दधि मध्विति ॥ २८ ॥ अपूपापिधाना' भवन्ति ॥ २९ ॥ अपरराने गच्छन्त्यग्निः प्रथमोऽथोदकुम्भोऽनडाञ्चरीराणि संभारा इति । येन चान्येनार्थी भवति ॥ ३०॥ न हीनमन्वाहरेयुः ॥ ३१ ॥ अन्तरा ग्राम श्मशान चैतमग्निमिन्धान आस्ते ॥ ३२ ॥ ॥३॥ व्युष्टायाँ हरिण्या पलाशशाखया शमीशाखया बा श्मशानायतन संमार्टि अपेत वीत इति ॥ १॥ दक्षिणतः शाखामुदसित्वाप' उपस्पृश्योद्धत्यावोक्ष्य सवितैतानि शरीराणि इति सीरं युनक्ति पडुवं द्वादशगवं चतुर्विंशतिगवं वा' ॥२॥ यावद्गय सीरं तायन्ति शतानीकानाम् ॥ ३ ॥ आमा' भवन्तीति विज्ञायते ।।४॥ तस्याश्चतुर्वि शेन' भागनेष्टकाः करोति पादेष्टकाश्च ॥ ५ ॥ वारणं काष्टमयम् ॥ ६॥ मौजें रज्जुमयम् ॥ ७॥ वचनादन्यत् ॥ ८॥ शुनं वाहाः इति द्वाभ्यां प्रसव्यायचाः पट् पराचीः सीताः कृपति" ॥९॥ उद्यम्य लाङ्गले सीते बन्दामहे इति सीताः प्रत्यवेक्षते" ॥ १०॥ सवितैतानि शरीगणि इति मध्ये कृष्टस्यास्थिकुम्भं निदधाति" ।। ११॥ विमुच्यन्नमन्तिया देवयानाः इति दक्षिणे*इसे बलीवन विमुच्य तान् दक्षिणोत्सृज्याध्वर्यने ददाति ॥ १२ ॥ उदपात्रेणोदुम्बरशास्त्रयाबोक्षति प्र वाता वान्ति इति" ॥ १३॥ पात्र्याँ सौंपधीः संयुत्य वपति पथा यमाय इति" ॥ १४ ॥ चितः स्व परिचितः इत्यपरिमितामिः शर्कराभिः परिश्रित्य आ प्यायस्व समेतु ते इति सिकता व्यूहति ॥ १५ ॥ उत्तरया त्रिष्टुमा राजन्यस्य" ॥ १६ ॥ जगत्या वैश्यस्य ।। १७॥ विधुतिलोप्टान् प्रति-, 1. HA अपूपामिर्धा T, अभिधावा 2. Ap नवादा शरीराणि 3. This sutra is omitted in Ap. 4. HC॥२॥ 5. Cited verbatim by Sayana on TA VI.6. 6-6. अप उपस्पश्य omitted in Ap 7. Cited verbatim by Sayana on TA VI.6 beginning with सबिततानि. 8. HA मानानि: Tनामानि 9. HC,T,"विंशति 10. Cited. verbatim by sayana on TA VI.b. 11. Cited verbatim by Sayama on TA VI.6. 12. Cited verbatim by Sayana on TA VI.6. 13. Cited verbatim up to this word by Sayana on TA VI.6. 14. Cited verbatim by Sayapa on TA VI.6. 15. Sayana reads Braqlà for afà while citing this sutra on TA VI.6. 15. Sötras 15 and 16 cited verbatim by Sāyana on TA V1.6.

·२.६.२.१ भारद्वाजपतृमेधिकसूत्रम् दिमनन्वीक्षमाण उपदधाति उत्ते तन्नोमि इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥ १८॥ तिल- मिश्राभिर्धानाभिः निः प्रसव्यं परिकिरति एणीर्धानाः' इति ॥ १९ ॥ अभिवान्यायै दुग्धस्यार्धशरावे मन्थनिः प्रसन्योपमथित आमपात्रस्थस्त दक्षिणत उपदधाति एषा ते यमसादने इति ॥ २० ॥ समूलं बर्हिदक्षिणा' स्तुणाति इदं पितृभ्यः प्रभरेम' वर्हिः' इति ॥ २१ ॥ पालाशान् परिधीन परिदधाति ॥ २२ ॥ मा त्वा वृक्षौ इति पूर्वापरौ ॥ २३ ॥ उत्तरया दक्षिणोत्तरौ ॥ २४ ॥ मध्ये नळेपीका निदधाति नळं प्लवम् इति ।। २५ ॥ पुराणेन सपिपा शरीराणि सुसंतृप्तानि संतर्योत्तरत" आसीनोऽनन्वीक्षमाणो दर्भेष्वस्थीनि" निवपति सवितैतानि शरीराणि इति ॥ २६ ॥ यथाजमङ्गानि" संनिधायाथै नमुपतिष्ठते पडोता सूर्य ते चक्षुः, इति ॥ २७॥ भुक्तभोगेन वाससास्थिकुम्भं निमृज्योपर्युपरिशिरो दक्षिणा व्युदस्यति परं मृत्यो अनु परेहि पन्थाम् इति ।। २८॥ अथास्य कपालानि सुसंभिन्नानि संमिनत्ति यथै पूदकं न तिष्ठेत् ॥ २९॥ भुक्तभोगेन वाससा शरीराणि प्रच्छा घोदपात्रेणोदुम्बरशाखयावोक्षति शं धातः इति" ॥ ३० ॥ ॥४" इष्टकाः प्रतिदिशमनन्वीक्षमाण उपदधाति पृथिव्यास्त्वा लोके सादयामि इत्येतैः प्रतिमन्त्र मध्ये पञ्चमी तां दक्षिणेन पष्ठीम्" ॥१॥ एवं चरून् अप्पवान् 1. Sāyaṇa while quoting this sūtra on TĀ V1.7 reads simply alza for विधतिलोष्टान् . 2. HA प्रदक्षिण. Sayana while quoting this sitra on 'TA VI7 reads त्रिरपसव्य. 3. Tadds हरिणी. 4. HA सक्तून् त्रिः प्रसव्यमनारभ्योपमथितम्. Cited verbatin by Sayana on TA V1.6. 5. T आमः पात्रेस्थस्तं 6. HA दक्षिणामं; Sayana on TA VI.7 cites this sutra verbatim. 7. Ap महरेम 8. HAomitted 9. Sutras 22-24 cited verbatim by Sayana on TA VI7., 10. 1970t. This sūtra is cited verbatim by Sâyana on TA V1.7. 11. H संतृप्यो' 12. HC दर्भेषु. Thus also Sayana on 'TA VI.7; from निवपति to अस्थिकुम्भ omitted in T. 13. HC यथालिङ्ग 14. Sutras 28 and 29 cited verbatim by Sayana on TA VI.7. 15. This sitra is cited verbatim by Sayana on TA VI.7. 16. HC ||३॥ इति चतुर्थः पटलः॥४॥; HAR 17. Sutra1cited verbatim by Sayana on TA VI.7.

·..
भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम्
इति प्रतिमन्त्रम् ॥ २ ॥ अतिलामिर्धानामिस्त्रिः प्रसव्यं परिकिरति एतास्ते स्वधा
अमृताः करोमि इति ॥ ३॥ ओषधिस्तम्घान् प्रतिदिशमनन्वीक्षमाण उपदधाति'
स्वामर्जुन इति प्रतिमन्त्रम् ॥ ४ ॥ तेषां मन्त्रलिङ्गैनियमः ॥ ५॥ लोकं पृण'
इति लोकंपृणा' उपदधाति ।। ६ ॥ उत्तरया पुरीपेणानुविकिरति' ॥७॥
श्मशानस्य मात्रा द्वयङ्गुलं व्यङ्गुलं चतुरङ्गुलं प्रादेशो वितस्तिर्जानुदप्तमूरुदर्भ
सिग्दनं वा' ॥ ८॥ उत्तमा मात्रा नात्याप्नुयात् ॥ ९॥ यावती पुरस्ता-
ततोऽनन्तरां° पश्चात् ॥ १०॥ अपि वा द्वयङ्गुलं पुरस्तात् समभूमि"
पश्चात् ॥ ११ ॥ उदपात्रेणोदुम्बरशाखयावोक्षति शं वातः इति ॥ १२ ॥
आरोहणं जपत्यवरोहणं जपति ॥ १३॥ उपस्थानेनोपतिष्ठते इदमेव मेतोऽपराम्"
इति ॥ १४ ॥ वारगशाखां" पुरस्तानिदधाति वरणो वारयात् इति ॥ १५ ॥
विधतिलोष्टमुत्तरतः विधृतिरसि इति" ।। १६ ॥ शमीशाखां पश्चात् शमि शमय
इति" ॥ १७ ॥ यवं दक्षिणतः या ययय इति" ॥ १८ ॥ अथैनमुपतिठते पृथिवीं
गच्छान्तरिक्षं गच्छ इति" ॥ १९ ॥ जयनेन" चिर्ति कादि समानमा लानात्
॥ २० ।। मृदा स्नातीत्येके ॥२१॥ ॥५॥
.
1. Sūtra 2 cited verbatim by Sāyana on TĀ VI.8.
2. Tअपमन्य
3. Sayana, while citing this sutra on TA VI.9, reads तिलमिधाभि: iastead
of अतिलाभिः. The reading तिलभिधाभि: is found in BaudhPitrs.
++Tomitted
5. HC omitted. This sutra is cited verbatim by Sayana on TA VI.9.
6-6. HC प्रतिमन्त्रलिहव्यनियमः
7. Sutra 6 and 7 cited verbatim by Sāyaṇa on TĀ VI.9.
8. HT adds एषोत्तमा मात्रा श्मशानस्य.
१. मनाच्या
10. HC,T'नन्तरं
11. HAस
12. IIT पश्चादित्येके
13. This sätra is cited verbatim by Sāyana on TX V1.9.
14. Hपरामातिमाराम कांचन. Sayana on TA VI.9 cites : उपतिष्यत इसमेष.
15. Ap वरण. Sayana on TA VI.9 has cited this sutra verbatim.
16. This sutra is cited verbatin by Siyana on TA VI.9.
17. This sūtra is cited verbatim by Sayaņa on TA V1.9.
18. This sutra is cited verbatim by Siyana on TA VI.9.
19. Sayana on TA VI.9 has cited अथैनमुपनिटते पृथिवीम् इति ।
20. This sutra is cited terbatim by Sayapa on 'TA VI.9 upto समानम्,
21. HCL ॥ इति पञ्चमः पटलः ॥५॥; HA ४ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिधौतस्त्रे
(पितृमेधापरपर्याये ) एकोनत्रिसप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥

·२४३ भारद्वाजपतृमेधिकसूत्रम् यमयज्ञं स्वयं प्रोक्तं प्रवक्ष्ये पलिमुत्तमम् । मासि मासि तु कर्तव्यो हन्तकाय बलिस्तथा ॥ मेधाकामोऽर्थकामो वा पुत्रकामस्तु वै द्विजः । याम्येऽहनि सुनक्षत्रे सर्वान् कामान समश्नुते ॥ संवत्सरस्य कार्तिक्यां वलिं कुर्वीत' यत्नतः । अकुर्वन् यस्तु कार्तिक्यां नरके स निमञ्जति' ।। तस्मात् कुर्वीत कार्तिक्या स्वर्गकामस्तु वै द्विजः। तिलप्रस्थस्य कर्तव्यं गुडमिश्रं तथा हविः ।। एकेन तु' न' कर्तव्यः कर्तव्यो बहुमिः सह ॥१॥ हविरुद्धृत्याभिमन्व्य हविरादाय नमो ब्रह्मणे प्रजापतये देवेभ्य ऋषिभ्यः पितृभ्यो यमाय इत्युक्त्वा ग्रामात् प्राचीमुदीर्ची' वा दिशमुपनिष्क्रम्यानिरिणवद्देशे नदीतीरे समे वान्यस्मिन् शुचौ देशे दिक्सक्ति वेदि करोति ॥ २॥ तस्यां वेद्या" पञ्चोत्तरवेद्यो दिक्सक्तयो भवन्ति ॥ ३॥ दक्षिणेन करकूपं खात्वोत्तरेणानि प्रतिष्ठाप्य दर्भः सोत्तरवेदि संप्रच्छादयति" ॥४॥ प्रागौर्दभैविटर" निधाय प्रस्तरं च आयातु देवः सुमनाभिरूतिभिर्यमो ह वेह प्रयताभिरक्ता। आसीदता सुप्रयते ह बर्हिष्यूर्जाय जात्य मम शत्रुहत्योम् ॥ इति यममावाह्य यमे इव यतमाने यदैतम्" इति" च ॥ ५॥ इमं यम प्रस्तरमा हि 1. HA विधिमु 2. HC °न्तकाय. Sayana on TA VI.5 has cited the first verse, reading कर्तव्योऽन्तकाय तु बलिस्तथा। 3. T कुर्वति 4. HA तु 5. T.निमजते 6. HA सर्व 7-7. HA न तु & HA इविद्वास्याभि 9. HC मावी वोदीवी 10. T,HA देशे तस्य 11. Tउत्तवेद्या 12. Thus H; T संछादयति; Ap प्रच्छादयन्ति +13. T adds Rafter प्रागप्रैः. 14. Sāyaṇa on TX V1.5 has cited this sūtra beginning with 811476 4:. He quotes यममावायति instead of यममावा. 15, HA प्र वो भरनिति ·२४४ भारद्वाजपतृमेधिकसूत्रम् सीद इति तिसृभिः' प्रस्तरमभिमन्य सपवित्राण्यय॑पाद्याचमनीयोदकानि दवा सार्वसुरभिगन्धधूपदीपमाल्यं च यथोपलब्धं ददाति कृष्णाः प्रतिसराः कृष्णसूत्रं च ॥६॥ मध्यमेनान्तमन वा पलाशपर्णेन जुहोति यमाय स्वाहा ॥ अन्तकाय स्थाहा ॥ धर्माय स्वाहा ॥ अन्ताय स्वाहा ॥ अनन्ताय स्वाहा ॥ वैवस्वताय स्वाहा ।। कालाय स्वाहा ॥ मृत्यवे स्वाहा ॥ विष्णवे स्वाहा | भूः स्वाहा ॥ भुवः स्वाहा || सुवः स्वाहा ॥ भूर्भुवः सुधः स्वाहा इति ॥७॥ ॥६॥ व्याहृतिपर्यन्त हविर्नुहोति ॥ १॥ अथार्कपर्णान्यौदुम्बरपर्णानि चा निधाय मध्यमायागुत्तरवेद्या' यमाय हविनिवेदयन्ते यमाय सोम सुनुत यमाय जुहुता हविः । यम ह यज्ञो गच्छत्यग्निदूतो अरंकृतोम् ॥ इति । प्रतीच्यामुत्तरवेद्याम् यमाय घृतबद्धविजुहोत प्रच तिष्टत । स नो देवेष्वा यमद् दीर्घमायुः प्रजीबसोम् ॥ इति । प्राच्यामुत्तरवेद्याम् पमाय मधुमत्तम राज्ञ हव्यं जुहोतन | इदं नम ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिकृद्भयोम् ॥ इति । दक्षिणस्यामुत्तरवेद्याँ श्वम्याँ हविनिवेदयन्ते यौ ते श्वानौ यम रक्षितारौ चतुरक्षी पथिरक्षी नृचक्षसा । ताभ्यामेन परिदहि राजन् स्वस्ति चास्मा अनमीयं च घेयोम् ॥ इति । उत्तरस्यामुत्तरवेयां यमदूतान्यों हविनिवेदयन्ते उरुणसायसुलूपाबुलुम्बली यमस्य दूतौ चरतो यशाँ अनु । तायस्मन्ये दृशये सूर्याय पुनर्दत्तायसुमधेह भद्रोम् ।। । 1. HC Afua 2. HA सपवित्रपायर्य"; Ap सपवित्रपाणिरयम्नानपाद्या' 3. HAstias; Ap adds g47 after 974. + Ap adds मधर्माय स्वाहा after धर्माय स्वाहा. 5. Here ends Kandiki5 in HC. G.Ap होम जुरोति 7. AC मायमस्या'. Siyana on TA VI.5 tites this sutra retbatin beginning with this srord and ending with jugu.. S-S. THाभ्यां राजन् परि देानम् १. Tal 10. T"दत्तोपगु ·. भारद्वाजपैतृमेषिकसूत्रम् इति ॥ २॥ योऽस्य कौष्ठयः इति निसृभिर्यमगाथाभिस्त्रिः प्रदक्षिण परिगायन्ति ।। ३ ।। दक्षिणेन करकूपं गत्वा प्राचीनावीतं कृत्वा सव्यं जान्वाच्य हविरादाय मिषं मिय' स्वधा पितृभ्यः इति पिण्डं ददाति ॥ ४ ॥ त्रीनुदकाञ्जलीनुपनि- नीयायम्य प्राणान् सप्तभिर्व्यातिभिः सप्त पदानि ग्राञ्चो गच्छन्ति ।। ५ ।। त्रीन् हि स्वर्गाल्लो कानारूढा भवन्तीति विज्ञायते ।। ६॥ दधिकारणों अकारिपम् इति पुनः प्राणानायम्य' यथेतं प्रत्येत्य नमः' करकूपेभ्यो नमः करकूपेभ्यो नमः करकूपेभ्यः इति करकूपमुपस्थाय यस्मै कामाय यममभिवादयन्ते ॥ ७ ॥ यमो दाधार इत्यनुवाकशेपेण हविरुद्धरन्ति ॥ ८॥ नाके सुपर्णम् इति प्रवाहयन्ति ।। ९ ॥ उरु हि राजा वरुणश्रकार इत्यनुवाकेनापोऽवगाहन्ते ॥१०॥ आपोहिष्ठीयाभि- मर्जियन्ते" ॥११॥ यमेन दत्तं त्रित एनमायुनक् इति चतसृभिरादित्यमुपस्थाय प्रतिसरमावभीरन्" ॥ १२॥ हविपा सर्वप्रायश्चित्तानि" हुत्वा" हविःशेषान् भक्षयन्ति भक्षोऽस्यमृतभक्षः इति ॥ १३ ॥ भक्षस्य शेष" नयन्ति" पुत्राय प्रियाय प्रियवादिने पुत्रभार्यायै। पुत्रवान् भवति पुत्रवती भवतीति वैवस्वतोऽब्रवीत् । यमो ह यधारमितः प्रयातमङ्के समाधाय पितेय पुत्रम् । सकृद् गति" गमयति तत्र लोकान्" . 1. Cited verbatim in Sayapa's commentary on TA VI.5. 2-2. Ap प्राचीनावीती 3. H मिषद्भयः; Ap मिषन् 4. HAp श्रीन पिण्डान् 5. HC सप्तव्याहृतिभिः 6. H स्वर्गलोका'T has त्रिभिः स्वर्गलोकमारूढा. 7. H,Ap प्राणानाप्याय्य 8-8. H नमस्कारः कूपेभ्यो नमस्कारः कूपेभ्यो नमस्कार करोभ्यः; T नमस्कारकूपेभ्यो नमस्कार- कोभ्यो नमस्कारकूपेभ्यः 9 This sūtra is cited verbatim in Sāyana's commentary on TA V1.5. 10. Hगायन्ति; T has अनुवाकशेषेण for अनुवाकेन, 11: HA आपो हिच इति तिमि.. After this sitra HA adds: प्रवक्तावमथे कलिकलषमुक्त्वारोगशरीरा भवन्तीति विज्ञायते । 12. Hबनीत 13. T सर्वत्रमाययित्तानि 14. H,Ap हुत्वात्र; T, कृत्वा 15. Ap शेषान् -16. Ap निनयन्ति 17-17. H सुहृद्रति; T सकृद्भवति 18-18 Ap तत्स्थमेनं ·२५६ भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् २.७.१४ निवर्तने चास्य छिनत्ति पन्यानं निवर्तने चास्य छिनत्ति पन्थानम् ॥ इति ॥१४॥ ॥७॥ अथाजसाणां' द्वयहं व्यहँ पडहं द्वादशाहं वा धारयते यावद्वा संशयं' मन्येत ॥ १॥ असंशयेऽजविरम्याग्नय' आयुप्मते पुरोडाशमयाकपालं निर्वत् ॥२॥ शतकृप्णलां पञ्चहविष्का वा यो ज्योगामयावीत्युक्तम् ॥ ३॥ पुरस्ता- दायुष्मत्याः पाथिकृत्या वा यजेत ॥ ४॥ ग्रामेऽप्येके पाथिकृती समामनन्ति ॥५॥ बहिष्ठो वानप्रस्थो वारण्यमवतिष्ठेत। ग्रामं वा प्रविशेद् राज्ञानुमतो ब्राह्मणैश्च सह' बनधान्येन ॥ ६॥ अपि वा नाजस्रान् कुर्वीत । प्राग्दिरगानाद् विहार साधयेत् ॥ ७॥ प्रेतेऽपि विहरणमेके समामनन्ति । तदनर्धकं प्रजाया इति विज्ञायते ॥ ८॥ उदगयने प्रमीताः सौर्येण पथा देवलोकं यान्ति" दक्षिणायने सौम्पेन पितृलोकमिति विज्ञायते ॥ ९॥ उदगयन आपूर्यमाणपक्षे दिवा त्वन्ते श्रेयो मरणमित्युपदिशन्ति ॥ १०॥ यदि पूर्वपक्षे रात्रौ मरण शङ्केत सायमाहुति" हुत्वा तदैव प्रातराहुति" जुहुयात् ॥११॥ यद्यपरपक्षे सायंप्रातराहुतिभिरेनं पूर्वपक्षं नयेत् ॥ १२ ॥ दर्श" च कुर्यात् ।। १३ ।। इष्टयविभवे" प्रधानदेवताभ्य- चतुहीतान्याज्यान्येकैकस्यै" देवतायै पुरोनुवाक्यामनूच्य याज्यया जुहुयान ॥१४" ॥ अथ यदि चातुर्मास्यमध्ये पूर्ववदेव सायंप्रातराहुतिभिर्दर्शपूर्णमासाभ्यां 1. Hनिवर्तते 2. ICn६॥इति पष्टः पटलः, HA इति सत्यापाढ...द्वितीयः पटलः ॥२॥. 3. Here begins section 8 of Prasna II in HC, and fourth patala in HA. +. HC धारयति; HA धारयन् 5. HA मरणसंशयं 6. HA synet for 88: 7. H"इविष; T"इवियां HCends sitra2 with पमहविष्का का. 8. Ap'तिष्ठते 9-9. Apमाझणय राधित सव 10. Ap प्रमीत: 11. Ap याति 12. Ap माहुतीfor आहुति 13. T नयेयुः 14. HA दर्षि 15. HA यदीएएमादे 16. HA Hदीतनाग्येनै:. Here ends sections in IIC and section 3 in Ap. 17. HA adds : सहारमध्येऽविधिमधानदेवताभ्ययनुहोतनाव्य के कस्मै देवताय पुरोन बापयामनूच याज्यया हुयात् ।

·२४० २.९.९] भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् चेष्वावशिष्टानि पर्वाण्यानीय सँस्थापयेत् ॥ १५ ॥ पञ्चविभवे तदैवतं पुरोडाश- मामिक्षां पूर्णाहुतिं वा कुर्यात् ॥ १६ । प्रियमाणस्यैवं न यजलोपो' भवतीति विज्ञायते ॥ १७॥ ॥८॥ उक्तं दीक्षितप्रमीतप्रायश्चित्तम् ॥ १॥ यायावरा ह वै पुरा' नाम ऋपय' आसँस्तेऽध्वन्याम्पस्तेऽर्धमासायाधमासायानिहोत्रमजुहुयुः । तस्माद् यायावर- धर्मेणामयाव्याःऽध्वन्यापरसु वार्धमासायार्धमासायानिहोत्रं' जुहुयात् ॥ २ ॥ प्रतिपदि सायं चतुर्दश चतुर्ग्रहीतान्युन्नयति' । एका समित् । सकृद्धोमः । सकन पाणिनिमार्जनम् । सकृदुपस्थानम् । एवं प्रातः। एतावान् विकारः। शेषं प्रकृतिवत् ॥ ३ ॥ पक्षत्रये" पुनराधेयम्" ॥ ४ ॥ अनीन् समारोपयते धारयते वौपवसथ्याव" ॥५॥ औपवसथ्येऽहनि" निर्मथ्यौपवसथ्यादिक" कर्म प्रतिपद्यते यदि समारूढो" भवति" ॥६॥ यद्याहिताग्निरुत्सृष्टानिविच्छिन्नानिर्विधुराप्रिया प्रमीयेत न तमन्येन त्रेताग्निभ्यो दहन्तीति ॥७॥ विनायते" चाधानप्रभृति" यजमान एवामयो भवन्ति" ॥८॥ अथापि" ब्राह्मणं तमसो वा एप तमः 1. HC समापयेत् 2. HA यझलोपोह 3-3. HA नाम पुरा ऋषय +. HC मजुवुः HA ोत्र [न] जुहुयुः 5. Ap adds वा जन्ममरणयोग HA वा जनन 6. अर्धमायाय not repeated in Rudradatta. 7. Rudradatta चतुर्ग होतानुम' S. HA पात्र 9. Rudradatta omitted 10-10. Rudradatta omitted 11. Ap, Rudradatta (1948917 12. Rudradatta para 13. H निर्मभ्योप'; Ap सथादि; Rudradatta - न पारयत्यू सानिध्या पपस्यादि 14. Rudradatta समारूता 15. HA 191ā; Rudradatia Haſa; Rudradatta on Apss VI.29.1 hus cited sūtra 2-6, sutra 2 beginning with at 1919'. 16. Ap reads fapad as the last word of the preceding sain. 17. T,Apमाधान 18. HC भरन्तीति; lrom चापान to भनित omitted in T 19. HAN 20. HAमार्ग भरति ·२१८ भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् (२.९.९ प्रविशति सह तेन यमाहितासिमन्येन त्रेताग्निम्यो दहन्तीति' विज्ञायते ॥ ९॥ तस्यः प्राचीनावी त्यग्न्यायतनान्युद्धत्यावोल्प यजमानायतने प्रेतं निधाय गाई- पत्यायतनेऽरणी संनिधाय मत्थति येऽस्याग्नयो जुहृतो माँसकामाः संकल्पयन्ते. यजमानमाँसम् । जानन्तु ते हविषे सादिताय स्वर्ग लोकमिमं प्रेतं नयन्तु । इति ॥ १०॥ तूणी विहृत्य द्वादशगृहीतेन उचं पूरयित्वा तूष्णी हुत्वा- प्रेतेऽमात्या इत्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते ।। ११ ।। ॥९॥ यद्याहितामिरधानं गच्छेत् सहामित्रयेण' पार्थतोऽग्निहोत्रेणानुबजे- दाहिताग्निरनन्तरम् ॥ १॥ न व्यवेयात् ॥ २॥ यावत्यो ग्राममर्यादा नद्यश्च तावतीरतिकामनन्चारमेत । अनन्वारम्मणे लौकिका भवन्ति ॥ ३ ॥ यदि पत्नी सीमान्त आदित्योऽभिनिम्रोचेदभ्युदियाहा' पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ ४॥ ययात्मन्यरण्योर्वा समारूढेष्वनिपु यजमानो म्रियेत पूर्ववदग्न्यायतनानि कल्पयित्वा यजमानायतने' प्रेतं निधाय' गार्हपत्यायतने लौकिकमग्निमुपसमाधाय प्रेतस्य दक्षिणं पाणिमभिनिधाय तस्पुत्रो भ्राता वान्यो' वा प्रत्यासनमन्धुः उपावरोह इत्युपावरोहयति । अपि वा उपावरोह जातवेद इमं तँ खर्गाय लोकाय नय प्रजानन् । आयुः प्रजाँ रयिमस्मासु धेह्यजस्रो" दीदिहि नो दुरोणे" । इति" लौकिकेऽनावुपावरोहयति ॥ ५॥ अरण्योपावरोह्य मन्थेत् ॥ ६॥ यदरण्योः" समारूढः" स्यानिवर्तमाने" प्रेतमन्वारम्भयित्वैतं मन्त्र जपेत् ॥ ७ ॥ 1-1. इति विज्ञायते omitted in H 2. After this Ap reads four sutras identical with II.11.5-8. 3. A सहामिहोत्रेण 4. Ap अग्नित्रयेण for अमिहोत्रेण 5. T अभिकामन् for अतिकामन् 6. Ap अस्तमियात् for अभिनिम्रोचेन् 7-7. TIC omitted 8. HA,Ap लौकिकामि 9. HC मभिसमाधाय; Ap"ममिसंगृय 10. HA omitted 11-11, HA धेहि प्रेताहुतीयास्य जुषस स्वाहा 12. T इति "ताटुर्ति वाभ्यनुपरन साति 13. An यारण्योः 14-14. HA समारूढस्याग्नेनिर्व ·२.११.५] भारद्वाजपैतृमेषिकसूत्रम् २४९ विहरणादि समानम् ॥ ८॥ प्रवासमरणे संग्रामे वाहने वा शरीरमादाय विधिना दाइयेत् ॥ ९॥ आहितानि जने' प्रमीतमुपश्रुत्पामये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । पूर्णाहुति' वा कुर्यात् । प्राचीनावीती जुहोतीत्येके ॥ १० ॥ एतस्मिन्नेव विहारे पैतृमेधिकं कर्म प्रतिपद्यते ॥ ११ ॥ ययेतस्मिनहनि' शरीराण्याहरन्ति यद्यन्य- स्मिस्तस्याभिवान्यवत्साय पयसाग्निहोत्रमित्युक्तम् ॥ १२ ॥ आहितानि जने प्रमीत तैलद्रोण्यामवधाय शकटेनाहरन्ति' ॥ १३ ॥ निर्मन्थ्येन वा दग्ध्वा कृष्णाजिने- ऽस्थीन्युपनह्याहतेन वाससा संवेष्टय' दीर्घशे' प्रबध्यानधो निदधानाः प्रयता मृन्मयभोजिन आहरन्ति ॥ १४ ॥ ॥१०॥" तानि ग्राममर्यादायां प्रतिष्ठाप्यानी" पैतृमेधिकं च भाण्डं" निर्हरन्ति ॥ १॥ नासति यजमाने ग्राममर्यादामनीनतिहरेयुः। यद्यतिहरेयुलौकिकाः" संपोरनिति विज्ञायते ॥२॥ प्रवसन् यजमानोऽग्निभ्यः परिदाय गृहानेति । तस्माद् ग्राममर्यादा नातिहरन्ति ॥ ३॥ शरीरैरंगीन् समानीय दहनवदवकाशं" जोपयित्वा" प्रेतेऽमात्या इत्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥ तयोर्यः" पूर्वो म्रियेत 1. HA जले 2. HC "मुपसंधु 3. HC,T आमिक्षा पूर्णाहुति 4. Ap जुहोतीति (जहोतीये ); T वा जुहोति. Rudradatta on ApSs IX.11.4 : भारद्वाजस्त्वत्रानुग्रहमाह माचीनावाती पूर्णाहुतिं जुहुयादित्येक इति । 5. HC,T तस्मि' 6. H "वत्साय: HA adds अनि after अन्यस्मिन् . 7. . r.com 17turnind BharPitrs 11.10.13-11.1. 8. 9-9. 10. HA 'भाजना; भोजन; Rudradatta भोजना 11. HAख०३ 12. Ap प्रतिष्टाप्य दहनवदवकाशं जोषयित्वा तस्मिन्ननीन् 13-13. H पैतृमेधिकमाण्डं च; Rudradatta भाण्ड च 14. Ap°हरेपुरग्लयो लौकिकाः 15. H विज्ञायतेच 16. Ap गृहानेतीति विज्ञायते; H गृहानेति यदि सीमान्तरे पल्यमिनिसोचेदभ्युदियाद्वा लौकिका संपद्येरन् । यद्याहितानिरध्वान गछेरसहामित्रयेण पावतोऽमिहोत्रेणानुब्रजेन्। आहिताग्नि- रन्तरं न व्यवेयात् । यावत्यो ग्राममर्यादा नद्यय तावतारतिक्रामन्तमन्वारमैयाताम् । यदि नावारयातामग्नयो लौकिकाः संपखेरन् । T गृहानेति यदि सीमान्तरे पत्नीमभितो निम्नो- चेदभ्युदियाद्वा लौकिकाः संपवेरन् । 17-17. Ap omitted 18. Āp Galli:

·२५० भारद्वाजपतृमेधिकसूत्रम् [२.११.५ यजमानः पत्नी वा तस्याग्नित्रेतायां पितृमेधः संपधते ॥ ५॥ यः पश्चात्तस्यौ- पासनेन ॥ ६ ॥ सहैव प्रमीते सहैव पितृमेधः ।। ७ ।। दारकर्मणि यद्यशक्त आत्मार्थमग्न्याधेयं कुर्यादर्शपूर्णमासाग्रयणार्थ च। शेपाणि कर्माणि न भवन्ति ॥८॥ यद्याहितानिः पशुभ्यो म्रियेत आ गावो अग्मन् इति द्वे चतुर्ग्रहीते जुहुयात् ॥९॥ यद्याहिताग्निरशनिहतो नियेत तस्य प्रायश्चित्रं मूर्धानं दियो अरति पृथिव्याः इति चतुगृहीतं जुहुयात् । एतदेवास्य प्रायश्चित्तं भवति ॥१०॥ यद्याहितामिविपदष्टो म्रियेत तस्य प्रायश्चित्तं' नमो अस्तु सर्पेभ्यः इति तिसृमि- चतुर्ग्रहीता' आहुती हुयात् ॥ ११ ॥ यद्याहिताग्निरप्सु म्रियेत तस्य' प्रायश्चित्त' इमं मे वरुण ॥ तत्त्वा यामि इति द्वे चतुर्गृहीते जुहुयात् ।। १२ ।। यद्याहिताग्नि- दैष्ट्रिभ्यो नियेत तस्य' प्रायश्चित्त इँट्रान्यां मलिग्टन इति द्वे चतुर्ग्रहीते" जुहुयात ॥१३॥ ॥११॥ यद्याहितानिः प्रोपितः प्रमीतो न प्रज्ञायेत" यां दिशमभिप्रस्थितः स्यात् तामस्यामिभिः कक्षं दहेयुः ॥१॥ अपि वा त्रीणि पटिशतानि पलाशवृन्तानां तः कृष्णाजिने पुरुषाकृति कुर्वन्ति" | पलाशवल्कैः कुशैर्वा संधिषु संवेष्टय चत्वारिंशता शिरः प्रकल्पयते। दशभिर्कीवाम् । विशत्योरः। त्रिंशतोदरम् । पश्चारातापञ्चाशतेकैकं वाहुम् । ताभ्यामेव पञ्चभिःपञ्चभिरगुलीरुपकल्पयते । 1-1. Ap omitted. Ap reads sutras 5-13 differently and inadillerentarder. It reads sūtras 5-8 after BhārPitrs 11.9.11. The rest of the sairas read as follows:-यद्याहितामिरमुनियेत तस्य प्रायम्बितम् इमं मे वरुण, तत्या यामि इति चतुर्गदति जुहुयात्। एतदेवास्य प्रायवित्तं भवतीति पिहायते । यथाहितारित पशुभ्यो सियत आ गावो अग्मन् इति द्वे चतुमुहाते हुयात् । यद्याहितामिदष्ट्रिभ्यो मियत दंष्ट्राभ्या मलिालन् इति द्वे चतुर्ग होते जुहुयात् । यद्याहितानिरनिहतो नियेत मूर्धानं दियो भरति धिम्याः इति चतुर्गहीतं जुहुयात् । यद्याहितामिर्यिपहतो मियेत नमो भस्तु अभ्यः पति तिमभिधतुम्हातान्याहुतीर्जुहुयात् । एतदेवास्य माययितं भवतीति विज्ञायते ॥६॥ 2. Tमेषिक: 3. TAp मेते +. Ap दिमिहोत्रं दर्शपूर्णमामावाप्रयागं 5-5.Tomitted 6-6. Homitted 7-7. 11 omitted 8-8. 11 पहातमा 9. 11C reads saira 12 beſare 11. 10. नुग्रहदिन 11. Apरिहात 12. HE तानस्यामिमियोपुरिति रिसायो .

·२.१२.९]
भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम्
सप्तत्यासप्तत्यैकैकं' पादम् । ताभ्यामेव पञ्चभिःपश्चभिरङ्गुलीरुपकल्पयते' । अष्टाभिः
शिश्नम् । द्वादशभिर्धपणम् । तैः कृप्याजिने पुरुषाकृति कृत्वा' सापयित्वा-
लंकृत्यान्तदि' कृष्णाजिनं दक्षिणाग्रीवमधरलोमास्तीर्य तस्मिन्नेनमुचानं निपात्य
पत्तोदशेनाहतेन वाससा प्रच्छाय पान्धवाः पर्युपविशन्ति अयमस्यसौ यस्य त
इमेऽग्नयः' इति ॥ ३॥ प्रेतेऽमात्याः इत्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते ॥ ४॥ यदि'
तानि न विन्देरन् नवानां दर्भाणां याज्ञिकानां वा' वृक्षाणां वृन्तैः कृष्णाजिने
पुरुषाकृति कृत्वा तामस्याग्निभिर्दहेयुरिति विज्ञायते ॥ ५॥ यदि तानि न विन्देरन्
भृम्यां पासूनुद्धत्य तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृति कृत्वा मधुना सर्पिपा वा सँसृज्य
विधिना दहेयुः ॥ ६॥ यद्येव कृते" पुनरागच्छेद्" घृतकुम्भादुन्मनस्य जातकर्म-
प्रभृति द्वादशरात्रं व्रत चरित्या' तयैव जाययाग्नीनाधाय'' प्रात्येन" पशुना
यजेत ।। ७॥ गिरिं गत्वाग्नये कामायेष्टि निर्वपेत्" ॥ ८॥ ईप्सितैः क्रतुभि-
र्यजेतेति" विज्ञायते ॥९॥
॥१२॥"
॥ इति द्वितीयः प्रश्नः ।।
1-1. Tomitted
2-2. HC omitted; HA in brackets
3. Ap adds a 31T after a friar.
4. Hइमे अमयः
5. Ap omitted
6-6. Ap यद्येतानि
7. HC,Ap omitted
8. Hः
9-9. Thus r which, however, takes back मधुना पर्पिपा वा संमृज्य after पुरुषाकृति
कृरवा. Ap मधुना सर्पिषा या संसूज्य दाहविधिना दहेत् । H तामस्यामिभिर्दयुरिति
विज्ञायते। यदि तानि न विन्देरन् भूम्याः पासूनुत्य मधुना सर्पिषा वाभिसंपुस्य (HA
संमृज्य) : कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कृत्वा तामस्यामिभिर्दयुरिति विज्ञायते ।
10. H,Ap यद्येतस्मिन्
11-11. HC कृतेग्मिभिरागच्छेत् ; HA कृतमिभिः पुनरागच्छेद ; T कृतेष्वग्मियुत्तरा छेद
12. Ap चरित्वा भुक्तपूर्वया जायया पाणिप्रण विधीयते
13. HC नादधीत
14, HA प्राजापत्येन
15. HA adds : आयुष्मता शतकृष्णलाम् । दिशामवेष्टया वा यत्रेत । अत ऊर्ध्वम्
16. HC कतुभिर्यजेत ऋतुभिर्यजेत; HA यज्ञक्रतुभिर्यजेतेति विज्ञायत इति विज्ञायते। Ap
कनुभिर्यजेतेति यजेतैति.
17. HC ॥ ११॥ इत्यष्टमः पटलः ॥८॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे एकोनत्रिंशः प्रश्नः समाः ॥२९॥
इति हिरण्यकेशिसूत्रं समाप्तम् ॥ HA R०४॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिप्रौतसूत्रे (पिन.
मेधापरपर्याये ) एकोनत्रिशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥४॥

·२५२ भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् APPENDIX A HA, Āp have the following additional porsion :- अथ गर्भिण्यास्तिप्यक्रियाया ऊर्घ मृतौ तां श्मशानं नीत्वा दहनक्दवकाशं जोपयेत् ॥ १॥ चितां कल्पयित्वा तस्याश्चिताया अपरेण परिश्रिते करोति || २ ॥ तामुत्तानां कृत्वा तस्या वामोदरमालिख्य हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे इत्यालोकनं च कृत्वा कुमारं दृष्टा तमभिमन्त्रयते - जीवता' मम पुनः' इति ॥ ३॥ अथ बालं नापयेद्धिरण्य- मन्तर्धाय । जीयता प्राममायाति !! १ !! यस्ते स्तनः शशयः इति स्तनं प्रदाय तस्मिनुदर आज्याहुतीर्जुहोति शतायुधाय शतवीर्याय इति पञ्च ॥ ५॥ प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा पूष्णे स्वाहा इत्येताभ्यामनुधाकाभ्यां जुहोति !! ६॥ अनणं' कुर्यात् ॥ ७ ॥ प्रेतां चितिमारोप्य' विधिना दाहयेत् ॥ ८॥ APPENDIX B HIRANY AKESI PITRATEDHA XXIX.10-11 (Caland's edition) [BharPitrs II.10-12 agrees in general with Satyasadha Hiranyakesi Pits XXIX,10-11 (11C=Caland's edition) and XXIX, Patala' 4 Khanda 3 and 4 (HA = Anandaśrama edition). The latter, however, differs a little from the former in the order of the sūtras. The order of sūtras in HC and HA is identical. Thcir text, lowever, varics a little from each other at places. The variants are recorded in the foot-notes to the main text. The relevant text in HC is given below.] यद्यात्मन्परण्योः समासढेष्वग्निषु यजमानो म्रियेत पूर्ववदग्न्यायतनानि कल्पयित्वा गाईपत्यायतने लौकिकमग्निमुपसमाधाय प्रेतस्य दक्षिणं पाणिममिसमाधाय तत्पुत्रो भ्राता यान्यो वा प्रत्यासमवन्धुरुपावरोहेत्युपावरोहयति । अपि योपावरोह जातवेद इमं तं स्वर्गीय 1-1. HA जीवतु मम पुत्रो दीर्घायुस्वाय वर्षसे 2. HA औवतो 3. HAथमच • + HAमेतं 5. HAबिता. 6, HA दोन् ·.. हिरण्यकेशिपितृमेधसूत्रम् लोकाय नय प्रजानन्नायुः प्रजां रयिमस्मासु धेह्यजत्रो दीदिहि नो दुरोण इति लौकिके- ऽग्नावुपावरोहयति । अरण्योोपावरोह्य मन्थेत् । यदरण्योः समारूढः स्यानिवर्तमाने प्रेतमन्वा- रम्भयित्वैतं मन्त्र जपेत् । विहरणादि समानम् । आहिताग्निं जने प्रमीतमुपसंश्रुत्यासये पधिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । आमिक्षा पूर्णाहुतिं वा कुर्यात् । प्राचीनाचीती जुहोतीत्येके । एतस्मिन्नेव विहारे पैतृमेधिकं कर्म प्रतिपद्यते । तस्मिन्नहनि शरीराण्याहरन्ति । यद्यन्यस्मिंस्तस्याभिवान्यवसायाः पयसाग्निहोत्रमित्युक्तम् । आहिताग्निं जने प्रमीतं तैलद्रोण्या- मवधाय शकटेनाहरन्ति । निर्मन्थ्येन वा दम्या कृष्णाजिनेऽस्थीन्युपनद्यति वाहतेन वासप्ता संवेष्टय दीर्घवंशे प्रबध्य नाधो निदधानाः प्रयता मृन्मयभोजना आहरन्ति ॥ १० ॥ तानि ग्राममर्यादायां प्रतिष्टाप्याग्नीन् पैतृमेधिकमाण्डं च निहरन्ति । नासति यजमाने ग्राममर्यादामग्नीनतिहरेयुः । यद्यतिहरेयुलौकिकाः संवद्येरनिति । विज्ञायते च प्रवसन् यजमानोऽग्निभ्यः परादाय गृहानेति । यदि सीमान्तरे पल्यभिनिनोचेदभ्युदियादा लौकिकाः संपघेरन् । यद्याहिताग्निरम्यान गछेत्सहाग्नित्रयेण पार्थतोऽग्निहोत्रेणानुवजेत् । आहिताग्निरन्तरं न व्यवेयात् । यावत्यो ग्राममर्यादा नद्यश्च तायतीरतिक्रामन्तमन्वारभेयाताम् । यदि नाबार- भेयातामग्नयो लौकिकाः संपधेरन् । तस्माद् ग्राममर्यादा नातिहरन्ति । शरीरमीन्समानीय दहनवदवकाशं जोपयित्वा प्रेतेऽमाया इत्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते । तयोर्यः पूर्वो म्रियेत यजमानः पत्नी वा तस्याग्नित्रेतायां पितृमेधः संपद्यते। यः पश्चात्तस्यौपासनेन । सहैव प्रमीते सहैव पितृमेधः । दारकर्मणि यद्यशक्त आत्मार्थमन्याधेयं कुर्यादर्शपूर्णमासाप्रयणार्थ च। शेषाणि कर्माणि न भवन्ति । यद्याहिताग्निः पशुभ्यो म्रियेता गायो अग्मन्निति द्वे चतुर्ग्रहीते जुहुयात् । यद्याहिताग्निरशनिहतो म्रियेत तस्य प्रायश्चित्तं मूर्धानं दिवो अति पृथिव्या इति चतुर्गृहीतं जुहुयात् । यद्याहितामिरप्सु म्रियेते मे यरुण तत्वा यामीति द्वे चतुर्ग्रहीते जुहुयात् । यद्याहितानिर्विपदष्टो म्रियेत नमो अस्तु सर्पेभ्य इति तिसृभिश्चतु. यूँहीतैर्जुहुयात् । यद्याहिताग्निर्दष्ट्रिभ्यो म्रियेत दंष्ट्राभ्यां मलिम्लूनिति द्वे चतुर्गहीते जुहुयात् । यद्याहिताग्निः प्रोषितः प्रमीतो न प्रज्ञायेत यां दिशमभिप्रस्थितः स्यात्तामस्याग्निभिः कक्ष दहेयुः। अपि वा त्रीणि पष्टिशतानि पलाशवृन्तानां तैः कृष्णाजिने पुरुपाकृति कृत्वा तामस्याग्निभिर्दहेयुरिति विज्ञायते । पलाशवल्कैः कुशैर्वा संधिपुः संवेष्ट्य चत्वारिंशता शिरः प्रकल्पयते । दशभिरीवां विंशत्योरः। त्रिंशतोदरं । पञ्चाशतापञ्चाशतैकैकं बाहुम् । ताभ्यामेव पञ्चभिःपञ्चभिरङ्गुलीरुपकल्पयते । सप्तत्यासप्तत्यैकैक पादं । ताभ्यामेव पञ्चभिःपञ्चभिरङ्गुली- रुपकल्पयते । अष्टाभिः शिश्नम् । द्वादशभिर्वृषणम् । स्नापयित्वालंकृत्यान्तवेदि कृष्णाजिन दक्षिणाप्रीयमधरलोमास्तीर्य तस्मिन्नेनमुत्तानं निपात्य पत्तोदशेनाहतेन वाससा प्रहाय बान्धवाः पर्युपविशन्त्ययमस्यसौ यस्य त इमे अग्नय इति । प्रेतेऽमात्या इत्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते । । -- ·भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्रम् यदि तानि न विन्देरनवाना दर्भाणा याज्ञिकाना वृक्षाणा तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृति कृत्या तामस्याग्निभिर्दहेयुरिति विज्ञायते। यदि तानि न विन्देरन् भूम्याः पासूनुद्धृत्य मंधुना सर्पिपा वामिसंयुत्य तैः कृष्णाजिने पुरुपाकृति कृत्वा तामस्याग्निभिर्दहेयुरिति विज्ञायते । यतस्मिन् कृतेऽग्निभिरागच्छेद् घृतकुम्भादुन्मग्नस्य जातकर्मप्रभृति द्वादशरात्रं व्रतं चरित्या तयैव जाययाग्नीनादधीत । वात्येन पशुना वा यजेत । गिरि गाग्नये कामायेष्टिं निर्वपेत् । इप्सितैः क्रतुभिर्यजेत क्रतुभिर्यजेत ॥ ११ ॥ इत्यष्टमः पटलः ॥८॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे एकोनविंशः प्रश्नः समाप्तः ॥ २९ ॥ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रं समाप्तम् ।।

·भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् अथातः' सूत्रपरिशेपान् व्याख्यास्यामः ।। १ ।। बाहुमात्राः परिधयः स्फ्यः शम्या च ॥२॥ प्रादेशमात्राण्यरनिमात्राणि वेमकाष्ठानि शुष्काण्यााणि वा सवल्कलानि ।। ३ ।। अङ्गुष्ठपर्वमात्रविलः सुवो भवत्यर्धप्रादेशमात्रविलाः' सुचः' ॥ ४॥ वरुणप्रघासेषु यथाप्रकृति होतानुयात् ॥ ५ ॥ द्विवद् ब्रह्मानुजानाति । यथाप्रकृत्येव वा ब्रह्मा प्रसौति ॥ ६॥ गृहमेधीये न देवता आवाह्यति सामिधेन्य- भावात् । आवाहयेद्वा ॥ ७॥ अग्नीन् वानी वा परिस्तीर्योपवसति ॥ ८॥ बहिर्मुष्टिं वा प्रहत्य समिष्टयजुर्जुहोति ॥ ९॥ यंत्र क चानौ परिस्तीर्य होतव्यम् । अनौ हिरण्यमन्तर्धायाभिजुहुयात् ॥ १०॥ स्विष्टकृद्विकारो वनस्पतिः ॥ ११ ॥ हस्तेन वोपयज' उपयजति । नानोपस्तरणाभिधारणानि भवन्ति ॥१२॥ अनीक- वतेन प्रचर्य गृहमेधीयाय' वत्सानपाकरोत्यपराह्ने वा ॥ १३ ॥ शालामुखीये उदयनीयेन चरन्ति । प्राञ्च प्रायणीयमासादयति" प्रत्यञ्चमुदयनीयमिति विज्ञायते ॥ १४ ॥ द्विरात्रादूर्घ तन्तुमती स्यात् । उतैकाहमुत यह न जुह्वति हुतमेवास्य भवतीति विज्ञायते" ॥ १५ ॥ आधानानन्तरं सर्वैमन्त्रैरेकै शमयेदाहवनीयं 1. Pa begins with श्रीगणेशाय नमः, 2. cf. Rudradatta on ApSS I.15.13 : बाहुमात्राः परिधयः शम्या चेति भारद्वाजः। Dhurtasvamin on ApSS I.15.10: स्फ्यः शम्या च बाहुमात्राविति भरद्वाजः। Rāmāgnicit on Dhúrtasvāmin's Bhāșya on ApSS 1.5.9: 1541971: परिधयः शम्या च भरद्वाजमतात् । Mahadeva on Sats I.2 (p.88): (परिधयो) बाहुमात्रा इति भारद्वाजः; again on Sats I.+ 1 p. 108): स्फ्यः शम्या च बाहु- मात्राविति भारद्वाजः। 3. Pa"मानं +. This satra is cited verbatin by Mahadeva on Sats 1.4 (p. 110). 5. Paबर्हिमुष्टिं 6. This sitra is cited verbatim by Gopinatha on Sats VII.1 (p. 570). 7. Baudhss XIVII.14 : वनस्पति: स्विष्टइद्विकास। 8. Paपोपयते 9. På lchUqE9 where al is added afterwards betreen tand . 10. Paप्रणीय 11. Rāmāgnicit on ApSS IX.8.5 seems to have referred to this sūtra When he says : केचित् यस्यैवं विदुषः इत्यर्थवादत्वात् सर्वेषामपि ब्राह्मणोके लभ्यत इति धर्णयन्ति। तथा भरद्वाजमतिः। He further quotes : तस्य द्विरात्रादूर्व तन्तुमती स्यादिति भरद्वाजः। 12. Pad; others *34; Rudradatta on ApSS V.16.4 quotes this sūtra with . २५५ ·भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् वा ॥ १६॥ यदि वरेत पशुवन्धेऽग्नाविष्णुभ्यामिति चतुर्ग्रहीत स्यादिति ॥ १७॥ समानतन्त्रो वा क्रैडिनेन स्वातवसः स्यात् ॥ १८॥ असोमयाजी न संनयति । तस्यैन्द्राग्नो' नियतः ॥ १९ ॥ नासोमयाजिनो ब्राह्मणस्यानीपोमीयः पुरोडाशो विद्यते। नैन्द्रायः संनयतः। असोमयाजिनोऽपि ब्राह्मणस्यानीपोमीय इत्येकेपाम् ॥ २०॥ उपाँशुयाजमन्तरा यजत्यजामित्वायेति विज्ञायते । अना- रम्यवाद इत्येकेपाम् ।। २१ ।। समानदेवताँ समवदाय प्रचरति हविर्गणेषु पशुगणेषु च॥ २२ ॥ पृपदाज्यधान्युपभृद्वत् ॥ २३ ॥ वनस्पतेः पुनरतिक्रम्य वनस्पति यजेत् । अपुनरतिक्रम्प प्रचरन् प्रदक्षिणमावृत्यावयेत् ।। २४ ॥ सानास्यधर्माः' पयस्या दधि पयः पशुश्च ॥ २५॥ इन्द्रियावी भूयासम् इति यत्र क च पयस्या दधि पयो घान्यत्र वैश्वदेव्याः। तथा पशोरन्यत्र निर्दिष्टानुमन्त्रणेभ्यः ॥ २६ ॥ सँसृष्टे मिश्रणं मुख्यं वा स्वधर्मः स्यात् ।। २७ ॥ सानाय्यप्रायश्चित्तान्या- मिक्षायां न विद्यन्ते ॥ २८ ॥ यद्यन्यतरद् व्यापद्येत यत एव कुतथोत्पाय प्रचरेत् । यद्युभयं व्यापयेताज्येन पयसा' दना वा' यजुरुत्पूतेन प्रचरेत् ।। २९ ।। आज्येन वाजिने व्यापन्ने ।॥३०॥ अथ प्रयाजाननुमन्त्रयते ॥ ३१॥ यथासकृत्यायाँधतुरः। तत ऊर्ध्व देवतानामाप्रीणामिति यथादेवतें पट् । यथाप्रकृत्युत्तमः प्रयाजः ।। ३२ ।। अथानू पाजाननुमन्वयते ॥ ३३ ॥ आघाँश्चतुरः प्रजावान् भूयासम् इति । उचाँचतुरः पशुमान् भूयासम् इति । उत्तमस्यानुमन्त्रणेन नवमम् । प्रथमस्यानुमन्त्रणेन दशमम् । यथाप्रकृत्युत्तमोऽनयाजः ॥ ३४ ॥ पितृयना नासोमावानुवपट्काराद्वा पूर्वाः ॥३५॥ पशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपतीति विज्ञायते । अनन्तरवादोऽभिप्रेतः । वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरतीति तद्वत् ॥ ३६॥ ऐन्द्राग्नः काम्यानां पशूनां 1. MSS atau 2. P शायने 3. Rudradatta on Apss IX.1.23 and Mahadera on Sats xv.1.23 citc this sutra as समानदेवतेपु समवदाय etc. 4. Pa'धर्मा 5.cf. Sats ITS: पशुः मातहविकारः कालसामान्या. Rudrndatta-on Anss VII.1.2: तथा पयोधर्माः पगाविति भारद्वाजः। 6-6. cf. Rudradatta on ApSS IX.15.10 and Mahadeva on SatS XV.1.30: सवाह भारद्वाजा यांनाम्यमावता"दाना पयमा वा यजुषोत्सून प्रचरेत् । भाग्येन यानिने व्यापक्ष इति । Riimagnitit on ApSs Ix.1.34 : आमितायो न सांनाप- प्रायचित्तमिति भरतानः। 7-2.Pना परमाश ·भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् प्रकृतिः। अनीपोमीय इतरेपाम् ॥ ३७॥ वैश्वदेविक एककपाल एककपालानाम् ॥ ३८ ॥ नान्यत्र चातुर्मासिकेभ्यो मामनामभिरभिजुहोति ॥ ३९॥ पृथग्भूत एककपालस्तस्य स्वदेवतेन' प्रचयं सर्व पुरोडाशमवदाय स्विष्टकृतं यजति ॥ ४०॥ यो हविगणे तस्य यथाप्रपणे ॥४१॥ इष्टानुमन्त्रगानि' नान्यस्य प्रकृति गमयेत् ॥ ४२ ॥ निर्दिष्टप्रकृत्योः संनिपाते प्रकृतिबलीयसी ॥४३॥ सर्वेषाँ हविषां नानासँस्काराणां यथाप्रकृत्यनुमन्त्रणकल्पः। संस्कारपृथक्त्वान' प्रकृति गमयेत् ।। ४४ ॥ अथ नक्षत्रेष्टीनां याज्यानुवाक्या यथासमानाता' उपहोमाच भवन्ति ॥ ४५ ॥ प्राकृतावाज्यभागौ। आनाते संयाज्ये । यथाथद्धं दक्षिगा भवन्ति ॥ ४६॥ आग्नेयमष्टाकपालमनुमत्यै च सर्वत्रानुपजति नक्षत्रहविर्मध्ये ॥ ४७ ॥ अनुपूर्वमितराभिरिष्टिभिरन्वहं यजते । यथा वार्थः ॥ ४८॥ तां व्यवराध्या" विरामाहरेत् । अन्वहमवशिष्टानि हवी पि निवपति । अर्थायार्यायो- पहोमाञ्जुहोति ॥४९॥ तलिङ्गनियम्यन्ते । त एते काम्यानामुपहोमा भवन्ति ॥५०॥ क्रत्वादो क्रतुकामं कामयेत यज्ञाझादौ यज्ञाङ्गकामम् | यावति" तत्र सूर्यो" गच्छेद्यत्र जघन्यं पश्येत्तावति कुर्वीत यत्कारी स्यात् 'पुण्याह एव कुरुत इति विज्ञायते ॥५१॥" अग्रेग प्राजहित" निरूढस्य पात्रप्रयोगो भवति ॥ ५२ ॥ दक्षिणस्य हविर्धानस्य विहारस्य चाग्रेग खरं बहिर्वाभ्यन्तरं वा सोमे ॥ ५३॥ यत् पच्यमानानां प्रतिइसेत्" पुरीपेण तत् संपूरयेत् ॥ ५४ ॥ अग्रंगाइवनीय पितृयज्ञस्य" संचरो भवति" ॥ ५५ ॥ 1. Cited verbatim by Rudradatta on ApSs XI 16.2 2. Emended. MSS अन्यत्र 3. Br,Bm भिरजुहोति; Pb second hand "मिर्जुहोति 4. Pa|देवतेन 5-5. Emended Bm यथाप्रयनेष्टा'; the rest ययाप्रयणे नेष्टा 6. Panमयेत् 7. Bm पृथक्त्वन 8. Paसमाप्राता 9. Paप्रकृता 10. Thus Pa; the rest "मनुष्य 11. Br,Bm श्यवरध्यो 12. Br,Bm,Pa,P: त्रिसामा' 13-13. Pa या सूर्यो; the rest सूर्यो 14, Br,Bm, Pa, Pb show here the figure 1330 15. Br,Bm,Pb गाभिहित; Pb second hand माजहितं 16. Br,Bm प्रतिहसेद 17. Faपितृयज्ञ 18. Cited verbatim by Rudradatta on ÅPSS VIJI.15.1 भा.१७ ·भारद्वाजपरिशेषसूत्रम् [१९ अथाक्षरान्ताः ॥५६॥ याज्यान्ते स्युविसर्जनीयास्तदेवाविकृतं' प्लावयित्वा वपटकुर्यादन्यत्र सरेफादग्रेभ्यः ।।५७ ॥ अथानीन् ज्वलतो नापर्येत् ॥ ५८॥ अथ चातुर्मास्यानां महेष्टिवारो गार्हपत्यो दर्शपूर्णमासप्रकृतित्वात् ।। ५९ ॥ यस्यां वेद्याममिः प्रणीयते सा पाशुक्याकृतिः । पञ्चारनिर्भवति ।। ६० ॥ उभयार्था' सोमेऽन्यत्राभिचरणिकेभ्यः ॥६१॥ देशेदेशे कामाः ॥६२॥ पञ्चगृहीत पशुकामस्य ।। ६३ ।। न ऋतुकामा' भवन्ति ॥ ६४ ॥ मन्त्रव्यवाये मन्त्राभ्यासो द्रव्यपृथक्त्वेऽर्थपृथक्त्वे' देशपृथक्त्वे च ॥ ६५ ॥ यथा कण्ट्यनस्वमनदीतरणाव- वर्षणामध्यप्रतिमन्त्रगानीति ॥ ६६॥ समानजातीयेषु बहुवन्मन्त्रानमेत् । यथा ग्रहे प्रतिग्रहे ।। ६७ ॥ मन्त्रविरोधे संनमयेत् । संनमनविरोधे मन्त्रलोपः ॥ ६८ ॥ यदि दीक्षितस्याश्रु पतत् तदनुमन्त्रयेत कृपा आपः स्थ स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशत इति । सुदा" इति स्नुहानम् । बीभत्सा इति स्वेदम्"। तपस्या इति" स्वेदम् । कन्या इति लोहितम् । अहोमुच" इति मूत्रपुरीपे । रेतःसिच" इति रेतः। आपः स्प इति सर्वत्रानुपजति ॥ ६९ ॥ द्वादशाहं दक्षिणार्थ" मिक्षेत । द्रव्यासंभवे" भूयस्तदर्थत्वात् ।। ७० ॥ अद्धयः पयतेऽपोऽभिश्यते इत्यहरहः प्रस्थितो जपति ॥ ७१ ॥ अत ऊर्ध्व याजमानं यथासमानावम् ॥ ७२ ॥ वाजपेय सामिकमेके" समामनन्ति । वसन्त एके ।। ७३ ॥ यत्र क चैकाहे साग्निके पडुपसदः। तिस्त्र 1. Thus Pi: Br,Bm स्युवि स्तदेव विकृत; the rest स्वदेश विकृतं 2. Pदयप्रदेभ्यः 3-3. Thus l'a; Pb salata 4. Thus Pa; the rest पाशुक्या प्रकृति: 5-5. उभयार्थाः सोमा अन्यत्रा 6. Thus Pa; the rest ऋतुका 7. Ramagnicit on Apssv.17.3: इम्पपृथपरदेऽभ्यावर्तत इति भरद्वाAIMahadeva on SatSI.1{p.45) cites the sutra मन्त्रव्यवाये etc. verbatim. Again on SatSI.26p. 85 } he says : तदेव भाापनेन दम्पयाभ्यापर्तत र सण्याख्यातम् । 8. Thus Pr: Iterest णावर्षणा' 9. Pानमना 10. ri shows here the kandika figure it 37.|| 11. Piमुशा 12-12. Pzad for inmitic. in Bm 13. Pोमवा t. Lti शिधर 15. Thus F3; the rent futh 16. Thus P:: Dr.imभाया. Patt. 17. Poमात्रि ·९८] भारद्वाजपरिशेषसूत्रम् २५९ एके समामनन्ति ॥ ७४ ॥ व्युपसत्के' मध्यमायामुपमद्यग्नि चिन्वीत प्रकृत्युप- बन्धात् ।। ७५ ।। उपरियाद्विधानानि न कालाकाङ्क्षीणि भवन्ति ॥ ७६ ॥ अथान्यानृविजो वृत्वा पृष्ठशमनीयेन यजन्ते ।। ७७ ॥ प्रधानं पशौ पश्चाहुतिः' सोमे सोमाहुतयः । तदङ्गमितरे होमाः ॥७८ ॥ व्याख्याता दर्शपूर्णमासयोरिज्या' कालाच ॥७९॥ पशावविशेपेऽजः ।। ८०॥ वशा वेहगौरिति लिङ्गैनियम्यते ।। ८१॥ अजा' अवयो गाव इत्यन्योन्यस्य प्रतिनिधयो भवन्ति ॥ ८२॥ स्थान- समानानसमाख्यानसमवाये स्थानं चलीय' इप्यते । यथा शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवाल इति ॥ ८३॥ वाक्यशेपाच तद्वत् ॥ ८४ ॥ कृत्वप्रधानः परतन्त्रव्यवेते" च। ततः प्रधानान्तः ॥८५॥ मन्द्रेण पितृयज्ञोऽवभृथश्च ॥ ८६ ॥ अन्तरा सामिधेनीवनूच्यं निगदेपु निवित्पदेपु" ॥ ८७॥ सामिधेनीवदेवता आवाहयति ॥ ८८॥ मन्द्रेण प्रागाज्य- भागाभ्यां प्रातःसवने च ॥ ८९ ।। मध्यमेन" प्राक् स्विष्टकृतो माध्यंदिने ॥ ९ ॥ क्रुप्टेन शेपे" तृतीयसवने च ॥९१॥ वासंद्रवश्च तद्वत् ।। ९२ ॥ आश्रुतप्रत्या- श्रुतप्रवरसंवादसंप्रैपाच तथैव ।। ९३ ॥ उपाँशुदेवतास्पसद्वर्ज वषट्कारप्रणवयेयजा- महाश्च ॥९४॥ उपाँशुदेवतानामुपाश्चावाहनम्" ॥९५॥ प्रदाप्यः" मुक्तवाकनिगदे च अजुषतावीवृधत इत्युपाँशु स्वप्रधानत्वात्" ॥ ९६ ॥ सहस्रेण हिरण्यशल्कैः प्रोक्ष्य प्रत्यवरोहेदित्येकम् । प्रत्यवरुह्य प्रोक्षेदित्यपरम् ।। ९७ ॥ गणेन गण- 1. Pb युपसत्ये 2. Pb मध्यमाया उपशभ्यमी 3. Emended. MSS gat: 4. MSS °मिरे cf. ApSS XXIV.2.31. 5. Pb मासयोा. 6. Pb द्रौरीति 7. Br,Bm,Pa,Pb show here the kandika figure ॥१४॥ 8-8. Emended. MSS अजाक्यो. Rudradatta on ApSs IX.18.5: तजातीयामाभे प्रतिनिधिक्तः सत्याषाभारद्वाजाभ्याम् । अजा अवयो गाव इत्यन्ये न्यातिनिधयो भवन्तीति । 9. Thus Pa; the rest बलय 10. Thus Bm,Br; Pb परतंत्रं श्वेते 11. Pan निवि. 12. Pbमध्येन 13. Paशेषेण 14. Pa'पवसेयजा. 15. Pa'वाहन 16. By conjecture; MSS 2010 17. Paस्वरम ·भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् 1९८ मनुद्रुत्यासीनो हस्तेन जुहोति ॥ ९८ ॥ उत्तमं गणमन्द्रुत्य प्रथमेन गणेन प्रथम पुरोडारा वृत्तमं वा। स्वताच प्रघासी च [सातपनश्च गृहमेधी च क्रीडी च याकी] चोजागी' च इति सप्तमो गणः। न ऊनये इति सर्वत्रानुपजति ।। ९९ ।। अञ्जलिना वातनामानि जुहोत्याज्येन' वा'। वातं यजत इत्यर्थः ।। १०० ॥ स्थाल्यामनिहोत्रोच्छेपणम् ।। १०१॥ विप्रकान्ते कर्मण्यग्निहोत्रकाल आगछेत् सँस्थाप्य जुगादित्याश्मरथ्यः। काल एव जुहुयादित्यालेखनः ॥ १०२ ।। वैश्वदेवं यहिरुत्तरेषु पर्वसु । यथामकृति' या संनहनधर्माः ॥ १०३ ॥ इष्टिगणेषु सहेमावहीं प्याईरन् ।। १०४ ॥ वरुणप्रघासेपु समानाः प्रणीताः ।। १०५ ॥ उदगयन आपूर्यमाणपक्षे समस्तानि । तेपां यथादेशं निवर्तनमन्ते वपनम् ॥ १०६ ॥ अग्नीनाधाय मासं न खादेदा पशुबन्धात् ॥ १०७ ॥ यद्यनिष्टोमे पोडशिनं गृहीयात् ऋतुविभागकर्मणि यथाग्निष्टोमे न पशूनाद्रियेत' ।। १०८ ।। सानिके च गृहीयात् ।। १०९॥ अरुणपिशङ्गोऽयो दक्षिणा । न विद्यत इत्येकम् । विद्यत इत्यपरम् ॥ ११० ॥ एकावरेषु दीक्षाकल्पेषु पर्वणि दीक्षा सुत्या वा ॥ १११ ।। यो ब्रह्मचारी खियमुपेयात् स गर्दभं पशुमालभेत । आहितानिरित्येक- मनाहितापिरित्यपरम् ॥ ११२ ॥ यो ब्राह्मणो बयानोति सोमयाजिनं वे ॥ ११३ ।। अल्पीयाँसो मन्त्रा भूयोसि कमांणि तत्र मन्त्राँश्च कर्माणि च समशः ·. भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् प्रतिविभज्य पूर्वः पूर्वाणि कर्माच्युत्तौरुत्तराणि । असंभवे मन्त्रविभाग' उत्तम- मावर्तयेत् ॥ ११४ ॥ अल्पीयाँसि कर्मणि भूयाँसो मन्त्रास्तत्र प्रतिमन्त्रं कुर्याद्वि- कल्पेरभवशिष्टाः। यथा यूपद्रव्याणि ॥ ११५ ॥ कुम्भीशूलवपापणीप्रभुत्वात्तन्' स्यात् । जातिभेदे तु भिद्येत पक्तिवैषम्यात् ॥ ११६ ॥ यावतोऽश्वान् प्रतिगृही- यादिति । प्रतिग्रहणे पुरोडाशः स्यादित्याश्मरथ्यः । अश्वे ऽरोडास इत्यालेखनः' ।। ११७ ।। आत्विज्ये प्रतिग्रहणे यजमानस्यैव स्यात् ।। ११८ ॥ यद्युख्य उद्वायेत् भस्मनारणी संस्पृश्य मन्धितव्यः । तत्रोखां प्रवृणक्त्युख्यस्याहरणकल्पेन। प्रवृञ्जनं विद्यत इत्येकम् । न विद्यत -इत्यपरम्' ।। ११९ ॥ समितम् इति चतसृभिः सं नि वपतति द्वितीयमनि गार्हपत्यचितिमग्निमधि कुरुते ।। १२० ॥ उपधानचरोस्तूष्णी निरुप्य तूष्णी निर्मथ्येन अपयति । उपधानमन्त्र एवात्र स्यात् ।। १२१ ॥ शतन्द्रीय त्रयश्चत्वार इत्यनुवाकविभागः ॥ १२२ । यदि स्वरेतोत्तरैर्य जुभिः पभिः संपादयेत् ॥ १२३ ॥ उपरिष्टादग्नीपोमीयात् कथं वेदिकर्माणि । यानि कृतानि न पुनः क्रियन्तेऽन्यत्र प्रोक्षणात् ।। १२४ ॥ हिरूपोष्य तूष्णी पौतुद्रवान् प्रहरति ।। १२५ ॥ तूणी" सवनीय" वहिरा- हरेदहरहः ॥ १२६ ॥ वहिपः कल्पेन प्रस्तरमाहरेदिति यादरायणः ॥ १२७ ॥ स्तरणेन देशा व्याख्याताः । यथा पञ्चहोत्रा पशुमासादयति । स्पQ स्तब्ध्या संप्रेप्यतीति ॥ १२८ ॥ सर्वसोमेषु ये पोडशभ्यस्तेभ्यो यथाश्रद्ध" ददाति । यथा चमसाध्वर्यवः ॥ १२९ ॥ यथा खादिरैः सुवैर्नक्तं जुह्वतीति । यथा 1-1. Pa मन्त्रविभाग उत्तम'; Pb मन्त्रविभागे उत्तम ; Br,Bm मन्त्र विभागमुनम'. AII MSS मावातयेत् 2. All MSS °वपाश्रपण्यो' 3. All MSS पंक्ति 4. Thus ra; the rest इत्याश्वलायन: 5. Thus Pa; Pb यदि वोक्थ्य; Br,Bm यदि वोख्य 6. Thus Br; Pb प्रवृतयुख्य ; Bm प्रवृणासुस्य 7. All MSS इत्यरं 8. Br,Pb चमृभिः; Bm सृभिः 9. Pb°द्रिय 10. P°दाग्नीषोमीयात् 11-11. Thus Pa; the rest तूष्णों कंसं वसनीय 12. Rudradatta on Apss XIII.6.7 and Yajnesvara Diksita on Baudhss VIII: यथाश्रद्धमित्येव सत्याषाढभारद्वाज)। 13. Pa जुहतीति ·२६२ भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् [१३. शतं ब्राह्मणाः पिरन्तीति । त एते सर्व ऋत्विजो' घृता' यज्ञवाहा इत्याश्मरथ्यः। अवृता' इत्यालेखनः ॥ १३० ॥ दशपेयेऽन्यत्र प्राकृतेभ्यः शतमित्येकम् । सह प्राकृतरित्यपरम् ॥ १३१ ॥ अनूचाना विद्वाँस आपैया ऋत्विजों मवन्तीति । त एते सट्टता एवं यज्ञं वहन्तीत्याश्मरथ्यः। सोमेसोम इत्यालेखनः ॥ १३२ ॥ मार्गादनपेतोऽभूचानः ॥ १३३ ॥ विलुप्तसावित्रीको दुर्घाह्मण'। मार्गादपेत इत्येके ॥ १३४॥ यदि यजमाना न सहेयुर्भूयोऽन्वावपेत भृयो भक्षान् कुर्यात् ।। १३५ ।। यदन्यच्छकलेभ्यस्तत्सर्वमिडामवद्यति । न प्राशित्रं न यजमानभागम् ॥ १३६ ।। सवन येरेच परप्रधानेषु व्याख्यातम् ।। १३७ ॥ यदि प्रचरणीयो' महावीरो व्यापयेत इतरयोरन्यतरेण प्रचरेत् ॥ १३८ ॥ अयूपे क्रतौ वनस्पति नावाहयेन्न जुहुयादित्याश्मरथ्यः । आवाहयेज्जुहुयादित्यालेखनः ॥ १३९ ।। एकाहानाम- विशेपेण द्वादशशतं दक्षिणाः ॥ १४० ॥ सप्तगुः सोमः । पोडशकलः पशुः । कलाभिा संख्यां पूरयेत् ।। १४१ ॥ सर्वसंस्थानामविशेपेण ऋतु पशव ऐका- दशिनाश्च विकल्पन्त इत्याश्मरथ्यः। पश्चलाभ ऐकादशिनानामेकमुपाकरोतीत्या लेखनः ॥ १४२ ॥ यूपैकादशिन्यामेव त्याष्ट्र इत्याश्मरथ्यः। यत्र व चैकादश पशवः कुर्यादेव स्वाष्ट्रमित्यालेखनः ॥ १४३ ॥ चर्हिमुष्टि" प्रयछन् स्तोत्रम्नुपा- करोति । पईिपी इत्येके ॥ १४४ ॥ यज्ञस्य संततिरसि" [यज्ञस्य त्वा संतत्यै स्तृणामि संतत्य त्या ] यज्ञस्य" इति पृष्ठ्यास्तरणमन्त्रः॥१४५॥ उत्तरेण हविर्धाने उत्तरेणानी- धमुत्तरेण सदः प्राग्वंशस्य संचरः सदसो हविर्धानस्य च ॥ १४६ ।। अन्तराणि 1-1. Br,Bm सर्वबिंजों; Pb सर्वसिविलो 2. Pbविता 3. Pb यज्ञयाह 4. Paभारता 5. Pa भूविभो; the rest omitted 6. Rudradatta on ApSs X.1.1 : मार्गादनपगतोऽनूचान इति भारद्वाजः। Similarly Gopinatha on Sats X.1 (p. 992); X.4 (p. 1083); Valichesvara on Sats X(40): मार्गानपेतानचान इति भारद्वाज एवाइ। 7. Cited verbatim by Rudradatta on ApSS X.1.1; Vāñcheśvara os Sats X ( 32 ) and Yajieśvara Dikşita on BaudhSS VII.1. 8. PAप्रवचनीयो 9. Thus Pa; the rest sta 10. Br हिंमुटिं; Bm बर्हि मुष्टि; Pb बहिमुष्टिं 11-11. Pa संततिरसि. यशस्य; the rest संततिरसि यस्य ·१tj भारद्वाजपरिशेषसूत्रम् यज्ञाङ्गानि बाह्या ऋत्विजः । पत्नीयजमानावृत्विम्भ्योऽन्तरतरौ'। यथार्म प्राविजः । ऋत्विग्भ्यो यज्ञाङ्गानि । यज्ञाङ्गेभ्य आज्यानि । आज्येभ्यो हवी पि। हविर्यः सोमः । सोमादग्नयः ॥ १४७ ॥ न विहारादपपर्यावर्तेत । प्रत्यङ् गछन् दक्षिणमसमावर्तयेत् प्राइ गछन् सव्यम् ॥ १४८ ॥ पञ्च हविराकारा आज्यं पय ओपधयः' पशुः सोम इति ॥ १४९॥ आज्यतन्त्राणामुपाशुयाजवत् । आज्य. विकारो मधूदके ॥१५० ॥ यद्यन्ते स्यादित्यग्निहोत्रादनन्तरवादोऽभिप्रेतः ॥१५१ ॥ प्राणा वा एते यचतुर्होतारः । तान् हुत्वा यदनिमपनयेयजमानस्य प्राणान् विछिन्यादिति विज्ञायते ॥१५२ ॥ यदि सभ्यावसध्यौ न शक्नुयायो नित्यस्तस्मिन् मन्त्रप्रयोगः ॥ १५३ ॥ एकदेवतौषधिद्रव्या' आग्नेयविकारा अन्यत्र सोमेन्द्राम्याम् ॥ १५४ ॥ तयोरेकदेवताग्रहणम् । गुणस्तु पूर्वम् । वृत्रहा इत्याशिपः ॥ १५५ ।। सोमेन्द्रस्तु 1. Pa°न्तरेण 2. Thus Pa; the rest SIST 3. Pऔषधं 4. Cited verbatim by Rudradatta on ApS 1X.S.t; soc also the commentary on SatS XV.2.31. 5. Mahadeva on Daudhss I: भारद्वानस्तु सर्वेषामेव च नृप ततस्ततः शेषिणोनि. पृथक्त्वं प्रतिपेधयति । यथाह प्राणा या एते चतुहौतारो यचतुओतून हुवा etc. Rudradalta on ApSs V.24.7: भारद्वाजस्तु सर्वेषामेव चतुतृणां ततस्पतः शेषिणोऽमिययत्वं प्रतिषेधति। Ramagnicit on Apss VIII.1.t: यद्यप्युपदेशपले प्राणा वा एते चतुहौतार इति भरद्वाजोक्तध्रुतिबले- चतुर्थानी प्रधानकर्म etc. 6. Pb यदि 7. Rudradatta on ApSs V.17.1 : भारद्वामथाइ ३५ अभ्यावसध्या न शक्नुपायो नित्यस्तस्मिन् मन्त्रप्रयोग इति । 8-8. This portion is repeated in Pa cf. sutra 170. Satras 154-169 may be compared with the corresponding portion of the Väräha Parifiita( MS No. 680, folia 239-40 Oriental Institute Baroda): एकदेवता ओपधान्या मामेयविकारास्तासोमायममा सोमाभ्यां तयो- कदेवताहणं गुणस्तु पूर्व पत्रत्यासीत् सोमे तु सोमर्ववादमीयोमीपविकारं ना एतयोविनका प्रथमेत्यमागत्या प्रास्ता मुख्या तु पौर्णमासी प्रयमपयोगरपान करमाका मेयर प्रथमस्तस्यानिरूढमप्याप्नेयं पौर्णमासीविकरण स्यात् पूर्व भनेकदेवतभूत आदारिश्रय विकारला. दुपांशुयाजददाज्यभ्याणा मधूदपयोथ दम्यसामान्यादीपोमाय ऐनमो वा दिदेवताना प्रतिवदेने बहुदेवता वानेवसामान्यात् प्रत्यासत्तेव हविरस्याता शन्दाक्षरसामान्यादिशेपः पूर्वतुमरीगो गुणविशिष्टास्ता देवतासा गुणविशिष्टं देवतापरणं गुणलो लोप देवतातरमियनेन का द. प्रामाम्यादादिपपोष्णसारस्वतवेदेवाकथिवीना यामानमानानं तास तान पता देम्यामिक्षाणां प्रतिविधियाना य एमालाना निष्कासपर समाये शोरनिनस ।

·[१९६ . भारद्वाजपरिशेषसूत्रम् सोमपूर्वत्वादग्नीपोमीयविकारः । इन्द्रासोमस्त्चिन्द्रपूर्ववादैन्द्रामविकारः ।। १५६ ॥ अग्नये पधिकृत इत्याग्नेयविकारः ॥ १५७ ॥ निरूढमप्यानेयं पौर्णमासविकारें स्यात्' ॥ १५८ ॥ हविर्देवताशब्दाक्षरसामान्याधिशेपाः । पूर्वपूर्व गरीय ॥ १५९॥ गुणविशिष्टाय देवतायै गुणविशिष्टं देवताग्रहणम् । गुणलोपे लोपः ॥१६० ॥ वैश्वदेव्यामिक्षाणां प्रकृतिः । द्यावापृथिव्य एककपालानाम् ।। १६१ ॥ निष्कासः सांनाव्यविकारः पशुवाजिनं च ॥ १६२ ॥ यद्देवो वर्पत्ययौपधयो जायन्ते । ओपधीग्ध्वा पयः पीत्वा रेतः संभवतीति समानयोनितां पयसः पशोच दर्शयति ॥ १६३ ॥ स्विष्टकृद्विकारो वनस्पतिर्वहनसामान्याद्देवतानिगमन- सामान्यादेकावदानसाम्याच ॥ १६४ ॥ सवनीयेषु हरिवते धानाः पूष्णः करम्भी भारत्यै परियाप इन्द्राय पुरोडाशो मित्रावरुणयोः पयस्येति प्रचरणकाले देवता- पनयः । ऐन्द्राः संपद्यन्ते ।। १६५॥ तन्त्रं देवताग्रहणम् ॥ १६६ ॥ आशिपः समुच्चीयेरन् ।। १६७ ॥ सँसृष्टेषु नानाद्रव्यत्वावरुणप्रघासेपु मेपयोश्च ॥ १६८ ॥ शतकृष्णलायामाज्यवद् विलयनसामान्याद्देवतानिगमनसामान्याद्नेकसामान्याच' इदं ह्या देवो वर्पत्यची पधयो जायते औषधीजीधारपवा पयः संभवति परसो रेतसः। हा पशु: संभवति तस्मात समानयोनितां पासः पशोध दर्शपतीति तरसामान्यम् ॥ इति षट्कारणे द्विवीयम ॥२॥ अग्नीपोमोयात् पशूनां धर्मग्रहणं सामान्य विध्यंदात् पंचवी बादरायणस्य स्विप द्विकारो वनस्पतिर्वहनसामान्यादेकापादान्यसामान्यात् देवतादिमभेनसामान्याञ्च । यथा २ अवनीयविद्राय हरियते धाना इंदाय पूषनते पिंढीकरंगिंदाय रस्तोरवे भारतीवते धृतोयुता परिवार इंद्राय पुरोडाशीष्ठामपालो मित्रावरुणाभ्यां पयत्येति तेषां प्रचरणकाछे देवतापतय ऐंद्राः संपर्यते तत्र देवनारंभणमाशिषः समुचीयेरन् । संसटे च नानाद्रव्यवद्धरुणप्रयासेपु मेषयोध शताष्णलाया आज्य- द्विलयसामान्यात् । 1. Rudradatta on Apss v.19.1: तथा तमेव हेतु मुरत्वाह भारद्वाजः । तस्माधिरून मप्यान पोर्णमास विकार स्यादिति। 2-2. Pbप्रयते 3. Rudradatta on ApSs VII.1.2 : एतदेव पृष्टोक्त भारद्वाजेन समानयोनिल पयसः qilu vázíria i sl. SB: (K) 11.7.4.3. Yajſeśvara in bis Baudli. Karmantaparibhāşidisa igralia has cited this Sruti, and further says पयोधर्माःपाय इति भमान। +-+. Thus Pr: the rest omit the rortion beginning with rकावदानमाम्याच in ritra 164 and ending with देवतानिगमनसामान्यात in shtra 169. Ps reads एयमानमाम्याच in sutra 16+. The reading एकादान* is given storc by conjecture. s. Rudrudatta on Arss VIILM.0: तत्र साप्यनुप्रणमामिलाया मेया- FREETभानामा । यथाशिष मुचय प्रात्याद संमोन नावारणमपासपु मैपयोति। Agin on Anss XII.20.15: तसा सपनीयान् प्रकाल भारद्वाजा। न्य देवतामाम्। भाणिस्तु समुशायरन्। मरे न मानायलादिति।

·२९६ १८२] भारद्वाजपरिशेषसूत्रम् ।१६९॥ एकदेवतौपधिद्रव्या आग्नेयविकारा अन्यत्र सौम्यादैन्द्राच ॥ १७० ॥ सौम्योऽनीपोमीयविकारः प्रकृतिदेवतत्वात् ।। १७१ ॥ गुणविकृतेऽपि यथा' सोमाय पितृमंत' इति ।। १७२ ।। गुणविकृतेऽप्यन्द्र ऐन्द्रामविकारः प्रकृतिदेवतत्वात् । गुंणविकृतेऽपि यथेन्द्राय महत्वत इति ॥ १७३ ॥ तेषां द्विदेवता बहुदेवताच ॥ १७४ ॥ यक्षरत्यक्षरा ऐन्द्रामविकास यथाश्विनौ मस्त' इति ॥ १७५ ॥ चतुरक्षरप्रभृतयोऽग्नीपोमीयविकारा यथा वैश्वदेवो द्यावापृथिवीय इति ॥ १७६ ।। सोमेन्द्रा' इन्द्रासोमीया उभयविकारा उभयलिङ्गत्वात् ।। १७७ ।। अपि सोमेन्द्र ऐन्द्रामस्य । इन्द्रासोमीयोऽग्नीपोमीयस्य' ॥ १७८ ॥ अक्षरसंख्यायों सगुणो' देवताशब्द' एव समाश्रीयेत' यथा पितरो यर्हिपदो मरुतः सांतपना मारुत्सांतपनं पैवहिपदमिति ॥ १७९ ॥ हविदोपान् व्याख्यास्यामः ॥ १८० ॥ अथातो. ऽग्नीनामुद्धातानां खण्डद्वयं बौधायनवदेकाध्वर्यवप्रायश्चित्तं च ।। १८१ ।। स्त्रियाथैव संस्कारार्थमोपासनम् । अग्निहोत्रं यजमानस्येति" विज्ञायते । cf. note on sūtra 154. 2-2. Thus Pa; the rest omitted. 3. Tbus Pā; the rest #tial. 4. Rudradatta on ApSs VIII.2.12: यथोक भारद्वाजन इशान्यक्षरा ऐग्रामविकार इति. Again on ApSs VIII.9.5 : यथाह भारद्वामा हास्यक्षस ऐमामरिकार चतुरशरप्रभृतयोऽग्नीपोमीयविकारा इति । .5-5. Pa सोमेंद्रासोमाया .:. 6. BM उभयविकारत्वात् 7. Thus Pa; others omitted 8-8. Pa सगुगे देवता 9. Thus Pa; others समाधियेते. Rudradatta on ApSs VIII.9.5 : सपा प ......भारद्वाजः अक्षरसंस्था स्गुणो देवतासान्दा संख्यायेतेति। 10. तत्र भरद्धाजेन भगवता मृत्नं वल्पसूत्रमुस्वा तत्र पुनः य न्याया अनुचा अयाच पक्षाच तान सर्वान् इदयितुम् भगतिकान् प्रयोक्तुं संदिग्धान् प्यवस्थापयितुं च परिशेपस्त्रमुपच्चमे। तत्रत्व सत्रेषु स्टेप्वन्या व्यवस्था प्रतिपलति। तानि सूत्राभ्युच्यन्ते । प्रियायत संरकरार्थमोपासनमनिहोत्र यजमानस्य तयोर्यः प्रथम म्रियेत तस्याम्हिोत्रं स्तुपामा वा सह मंतयोस्भयोः प्रतिपय अय यापनोंक स्पा उभाभ्यां नप कर जानामिदोत्रभ्या अध समिहोन पनी दाडि रदेवस्मिन से द्वे रशने परिप्रति टन देको दे बरे मिदत कार रसना सोयो परिम्ययति तस्माका द्वौ पती विन्दत इति विनायवे सा एंवद्भवति स नां भवतीति विहायता 11. Thusc: atters यजमास्यति ·मारद्वाजपरिशेपसूत्रम् २ अन्यत्तरं पत्न्या अन्यतरं पतमानस्य । तयोः' प्रथमं नियेत' तस्यामिहोत्रं पत्युर्जायाया वा! सह प्रमीवयोरुभयोः प्रतिषेधः ॥ १८२ ॥ अथ यद्यपत्नीक: स्यादुभाभ्यां तस्य संस्कार औपासनाग्निहोत्राभ्याम् ॥ १८३ ।। अथ यद्यमिहोत्रण पत्नी दहति । यदेकस्मिन् यूपे द्वे रशने' परिव्ययति तस्मादेको दे जाये विन्दते यनैको रशना द्वयोपयोः परिव्ययति वस्मानका द्वौ पती' विन्दत इति विज्ञायते । सा पुंबङ्गवति स स्त्रीवद् भवतीति' विज्ञायते ।। १८४ ।। यद्याहितामिः पुनारान् कुर्यादग्नींनोत्सृजेयुलौकिकाः' संपद्येरन् । तस्य पुनरग्न्याधेयं विद्यत इत्याश्मरथ्यः। पुनराधेयमित्यालेखनः। पुनरग्न्याधेयमित्यौडलोमिः" ॥ १८५ ॥ यजमानः प्रधान औपासनं च। द्रव्यं" पत्नी ॥ १८६॥ यथा रिणि'' शरीरे च पञ्च" वायवो" निविष्टाः प्राणापानव्यानोदानसमाना" इति । तस्य प्राणो गाईपत्योऽपानोऽन्याहार्यपरनो व्यान आहवनीय उदानसमानौ सम्पावसथ्यावित्येत" एवामय इति । एत एवं पञ्च प्राणा अनय आधीयन्ते । पारतं का इर्दै सर्व पाक्तेनैव" पाक्त स्मृणोतीति" विज्ञायते ॥ १८७ ।। यथैश्वर्यचलादीधरः" स्वान्" देहान् परित्यज्यान्येपां देहान् प्रविश्य पुनरात्मदेहान्" 1. Pb omited 2. Thusc: others धीयेत 3. Thus C; Atliers Big + Bma 5. Rudradana on apss 1.20.13 : भारद्वाजस्तावत्- अब यद्यपानीकः स्यादुभान्या तस कार भोपासनामिहोत्राभामिनि. Similarly cited by Vanchesvara on SaS VI ( 376 ). 6. Cतस्मिन् 7-7. Thus Pi: Dm ने पति ने पारया; others रसने 'पती 8. ThusPSC: othersी भवतीति 9. Thus Pa,C: Olhers gataidl"; sala 2061 Upendra in Pitsmedha- Prayagadipiki where the entire safra is cited. 10. Cोलामिः 11. Thus C: others 159 12. Thus Pi,C: others siūlo 13-13. ThusCPाय others पंचावी 14. Pifazi 15. PामोTAURान 16. बमrcreated in Pr 17-12. Thus Pb: Ir,Em भूगोतcla: Pस्मीताव 18. Cदमसर 19. Cut 20. PMIRR ·१९९] भारद्वाजपरिशेषसूत्रम् २६७ प्रत्यागछति' न च तेन दुर्ज्ञायते । औपासनेऽग्नयो निविष्टा औपासनो' यजमाने'। तस्मादौपासनान प्रमदितव्यम् । यर्थाभ अपभायां' वत्सं जन- यत्येवमौपासनोऽग्निहोत्रं व्यापन्नं भूयो जनयति । औपासनस्यैवैपा' संतति- यदग्निहोत्रम् । तदु तथा न कुर्यात् । न विद्यत औपासनानिहोत्रयोविवेचनम् । उभयं जुहुयादौपासनमग्निहोत्रं च । अथापि विज्ञायते सप्त पाकयज्ञसँस्था औपासने चतुर्दशाग्निहोत्रे ॥ १८८॥ पवित्रेष्टि व्याख्यास्यामः ।। १८९॥ अमावास्यायां पौर्णमास्यां वानी- नन्वाधाय वैश्वदेववदिध्मावहिराहरति ॥ १९० ॥ प्रणीताः प्रणीय चतुर्गृहीतं जुहोति येन देवाः पवित्रेण इति ॥ १९१ ॥ अपरं चतुर्ग्रहीत' प्राजापत्यं पवित्रम् इति ॥ १९२ ॥ अपरं चतुगृहीतम् इन्द्रः सुनीती इति ॥ १९३ ॥ अभ्यातानान् हुत्वानेयमष्टाकपालं निरुप्य पदमानहवीं पि' वैश्वानर द्वादशकपालं पश्चमम् ॥ १९४ ॥ आनेय'' परिहाप्यानये व्रतपतय इत्येके समामनन्ति ॥ १९५ ॥ पवमानः सुवर्जनः इति द्वे धाग्ये । यत्ते पवित्रम् || जातवेदः पवित्रवत् ॥ १९६ ॥ वं च सोम नो वशः ॥ ब्रह्मा देवानाम् इत्याज्यभागयोः ॥ १९७ ॥ अथ हविपाम् । आग्नेयेन प्रचर्योपॉशु व्यत्यासं पञ्चभिराज्यहविभिर्यजति । उत नः प्रिया ॥ इमा जुहाना इति सरस्वत्याः प्रियायाः। त्रीणि पदा॥ तदस्य" प्रियम् इति विष्णोरुरु- क्रमस्य । अद्या नो देव सवितः ॥ विश्वानि देव सवितः इति देवस्य सवितुः। प्र वायुमा ।। आ नो नियुद्भिः इति वायोनियुत्वतः । दधिक्राव्णो अकारिपम् ॥" आ दधिकाः इति दधिक्राव्णः" ॥ १९८ ॥ उभाभ्यां देव सवितः ॥ वैश्वदेवी पुनती ॥ येन देवा 1. Pa,c प्रत्यागमति 2-2. Thus Pa,C; यजमाने repeated in Pa; others औरासन यजमाना; fatrdatta on Sats XIX.7.35 : भारद्वाजोऽपि औपासने वा अमयो निविश इति । 3. Cऋषभाभ्या 4. Cजनयेवमौ. 5. Thus C; others औसनस्य. 6. Rudradatta on ApSs v.7.8 : उमरत्र जुहुयादापासनममिहोत्रं चेति भारदान वचनात् । 7. Thus Pa.C; others रतुर' 8. Thus P3,C; others 'हविपि 9. Thus Pa.C; others , ci. sutra 201. 10. Thus Pa,c; others 8184 11. Thus Pa,c; others तस्य 12-12.Pbomitted ·भारद्वाजपरिशेषमूत्रम् अपुनत ॥ यः पायमानीरध्येति ॥ पायमानीयों अध्येति ॥ पावसानीः सरत्ययनीः ॥ पायमानी दिशन्तु नः ॥ पाबमानी: स्वस्त्ययनीः इत्युपहोमाः । वैधानरो रणिभिः ॥ वृहद्भिः सवित- स्तृभिः इति संयाज्ये । यद्देवा देवहेडनम् इति गार्हपत्ये जुहोति दुरस्ताद् गृहपते- रुपरिटाद्वा' ॥ १९९ ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ २०० ॥ पवित्रेष्येष्ठ शुद्धः पूतः पक्तिपावनो भवतीति विज्ञायते। दश पूर्वान् दशापरानात्मानं चैकशिति पुनात्युभयतः । सर्वेषां पापानां भूयिष्ठदोपनिर्गुदां पवित्रेष्टिं प्रशंसन्ति तद्धि पावन- मुत्तममिति ॥ २०१॥ अतिपवित्रेष्टि व्याख्यास्यामः ॥ २०२॥ तस्याः पत्रिबेश्या कल्पो व्याख्यातः ।। २०३॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं पञ्चमं निरुप्याग्नये पथिकृतेऽनये वैश्वानरायागये व्रतपतयेऽग्नयेऽनीकवतेऽशीपोमीयमिति' निर्वपति ॥ २०४ ॥ अग्नी पोमीयं परिहाप्याग्नये व्रतभृत एके समामनन्ति ॥ २०५॥ दधिकाव्णः प्रचर्योपॉश व्यत्यासं पञ्चभिराज्यहविभिर्यजते विष्णु: सरस्वती सरस्वान् प्रजापतिः सवितेति ॥२०६॥ हिरण्यं वासो दक्षिणा ॥ २०७॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते । २०८ ।। अतिपवित्रेष्ट्या वसन्ते ब्रह्मवर्चसकामः शरयायुकामः श्रावण्यां पुत्रकामस्तैया वीर्यकामो यजेतेति विज्ञायते। सैपा संवत्सरमतिप्रवसतः । शुद्धिकाम एतया यजेतेति विज्ञायते ॥ २०९ ॥ अथातोऽनुग्रहान् व्याख्यास्यामः ।। २१० ॥ समस्तहोमो यौधायनवत्' ॥ २११ ॥ यद्युत्तरारणी समारूढा' जीयद्भिद्येद् दुष्येन्नश्येद्वा' अधरारणी आहृत्येति ·२१८] भारद्वाजपरिशेपसूत्रम् १२६९ विज्ञायते ॥ २१२ ॥ यद्यधरारण्यसमारूढा जीर्यद्भिद्येद दुष्येनश्येद्वा' शकलीकृत्य गार्हपत्ये प्रक्षिप्य प्रज्वाल्यादत्ते दक्षिणेनोत्तरारणि सव्येनाधरारणिम् उत्तिष्टाग्ने प्रविश योनिमेनां देवयज्याय त्या बोढवे जातवेदाः । अरण्योररणी अनुसंक्रमस जीर्णा तनुमजीर्णया निर्गुदस्व ।। इति ।। २१३॥ अथैनै स्वेन मन्त्रेण स्वे योनौ समारोप्य मथित्वानीन् विहृत्य जुहुयात् ॥ २१४ । पूर्ववद्विहृत्य पूर्ववज्जुहोतीत्यालेखनः ॥ २१५ ॥ अतिक्रान्तेषु होमेषु चौधायनवत् ॥ २१६ ॥ चातुर्मास्यैः पञ्चदशाहानि यक्ष्यमाणः प्रतिपदि वैश्वानरपार्जन्यौ। द्वितीये' वैश्वदेवम् । तृतीये चतुर्थे पञ्चमे चोपरम्य पष्ठे' वरुण- . प्रघासाः । सप्तमेष्टमे नवमे चोपरम्य दशम एकादशे च' साकमेधाः । द्वादशे त्रयोदशे चोपरम्य' चतुर्दशे शुनासीरीयं पञ्चदशे". पशुरिति ॥ २१७ ॥ द्वादशाहानि'' यक्ष्यमाणः प्रतिपदि वैश्वानरपार्जन्यौ। द्वितीये वैश्वदेवम् । तृतीये चतुर्थे चोपरम्य पञ्चमे वरुणप्रघासाः। पष्टे सप्तमे चोपरम्याष्टमे" नक्मे च" साकमेधाः । दशम एकादशे. चोपरम्य द्वादशे शुनासीरीयम्"। त्रयोदशे पशुरिति । संवत्सरप्रतिमा 1. cf. Rudradatta on ApSs V.29.12: तथोत्तरारणेभयविधनाशेऽप्याह भारद्वाजः-- अथ यद्युत्तरारणिः समारूढा जीवनश्यद्वा अघरारण्या आहृत्येति विज्ञायते इति । 2. cf. Rudradatta on ApSs V.29.12 : तथाप्यनुग्रहमाह भारद्वाजः। यद्यरणी समारूढा जीर्येद्भिद्येदुष्यद्वा शकलीकृत्य माईपत्यं प्रदीप्य प्रक्षिप्य प्रज्वाल्य आदत्ते दक्षिणेनोत्तरारणि सव्येना- धरारणिमुपर्यनौ धारयञ्जपत्युत्तिष्ठाने प्रविश योनिमेतां देवयज्याय वा बोढवे जातवेदः । अरन्योररणी अनुसंक्रमस जीर्णा ततुमजीर्णया संनुदस्वेति। अथैनं स्वेन मन्त्रेण स्वयोनी समारोप्य मथित्वानी विहृत्य जुहुयात्। 3. Pb °नश्येद्वाद; Pa,C दुध्येद्वा. 4. Pa,c निर्नुदस्व. Baudhss xxVII.7 reads this verse as follows : उध्य. स्वाग्ने प्रविशव योनिमन्यां देवयज्या वोढवे जातवेदः। अरण्या अरणिमनुसंक्रमव जीर्णा तनुमजीर्णया निर्गुदस्स। 5. Thus Pa,C; others द्विये 6. Pbomitted 7. Thus Pa,C; others omitted 8. Pb omitted 9. Thusc; others चतुर्दशे 10. Cशुनासीर्थया; Paशुनासीरीयया 11. Thus Fa,Pb,C; Br,BTE पंचदशो 12, See foot-note to sūtra 106. 13. Cचोपरम्य 14. Thus Pā,Pb; others omitted 155.Cशुनासीग; Paशुरामौरीश्या

·२७०
मारद्वाजपरिशेपसूत्रम्
[९१९
३ द्वादश रात्रयः संवत्सरमेय यजत इति विज्ञायते ॥ २१८ । सर्पिर्वा मध्नलाभ
इत्यादि । २१९ ॥ अशा पहिरर्थ इत्यादि ।। २२० ।। सादिरबिल्वपालाशाना-
मिघ्मदाणीत्यादि ॥ २२१ ॥ आज्यालाम आजमाविकं माहिर वा धृतमाज्यार्थ
इत्यादि ।। २२२॥
॥ इति भारद्वालपरिशेपसूत्रम् ॥

·APPENDIX A Citations which are attributed to Bharadvaja but which could not be traced to the Bhäradsāja texts Darſapurnamasau १ गोवर्णाकृतिचमसाकृतीति भरद्वाज ।' -Mahadeva Diksita on SatsI4 {p 110) २. पट्त्रिंशदगुलो बौधायनभारद्वाजयोर्मते।' -Mabādeva Diksita on Sats 14 (p 109 ) ३ (अ) सद्यस्काला पौर्णमासीमिति भारद्वाजादिभियंक्तपचनाच । -Rudradatta on ApSS I 14 18 (आ) भारद्वाजेनोक्त मयस्वाला पार्णमासीमिति । -Mahadeva on Sats 14 (p 106) ४ न गाई पत्याभिधानम् । निरुतदेवतानामेव । यथा भरद्वाजस्य तथास्माकम् । -Dhartasvamin on ApSS 118 5 ५ तथा च भारद्वाज पर्यग्निकरणकाले दध्युपदधातीति । -Rudradatta on ApSs I 25 8 -Vanchesvara on Sats I (folio 51 A) ६ स्वरयो त्रिमात्रत्वम् । आ च वहे श्रा च वये पूर्वधेति भरद्वाजपचनात् । -Ramagnicit on ApSS II 153 --Vanchesvara on Sats II(follo6A) ७ तत्र चतुर्धाकरण चरोन विद्यत इति भारद्वाज । -Rudradatta on ApSS III 3 2 ८ भरद्वाजमतात्तु पात्रान्तरे यजुपोत्यूय स्याल्या मन्त्रेणानीय श्रपणम् । -Ramagnacit on ApSS III 156 ९ भारद्वाजेन नुक्तमात्मसस्कारा वापनवज पल्या इति । -Rudradatta on ApSs IV 12 १० यदि क्रियेत येयजामहमुक्वा देवतोपलक्षणम् । ततो व्याहृतयो भरद्वानमतात् । -Dhurtasvamin on ApSsXYIV 136 ११ चरूणा सुसुपाणा च शुद्धिरुष्णेन वारिणेति मनुवचनाद्भरद्वाजपचनाच्च । -Dhartasvamin on ApSsxKIV 129 1 The prasitrahatang utensil should be like this Bako is equal to the length of thirty-six angulas 2 ·. APPENDIX A ३ 4 Agnyadheya and Punarůdkeya १२. अस्माक तु यदैवैनं यज्ञ उपनमेदिति सर्वकासनादर उक्त इति भरद्वाजे- नोक्तत्वात् तस्याधानस्यापि नक्षत्राद्यनादर उक्त इति । ---Rāmāgnicit on ApSS V.3.23 १३. अरण्योरपि यावजी धारणम् । ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्तरा समामिति मन्त्रवर्णाद्धरद्वाजपचनाच । -Dhurtasvāmin on ApSS XXIV.1.28 ११. (अ) भारद्वाजस्याह सोमाधानेनाजलान् कुर्यादिति । -Rurdadatta an ApSS V.23.1 (आ) सोमाधानेनौजसा इति भारद्वाजः | -Mahadeva Diksita on SatS VI.5 (p.533) • १५. अग्न्योरह . देवयज्यया चक्षुष्मान् भूयासमिति समस्तस्य । भरवाजाच- लायनमतिथ। --Dhurtasvāmin on ApSS V 28.11 Agnihotra, १६. उक्त च भरद्वाजेन । यदन्यधिश्रयणात् प्रतिषेधाच तत् स भवति । . -Dhūrtasyāmja on ApSS V1,15,7 १७.. (अ) स्वाहाकारप्रदानेषु भक्षोऽपि पियर इत्यपरमिति भरद्वाजः । -Rāmāgnicit on ApSS V1.12 2 (आ) भरद्वाजस्तु स्वाहाकार प्रदानेन भक्षे विद्या इत्यपरमित्याह । - Mahadeva Dil sita on SatS 111.7(p. 353) १८. तथा च भारद्वाज आ सायमाहुति कालात् प्रातराहुतिमालो नातीयादा प्रातराहुतिकालात् सायमानुतिकाउ इति ।' -Rudradatta on ApSS VI 4.10 --Subodhint on Baudhss III (folio 16A) Agrayana १९. एका तु पाती गृहप्रययुक्ता या चैककालः । भरद्वाजगतिश्च । -Dhurtasvimin on ApSS VI.29.13 २०. तत्र बाह भारद्वानः न यरानामाप्रय ग.रिया इत्यो लोमिरिति । -Rudradatta on ApSS VI.30.18 1. cf. BaudhśS XXVIII.12 .

·APPENDIX A Animal-sacrifice २१ सपस्ताल्पक्ष प्रयोगमध्ये भोजन निषिद्ध भरद्वाजेन | -Rāmāgnicit on ApSS-VII 13 २२. पूर्वाह्न सधिपक्षेऽपि प्रकृति कृया विकृति · सयो द्वयहो वा इति भरद्वानमतात् । -Rārāgaicit on ApS$ VII 6 3 २३. भारद्वानस्वाहं अप्राकृता आहुतय आयनिर्यापणादूर्घमायस्वाल्या इया- श्मरथ्यो ौकिकाच्यादित्यालेखनो धौवादित्यालेखनिरिति । --Rudradatta on ApSS VII 10 2 -Subodhını on BaudhśS IV (folio 346) २४ ऊर्णान्त प्रथम सदि योनिमियम रक्ष्यमाणत्वान्न परिवानीयाया प्रमाया- मित्येवाह भरद्वाज । - -Mahadeva Diksita on SatS IV 20p 406) २५ वषट्कारहोमेघपि मन्त्र सु स्याहाकार प्रस्तरे स्वाहाकारप्रतिषेधात भरद्वानमताच । -Dhurtass amin on ApSs VII 312 २६ भारद्वयनचाह न पन्यवेक्षेताधिश्रयणप्रतिषेधादिति । --Rudradatta on ApSS VIISS -Vanchesvara on Sats IV (folio 112) २७, भरद्वाजेनार विकल्प उक्त सस्थिते पशुवन्ध काले वेति ।' - Mabādeia Dilşita on SatS IV 2(p +08) Caturmasyas २८. अत्र बौधायनभारद्वानयोर्मते उदगयमा प्रयोग -Varchesrara on Satsvtfolio2b) २९. आमिक्षामेपयो सवनायेषु भरद्वानोक्तत्वात् । --Rāmāgnicit on alpss VII 73 ३० यथोक्त भारद्वान चोधमाने कर्मणि द्रव्यमु पाइथा गृहमेधीयऽग्नि समार्जनानीति। -Rüdradatta on 1p$s 1/11 11 -Gopinatha un Satsil (92) ३१. तपानुमहान्तन्मन्यत्र भागनोल या सणानां विदारया 1 १८ The Agnibolra should sc oferçu ·२४ APPENDIX A . नातीयादा साकमेधानां कालावरुणप्रघासानां कालो नातीयादा शुनासीरीयस्य : कालात साकमेवानां कालो गातीयादिति । कालातिक्रमेष्यापदि यजेतेति । -Rudradatta on ApSS VIII.21.2 Prayascittas • ३२. भारद्वाजोऽप्याह सायहोम चोपोदयं जुहुयात् प्रातहोम चोपास्तमयम् । कालेन कालमनतिक्रम्य न स्कन्दन्ते न व्यथन्त इति विज्ञायते । -Rudradatta on Apss II.7.3 ३३. यथा दक्षिणाग्न्यमुंगतिप्रायश्चित्तं प्रकृत्याह , भारद्वाजः । अन्याहार्यपचने जुहुयादित्याइमरथ्यः । आह्वनीय इत्यालेखन इति । -Rudradatta on ApSS IX.1.14 ---Mahadeva Diksita on Sats IV.1.14 (p. 266) ३४. समारूढाग्न्यारण्योरशक्तिमानविपये आपद्यनुग्रहमाह भरद्वाजः । -Srinivāsamakkin in Prüyascittasubodhini, B.I.S.M. MS NO.36,123 ३५, तत्र शक्तिनाशेऽनुग्रहमाह भारद्वाजः तत्र च लौकिकानावुपावरोहणं स्यादिति। -Rudradatta on ApSS V.29.12 ३६. भारद्वाजस्यत्र समारूढाश्चिरं कालं होमादिविच्छेदे विशेषमाहः। होमे- यहूयमानेषु चात्मन्यरण्योर्वा ध्रियमाणानां कयं तवं न लुप्यते । द्वौ मासाबहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्ठाऽग्नये पथिकृतेऽग्नये वैश्वानरायाग्नये व्रतपतयेऽग्नये व्रतमृत इत्येया महापथिकदिष्टिः। पवित्रेष्टया यजेताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाविति सर्वमाप्नोतीति । तया पण्मासा- नहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्टा वेति प्रकृत्य पूर्ववदेव पवित्रष्टयन्तमुक्त्रातिपवित्रष्टया यजेतेत्युक्तवान् । -Rudradatta on ApSS IX.9.5 ३७. तत्र वाह भारद्वाजः कथं जातेटिरित्यूषं दशम्या इत्यामरथ्यो जात एवविजः कुयुरित्यालेखन इति । - Rudradatta on ApSS IX.2.1 ३८. तत्र त्याह भारद्वाजः न वर्हिषि स्कने प्रायश्चित्तमियादमाध्यः। यदि भूमि प्राप्नुयात् कुर्यादेव तत्र प्रायश्चित्तमिन्यालेखन इति । -Rudradatta on ApSS IX.13.7 ३९. भारद्वाजश्वाह अथ यदि सर्वतो भूर्भुवः सुवरित्यायनीपे जुहुयादिति । -Rudradatta on Ipss IX.16.3 1. sl. Puridefasutra 202; Daudiss XXVIII.2 ·APPLADIX A بای 4 ४०. भारद्वाजतावत् आ दर्शात् पौर्णमासस्य कालो नातीयात् आ पौर्णमासा दर्शस्येति । कालातिक्रमेऽप्यापदि यतेति ।' -Rudradatta on ApSS IY+2 ११ केचित् पक्षहोमादौ कृते मध्ये समारोपण कृते मध्यमानो न जायेत तदा म थन विधिप्रतिषेधे लौकिकेऽग्नायुपारोहण कृ वेति भरद्वानरचनात् । -Ramagnicit on ApSs 135 Agrestora ४२ यथाह भारद्वान सोमप्रपाको यत्रास्म सोम प्राहेति । -- Rudradatta on ApSS \ 1 2 -Vanchesvara on SatS X (folio Sa) ४३ अयानयिष्यतोऽपि मह मे पोच इयादि नप (२) भारद्वान । - Vanchesvara on SatS Y ( fe 110 6b) ४४ (अ) भारद्वातश्च ब्रह्मचारिण ऋविन प्रचरन्ति तेपा सस्थिते कर्मण्यशन प्रसिद्धिरित्याह । -Rudradatta on ApSs Y 114 (आ) ब्रह्मचारिण ऋविन प्रचरन्तीति भारद्वान । -Vancheśvara on SatS x (folio 10b ) ४५ तथा च सयापाढभारद्वानाभ्यामपि तमेव कल्पमुक्वानुतन मारुती। - Rudradatta on ApSS X 21 12 ४६ भारद्वानथाह आज्यभागाविष्टा यनेते यामाध्य । तात्वेता भवत इयालेखन -Rudradatta on ApSS XI 21 11 --Comm on Baudb$S VII 4 -Gopinatha on Sats VII 2 -Vanchesvara on Sats VII 2 ४७ डाग पुनर सूट इति भारद्वाज । ~Rudradatta on ApSSY11 --Vanchesvara on Sats 11 -Gopinatha on Sats VIL 110559) ४८ तथा तत्र न राजानमुपतिष्टत इत्येव भारद्वाज | - Rudradatta on ApSS XII 18 8 ४२ भरद्वान नापरया द्वारा नियामद्यदि निष्क्रामेत् तेना प्रविश्येद विष्णुरिति नपेदिति । --Gopinatla on Sats v 2(p 1045) 1 cf BaudbśS AXVIII 12 ·२७६ APPENDIX Å ५०. हुतानुमन्त्रणे तन्त्रेण देवतानिर्देशः। आग्नेयसांनाय्यफटयोः समुच्चयः सवनीयस्य हुतानुमन्त्रणे भरद्वाजोत्तरवात् । -Rudradatta on ApSS III.16.10 ५१. भारद्वाजस्तावदाह तं दिवोपाकृत्य नक्तं संस्थापयतीति । -Rudradatta on ApSS XI.20.2 ५२. अयं च विधिर्य जगानो गन्त्रान् जपति तूष्णीमितर उपास्यन्तीति पूर्वोक्त- भारद्वाजमतानुसारेण । -Varichesvara on Sats X (folio 35a) ५३. तथा च भरद्वाजः सर्वेपामन्ततस्तुपाननुवपतीति । -Gopinatha on Sats VIII.1(p. 785) ५४. सत्यापाढभारद्वाजौ त्ववभृथोत्तरकालासूदवसानीपादिपु व्रतोपायनं प्रतिप्रसुनाते । -Rudradatta on ApSS X.4.13 ५५. आमन्त्रयेतेत्येव भारद्वाजः । -Rudradatta on ApSs.X.12.3 Paribhasa ५६. (अ) भगवता भरद्वाजेनैवमुक्तम्-छिन्ने छैदनमत्रा ने लवनमन्त्राः दुग्धे दोहनमन्त्राः पिष्टे पेपणमन्त्राः प्रयोक्तव्या इति । . -Rāmāgaicit on ApSs 1.4.7 (आ) दुग्धे दोहनमन्वा इति भरद्वाजयचनात् । -Rāmāgnicit on ApSS 1.14.17 (इ) छिन्ने सुने इति भरद्वाजवचनात् । -Rāmāgnicit on ApSS X.5.10 (६) अत्र भारद्वाजः छिन्ने छैदनमत्रा दुग्धे दोहनमन्त्राः पिष्टे पेपणमन्त्राः प्रयोक्तव्या इति । - Väſchcśvara on Sats I (folio 15b) ५७. द्विप्रादेशो बैठक रिम (!) इति भारद्वानः । - Vancheśvara on Sats I ( folio 176 ) ५८. (अ) तदुक्तं भारद्वाजेन सर्वसंस्था वा प्रणीता इति । -Rudradatta on ApSS I.16.11 (आ) तथा च भग्द्वानः सर्वसंस्थासु प्रणीना इति । -Subodhini on Eaudhssifolio 750) (३) आह च भरद्वाज: सर्वसंस्थासु प्रणीता इति । -Ifalıādeva Dilşita on Sats 1.1 (p. 11+) ·APPENDX A २७ . ५९. (अ) यथोकं भारद्वाजेन असति द्रव्ये कर्मलोपो यथा चरौ समाहननमाप्येभ्यो निनयनमिति । -Rudradatta on ApSs I.20.3 (आ) तथा च भारद्वाजः असति द्रव्ये कर्मलोपो यथा चरौ समाहननमाप्य- लेपनिनयन मिति । -Vanchesvara on Sats 1 (folio 41a) (इ) तदुक्तं भरद्वाजेन द्रव्याभावे कर्मनिवृत्तिर्यथा चरौ समाहननमाप्य- लेपनिनयनं चेति । '-Mahadeva Diksita on Sats I.5 (p. 151) (ई) स्पष्टं सर्वमेतदाह भरद्वाजः-असति द्रव्ये कर्मलोपो यथा चरौ समाहननमाप्येभ्यो निनयन मिति । -Gopinatha on Sats VII.2 (p. 616) ६०. (अ) भारद्वाजश्चाह चोद्यमाने कर्मणि द्रव्यमुत्पादयेत् यथा पौर्णमास्या- मुपवेप इति । -Rudradatta on ApSS 1.6.7 (आ) उक्तं हि भारद्वाजेन चोद्यमाने कर्मणि द्रव्यमुत्पादयेद्यया पौर्णमास्या- मुपवेष इति । -Subodhini on Baudhss Ifolio 103) (इ) तदाह भारद्वाजः चोद्यमाने कर्मणि द्रव्यमुत्पादयेद्यया पौर्णमास्या- मुपवेष इति। -Mahadeva Diksita on SatS I.3 (p. 92) ६१. यदा भरद्वाजोपदिष्टावहननपरिलेखनयोरुदकस्पर्शनस्य । -Dhūrtasvāmin on ApSS XXIV.2.9 ६२. पदं पञ्चदशाङ्गुलमिति दश क्षुद्रपदमिति च । द्वादशाङ्गुलमिति भारद्वाजः । -Vanchesvara on Sats II (folio 28b) ६३. तथा च भारद्वाजेनाप्युक्तं त्रयो वा अग्नयो न पञ्चेति विज्ञायते । सोऽयं कर्मप्रतिपेध इत्याइमाथ्योऽग्न्योरप्रतिषेध इत्यालेखन इति । --Rudradatta on ApSs v.17.1 ६४. यथोक्तं भारद्वाजेन द्रव्यपृथक्वेऽन्यावर्तते यथाज्यप्रहले बने स्तरणे चेति । -Rudradatta on ApSS VII.9.2 ६५, यथाह भारद्वाजः आन्नातप्रतिषेधे प्रतिनिधेरङ्ग बलीयः ययाल्पगावो यथापनदन् पशुरिति । -Rudradatta on ApSS VII.12.4

·APPENDIX A
६६. तथा धर्मा इत्यधिकृत्य भारद्वाजः ये सानायोखायां पशुश्रपण्यां यपाश्रपण्यो-
हृदयशूलं गृक्षशाखामिति क्रियेर निति ।
-Rudradatta on ApSS VII.17.4
६७. (अ) उक्त भरद्वाजेन प्रचरण्या सोम इति ।
-Dhurtasyāmin on ApSS XXIV.1.26
(आ) तदुक्तं भारद्वाजेन च्यापृतायां खुवेण प्रचरण्या सोम इति ।
--Rudradatta on ApS3 X1.16.7
(३) तथा च भरद्वाजः प्रचरण्या सोम इति । व्यातायां जुलामिय
होमकार्ययु भवतीति ।
-Gopinatha on SatS VIII.1 (p. 767)
६८. (अ) मेप्यास्तु ऐन्द्रामवत् भारद्वाजगतात् यथा आशिपा समुच्चयं प्रकृत्याह
संसृटे च नानाव्यत्वारुणयासेपु मेषयोश्चेति ।
-Rudradatta on ApSS VIII.6.30
(आ) तथा च सयनीयान् प्रकृत्य भारद्वाजः तन्त्रं देवतामहणे आशिपस्तु
समुच्चीयेरन् संसृष्टे च नानाद्रव्यत्वादिति ।
-Rudradatta on ApSS XII.20.15
-Gopinatha on Sats VIII.6 (p. 363)
APPENDIX B
Citations which were discovered afterwards and are traced
१. अजस्रपक्षे दक्षिणाग्निपि मन्धनं प्रणयनं या भरद्वाजमतात् ।
--Rāmāgnicit on ApS$ 1X.9.14
ef. Bharss v.7.16
२. पयोधर्माः पशव इति भरद्वाजः ।
-Yajiefvar1, Baudiss Kermintaparibhasi disangraha (folio 91a )
ct. Bharss V1.6.9
३. तस्मिनस्किलमी करणं भरवाजमतान ।
--Rämagnicit on
ApSS IX.1.17
f.phirssI.1.11

