·1
Printed by Mr L. B. Kokate, at his" Hanı
Press, 300 Sadashiva Peth, Poona City
AND
Published by Mr H, R. Bhagavat, at 6
Sadashiva Teth, Poona City.

·एस्टोनि विषयः । १ अपरोक्षानुभूति २ आत्मबोध ३ तत्त्वोपदेशः ४ प्रौढानुभूतिः ५ ब्रह्मज्ञानावलीमाला ६ लघुवाक्य वृत्तिः ७ वाक्यवृत्तिः ८ सदाचारानुसधानम् ९ स्वात्मनिरूपणम् १० अद्वैतानुभूतिः ११ दशश्लोकी १२ प्रवोधसुधाकरः १३ प्रश्नोत्तररत्नमालिका १४ ब्रह्मानुचिंतनम् १५ मोहमुद्गरः १६ योगतारावली १७ शतश्लोकी १८ स्वात्मप्रकाशिका १९ सर्ववेदान्तसिद्धांतसारसंग्रहः २० विवेकचूडामणिः १२ १३- १८ १९- २६ २७- २९ ३०-३१ ३२-३३ ३४- ३८ ३९- ४३ ४४- ५६ ५७-६३ ६४-६५ ६६- ८८ ८९- ९४ ९५- ९७ ९८-१०० १०१-१०५ १०६-१२२ १२३-१२९ १३०-२१८ २१९-२७१ ·(४) भूमिका। श्रीमदाचार्याणां ब्रह्मसूत्रभाष्यस्य मत्कृतप्रकाशनादनंतर पंच वर्षा तीतानि कालस्य | प्रकरणग्रंथानां मुद्रणमारब्धमपि विघ्नबाहुल्यात्परि क्तमिवासीन्मया । यद्यप्यधुना मुद्रणाध्वनः पारं न गतोऽहं, तथापि । द्रष्टुं समर्थोऽस्मीत्येतदपि भगवत्कृपाप्रसाद एव । किंबहुना । संशोधकः प्रकाशकश्च ।

·श्रीशंकराचार्यविरचितप्रकरणग्रंथसंग्रहः । ॥ अपरोक्षानुभूतिः।। श्रीहरि परमानदमुपदेष्टारमीश्वरम् । व्यापक सर्वलोकाना कारण त नमाम्यहम् ।। १ ।। अपरोक्षानुभूति प्रोच्यते मोक्षसिद्धये । सद्भिरेषा प्रयत्नेन वीक्षणीया मुहुर्मुहुः ॥ २ ॥ स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा हरितोपणात् । साधनं प्रभवेत्पुसा वैराग्यादिचतुष्टयम् || ३ || ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वैराग्य विपयेष्वनु । यथैव काकविष्ठाया वैराग्य तद्धि निर्मलम् || ४ ॥ नित्यमात्मस्वरूप हि दृश्य तद्विपरीतगम् । एव यो निश्चय. सम्यग्विवेको वस्तुनः स वै ।। ५ ॥ सदैव वासनात्यागः शमोऽयमिति शब्दितः । निग्रहो बाह्यवृत्तीना दम इत्यभिधीयते ।। ६ ।। विषयेभ्यः परावृत्तिः परमोपरतिहि सा । सहन सर्वदुःखाना तितिक्षा सा शुभा मता ॥ ७ ॥ निगमाचार्यवाक्येषु भक्ति श्रद्धति विश्नुता । चित्तैकाग्र्य तु सलक्ष्ये समाधानमिति स्मृतम् ॥ ८ ॥ ससारबधनिर्मुक्तिः कथ मे स्यात्कदा विभो ।

·अपरोक्षानुभूतिः। 4 इति या सुदृढा बुद्धिर्वक्तव्या.सा मुमुक्षुता ॥ ९ ॥ उक्तसाधनयुक्तेन विचारैः पुरुपेण हि । कर्तव्यो ज्ञानसिद्धयर्थमात्मनः शुभमिन्छता ॥ १० ॥ नोत्पद्यते विना ज्ञानं विचारेणान्यसाधनैः ।। यथा पदार्थभान हि प्रकाशेन विना कचित् ॥ ११ । कोऽहं कथमिद जात को वा कर्ताऽस्य विद्यते । उपादान किमस्तीह विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १२ ॥ नाहं भूतगणो देहो नाहं चाक्षगणस्तथा । एतद्विलक्षणः कश्चिद्विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १३ ॥ अज्ञानप्रभव सर्व ज्ञानेन प्रविलीयते । संकल्पो विविधः कर्ता विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १४ एतयोर्यदुपादानमेक सूक्ष्म सदव्ययम् । यथैव मृद्धटादीनां विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १५ ॥ अहमेकोऽपि सूक्ष्मश्च ज्ञाता साक्षी सदव्ययः ।। तदह नात्र सदेहो विचारः सोऽयमीहशः ॥ १६ ॥ आत्मा विनिष्कलो ह्येको देहो बहुभिरावृतः । तयोरक्य प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥ १७ ॥ आत्मा नियामकश्चान्तर्देहो बाह्यो नियामकः । तयोरक्य प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥ १८ ॥ आत्मा ज्ञानमयः पुण्यो देहो मासमयोऽशुचिः । ' तयोरक्य प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ।। १९ ।। आत्मा प्रकाशकः वन्छो देहस्तामस उच्यते तयोरक्य प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥ २० ॥ आत्मा नित्यो हि सद्रूपो देहोऽनित्यो ह्यसन्मयः । तयोरैक्य प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥ २१ ॥ - .

·अपरोक्षानुभूतिः। । आत्मतस्तप्रकाशत्वं यत्पदार्थावभासनम् । नाग्यादिदीप्तिवद्दीप्तिर्भवत्यान्ध्य यतो निशि ॥ २२ ॥ देहोऽहमित्यय-मूढो मत्वा तिष्ठत्यहो जनः । ममायमित्यपि ज्ञात्वा घटद्रष्टेव सर्वदा ॥ २३ ॥ ब्रह्मैवाह समः शान्तः सच्चिदानंदलक्षणः । नाह देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ २४ ॥ निर्विकारो निराकारो निरवद्योऽहमन्ययः । नाह देहो ह्यसदूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ २५ ॥ निरामयो निराभासो निर्विकल्पोऽहमाततः । नाह देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युन्यते बुधैः ॥ २६ ॥ निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नित्यमुक्तोऽहमन्युतः । नाह देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ २७ ॥ निर्मलो निश्चलोऽनत' शुद्धोऽहमजरोऽमर 1 । नाह देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ २८ ॥ स्वदेहे गोभन सन्त पुरुषाख्य च समतम् । किं मूर्ख शून्यमात्मान देहातीत करोपि भो ॥ २९ ॥ स्वात्मान शृगु मूर्ख त्व श्रुत्या युक्त्यां च पूरुपम् । | देहातीत सदाकारं सदुर्दश भवादृशैः ॥ ३० ॥ अहशब्देन विख्यात एक एव स्थितः परः । स्थूलत्वान्नकता प्राप्त' कथ स्याईहकः पुमान् ॥ ३१ अह द्रष्टतया तिद्वो दहो दृश्यतया स्थितः । ममायमिति निर्देशात्कथ स्यादेहक. पुमान् ।। ३२ ॥ अह विकारहीनरतु देहो नित्य विकारवान् । इति.प्रतीयते साक्षात्कथ स्यादेहकः पुमान् ।। ३३ । यस्मात्परमिति श्रुत्या तया पुरुपलेक्षणम् । . -- ·१ अपरोक्षानुभूतिः। विनिर्णीतं विमूढेन कथं स्यादेहकः पुमान् ॥ ३४ ॥ सर्व पुरुष एवेति सूक्ते पुरुपसंज्ञिते । अप्युच्यते यतः श्रुत्या कथ स्यादेहकः पुमान् ॥ ३५ ॥ असंगः पुरुषः प्रोक्तो बृहदारण्यकेऽपि च । अनंतमलसंश्लिष्टः कथं स्यादेहकः पुमान् ॥ ३६ ॥ तत्रैव च समाख्यातः स्वयंज्योतिर्हि पूरुपः । जडः परप्रकाश्योऽयं कथं स्याद्देहकः पुमान् ।। ३७ ।। प्रोक्तोऽपि कर्मकाडेन ह्यात्मा देहाद्विलक्षणः । नित्यश्च तत्फल भुक्ते देहपातादनतरम् ।। ३८ ।। लिंगं चानेकसयुक्तं चल दृश्य विकारि च । . अव्यापकमसद्रूप तत्कथ स्यात्पुमानयम् ॥ ३९ ॥ एवं देहद्वयादन्य आत्मा पुरुष ईश्वरः । सर्वात्मा सर्वरूपश्च सर्वातीतोऽहमन्ययः ॥ ४० ।। इत्यात्मदेहभावेन प्रपचस्यैव सत्यता । यथोक्ता तर्कशास्त्रेण ततः किं पुरुषार्थता ।। ४१ ।। इत्यात्मदेहभेदेन देहात्मत्वं निवारितम् | इदानी देहभेदस्य ह्यसत्त्व स्फुटमुन्यते ॥ ४२ ॥ चैतन्यस्यैकरूपत्वाद्भेदो युक्तो न कर्हिचित् । जीवत्वं च मृपा ज्ञेय रज्जौ सर्पत्रहो यथा ॥ ४३ ॥ रज्ज्वज्ञानात्क्षणेनैव यद्रजुर्हि सर्पिणी । भाति तद्वचिति. साक्षाद्विश्वाकारेण केवला ॥ ४४ ॥ उपादानं प्रपचस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते । तस्मात्सर्वप्रपंचोऽय ब्रहौवास्ति न चेतरत् ॥ ४५ ॥ व्याप्यव्यापकता मिथ्या सर्वमात्मेति शासनात् । इति ज्ञाते परे तत्वे भेदस्यावसरः कुतः ॥ ४६ ।।

·अपरोक्षानुभूतिः . श्रुत्या निवारित नून नानात्व रवमुखेन हि । फथ भासो भवेदन्यः स्थिते चाद्वयकारणे ॥ ४७ ॥ दोषोऽपि विहितः श्रुत्या मृत्योर्मृत्यु स गच्छति । इह पश्यति नानात्वं मायया वचितो नरः ॥ ४८ ।। ब्रह्मण. सर्वभूतानि जायन्ते परमात्मनः । तस्मादेतानि ब्रह्मैव भवन्तीत्यवधारयेत् ॥ ४९ ॥ ब्रह्मैव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च । कर्माण्यपि समग्राणि विभीति श्रुतिर्जगौ ॥ ५० ॥ सुवर्णाज्जायमानस्य सुवर्णत्व च शाश्वतम् । ब्रह्मणो जायमानस्य ब्रह्मत्व च तथा भवेत् ॥ ५१ ॥ स्वल्पमप्यतर कृत्वा जीवात्मपरमात्मनो । योऽवतिष्ठति मूढात्मा भय तस्याभिभाषितम् ॥ ५२ ।। यत्राज्ञानाद्भवेद्वैतमितरस्तत्र पश्यति । आत्मत्वेन यदा सर्वं नेतरस्तत्र चाण्वपि ॥ ५३ ॥ यस्मिन्सर्वाणि भूतानि ह्यात्मत्वेन विजानतः । न वै तस्य भवेन्मोहो न च गोकोऽद्वितीयतः ।। ५४ अयमात्मा हि ब्रह्मैव सर्वात्मकतया स्थितः । इति निर्धारित श्रुत्या बृहदारण्यसस्थया ॥ ५५ ॥ अनुभूतोऽप्यय लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन् । असदूपो यथा स्वप्न उत्तरक्षणबाधतः ॥ ५६ ॥ स्वप्नो जागरणेऽलीकः स्वप्नेऽपि न हि जागरः । द्वयमेव लये नास्ति लयोऽपि ह्युभयोन च ॥ ५७ ॥ त्रयमेव भवेन्मिथ्या गुणत्रयविनिर्मितम् ।। अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो ह्येकश्चिदात्मकः ।। ५८ ॥ यद्वन्मृदि घटभ्रान्ति शुक्तौ वा रजतस्थितिम् ।

·अपरोक्षानुभूतिः । - तद्वब्रह्माण जीवत्वं भ्रांत्या पश्यति न स्वतः ॥ ५९ यथा मृदि घटो नाम कनके कुडलाभिधा । शुक्तौ हि रजतंख्याति वशब्दस्तथा परे ।।' ६० ॥ यथैव व्योम्नि नीलत्व यथा नीर मरुस्थले । पुरुषत्वं यथा स्थाणौ तद्वद्विश्वं चिदात्मनि ॥ ६१ ॥ यथैव शून्ये वेतालो गधर्वाणां पर यथा । यथाऽऽकाशे द्विचंद्रत्व:तद्वत्सत्ये जगस्थितिः ॥ ६२ ।। यथा तरंगकलोलैर्जलमेव स्फुरत्यलम् । पात्ररूपेण ताम्र हि ब्रह्मांडधिस्तथाऽऽत्मता ॥ ६३ ॥ घटनाम्ना यथा पृथ्वी पटनाम्ना हि ततवः । जगन्नाम्ना चिदाभाति ज्ञेयं तत्तदभावतः ।। ६४ ।। सर्वोऽपि-व्यवहारस्तु ब्रह्मणा क्रियते जनः । अज्ञानान्न विजानन्ति मृदेव हि घटादिकम् ।। ६५ ।। कार्यकारणता नित्यमास्ते घटमृदार्यथा । तथैव श्रुतियुक्तिभ्यां प्रपचब्रह्मणोरिह ।। ६६ ।। गृह्यमाणे घटे यद्वन्मृत्तिका भाति वै बलात् । वीक्ष्यमाणे प्रपचेऽपि ब्रह्मैवाभाति भासुरम् ।। ६७ ।। सदैवात्मा विशुद्धोऽपि ह्यशुद्धो भाति वै सदा । यथैव द्विविधा रज्जुानिनोऽज्ञानिनोऽनिशम् ।। ६८ ।। यथैव मृन्मयः कुंभस्तदेहोऽपि चिन्मयः । आत्मानात्मविभागोऽय मुधैव क्रियते बुधैः ।। ६९ ।। सर्पत्वेन यथा रज्जू रजतत्वेन शुक्तिका । विनिता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ।। ७० ।। घटत्वेन यथा:पृथ्वी पटत्वेनेव तंतवः । विनिता विमूढेन देहलेन तथाऽऽत्मता ।। ७१ । .

·अपरोक्षानुभूतिः। , कनकं कुडलत्वेन तरगत्वेन वै जलम् । विनिीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ।। ७२ ।। चोरत्वेन यथा स्थाणुर्जलत्वेन मरीचिका । विनिीता विमूढेन देहलेन तथाऽऽस्मता ।। ७३ ।। गृहत्वेनेव काष्ठानि खड्गत्वेनेव लोहता । विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ।। ७४ ।। यथा वृक्षविपर्यासो जलाद्भवति कस्यचित् । तद्वदात्मनि देहत्व पश्यत्यज्ञानयोगत' ।। ७५ ।। पोतेन गच्छत' पुसः सर्व भातीव चचलम् । तद्वदात्मनि देहत्व, पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ७६ ।। पीतत्व हि यथा शुभ्र दोषाद्भवति कस्यचित् । तद्वदात्मनि देहत्व पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ७७ ॥ चक्षुभ्यां भ्रमशीलाभ्या सर्व भाति भ्रमात्मकम् । तद्वदात्मनि देहत्व पश्यत्यज्ञानयोगत' || ७८ ॥ अलात भ्रमणेनैव वर्तुल भाति सूर्यवत् । तद्वदात्मनि देहत्व पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ७९ ॥ महत्त्वे सर्ववस्तूनामणुन ह्यतिदूरतः । तद्वदात्मनि देहत्व पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८० ॥ सूक्ष्मत्वे सर्ववस्तूना स्थूलत्व चोपनेत्रतः । तद्वदात्मनि देहत्व पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८१ ।। काचभूमौ जलत्व वा जलभूमौ हि काचता | तद्वदात्मनि देहत्व पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८२ ॥ यद्वदग्नौ मणित्वं हि मणौ या चह्निता पुमान् । तद्वदात्मनि देहत्व पश्यत्यज्ञानयोगत' ॥ ८३ ॥ अभ्रेषु सत्सु धावत्सु सोमो धावति भाति चै ।

·अपरोक्षानुभूतिः ।
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८४ ॥
यथैव दिग्विपर्यासो मोहाद्भवति कस्यचित् ।
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८५ ॥
यथा शशी जले भाति चंचलत्वेन कस्यचित् ।
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८६ ॥
एवमात्मन्यविद्यातो देहाध्यासो हि जायते ।
स एवात्मा परिज्ञातो लीयते च परात्मनि ॥ ८७ ॥
सर्वमात्मतया ज्ञात जगत्स्थावरजगमम् ।
अभावात्सर्वभावानां देहाना चात्मता कुतः ॥ ८८ ।।
आत्मान सतत जानन् काल नय महामते ।
प्रारब्धमखिलं भुजन्नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ॥ ८९ ॥
उत्पन्नेऽप्यात्माविज्ञाने प्रारब्ध नैव मुंचति ।
इति यच्छूयते शास्त्रे तन्निराक्रियतेऽधुना ॥ ९ ॥
तत्त्वज्ञानोदयादूर्च प्रारब्ध नैव विद्यते ।
देहादीनामसत्यत्वाद्यथा स्वप्नो विवोधतः ॥ ९१ ॥
कर्म जन्मान्तरकृत प्रारब्धमिति कीर्तितम् ।
तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कहिचित् ॥ ९२ ॥
स्वप्नदेहो यथाऽध्यस्तस्तथैवाय हि देहकः ।
अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे हि तत्कुतः ॥ ९३ ॥
उपादान प्रपचस्य मृद्भांडस्यैव कथ्यते ।
अज्ञान चैव वेदान्तैस्तस्मिन्नष्टे क विश्वता || ९४ ॥
यथा रज्जु परित्यत्य सपं गृह्णाति वै भ्रमात् ।
तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत्पश्यति मूढधीः ॥ ९५ ॥
रज्जुरूपे परिज्ञाते सर्पभ्रांतिन तिष्ठति ।
अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपचः शून्यतां व्रजेत् ॥ ९६ ॥

·अपरोक्षानुभूतिः। .९ . देहस्यापि प्रपंचत्वापारब्धावस्थितिः कुतः । अज्ञानिजनबोधार्थ प्रारब्ध वक्ति वै श्रुतिः ॥ ९७ ।। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । बहुत्वं तनिषेधार्थं श्रुत्या गति च यत्स्फुटम् ।। ९८ ॥ उच्यतेऽर्वलाचैतत्तदानर्थद्वयागमः । वेदान्तमतहान च यतो ज्ञानमिति श्रुति || ९९ ।। त्रिपचागान्यथो वक्ष्ये पूर्वोक्तस्य हि लब्धये । तैश्च सर्वैः सदा कार्य निदिध्यासनमेव तु ॥ १०० ।। नित्याभ्यासाइते प्राप्तिन भवेत्साच्चिदात्मन । तस्माद्ब्रह्म निदिध्यासेजिज्ञासु' श्रेयसे चिरम् ।। १०१ ॥ यमो हि नियमस्त्यागो मौन देशश्च कालतः । आसन मूलबधश्च देहसाम्य च दृस्थितिः ॥ १०२ ॥ प्राणसंयमन चैव प्रत्याहारश्च धारणा । आत्मध्यान समाधिश्च प्रोक्तान्यगानि वै क्रमात् ।। १०३ ।। सर्व ब्रह्मेति विज्ञानादिंद्रियग्रामसयमः । यमोऽयमिति सप्रोक्तोऽभ्यसनीयो मुहुर्मुहुः ।। १०४ ।। सजातीयप्रवाहश्च विजातीयतिरस्कृतिः । नियमो हि परानदो नियमाक्रियते बुधैः ।। १०५ ।। त्यागः प्रपचरूपस्य चिदात्मत्वावलोकनात् । त्यागो हि महतां पूज्यः सद्यो मोक्षमयो यतः ॥ १०६ ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । यन्मौन योगिभिर्गम्य तद्भजेत्सर्वदा बुधः ॥ १०७ ॥ वाचो यस्मान्निवर्तन्ते तद्वक्तु केन शक्यते । प्रपचो यदि वक्तव्यः सोऽपि शब्दविवर्जितः ॥ १०८ ॥ इति वा तद्भवेन्मौन सतां सहजसज्ञितम् ।

·१०
अपरोक्षानुभूतिः।
-
गिरा मौनं तु बालानां प्रयुक्त ब्रह्मवादिभिः ॥ १०९ ॥
आदावते'च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यते ।
येनेदं सततं व्याप्तं स देशो विजनः स्मृतः ॥ ११० ॥
कलनासर्वभूतानां ब्रह्मादीनां निमेषतः ।
कालशब्देन निर्दिष्टो ह्यखडानद अद्वयः ॥ १११ ।।
सुखेनैव भवेद्यस्मिन्नजस्त्र ब्रह्मचिंतनम् ।
आसनं तद्विजानीयान्नेतरत्सुखनाशनम् ।। ११२ ॥ ।
सिद्ध। यत्सर्वभूतादि विश्वाधिष्ठानमव्ययम् ।
यस्मिन्सिद्धाः समाविष्टास्तद्वै सिद्धासन विदुः ॥ ११३ ॥
यन्मूलं सर्वभूताना यन्मूलं चित्तबधनम् ।
मूलबधः सदा सेव्यो योगोऽसौ राजयोगिनाम् ॥ ११४ ॥
अगानां समतां विद्यात्समे ब्रह्मणि लीयते ।
नो चैनैव समानत्वमृजुत्व शुष्कवृक्षवत् ॥ ११५ ॥
दृष्टिं ज्ञानमयीं कृत्वा पश्येद्ब्रह्ममय जगत् ।
सा दृष्टिः परमोदारा न नासाग्रावलोकिनी ॥ ११६ ॥
द्रष्टदर्शनदृश्यानां विरामो यत्र वा भवेत् ।
दृष्टिस्तत्रैव कर्तव्या न नासाग्रावलोकिनी ॥ ११७ ॥
चित्तादिसर्वभावेषु ब्रह्मत्वेनैव भावनात् ।
विरोधः सर्ववृत्तीनां प्राणायामः स उन्यते ॥ ११८ ॥
निषेधन प्रपंचस्य रेचकाख्य' समीरणः ।
ब्रह्मैवास्मीति या वृत्तिः पूरको वायुरारितः ॥ ११९ ॥
ततस्तद्वृत्तिनैश्चल्यं कुंभक' प्राणसयमः ।
अय चापि प्रबुद्धानामज्ञाना घ्राणपीडनम् || १२० ॥
विषयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चिति मन्जनम् ।
प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्यसनीयो मुमुक्षुभिः ॥ १२१ ॥

·अपरोक्षानुभूतिः। ११ T 14 यत्र यत्र भनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनात् । मनसो धारण चैव धारणा सा परा मता ॥ १२२-॥ ब्रह्मैवास्मीति सद्वृत्त्या निरालवतया स्थितिः । ध्यानशब्देन विख्याता परमानंददायिनी ।। १२३ ॥ निर्विकारतया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुनः । वृत्तिविस्मरण सम्यक् समाधिनिसज्ञकः || १२४ ॥ एव चाकृतिमानद तावत्साधु समभ्यसेत् । श्यो यावत्क्षणात्पुसः प्रयुक्तः सभवेत्स्वयम् ॥ १२५ ॥ ततः साधननिर्मुक्तः सिद्धो भवति योगिराद् । तत्स्वरूप न चैकस्य विषयो मनसो गिराम् ॥ १२६ ॥ - समाधौ क्रियमाणे तु विघ्ना आयान्ति वै बलात् । अनुसधानरहित्यमालस्य भोगलालसम् ॥ १२७ ॥ लयस्तमश्च विक्षेपो रसास्वादश्च शून्यता । एवं यद्विघ्नबाहुल्यं त्याज्य ब्रह्मविदा शनैः ॥ १२८ ॥ भाववृत्त्या हि भावत्व शून्यवृत्त्या हि शून्यता । पूर्णवृत्त्या हि पूर्णत्व तथा पूर्णत्वमभ्यसेत् ॥ १२९ ॥ ये हि वृत्तिं जहत्येना ब्रह्माख्या पावनी पराम् । वृथैव ते तु जीवन्ति पशुभिश्च समा नराः ।।१३०॥ ये हि वृत्ति विजानन्ति ये ज्ञात्वा वर्धयन्त्यपि । ये वै सत्पुरुषा धन्या वद्यास्ते भुवनत्रये ॥१३१॥ येषा वृत्तिः समावृद्धा परिपक्का च सा पुनः । ते वै सद्ब्रह्मता प्राप्ता नेतरे शब्दवादिनः ||१३२।। कुशला ब्रह्मवार्ताया वृत्तिहीना सुरागिणः । ते ह्यज्ञानितमा नून पुनरायान्ति यान्ति च ||१३३|| निमेषा न तिष्ठन्ति वृत्तिं ब्रह्ममयीं विना । .