·APPENDIX B २७९ ४. (अ) समारूढोऽनुगतो वा यदि मध्यमानो विहरणकालंसमीपे न जायेत यत्राग्निमयं ौकिकं पश्येत्तत आहृत्य विहृत्य होमः भरद्वाजमतात् । -Dhurtasvāmin on ApSs 1X.3.5 (आ) यदि कालसंनिकर्ष इति प्रणयनकाल उक्तो भरद्वाजेन मार्हपत्ये निधाय प्रणयन विधानात् प्रणयनकालात् पूर्वमिति गम्यते । -Ramagnicit on ApSs IX.3.5 cf. Bharss IX.4.5 ५. तदपि प्राणि धनं या भरद्वाजमतात् । तदुत्यूते दीयते । -Rāmägnicit on ApSS IX.13.2 cf. BharSS IX.15.8,9 ६. (अ) आम्नातमन्त्रास्तु यौगपद्येन आपो मे होत्राशसिनः देवदत्तयज्ञदतविष्णुमित्रा मानुषाः इति भरद्वाजमतात् उपदेशाच । -Dhurtasvamin on ApSs X.1.9 (आ) नात्रोहः नामधेयग्रहत्यामन्त्रत्वात् । होतृकान् युगपद् वृणीत इति भरद्वाजमताच। -Ramagnicit ibid. (इ) ततोऽध्वर्खादिमन्त्रैरर्धिनस्तृतीयिनः पादिनश्च ये न गृहीता होतृकेषु । न चायमूहो भरद्वाजपाठात् । -~-Dhurtasvarmin on ApSs X.1.14 cf. BharssX.1.12 ७. न दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्टा सोमेन यजेतेति भारद्वाजः । -Yajnesvara, ibid. (folio 211,216) cf, BbārSS X.2.11 ८. भरद्वाजस्तु निष्कासे स्थालीगते निर्वापः । तेनाप्यविच्छित्तिर्यज्ञस्य । -Dhurtasvāmin on ApSsx.21.7 cf. BharssXIV.24.3 ९. भारद्वाजस्त्वाह विलुप्तसावित्रीको दुर्ब्राह्मण इति । -Yajñeśvara, ibid. (folio 218 ) cf. Bhar Parisesa 134 ·INDEX A Index of Authorities quoted in the Srautasītra, Pariſeşasätra and Paitſmedhikasūtra of Bharadvāja Paitſmedhikasūtra 4= Pariseşa sütra अपरम् ५.२,९,१०,२५,३.२३; १०.५; १३.१%; ५.१२, ६.१९, १३. १८.४, १४; १८.३, १९.४, २०.२ ७.४.५% ११.१७५ ११.५.८, ११,६; १२.१५, १६.१०,२१.८% ८.१.५, ४.१५, ६.१%, ८,१५, १६. १२.३.१५, ५.५, ७.७, ९,१३, २०१७ २३.४, ९,१७.१४; १०.११.९; २१.५ १३.८.१० ९.३, १६.१६; २२.४, १५.५% २२.१५, ११.१.२; ४.१४, ५.५; १८, २६; २६.१५, २१.१६, १४.४.० ५.४, ६.१२; ६.१ ७.२, १२.१८.१५ २०.२, १३.१.३; १०.२, १२.१८, १४,८, १५.२, १६.४; २.८, ३.१४, ५.५,७,९,२१.२०:१४.३.८ २१.२, ८, १२; १२.१६; २४.१२, २५.१३; १३, ६.२, ५.५% १२.३, ५ ९७, १०, ५ १.१.५, २.११; ३.१; ८.१२; १२.१५ ११२; ११९, १३१ २.२.५, ३.२६, ५.२१, ८.43 १०.१०; प आलेखन १.१४.५, १७.१; २०.१५, २.११.५% २०, २१, ७३; ७४, १३४; १४४, २०५ ४.३.९; २२.१२, ५.१३.१४; १७.७ औडुलोमि प १८५ २१.१३, ९.२.१५, ५.२, ६.३, १३, ५.५% कोपीतकिन् १०.१.८५१.१०.१२ ८८.२,५,६,११,१५, १५.१२, १६,९७ बादरायण प १२७ १५.१०; २३.२.५:१५.१.६; ; २.३, ६ ब्राह्मणव्याख्यात ५.१.४,१०.१३.६, १२.१०,१४; ४.५१ १०२, ११७:१३०; १३२, १३९; १३.१४.३ १४२; १४२, १८५, २१५ यथासमानात १३.३ ३.१,१४५, ७२ आश्मरथ्य १.१४.५, १६.५, २०.१५:२.११.५; विज्ञायते १.१५.८, १५, १६, १५.३,११:२.३.१; ४.३.१, २२.१२, ५.१३,१४, १७.५ १६.१ ३.९.१०, १४, १५.३,८४.३.५ २१.१३, ९.२.१५, ५.२, ६.३, १३, ७.५% '५.१.१५, २.१६ ८.१५, ९.११% १०.४६ 44.२ १.६, ११, १५, १५.१२, १६.९; १२.१४:१३.२३, १७.४,६१९.३,६.६.१५ १५.१०, १३.२.१५.१.६८ २.३, ६, ८.१८,९.९,७.१.१.२३.१२;८.२५.४१३; ४.५ १.१०.१२, प १०२, ११५, १३०; १४, ९.६.५; ८.१ १३.५; १४.४, १५ १३२, १३, १४२, १४३, १८५ १६.८१८, १७.११, १८.३, ५, १९.१; एकम् ५.२,९.१०,२५,३.२३१०.५, १२.२१%; १०.३.१६; ६.५, ७.१५, ८.११, १०.८% १८.३, १९.४, २०.२, ७.४.५, ८.१.७%, १३.५,१४.१९, १७.९, १३, १६, ११.५.१७ ४.१५; ६.१;८.१५,२३.४,९.६.४; १५.१४; ६.० ७.१२, ८.१४; १२.२०; १६.६१५.६ १०.११.९; २१.८; १२.१४, १२.१८.१५; १२.२.८; ३.१८; १.१३, १०.५ १९.३, २०.२, १३.३.१४; ७.५, २१.२०% २१.१३, १३.१.४७९.२,४१०.११% १६.६% २४.६.२ ७.४; १२.१ प ९५ ११० १३, १०.११, २९.१६; १४.५.१५, ८.६; ११२,११५१३१ १३.१३, १५.८, १५, १७.८ १९.११% एके ५.१.१ १६; १०, २,१७, १८, ३.८ २६.१३, १५.१.२, ४.४; १.१.१ १०% ८. १६, १०, १५.६ १७.५; ३.६; १३, ४.२, ६.२१; ७.४; १०.३,१३, ६.२.६३.२,९ .१०.२ ७.२.७ ११%3 २.४.४७.६, ८,८,९, १५७९.८९ ११.२, १४.३७ ८.३.६४.१६ १२.३, २४, १२.५; १५ १४; १५, २१, ३६, ५१, १८.६० २०. २१.८६ १७१ २२.४ १५२; १८२, १८४; १८५ १८८; २०१ २३.१२,९.४.३, ६.११,4,४९,५११.१%3 २०९, २१३,२१८ ११.४, १४.५ १५.१० १५; १०.३.३%, शाम्यायनक १.२.११:४१ २८० ·INDEX B Index of Mantras अग्नि स्तोमेन योधय ५.१०.१ स ४,१.११.४ भगिः १३.२०.१९; वैसे ३.२.४.१ अभिः पृथिव्याः १३.११.२; तेर्स ३.२.४.४ अमिः प्रथमः प्रान्नातु ६.१५.१५, तेया २.४.५, अमिः प्रातःसबने पावरनान् १३.८.११, १३.१४, शुना ते अनुः पृश्यताम् १०.१६.५; तसं १.२.६.१ आशुस्ते देव सोम १२.१.१; ते १.२.११.१ अहोमुच ५६५ मा रिहाणाः ३.५.१४; तसं १.१.१३.१ अन् कर्म कर्मकृतः ८.१.१२, तैस १.८.३.१ अनमीमान्त ८.२१.३; तेस १.८.५.२ • अगन् देवान् १४.१४.५, तसं ३.५.६.२ अगन्नामियालोकम् ५.१८.१; आपनी ५.२५.१ अगम्म सुवः मुस्मन्म ४.२०. तसे १.६.१.१ अगाननीत ३.६.१३: सं २.६.५.६ अन्न आयूँपि पवसे ४.२१.६० ५.१२.८, २०.५; ६.१.१२; १३.१६.१; तेसं १.४.२९.१; अमि गृहामि मुरवं ४.३.११, मा ३.५.४.३ मामिला अधि ११.२.५ ते ४.२.४ अग्निना देवेन पृतना जयामि १४.१९.१२; तेसे ३.५.३.1 अभिना याचक्षुष्मान् ४.१२.४, आपथी ५.९.१ अभिना वैश्वानरेण पातस्य १४.१५.. भनि नरो दीधितिभिः ९४.५, ७.१.१ अमिपीतस्य १४.१४.३; भापत्रा १३.१४.१४ अमिनामधारसी मानुषः १२.१९.१०; आरती अग्नये कन्यवादनाय स्विष्टकते स्वधा नमः १.८.३; योध २.८.१४.५, दि २.११.३, १४.६; ९.९.१४ आपश्री ९९.१४ समय चला पृथिव्यै चोच्यामि ६.११.४, आपत्री अनिरसि धानरोऽति ११.१७'आ 11 अमिरिक द्दपिरऽपत ४.१८.२ २.६.६.६ अग्नये ज्योतिष्मते वाहा ९.१३.१३; आधी अभिज्यो दिन्योतिरग्निः ११.१२.९: तया २.१.१.२; 87 ४.१०.५ अपये तपसते जनते पाकवते साहा २.१३.133 अभियोनिज्योतिः सर्वः स्वाहा ६.१२.६ मा २.१... अग्नये वा १.२५.५ तेसं १.१.८.१ अमिरी दारावनिरगान ९.१.१२;आपया९.२.८ अग्नये वा अमुमठे स्वादा ११.१०.५ ते ४.९.१ अभिवता गायत्री ख्द १३.१.३.३.६.२ भानवे रयिमते सदा ॥ १.७.५, ता ६.१.१ अभियो देन्यो होता १०.१.६ भापी२.१६.५ अपये रुद्रवते साहा ९.८.५ ११.१८.५ यमिदेवो होता देवान् २.५.४ २.५.११.८ आगये प्रतरतये स्वहार,१३.१३; भात्री ९.१.४ भिर्दिवीनां विख १२.११.१५ ३...८% अमय सुचये साहा ९.१२.१३; आपनी ९१.१४ घना ३.३.४.10 अमय स्वाहा ९.११.१३ तेस १.१२.२ अमिा दुरित् पातु ४.४.१.१.३.1 भम स्विशकते ३.1.1 अभिर्थी ५.२०, १.५.) भमा पत्नीवार १५.११.१.४.१७.१ अतिभिः १०.७.४ ३..., अमाभिरति प्रवियः ७.१.तम १.३.७.२ सभि मनु प्रजानन् ७५आपो ७.५.३ अमाणूि मा वामर निपम् २.१३.७, सं हिस्से तनुर्व भाति पान १.२६ ......, अनि सो मारने २.१.१...1.1 २८१ ·२४२ INDES B अन्नी रासि सेधति ५.४.६ वा २.४.१.६ अग्ने व्रतपते । बताना १२.२.२, १८.८, वैसं अओपोमयोर देवयज्यया ५.१४.२, १.२.११.११ ३.४.३ अग्ने तपते प्रतं चरिष्यामि ४.४.१, ११.२१.३; अनोयोमाभ्यो वा १.२५.८, बैंसं १.१.८.१ तेस १.५.१०.३, ६.७.२, संत्रा ३.४.४.५, भने अमिना संवदस्य ११.१९.१०, तेभा ४.२८.१ तेआ४.४१.३॥ अमें रहपत उप मा हुयस्व २.५.५; १२.१६.१०%; अमे मतपते वतमचारिप ४.२२.६॥ तैस १.६.६.३ कासे १.१०. अने सम्राट् शुन्धरव ६.८.११, आपनी ६.३.४ अमे गृहपते ६.३.४; तेर्स १.५.६.४ अमेस्तनरसिं वायो १.२१.५; वैसं १.१.५.२ बने गृहपते परिषद्य जुफ्स्व स्वाहा ६.१४.५; मैसे - अमेस्वास्ये जुहोमि ९.१९.३ अमेरवायेन प्रामामि ३.१५.८; तसं २.६.८.६ भने गृहपते मा मा संतापसीः ६.१२.९; आफ्धी थोः समिदसि ५.६.२, मैसं १.५.२; 4; आप। ६.१०.११ ६.११.१२ भने शुन्धर३ ६.८.११; आपथी ६.३.४ अग्नेः समिदस्यभिशस्त्था ६.२.३ ते १.५.५.४ अप्रे तमद्य ५.१०.१० अमेः विष्टकृतोऽई देवयज्यया ४.१४.५, अमे वेबसिन् १४.७.९; तैसे ३.३.१.१ समे त्वं सु जागृहि १०.११.१०; तसं १.२.३.१ अग्ने हदय रक्षस्व १.२०.५, तर १.१.४.२ अमेऽदधायोऽशीततनो ३.९.५; तैस १.१.१३.३ अशिरसा वा मतपते ५.६.५ तवा १.१.४ अमे नय सुपथा राये १४.५.१ तैस १.४.४३,३ अगिरसो मारय यज्ञस्य ४.१२.४; आपश्री ४.९.२ अमे वलद ५.१६.१; गैस १.४१.४ अग्रेभ्यो मे १३.२०.३, सं ३.२.२.२. अने यो नोऽभिदासति ४.१७.२; तैया ३.७.६.१७ अशारिरसि यम्भारिः ४२.१४.९; अमेरनीषमप मा विवेश १४.२२.१; वैसं १.४,४५.१ अच्छिन्न तन्तु पृथिव्या १०.१२.१८ १.२.२.३ अप्रैरह देवयज्यया ४.१४.३; तसं १.६.२.३ अचिनो देव्यस्ततुर्मा ६.३.५; आपश्री ४.१६.४ अमेरहमुजितिमनू नेपम् ४.१८.२; तैसं १.६.४.१ अचिनो रायः सुधीरः ७ १४.१५; तैसे १.३.९.२ अमेरातिथ्यसति १०.२१.५ तेर्स १.२.१०.१ अछाय वो मरुतः १४.१९.५ से ७.३६.९ अग्नेर्जनित्रमति ७९.१२; तेर्स १.३.५.१ अछिदपत्रः प्रजा १०.२१,१४; कासं २५, वास अमेर्जिहासि मुभूदेवानां २.६.१० तसं १.१.१०.३ अर्भस्मास्यमे पुरोधमसि ५.४.१६, ७.५.२%, अच्युतक्षिदसि ७.५.१; तेस १.२.१२.३ देस १.२.१२.३, नेत्रा १.२.१.१७ अननं खा सभापाला ४.२.४; तैद्रा ३.७.४.५ अर्म १.५.१%Bा ६१.. अजिनमोय्यजिनमोग्यजिनमोथि १२.३.१५ अमेस्तेजिटेन २.४.११तसं १.१.१०.१ अजीजन ममृतं ५.६.५; देवा १.२.१.१९ अमेमपनगृहस्य ३.७.४; तैसें १.१.१३,३ अजो भागः पै १.७.६; तैआ ६.१.४ अमेवोऽपन्नगृहस्य १२.२०.१३; ते १.३.११.१ अजोऽसि मे १.१२.५ ते ६.१०.२ अमेव शुन्धरव ६.८.११; आपत्री ६.३.४ अजोऽस्यकपात १२.१५.९; तेसं १.३.२.१ अग्ने वहे स्वदितं ४.२३.४; आपनी ४.१६.५ अग्यायो यवमात्रादा ३.२.७तैवा ३.७.५.६ अमे वाजजिद...सरियन्त २.१२,१०; तैना अजन्ति यं प्रथयन्तो ११.७.१४, तथा ४.५.१ अतिउन्दसोऽधिपीतस्य १४.१८.६ अने वाजनित...ससवारी ३.४.८तैवा ३.५.६,१५, अत्यन्यागगाम् ७.१.११; तैसे १.३.५.१ अब पितरो यधामागं मन्दप्यम् १.९.१ ८.२१.१% भने वैहान ८.१५.५; कास ९.५ तेस १.८.५.१ ३.२.५.५ ·INDEX B २०० अत्र रमेथां वर्मन् १२.५.८ ते १.२.१३.२ भत्रिणा वा क्रिमे हन्मि ११.१०.१; तैआ४.३६.१ अथर्ष पितु मे गोपाय ५,१९.७, तैवा १.१.१०.२; २.१.२५ अथा सपना इन्द्रो ३.५.८; तैसं १.१.१३.१ अथा सपत्नानिन्द्राप्ती २.५.११; तसं १.१.११.१ अदब्धेन वश्चक्षुषा १.२३.९; कासं १.६ अदस्तमसि विष्णवे त्वा १.१४.९ तैना ३.२.३.१२ अदारसद् भवन देव २.१९.१; तेव्रा ३.५.५.१२ अदितिः पाशं प्रमुमोक्तु ७.१३.५; तैसं ३.१.४.४ अदितिरस्यच्छिदपत्रा २.५.१२; आपश्री २.६.१ अदितिस्ते विलं गृह्णातु ११.२.२७, तैआ ४.२.६ अदित्या अहं देवयज्यया ५.१५.१; कासं ५१ अदित्या उणीपमसि ११.७.६; आ४.८.२ अदित्यास्त्वगसि १.२१.२; तैसे २.१.५.१ अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि १.४.१९, २०.६; तसं अनब्राहमन्वारभामहे पै १.११.८; तैआ ६.३... अनर्वा प्रेहि ७.१३.१०; तेसं १.३.८.२ अनागसरवा वयमिन्द्रेण १३.१०.५, तवा ३.७.१.१ अनाजातं यदाज्ञातं ३.११.१; तैना ३.७.११.५ अनाधृष्टमस्यनाधृष्यं १२.१.२; तैस १.२.१०.२ अनावृष्टाति १३.२४.२; कासं ४.४; मैसं १.३.१२ अनाधृष्या पुरस्तात् ११.७.१५; तैआ ४.५.३ अनु मोऽयानुमतिः ११.१३, तेआ ४.११.२; तेर्स ३.३.११.३ अनुप्रहर संवदस्त ३.६.० अनु मे दीक्षा दीक्षापतिः २२.१.३; तसं १.२.१०.२ अनुवत्सरोणा स्वस्तिमाशासे ८.२४,८ अनुवत्सरोणा स्वस्तिमाशास्ते ८.२४.१०, तैवा १.४.१०.३ अनुष्टुपन्दस इन्द्रपीतस्य १४.१६.२२ अनृणा अस्मिन्ननृणाः परस्मिन् १४.२.३१०, तैवा अनृतात् सत्यमुपैमि ५.४.९; तैवा १.२.१.१५ अन्तरामी पशवो ४.२.१%, तैवा ३.७.४.४ अन्तरिक्षस्य वा सानावबगूहामि ७.९.६; तसं अदित्याः सद आसीद १०.१९.४, २२,२; १२,१५.११; तसं १.२.८.१; १०.१% ३.४.२ अदित्याः सदोऽसि १०.१९.३; २२.१% २२.१७.१०; वैसे १.२.८.१, १०.१%, ३.४.२ अदित्यै रानासि १.४.६, १२.४; तसं १.१.२.२ अदो देवीः ५.५.१. अद्धि तृणमप्रिये त्रिश्चदानीम् ११.१२.३, ऋसं १.१६४.४० अद्भिराज्यमाज्यनामः ४.७.५; आपश्री ४.५.६ भद्भधः परिप्रजाता स्व १.२५,६; तेर्स १.१.८.१ अद्यः पवतेऽपोऽभि पत्रते प ७१ मद्भयश्च वीपधीभ्यश्वोन्नयामि ६.११.४; आश्श्री अन्तरिक्षस्य भागोऽसि ३.३... आपश्री ३.३.११ अन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसि ११.८.५; ता ४.५.६ अन्तरिक्षाय वा २.५.१५,७.७.१२, १२.९.१६; तसं १.१.११.१ ३.१.१ ६.) अन्तरिक्षेण वोपयच्छामि १२.१०.२; तैमा ४.८.४ अन्तरित रक्षोऽन्तरिता अरातयः ६.१०.१०; तैसे १.१.८.१ अन्नपतेऽनस्य नो देहि ६.१४.सं ४.२.३.१ अन्नमावसधीयम् ४.२.५; तेब्रा ३.७.४.६ अन्वग्निरुपसामममख्यत् ९.१.११, ९.१९; तेसं ४.१.२.२ अन्बिदनुमते वम् १५.१३.१०, तसा ४.११.२; तसं ३,३.११.३ अप जन्यं भयं नुद १२.७.५ तवा ३.७.७.१४ अद्यमानः पृथिव्यामाशा ११.४.५; तैआ४.३.२(६) अप द्वेषो अप हरः ११.१४.५ तेआ ४.११.४ अप नः शोशुदयम् पे १.२.१५,१६, ११.४ तैआ६,११,१ 'अद्भधस्वोषधीभ्यः ७.१०.१०; वैसं १.३.८.१ अद्भयत्वापधीभ्यः ७.२१.१३ ठेसं १.३.११.१ अद्या नो देव सवितः प १९८ तेवा २.४.६.३ अद्विरसि वानस्पत्यः १.२१.६ से १,१.५.२ अधिषापामसि वानस्सत्यम् १.२१.४; तसं १.१.५२ अध्वरो यज्ञोऽयमस्तु १३.२२.५: तेर्स ३.१.९.३ अध्वर्यु मा हि सीर्यजमानं ९.४.१; आपश्री ९.२.१; माश्री ३.१.२६ अपर्योऽवेरपा १३.५.५ तसं ६,४.३.४ ·INDEX B अभिहितो घमणस्य पाशः १४.२१.१); लेस अपनुप्तः शण्डः सहामुना १३.२३.१४; आपश्री १२२२.२ अपनुत्तो मर्कः सहामुना १३.२३.१५; आरती १२.२२.२ अपरिमितानां परिनिताः १.५.१; मा ३.५.४.१० अपश्यं गोपाम् ११.८.२० तैया ४.७.१ अपश्याम युवतिमापरस्ती में १.४.८, तआ अभिस्तृणीहि परिधेदि ३,१२.५; तेवा ३.५.५.१३ अभीम महिना दिवं ११.४.२; तआ ४.३.१ अभूदुपा रु पशुः १३.४.१ पास ५.४५.५ अभूनो दूतो हविपो १.१०.१; आपश्री १.१०.१४ अभ्यश्वासी १,९.. अभ्यस्थात् ५.८.११; तैसे ४.२.८.१ अमावास्या मुभगा मुशेवा २.१८,१५; तवा ३.७.५.१३ अमीमदन्त पितरः ८.११.४, तेसं १.८.५.४ अमोमदन्त पितरः सोम्याः १.९.४, रोमा १.६.९.९ अM अक्षय वा होम्यागि १३.११.१५; तसं अपहत रक्षः १.२२.४; मेसं ४.१.६ अपहतोऽरसः पृथिव्या २.१.१४; तसं १.१.१.२ महतोऽररुः पृथिव्यै २.१.७.१३; तसं १.१.९.१ अपाग्नेऽग्निमामाद १.२४.२; तेसं १.१.५.१ अपां क्षया रतस्य गर्भा १३.३.१ मा ३.७.१.१ भानाय वा १.२३.६; तसं १.१.६.१ अपानाय मे १३.१९.१६ ते ३.२.३.१ अपाम सोमममृता अभून १४.२३.१०; अनुष्य वापराने सादयामि १३.१३.९ अमुव त्या प्राय वाश्यामि ११.११.४,१३.११.११; आ४.१०.३ अमुष्य वा व्याने सादयामि १३.१३.१२ अमुप्ये लास्यै जुहोमि ९.१९.३ अमूं यस्यां देवानां १.१३.८।३.५.४.१६ अमूहमस्मि सावं ९.३.१%; तवा ३.७.१.. अमृताहुतिममृतायां ६.७.७ अयं यज्ञः समसदद् ४.१२.३; तेना ३.५.६.१३, १४ अयं वां मित्रावरुणा १३.१५.१, तसं १.४.५.१ अयं वेदः पृथिवीम् २.११.११; तैवा ३.५.६.१३ अयं वेनवोदयत् पृश्निगर्भा १३.१५.३, तसं अपां पारसि ७.१०.११% तेसं १.३.८.१ अपां मेध्यं यशि- १.५.१ तेबा ३.७.४.६,१० भपि पन्थामगस्महि १०.१६.३, २०.३; तसं १.२.१.१ अपीरो मा रात्रिमा ११.१२.८, ता.१०.४ अपीपरो माहो रानिये ११.१२.८, तआ ४.१०.४ अपेत बीत ५.२.१२; १.३.५, प २.४.१; तमा १.२.१.१%3 आ६.६.१ अपेन्द्र द्विषती मनः १३.६.५; तसं ३.५.८.१ अपेतह ५१.२.२; तैआ ६.१.१ अपो अन्वचारिपम् ७.२३.५; ८.२३.८, १४.२३.११; अपो मुच्यामि न प्रजाम् १०.०.१४, वासं ४.१३% शबा३.२.२.२. अमस्वतीमश्विना ११.८.१६ सं १.११२.२४ आयु धौतस्य सोम देव ते १४.१९.३, २२.१५, सं ३.२.५.. अबद्धं मनो दरिद्रं १०.८.५; तसं ३.१.१.२ अभि त्वं देवं तपितारम् १०.१६.६ १.२.६.१ अभिन्नो धर्मो जीरदानुः ९.१६.२; स १.५.१०.४ अय अभिजिहर्वि ४,११.१; तैना ३.५.६.५ अयक्ष्मा वः प्रजया स्वामि १.१२.६ तेना अयं ते योनिस्चियः ६.६.११% से ३.४.१०.४ संवा १.२.१.१६ अयं नो अग्निरिवः कृणोतु १२.१७.४; तैस अयं नो नभसा पुरः १४.२५.१० तेर्स ३.१.८.२ अयमस्यसौ यस्य २.११.३ अयं पितृणामग्निर् १.२.३; तैना ३.७.४." अयं प्रस्तर उभयस्य ४.९.४ तेत्रा ३.७.६.६ अयं प्राणश्चापानश्व २.८.७, तंत्रा ३.५.४.१२ ·INDEX ) अंयामात् १३.२६,५, वार्य ७.१५; शमा ४.२.१.१३ अयाइ यस जातवेदा ३,१८.११; कामा २६.६ अया विष्ठा जनयन् ८.१७.२१, २०.१० तेस अयुपितो योनिः १.४.५ धारे दिवंमा पात: २.१.११, वार्स १.२६ धरातीयन्तमधरं कृणोमि ७.१३.८, लेस ३.१.४.४ अरिटो यजमानः पत्नी च ६.१११ अधभुः ५.९.६ तथा १.१.७.३ अचिरसि ११.३.१४, ७.११; ता ४.५.२ अचिपे वा २१.३.१ ७.", अभितो योनिः १.४.१० अवतामा नावितम् ७.३.१ ते १.२.१२.१ भातामा व्यथितम् ७.१.१ १.२.१२.१ अब ते हेडो वरण १४.२१.३ से १.५.11.1 आभूत पक्षोऽजधूता घरातयः १.२१.१% अरमाना देवया गत १६.६.४; तस १.४.४३.२ अस्मात्तमधिजातोपत्यय ६१.१०.५; तेआ ६.४.१ अस्मिन् यज्ञ उप भूव ४.१.१मा ३.५.६.५ अरने ज्योतिः १०.१५,१४ स १.२.... अस्मै देवासो पुणे विक्सिन १४....४; सें ३.१.८.४ अस्ने रायः १०.१५.११ व १.२.५.२ अई सदस्मि ५५.८ ता १.२.१.१. अहं देवाना माना २,१९.30 ३.७.५.११ अहे परस्त हमरस्वात् १४.९.71 ३.५.५.. अहं भूपविरह भुनपति ३.१४.२; तेया ३.५.१.) अहयोतिः केतुना ११.१.०५क्षा ५.... अहिरसि युनिया १२.१.१.१.३.३.१ यहीनः प्राणः ३.६.११:बार १.१२ अहे देवियोस्तस्तिष्ठ १३.११.११ ३.२.४.४ भहे युनिय मन् मे गोपाय 4.1.tan २.१.१०.३ २.१.३१ अहुतासि इविनम् १.११.१५ ३१.१.४.। थाकायोघो देव्यः सदस:१०.१." आकृत्य प्रयुरोऽयं सादा १०.१.१ १.१.१.१ भागन्त पिरा लिनुमान १३.२१.४; तसे आगरी आनन् ३२.11.BP.4.11 अप्स: ९.४.. अमेवं तः प्रश्न मेऽस्तु तमा भागको दुरसुः १२.११.११; कसं २.११ अवभूध नियाकुण १४.११.१५ अर रक्षो दिवः सपलं १.२१.. आशिष्टो मया माग: ११.१. अब म १.१.३ ला ६.४.२ अवस्सुरसि दुवसात १२.१.१ १.२.1.1 अशा या उपभूता ५.१०.२,ता ..." अपवूध को मनसा १३.६.113; ३.१.८.२ अशिम हिरन्तः ४.... असन्वती रेवतीः ११.७.१ता ६.३.२ अधिना पर्म पातम् ११......भा ४.९.२ अधिनायू आवर्यदा १२.१९.1 अश्विनोरमा पाहुन्यो सम्पासम् १३.२१.. आज मिनिपते १२.६२मा २.४.५.. बाहा.... पापनावि २.१.11.1.1.1 आदिन पम् १३.३.१.४.१७॥ aniafasfer 41.11..... भारतिय REALोन दोन १५.3114 अमिता विस ११.५.11 आ४.८) Rोमि हम्मदः १२.१५.५ १.३.१.१ भनिया .... जगना...ला...) अगामुराः ११.१५.१ ४.२९७ नरसन को परिम् ११.१५.१,५१.१. aat... ३...... मia Bin... winternet ·INDES B आदित्यास्वा २.२.४ तसं १.१.९.३ आदित्येभ्यस्ता ३.५.१२; सं १.१.१३.१ आदित्यो देवो देवोऽवयुः १०.१.४ आदित्यो यहं नयतु प्रजानन् ७.५.६ आ देवयज वह १.२४.३; तसं १,१.७.१ आपत्त पितरो गर्भ १.१०.१०; वासं २.३३ आ नः प्राण एनु परावतः १३.९.५; तसं ३.३.३.३ आनन्दाय प्रमोदाय १.१२.२%, तैआ६.११.२ आनशे न्यानो ५.९.९ . तवा १.१.७.२; २.१.२४ आ नो नियुद्धिः प १९८; तेवा २.८.१.१ आ नो बॉरो जायतां १२.६.१२; तसं १.२.१३.१ आन्यं दिवो मातरिश्चा ६.१.१०; तेसं २.३.१४.२ आप उन्दन्तु जीवसे १.३.११; तसं २०.२.१.१ आपतये वा गृहामि १२.१.१; तेसं १.२.१०.२ आपरस्वामश्विनी वाम् १.४.१५, मैंसं ४.१.२ आपूर्या स्था मा पूरयत १४.१९.१ ते ३.२.५.५ भापो अरमान् मातरः शुन्धन्तु १०.४.२; तेसं १.२.१.१ आपो देवीः शुद्धायुवः ७.१२.११तसं १.३.८.२ आगे देवीरप्रेपुवः १.११.१३, २.७.१२ तसं २.१.५.१ आपो देवदिव्या होत्रशसिन्यः १०.१.१२ आपो देवाईहतीः १०.५.१० ते १.२.२.१ आपोरि निर्वहत ७.३.९ आपो वाजजितो वाजे व १५.१२.११ भापो हविःपु जागृत १.१४.९ आपो हिंसा मयोभुतः ९.१५.१६ सं४.१.५.] बाप्यायतां धृतयोनिर २... देना ३.७.५.२ आप्यायनां या सन २.१२.५; ते १.६.५.1 भाप्यायचनप्रिया ८.1.113मं१.१.१.१ आ प्यायस समेतु से १३.२७.२३, ५२.५,१५, तग ३.२.५.३ मा ६.६ भाभिनमियरतो ३.११.१, १५... नमा ३...१.४;तभा ४.५.१६ भामा कान् सद प्रत्या २३.५.५ से ३.१.१.१ आ गरिबम् मा वामगाः ११.११.२, तम १.१.१२.२ माया मुननानिः २६.तेमा ६.५.. आयुरसि ७.९.१५; तैसे १.४.३५.२ आयुर्दा अनेऽस्यायुर्मे ६.२.१; वैसे १.५.५.३ आयुर्दा अन्ने हविपो जुपाणः १४,२०.१०; तसं ३.३.८.१ आयुधेहि प्राणं धेहि ११.१.१ व्या ४.२.५ आयुमें प्राबोरो १०.२.२ अ.युमें यच्छ ६.१२.३; मैस १.८.४ आयुपः प्राण रांतनु ६ १.१.१४ मा १.५.७.१ . आयुपे वा ३.५.१६ ते ४.३.७.२ आयुपे मे १३.२०.४ तेसं ३.१.३.५ आयुप्पा अमेऽस्यायुमें ३.६.१२, तेसं १.१.११.२ आयुः स्थ आयुर्मे धत्तम् १३.२४.७ तेया १.१.१.३ आरोहत १.६१,१ आरोहतं दशतं ५.४.८ तेवा १.२.१.१४ आरोह पथो जुहु देवयानान् ४.१०.१; तेत्रा ३.७.६.८ आईः प्रधनुर्भुवनस्य २.१०.७; तत्रा ३.५.५.३ आ वायो भूप शुचिपा १३.१४. वैसं १.४.४.१ आ वो देवास ईमहे १०.५.६%, तैसें १.२.१.२ आशानां त्वासापालेभ्यः ४.१६.२ तेबा ३.७.५.८ माशासानः सुवीर्यम् ७.२३.५४ स ३.५.५.१ आशासाना सौमनस २.५.३, १.१.१०.१ आशास्तेऽयं यजमानोऽसौ ३.६.५ तसं २.६.९.५ आधावितमत्याधावितम् ३.१०.२तमा ३.५.११.१ आसन्यान्मा मन्त्रात् १३.३.१० ३.१...1 आ समुद्रादान्तरिक्षात् १४.६.२ ३.५.५.२ थास्निन्नुमा अयुध्ययुः १३.८.११; तसं ३.३.३.२ आहरावद्य तस्य ११.२०.३४,३७.१ ३. एव्यदित एदि १५.९.४; लेआ४.८.१ इटा देवहः १३.३१.३, तम ३.३.२.१ इडा धेनु: सहवासा ४.१५.७ इवल्या अई देवयम्यया ४.१५.६ इण्याः पदं पून..... इनास्माननु बस्ता ४.११.६ स्टे भाग जुव नो ३.२.४ नेत्रा ३.७... इत एल प्रथम जले ९.१२.१.१.८.८ इनः प्रथम जी ५.५.१५, ९.११.५; तसे २...... इत्यादयः ११.११.१२;मा ४,३१.१ ·INDES B 140 इन्द्रध सम्राइ वरुणाय राजा १५.१1.11; मा ३.७.5." इन्द्रस्य जठरमसि १३.२०.८ इन्द्रस्य वा बाहुभ्यामुद्यच्छे १.४.१९; से इदं विष्णुर्वि चक्रमे २.६.२,७.८.१६, ९,१.१२; ९.१ १४.८; १२.५.४; तसं १.२.१३.१ इदै इविः प्रजननं मे ४२२.४ तेवा २.६.३.५ इदं त एक ९.१.४ १.९.५ तेत्रा ३.५.१.३, ४; तैआ ६.४ इदं तरमै हयं करोमि ४.६.६; तवा ३.७.६.३ इदं तृतीयं सवनं कवीनाम् १४.१९.१३; तेसं ३.१.१.२ इदं वा वस्त्रम् पै १.२.१; तेआ ६.१.१ इदं देवानाम् १.१०.१तसं १.१.४.२ इदमहं वरुणज्येष्ठेभ्य ४.१.५ तेवा ३.७.४.५ इदमह सणां दन्दशकाना १०.१५.१५, तेसं इन्द्रस्य वेन्द्रिपेण ५...तमा १.१.४.. इन्द्रस्य बाहुरसि २.९.३३ तसं १.१.९.. इन्द्रस्य योनिरसि १०.६.१३; तसं १.२.२.२ इन्द्रस्य भूपस्याई देवयम्यया ४.१४... इन्द्ररय सदोऽसि १२.१०.१ ते १.३.1.. सदरयाहं देवरग्यया ४.१४.५; तसं १...२ इन्दस्योरमा विश १०.१८.६ १.३.५.. इन्द्रस्योगोऽनि ११.२.५ . इन्दः मुनीती प १९३तमा १.४.८.६ इन्दामिभ्याम् १.२५.८ इन्दामिभ्यो वा १३.३३. ४.४.५.१ इन्दामिभ्यां सा जुट प्रोशनि 0.10.1. टेवा इदम सेनाया अभीत्वर्थ १.२५.९; २.१०.३; तवा ३.७.५.. इदमहं तं बलगम् १२.११.५ तसं १.३.२.१ इदमहं निरुणस्य पाशान् १२.१८.५; तसं इदमहममिज्येष्ठेभ्यो ४.२.६वमा ३.५.४.६ इदमहममुमामुप्यायणं ११.४.९; तआ ४.३.३(6) इदमहममुप्यामुष्यायणस्य ४.३१.३ ११.१६.६ इदमदम वसोः ३.१४.३ इदमहमिन्द्रज्येभ्यो ४.२.१ तेत्रा ३.५.४.६ इदमई मनुष्यो मनुप्यान १२.१८.२; तसं १.३.४.२ इदमारप्राइत ७.११.१३ दिमिन्द्रियममृतं ४.११.१% वा ३.५.६.१२ इदमु नः सह १.२०..सं १.१.४.१ इदमेनमपरं करोमि १२.1. तसं १.३.३.1 दमे मेतोडारी १२.५.1 आ६.९.२ पितृभ्यः प्रमरेम ५२.४.२१, ता ६...२ सारसरणी स्वस्तिमासा ८.१५.. वायसराणों सरितमाशार ८.१५.९; इन्द्रापिम्यांसा जुटामुमन्तानि ७.१४.५ इन्दामियोरहं देवयज्यमा ४.१४. तसं १.६.२.४ इन्द्रामियो गया रस १२.२१.३ १.३.१२.. इन्दामी भाग गुलम् १३.1.1; तस १.४.१५.१ इन्सानी याविा १०.५.११.२.१.. इन्दामों में नाम् १३.९.५ ते ३.१.१.१ इन्दागोरिया २.५.८ मा ३....... इन्द्राय बदनम् १.४.11; ते १.१.२.१ Parrasiभावित १४...तमा ३.५.९.६ इन्दास्यतिन्याहा १५.१५.१ ५.५.५ न्याय १०.११.१ १३.११. १४....." तम.....३ CAREER १४.१.१५ FA साने १०.९." मा १३....... मारनामा १४.१५.११.५.५ माyिati १४१५.४.६.५ मानिता नः ११.९.10मा... सरस...1,101.1 क्षेत्र शेर १३.११.५ १.५.... इमोड ३.1.1 दोवाइसी मानुरः १२.१९९ viren मुनिः ७.१ १२ १२२ र मापारि मोमः १४.1, नय वाने मुरः १३.......