·१३ अपरोक्षानुभूतिः। . यथा तिष्ठान्त ब्रह्माद्या सनकाद्याः शुकादयः ||१३४|| कार्ये कारणताऽऽयाता कारणे न हि कार्यता । कारणत्वं ततो गन्छेत्कार्याभावे विचारतः ॥१३५।। अथ शुद्ध भवेद्वस्तु यद्वै वाचामगोचरम् । द्रष्टव्य मृद्धटेनैव दृष्टान्तेन पुनः पुनः ।।१३६॥ अनेनैव प्रकारेण वृत्तिर्ब्रह्मात्मिका भवेत् । उदेति शुद्धचित्तानां वृत्तिज्ञान ततः परम् ||१३७॥ कारणं व्यतिरेकेण पुमानादौ विलोकयेत् । अन्वयेन पुनस्ताद्ध कार्ये नित्य प्रपश्यति ॥१३८॥ कार्ये हि कारण पश्येत्पश्चात्कार्य विसर्जयेत् । कारणत्वं ततो नश्येदवशिष्ट भवेन्सुनिः ॥१३९।। भावित तीव्रवेगेन वस्तु यन्निश्चयात्मना । पुमांस्तद्धि भवेच्छीघ्र ज्ञेय भ्रमरकीटवत् ||१४०।। अदृश्यं भावरूपं च सर्वमेतच्चिदात्मकम् । सावधानतया नित्य स्वात्मान भावयेद्बुधः ||१४१॥ दृश्य ह्यदृश्यता नीत्वा ब्रह्माकारेण चिंतयेत् । विद्वान्नित्यसुखे तिष्ठेद्धिया चिद्रसपूर्णया ॥१४२॥ एभिरगैः समायुक्तो राजयोग उदाहृतः । किंचित्पक्ककषायाणां हठयोगेन सयुतः ॥१४३॥ परिपक्क मनो येषां केवलोऽयं च सिद्धिदः । गुरुदैवतभक्ताना सर्वेषां सुलभो जवात् ||१४४॥ इति अपरोक्षानुभूतिः समाप्ता ।।

·आत्मबोधः । १३ ॥ आत्मबोध ॥ तपोभि क्षीणपापानां शान्तानां वीतरागिणाम् । मुमुक्षूणामपेक्ष्योऽयमात्मबोधो विधीयते ॥१॥ बोधोऽन्यसाधनेभ्यो हि साक्षान्मोक्षैकसाधनम् । पाकस्य वह्निवज्ञान विना मोक्षो न सिध्यति ॥२॥ अविरोधितया कर्म नाविद्यां विनिवर्तयेत् । विद्याऽविद्यां निहन्त्येव तेजस्तिमिरसघवत् ||३|| अविच्छिन्न इवाज्ञानात्तन्नागे सति केवलः । स्वयं प्रकागते ह्यात्मा मेघापायेंऽशुमानिव ॥४॥ अज्ञानकलुष जीव ज्ञानाभ्यासाद्विनिर्मलम् । कृत्वा ज्ञान स्वय नश्येज्जल कतकरेणुवत् ॥५॥ ससार स्वमतुल्यो हि रागद्वेषादिसकुल । स्वकाले सत्यवद्गाति प्रबोधे सत्यसद्भवेत् ॥६॥ तावत्सत्यं जगद्भाति शुक्तिकारजत यथा । यावन्न ज्ञायते ब्रह्म सर्वाधिष्ठानमद्वयम् ॥७॥ उपादानेऽखिलाधारे जगान्त परमेश्वरे । सर्गस्थितिलयान्यान्ति बुद्धदानीव वारिणि ॥८॥ साच्चिदात्मन्यनुस्यूते नित्ये विष्णौ प्रकल्पिताः । व्यक्क्यो विविधाः सर्वा हाटके कटकादिवत् ॥९॥ यथाऽकाशो हृषीकेशो नानोपाधिगतो विभुः । तद्भेदाद्भिन्नवद्भाति तन्नाशे केवलो भवेत् ॥१०॥ नानोपाधिवशादेव जातिनामाश्रमादयः ॥ आत्मन्यारोपितास्तोये रसवर्णादिभेटवत् ।। ११ ।।

·आत्मबोधः। - पंचीकृतमहाभूतसंभवं कर्मसंचितम् ।' शरीरं सुखदुःखाना भोगायतनमुच्यते ॥ १२ ॥ पंचप्राणमनोबुद्धिदशेद्रियसमन्वितम् । अपचीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मांग भोगसाधनम् ॥ १३ ॥ अनाद्यविद्याऽनिर्वाच्या कारणोपाधिरुन्यते । उपाधित्रितयादन्यमात्मानमवधारयेत् ॥ १४॥ पंचकोशादियोगेन तत्तन्मय इवें स्थितः । शुद्धात्मा नीलवनादियोगेन स्फटिको यथा ॥ १५ ॥ वपुस्तुषादिभिः कोशयुक्तं युक्त्यवघाततः । . आत्मानमान्तरं शुद्धं विविन्यात्तडुलं यथा ॥ १६ ॥" सदा सर्वगतोऽप्यात्मा न सर्वत्रावभासते । बुद्धावेवावभासेत स्वन्छेषु प्रतिबिंबवत् ॥ १७ ॥ देहद्रियमनोबुद्धिप्रकृतिभ्यो विलक्षणम् । तद्वृत्तिसाक्षिण विद्यादात्मान राजवत्सदा ॥ १८ ॥ व्याप्तेष्विद्रियेष्वात्मा व्यापारीवाविवेकिनाम् । दृश्यतेऽभ्रेषु धावत्सु धावन्निव यथा शशी ॥ १९ ॥ आत्मचैतन्यमाश्रित्य देहेद्रियमनोधियः । स्वक्रियार्थेषु वर्तन्ते सूर्यालोक यथा जनाः ॥ २० ॥ देहेद्रियगुणान्कर्माण्यमले सच्चिदान्मनि । अध्यस्यन्त्यविवेकेन गगने नीलतादिवत् ॥ २१ ॥ अज्ञानान्मानसोपाधेः कर्तृत्वादीनि चात्मनि ।' कल्प्यन्तेऽम्बुगते चंद्रे चलनादि यथांभसः ॥ २२ ।। रागेच्छासुखदुःखादि बुद्रौ सत्या प्रवर्तते । सुषुप्तौ नास्ति तन्नाशे तस्माद्बुद्धेस्तु नात्मनः ॥ २३ ॥ प्रकाशोऽर्कस्य तोयत्य शैत्यमग्नेर्यथोष्णता । '- . mm ·आत्मबोधः। ११ 1 - स्वभावः सच्चिदानंदनित्यनिर्मलतात्मनः ॥ २४ ॥ आत्मनः सच्चिदशश्च बुद्धवृत्तिरिति द्वयम् । सयोज्य चाविवेकेन जानामीति प्रवर्तते ॥२५॥ आत्मनो विक्रिया नास्ति बुद्धोधो न जात्वपि । जीवः सर्वमल ज्ञाता कर्ता द्रष्टेति मुह्यति ॥ २६ ॥ रज्जुसर्पवदात्मान जीव ज्ञात्वा भयं वहेत् । नाह जीव. परात्मेति ज्ञातश्चेन्निर्भयो भवेत् ॥ २७ }}". आत्मावभासयत्येको बुद्धयादीनींद्रियाणि हि। दीपो घटादिवत्स्वात्मा जडैस्तैर्नावभास्यते ॥ २८ ॥ स्वबोधे नान्यबोधेन्छा वोधरूपतयात्मनः । न दीपस्यान्यदीपेच्छा यथा स्वात्मप्रकाशने ॥ २९ ॥ निषिध्य निखिलोपाधीनेति नेतीति वाक्यतः।' विद्यादैक्य महावाक्यैर्जीवात्मपरमात्मनोः ॥ ३० ॥ आविद्यक शरीरादि दृश्य बुद्धदवत्क्षरम् | एतद्विलक्षण विद्यादह ब्रह्मेति निर्मलम् || ३१ ॥ देहान्यत्वान्न मे जन्मजराकार्यलयादयः। शब्दादिविषयै. सगो निरिंद्रियतया न च ॥ ३२ ॥ अमनस्त्वान्न मे दुःखरागद्वेपमयादयः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इत्यादिश्रुतिशासनात् ।। '३३ निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो निर्विकल्पो निरजनः । निर्विकारो' निराकारो नित्यमुक्तोऽस्मि निर्मल. ॥ ३४ अहमाकाशवत्सर्व बहिरतर्गतोऽच्युतः । सदा सर्वसम. सिद्धो निःसगो निर्मलोऽचलः ।। ३५ नित्यशुद्धविमुक्तकमखडानदमद्वयम् । सत्य ज्ञानमनत यत्पर ब्रह्माहमेव तत् ।। ३६ ॥

·१६ आत्मबोधः। एवं निरतरकृता ब्रह्मैवास्मीति वासना हरत्यविद्याविक्षेपारोगानिव रसायनम् ।। ३७ ।। विविक्तदेश आसीनो विरागो विजितेद्रियः । भावयेदेकमात्मान तमनंतमनन्यंधीः ।। ३८ ।। आत्मन्येवाखिलं दृश्यं प्रविलाप्य विया सुधीः । भावयेदेकमात्मान निर्मलाकाशवत्सदा ।। ३९ ।। रूपवर्णादिकं सर्वं विहाय परमार्थवित् । परिपूर्णचिदानंदस्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४० ॥ ज्ञातज्ञानज्ञेयमेदः परात्मनि न विद्यते । चिदानदैकरूपत्वाद्दीप्यते स्वयमेव सः ॥ ४१ ॥ एवमात्मारणौ ध्यानमथने सतत कृते । उदितावगतिवाला सर्वज्ञानेधन दहेत् ।। ४२ ।। अरुणेनेव बोधेन पूर्व सतमसे हृते । तत आविर्भवेदात्मा स्वयमेवांशुमानिव ॥ ४३ ॥ आत्मा तु सतत प्राप्तोऽप्यप्राप्तवदविद्यया । तन्नाशे प्राप्तवद्भाति स्वकठाभरण यथा ।। ४४ ॥ स्थाणौ पुरुषवद्रांत्या कृता ब्रह्मणि जीवता । जीवस्य तात्त्विके रूपे तस्मिन्दृष्टे निवर्तते ।। ४५ ॥ तत्त्वस्वरूपानुभवादुत्पन्न ज्ञानमजसा । अहं ममेति चाज्ञानं बाधते दिग्भ्रमादिवत् ।। ४६ ॥ सम्यग्विज्ञानवान्योगी स्वात्मन्येवाखिल स्थितम् | एकं च सर्वमात्मानमीक्षते ज्ञानचक्षुषा ।। ४७ ॥ आत्मैवेद जगत्सर्वमात्मनोऽन्यन्न किंचन | मृदो यद्वद्धटादीनि स्वात्मान सर्वमीक्षते ॥ ४८ ॥ जीवन्मुक्तस्तु तद्विद्वान्पूर्वोपाधिगुणांस्त्यजेत् ।

·आत्मबोधा 1- - स सच्चिदादिधर्मत्व भेजे भ्रमरकीटवत् ॥ ४२ ॥ तीर्खा मोहार्णव हत्वा, रागद्वेषोदिराक्षसान् । योगी शांतिसमायुक्त आत्मा रामो विराजते ॥ ५० ॥ बाह्यानित्यसुखासक्तिं हित्वात्मसुखनिर्वृतः । घटस्थदीपवच्छश्वदतरेव प्रकाशते ।। ५१ ॥ उपाधिस्थोऽपि तद्धमैरलिप्तो व्योमवन्मुनिः । सर्वविन्मूतवत्तिष्ठदसक्तो वायुवञ्चरेत् ।। ५२ ।। उपाधिविलयाद्विष्णौ निर्विशेष विशेन्मुनिः । जले जल वियद्वयोम्नि तेजरतेजसि वा यथा ॥ ५३ ।। यल्लाभान्नापरो लामो यत्सुखान्नापर सुखम् । यज्ञानानापर ज्ञान तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ।। ५४ ॥ यदृष्ट्वा नापर दृश्य यद्भूत्वा न पुनर्भवः । यज्ञात्वा नापर ज्ञेय तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ५५ ।। तिर्यगूर्ध्वमध. पूर्ण सच्चिदानदमद्वयम् । अनत नित्यमेक यत्तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ।। ५६ ।। अनद्वयावृत्तिरूपेण वेदान्तैर्लक्ष्यतेऽव्ययम् । अखडानदमेक यत्तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ५७ ॥ अखंडानटरूपस्य तस्यानदलवाश्रिताः । ब्रह्माद्यास्तारतम्येन भवत्यानदिनोऽखिलाः ।। ५८॥ तद्युक्तमखिल वस्तु व्यवहारश्चिदन्वितः । तस्मात्सर्वगत ब्रह्म क्षीरे सर्पिरिवाखिले ॥ ५९ ॥ अनण्वस्थूलमहस्वमदीर्घमजमव्ययम् । अरूपगुणवर्णाख्य तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ६० ॥ यद्भासा भासतेऽर्कादि भास्यैर्यत्तु न भास्यते । येन सर्वमिट भाति तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ।। ६१ ।। - २ ·आत्मबोधः। , . स्वयमंतर्बहिर्व्याप्य भासयन्नखिलं जगत् । ब्रह्म प्रकाशते वह्निप्रतप्तायसपिंडवत् ।। ६२ ।। जगद्विलक्षण ब्रह्म ब्रह्मणोऽन्यन्न किंचन । ब्रह्मान्यद्धाति चेन्मिथ्या यथा मरुमरीचिका ।। ६३ । दृश्यते श्रूयते यद्यब्रह्मणोऽन्यन्न तद्भवेत् । तत्त्वज्ञानाच तद्ब्रह्म सच्चिदानदमद्वयम् ।। ६४ ।। सर्वग सच्चिदानद ज्ञानचक्षुनिरीक्षते ।। अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भारवंत भानुमधवत् ।। ६५ ।। श्रवणादिमिरुद्दीप्तज्ञानाग्निपरितापितः । जीवः सर्वमलान्मुक्त' स्वर्णवद्दयोतते स्वयम् ॥ ६६ ॥ हृदाकाशोदितो ह्यात्मा वोधभानुरतमोपहृत् । सर्वव्यापी सर्वधारी भाति भासयतेऽखिलम् ॥ ६७ ॥ दिग्देशकालाधनपेक्ष्य सर्वग शीतादिहन्नित्यसुखं निरजनम् । यः स्वात्मतीर्थ भंजते विनिष्क्रियः । स सर्ववित्सर्वगतोऽमृतो भवेत् ॥ ६८ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिवाजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्य- पादशिष्यस्य श्रीशकरभगवतः कृतौ आत्मबोधः समाप्तः ॥ .

·तत्त्वोपदेशः। ॥ तत्त्वोपदेशः ॥ तत्त्वपदार्थशुद्धयर्थं गुरु' शिष्य वचोऽब्रवीत् । वाक्ये तत्त्वमसीत्यत्र त्वपदार्थ विवेचय ।। १ ।। न त्व देहोऽसि दृश्यत्वादुपजात्यादिमत्त्वतः । भौतिकत्वादशुद्धत्वादनित्यत्वात्तथैव च ॥ २ ॥ अदृश्यो रूपहीनस्त्व जातिहीनोऽप्यभौतिकः । शुद्धनित्योऽसि दृयूपो घटो यद्वन्न दृग्भवेत् ॥ ३ ॥ न भवानिंद्रियाण्येपा करणत्वेन या श्रुतिः । प्रेरकस्त्व पृथक्तेभ्यो न कर्ता करण भवेत् ॥ ४ ॥ नानैतान्येकरूपस्त्व भिन्नस्तेभ्यः कुतः शृणु । न चैकेंद्रियरूपस्त्व सर्वत्राप्रतीतितः ॥ ५ न तेषा समुदायोऽसि तेपामन्यतमस्य च । विनाशेऽप्यात्मधीस्तावदरित स्यान्नैवमन्यथा ॥ ६ । प्रत्येकमपि तान्यात्मा नैव तत्र नय शृणु । नानास्वामिकदेहोऽय नश्येद्भिन्नमताश्रय ॥ ७ ॥ नानात्माभिमतं नैव विरुद्धविषयत्वतः ।- स्वाम्यैक्ये तु व्यवस्था स्यादेकपार्थिवदेशवत् ॥ ८ न मनस्त्व न वा प्राणो जडत्वादेव चैतयोः । गतमन्यत्र मे चित्तमित्यन्यत्वानुभूतित ॥ ९ ॥ क्षुत्तृड्भ्या पीडित. प्राणो ममाय चैति भेदतः।। तयोर्द्रष्टा पृथक्ताभ्या घटद्रष्टा घटाद्यथा ।। १० ।। सुप्तौ लीनास्ति या बोधे सर्व व्यानोति देहकम् ।। चिन्छायया च सबद्धा न सा बुद्धिर्भवान्द्विज ।।।

·१॥ तचोपदेशः। . - नानारूपवती बोधे सुप्तौ लीनातिचंचला ।। यतो दृगेकरूपस्त्वं पृथक्तस्य प्रकाशकः ।। १२ ।। सुप्तौ देहाद्यभावेऽपि साक्षी तेषां भवान्यतः ।। स्वानुभूतिस्वरूपत्वान्नान्यस्तस्याति भासकः ।। १३ ।। प्रमाण बोधयन्तं तं बोधं मानेन ये जनाः ।। बुभुत्स्यन्ते त एधोभिर्दग्धुं वांछन्ति पावकम् ।। १४ ।। विश्वमात्मानुभवति तेनासौ नानुभूयते ।। विश्वं प्रकाशयत्यात्मा तेनासौ न प्रकाश्यते ॥ १५ ॥ ईदृशं तादृश नैतन्न परोक्ष .सदेव यत् ।। तब्रह्मोत्वं न देहादिदृश्यरूपोऽसि सर्वदृक् ।। १६ । । इंदत्वेनैव, यद्भाति सर्व तच्च निषिध्यते ।। अवाच्यतत्त्वमनिदं न वेद्य स्वप्रकाशतः ।। १७ ॥ सत्यं ज्ञानमनंतं च ब्रह्मलक्षणमुच्यते ॥ सत्यत्वाज्ञानरूपत्वादनंतत्वात्त्वमेव हि ॥ १८ ॥ सति देहायुपाधौ स्याज्जीवस्तस्य नियामकः ॥ ईश्वरः शक्त्युपाधित्वाइयोधेि स्वयंप्रभ ॥ १९ ॥ अपेक्ष्यतेऽखिलैमानने यन्मानमपेक्षते ।। वेदवाक्य प्रमाणं तद्ब्रह्मात्मावगतौ मतम् ॥ २० ॥ अतो हि तत्त्वमस्यादिवेदवाक्यं प्रमाणतः ॥ ब्रह्मणोऽस्ति यया युक्त्या सास्माभिः सप्रकीर्यते ।। २१ शोधिते त्वपदार्थे हि तत्त्वमस्यादि चिंतितम् ।। संभवेन्नान्यथा तस्माच्छोधनं कृतमादितः ॥ २२ ॥ देहेद्रियादिधर्मान्यः स्वात्मन्यारोपयन्मूषा । कर्तृत्वाभिमानी च वान्यार्थस्त्वंपदस्य सः ॥ २३ ॥ देहेंद्रियादिसाक्षी यस्तेभ्यों भाति विलक्षणः ॥ -- ·सच्चोपदेशः . स्वयं बोधस्वरूपत्वाल्लक्ष्यार्थस्त्वंपदस्य सः॥२४॥ वेदांतवाक्यसंवेद्यविश्वातीताक्षराद्वयम् ।। विशुद्धं यत्स्वसवेचं लक्ष्यार्थस्तत्पदस्य सः ॥ २५ ॥ सामानाधिकरण्य हि पदयोस्तत्त्वयोर्द्वयोः ॥ संबधस्तेन वेदान्तैौक्य प्रतिपाद्यते ॥ २६॥ भिन्नप्रवृत्तिहेतुत्वे पदयोरेकवस्तुनि ।। वृत्तित्व यत्तथैवैक्य विभक्त्यंतकयोस्तयोः ॥ २७॥ सामानाधिकरण्य तत्संप्रदायिभिरीरितम् ।। , तथा पदार्थयोरेव विशेषणविशेष्यता ॥ २८ ॥ अय सः सोऽयमितिवत्सबधो भवति योः ।। प्रत्यक्त्व सद्वितीयत्व परोक्षत्व च पूर्णता ।। २९ ॥ परस्परविरुद्ध स्यात्ततो भवति लक्षणा || लक्ष्यलक्षणसबध पदार्थप्रत्यगात्मनोः ॥ ३० ॥ मानांतरोपरोधाच मुख्यार्थस्यापरिग्रहे ॥ मुख्यार्थस्याविनाभूते प्रवृत्तिलक्षणोन्यते ॥ ३१ ।। त्रिविधा लक्षणा ज्ञेया जहत्यजहती तथा ॥ अन्योभयात्मिका ज्ञेया तंत्राचा नैव सभवेत् ।। ३२ वाच्यार्थमखिल त्यक्त्वा वृत्ति स्याद्या तदन्विते ॥' गंगायां घोष इतिवजहती लक्षणा हि सा ॥ ३३ ॥ वान्यार्थस्यैकदेशस्य प्रकृते त्याग इष्यते ।। जहती सभवेन्नैव सप्रदायविरोधत. ॥ ३४ ॥ ', वाच्यार्थमपरित्यज्य वृत्तिरन्यार्थके तु या ॥ कथितयमजहती शोणोऽयं धावतीतिवत् ॥ ३५ ॥ न संभवति.साप्यत्र वाच्यार्थेऽतिविरोधतः ॥ विरोधांशपरित्यागो दृश्यते प्रकृते यतः ॥ ३६॥ - ·तत्त्वोपदेशः। बाच्यार्थस्यैकदेशं च परित्यज्यैकदेशकम् ॥ या बोधयति सा ज्ञेया तृतीया भागलक्षणा ॥ ३७ ॥ सोऽयं विप्र इदं वाक्यं बोधयत्यादितस्तथा । तत्कालत्वविशिष्टं च तथैतत्कालसयुतम् ॥ ३८ ॥ अतस्तयोविरुद्धं तत्तत्कालत्वादिधर्मकम् ॥ त्यक्त्वा वाक्यं यथा विप्रपिंडं बोधयतीरितम् ॥ ३९ ॥ तथैव प्रकृते तत्त्वमसीत्यत्र श्रुतौ शृणु ॥ प्रत्यक्त्वादीन्परित्यज्य जीवधर्मास्त्वमापदात् ॥ ४० ॥ सर्वज्ञत्वपरीक्षादीन्परित्यज्य ततःपदात् ॥ शुद्धं कूटस्थमद्वैतं बोधयंत्यादरात्परम् ॥ ४१ ॥ तत्त्वमोः पदयोरैक्यमेव तत्त्वमसीत्यलम् ॥ इत्थमैक्यावबोधेन सम्यग्ज्ञानं दृढं नयैः ॥ ४२ ॥ अहं ब्रह्मेति विज्ञानं यस्य शोकं तरत्यसौ ॥ आत्मा प्रकाशमानोऽपि महावाक्यैस्तथैकता ॥ ४३ ॥ तत्त्वमोोंध्यतेऽथापि पौर्वापर्यानुसारतः ॥ तथापि शक्यते नैव श्रीगुरो' करुणां विना ।। ४४ ।। अपरोक्षायतु लोके मूढैः पंडितमानिभिः ।। अंतःकरणसंशुद्धौ स्वयं ज्ञानं प्रकाशते ।। ४५ ।। वेदवाक्यैरतः किं स्याहरुणति न सांप्रतम् ॥ आचार्यवान्पुरुषो हि वेदेत्येवं श्रुति गौ ।। ४६ ।। अनादाविह ससारे बोधको गुरुरेव हि ॥ अतो ब्रह्मात्मवस्त्वैक्य ज्ञात्वा दृश्यमसत्तया ।। ४७ ॥ अद्वैते ब्रह्मणि स्थेयं प्रत्यब्रह्मात्मना सदा ॥ तव्यत्यक्षात्परिज्ञातमद्वैतब्रह्मचिद्धनम् ॥ ४८ ॥ प्रतिपाद्यं तदेवात्र वेदांतर्न द्वयं जडम् ।।

·तत्त्वोपदेशः। १६ -- 1. १ सुखरूपं चिदद्वैत दुःखरूपमसज्जडम् ॥ ४९ ॥ वेदातैस्तद्वयं सम्यद् निर्णीत वस्तुतो नयात् । अद्वैतमेव सत्य त्वं विद्धि द्वैतमसत्सदा ॥५०॥ शुद्ध कथमशुद्ध' स्यादृश्यं मायामय ततः। शुक्तौ रूप्यं मृषा यद्वत्तथा विश्वं परात्मनि ॥५१॥ विद्यते न स्वत सत्व नासतः सत्त्वमस्ति वा । वाध्यत्वान्नैव सद्वैत नासत्प्रत्यक्षभानतः ॥५२॥ सदसन्न विरुद्धत्वादतोऽनिर्वाच्यमेव तत् । यः पूर्वमेक एवासीत्सृष्ट्वा पश्चादिद जगत् ॥५३॥ . प्रविष्टो जीवरूपेण स एवात्मा भवान्परः । सच्चिदानद एव व विस्मृत्यात्मतया परम् ॥५४॥ जीवभावमनुप्राप्तः स एवात्मासि वोधतः । अद्वयानदचिन्मात्रः शुद्धः साम्राज्यमागत. ॥५५॥ कर्तृत्वादीनि यान्यासस्त्वयि ब्रह्माद्वये परे । तानीदानी विचार्य त्व किंस्वरूपाणि वस्तुतः ॥५६॥ अत्रैव शृणु वृत्तातमपूर्व श्रुतिभाषितम् । कश्चिद्गाधारदेशीयो महारत्नविभूषितः ॥५७॥ स्वगृहे स्वागणे सुप्त. प्रमत्तः सन्कदाचन । रात्रौ चौर. समागत्य भूपणाना प्रलोभितः ॥५८॥ बढ़ा देशांतर चौरैर्नीतः सन्गहने वने । भूषणान्यपहृत्यापि बद्धाक्षरपादकः ॥५९॥ निक्षिप्तो विपिनेऽतीव कुशकटकवृश्चिकै ।। व्यालव्याघ्रादिभिश्चैव सकुले तरुसकटे ॥६॥ व्यालादिदुष्टसत्त्वेभ्यो महारण्ये भयातुरः । शिलाकटकदर्भाधैर्देहस्य प्रतिकूलकैः ॥६॥ , ·तत्त्वोपदेशः। . - क्रियमाणे विलुठने विशीर्णांगोऽसमर्थकः । क्षुत्तृडातपवाय्वग्न्यादिमिस्तप्तोऽतितापकैः ।।१२।। बंधमुक्तौ तथा देशप्राप्तावेव सुदुःखधीः । . ईदृशे कंचिदाक्रोशनैक तत्रैव तस्थिवान् ।।६३|| तथा रागादिभिर्वगैः शत्रुभिर्दुःखदायिभिः । चौरेहाभिमानाद्यैः स्वानंदधनहारिभिः ।।६४|| ब्रह्मानंदे प्रमत्तः स्वाज्ञाननिद्रावशीकृतः । बद्धस्त्वं बंधनैर्भोगतृष्णाचरादिभिर्दृढम् ।।६५॥ अद्वयानंदरूपात्त्वां प्रच्याव्यातीव धूर्तकैः । दूरनीतोऽसि देहेषु ससारास्ण्यभूमिषु ।।६६।। सर्वदुःखनिदानेषु शरीरादित्रयेषु च । नानायोनिषु कमांधवासनानिमितासु च ।।६७।। प्रवेशितोऽसि सृष्टोऽसि बद्धः स्वानददृष्टितः। अनादिकालमारभ्य दुःख चानुभवन्सदा ॥६८|| जन्ममृत्युजरादोषनरकादिपरंपराम् ।। निरंतरं विपण्णोऽनुभवन्नत्यतशोकवान् ॥६९॥ अविद्याभूतबधस्य निवृत्तौ दुःखदस्य च । स्वरूपानंदसंप्राप्तौ सत्योपाय न लब्धवान् ॥ ७० ।। यथा गांधारदेशीयश्चिरं दैवाद्दयालुभिः । कैश्चित्पांथैः परिप्राप्तैर्मुक्तदृष्ट्यादिवधनः ॥ ७९ ॥ सः स्वस्थैरुपदिष्टश्च पंडितो निश्चितात्मकः । ग्रामाद्वामांतरं गच्छेन्मेधावी मार्गतत्परः ॥ ७२ ।। गत्वा गांधारदेश सः स्वगृह प्राप्य पूर्ववत् ।। बांधवैः संपरिष्वक्तः सुखी भूत्वा स्थितोऽभवत् ॥ ७ त्वमप्येवमनेकेषु.दुःखदायिषु जन्मसु । . . 1

·२५
4
सच्चोपदेव
भ्रातो दैवाच्छुभे मार्गे जातश्रद्धः सुकर्मकृत् ॥ ७४ :
वर्णाश्रमाचारपरोऽवाप्तपुण्यमहोदयः।।
ईश्वरानुग्रहालब्धो ब्रह्मविद्दुरुसत्तमः || ७५ ॥
विधिवत्कृतसन्यासो विवेकादियुतः सुधीः ।
प्राप्तो ब्रह्मोपदेशोऽद्य वैराग्याभ्यासतः परम् ॥ ७६ )
पडितस्तत्र मेधावी युक्त्या वस्तु विचारयन् ।
निदिध्यासनसपन्नः प्राप्तो हि त्व पर पदम् ॥ ७७ ॥
अतो ब्रह्मात्मविज्ञानमुपदिष्ट यथाविधि ।
मयाचार्येण ते धार सम्यक्तत्र प्रयत्नवान् ।। ७८ ॥
भूत्वा विमुक्तबंधस्त्व छिन्नद्वैतात्मसशयः ।
निद्वंद्वो निःस्पृहो भूत्वा विचरस्व यथासुखम् ॥ ७९ ॥
वस्तुतो निष्प्रपचोऽसि नित्यमुक्तः स्वभावतः ।
न ते बधविमोक्षौ स्त. कल्पितौ तौ यतस्त्वयि ॥ ८० ।
न विरोधो न चोत्पत्तिन बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ८१ ॥
श्रुतिसिद्धातसारोऽय तथैव व स्वया धिया ।
सविचार्य निदिध्यास्य निजानदात्मक परम् ।। ८२ ।।
साक्षात्कृत्वा परिच्छिनाद्वैतब्रह्माक्षरं स्वयम् ।
जीवन्नेव विनिर्मुक्तो विश्रांतः शांतिमाश्रय ॥ ८३ ॥
विचारणीया वेदान्ता वढनीयो गुरुः सदा ।
गुरुणा वचन पथ्य दर्शन सेवन नृणाम् ।। ८४ ॥
गुरुर्ब्रह्म स्वय साक्षात्सेन्यो वद्यो मुमुक्षुभिः ।
नोद्वेजनीय एवाय कृतज्ञेन विवकिना ॥ ८५ ॥
याबदायुस्त्वया वद्यो वेदांतो गुरुरीश्वरः ।
मनसा कर्मणा वाचा श्रुतिरेवैष निश्चयः ॥ ८६ ॥

·२६ तत्वोपदेशः। भावाद्वैतं सदा कुर्याक्रियाद्वैतं न कहिंचित् । अद्वैत त्रिषु लोकेषु नाद्वैत गुरुणा सह ॥ ८७ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभग- वत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीशकरभगवतः कृतौ तत्त्वोपदेशः सपूर्णः ॥

·प्रौढानुभूतिः । ॥प्रौढानुभूतिः॥ प्रौढप्रौढनिजानुभूतिगलितद्वैतेद्रजालो गुरु- गूढ गूढमघौघदुष्टकुधियां स्पष्ट सुधीशालिनाम् । स्वाते सम्यगिहानुभूतमपि सच्छिष्याववोधाय तत् सत्य सस्मृतवान्समस्तजगता नैज निजालोकनात् ॥ १ ॥ द्वैत मय्यखिल समुत्थितमिद मिथ्या मनःकल्पित तोय तोयविवर्जिते मरुतले भ्रांत्यैव सिद्धं न हि ॥ यद्येव खलु दृश्यमेतदखिल नाह न वा तन्मम प्रौढानंदचिदेकसन्मयवपुः शुद्धोऽस्म्यखडोऽस्म्यहम् ॥ २ ॥ देहो नाहमचेतनोऽयमनिश कुड्यादिवन्निश्चितो नाह प्राणमयोऽपि वा इतिधृतो वायुर्यथा निश्चितः सोऽह नापि मनोमयः कपिचलः कार्पण्यदुष्टो न वा बुद्धिर्बुद्धकुवृत्तिकेव कुहना नाज्ञानमधतम ॥ ३ ॥ नाह खादिरपि स्फुट मरुतलभ्राजत्पयः साम्यत- स्तेभ्यो नित्यविलक्षणोऽखिलशिः सौरप्रकाशो यथा दृश्यैः संगविवर्जितो गगनवत्सपूर्णरूपोऽस्म्यह वस्तुस्थित्यनुरोधतस्त्वहमिद वीच्यादि सिंधुर्यथा ॥ ४ ॥ नितोऽस्म्यहमस्मि निर्मलचिदाकाशोऽस्मि पूर्णोऽस्म्यह निर्देहोऽस्मि निरिंद्रियोऽस्मि नितरां निष्प्राणवर्गोऽस्म्यहम् । निर्मुक्ताशुभमानसोऽस्मि विगलद्विज्ञानकोशोऽस्म्यह निर्मायोऽस्मि निरंतरोऽस्मि विपुलप्रौढप्रकाशोऽस्म्यहम् ॥ ५ ॥ मत्तोऽन्यन्न हि किंचिदस्ति यदि चिद्भास्यं ततस्तन्मृपा गुजावहिवदेव सर्वकलनाधिष्ठानभूतोऽस्म्यहम् ॥ . सर्वस्यापि इंगस्म्यह समरसः शातोऽस्म्यपापोऽस्म्यहं

·प्रौढांनुभूतिः
पूर्णोऽस्मि द्वयवर्जितोऽस्मि विपुलाकाशोऽस्मि नित्योऽस्म्यहम् ।
मय्यास्मिन्परमार्थके श्रुतिशिरोवेद्ये स्वतो भासने
का वा विप्रतिपत्तिरेतदखिलं भात्येव यत्संनिधेः ॥-
सौरालोकवशात्प्रतीतमखिलं पश्यन्न तस्मिन्जनः .
संदिग्धोऽस्त्यत एव केवलशिवः कोऽपि प्रकाशोऽस्म्यहम् ॥७॥
'नित्यस्फूर्तिमयोऽस्मि निर्मलसदाकाशोऽस्मि शांतोऽस्म्यह
नित्यानदमयोऽस्मि निर्गतमहामोहांधकारोऽस्म्यहम् ॥
विज्ञातं परमार्थतत्त्वमखिल नै निरस्ताशुभं
मुक्तप्राप्यमपास्तभेदकलनाकैवल्यसंज्ञोऽस्म्यहम् ॥ ८ ॥
; 'स्वामद्वैतवढेव जाग्रतमपि द्वैत मनोमात्रक
मिथ्येत्येव विहाय सच्चिदमलस्वांतकरूपोऽस्म्यहम् ।।
यद्वा वेद्यमशेषमेतदनिश मद्रूपमेवेत्यपि
ज्ञात्वा त्यक्तमरुन्महोदधिरिव प्रौढो गभीरोऽस्म्यहम् ॥ ९ ॥
गतव्य किमिहास्ति सर्वपरिपूर्णस्याप्यखंडाकृतेः
कर्तव्य किमिहास्ति निष्क्रियतनोमोक्षकरूपस्य में ।
निर्दूतस्य न हेयमन्यदपि वा नोवाप्युपेयांतरं
शांतोऽद्यास्मि विमुक्ततोयविमलो मेघो यथा निर्मल. ॥ १०॥
किं नः प्राप्तमितः पुरा किमधुना लब्ध विचारादिना
यस्मात्तत्सुखरूपमेव सतत जाज्वल्यमानोऽस्यहम् ।।
। किं वापेश्यामहापि मय्यतितरां मिथ्याविचाराढिक
द्वैताद्वैतविवर्जिते समरसे मौन पर संमतम् ॥ ११ ॥
श्रोतव्य च किमस्ति पूर्णसुदृगो मिथ्यापरोक्षस्य में ।
मतव्यं च न मेऽस्ति किंचिदपि वा निःसंशयज्योतिषः ॥
ध्यातृध्येयविभेदहानिवपुपो न ध्येयमस्त्येव मे
सर्वात्मकमहारसस्य सततं नो वा समाधिर्मम ॥ १२ ॥

·प्रौढानुभूतिः २६ आत्मानात्मविवेचनापि मम नो विद्वत्कृता रोचते- ऽनात्मा नास्ति यदस्ति गोचरवपुः को वा विवेक्तुं क्षमी ॥ मिथ्यावादविचारचिंतनमहो कुर्वन्त्यदृष्टारमका भ्राता एव न पारगा दृढधियस्तूष्णीं शिलावस्थिताः ॥ १३॥ वस्तुस्थित्यनुरोधतस्त्वहमहो कश्चित्पदार्थो न चा- प्येव कोऽपि विभामि संततहशी वाल्मानसागोचरः ।। निष्पापोऽस्म्यभयोऽस्यह विगतदुःशकाकलकोऽस्म्यहं सशान्तानुपमानशीतलमह. प्रौढप्रकाशोऽस्म्यहम् ॥ १४ ॥ योऽह पूर्वमितः प्रशान्तकलनाशुद्धोऽस्मि बुद्धोऽस्म्यह यस्मान्मत्त इदं समुत्थितमभूदेतन्मया धार्यते ॥ भय्येव प्रलय प्रयाति निरधिष्ठानाय तस्मै सदा सत्यानदचिदात्मकाय विपुलप्रज्ञाय मह्य नमः ॥ १५ ॥ सत्ताचित्सुखरूपमस्ति सतत नाह च न त्वं मृषा नेद वापि जगप्रदृष्टमखिल नास्तीति जानीहि भो ॥ यत्प्रोक्त करुणावशात्त्वयि मया तत्सत्यमेतत्स्फुट श्रद्धत्स्वानघ शुद्धबुद्धिरासि चेन्मात्रास्तु ते सशयः ।। १६ ॥ स्वारस्यैकसुबोधचारुमनसे प्रौढानुभूतिस्वियं दातव्या न तु मोहदुग्धकुधिये दुष्टांतरगाय च ॥ येय रम्यविदर्पितोत्तमशिरः प्राप्ता चकास्ति स्वय सा चेन्मर्कटहस्तदेशपतिता कि राजते केतकी ॥ १७ ॥ इति प्रौढानुभूतिः समाता ·ब्रह्मज्ञानावलीमालो। ॥ ब्रह्मज्ञानावलीमाला॥ ३ सकृच्छ्रवणमात्रेण ब्रह्माज्ञान यतो भवेत् । ::. ब्रह्मज्ञानावलीमाला सर्वेपा मोक्षसिद्धये ॥ १ ॥ असंगोऽहमसगोऽहमसगोऽह पुनः पुनः । सच्चिदानदरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ २ ॥ नित्यशुद्धविमुक्तोऽह निराकारोऽहमव्ययः । १, भूमानदुस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ३ ॥ नित्योऽह निरवद्योऽहं निराकारोऽहमन्युतः । परमानदरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ४ ॥ शुद्धचैतन्यरूपोऽहमात्मारामोऽहमेव च । अखडानदरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ५ ॥ प्रत्यक्चैतन्यरूपोऽह शांतोऽह प्रकृतेः परः । शाश्वतानदरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ६ ॥ तत्त्वातीतः परात्माह मध्यातीतः परः शिवः । । मायातीतः पर न्योतिरहमेवाहमव्ययः ॥ ७ ॥ नानारूपव्यतीतोऽह चिदाकारोऽहमन्युतः । सुखरूपस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ८ ॥ मायातत्कार्यदेहादि मम नास्त्येव सर्वदा । स्वप्रकाशैकरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ९ ॥ गुणत्रयव्यतीतोऽह ब्रह्मादीनां च साक्ष्यहम् । अनंतानतरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ १० ॥ अंतर्यामिस्वरूपोऽह कूटस्थः सर्वगोऽरम्यहम् || परमात्मस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ।। ११ ॥ निष्कलोऽह निष्क्रियोऽहं सर्वात्माद्यः सनातनः ।

·ब्रह्मज्ञानावलीमाला। ३६ - अपरोक्षरवरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ १२ ॥ द्वंद्वादिसाक्षिरूपोऽहमचलोऽह सनातनः । सर्वसाक्षिस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ।। १३ ।। प्रज्ञानधन एवाह विज्ञानधन एव च । अकर्ताहमभोक्ताहमहमेवाहमव्ययः ।। १४ ।। निराधारस्वरूपोऽहं सर्वाधारोऽहमेव च । आप्तकामस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ १५ ॥ तापत्रयविनिर्मुक्तो देहत्रयविलक्षणः । अवस्थात्रयसाक्ष्यस्मि चाहमेवाहमव्ययः ॥ १६ ॥ हरदृश्यी द्वौ पदार्थों स्तः परस्परविलक्षणौ । दृब्रह्म दृश्य मायेति सर्ववेदातडिंडिमः ॥ १७ ॥ अह साक्षीति यो विद्याद्विविच्यैव पुनः पुनः ॥ स एव मुक्तः स विद्वानिति वेदातडिंडिमः ॥ १८ ॥ घटकुडयादिकं सर्वं मृत्तिकामात्रमेव च । तद्ब्रह्म जगत्सर्वमिति वेदान्तडिडिमः ॥ १९ ॥ ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः । अनेन वेद्य सच्छास्त्रमिति वेदान्ताङडिमः ॥ २० ॥ , ॥ इति ब्रह्मज्ञानावलीमाला समाप्ता ॥ .

·लघुवाक्यवृत्तिः । ॥ लघुवाक्यवृत्तिः॥ " . स्थूलो मांसमयो देहो सूक्ष्मः स्याद्वासनामयः । ज्ञानकमेंद्रियैः सार्धं धीप्राणी तच्छरीरगौ ॥१॥ अज्ञान कारणं साक्षी बोधस्तेषां विभासकः । बोधाभासो बुद्धिगतः कर्ता स्यात्पुण्यपापयोः ॥ २ ॥ स एव संसरेत्कर्मवशाल्लोकद्वये सदा । बोधाभासाच्छुद्धबोध विविच्यादतियत्नतः ॥ ३ ॥ जागरस्वमयोख बोधाभासविडबना । सुप्तौ तु तल्लये बोधः शुद्धो जाडचं प्रकाशयेत् ॥ ४॥ . जागरेऽपि धियस्तूष्णींभावः शुद्धेनं भास्यते । धीव्यापाराश्च चिद्भास्याश्चिदाभासेन सयुताः ॥ ५ ॥ वह्नितप्तजलं तापयुक्तं देहस्य तापकम् । चिद्भास्या धीस्तदाभासयुक्तान्य भासयेत्तथा ॥ ६ ॥ रूपादौ गुणदोपादिविकल्पा बुद्धिगाः क्रियाः । ताः क्रिया विषयैः साधं भासयन्ती चितिर्मता || Gh रूपाच गुणदोषाभ्या विविक्ता केवला चितिः । सैवानुवर्तते रूपरसादीनां विकल्पने ॥ ८ ॥ क्षणे क्षणेऽन्यथाभूता धीविकल्पाश्चितिर्न तु | मुक्तासु सूत्रवद्बुद्धिविकल्पेषु चितिस्तथा ॥ ९ ॥ मुक्ताभिरावृतं सूत्र मुक्तयोर्मध्य ईक्षते । तथा वृत्तिविकल्पश्चित्स्पष्टा मध्ये विकल्पयोः ॥ १० ॥ नष्टे पूर्वविकल्पे तु यावदन्यस्य नोदयः । निर्विकल्पकचैतन्यं स्पष्टं तावद्विभासते ॥ ११ ॥ एकद्वित्रिक्षणेष्वेवं विकल्पस्य निरोधनम् ।

·लघुवाक्यवृत्तिः। ३३ क्रमेणाभ्यस्यतां यत्नाद्ब्रह्मानुभवकाक्षिभिः ॥ १२ ॥ सविकल्पकजीवोऽय ब्रह्म तन्निर्विकल्पकम् । अह ब्रह्मेति वाक्येन सोऽयमर्थोऽभिधीयते ॥१३॥ सविकल्पकचिद्योऽहं ब्रह्मैक निर्विकल्पकम् । स्वत सिद्धा विकल्पास्ते निरोद्धव्या प्रयत्नतः ॥ १४ ॥ शक्य' सर्वनिरोधेन समाधिर्योगिनां प्रियः । तदशक्तो क्षण रुद्धा श्रद्धालुब्रह्मतात्मनः ॥ १५ ॥ श्रद्धालुब्रह्मता स्वस्य चिंतयेद्बुद्धिवृत्तिभिः । वाक्यवृत्त्या यथाशक्ति ज्ञात्वाद्धाभ्यस्यता सदा ॥ १६ ॥ तचिंतन तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् । - एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यास विदुर्बुधाः ॥ १७ ॥ . देहात्मधीवब्रह्मात्मधीदाढर्थे कृतकृत्यता । यढा त्दाय म्रियता मुक्तोऽसौ नात्र संशयः ॥ १८ ॥ ॥ इति लघुवाक्यवृत्ति. समाप्ता॥ .