·१९. INDPS B उर्च ऊ षु ण ११.१७.९; तैमा ४.२०.६ ऊसदसि वानस्पत्यः १०.६.१८ अक्सामयोः शिल्पे स्थः १०.५.१४; वैसं १.२.२.१ ऋचा स्तोमैं समय १२.२०.१; तसं ३.१.१०.१ ऋत स्तृणामि पुरीयम् ५.७.७ झापामासि सुवर्णोतिः १२.१५.६, तेस १.३.३.१ ऋतं त्या सत्वेन परिपिचामि ६.१०:१; क्षेत्रा २.१.११.१ ऋतमसि २.३.५; तेस १.१.९.३ ऋतमेव परमेष्टी ८.४.१२, बा १.५.५.१ ऋतथीरसि २.३.१७ उपावर्तघम् १३.१५.४ उपारतावः १३.१०.१६; तैसं ३.२.४.१ उपो अस्मान् ब्राह्मणान् १३.२८.३ उपो देवान् देवीविंशः ७.९.११; तैसं १.३.७.१ उभा कवी युवाना १४.१९.७ उभाभ्यां देव सवितर् प १९९; तैया १.४.८.२ उभावनी उपस्तृणते ४.५.४; तैना ३.५.४.१८ उभा वामिन्द्राग्नी आहुबध्ये ६.१.१०; स १.५.५.२ उॐ हि राजा वरुणश्चकार १४.२१.५ २.७.१०; तसे १.४.४५.१ उरुणसावतृपायुदुम्यली पै २.७.२; तैआ ६.३.२ उरु प्रथखोर ते १.२६.१,७.३.७, तेर्स १.१.८.१; २.१२.२ उरु वाताय १.१९.१०, तैसं १.१.४.२ उरु विष्णो वि क्रमस ७.१.२, १२.१७.४७ १४.२६.५; तैसं १.३.४.१ उरख्यचा असि १०.५.१ उर्वन्तरिक्ष बोहि ६.१२.१, १०.२१.१४, १३.२३.१६; मैसं १.१.२; कासं १.२ उर्वन्तरिक्षमन्विहि १.४.१८, १८.१२, २०.५; ७.१४.१० १०.१९.२, १३.११.३; तसं १.१.२.२, ४.२%, २.८.१% ऋतसदनमसि २.३.९; तेसं १.१.९.३ ऋतसत्याभ्यां त्वा परिपिञ्चामि ६.१०.२ ऋतस्य वा देवहविः ७.१०.५ तेर्स १.३.८.१ ऋतस्य पथा पयहि ३.१७.४ ऋच्यासमद्य मखस्य ११.१.१४; तैआ ४.२.२{५) ऋद्वधै स्वाहा ३.१०.२; तैना ३.७.११.४ ऋभूणां त्वा देवानां ५.६.७तैवा १.१.४.८ ऋषभ वाजिनं वयं २.१८.१५; तैना ३.७.५.१३ ऋपभोऽसि शाकरो २.९.१६; तैना ३.७.६.१. एकताय स्वाहा १.२६.१०; तैसे १.१.८.१ एक्या च दशभिय स्वभूते १४.१२.११; तैया १.११.८ एकाक्षराः पूर्दशगा ४.५.५ एको ममैका तस्य ४.१३.३ एणीर्यानाः १२.४.१५, तैमा ६.७.१ एतत्ते असे राध एति १४.४.१२; तसं १.४.४३.२ एतत्ते तत -धे च वामनु १.८.७, ८.१०.१३॥ १४.१२.२; तसं १.८.५.१; ३.२.५.५ एतगुत्य मधुना ६.१८५, तैवा २.४.८.७ एता असदर २.१०.१; तसं १.१.११.२ एता आचरन्ति मधुमदुहानाः १.१२.३, तमा ३.७.४.१४ एतानि वः पितरो वासासि १.९.८, ८.२१.५ एतारते स्वथा अमृताः करोमि ६२.५.३; तेमा उलूखले मुसले यच्च ३.९.६; तैया ३.७.६.२१ नशन्तरत्वा हवामहे ८.१८.९; तेसं २.६.१२.१ उशिक् त्वं देव सोम,१३.८.१४ तेर्स ३.३.३.२ उशिगसि कविः १२.१४.८ तेसं.१.३.३.१ उपाः फेतुना जुपता ९.१०.१ उम्न धर्म शिप ११.९.१ ते ४.८.२ उसावेतं धूर्वाही १०.१९.५; तेसं १.२.८.२ आसि १०.४.५ ते १.८.१५.२ स्याहिरसी १०.६.१०, तसं १.२.२.२ ऊ पयः पिवमाना वृतं च १.१२. वा ३.७.४.१५ ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा ६.३.१; तसे १.५.६.३ जंदा १.२.१०:२.५.५६.१२.४७.१४.१४% ते १.१.१.१ गोभ प्रथमान सोने ४.८.२ वा ३.७.१.५ सांप्रदर्भ वा २.८.१२,१३ नं १,...1.1 एदमान्म देवयजन १०.१३.१ ३.२.२.३ एषोऽधिपीमहि १५.२३.११; सं १.४.४५.३ ·INDEX B एमा अग्गनाशियो - दोहकामाः १.१८.३, तेस एवा वन्दस्व वरुणं १०.२२.४; तैना २.५.८.४; कलशः १३.२०.१७ कल्पेतां द्यावापृथिवी ५.१२.१२; तैसं ४.४.११.१; तैवा १.२.१.१८ कविर्यज्ञस्य वि तनोति पन्याम् १४.९.३; तसं असं ८.४३.२ एष ते गायत्रो भाग १०.१६.१३; तैसं ३.१.२.१ एष ते यज्ञो यज्ञयते ७.२२.१५; तसं १.४.४४.३ एष ते योनिः १३.७.१०, १४.१२ एष ते, योनिः प्राणाय वा १३.११.९; तसं १.४.२.१ एप ते योनिरपानाय वा १३.१३.८; तसं १.४.३.१ एप ते योनिमित्रावरुणाभ्यां वा १३.३२.१९ एष ते योनिः सजोगाभ्यां वा १३.१४.१०; तेसं कव्योऽसि कम्यवाहनः १२.१५.११; मैसं १.२.१२ . करता युनक्ति स ला युनस्तु ४.६.३; तसं . १.५.१०.३ काररवा युनक्ति स खा वि मुधतु ४.१२.२; तेस कामधुः प्र णो ब्रूहीन्द्राय १.१३.६; तवा ३.७.४.१६ कापिरसि १३.४.१०; तैसं १.३.१३.२ विमुत्सतसि किमुत्प्रोष्ठाः ९.१९.८ कुटकरसि मधुजिह्वः १.२१.९; मैसं १.१.६ कुहा अहं देवयज्यया ४.१९.४; तसं १.६.४ कृपा आप स्थ स्वाहाकृताः प६९ कृष्णोऽस्याखरेतुः १.५.१४, २.७.१३; तसं एष ते रुद्र भागः ८.२२.५, २३.५; १३.२५.१०; तेसं १.८.६.१; ३.१.९.४ एप वो देव सवितः १२.१८.१; तेसं १.३.४.२ एषा ते अग्ने समित् ३.४.६, ४.१५.१ ६.१२.४ एषा ते यमसादने पै २.४.२०; तैआ ५.७.२ एषासदत् ८.१२.२३ एष्टा रायः प्रेषे भगाय १२.१.१0 तेसं १.२.११.१ एष्ट्री स्थः १०.९.१० ऐन्द्रः प्राणो अहेअझै ७.१९.१५; तैसें १.३.१०.१ ऐन्द्रमसि ७.८.३, १२.१०.८ से १.३.१.२ ऐन्द्रमावृतमन्दावर्ते ४.२१.२; तसं १.६.६.२ भोजसे बलाय तोयच्छे ५.७.१०: तैवा १.२.१.२१ ओजसे मे १३.२०.५ ओमासवर्पणीधृतः १३.३२.५, तसं १.४.१६.१ ओमुक्षय हव्यं देवेभ्यः पाप्मनो माम् ६.११.२ ओमुम्नेष्यामि हव्यं देवेभ्यः पाप्मनो यजमानम् ६.११.१ ओषधीभ्यस्त्वीपार्जिन ६.१२.८; तसं ३.५.२.४ ओपधे प्रायस्वैनम् ७.१.१३, १४.८; १०.३.१२; तैसं १.२.१.१, ३.५.१, १.२ क इदमी भविष्यति २.१४.८ क इदमार्युभविष्यति २.१४.८ कदा चन स्तरोरसि १४.८.५ ते १.४.२२.१ कया नश्चित्र आ भुवत् १३.९.३; तैसे ४.२.११.२ कर्मणे वां देवेभ्यः पितृभ्यः ८.१६.. कर्मणे वा देवेभ्यः शक्यम् १.११.१ ते १.१.४.३ कृप्य वा सुसस्यायै १०.६.१५; तेसं १.२.२.३ को वः प्रणयति १.१८.६ को यो गृहाति स वो गृहातु १.१८.१ को वो युनक्ति १.१८.८४.५.५ को बोऽयोक्षीर ३.१२.१४.१०.१ कोऽसि को नाम १३.२०.१०; तसे ३.२.३.२ कन्या प६९ गन्धर्वोऽसि विश्वावमुः २.१.३; तसं १.१.११.१ गर्भ नवन्तममदम् ९.५.२२ तेना ३.७.३.६ गर्भभ्यस्त्वा गर्भान् जिन्न ६.१३.६ गायत्रः पन्था वसवो १३.१६.१७ गायत्रं छन्दोऽनु प्र जायस्व७.१०.२; तसं १.३.५.१ गायत्रममि ११.८.८; आ ४.५.१५ गायत्रेण वा छन्दसा करोमि ११.२.२४तेक्षा गायत्रेण वा इन्दमा पनि ११.४.11; ता गायत्रोऽमि ११.९.१३; तैआ ४.८.४ गायश्या वा शताक्षरया ९.१६.१ मंसं १.४.१३ गृहेभ्यस्ला गृहान्-जिन्य ६.१४.३ गोमा भने ४.२२.१० ते १.६.६४ ·२९३ INDEY B चित्रं देवानां ३.१०.२, ११.१६.१३, १४.२७ १४.४.४; तैवा २.८.५.३, ता १.५.६; २.१३.१; तसं १.४.४३.१ चित्रावसो स्वस्ति ते ६.२.१; तसं १.५.५.४ चिदसि १.२४,५; तसं ४.२.४.११ चिदसि मनासि वस्वी ४.१५.३, १०.१५.५; गोष्ठं मा निर्मक्षम् २.४.४; तेसं १.१.१०.१ मांवो नेष्ट्रात् १२.१२.१५ धर्मः शिरः ५.५.४; तैना १.१.७.१ धर्ममपातमश्विना ११.१०.१२; तेा ४.९.३ धर्म या ते दिवि शुक्र ११.१३.४, ५, तैआ ४.११.१ धर्म या तेऽन्तरिक्षे शुक् ११.१३.६; तैआ४.११.१ पर्म या ते पृथिव्याँ शुद्ध ११.१ ३.५; तआ४.११.२ धर्मततेऽन्नमेतत् ११.१४.१४; तेा ४.११.४ धर्मो देवाँ अप्येतु ९.१६.४ घोऽपि रायस्पोपवनिः ६.१०.११ धर्मोऽसि विश्वायुः १.२५.९; तसं १.१.८.१ घसीना मे मा संपृक्थाः ३.१८.१ घृतं घृतपादानः पियत ७.२०.५; तेसं १.३.१०.२ धृतवतीमध्वर्यो सुचमास्यस्व २.१६.२; १२.३.७ तैसं २.५.९.६ घृतवन्तं कुलायिनं ३.९.१२; तेसं १.६.४.४ पूवेन द्यावापृथिवी आ पृणेयाँ स्वाहा ७.७.१६; १२.१५.४; तसं १.३.१.२ पृतेन यावापृथिवी प्रोचाधाम् ७.१४.१३; तसं घृतेनाक्ते वृपणं दधावाम् तसं १.३.७.१ धुतेनापती पशु बायथाम् ७.११.१४; नैसं १.३.८.१ चयां मे १३.११.१० तेरा ३.२.३.२ चाः प्रोत्रं मा निर्यक्षम् २.४.६ तुःशिराण्डा युवति: ४.६.४, ८.३, क्षेत्रा जनयत्यै वा संयोमि १.२५.५, तैस १.१.८.१ जागतः पन्था आदित्या देवता १५.१०.६ जागतमसि ११.८.८, ९.१३; तेया ४.५.७, ३४ जातवेदः पवित्रवत् प १९६; तैना १.४.८.१ जातवेदो भुवनस्य ५.४.४; तैना १.२.१.१५ जातवेदो वपया गछ ७.१६.८ ते ३.१.४.४ जुषाणो अमिः पवमान ५.२०.८ जुपाणो अप्तुराज्यस्य वैतु स्वादा १२.१६.१५; तैसं १.३.४.१ जुष्टो दोचो भूयासम् १२.२०.१; तेर्स ३.१.१०.१ जुहूरसि घृताची २.९.११; ४.१०.१% १.१.११.२; रौबा ३.३.६.१० जुहृद्यसिस्वा हुयति २.१३.२; तैयं १.१.१२.१ जूरसि धृता मनसा १०.१५.१; तेसं १.२.४.१ ज्योतिरसि तपोऽसि ११.३.१५ तेआ ४.५.२ ज्योतिर्भा असि वनस्पतीनाम् ११.१४.१०, आ ४.१२.१ ज्योतिष तन्तवे त्वा ४.२१.८, ६.३.८ मे १.४.२ ज्योतिपे त्वा ११.३.१६, ७.९; आ४.३.१ ततं म आपस्तदु ३.१०.२; ९.१५.१६, वैद्रा ३.७.११.२ तरवा पानि ३.१०.२ ६ २.११.१२, तेवा ३.७.११.३; तसं २.१.११.६ तत्सवितुर्वरेण्यम् ६.३.३; तेस १.५.६.४ तदस्य प्रियम् प १९८ तेवा २.४.६.२ तद् विष्णोः परमं पदं ७.८.१५ तेर्स १.३.६.२ दक्षी सह १२.१२.६; तसं १.३.१.१ तन्मयि १२.१२.१२ तसस्तनूरसि १०.१.४तसं १.२.७.३ तपोवा ११.३.११.०मा ४.३.१ तपस्याप तपो प्वमे १९.८.1; तआ ४.५.५ चतु:शिसण्डे युवती ७.४.१ चलारो मन चतत्वरतस्य ३.१२.३ चन्दमसि मम भौगाय भव १०.१२.१; तसं सदमा देवो देवो ग्राना १०.१.५ चित स्थ १.३४.५; ते १.१.७.१ चिनः स्थ परिचितः १९.८.२; १ २.४.१५; तेभा ४.५.१५, ६.६.२ वित संतानेन २.१.१३; सं १.४.३६.१ पिच चितिष ५.१५.१५ ते ३.४.४.१ चिसतिया पुनातु १०.५.1 ते १.२.१.१ ·INDEX B २९३ तं प्रस्नथा पूर्वथा १३.१५५; तसं १.४.९.1 तस्य ते पवित्रपते १०.५.५; तैसें १.२.१.२ तौं पवितुर्वरेण्यस्य ५.१०.१०; तैसं ४.६.५.४ तामाशिषमा शासे ४.२१.५; तेस १.६.६.३ तिक्तायनी मेऽसि ७.३.१; तसं १.२.१२.१ तितो यहस्य समिधः १३.७.१ तुथो वो विश्ववेदा वि भजतु १४.४.९; तेसं २.४.४३.२ तुथोऽसि विश्ववेदाः १२.१४.५, तैसं १.३.३.१ तुभ्य ला अनिरस्तम ९.१.५ तेसं १.३.१४.३ तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्त्र पै १.९.९; तैआ तृप्तिरसि गायत्रं छन्दः ४.११.३ तृप्तिरसि जागतं छन्दः ४,११.३ तृप्तिरसि त्रैष्टुभं छन्दः ४.११.३ तृम्पन्तों होत्रा मधोघृतस्य १४.११.१५; तैसं तेजसे खा२.६.८ तेजसे मे १३.२०.५ तेजिष्ठा ते ताना ४.९.२ तेजोऽसि २.६.७, ४.२१.५; तसं १.१.१०.३ तेजोऽसि तेजोऽनु प्रेहि २.६.८, ११.१०.३; तेर्स १.१.१०.३ ते १.०५ ते वे धामान्युमिसि ७.८.१० ते १.३.६.१ वे हि पुत्रासो अदितेः ६.४.४, मैसें १.५.४ तोते रायः १०.१५.१३; तेर्स १.२.५.२ तो देवी शुक्रामन्थिनौ १३.२५.१; तैना १.१.१.४ प्रयखि शतन्तवः ९.११.१, १४,४, १६.३; तेसं १.५.१०.४ प्रयो मम तिम्रस्तस्य ४.१३.३ त्रिशलयश्च गणिनो १३.१५.९; तसं १.४.११.१ त्रिवृत्पलाशे दर्भ इगन् १.६.१३ तैना ३.७४.११ त्रिष्फ्लोकिपमाणानां १.२२ १२; बा ३.७.६.२० प्रीणि पदाप १९८ तेवा २.४.६.1 जीन् परिधी स्तिस्रः समिधो १.५.१३%, तंबा त्र्यम्बकं यजामहे ८.१२.१; तसं १.८.६.२ ल सोम तन्म्द्यः १२.१६.१४ तेर्स १.३.४.. खर्च गृहीच १.२६.३; तैसं १.१.८.१ त्वं च सोम नो वशोप १९५तैसे ३.४.११.१ खं देवानामसि सनितमम् १.१९.६; तैसे १.१.४.१ त्वं नो अग्ने ३.१०.२,९.१९.६ तेवा ३.७.११.३; . तेसं २.५.१२.३ वमने अयासि ३.१०.२; तैवा ३.७.११ स्वममे व्रतपा असि १०.५.५, ११.११.१२; सं १.२.३.१ खममे सप्रथा असि ९.१४.९; तैना २.४ १.६ वय वा रूपेरुपरिष्टात् ७.४.३; कासं २.९ वटीमती ते सपेय १५.८.२१; तैआ४.५.५ खष्टुरहं देवयज्यया ४.१९.३; तसं १.६.४.४ सामर्जुन २२.५.४; तैा ६.९.१ वामु ते दधिरे हथ्यवाहम् ७.१५.८ तसं ३.१.४.४ विष्य वा ११.१०.१५; तैआ ४.१०.१ स्वे ग्रयः १०.१५.१२; लेसं १.२.५.२ दंष्ट्राभ्यां मलिम्बून् पै २.११.१३; तेर्स ४.१.१०.२ दसझनुभ्यो मे १३.१९.१५; तेर्स ३.२.३.२ दधन्वे वा यदीम् १३.९.५, तेर्स ३.३.३.३ दधिक्राव्णो अकारिषम् ४.२२.४, १४.१९.६; १२.५.७५ १९८ से १.५.११.४ दन्धिरस्यदन्धो ४.१४.४; तैसं १.६.२.४ दश तनुदो २.१९.१ देना ३.७.५.११ दश प्राचार्दश भासि १५.८.१५ ते ४.१.१ दानवः स्थ पेरवः ११.९.१०; आ ४...। दिवः सीलोजवतः ४.१०.४, तेव्रा ३.७.६.11 दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षात् ५८.१; तेया १.२.१.२२ दिवं गच्छ मुवः पत १४.४.६ से १.४.४३.. दिवं वपसनायव ११.८.१ ते ४.५.१६ दिवमप्रेण मा लेखीः ७.१.१ १.३.५॥ दिवः शिल्पमतम २.५.१ ३.२.२.१ दिवः सनरसि ७.९.५; वासं ६.६ दिव स्कम्भनिरसि१.२१.२ दिवस्त्या पररायाः १९.१२.१ मा ५.१.२ दिवे वा २.७.१५, ७.५.१२ १२.९.11 ३.1.11.13.1 ...! ऋष्टुभः पन्था रुदा देवता १४.१.४ श्रेणुभमसि ११.८.८ तमा ४.५.७ भोऽसि ११.९.११; आ४.८.४ ·२५४ INDEX B दिवो भागोऽसि ३.३.१० दिवो वा विष्णत १२.५.१२; ते १.२.११.२ दिशः स्वाहा ७.२०.८ दिशो जिन्न ३.१८.३ दौदिहि दौदिदासि दीदाय ६.१४.८ दीर्घमुखि १९.१९.१२ तथा ४.३२.१ दीर्घामनु प्रगितिम् १.२३.५ तैनं १.१.६.१ हगा गोपति १.१४.२ इन्तो दुर्या द्यावापृथिव्योः १.२०.४ तेसं हवे स्थः शिथिरै १३.२०.३० तेर्स ३.२.४.३ देवस्तस्यैनसोऽत्रयजनमसि तेरा देवाममसि १.४.२० तसं १.१.१.२ देव पुरधर सध्यासं त्वा २५.४,१३, ५.४, ६.८७ ५.४; तआ ४.३.३(१०) पहिमा त्वान्या १.३.१२; तसं १.१.२.१ देवहि: शतकन्द वि रोह १.४.१; तैौ १.१.२.१ देवधूरेतानि प्र व १०.३.१४; तैत १.२.१.१ देव संस्कान १४.२५.१० ते ३.३.८.३ देव सवितरेत ला ३.१४.२; तैमा ३.७.१.२ देव सूर्य योम फेप्यामस्तं १०.१६.१; कासं २.६ देवरवा सविता पुनातु १.१३.१०; वासं १.३ देवरत्या सविता मवानक्तु २.११.२, ७.१.११% १.२, ११.७.६ ते १.३.५.१ ६.13 तया४.५.१ देवरत्वा धविना अपयतु १.२६.६ ते १.१...। देवस्था सवितोपतु ११.४.४ मा ४.३.२(५) देवस्य वा सविनुः प्रसव १.३.११, १८.१०; १९.१.२..19 २३.४, २४.११.२.१.१; ३.१७.५,५.१.३%, २१.१.५, १३.९." देय पितुः पवित्रम् १.८.२ देवरितु: गये २.१.१.१.९.३ देव मक्षिा यगोगुहाग १०.१२.२ १.२.३ २ देवा तिरः तियो देवा ४.३ मा ३.७.५४ देश गारो गाउँ पसार ४.१.३ तेमा ३.५.४.१ वा गाविदो या मिरा ३.११.२, ७.११.१५ त १.१.११.२४ देवा मावाण इन्दुरिन्द्र १४.१.१२; ना ३.५.९.२.. देवाजनमगन् यशः कासं ५६ देवा देवेषु पराममध्वम् ४.४.३; तैना ३७.५.१ देवानां ता पितृणाम् ११.१०.३; आ ४.८.४ देवानां पत्नीरनिर ४.१९.५; तसं १.६.४४ देवानां पलीरुप २.५.६; कास १.१० देवानां परिपूतमसि १.३.२, तसं १.१.२.१ देवानां पितॄणां परिपूतमसि ८.१६.५ देवी द्यावापृथिवी ११.१,१३, तमा ४.२.२(८) देवी द्वारी मा मा सं ताप्तम् १३.२१.५; तैर्स ३.२.४.४ देवोराप एष वो गर्भः १४.२३.१; तसं १.४.४५.३ देवोरापो अपां नपात् १०.१२.१५; तसं १.२.३.३ देवीरापो अपां नपात् १३.४.८ से १.३.१३.२. देवीदेवरभि ४.१५.३ देवीर्वत्रीः ११.२.३; तआ ४.२.३(१) देवेभ्यः मुन्धवम् १.२२.८ देवेभ्यः मुन्धस्व ७.३.५; १४.१२ ते १.२.१२.३ देवेभ्यः शुम्भव ७.३.११, तसे १.२.१२.२ देवेभ्यस्त्वा १३.२२.१३; तसे ३.२.१०.१ देवेभ्यस्त्वा देवायुचे १३.३२.२६, मैसं १.३.१४ कासं ४.६ देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्यः १३.११.६; तसं १.४.२.१ . देवेभ्यः साहा ७.१६.१ सं३.१.४.४ देवो देवमेनु १०.२.१ पंवा १.१.२ देयो का सविता प्रापयतु १.२.१५; ३ १.१.१.१ देवो नः विता हिरण्यपाणिः १.२२.५ २३.१% ते १.१.५.२, ६.१ देवो वः सवितोपुनातु १.११.१२, २५.१%, २.६.१३ तसं १.१.५.११.. वी धियं मनामहे १०.१०.१२; तसं १.२.३॥. देवावरतभ्यः सादा ३.१०.२ तेत्रा ३.1.11.3 दम्मा अपर्यव उपट्टताः ३.१.१८ तेवा ३.५.८.३ दोषावस्तीनमः स्मदा ५.१० मे १.... दागर्थ स्वाहा ३.१०.२ मा ३.७.११.३ दो वे भूमो गरनु ७.२२.१कामे ३.३ बाराधितीभ्यो न्दा परिनि १५....२ १४.१४.११ ३.२.८.५ मा ४.४ ·INDEK B द्यावाधिम्योरहं देवयज्यया ६.१७.१३; कास ५.१ त्रुतानस्वा मारतो मिनोतु १२.१०.२; तेसं १.३.१.२ द्युम्नाय ला ११.१०.१५; तैआ४.१०.२ दप्पश्चस्कन्द १३.७.६, पं २.३.१४, तैस ३.१.८.३; आ ६.६.१ दे द्रधसो १३.१९.१३ ते ३.२.२.२ ही मम द्वे तस्य ४.१३.३, शवा १.५.४.१३ द्वौ समुद्री विततावयौ १३.१९.१२; तसं ३.२.२.१ धतुर्हस्ताद् पै १.५.११; तैआ ६१.३ धरणमसि १.२४.५; तसं १.१.४.१ धर्तीमसि १.२४.५; तसं १.१.७.१ धर्मासि १.२४.५; वैसं १.१.५.२ धर्मासि सुधर्मा मे १९.११.१; तैआ ४.१०.१ धर्षा मानुपान् ७.१०.८ ते १.३.८.) धा असि सधा असि २.३.१० तसं १.१.९.३ धाता पुनातु सविता पुनातु ११.८.४ आ ६.३.२ धाता रातिः सवितेदं १४.१९.१०, तैसें १.४,४४.१ धाम्नोधाम्नो राजन् ७.२३.३; तैस १.३.११.१ चित्रणासि पर्वत्या १.२३.३, वैसं १.१.६.१ धिषणासि पार्वतेयी १.२३.३; तसं १.१.६.१ चिषणे वी सती १३.१०.२; तैर्स १.४.१.२ धुरि धुर्यो पातम् ३.७.५ धूरसि धूर्व धूर्वन्तम् १.१९.५ ते १.१.४.१ धूती स्थो विकृती ४.९.३, तैवा ३.५.६.८ टिरसि ब्रह्म यच्छ १.१२.११, २४.२ ६.५.३७ १०.५; वैसं १.१.७.१ ध्रुवक्षिदसि ७.५.१; तसं १.२.१२.३ ध्रुवं ध्रुवण १५.१५.१; तैस ३.२.६.६ ध्रुवमसि पृथिवी ह्ह १.२४.३; ते १.१.७.१ धुवा भरिमन् गोपती १.३.१ ते १.१.१.१ भुवासि २.९.१४; ३.६.१३, ७.३.८; तेसं १.१.१३.२, २.१२.२ भुवासि धरणी धनस्य ४.१०.३ ध्रुवोसि ध्रुवोऽह ४.९.१; वैसं १.६,२.६ नक्षत्राणां मातीकाशात् पाहि १०.६.३; तैस न म इदमुपदम्भिषक् ४.१५. नम इन्दाय मखप्ने १३.२०.२५; तेर्स ३.२.४.२ नमः करकूपेभ्यो पै २.७.७ नमः कृनाय कर्मणे ३.१८.१०; काश्री २.१.२१ नमः पृथिन्य १३.२१.१०; तैस ३.२.४.४ नमस्त आतांन ७.१३.९; तैसे १.३.८.२ नमस्ते अलु मीठुपे ६.५.६ नमः सखीनां पुरोगाणां चक्षुषे १३.२१.८ तैसे ३.२.४.४ नमः सदसस्पतये १३.२१.७; तैसं ३.२.४.४ नमः वदसे १३.११.६; तेर्स ३.२.४.४ नमो मस्तु सभ्यः पै २.११.११; तैसे ४.२.५.३ नमोऽनये मखप्ने १३.२०.२३; तैसं ३.२.४.१ नमो दिवे ५३.२१.९; तैसे ३.२.४.४ नमो देवेभ्यः १२.१८.३; सं १.३.४.२ नमो ब्रह्मणे प्रजापतये १२.६.२ नमो मित्रस्य वरुणस्य १०.२०.४; तैसं १.२.९.१ . नमो रुद्राय मराजे २३.२०.२४; तेर्स ३.२.४.२ नमो वः पितरो रसाय १.१.१०, देस ३.२.५.५ नराशंसपीतस्य सोम देव ते १३.३२,३ नर्य प्रो मे गोपाय ५.११.५; वैवा १.१.१०.२; २.१.२५ न हि ते अग्ने तनुवै ११.११.३; तैआ६.१०.१ न हि तेषाममा चन ६.४४, कासे ७.२ नाके सुपर्णम् नै २.५.९; तैया ६.३.१ नाकोऽसि नः संक्रमणः ५.८.१० नाना प्राणो यजमानस्य पशुना ७.१२.१२; तेसं नाभिस्त आ प्यायताम् ७.१४.५ से १.३.११ निग्राभ्या स्व देवश्रुतः १३.६.१०; वैसं ३.१.८.१ निरमुं नुद ओकरः ३.१३.१; तैना ३.३.११.३ निरस्तः परावसुः३.१४.१ निरस्तो वयगः १२.११.१० निरूदं जन्यं भयं १.१२.११ नित्यै त्वा १०.१२.५ से १.२.३.३ निर्दप रक्षो निर्दग्धा १.२४.४ तैस १.१.५.१ निर्दिषन्तं निररातिं नुद ३.९.८ मैसं १.४.३ निर्मा मुञ्चामि शपथात् ७.१६.१३ तिपसाद घृतव्रतो ५.१२.४; तैसे १.८.१६.1 नळ पै २४.२५; वैभा ६.५.२ नभसे स्वाहा ८१०.१ मैस ३.१२.१३ ·INDEX B निष्कृय स्वाहा ३.१०.२; तैदा ३.७.११.३ पायुस्त आ प्यायताम् ७.१४.५ तेस १.३.९१ निष्टत रक्षो निष्प्तोऽपसः १.१२.२ पावमानीः स्वल्ययनीः ५ १९९; वैमा १.४.८.४ भृचक्षस खा देव सोम १३.२६.११; सं ३.२.५.१ पायमानीदिशन्तु नः १ १९९; तैना १.४.८.५ नेला वातः स्कन्दयात् ११.११.३; तैआ ४.१०.२ पावमानायों अभ्येति १९९; तेवा १.४.८.४ पङ्क्तिछन्दसोऽधिपतस्य १५.१५.१६ पाहि माने दुश्चरिताद् २.१४.१; तसं १.१.१२.१ पञ्चधानीन् ५.११.५; तैना १.२.१.२७ पितरो भूः १०.२.५; पंत्रा १.१.५ पर मम न तस्य किंचन ४.१३.३, शबा . पितृगों सदनमसि ७.५.१५; तसं १.३.६१ पितृभ्यस्त्वा पितृन जिन्व ६.१३.४; लेई ३,५.२.१ पश्चाना ला वाताना २.५.२; तसं १.६.१.२ पुनरनिः १४.१८.१४; तसं ३.२.५.४ परिन पल्येप ते २.५.५; मैसें १.४.३ पुनरूर्जा ५.२०.११, ११.१५.१२; तसं १.५.३.२; पता नामासि युतिः १०.२.४ तेआ ४.२०.२ पयस्वतीरोषधयः ४.३.६; तेस १.५.१०.२ पुनईविरसि १३.३२.२०; तसं ६.५.१.३ पर ऊ त एकं पे १.९.८ तैआ ६.४ पुरुरवाः ७.९.१३ परमां का परावतम् ३.१३.१ वैना ३.३.११.३ पुरुषसंमितो यशो ३.११.१; तैमा ३.५.११.५ परं मृत्यो अनु परेहि ५ २.४.२८ तमा ६.५.३ पुरुषस्य सयावरि ५ १.५.२, ४, ता ६.१.२ परापूर्तं रक्षः परापूता १.२२.३; तसे १.१.५.२ -पुटिमती पशुमती ३.१२.११ परिचिदसि १.२४.५; तेसं ४.२.४.११ पूर्णा दर्वि परा पत ८.१४.५; तसं १.८.४.१ परि वा गिर्वणो गिरः १२.८.१५ तेर्स १.३.१.२ पूर्णा पश्चात् ५.१५.८ तसं ३.५.१.१ परिभूमि परिभूरिन्द्रं १३.१९.१४; तेसं ३.२.३.१ पूषा ते प्रन्धि विप्यतु २.८.४; मैसं १.१.१२ परिलिखित रक्षः ७.३.३ ७.१० १०.१५.९; पूपा ते अन्धि प्रश्नातु १.४.१२; तसं १.१.२.२ १२.९.१५, ११.३, तेर्स १.२.५.१ ३.१.१ पूषा वे विल विध्यतु २.५.११ परिवत्सरीणी स्वस्तिमाशासे ८.१०.११ पूपा त्वेतच्यावयनु २ १.२.१४ ता ६.१.१ परिवत्सरीणा सस्तिमाशास्ते ८.१०.१४; तवा पूषा स्वोपावसजतु ११.९.५ तेआ ४.८.२ १.४.१०.२ पूषा रान्या सोमो १०.११.१४; तसं १.२.१.२ परि वाजपतिः कविः १.२६.५; ते ४.१.२.५ पासि ६.१३.५; मैसं १.४.५ परिवीरसि परित्या ७.९.२; तेस १.३.६.२ पूषा स्थ १.१२.४ तेना ३.५.४.१५ परिपयोऽसि पवमानः १२.१५.३ ते ३.३.३.१ पेमा आशाः ५ १.३.३ तेभा ६.१.१ परिस्तुशीत परिधत्तानि १.११.१तया ३.७.६.१ पूष्णे शरसे स्वाहा १५.११.६ तेा ४.१०.३ परेत पितरः सोम्याः १.९.१२; ८.२१.५; लेस पूष्णे साहा १५.१५.४ ते ४.१६.१ पूष्णोऽई देवयज्यमा ८.1.1; फार ५.१ परेसुवासम् १ १.१.१८ ता ६.१.१ पृषिषि देवयजन्योपचारते २.१.६ १.१.१.. पर्जन्यो देवरो देव उद्गाता १०.१.७ पृथिवी गच्अन्तरिक्षं गाउ१२.५.१९ आ६..२ पवमानः मुर्ननः १०.५.४; १९ मा पृथित वायरस ११.४.७ पृथिवी समित् ११.२१.२आ...) पवित्रं विततं १३.१२.१४ ते १.११.1 पूधियां तामी श्वानरे जुरोनि साहा ६.४.१ पतिय स्थो वैष्णो १.१७.मा ३.७.४." परन् मे मच्छ ६.१.८५ पास ६.४७.४ पृषिभ्या संभा १०.११.१९ १.३.५१ पातं मा बाधिती अपार १३.११. तसे पृथिम्पारका अधिया १....२ ३.२.४.४ पृषिम्पारवा नानी मारवामि ३.1111 पा १," ·INDEX D २९७ . पृथिव्यात्वा मूना जिघर्मि - १०.१५.८; तैस १.२.५.१ पृथिव्यारवा लोके सायामि पै २.५.१; तैआ प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा भरातयः १.३.६; १८.१२; २.४.१, ६.१०.१२, १३.१३, ७.१५.१%B तैसं १.१.२ १; ४.१; 10.1; तेवा ३.२.२.२ प्रदेव देववीतये ७.१..५; तैस ३.५.११.४ प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधा १४.१२,१९, अर्स पृथिव्याः संपृचः पाहि १.४.३; तेसं १.१.२.२ पृथिव्यै वा २.७.१५, ७.७.१२; १२.९.१६; तैस १.१.११.१ ३.१.१; ९.१ पृथिव्यै भागोऽसि ३.३.१० पृथिव्यै वर्मासि २.१.६; वासंका १.१.२ पोषाय वा २.८.१; तेसं ७.१.१९.१ प्र केनुना १ १.७.१०; तैआ ६.३.१ प्रधास्यान् हवामहे ८.९.६; तैसं १.८.३.१ प्रच्यवस्व भुवस्पते १०.२०.१; तसं १.२.९.१ प्रना अने संवासय ५४.१; तैना १.२.१.१३ प्रजा योनि मा निर्मक्षम् २.४.५; तसं १.१.१३.१ प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति ७.१२.६; तसं ३.१.४.१ प्रजापतये स्वाहा ६.१२.१०, टैसं ३.४.२.१ प्रजापतिरसि सर्वतः ४.११.४; तैना ३.७.६.११ प्रजापतिर्जयानिन्द्राय वृष्णे प्रायच्छत् ५.१५.१५; तैसं ३.४.४.१ प्रजापतिर्मनसान्धोऽन्छेत १३.१.४; तेसं ४.४.९.१ प्रजापते १.१०.२, ३.१०.२, तैस १.८.१४.२; तैना १.७.८.. प्रजापतेर्जायमानाः ७.९.११%, तेर्स ३.१.४.१ प्रजापतेर्विभानाम ४.१९.९ ते १.६.५.१ प्रजापतेर्विश्वभूति ९.८.६ प्रजापतेस्त्वा प्राणेन ५.६.४ तैना १.२.१.१९ प्रजापती खा मनसि जुहोमि १२.१.४तसं ३.१.२.२ प्रजाभ्यस्त्वा १०.१६.११%; सं १.२.६.१ प्रजा मे यच्छ ६.१३.४; कासं ६.५ प्रजास्वमनु प्राणिहि १०.११.१२; तेसं १.२.६.! प्रतवासि नभवान् १२.१५.४ ते १.३.३.१ प्रतद्विष्णुः स्तवते १२.९.२ तेवा २.४.३.४ प्रति वा पृथिवी वेतु १.२१.३; तेसे १.१.५.१ प्रति या वर्षवृदं वेतु १.२२.१; तसं १.१.५.२ प्रतियुतो वरुणस्य पाशः १४.२३.९; तैसे १०४.४५.३ प्रत्यस्तो वरुणस्य प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिः ५.११.११; मैस १.६.२; . कासं ७.१४:८.७ प्रमा असि ११.८.३ ते ४.५.१५ प्रयासाय स्वाहा पै २.१ १४; तैआ ३.२०.१ प्रयुता द्वेषाँसि ७.१५.११; मैसं १.२.१६ प्रवाता वान्ति पै२.४.१३; तैआ ६.६.२ प्र वायुमला प १९८ तैवा २.८.१.१ म वेधसे कवये ५.३.९; तेवा १.२.१.९ प्रचार्य सक्थ्यौ ११.१५.१२, तमा ४.३५.१ प्रहर्पिणो मदिरस्य १३.११.१७ प्रागपागुदगधरान १३.१०.४, तेसं १.४.१.१ प्राचीमनु प्रदिशं ५.८.१; तैना १.१.७.१ प्राच्यां दिशि देवा ४.२०.४ तैसं १.६.५.१ प्राजापत्यं पवित्रं ५ १९२नेवा १.४.८.६ प्राण वामृत आदधामि ५.९.८ तेदा १.२.१.३४ प्राणस्य वा परस्यायाः ११.१३.१६; (साय) तेआ४.११.३ प्राणापानाभ्यां त्वा सतर्नु २.८.९ प्राणाय ला १.२३.१ १०.१६.११, १३.६.६; तैसं १.१.६.१ १.६.१३.५.८.१ प्राणाय मे १३.१९.१५; वसं ३.२.३. प्राणाय स्वाहा ११.७.५; १५.४; तआ ४.५.१; १५.१ प्रातर्वस्वोर्नमः साहा ९.९.१४; मेस १.६.७ प्रास्मा अनि भरत ७.१२.१०; तैना ३.६.६.१ प्रेक्षो मम्मे दीदिहि ५.१०.१० ते ४.६.५४ प्रेयनगाधिपणा 1.1.1 सं १.१.२.. प्रेधुदेहि १३.४.५; १.१४% ३.५.६.२ प्रेतु ब्रह्मणस्ततिः १९...ता ४.२.. 4तु ब्रह्मणस्पली १२.१६. सं ३.५.६.. यधान देव सवितः २.१.१ ते १.१.१.१ बहिरसि २.७.१४ ते १... वहिपोझ देवयज्यया ४.१ १.६.४.. पाशः १०.१९,१३; से ·INDEX B वहु दुग्धोन्द्राय १.१३.१४; क्षेत्रा ३.७.४.१६ दीभत्सा प-६५ बृहत् १४.१.१० वृद्भिः सवित स्तृभिः प १९९; तेया १,४.८.३ वृदन्नति बृहद्मावा १२.१३.९; तसं १.३.२.२ बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वतु १०.१५.५ तेर्स १.२.५.१ बृहस्पतिस्त्वोपसीदतु ११.९.५; तैा ४.८.३ वृहसते परिगृहाण वेदि ४.६.५ वृहस्पते परि दीया रथेन ५.८.५; तसं ४.६.४.१ बृहस्पतेर्मूर्ना हर मि १.४.१७; तसं १.१.२.२ अन्न पिन्वस्त्र ४.१६.२ तेवा ३.७.५.७ ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धाग १२.१५.५; तसं १.३.३.. ब्रह्मणस्त्वा परस्पायाः ११.१३.१६, ता ४.११.३ ब्रह्मणा त्या शपामि ११.२०.४; तैआ ४.३८.१ मावदा च वक्षद २.१५.१२%शबा १.५.१.११ ब्रह्म ह क्षनं ४ ७.८.१५; वैसें १.३.६.२ ब्रह्म देवा अवीवृधन् ३.५.१०; सं १.१.१३.5 ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः समिधम् ३.४.५; वैर्स २.६.९.१ ब्रह्मन् ब्रह्मासि ब्रह्मणे ३.१८.७ नापूता स्थ४.५.५ बझ पतिष्टा मनसो ३.१०.२ तेत्रा ३.७.११.१ ब्रह्मपनि त्या क्षत्रवनि ७.८.१४; तेसं १.३.१.२ ब्रह्मविदामोति परम् प १.१.१५ तेउ २.१.१ ब्रह्म संधत्तं तन्मे जिन्वतं १३.२४.१; तेना १.१.१.१ प्रमाण मा हिंसीयजमाने ९४.१ ब्रह्मा देवानां ५ १९५ ते ३.४.११., माह्मण एकहोता १२.१.१२ ३.७.१ ब्राह्मणमद्य राभ्याम् १४.५.४ ते १.४.४३.२ ब्राह्मणा अयं व ओदनः ३४.३ मानणास्तर्पयितये ४.२२.११ प्राणानामिद हविः ४.१६.२ वा ३.७.५.९ भशेहि माविश १३.२६.९८३१.५.१ भक्षोऽस्यमृतभक्षः १२.७.१३, नेत्रा ३.१०.८.२ भग रप नगरव वो ८.२३.१%; कार ९० भजतो भागी भाग ४.११.२; सेना ३.७.५.. भदम् १२.१२,५; ११ १.२.१.१ भनाइमि श्रेयः पादि १०.१२.१९ वैसं १.२.३.३ भवामः का समनेट देवाः ६.१७.१६; तसं भर्तु वः शकेयम् ६.४.१२ भवतं नः समनौ ७.१०.५, ९.११.२; तैसे २.३.७.१४,२.५.१ भुवनपतये स्वाहा ९.१५.११,१३; ते २.६.६.१ भुवनमसि वि प्रथस्त २.१३.१ ते १.१.१२.१ भुवनस्य पते पे १.४.३; तआ ६.१.२ भूः स्वाहा १५.११.११; तआ ४.१०.५ भूतकृत स्थ६.१०,५, जेब्रा १.३९ भूतमसि भूते मा पाः १४.१४.११; तेर्स ३२.८.५ भूतानां पतये स्वाहा ९.१५.११,१३, तैसे २.६.६.३ भूताय स्वाहा ९.१५.११; तैवा ३.८.१८.५ भूतेभ्यस्त्वा ७.५.१ तेर्स १.२.१२.२ भूत्यै त्वा ११.१०.१५; आ ४.१०.२ भूपतये साहा ९.१५.११, १३, तेसं २,६.६.२ भूपते भुवनपते ३.१४.१; तेवा ३.५.६.१ भूमिभृता महिमान ४.५.२; तैना ३.५.६.४ भूमिभूमिमगान्माता ३.१८.६; पत्रा १६.२० भूगिर्भूमा ५.७.२; १८; १.४; तैना १.५.३.१ भूयस्येहि श्रेयस्येहि ४.१५.२; मैसे ४.१.५ भूरसिं श्रेष्ठो समीनां १३ २२.११; तेवं ३.२.१०.२ भूध केंध वाक् ४.५.५ भृगु वारुणिः ११.१.१४; तैउ ३.१.१ भृगूणां त्वा तपवे ५.६.७ भृगूणामगिरसां १.१२.१३, २४.९; तैसं १.१.७.२ भेषर्ज गरे ८.१२.८ से १.८.६.१ भेषजं दुरिध्धै स्वाहा ३.१०.२ तैना ३.७.११.३ मखस्य रामासि १२.२.२६ विभा ४.२.६ मखस्य शिरोऽसि १.२५.९; २.१४.५; १९.२.२२; ते १.१.८,१; १२.१; तेआ ६.२.५ मसाय वा ११.६.५ ते ४.५.१ मखाय ला मखस्य ला ११.१.१५; तैआ४.२.३ मणि हस्ताद १.५.१२; तैमा ६.१.३ मदामोद इवोथा मोद इन १४.१२.१२ नभवै साहा ८.३.५ मै ३.१२.१३ मधु वा मधुला करोतु ११.१.१०, १४ मा ४.२,५ मधु मधु ११.८.९ तेया ४.५.. मधु हविरसि ११.९.१९ देमा ४.८.४ मनमामिभ्यः प्रहिणोमि ७.२३.१३ ·INDEX मनस्वाष्टु १३.१३.५ ते १.४.२.१ मनुना धो घृतपदी ३.१,१; वा ३.७.५.६ मनुष्वत्त्वा निधीमहि ७.५.५; तैना ३.११.१.३ मनो ज्योतिर्जुषताम् ३.२.६, ५.११.११ ६.६.४, ९.११.१ तैसं १.५.३.२; १०.२ मनो न येषु हवनेषु १३.१५.६; वास ७.१० मनो न्वा हुवामहे १.९.१३; तेस १.८.५.२ ममो मे हार्दि यच्छ ७.११.१४; तसं १.३.११.१ मनोरश्वासि भरिपुत्रा ११.५.१६; तैना ४.५.४ मनोऽसि प्राजापत्यम् ४.१२.८; तैसं १.६.२.२ मनोस्स्वा प्रामण्यो ५.६.५; वैवा १.१.४.८ मन्द्राभिभूतिः १३.२६.१३; १७.२१, ३०.११; ३१.२, सं ३.२.५.१ मम नाम तव च ६.६.३; तसं १.५.१०.१ मम नाम प्रथमं जातवेदः ६.४.१०; ते १.५.१०.१ मम पुत्राः शत्रुह्यो २.५.१० ममाने वर्षो विहवेवस्तु ४.१.४, १२.३, ६.१.९; तसं ४.७.१४.१ मयि गृह्णाम्यो अनि ५.४.११; तेसं ५.७.९.१ मयि प्राणापानौ २.८.११; वासं ३६.१ मयि मेधां मयि प्रजाम् १४.७.११; तैसं ३.३.१.२ मयि वसुः पुरोवसुः १३.२२.१४ मस्तः पोत्रात् १२.१९.१४ मरुताँ राधाऽसि १.२४.५ मस्तां पृपतय स्थ ३.६.१; तसं १.१,१३.१ महत्वन्तं वृषभ वावृधानम् १४.२.१ ते १.४.१७.१ मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणाय १४.६.१५; तैसे १.४.११.१ मरुदयस्था १०.१२.१०, मैसं १.२.३ महाँ इन्द्रो य ओजसा १४.७.१ ते १.४.२०.१ महि त्रीणामयोऽस्तु ६.४.४; मैसं १.५.४ महीनां पयोऽसि ७.७.० ८.२ १० ८.२ १०.४,८; तसं १.२.१.३ महीनो पयोऽसि विहित ११.१४.९; तेआ४.१२.१ महीना पयोऽस्योपधीनां २.६.१, १; तसं मां जिन्न ३.१०.४ मा तमो मा यज्ञः ९,४.१ तैना ३.५.२.५ मातरिश्चनो धर्मोऽसि १.१२.१२; तसं १.१.३. माता रुद्राणां पै १.४.८ तैमा ६.१२.१ मा वा वृक्षौ पै २.४.२३ मा ६.५.२ मा नो धर्म व्यथितो ११.१८१; तैआ४.२०.२ मान्दासु ते शुक्र १३.८.९; तैसे ३.३.३.१ मा पृणन् पू. १०.१२.२; तसं १.२.३.२ मा प्रगाम पथो ६.५.१ मा भेर्मा सं विक्था २.१५.१०, १३.१०.६; तैना ३.७.५.५; तसं १.१.४.१ माह रायसोषेण वि योपम् १०.१५.१४; तेसं १.२.५.२ मा हि सौर्देवप्रेपित ९.१९.. मित्रस्य वा चक्षुपा प्रेक्षे १.१९.९; तसं १.१.४.१ मित्राय स्वाहा ९.१३.१३, ते ७.१.१४.१ मित्रावरुयोर्भागधेयी स्थ १२.२१.४, तेसं १.१.१२.१ मित्रावरुणाभ्यां त्वा १.६.२४; सं १०४.५.१ मित्रावरुणो वा २.९.३, तेसं १.१.११२ मित्रावरुणौ प्रशास्तारी प्रशास्त्रात् ७.११.५; १२.१९.१२ मित्रो जनान् कल्पयति ९.३.८, तैवा ३.७.२.३. मित्रो न एहि १०.१८.५; तसं १.२.७.१ मिषं मि स्वधा पितृभ्यः १२.५.४ मूर्धानं दिवो भरति १३.१६.३, ५२.११.१., ते १.४.१३.१ मृत्योः पदं १.११.१० ते ६.१०.२ मैनमो विदह पै १.७.२; तैा ६.१.४ मोण इन्द्र ८९.८ ते १.८.३.१ य एतस्य पथो गोप्सारः २ १.५.८ ता ६.२.१ यः पावमानीरध्येति प १९९ यं वां देवा अकल्पयन् २.१९.१; तेवा ३.५.५.११ यच्छन्नु वा पञ्च १.१९.१०; कासे १.४ यजमानस्य पशून् पाहि १.३.२ १.१.१.१ यजमाने प्राणपानी दधामि २.८.१० यजुर्युकै सामनिराकख ११.१.२; तआ ४.४.१(२) यज्ञः प्रत्यष्ठात् ७.५.५, कासं २.. यज्ञपतिमश्य एनसाहुः १४.६.५ ते ३.२.८.) मही विपली सदने ५.४.५ वा १.२.१.१३ महेन्द्रस्यादं देवयज्यया ४.१४.८ ते १.६.२.४ मा असि ११.५.३ तैआ४.५.५ ·INDEX B दहु दुग्धोन्द्राय १.१३,१४, तैना ३.७.४.१६ दीभत्सा प ६९ बृहत् १४.१.१० हद्भिः सपित स्तृभिः ५ १९९; तेंद्रा १.४.८.३ बृहन्नसि बृहद्यादा १२.१३.९; तैसं १.३.२.२ वृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वतु १०.१५.५ तेसं १.२.५.१ बृहसतिस्त्वोपसीदतु ११.५.१; तआ ४.८.३ वृहस्पते परिगृहाण वेदि ४.६.७ वृहस्पते परि दीया रथेन ५.८.५; तसं ४.६.४.१ वृहस्सतैमूर्ना हरामि १.४.१७; वैरां १.१.२.२ अन्न पिन्वस्त ४.१६.२%, तैवा ३.७.५.५ ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धाम १२.१५.५; तेसं १.३.३.१ प्रह्मणरत्वा परस्पायाः ११.१३.१६ तेआ४.११.३ ब्रह्मणा ला शपामि ११.२०.४; तेआ४.३८.१ ब्रह्मण्यदा च वक्ष २.१५.१२;शवा १.५.१.११ ब्रह्म ह क्षत्रं ह् ७.८.१५ ते १.३.६.२ ब्रह्म देवा अवीवृधन् ३.५.१०; तसं १.१.१३. ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः समिधम् ३.४.५; तसं २.६.९.१ ब्रह्मन् ब्रह्मासि ब्रह्मणे ३.१८.७ ब्रह्मपूता स्थ४.५.५ ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ३.१०.२ तैना ३.७.११.१ ब्रह्मवनि त्वा पत्रवनिं ७.८.१४; तसं १.३.६.२ भन्नविदाप्नोति परम् १ १.१.१४ तैउ २.१.१ ब्रह्म संधत्तं गम्भे जिन्वत २३.२४.१ तेवा १.१.१.१ प्रमाण मा हि सीर्यजमानं ९.४.१ ब्रह्मा देवानां ५ १९५; तसं ३.४.११.१ ब्राह्मण एकहोता पे २.१.१२ तेा ३.७.१ बाह्मणमय रास्यासम् १५.५.४; तेसं १.४.४३.२ ब्राझणा अये व ओदनः ३.४.३ ब्राह्मणास्तर्पयित ४.२३.११ प्रावणानामिद हविः ४.१६.२; तेमा ३.७.५.९ भक्षेहि माविरा १३.२६.९; तेर्स ३२.५.१ भोऽस्यमृतमक्षः १२.७.१३; तेवा ३.१०.१२ भग स्थ भगस्य वो ८.२३.१; यास ९.५ भजतो भागी भार्ग ५.११.२ तेमा ३.७.५.५ भद्रम् १२.१२.५; ११ ते १.३.१.१ भदादभि प्रेयः पाहि १०.१२.१६; तैनं १.२.३.३ भदाणः यः समन देवाः ६.१५.१% तेसं भतुं वः शकेयम् ६.४.१२ भवतं नः समनसौ ७.१०.५, ९.११,२; तैसे ६.३.७.१ ४.२.५.१ भुवनपतये साहा ९,१५,११,१३; वैसं २.६.६.३ भुवनमसि वि प्रथस्य २.१३.१; तेसं १.१.१२.१ भुवनस्य पते पै १.४.३; तैआ ६.१.२ भूः स्वाहा ११.११.११; तैआ ४.१०.५ भूतकृत स्थ ६.१०.५५ जैता १.३९ भूतमसि भूते मा धाः १४.१४,११; तसं ३२.८.५ भूतानां पतये स्वाहा ९.१५.११, १३; तसं २,६.६.३ भूताय स्वाहा ९.१५.११%; तैना ३.८.१८.५ भूतेभ्यस्ता ७.५.१; तैसं १.२.१२.३ भूत्यै वा ११.१०.१५; तैआ ५.१०.२ भूपतये स्वाहा ९.१५.११, १३, ते २.६.६.२ भूपते भुक्नपते ३.१४.१; तंत्रा ३.५.६.१ भूमिभूता महिमानं ३.५.२; तैना ३.७.६.४ भूमिभूमिमगान्माता ३.१८.६; पना १६.२० भूमिभूना ५.७.२; १८, ९.४; तैना १.५.३.१ भूयस्येहि श्रेयस्येहि ४.१५.२, मैसं ४.२.५ भूरवि श्रेष्टोररमीनां १३ २२.११ तसं ३.२.१०.२ भूध कश्च वाक् ४.५.५ भृगु वारुणिः १.१.१४; तैउ ३.१.१ भृगूणां खा प्रतपते ५.६.७ भृगूणामतिरसां १.१२.१३, २४.९; तेसं १.१.७.२ भेषजं गवे ८.२२.८ तेर्स १.८.६.१ भेषजं दुरिष्टयै स्वाहा ३.१०.२; तैना ३.५.११.३ मसस्य रामासि २१.२.२६ आ४.२.६ मत्स्य शिरोऽसि १.२५.५,२.१४.५; ११.२.२२; तेस १.१.८.१% १२.१ ते ४.२.५ मसाय त्या ११.६.५ तेभा ४.५.१ मसाय ला मरायला ११.१.१५; तैा ४.२.३ मणि हस्ताद् पै १.५.१२, तमा ६.१.१ मदा मोद इदोधा मोद इव १४.१२.१२ मधये स्वाहा ८.१.५ मे ३.१२.१३ मधु स्वा मधुला करोतु ११.२.१०, १४ तैमा ५.२.५ मधु मधु १५.८.९: या ४.५.. मधु हविरसि २१.१.१९, ता ४.८.४ मनसामिया प्रहिणोमि ७.२३.१३ ·ÍNDEX 8 i.१ यमाय स्वाहान्तकाय स्वाहा प २६.७; तैआ याभिर्वतिको प्रसिताममुञ्चतं ११.८.१५; ऋर्स ३.१.५.१४ १.११२.८ यमायारिखते पितृमते स्वधा नमः १.८.२ या राष्ट्रात पन्नात् पे १.८.३, तैआ६.३.२ यमिन्द्रमाहुरुणं १५.३.५; तैना ३.७.९.३ यावती द्यावापृथिवी महित्वा १४.२.११, तैसे यमे इव यतमाने पै २.६.५; तैआ ६.५.१ ३.२.१.१ यमेन दत्त त्रित एनमायुनक् पै २७.१२; तेसं यावन्तो गृह्मा स्म ८.१२.६ तेसं १.८.६.1 या वां कशा मधुमती १३.१९.६; तेसं १.४.६.१ यमो दाधार पै२५.८ तैमा ६.५.२ या वाजिन्ननेः पवमाना ५.७.९; भैसं १.६.२ यमो ह यष्टारमितः पै २.७.१४ या वाजिन्ननेः पावका ५.७.९; मैसं १.६.२ यं परिषि पर्यवत्था ३.६.१५; तैसं १.१.१३.२ या वाजिन्नने सूर्ये ५.७.९; मैसं १.१.२ यव यवय पै २.५.१८; तैा ६.९.२ या सरस्वती विशोभगीना. ३.११.१, ४.१९.७ यवोऽसि सवयास्मद्वेषो ७.५.१४, १२.१२.१६) मा सरस्वती वेशभगीना ३.११.१ तैसं १.३.२.२, ६.१ यासामूधश्चतुर्विलं ७.१३.४ यवोऽसि यवयास्मदधा पै १,१२.५; तैआ ६.१०.२ यास्ते भने आळ योनयः ११.१५.६; तैआ यस्त आत्मा पशुपु २.१०.६, तैवा ३.७.५.३ ४.१८.१ यस्ते दप्स स्कन्दति १३.१६.१४; देस ३.१.१०.१ यास्ते अग्ने कामदुधा ५.१८.१ यस्ते स्तनः शशयः ११.९.८; तैआ ४.८.२ यास्ते अग्ने घोरास्तनुवः ५.१०.१३, तमा १.१.७.३ यस्मान झातः परो अन्यो १४.१६.५; तैमा यारते अग्ने विभफोरिन्दा ५.१८.१ ३.७.९.५ यास्ते विश्वाः समिधः सन्त्यग्ने १५.९.५तसं या अप्स्वन्तर्देवता ३.१७.९ थाः पशनामृषभे १०.११.१; मैसं १.२.३ यास्ते शिवास्तनुवो ५.५.१२; आ ६.१.४ याः पुरस्तात् प्रस्रवन्युप ४.५.५; तैमा ३.७.४.१ युञ्जते मनः ११.१.१, १२.६.१.5 तमा ४.२.१; या जाता ओपधयो १.५.१; तेत्रा ३.५.४.९ तैसं १.२.१३.१ या ते अग्न उसीदतः ५.१७.९ युनज्मि तिस्रो विश्वः २३.३.८; तसं ३.१.६.२ या ते अग्न उत्सीदतः पावका ५.१८.१ युनज्मि ते पृथिवी १३.२.११; तेस ३.१.६.२ या ते अन उत्सीदतः सूर्ये ५.१८.१ युनग्मि त्या ब्रह्मा ४.९.२ मे १.६.२.१ या ते भने पशुपु ५.९.१२ युनज्मि वाचे सह सूर्यम ते १३.२.१४ तम या ते अमेऽसु पात्रका ५.९.१२ ३.१.६.२ या ते अमे यशिया तनूः ६.६.१२; तेसं ३.४.१०.५; युनज्मि वायुमन्तरिक्षेण १३.३.१३; नै ३.१.६.१ तैमा २.५.८८ येऽप्रयः समनसः ५.१२.१२, तेसं ४.४.११.२; या ते अमेऽयाशया १२.३.१७; तेस १.२.११.२ तेवा १.२.१.१० या वे अग्ने रुद्रिया तनूः १२.२.५; तसं १.२.११.२ ये भमयो दिवो ये ५.११.६ मे १.६.२ या ते अमे सूर्ये शुचिः ५.१.१२ ये जोवा ५ १.४.८ तेा ६.१२.१ मा ते धामानि दविषा १०.२१.१५; तैस ये ते असे वानस्पत्या: ५१८.. ये ते भो शिवे तनुयो ५.११.५; नया १.१.७.२-३ या ते प्राणामारजगाम ७.१४.५ से १.३.५.५ ये देवा दिव्यप्रदश ५ १३.१५.८; लेस १.४.१०.१ या दिव्या वृष्टिस्तया १४.८.५; तसं १.४.२२.१ ये देवा मनोजाता १०.१०.१३; तेसं १.२.३.१ यानि घमें कपालानि ३.१३.३; तेसं १.१.७.२ ये देवा याहनः ४.२१.१ ते ३.५.४.। येन देवा अपुनत प १९% बा १.४.. या पुरस्ताद् विद्युदात्तत् ११.१४२ तैआ४.१,१ ·INDEX B येन देवाः पवित्रण प १९१; तवा १.४.८.६ रसोहणी .. वलगहनौ वैष्णवी १२.१३.६ तेसं ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना १.८.५; वासं २.३० ये सजाताः समनसो १.१०.५ तेवा २.६.३.५ रक्षोहा त्वा वलगहा १२.१३.८; कार २.११ ये समानाः समनराः १.१०.६ तेत्रा २.६.३.४ रन्ति मासि दिव्यो ११.१६.११; तआ ४.१९.५, येऽस्यानयो जुद्धतो १२.१.१० रहमयो देवा दन्याश्चमसार्यका १०.२.१ यो अग्नि देववीतये ९.१.११; ऋसं १.१२.९ रश्मिरसि क्षयाय ला १५.४.१; ते ४.४.१.१ यो अश्वधः शमीगर्भ ५.१.२, तेवा १.२.१.८ काया अहं देवयज्यया ४.१९.४ यो न इन्दवायू अभिदासति १३.२२.१२; लेसं राया वय सध्याँसो मदेम १३.१५.२, कास ७.१०, ३.२.१०.२ शत्रा ४.१.४.१० यो नः कनीय इह ४.११.४; तेया ३.७.६.१४ रास्वयत् सोमा १०.१२.२; तसं १.२.३.२ यो नः पादपतो ४.२१.33; तेबा ३.७.६.२३ रुद्र महानार्भव मृद ६.१३.२; कासं ६.५, मैसं योपवेपे शुरू ३.१२.१३, तेवा ३.३.११.२ १.८.५ यो भूतानामधिपती ३.४.१; तैना ३.३.२.५ स्ट्रवद्गणस्य सोम देव ते १४.३.२१; तसं ३.२.५.२ यो मां देटि जातवेदो ४.१५.२: तैवा ३.७.६.१७ छत्वावर्तयतु १०.१८.११; तसं १.१.४.२ यो मा वाचा मनसा ४.१०.३; तैवा ३.७.६.९ स्द्राय ला १०.१२.८तसं १.२.१.३ यो मा हृदा मनसा ४.६.५; लेवा ३.७.६.४ प्राय रद्रहोंने स्वाहा ११.११.५ तआ ४.१०.३ योऽस्य कोपय मे २.७.३; तैआ ६.५.२ रुद्रारत्वा परिरहन्तु २.२.३; तसं १.१.९.३ यो ते यानी यम ६ २.७.२; तआ ६.३.१ रदेभ्यस्त्वा ३.५.१२; तसं १.१.१३.१ रक्षसों भागोऽसि १.२२.५, ७.१४.१८; तेसं रूपं वर्गमा निर्मक्षम् २.४.८ १.१.५.२, ३.९.२ रूपेण वो रूपमभ्यमि १५.४.८, वैसं १.४.४३.१ रक्षोहणं वा बलगहनं १२.१३.५; मैस १.२.११ रेतःसिव १६५ ..रक्षोहणो बलगहनः प्रोक्षामि १२.१२.१४; तसं रेवतीर्यज्ञपति प्रियथा ७.१२.११ से १.३.८.१ रोहिन आमिर ३.६.१, वसं १.५.४.३ ले सकः सुलेशः ५.११.११तेसं १.५.३.३ रक्षोहणो क्लगहनो १२.११.६,सं १.३.२.२ लोकं पृण २,५.६; आ ६.९.२ रक्षोहणो बलगहनोऽभिजुहोमि १२.१२.१८; तसं वट् स्वयमभिगूर्ताय नमः १४.११.१३; तैसे ३.२.८.१ रक्षोहणो बलगहनोडानयामि १२.१२.१५; तसं वनसते शतवन्तो वि रोह ७.२.२; तसं १.३.५.१ १.१.२.२ वनेषु व्यन्तरिक्ष ततान १०.१९.५, २५.५.२६ रक्षोहणो वलगहनोऽस्तृणामि १२.१२.१५, तसं गये ओम बते तव ६.२.४ मा २.४.१.७ रशोहणी बरगदनायुपदधामि १२.१३.३; तसं वयः सुपर्णाः ११.१८.२, २१.१. ता.२००३ वरणो वारयात् ५२.५.१५ वरणपोतभानु १०.११.१.२०.१२ शोहणी नलगाइनी पाणवी प्रोक्षामि १२.१२.२० वरुणस्य वा राशी ५६.५ सेवा १.१.४.८ रसोहणी बलगइनी परिस्नगामि १२.१३.५; वैस वरुणस्यतसद निरसि १०.२०.१६ १.१.२.२ वरणस्य स्तम्भनमसि १०.१५.१२; १०.१४; रक्षोणी बलगहनी पहामि १२.११४; तेसं १.२.८.११ वालाय का ११.१२.१ त १.२.१.३ ·INDEX B ०३ वरुणाय स्वाहा ९.१३.१३; तैसं ७.१.१४.१ वरुणोऽसि धृतव्रतः १०.२९.१३, २२.३, तेसं १.२.१०.२ वर्चसे मे १३.२०.५ वर्वोपा असि क्चों मयि धेहि १०.४.८; तैसे १.२.१.१ वों मे यच्छ ६.१२.८; मैसं १.८.४; कासं ६.५; ७.१४ वर्षतु ते द्यौः २.१.८; तसं १,१,९.१ वर्षवृद्धमसि १.२२.१; तैसं १.१.५.२ वल्गुरसि शंयुधायाः ११.१४.४; तैआ ४.११.३ वपडनिटेभ्यः स्वाहा ३.१०.२; तैना ३.७.११.३ वसन्तमृतूना प्रोणामि ४.१३.९; तैसं १.६.२.३ वसवरत्वा परिगृह्णन्तु २.२.१; तसं १.१.९.३ वसवरत्वा प्र वृहन्तु १३.८,८ तेसं ३.३.३.१ वसुभ्यरवा ३.५.१२; तैसें १.१.१३.१ वसुभ्यो देभ्य आदित्येभ्यो १३.४.१२, ५.१ तैसं ३.५.६.२ वसुमद्गणस्य सोम देव ते २३.२५.१८, तेसं ३.२.५.२ वसुमान् यज्ञो वसीयान् ४.२१.६; तसं १.६.६.२ वसूनाँ रुद्राणामादित्याना २.९.१०; तैसं १.१.११.२ वसूनां पवित्रमसि १.६.११, १२.१४; तेसं १.१.३.१ वसून देवान् यज्ञेनापिप्रेम् ४.१७.६ वस्न् रुद्रानादित्यान् ४.१.११, तेवा ३.७.४.३ वस्यसि रुद्रासि १०.१५.६; तैसं १.२.५.१ वहिरसि हव्यवाहनः १२.१४.४; तैसं १.३.३.१ वाक् चबा मनव १४.३.१; तेवा ३.७.९.२ वार त आ प्यायताम् ७.१४.४; तैसं १.३.६.१ कागगा अन एतु १४.२.४; १०.६, तो ३.१.१०.२ वागस्येन्द्री सपत्नक्षयणी ४.१२.१; तसं १.६.२.२ वाग्देवी सोमस्य तृप्यतु १३.२६.१५ वाइम आसन् ३.१८.२; तैसं ५.५.९.२ वाचं प्राणं मा निर्मक्षम् २.४.५; तैसं १.१.१०.१ घाचस्पतये वा हुतं ३.२.३; तैसं २.६.८.१ वाचस्पतये पवस्व वाजिन् १३.१०.१३; तेसं २४.२. वाचा ला होत्रा ६.७.५ वाचे मे १३.१९.१८%; तैसं ३.२.३.१ वाजस्य मा प्रसवेन ३.५.८, ४.१७.५; तसं १.३.१३.१% ६.४.२ वाजिनं त्वा वाजिनो ११.१४.११; तैआ ४.१२.१ वाजिनां भक्षोऽवतु ८.११.२ वातः प्राणः ५.७.२०; तैवा १.१.७.१ वाताय व लान्तरिक्षाय ६.११.४ वाताय त्वा ६.१२.३ वानस्सत्योऽसि देवेभ्यः शुन्धस्व १.१७.१० घाममद्य सवितर् १४.१२.४; तसं १.४.२३.१ वायव स्थोपायव स्थ १.२.१२; तैसे १.१.१.१ वायवे वा १०.१२.५; तसं १.२.३.३ वायुरन्तरिक्षात् १३.२१.१ वायुरस्यैडः ११.९.६; तैा ४.८.२ वायुरिडाया वत्सः ४.१५.४ वायुर्यज्ञं नयतु प्रजानन् ७.५.६ वायुवों वि विनक्तु १.२२.६; तैसे १.१.५.२ वायुर्दिकर्ता १३.१५.२; तसं ३.३.२.१ वायो व्रतपते प्रतं चरिष्यामि ४.४.२; तेन्द्र ३.७.४.. वायो वीहि स्तोकानाम् ७.१५.५ तेसं १.३.९.२. .. वायो तपते व्रतमचारिपं ४.२२.८; मैसं ४.९.२६ वारणमसि १०.१९.९, ११, २०.१३; मैसं १.२.६; कार्स २.५ वारुणमसि शंयो० १०.२१.१२; तेसं १.२.१०.२ वास्तोष्पते प्रति जानीयस्मान् ६.६.१; तसं ३.४.१०.१ विगा इन्द विचरन् ११.१९.९; तैया ४.२८.१ वित्तो वरुणस्य पाशः १४.२३.२; मैसं ४.८.५ विन्छिन मि विधृतीभ्या ४.९.३ तेवा ३.७.६.७ दि ने मुञ्चामि रशना ४.१८.५; तसं १.६.४.३ वित्तायनी मेऽसि ७.३.१%, तसं १.२.१२.१ विदेरग्निः ७.३.४; तसं १.१.१२.१ विद्युदसि विद्य मे...सत्यमुपागाम् ६.१.६; तेवा ३.१०.६.२ विद्युदसि विद्य मे...सत्यमुपैमि ६.१.५; तैया ३.१०.९: विधुं दद्राणम् ११.१५,१० तथा ४.३०.१ .

·INDEX B विधुतिरसि पै २.५.१६ तेआ ६.९.२ विधेम ते परमे ५.१०.१० तसं ४.६.५.४ विभूरसि प्रवाहणः १२.१४२; तेरा १.३.३.१ विभाड् वृहत् पिस्तु ७.३.१२, कासं २५.६; मैसं १.२.८ विमिमे ला पयस्वती १२.४.९; तेत्रा ३.५.७.१३ विमुन्यध्वमप्तिया देवयानाः १२.४.१२, आ विराडसि सपनहा १२.११.५, १२.१३; तसं विनस्व आदित्यैप ते सोमपीयः १४.८.८; तसं १.४.२२.१ विशो यन्त्रे नुदमाने ४.९.३, तत्रा ३.७.६.५, ८ विशो यन्त्र स्थः २.९.९; तैरां १.१.११.२ विश्वजनस्य छाया २२.१०.१०, तेसं १.३.१.२ विश्वदानीमाभरन्तो ६.५.६ विश्वलोप विश्वदावस्य २४.२५.९; तेसं ३.३.८.१ विश्वस्य ते विश्वावतो १४.१४.६; तसं ३.५.६.२ विश्वा आशा दक्षिणसद् ११.१०.५ तेआ४.९.२ विश्वानि देव सवित्र् प १९८; संवा २.४.६.३ विश्वान् देवानयाडिह १२.१०.८ विधायुरसि ७.५.१ से १.२.१२.३ विधे इस देवा वैश्वानराः १४.१४.१३; तसं ३.२.८.५ विश्वे देवस्य नेनुः १०.५.११; तसं १.२.२.१ विश्वे देवा मक्त इन्द्रो अस्मान् १४.५.२२; तसे विष्णो त्वं नो अन्तमः १३.१५.१४) तंत ३.१.१०.३ विष्णो राटमसि १२.८.५, तसं १.२.१३.३ विष्णोन्टरमसि १३.२००५, तसं ३.२.३.२ विष्णोध्रुवमसि १२.८.३, १.१९; तेसं १.१.१३.३ विष्णोर्नु के वीर्याणि १२.८.१; तसं १.२.१३.३ विष्णोर्मनसा पूते स्थो १.१५.८, मैसं ४.१.५, कासं १.५ विष्णोः शंयोरहं देवयज्यया ४.१८.६ तसं १.१.४.३ विष्णोः शर्मासि १०.६.२; तेसं १.२.२.२ विष्णो भन्ने स्थः १२.८.१२; तसं १.२.१३.३ विष्णो स्तूपोऽसि १.३.८; तसं १.१.११.१ विष्णो स्थानमसि २. १३.८, तेसं १.१.१२.१ विष्णो स्यूरसि १२.८.२,८१८ तैसं १.२.१३.३ विष्णो हम्य रक्षस्व १.१५.२; तसं १.१.३.१ विष्णसि वैष्णवं धाम प्राजापत्यम् १२.२.१९ विष्वसि वैष्णवं धामासि प्राजापत्यम् ८.१२.२४ वि मुवः पश्य व्यन्तरिक्षम् १४.६.३ तेसं १.४.४३.२ वातिहोत्रं ला कवे २.९.५, तसं १.१.११.२ वीरं धत्त पितरः १.९.५ धीर्याय मे १३.२०.६; तेसं ३.१.३.२ वृत्रत्य फीनिफासि १०.४.१३; तसं १.२.१.२ वृपो स्थः ७.९.१२; तसं १.३.७.१ वृष्णो अश्वस्य निष्पदसि ११.३.१० तेआ ४.३.१ वेदिरसि २.७.१४; तेसं १.१.११.१ वैदिवहिः श्रित हविः ४.१५.३; तेबा ३.५.६.१८ वैदेन वेदि विविदुः २.१.४ तेबा ३.३.९.१० वेदोऽसि येन वं १.६.४ वेदोऽसि वित्तिरसि विदेय ३.९.७, ४.१९.१, तैआ ४.९.२ विश्वषां देवानां जठरमसि १३.२०.९; तसं ३.२.३.२ विश्वेषां देवानामहं देवयज्यया ६.१७.१२; कार्स ५.१ विश्वेषां देवानां भागधेयी स्थ १२.२१.५; तरी विषाणे विध्यतं ग्रन्थि १०.६.१५: मैसं १.२.२ विष्णवुल्कमेप ते १३.२ ३.३; तेसं ३.२.१०.१ विष्णु स्तोसमयसमाहि १०.१०.१० विष्णुस्वास्त १.११.५ विष्णू नि स्थ वैष्णवानि २.१०.१; मैर्स १.१.१२ विष्णोः कर्माणि परसत ७.८.११; तेसं १.३.६.२ विष्णोः कमोऽसि ४.२०.५ ते १.६.५.२ विष्णोः पृष्ठमासि १२.८.११ से १.२.१३.३ वैपाय ला १.१५.१०, १८.११; तसं १.१.४.१ वैश्वदेव इविः १०.१५.३; तसं १.२.४.१ वैश्वदेवी पुनती प १९९तेवा १.४.८.२ वैश्वानरस्य रूपम् ५.१.५ तेवा १.२.१.१ वैश्वानरे इविरिदं जहोमि पै २.३.१३, तेआ वैश्वानरो ररिमभिः प १९९ वैष्णवमसि विष्णवे वा १२.९.१; तसं १.२.१३.३ ·INDET B ३०५ .. वैष्णवमसि विष्णुस्त्वोत्तनातु १२.७.१०; मैसे .१.२.९; कासं २.१० व्यानाय सा १.२३.६ १३.१३.११; तसं १.१.६.१ व्यानाय मे १३.१९.१७, तैसं ३.२.३.१ ब्रजं गच्छ गोस्थानम् २.१.५; तसं १.१.९.१ व्रतानां तपते व्रतं चरिष्यामि ४.४.२; तेवा शुन्यध्वं देव्याय कमणे देवयज्यायै १.१२.१% २०.१४ सं १.१.३.१ शुन्यूरसि मार्जालीयः १२.१४.११; तैसं १.३.३.१ शृणोत्वग्निः समिधा १३.४.१; तसं १.३.१३.) शृतं यदा पै १.७.२; तेआ ६.१.४ शोचिरसि ११.३.१५; तआ ४.५.२ शोचिषे वा ११.३.१६, ७.८; तैआ ४.३.१ श्यामशवलाभ्यां दा पै१.६.२३ श्येनाय पत्तनै स्वाहा १४.११.१२; तसे ३.२.८.१ श्येनोऽसि गायत्रछन्दाः १३.१५.१०तेसं ३.२.१.१ श्रात दविः १४.३.३ धीरस्य निस्त्वा श्रीणातु ७.२०.१; तैसं १.३.१०.१ श्रोत्राय मे १३.२०.१; तसं ३.२.३.२ श्वात्रा स्य नारः १३.१०.१ ते १.४.१.१ श्वात्रोऽसि प्रचेताः १२.१४.५; तसं १.३.३.१ षड्ोता सूर्य ते चक्षुः ५ २.४.२५; तैआ ६.७.३ सं यजत्रैरङ्गानि ७.११.३; तसं १.३.८.१ सं यज्ञपतिरशिषा ४.१९.८, ७.११.३; तैसे प्रतानां तपने तमचारिष ४.२२.८; तैआ ४.४१.६ शं वातः पै २.४.३०, ५.१२; तैआ ६.५.३, ९.२ शस्य पशून् मे गोपाय ५.११.५; तैवा १.१.१०.२, ४ शं च वक्षि परि च ११.१४.५; तैआ ४.११.४ शतं ते राजन् भिपजः १४.२१.१०: सं १.४.४५.१ शतभूधिरसि वानस्सत्यो २.१.१, ३.१५, ते २.६.४.१ शतायुधाय शतवीर्याय ६.१६.१८ तेस ५.७.२.३ शं नो देवीरभीष्टये ५.४.१३; तवा १.२.१.१ शमशयः शमोपधीभ्यः ७.१४.८ ते १.३.५.१ शमितार उपेतन ७.१३.६; तसं ३.१.४.३ शमि शमय २.५.१५, आ ६.९.२ शर्धोऽसि १.२४.५ शल्कैरमिमिन्धानः ५.४.३, तमा १.२.१.१५ शनस्य शनमसि १३.३१.१५; ३.२.७.१ शिवाः पीता भवथ १०.१०.१४; भैसं १.२.३ शिवा च मे शम्मा ४.८.३; तवा ३.७.६.६ शुकेषु मे हरिमाणं ४.२१.१; तेया ३.७.६.२२ शुक्र वे शुक्रेण कोणामि १०.१७.१; सं १.२.७.१ शुक्र ते शुक्रेण गृङ्गामि १३.८.११; तसं ३.३.३.२ शुकं ते शुक्रण श्रीणामि १३.१५.४ शुक्र वा मुकायां २.७.२ से १.१.१०.३ शुक्रमसि २.६.१२; तसं १.१.१०.३ शुक्रमस्यमृतमसि १०.१५.२, सं १.२.४.१ शुक्राय समिदसि १३.२५.३; तेव्रा १.१.१.५ शुगसि तमभिशोच ७.२३.१; तेस १.३.११.१ शुद्धा अपः सुप्रपाणे १.२.१८ संवा २.८.८.१२ शुक्षा वयं परिविष्टाः ७.१४.१ ते १.३.८.२ शुद्धाश्चरित्राः ७.१४.५ से १.३.९.१ शुनं वाहाः ५२.४.९; तैया ६.६.२ शुन्धा लोकः पितृपानः ७.७.१३ तेसं १.३.६.१ मा.२० तैसे १.१.१३.२ सं या दः प्रियास्तनुवः ५.५.१६ ते ४.२.४.१ संवत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्ते ८.३.८ तेवा १.४.१०.१ संवेशनः पै १.९.१० तआ ६.४.२ सं वोऽनक्तु वरुणः १३.५४ संसोऽस्यहस्पत्याय ८.२४.५, तैस १.४.१४.१ ससीदन्ता देवौर्विशः १.१८.९; मैसं १.१.४ संसौदस महा असि ११.७.१३; तआ ४.५.२(७) संत्राभागा स्थया ३.६.१५ सहितासि विश्वरूपीः ६.२.५ ते १.५.६.२ सकृते अमे नमः ११.१९.११; तेआ४.२८.१ सदाच्छिन्नं वर्हिः १.७.८ वा ३.७.४.१० सक्षेदं पश्य विधर्तरिदै १०.१३.३; तेवा ३.५.७.१ सफाति जगतीचन्दाः १४.१०.८ तसं ३.२.१.१ सजूदेवैः प्रातर्यावभिः ६.११.५ तेवा २.१.५.१० सज्वैः सायंयावभिः ६.११.५ तेवा २.१.५.१० संजम्मानौ दिव आ पृथिव्यायुः १३.२४.६ तेवा १.१.१.२ संज्ञानमसि कामधरणं ५५.२%, तेवा १.२.१.१७ सवे मास्थात् १.४.१३; सं १.१.२.२ ·INDEX R सत्यं वर्तेन परिषिञ्चामि ६.१०.२, तैवा २.१.११.१ सवं नो अग्ने ३.१०.२, ९.१९.६, तैस २.५.१२.३; तैया ३.७.११.३ स नो नभमस्पते १४.२५.१० तेर्स ३.३.८.२ सत्रो त एतद्यदु त इह १४.१३.११: मैस ४.७.१ सदसि सन्मे भूयाः ४.२०.३; तसं १.६.५.१ सदो विश्वायुः ११.१४.६; तैआ ४.११.४ सं ते.प्राणो वायुना ७.११.३; तसं १.३.८.१ सं ते मनसा मनः ७.१८४; सं १.३.१०.१ सं त्वम सूर्यस्य वर्चसा ६.२.३; तैर्स २.५.५.४ सला नह्यामि १०.६.११, तैसे ३.५.६.१ सं त्वा सिधामि ९.१५.११; तसं १.६.१.१ सं देवि देन्योर्वश्या १०.१५.१५, तैस १.२.५.२ सह ते असे समिधः ५.११.१; १९.१३, तैसे समुद्राय ला वाताय स्वाहा ११.१.४; तेक्षा ४.९.५ समुदे ते हृदयमवन्तः १४.१२.१४ ते १.४.४५,२ समुद्रोऽसि विश्वव्यवाः १२.१५.८; मैसं १.२.१२; कार्य २.१३ समृद्धधै स्वाहा ३.१०.१ समोषामुम् ९८४ सं पत्नी पत्या ३.८.११; तेवा ३.७.५.११ सं पश्यामि प्रजा अहं ६.२.५ तेसं १.५.६.१ संपच्यध्वमृतावरी: १.१४.१ ते १.१.३.१ संमोर्गुष्व मेवसा पीवसा १ १.६.२६ तेआ ६.१.४ सं ब्रह्मणा पृन्यस्व १.२६.९ से १.१.८.१ सम्राडसि वृशानुः १२.१५.२; तैसे १.३.३.१ समाइसिनतपा अधि४.३.. सरस्वती मनुष्येभ्यः १३.२१.४ सरस्वत्या अहं देवयज्यया ५.१५.१३, कासं ५.१ सर्पान पिपीलिका जिन्व ६.१३.१० सभ्यस्त्वा सर्पान जिन्व ६.१३.१० सपैंतरजना जिन्व ६.१३.१० सर्वस्य प्रतिशीवरी पै १.११.६; तसं १.४.४०.१ सवितैतानि शरीराणि पै २.४.२,११,२६; तेआ सप्तर्षिभ्यस्त्वा सतपीन जिन्व ६.१३.१५ स प्रथमः संकृतिविश्वकर्मा २३.२५.७, तेना १.१.१.५ सपथ सभा मे गोपाय ५.११.५; तैना १.१.१०.३; २.१.२६ स भद्रमकों नः १३.२६.. समक्ता महिईविषा ५.१८.१; तैना ३.७.५.१० समस्य तनुवा भव ७.१३.१; तैस १.३.८.२ समहं प्रजया.सं मया प्रजा ४.२१.५; सं १.६.६.२ समापो अद्विसमत १.२५.५, १३.५.२; तैसे १.१.८.१ समायुषा सं प्रजया ३.१२.१०, सं १.१.१०.२ समारभ्योनों अवरः २.१३.१०; तेसं १.१.१२.१ समिद्धो अस आहुत २.१२.३, ४.१२.६; लेसं २.५.८.६ तेवा ३.५.२.३ समिदो अमिराहुतः ४.१२.६; कासं ४.१४ समिद्धो भने में दीदिहि ४.२१.६ तेसं १.६.६.२ समिधामि दुवस्यत ५.३.१३; तैना १.२.१.९ समुद्र वः पहिणोमि ४.२०.५, ९.७.५; १५.११.४ समुद्रं गच्छ स्वाहा ७,२१.१२; तैसं १.३.११.१ समुदस्य दोऽक्षित्या उषये १३.४.१०, सं सह रप्या ५.१०.११, ११.१५.१२; लेसं १.५.३.३; तैआ४.२०२ सहसे स्वाहा ८.१५.६ मैस ३.१२.१३ सहस्रवल्शा नि वर्षे रहेम १.४.१ ७.२.३; तसं १.१.२.१% ३.५.१ सहलको पभो ९.४.२; कासं ३५.१८ सहामेऽमिना ५.६.१%, कासं ७.१३ सहोर्जी भागेनोप मेहि ११.९.१६ आ ४.८.४ कामे सत्याशी ४.१५.५; तैसं १.६.३.२ सारस्वतौ खोत्सौ प्रावताम् २.१३.13; मैसं १.८.८ सारस्वती लोत्सो समिन्धाताम् ९.११.९; तैना सावित्र्वैश्वदेवः पीवस्य १७.१२.१७ सा विश्वकर्मा १.१३.१३, तैसं १.१.३.. सा विश्वव्यचाः १.१३.१३; तैस १.१.३.१ सा विश्वायुः १.१३.९ ते १.१.३.१ सासि मुब्रह्मण्ये १२.१.१३; तैना ३.५.४,१५ समुनामिः ५.१२.९; मे १.६.२ पना ११, ·INDES B ३०७ सिं होरसि महिषीरसि ७.३.५; तसं १.२.१२.३ सिंहौरसि रायस्पोपवनिः स्वाहा ७.४.९; सं । सिहोरसि सपलसाही स्वाहा७.४.९; तस १.२.१२.२ सिं होरसि सुप्रजावनिः स्वाहा ७.४.१; तैसे सूर्य ज्योतिर्विभाहि २.१०.३, तैवा ३.७.५.२ सूर्य ते चक्षुः वै १.७.३, वैमा ६.१.४ सूर्यस्त्वा पुरस्तात् पातु २.९.६ से १.१.११.२ सर्यस्य चक्षुरारुहम् १०.१५.४; तैस १.२.४.१ सूर्यस्य वा चक्षुपान्चोक्षे ११.४.६; तैआ ४.३.३ सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रति पश्यामि ३.१५.३; तेस 7 सिंहीरस्यावह देवान् ७.४.९ सिद्धय त्वा ११.४.४, ८.१; तैआ ४.३.२(५); सिनीवाल्या भदं. देवयज्यया ४.१९.४; तसं १.६.४ सोते चन्दामहे पै २.४.१० तेा ६.६.२ सीद होतः स्व उ सोके ७.५.४ ते ३.५.११.२ मुगाईगत्यः ५.५.७, ६.७.३; १.२.१.१० सुत्रामाणं पृथिवी १०.५.१६; तैयं १.५.११.५ सुदाप६९ सुपर्णस्य वा गवत्मतः ३.१७,७ सुपणोऽसि त्रिशुपन्दाः १५.२.७, तैस ३.२.१.१ सुपिप्पला भोपधीः कृधि ७.१५.१०, मैसें १.२.२; कास ३.३ सूर्यस्य हरसा धाय १५.३.२; तैा ४.२.६ सूर्याय च वा दिवे चोधयामि ६.११.४ सूर्याय स्वाहा ९.१३.१३; तैसें १.८.११.३ सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहा ६.११,५; तेवा २.१.९.२ सूमों ज्योतिज्योतिरनिः स्वाहा ६.१२.६; तैया २.१.१.२ सूर्यो मा देवो दिव्याद १३.२०.२५; तैसं ३.२.४.३ सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पातु १४.८.१०, तेस ३.५.५.१ सेनेन्द्रस्य १२.३.२३; तैआ ३.९.१ सोमः १३.२०.१८, तैसे ३.२.४.१ सोमः पवते सोमः पवते १३.१५ १० वासे ७.११% शमा ४.२.२.१२-१५ सोमं ते क्रीणाम्यूर्जस्वन्त १०.१६.१६; तसं १.२.४०१ सोम राजनेाब रोह १३.३.१०, तसं १.३.१३.. सोमविक्रयिणि तमः १०.१५.१० ते १.२.४.१ सोमस्य तनूरसि १०.४.३; तेसे १.२.१.१ सोमस्य नौवीरसि १०.४.४; कासं २.३ सोमस्य को मूजवतो १३.४.११ सोमस्य समिति ६.२.३; मरां १.५.२ सोमस्याई देवयज्यया ४.१९.३; तसं १.६.४.३ सोमः सोमस्य पुरोगाः १३.८.१३, तेर्स ३.३.३.२ सोमाय पितृपीताय स्वधा नमः १.८.१; लेना सुपिप्पलाभ्यस्त्वीपधीभ्यः ७.८.३, १०.६.१६; तेसं १.२.२, ३.६ सुप्रजसत्वा वय २.५.९ तेस १.१.१०.१ सुभूतकृत स्थ प्रत्यूढ ६.१०.१२ मुभूरसि श्रेयो रश्मीनाम् १४.१५.८तसं १, ६.६.१ सुभदस्युपभूद् ५.१०.२ तैना ३,५.६.८९ सुमनसो यजमानाय ४.८.1 सुमित्रा न आप ओषधयः ७.२३.३, ८.२१.६ ११.१६.१२, १७.१२.१९; ते १.४.४५.२; आ.... सुयगे मे बघ घृताची २.१२.३ सुरूपवर्षवर्ण एदि ४.१५.१; तसं १.६.३.१ मुवरभि विख्येपं श्वानरं ज्योतिः १.२०.३% १२.१८.६; तैसे १.१.४.२ ३.४.२ मुवर्ण हस्तात् ३१.५.१० तैया ६.१.३ सुवाग्देव दुर्यो आ वद १२.५.३ ते १.२.१३.१ सुवीराः प्रजाः प्रजनयन् १३.१४.५ तेत्रा १.१.१.२ मुबौराय स्वाहा २.१४.६ सुसंदर्श त्या वय ८२१.२; तैसं १.८.५.१ सूपस्था अथ देवो १०.६.२० सोगेन लातनमान्द्राय दधि१.१४.४; तसं १.१.३.. सोमेन यज्ञयक्षुष्मान् ४.१४.१ सोमो जिगाति गानुदित १२.१५.५ तसं १.३.४.१ सौर्य रेतः प्रजननं मे अस्तु ६.१३.८ स्नुतस्य स्तुतमसि १३.१७.१३ तेसै ३.२.७.१ स्तुतोऽसि जनधाः १३.२३.११; तैया १.१.१.१ स्तृणीत बहिः परिधत २.८.८; कार्स ३१.१४ ·३०८ INDEX B स्फात्यै ला नारायै १.२०.२, तैसं १.१.४.२ स्फ्यः स्वल्लिर्विधनः स्वरितः १३.१०.१३; तेस स्वाहा दिग्भ्यो नमो दिग्भ्यः ७.२०.९; तसं १.३.१०,२ स्वाहा देवेभ्यः ७.१५.१५; वैसं ३.१.४.४ स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् १०.५.२१२.१८.१०, स्वाहा यज्ञं वातादारभे १०.५.३, १२.१०.१० तसं १.२.१.३ स्वाहा यज्ञं मनसा १०.७.१, १२.१८.१०; तैसं १.६.१; अस स्योन वे सदनं २.१०.४, तैवा ३,५.५,२ योनो मे सौद सुपदः ४.११.१; तैवा ३.७.६.१० स्वगा तनुभ्यः ३.६.९ स्वगा देण्या होतृभ्यः ३.६.१४ तेवा ३.३.८.११ स्वजा असि स्वभूरस्यस्म १०.१८.१; मै १.२.६ स्वतवाश्च प्रघासी च प ९९; वार्स १७.८५ स्वधा पितृभ्यः २.१.२, १२.१८.४, तेसं १.१.११.१ ३.४.२ स्वधा पितृभ्यः पृथिवीपदयः १८.४.०८ सधा पितृभ्यो दिविपद्धयः १.१.१; असं १८.४.८० वथा पितृभ्योऽन्तरिक्षसद्भधः १.९.१ असे १८.४.७९ स्वधिते भैनँ हि सीः ७.१.१४; १४.१, १०.३.१३; तेसं १.२.१.१; ३.५.१ २.२ स्वस्तिदा विशरपतिर् ३.११.१; तेवा ३,७.११.४ स्वरत्युत्तराण्यशीय १०.३.१५, तैसें १.२.१.१ स्वाकृतोऽसि मधुमतीर्न १३.११.२; ते १.४.२.१ स्वात्तं वित् सदेई ७.१०.१२% स्वादुष्किलायं मधुमौं उतायम् १४.१४.१०; सं स्वाहा वाचि वातो विसजे १२.१८.११. स्वाइन्द्रा वट् ११.१०.१%, ता ४.९.३ स्वाहोरोरन्तरिक्षात् १०.७.२; १२.१८.१०; तैसं १.२.२.३ स्वाहोर्धनभर्स भारत ७.१६.१० तेसं ६.३.६ स्वाहोप्मणोऽन्यथिप्ये ७.१८.५, २०.२ हतोऽसाववधिष्मामुम् ३.१३.२, तेया ३.३.११.४ हरस्ते मा वि नेषम् ६.१०.८% हरिणस्य रघुप्यतो १५.६.६; असं ३.७.१ हरी स्थ होर्धाना- १४.१८.१३, तेसं १.४.२८.१ हविर्देवानामसि मृत्यो ६.११.२ हिं वाचस्पते वाचमानावयता ३.१५.२ हिं देव सवितरेतते ३.१८.८५ १५.४.१; तसं ३.२.७.१ हिन्द मे यात्रा हरिवः १३.२.५; तसं ३.२.५.३ हि प्रज्ञापवेऽनुब्रूहि यज्ञ ३.१७.१ हिं प्रणय यज्ञ देवता ३.१६.१ हिं प्रोक्ष यज्ञ ३.१६.२४ हिं वृहदाः २.१३.१४, तसं १.१.१२.१ हिं बृहस्पते परिगृहाण ३.१६.३ हुत हविर्मधु इतिः ११.११.१४; आ४.१०.५ हुत स्तोको हुतो द्रप्सः १.१३.४,११; तैसं तसं १.३.८.१ स्वानभ्राज १०.१५.१९ तेसं १.२.७.१ स्वावेशोऽस्यगा ७.५.१६3 ते १.३.६.१ स्वाहाकृतस्य धर्मस्य १२.१०.९; तैआ ४.९.२ स्वाहामये वैश्वानराय ६.१२.२ स्वाहा वा नक्षत्रेभ्यः ११.१२.२, तैआ४.१०.५ स्वाहा त्या सुभकः सूर्याय १३.११.५; १३.६; लेस साहा ला सूर्यस्य ११.९.१८; तैआ४.८.४ स्वाहा वा सूर्यस्य रश्मिभ्यः ११.१२.२; तैआ हृदे वा १३.३.१० तेरा १.३.१३.१ होतारं मा हि.सी: पानी ९.४.१ ·INDEX C INDEX OF WORDS The following is an alphabetical Index of the basic forms of words which occur in the Srauta, the Paitſmedhika and the Par'leșa Sūtras of Bharadvāja. Words occurring in the Mantras and Praişas have not been registered. Words denoting names of divinities and their derivatives, numerals, particles, pronouns, and words occurring very frequently have been ignored. अंशुm. १३.७.४, ८.८९,१४१५, १०.३%, थनिभाण्ड पै१.२.७ ५; १२, ११.१% १४.९.११ अनिष्टोम m. ६.९.९, १०.२.१२, ११.१२.११; अंसm.७.४.९, ११.३, १०.६.२; ११.१५.१०; २३.५.५, १९.८, १४.२.११, १५.९, १५ १२.२१. ४,५; १३.१.५, २,३, ११.९.७%, १५.४.४,५१०८ प१४८ अग्निष्टोमचमस m. १४.१५.११:१८ अंहीयस् adj.२.२.१२; १२.१३.२ अमिष्ठ adj. १.३.२, ६.६.५, ७.८.१३ भकर्ण adj. ९.१६.१८, १०.१४.१९; १५.१२ अमिहोत्र n. १.११.७, ५, ९.३.२, ३, ५, ६,45 भकूट adj.१०.१४,१९, १७.१२ ११.२.२५, ११.१०, १२.५; १४.२६.१०; यक्तp. part. ३.५.१६, ११.२२.१. प १५१3 १८२; १८३, १८४; १८८ अक्षm.५.१२.४, ५, १२.७.३, १३.२.११; अमिहोत्रकाल m. १४.२६.१० प १०२ २७.९ अमिहोत्रपात्र. ६.८.१४ अक्षधर . १२.६.१२ अग्निहोत्रशेप m.६.१४.५ अक्षमात्री adj.७.२.१० अमिहोत्रस्थाली ।. ९.५.२२; १ १.६.१५ अक्षर।.प १५९ अमिहोत्रवणी .१.११.१२; १६.२,५; १८.१०; अक्षरसंख्या /.प १७९ १९.१०; २०.५ १.६.१; १०.५:७ अक्षरान्त m.प५६ अमिहोत्री . ८.१४.२, ९.७.१ अक्षित. १.६.३ अमिहोत्रोच्छेषण १.१४.६,७,८११.९%3 भक्षिदालतुर।.पै. पै १.१.११,१३, २.७, ३.१३; प १०१ अक्षेत्र adj. १.१.५ अमी m. ७.२१.३, २२.१३ अक्षोपाजन. १०.१५.१९ अमीषोमीयविकार प १५६; १७१, १७६ पै१.६.१४ अखात adj. २.३.२ अगतासुadi.१४.१३.१२ अध्यगारतृण.१.२.६ भगद adj. १.१.१. आयन्वाधान .. ४.१.१ ३.२, ७.२.१५; १०.१४.२ अगार . १.३.२, ४.५.१; पै १.१२.२, २.३.२ अनिचित् adj. पै १.१२.१३ यायाधेय 1.५.३.१५, १०.१५.२,४, अमितनु. ५.७.९ २१.१३; ६.४.१ ५.९; पै २.११.८ पै२.१०.१ अ यायदक्षिणा f. ५.१२.२० अमिता /.१२.११.५ आ यायतन . २.९.१०, १०.५ अमिप्रथम adj. १२.१५.२ भायुपस्थान.६.१,१३.१४४.५ 10९ 2. अश्यगार.. भनित्रय..