·३४ वाक्यवृत्तिः। । वाक्यवृत्तिः ॥ - सर्गस्थितिप्रलयहेतुमचित्यशक्तिं विश्वेश्वर विदितविश्वमनतमूर्तिम् ॥ निर्मुक्तबंधनमपारसुखांबुराशि श्रीवल्लभ विमलबोधघनं नमामि ॥ १ ॥ यस्य प्रसादादहमेव विष्णु- मय्येव सर्व परिकल्पितं च ॥ इत्थ विजानामि सदात्मरूपं तस्यांघ्रिपद्म प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ २ ॥ तापत्रयार्कसंतप्तः कश्चिदुद्विग्नमानसः । शमादिसाधनैर्युक्तः सद्गुरु परिपृच्छति ॥ ३ ॥ अनायासेन यनास्मान्मुच्येय भवबंधनात् | तन्मे संक्षिप्य भगवन्केवल कृपया वद् ॥ ४ ॥ साध्वी ते वचनव्यक्तिः प्रतिभाति वदामि ते । इद तदिति विस्पष्ट सावधानमनाः शृणु ॥ ५ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थ यज्जीवपरमात्मनोः । तादात्म्यविषय ज्ञान तदिद मुक्तिसाधनम् ।। ६ ॥ को जीवः क' परश्चात्मा तादात्म्य वा कथ तयोः ।। तत्त्वमस्यादिवाक्य वा कथ तत्प्रतिपादयेत् ॥ ७ ॥ अत्र ब्रूमः समाधान कोऽन्यो जीवस्त्वमेव हि ॥ यस्त्वं पृच्छसि मां कोऽह ब्रह्मैवासि न सशयः ॥ ८ ॥ पदार्थमेव जानामि नाद्यापि भगवन् स्फुटम् ।। अह ब्रहोति वाक्यार्थं प्रतिपद्ये कथ वद ।। ९ ॥ सत्यमाह भवानत्र विगानं नैव विद्यते ॥

·वाक्यवृत्तिः। हेतुः पदार्थबोधो हि वाक्यार्थावगतेरिह ॥ १० ॥ अतःकरणतत्तिसाक्षी चैतन्यविग्रहः ।। आनदरूपः सत्यः सन्कि नात्मान प्रपद्यसे ।।२१.|| सत्यानदस्वरूप धीसाक्षिण ज्ञानविग्रहम् ॥ चिंतयात्मतया नित्य त्यक्त्वा देहादिगा धियम् ॥22 रूपादिमान्यतः पिंडस्ततो नात्मा घटादिवत् ॥ वियदादिमहाभूतविकारत्वाच्च कुभवत्-॥ १३ ॥ अनात्मा यदि पिंडोऽयमुक्तहेतुबलान्मतः ।। करामलकवत्साक्षादात्मान प्रतिपादय || १४.. घटद्रष्टा घटाद्भिन्नः सर्वथा न घटो यथा । देहद्रष्टा तथा देहो नाहमित्यवधारय ।। १५ ॥ एवमिंद्रियदृनाहमिंद्रियाणीति निश्चिनु । मनो बुद्धिस्तथा प्राणी नाहमित्यवधारय ।। १६ ॥ संघातोऽपि तथा नाहमिति दृश्यविलक्षणम् ॥ द्रष्टारमनुमानेन निपुण सप्रधारय ॥ १७ ।। देहेद्रियाढयो भावा हानादिव्यापृतिक्षमाः ॥ यस्य सनिधिमात्रेण सोऽहमित्यवधारय ॥ १८॥ अनापन्नविकार. सन्नयस्कातवदेव य. ॥ बुद्धयादींश्चालयेत्प्रत्यक् सोऽहमित्यवधारय ॥ १९ ॥ अजडात्मवदाभान्ति यत्सान्निध्याज्जडा अपि.॥ .. - देहेद्रियमनःप्राणाः सोऽहमित्यवधारय ।। २० ।। . अगमन्मे मनोऽन्यत्र साप्रत च स्थिरीकृतम् ।। . एव यो वेद धीवृत्तिं सोऽहमित्यवधारय ।। २१ स्वप्मजागरिते सुप्ति भावाभावौ धिया तथा ॥.... यो वेत्त्यविक्रिया साक्षात्सोऽहमित्यवधाग्य ॥ २२ ॥ .

·२६ वाक्यवृत्तिः। । घटावभासको दीपो घटादन्यो यथेष्यते ॥ देहावभासको देही तथाऽहं बोधविग्रहः ॥ २३, 'पुत्रवित्तादयो भावा यस्य शेपतया प्रियाः ।। द्रष्टा सर्वप्रियतमः सोऽहमित्यवधारय ॥ २४ ॥ 1 . परप्रेमास्पदतया मा न भूवमहं सदा ॥ भूयासमिति यो द्रष्टा सोऽहमित्यवधारय ॥ २५ ॥ यः साक्षिलक्षणे बोधस्त्वपदार्थः स उच्यते ॥ साक्षित्वमपि बौद्धृत्वमविकारितयाऽऽत्मनः ।। २६ ॥ देहद्रियमन प्राणाहकृतिभ्यो विलक्षणः ।। प्रोमिलाशेषषड्भावविकारस्त्वपदाभिधः ॥ २७ ॥ त्वमर्थमेवं निश्चित्य तदर्थ चिंतयेत्पुनः ।। अतद्वयावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिसुखेन च ॥ २८ ॥ निरस्ताशेषससारदोषोऽस्थूलादिलक्षणः ॥ अदृश्यत्वादिगुणकः पराकृततमोमल' ॥ २९ ॥ निरस्तातिशयानदः सत्यः प्रज्ञानविग्रहः ।। सत्तास्वलक्षणः पूर्णः परमात्मेति गीयते ॥ ३० ॥ सर्वज्ञत्व परेशत्व तथा सपूर्णशक्तिा ।। वेदैः समर्थ्यते यरय तब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३१ ॥ यज्ञानात्सर्वविज्ञान श्रुतिषु प्रतिपादितम् ॥ मृदाद्यनेकदृष्टान्तैस्तब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३२ ॥ यदानंत्यं प्रतिज्ञाय श्रुतिस्तसिद्धये जगौ ।। तत्कार्यत्व प्रपंजस्य तद्ब्रह्मेत्यत्रधारय ॥ ३३ ॥ विजिज्ञास्यतया यच्च वेदान्तेषु मुमुक्षुभिः ।। समर्थ्यतेऽतियत्नेन तब्रोत्यवधारय ।। ३४ ॥ 'जीवात्मना प्रवेशश्च नियन्तृत्व च तान्प्रति ॥

·वाक्यवृत्तिः।
M
श्रूयते यस्य वेदेषु तद्ब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३५ ॥
कर्मणा फलदातृत्व यस्यैव श्रूयते श्रुतौ ।। .
जीवाना हेतुकर्तृत्व तब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३६ ॥ .
तत्वंपदार्थों निर्णीतौ वाक्यार्थश्चित्यतेऽधुना ।
तादात्म्यमत्र वाक्यार्थस्तयोरेव पदार्थयोः ॥ ३७॥
ससर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो नात्र संमतः ॥
अखडैकरसत्वेन वाक्यार्थो विदुषा मतः ॥ ३८ ॥
प्रत्यग्बोधो य आभाति सोऽद्वयानंदलक्षणः ॥
अद्वयानदरूपश्च प्रत्यग्बोधैकलक्षणः ।। ३९ ॥
इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् ।।
अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावतेत तदैव हि ॥ ४० ॥
तदर्थस्य च पारोक्ष्य यद्येव किं तत' शृणु ।।
पूर्णानदैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठते ॥ ४ ॥
तत्त्वमस्यादिवाक्य च तादात्म्यप्रतिपादने ।
लक्ष्यौ तत्त्वपदार्थों द्वावुपादाय प्रवर्तते ॥ ४२ ॥
हित्वा द्वौ शबलौ वान्यौ वाक्य वाक्यार्थबोधने ।।
यथा प्रवर्ततेऽस्माभिस्तथा व्याख्यातमादरात् ।। ४३ ॥
आलबनतया भाति योऽस्मत्प्रत्ययशब्दयोः ॥
अंतःकरणसभिन्नबोध. स त्वपदाभिधः ॥ ४४ ।।
मायोपाधिर्जगद्योनिः सर्वज्ञत्वादिलक्षणः ॥
पारोक्ष्यशबलः सत्याद्यात्मकस्तत्पदाभिधः ॥ ४५ ॥
प्रत्यक्परोक्षतैकस्य सद्वितीयत्वपूर्णता ॥
विरुध्यते यतस्तस्माल्लक्षणा सप्रवर्तते ॥ ४६ ॥
मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थस्यापरिग्रहे ।।
मुख्यार्थेनाविनाभूते प्रतीतिर्लक्षणोच्यते ॥ ४७ ॥

·वाक्यवृत्तिः। तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणां ॥ सोऽयमित्यादिवाक्यस्थपदयोरिव नापरा ।। ४८ ॥ अहं ब्रह्मेति वाक्यार्थबोधो यावद्दढीभवेत् ॥ शमादिसहितस्तावदभ्यस्येवणादिकम् ॥ ४९ ।। श्रुत्याचार्यप्रसादेन दृढो बोधो यदा भवेत् ॥ निरस्ताशेषसंसारनिदानः पुरुषरतदा ॥ ५० ॥ विशीर्णकार्यकरणे भूतसूक्ष्मैरनावृतः ॥ विमुक्तकर्मनिगलः सद्य एव.विमुच्यते ।। ५१ ।। प्रारब्धकर्मवेगेण जीवन्मुक्तो यदा भवेत् ॥ कंचित्कालमनारब्धकर्मवधस्य संक्षये ॥ ५२ ॥ निरस्तातिशयानदं वैष्णव परम पढम् ॥ पुनरावृत्तिरहित कैवल्य प्रतिपद्यते ।। ५३ ॥ ॥ इति वाक्यवृत्तिः संपूर्णा ॥

·सदाचारानुसंधानम् ] ३९ ।। सदाचारानुसंधानम् ॥ -- सच्चिदानंदकंदाय जगदकुरहेतवे ।। सदोदिताय पूर्णाय नमोऽनताय विष्णवे ।। १ ॥ सर्व वेदान्तसिद्धातैथित निर्मल शिवम् ॥ सदाचार प्रवक्ष्यामि योगिना ज्ञानसिद्धये ॥ २ ॥ प्रातः स्मरामि देवस्य सवितुर्भर्ग आत्मनः ।। वरेण्य तद्रियो यो नश्चिदानदे प्रचोदयात् || ३ || अन्वयव्यतिरेकाम्या जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तिषु ।। यदेक केवल ज्ञान तदेवास्मि पर बृहत् ।। ४ ॥ ज्ञानाज्ञानविलासोऽय ज्ञाना-ज्ञाने च शाम्यति ।। ज्ञानाज्ञाने परित्यज्य ज्ञानमेवावशिष्यते ॥ ५ ॥ अत्यतमलिनो देहो देही चात्यतनिर्मल' || असंगोऽहमिति ज्ञात्वा शौचमेतत्प्रचक्षते ॥ ६ ॥ मन्मनो मीनवन्नित्यं क्रीडत्यानंदवारिधौ ॥ सुस्नातस्तेन पूतात्मा सम्यग्विज्ञानवारिणा ॥ ७ ॥ अथाघमर्षण कुर्यात्प्राणापाननिरोधतः ॥ मनः पूर्णे समाधाय मग्नकुभो यथार्णवे ॥ ८ ॥ लयविक्षेपयोः सधौ मनस्तत्र निरामिरम् || स सधिः साधितो येन स मुक्तो नात्र संशयः ।। ९ ॥ सर्वत्र प्राणिनां देहे जपो भवति सर्वद ॥ हसः सोऽहमिति ज्ञात्वा सर्वबधैर्विमुच्यते ॥ १० ॥ तर्पणं स्वसुखेनैव स्वेद्रियाणा प्रतर्पणम् ।। मनसा मन आलोक्य स्वयमात्मा प्रकाशते ॥ ११ ॥ आत्मनि स्वप्रकाशानौ चित्तमेकाहुतिं क्षिपेत् ।।

·सदाचारानुसंधानम् । आग्निहोत्री स विज्ञेयश्चेतरा नामधारका' ॥ १२ ।। देहो देवालयः प्रोक्तो देही देवो निरजनः ।। अर्चितः सर्वभावेन स्वानुभूत्या विराजते ॥ १३ ॥ मौन स्वाध्ययन ध्यानं ध्येय ब्रह्मानुचिंतनम् ।। ज्ञानेनेति तयोः सम्यनिषेधात्तत्त्वदर्शनम् || १४ || अतीतानागत किंचिन्न स्मरामि न चिंतये ॥ रागद्वेप विना प्राप्त भुंजाम्यत्र शुभाशुभम् ॥ १५ ॥ देहाभ्यासो हि सन्यासो नैव कापायवाससा ।। नाहं देहोऽहमात्मेति निश्चयो न्यासलक्षणम् ।। १६ ।। अभय सर्वभूताना दानमाहुर्मनीषिणः ॥ निजानदे स्पृहा नान्ये वैराग्यस्यावधिर्मता ॥ १७ ॥ वेदातश्रवण कुर्यान्मनन चोपपत्तिभिः ।। योगेनाभ्यसन नित्य ततो दर्शनमात्मनः ।। १८ ॥ शब्दशक्तेरचिंत्यत्वान्छन्दादेवापरोक्षधीः ।। प्रसुप्तः पुरुषो यद्वच्छन्देनैवावबुध्यते ॥ १९ ॥ आत्मानात्मविवेकेन ज्ञानं भवति निश्चलम् ।। गुरुणा बोधितः शिष्यः शब्दब्रह्मातिवर्तते ।। २० ।। न त्वं देहो नेद्रियाणि न प्राणो न मनो न धीः ॥ विकारित्वाद्विनाशित्वादृश्यत्वाच घटो यथा ।। २१ ॥ विशुद्ध केवल ज्ञान निर्विशेष निरंजनम् ।। यदेक परमानदं तत्त्वमस्यद्वय परम् ॥ २२ ॥ शब्दस्याद्यतयोः सिद्ध मनसोऽपि तथैव च ॥ मध्ये साक्षितया नित्य तदेव त्व भ्रम जहि ।। २३ ॥ स्थूलवैराजयोरक्यं सूक्ष्महैरण्यगर्भयोः ॥ अज्ञानमाययोरक्य प्रत्यग्विज्ञानपूर्णयो' ।। २४ ।। .

·सदाचारानुसंधानम्।। ४१ - चिन्मात्रैकरसे विष्णौ ब्रह्मात्मैक्यस्वरूपके ॥ भ्रमेणैव जगजात रचा सर्पभ्रभो यथा ॥ २५ ॥ तार्किकाणा तु जीवेशौ वान्यावेतौ विदुर्बुधाः ॥ लक्ष्यौ च साख्ययोगाभ्या वेदातैक्यता तयोः ॥ २६ ॥ कार्यकारणवान्याशौ जीवेशौ यौ जहच्च तौ ।। अजहच्च तयोर्लक्ष्यौ चिदशावेकरूपिणौ ।। २७ ॥ कर्मशास्त्रे कुतो ज्ञान तर्के नैवास्ति निश्चयः ॥ साख्ययोगौ भिदापनौ गाब्दिकाः शब्दतत्पराः ॥ २८ ॥ अन्ये पाषडिनः सर्वे ज्ञानवार्तासुदुर्लभा' || एक वेदातविज्ञान स्वानुभूत्या विराजते ॥ २९ ॥ अह ममेत्यय बधो ममाह नेति मुक्तता । बंधमोक्षौ गुणैर्भाति गुणाः प्रकृतिसभवा. ॥३०॥ ज्ञानमेक सदा भाति सर्वावस्थासु निर्मलम् । मदभाग्या न जानन्ति स्वरूप केवल बृहत् ||३१|| सकल्पसाक्षि यज्ञान सर्वलोकैकजीवनम् । तदेवास्मीति यो वेद स मुक्तो नात्र संशय' ||३२॥ प्रमाता च प्रमाण च प्रमेय प्रमितिरतथा । यस्य भासावभासन्ते मान ज्ञानाय तस्य किम् ॥३३॥ अर्थाकारा भवेद्वृत्तिः फलेनार्थः प्रकाशते । अर्थज्ञान विजानाति स एवार्थ प्रकाशते ||३४॥ वृत्तिव्याप्यत्वमेवास्तु फलव्याप्तिः कथ भवेत् । स्वप्रकाशस्वरूपत्वात्सिद्धत्वान्च चिदात्मन ||३५|| चित्त चैतन्यमात्रेण सयोगान्चेतना भवेत् । - - अर्थादातरे वृत्तिर्गन्तु-चलति चातरे ॥३६॥ निराधारा निर्विकारा या, दशा सोन्मनी स्मृता ।

·४२ सदाचारानुसंधानम् । चित्तं चिदिति जानीयात्तकाररहितं यदा ॥३७॥ तकारो विषयाध्यासो जपारागो यथा मणौ । ज्ञेयवस्तुपरित्यगाज्ञान तिष्ठति केवलम् ॥३८॥ त्रिपुटी क्षीणतामेति ब्रह्मनिर्वाणमृन्छति । मनोमात्रमिदं सर्व तन्मनो ज्ञानमात्रकम् ||३९॥ अज्ञानं भ्रम इत्याहुर्विज्ञान परमं पदम् । अज्ञान चान्यथाज्ञान मायामेता वदन्ति ते ॥४018 ईश्वर मायेनं विद्यान्मायातीत निरंजनम् । सदानंदे चिदाकाशे मायामेघस्तडिन्मनः ॥४१|| अहंता गजन तत्र धारासारा हि वृत्तयः । महामोहांधकारेऽस्मिन्देवो वर्षति लीलया ॥४२॥ तस्या वृष्टेविरामाय प्रबोधैकसमीरणः । ज्ञानं दृग्दृश्ययोर्भावं विज्ञान दृश्यशून्यता ॥४३॥ एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं तज्ञानं ज्ञानमुच्यते ॥४४॥ विज्ञान चोभयोरैक्य क्षेत्रज्ञपरमात्मनोः । परोक्ष शास्त्र ज्ञान विज्ञान चात्मदर्शनम् ॥४५॥ आत्मनो ब्रह्मणः सम्यगुपाधिद्वयवर्जितम् । त्वमर्थविषयं ज्ञान विज्ञानं तत्पदाश्रयम् ॥४६॥ पदयोरैक्यबोधस्तु ज्ञानविज्ञानसज्ञितम् । आत्मानात्मविवेकस्य ज्ञानमाहुर्मनीषिणः ॥४७॥ अज्ञानं चान्यथा लोके विज्ञान तन्मय जगत् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्वत्रैक प्रपश्यति ॥४८॥ यत्तत्तु वृत्तिजं ज्ञानं विज्ञानं ज्ञानमात्रकम् । अज्ञानध्वसक ज्ञानं विज्ञानं चोभयात्मकम् ॥४९॥'

·सदाचारांनुसंधानम् । ज्ञानविज्ञाननिष्ठोऽयं तत्सद्बह्माणि चार्पणम् । भोक्ता सत्त्वगुणः शुद्धो भोगानां साधन रजः ॥५०॥ भोग्य तमोगुणः प्राहुरात्मा चैषां प्रकाशकः । ब्रह्माध्ययनसयुक्तो ब्रह्मचर्यारतः सदा ॥५१॥ सर्व ब्रह्मेति यो वेद ब्रह्मचारी स उच्यते । गृहस्थो गुणमध्यस्थः शरीर गृहमुच्यते ॥५२।। गुणा' कुर्वन्ति कर्माणि नाह कर्तेति बुद्धिमान् । किमुप्रैश्च तपोभिश्च यस्य ज्ञानमय तपः ॥५३॥ हर्षामर्षविनिर्मुक्तो वानप्रस्थ' स उच्यते । स गृही यो गृहातीत' शरीरं गृहमुच्यते ॥५४॥ सदाचारमिम नित्य योऽनुसद्धते बुधः । ससारसागरान्छीघ्र स मुक्तो नात्र संशयः ॥५५॥ इति सदाचारानुसधान सपूर्णम् ॥

·४४ स्वात्मनिरूपणम्। ॥स्वात्मनिरूपणम् ॥ श्रीगुरुचरणद्वद वदेऽह मथितदु'सहदद्वम् । भ्रांतिग्रहोपशांती पांसुमय यस्य भसितमातनुते ॥१॥ देशिकवर दयालु वदेऽह निहतनिखिलसदेहम् ।। यच्चरणद्वयमद्वयमनुभवमुपदिशति तत्पदस्यार्थम् ||२|| संसारदावपावकपंतप्तः सकलसाधनोपेतः । स्वात्मनिरूपणनिपुणैर्वाक्यैः शिष्यः प्रबोध्यते गुरुणा ।। ३ ।। अस्ति स्वयमित्यस्मिन्नर्थे कस्यास्ति सशयः पुसः ॥ अत्रापि संशयश्चेत् सशयिता यः स एव भवसि त्वम् ॥ ४ ॥ नाहमिति वेत्ति योऽसौ सत्य ब्रह्मैव वेत्ति नास्तीति ॥ अहमस्मीति विजानन्ब्रह्मेवासौ स्वय विजानाति ॥ ५ ॥ ब्रह्म त्वमेव तस्मान्नाह ब्रह्मेति मोहमात्रमिदम् ॥ मोहेन भवति भेदः क्लेशाः सर्वे भवन्ति तन्मूलाः ॥ ६ ॥ न क्लेशपचकमिदं भजते कृतकोशपंचकविवेकः । अत एव पच कोशान् कुशलधियः सतत विचिन्वन्ति ॥ ७ ॥ अन्नप्राणमनोमयविज्ञानानदपंचकोशानाम् ।। एकैकान्तरभाजा भजति विवेकात्प्रकाश्यतामात्मा ॥ ८॥ वपुरिदमन्नमयाख्यः कोशो नात्मा जडो घटप्रायः ।। प्रागुत्पत्तेः पश्चात्तदभावस्यापि दृश्यमानत्वात् ॥ ९ ॥ कोशः प्राणमयोऽयं वायुविशेषो वपुष्यवन्छिन्नः ।। अस्य कथभात्मता स्यात् क्षुत्तृष्णाभ्यामुपेयुषः पीडाम् ।। १० ।। कुरुते वपुष्यहतां गेहादौ यः करोति ममतां च ।। रागद्वेपविधेयो नासावात्मा मनोमयः कोशः ॥ ११ ।। सुप्तौ स्वय विलीना बोधे व्याप्ता कलेवर सकलम् ॥