·INDEX ३१० अग्र १.६.१२, २.३.१५, ४.४ ७.१५; ८.१४, ३.९.२, ६.८.१३, १४.३ ७.५.१२; ८.३, १६, १.११, १८.१२, १२.८.४; ९.१६ १३.१० १३.३.४ १४.१.१४% ४.१०; १५.३.१५५२, ५३ ५५ भप्रपाकm.६.१५.२, १८.५ 1.५.१५.५७.१८.९, १०.४.९, ६.१५; -- अनार m. १.१२.११% १३, २४.२, ४, ५, २५.९; ३.६.१६, ५.८.१३, ६.१०.४; १०.११७.१५.४, २१.१०, ११.८.१% १२.२०.१६ १३.१७.१५, २५.१०%3 अलि . १.२४.४, २.१५.९, ३.२.१ ६.१०; १.८% ६.१३.५ ९.103 ११.१५.१२, २२, २३.२२.१२, २.१२.२ अगुलिकाण्ड .. ७.२.११ अलिपर्व 1. ३.१.१०; ८.१२ भगुलिपक्षालन .. १.२६.१%5 water for washing the hands, अगुष्ठ m.२.१४.९,३.२.९, १७.८ १०.१६.८७ ११.२.२३, १३.२२.१२, २४.२, पै १.१.२१ मगुष्टपर्वमात्र adj.२.१७.१० अङ्गुष्ठपर्वमानं विल adj. १४ अ आ + १.८.१ ८.६% २.५.४ अचक्रवर्त adj. ६.८.१४ अन्छिन adj. १३.७.९, ९.१ अछदिदेर्श adi. ११.२१.२, ८, २२.६; १३ अछावाक १.१२.१४.१०, १३.२७.१६; २८.१%B 483; ३०.११ ३३.४, १५.३.१८, १९%3 १५.१२ वडावाकचमस m. १३.२३.५, २८.६% १२ १४.१५.१५ अछावाकचमसमुल्य adj. १३.३३.५; १४.१५.१%, मजा . ९.४.१०.१५,४०, ११.१.१ २.१० ६.१२, १३.१ मनाक्षीर. ११.१८." अजातपुत्र adj.४.२१.. अशापयस् ।. ११.४.११ १.११.१०.१ अजामिल २१ अजिनमोयि १२.३.१५ अच्छ. उद् + १२.५.३नि+ १०.७.२ अ५. २.११.२, ३.१.१०,११, ५.१२, १४, १५, ८.११, १३, ४.११.१ १७.६.४ ७.८.२,१४९.१५, ११.१३:१५:१४.१०% २२.१; ४; ११.५.६; ११.६, ७.अभि + २.११.३, ८.१३.१८, १०.४.८, मा+ ८.१३.१८; १०.४.११; १.११.१४; १५; उप + २.११.३; १२.६.१२, १३, परि + ७.१.१२ प्रति + २.११.१; सम् + ७.११.३ १४, १५, ११.८.१४, १३.५,४ अलि m. २.१३.१; ३.६.६; १२.६; ६.१४.३; १२.१८.२७ १४.२५.९, पै १.८.४; ११.१२, ११०० अणिकापम् absol. २.११.२ अणिमत् adj. ७.९.५ अणिz adj. १.५.८७.१९.५,९.६.२ अणीयस् adj. १.५.८७.२.८ अण्ड m. १.६.१३ अत् ५. अप+ ३.१.९५.१८४ अत: adi.७.२.९ अतिक्रान्त adj. प २१६ अतिग्राह्य m. १३.१६.१% २०.५,१४.५,५,९,११ अतिप्राशपात्र.१३.२.१ अतिथिm.५.१६.१४ अतिपन adj. १४.२६.१. अतिपवित्रेय.प २०२, २०९ अतिमुफि. ७.५.६ अतिमोक्षण.४.२२.५tea अतीमोक्ष अतिरात्र.१०.२.१३, १२.१०.१३,१३,५.५ १९.८; १४.२.११, १६.१४, १७.१५॥ अनछ. उप + १०.१९.७ अजगाव adj.१३.१.१. अजलोम.११.२.७ ५.१३.५; १ १.१.१२.८.१२.. अगन adj. अतिरिकadj. ८.७.१ ·INDES C ti. अध्यक्सान . अतिक adj. २.५.३ अतिस्थूल adj. ७.२.८ अतीमोक्ष m. १४.२५.११; name of a group of formulas, see अतिमोक्ष भतु adj. २.२६.२ अत्यनिष्टोम m. १५.४.४ भत्यप्रम् adv.३.६.२ अत्यadj.७.२.८ अत्यशित adj.७.२३.१२ भत्यन्तप्रदेश m. १.१.९,४.५,२.१२.६; १३.४; १४.३, १५.६; १७.५, ३.१५.१ ६.१५.५; १६.५, ८.५.१३, १०.१४.६, २०.९; १२.२.१६: १२.९.७, १३.५.१४; १६.११; २२.६; २३.९; पै १.४.६; a general rule अत्तरमाण adj.९.४.६ मसरुक adj. १३.२.५ भयो indecl. ६.१०. भद्छ. १.९.६, ६.१८.१२, ९.७.२, १०.९.३ भदक्षिण adj. ९.१८.९ अदण्ड adj. ११.३.५; १३.२.४ १३.८.७ भदाभ्यसन. १३...१ अदायिन् adj. ९.१२.३ अदीक्षित adj. १०.१०.११, ११.१.१; १२.२१.२ अधःशय्या .१ १.८.९१३ अधरलोमन् । पै १.२.१; २.१२.३ अपरारणि .७.९.१३ १ २११ अधरारणी ।.५२१२ अयस्तात indecl. १.११.४, ७.१५.५ १२.११.२, १३.१०.३२३.१३ अधिकामम् adv. १.१५.१५ अधिदेवन १.५.१२.४ अधिनिधानी . १.५.१; name of ark. अधिमन्यनशकल.७.९.१२ अधिवृक्षसूर्ये १.५.१ ५.३.१, १०.११.४; ८ अधिश्रयण ७.५४ अधिश्रयणमन्त्र m. ५,१४,१४, ८.६.१६; १३.१८.५ अधिवणवर्मन् १. १२.१३.५८६. १३.२.१५; ६.९, ८.१८, ९.१६; १२.२, १०, १४.१.६ अधिषवणफलक १२.१२.२०, ११. १३.१०.२, १४.२०.११ अधोलोधकी १०.१४.१९ अभ्यण्डा .पै २.२.४ अध्ययन .११.२१.५ १०.१३.५ अच्युद्धि .७.१९.११, २१.३ अध्येष्यमाण fut. part. ११.२२.१५. अध्यन .. १.२.१५, ३.३४२.९.२; १०.१ अध्वमन्त्रा.८.११.७ अध्वर m.७.२.. अध्वर्युपात्र n. १३.२२.१३, ३०.९, १४.२.१ अध्वर्युप्रथम adj. ११.८.१८ अन् . अप+ ११.१०.५; १३.९.४; अभि++ ५.६.४, ११.२.१८, १९, अभि+वि+ १३. ९.५;+ ९.९.६; १५; १३.१.४; वि+ १३. १. सम्+ ८.२१.२, १३.११.१७ अनक्षसनम् absol.७१,८ अनमि adj. अनाहीन adj. ७.९.५, १०.१.१ अनसभु अन m. ५.१२.१८, २१.१,७.१६.१४; ९.२. ४६.६; १४.१२, १०.१७.५, १९.४, १४; २०.१५, २१.११, १४.२६.३, पै १.११.४, २.१.३० मनतिनम् absol. २.८.१३; so that one cannot see through. बनधः at: १.४.१९, ५.१५, १५.२, ३ २.१०.१४ अनधिश्रित adj.९.६.१ अनध्ययन अननुवषट्कार adj. १३.२५.० ३.. १५, ६.१२,१३,१८ भदाभ्यm.

·३१२ INDEX C १२.६.२ अनन्तरम् adv. ९.१५.१५, १४.१५.१८, पै २५.१० अनन्तरवादm.प३, १५१ अनन्तर्गर्भ aij.२.९.९ अनन्वारम्भण, २.१०.३ अनन्वीक्षमाण pres. part पे २.४.२६; ४.१८; अनपूपाकृति adj. adj. १४० अनपेत अनभियुत adj. १३.११.१. भनवत्त adj.७.१९.१५ अनवर्तिमुखिन् adj. ८.१३.२० अनबष्ट.११.२२.१० अनवानम् absol. ८.४.१; ११.१०.४; १३.९.१; ८ अनशन भनिरिणवदेश अनिष्कासित adi.८.१३.२ अनिष्टुन्ध adj. १९.५.११, १२..२ अनिमाभ्युदित adj. ९.६.३ अनीकवत . ११३ अनीकवान् अमि M.१२०४ अनीजान perf. part. ७.२३.१० . अनु Prep. १३.३२.१ अनुगत adj.५.२१.१४ अनुगतेटि .९.१३.१२ अनुगुप्त adj. १.१.३ अनुग्रह.प२९० अनुपूत adj. १.४.० ८.१२.१५,९.१५.८,१० अनुसष्टाध्याय adj. ११.२२.९ अनुदित dj. ५.६.६; १३.१ ३.१५; १६ अनुदितहोम . ९.११.४ अनुदिष्ट adj. १०.१२.९३ अनुवात adj.९.११.. अनुनिर्वाप्य fut. pass. part. ५.२१.९ अनुपच्छिचप्रवण adj. १.१.२ अनुपमक्षत् pres. act. part. १५.२२.१८ अनुपस्थितामि adj. अनुपहत adj. १.१.२ अनुपिण्डम् adv. १.१.७ अनुपूर्व adj.-पूर्व adv. १.२४.८, २.९.५; ४.३.२, ५.४.१५, ६.१६.२५, ७.११.१%3 १२.११.५; १३.२६.४; ३०.११; पै १.४. ११.२,५४८ अनुष्टम् adv.७.१४.. अनुष्ठयम् adv.२३.१९.४ अनुत adj. १.१२.१६ अनुपोत adj. १३.२.२ अनुप्रकम्पन .१३.३३.१२, १४.६.२१% ७.८% १२.१६ अनुमत adj. २.८.६ अनुमति .१४७ अनुमन्त्रणप३४ अनुमन्त्रणकया.१४४ पै १.45% ११:१३ अनस् ॥१.३.२% ९.१४.४, ५, १२.१६.५ १४.४.५, ५.२; पै १.२.११ अनस्तमित adj.९.११.२ अनस्थिक fadja अनाचार्य पं. २.१.२२ ५.१३.२ अनादिष्ट adj. १.१.१८ भनादिष्टqr adj. १.१६.७, १३.२.५ अनादिष्टाज्या adj. २.१२.६ अनानात adj. १३.१४.१२ अनायु adj.९.१८.९ अनारभ्य अनारम्यवाद.१२१ मनाराशंस adj. १३.११.१४ अनाय भनालागुफ adj.९.२.२० अनाविरुपरम absol.७.८.१२ भनाश्वस् perf.part. ४.४.५, ५.१६.१३ अनाय adj. gerund १.१.९ adj. १५.५.१४ अनास्पृष्ट ५.१.१ अनाहितामि adj. ....१२; १ १.१२.९, १०, १३६५1१२ अनिरिण adj. १.१.२५ अनुराध .

·INDEX C अनुलोम adj. १०.४.९; पै १.५.१५ , अनुलोमकृत adj. १.१२.२ अनुलोमम् adv. १४ १५.२ अनुल्यण adj.९.१८.२ अनुवषट्कार - १३.२६.६; ३२.११३५ अनुवपट्कृत p. part. १४.३.६; ११.१३ अनुवाक m. १०.५.४, ११.८.१५; ११.१५; m. ५,०; २१.२, ४, ५, २२.१५,१५,१९.९%; १३.१६.१%; १९.६, ३२.५, ३३.१,११%3B १४.७.१; १२.४, १४.५ १९.१० अनुवाफविभाग m.प १२२ अनुवाकशेप m.२.३.१०; ३.९.१२, ४.१६.४; ५.११.५, ६.२.३, १०.५.६१५.१९; १८.११, ११.८.२२; १०.१२; १९.१२; १३.६०६, ३१.३, १४.६.४; १३.१५, १५.१; पै२.७.८ अनुवाक्य. १९.१९.८, १४.३.७ भनुवाक्या।.५.१०.१३ अनुविस्त adj. १०.१५.९ अनुशंसन पे २.१.१५ अनुपम १३.२०,२२ अनुसवनम् adv.२३.८.१५; ११.११ अन् prep. १४.१२.१ धनूक्त P. part. १२.७.२, १५.२; १४.६.८ अनूवान perf. part. १०.१.१ ११.१२.१६, ११...१०५ १३२, १३३ अनूच्य at: १०.२०.० अभूबन्ध्या.१०.१४.४, १२.२०.१८, २१; १४.२४.१, १११५, २५.१ अनूवन्ध्यावपा. १४.६.८ अन्याजसमिधु . १.५.१०, ३.४.६ भन्त m. ७.९.४.५, ९.१११०.१६.११%8 ११.२२.११% १२.८.१२; १०.४; १४.४.३, ५२.२.१ ३.२४; ११०६ अन्तःपरिधि adv.९.३.५ अन्तक पै २.६.१ अन्तम adj. १२.३०.५, ६ २.६.. अन्तर ० १०.४.३; प १४७ अन्तरतर adj. १४० अन्तरय अन्तरा prep.३.१.६, ४.२.१ ६.२.६, ३.43 ४.११;७.५,२,९.६.१९.१% १४.४, ५, १०.१९.१६, १३.३.१०; पै १.१.६; १८; ६.२०; ११.१, २.३.३१% प २१८७ अन्तराल.५२.७.९3८.१३ अन्तरिक्ष १.७.४ अन्तरिक्षलोक m.पे १.५.४ अन्तरित adj. ९.१८.१२ अन्तरेण indecl. ७.१२.११% १५.६, १८.५ २२.१०, १२.५.७, ८, १०.५; १३.१.१; १४; १३.११; २८.१२, १४.४.१ ११3B १४.३ २५.१२; ११.८.२ अन्तधि m. ३.१५.६ अन्तर्याम 'm. १३.१.५; १३.२; १३.१५, अन्तर्यामात्र .. १३.११.१; १४.१२.४ अन्तर्वत m. १२.८.१४; १०.१५ अन्तावसायिन् adj. ११.२१.२०, १२.१२ अन्तिक adj. ९.२.३, ६.६; १४.१११०.१६.३ अन्तिम adj.७.१५.४ अन्ते Prep.९.११.४; १५१ अन.९.७.२; १०.४.५, ९.३, १४.१३.११ अप्लाय १.९.६५.११.१५, १४.१३.१३ अनायकाम adj. १.६.५ १.६ ५.१५.६७ ८.२५.५, ११.११.१% १४.१२.११ अशीय च. १०.१... अन्यतर Pron. ७.११.११ १२.१७.. ११.५.२१ १ १९, १३८; १८१ अन्यतरत: indeti. १४.१३.९ अनुराधा अनूपर adj. १.१.२ अनृत.४.४.५५.३.२२१.१२१०.७.१३ अनेक सामान्य अनेडकी adj. ८..." अनेन्द्र adj. १३.२६.१४, २५.१५ अनोगा adj. ६.६.१४ ·INDA C 11 अपूपm. भन्यतरत-पाय adj. १०.६.१० मन्यतरतोमोदम् ०.१४.१२,१२ अन्यत्र Prep. १.१०.१२, ५.१३.1; १९.१८; ६.१५.१ ७.५४, ८.११. १४.१६ २३.१०,११, ९.१२.५% १०.८.१६; १.१७ १३.९.१४ १६.193१५.४; १९.५, २३.५; ३१.१४, ५५.३.२१, ९.९, ११.१45 २६.१२, प २६, ३९, ५, ६१, १२४ १३१3 १५४; १५० अन्योन्य pront. १४.२२.१५,५८२ अन्वप्रम् adv.७.२.४ अन्वदम् ado. १२.१.५; १४८, ४९ अन्वारन्ध p. part. १०.२१.५ अन्वारम्भ धन्वारम्भणीया.५.१५.९ अपारम्भणीयास्थान.८.१.५ भन्वारोह स. १३.१५.१०; १४.२.७ १०.८ अन्वाहार्य m. १.७.२, ४.१६.३, १०.३.१; १४.२५ सन्वाहार्यपचनायतन ।.५४.१५५.६ अन्वाहार्यस्थाली .पे १.६.१५ अन्दाहितामिm.९.१.११ अपज्वलितम् adv. २१.२१.१५ अपनी adj. १८३ भपणदत ०.७.९.७ अईिस् adj. ८१८.१६७ २१.१२ १५.२२.५१२ भरपक्ष, ६.१.९३२.८.१२ अरा.६.१.१ २ २.३.१० भरा m. १.१५.४, ६.९.५ १०.७.१. ११.२१.२; १२.१०.५; १२.२.५, ३.२०, प१ भारिमित odj:-मितम् adv. १.३.14, २.१.१, ५.२.१ १८.७ १०.२.१.१७.५, ११.२.१३ १२.५.८,१३.१२.३, १४.४.५ १२.४.१५ भारिबर्गम् abol.२.१.३ बारिरासित भाladis... अपवर्गm.२.१.२ २.८ आपYadj.७.१.९ अपशुवन्धयाजिन adj. १.१२.१५ अाकरण १.८.१.१०,५४, १२.८ अपाक्र्तोः al.inf. ४.३.४ भगनm.१८७ अपारम्बm. १३.२७.२५ अपाव्य ७.१२.६ अपिगृह्य gerund १०.८.४ अपिधान २.१४.९ अपित adj. १२.१५.१३ अपुनरतिक्रम्य gerund. प २४ अपुनरतिकामत prer.pari.७.२०.१२,२२.३.११ १२.५.२ अपूपापिधान पै २.३.२९ अपेत adj. प१३४ सप्तोर्यान. १४.१७.१५, १५.४.४ अप्रक्षिण Pres. part. २.१५.१५ भावरणीय adj. ११.६.८; १५.११ अप्रछिन्नान adj. १.१५.६, १२.१५.३ अज्ञात adi.२.२.२ अप्रविश्य gerund. ९१.२२.१५ मप्रतिरय।.५८.६; name of a by ma अप्रतिधीर्णान adj. ११.५.२३ अप्रतिशुष्का adj. १.२.. अप्रतिस्य adj.६.१... अप्रतीक्षम् absol. ७.२३.४, ८.२३.६% १४.२३.१० पै १.८.. adi. ९.१७.१२ अप्रन्ट adj.2.१३.३, १४.४ अH alj.१४.३. adj. १३.२३.१३; २५.२ आपलीकृत adj. ९.५.२४ adi. अत्रावा.११.२२.९ अवाण 1.७.२२.१५१४.५.१७ अभइगुर adj. १.१.२ ९.१८.11 अभिमानम् a.rol.२.१६.५ अप्रत्तदैवत अपोधित अपल aij.११.५.४ अनाग adj.

·ANDRC अभितः indeel. ५.१०,११,११,१५.१४, १९, अभिदोषम् absol. १.२२.६ अभिदोहन ।.११.२.११ अभिधानी १.१.११.११, १२.४; १०.२०.१५; अभिपूर्वम् adv. ११.६.६ अभिप्रेत adj.९३६ १५१ अभिमर्शन - १२.१०.१५ अभिमुख adj. ३.१४.३, ४.५.२; २२.१४ अभिवान्यवत्सा . ९.१४.१८; पै २.१०.१२ अभिवान्या .८१४.२; १४.१३, १६.१४; १७.१२.४.२० अभिषर m. १३.७.५, ७, १३, १०.१४; ११.१०, ११, १२.६, ७, १४.१.१०.४ अभिषवमन्त्र १३.७.१३ अभिसमाहारम् absol. २.४.४ भभीवरी adj. १०.१२.११ अभोजनीय adj. ९.५.२; १८.४ अभ्यक्त adj. ११.२२.१. अभ्यम adj.२.९.४ अभ्यञ्जन..१.७.९९.५७८.१८.७ अभ्यन्तर .७.३.१ १०.३.१८७ प ५३ अभ्याकारम् absol.२.४.४ अभ्यातानm.प१९४ भभ्यादाय adj. ९.५.१२ अभ्युनीत adj. १३.२६.१:२; २७.२१ अभ्युपसेकम् abol. १०.४.६ भन.११.२२.११ भभि ७.३.३, ५.१०, ११.१.३, ५, १५% १५.१८, १२.९.१५, ११.३,६२.२.३ भमा indecl.९.१५.५ भमासखाद adi.७.२३.११ अमात्य m.८.१३.१४; १२.१६.१२, १४ १४.४.२ पै १.१.१५, २.३.१९ ९.११%8 ११.४ १२.४ अमुत: indecl. ७.८.५ अमूल adj. १.५.११, ८.१६.. अमेध्य adj. १०.८.५; ११.१.१५९६ अमोत adj. १०.१५.१६ मन्नस् ad, ६.१०,७ अयजुष्क adj. ८.१२.१ अयशिय adj. ११.१८.९ अयस. १२.१.१७ अयस्मात्र.१.१४.६ भयाशया . १२.४.२ अयुग्धातु adj. १.५.११ अयुक्त.१.३.२०; ६.६.७ अयुज adj. १.३.१९, १२, १३.४.३१ १.७.११; ९.४, २.२.१, ३ अयुजाकारम् adv.पै१.९.११ अयूपm.५ १३९ भरणो। ५.१.१४४६६.१ ७.१६,१०,२, २१.१३, ६.६.११; ७.९.१५, ९.१३.५; १०.१२.१४, २०, १२.१९.३, १४.१५.११; ११.५.२०, २.१०.५, ६,७ प ११५ अरण्य . ५.१०.१३, ११.१९.५, २२.११% १४.३.५, पै २.८.६ अररिन .७.२.६, १३.२४.१, ६ अरस्निमात्र adj. १.१६.६; १३ भरग्निमानशीण्य मरिकता .११.१४.१५ भरुण adj. १०.१४.१९, १७.१२, १२.१९.२ भरणपिशr adj. १५.१६.१, १२; प ११. भ.प २.२.४ भक्षीर ।.११.१८११ मपर्ण १२.७.१ अम्रपाद्याचमनीयोदक .१२.१.६ अर्थ m.५४८४९ अर्थकाम adj. २... अर्थग्रहण adj. १३.५.१॥ भर्यपृथस्व । ६५ अर्थान्तर ....२ भाषिन् adj.१.११.११;७.६.६; १२.३.१. भई. ५४.१५, ७..... १२.३.1. भर्धरात्र.८१७.१ मादेशमाविल adj.ir Ladj.१०.२०.८ ·३११ INDES C m अर्धमास m. ५.१३.२१, ८.१४.१; ३.२२, ९.२ भ ७.२०,४, १३,३१,८५१० अर्धशराव पै २.४.२० अर्धशीर्ष ७.१०.७ अर्धिन adj. १४,५.११ अवरोहण २.५.१३ ..... अवर्षक adi. १२.१०.५, १३.११.८; १४.८.९ अवलय adj. १.६.११ अवर्षण प६६ भवशिष्ट adj. १.९६०४; १४.५, ४.३०.५; ६.३.१२,७.१४.४.१०.१६.११,१५.११.१ ४; पै १.६.२०; २.८.१५; १ ५१, ११९ अक्सन adj. १०.१२.७ अधोंदित adj. अ. १३.३३.१ अग्विसु अवसान 1. भर्वाचीन adj. ७.१०.९ अर्वाञ्च् adj. ६.६.५; ७.८.३ अलङ्करण २४.२.१४; ११.३ अलङ्कार m.१ १.१.२१, १२.८ अलत adj. ७.१६.१४ जलम् indecl. १४.१३.१३ अल्पीयस् adj. २.७.८; १३.१२.२; प ११४; ११५ म.प्र. ९.१३.१ भवका. ११.१५.२५; १ १.११.१. अवकायल adj. १०.३.२१ अवकाश m. १.१.८; १०.५, २.११.४ अपक्षाण 1. ६.६.११; ९.११.५, १३.४५ अवक्षायम् absol. १०.१८.१३ १२.१.१८ अवध adj.२.१३.९, ८.२०.९, ११.११.१३ अवघ्रापग.११.२.११ अवसृष्टानि adj.५.१८.३ . अवस्तरण. १२.९.१७ अवस्थित adj. १४.४.७ अवहननमन्त्रm. १३.१८.१० अवहितशम्य adj. अवागन adj. २.९.४ अवाचीनपाणि adj. १.८.५ अवाचीनम् adv. ६.१२.७ भवाच् adj. ३.६.१६ अपाजनम् abral.पै १.१०.५ अवान्तरदीक्षा . ११.२१.१, १२.२.१, १८.७ भवान्तरदेश . १.२४.२, ८.१६.३, २२.६; १०.३.२, ११.६.१६% १२.११.२ अवान्तरेडा . ३.२.३, ७.२१.१ अवासिष्ठ adj. १५.१.२ अवि १४.४.४ प ८२ अविकृत adj. ५.१६.८७५५५ अविच्छिन्न adj.१.१.४ अविच्छेद m.१०.१०.. अविज्ञात adj. १०.१२.१२ अविस pres. part. १४.५.१४ अविमुक adj. १०.२०.१५ अविवेकम् absol. १.५.५ अविशेष m.प८०% १४०, १४२ अवगाहन. m. अवचन अवर .७.७.१३,८५,११.३.१४; १२.९.१५; अविनदारिन् adj. अवतक्षण.७.२.१२ अवत्त adj.७.१९.१५ अरदान ८.१०.५८ अवन. १.१.५ अवनयन १२.१.१५, १३.१६.७, २७.५ अवनेजनप्रबाद.२३.११ भवन.८६.१३:११.६१२; १४.11; १४.१०.१113 २१.४८, १३, २२.१५७ २३.१%B८६ अबरार्घ्य adj. अकृण adj. १२.१९.३ अवृत adj. १३० अवोक्षित adj. ११.३.१३ अव्यतिपकम् absol. ११.८.१३ भव्यन्त adj. २.१४८ ·INDE C ८.११.१३, ९.५.१, २, ३, २३, १४.५७ १५.६, १६.२; १७.२; १०.१.२; १०.५; १५; १२.६, १५, ११.२२.११; अति। १२.५.९, सम्+ ५.३.१९, २१.२.२१ आप . ६.९.१०; १२.९.२ आपरादिक adj. १२.४.१; ५.११; १६ आपूर्यमाणपक्ष . ११.१.१; २१.२; १ २.८.१०; प१०६ आपोहिष्टीया .१ २.७.११ आप्त adj. ११.१.१८, २.२५, १२.९.१४; १३.१०,१३.६.१ ८.१८, ९.१६; १६.८% Ladj. १ २.९.२ आर्तिगत adj. adj. आप्यm.८.२.३ भाप्यायन . १३.३२.६; १४.३.२३, ६.२५% adj. १४.१... भाप्रो.५ ३२ भारण्य adj. ४.४.५६ आरात् indecl. १.१.६ आरूढ adj. १०.६.१ भारोक आरोहण पे १.४.६२.५.११ वात आति 5.९.१.१ १६, ११.१६.. ९.२.१४ भार्तिज आर्विज्य ३.१५.६ प ११८ आई adj. १.५.५, ५.३.१२, ७.२३.२; ८.१६.१६ १२.२२.१०, १३.१०.५; १३ आर्भव आर्य m.९.१८.४, ११.२.१२ आर्यकृत adj. ६.८.४ आय m. २.१५.९,११५३.1., १५.४; ८.१८.१५, ९.९.५; १.१०.1.18 २४.५.५; १४, २२.६५ १२२ भालवा. १.४.१ भावपनमन्त्रm. १३.१८... भारसथm.५.२.२.१०.३% १२." आवसयीय adj. आवसभ्य m. ५४.१६ 10.18 १२.४ ६.८.१.१ १.१.4 1.4; ५२;4100 आवाहन. १९५ भाविक adj. प २११ आदिम् indeat.६.१७.१.८.२.१५,१४.१४.५ भाव. १.१.२;10.117,m६.८.113 ८२१.१ ६.२५% २१ ८.18 10.3 २४." १०.११. ११.२२.६ १२.५.१ % 3१३.16.14, १४.1.10.. भावेदन.. १४.११.१२ आनधन..७.१.२ भात्यय ८.३.३ आदि. १४.१०.२०७४ भाभिम् ।.४.१२.८...1999५५ आyd adj.९५ भावाय of..11.५,५१.. १३...13 थाभरण.८.६.२०१६.. आभिचरणिक adj. प६१ आमन्त्रणm.८.४.५१३.२७.४ आमन्त्रणीय adj. ५.२०.२ भामपात्रस्य adj. २.४.२० भामपेप भामयाविन adj. १.९.६; १३.१४.३, २०.११; १४.१३.१३ १ २.९.२ आमावास्य odi.१.१.२, ८.1.1 मामिक्षा.८.१.१९३.३५.५, ०२२; ८.५ १३, १५.१% १०.९.११ १२.६.1823 २१.१. १३.३.१४; १41; ११.१५ १४.१५.११.२.५, ६.२४, १२. १४:२.८.१६..1.५२०११ भानात p.part.१.१.१% १२.११.९१३.२६.६3 १४.१२.२, १८.१ १.२.१३,५४६ भारतन ...1% 19.५,२.१९.1131९.८% ३.५.५, ६.५.५७१३.11.11.11.1.; २५.१११४.८.८१.९ धारस adj.९.१५७ भायुमdj. ६.८.५; १३.१६.५; १ २०९ भानुप्मवी. २.८.४; ume of an Iti भार. १.१.१.१३.१६४ adj. ८..१ me ·INTEta आज्यालामm. अहोमार्थ adi आकृति ३१.१०.९ आक्रमण ।.२.१४.२ आखूत्कर m.५५.४, ८.२२.६ आगू.n.८.११.१ १६६२३, २०.६ সাদি adj. ११.१.३ आमिपवमानी।५.१०.८ आमिपापमानी. ६.१.११ आनीध्र 1. ९२.२१.१२, १३.३.१०, ११3 the Agnidhra Grechimber. आमीधप्रथम adj. ११.२.१२ भानीभागार १.२.१५.५, १२.१४.२ आमीनीय adj.१३.१५.१५:२०,२४; १४.२.११; . आज्यविकार ५१५० भाज्यहविस १९९० २०६ प२२२ आज्यावेक्षण ४.७.६ आज्येडा 1.४.१९.६ आउन १.७.९, ९.७७ ७.८.५ ८.१०.५७ २१.७; १०.४.११; १ १.११.१४, १५ भातप १२.२०.८ आतिध्य १०.२१.५, १२.6 आतिप्या. १०.२१.१, २२.१३; १२.१.१; ३.८ यातिथ्यापरिधि १२.१६.२ धातिध्यावहिं . १२.१६.२ भात्मन् m. ५.१६.२, ६.६.११, ५ २.१०.५, ५ २.१ आत्मदेह १८८ आत्रेय 1. १४.५.४५ भादहन । १.१०.१ आदि आदित्यपान १३.२.२, २२.३ १४.८.५ . .. आमेय adj.५.२०.६; १ १९० आमेयविकार प१५४, १५०% १७०. भारन्यायिक adj.५१५.६, २०.१३, २१.१२ थानया ५.१४.१६, ६.१५.१%, १६.१९७ ९.१६.१३, १३.९.१२, १४.६, १५.५१% २०.२; १४.१.१५, ९.१४, १२.४१३.१५; १५.१६, १८.१०, १५.३.११; १४१ आप्रयणस्वाटी 1. १३.१.१३, ११.९, १५.८; १५.१.१६ ९.१५ भाप्रयणा odj. १३.१४.७ भापार . १३.२२.५० २३.२ आधारसमिधु . १.५.९२.९.६, १२.३.१८, आचारसंभेद.३.५.४ आशिरसm.५... भावार्य m.११.४.१२ भाण्डिधरनु adj. ७.५.२ भारम्पान, ७.१२.१५ आवेदनी १.५.13ame of arti धाx adj. प २२२, derived from a she-goat. भाग्यकुम्भ .....५ भाभ्यप्र... १३..ge भाग्य adj.११५. भाग्यन्ति ३.८ १.५.१५ आदित्यस्थाली ।. १३.२.२, २२.१३, २३.२) १४.८.५३८९.१५ श्रादित्याकृति . ११.१४.१६ आदियोपस्थान .१२.१.१७ भादिप्रदिष्ट adj. १.१.२१ आदिष्ट adj.७.२३.१४, ९.१८.८ आदिदक्षिण.५.१२,२१, १३.१ आदी dj. ६.१२.५ श्राद्य adj.प १२३ भाषवनीय m. १३.२.१२, १२.५; १३.१% १६.१, १२, २०. २३.५, १४.३.१४% ११.५ भाधानानन्तरम् adv. १६ भावव adj. ११.३.६ आनadj.१०.१३.१, १२.११.१.11.5 आनीवत adj.८.२३.१२ आनुजावर adj. ६.९.१ भानुप्ल । १३.३३.६; १५.१५.१ १८४ धान्न..११.१५.१५. भार...141; ७.१३.११:10.10 ·INDEX C १२१ ईपद indeat. ८.६.१५७.1 ईपा.१.१९.४६; १०.१९.१६; १३.३.१०; उक्थ्य M.६.१.९; ११.१२.१२; १२.१०.१३; १३.५.८, १४.७, १६.२; १९. २००३ ३२.१५, १४.१.१७, २.११; ७.१६;10.1%3B १५.१०,१२; १४; १५.४.४ उक्थ्यपात्र ।.१३.१.१३, ३२.१८ उक्थ्यविग्रह १३.३३.३८ उक्थ्यसंस्य adj. १४.१०.१ उक्य्यस्थाली j. २३.१.१३, ३२.१८, ३३.६ उक्भ्याम adj. १३.१४.. उक्ष. अव+ १.७.८, ७.३.८; ११.१५.२६ उप+ ७.१०.१२; प्रति+ २.८.१ उसा.७.६.८१११९ उखासैसर्जन उख्य adj.१११९ उचैम् adv. २.१५.१३, १८.४, १०.१.४.५, ११,१२, १०.३.१ ७.८ २१.६.२३ १३.१५.११ उपेस्तराम् ade.१२.१०.७ उन्छिz adj. ९.१७.४११.१२.१८ उछिटखर m. ११.६.११ ११.१५, १३.१२; १४.१६.१३ उचिटपात्र उd indecl.५ १५ उत्तर m. १.२१.१, २२.३,११; २.१.१० २. १३, ५.३,113१४.८, १५.६ ३.४. १. १२.५% ४.६.१ ७.१३.५; १५.६%B २२.१० ८.२.10 .१२ १२.५.५६%; १३.२०.१३ उत्तपन adj. १.१२.१२ उत्तम adj. १.४.१० ७.१८.३, ११.११.१५; १२.३.१८ १४.1.101२, ५.४, ६.१५; २.१.२५ १२१४; १९१४ २.. उत्तरतउपचार adj. १.१.१६ उत्तरदय adj. १०.१६ उतरनानि. ७.३.११,११.१४.६० उi adj. १०.३.२, ११.६.१६ भा.३१ उत्तरलोमन् adv. १.२१.२; १०.५.१४, १३. १५.३, २२.१; ११.१.१३; ६.८; १५.२५ १२.१३.८; १७.१०, ६ १.७.१; ११.१ उत्तरवेदि.७.२,१९, ३.५; १,१२,१३, ४.१; ९५.१ ८१.८, ५.१६; १०.१३.९; ११.१४.१,४,६; १६.14,१२.५.२,५७.८; १३.२४.२,३७६; २५२; १४.१९.१, १५... ५६४.५; १२.६.३; ७.२ उत्तरदिश्रोणि पु. १२.२१.३ उत्तरापर adj. १.... उत्तरा(फल्गुनो) ३.५.१.१२ उत्तरारणी. ७.९.१३; प २१२, २१३ उत्तराय adj. उत्तान adj. १.११.१४; २०.१४, २.४.०५ १२.११; ३...७७.२२.१०,१३,१०.८.1.35 १२.१.१०, ४.४, १३.११.८५ १.२.१%B ३.११२.१२.३ उत्सतित Adi. ११.१२.१२ उत्प्त adj. १.४.५ ९.१५.९:१० उत्सm.९.१२.१ उत्सर्ग उत्सर्जन १.३.२. उत्पानि adj. १२.९.७ उदक. ८.२५५ १.३.५, ८.८२.४.२९ adj. ११.२.१५ m. २.१२.१५ उदकमग्नुm.३.७.१ उदकालिm. १.८.६ ९.७६२.५.५ कान्त m. १०.१३% १४.२१.3933; २१.९ उदाभ m.८१८.५ २..1.2 १०.१३.; ११.२१.० १.७.1% ९.४, २.२.९; उददोरान . १.४.५, ८.९१३ उदगम adj. १.४.११.१२; १५.1001 २.१.११.१ १२.८.५ उदगयन - १९.1.1; ३१.२, ३२.८.११. उदात adj. १२.१.१३ उदगोर adj.१०.२.." उRILadj..... पनि ·INDEX C आश्ववाल adj. ७.६.२; १०.२१.२ आषादी adi. ८.८.५ भास् प. अधि+ ९.४.१२; अनु+ ८.२१.१५; उप+ १.९.३; परि+ ११.१६.१० आसन.१०.१.८ आसन्दी. १०.२०.५, १६, २२.१; पै १.२.१; ३.१०,१२.६ आसन adj. १.४.२०; १२.१८.१ आसीन p. part. ३.४.३; ७.५, ७.१५.६; १२.२१.१, १३.३१.५, १४.५.९९ १६ १५.२, २५.३,५९८ आसेयनवत् adj. २१.१४.१४, २२.१३.८, १३.२.६,११.३.१३ बास्तरण १.१.२३.१ आस्ताय .१३.२०.१६ आस्यदन adj. ५.७.१३, ८.२, ११.१३.५ थाइननप्रकार १२.१३.५ आहरणकल्प १९ आहूतों ast.inj, ४.३.३ आहवनीयकर्म .१२.६.११ आहवनीयायतन १.५.२.१९, ३.१ ४.१६ आहार्यपुरीप adj. २.३.१ माहितानि.७.२३.१०, १२,९.१.१ ४.५; ५.६, ९, ६.१०, ११, १.१.२; १०; २.९ .१०.११०, १३, ११.९-१३ १२.११ ११२, १८५ आहितामिनत५.१६.११ १०.१.१०.२, ६.४.० ७.१.४ ११.२.२१%; अछ+ १.२.५; अति+ ५.१५.५, ६.८.14; ७.२३.1071938 १२.९.७, १०, २०.४ १३.१५.३; अति+in+ १४.४.११; अति+ परि+११.१५.१२% अधि+ २१.२२.४, ५;; १५,५५१६, १८, १९, अनु+ ५.८,४; अनु+अब+१.१.६, अनु+परि+१२,२३.३, ४.१५.१.६ अनु+सम्+ ६.१७.५ अन्तर+ ९.१८.८,१९.५, अभि+६.५.६ अनि ति १५.२६.१० अभि+म+ १४.४.८: अनि उद्+ १.२३.१०,५३१.१४९.६.२,१०.५, ११.१ १.८.८३२.१०.४; अमि+उद्+ भा+ १२.11., ऑ+3+ १४.२१.८% अब+ ८.११.६९.६.९; आ+ ८.२३.६% १४.२३.१०%; उद्+ १.१.८, ७.१८.५ ८.११.१४; १०.११.१, २, १४.२३.४; पै १.७.४; उप+ १.२.५४.४.४, ५.३.१५; २२; १६.२४, ९.६.१०; १७.१, १०.७.१३, ११.१२.१५,१४.२; १२.२.१, १३.१०.४ 10; १२.३, ४, १४.८.९; २१.१ १.७.४ ५ ११६, परा+ ८.२१.४; परि+ ७.१८.४ ८.१७.२०, २०.१०; २२.९,१०, २३.२७ ११.८.१२; १४.४, १४.२.५, ४.१%, १५.१.८, २.३:५; ४.७ मे १.२.१५, ३.१; २.३.१५, प्र+६१.१.१५, प्रति+ १.१.१८ ५.१९.१६; २१.८१२; ६,९,१०, १५.११; ७.२.१५, ८.१.५; ११.८. १६; २३.९% ११.९.५; १३.१५.१४; पै १.३.५; १२.२; २.७.५ प्रति+0+ ३.१.१२ प्रति+परि+ ३.७.२; ७.१२.७, ८.१७.२०; २०.१०; २१.८.१८, १४.५; १७.१२,१३, १२.२१.४, ५; १५.२.२; १ १.२.१६; वि+ ९.१४.४ ५; पि+अति+ १३.२९.१०, वि+अव+ १.११.१०,५.८.३, ११.२.३०, १२.१०.२; वि+परा+ ८.९.१२ इक्षुशलाका .७.६.२८.१७.१०; १०.२१.१ ९.१.३१७९ इज्या . इडसून इदान्त adj. ८.१३.१७, ९.१५.४, १०.२२.१३ १४.११.४६ २५.५ इडापात्र .. १.१६.३; ३.१.१, १.६.१८ इमानधन..१.५.१५, ३.९.४ इध्मसनहन १० २.१२.८ १५.२, ६ ३.४.v/ इन्द्रपूर्वत । ११५१ इन्द्रयाजिन adi.१.११.१३, १४ इन्द्रियकाम adj. ६.१४.१४ ५.४.३,१५.८.१४; उप+सम्+४.२१.६७ ६.३.०, १४.८७७...५, १.१.९ इरिणत. १.१.५ दएका इटकार्य पै २.२.३ ·LÅNDEX C ३२१ उत्तरलोमन् adv. १.२१.२ १०.५.१४, १३.९; १९.३, २२.१, ११.१.१३, ६.८ १५.२५ १२.१३.८; १७.१.१ १.५.१; ११.१ उत्तवेदि. ७.२.१९; ३.५; १,१२,१३, ४.१; ; ५.१; ८.१.८; ५.१६, १०.१३.५ ११.१४.१४:६; १६.१:८; १२.५.२,९; ७.८; १३.३४.२,३,६; २५.२; १४.१९.१; १५१. इंपत indeal. ८.६.१५, ७.. ईपा. १.१९,४६१०.१९.१६, १३.३.१०; उक्थ्य m. ६.९.१, ११.१२.१२, १२.१०.१३; १३.५.८; १४.५, १६.२; १९.८, २०.३ ३२.१५, १४.१.१५, २.११; ७.१६; १०.१; १५.१०,१२, १४, १५.४.४ उक्थ्यपात्र . १३.१.१३; ३२.१८ उक्थ्यविपद m. १३.३३.३ उक्थ्यसंस्थ adj. १४.१०.१ उक्ष्यस्थाली . १३.१.१३, ३२.१८, १३.१ उक्यान adj. १३.१४.५ उथ छ, अब+ १.७.१ ७.३.८; ११.१५.२६; उप+ ७.१०.१२, प्रति+ २.८.१ उसा 1.७.६.८५११९ उखासै उर्जन adj. उख्य adj. १९ उम् adv. २.१५.१३, १८.४; १०.१.४.५; ११,१२, १०.२.१ ७.० ११.६.२,३% १३.१५.११ उपेस्तराम् adv.१२.१०.७ उच्छि2 odj. ९.१७.४, २१.१२.१८ उछिटखर . ११.६.१६; ११.१५, १३.१२; 1४.७१६.१३ उन्स्टिपात्र । १३.८.६ उत indecl.१५ उत्कर.१.२१.१% २२.३,१२, २.१.१०, २. १३,५१७.११% १४.८, १५६, ३.४. १. १२.५४.१.१७७.१३.५% १५.६%3 २२.१ ८.२.४, ५.१२, १२.५.५%3 १३.२...३ उत्तपन odj. १.१२.१२ उत्तम odj. १.४.१० ७.१८.३, ११.११.१५; १२.३.१० १४.१.१.१२, ५.४, ६.१५ २२.१.२; १ १२ १४; १९ 0 २.1 उत्तरतउपचार adj ...10 उत्तरan adj. १०... उतरनानि .७.३.११ ११.१४.६८ उत्तरladj. १०.१.२; ११.६.१॥ उत्तरवैदियोगि . १२.२१.३ उत्तरापर adj. १.५.. उत्तर (फल्गुनी).५.१.१२ उत्तरारणी ।.७.१.१३, ५ २१२, २१३ उत्तरार्ध्य adj. उत्तान adj. १.१.१४, २०.१४, २.४.४।५ १२.११;३.५.८७७.२२.१.१३ १०.८.1035 १२.१.१०.४, २३.११.० १.२.१% ३.११.२.१२.३ उसतित dj. ११.२२.१२ उत्प्त adj. १.७.५, ९.१५.११. उत्पा.९.१२.१ उत्सर्गm.१.१२.१५ उत्सर्जन. १.३.२. उत्पामि adj. ३२.९.० उदरु. ८.२५.५१ १.३.५; ८.८२.४.२९ उदरकुत्य।.११.२.१६ उदयमानु. ३... उदकालिा. १.८.६ १.५, २.७.५ उदयन्त m. १०.111; १४.११.२.९ उपाभ m. ८.1८.५ २....१०.11.13 ११.२१.८ १...113.1 २.१.१% उदयपस्पर्शन .. १.४.६, ८.१७ उदगम adj. १.४.१.३९; 105 10.13 २.९.३:11.19 १२.८.७ गरन १९.१.१ ३१.२, ३ २.८.18105 उदयास्त odj. १२९.६१ adj. ......" उदरणati..... विना ·INDEXC उदन्याच adj. १.१.१२ उदयन १.१३.१३.१31..१.१६ उदधारा 5.४.२०.३; ६.१०.२ उलीतpport. उदवत् adj. १.१४९ उदान.५३.५; १०.१५.१ २.४.१३; ३० ५.१२ उदयm.१०.७.५ उदयनीय ॥१४.२४.२-४११४ उदयनीया १४.१४.१ उदयनीयाप्रमृति indecl. १४.२६.८ उदर. ११.१५.१६५ १.४.१; ६.१२.१२.२ उदवसानीय . १४.२६.१ उदवसानीया . १.१४.४,५, २६.१३.६ उदानाप१८७ उदित p. part. ६.९.० ८.१४.१३ १३. १३.१४१% १४.१७.८ उदितानुदित adj. ११.१९.३ उसीची adj. उदीपानाप adj. २.१.९ वाचान गुम्या adj. १.२३.२; ७.३.१ उदाचीनदण्डा adj.६.१३.८ उदीचीनदय adj. १३.१२.१३ उदीचीनगद alj.७.१३,२ उदावीनप्राचीनप्रवण adj. १०.१३.१ उम्रm.५५.१५ उद्धाररसाया .१ १.९.२, २.४.१३,३०, ५.१२ SRITn. २०.१.३५, ११.२०.७१३.१६.१६; १४.५.३.१.४.६ उ adj. २.८.५ उस्त adj. ११.२.१३; ६ १.१.२ रस्ननान्त odj. ८.१६.५ अमृतपूर्वफलक . १०..१४ उक्तहोगा. ७.४.. उपना.५११.७ उपनमन्त्रm.२३.१... mulatj.५१८१ मान.८.२.११.१.१५.११.र उगनमन्त्रm....."१३.१८.५ मा..." उलत adj. १०.३.१, १२.५.११ १३.२८.६ उन्नीयमानसूक्त १.२३.२३.१०१ उलेतृ . १३.१२.१; १३.१; २३.५; १४. १८.५,१५, २३.150 उन्मम adj. २२.१२.७ उपकारा.११.१९.३ उपचरित adj. १ १.२.४, २.३.२० उपचारण . ११.४.३ उपतप्त adj. ८.६.१५, ५.१ उपष्ट adj. १०.१.९, १३.११ उपदीकसंतत adj. ११.१६.८ उपधान। ९.१६.५ उपधाना.६१२१ उपधानमन्त्र.११२१ उपनत adj. ७.८.१२ उपनp. part. १३.८.८ उपनिग्राहम् abol. २३.१६.१६ उपन्यसनार्थ adj. १४.११.१५ उपपक्षा.१०.३.१६८...१२ उपपईण । ५.१२.१५, १४.५.६ उपविलम् adv.१.१८.३, ११.२.२६ उपब्दिमन adj. १३.१४.६ उपमप्पन adj. ३.२.९, १५.८ उपयज्.११ उपवनन. ५.७.१४, २१.९.१३, १०.२,१६ ११.१,१२;1;1५:१५.१६ उसननी .७.४.० ५.३, २१.५.११ उपयुफ odj. ९.१६.९ उर.७.२.५% ८.१२, १२.१३.१ १३.२. 15 ६.१ ७.२ उपरव. १०.१३.११२.११.१ उपखबिल १२.११.८ उपरवनन्या. १२.१२.१९ टामित oij ..." उit indecl. १.४.२१५.३.३२ सरितर adj. १३.३.१४:२१.२. उपरिधान indeat. १.११.४; २.१५.१ ५.४. ....

·INDER C ॥ उशुदेवता।.५९४,९५ उनाभवप्राहम adv. १२.१९.. आशुपात्र . १३.१०.१२,१३... १५; १४.९.११% १३.१५ उपाशुयाज M.२.१०.३६ ४.१४.४; १ २१, १५. उपांशुवन m. १३.१.१ १.५१३.१२ उधिन्तर्यामी im.du.२३.१२.१६ उपास्त p.pari. ३.१५, १५.३.६ उपान्तm.७... उपाय adj. ११.२.१५ उपावनत adj...... उपादहरणीय adj.३ १.६.१६ उपोदय adv. ६.९ .१०.१०.१५:11.. उपोल adj. ५.१९.. उगेपण.२.१.१७ उभयत: indeal. १९.११.११ १२.५.१२; ११.१४.३, १५.३,२४,२८ १२.११.२% १३.१०.३० २३.१२,१४.११.१%प १२४; १९५ उपरिटात्काल adj. ११.४.१४, ५.५, ६.९ उपरियादुपयाम adj. १३.१६.१३ उपरियाद्विधान adj. प ७६ उपलn.१.२१.९,१०, २३.३, ६.१६.२४ ११.१०.५ उपला. १.१६.२, २३.६ उपवपन.८.१.८ उपर्व सुथ उपवात p. part. १.२४.११%;५.४.१४ उपविट adj. १५.५.१३ उपवेष m. १.६.१.११.११,१२.१%; २४.२; ३.१२.५, ६.७.३, ८.१४; १०.४ उपयुषम् ade. ५.४.४; ११.१९.३ उपसंवेशन २.१.६ उपस. १०.५.१५; १२.२.८९; ३.२०,२१; २५ ४.८५५.१५,१९१९.२,६७४७५ उपसर्जम् adc.५९४ उपसमूहन.१३.९.१४ उपसादनीय adj. उस2 adj. ९..." उपस्तम्भनं. १२.१३.१.१३.२.२ उपस्वरणाभिधारण ५१२ उपस्थ m.३.९.१, १२.१६.१११५३.1x उपरस्य adj. १५.१२.१६ उपहर m. ४.१५२३, १३.२६.113२८.113 १२.१८.11 उसहित उपहुत p.parti १३.१७.१५ उहोमm.५४४५५.९९ उido.२.१५.१२; १८४३.५.११. 145६.१.२, ८.२.२५% १०.१.४.111; १२.१.१३.७०, ११.१.१ १.४; १३.1.1.१५.१.२ १.३ १४. 14 २२.५ १४.२४.१२ १ ९५:९; १९८३.६ . #. aij." उभयत्र indeal. १.१.१८.५.१५; १.१८ उभयतोबुरा adj. १३.१.१२ उभयतोमोदम् ad.१४.१८१. उभयलिस उभयान ade.८.१६.७ उभयविकार 100 उभयाव उरम् ।.११.१५.१५:५२.१२.२ उरमन adj.१ २२३ रा. ९.१६.८१. उलपरात्री. १.१५.४, ७...113; ...२ १२.२०१२, १४.१०.११.२.४ उद्.११.१९.३ उदा.१.७.२५ १६.२ २१.४१६.१६." २१.३५ p.part. ९.१६.६ उदयलमुरम्मत्र.१३.१०." उल्गु. ३.४.५ ७.१ .. १५२१५, ११. उपादेवय ad ·३२४ INDEC उह ६.१५.८ अक्सामे n.dn.९.१३.१ ऋग्मिय adj. ९४.१९.१० अच्छ. आ९.२.९१% ११.१६.७ ऋजीप १.८.११.८; १३.१२.५:१०, १४.९.११; २०.११,१३, २२.१४ अजीपपक्क adj. ५.१६.१९ ऋजीपमक्षा.८.११.. ऋजीपमुख adj. १३.१२.१० मज adj. २.१२.४; १३.१०, ७.१.१०, १३. ११.५; १३.६ ऋतु श.५.२.५; १३.२१, ६.५.४; ८.२५.३; ९१०९.९.१०,१४, १०,१२; पै २.२.१ ऋतुग्रह . १३.२९.१ ३..८ १४.६.१३ ऋतुपात्र 1. १३.१.१२, २१.२, ३१.५, १४.२. adj. २.२१.१ , उत्सुकप्रथम adj. पै १.२.६ उन्मुक्यायसन. १९.१९.१३ उप ७. उप+ ११.३.१६; १४.२५.८, पै १.७.२ प १२५ उपस् । ६.९,८ उष्ट्ट adj.4.२४.९ उष्णाय । १०.६.३, १६.११, १४.१.६ करु.१०.१८.६; १४.१४.५, पै१.२.१५,१६; ९.५२.३.१५ ऊरदम adj..२.५.८ मर्ग. अप+ १०.८.१, १८.२, प्र+ ७.१४. १३, १९.२,८७ १०.६.२,४; १ १.२.१%; ६.२५,७१ अर्णास्तुका .७.५.२, ८.२१.६, १०.१७.१४ ऊर्ध्वकपाल adj. ६.८.१४ सर्वप्रीव कनु adj.२.५.४; ३.७.५, ५.७.१५; ८.४. १७१३.३१.५ ऊर्चवाच् adj. १०.१.१ ऊर्ध्ववारय adj. १०.६.९ सर्वशल्क adj. ७.१.१० कसानु aij.१२.१३.९, १३.२.६, ९.१३ ऊर्जाम adj. १०.३.१२ ऊर्वस्थित १.३.१६ म. सप्मन् m. १.९.३,४,७,१८.५, २१.९.१८ सह . अधि+ १.२४.९; २६.१ २.१३.४, १३.१२.११: पे १.५.१३, भनु+:+ १.२३. ५, अप+ १.२५.१ २.१०.३, ३.६.१६; ६.१.१० अर+उद्+ ५.६.१% अभि+सम्+ १.९.१२; उप+ १.२२.१; उप+सम् + १०. १६.११%, निः+ १.८.५; १२.११ २४.२ २.९.२ ६.१०.४, १५.4.1; परि+ १.१२. १३,२.५.५७.८.१३ १०.६.१% ११.४, १८.२; १२.१३.४; परि+सम्+ १.६.१४; ६.८.११११+ १.२१.३.५१०७.५; प्रति+उ+ २३.४.५वि+३.५.५ १५.१% ४.१७.५: ५.१२.५, ७.२२,३; पै२.४.१५; वि+आ+ १३.१२.१.म+ ५१२.५ ऋषि m. ऋत्विया.८.४.१६ ऋ.५.२०.३; सम्+ ९.१३.१ ऋद्धिकाम adj. ५.१.१७ ऋरम . ८.१०.१२, १४.७८% १०.१७.५% प१८८ ऋपभा . प १०८ १२.१.२ एककलाल adj. ८.१.१९, २.१४:२६, ३.३; ८.११, ११.१०% १५.३,६, २२.१:583 २४.५९.१६.१ १४.१०.४ १.६.८%) प३८४०,१६१ एककाल . १३.२७.३ एकग्रह m. १३.६.१ ८.१८१.१६ एकदेवताग्रहण 1.५१५५ एकदेवतोपधिद्रव्य adj. ५१५४; १५० एकदेश m. १.६.१ ८.२.२; १३.१६.१०,२९.२ एकथन.१०.२.८ एकथनपरिशेप m. १४.१९.३ एकवना . १३.४.३, ११, ४.११% एका. ६.१५.१६ एकपवित्र . १.५.३ १ १.३.१३ एकात्र १३.२७.२ ·INDEX C ३२५ एकरात्रn. एकस्तन. एकभुक्त adj. पै १.८.१३ एकमन्त्र adj. १.१.२० पै२.३.८ एकवासम् adj. पै १.२.१५, ८.५ एकविंशति । १४.४.५; १२०१ एकविंशतिदक्षिण adj. १०.१५.११ एकविंशतिदार adj. १.५.२ एकशल adj.७.६.६; १३.७, १४.१४, १६.१० एकसर adj. ११.५.९ एकसूक m.९.९.३% ११.१९.१० १२.५.१८ एकस्तनव्रत।.१२.१५.१५ एकस्क्या adj. १.७.८; ८.६७.३.९ एकहायन m. ९.१६.८; १०.१४.१९; १७.१२ एकादशकृत्वस् indecl. १३.१०.१५ एकादशाह पे १.८.७ एकादशिन adj.७.१०.९ एकादशिनी ।.७.१०.५; १३.१९.९ एकाध्वर्यवप्रायश्चित्त n. ५ १८१ एकान्नत्रिंशत् . १५.४.४ एकावर adj. प १११ एकाष्टका. ६.१७.१९; १८.८ एकाह .n.५.२.२६, ८.२४.१; ११५,७४१४० एकैक adj. ५.१०.११; ६.६.११; पै २.८.१४; प१६ एकैकशस् adv. ५.५.१; ८.१८.७, ९.१३.१४; औदन m. ३.३.११, ६.९८.१३, ८.१२.१६; १३.१,३,९,१२,१४,१५,१.१८.६,१४.४.५; पै १.१.६,२.२.४; १४९ ओपधि .७.१.१३ ओषधिस्तम्ब १.१२.१,२.५.४ ओषधी . १.१४.६, ५.९.११; १०.१; ११. २०.५ औत्तरवेदिक adj. १२.६.१०, ८.१७ औदुम्बर adj. १.५.५, ५.१०.१०, ७.६.६; १०.३.१५, ६.१८ ११.१.३, ५.१० १३, १३.४; १५.१२,२२, १६.५, २१.२ १२.१२.२० १३.२.३, ६.४, पै १.२.१ औदुम्बरदण्ड m. ११.५.१८ औदुम्बरपर्ण 1. पै २.७.२ औदुम्बरशासा f. १२.५.९ औदुम्बरी. १०.२०.८, ९२.९.१२, १५, १६; १०.५,१२,१५.६,१४.२.१६; २०.१२ औपरव adj. १२.१३.१. औपमृत adj. ३.५.१ ८.२.९,१०१२३ औपवसथ्य adj. पै २.९.५६ औपसद adj. ११.१९.५ औपासन adj. ५.३.33; पै १.१.१ ३.८, ७.२; १२.१०,२.११.६५१८२, १८३, १८६%3 औ Patron. १.१५.११ औषधकारित adj. ७.१५.१; १३.१५.११ औपस adj.९.११.३ कंस m. १.१५.१२; १२.१.१ कक्षा २.१२.१ कट m. १२.८.१३ कण्टकिन् adj. पै १.१.६ कण्ड्य . १०.६.१६८.३८ काइयन .१०.९.८१६॥ कम्य patron.१४.५.१५ कथम् adv. १२४ क्या d०.९.६.१३, १६.५१७.१. कनिष्ठ adj. ६.९.१२ कनिष्टप्रधन adj. १.४.६ कनिष्टिय. १०.३.११ एकोत्तरवृद्धि. १.८.७ एकोल्मुक १.१.८.५, ८.२२.५-७ एध m. ६.८.१; १३.३.५ एवं विहित adj. १३.१०.१४; १२.६; १४.१५.१ ऐकादशिन adi.प १४२ ११.१७७ ऐन्दवायवान adj. १३. १४.२,३ ऐदामविकार adi.५ १५६, १७५ ऐन्द्रामपर्यन्त adj. ८.५.१; ८.७ ऐचर्यबल . प १८८ ऐषोक adj. १.२२.); ८.९.७ भोजस्काम adj. ६.१४.१४ ऐडिकी adj.