·स्वात्मनिरूपणम् १५ विज्ञानशब्दवाच्या चित्प्रतिबिंबा न बुद्धिरण्यात्मा ।। १२ ॥ सुप्तिगतै' सुखलेशैरभिमनुते य' सुखी भवामीति ।। आनदकोशनामा सोऽहकारः कथं भवेदात्मा ॥ १३ ॥ यः स्फुरति बिंबभूतः स भवेदानन्दं एव सकलात्मा । प्रागर्ध्वमपि च संत्त्वादविकारित्वादबाध्यमानत्वात् ।। १४ ।। अन्नमयादेरस्मादपर यदि नानुभूयते किंचित् ।। अनुभविताऽन्नमयादेरस्तीत्यस्मिन्न कश्चिदपलापः ॥ १५ ॥ स्वयमेवानुभवत्वाद्यद्यप्येतस्य नाउभाव्यत्वम् ।। सकृदप्यभावशका न भवेद्बोधस्वरूपसत्ताया. ॥ १६ ॥ अनुभवति विश्वमात्मा विश्वेनासौ न चानुभूयेत ॥ न खलु प्रकाश्यतेऽसौ विश्वमशेप प्रकाशयन्भानुः ॥ १७ ॥ तदिद तादृशमीदृशमेतावत्तावदिति च यन्न भवेत् ।। ब्रह्म तदित्यवधेय नो चेद्विषयो भवेत्परोक्ष च ॥ १८ ॥ इदमिदमिति प्रतीते वस्तुनि सर्वत्र बाध्यमानेऽपि ॥ अनिढमवाध्य तत्व सत्त्वादेतस्य न च परोक्षत्वम् ।। १९ ।। नावद्यमपि परोक्ष भवति ब्रा स्वयप्रकाशत्वात् ॥ सत्य ज्ञानमनत ब्रह्मेत्यतस्य लक्षण प्रथते ।। २० ॥ संति कोशशक्त्युपाधौ सभवतस्तस्य जीवतेश्वरते ॥ नो चेत्तयोरभावाद्विगतविशेप विभानि निजरूपम् ॥ २१ ॥ सति सकलदृश्यबाधे न किमप्यरतीति लोकसिद्ध चेत् ॥ यन्न किमपीति सिद्ध ब्रह्म तदेवति वेढतः सिद्धम् ॥ २२ ॥ एव मतिरहिताना तत्त्वमसीत्याढिवाक्यचिंतनया ।। प्रतिभात्येष परोक्षवदात्मा प्रत्यक्प्रकाशमानोऽपि ॥ २३ ।। तस्मात्पदार्थशोधनपूर्व वाक्यस्य चितयन्नर्थम् ॥ देशिकढयाप्रभावादपरोक्षयति क्षणेन चात्मानम् ।। २४ ॥

·४६ स्वात्मनिरूपणम् A -- देहेंद्रियादिधानात्मन्यारोपयन्नभेदेन || कर्तृत्वाचभिमानी बोधः स्यात्त्वंपदस्य वाच्योऽर्थः ॥ २५ ॥ देहस्य चेद्रियाणां साक्षी तेभ्यो विलक्षणत्वेन ॥ प्रतिभाति योऽवबोधः प्रोक्तोऽसौ त्वंपदस्य लक्ष्योऽर्थः ॥ २६ । वेदावसानवाचा संवेद्य सकलजगदुपादानम् ॥ सर्वज्ञताद्युपेत चैतन्य तत्पदस्य वाच्योऽर्थः ।। २७ ॥ विविधोपाधिविमुक्तं विश्वातीतं विशुद्धमद्वैतम् || अक्षरमनुभववेद्य चैतन्य तत्पदस्य लक्ष्योऽर्थः ॥ २८ ॥ सामानाधिकरण्यं तदनु विशेषणविशेष्यता चेति ।। अथ लक्ष्यलक्षकत्व भवति पदार्थात्मना च संबंधः || २९ ।। एकत्र वृत्तिरर्थे शब्दानां भिन्नवृत्तिहेतूनाम् ।। सामानाधिकरण्यं भवतीत्येव, वदन्ति लाक्षणिकाः ॥ ३० ॥ प्रत्यक्त्वपरोक्षत्वे परिपूर्णत्व च सद्वितीयत्वम् । इतरेतर विरुद्ध तत इह भवितव्यमेव लक्षणया ॥ ३१ ॥ मानान्तरोपरोधे मुख्यार्थस्यापरिग्रहे जाते । मुख्याविनाकृतेऽर्थे वृत्तिः सैव लक्षणा प्रोक्ता ।। ३२ ।। निखिलमपि वाच्यमर्थं त्यक्त्वा वृत्तिस्तदन्वितेऽन्यार्थे । जहतीति लक्षणा स्यात् गगायां घोषवादिह न ग्राह्या ।। ३३ ।। वाच्यार्थमत्यजन्त्या यस्या वृत्ते. प्रवृत्तिरन्यार्थे । इहमजहतीति कथिता शोणो धावतिवदत्र न ग्राह्या ॥ ३४ ॥ जहदजहतीति सो स्याद्या वान्यार्थैकदेशमपहायः | बोधयति चैकदेश सोऽय द्विज इतिवदाश्रयेदेनाम् ॥ ३५ ॥ सोऽय द्विज इति वाक्य त्वक्त्वा प्रत्यक्परोक्षदेशाद्यम् । द्विजमात्रलक्षकत्वात्कथयत्यैक्य पदार्थयोरुभयोः ।। ३६-11 तद्वत्तत्त्वमसीति त्यक्त्वा प्रत्यक्परोक्षतादीनि । .

·स्वात्मनिरूपणम्। ४७ चिद्वस्तु लक्षयित्वां बोधयति स्पेष्टमसिपदेनैक्यम् ॥ ३७॥ इत्थं बोधितमर्थ महता वाक्येन दर्शितैक्येन । अहमित्यपरोक्षयता वेदो वेदयति वीतशोकत्वम् ॥ ३८ ॥ प्रायः प्रवर्तकत्वं विधिवचसा लोकवेदयोईष्टम् । सिद्ध बोधयतोऽथ कथमिव तद्भवति तत्त्वमस्यादेः ॥ ३९ ॥ विधिरेव न प्रवृत्ति जनयत्यमिलषितवस्तुबोधोऽपि राजा याति सुतोऽभूत् इति बोधेन-प्रवर्तते लोक' ।। ४० ।। ऐक्यपरैः श्रुतिवाक्यैरात्मा शश्वत्प्रकाश्यमानोऽपि । देशिकदयाविहीनैरपरोक्षयितुं न शक्यते पुरुषैः ।। ४१ ॥ विरहितकाम्यनिषिद्धो विहितानुष्ठाननिर्मलस्वान्तः । भजति स्वमेव बोध गुरुणा किमिति त्वया न मतव्यम् ॥ ४२ ।। कर्मभिरेव न बोधः प्रभवति गुरुणा विना दयानिधिना । आचार्यवान्हि पुरुषो वेदेत्यर्थस्य वेदसिद्धत्वात् ।। ४३ ।। वेदोऽनादितया वा यद्वा परमेश्वरप्रणीततया । भवति परम प्रमाण बाधो नास्ति स्वतश्च परतो वा ॥ ४४ ।। नापेक्षते यदन्यद्यदपेक्षन्तेऽखिलानि मानानि । वाक्य तन्निगमाना मान ब्रह्माद्यतींद्रियावगतौ ॥ ४५ ॥ मान प्रबोधयन्त बोध मानेन ये बुभुत्सन्ते ।। एधोभिरेव दहन दग्धु वाछन्ति ते महात्मानः ॥ ४६ ॥ वेदोऽनादिरमुष्य व्यजक ईश. स्वयप्रकाशात्मा ॥ तदभिव्यक्तिमुदीक्ष्य प्रोक्तोऽसौ सूरिभि प्रमाणमिति ॥ ४७ ॥ रूपाणामवलोके चक्षुरिवान्यन्न कारणं दृष्टम् || तद्वददृष्टावगतौ वेदवदन्यो न वेदको हेतुः ॥ ४८ ॥ निगमेषु निश्चितार्थं तत्रे कश्चिद्यदि प्रकाशयति ।। तदिदमनुवादमात्र प्रामाण्य तस्य सिध्यति न किंचित् ॥ ४९ १९ ॥

·४८ स्वात्मनिरूपणम् । अंशद्वयवति निगमे साधयति द्वैतमेव कोऽप्यशः ॥" अद्वैतमेव वस्तु प्रतिपादयति प्रसिद्धमपरोऽशः ॥ ५० ॥ अद्वैतमेव सत्यं तस्मिन्द्वैतं न सत्यमध्यस्तम् ॥ रजतमिव शुक्तिकायां मृगतृष्णायामिवोदकस्फुरणम् ॥ ५१ ॥ आरोपित यदि स्यादद्वैत वस्त्ववस्तुनि द्वैते । तदयुक्तमेव यस्मात्सत्येऽध्योसो भवत्यसत्यानाम् ॥ ५२ ॥ यद्यारोपणमुभयोस्तद्वयतिरिक्तस्य कस्यचिदभावात् ॥- आरोपण न, शून्ये तस्मादद्वैतसत्यता ग्राह्या ॥ ५३ ।। प्रत्यक्षाद्यनवगतं श्रुत्या प्रतिपादनीयमद्वैतम् ।। द्वैत न प्रतिपाद्य तस्य स्वत एव लोकसिद्धत्वात् ।।५४ ।। अद्वैत सुखरूप दुस्सहदुःखं सदा भवेद्वतम् ॥ यत्र प्रयोजनें स्यात्प्रतिपादयति श्रुतिस्तदेवासौ ॥ ५५ ॥ निगमगिरा प्रतिपाद्य वस्तु यदानदरूपमद्वैतम् ॥ स्वाभाविक स्वरूप जीवत्व तस्य केचन ब्रुवते ॥ ५६ ॥ स्वाभाविक यदि स्या जीवत्व तस्य विशदविज्ञप्तेः । सकृदपि न तद्विनाश गच्छेदुष्णप्रकाशवद्वह्नः ॥ ५७ ।। यद्वदयो रसविद्ध काचनतां याति तहदेवासौ । जीवः साधनशक्तया परता यातीति केचिदिच्छन्ति ॥ ५८ ॥ तदिद भवति न युक्त गतवति तस्मिंश्चिरेण रसवीर्य ।। प्रतिपद्यते प्रणाश हैमो वर्णोऽप्ययस्समारूढः ॥ ५९ ॥ जीवत्वमपि तथेदं बहुविधसुखदुःखलक्षणोपेतम् ।। गतमिव साधनशक्तया प्रतिभात्येव प्रयाति न विनाशम् ॥ ६० तस्मात्स्वतो यदि स्याज्जीवस्सतत स एव जीवः स्यात्.॥ एव यदि परमात्मा परमात्मैवायमिति भवेद्युक्तम् ।। ६१ ॥ यदि वा परेण साम्य जीवश्चेद्भजति साधनबलेन ।

·खात्मनिरूपणम् । ४९ कालेन तदपि कियता नश्यत्येवेति निश्चित सकलैः ।। ६२ ॥ तस्मात्पर स्वकीय मोह मोहात्मक च ससारम् ॥ स्वज्ञानेन जहित्वा पूर्णाः स्वयमेव शिष्यते नान्यत् ॥ ६३ ॥ सत्य ज्ञानमनत प्रकृत परमात्मरूपमद्वैतम् ॥ अवबोधयन्ति निखिलाः श्रुतयः स्मृतिभि सम समरताभि. ६४ ॥ एकत्वबोधकाना निखिलाना निगमवाक्यजालानाम् ॥ वाक्यान्तराणि सकलान्यभिधीयन्तेऽस्य शेषभूतानि ॥ ६५ ॥ यस्मिन्मिहिरवदुदिते तिमिरवदपयान्ति कर्तृताऽऽदीनि । ज्ञान विरहितभेद कथमिव तद्भवति तत्त्वमस्यादे' ।। ६६ ॥ कर्मप्रकरणनिष्ठं ज्ञान काँगमिष्यते प्राज्ञैः । भिन्नप्रकरणभाजः कांगत्व कथ भवेज्ञप्ते. ॥ ६७ ॥ अधिकारिविषयमेदो कर्मज्ञानात्मकावुभौ काडौ । एव सति कथमनयोरगागित्वं परस्पर घटते ॥ ६८ ।। ज्ञान कर्मणि न स्या ज्ञाने कर्मेदमपि तथा न स्यात् । तत्कथमनयोरुभयोस्तपनतमोवत्समुच्चयो घटते ॥ ६९ ॥ तस्मान्मोहनिवृत्तौ ज्ञान न सहायमन्यदर्यते । यद्वद्धनतरतिमिरप्रकरपरिष्वसने सहस्राशुः ॥७०॥ ज्ञान तदेवममल साक्षी विश्वस्य भवति परमात्मा । सबध्यते न धर्मं साक्षी तैरेव सन्चिदानदः ॥७१॥ स्वादेरुरगाथैः सबधवदस्य दृझ्यसबध । सततमसगोऽयमिति श्रुतिरप्यमुमर्थमेव साधयति ॥७२॥ कर्तृ च कर्म च यस्य स्फुरति ब्रह्मैव तन्न जानाति । यस्य न कर्तृ न कर्म स्फुटतरमयमेव वेदितु क्रमते ॥७३॥ कर्तृत्वादिकमेतन्मायाशक्त्या प्रतीयते निखिलम् । इति केचिदाहुरेषा भ्रान्तिब्रह्मातिरेकतो नान्यत् ||७४|| ४ ·५० स्वात्मनिरूपणम् । तस्मिन्ब्रह्मणि विदिते विश्वमशेष भवेदिदं विदितम् । कारणमृदि विदितायां घटकरकाद्या यथाऽवगम्यन्ते ॥७५॥ तदिद कारणमेक विगतविशेप विशुद्धचिद्रूपम् । तस्मात्सदेकरूपान्मायोपहितादभूदिदं विश्वम् ||७६॥ कारणमसदिति केचित्कथयन्त्यसतो भवेन्न कारणता । अंकुरजननी शक्तिः सति खलु बीजे समीक्ष्यते सकलै' ||७७॥ कारणमसादीत कथयन् वध्यापुत्रेण निर्वहत्कार्यम् | किंच मृगतृप्णिकाभः पीत्वोदन्यां महीयसी शमयेत् ॥७॥ यस्मान्न सोऽयमसतो वादः सभवति शास्त्रयुक्तिभ्याम् । तस्मात्सदेव तत्त्व सर्वेषा भवति कारणं जगताम् ॥७९॥ जगदाकारतयाऽपि प्रथते गुरुशिष्यविग्रहतयाऽपि । ब्रह्माकारतयाऽपि प्रतिभातीदं परात्पर तत्त्वम् ॥८०॥ सत्यं जगदिति भान संसृतये रयादपक्कचित्तानाम् । तस्मादसत्यमेतन्निखिल प्रतिपादयन्ति निगमान्ताः ॥८१|| परिपक्वमानसाना पुरुपवराणां पुरातनैः सुकृतैः । ब्रौवेद सर्वं जगदिति भूयः प्रबोधयत्येपः ॥८२॥ अनवगतकाचनाना भूषणधीरेव भूपणे हैमे । एवमविवेकभाजा जगति जनाना न तात्त्विकी धिषणा ||८|| अहमालवनसिद्ध करय परोक्षं भवेदिदं ब्रह्म । तदपि विचारविहीनैरपरोक्षयितुं न शक्यते मुग्धैः ।।४४|| अहमिदामति च मतिभ्यां सततं व्यवहरति सर्वलोकोऽपि । प्रथमा प्रतीचि चरमा निवसति वपुरिन्द्रियादिवाह्येऽर्थे ।।८५।। वपुरिन्द्रियादिविपये याऽहबुद्धिर्महत्यसौ भ्रान्तिः । तद्बुद्धिरतस्मिन्नित्यध्यासत्वेन शास्यमानत्वात् ॥८६॥ तस्मादशेषसाक्षी परमात्मैवाहमर्थ इत्युचितम् ।

·स्वात्मनिरूपणम् । अजडवदेव जडोऽय सत्संबधाद्भवत्यहंकारः ||८७|| , तस्मात्सर्वशरीरेष्वहमहमित्येव भासते स्पष्टः । यः प्रत्ययो विशुद्धः तस्य ब्रह्मैव भवति मुख्योऽर्थः ॥८॥ गोशब्दार्थो गोत्व तदपि च्याक्तिः प्रतीयतेऽर्थतया । अहमर्थः परमात्मा तद्वद्भ्रान्त्या भवत्यहकारः ॥८९॥ दग्धृत्वादिकमयस पावकसगेन भासते यद्वत् । तद्वञ्चैतनसंगादहमि प्रतिभान्ति कर्तृताऽऽदीनि ॥९॥ देहेंद्रियादिदृझ्यव्यतिरिक्त विमलमतुलमद्वैतम् । अहमर्थ इति विदित्वा तद्यतिरिक्त न कल्पयेत्किचित् ||९|| यद्वत्सुखदुःखानामवयवभेदादनेकता देहे । तद्वदिहासति भेदेऽप्यनुभववैचित्र्यमात्मनामेषाम् ||१२॥ किभिद किमरय रूप कथमिदमासीदसुष्य को हेतुः । इति न कदाऽपि विचित्यं चिन्त्य मायति धीमता विश्वम् ॥१३॥ दंतिनि दारुविकारे दारु तिरोभवति सोऽपि तत्रैव-1 जगति तथा परमात्मा परमात्मन्यपि जगत्तिरोत्ते १९४१. आत्मामये महति पटे विविधजगच्चित्रमात्मना लिखितम् । स्वयमेव केवलमसौ पश्यन्प्रसुद प्रयाति परमात्मा ॥१४॥ चिन्मात्रममलमक्षयमद्वयमानन्दमनुभवारूढम् । ब्रह्मैवास्ति तदन्यन्न किमप्यस्तीति निश्चयो विदुषाम् ॥ १६ ॥ व्यवहारस्य दशेय विद्याऽविद्येति भेदपरिभाषा । नास्त्येव तत्वदृष्टया तत्त्व ब्रह्मैव नान्यदस्त्यस्मात् ॥ ९७ ।। अस्त्यन्यवदिति मत चेत्तदपि ब्रह्मैव चास्तितारूपम् । व्यतिरिक्तमस्तिताया नास्तितया शून्यमेव तत्सिद्धम् ।। ९८ । तत्त्वावबोधशक्त्या सुस्थितया बाधिता हि सा माया, आदेहपातमेपा आभात्यात्माऽप्यय निजो विदुषाम् ।। ९९ ।।

·५२ स्वात्मानरूपणम् । . . एष विशेषो विदुषां पश्यन्तोऽपि प्रपचसंसारम् | पृथगात्मनो न किंचित् पश्येयुः सकलनिगमनिर्णीतात् ॥ १..। किं चिंत्यं किमचिंत्यं किं कथनीयं किमप्यकथनीयम् | किं कृत्यं किमकृत्यं निखिलं ब्रह्मेति जानतां विदुषाम् ॥ १०१ ॥ निखिलं दृश्यविशेष यूपत्वेन पश्यतां विदुपाम् । बंधो नाऽपि न मुक्तिर्न परात्मत्व न चाऽपि जीवत्वम् ॥ १०२ ॥ असकृदनुचिंतितानामन्याहततरनिजोपदेशानाम् । 'प्रामाण्यपरमसीनां निगमनमिदमेव निखिलनिगमानाम् ॥ १०३॥ इति बोधितः स गुरुणा शिष्यो हृष्ट' प्रणम्य त पदयोः । स्वानुभवसिद्धमर्थ स्वयमेवान्तर्विचारयामास ।। १०४ ॥ अजरोऽहमक्षरोऽहं प्राज्ञोऽह प्रत्यगात्मबोधोऽहम् । परमानंदमयोऽह परमशिवोऽहं भवामि परिपूर्णः ।। १०५ ॥ आद्योऽहमात्मभाजामात्मानंदानुभूतिरसिकोऽहम् । आबालगोपमखिलैरहमित्यनुभूयमानमहिमाऽहम् ॥ १०६ ॥ इंद्रियसुखविमुखोऽहं निजसुखबोधानुभूतिभरितोऽहम् । इतिमतिदूरतरोऽह भावेतरसुखनिषिक्तचित्तोऽहम् ।। १०७ ॥ ईशोऽहमीश्वराणा ईर्ष्याद्वेषानुपगरहितोऽहम् । ईक्षणविषयमतीनामीप्सितपुरुषार्थसाधनपरोऽहम् ॥ १०८ ॥ उदयोऽहमेव जगतामुपनिषदुद्यानकृतविहारोऽहम् ।। उद्वेलशोकसागरवाडवमुखहव्यवाहनार्चिरहम् ॥ १०९ ॥ ऊर्जस्वलनिजविभबैरूलमधरितर्यगश्नुवानोऽहम् ।। ऊहापोहविचारैरुररीकृतवत्प्रतीयमानोऽहम् ॥ ११० ॥ ऋषिरहमृषिगणकोऽह सृष्टिरह सूयमानमहमेव ॥ ऋद्धिरह वृद्धिरह तृप्तिरह तृप्तिदीपदीप्तिरहम् ॥ १११ ॥ एकोऽहमेतदीदृशमेवमिति स्फुरितभेदरहितोऽहम् || ।

·स्वात्मनिरूपणम् -
एष्टव्योऽहमनीहैरतस्सुकृतानुभूतिरहितोऽहम् ॥ ११२ ॥
ऐक्यावभासकोऽह वाक्यपरिजानपावनमतीनाम् ।।
ऐशमहमेव तत्व नैशतम.प्रायमोहमिहिरोऽहम् ॥ ११३ ॥
ओजोऽहमोपधीनामोतप्रोतायमानभुवनोऽहम् ।।
ओकारसारसोल्लसदात्मसुखामोदमत्त गोऽहम् ॥ ११४ ।।
औपचमहमशभानामौपाधिकधर्मजालरहितोऽहम् ॥
औदार्यातिशयोऽह विविधचतुर्वर्गतारणपरोऽहम् ॥ ११५ ।
अकुशमहमखिलानां महत्तया मत्तवारणेंद्राणाम् ।
अबरमिव विमलोऽह शबररिपुजातविकृतिरहितोऽहम् ॥ ११ ॥
आत्मविकल्पमतीनामस्खलदुपदेशगम्यमानोऽहम् ।
अस्थिरसुखविमुखोऽह सुस्थिरसुखबोधसंपदुचितोऽहम् ॥ ११७॥
करुणारसभरितोऽह कवलितकमलासनादिलोकोऽहम् ।
कलुपाकृतिरहितोऽह कल्मषसुकृतोपलेपरहितोऽहम् ॥ १३८ ।
खानामगोचरोऽह खातीतोऽह खपुष्यभवगोऽहम् ।
खलजनदुरासदोऽह खंटज्ञानापनोदनपरोऽहम् ॥ ११९ ।।
गलितद्वैतकथोऽह गेहीभवदखिलमूलहृदयोऽहम् ।
गन्तव्योऽहमनीहैर्गत्यागतिरहितपूर्णवोधोऽहम् ॥ १२० ।।
घनतरविमोहतिमिरप्रकरप्रध्वंसभानुनिकरोऽहम् ।
घटिकावासररजनीवत्सरयुगकल्पकालभेदोऽहम् ॥ १२१ ॥
चरदचरदात्मकोऽह चतुरमतिश्लाघनीयचरितोऽहम् ।
चपलजनदुर्गमोऽहं चंचलभवजलधिपारदेशोऽहम् ।। १२२ ॥
छदसिंधुनिगूढज्ञानसुखालादमोदमानोऽहम् ।
छलपदविहितमतीना छनोऽहं शान्तिमार्गगम्योऽहम् ॥ १२६।।
जलजासनादिगोचरपंचमहाभूतमूलभूतोऽहम् ।
जगदानंदकरोऽहं जन्मजरामरणरोगरहितोऽहम् ॥ १२४ ॥