·INDEX C फनीय कनीयः adj. १०.४.६ कन्या .७.१६.१४; ११.१२.१६ कपाल 7.१.१५.५, १६.२,७.१५.१५९,१६.१; कपालमन्त्र.५.१४.९ करालोपधान ।.५.१४.८, १३.१८१६ कमण्डलुपद ।.५.८.१६ कम् + १३,१२,१ कम्युशूर्प ॥ १.१६.१८ करकूप .१२.६.४, ७.४७ करम्न स. १३.१८.१,२,१३ करना.८.६.3.1८.१०२, ९.७% २२.१ कर्ण . ५.७.९, ९.४.११.१५.१ १२.१०. ४:५१.१.१४, ६.४ वर्णगृहांत ad, १०.२०.४ বি m. १२.७.१२ ८.१ कगिकार .१२.२.४ adj. १.१.१% १०.२०.९ कर्मनान.८.४.२३.२७.३ फर्मागम m. १३.१.३ यांना १३.१.३ कर्मादिm.१.२.२,३ कएँ।.१ १.७.११; ८.१; ९.१३; २.५.२० बाला . ५१४१ कल्पm.१.६.६, ३.९.३, ५.१४.१६, १७.२; काण्टको adj. ११,१.१, २, ५.१५, ११.१०॥ १२.८ कानिष्ठिनेय . ६.९.१,२ काम m. २.६.१,१६२ कामम् adv. ५.१३.२०,२१, ६.८.१५, ८.११. १५; १०.५.४ काम्य adj. ८.१५.१; १०.१३.६; १३.१४.३४, प३५, ५. कार्तिको adj.२.६.१ कार्णाजिन adj. ११.५.१६ कार्मर्यमय adj. १.५.५; ७.६.३:६; १०.२१.२; ११.५.१५, १२.१२.२० काल ग.१.८१९७६.९.१०७.८.५,८.६.१९॥ ९.१४.६० १०.१३.९, १५.१५, २१.६.१३% ७.१% १४.४१.५ २६.५५७९१०१ कालवनापादनीय adj. ९.९.११,१५ कालाकाङ्क्षि adj.७६ काट । १.१५.१; १७.५, ५.५.१५; १ १.२.६; काष्टमय adj. ८.५.२,१४.143 २३.१.२४.१% १०.११. १३,१३.११.२ १४.१.१, १८.२,२६.१२ १.१.१२; 4 १२४२०३ फल्माए.५४.१ कन्यागगरी १०.१५.१३ काय ads.६.१.८ कविताईन । १.५.१८१८.. या patron. १४.५.१५ उस्तम्भी. ३...४ ७.२२७८१.२ मारनानुति १०.८.५ Halj.10.10111३ १२.४.६ कोटा.९.३.५ कुण्ड १०.४.१ पुण्डलिन् adj. १०.२.७ Tr: indecl. १४.६.२; १२९ कुमार M.१.११.८ कुम्पपुरोर ।.१०.६.५ कुम्भ m. १२.२०.६ ११.३.५; १ १.७.६% १३, १२.१३, २.३.११ कुम्भी. १.२.१३, १२.१२, १३.१,१०:१४.१%, ७.६.६% १५.७८.१३.२५११६ युम्भीदोदन १.१.११.११ युम्भीपाय adj.८.७.८ सुमन्य dj. १२.२०... फरीर १०.६.६ पुलायिनी ।. ११.३.८, १७.६ मुस्लिमात्र adj. १.३.१५ युश२.३.१२, १२.२; ११९. शोगा.८... Padj.९.११.१८ ·INDEX C १२७ कृष्णाजिन १.७.२,५; १६.२, २१.१४; २२. ५,१३, २३.२८, ९.१६.१५, १०.५.१३; १४, ५.१२, ८.१८९.१८,१९.३,६,२२, १, ११.१.४,१३,१५, ४.१३, ६.४, १५.२५, १२.१५.१०, १४.४.१०, २१.३; पै १.२.१; ३.११; १०.५,५२.१०.१४, १२.२,३,५,६ कृष्णाजिनलोमन् १.११.२.५ कृष्णाजिनास्तरण ६.१६.१० कृr. अनु+वि+ १२.५.७; उप++ पै १.५. ११; परि+ पै२.४.१९, ५.३; प्र+ ७.३.११ पै १.१.१५,८.५ क्लम् ७. १.११.५,२.११.१२, ७.२.४ ३.१२; ८.१०, ८.३.५; १०.६.५; पै २.१०.५; उप+ पै २.१२.२; प्र+ पै २.१२.२; अनु + परि+ १०.४.४; उत्+ १०.९.५; वि+ १११५; १४२; सम्+प्र+ १४.२२.१५ कृत ०.१०.९.२ कूर्व m.पै १.६.१३ कूर्म m. १.२६.२ कूर्मपृषत् adj. २.११.४ कृ. अधि+ ९.१५.१४; ११२०, अनु+३फ्ट । १४.९.६, १२८७ अप+आ+ १.२.१२ ६.९, १५.३,४, ८.५.५; १२,९९.२.६८ १३१९, ३.४,५, १२.६.१, ११३; अलं+ १.६.१६; २.११.४, ८.६.१९, १३.३; १८. ६; १३.१९.५; पै १.१.२१, २.१२.३; आविस्+ १४.१४.५; उप+आ+ ७.९.१०; ११, १२.१६,१९ २१.२१२.१९.६; २०. १९; १३.३.१२; १७.२,३; १९.८, ३१.३; ४; १४.७.३, १४,४५, १६,१; १५.३.६; १ १.४.३;५ १४२; १५३; तीमी+ १४. १९.३, पुरस+ १४.२३.१० प्रति+ ८.७. २, फली+ १.७.६; लक्षणी + ११.३.९% हिं+ ५.१६.२५; १३.१५.१० कृत in adj. ५.१२.६; १ १२४ कृताकृतकर्मन् ।.१०.१.९ कृतान्त m.११.२.२१ कृत्तिका .५.१.७ कृत्यधीवास m.२३.८.१६, ९.१० स्न adj.८.११.० ९.१.६, ८.२ रस्नप्रधान adj. प ८५ कृत. अव+पै१.३.१० ७.१०.८.१५ कृप । १.१४.९; २.८.६, ६.१०.१०; पै २.४. 33+ १३.१२.१२ कृष्ट.. पै २.४.११ कृष्ण adj. १०.५.१४; ६.४, ८.१५, १७.१५, ११.४.३,४,२.६.६ कृष्णखर adj. कृष्णगव adj. ११.२.१२ कृष्णवाल adj. १.४.३ कृष्णविपागा . १०.८.२, ३, ६.१३, १.८१५. केश m. ८.४.१२; १०.३.१६ १ १.१.१.५, ८.५ केशपक्ष m.१ १.२.१५; २.३.१५ केशरमच ॥ ४.१,१; ३.५, ५.१.११; १०.३.१० ११.२१.२, २२.६,९; १४.२४,१४, २५.१ केशश्मश्रुलोमनस . १.१.११ कोशापिधान 1८.२२.४ कौत्स patron. १०.१३.७ काm.२.१.२; १२.९ कनुकरण १३.५.७; name ofan offering कनुकाम adj. प ५१; ६४ क्रनुपm.११४२ मनुविभागकर्मन् ॥. ११२ पै२.८.१. प्रत्यादि m.५५१ कम् .अनु+ ५.१५.३६.१.३८.५.३,२४.३; १४.१.३% अभि+ १३.२२.७; अब+ १४.४.१) आ+ २.१४.४,५८.1939२; उप+ २.८.३, उप+निम् + १.१०.२, ३.१८.१०, ६.१३.; ७.२३.१ ८.२१.१, ११.९.४५; १३.१.3 २१.२; २२.१९ १२.९.२३१८.५,२१.५; १३.४.२, २३.१४, २९.५८ १४.. वन्वm. कृष्णसूत्र .१२.६.६ कृष्णाक्ष adj. १.४.३ ·INDEC ३२८ adj. १२.१९.४ १५.१.६, पै २.६.२; निस्+ १०.८.१०; प्रक्षोरिन adj.३ १.१.६ १.२७.४, ५.२२.२, ६.१०.३, ७.३.२; क्षीरोसिक्त adj. १ १.९.२ ८.१२.७, १४.१; १९.१; १०.६.५, १४.१%; क्षुरा.८.४.१२ २१.१, १२.२.९, ४.१०,१२,१४,१६, ५.५; क्षेत्रापै १.१.५ १.२,११, १६.१% १३.३.२; १४.२०.१% ७.९.१७.६; १७.१०, भप+ ९.१.१५, २.१ २४.१९ प्रति+आ+ २.१३.१५, १४.५; क्षेत्रपती . १२.९.८; name of arh वि+ १४.१८.१२; वि+परि+ ८.१८:१९; क्षोम adj. ५.२.२२; १०.४.३, ६.८ १६.६%, २१.१०, १३.२४.३, वि++ ११.२.२१%; ११ सम्+उत् + ७.१४.१, १६.१३१.३.६ पशु .प्र १.२.४ कया. १०.८.१ १३.९.१४ खण्डद्वय ११८१ क्रिमीण adj. ११.२०.१ खदिर m.७.१.५ को छ, १०.९.४, १४.१९, १६.१६ ; १७.१; ४; खन्छ. २.३.३, ७.३.४, ७.११, ११.३.१४; ७९,११,१३, १८.२, १५.१.३; परि+ १०. १२.९.१६; ११.६; पै १.७.११, २.६.४, १८.१२; वि+ १०.१३.७ नि+ ११.१०.५ खननपुरोगा adj.२.३.१ अष्ट adj. प ९१ वरm. २१.५.२५, ६.१५, ७.५; १०.१६; ऋडिन adj.८.१४.१; २३.१२; १ १८ १३.२,११3 १४.६:१२.१३.१०,१५.१४; लिr adj. ५.१६.२० १३.१.६, १.११; ७.१०,१४.१२.११% १५. किरा. + २.१३.७ ३.९७ प ५३ श्रीतका . ११.३.९ खरपांसु . १४.२०.११ प्लोमन् ।.७.१९.११ साद. ७.२३.१२, ११.२१.९१०४ Findecl.999 खादिर adj. १.५.२; १६.५; ६.८.१४, १५. क.प्र+पे १.५.५; १.२ १.३ ५.१५, १३.२.५,११२६; १३०,२२१ क्षत्रिय M. १०.७.१६ १३.१ सारी १२.२.१२ क्षर. अति+ १.२६.३, वि+ ११.१०.१४% खिद् ७. आ+ १०.१५.१ २०.१०, उव+ ७. १२.३.१४ १४.११ १०.१०.१४ १४.२०.१२ चल . १.५.२, ११.१०, १६.१, १५.९९; २.३.१ ३.१८.३६.८.१४, ७.५.१९% खिल. ११.११.२८ २२.६,१३ १०.३.१८:१५.१५, ११.२२.५% १२.६.५%3 ख्या . परा+ १५.११.१० प्रति+सम्+९.१८. १५.१% १३.८.४९% १५.१५, ५४.१२.११; १;सम्+ १०.१५.१५:१४.१४.६ गणm. ११.१९.९५९८९ धामवती गतनी adj. ६.८.६; १.१, १२.१५.१, १४.२५, धार adj. १.८.१३ ११ मि. सम्+य+ ६.६.११ गतागु adi. १४.१३.१२ शि.अभि+दि+ ११.१८.१०; उप+ ८.१३. म.प्रति+नि+५११.४ प्र+५३११ और पे २.३.२८ गम् . प ४२, ४४; अधि+ ५५.१४, १०.४, ११, १२.१३, अनु+ ५.३.१५,१९, ४.५, धारहोता.६.७.३ ९.१.१४; १.१६ १०.१३, ११.१३॥ दारिणी १२.१,455 १२.१४१.१. adi: adj. २.२.४ ·INDES १३ १०.३.१५,११०२; परि+आ+ २.११. प्रति+आ+ प १५८ गरीयस् adj. प १५९ गर्दभ m.१.१६.१८, १५.१; २२ गवीधुक m. ११.३.९ गाईपत्यकर्मन् ।. १२.१६.६० गाईपत्यचिति ।.५ १२० गाईपस्यायतन. ५.२.१२,१३,१८, ४.१,१६, ५.५, १२.९.१०, १०.५ गाह v. अति+ १०.१२.१५, अभि++ १४. २१.१३, २२.१८, आ+ पै१.८.४, २.७. १० उत्+९१.४.२, १४.२३.९; सम्+ पै adj. पै २.६.१ गिरि m. पै २.१२.८ गुग्गुल..७.५.२ गुडमिश्र गुणm. १.४.८७.९.३५ १५५ गुणलोप m.५ १६. गुणविकृत adj. प १५३ गुणविशिष्ट adj. प १६० गुद.७.१८.१२; १९.५:१० गुदकाण्ड.७.१९.४० २०.११ गुर ०.५.४.५, ५.३.२२; १०.५.१३, १२.२१. १३, १३.१६.६ गुरु adj. १९.२१.११; २२.६, ११.८.११ गुल्कदम adi. ७.१.१५ ७. अब+ ७.९.६; १२.१%; उप+ १.३.२% ४.१३, ५.१४; ३.१२.९ गृm.११.१९,१३ गृह १.३.१४५.३.१६, ९.५.९, १५.९; १९.१; १०.२.६; १५.२०; १४.८.९, १. १२.२,२.१४.३ एहपति गृहमेवीय adj.८.१२.१९:२४, १३.४,१६:१५ प७७१३ स. अभि+प्रति १३.३१.१०; अव+ ३.१५. प्रति+ ६.११.२,३, १३.३१.७,१४,१५, ३२.१३२३, ३३,१३, १४.६.१५१८७.५; २१, १२.१२,१३, १४.१०, १५.४; १६.६%B ७,१८१५.१२, १८.५ गै०.५६.६; ७.११; ८.१५, १.१०; १०.५; ६.५ ११.२०.५ १३.९.२; उ+ १९.२०. ५; उप+ १३.१७.६-९; परि + पै२.७.३ गो m.f.१.२.१५, १२.३, ५.१२.४५,१५; १३. २, १६.३,८.१.१३% १२.१५, १३.२२, ९, १४.५, १६.१४, १०.१७.१०, १८.१२, ११.१२.३; १४.४.५, प ८१, ८२ गोदान । १०.३.११ गोदोहन .१.१७.१२ गोपयस् .. ११.९.१५; १४.९ गोमती .४.२२.१३; name of ark गोमय . गोष्ठ m.६.२.५, ३.१; १०.१८.१२,११.२०.५,६ गौतम patron. १.१५.११ ग्रन्थ् ५. १२.८.४,१०:२०; उत्+ पै १.२.१५; १६,२.३.१५; उप+ १०.१५,१७ ग्रन्थि m.१.४.१२,५.१४, ६.१२,२.५.५:८.१%B १०.६.११:१५, १२.८.३,४९,१०:१९:२०; १४.२५.७ प्रन्थिकरण. १२.१०.१५ ग्रह ५. १.१८२,५१६.१३, ८.६.५; प १०८ अभि+ ४.६.६; १३.३३.११, १४.७.१९; १५.१५; अभि+नि+ १०.१५.७, उद्+२. १३.१४, ३.५.८% ६.१२.३ ७.५.१; १०. २०.५, १२.७.२, १४.४.६; उप+ ३.१२.५; उप+नि+ १०.१६.८, १३.२.२.१२, उप सम्+ १.१८.६५.८.१५७.१४.१६; नि+ ११.२.२३; परि+ २.१.१, ३.६:५७.६.१३; ८.१.३ ११.२.१२; ३.१० १२.६.४५, १४.१४.१२; परि++ १३.२९.१२; प्रति+ ३.१५.५; १०.६.१९, १२.२,३, १३.२२. १५,२६.१०,१११५ वि+ १३.३१.१५, १४.७.१६,१५.१२ प्रहकाल m.१५.१.१३.१२ ग्रहण.८.२.६ प्रहणसादनी m.du. १३.३ ३.५, १५.५.१५; १५.

·INDEX C घोरा तन्. ५.१०.१३, ११.१९.name of 1 group of formulas प्रा. अ+ १,९.५, ११.२.१, २२.१.४; प्रभक्षमन्त्र m. १३.३२.२ प्रहाम. १३.१४.३ प्रहावकाशोपस्थान . १४.२.१४; ११.३ ग्राम . २१.२१.६; २२.११, १ १.१.१२, ८.८ ११.१२.३.३१, ६.२, ८.५६ मामकान adj. ६.१४.१४८.२५.६ प्राममर्यादा : १२.१०.३, ११.१-३ ग्रामणी प्राम्य adj.११.१.२१ प्रावन .१२.१३.९, १६.७ १७.५, १३.२. १५, ३.० ६.१३, ७.२; १.११; 10.1;६; १२.१,१०,११, १४.१.१२; १ १.६.६ ग्रावस्तुत् १४.१.६ प्रावस्तोत्रीया ।.१४.१.v; name of certain प्रीवा . ७.१४.५; ११.१५.८, पै २.१२.२ प्रीष्म m. ११.१०.१; १७.१२; १८.१-३; १९.१० धर्मदुह् adj. ११.९.४१६:५७ १८.४५ धर्मप्रायश्चित्त ।.११.१५.४ धर्मशिरस् .. ५.७.४,२०, ९.६; name of a formula धन्धन.११.५.१५ घमष्टका . ११.३.० १७.५ घस् ०. ५ १६३ घूर्ण adj. ७.१.१० घू... आ+ ४.१२.८; १३.२२.५; प्रति+अभि+ २.१४.६; १७.११, १९,५७.१९.४ दिन आ+ ७.४.९; २२.१२.१५, १३.१५.१६ १४.१३.१४ धृत५.१४.३, ६.१४.१५:८.२३.९, १०.३. ६; १०.५; १५.२,९, पै २.३.२८१ २२२ घृतकुम्भ 4 २.१२.७ धूतलिप्त adj. १३.४.१० घृतान्यत adj. ५.१०.९ ११.२१.२ पोटप्रकार adj. ११.३.. चक १.१९.५५.८.७८ चावत् adj. ११.२१.१८ चश् . अनु+वि+ १०.७.१८, आ+ ८.९.६; १७.६.६ १३.२ ६.४, परि+ ९.५.३, प्रति+ १०.२.२, वि+आ+ १२.३.२२, सम्+ ५.२१.२१ चच.१३.२६.१६ चक्षुनिमित adj. ५.२.१८ चतुरक्षरप्रभृति adj. ११७६ चतुरगुल otj.२.२.८, पे २.५.८ चतुररनि adj. ७.२.५ चतुरवत्तिन adj. ७.१६.५ चतुरवदान adj.२.१८.१५; १९.३, ७.१९.१४ २२.१९८.१३.५ चतुरह।.५.२.२५, ८.२४.१ चतुर्थवर्ण चतुर्दश adj. प. १८६; २१७ चतुर्धा ads.५.३.१० चतुर्धाकरणकाल m. ५.१५.३ चतुर्विंशति । १४.४.७ चतुर्विंशविस्वस् adj. १९.१२.५ चतुर्विंशतिगव adj. ५ २.४.२ चतुर्होता.२.११.४५.६.२; १६.५, १०.२२. 6; प १५२; name of a group of formulas चतुष्पथ ८.२२.७७९ चतुःशराव adj. ५.३.२, ६.१८.१३, ९.१०६ चतुःस्तन adj. १२.४.५ चतुःस्रक्ति adj.७.३.१३, ८.१६.२; १२.१३. १०, १३.२.३, ६.४ चत्वारिंशन्मान adj.५.१३.१८ चतसित adj. १०.७.१४:५ चन्द्रमस् १० १.१.५; १.६,२ ·INDEX C m- चमसm, १.१५.११, १८.३, ८.३.९, १०.७.१% १२.१.१, १३.२.८:९, १२.५, २६.५; १४. १६.१५, १८; पै १.६.१९; ५.५ बमसगण m. १४.१५.११,१५, १६.१४; २३, १७.१,१८,१८.३ चमसाध्वर्यु m. १०.२.१; १३.२५.४, ३२.२३; १४.१५.४; १६.५१८; १५.१३, ११२९ चमसिन adj. १४.३.२०; ११.१८, १६.२१ चयनान्त adj. १.११.१३ चर् ५. ७.२३.१७ १०.२२.८, ११.२२.३,५; १२.१२.७५ १४; अभि+ १.२१.३, ६.१०, 45७.१३,८७२१.११.३, २०.३, १२.६.५; १३.११.१२, १३.९,१२, २०.११; उद्+ १४.२२.१५:उप+ ११.४.२; परि + १०.२२. ४ सम् + १.१२.९, ११.१०, १२.९.८,१० चरण्य adj. ५.१४.६,१४, ८.१.२१ चर m. ५.१४.३,१५,१६, १५.१०, ६.१५.७; १.१ १८.१ ८.१.२,१९, १२.५,१४१३.११ १५.३, २३.९, २४.५,९.६.२,९.८१०.१%3B १३.२, १६.१६; १०.३.६, १४.५१०; १४. १३.१०; २४.३; 4 १.२.४,१५,१५, ३.४; २.३.२५, ५.२प ४० चरस्थाली,.५.१४.१२, ८.१.१७ चर्मन् .. १०.१३.९, १६.६; पै १.११.१, २.३. 'वत्री adj. वि पै १.३.८; ५.१६:१७५, परि+ १. १०.९; वि+ १०.१३.१०,११; सम्+ पै१. ९.१४;113 सम्+अभि+उत्+ ९.१.२; सम+उत। १०.१६.११ विति । १.५.१३, ७.५२.५.२० चित्र adj. ५.१६.२, ९.१५.९,१०, १९.१ वित्रा ५.१.१५,१६ चित्रारमुगा.६.२.२ चित्रियाश्वत्थ ५.३.१२ चिरम् adv. १४.०९ विश्चिषाकारम् absol. १४.१८.१५ चुद. १.१.१५:१९, २.४, १०.२०.९; प्र+ ८.१२.१९१४,२.९ वृत् ५. अ+ १०.८,२; वि+ १०.२०.१३% १४.२३.२ १ २.२.३, ८.१.६; २.११; २५.१० यु.९.१४.१५; आ+ २४.९.२ छत्र.११.२१.११ छद्छ. अप+ १.११.१०; आ+ २.८.१४, १०. २.५ + ११.३.१६; १५.२५, २५%, २.४.३०, १२.३; वि++ ८.२९.13 सम् +4+ १२.१६.१४ १२.६,४ छदिकप m. १२.१०.१४ उदिप्मत् adj. १२.६.९ छदिर .. १२.८.११; १.८ उन्न odj. १२.५.९ छाया .१०.८.१४; ११.२२.११, १२.२०.८ छायासभेद दि. १.९.८.१% १७.७, ९.६.१०.८. १८७१२.११.98 १.६.1139 अभि +उत्+ ५.१.१.5 + १.२.१ उप+ ५३.४.६ प्र+ ८.२१.६; वि+ १.५ १३.१२.१४:१७ दि.७.१६.१२ लिन्दन adj.९१५.८ चर्मवर्जम् adv. १२.३.१७ चल ०.१०.१२.१३; वि+ ११.२०.६ चपाल m.७.२.१०,११3८.३ चातुर्मासिक adj. १३९ चातुर्मास्य ।.८.१.१, २५.१; १२-१४; प ५९; चातुर्मास्यमध्य m. २.८.१५ चातुर्मास्यान्तराल.८४.१७ चावाल m.७.१२.४, १३.५111४.१% १५.६; १६.१२, २२.१८:२३.३, १२.५.४।५:23 १४.१; १५.४; १३.५.२; १७.१,५; १४.४. ११; ६.६११.४, २१.३ वाखालोत्करी m.du.७.१२.११3८५१२.५, १४२५.१२; १५.१.६ छोरा+ ७.१४.. अपन्य adj. ६.९.९, १०.३ ·१३२ INDESO तुष्ट adj. जहाज्य जवू . ११.१५.८ जन् ०.६.१७.१९१८.८:९.१६.१३; प १६३ १८८; आ+ ६.१०.432+ ६.१०.७ जन n.९.१४.१६; १ २.१०.१०:१३ जनता . ५.१६.२ जन्य adj. १२.७.५ जरm.९.१.३ जमदग्नि patron. २.१७.६७ जय m. ५.१५.१५; name of a group of formulas जरती adj. १.१.१५ ७. प २१२, २१३ ज्ञान, अनु+प, अभि+ २.१२.३१ १६.२ ३,१.१५, ६.५, ४.१२.६, १८.२, ७.५.४; १०.५; १२.१०, १५.११, ११.८.१६:१५, १.१४,१५, १२.२,३, १२.३.५, २३.४.१% २८.३,५; ३०.५, १४.३.३, १२.११,१२; १४.१०,११, दुर+ १८८+ पै२.१२. प्रति+ १०.२.२,३; सम् + ७.१३.२,३ झाति . ८.१.५; १४.५.१५, पै १.४.५, ७.११%, ११. ज्यानि . जाट ०.४.४.८, ५.४.२; १०.९.१२, १२.४.६; २१.११ आपनी .७.२२.०,१० आपनीशेप m.७.१२.१४ जात adj. ५.५.३,४,७१०.३ आतकर्मप्रति indeat. पै२.१२.५ जातपुत्र adi. ४.२१.७ जातपुत्रकार. ६.३.६ जातिभेद m.प ११६ आन .. १.८.१ १.५.२, २.७.४ जानुक adj. १.१०.१, ३.९.१० जानुदम . ५.८.२ ७.१.१५, ३.४, ११.६. १२.५.८ जावान adj. १०.५.१६ जाया f २.१२.५१८१ जायाफ्ती du.४.३.३, ५.२.२२, ९.१०.३ जारm.८.१.५ ज्येष्ठ adj. ६.९.१२ ज्यैष्टिनेय m. ६.९.१२ ज्योतिष्टोम .१०.१.१; १४.२.६.१३:१४ ज्योतिष्मती पे २.१.१०; name of a group of certain yks ज्योतिस । १२.२०.९ ज्वल ०. १.२.६, ५.१८.१, ६.७.५; १४.१०. १२, १३.१४; पै १.१.५ ५ ५८, अभि+ १.२६.६, ६.१०.६,5; + १०.२०.५; १२१३; सम्++ १४.१४.४ तंस . नि+ ७.१५.४ तक्ष्णशख.७.१.३ तक्षन् .७.१.३ तन् . आ+ १.१.३, १४.४८ १५.. तण्डुल m. १.८०३, १४.८ २१.८२२.७७५ १४.६,११,६,१४.१४,१५, ८.१.२१, १२. १५.१५.१९.६.२ तण्डलप्रक्षालन adi.१.२२.१२ १२.१.२ तत्सरिदित तप्रत्यय adj. तत्स्तीर्ण adj.१२.३.१० तदन.प. तदर्थत तर indecl.१३६,८४१२ m. तत्त्वदर्शिन adj. adi.१२.२.१. जि.दि+५.१२.६ जिadj. ३.६.४ विद्वान.७.१८.११, ११.१० जी .. १.१.११ जीवतण्डत adj. १.४.४, ५.३.९, ९.१८.६ जीवपितृ adj.३.८.१० adj.१०.१.७ शर.१ १.१.२; १०.५, २.११.४ ·INDE C तूणव , पै २.३.१८ तूबरm.७.९.. तूष्णीक adj. ३.१५.१; ९.१५.१४; प १२६ तूष्णीम् indecl. १.८.४, ९.२; १४.१; १९.११; २१.५, २३.४, ५.३.२ १०.१२, १६.२४; ६.१२.१०८.६.१ ११.१३, १८.३, २१.६% ९.३.१०; १०.१६.१०; ११.१.१,१५,१५, ३.४,१२,१६, ४.८, ६.१ ७.३, ६.१२%, ११.११; पे १.१.१८, २.४, ३.१, १२, ७.२, २.३.२५; १.११ १२१,१२५ तूष्णीममिहोत्र ।.५.१९.१२,१३ तृण . १.१५.१; १४५२.१.१, २.१४, १५.१४, ३.५.१६,१४.२, १७.६, ४.१८०४ ६.१०.६५; १३.४.८५; १०.५, १४.२२. तन् ७.९.१८.२; अनु+आ+ १२.४.१९; परि+ पै २.२.१; परि+आ+ १२.४.१८, वि+ १३. १२.१३,१६.९ तनिध adj.७.१४.१४ तनुहवींपि.५.१३.१५:२०; १४.१;३ तन्तुमती. १५ तन्त्र.५.१२.१६.१५.४, ८.१,५; १२.५; ८.१४.१ १६.१, १५.११, १०.१४.१६६ २१.१, १२.२.९, १६.१% १३.३.२; १४. २०.१,२४,१:९; २५.६५१२० तन्त्रीभाव m.६.१७.४ तप् ७. अभि+ १.२६.१०; निस् + १.१२.२; १८.१२, २.४.२,१०,११, ५.२ ५.४.४; ११.१,३६.१०.११,१२, १३.९% + ६. १३.१५ प्रति+ १.३.६; २६.६७.१५.१, तपस् १२.१.२ तप्त adj. १.२५.६, ८.२.२ तप्तनत adj. १२.२.५ तम् ०.९.११.६, भव+ ८.२३.५ तमितो: abl.inf.८.२३.१; ९.९.६,१५, ११. ५; १३.११.१६ ताई indecl. ४.१५.४; १८.३; ६.९.८ तल्प m.पे १.१२.६२.२.११;३.२ ताज indecl. २९.१६.७, १४.८.९ तानूनत्र. १२.१.१९% १४.१९.७ जातीयसवनीयक adj. १४.५.४ तावदान adj. १४.२६.५ तितीर्पमाण ladj. ६.१०.९ तिरश्ची adj.२.१.३ तिरश्वीन adj. ७.१४.९, १२.९.६ तिर्यच adj.७.२१.११, १२.८.८ तिलm.१४.४.. २.६.१ तिलमिय adj. २.४.१७ तिलक m. तीर्थ १०.३.२१ तुरीय adj. १.२.१५, ३.३४ तुपm.१.२२.४।५ ८.६.१३; 19.4 नुनिष्कासm.८.११.१३ तृतीयवेला . ११.३.१ तृतीयसवन । १३.११.१.१२.१३, १८.१% २५.१०, १४.७.४८.१% ११.५१ १२. २१, १८.५; १९.१५९१ तृतीयिन् adj. १४.५.११ तूद. उप+ ७.१३.७ १४.१४ तृ ०.१०.१२.१८:२०.२१; उत्+ २१.८.५ तेजनी . १२.८.१} तेजस ।. ११.१२.१९ तेजस्थाम adj. ६.१०.१४.१२, ११.१६.१% १२.१०.१४, १३.६.५ तैलद्रोणी .१२.१०.१३ तैपो adj. ५ २४१ त्या. परि+५१८८ श्रयः adj.११२१ प्रयस्त्रिंशत् adj. १५४.४ प्रयोदय adj. १५.४.४; १ २१५, २१८ प्रयोविंशतिदा; adj. ६.९१४; ८.१.१५; १२. तिलपरथ त्रिंशत् odj. १०.१५१३ त्रिंशन्मान adj.4.1 ·INDEX C दक्षिणाप्रतिमह m. त्रिगुण adj. ७.९.२, ८.१७ निधातु adj. १.४.४, २.८.१३ त्रिरर्ष adj. १४९ त्रिरात्रावर adj. १५.२००४ त्रिवलि adj. १०.६.१३ त्रिवितस्त adj. ७.३.४ त्रिविक adj. १२.३.३,११ त्रिवृच्छिरस् od. १.६.५ त्रिवृत् adj. पै १.६.१,११, २.२.९, १०.६.१०; २३.१९.८, १४.१७.६ विव्यायाम adj.७.८.१७ बिस्तन adj. १२.५.१० श्रेणी adj.८.४.१२; १०.३.१२ तामि २२.९.५६ त्रेधा indecl. ९.६.२ वैवकुद adj. १०.४.११; ५ १.९ १.१४,१५ धम् adv. ८.१५.१; १८.१० घडग.७.१९.४ श्यङ्गुल adj.२.२.१ ७.२.११; पै २.५.८ श्यरलि adj. ७.२.. श्यवरा adj. १५.४.३; प ४९ त्र्य 1. १.१.३; ५.२.२५, ८.२४.१; पै १.८. १०२.८.१ शुद्धि adj. ११.२.२३; cf. पञ्चौद्धि ग्रुपसक adj. ११.१२.५, १०५ त्वरिबल adj.२.१६.६ त्व.२.२.५४.५.१% ११.१५.२७ ला. ९.१२.५, १३.१३.१४,१५; १४.२६.४. ५११५, १२३ वाद adj.१४३ सिरुम adj. १३.२.९ पै २.११.१३ दक्षिणपूर्व adj. १.५.. दक्षिणा indeel.२.१४.४९.१५४१११.१०.५, १५.२१.१.५.११.१४, १३.२; ११:१६; ११६.३, १०.१३, ८.१०.१२,९.१६.८% १८७१३.१.१०:१४.२.२३:४.५,५५13 4.15:1६.१२, २६.४६, ७०% ११.२.४ दक्षिणाकाल m.५.२.२३, १२,१३, २.१२. दक्षिणाय adj.२ १.३.८, १०,५, दक्षिणाग्रीव adj. पै १.२,१, २.१२.३ दक्षिणाद्वार adj. १२.९.५ दक्षिणापदी adj. १.५.१ दक्षिणापवर्ग adj. १.८.७ १२.१.. दक्षिणाप्रतीची adj. १.१.३ दक्षिणाप्रत्यक्त्रवण adi. १.१.२ दक्षिणाप्रागन adj. १.७.२; पै १.३.९ दक्षिणापाची adj. १.७५५८ दक्षिणापाञ्च् adj. ९.१५.११, १३.११.५; १ १. ३.६ दक्षिणामुख adj. १०.२.५; १ १.८.५ दक्षिणायन पै२.८.९ दक्षिणार्थ adj. १३.२१.१४; १४.१३.६ दक्षिणार्य adj. १.५.८, ८.१८.१ दक्षिणावृत adj. ७.१.१०; cf. उछावृत् दक्षिमाशिरस् adj. १.१.१६:१७ दक्षिणोतर adj. ११.१४.८ दण्ड m. २.४.४-६, ३.१७.६; १०.८.१५; १८.३,४; ११.५.१७ दण्डधारण.१०.९.८ दत् m. १०.३.१५, ८.१३: ११.२२.९; 4 १.६. दहिन adi. दधि.२.१.३,१४.४।७२.११.९,१०,१६.१०; १८.१२,४.२२.४७६.१४.१४:१७७.७.३५% ८.२.१ ८.२, ९.६.२ १०.४.६:१०.७% १९.१४.११,१३,१४, १५.२६,१८.६१३. ६.४, ८.९, १४.२.१६, ८.६, २०.१३, ११.३.१३२.३.१३,२८१२५, २६२१ दधिकापन् १९९; २०६ दधिमद. १३.६.३,५,७.११ दधिमहपात्र ।.१३.२.३; ७.९८.११ दधिपर्म m. ११.१८.३, १२.६.१,२,१५.२.१५, ३.८ दधिदप्सm.१४.१९.६ दधीय .१०.१... दन्त m.१०.१.१८ दन्तधावन.१०.१.१४.

·INDEY C दर्भ m. १.५.१,११; ७.१.१२ दात्री. १.३.६ दर्भतरुण n. ६.१४.१६ दानकाम adj. ५.१.११ दर्भपिजोल m. १०.३.११; ४.८,१२; ५.१ दानप्रभृति adj. १४.१२.२ दर्भमय adj. १.३.७; ६.४,११; ७.८.१७; ११. दानप्रसव adj. ६.१८.१५ दारकर्मन् । २.११.८ दर्भस्तम्ब M.९.४.११ दारा.५१८५ दर्भेषीका . १०.४.१२ दा. १.५.२६२, ५.१६.२०, ७.६.४; १३.८ दविहोम m.५.११.३,४ प२२१ दविहोमस्कार m.११.७.१ दारुचिति .१ १.१.८, ३.८:५;१२; ४.८० दवी / ८.१४.४ दारुपात्र.१.१४.९ दय॒दायुवन n० ८.१३.२; १४.५ दासी १.२४.१ दर्श m.पै २.८.१३ दिक्संयोग . २.७.५ दर्शपूर्णमासप्रकृतित्व . प ५९ दिक्ति .पै २.६.२:३; दर्शपूर्णमासयाजिन् adj. ९.६.५ दिव ५.५.१२.७ दर्शपूर्णमासवत् indecl.५ १.३.१२ दिवा indecl.१०.८.१३,१२.२०.१९१२,८१० दर्शपूर्णमासीक adj.८.१.५ दि.४.२२.१३; ७.१.४, २००८, १५.१६.५; दर्शपीर्णमासिक adj. १२.५.१ १४.२१.९, १२.१२.१; ७.अनु+ १०.१२.५; दश adj. १२.१ १.१५.१९; अनु+अब+ ३.६.१०, उद्+ दशदार adj. १२.२,११ ६.१३.३,१५; उप+ २.८.१०; निर+ ८.९. ५) वि+ आ+ ३.३.२५ दशपद adj. १२.५.१ दशपेय m. १३१ दिष्टगमन १२.१.१, ८.. दशम adj. ६.६.५; १ ३४, २१७, २१८ दिह छ, अभि+११.१५.१० दशहोत. m.१.१९,१०,५.६.१%; १३.४,२१.१२; दीक्ष. १०.२.९, ७.९,१०,११,९.५ ६.११.७१. name ofa formula दीक्षणीया. १०.३.५:४५, ५.८ दीक्षा .१०.२.१०, १२.१९.२ प १११ दशा. १.९.९, ८.२१.६ दीक्षाकल्प m.११११ दशापवित्र न.१०.१५.१५, १३.५.८ दीक्षाहुति १. १०.५.९ दह ७.३ १.१०.४; १२.१०; २.१०.१,१४,१२. दीक्षित adj. १०.९.२; १०.११; ११.१.२; १२. १,५६, ५ १८४; अपि+ ११.१६.६; वि+ १९.३;१६९ ८.१५.१३ दीक्षितदण्ड m.१०.६.१८ दहन .११.१.१ दीक्षितप्रमीतप्रायश्चित्तर.२.९.१ दहनकल्प .पै १.१२.१६ दीक्षितवान् . १०.११.१२ दहनदेश १.१.२; ३.६.११ दीक्षितविमित । १०.८.५ दहनवत् indeci. ३१.१०.५, २.११.४ दीक्षितम्यजन. १४.१३.३ दा. १,३,१२; अति+ १.८.११; अति++, दीर. आ+ ५.७.१०, ११.० ७.४.६, ८.५. ५.५.१३; अपा+ २.१.१३; ६.५:५१०.१. ९, ११.३.१६, १९.११, १२.१५.१; प. २.६;+ ११.३.१० ७.५, १३.५-७ १४; १८.१, २१.१२; ११.८.१५; पै १.२.२; परि+ १.२००५, प्रति+आ+ ८.३.४. दीर्घ adj. १.२.३ पाक्षिण adj. १४.४.३ दौमुखी adj. ११.३९.३ ·INDEC देशपृथक्व . प ६५ देह m.प १८८ देश adj. १०.९.१४ दैव adj. १.१.२०१२ दैवत adj.२.१९.४; ११.२.२७ दैव्य adj. १०.१.४.५, ११,१२, २.. दो. निस्+अव १०.२२.१४, १३.२१.२०%; २७.११ प्रति+अव+ ७.१६.६; सम्+अब+ ७.१९.१०; २२.१३,९.२.१२,१५:१२.१.१; २३.२१.१६, ५ २२ दोग्ध - ११.३.५; ९.५,११, १५.६ दोषा.९.१.२,५६ दोपनिर्घात m. दीर्घवंश पै २.१०.१४ दुःशृत adj.९.१८.५ दुग्ध. १.१.३, २.१३, ८.१२.१४; १६.१४; १७.८ प २.४.२. दुर्ब्राह्मण 1. ११.१२.१५ प १३४ दुप् ७. ९.१८.१,५२१२, २१३ दुष्ट adj.९.१५.११% १८.४ दुह् ७० १.१.२,३; १२.१, १३.४,५,१२,१४; १४.१ १५.५, ६.८.१६-१८७ ९.५, ९ ३.३,६,९,११,१२.११.१०, १३.३.१४; अभि+ १.१.४,९.८.५; ११.१.१० दूर. १३.४.७ दूर्वा . ११.२२.१३, १४.१९.३ आ+११०८ इंह छ. परि+ ७.८.१४ रदार्थ adj. ११.२.१५; १७.१० इति. ११.१८.५ इ . अभि+वि+ ९१.२१.८:९; परि+ १४. १३.१२ दृप. १.१५.२, २१.९,१०; २३.३४ ६.१६. ९:२१; ९.१५.७, पै १.१०.५७ दृपदुपछे ndu. १.६.१३ वि+ १.४.१ देवप१९३ देवगवी .१.१५.२ देवतामहण. १६० देवतानिगमनसामान्य. १६९ देवताशन्दm. पण देवपली .२.५.६ १२.३.२२; wives of gods; name of a formulas देववाद adj.८.१६.. देवयजन.५.२.११; १०.१३.138,५,६ देवयजनमान adj. १०.१३.४ देवलोक m. २.८.१ देवमुवा हबीपि .१४.२६.११ देविनइ विम . १४.२४.१५२५५४६ देशी, १२१.२, ११३, १२८ द्रव्यत्याग . दोस् m. ७.१८.१२; १९.४ दोदm.१.१५.४२.१७.५ दोहन ६.८.१६ दोहनकल्प m. ६.९.३ झुलोका. १.७.४१ दोहनकाल m.११.१८.४ द्रव्य । १३.२०.१२; पे २.३.२५; प १५४ 100:१८६ १२.३.१६ दव्ययस्व.६५ द्रव्यासंभव m.प. द्रव्योपयोग m.१०.९.८ दापीयस् adj. १.५.८, ८.१६.११ दु. भति+ ११.९.१३; अनु+ ५.११.१,१३.४, १६.५, ६.६.९, ७.१.१ ८.१.१% १४.६,९. १२.१:१०.३.४५ ९८६९अनु+उ+ १.९.१.04; उ+ ६.१.१०९.२.८ ७.९; २.१, १५.१; 4 १.५.६; उद्+आ+ ९.११.४ द्रोणकला m. १२.१६.७; १७.५, २३.२.११; ५.९, १२.११,१३, १६.८.१२; १७.१५ ११.६ २०.७,१५, २२.४,५, २३.८० २६.३, १५.२.११८.१० द्रोणपालशानीयो m. १३.१९.११ इन्द.१.१०.४; ११.१०, १६.१ ६.८.१४ द्वादशयस adj. ११.१२.५, १३.१०.१५ group of ..

·INDEX C १३७ adj. ११.१२,५ धर्मकाम द्वादशगव adj. ८.१४.९; पै २.४.२ द्वादशगृहीत adi.५.११.१; पै २.९.११ द्वादशरात्र n. ६.१४.१५, १२.१ २.७ द्वादशशत .१४.४,७,५१४० द्वादशाह m.n. ५.१.२५; १३.५, १०.१२.४; १४.५.११; पै १.८.१०,२.८.१; प७०,२१८ द्वादशोपसत्क द्वार /. १०.५.६, २१.१५; ११.६.१०, १.४:५; १८.२ २०.६, १२.१५.५,९; २१.३-५; १३.६.१, २१.५; १४.२.५, ४.१, १०.३; १५.१.६८ ३.९, ४.७; १ १.१.१८ द्वार. १०.३.२; १२.५.१; ६.१०,११,१२.८, १६, १३.२९.१०, १४.८.५ द्वार्या . १५.६.११,१२; १२.८.१८ द्वाविंशतिदाद adj. १०.२१.३ दिकपाल adj.९.१६.६; १४,१७.९ द्विगुण adj. ५.८.१५; १०.१६.६ द्विजm. १२.६.१ द्विजाति द्विदेवत adj. ६.१५.१; ५ १७४ विदेवत्य adj. १३.२२.१ द्विदेवत्यपात्र १. १३.१.१०, १४.१२.११ विदेवस्यसंपात ०.१३.२७.८ द्विपितृ aij: १.८.८ द्विरान.प १५ द्विरुप adj. ७.९.५, १४.२४.१२ द्विवत् indeed.६ विश्याव'म adj. ७.८.१७ विशल adj. ७.६.६; १६.१० विप् ह. २.३.१४,१६, ३.१२.१५, १३.२, ४. १४.४, ५.५.४१, १०.१३;७.३.१०,९.८. 4,१७.९, ११.११.४, १६.५, २०.५; १३. ३.१२, ५.१२, १२.१४, २३.१४,१५, द्वचक्षरत्यक्षर adj. ११७५ द्वयगुल १.२.२.८७ ७.२.११; पै २.५.८,११ द्वयह ॥ १.१.३, ५.२.२५, ८.१२,१, २.१ पै १.८.१०,२.८.१;प १५ धन.९.१२.३,१५.५ १९.१,५; १४.६.१ धनुस् । पै १.५.११ धर्म । १.१.९; ६.१५.५,७, ७.६.७ बद ९.१८.४ । धर्मज्ञ adj.९.१८४ धव ७. पै २.३.२,१,२२,२३ धवित्र ११.५.१६, ८.९:१९, १५.१४ धार. अति+आ+ १.४.१०, १९.५, २.७.१%B १३.३४, अधि+नि+ १.४.१७, २४.४; ८.९., १०.३.१३, १२.८.११,१०.०२४. ९८.१३; अन्तर्+ १.१५.१,१५.७७.१.१३; ४.९५ १०; अनु+अब+७.१९.११%B८.१४. ४११.३.१६ अनु+आ+ ४.१.३५ १९०७ अपि+ १.१४.९ १५.१२; १८.९, २.१७. १४, ७.२०.२, ११.८.५१७.११% १२.१३.. ३, १३.९.६१०.१२, ११.१; २३.१,१२, १६, १४.८.५; १.३, पै १.५.१; .अभि+ १.१२.४ ६.८.१५:७.१०.५, १३.८१०. ११,१३, ११.५.६; अभि+आ+ २.१२.३, ३.९.४ ६.८.१७.२३.६, १०,२०.६ १३. ३.५; १५.२३.१२; अमि+नि+ ९.४.१ १२.१०.५; अव+ १.१९.१४, ३.६.१५; ४.१९.९,१०६.१३.१४, ७.८.९ १६.२; १८.११ १९.२,५८८.८.५:१४, २२.३, १०.४.२; १४.१८, १९.१२, ११.११.१५ १२.३.१५, २०.९, १३.२७.८; १४.४.१; ८.८, १९.३; ११.४.१ २.१०.१३; आ+ १.८.५ १९.४, २.१.६, ४.१७.१, ७.२१. १,२,२३.४, १.२१.२, १३.३.५, १०५ १८७ उप+सम्+आ+ ८.२२.५, ११.२१. २:८; १२.६१३; १.१०.५, ११.१; १२. २२.१०.५; परि+ २.१.३, ५.२.२४, ७. ५.१ ८.११.१४; १०.४.३ ६.८.११.८.१ १४.१५.८ २३.५+ १०.१२.१४ प्रति १.४.२; ११.२१.१६; पै १.४.१, सम् + adj. १२.५.१३ द्विस्तन द्विति adj. १३.१.१० द्विहायन देष्य adj. ५.५.१३,१४ धम् indeal. ५.४.१५; ७.१९.५७ भा.३१ adj. १०.१४.१९ ·INDES O २.११.९, ९.१६.१; ११.१५.१०, १३.२४, १,६१ सम्+नि+ ७.११.१५, ९.११.५; १२.४.२५, सम्+व+ ५.६.१, ६.६.६; ७.९.१५, २१.११, १५.११.१५, १३.३, सम्+आ+८.१६.५ धातु m.२.८.१३,९.१ धाना .८.६.१५,११२१, १६.१४; १५.३१५ १२, १८.१०, १९.५:१२:२०, १०.१०.८; ११.१८.८, १३.१८.१,१५,१७, १५.२३; २५.८; १४.१८.१२,१५, १२.४.१९, ५.३ धाध्या . ९ १९६ धारा २.८.३;७.११.१३, १९.१३, १३.७. ५.११२.१४,१३,११४.१% १५.७% १४.१.१५,१६, ९.१४:१५; १५.३ धाराप्रहा. १३.१९.७, ३३.१० धारापोप m.१.१३.३ धा. ९.९.१; १०.३.१५, ८.१३; नि + १०.४.१२; प्र + १४.२२.१९ ध्यै ४. १.१८.२ २.३.१४; ४.४.४, १५.४; ५.५.३,११; ७.३.१०; अति + १४.५.५, अभि + ४.१९.२ ध्रुव . १३.१६.३,६,७, २०,४; १४.१४.११; १५.१ ध्रुवस्थाली ।. १३.२.२ ध्रुवावर्जम् absot. पै १.५.१७ ध्रुवासमञ्जन .. ७.११.२३ ध्वंस ०.९.९.१; भा +; १३.२३.१३; अभि+ ११.१५.२३% १३.१५.६ ध्यान .३.५.७ नक्तम् indleel. ५.१६.१४,१८, ११.२१.१४ २२.९, १२.१०.११,११३० नक्षन .५.२.५:२५, ६.९.५ १०.७.५६, ५. ११ ११.१.१; २१.२ नक्षत्रहविर्मध्य m.५० नक्षत्रेटि.१४५ नख. १.१७.७२.२.१५, १०.३.१८ ११. २२.९ ना adj. १४.१४.५ नळमय adj: १.२२.१ नळेपीका १२.४.१५ नदी पै२.१०.३ नदीतरण प ६६ नदीतीर. २.६.२ नदीद्वीप . ११.१६.३४ नध्युग adj. १२.६९ नभ्यस्य adj. ५२.५.० नम् .. ७.५.१ ८.२.८, १४.२.९, १०.१०% १४.३, १५.४,१३, १६.२२, १५.१६, १८. ६५; उप+ ५.१.२०; सम् + १.२.१०% ४.१९.४, ५.१४.१० ६.५.१०, ८.९.२; १२.२२; ११.२.११६८ नमस्कार M.१.९.१० नयवती. १२.१७.४ name of a verse विष्णिय m. १२.१.१४; १४.१, १५.१४; १३. ५.१; १५.१५,१६,२८.१,१४.१०.११,१२, १३.१४ १४.३४ धुर, ३.७.५; १०,१९.८ धू. १९.४.११,१३, १३.१६.१५, अभि + ११.८.१८ पे १.२.१५,१६ २.३.१५ बा+१.२१.१, २२,१३, २.८.६; आ + १३.८.१० धुन्वन ३ १.४.६ धूम m. १.५.४ धूमायत Pres.part.८.२२.५ ५५ ०. ११.३.१०,११ धूपणा. ११.१५.२५ धूपनकाला.११.३.१० धृज, उत् + १४.२४.२; वि + अव+ १.२३.६ धूटि. १९.४.५ ५.१३, ८.१ १५.९ पेन.९.२.१७ प्रति + ११.२३.१६ धेनु ५.१२.१४) १५.५, ८.१.३, १०.१५. नएकm. नलदमाला , पै १.१.३१ नव adj. ६.१६.१३;17, १८.७,१०,११,१२; २.१६.१३, पै २.१२.५ ·INDEX C नामादेश नारायणm. नव adj: ११.५.१० m. नवपाल adj. १०.११.९ नामन् । ४.१४.४; १८.३५७१९.२, २१४४८ नवकृत्व adj. १.२१.१० ६.३.५, २३.२३.१४; १४.१५.८ नवग्रहोत adj. १४.१३.१४; १९.१० नामगृह absol. ३.१३.१ नवउदि adj. १२.१०.१३,१४ १.८.५ नवनीत । १.७.५, १०.४.८ २.१.१%; name ofa नवम adj.१३४, २१७, २१८ formula नाराशंस adj. १३.२५.२५, ३१.१५, ३२.१३ नवावराये adj. ६.६.६ ४९ १४.३.११, ४.१, ६.१८,२३, ७.५; नश् ९.१६.५१, १८.१; १०.१८.१३प २१२; ११, ११.१८, १२.१८ २१३ नारिठm.२.१९.१; ७.१०.१; name of नष्ट adj. १०.१२.५, an offering नह ५.उप + १०.१६.११,११.४.१३; पै २.१०. नाध्य adj. १०.११.१० १४; उप+ २२.२१.१%,उप+ सम् + ७.६. नासिका. १२.१५.५; १.६.१ २; १०.२१.२; १२.१६.२; परि+ १२.३. निगदm.५८७ १२, परि + आ + १०.१९.५, प्रति+आ+ निगदांनिगदो ado.४.१८.१ १०.१९.६ प्रति+उप+ १३.६.१०% सम् + निगम १०.२१.१. १.४.१3५.३१३२.५.४, ८.१.१४,१०. निप्राभ 1.१३.१०.४1105 १२.३५ ६.१०१२ निप्राभ्य adj. १३.६.१०, ८.१, १४.१.५; नाडी-नाळी . १.३.१०; पै २.३.१८ नाना indecl. १.१५.६, ४.२२.१२, ६.४.६; नि. भव+ १.१६.१ २.३.१८१६.३. १४.१६ १७.१०, १८.१ ८.२.८.२; ११, ७.६.११,८११.11; १०.१...२ ९.२.१५, ९.१३, १०.१३ ११.१४; ११, १२.२,१२; १४.२०.२; निर+ ५.३.८ १२.६, १२.४.३, १०.१५, १३.१३.४, नितम् indecl. ११.५.५; १२.१८.९ नित्यकन २३.२, ३३.७ १४.१.९, २.१३, ३.११%, नित्यवत् indecl. १.६.६ १६७.१५, ११.५1१31५.१३, १८.३% १२.२.२ २४.३ निदान .१.११.193 ११.५.२२ २.५ नानातन्त्र adj. ६.१८.१ मानापा.८.१७.६ १३.१०.११ निधन १.१.३.१२, ४.३०, ११.१४.२; १४. २१.६ नानाचीज adj. ६.१५.६ निनत adj. ७.८.११ मानासंस्कार adj.५४४ निम्न adj. १४.१८.५ नापितर्मन् ।.५ १.१२.. नियत adj. १९ नाभि /. २.५.५, ७.५.२; १४.५५; १०.५ पे २.५.५ ३; 6.193; १५.१५, १३.४.१४.१४.५; नियुलत् (m) m. १९९ निरा adj ...1 नानिmadj.५.८.२७.९.२ ११.३.६ निsaij.१५; 110 नाभिदान्त atj..२.१... निति.९.१७.६ नाभिदसरा adj. १०.२०८ निर्दिघाटि. नानिदेशा.२.१३.१ ३.१८१ निर्विानुमान प २६ निदायm. . नियम.

·२४० INDEX C निर्मन्थ्य adj. ७.१२.१५, ८.२.१९; ८.१५; १०.२२.८, ११,१२.११; २.१०.१४; प१२१ निर्मार्ग पै २.१.७ निवपन . १०.१४.१५, १६:२; पै १.१०.१ १६.१५.१८ निवपनान्त adj.१ १.१२.१३ निवर्तन 1. ८.११.१५, २३.१४, २५.१४; . निवपनमन्त्री वि+ ८.४.१२; १०.३.१२, १४.७.४; वि+ अब+ १४.६.१३; वि+आ+ १३.५.१ १६. १) १४.१९.३; सम् + १.१५.८९, १९. १३; १५.८, २.१८.९,१०९.६.४; १११ सम्+आ+ ३.५.१% ७.११.१०%; ८.२.२४; १०.२२.११%; पै २.११.४ नोचो adj.७.२२.१० नीचस्तराम् adv. १२.१०.७ नीड 1. १५.१९.३; १२.१५.१०,१३.२.१३ नीय नीललोहित odj. १.९.५ नवी १०.४.४ .+ १३.३१.१३ नु प्रति+१२.७७ नृत् .. २.३.१९ नंतोस् abl.inf. १०.८.२ नेदीयस् adj. ५.२.१८ ने . १२.१४.९, ५९.१५, १३.४.५,१४) ५.१% १२.१ २८.१२ ३०,११, १४.४.१०, निवित्पद प८७ निशा .५.३.१; ८.१३.४, १२.२१.१ निषादस्थपति m.९.१६.१७ निष्यास m.८.११.६,९,११,१३, १०.१४.११, १४.२४.३५१६२ निष्कासिन adj. २.७.१ निस adj. १.२४.११ निष्टर्य adj. २.५.५, १०.६.११; १४.१८, f. m. निप्पदनमन्त्र १३.१८.१० निम्पुरांप adj. १.४.१,२ निष्पेचनवत् indecl. १२.६.१६ नो. अति+ ९.१०.१२, अति+आ+ २५.४, १०; अनु+ ११.१.९, १२.१५.३, ११.२. 15 अनु+ना+ १०.१०.८ सप+ ५ १५२, अप+ ७.७.१३, ९.३.२% १३.११, १६.१.११, २१.२,५; २७.७ ३२.२६; ३३.४, १४.३.१४ १०.४; ११.५; १४.११; १५.३२ १.११.५,१२, उत्+ २.२.११; १३.२३.८१४.१६.१४,१६, १७.५,145 २३.०२.९.३; उस+मा+७.१३.१०८.९. ६; १३.४.५:१४; उप+नि+ १.८.६, १.५; २.३.१३, ७.३.९, १०.१५.१५१२.५.५; नि+ १.११.१२, २६.१०२.८.२, ३.१८. ३.४६.१३.९; 10, ७.१४.५: १५.९, ८.२.३ १२.२१२२.५, १५.11. १५; १२.२.१८; १४.१९.४५, २..35 परि+१.४.८; z+ १.१७.१२, १८.५ ३.१५.२ १२.६.१ ६.१ प्रति ११.३.१ १२१.५, विभ९० पाय. नेयप्रोध adj. २३.२.८ नो.५.१६.९१ न्यच् adj.२.१३.११; ३.५.८, ६.४; १०.८. १०, १२.१.१० ४.४, १३.११.. न्यन्ता, १४.१२.१ पक्तिपम्य .. म ११६ पh adj. ६.१८.१, ११.४.४ पक्षm.१.११.४ १२.९.४ पक्ति. १.१०.२ पतिलाइन adj. प २०१ पन्.३.३.११, ५३.१९; ८.१२.१६, १३. २१% ९.१८.६ १०.८.१६; ११.४४२७ ५१.१२.४ पाउ adv. १.११.१२, ८१३.३ एन्धमान pr.part. pass. १५४ परन् odj. १४९; १८५ १९९२.६ पागल adj. १४.१६.१३ पचार adMR.11% १०.१६.१०२..

·INDEX C ३४१ पवगृहीत adj.२.१६.१५, ७.४.९, ७.५; १२. १.१; १३.१७.१७; प ६३ पञ्चदशन् adj. १५.४.४; १२१७ पथदशदि adj. १२.१०३ पञ्चधातु adj. १.४४, २.८.१३ पञ्चम adj. १०.१.८, ११९४,२०४:२१५,२१८ पञ्चवलि adj. १०.६.१३ पञ्चशराब adj. ६, १२.१७.५-९, १३.६.१%, २९.११, १४. १०.३ प्रति+ १.९.१०,११,१३,२.६.११%; ३.७.३; ९.५; १.१५.१,५; २०.८ ६२.१; ५, ३.१,४७.६.१ १.११, १२.१०:१५.२, १०.११.११; १५.५, २०.१; ११.१६.11 १२.१.१, १३.६.१०, ९.११; १४.८९ १७.२, १९.१४ २०.१% १४.४,१२, १५.२.२-५; १ २.९.११; १०.११; ११.४, १२.४; वि+आ+ ९.१५.१२; १२९१३% सम्+ १.२१.१०, २४.५:५, ७.२१.४, १०.१७.५; ११.१५.११; पै २.११.२,५; ६१७३, १८५ पद १.५.८.१२,१५, ९.९.२; १४.८, १०.१५. ६;७,१४,१६,१७, पै १.११.१०, २.५.५ पदतृतीय । १०.१५.१५, १२.६.१२ पद्य adj. १०.३.२०; belonging to the foot, cf. हत्य पभेजनो adj. १३.४.१२, ५.१; १४.१४.७ पयस्या. १३.२७.५; १४.२.१३; २५, २६ पयोधर्म पञ्चविष्क adj. पञ्चहोतृ adj.२.११.४७.१८,७७८.१.१; २५. ११, १३.३.११; १ १२८; name of a group of formulas पञ्चारनि adj.५ ६० पञ्चावत adj. २.१७.६:५; ७.१६.४:५; ८.१९.३ पचावदान Ladj.२.१५.१०, १८.१२; १९.३, ७. १२.१४, २२.११3८.१३.९, २००३ पञ्चोदि adj. ११.२.२३; cf. युद्धि पर... १५२; था११.१५.१; उत्+९.१९.६% ११.१८.११; उप+नि+ पै १.५.६; नि+ पै१.१.१८, २.१, २.१२.३; परा+ ७.१. १५;से+नि+१.२.२ पति m.५१८२, १८४ पतिकामा adj.८.२२.१०, २३.३४ पत्तोदश adj. १.२.१; २.१२.३ पली. २.१.६; name of a group of formulas पत्नीलोक m.६.९.६ पनीमाजm.७.२२.२ पत्नीसंवाजान्त १०.३.७ पत्नीसनहन.१०.१४,२,४ पान्यगार.१०.१०.१ पथिन् m.९.२.३, ६.१९१४.११% १०.२.४, १२.८.. पद्७.४.२०.५, २१.३, ५.८.11% ११.१५.१% पै१.२.५, ६.१६, १.५:१०; अति+ ९.६.५; १६.१२; अनु++ १३.२९.१०, अभि++ ८२१.५; अव+ ९.३.५; या+६.९.९, ११. २२.१ उत्+ ५२९; उप+ १०.५.१८+ १.१५.५, २.८.१२, १०.२१.१५; ११.२१. पयोत adj. १०.९.९ परतन्त्रप८५ परत्रसंयोग M.१३.७.१२ परप्रधान. १३७ पर 1.७.१.१४; १२.४.२० परशत adj ...९ परस्तराम् ade.३.२.१ परसहल adj. ८.८.९, १४.१७.. पराच adj. १.९.२ ७.१३.२, १३.३१.५ adj. पराचीन adj. ८.२२.५; १०.४.८, १२.६.१२ पराचीनरात्र . ८.१४.२ परापावम् absol. १.४.५; १ १.२.४ परार्धा adi. परिकामम् absol.७.४.२ परिभाह m.४.६.७, ८.२.३, ५.१६; १४; परिचय The ११.५.६ ६.४.११.१५,१३.३ परिणाह.१.१९..

·DIDESO परितान .१२.२.७ परिहण १२.१०.३ परिधानीया . १३.३१.१३, १४.१४.११; पर्याय m. १४.१.१०-१३. पर्यावृत्त p pari. ११.२३.१ पर्यहण ॥ १२.१०.३ पर्वन् .. १.३.१२, ११.७, ११.२२.१ पर्यु m. १.३.५१२.४.२० पलाय m. १.६.९, ५.५.१५, ६.११.९७.१०५; परिधि m. १.४.१९, ५.४, ७.५.१% १०.५; ८.३.८, २०.२१.१ ११.५.१४; ८.३, १२. २.१०; १३.५.०९ ११.१ १४.१८.4; प परिधिसंधि M. ११.९.३, १३.१३.५ परिसवा . १३.२.४, १५.१५ १९.६; २२.५ परिमण्डल।.११.३.७ परिवय ७.१५.१६ १६.९ परिवाप . १३.१०.१३ परिवासित adj. १२.५.२१% १०.२ परिवेष m.८.१८.६ परिव्ययण परिशिष्ट adj.२.१६.१०७.१.३ परिश्रवण .८१८.१८, २१.११, १२.१०.१५ परिधित .३.८४ १०.३.१०; १३.१० ११. १.१% २.१२, ८,२२; १३.५,१४.२४.१४; परिषद . ५.१२.११ परिपवण परिपीवण - १२.१०.१५ परिपेचन . ६.१४.९,१७, ८.२१.६, ११.१६. ११, १२.१०.३ परिसमूहन । ६.१४.९ परिस्तरण.१.५.१ परिसुर-१३.१.१. परिहित at). १३.१३.11; १४.१४.१ परिमालम् absol. १०.७.१४ परोम्या - १४.१३.९ पm atj.५१९.८ पएस. ३.१५.३५१२.८ पलाशपर्ण 1. ८.११.५, पै २.६.७ पलाशमूल. पै १.९.१३ पलाशवल्क. १२.१२.२ पलाशतm. पै२.१२.२ पलाशशासा , २.२.१८, १०.१९.१६; १ १.३.७, ८.१%B२.४.१ पवमान .. ११.१९.५, १३.१५.४, १४.२.३; ४:६; १०.५-७ पवमानग्रह m. १३.१६.१४,१४.१०.४ पवमानवत् adj. ५.२०.. पवमानविस् n. १९४ पवित्रान्तर्हित adj. १.१८.१२.६.१ पवित्रेष्टि . प १८९; २०१; २०३ पशु.७.६.५, ९.७:११, १०.७९ ११.३, १२.४,५,८,११,१६, १३.२३ १४.१६%38 १६.१२, १५.४०५:५; १८.६५ २०.१५; २३.९,१०,१२, ८.२५.४,५,१४,९.१६.१६%) ११.२३.११, १२.६.१, १९.६, १४.२.५%3 ११.४,६; २४.२० १ २.२.१; ११.९; १२. ७ प २५, २६, ३६, ३७५८८.११% १४१%3 १४३, १४५; १६२,२१५,२१८ पशुकाम adj. २.६.५; १७.१२ २.३.१ ७.४; ३.७.१६:५१७.६२०.९; ६.१७.१०७. ९.१०८.२५.२४; १४.२५.१ प ६३ पशुगपत्र.१२२ पशुपरोहाय . ७.१७.१,१०,१५, ९.१५.३, १०.१४.५१४.१.११ ३.१०:१३, १४. १५:१८ पशुपन्ध m.७.१.१२३.८८.२०१२, ४.३. ५१०७ पगुनद adj. s... पागो... पोगो ८.२३.५ पन्य २२.१... १३.११.५, १४.८.९ પી Lalj. १.१६.५ पसीना p.part,५.३.५८.२.१८ ·INDEX C पाविकृती - १ २.८.४५; name of an m.२.३.11 , पशुपाकरण .१२.१९.५, १४.२४.१० पचाय पवार्थ adj.८.१०.११, १२.१.११ पघलाम.१४२ पञ्चपिभव पै २.८.१६ पश्चाहुति . १३.२२.६:५७० पश्चिटि.७.२.१६ पष्टीहीj. ११.१३.१; १३.८.१६, ... पसिm.२.१.५, १३.२३.१३, पै १.१.१५, ५. २८.५,२.१२.६ पा. १.१.१३:११.८७.१०,११,११.१२.१८%) १ १३.१६३, उप+ २.५.१६ ११८८ पाठा.१२.२.४ पाणि m. २.१२.११; ७.८.१५, ८.३.५; १०. १५.१४२% १६.६, ११.१.१०; ; १३.५.९,१०, ८.१; १.१३; १८.९:११; पाफयशसंस्था. पाद. १.१९.७, २.१३.१ ५.२०.२, ७.१४. ७; ११.१८.५; १४.५.११; पै २.११.२ पादिन adj. १४.५.११ पादेका १२.४.५ पा. १०.९.२; १२.१ पापीयस् adj. ५.१.१० पायु.७.१४७ पार.१०.१२.११ पार्थिव adj.५.१.४, ५.१ पार्वण adj. २.१८.१६ पार्थ.१८.११, २०.१,१, ११.१५.१४%, ११.६.११; ९.८ पार्श्वतस् ade. ५.८.१३, १२.१०.१ पाणि.२.२.८, ४.२१.३ पालाश adj. १.५.२,५, ८.१.१५, १२.१२.२० ११.२.६,२.३.३, ४.२२ १२२१ पावन adj.५२.१ पाव्यमान pres. part. pass. १०.५.४ पारा. ७.१०.५, १३.६७ पाशुक adj. ८.२.० १.१०, ८.१ ११.३; पाणिनिमार्जन.पै २.९.३ पालीवत m. १४.१३.१५:१८ पात्र. १.१६.१, १८.११ २०.१३, २.३. १८, ३.१८.३, ७.६.५:११-१३७ १७.१3; ३८१.१६, २.१% १२.१२,१३, १२.२.१३, १४४१३.१०,१३.१.६,५,११६.४८.४ ११.१% १४.१ १५.८; १७.१९,२१; २२.१४, २३.३, २७.८, २९.१२, ३.४ १२,१४.१.१६६.१५, ९.१५, १२.९% २०.२:३; पै २.३.९,१२,१३, ५.१६ २.१.९ पानवरोष्ठकावर्जम् absol. १.१२.९ पात्रनिणेजन ladi. पात्रप्रयोग m.प.५२ पानप्रयोजन पाम्रारम्भण. १३.३१.१४ पात्री १.१.१६.२; १९.१४, २२.५, २४.31; २६.१ २.१०.४५, ३... ६७.१८.10 १९.१०, ११.६.१ २४.१४ पात्रीनिर्गजन ॥ १.२६.९०, wash-water पानचयन. पिङ्गाक्ष adj. १०.१४,१५, १७.१२ पिण्ड m. १.८.७-९, ९.१२% १०.५,903 २५.८,१०, ८.२०.११,११.२.२२; १ २.५.४ पिण्डपितृयज्ञ m. १.४.१% १०.४११,९२०.१३, २१.५; १४.१२.२ पिण्डपितृयज्ञपात्र.१.७.२ पितापुत्रीय adj. २२.२०७४, २१.७, १३.३.१३ पितामह .१.८.६१०, १४.१२.३ पितृ . १.८.१ १.११,१२, १०.२.५ १.८, १२ पितृमेध m.पै २.१.१, ११.५७ पितृयज्ञ m८.१६.१३५:५५, ८६ पितृलोक . २.८९ पित्र्य adj. १.१.११,१३ पिप्पल m.१०.१०.६ पिप्पलमान adj. ३.२.६ ·INDET C पिशित न.पै १.५.५ पिप्... १.२३.५, २४.१ ८.१.२२; १५.३; १३.१८.१५१ १.१०.५ पिट १.१.२३.५, २४.११, २५.५, ५,१४.११; ८.१.२३, ६.२१ १५.३,१०, ११.५.२४, १३.१८.१५ पिष्टय ३.९.४६, ७.१५.९, १४.१०.११% पुरस् ad, १२.३.१८ पुरस्तात् adv. १.३.२, ४.१४,५.१४; ५.८.१५ १५.९,१०.१३.४, १२.७.११, १३.९.१७. प१९७ पुरस्तादृपयान adj. १३.१६.१३ पुरा indecl.५.१४.१ ९.४.१,९.१२, १३,४.६ पुराण adj. ६.१६.१३; ३ २.४.२६ पुरीतत् /.७.१९.११ पुरोप । २.२.१३,७.३.४, ८,९३, १२.११.५, १०, १३.१.१ १.४.१२.५.५, १ २०; पिएफलीकरणहोमो m.ds. ७.१७.१५, १३. २८,१३ पिटसंयदनी पै १.६.९ पौड़ . प्र+ १३.१२.५८ १६.९ पोवन adja धुलिश ११.१२.१७ पूंनत् indecl. ११०४ 'व्यान 1. ८.५.५ पुस १.१.१०.९, ८.७.५ पुच्छाला . ११.१.९ पुण्य adj. ५.४.२, ११.१.१, २१.२ पुग्न १.४.२१.४, ५.१७.५, ६.३.५, ८.५.१ २.१५.५ १.२.३, २.७.१४; १०.५ पुत्रकाम adj. ३.५.१६, १२.६.१; १ २०९ पुत्रधात. १२.१६.१३ पुत्रवत् adj.१२.७.१४ पुनरान्याधेय ५१८५ पुनरभ्युनीत adj. १४.३.१५ ११.१४,१९ पुनराधेम ० ५.१५.१,४७, २१.१०,११,१ १४, २.९,४,१०.४५१०५ पुनराधेयदक्षिणा .५२०१४ पुनराधेयनक्षत्र.५.१९१ पुनरालम्भ see यशस्य पुनरालम्भ पुनराहारम् absal. २.६.१२ पुनस्सष्ट adj.५.२१.१ पुनरुत्स्यूत adj.५.२१.१ पुनर्दहनमन्त्री. १.१२.१५ पुनर्दहनवर्जम् absol. पै १.१२.१९ पुनर्दहनान्त adj.१ १.१२.१३ पुननिष्कृत adj.५.२०.१ पुनर्वसु . ५.१.१०, १९.१ पुरोपाती adj. २.२.१२ पुरुष ०.९.११.१४ १४.४.५, ५.३ पुरुषसामन् ।.११.२०.७ पुरुषाकृति . ११.१५.१, १२.१२.२,५,६ पुरुषाति ११.१.१ पुरुषोत्तम m. २.१.२ पुरोऽs ade.१३.६.३ पुरोगन्धि adv.२.७.१५ पुरोदाराशमला. १३.२५.८,१६; २८.२; १४. ३.१९११.१५, १२.१ पुरोगशाहुति . १३.२२.६ पुरोडाशीय adj. १.१९.४, १३.१८.११ पुरोधाकाम adj.६.१.१ पुरोहित 1.३.१५.११ पुष्करपर्ण.५.५.१५ पुष्वाल adj.९.११.५ पुष्टिकाम adj. ३.७.१६ पू.१०.५.१; १ २०१; अति+ १३.१६.८% १५.२.२; निस्+ ६.१६.२५; परा+ १.२२.३ पूत p. part.१२.१ पूतभृत् .. १३.२.१४; १६.९-१२, १९.१३, २०.९; २३.५८ १५.३.१४, १०.४११.९; पूतीक m. १५.२.५ पूर्णदर्य .८.१४.३ पूर्णपात्र 1.३.१२.१ ४.२०.), ९.१९.४ पूर्णाहुति .५.११.१,२; ७.५.६७ पूर्वगृहीत ·INDE C ११. पूर्वपक्ष m.६.१.१०; पै २.८.११,१२ पार्णमासविकार m. प. १५८ पूर्वरात्र . ६.९.९ पावाद्धिक adj. १२४.७५.१४ पूर्ववत् indecl.१२.१०.५; १ २१५ य आ+ २.१२.६, ७.१४.२,३,६,१२.१.१, पूर्वापर adi. १९.१४.८ ३.२०, १३.१०.१,२७.२३,२५, ३२.५,१५, पूर्वा(फल्गुनी) ३.५.१.११; २.५ २४.३.२२, ६.२४, ७.१४:२०, १२.२० पूर्वगुम adv.१.१.२; ६.२, २.३.५, ७.४.५; प्रउग ।।. १३.२,१४ ६.13;८.६.१ प्रकृति पू. १३.२७.१५; प ३७,४२,४३,४४,६०; पूर्वाय॒ adj. ८.२०.११ पृथग्भूत adj.५४० प्रकृतिदेवतत्व । प ११ पृयमात्र adj.८.५८ प्रकृतिदेवता ६.१५.१० पृथिवी . ६.१४.४ पै १.५.४ प्रकृतिवत् indecl. पै २.९.३ पृथिवीलोक m. १.७.४ प्रत्युपयन्धm.५ ७५ पृथ्वी adj. १०.६.१० प्रक्रम.३.१३.६५.२.१४, ७.३.२, १२.४. पृषत dj. १०.१८.१३ १०:१२,१४,१६: ५.३,५,७,८,९,११,१२, प्षदाज्य 7.७.७.५ १३.४; १५.१४, १७.१५, ६२.२.५ १८.४, २०.९, २१.७, ८.२.२४, १०.१३ प्रक्षाम adj.९.१८.९ पृपदाज्यधानी f. ७.६.६, ८.१.१५, २.९; प्रक्षालिा p. part. १२.६.९ ८.२; १२३ प्रचरणी. १३.३.४; ४.१,५.४,११ पृष्टि. ११.१५.१२ प्रचरणीय adj. ११.१४.८९; प १३८ पूछ।. ८.२.१५, १०.२.२४, १५.२२.१९ प्र. १.१३.६; ७.१७.१५, ८.९.४; १०. पृशमनीषा.पname of an offer १८.७: १२.१२.४,१०, १३.५.५; १२.३.५ ing प्रच्युत adj. ७.१८.३ पृष्ठया. १२.४.१९, ५.९.१२, १४.४; १४. प्रजा ५.१.११% ६.७ प्रजाकाम Odi.२.३.१, ५.१.१५,१५.६, २०.१%3 पृष्ठयास्तरणमन्त्रm.१४५ ८.२५.७ पृश्निपणी .पै २.२.४ प्रज्ञात p. part. १.४.२१%, ५.१५, ६.९, २२. १५. १.१.६; ७.४; १८.३ ५.११.१० ११.१४. १२, ८.२.१, ६.२३, ११.१ १०.१४.११%3 १२:१४, १३.५.३, ६.१० १४.१.५, ९.९; १२.८.४; १०:२०, १.५.५ पै १.३.१३;४.१, ५ १४१; अमि+ ८.२.१४; प्रज्वलित adi. ११.८.१५ ११.५.१४; १०.१३, १४.१३.१०; सम्प प्रणयन.११.१६.१० १३.३१.१३५९४ पेल.७.५.२ प्रणीता : १.१८.५८ २५.२४, २.१.१९%3 पैतृवहिपद adj. १७९ ३.१२.४ ७.६.१० ९.१५.१६% ११.५; १९१ पैतृमेधिक adj. पै १.१.१; २.१.१९, १०.११; प्रणीताप्रश्यन १.१६.३ १७.1. पो . १२.१४.८; १९.१४; १३.३०.११ प्रतनp.part.९.६.६% १०.४.६ प्रतराम् cd.६.११. पौनुदव adj. ७.५.१; प १२५ पौत्र.८.७.. प्रतिनि. १.२६.२ पौनरापेयिक atj.५२०.१३ प्रतिस्वर adj.२.९.११।१४ ·३४१ INDEXC प्रतिग्रह प्रतिग्रहण प ११५, ११८ प्रतिदिश adu.४.२००४, ७.४.२, २०.४५ १० ३.२, १२.४.१८, ५.१४ प्रतिद्वार ade, ८.१६.४ प्रतिनिप्राशा. १३.२२.४, २३.२ प८२ ६२.९.३ प्रतिपरिक्रमण पै २.३.१७ प्रतिपूरुप ade. १.८.० ८.५.१, २२.१, प्रतिप्रस्थान m. १२.१९.१९, २०.१५, १३.१. १२, १२.१% १०.१२; १२.३१, २३.११. १५, २४.४, २५.३७० २७.१% २९.२; ४८,११,१२,१४,३०.३-५,९-११, ३३.३, १४.१.१२, ६.९ १२.११; १४.११, १५, प्रतिनिधिm. प्रतिपद् . प्रतिमस्थान. ११.३.६, १४.२.१ ६.१४ प्रतिरोध .१०.११.१३ प्रतिमन्त्रण.६६ प्रतिलोमकृत adi. ११.११.३ प्रतिवचन m.८.४.५ १३.२७.४ प्रतिवेश adj.८.१२.१६, १३, १६:२१ प्रतिषेध m, ६.१५६ ११८२ प्रतिष्ठा .२.२.१०; पै १.६.१५ प्रतिष्ठाकाम adj. १.१५.१२; ५.१.१५; १५.६; ७.१.९८.२५.७ प्रतिधित adj. २.७.५ ९.१८.११.१०.६ प्रतिसर m.१२.६.६७७.१२ प्रतिहर्तृ m. १३.१६,१६, १४.५.१० प्रत्यगुस adj. ५.८.१५ प्रत्यच adj. १.४.१४; ५.१४, २.८.५; १२. ९.१, १३.१.१०, २९.१२,१४.२.४,१०,६ २१.८११४१४८ प्रत्याक्रमण २.१४.२ प्रत्याम्नायm. प्रत्यायनान्त at १४.१२.२ प्रत्यासनवन्धुm. १.२.३ २.१०.५ प्रत्याहुति adv.३.१०.१ प्रत्युपनत adj. ७.८.११ मथ छ.७.३.५, अभि+ १.२६.१ प्रथनाn adj. २१.३.१०,१४, ४.४, १४.१५४७ प्रथम adj. ६.१५.१५, १८.८, ८.१५.८ प्रथमयज्ञ. १९.१२.१४ adj. १२.१३.९ प्रयीयस् adj.२.२.१२; १२.१३.२ प्रदक्षिण ade. १.१.१२, ४.७७.८.१३ ९.२७ ११.४.५; १२.१८.२५२४ प्रदक्षिणावर्त adi. १०.६.१३ प्रदान.५.१४.१८ १५.१२, ८.२.२५ प्रदाप्य adj.५९६ प्रदाव्य m.१४.२५,९,१. प्रदोष m. ६.९.. प्रधान.९७८१८६ १२.८.१४ प्रधानान्त.१८५ प्रपिमुख adj. १२.१३.१ प्रधुरत १३.५.११ प्रपितामह प्रबाहुक indecl.२.१७.३ प११६ प्रभूत adj.२.६.१, ८.१३.१५, १२.१.३ प्रभृति . ११.११.४ प्रमत्त adj. ३.१५.७ प्रमदितव्य gerund. प १८८ प्रमाण १.७.२.६; १९.१.३३ १२४.१८ प्रमीत adj.९.१४.१६:१७:१२.८.९, १०,१०; १३७ ११.७; १२,१८१८२ प्रधानदेवता प्रतीची प्रभुत्व प्रतीचीनग्रीव adj. १.२१.२ प्रतीत adi ८.१३.२० प्रतीप adi.१२.२०.५ प्रत्त adj. १०.११.१३ प्रत्तदैवत adj.९.१७.१४ प्रत्यक्छिरस् adj. १.५.१ प्रत्यक्ष ade.११.११.१३ प्रत्यगपवर्गम् absol.१.२६.१०२.८.१३ ·INDES C प्रयत adj. पै २.१०.१४ यह ai.५.८.१५, १३.१६.१५.३१.५१४. प्रयोजन .७.६.५, ८.९.१६, ६.४ २.४।१०.६ प्रय adj.२.२.१२ प्राकृत ad. ६.१५,७,१२, ७.११.५, ९.६.३; प्रवदित P. part. ५३.३.१२ १२.१९.८:१४६; १३१ प्रदयस् adj. ८.१०.१२ प्रागन adj. १.४.९: ११.२, ७.१४.८; पै २. प्रवर m.४.१४.० १५.८४.१३.१ ७.११.४; ८.९.१४, १२.८७ १८.१२,१४, १२.३.४%, प्रागपवर्गम् absol. ४.८.११ ६, १९.७८ १४.२२.४,५; प ९३ : प्रागीप adj. १.१९.४ प्रवर्य n. ११.१.१ २.१६, २०, २१, ५.१% प्रागुदच indecl. १.१४.३ १२.४ १३.१, २२.१९, १२.२.१, ६.१%3B प्राग्वंश m. १०.३.१०, ५.६, २०.९; २१.११%; १२.४.१०, ६.९, २१.११, १४.४.१,१०, प्रवर्यपात्र ।.११.१.१७ १५.१.६:459 १४६ प्रवग्यापसदी .. १२.४.१,७, ५.१४,१६ प्रवर्तम् absol. १२.८.१३ प्राङ्न्याय adj. १.१.१२ प्राङ्मुख adj. १३.५.११; ८.२; पै १.४.१०१ प्रतसत् pr. part. पै २.११.३ प्रसथm-६.४.८५.८ प्राचीन adj. adv. ७.२०.९, १२.१८.३३ प्रवासमरण १२.१०.९ १३.१४.६ प्रअन . ११.१९.१५८ ११९ प्राचीनकर्ण adj. १२.१०.१२ प्रवृतp part. १२.२०.१२ प्राचीनयीद adj. १०.५.१४; १३.१; १९.२; प्रवृतहोमm.१२.२०.१ २२.१, ११.१.१३, ६.431५.२५, १२.१५. प्रशास्तू श.१३.३३.१५,१४.७.२३ १९.१४ १.,पै१.११.१ प्रशास्त्रीय adj. १२.१४.५; १३.२१.११, १४.२. प्राचीनगीवदश द. १०.१६.६ प्राचीनदण्ड adj. ६.१३.८ प्रष्टि m.१२.१४.११ प्रापौनप्रवण ad. ५.२.११; ८.१.६ प्रसर्पक . १२.९.२४ १४.५.१२ प्राचीनमा adj. २०.६.८ असण.१४.११.३ प्राचीनवंश. १०.३.१% १२.९.४५ प्रसध्यम् adve १.४.० ८.१५.१०२०,२०.१. प्राचीनादीत ।.८.१०.१५, २१.१ १४.११.४ २१.२०१५; ४.८, २.२.८:९; ३.१५३४.१९, प्राचीनादीतिन adj.१.१.११; ८.६: ८.१६.१३, ५.२ ११.१.२; १५, २.१.१०.१० प्रायुदीची adj. १.२.६ प्राजहित adj. १२.१५.१०; १४.२५.११,१५१ पसभ्योपमथित adj.१२.४.२० प्राञ्चोदव al. १४.११.८, २५.१३ प्रसिद्ध adj. १३.२९.११ प्राण.१.१८.६२.१३.६७.१४.२, १५.१६ प्रसूमय adj.१.१३ १३.२१.१३५ १५२,100 प्रसत ppart. १५.५.१५ प्रसेचनवत् adj. ११.३.५ प्रागत Pr.Part १ २.२.९:१० प्रस्तरपरिधि । १३.२.८ प्राणायतन । ३.६.११, १६.२७११.५.१५ प्रलोत .. १२.१६.१६, १७२ प्राणाहुति ११.५.५ प्रागिन् adj.९१५.८ प्रख्यात adj. प्रसश्यावृत्त adi. प्रहरण- ·३४० INDEIO प्रातर् indecl. ६.२.१, ३.१०:५.२,६,७, ८,५; ९.५, १०.१% ११.१% १२.५:७; १३.८; १८.१२,९.२.१०, ११.१२.२,५१०; १९. ४ १२.४.३, पै २.३.२० प्रातरनिहोत्र ५.१०.१२,८,१४.३, १४.२६.५ प्रातरनुवाक m.३.१५.४; १३.३.११७४.६; १५ 1. ९. प्रातरसनेक . ६.२.१; ३.१० मातराहुति .पे २.८.११ प्रातदोह .१.१५.३,५, ८.२.१,२, २४.६; २.१२,१४ प्रातःहपात्र १. १.१६.४ प्रातःसक्न . १३.१६.८; १८.१; २६,१४, ३१ १६, ३३.१३,१६, १४.१.२,५:८, ५,१६, १.१०,११,१५.१२, १५.४.७ प ८९ प्रादुर्भूत adj. १.२१.० प्रादेश m.६.११.९; ९.१५.११; ११.५.१५; पै प्रादेशमात्र adj. १.६.४८११; १६.६; १५.६, ५.३.१२, ७.३.१३, ८.५.५, ११.२.२३, १३.२.६५३ पादेशमुरा adj. १२.११.२ प्रादेशान्तराल m. १२.११.२ प्रायणीय adj. १०.९४.१,१६,१८, १४.२४, २:५प १६ प्रायश्चित्त.९.१.१ ६.१७ १६.१ २.११.१-१३ प्रायविति. २.१९.६९, १०.१०.२, १२.१०. प्रिय adj. ८.९.५; १०.४.५; १२.५.१४ प्रियतम adj १.१.१ प्रियवादिन adj.१ २.७.१४ प्रिया सरस्वती प १९९ प्रेत . १.१.१५:२.८.८, ९.१०:११, १०. ५,७११.४ १२.४ प्रेतपनो पै १.८.१३ प्रेषवत् adj. १४.३.१२, २४,१८ मोक्षगीधानी. १२.५.१२, ६.१; १५.७ प्रोक्षण्यवशेष - ८.१२.२२; १२.२.१८ प्रोक्षण्युनेक m. ८.१६.१६ प्रोक्षान्त adj. ७.४.५, ६.१, १२.५.९ प्रोषित part. २.१२.१ प्रोषिवस Per. part. ६.६.४ प्रोष्टपद.५.१.१७ प्रोह्यमाण pr.part.pass. १२.७.१ सक्षशाखा ७.६.६८९.९, १५.१० १८.८% १२.१६.२ लोहा .७.१९.११ प्लु. १५९, अप+ २३.४.१०, अव+ १५. २१.४; उप+ १४.२३.३; परि+ १३.१०.४, ३१.७.११; परि+आ+ १.२५.६ १०.१०.८ फटप्रहि adj. २०.६.१९ फलीकरण .. १.२३.१२, ३.९.४; ४.१९.५, ५. १४.५८.१.२०१६.१७ फलीत atj.५.१४.६, ८.१.२१% 101 पाल्गुनी ५.१.11; २.० २२.२.२ फागुनी adj. ८.१.६, २,१२, २५.१ व dj.१ १.२.० पपिर अन्य ५४.१, ८.४.२; १०.१४.१८, ११. ६.१४:१४.४.१ १.१.२१; आ: १०.६. १४ १.१.२१ १.५, २.७.१२, नि+ १२.८.२; प्र+ ९९.४, ११.१८.२ २. १०.१४ सम् + १.७.५, ८२ मन्नानन् ।.१.१ पर ४ फाल्गुन Radj. १३.४.६ प्राधन ॥ १.१०.१०, ४.२२.३, ६.१५.१५; २५.१.११ प्राशातिक . प्राधिता - part.ast. ५.३.११,१५.५ प्राEि adj.९.१८.. प्राधिय.२.१९.९३.१५.३ प १३६ प्रावित्रहरण.१.१६.३५; २.४.२ ३.२.४ ११... प्रासgerand.१४.१३.१३ प्रामन १२....

·INDExc १२.६.१ बहिर्मुष्टि . १३.१६.१७, १६.२; प ९, १४४ बहिपद adj.३.३.१; ८.३.३ बर्हिषद् (पितृ) प १७९ बर्हिस्तरण. १४.२.१४ बलि बलीयस् adj. ६.१६.२:३; प ४३, ८३ बलीवर्द m५.८.१४; १०.१९.१३, ५२.४.१२ बहिःपरिधि adv. ९.४.१ बहिविंशसन adj. १.२१.१ बहिर्वेदि adv.७.७.१०, १२.९.५ बहिष्टात् adv.७.८.११ बहिष्पवमान 1. १२.१५.३, १३.१६.१५; १५.३. पहिः adj. बहु adj. ६.१२.११, ११.२.१२, १३.२५२; १४.१८.१२ पहुदेवत adi. ६.१५.९; प १७५ बहुपर्ण adj. १.२.९; ७.१.९, ९.१० बहुपुत्र adj. ४.२१.८ बहुयाजिन adj. १४.१०.१०, १११३ बहुरूप adj. १४.२४.१२ बहुल adj.२.८.१३ पहुलौषध adj. १.१.४ बहुवन indecl. प ६७ बहुविद् adj. ९.९.५; १०.६ १२.२ बहुशाख adj. १.२.९, ७.१.९, ९.१० बाबू ४. अब+ १२.११.45,११; २३.२ ३.२ बिल्व m.७.१.५७ प २२१ बु, १२.१.१; १५.३.३; उद्+ ६.७.४; प्र+ १०.११.११ प्रति+ १०.११.१२ सुधन्वत् adj.५.२०.६ बुझ्नर.१.१४.४,९.४.१ भूषत desi. pr.part. १३.२०.११ बृहत् adj. ५.८.१५, १०.२.१४ बृहत्सामन् adi.१३.१४.२ बृहतीफल । १.९.५ वैल्व adj. १.५.५; १३.१.११ बौधायनवत् indecl.५ १८१, २११, २१६ ब्रह्मचर्य १. ११.३१.१२, २०.४; १ १.८.१३ ब्रह्मचारिन adj. ६,७.३, ९.१५.१; १०.९.९ पे २.३.१५; ११२ ब्रह्मबन्धु m.१२.२.४ बहाभाग.३.१८.५ ब्रह्ममेध . २.१.१,२४ ब्रह्मवर्चसकाम adj. १.६.५, १५.१२, ५.१६.१; ६.१०, १४.१४,१५, ७.१.६ २९.१२. १५ १३.६.५, २०.११,५२०९ अवसिन् adj.५१.५९ ब्रह्मचित adj.६१.१.१४ ब्रह्मसदन .३.१४.२,३,४.५.२, १२.१५७ ब्रह्मौदन m.५.३.२,११,१९ ब्राह्मणालसिचमसमुख्य adj. १३.३३.५; १४. १७.१% १८.२ भाह्मणाउंसिन् m. १२.१४.५ १३.१०.११% ३३.४ १४.१५.१३ ब्राह्मणायन m.५२.३.१५ ब्राझोदनिक adj. ५.२.२४, ३.१ ६.१ भक्ष ७. प्रति+ १३.३०.११; सम् + १३.२८.१० भक्ष.४.१५,७६१३.१% १३.१२.१४२१. ४, २६.९, १४.१४.१, २२.५.१४,५ १३५ भक्षणापरेक m. १.१९.१२ भक्षमन्त्रm. १३.२६.१४, २५.१९ ३२.१३७ ३३.५, १४.३.५२१ ६.२२, ७.१.१८; ११.१८, १२.१४, १५:१३, ११.१२ . बान्धवm पाईस्पत्य adj. ११.१८.६ बाल्बज adj. पाहु .१.२२.१४; ११.१०.१०; १२.११.१५; २१.१.५, २.१२.२ बाहुमान adj. ११.५.१७% १२.११.६; १२ बाह्य adj. प १४७ बायतस् adv. १९.६.१६ बिन्दु .१४.८.९; २२.१५ पिल ।.२.५.१२; ७.१.१४, ११.२.२५, २. बिलावकाश m.१०.५.१३ भगकाम odj. ५.१५.११ ·INDES O म. सम्+ १.२.१३, ४.३, ५.१२, ९.६.१५, भगिन् adj. ५.१.१२ भज , प्रति+वि+ २.४.३, ५११४; वि+ १. २५.५, ५४.१५ ८.१८१. ९.६.२ मुज. ८.६.२० १७.१,१२ सुट adj.८.६.१८ भोजनीय adj. ९.५.२ भ्रातृ m. १२.१६.१३; पै १.२.३ २.१०.५ भ्रातृम्य.४.१९.२; १३.२२.१२, १४.८.३४ भ्रातृव्यवत् adj. ५.१.१५, ८.८ १३.१५.९ . ma भद्र adj.५.१.१. भय भयेडक १२.१.५ भागशेप भर्जन ८.६.१४, १५.१ भर्तृसूक्त . पै २.१.५ भवद. १.२१.३ १०.५.१५ भरमन .. १.२६.५७२.१०.३, ५.६.१; ९.९.१%; 3; १३.५, १०.१५.१५, ११.०४; १०.२; ११.९.१२; प ११९ भागिनी ladj. ९.१८.१२ भाण्ड पे२.११.१ भारदान pairon. १.१५.११ भार्गव Patron. ५.६.७, ९.१६.८, १८.७ भार्या . २... भाए ७. सम्+ ११.२१.१० भावत adj.५.११.५, ६.४.९ निक्ष.१०.१२.४; १६९ मिद ०.२.१०.० ३.१८.१९.१६.५; ११.१५, १.१ १.६.४४ प २४६, २४७, अनु+सन्+ ३.५.६८.५.१४, अब+ ९.८४ सम+ २. १७.१०, १४.१०१ १.३.५ भीत adj. १५.५.१५ मुराभोग dj. १२.४.२०:३० शर. १.१०.५,५११.० ६.16011 १०. 1. मन adj. १०.१२.६ मबा. ११.१५.२३ मणि पै १.५.१२ मणिवाल m. प८३ मदन्ती । १.२४.१०, ११.१.१४,१६, ५.४, ११.१५; २१.२, १२.१.९, २.६ मधु.४.४.६, ८.४.१४, १०.४.६, १२.१४. १०,१३, १.८.१३,२.३.२८; १२.६ मधुमित्र adj. १९.१४.१४; १५५१६ मधूद.१५. मध्य M.२.७.१५, ३.९.२,५.१२.११%, ७.४.५% १८.१% १०.४.१५, १२.९.१६ १३.५% १३.१.४ १४.४.५ १.६.१९ मध्यतःकारिन् m. १३.२५.९,१२, २५.१८ मध्यतस् १४.८.६५ मध्यदेश. २.५.१ ६.१२.२, ७.९.२१४, २१.६ मध्यदिन १.५.१९.३६४, ६.९.१ ८.१२.५,२०. ११.३ १२.१०.१८ मध्यरात्र.६.९.९, १.१०.१३; ११.६, १२. म सम्+ २.१.१६३ भयोपmy adj. १९.१२.१३ भूमि . २.७.५,३१७.६, ५.१.१२.५.11; मन्याहm.१२.३.२० मभ्वनामा..२१९ मवान.... मन .. ६.९.१० १५.१.१५, २.२५, १२.९० १४, १३.८.१८ १.११ १६.८, २२." भू. २.७.८६.१३.13 17.5 १४:१५:१५:१८ भरि aij.२... 12.१२, १३.१२.२ तिरोपनि ... मग .१.१०.२ २.१२.४, ४.४.४ १५.४१ ५५.३ १३.४; १६.५, ७,१९,८018 ·INDEX C ५१ m.प १५३ मनसतो . १.९.१३; name of ark मनुष्यगवी ४.१५.३ मन्त्रकृत adj. २.१५.९ मन्त्रप्रयोग मन्त्रलिङ्ग ।.१२.५.५ मन्त्रलोप मन्त्रविभाग १११४ मन्त्रविरोध मन्त्रव्यवाय m.प ६५ मन्त्रान्त m.१.२.२ मन्त्राभ्यासm.५६५ मन्थ्. ५.६.१,२; १०.२, ६,६.१३; 4.43 ७.१०.२० ९.११.५% १२.५५; १३.४,५; १४.१०.२; पे १.१.५; १ ११९, २१४; उप+ ८.१७.१०%; वि+ ७.१८.६ मन्य m. ८.१६.१४; १५.८१०; १८.२०, १९. ६१२:१९; २००८, १३.१८.२; १९.१ १४. ४५ पै २.४.२० मन्थन ।.५४.१० मन्थिन् । १३.१४.५ १५.५, २३.११% २५.१० मन्धिपात्र.१३.१.११ मन्द्र adj.५८६, ८९ मयूख m. ११.५.१३, ६.१०, १३.११ मरण.२.८.१०,११ मरणसंशय M. १.१.२१४ मरुत्वतीयm.१४.२.१; ६.१२,१५ मर्त्य m.५.१७.५ मस्प ७. उप+ १ १.८.५; नि+ पै२.६.१ महत् adj, ६.११.५; १०.१०.६ महर्विज m. १०.१.३८, १२.१.२ १०.१२.८ महानमा - १९.२१.० महानदी. १.१.३ महाभिषव m. १३.१२.१% १४.१.८९.११ महारान ०९.११.३, १३.१.१ महावीर m. ११.२.२३, ३.१०,१३,१४, ४.४; ५४ ६.45 0.7; १३,१५, ८.१६२१%B 2010.1002130 महावीरसमितापरस्य adi. ११.५.१३ महावेदि. १२.४.९; ६.५१८.१५; १५.१.५ महावैदिक adj. १२.१.३ महाहविस । ८.१४.१५ महीया ।। १४.२३.१०, name of the verse apima somam (TS 3.2.5.4) महेन्द्र m. १.१५,१२,१४-१६ महेन्द्रयाजिन् adj. १.२.१६,१९, १३.५,१५; १४.५; १५.११, २.१०.११ ४.१४.८ महेष्टि . प ५९ मा ७.५.२.१२, १०.१६.६७१०१ १५.१.३; ३.१०; अमि+ १३.९.१३; परि+ ७.२.१९; १२.५.२; प्र+ १२.४.१८, वि+ १२.४.५ १२.२.५; सम् + १५.१.१ ३.४ मांस.४.३.३, ४.५, ५३.१५:२२, ६.१४. १४,७.२३.१२, ८.४.१४, ९.६.१०, १०. ७.१३, ११.१२.१८, १५.२५; १५.१०, २२.९; पै १.८.१३, ५१०७ मांससहित adj. २.१५.९; २०.५.१४ माघ m.१२.२.२ मातृ-पै १.८.१२ मात्रा १.२.१३; ११.५.८ माध्यंदिन . ११.१९.५१३.१२.२,१८१; १४.१.१२.२,४६ ३.२१, ७.१५,२१,२४, १०.५५९. मान - पै२.२.. मानवल्पm. १३.९.१४ भानुप ४.१०.१.४-५,११,१२, २.१; ७.१४ मारत्सांतपन adj. १५५ मार्ग m.४.४.६१९१३,१३४ मान । ३.२.५ मानी ४.१६.1; name of a particular महादेवहत adj. verse माओलीय m. १२.१४.११ १३.८.४; १५, १५; १४.२.५; १५.१.५ २.३४.७ मार्जलीयदेशी. १९.१४.५ १६.१३ माष .१.३.३ ११.१७.१०,१४,४.५ मास m.५११.११ ८.२४.१२.१.१ ·INDEX 10 गृतकार्य adj. १.६.५ भूध ॥ १०.८,१३,१५५६९ मूल adj. ३ १.४.३ मूल. १.६.१२, २.२.९, १४ ४.४-६७.१५; १६८१४; ३.९.२; ६.१८.१५, ७.५.१२; १२.९.१६ १३.१०.७१२.३.१० मूलतर १.६.१. मृलदण्ड adj. १.३६.६ सूपलायक. ६.१८.१५ .५ २.१०.५; ११.५:९-१३; उप+ ११. २०.६७ १४.२२.१४ मृगशीर्ष ०.५.१.९ मृज. अति+ ६.१३.२, अनु+परि+ १.२६.३; निः+ १३.१२.९; परि+ १३.१४.१०,8+ ११.१०.२ प्रति+ २८.६, वि+ ३.१२.८ ४.२०.६, ६.२.४, ११.११.१३ मृत्.. ११.१.१५, २.२२; ३.५६ १.९.१४; मांसm. ७.२३.५, ८.५.१% १२.१ २४.१%3; २५.११४ २.२,१; ३.२२ मानामन् ।.६१७.१०:८.६.६१०.१५.१; २४.५ १३९ माहित name of a particular tpca माहिप m.१ २२२ माहेन्द्र adj. १.१५.१०, १२.५.१ नि ७.५.२.१९; ७.८.१२,१३; १०.३.१, १२. ९.४,१२,१०.२,५,७,१३,१४, १३.१९.९; १२.३.२, टप+ १२.८.५;प्र+ ११.१८.११; २२.९.७ सम् + २.१०.६ मिधः ade.८.४.६, १३.२५.३ मिथुन।.५.१२.१९ १६.३, १०.१५.७ मि adj. १४.२५.९ मिश्रण मील . अनि+ ६.११.५; नि+ २.६.६,११; सम्+ ११.११.५ मुस ३.१२.१ ६.२.४; १०.४.५, ६.१८% १६.५, २१.२.१९, १५.७; १ १.५.३, ६.१; २५७११.१३ मुरतस् २.१३.४ मुसविमान adj. मुरम adj. ५.१.७.१९.१ ८.१९.४; १४. 01:१२१ मुख्यतन adj. २.१.५ गुर.१०.२...+ ७.१२.८; १३.६; १५.11; १०.१५.५ प्रति+ २.३.१५७.८. २. १०.७.१२; दि+ ३.७.६:१२.५; १३.३; १३.२८.१४ १२.१२ मरा..... अपना.......१५, ७.. मुर.मन+९४.१.१२ मदिर. १.१.१५,१९९.९.11.11.1; १०.१२...14.1. मुन्ना.... १६.१२१.६ Saj.11.४ P.८२२.२.५ मृत्खना.११.१.१२-१४ मृतp. Part.१.३.१२ मृत्युसूफ. २२.१.१५ मृधः, १२.१८.९ मृन्नय adj.१.१५.१ १७.१२,३.१८.६; ११. १२.१८२१.१६ मृन्मयभोजिन् adj. २.१०.१४ सम् .. + ७.१३.११% १२.१.३, १२.२४% प्रति+sirt १.४.१, १३.२५.५,६, ३२. २. ३३.८ परि+ ७.८.४५५, पि+ ३... १२; सम्+मा+ २२.१.१ १४.१९.७ मेगा. १.४.२%181; १०.१४.११%3B १४.१३.४५१.२.३० भेसला.१०.६.१०, १२२.१ १८.७, १४. मंद. ११.१५२. भयो .११.१.१३.1.1.1;14.1% १५.५.१२; 4.१२.३.३. म. ९.१९.५:८, २१.२, ५ १.५.५, ६.२५ wat adj. . मशन aij.२.६.१ ·INDES C m.५१ यज्ञस्य पुनरालम्भ m. १.२२.९ name of a formula यज्ञाङ्क. १.१.१५, २.५, ६.१५.५ प . १४७ यज्ञाझकाम adj. प ५१ यज्ञाझादि यज्ञापचार m.१.१७.३ यज्ञायज्ञीय १.५.१०.५; १४.१४.४; name of a Stotra यज्ञायुध।.९.१५.५ यज्ञाति . १३.१.४ यज्ञिय adj. १.१६.५; १०.६.१९, १३.२.७ यज्ञोपवीत . ८.१८.५,१५, २१.९, १०.२.२, . मेष m. ८.७.४, ८.८,१४; १०.८ मेषप्रतिकृति . ८.६.९,१४; ७.३; ८.७,१३ मेपो . ८.७.४ ८.८:१४; १०.५; १३.१९.८ मेष्कहत adj. १०.१२.९ मैत्रावरुण m. adj. १०.१८.३,४; १२.१९.१२; १३.१.१०; १५.१; १९.१९; २६.१६; २५० .८३०.११; १४,१५.१२ मैत्रावरुणचमस m. १३.४.१०, ५.२,३; २६.३; ३२.२६ मैत्रावरुणचमसमुख्य adj. १३.३२.२१; १४.१७. १; १८.३ मैत्रावरुणवमसीय adj. १३.६.२; १६.९ मैत्रावरुणदण्ड m.७.६.६, ८.१४ मैत्रावरुणषष्ठ adj. ७.१७.१३ मौज adj. २.५.४; १०.६.१०, ११.५.९:२१; २२,२६; १५.३,२३,१२.२.९, ४.७ मौअविवयनी adj. १०.२०.८ उपां+ ११.२२.१४ नियमाण pr. past. १२.८.१७ छुच्छ. अभि+नि+ ९.९.४; ११.१, १२.२०.९; पै२.१०.४; नि+ ४.३.८ यकन् ।.७.१८.१२; १९.१० यजमानपञ्चम adj. ३.२.४; १२.१.२, १३.१७.७ यजमानप्रथम adj. १४.२३.८ यजमानभाग m.४.१९.८,१०, २२.३, ५ १३६ यजमानमात्र adj. २.१.२, ८.१६.२; १२.१०.५; ६ यजमानसप्तदश adj. १२.१.२ यजुरुत्पत adj. ७.१७.८; १४.१७.१०, २०.५; प२९ यज्ञm.११३२ यशकनुm.६.१.७ यज्ञतन. १३.१.४; name of a group of formulas यज्ञपुन्छ १४.२६.८ यज्ञयशस. १३.३३.१ १२.८.१७ यज्ञवाद adj.१.१३. यशसंप्रदाय m. ३.१५.६ भा.२१ यज्ञोपवीतिन adj. १.१.१०, ७.३; ८.१ ८.१६. १३५ १.१.१ यत् . वि+आ+ १५.६.५ १३:१८ यतरत् pron.९.२.५, १३.२७.२२ यथर्नु indecl. १०.८.११ यर्षि indeal. ५.७.१,१६, ९.३, १०.. 741% indecl. 9 984 यथाकाम indecl.७.११.१ यथाकामिन् adj. ६.९.३ यथाकाल indecl. ८.२५.५; १०.८.१२ यथागृहीत adj. ३.७.९,११; १४.१३.२;" यथा indecl. २.४.२७ यथाचमस indecl. २३.२७.१५, ३३.२, १४.३. २०; ११.१८, १५.५,१६.११२१% १९.३ यथावोदित indecl.१२.११.१ १३.४.४; १४. १४.२ यथादेवत indecl. ४.१८.२ १३.१४.११, २३. ११३२ ययादेश indecl.५ १०६ यथाधिकरण indecl.५.१४.१३, ८.७.१६ यथान्युप्त indecl. १३.१५.१५ यथान्ववेतम् absol. ३.१८.१०४.२२.११ यवाति indecl. ६.११.५७.७.०८.१६.८ ९.१.१६५५,६,३२, ३४४४१.३ यथायतन indecl ..." यज्ञलोप ·INDEXC यथारूप indecl. ३.०१.२, ४.२०.४, ५.१.५, ७.४.२; १४.४, ११.७.१५, १३.१.६; १४, ७.९:११ यथार्थ ind cel. १२.७.१, १३.१६... यथालिr indecl, ४.१.११; २१.१७.२,१९.१३ यथालोक indecl. ११.८.२० यथावकाश indecl. १३.२.५:११ uraff indecl.67.7.78 यथावद्ध indecl.प ४६१२९ यथासुष्टुपर्यन्त interl. १२.१०.५ यथेत indecl. १५.२.३ पै २.५.५ यथोद adj. ९.१८.११ यथोपपातम् absol. १.१६.४ ११.२१.११ यथोपलब्ध indeat. २.२.६ यम् ०.१.१३.१, १८.५, ३.१५.३-५, ४.६. २, ६.५.२५ १०.७.५,६ १०.१५ ११.४; ८७ ११.२१.५, १३.९.१२; १५.३.६,113 अप+ ३.५.१६, ७.१४.१०, १३.१४.९%) २५.९, आ+ २.८.५; १ २.७.५:५; उद्+ १.४.१६, ५.७.११५ १९.८ ११.१०.१; १३.१०.६, १४.८.९; पे २.४.१०, उप+ १.२५.४, २.६.५, १२.४, ६.१३.८, ७.१. १५, १३.१०.५७१२, उप+ १३.२७.१३; उप+नि+ १०.३.१२, १२.१६.१४, २३. २६.१३, १४.४.३; नि+ ३.५.८५, १.४ १३.६; १०.१०.१०९१५०९८१ सम+मा+ यवमान ad, ३.२.९ यवागू./.१.११.१ ६.१४.१४, ९.२.१ १०.६. १३,१०४ यवौदन m.पै १.१२.४५ यशस्काम adj. ६.१४.१४ या . १०.१६.३ अनु++९.२.१; अभि++ १०.२०.१.२; १४.२१.७, आ+ ७.२३.४, म+ ५.३.१८,१९, ६.९.१९.१.० १०. १२.१४:१५ याइ छ. १०.१३.१२ १४.५.१५ याजमान।.३.३.११११७२ याज्यान्त m.१५७ याशिक adj. पै२.१२.५ याथाकामिन् adj. १.६.३, ३.१३.६; १५.१, ६. १८.१४;७.११.१५,१२.२.२ याम्य adj. २.७.१०, २.६.१ यायावर adj. ५.२.१० २ २.९.७ यायावरधर्म २.५.२ यावच्छर indecl. १.६.१५ यावज्जीव indecl. ३.१३.११,५.१७४५, ६.१८ १७,१ १.८.१३ यावसूत adj: १०.१५." यावद्भव adj. १.४.३ यावदात्र adj. १४.१६.७; पै १.३.. ८. उद्+ ३.६.६ प्र+ ७.१४.१२; १९.१३॥ २०.१ पै १.२.१५, ३.१; वि+ ३.६., सम् + १.२५.२,५८१५.१० १०.४.८, १३.१८.४, १९.१; पै २.४.१४; सम्+उद्+ आ+ पै१.१०.५; प+ ५.५.१६, ८.२०.५१ शुक्त adj. १.३.२१, ६.६.६७ शुगधु . १.१९.४ गुगमात्र adj. ७.२.१० १२.५.१ युज ०.१०.१९.१४; पै २.२.३ ४.२; अनु++ १०.५.१५नि ७.१०.८,९, प्र+ १.७.२% ११.१.१६.१ ६.८.१४, ७.६.६१%8 १७.१; ८१.१.७.६.५: १२.१२, २५.९) १०, १२.२.९३, १३.१.६३५,१३, १४.१५%, १४.२०.२ १.३.१, २.१.२१ सधु . १२.३.१८18 थमm.९.१६.१४ यमगाथा . २.४.३ यमत यमदेवस adj. ९.१८.५ यमयज्ञापे२.६.१ यहि indecl. ४.५१.४, १८.३, ६.९.०; १३. १४.१२ यव. १.१९.१०,५.१४.२, ६.१८.५,१६,१७, ७.७.१४८.६.१,१४७.1; १६.१६, १२. ९.१५११.१% १३.१८.४; पै २.५.१८ यवमती adj. ७.७.११, १२.९.१% १२.१४ चवमय adj.८१६,१५,९१३.१ ·INDESC १.१८४.५; ११.५, २.१०.४ा+१.३०; ११; ४.१५; सम् +अनु+आ+ १५.१.११ रम् .. ९.१२.१०.१२, १.८.२; उप+ ८.१०, १०२:६१२५१, २५२; वि+ ३.१३.११%, ८.२५.९१०, ११.२.२१% १३.३१.११ रराटी . ११.८.७५८,१२,१३.५.९ रखत..८.१४.७५९ रशना .७.६.६, ८.५:१५, ९.४ १०.५:११.९. ४७१८४ रखनागुण m. रश्मि . ८.१२.१% १४.११ राजगवी .पे १,२.५, ४.३, १२.१५ राजत adj. १९.५.० १.१६ राजतसुवर्ण adj. ११.११.१५ राजन्य m.१.१५.११, २१.६, ५.१.१६; २.२%, १४, ३.१३, ६.५, १०.७.१५, ९.१३, ११. ४.१० ११.२, १४.१५.१५, ११.५,११,२. ग्रंप ७.२.३.१० युवन् m.१०.१.१ यूपm. ७.२.५, ५.११,१२, ८.२,९,११,१५; १६॥ १.११, १०.८९% १२.४८% १५.६%3 १८.७,२३.५, १२.९.१५; १०.३; १९.१:३; २०.२१% १३.१९.८ १४.२५.११; प १८४ यूपदव्य-११५ यूपशकल..७.७.१%3८.४ यूपावटा, ७.७.१० यूपावटदेश .७.२.१९, १२.५.२ यूपावटय adj. ९२.४.१३,१६ यूपाहुति .७.१.२ यूपैकादशिनी .प १४३ यूप्य adj. ३.१.५ यूप (यूपन्) ७.१९.२८ १९.११,१२ येयजामह m.५.२०.२,५९४ योक्न २.५.४ ३.१२.५:१०.६.१२ योकपाशm.१०.१९.११, २०.१३, १४.२३.२ योग. २.१.२ योजन १.२.१३ योनि.९.१३.५; १२१४ रजत।.५५.१३७१६.२३, १२.३.१८ रजतसुवर्ण adj. ११.५.१९ रजाशया. १२.४.८, ५.१२ जु.११.५.१६ १.३.१०,९८; २.२.६ १२.४.५ पा.५.८.५७ १२.१९; २१.१; ९.१४,४,५ १०.११,१४,१५:२०:२०; १४.४.५, ५.२ रथकार m.५.२.३६.. ५.८.५ रथन्तर १.६.१ १०.२.१४ रथन्तरसामन् adj. १३.१४.२ रखवममा adj.२.२.० स्थान.१०.१२.१५:२१ स्थेपामात्री adj. ७.२.१० रस्छ. अनु+आ+ १.१३.१%, १४.१२.१३.१०% १५.२, ३.१.१७; १.१४८.११,१५,७.१२. ८६९, १४.१५७८.९.११, १५.११% १२.१६. १ रज्जुमय adj. राजपुत्र. १३.११.६ राजवृक्ष m.पै २.२.४ राजसूय m.१०.१७.११% १४.२६.१२ राजासन्दी. ११.५.८, ६.८ राजि . १०.५.१४ रात्रि . १.११.८; १५.३, ४.४.५:८; ५.३, २१, ४.२३, १३.५, ६.६.६८१३.२०%3 ९.९.५, १०.६.१२ ११.२१.५ ११.४.६; २१.१३; पै २.३.२१,२९, ८.११,१२१८ सविपर्याय m.६.९.१ १४.१७.३ राध ४.१४.१.११; सम् + ११.८.१४ राम.११.१२.१९ रास्ना. ११.२.२६ रिच, अति+ ७.२.११, १४.१५.११:१५; १६.१४; १५.१८ बभि अति+ १०.१३.४ रक्षम . ११.५.१९,७७, ८.१५, १०.१६%) ११.१५; १३.१ मणवती ।। १३.१५,९ name of ark रुज्छ. वि+ ३.२,५:९; भव+ ११.२.१५; रथचक्र ·INDEX C रुय.८.९.५:अप+ ५.१६.१५,९.२.२०, ४, १०७अव+६.९.९ रुद्ध छ. अधि+ पै २.१२.६ मा १.१९.८, १०. ५.१५, ११.२१.२८, पै १.२१.१; उप+aat पै २.१०.५;६; प्रति+अब+ १.२००४, प १००सम्+आ+ ६.६.११,१२; १०.१२. १४; १४.२५.११; पै २.१.५; १ २१४ रू.८.१४.८ रेत . प ६५ १६३ लोक लोप M. रोहिणी . ५.१.८, १२.१, १४.२४.१२ रोहित adj. १२.१३.. रोहितक ७.१.५ रोहिण adj. ३१.५.२४, ५.३, १०.६, १९.५; . रोहिणकाल . ११.१.५, १५.२१ रोहिणपिष्टशेप १२.१५.२३ रोहिणहवी . ११.१५.११ रोहिगहोम m.११.९ रोदितक m. १.५.७ लमुटा१०.१८.१४ लय उप+ १.८.९) ९.१५.३ २.६.२; लू. १.३.१३, १९,२२ लेखा . १.२३.१०;७.३.१ स. १.१.३३.१.१५,१६, ६.१२.५८% १३,४१% ७.२१.१२, ८.२१.१% ११.११. ७; १३.५,८१, ११.६ टेयनिमार्जन १३.१३.. m. २.५.८५.२०.१ लोकंपृणा . पै २.५.६ प१६. लोमन् १.१.९.८,९; २१.१५.२५, २२.९ लोमश adj. ८.५.६; १०.३.२१ लोष्ट १०.६.१५, ११.१८,१९, १८.१५; १.२.१५,१७,२.१.३ लोह 7.७.... लोहित १.७.१४.१०, ९.८.५, १०.३.१५, १३. १९.१५२६० १८.५७ २०.२, २१.१२, पै १.११.१५,१६९ लोहितपचनीय adj. ११.३.१४:१६ लौकिक adj. १३.३.४; पै २.५०,३,५; ११.२; प१८५ लौह adj. ८.४.१२ वंशm.५.२.१२; १२.८.४८ वक्षस्.७.१०.१२ वक्षण. १४.१४.७ पक्षणm. ११.६.१२ वच्छ. अनु+ ३.५.१५७६.१५, ४.१२,४७. ४.१०.२ १०.७.६१८७ वत्या, १.२.१२ १.१ १२.४, १५.३६. २.० ३.२, ८.१५, १७.१९१८.७८.1. १० ५.४५, १२.८ १३.२० १४.२ १५.८९.२.६:०१३,१९:३.४७, १२.६. १९३९.६,९, २१.०:१२.१.१७५१३१४८ वत्रा adj. १.६.५ वत्सतरी..७.११.१४ या .. ५.६.२; १९.२२.१५, १४.२१.१०%; अभि+ १०.९.२; १२.७.५; अप+आ+ १०. 11.१२; १.३.1; + ६." सम्+:+३२,३.१८ रना. ११.५ १.८.१३ ला. वि+ २.१.३ लम् . ६.१५.५७ १०.१२.२; आ+ ७.१०.९; प३६प्रति+८२२.११ ललाट 11. खण.. लाशाल २४.. लाजा. १३.१८.२४ लिर.१.२६.१०,७.३.१; अनु+परि+१०. १५.10 उद+८५.१५, १.१.परि+ ७.३.३, ५.१.१०.१५.१ १२.९.१५%, लि.५५.५ for. अनु+ १.६.१५; 31+ १.६.१४; पम्+ उन्+३.५.४ जा.......५ १३.११.१. १५,१५.. वि+९.१४.13 सम्+ १.१४.५ १.१५, १.