·tv स्वात्मनिरूपणम् । झंकृतिकृतिशिंजितबंहितमुखविविधनादभेदोऽहम् । झटितिघटितात्मवेदनदीपपरिफुरितहृदयभवनोऽहम् ।। १२५ ॥ ज्ञानमहं ज्ञेयमहं ज्ञाताह ज्ञानसाधनगणोऽहम् । ज्ञातज्ञानज्ञेयविनाकृतमस्तित्वमात्रमेवाहम् ॥ १२६ ॥ तत्त्वातीतपदोऽहं तनुरहमस्मीतिभावरहितोऽहम् । तामसदुरधिगमोऽहं तत्त्वपदबोधबोध्यहृदयोऽहम् ॥ १२७ ॥ 'दैवतदैत्यनिशाचरमानवतिर्यड्महीधरादिरहम् । देहेंद्रियरहितोऽहं दक्षिणपूर्वादिदिग्विभागोऽहम् ।। १२८ ॥ धर्माधर्ममयोऽहं धर्माधर्मादिबधरहितोऽहम् । वार्मिकजनसुलभोऽह धन्योऽह धातुरादिभूतोऽहम् ॥ १२९ ॥ नामादिविरहितोऽहं नरकस्वर्गापवर्गरहितोऽहम् । नादान्तवेदितोऽह नानागमनिखिलविश्वसारोऽहम् ।। १३० ॥ परजीवभेदबाधकपरमार्थज्ञानशुद्धचित्तोऽहम् । प्रकृतिरह विकृतिरहं परिणतिरहमस्मि भागधेयानाम् ॥ १३१ फणधरभूधरवारणविग्रहविकृतप्रपचसारोऽहम् । फालतलोदितलोचनपावकपरिभूतपंचबाणोऽहम् ।। १३२ ।। बद्धो भवामि नाह बधान्मुक्तस्तथापि नैवाहम् । बोध्यो भवामि नाह बोधोऽह नैव बोधको नाहम् ॥ १३३ ।। भक्तिरहं भजनमह मुक्तिरहं मुक्तियुक्तिरहमेव । भूतानुशासनोऽह भूतभवद्भव्यमूलभूतोऽहम् ॥ १३४ ।। मॉन्योऽहमस्मि महतां मंदमतीनाममाननीयोऽहम् । मदरागमानमोहितमानसदुर्वासनादुरापोहम् ॥ १३५ ॥ 'यजेनयजमानयाजकयागमयोऽह यमादिरहितोऽहम् । यमवरुणयक्षवासवराक्षसमरुदशिवाहिरूपोऽहम् ॥ १३६ ॥ रक्षाविधानशिक्षावीक्षितलीलावलोकमहिमाऽहम् ।

·खात्मनिरूपणम्। ५५ रजनीदिवसविरामरफुरदनुभूतिप्रमाणसिद्धोऽहम् ।। १३७ ।। लक्षणलक्ष्यमयोऽह लाक्षणिकोऽह लयादिरहितोऽहम् । लाभालाभमयोऽहं लब्धव्यानामलभ्यमानोऽहम् ।। १३८ ।। वर्णाश्रमरहितोऽह वर्णमयोऽह वरेण्यगण्योऽहम् । वाचामगोचरोऽहं वचसामर्थेन गम्यमानोऽहम् ॥ १३९ ॥ शमदमविरहितमनसा शास्त्रशतैरप्यगम्यमानोऽहम् । शरणमहमेव विदुपां शकलीकृतविविधसशयगणोऽहम् ॥ १४० ।। षड्भावविरहितोऽह पड्गुणरहितोऽहमाहितरहितोऽहम् । पदकोशविरहितोऽह पत्रिंशत्तत्त्वजालरहितोऽहम् ॥ १४१ ।। सवित्सुरवात्मकोऽह समाधिसकल्पकल्पवृक्षोऽहम् । ससारविरहितोऽह साक्षात्कारोऽहमात्मविद्यायाः ।। १४२ ॥ हव्यमहं कव्यमह हेयोपादेयभावशून्योऽहम् । हरिरहमस्मि हरोऽह विधिरहमेवास्मि कारण तेषाम् ।। १४३ ॥ क्षालितकलुपभयोऽह क्षपितभवक्लेशजालहृदयोऽहम् । क्षान्ताद्यक्षरसुघटितविविधव्यवहारमूलमहमेव ॥ १४४ ॥ बहुभिः किमेभिरुक्तैरहमेवेद चराचर विश्वम् । शीकरफेनतरगा' सिंधोरपराणि न खलु वस्तूनि ॥ १४५ ॥ शरण न भवति जननी न पिता न सुता न सोदरा नान्ये । परम शरणमिट स्याचरण मम मूर्ध्नि देशिकन्यस्तम् ॥ १४६ ।। आस्ते देशिकचरण निरवधिरास्ते तदीक्षणे करुणा । आस्ते किमपि तदुक्त किमत परमस्ति जन्मसाफल्यम् ॥ १४७ ।। कारुण्यसारसान्द्राः काक्षितवरदानकल्पकविशेपाः । श्रीगुरुचरणकटाक्षाः शिशिराः शमयान्ति चित्तसतापम् ॥ १४८ ॥ कवलितचचलचेतोगुरुतरमडूकजातपरितोपा । गेते हृदयगुहाया चिरतरमेकैव चिन्मयी भुजगी ।। १४९ ।।

·स्वात्मनिरूपणम् । मयि सुखबोवपयोधौ महति ब्रह्मांडबुद्धदसहस्रम् | मायामयेन मरुता भूत्वा भूत्वा पुनस्तिरोषत्ते ॥ १५० ॥ गुरुकरुणयैव नावा प्राक्तनभाग्यानुकूलमारुतया । दुस्सहदुःखतरगस्तुंगः ससारसागरस्तीर्णः ॥ १५१ ॥ सति तमसि मोहरूपे विश्वमपश्य तदेतदित्यखिलम् । उदितवति बोधभानौ किमपि न पश्यामि किं चिद चित्रम्॥१५२ इत्यात्मबोधलाभ मुहुरनुचित्य प्रमोदमानेन । प्रारब्धकर्मणोऽन्ते पर पद प्राप्यते हि कैवल्यम् ॥ १५३ ॥ मोहांधकारहरण ससारोद्वेलसागरोत्तरणम् | स्वात्मनिरूपणमेतप्रकरणमतर्विचित्यतां सद्भिः ॥ १५४ ।। ॥ इति स्वात्मनिरूपण सपूर्णम् ॥

·अद्वैतानुभूतिः । ॥ अद्वैतानुभूतिः ॥ S अहमानदसत्यादिलक्षणः केवल' शिवः ।। सदानदादिरूप यत्तेनाहमचलोऽद्वय ॥ १ ॥ अक्षिदोषाद्यथैकोऽपि द्वयवद्ाति चद्रमाः ।। एकोऽप्यात्मा तथा भाति द्वयवन्मायया मृषा ॥ २ ॥ अक्षिदोषविहीनानामेक एव यथा शगी ॥ मायादोषविहीनानामात्मैवैकरतथा सदा ॥ ३ ॥ द्वित्वं भात्यक्षिदोपेण चद्रे स्वे मायया जगत् ॥ द्वित्व मृषा यथा चद्रे मृपा द्वैत तथाऽऽत्मनि ॥ ४ ॥ आत्मनः कार्यमाकाशो विनात्मान न सभवेत् ॥ कार्यस्य पूर्णता सिद्धा किं पुनः पूर्णतात्मनः ॥ ५ ॥ कार्यभूतो यथाकाग एक एव नहि द्विधा ।। हेतुभूतस्तथात्मायमेक एव विजानतः ॥ ६ ॥ एकोऽपि द्वयवद्भाति यथाकाश उपाधित ॥ ७ ॥ कारणोपाधिचैतन्य कार्यसस्थाञ्चितोऽधिकम् ।। न घटाभ्रान्मृदाकाशः कुत्रचिनाधिको भवेत् ।। ८ ।। निर्गतोपाधिराकाश एक एव यथा भवेत् ॥ एक एव तथात्माय निर्गतोपाधिकः सदा ।। ९ ॥ आकाशादन्य आकाश आकाशस्य यथा नहि ॥ एकत्वादात्मनो नान्य आत्मा सिध्यति चात्मनः ॥ १० ॥ मेघयोगाद्यथा नीर करकाकारतामियात् ।। मायायोगात्तथैवात्मा प्रपचाकारतामियात् ॥ ११ ।। वर्षोपल इवाभाति नीरमेवाभ्रयोगतः ।। वर्षोपलविनाशेन नीरनाशो यथा नहि ॥ १२ ॥ - ·५८ अद्वैतानुभूतिः। आत्मैवायं तथा भाति मायायोगात्मपंचवत् ॥ प्रपंचस्य विनाशेन स्वात्मनाशो नहि कचित् ॥ १३ ॥ जलादन्य इवाभाति जलोत्थो बुद्दो यथा ॥ तथात्मनः पृथगिव प्रपंचोऽयमनेकधा ।। १४ ।। यथा बुद्बुदनाशेन जलनाशो न कहिंचित् ।। तथा प्रपंचनाशेन नाशः स्यादात्मनो न हि ।। १५ ।। अहिनिलयनीजातः शुन्यादि हिमाप्नुयात् ।। तथा स्थूलादिसभूतः शुन्यादिर्नाप्नुयादिमम् ॥ १६ ॥ त्यक्ता त्वचमहिर्यद्वदात्मत्वेन न मन्यते ।। आत्मत्वेन सदा ज्ञानी त्यक्तदेहत्रय तथा ॥ १७ ।। अहिनिलयनीनाशादहेर्नाशो यथा नहि ।। देहत्रयविनाशेन नात्मनाशरतथा भवेत् ।। १८ ।। तक्रादिलवणोपेतमजैलवणवद्यथा ।। आत्मा स्थूलादिसयुक्तो दूष्यते स्थूलकादिवत् ।। १९ ॥ अयाकाष्ठादिकं यतद्वलिवालियोगतः ॥ भाति स्थूलादिकं सर्वमात्मवत्स्वात्मयोगतः ॥ २० ।। दाहको नैव दाह्य स्याद्दाह्यं तन्न दाहकः ।। नैवात्मायमनात्मा स्यादनात्माय न चात्मकः ।। २१ ।। प्रमेयादित्रय सार्थ भानुना घटकुडयवत् ॥ येन भाति स एवाहं प्रमेयादिविलक्षणः ॥ २२ ॥ भानुस्फुरणतो यद्वतफुरतीव घटादिकम् ॥ स्फुरतीव प्रमेयादिरात्मरफुरणतरतथा ।। २३ ।। पिष्टादिर्गुलसंपर्काढलवत्प्रीतिमान्यथा ।। आत्मयोगात्प्रमेयादिरात्मवत्पीतिमान्भवेत् ॥ २४ ॥ घटनीरानपिष्टानामुष्णत्वं वह्नियोगतः ॥

·अद्वतानुभूतिः।
वहिं विना कथ तेपामुष्णता स्याद्यथा कचित् ॥ २५ ॥
भूतभौतिकदेहानां स्फूर्तिता स्वात्मयोगतः ।।
विनात्मान कथ तेषा स्फूर्तिता स्यात्तथा कचित् ।। २६ ॥
नानाविधेपु कुभेषु वसत्येक नभो यथा ।
नानाविधेषु देहेपु तद्वदेको बसाम्यहम् ।।२७ ।।
नानाविधत्व कुंभानां न यात्येव यथा नभः ॥
नानाविधत्व देहाना तद्वदेव न याम्यहम् ॥ २८ ॥
यथा घटेपु नष्टेषु घटाकाशो न नश्यति ॥
तथा देहेषु नष्टेषु नैव नझ्यामि सर्वगः ॥ २९ ॥
उत्तमादीनि पुष्पाणि वर्तन्ते सूत्रके यथा ।
उत्तमाद्यास्तथा देहा वर्तन्ते मयि सर्वदा ॥ ३० ॥
यथा न सस्पृशत्सूत्र पुष्पाणामुत्तमादिता ।
तथा नैक सर्वग मां देहानामुत्तमादिता ॥ ३१ ।।
पुष्पेषु तेपु नष्टेषु यद्वत्सूत्र न नश्यति ।
तथा देहेपु नटेषु नैव नश्याग्यह सदा ॥ ३२ ॥
पर्यकरज्जर पु नानेवैकापि सूर्यभा ।
एकोऽत्यनेकवद्भाति तथा क्षेत्रेषु सर्वगः ॥ ३३ ॥
रन्जुरध्रस्थढोषादि सूर्यमां न स्पृशेद्यथा ।
तथा क्षेत्रस्थदोपादि सर्वग मा न सस्पृशेत् ॥ ३४ ॥
तद्रज्जुरधनाशेपु नैव नश्यति सूर्यभा।
तथा क्षेत्रविनाशेषु नैव नश्यामि सर्वगः ॥ ३५ ॥
देहो नाह प्रदृश्यत्वाद्भौतिकत्वान्न चेंद्रियम् ।
प्राणो नाहमनेकत्वान्मनो नाह चलत्वतः ॥ ३६ ॥
बुद्धिर्नाहं विकारित्वात्तमो नाह जडत्वतः ।
देहेंद्रियादिक नाह विनाशित्वाइटादिवत् ॥ ३७ ॥

·६.. अद्वैतानुभूतिः। देहेद्रियप्राणमनोबुद्धयज्ञानानि भासयन् । अहंकार तथा भामि चैतेषामभिमानिनम् ॥ ३८ ॥ सर्वं जगदिद नाहं विषयत्वादिद-धियः । अहं नाह सुपुप्त्यादौ अहमः साक्षितः सदा ॥ ३९ ॥ मुप्तौ यथा निर्विकारस्तथावस्थाद्वयेऽपि च ॥ द्वयोर्मात्राभियोगेन विकारीव विभाम्यहम् ॥ ४० ॥ उपाधिनीलरक्तायैः स्फटिको नैव लिप्यते । तथात्मा कोशजैः सर्वै. कामाद्यैर्नैव लिप्यते ॥ ४१ ॥ फालेन भ्राम्यमाणेन भ्रमतीव यथा मही ॥ अगोऽप्यात्मा विमूढेन चलतीव प्रदृश्यते ।। ४२ ।। देहत्रयमिदं नित्यमात्मत्वेनाभिमन्यते । यावत्तावदय मूढो नानायोनिषु जायते ॥ ४३ ॥ निद्रादेहजदुःखादि जानदेहं न सस्पृशेत् । जाग्रद्देहजदुःखादिस्तयात्मान न सस्पृशेत् ॥ ४४ ॥ जाग्रद्देहवदाभाति निद्रादेहतु निद्रया । निद्रादेहविनाशेन जानदेहो न नश्यति ॥ ४५ ॥ तथायमात्मवद्भाति जाग्रहिस्तु जागरात् । जानदेहविनाशेन नात्मा नश्यति कहिंचित् ॥ ४६ ॥ हित्वायं स्वामिक देह जानदेहमपेक्षते । जाग्रद्देहप्रबुद्धोऽय हित्वाऽऽत्मानं यथा तथा ॥ ४७ ॥ स्वप्नभोगे यथैवेच्छा प्रबुद्धस्य न विद्यते । असत्स्वर्गादिके भोगे नैवेच्छा ज्ञानिनस्तथा ॥ ४८ ।। भोक्त्रा बहिर्यथा भोन्यः सर्पो हपदि कल्पितः । रूपशीलादयश्चात्पभोगा भोग्यस्वरूपकाः ।। ४९ ।। ज्ञस्य नास्त्येव ससारो यद्वदज्ञस्य कर्मिणः ।

·अद्वैतानुभूतिः । जानतो नैव भीर्यद्वगन्जुसर्पमजानतः ॥ ५० ॥ सैधवस्य घनो यद्वज्जलयोगाजलं भवेत् । स्वात्मयोगात्तथा बुद्धिरात्मैव ब्रह्मवेदिनः ।। ५१ ॥ तोयाश्रयेषु सर्वेपु भामुरेकोऽप्यनेकवत् । एकोऽप्यात्मा तथा भाति सर्वक्षेत्रष्वनेकवत् ॥ ५२ ॥ भानोरन्य इवाभाति जलभानुर्जले यथा । आत्मनोऽन्य इवाभासो भाति बुद्धौ तथात्मनः ।। ५३ ।। विव विना यथा नीरे प्रतिविंवो भवेत्कथम् । विनात्मान तथा बुद्धौ चिदाभासो भवेत्कथम् ।। ५४ ।। प्रतिबिंबचलत्वाद्या यथा बिंबरय कहिंचित् ॥ न भवेयुस्तथाऽऽभासकर्तृत्वाद्यास्तु नात्मनः ॥ ५५ ॥ जले अत्यादिक यद्वज्जलभानु न सस्पृशेत् । वुद्धे कर्मादिक तन्चिदाभास न सस्पृशेत् ॥ ५६ ॥ बुद्धे कर्तृत्वभोक्तृत्वदुःखित्वाद्यैस्तु सयुतः । चिढाभासो विकारीव शरावस्थाबुभानुवत् ।। ५७ ।। शरावस्थोदके नष्टे तत्स्थो भानुर्विनष्टवत् ।। बुद्धेर्लये तथा सुप्तौ नष्टवत्प्रतिभात्ययम् ॥ ५८ ॥ जलभ्यार्क जल चोमि भासयन्भाति भारकरः ॥ आत्माभास धिय बुद्धेः कर्तृत्वादीनय तथा ॥ ५९ ।। मेघावभासको भानुर्मेघच्छन्नोऽवभासते ॥ मोहावभासकरतद्वन्मोहच्छन्नो विभात्ययम् ।। ६० । भास्य मेघादिक भानुर्भासयन्प्रतिभासते ॥ तथा स्थूलादिक भारय भासयन्प्रतिभात्ययम् ।। ६१ ॥ सर्वप्रकाशको भानु प्रकाश्य व दूष्यते ।। सर्वप्रकाशको ह्यात्मा सर्वैरतद्वन्न दूष्यते ।। ६२ ॥ - ·६२ अद्वैतानुभूतिः। मुकुरस्थं मुखं यद्वन्मुखवत्प्रथते मृषा ।। बुद्धिस्थाभासकस्तद्वदात्मवत्प्रथते मृपा ॥ ६३ ॥ मुकुरस्थस्य नाशेन मुखनाशो भवेत्कथम् ॥ बुद्धिस्थाभासनाशेन नाशो नैवात्मनः क्वचित् ॥ ६४ ॥ ताम्रकल्पितदेवादिस्ताम्रादन्य इव स्फुरेत् ॥ प्रतिभास्यादिरूपेण तथात्मोत्थमिद जगत् ।। ६५ ।। ईशजीवात्मवद्धाति यथैकमपि ताम्रकम् ।। एकोऽप्यात्मा तथैवायमीशजीवादिवन्मृषा |॥ ६६ ।। यथेश्वरादिनाशेन ताम्रनायो न विद्यते ।। तथेश्वरादिनाशेन नाशो नैवात्मनः सदा ॥ ६७ ।। अध्यस्तो जुसर्पोऽयं सत्यवदन्जुसत्तया ॥ तथा जगदिदं भाति सत्यवत्स्वात्मसत्तया ।। ६८ ॥ अध्यरताहेरभावेन र जुरेवावशिष्यते ।। तथा जगदभावेन सदात्मैवावशिष्यते ॥ ६९ ॥ स्फटिके रक्तता यन्दुपाधेनीलतावरे ।। यथा जगदिद भाति तथा सत्यमिवाद्वये ।। ७० ।। स्फटिके रक्तता मिध्या मृषा खे नीलता यथा । तथा जगदिद मिथ्या एकस्मिन्नद्वये मयि ।। ७१ ।। जीवेश्वरादिभावेन भेद पश्यति मूढधीः ॥ निर्भेदे निर्विगेपेऽस्मिन्कथ भेदो भवेदधुवम् ॥ ७२ ।। 'लिंगस्य धारणादेव शिवोऽय जीवतां व्रजेत् ।। लिंगनागे शिवस्यास्य जीवतावेगता कुतः ।। ७३ ॥ शिव एव सदा जीवो जीव एव सदा शिवः ।। वेत्त्यैक्यमनयोर्यस्तु स आत्मज्ञो न चेतरः ।। ७४ ।। क्षीरयोगाद्यथा नीर क्षीरवहन्यते मृपा ।।

·अद्वैतानुभूतिः। आत्मयोगादनाल्मायमात्मवदृश्यते तथा ।। ७५ ॥ नीराक्षार पृथक्कृत्य हसो भवति नान्यथा ।। स्थूलादेः संपृथक्कृत्य मुक्तो भवति नान्यथा ।। ७६ ॥ क्षीरनीरविवेकज्ञो हस एव न चेतरः ।। आत्मानात्मविवेकज्ञो यतिरेव न चेतरः ।। ७७ ॥ अध्यस्तचौरजः स्थाणोर्विकारः स्यान्नहि कचित् ॥ नात्मनो निर्विकारस्य विकारो विश्वजस्तथा ॥ ७८ ॥ ज्ञाते स्थाणौ कुतश्चौरश्चोराभावे भय कुतः ॥ ज्ञाते स्वस्मिन्कुतो विश्व विश्वाभावे कुतोऽखिलम् ।। ७९ ॥ गुणवृत्तित्रय भाति परस्परविलक्षणम् ।। सत्यात्मलक्षणे यस्मिन्स एवाह निरशकः ॥ ८० ।। देहत्रयमिदं भाति यस्मिन्बहाणि सत्यवत् ।। तदेवाह परं ब्रह्म देहत्रयविलक्षणम् ॥ ८१ ॥ जाग्रदादित्रय यस्मिन्प्रत्यगात्मनि सत्यवत् ॥ स एवाह पर ब्रह्म जाग्रदादिविलक्षणः ।। ८२ ।। विश्वादिकत्रय यस्मिन्परमात्मनि सत्यवत् ॥ स एव परमात्माह विश्वाटिकाविलक्षण. ।। ८३ ।। विराडादित्रय भाति यस्मिन्साक्षिणि सत्यवत् ।। स एव सचिदानदलक्षणोऽह स्वयप्रभः ॥ ८४ ।। इति अद्वैतानुभूतिः सपूर्णा ॥

·। दशश्लोकी। ॥ दशश्लोकी ॥ - न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायु- नं खं नेद्रिय वा न तेषां समूहः ।। अनैकातिकत्वात्सुपुप्त्येकसिद्ध- स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ।। १ ।। न वर्णा न वर्णाश्रमाचारधर्मा न मे धारणाध्यानयोगादयोऽपि ॥ अनात्माश्रयाह ममाध्यासहाना- त्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ २ ।। न माता पिता वा न देवा न लोका । न वेदा न यज्ञा न तीर्थ ब्रुवन्ति ।। सुपुप्तौ निरस्तातिशून्यात्मकत्वात् तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ।।३।। न साख्य न शैव न तत्पांचरात्र न जैन न मीमांसकादेर्मतं वा । विशिष्टानुभूत्या विशुद्धात्मकत्वात् तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ||४|| न चोर्ध्वं न चाधो न चातर्न बाह्य न मध्य न तिर्यड् न पूर्वाऽपरा दिक । विययापकत्वादखडैकरूप- स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥५॥ न शुक्ल न कृष्ण न रक्त न पीत न कुम्ज न पीन न ह्रस्व न दीर्घम् । अरूप तथा ज्योतिराकारकत्वात् ·दशश्लोकीः। ६५ 1 4 तदेकोऽवशिष्ट शिवः केवलोऽहम् ॥६॥ न शास्ता न शास्त्र न शिष्यो न शिक्षा न च त्व न चाहन चाय प्रपचः । स्वरूपाववोधो विकल्पासहिष्णु- स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥७॥ न जाग्रन्न मे स्वमको वा सुषुप्ति- न विश्वो न वा तैजस. प्राज्ञको वा । अविद्याऽऽत्मकत्वात्त्रयाणा तुरीय- स्तदेकोऽवशिष्ट. शिवः केवलोऽहम् ॥८॥ अपि व्यापकत्वाद्धि तत्त्वप्रयोगात् स्वतस्सिद्धभावादनन्याश्रयत्वात् । जगत्तुच्छमेतत्समस्त तदन्यत् तदेकोऽवशिष्ट शिव. केवलोऽहम् ॥९॥ न चैक तदन्यद् द्वितीय कुतः स्या- न वा केवलत्व न चाकेवलत्वम् । न शून्य न चाशून्यमद्वैतकत्वात् कथ सर्ववेदान्तसिद्ध ब्रवीमि ॥१०॥ इति दश लोकी समाप्ता॥

·प्रबोधसुधाकरः। ॥ प्रबोधसुधाकरः॥ ॥ देहानंदाप्रकरणम् ॥ नित्यानंदैकरसं सच्चिन्मात्र स्वयज्योतिः ॥ पुरुषोत्तममजमीश वन्दे श्रीयादवाधीशम् ॥ १ ॥ यं वर्णयितु साक्षाच्छ्रुतिरपि मूकेव मौनमाचरति । सोऽस्माक मनुजाना किं वाचां गोचरो भवति ।। १ ।। यद्यप्येव विदितं तथापि परिभाषितो भवेदेव । अध्यात्मशास्त्रसारैर्हरिचिंतनकीर्तनाभ्यासैः ॥ ३ ॥ क्लुप्तैर्बहुभिरुपायैरभ्यासज्ञानभक्त्याद्यैः । पुंसो विना विराग मुक्तेरधिकारिता न स्यात् ॥ ४ ॥ वैराग्यमात्मबोधो भक्तिश्चेति त्रयं गदितम् । मुक्तेः साधनमादौ तत्र विरागो वितृष्णता प्रोक्ता ॥ ५ ॥ सा चाहममताभ्यां प्रन्छन्ना सर्वदेहेपु । तत्राहता देहे ममता भार्यादिविषयेषु ॥ ६ ॥ देहः किमात्मकोऽय कः सबधोऽस्य वा विपयैः । एवं विचार्यमाणेऽहंताममते निवर्तेते ॥ ७ ॥ स्त्रीपुंसोः सयोगात्सपाते शुक्रशोणितयोः । प्रविशञ्जीवः शनकैः स्वकर्मणा देहमाधत्ते ॥ ८ ॥ मातूगुरूदरदरू कफमूत्रपुरीपपूर्णायाम् । जठराग्निज्वालाभिर्नवमास पन्यते जतुः ॥ ९ ॥ दैवात्प्रसूतिसमये शिशुस्तिरश्चीनतां यदा याति | शस्त्रैविखडय स तदा बहिरिह निष्कास्यतेऽतिवलात् ।। १० ॥ अथवा यत्रच्छिद्राद्यदा तु नि'सार्यते प्रबलैः । प्रसवसमीरैश्च तदा यः क्लेगः सोऽप्यनिर्वाच्यः ।। ११ ॥

·प्रबोधसुधाकरः । आधिव्याधिवियोगात्मीयविपत्कलहदीर्घद्रारियैः । जन्मानतरमपि यः क्लेशः किं शक्यते वक्तुम् ॥ १२ ॥ नरपशुविहगतिर्यग्योनीनां चतुरशीतिलक्षाणाम् । कर्मनिबद्धो जीवः परिभ्रमन्यातना भुक्ते ॥ १३ ॥ चरमस्तत्र नृदेहस्तत्रोजन्मान्वयोत्पत्तिः । स्वकुलाचारविचारः श्रुतिप्रचारश्च तत्रापि ॥ १४ ॥ आत्मानात्मविवेको नो देहस्य च विनाशिताज्ञानम् । एव सति स्वमायु. प्राज्ञैरपि नीयते मिथ्या ।। १५ ॥ आयु.क्षणलवमात्र न लभ्यते हेमकोटिभिः कापि । तच्चेद्गच्छति सर्व मृपा ततः कात्रिका हानिः ।। १६ । नरदेहातिक्रमणापाप्तौ पश्वादिदेहानाम् । स्वतनोरप्यज्ञाने परमार्थस्यात्र का वार्ता ॥ १७ ॥ सतत प्रवाह्यमानैर्वृषभैरश्वैः खरैर्गहिरॆ । हा कष्ट क्षुत्क्षामै. श्रांतों शक्यते वक्तुम् ॥ १८ ॥ रुधिरत्रिधातुमज्जामेदोमासास्थिसहतिर्देहः । स बहिस्त्वचा पिनद्धस्तस्मान्नो भक्ष्यते काकै ॥ १९ नासानाद्वदनाहा कफ मल पायुतो विसृजन् । स्वयमेवैति जुगुप्सामतः प्रसृत च नो वेत्ति ।। २० पथि पतितमस्थि दृष्ट्वा स्पर्शभयादन्यमार्गतो याति । नो पश्यति निजदेह चास्थिसहलात परितः ॥ २२ कैशावधिनखरामादिदमत. पूतिगधसपूर्णम् । चहिरपि चागरुचदनकर्पूराद्यैर्विलेपयति ।। २२ ॥ यत्नादस्य पिधत्ते स्वाभाविकदापसघातम् । औपाधिकगुणनिवह प्रकाशयश्लाघते मूढः ॥ २३ ॥ क्षतमुत्पन्न देहे यदि न प्रभाल्यते त्रिदिनम् । .

·- प्रबोधसुधाकरः। तत्रोत्पतन्ति बहवः कृमयो दुर्गंधसंकीर्णाः ।। २४ || .. यो देह सुप्तोऽभूत्सुपुष्पशय्योपशोभिते तत्पे | सप्रति स रज्जुकाप्लैर्नियंत्रितः क्षिप्यते वह्नौ ॥ २५. | सिंहासनोपविष्ट दृष्ट्वा यं मुदमवाप लोकोऽयम् । त कालाकृष्टतनु विलोक्य नेत्रे निमीलयति ॥ २६ ॥ एवंविधोऽतिमलिनो देहो यत्सत्तया, चलति । विस्मृत्य परेश वहत्यहतामनित्येऽस्मिन् ॥ २७ ॥ कात्मा सच्चिद्रूपः क मांसरुधिरास्थिनिर्मितो देहः । इति यो लज्जति धीमानितरशरीर स किं मनुते ॥ २८ ॥ विषयनिंदाप्रकरणम् । मूढः कुरुते विषयजकर्दमसमार्जन मिथ्या ॥ दूरदृष्टवृष्टिविरसो देहो गेह पतत्येव ॥ २९ ।। भार्या रूपविहीना मनस. क्षोभाय जायते पुसाम् ।। अत्यंत रूपाढया सा परपुरुषैर्वशीक्रियते ।। ३० ।। यः कश्चित्परपुरुषो मित्रं भृत्योऽथवा भिक्षुः ।। पश्यति हि सामिलाप विलक्षणोदाररूपवतीम् ।। ३१ ।। य कचित्पुरुषवर स्वभर्तुरतिसुदर दृष्ट्वा ।। मृगयति किं न मृगाक्षी मनसेव परस्त्रिय पुरुषः ॥ ३२ ॥ एव सुरूपनार्या भर्ता कोपात्प्रतिक्षण क्षीणः ।। नो लभते सुखलेश बलिमिव बलिभुम्बहुष्वेकः ।। ३३ ।। वनिता नितांतमज्ञा स्वाज्ञामुलध्य वर्तते यदि सा ॥ शत्रोरप्यधिकतरा पराभिलाषिण्यसौ किमुत ।। ३४ ॥ लोको नापुत्रस्यास्तीति श्रुत्यास्य का प्रभाषितो लोक. ॥ मुक्तिः संसरणं वा तदन्यलोकोऽथवा नाद्यः ॥ ३५ ॥ सर्वेऽपि पुत्रभाजरतन्मुक्तौ ससृतिर्भवति ।

·प्रबोधसुधाकरः। - श्रवणादयोऽप्युपाया मृषा भवेयुस्तूंतीयेऽपि ॥ ३६ ॥ तव्याप्त्युपायसत्त्वाद् द्वितीयपक्षेऽप्यपुत्रस्य ।। पुत्रष्टयादिकयागप्रवृत्तये वेदवादोऽयम् ॥ ३७ ॥ नानाशरीरकष्टैधनव्ययैः साध्यते पुत्र ॥ उत्पन्नमात्रपुत्र जीवितचिंता गरीयसी तस्य ॥ ३८ ।। जीवन्नपि किं मूर्खः प्राज्ञः किंवा सुशीलभाग्भविता ॥. जारश्चौरः पिशुनः पतितो द्यूतप्रियः क्रूरः ।। ३९ ॥ पितृमातृवधुघाती मनसः खेदाय जायते पुत्रः ।। चिंतयति तातनिधन पुत्रो द्रव्याद्यधीशताहेतोः ॥ ४० ॥ सर्वगुणैरुपपन्न' पुत्र' कस्यापि कुंत्रचिद्भवति ॥ सोऽल्पायू रुग्णो वा ह्यनपत्यो वा तथापि खेदाय ॥ ४१ ।। पुत्रात्सद्गतिरिति चेत्तदपि प्रायोऽस्ति युक्त्यसहम् ॥ इत्थ शरीरकष्टैर्दुःख सप्रार्थ्यते मूढैः ।। ४२ ॥ पितृमातृवधुभगिनीपितृव्यजामातूमुख्यानाम् ।। मार्गस्थानामिव युतिरनेकयोनिभ्रमात्क्षणिका ॥ ४३ ॥ दैव यावद्विपुलं यावत्प्रचुरः परोपकारश्च ।। तावत्सर्वे सुहृदो व्यत्ययतः शत्रवः सर्वे ॥ ४४ ॥ अन्नन्ति चेदनुदिन बदिन इव वर्णयन्ति सतृप्ताः ।। तच्चेद्वित्रदिनातरमभिनिंदतः प्रकुप्यन्ति ॥ ४५ ॥ दुर्भरजठरनिमित्त समुपार्जयितुं प्रवर्तते चित्तम् ॥ लक्षावधि बहुवित्त तथाप्यलभ्य कपर्दिकामात्रम् ॥ ४३ ॥ लब्धश्चेदधिकोऽर्थः पल्यादीनां भवेत्स्वार्थैः ।। नृपचौरतोऽप्यनर्थस्तस्माद्रव्योद्यमो व्यर्थः।। ४७ ।। अन्यायमर्थभाज पश्यति भूतोऽध्वगामिन चौरः ।। पिशुनो व्यसनप्राप्ति दायादानां गणः कलहम् ॥ ४८ ।।

·प्रबोधसुधाकरः। पातकभरैरनेकैरर्थं समुपार्जयन्ति राजानः ॥ अश्वमतंगजहेतोः प्रतिक्षण नाश्यते सोऽर्थः ॥ ४९ ॥ राज्यांतराभिगमनाद्रणभंगान्मत्रिभृत्यदोपाद्वा ॥ विषशस्त्रगुप्तघातान्मग्नाश्चितार्णवे भूपाः ॥ ५० ॥ मनोनिंदाप्रकरणम् । हसति कदाचिद्रौति भ्रांत सद्दश दिशो भ्रमति ॥ हृष्ट कदापि रुष्ट शिष्ट दुष्टं च निंदति स्तौति ॥ ५१ ॥ किमपि द्वेष्टि सरोष ह्यात्मानं श्लाघते कदाचिदपि ।। चित्तं पिशाचमभवद्राक्षस्या तृष्णया व्याप्तम् ॥ ५२ ।। दंभाभिमानलोभैः कामक्रोधोरुमत्सरैश्चेतः ।। आकृष्यते समंतान्छभिरिव पतितास्थिवन्मार्गे ॥ ५३ ॥ तस्माच्छुद्धविरागो मनोऽभिलपितं त्यजेदर्थम् ॥ तदनभिलषितं कुर्यान्निापार ततो भवति ॥ ५४ ।। विषयनिग्रहप्रकरणम् । संसृतिपारावारे ह्यगाधविषयोदकेन सपूर्णे ॥ नृशरीरमंबुतरणं कर्मसमीरैरितस्ततश्चलति ।। ५५ ।। छिदैनवभिरुपेतं जीवो नौकापतिर्महानलसः ॥ छिद्राणामनिरोधान्जलपरिपूर्ण पतत्यधः सततम् ।। || ५६ ॥ छिद्राणां तु निरोधात्सुखेन पारं पर याति ।। तस्मादिद्रियनिग्रहमृते न कश्चित्तरत्यनृतम् ।। ५७ ॥ पश्यति परस्य युवति सकाममपि तन्मनोरथ कुरुते ॥ ज्ञात्वैव तदप्राप्तिं व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥ ५८ ॥ पिशुनैः प्रकाममुदितां परस्य निंदा शृणोति कर्णाभ्याम् ॥ तेन परः किं म्रियते व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥ ५९ ॥ अनृत परापवादं रसना वदति प्रतिक्षण तेन ॥

·प्रबोधसुधाकरः। ७१. परहानिर्लब्धि का व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥ ५० ॥ विषयेद्रिययोर्योगे निमपसमयेन यत्सुख भवति ।। विषये नष्टे दुःखं यावजीव च तत्तयोर्मध्ये ॥ ६१ ।। हेयमुपादेय वा प्रविचार्य सुनिश्चित तस्मात् ।। अल्पसुखस्य त्यागादनत्पदुःख जहाति सुधीः ॥ ६२ ॥ धीवरदत्तमहामिषमश्नन्वैसारिणो म्रियते ।। नद्वहिपयान्भुजन्कालाकृष्टो नरः पतति ॥ ६३ ॥ उरगग्रस्तातिनुर्भेकोऽश्नातीह मक्षिका. शतशः । एवं गतायुरपि सन्विषयान्समुपार्जयत्यधः ॥ ६४ ॥ मनोनिग्रहप्रकरणम् स्त्रीयोद्गमतोयवहा सागरमुपयाति नीचमार्गेण । सा चेदुद्गम एव स्थिरा सती किं न याति वार्धित्वम् ॥ १५ ॥ एव मनः स्वहेतु विचारयत्सुस्थिर भवेदतः । न बहिर्वोदेति तदा किं नात्मत्व स्वय याति ॥ ६६ ॥ वर्पास्वभःप्रचयात्कूपे गुरुनिझरे पय क्षारम् । ग्रीष्मेणैव तु शुष्के माधुर्यं भजति तत्रांभः ॥ ६७ ॥ तद्वद्विषयोद्रिक्त तम प्रधान मन कलुपम् । तस्मिन्चिरागशुष्के शनकैराविर्भवेत्सत्त्वम् ॥ ६८ ॥ य विषयमपि लषित्वा धावति बाह्येद्रियद्वारा । तस्याप्राप्तौ खिद्यति तथा यथा स्वं गत किंचित् ॥ ६९ ।। नगनगरदुर्गदुर्गमसरितः परितः परिभ्रमचेतः । यदि नो लभते विषय विषयत्रितमिव खिन्नमायाति ॥ ७० ॥ तुबीफल जलातर्बलादध. क्षिप्तमप्युपैत्यूर्ध्वम् । तद्वन्मनः स्वरूपे निहित यत्नाहिर्याति ।। ७१ ॥ इह वा पूर्वभवे वा स्वकर्मणैवार्जित फल यद्यत् ।

·७२। प्रबोधसुधाकरः। 1. शुभमशुभं वा तत्तद्भोगोऽप्यप्रार्थितो भवति ।। ७२ ॥ चेतः पशुमशुभपथ प्रधावमानं निराकर्तुम् । वैराग्यमेकमुचितं गलकाष्ठं निर्मितं धात्रा ॥ ७३ ॥ निद्रावसरे यत्सुखमेतत्कि विपयजं यस्मात् । न हि चेद्रियप्रदेशावस्थान चेतसो निद्रा || ७४ ॥ अद्वारतुंगकुडये गृहेऽवरुद्धो यथा व्याघ्रः ॥ बहुनिर्गमप्रयत्नैः श्रातत्तिष्ठति पतञ्श्वसंश्च तथा ॥ ७५ ॥ सर्वेद्रियावरोधादुद्योगशतैरनिर्गम वीक्ष्य । शांत तिष्ठति चेतो निरुद्यमत्व तदा याति ॥ ७६ ॥ प्राणस्पंदनिरोधात्सत्सगाद्वासनात्यागात् । हरिचरणभक्तियोगान्मनः स्ववेग जहाति शनैः ॥ ७७ ॥ वैराग्यप्रकरणम् । परगृहगृहिणीपुत्रदविणानामागमे विनाशे वा । कथितौ हर्षविषादौ किंवा स्याता क्षणं स्थातुः ॥ ७८ ॥ दैवास्थित गत वा य कचिद्विपयमीडयमत्प वा । नो तुष्यन्न च सीदन्वीक्ष्य गृहेष्वतिथिवन्निवसेत् ॥ ७९ ।। ममताभिमानशून्यो विपयेषु पराङ्मुखः पुरुप' । तिष्ठन्नपि निजसदने न बाध्यते कर्मभिः कापि ॥ ८० ॥ कुत्राप्यरण्यदेशे सुनीलतृणवालुकोपचिते । शीतलतरुतलभूमौ सुखं शयानस्य पुरुषस्य ॥ ८१ ॥ तरवः पत्रफलाढयाः सुगधशीतानिलाः परितः । कलकूजितवरविहगाः सरितो मित्राणि किं न स्युः ॥ ८२ ॥ वैराग्यभायभाजः प्रसन्नमनसो निरागस्य । अप्रार्थितफलभोक्तुः पुसो जन्मनि कृतार्थतेह स्यात् ॥ ८३ ॥ द्रव्यं पल्लवतश्च्युतं यदि भवेत्वापि प्रमादात्तदा ·प्रबोधसुधाकरः।। ७३१ - - शोकायाथ तदर्पित श्रुतवते तोपाय च श्रेयसे ।। स्वातत्र्याद्विपयाः प्रयान्ति यदमी शोकाय ते स्युश्चिर सत्यक्ताः स्वयमेव चेत्सुखमय निःश्रेयस तन्वते ॥ ८४ ॥ विस्मृत्यात्मनिवासमुत्कटमवाटव्यां चिर पर्यट- न्सतापत्रयदर्घिदावदहनचालावलीव्याकुलः ॥ वलगन्फल्गुषु सुरदीप्तनयनश्वेत'कुरगो वला- दागापागवशीकृतोऽपि विपयव्याधेम॒पा हन्यते ॥ ८५ ॥ आत्मसिद्धिप्रकरणम् । उत्पन्नेऽपि विरागे विना प्रबोध सुख न स्यात् । स भवेद्गुरूपदेशात्तस्माद्गुरुमाश्रयेत्प्रथमम् ॥ ८६ ॥ यद्यपि जलधेरुदक यद्यपि वा प्रेरकोऽनिलरतत्र । तदपि पिपासाकुलित प्रतीक्षते चातको मेघम् ॥ ८७ ॥ त्रेधा प्रतीतिरुक्ता शास्त्रागुरुतस्तथात्मनस्तत्र । शास्त्रप्रतीतिरादौ यद्वन्मधुरो गुडोऽस्तीति ॥ ८८ ॥ अग्ने गुरुप्रतीतिर्दूरागुडदर्शन यद्वत् ॥ आत्मप्रतीतिरस्माद्गुडभक्षणज मुख यद्वत् ॥ ८९ ॥ रसगधरूपशब्दस्पर्शा अन्ये पदार्थाश्च ॥ कस्मादनुभूयन्ते नो देहान्नेद्रियग्रामात् ॥ ९० ॥ मृतदेहेद्रियवर्गो यतो न जानाति दाहज दु'खम् ॥ प्राणश्चेन्निद्रायां तरकरवाधा स किं वेत्ति ।। ९१ ।। मनसो यदि वा विषयस्तयुगपत्किं न जानाति ।। तस्य पराधीनत्वाद्यतः प्रमादस्य कस्त्राता ॥ ९२ ॥ गाढवातगृहातत. क्षितितले दीप निधायोज्ज्वल पचच्छिद्रमधोमुख हि कलश तस्योपरि स्थापयेत् ।। तद्बाह्ये परितोऽनुरध्रममला वीणा च कस्तूरिका ·प्रबोधसुधाकरः। सद्रत्नं व्यजनं न्यसेच्च कलशच्छिद्राध्वनिर्गच्छत्ताम् ॥ १५ ॥ तेजोशेन पृथक्पदानिवहज्ञानं हि यज्जायते तद्धैः कलशेन वा किमु मृदो भांडेन तैलेन वा ॥ किं सूत्रेण न चैतदस्ति रुचिरं प्रत्यक्षबाधादतो दीपज्योतिरिहैकमेव शरण देहे तथात्मा स्थितः ॥ ९४ ॥ मायासिद्धिप्रकरणम् । चिन्मात्रः परमात्मा ह्यपश्यदात्मानमात्मतया ॥ अभवत्सोऽहनामा तस्मादासीद्भिदो मूलम् ॥ १५ ॥ द्वेधैव भाति तस्मात्पतिश्च पत्नी च तौ भवेता वै ॥ तस्मादयमाकाशस्त्रिधैव परिपूर्यते सततम् ।। ९६ ॥ सोऽयमपीक्षांचके ततो मनुष्या अजायन्त ।। इत्युपनिषदः प्राहुर्दयितां प्रति याज्ञवल्क्योक्त्या ॥ ९७ ॥ चिरमानंदानुभवात्सुषुप्तिरिव काप्यवस्थाऽभूत् ॥ परमात्मनस्तु तस्मात्स्वमवदेवोत्थिता माया ॥ ९८॥ सदसद्विलक्षणासौ परमात्मसदाश्रयानादिः ।। सा च गुणत्रयरूपा सूते सचराचरं विश्वम् ॥ ९९ ॥ माया तावददृश्या दृश्यं कार्य कथ जनयेत् ।। ततुभिरदृश्यरूपैः परोऽत्र दृश्यः कथ भवति ।। १०० ॥ स्वप्ने सुरतानुभवाच्छुकद्रावो यथा शुभे वसने ॥ अनृत रत प्रवोधे वसनोपहतिर्भवेत्सत्या ॥ १०१ ॥ स्वप्ने पुरुषः सत्यो योपिदसत्या तयोर्युतिश्च मृपा ॥ शुक्रद्रावः सत्यस्तद्वत्प्रकृतेऽपि संभवति ॥ १०२ ॥ एवमदृश्या माया तत्कार्यं जगदिद दृश्यम् ॥ माया तावदियं स्याद्या स्वविनाशेन हर्पदा भवति ।। १०३ ॥ रजनीवातिदुरंता न लक्ष्यतेऽत्र स्वभावोऽस्याः ।।