·INDEY वनधान्य पै२.८.६ वरदान. ८.२३.१०.. बनसति .प ११,२३, २४,१३९१६९ वराहविहत ।.५.५.१ ११.१.१ वनि .७.१९.१०; २१.३ वरुणाराm.८.९.५ व ०.४.१.२, ३.५, ५.२.२१, १०.३.१०,१६; वरुणप्रघास m.८.५.१ १४.१६; १५; १०५; ११.२१.२,२२.६१ १४.२४.१४, २५.२; २१७,२१८ पै १.१.२१; ८.५, २.४.१४; अधि+नि+२ वर्ण 1.४.४.१, २२.७५.१४.४ २.२.१०; अनु+नि+ ५.१४.३; अनु+निस्+ वर्तनि स. १३.२७.१ ५.२१.४ १४.२४,१५, २६.११; अतु+आ+ वर्मन् .. २.३.१३, ६.१०, १२.७.४,५ ५.१९.१२; १०.१०.८; प १३५; अपि+ ९. वर्धमान Dr.pari. ५.१२.१४ ९.२; आ+ १.१९.१०; २१.५, २२.५, २. वर्ष १.३.१३.१२ ३.३ ३.९.५, ६.१६.२३, ८.८.१०, ९.५, वर्षा . ५.२.३, १९.२ १२.१५; उद्+ १.२२.२ २.३.२; ६.१६. २५, १२.११.५५% उप+ १.२२.५, ६.१५० वर्षिय adj. ६.८.२; १२.१०,५ ३८.५.१६, ८.९, ११.१३ १०.१५.१५, वर्षीयस् adj. २.२.१२; ११.३.६, ५.८,१२; २२.५.९, १४.१; १ १.१.८; ३.८ नि+ २. १.९:५.४.१४,१६, ५.१,१५, ११.३,१४, वर्षक adj. १२.१०.५, १३.११.७, २४.८.९ ७.५.२,३, २१.१० १०.१३.९, ११.१.१५; वj adj. ८.२५.७ १३.२; १४.६:५; १२.११.८,११, १३.८, वलक्षी १०.१५.११ १० ९.१६ ३३.९, १४.१.६, १९.137+ वल्मीकपा ५.५.५,९.३.२, २१.२.३ १०.३.१४; सम् + १.२४.११; ५.१४.११; वशा. १४.२४.१०; प. ८.१५.६, १०.१५.११ ११.१३.२, १३. वस् ७.५२.२२, १३.१ ६.६.६, ८.१३.२०; १८.१९, सम्+आ+ ८.२३.२३ सम् +नि+ १२.२१.१२; १४.२३.४; पै १.१.९; २.३; प१२५ अति+प्र+ प २०९; अनु+ ८.१३.१९; उद्+ चपन .प १०६ २.१४,२,२.१०.५७ ३.३.११४.५, ५.१७. वपनवर्जम् absol. पै १.१२.१९ ८; १८.२; ६.१०.१०,१७.०८७.१५.१०, वा. ७.१४.११,१६, १५.१,४,७,१४; १८.७, २३.२, ८.२.१४ ११.४.४५, १६.२,५,१४,९.१५.३, १०.९.४, १२.२०, १३.१% १६.१-५:८; १२.६.१, १३. ३,४, १३.१९.१०:११% १४.२४.१३:१४; १९.३, १४.२०.१० उप+ १.१.५ २.३.६; १५.२.५८ पै १.५.५, ६,२५; ५ ३६ ९२.८,९,१३,१९, ३.४५, वपाश्रपणी .७.६.६:८; १२.५, १४.१३,१५, ९.५७ ११.२२.१% १२.२१.६७ १८परि+ १५.११,१६,१०, ११६ १.६.७:१०;७.२.५, ४.५, ६. १४.१५; वपोद्धरण १७.१४.१६ १२.५.५ प्र १.१९.२४.१९.९२२.१२; वयस् ।. ११.१६.१०; १८.१० ५.१३.०६.४.५, ५.३,५, ६.३, १०.८.७ वर m.५.३.११ ६.३; ८.९; ११.२; १५.५; वसति ।.५.१६.१४; १.४.१०, १२.३.५ ७.१६.१४८.३.५, ९.९.१५, ११.२२.६% वसतीवरी f.१२.२०.५; ११.०२, १३.५.२, ६. १४:१२.२०.११, १३.१.८, पै १.५.. २,१०; १२.३ १४.१.५; ९.१०,१५३.. वरण.७.११.५ वसन्त m. ५.१.१; १०.१.१ १४.२६.१३, १ परणशाखा पै२.५.१५ वरत्राकाण्ड १०.१८.१३ वसाहोम ७.११.१२, २० ७३, २०१ ii ·INDEX O पनाहोमहवनी .७.६.६७ १८.१०; २१.११ घसाहोमोद्रिक m.७.२०.. पह. १०.२०.४; १५.१.४; पै १.२.११; प १३२; आ+ १.२३.१०१.१८.१२ १०.२, ६,१८८ १३९; + १.९.११, ६.६ १४७.२,१,३२.७१ बहनसामान्य. १६९ वदन्ती pr.part. १२.२१,५७१३.४.४ वास्यशेष m.प.४ वामदव m.प ९२ धाग्यत adj.३.१५.१, ५४.१०, ६.५.१७. ६.१२, ८.१२.१३, ९.१०.३, ११.२१.५; २२.१, १२.२.११ १३.१५.२९, १४.२.. ५७११.१०.२ पान्। १.१३.१४; १५.५ ३.१५.३.५ ४. ६.२ ६.९.८, १७.२; ५.२७ १०.७.५७६; १४; १.११, १०.१५, ११.२४७८११.२१. ५:२२.१५, १२.२.१४, १३.३.१२; १.१२; १५.३.११,१२ वाचंयम adj. १.२४.११,३.१५.६ वावय m.१०.१५.१५, १३.५.१०, १५४४ वायन्याति adj. ११.२.२३ वायस्पुन्छ adj. १.१६.६ वायु १. १४.२५,१०,५१८७ वारण adj. १.१७.२,३; 2 १.१२.२, २.४.६ वावन्तीय 2.५.९.१. name of a Suman पाहणनिष्कm.८.६.१३ चाहिर । ११.१४.२ name of a Saman वासस् .. १.९.१ २.५.४, ५.१२.१९, ११.९ २१.१ ६.१८.३; ८.११.१४,१५; १०.४.३; ६.८१६.११; १५.७४१०१९.५:२१.११; २२.३, ११.२१.६:११, १२.१६.१५, १६. ४.३१५, ५.२; १.१.१ १.६; २.४.२८, ३०.१०.१४; १२.३ प २०७ वासिष्ट adj. १५.१.१ वास्तुमय adj. ९.१६.१६ वास्तवतीयm६.६.4; name ofan offering वाहन १२.३०७ विकत ५.५.१५ विल्यार्थ adj. १४.२५.१ विकार .५.१५.३ ६.१५.९८.५.३, २४.३ १५.१.३; पे २.५.३ विकृत adj. ७.२१.११ विकृति ६.६.१R विप्राहम् absal. ६.१४.३ विश्न दिन .. पि+ १.२२.६, ६१६.२५ विचक्षण adj. १०.७.१४,१५ विचार.१०.८.१३; feces रिम्लिानि विजनन १.५.५ विन उम्+ ९.१९.८ विमान १५.५.१ १.५.४ वितरित.२६ adj. रितृतीपदेश . २.१.५ ३.० ५२१८; १२. दाजपतो name of a particular verse दाजिन ८.२.३1३.५१०.१५, ११.13 m.c४.२ adj .... चाविनचर्या . १३.२८.१५ वामिनपात्र.८१.१५ पाजिन मिथ edj.१२.३.१३ बाझिनक्षेप वाजिक वासनामन .१.१०.४; प..name ofa Eroup of formulas 4651 Exit; name of a hymn पानामा.१२.६ पानवल adj.५१.४५१५,९.१.१. समय adj.५.५.१ १३.१.१३ हम..१२.१६.१७५१३.१.२, ५६; ।

·INDEX C विद् ०. १.३.४, ५.१; ९४.५:११, ५.१; १०० १२.११; १५.१.२ १२.१२.५६; २० ११० १२४; १८४; आ+ १०.७.८९ विद्याविद adj. विद्युत् .. ११.१५.२ विद्वम् Pr. part. १४.५.१४; प १३२ विध ७. १०.१५.१८; अति++ ५५.१४; अप+ पै १.३.१. विधि m.१ २.१०.९, १२.६ विधुरता ५.१५५ विधुरामि adj. १ २.९.७ विधृति ।.२.९.९:१०; १३.१४; ४.९.१,७.६० २,८.१८.२, १०.२१.२ विध्यपराध m.९.१.१ विपरीत adj. १.१.१३; ५.१.२२, ८२०.१२; विशसन १७.११.१७ विशाखदामन .. १९.५.२२; १.१०१३ विशाखा ५१.१७ विशेष m. १५९ विश्वजित् स. ११.१२.१३,name of a Somasacrifice विषदष्ट adj. २.११.११ विषाण.१०.६.१७ विपितन्धि adj. १२.६.९ विष्टर m.पै२.६.५ ४.२०,७,१४.११.१२ विष्ण्यतिकमm.१४.१९.१२ विष्णुस्मत विष्व ad. विसर्जनीय विपरीतवत Indeel.९.१५.१. विपर्यय m.९.१९.७ विप्रकान्त P. part. १०२ विगुप् ७.१.१३०४ विभक्ति . ५.१९.२०, २०.३, २१.३ विभक्तिलोर ५.२१.४ विभागमन्त्र m.५.१४.६, ८.१.२१ विभीतक m.२.२.४ विमित र.१०.३.१ विमुक्त adj. १०.२०१७ विमोक विमोचन.३.९." वियूष्क adj. १.६.२२ विराजकमm.५.११.७६४४९ ५.५; name of a group of formulas विद्याससावित्रीक adi. ५१२४ विवर्ग adj. ९.८.७७ १०.११.५ विवाजिन विवेचन । ६.१६.२५,५१८८ विश्.. अभि+उप+ १०.१८.९, निप १८५१०८ परि+उप+ ११.१.१३, २. १२.३ प्र१४.१९ .१८43; सम्+ & ५,१; ११.२.२.२; १.१.१.१६ प५७ विसृष्टवान् adj. १.१४.१ विहरण १४.१०.११, १२.६.८, १०.७ विहव्या.६.३.१३; name of a hymn विहार m.१.१.१४,१६, १२.९, २०.३, ४.६. ३, ११.२.१३, ५.४; १२.१८.६ ३२.८. १०.198 प ५२, १४० वीणा .१२.३.१८ वीणातूणव । ५.४.२ वीर m. ६.१०.६ वीर्यकम adj.५२४१ ६.२.१५.९, ३.१५.१२, १०.१.३-५ १०-१२, १२.१९.८१ प ७७, १३०, १३२; प्र. २.१५.१०,११ ४.१३.१% ७.११.५८.१३. सम्+ १०.५.१ वृm.७.१८.१२, १९.१. वृस्य - १.५.५, ६:२३ वृक्ष.१.१६.७५.५.१५,७,१.५ ८.२३.५ १०.६.११, १२.२०.६, १३.२.५ १.१. adj.८.२.२ वृक्षनियोग me १३.२.० वृज्छ, अप+ ५१६.०६.१७४+ ११.१२. ११-१८, १८.२४, १९.२५ १९९वि+ वृत् ५.८.५७ अधि+ १.२१.४२४४४ ६.१६ १११; अन्+अति+मा+ ९१४.४ पf ·INDEX प्यायातित p.part, ११.६.10 ध्याहार m. १३.३१.१२; १४.१२.१२, १४.१० शफल .७.१.१५,९.३.१२, ११.५.१३, ११, ६५ १३.२३.१२, २५.२, १४.१९.२; व्याहृतिपर्यन्त adj. १२.७.१ .. शकलो. प २१३ शकुनि .११.११.१३ शकत .११.३.१. शक्र.१२.८.११, शु .११.६.११; १५.१९; २२.४.१०-१४; शही. पै२.३.१८ राखिन् adj. १०.४.२ शत .. ५.१२.५; १०.१५,१४, १४.६.२, पे २.४.३१ १३०; १३१ शतकृष्णला adj. ३२.८.१ शतमान adj. ५.२१.१, ११.५.२०, २३.९.५ शतरुद्रीय m. प१२२ १२.३.११ शतातृष्ण adj. व्युतp.parn. ११.५.१ प्युष्ट p. Part. ५.१३,१५, ६.९.८१ १.११.37 २.४.१ ध्ये नि। ८.२१.१४; परि+ ७.९.२, १३. १९८ म. अतु+ पै २.१०.१; अभि++ १.३.४, १८.१२,५.८.१ ६.५.१७.४.८१४.१८ १५.३ १०.२.३, १२.१.१०; १२.१५.२६ पत.१.२.५४.४.४५, २२.५, ५३.१४, २१:२३, २०.७.१३, ९.७:११, १३,१४; १०.१२१ ११.२, ११.२.२.२,५; १२.१. ५; १८.१२; पै २.१२.७ मतचर्या (८.११,१७, २ ३.१४ प्रतचारिन adj. भतार adj. १०.१०.१५; ११०४;८ मतप्रदान adj. १०.४.१ तय nom...१०४.५ १०.३-६; ११; १३:१४; ११.३७६१२.४.५, ५.१०,१३ व्रतोपायन । ४.३.२, १७.१४.२४ बतोपायनीय adj. ९.१.१३ मृतोपेत adj.k... प्रत्य adj. ९.२.२० वश्व ०७.१.८१०१५ १२.१२.७ मोहित १.११.१०, ६.१५.२,७; १७.१६ १८.६, १६,१७,१ १.२.४ मीदिमय adj.७.१७.४ शंयुवन्त adj. ३.९.१:२; ८.२१.१५, ९.१७.४; १०.१४.१६ शंयुवाक . ३.६.१५, ४.१८.६ शस् च. १४.१४.११; अनु+ पै १.७.१०; प्र+ प२०१ शक्.५.४.१ १३.१.८, १४.१६.६ ५ १५३ शस्ट .१.५.३, १९,४,१०,१४, ६.६.१ ८. १६.१३; १०.१६.३, १९.३,९; २०.१० पै २.१०.१३ मायm. शनस् indeal. १३.१५.११ NEm.११.३.१०,१३, ५.१३, ५.४, १०.२, १५.१० शफलश्यामाकपात्र. २१६.16 शफोपयम ११.९.१३ शवल adj. ५.१६.२ शन्दप १५९ शम् ७.५,९.११, १०.१९.१६.१६१.१६ शमितm.७.१२.२; १४.११ १.२ १२.१४ शमी, ५.५.१५ शमीगर्ने lai- ५.१.१ शमीधान्य।.६.१८.१४ शमीपर्णकर. ८.८.९, १०.५८ शमीमय adj. ५.१०.१,१०, ८.६.६ शमीशाखा . १.२.८; १०.१५.१६, पै १.३.५ ८.१२.४.१५.१७ शम्या .१.१६.१५, २१.१% १३.२७३, ७.१. १५, ३.११, १०.१९.१२, २०.१४, १२.५. २,८.६ पै १.६.१४; १०.५प १ शभ्यापरासm. शम्बामात्र adi: ७.१.५० १२.५.३ ·INDEX O पारा.८.१३,१; १ २.२.४ घरद.५.२.२; १९.२,५२०९ दारनिष्कासm.८.१४.४ शरमय adj. ६.१५.५ घरोर ९.१४.१८ ११.२२.१२; १ १.९.२; १२,१०.५, २.३.१०:३० ४.२६ ३०; १०. १७१९११.४; १९८७ गरीरिन adj. प १८. शरोराकृति . १.९.१२ धरेगी. १०.४.१२ शर्करा . १.६.१५, ५.५.१०,११, १.१०.९; शवन adj. ३.१३.८ शरली. ८.४.१२; १०.३.१२ शलाका ।.१५.१०.१२ शालाकामुष्टि. ११.१३.५ शलाकस्थ adj.८.१०.११ शालिन् adj. ५.२.१. शास् , या ४.१२.५,८३.५,१०,१४, १५, ९; २४.१०; वि+ ७.११.१६, १७.५, १२. २१.८ सम्+ १०.१२.१ शिसा /. ११.१५.३ शि०. सम् + २.१३.५ शिरस् 1. ७.११.३, १०.६.३-५,१५, १५. १५.२, २१.६; १.६.४,१४,२५, १.५; २.४.२८, १२.२ शिलिशिलाभू छ. ९.८८ शिशिर m.५.२.४ शिभ पै १.६.१४, २.१२.२ शिप ४.२ १.१.4; अ+ २.१४.३, ६.१३.१% ७.११.१२, २०.५; १०.१५.१९, १३.१२. २; १५.३.६; उत्+ २.८.२ ७.३.१ ४४ शी .. ४.४.१०,११, १०.८.९,१०, ११.३० ११; अति+ २.२.१३,१४; आ+ ८.१२.५% परि+ ८.१७.१३,१८, १२.८.४११०:२० २३.११.१. शीत adj. १.१४.४; १०.१५.१७ शोपैन् । १.४.१५, ८.९.५, १४.१८.१३ शुक्र m. १३.१५.३, १९.१९, २३.११, २४.५; २५५८ शुक्ररात्र. १३.१.११, २५.११, ३२.५, १० वाल्कm. ११.२१.२०% २२.१२ प्रवामि ma घरब १३.११.२०४; १४,१५,१७, ३२.९% २३, १४.५ १६७१८५.५, १२.१०,११६ १४.९१५.४:१६.४१७:१५१.७१२3 सनपाग्या/- १३.२० १४.१४.२; १०.३ साप.१४.१५३ पा.६.१८.१४ घाला. १.२.५१४१ ३.२ ६.९१०७. ९.१ ११.11.१.३.० ८.१२.४.२ सावित्र.१.१.१ १२.१४ शान्ति . १९.५४, ११.१५, २१.२,५, २२, पमिm.७.१२.१४ 11.13 १५.१%3 २१. १.१२.१०.१० शामित्रदेm.७.१२.४ १२.१५५ सालm.११.१८ पाम).५.२.१२ समीया. १२.१८.१% १५.९ १६.५; 451.11.1;... २४.४, १५.1%3; १४ रामान.१३.१४.२ शुकामन्थिनो m. du. १३.१.११; १९.२०२५. ७:५; १५.१.१४६.१३ Tadj. १०.५१४ 11.४ शुभ-जनन् ।. ११.५.१६ शुभसूत्र.१.१.२१ एच.११.१६.६ सुपि adj.१२.१.२ शुण्ठ adj. १०.१४.१९ शुद्ध adj. ५३०१ गुदवाल adj.प८३ शदिकन adj.प २०१ गुनाराय 1.प२१७२१८ शुनाई 1.८९४.१२५.६ ·INDEX लक्षणीकरण - श्वष्टा । शुरुव. १.४.४, ५:५९, ५.११; १.८२.८. शिश.७.१५.६, १७.५:८; उत्+ ७.८.८, १५. १२; ९.२.२७%पै १.७.५, ८.२ १५. १२.१५.१ उप+ पै २.१०.१०% शुभ्रवस perf.pari. १.१५.११ परि+ ८,१६.४,१०,१२.३, ११.५.२; १८, शुष्क adj. १.५.५:५४.१४,७.२३.२; १३ ५, १२.८.१५; पै २.४.१५; सम्+आ+ १९९ शुष्कान adj. ७.१.१ धुतिलक्षण द.६.१.१५१८, १०.५.१८, १३.८७११ adi धेयम् adj. प २.८.१० २.१५२१.१७ श्रोग adj. १०.१४.१९; १७.१२ शुद्धोत्पन्न adi: २.३.४ श्रोणि .७.४.९, ११.३; १८.१२; १९.४,११; शूर्प १.७.२; १६.२, १८.११; १९.१% ११.१५.१७; पै १.९.८ २२.१ ६.१६.५:१०,११; ८.९.७ पै १.६. धोत्र.१३.२६.१६ ११ श्रोत्रिय adj. ११.१२.१६; १४.५.१६ धूल, ७.१७.८२११६ शु. १.५.५ प १२१; उप+ १३.४.६ प्रति+ लिए नि ८... ३.६.२, सम्+ १०.१२.९, १९.१८.११ पै २.१.४ श्वन २९.१,२; १४.४; १२.७.२ धृत adj.२.११.१:१०; १६.१०; १८.१,२ ४. श्वस् indeel. १.१.६८ ५.३.२१, ९.९.१ २२.४।७.११.१५% १५.९०, १७.५ १९. १०.५ १५,९.२.१.६.२१०.१४. पै २.३० श्वत् .. उत+ २.६.६:११ सुत्या -१०.१८४ शृतदधि।.११.१०.१३ श्वेत adj.२.२.८, ७.५.२; ८.२३.११ शृतशीत adj. २३.१५.२ पट्कपाल odi.८.१६.१४ तातत्या. १४.८.६ पकृत्वम् adv. १९.१२.५ शेष ०१...५, २०.१५७.४.८, ७.१३; ९ पडतय.११.२१.४. सप्ततय १७.५,१४,१०.२.२१, २१.११.१२, १३, पदवत्त adj.३.३,५,६,७.२१.४:८.१९.३,४ ८.३, ९.९, ३०.१ २.५.१४, ९.३,११.८; पडद.११.८.११;२.८.१ प९१ षड्पसत्कadj. ११.१२.५ शो ७.सम्+१२.१२.१९ षड्गव adj. ८.२४.९; पै २.४.२ श्चुत् .. आ+ ९१.१८.११ पड्ढोत . ७.१.१; १०.१४.१०; १४.२४.३ श्मशान m.पै १.१०.८, ११.१, २.१.२१, ३. पर adj. ए.५४; १२३ परिशतपै २.१२.२ श्मशानायतन पै १.३.५, २.२.४५,४.१ पष्ट adj.५२१५, २१० मधु.८.४.१२ १०.३.१६ षोडशकल adj. १४१ श्याम adj. २४.१६.२ पोडशन adj. १५.४.४.१ १२९ ६.१५,७, १७.१७, १८.१ पोडशिचमस m.१४,१६.१४ श्वेनी adj. ७.१५.१० षोडशिन् m.६.९.९, १०.१४.१९, १२.१०.१३; श्यैत । ५.९.१० १३.२.५, ५.१ ११.८३०.६, ३३.५,113 धन्य ०. अनु। १०.१." १२, १५.२.११७.१२.१५.१५, १६, भ्रम् .. २.९.२ १०५:१०,१३,१५.४.४,4106 श्रावणी .८.४४ प २०९ पोरशिपात्र । १३.२.५, २०.६ श्यामाका ·INDBS छिन् नि १०.८.१३ संवत्सर m. १.१५.१४, २.११.६,७, ५.२.२५%; ३,२०, १३.१३,१४,२१, १४.१ १५.५ १८.३, ६.१.११; ७.२३.९,१०,१२८.२. १८,२५.९१०:१४, ९.५.२,४; ११.१२. १८, २२.1-438 १.८.११, २.२.१७ ३.२३, ६.१ २०९, २१८ संवत्सरपराये adj. १०.२०१० संवत्सरप्रतिम adj. ५ २१८ संवत्तरसत्रात adj.५.१९.. संवत्सरोण adj. ८.३.५ संवाद .१०.७.१८ प.९३ संवेशन स. १०.११.१३; पै १.१.१५, ५.१४ संशय m. २.८.1 संश्लेषण ११.१७.१० संसूट.part.८.२.१२; ८.५१२७ मंसूटहोम.११.१२.१० संसर्पण संस्कार m. ८.१७.२, २१.७.२, १२.५.१% १५८२, १८३ संस्कारपृथक्त्व.प ४४ संस्कारप्रतिषेव .१.१०.१५ संस्थान.३.१८.९ सस्थित p. part. ३.३.१०, १३.३, १८.१०; ७.२.१५, १२.४.१ संस्पट p. part. १३.१.९, १३.११; २७.१४ संस्त्रवि . ३.५.१२, ६.१५, ७,१६.११, १३. १८.१४, २२.१३% २५.१०३०.९, ३१.१%B ३२,२५३३.४ संस्रावभाग M.४.१८.७ सहित p. part. २.१०.१,१२,१३.१; १४.५.५ सकदा छिन्न adj. १.७.८ १.४ सक्तु . १०.१०,८; १३.१५.१ १४.२५.४ सक्थि १. ११.१५.१९१ १.६.२० सध्य १४.१९.७ सगुण adj. १५९ सगृह indecl. ६.६.६ संग्रह adj. २१.४५.१३.४, १६.५, ७.१.१; ८.१.१% १०.३.४ १४.१५.१५ संक्षालन संख्या . १४१ संगव संगाहन .१ १.४.६, २.१.१६ संग्राम m. १२.३.११; १ २.१०.६ संचर m. ८.६.८, १५.३, २४.५, १०.५.४, २२.५.७, १४.१०.५, ३५.३.४; १५५:१४६ संचित adj. ११.१७.. सञ्छ. अनु+१०.५,२, ७.१४, २१.८५४५ ६९९% आ+ ८.२३.५ ११.४.१३; पि+अति+७.९.४ संज्ञप्तहोम 1.७.१३.५ सतूल adj. १०.४.११ सतृण adj. २.१.७ सद् ५. १.४.१९, ५.१५; १५.२, ९.१२.१०; १३.१६.५; आ+९.७.६ १२.१५.११; ५१४; उप+ १.१२.५, २०.६, ६.१२.३%8 १२.१४.५, २०.१२, प१२५७ नि+ ९.७.१% १२.१८.८ सदशापवित्र adj. १३.२.१२. सदस् .. १२.९.६,९,११-१४; १०.९७ १५.८% २१.१२, १३.१.२ १.३.५, १.६; २१.५% ६:१४, २८.१, १५.२.५, ४.१,१०, ५.१३, ६.३, १५.१.५ २.३, ४.५ प १४६ सदस्य . १०.१.८,११ सदोग्लिा. १२.१४.४, १३.३१.७ सदोहविर्धान १.१४.२५.७, १५.१.१ ३.४ सद्यस् indecl.५.१६.९, १४.२६.९ सद्यत्काल m. ६.१५.१६७८.२३.१२ रानीहार १०.१२.१ सहान सकर्णप्रावृत adj. १४.१४.५ सकाश.६.५.२७ सकर indecl. १.७.६ ३.१.१३४.७७.११. १३ १९.४,२०.९, ८.१३.१२, १८.१०% २०.३, २२.७९.८.१, १०.५.३, १२.११. ६१३.९.१७, २३.२, २६.१६, ३०.५; १४.१४.११, १३.११ पै २.९,३११३२ ·INDEX C समयाविरित adj. ६.९.८ समवत्त p. part. संनमन m.१२११ .. सनहनी . संतत adj. १.१.४, १५.४, २३.५, २.८. सम adj. १.१७.६; २.९.९, १३.६, ७.९.५; ३,१२, १२.४; १३.१०४.२०.३, ६.१०.१ ८.५.८ पै १.१.४, १०.२, २.५.११ १०.३.२२; १३.११.५; १२.१४; १३.६; समन्यारम्भणी. १४.४.२ १४.१५.३; १९.११ समबिल indecl.२.७.९ संतति f. प१८८ समयाक्ष indeal.१३.१२.१२ संतराम् indecl. १२.२.३४ समयावन् ।.५.८.९१० संतृष्ण p. part. १२.११.२; १२.२० समयार्चिस् indecl. ६.११.९ संधि m. २.१२.४,७.१०.५; २३.२; १२.२०, १९.१९.३ ८२.१२.२ १४.१६.१ संधिवमस m. १४.१७.५; १८; १८.२ १२.२०१४ सन p. part. १३.३.८, १३.१३, २२.४, २५, समवत्तधानी .७.१८.१० १०,३०,२; १४.४.१ समवाय.प८३ संनस adj. १.३.१३, ११.१३.५ समशस् indecl.८.४.५ प ११४ संनत adj. २.२.१२; ७.२.१०, १३.२.६ समस्त adj. ४.१२.३, १४.२, ७.१४.६, ९.१३, १२.५.१ १४.५१०६ संनमनविरोध प६८ समस्तहोम सनहनधर्म m. प १०३ समाख्यान १.५.१; name of ark समाज m. ११.११.२० सनिपात m.६.१६.२, ५४३ समानजातीय adj. ६.१७.५,५६७ सनीत p. part. १४.६.४ समानतन्त्र adj.३.१३.९, ५.१३.२२, ६.१५. सपलवत् odi. ५.८.८ १७११८ संपलाश adj.५.३.१२ समानत्र indecl. २.१६.६, ८.१८.२१, १४. १९.१० सपशुपुरोडाश adj. १४.३.१२, २४.१९ सपादवालशीर्षवर्मन् पै १.५.५, ७.१ समानदेवत adj.७.१७.४; १ २२ समानपक्षा.प १०६ सप्तकाल adj.८.१.१९, १४.१०.१३ समानयोनिता .५१६३ सप्तगु adj. ११४१ सप्ततय . ९१.२१.45cf. पट्तय समाम्नात. part. १८३ सप्तदशदिन adj. १२.१०.१३ समारूढ adj.५.२१.१३; पै २.१०.५;;प ११२ सप्तम adj. १९९; २१५, २१८ समाववृत्त adj. १२.१३.१ समास m.२.१.२ सप्तवती७५.६; name of ark समिद्धतम adj.२.१६.८ सप्तशफ adj. १०.१४.१९, १५.१२ समिथ्यजुस् 1.३.१२.१, ४.१९.८,१०, ७.२२. सप्तहोत m. १०.३ ४; १३.१६.१५ १७, ८.४.९,१०, ११.३, २१.१५,२४.११%, सप्रस्तर adj.८.१७.२१ १४.१९.९,१०,११ सभा ५.१०.३१२.७ समीक्षा. ११.६.१० सभासद्m.५.१२.९ समुदन्त adj. ६.१०.७ सभ्य ५.२.१९,२० ४.१६, १०.१३, ११. ५; १२.४, ६.८.१० १.१.६, ३.८७.२; समूल adj. १.५.११; ८.१६.१०; पै २.४.२१ प१८७ सभ्यावसथ्योmdu.५१९.४५ १५५ संपात m. १३.११.९, २३.२, ११.११.५:१२ समुद.४४.४ ·INDES C संपातायनयन १३.१३.७ संपादित adj. पै २.३.४ सर्वसोम m. संप्रच्छादन. 7. संप्रदायम् absol. १४.१६.३ संपादि . १४.३.१६; ११.११ संसान m.७.७.५% १४.२.९, १०.१० संप्लोम्नाय gerund ११.२.२२; १४.१९.३ संभार . ५.१.४, ४.१४, ५.१२,१६, ६.६% ८.११%3 ७.५.२,४, ११.१.११, २.१५; ३.१४,१५१२.२.११ ३.३० संभारनिवपन८.५.१७ संभारयजुस् । १०.५.४, २२.८ १२.१.९ संभिन्न adj. ८.५.८ संमृत adj. ५.१.६ संभेद m.२.१६.५ संमार्जन १.२.५.१%3; ३.४.१८.१.२ समित १०.६.१५, १२.९.१२ संमुख adj. ११.२.१.६, १२.१०.१२, १३.२. १६, १२.१० संघटp. part. ८.५.३ सम्यच adj. १०.५.१३ सम्बाहामन्दी/. २१.५.५, ६.०८.२० १२.२; १२.३,१३, १४.१ सरशन adj.७.८.१५ खरस्वतीदेवत adj. ५.१५.१४ सरेफ adj. १५७ १४.२.१४ सot.५.७.२,१८, ९.४; १९.६ गाधीन सyि adj. ४.३.३, १०.४.६ सास . १.७.५, ५.३.१०, ५१.४.१, २,४, १२.१२१९ त:परिहारम् absul.१३.१६.१६ mia indecl. १४.७.१५४५६९९९ lewadj. १९.१२.१३ समापिti . ३.९.१४; ११.१७.८ adj. १३.३३.१६, १४.७.१५,११.३१ ५.x.v Gyan सर्वसंस्थ adj. प १४२ प१२९ सर्वहुत adj. १४.१५.१५ सर्वोदित adi.५.९.२ सर्वोषधि .१ २.४.१४ सवन . १३.१२.२, १४.२.२,१३, ३.२१,५. २१,२४, ११.५; १५.१६, १५.३.१२, ५.१ सबनमुखीय adj. १३.२३.१० सवनीय adj. १२.१९.१५, २०.१८:२२, १३.३० २,१४, १५.१९; १८.१, १९.८, २१.१५; २८.१३, १४.२.१०-१२,१४, ३.९,१०% १३. ७.४:११.३६% १३.१%, १५३.६, ४. ५,६१ १२६१३७ सरल्ल adj. १.५.५५३ सव्य adj. १.८.६; २४.४; १ १.२.५, २.५,१५; १६, ५.१९, ६.२३, ९.५११४८, २१३ राशूक adj. १.२०.९ ससस्राव adj. १३.३१.१, १४.६.१५:१२, सस्य.६.१८.१७ सत्यवती l adj. ९.१८.१० राह ०.११३५ सहपत्नीक adj.७.१४.१, १६.१३ सहशिरस् adj. १४.२२.१० सहस्र ८.२५४:५; १०.१७.१५; प ९० सहस्रदक्षिण odj. १०.१५.१३ सहिरण्य adj. १०.१५.१७:२१, १६.६, १२.. ५; १३.७.१,7934.33; ९.१३ सांपत्सरिक adj.८.२५.८ सारम् indecl.८.१२.२१३१४.१०१ सायमेध m.८.१२.१ प २१४, ११८ सानिक adj. 03; ७४; १०९ सानिचित्य adj. १९... सांगनि । १२.८.१% १०.१५ रागार adj. २.२६.१२.१०.१ पाइन । १२.१८.१५, १३.१४.1981; १५. ३.२३१.२५,११११ साप्न.१२.८.४ साधारणot.c... . 1.

·INDEXC सानुवषटकार adj. १३.२५-८, १४.६.१२१३. सिस्तोपोष्ट adj. ११.२.१३, ६ १.१०.१ सिच् ७.१ १.२.१५,२,३.१५,१७; अनु+अति+ सतिपन adj. ८.१२.२४:१९७९ ९.१४.५; अनु+परि+ ७.८.१५, ८.२३.६; सानाय । १.१५.१०:२.१०.६, ११.४, ७.६. अनु+परि+आ+ ८.३.३; अभि+ ७.१४.२; १८.५ १.३.२,४,५ ३;. अव+ ५.३.८, १२.१२.१५; उत्+ ११. सानायकुम्भी . १.६.१५, २.११.९; पै १.६.१२ ८.७, उप+ ५.३.१० ७.१९.११.८.२.२; सानाय्यधर्म m.१२५ परि+ ६.९.११% १०.२ ८.१०.१०, ११. सानाय्यपात्र .१.११.१०१४ १४.३-५, १६.४, परि+आ+ १२.३.१५; . सानाम्यप्रायश्चित्त .प २८ १३.१५.८, १४.१.१६; १.१५; प्र+ ९.१५, सांनाम्यविकार m. प १६२ ४; वि+ १.१८.६; ८.३.९, वि+उत+ सान्दारम्भणीय adj. ५.१६.९ ४,२०.४; सम् + ९.१५,१२, १३.१२.५ सामन् . ५.१०.६:५८.११.७ ११.१४.२; सिद्ध adj. ५.१३.३,१५,१९, १५.७, १६.५; १५.२१.६ २१.६८.1.४; ११.५; १२.४१ १४.१२) सामान्य.६.१५.५११५९ १४, १५.१७ २१.१५, २४.१२, २.२.५ सामिषेनीदाय १.५.३ ५.५,११,१४,१०,२०६.८, ९.९, १०. सामिन्यभाव १६:१५, ११.११,१५, ५२.८, १३.१:५७ साम्राज्य.११.१५.२८ ११; १४.१३, १६.११, १४.२४.८:२० सायदोह m. १.१५.५, ८.१.२ १.२.१५ २६.४, १८४,२०० सायम् indecl. ६.२.१ २.९, १६४८.४ सिद्धि. ६.१५.६ १.६310.1; १२.५,५७१३.८ १८.१२, १. सिव् ७. परि+ १०.५.१३, १२.८.१८ २.९, ११.१.५; १२.२२६ १२.४.३ सायमनिहोत्र.५.१३,४, १४.२६७ सौता .१ २.४.९,१० सायमग्निहोत्रप्रमृति indecl. १४.२६.१० सीतामात्री adj.२.२.८ सायमाहुति पे२.८.११ सीमान्त २२.१०.४ सायंत्रात ११.१२.४ सीर १.८.२४.९, १२.४.१,३ पायंप्रातराहुति पै २.८.१२,१५ पु.अभि+ १३.६.११,२२, ५.१३% १.१ सारस्वत adj.९.१३.१ १०.१५, १२.३,४,१४.१.९-११%, ७.४५ सार्वत्रिक adi. १३.२६.१५ ९.११, १५.३.९,१०,१२; प्रति अभि+ सार्वरणिक adi. १३.१०.. सासुरनिगन्धधूपदीपमाल्या. २.६.६ सुगन्धितेजन 1.७.५.१ सार्वसूत्र ad. ५.१२.१५, १४.५.६ मुत्य adj.१०.२.१५, ११.९, १२.१८.१३ सालाको . ११.१९.१२ सुत्या . १०.५.४, ११.१८.४, १९.१, १२,२६. सावित्र Ladj. १.३.५, २१.१९; ६.१०.११;७. ९१०५१११ ३.३,७,१०:१०,७; १०.१२.३, १३.११. सुनक्षत्र २.६.१ साविककपाली m.du.८.२.२६ सुपूर्वाह । १२.४४५, ५.१४ सुफलीकृत adj. १.११११ सिमा ५.४.१६७.३.११४.५, ११.३.२% सुब्रह्मण्य m.१२.१.२३, २०.४, २१.१३.३० m. सावन ·INDRE S सुब्रह्मण्या /- १२.१.११-१४, ३.२४, २०.४; २१.५१३.३.१३ सुभूमि पे १.१,४ सुवर्ण १.५.१० मुपदा indecl.९.१०.10 सुधु adi.१०.६.४ सुसंचित udjपै १.९.११ मुसंत adj. १ २.४.२६ सुसमिद्ध adj. १ १.१.१० सुसंपिष्ट adj.२.१.१०.५ मुसभिन्न adj. १.३.५, २.४.२९ मुसंभूत adj. २३.१२.० मुद्विच p. part. ८.११.२० सू०. परि + १.३.५ प्र+ १.१८.६:२०.१०२. ३.१ ५.१३, १५.४; ३.४.६; १६.१-४; १५.११, १९.६.२,४, १५.४.१,२,५६ सूकर १४.४.११; २ १.४.७८,२.४.११; ९८५; उप+ १.१२.६६.८.१५, ९.७.५, ११.२. १४; १३.६.19; १९.३; उप+अव+ ११.९, ७; वि. १.१३.१५, ६.५.१५, १२, ७. ६.१३ १७.८.१५:९.११; ११.२; १८.१२; ११.२१.६ १२.२.१४, १८.१०,११, १३, १४.५,१५.१०; १४.१९.५; राम् + ५.५.१५; ७.५.७, ९.५.६,१२,१५,१०, ११.२.५, १२.१.२; १२.६ सू. १३.१६.१५ १४.२.४, १०.६, १५.३. १३; अव+ १०.१९.१६, उत्+२ २.२.५ + १३.१६.१५; १९.११, १४.८.४%; पै १.८.२; वि+अब+ १४.१४.३, वि+परि+ १२.१२.७; सम्++ १५.४.५ सेना १०.१२.११ सेष्टि dj. ५.१६.९ सोप. अधिपि+ ५.२.११,१०.११.१ अनु+ अब+ ८.३५.५, ९.१२.६:५९ १२.१६.८% १३.१३.५; अब+ ५.११.२२, ९.१.१०%, उद+व+ ५.२.१० १४.२५.१२,१३, वि+ २.५.१२;७.१३ १०.६.१५ सोत्तवेदि adj.१ २.६.४ सोदक सोमकरणी. १३.७.१३ सोनमत्तण adi.१०.१४.१९; १७.१९१८,११ .adi. १०.१६.१६ सोमगृहीत सोममह स. १३.६.. सोमपरिश्रयण.१४,२३,५ सोमपूर्ववत. ५ १५६ सोमप्रथम adj. १२.१५.६ सोममा m-१३.८५ सोमयागिन् adj. १.२.५; ११.११ ११३ गोमलित adj. १४.३०.११ सोनविक्रीयन adj. १०.१३.१०, १६,१४,१८७ १७.२,५:1439; १.१३ स्रोमाज.१०.८.११ सूक्ष्वाका. ३.५.१५, ७.२२.५, ८.३.४; १०. १४ १५.९, २१.१४, २४.१० सूतवाकनिगदm.९६ सूचर indecl. १३.१५.११ सूतमि.९.५.१८ एच.११.२.५ स्त्रपरिशेष .. ५.५.८ सूक्त adj, १३.२५.११, १५.८.५ सर्व ४.५.१.६ सूर्य ५.९.१3८.१२.३, १४.१० ९.१.४ १०.११.१.१०.८.८१४.१६.१ पूर्यनत्र . ५.१.१८ adi.११.१८.६ M. सोमकयिन् adj. १४.२०.११ सूर्यो: adj. ६. निस+ ७.३.. प. अ+उत् + १३.२७.७४ अपि + २... १५.१४; ३.४.५; ५.४६.५, ६.0.11; ७.१५.५; ९.१६४५ १३.८.१४८1५११.१% १४. ९.11; + १.५.१२, ११.१२.३; उत्। 1.1.01.2.3.4.100.९.१७ ·INDEX C adi: सोमाहुति. १३.१२.६; २६.६; प ७८ सोमेन्द्र adj. १५४१५६; 100; १४८ सोमोपनहन । १४.२३.५ सौमिक ८.१.७ ११.१२ मौमी adj. २.१.१६ मौम्य adj.५.२०:५९, १४.७.४; १३.१४;; १२.८.९; प १४०,११ सौर्य adj. ३२.१.१५, ८.९ सौवर्ण al. ५.५.१२; ११.८.५ सौविष्टकृत adj. ३.१.५; ११.२.२७ स्कन्द ०.९.३.१० ४.१,४,७.४६८९; 4.13 ३;; १५.८११.१६, १९.२५; १.१.१५3 १३.७.३ १.२३.५८; १३.८,५; १४. स्कन्न p.gart. ९.५.२३, १५.१३ स्कृv. सम् + ५.१२.१०, ७.६.१३; ९.१६.४; २१.६.१% B७.१, १२.२.१४, ५.१; ६.६%3B २.२.१ स्तन m. २१.९.१०; १८.५ स्तनविभाग.mk०.९.१५ स्त ७.२.३.११, १२.२.१५, १४.२०.५, प १२८ उत्+ १०.२०.१२; उप+१०.१९.१०, १२.७.१० स्तम्बा.१.३.८:११% ७.१३.८ स्तम्बयजुस् .. २.१.४५ ४.६.५, ८.५.१०%; १२.२.१४ स्तरण n. १२.१५.१२ प १२८ स्तरणी - १२.६.८; name of ark स्तिभिवत adj. स्तीर्ण adj. ७.१५.१; ८.१२.२४; १२.२.१० स्तु.१२.१५.३ स्तुतशस्त्र .१३.३२.८३२२; १४.७.१ १५. पै १.१.१; २.१२.१; सम्+ ४.८.३, ११. ५.४; सम् +परि+ ८.२२.५, २१.२१.२:4%; २२.६,१३; पै १.१०.५; ११.१; १२.२ तोत्रिया . १४.१४.६ स्तोमभाग M.१५.१.१ ४.३ स्त्री ४.४.५; ५.३.१५,१२; १६.२४, ८.४.१४; ७.२,५; ९.६.१०; १५.१, १०.५.१३, ११. २.१५, २१.१७, १५.१.२, ११.४.६; 4.43 ९.४; ११.१२, १२.१३:१५:१८, २.३.५; १६११२,१८२,१८४ स्त्रीव्यञ्जन 1.८.७.५ स्थण्डिल.६.१३.४ स्थलार्थ adj. पै २२.३ स्थविमत् adj. ३.१२.९; ७.९.५, १४... स्थविर adj. १०.१.१ स्थविष्ठ adj. १.५.८, ७.१९.५; ९.६.२ स्थवीयम् udj.२.१९.४, ३.१.५; ३.४ स्था ०.११.२१.५, १२.३.१४; ७.८; अनु+ उत्x ६,१.८; अनु+सम+ ३.५.५, अभि+ १४.२१,११; अभि+प्र+ १२.१२.१; अव+ १.१९.४; २४.३, २.१३.०, १४.८ १०.२.. ११, १३.२५.४, १४.२.५ ४.५ २.८.६%3 आ+ १०.२.४; १ १.९.५; उत्+ १.९.११; ३.१२.८, ९.७.१ १०.१९.१% ११.१९.१०; १३.११.२; पै १.५.५, उप+ ५.६.१; उप+ उत्+ २५.१.६८.१७,९.१४; + १.२. १५,१८, ८.१.११; प्रति+ १.७.५:९; २. १२.११ ३.५.१६; १७.६ ६.७.५, ७.५. ४; १५.१०; १.९.६, १०.९, १०.१६.५; २०.१६, ११.३.२,३, १४.१; ११.१.१५; १२.१; २.११.१; सम् + १.१०.११; ३.१३. ५, १८.५, ५.१३.३,१५,१९, १५.५ १६. ४; २१.६१०६.१५.१६ १७.१०, १८. ४७.२३.८८.१.४; ११.५; १२.४६%3 १३.१५; १४.१२,१४, १५.१०; २१.१६; २४.१९:१५,९.१.१०, २.५, ५.५45913 १४:१७-२०, ६.८९.९१०.२६.१५; ११.११,१५,१२.८, १३.३:५११%3 १४.१३%) १६.११% १७.७:१४; १८.६; १०.३.५:१. स्तृ.१.७.८; १७.४, २.८.१२,१३,३.९.१५ ७.६.११, १२.२.१२, ६.५, १४.२०.२; अधि+ १२.१५.१४, अभि+ ३.१२.३; मद+ ७.७.१५, ११.३.१४ १२.१२.१७ आ+ १. २१.२ १०.१३.९; १६.६; १९.३, २२.३%3B २१.१.१३:६.८: १२.१३.८. १७.१०; भा.२४ ·INDEX C ४, १४.१६; २१.१३, १२.३.२५; ५.१९; २०.१९,२०, १३.३३.१६, १४.५.२४; ११.१५:२४.८,२०, २५.५,२६.४७,९,१४; १२.१.२२, ८.१५; १ १०५, १०८, २३० स्थान.५.१९.१६:२१.८१२; ८.११.८६११. १७.११% १४.९९ १२, १८३ स्थाली. १.७.३, ९.५, ५.१४.१५; १०.२४, ११, १५.११, १३.३३.८ १४.२०.११%3 वक्त adj. स्थूणा स्थालोकm.१.७.९: ८.१ स्थावर adi.१०.३.२२; १४.२१.८ ११.२०.६ १२.८.७:१०.५ स्ना०.७.९.७; १०.३.२१, ४.१:२; १४.२२. १८ १.१.२१, ९.१४; २.५.२१, १२.३ स्नान २.५.२० स्नापन् m.९.१५.२३ स्नुहान.१६९ स्पन्दू.९.७.३ न्या. १२.४.१० स्पृ.उप+ १.२.१४:१७:२२.६ ३.१७.५; ५.९.11:६.१.५:७, ७.१.११: २१.१.४ ११.८:१३५.९:१०:१२:१.६:२४.: उप+ आ+ ११.२१.२: मन+ २.१.१६, ४.११. ५.१ ५.३,१५:१३.१५ ३.४९, ६,४.६; ९.१४.१८१२.१२.३६ १३.५.२,१११६ सम्पm.१.७.२, १६.२१८.३ १९.१४; २६.१.२.१.१:६:५२.१:२: 2...१५, १०.१५.९ १२.२.१५: ४.२० १४.२०.७ ११:५१.५.१८, ५ १८:१२८ स्पिन्दम:adj. २.५.८ स्मि.१०.८.४१ .२.८.३, ४,२०.३, ६.१०.३, ९.५.१२: १३.१२.१२; १३.२; १४.१; १४.१५.३; अनु+व+ १२.१०,४;+ १३.१६.७वि+ ८.२.२; सम्++ ७,२२.६ सुग्दण्ड m. १.३.१५, १२.१६.१४; १४.४.३ सुच्य adi. २४.२२.१ सुवधर्म M.७.६.९ युवाधार m.१४.२१.१४ खीव . १२.३.३ सन adj. ५.१६.२२ २.११.४ वन adj. ११.२०.५ स्वदेवत adj. १४० स्वधर्म adj. ६.१५.१२,१२७ स्वपिति .७.६.६,९; ११.१३, १२.२; १४.९; १९.१३ १०.३.१३ स्वा. १०.११.१०,१२ स्वपराइm.१२.४.१५.११ स्वता.१६६ स्वप्रधानता.प.१६ सभ्यक्त adj. १०.४.१० स्वयम् indeat.३.८.१,११.३,१५.११,३२.६., स्वयंसंपन्न adi.५.२९.४, २१.५ वर्गकाम adi.२.१३.११; १२.६.१ स्वरुm.७.२.१२, ६.६; १.६, ११.१३, १२.१%8 २२.१% १२.२०.१८ स्वस्वपिति 1.9.११.१३ स्वबोक्षित p part.५ १.९.४:२.२.९ स्वातस adj. प १८ स्वाध्याय २९.२२.४ स्वाहाकार ग.५११.३ सिदि.१४.२५.६ रिवरद्विकार m.११:१६९ स्पन्द रवि+ ९.३.२, ८.५; सम्+ १.२६... संस.१ १.२.१५,१६, २.१.१५: वि+ २.८.४८.10.10२१.१ १०.१६.१३: ११.१५.१४:२८ १२.१.५; १४.२.., Me हंसमुनुप्रसेचन adj. १.१६.६ हनr.५१२.८ १०.10.1४11.14.11 पे १.५५, ५.१; अनु+fr+१.... अभि+ ८.१३.२२; + १.७.२.५ ६.१६.२४,२६१५.१ ८.११.१६: आ+ कि.८.11.३४ २..111.1; १०...

·INDEC पै १.२.१५,१६, २.३.१५; उद्+ १.७.८; ४.७.१; ५४.१३% १२.४; पै १.१.५; ३.८% २.४.२; उप+ २.८.१२.६.८, ७.१७.१५, २०.९; नि+ ७.१७.० ११.६.१०,११; १२.४.१०,१२,१४,१६, ५.३; ७.१२,८,१%3B ५, ९.११:१ १.५.२; ८.१; २.३.५, परा+ २.३.१८ प्रति+ १.२२.४; सम्+ ७.३.८% पै १.९.१२; सम्+आ+ १.२१.९, ६.१६. २४ सम+उद्+ २.२.. हरिणपृणाका. हारियोजन m. हविष्कृत् adj. १.१८.५, २१.६; २२,९; २३. १०, ३.१५.२, ४.६.२, ६.१६.२३, १५.१%B ७.६.१३, १०.२१.११; १२.२ १४ हविष्य adj.८.६.२० हस्त m. १.१६.१; २.३.१४,१८; १७.५, ३.६. ४, ५१.१४, ६.५, ६.३.११, १३,१४,१५; ७६.११, ८.१२.१२, ९.४.१, १०.१०.१२, २१.६; १२.२.१२, १२.३,९, १३.११.५; २३.१५; १४.१३.४; १४.१२, २०.२; ११.५.९:१९; ६.२३,२४, ९.५; ५ १२, ९८ हस्तिग्रहण ।.१४.२६.१२ हस्तिन् n. १४.४.७, ५.३ हस्त्य adj. ३.१.१३, १०.३.२०; belonging to the band, cf. 92 हस्त्योष्ठ adj. १.१६.६ हस्त्योष्ठय adj. ११.३.५ हा न. ६.६.१५; अति+ ६.१२.१०; अप+ ९१. २.१९; परि+ प १९५; २०५ १४.१८.९ हिंकार - १४.१४.६ हिरण्मय adj. हिरण्य 2. ५.८.१०, १२.५:११, १३.१६:१८% १६.२३: २१.१, ७.१६.६ ८.१.३, ९.३. १२, ९.४; १०.४.२; १४.१८, १५.२,४% १७.१,१०,१४, ११.१४.८:१८.२, २१.८७ १२.७.४,५; १०.४, २०.६; १३.९.५,६; १५.४; १६.५; १४.४.१६-८५.४,१६.१%3 ३११०:२०७ हिरण्यशकल.५.५.१२,७.१६.२,३, १८.११% १९.३९, ११.१५.४; पै १.३.८, ६.३; २.१.८ पै १.५.१५; प ९७ होन adj. पै १.२.९; २.३.३१ छ.१.१३.५, ५.३.१६, ८.२,४; ७.३.४६; २१.३; १०.१९.२; ११.२.१२; १०.३, १२. २.१४; १३.६.५, ८.१२; ११.३,१३, १३. ४; १४.१३.१०; १४.१३; अति+ ५५.१३% पै२.२.३, ११.२,३; अति+आ+ ७.१५.६; १८.५ १०.१०.१; भनु+ ६.६.१५; ११. 1. हराशया. १२.५.१५,१७ हरिण m. ५.१६.२२, ९.१६.१८ ९.१६.१८ हरिणी. १०.१९.१५, १४.१९.३; पै १.३.५, २.४.१ हरित adj. १२.३.१८ हरितयर m.६.१८.१४; ११.२२.१० हरिवत् adj. १४.१६.४ हर्म्य adj. ११.२१.२०, २२.१२ हविशेष m. ३.४.५, ६.१ ८.२०.११, १२. १८.१३; पै २.५.१३ हविर कार m.५१४९ हविरातचन हविराहुति . पै २.१.१३ हविराहुतिप्रभृति indecl. १४.१५.५ हविरच्छिष्ट.५.१५.३ हविरुच्छिष्टाश adj.८.१३.१४ हविर्गण हविदोष प१८० हविर्धान १२.६.९१२, ७.१४,९,१२, ८.२; ७७९.४: ४११.२, १३.१०, १७.७१० २०.१४, २१.११, १३.१.२ २.२,१२; ५.११: ६.१-३, २४.१; २७.९,२५; १४. २.५, ४.१%; ५.१ ८.५, २५.३७१५.१.५, २.६ ३.९,४,५,१५२; १४६ हविर्भक्ष वै१.१२.१३ हविर्यनीय adj. पै१.१०.१ m.प २२,४१ 12. हिरण्यशल्क m. m. हविर्यज्ञयाजिन् adj.

·INDEX C हृदय 1. ७.१७.८, १८.३४१२; १९.10; हृदयमन्त्र M.२.१.८ हस्यसला. ७.६.६, २३.१२ १२.३०.२१%3 २२, १४.२१.१२ हेमन्त me होतमन्त्र . १३.११, १२.१७.३% अनु+अब+ २.१२.४; १३.१०; १४.३, १२.५.८% अनु+आ+ पै १.२.१: २.३.४; अनु++ ३.६.९, १२. १;४.१८.४, ६.१३.९, ७.१०.५, ९.४.२, १२.१३.८२ १.१०.५, अप+त+ ५१४. ६६.६.१४; ८.१.२१,२३, अप+वि+आ+ २.१६.१, अभि+व+ १.१०.५, ९.५. २६; १५.६, १६.२,१२; १५.११%, अभि+ उद्+आ+ ३.५.११,९.१७.१४, १९.१. ११: अभि-परि+ १.१.१५, १२.२१.१,२; अभि+वि+आ+ ३.१५.५, ११.२०,४, २१. ४; १३.१५.११; आ+ १.२.११%; ४.१८% २०.५, २.४ २.६.८, ३.१७.५, ४.१५. १७. ".1.1:५; ३.१६, ६.९.५;७.२१. १०:१०.१८.५ ११.९.१६ १३.११, १२. ६.३,२३.४.१३, १५.३.८, ४९, १०३ १९५७ १९९:२१२, २१३, उद्+ ५.३.९ ६.१ ७.११,१२:६.५.५,६८.४५८.१३ ९.९.५; १२.२,५-७,९,१०.१४.१०; १५.२: पै १.१.७, २.२.४, १२.६; उद्+ आ+१२.१.२. उप+ ५.३.१०; १२.९; ८.१३.१४.५.१८.१०.२१.१५, उप+ अप+ २.११.४ ११.३.१४,५४६.८%3; १४.८, १५.१ १२.१.. १३.३.१०% उप+निर्+ १.१.१८: निर्+ पै२.११.१; परा+ ९.७.८; परि+ ३.३.१५.३; १८.५; १५.३ १०.११.११ ११.१२.१२; परि+ आ+ ७.२०.१३. ११.६.१ ८.२ १२.२; प्र+ 1.1...-4; १४, २.५.१ ३.४.६; ६.१२.१५; १३.१:७.१०.४.८.३.८,९.४. ३४.१२.२५ ११.१३.६:५, १२.११.६; १४.१८.९: पे....: ११.१२.२; १५; १२५ प्रति+ २....: प्रति+उ+आ 1.1..बि+ १३.१.१५, १६.१०.१२ 1.1:१२.९.१14 217२१५; वि+ अति+ ८.३; वि+आ+ ३.१५.५ नि+ उt.1.1.८....वि+परि+८१८. ११.1.1.२.१...गम् + १.२५५ होतोः abl.inf. ६.११.५; ९.९.११ होरमस स. १३.५.२,३, ६.३:१०; १७.४; १२.१४, २५.८:१४; १४.१.५, ९.१०; ११. ११:१४.११% 31-.१% 3१६.१६ होचमसमुख्य adj. १३.२६.५; १५.१५.१९; १७.५, १८.६ होनुप्रथम adj. १४.२३.८ २.१.२ दोपदन १.२.११.१२; ३.१२.३ होत्रका. १३.२०.११ होसिन od.१०.१.१२ होत्रीय adi. १२.८.१७: १४.४, २०.१६: १३. 1७.१४९०.२५ १४.३.५ होमकल्प ९.९.१२; १०." 1. नि+१२.१.10; ३.१९.. हृद.१०.४.२ हटिनीहत adj. १०.12.1. हम . प्रति+ ६.१६.५; प ५४ हयिष्ठ adj. १.१८ लायम् adj. ११.३.६, ५.१२, ९.१२, १२. इस adj. १.२.३ द्रे छ.अनु+प्र+......१५, अनि+मा+ १३. ३१.५; आ+ १.२१.६८.१०.१०.२.१% ११.९.४, १२.१.१२ १३.३.१३. डा+ ४.४-६७.१५.१३, ८.१२.१३ १०. २१.१४; १३.२७.१२, २८.४ ममू+ १२. १६.१२: मम्+3+ ४.४.६: ५.११.

·INDEX C मोमाहुति'. १३.२२.६; २६.६; प ७८ सोमेन्द्र adj. १ १५४; १५६; १७७; १७८ सोमोपनहन . १४.२३.५ सौमिक adj. ८.१.७; ११.११ सोमी adj. पै २.१.१६ सौम्य adj. ५.२०५:९, १४.५.४, ११.१४;; १२.८.९; प १७०११ सौर्य adj. २.१.१७, ८.९ सौवर्ण adj. ५.५.१२; ११.८.. सौविष्टकृत adj. ३.१.५; ११.२.२५ स्कन्द ०.९.३.१०; ४.१,४,७,४,६८,९८.१9 ३९ १५.११.१६; १९.२,५,११.१७%8 १३.७.३; + १.२३.५४८, २३.८,९, १४. १.८.७.५ adj. २२.३ पै१,१.); २.१२.३; सम्+ ४.८.३, ११. ५.४; सम्+परि+ ८.२२.५, ११.२१.२% २२.६,१३; पै १.१०.५; ११.१; १२.२ लोत्रियो १४.१४६ स्तोमभाग m. १५.१.१ ४.३ ब्री ४.४.५; ५.३.१५,२२, 1६.२४ ८.४.१४% ७.२,५,९.६.१.१५.१% १०.७.१२; ११. २.१५, २१.१५, १५.१.२; पे १.४.१ ८.८% ९.४; ११.१२, १२.१३,14145२.३.५ १६;11१२,१०२:1८४ वीध्यञ्जन स्वण्डिल . स्थला स्थविमत् adj. ३.१२.९, ७.५.५, १४... स्थविर adj. १०.१.१ स्वविध adj. स्थवीयस् udy.२.१९.४; ३.१.५: ३.४ स्था छ. ११.२१.५, १२.३.१४; ... अनु+ उत्x ६.१.८% अनु+सम + ३.५.५, अभि+ १४.२१.११; अमि++ २.१२.१% + १.११.४, २४.३, २.१३.१४.८.१०.२.. ११; १३.२५.४, १५.२.५, ४.७; १२.८.६; आ+ १०.२.४; ११.९.५; उत्+ १.९.13 ३.१२.८, ९७.१% १०.१९.१% ११.१९.१. १३.११.२; १ १.५.५; उप+ ५.६.1 in उत्+ १..१.६.१५ ९.१४; प्र+ १.२. १५:14; ८.1.113 प्रति+ १.७.५५, २. १२.113 ३.५.१% १७.६% ६.७.० ७... स्कन part. ९.५.२३; १५.१३ स्क. सम्+ ५.१२.१०, ७.६.१३, ९.१६.४, २२.६.१%3; ७.१% १२.२.१४, ५.१ ६.६ पे २.२.१ स्तन m. ११.९.१० १८.५ स्तनविभाग.m||१०.९.१५ स्तम् ७.२.३.११, १२.२.१५, १४.२०.७ प १२८ उत्+ १०.२०.१२%; उप+१०.१९.१०% १२.७.१० स्तम्ब.१.३.८१%35७.१३.८ रतम्बयजुस् । २.१.४,५४.६.५, ८.५.१. १२.२.१४ स्तरण १२.१५.१२ प १२८ स्तरणी. १२.६.८; name of ark तिमिक्वत adj. ५.३.१२ स्तीर्ण adj.७.१५.९; ८.१२.२४; १२.२... स्तु.१२.१५.३ स्तृतशरत्र. १३.३२.८१२; १४.५.२, १५, 1. २०.१५% ११.३.२३, १४.१ १.२.१५; १२.१% २.11.13 सम् + १....113: ३.३. स्तू ५.१.७.८:१७.४२.८.1१311 ३.९.११; ७.६.1938 १२.२.१२, ६.. १४.२..२ अधि+ १२.१५.१४, अभि+ ३.१२.३: अब ७.५.१५, ११.३.१४; १२.१२.७ आ+ 1. २१.१०.१३.५१३.3.3, २२.१%3B १.१.१.१३, ६.८. १२.१....... ४; 31.01.६.१५.१७.२.3 16. ४५ ७.२३.८ ८.1.1; 11.५ २.५ १३.10.1४, १५... 21.15 १४.१२:१५,९.1.1.; २.५: ५.41 1510-2.56.4, १.५:1..18.1 11.111" १२.10.10931.12: १.५%3..14. १०.३....

·INDEX C • ४; १४.१६, २२.१३, १२.३.२५, ५.९९; २०.१९,२०, २३.३३.१६; १४.५.२४; १९.१५:२४.८:२०; २.५,२६.४७,९,१४; ६२.१.२२, ८.१५; ५ १०५; २००; २३० स्थान ।.५१९.१६; २१.८,१२,८.११.८% ११. १५.११; १४.१९१२; १८३ ६.१.५.३, ९.५: ५.१४.१५; १०.२४. ११, १५.११, १३.३३.८; १४.२०.११; २४.१५४११०१ स्थालीपाक.१.५.९: ८.० स्थावर adj. १०.३.२२; १४.२१.८ स्थूणा ११.२०.६; २२.८.५; १०.५ स्ना ८.७.९.५ १०.३.२१, ४.१२: १४.२२. १८, १.१.२१; १.१४, २.५.२१, १२.३ बु. २.८.३, ४.२३.३, ६.१०.३, ९.५.२२: १३.१२.१२, १३.२; १४.१; १४.१५.३; अनु+अब+ १२.१०.४; प्र+ १३.१६.५वि+ ८.२.२ सम्++७.२२.६ सुग्दण्ड 1. ९.३.१५, १२.११.१४ १५.४.३ मुच्य adj. १४.१२.१ मुवधर्म ७.६.९ सुवाचारा.१४.२१.१४ स्रोव adi. १२.३.३ वहन adj.५.१६.२२ वक्त adj. २.११,४ स्थाली स्वन adj. स्नान पै २.५.२० स्वदेवत adj. १४० स्वधर्म adj. ६.१५.१२; १ २५ स्वधिति .७.६.६,९; ११.१३; १२.२; १४.९; ११.१३, १०.३.१३ स्वर ०.१०.११.१०१२ स्पराहा.१२.४.१५.११ लायन्m.११.१५.२३ स्नुहान प६१ स्वर्गकाम adi. पन्या .१२.४.१८ पर उप+ १.१.१५१७:२२.६६ ३.१७.५%) ५.९.११: ६.१.५:५० ७.१.११: ११.५.४ ११.८:५३५.५:१०:१२:.६:२४,३:उप+ आ+ २१.२१.२: मम+२.३.१३:४.९:१० ५.११.१५; १३.१५ ३.४ ९: ६.४.६ ९.१५.१८, १२.१२.३५ १३.५.२; १११६ स्पय:m.१.५.३, १६.२५:१८.६: १९.१४; २६.१०२.१.१:10. २.१:५:८...१५७ १०.१५.१ १२.१.१५:४.२० १४.२०.५ १९:११.५.१८,५१८, १२८ सिमरदान adj. पै २.५.८ निर.१०.८.४१ स्मृ.९.14.18 स्पन्दर. पि+ ९.३.२, ८.५; मम्+ १.२६.१. सप+ १.२.१५,१६, २.३.१५, वि+ २.८.४८.१८.७:१७२१.१०.१६.१३ १९.१५२४,२८१२.१.१ १५.२५.५, स्वप्रधानत्वप१६ स्वभ्यक्त adj.१०.४.१० स्वयम् indect.३.८.7;११.३:१५.११, १२.६.१ स्वयंसंपन्न adi.५.२९.४; २१.५ २.०३.११ पै २.६.१ स्वा.७.२.१२, ६, १.६ ११.११ १२.१%3B २२.१% १२.२०.10 स्वरस्वपिति . ७.११.१३ स्ववोसित Part. प १.९.४, २.१.९ स्वातवस adj. ५१८ स्वाप्याया. ११.२२.५ स्वाहाकार - स्विरवृदिड विहाद्विकार m.५११:१६९ स्वेदाप १९ इंसमुराप्रसेचन adj. १.१६.६ इन र.५१२.८; १०.१८.१४; ११.14.113 पे १.५५, ५.१, बनु+नि+१... अभि+ ८.१३.२२; + १.७५ २... ६.१६,२५,२६, १५.२, ८.१६.१६ मा+ सजि..11; २..11.1; १०.३. ३ ·INDEX C पे १.२.१५,१६, २.३.१५; उद्+ १.७.८% ४.७.१; ५.४.१३, १२.४; ११,१.७ ३.८, २.४.२; उप+ १.८.१,२.६.५, ७.१७.१५, २०.९; नि+ ७.१७.८ ११.६.१०,११; १२.४.१०,१२,१४,१६, ५.३; ७.१२;८.१% ७; ९.११:१ १.५.२, ८.१; २.३.., परा+ २.३.१० प्रति+ १.२२.४, सम् + ७.३.८% पै १.९.१२; सम्+आ+ १.२१.९, ६.१६. २४: सम्+उ+ २.२.७ हनु १.६.५ हराशया . १२.५.१५:१७ हरिण . ५.१६.२२, ९.१६.१८ हरिणमृणाका ६.९.१६.१८ हरिणी ।. १०.१९.१५, १४.१९.३; पै१.३.५; २.४.१ हरित adj. हरितयर m. ६.१८.१४, ५१.२२.१० हरिवत् adj. १४.१६.४ adi. २१.२१.२०, २२.१२ हविःशेष m. ३.४.५, ६.१८, ८.१०.११, १२. १८.१३, १२.५.१३ हविराकार m.१४९ हरिरातचन.१.१.२; ११.९ हविराहुति हविराहुतिप्रभृति indecl. १४.२५.५ हविरच्छिर हविरुच्छिटारा atj. ८.१२.१४ हविर्गण हविदापm.५ १८० द्दविर्धान १२.६.९:११५.१,४२, ८.२; ५९.४; ११.२, १३.१०% १७.४१03 २०.१४. २१.११; १३.१.२ २.३,१२: ५.११; ६.१-३२४.13; १५.५:३५: १४. २.५ ४.१ ५.१ ८.५, २५.७:१५.." २.६३.९.४.७:१५२, १४६ हविर्भध m. ११.१२.३ इर्विनीय adj. हविष्कृत adj. १.१८.५, २१.६, २२.५; २३. १० ३.१५.२ ४.६.२ ६.१६.१३, १५.१%3B ७.६.१३, २०.११.११% १२.२१४ हविष्य ad.८.६.२० हस्त m. १.१६.९; २.३.१५,१८; १७.५, ३.६. ४, ५.१.१५, ६.५, ६.३.११, १३.१४,१५; ७६.११% ८.११.१२,९.४.१ १०.१०.१२; २१.६, १२.२.१२; १२.३९; २३.११.५; २३.१५, १४.१३.४; १४.१२, २०.२; पे१... ९९ ६.२३,२४, ९.५, ११२,९८ हलिग्रहण ।.१४.१६.१२ हस्तिन् n. १४.४.५:५३ हत्य at: ३.१.१३; १०.३.२०; belonging to the hand, cf.पद्य हस्त्योट adj. १.१६.६ हस्योठय adj. ११.३.५ हा . ६.६.१५; अति+ ६.१२.१०; अप+ १.. २.१९ परि+ १९५२०५ हारियोजन स. १४.१८.६ हिंकार m.१४:१४.६ हिरण्मय adj. ८.६.६ हिरण्य५.८.१० १२.५१% १३.१४143 १६.२३: २१.१%3 ७.१६.134.1.९.२. १२; १.४ १०.४.२; १४.१८ १५.२४% १७.११.१४; १९.१४.८:१८.२, २१.4 १२.७.४,५; १०.४, २०.१ १३.९.५ १५.४; १६.५; १४.४.13-८,५४.१%3B १२.१.१३ ". हिरण्यरा.५५.१२;७.११.२,३; 14.113 १९.३९ ११.१५.४; १.३.4.1 २.१.८ हिरण्याक. adj. २१.२.१२.३." इ.१.१३.५:५३.१ ८.२४; 3.2.४६ २१.३ १०.१९.२ ११.२.१३;10.11२. २.१४; १३.६.५:८.१२, 11.12113 ४:१४.१.१.१४.ति+५...10% पे२.२.१.२% अनि+मा+ 1.104 १८.५ १..1..अनु+ ६.१.१५; ११. हविर्यश्याजिन adj.