·प्रबोधसुधाकरः। HI.... सौदामिनीव नश्यति मुनिभिः संप्रेक्ष्यमाणैव ॥ १०. माया ब्रह्मोपगताऽविद्या जीवाश्रया प्रोजन, विनीमाथ पुरी चिदचिदृथिश्चेतस्तदक्षय ज्ञेयमा मोक्षात् १०५ ।। घटमठकुडचैरावृतमाकाश तत्तदास भवति । तद्वदविद्यावृतमिह चैतन्य जीव इत्युक्त हा हाली ननु कथमावरण स्यादज्ञान ब्रह्मणो विशुद्धस्याका सूर्यस्येव तमित्र रात्रिभव स्वप्रकाशस्य ॥ १० ॥ दिनकरकिरणोत्पन्नैमधेरान्छाद्यते यथा सूर्यः ।। न खलु:दिनस्य दिनत्व तैर्विकृतैः सांद्रसघातैः ॥ १०८ । अज्ञानेन तथात्मा शुद्धोऽपि न्छाद्यते सुचिरम् ॥ न पर तु लोकसिद्धा प्राणिषु तच्चेतनाशक्तिः ॥ १०९ ॥ लिंगदेहादिनिरूपणप्रकरणम् । स्थूलगरीरस्यातर्लिंगशरीर च तस्यातः ।। कारणमस्याप्यंतस्ततो महाकारण तुर्यम् ॥ ११० ॥ स्थूल निरूपित प्रागधुना सूक्ष्मादितो ब्रूम. ।। अगुष्ठमात्र. पुरुष श्रुतिरिति यत्प्राह तत्सूक्ष्मम् ।। १११ सूक्ष्माणि महाभूतान्यसवः पचेंद्रियाणि पचैव ।। षोडशमतःकरण तत्सघातो हि लिंगतनु' ।। ११२ ॥ तत्कारण स्मृत यत्तस्यातर्वास जालम् ॥ तस्य प्रवृत्तिहेतुर्बुद्धयाश्रयमत्र तुर्य स्यात् ॥ ११३ ॥ तत्सारभूतबुद्धौ यत्प्रतिफलित तु शुद्धचैतन्यम् ॥ जीवः स उक्त आधैर्योऽहमिति स्फूर्तिकृद्वपुपि ॥ ११४ चरतरतरगसगात्प्रतिबिंब भास्करस्य च चल स्यात् ।। अस्ति तथा चंचलता चैतन्ये चित्तचाचल्यात् ॥ ११५ नन्वर्कप्रतिबिंबः सलिलादिषु यः स चावभासयति ॥

·१६ प्रबोधसुधाकरः । किमितरपदार्थनिवह प्रतिबिंबोऽप्यात्मनस्तद्वत् ।। ११६ ॥ प्रतिफलितं यत्तेजः, सवितुः कांस्यादिपात्रेषु || तदनु प्रविष्टमंतर्गृहमन्यार्थान्प्रकाशयति ॥ ११७ ।। चित्प्रतिबिंबरतद्बुद्धिपु यो जीवतां प्राप्तः ॥ नेत्रादींद्रियमार्गबहिरर्थान्सोऽवभासयति ।। ११८ ॥ अद्वैनप्रकरणम् । तदिदं य एवमार्यो वेद ब्राहमस्मीति ।। स इदं सर्व च स्यात्तस्य हि देवाश्च नेशते भूत्या ॥ ११९ ॥ येपां स भवत्यात्मा योऽन्यामथ देवतामुपास्ते यः ॥ अहमन्योऽसावन्यश्चेत्थ यो वेद पशुवत्सः ॥ १२० ॥ इत्युपनिषदामुक्तिस्तथा श्रुतिर्भगवदुक्तिश्च ॥ ज्ञानी लात्मैवेय मतिर्ममेत्यत्र युक्तिरपि ॥ १२१ ।। ऋजु वक्र वा काष्ठ हुताशदग्ध सदग्नितां याति ॥ तत्किं हस्तग्राह्य ऋजुवनाकारसत्त्वेऽपि ।। १२२ ॥ एव य आत्मनिष्ठो ह्यात्माकारश्च जायते पुरुषः । देहीव दृश्यतेऽसौ पर त्वसौ केवलो ह्यात्मा ॥ १२३ ॥ प्रतिफलति भानुरेकोऽनेकशरावोदकेषु यथा ॥ तद्वदसौ परमात्मा ोकोऽनेकेषु देहेषु ॥१२४ ॥ दैवादेकशरावे भग्ने किं वा विलीयते सूर्यः ।। प्रतिबिंबचंचलत्वादर्कः किं चंचलो भवति ॥ १२५ ॥ स्वव्यापारं कुरुते यथैकसवितुः प्रकाशेन ॥ तद्वचराचरमिदं ह्येकात्मसत्तया चलति ॥ १२६ ॥ येनोदकेन कदलीचंपकजात्यादयः प्रवर्धन्ते ।। भूलकपलांडुलशुनास्तेनैवैते विभिन्नरसगंधाः ।। १२७ ॥ एको हि सूत्रधारः काष्ठप्रकृतीरनेकशो युगपत् ॥

·प्रबोधसुधाकरः। ७७ स्तंभाप्रपट्टिकाया नर्तयतीहं प्रगूढतया ॥ १२८ ॥ गुडखडशर्कराद्या भिन्नाः स्युर्विकृतयो यथैकेक्षाः ॥ केयूरकंकणाधा यथैकहेनो भिदाश्च पृथक् ।। १२९ ॥ एव पृथक्स्वभाव पृथगाकार पृथम्वृत्ति ।। जगदुच्चावचमुच्चैरेकेनैवात्मना चलति ॥ १३० ॥ स्कषधृतसिद्धमन्न यावन्नानाति मार्गगस्तावत् ।। स्पर्शभयक्षुत्पीडे तस्मिन्मुक्ते न ते भवत ॥ १३१ ।। मानुषमतंगमहिषश्वसूकरादिष्वनुस्यूतम् ।। य' पश्यति जगदीश स एव भुक्तेऽद्वयानदम् ॥ १३२ ।। कतत्वभोक्तृत्वप्रकरणम् । यद्वत्सूर्येऽभ्युदिते स्त्रव्यवहारं जन' कुरुते ।। त न करोति विवस्वान कारयति तद्वदात्मापि ॥ १३३ ।। लोहे हुतभुन्व्याप्ते लोहातरताडयमानेऽपि ।। तस्यातर्गतवह्नः किं स्यान्निर्घातज दुःखम् ॥ १३५ ॥ निष्ठुरकुठारघातै. काप्ठे सछेद्यमानेऽपि ।। अतर्वर्ती वह्निः किं घातैश्छेद्यते तद्वत् ।। १३५ ।। तनुसबधाज्जातै. सुखदु लिप्यते नात्मा ।। ब्रूते श्रुतिरपि भूयोऽनश्नन्नन्योऽभिचाकशीत्यादि ।। १३३ ॥ निशि वेश्मनि प्रदीपे दीप्यति चौरस्तु वित्तमपहरति ॥ ईरयति वारयति वा त दीप' किं-तथात्मापि ।। १३७ ॥ गेहांते दैववशात्कस्मिाश्चित्समुदित विपन्ने वा ।। दीपस्नुष्यन्यथवा खिद्यति किं तद्वदात्मापि ॥ १३८ ।। स्वप्रकाशताप्रकरणम् । रविचद्रवह्निदीपप्रमुखाः स्वपरप्रकाशाः स्युः ॥ यद्यपि तथाप्यमामि' प्रकाश्यते कापि नैवात्मा ।। १३९ ।।

·प्रबोधमुधाकरः। - १ दृष्टे यस्मिन्सकृदपि विलीयते काप्यसद्रूपम् ॥ १६३ ॥ बाह्याभ्यंतरपूर्णः परमानदार्णवे निमग्नो यः । चिरमाप्लुत इव कलशो महाहदे जहुतनयायाः ॥ १६४ ॥ पूर्णा पूर्णतरे परात्परतरेऽप्यज्ञातपारे, हरी । संविस्फारसुधार्णवे विरहिते वीचीतरगादिभिः । भास्वत्कोटिविकासितोचलदिगाकाशप्रकाशे परे.. स्वानंदैकरसे निमग्नमनसा न त्व न चाहं जगत् ॥ १६५ द्विधाभक्तिः1 चित्ते सत्त्वोत्पत्ती तडिदिव बोधोदयो भवति । तद्देव स स्थिरः स्याद्यदि चित्त शुद्धिमुपयाति ॥ १६६ शुध्यति हि नांतरात्मा कृष्णपदांभोजभक्तिमृते । वसनमिव क्षारोदैर्भक्त्या प्रक्षाल्यते चेतः ॥ १६७ ॥ यद्वत्समलादशैं सुचिर भस्मादिना शुद्धे । प्रतिफलति वक्त्रमुच्चैः शुद्धे चित्ते तथा ज्ञानम् ॥ १६८ ॥ जानन्तु तत्र बीज हरिभक्त्या ज्ञानिनो ये स्युः । मूत चैवामूर्त द्वे एव ब्रह्मणो रूपे ॥ १६९ ॥ इत्युपनिपत्तयोर्वा द्वौ भक्तौ भगवदुपदिष्टौ । क्लेशाटक्लेशाद्वा मुक्तिः स्यादेतयोर्मध्ये ॥ १७० ॥ स्थूला सूक्ष्मा चेति द्वेधा हरिभक्तिरुद्दिष्टा । प्रारभे स्थूला स्यात्सूक्ष्मा तस्याः सकाशाच्च ।। १७१ ।। स्वाश्रमधर्माचरण कृष्णप्रतिमार्चनोत्सवो नित्यम् । विविधोपचारकरणहरिदासैः संगमः शश्वत् ॥ १७२ ॥ कृष्णकथासश्रवणे महोत्सवः सत्यवादश्च । परयुक्तौ द्रविणे वा परांपवादे पराड्मुखता ॥ १७३॥ ग्राम्यकथासूद्वेगः सुतीर्थगमनेषु तात्पर्यम् । .. - ·प्रबोधसुधाकरः। ८ यदुपतिकथावियोगे व्यर्थं गतमायुरिति चिंता ॥ १४ ॥ एवं कुर्वति भक्तिं कृष्णकथानुग्रहोत्पन्ना । समुदति सूक्ष्मभक्तिर्यस्या हरिरंतराविशति ॥ १७५ ॥ स्मृतिसत्पुराणवाक्यैर्यथाचतायां हरेर्मूतौं । मानसपूजाभ्यासो विजननिवासेऽपि तात्पर्यम् ।। १७॥ सत्य समस्तजंतुषु कृष्णस्यावस्थितेना॑नम् । अद्रोहो भूतगणे ततस्तु भूतानुकपा स्यात् ॥ १७७ ॥ प्रमितयदृच्छालामे सतुष्टिरपुत्रादौ । ममताशून्यत्वमतो निरहकारत्वमक्रोधः ।। १७८ ॥ मृदुभाषिता प्रसादो निजनिंदायो स्तुतौ समता। सुखदुःखशीतलोष्णद्वद्वसहिष्णुत्वमापदो न भयम् ।। १७९ ॥ निद्राहारविहारेष्वनादर. संगराहित्यम् । वचने चानवकाश. कृष्णस्मरणेन शाश्वती शांतिः॥ १८०१ केनापि गीयमाने हरिगीते वेणुनादे वा । आनंदाविर्भावो युगपत्स्योद्धृष्टसात्त्विकोद्रेकः ॥ १८१ । तस्मिन्ननुभवति मनः प्रगृह्यमाणं परात्मसुखम् । स्थिरता याते तस्मिन्याति मदोन्मत्तदतिदशाम् ।। १८२ ।। जंतुषु भगवद्भावं भगवति भूतानि पश्यति क्रमशः। एतादृशी दशा चेत्तदैव' हरिदासवर्यः स्यात् ॥ १८३ ।। ध्यानविधिः। यमुनातटनिकटस्थितवृंदावनकानने महारम्य ।।।। कल्पद्रुमतलभूमौ चरण चरणोपरि स्थाप्य ॥१४॥ तिष्ठन्तं घननीलं स्वतेजसा भासयतमिह विश्वम् । पीतांबरपरिधानं चदनकर्पूरलिप्तसागम् ॥१८५॥ आकर्णपूर्णनेत्र कुडलयुगमंडितश्रवणम् ॥ . ६ ·८२ प्रबोधसुधाकरः। मंदस्मितमुखकमलं सुकौस्तुभोदारमाणिहारम् ।।१८६॥ वलयांगुलीयकाद्यानुञ्चलयत स्वलंकारान् । गलविलुलितवनमालं स्वतेजसापास्तकालकालम् ||१८७॥ गुंजारवालिकलितं गुंजापुंजान्विते शिरसि । भुंजानं सह गोपैः कुंजांतरवर्तिनं हरिं स्मरतं ।।१८८॥ मंदारपुष्पवासितमंदानिलसवित परानंदम् ॥ मंदाकिनीयुतपदं नमत महानंदद महापुरुपम् ||१८९॥ सुरभीकृतदिग्वलय सुरभिशतैरावृतं सदा परितः । सुरभीतिक्षपणमहासुरभीम यादवं नमत ||१९०॥ कंदर्पकोटिसुभव वाछितफलदं दयार्णव कृष्णम् ! त्यक्त्वा कमन्यविपयं नेत्रयुग द्रष्टुमुत्सहते ॥१९१|| पुण्यतमामतिसुरसा मनोभिरामा हरेः कथां त्यक्त्वा । श्रोतु श्रवणद्वद ग्राम्य कथमादरं भवति ॥१९२॥ दौर्भाग्यामिंद्रियागां कृष्णे विषये हि शाश्वातके । क्षणिकेषु पापकरणेष्वपि सयन्ते यदन्यविषयेषु ॥१९॥ सगुणनिर्गुणयोरैक्यम् । श्रुतिभिर्महापुराणैः सगुणगुणातीतयोरैक्यम् । यत्रोक्त गूढतया तदह वक्ष्येऽतिविशदार्थम् ॥१९४॥ भूतेष्वंतर्यामी ज्ञानमयः सन्चिदानंदः । प्रकृतेः परः परात्मा यदुकुलतिलकः स एवायम् ॥१९५॥ ननु सगुणो दृश्यतनुस्तथैकदेशाधिवासश्च । स कथं भवेत्परात्मा प्राकृतवदागरोषयुतः ॥१९६॥ इतरे दृश्यपदार्था लक्ष्यन्तेऽनेन चक्षुषा सर्वे । भगवाननया दृष्टया न लक्ष्यते ज्ञानगम्यः ॥१९७॥ यद्विश्वरूपदर्शनसमये पार्थाय दत्तवान्भगवान् । -

·प्रबोधसुधाकरः ।
३
दिव्यं चक्षुस्तस्माददृश्यता युज्यते नृहरौ ॥१९८||
साक्षाद्यथैकदेशे वर्तुलमुपलभ्यते स्वेचिबम् ।। ।
विश्व प्रकाशयति तत्सर्वैः सर्वत्र दृश्यते युगपत् ॥१९९॥
यद्यपि साकारोऽय तथैकदेशी विभाति यदुनाथः ।
सर्वगतः सर्वात्मा तथाप्यय सच्चिदानदः ॥२०॥
एको भगवान्रेमे युगपद्गोपीष्वनेकासु ॥
अथवा विदेहजनकश्रुतदेवभूदेवयोर्हरिर्युगपत् ॥२०१॥
अथवा कृष्णकारा स्वचमू दुर्योधनोऽपश्यत् ।
तस्माद्वयापक आत्मा भगवान्हरिरीश्वर. कृष्णः ॥२०२॥
चक्षसि यदा जघान श्रीवत्स. श्रीपतेः स किं द्वेष्यः ।
भक्तानामसुराणामन्येपा वा फल सदृशम् ॥ २०३ ॥
तस्मान्न कोऽपि शत्रुर्नो मित्र नाप्युदासीनः ।
नृहरि सन्मार्गस्थः सफलः गाखीव यदुनाथः ॥२०४॥
लोहशलाकानिवहै। स्पर्शश्मनि मिद्यमानेऽपि ।
स्वर्णत्वमेति लौह द्वेषादपि विद्विपा तथा प्राप्तिः ॥२०५॥
नन्वात्मनः सकाशादुत्पन्ना जीवसततिश्चेयम् ।
जगतः प्रियतर आत्मा तत्प्रकृते नैव सभवति ।।२०६॥
वत्साहरणावसरे पृथग्वयोरूपवासनाभूपान् ।
हरिरजमोह कर्तुं सवत्सगोपान्विनिर्ममे स्वरमात् ॥२०७॥
अग्नेयथा स्फुलिंगाः क्षुद्रास्तु व्युन्चरन्तीति ।
श्रुत्यर्थ दर्शयितु स्वतनोरतनोत्स जीवसदोहम् ॥२०८||
यमुनातीरनिकुजे कदाचिदपि वत्सकाश्च चारयति ।
कृष्णे तथार्थगोपेषु च वरगोष्टेषु चारयस्वारात् ॥२०९॥
वत्स निरीक्ष्य दूराद्गाव. स्नेहेन सनाताः ।
तदभिमुख धावन्त्यः प्रययुर्गोपेश्च दुराः ॥२१०॥

·प्रबोधसुधाकरः। . प्रसवभरेण भूय. सुतस्तनाः प्राप्य पूर्ववद्वत्सान् ।। पृथुरसनया लिहन्त्यस्तर्णकवत्यः प्रपाययन्प्रमुदा ॥ २११ ।। गोपा अपि निजबालाजगृहुर्मूर्धानमाघ्राय || इत्थमलौकिकलाभस्तेषां तत्र क्षण ववृधे ।। २१२ ॥ गोपा वत्साश्चान्या पूर्व कृष्णात्मका ह्यभवन् । तेनात्मनः प्रियत्वं दर्शितमेतेषु कृष्णेन ॥ २१३ ॥ प्रेयः पुत्राद्वित्ताप्रेयोऽन्यस्माच सर्वस्मात् ॥ अंतरतरं यदात्मेत्युपनिपदः सत्यताभिहिता ॥ २१४ ।। ९ नन्वुच्चावचभूतष्वात्मा सम एव वर्ततेऽथ हरिः ॥ दुर्योधनेऽर्जुने वा तरतमभावं कथ नु गतवान्सः ॥ २१५ । बधिरांधपंगुमूका दीर्घाः खर्वाः सरूपाश्च ।! सर्वे विधिना दृष्टाः सवत्सगोपाश्चतुर्भुजास्तेन ।। २१६ ॥ भूतसमत्व नृहरेः समो हि मशकेन नागेन ॥ लोकैः समस्त्रिभिवेत्युपनिषदा भाषितः साक्षात् ।। २१७ ॥ आत्मा तावदभोक्ता तथैव ननु वासुदेवश्चेत् ।। नानाकैतवयत्नै पररमणीभिः कथ रमते ।। २१८ ।। सुंदरमभिनवरूप कृष्णं दृष्ट्वा विमोहिता गोप्यः ।। तमभिलषन्त्यो मनसा कामाद्विरहव्यथां प्रापुः ।। २१९ ।। गच्छन्त्यस्तिष्ठन्त्यो गृहकृत्यपराश्च मुंजानाः ।। कृष्णं विनान्यविपयं समक्षमपि जातु नाविंदन् ।। २२० । दुःसहविरहभ्रांत्या स्वपतीन्ददृशुस्तरून्नरांश्च पशून् ।। हरिरयमिति सुप्रीताः सरभसमालिंगयांचक्रुः ॥ २२१ ॥ कापि च कृष्णायन्ती कस्याश्चित्पूतनायन्त्याः ।। अपिबत्स्तनमिति साक्षाद्वयासो नारायणः प्राह ॥ २२२।। - तस्मानिजनिजदयितान्कृष्णाकारान्व्रजस्त्रियो वीक्ष्य ।।

·प्रबोधसुधाकरः। स्वपरनृपतिपत्नीनामतर्यामी हरिः साक्षात् ॥ २२३ ।। परमार्थतो विचारे गुडतन्मधुरत्वदृष्टातात् ॥ नवरमपि नरदेह परमात्माकारतां याति ॥ २२४ ।। किं पुनरनतशक्तलीलावपुरीश्वरस्येहः॥ कर्माण्यलौकिकानि स्वमायया विदधतो नृहरेः ।। २२५ ॥ मृद्भक्षणेन कुपितां विकसितवदनां स्वमातरं वक्त्रे॥ विश्वमदर्शयदखिल किं पुनरथ विश्वरूपोऽसौ ॥ २२० । अनुग्रहः ॥ विषविषमस्तनयुगल पाययितु पूतना गृह प्राप्ता तस्याः पृथुभाग्याया आसीत्कृष्णार्पणो देहः ॥ २२७ ।। अनयत्पृथुतरशकट निजनिकट वा कृतापराधमपि ।। कंठाश्लेषविशेषादवधीद्वाल्येऽसुर कृष्णः ॥ २२८ ।। यमलार्जुनौ तरू उन्मूल्योलूखलगतश्चिरं खिन्नौ ॥ रिंगनंगणभूमौ स्वमालय प्रापयन्नृहरिः ।। २२९ ॥ नित्य त्रिदशद्वेषी येन च मृत्योर्वशीकृतः केशी ।। काक कोऽपि वराको बकोऽप्यशोक गती लोकम् || २१.॥ गोगोपीगोपाना निकरमहिं पीडयन्तमतिवेगात् ॥ अनघमघासुरमकरोत्पृथुतरमुरगेश्वर भगवान् ॥ २३१ ॥ पीत्वारण्यहुताशनमसातत्तेजसो हेतोः ॥ दग्धान्मुग्धानखिलाजुगोप गोपान्कृपासिंधुः ॥ २३२ ॥ पातु गोकुलमाकुलमशनितडिद्वर्पणैः कृष्णः || असहाय एकहस्ते गोवर्धनमुद्दधारोच्चैः ॥ २३३ ॥ घासोलोभाकलितं धावदर्जक शिलातलैहत्वा ।। विस्मृत्य तदपराध विकुंठवासोऽर्पितस्तस्मै ॥ २३४ ॥ '. त्रेधा वक्रशरीरामतिलंबोष्ठी स्खलद्वपुर्वचनात् ।।

·PLU प्रबोधसुधाकरः। स्रक्चंदनपरितोषात्कुब्जामृज्वाननामकरोत् ॥ २३५ ॥ निहतः पपात हरिणा हरिचरणाग्रेण कुवलयापीडः ।।. तुंगोन्मत्तमतगः पतंगवद्दीपकस्याग्रे ॥ २३६ ।। युद्धमिवात्सह रंगे श्रीरंगेनांगसगम प्राप्य ।। 'मुष्टिकचाणूराख्यौ ययतुर्निःश्रेयस सपदि ।। २३७ ।। देहकृतादपराधाद्वैकुठोत्कंठितातरात्मानम् ।। यदुवरकुलावतंसः कस विध्वंसयामास ॥ २३८ ॥ हरिसंदर्शनयोगात्पृथुरणतीर्थे निमजते तस्मै ॥ भगवान्नु प्रददाद्यः सद्यश्चैवैद्याय सायुज्यम् || २३९ ॥ मीनादिभिरवतारैनिहताः सुरविद्विषो बहवः ।। नीतास्ते निजरूप तत्र च मोक्षस्य का वार्ता ॥ २४० ॥ ये यदुनंदननिहतास्ते तु न भूयः पुनर्भव प्रापुः ॥ तस्मादवताराणामतर्यामी प्रवर्तकः कृष्णः ।। २४१ ।। ब्रह्मांडानि बहूनि पकजभवान्प्रत्यंडमत्यद्भता- न्गोपान्वत्सयुतानदर्शयदज विष्णूनशेषांश्च यः ॥ शंभुर्यच्चरणोदकं स्वशिरसा धत्ते च मूर्तित्रया- कृष्णो वै पृथगस्ति कोऽप्यविकृत सच्चिन्मयो नीलिमा||२४ कृपापात्रं यस्य त्रिपुररिपुरभोजवसति सुता जोः पूता चरणनखनिर्णजनजलम् ॥ प्रदानं वा यस्य त्रिभुवनपतित्व विभुरपि निदान सोऽस्माक जयति कुलदेवो यदुपतिः ॥ २४३ ।। मायाहस्तेऽर्पयित्वा भरणकृतिकृते मोहमूलोद्भवं मां । मातः कृष्णाभिधाने चिरसमयमुदासीनभावं गतासि ।। कारुण्यकाधिवासे सकृढपि वदनं नेक्षसे त्वं मदीय तत्सर्वज्ञे न कर्तुं प्रभवसि भवती किं नु मूलस्य शांतिम् ॥१४ ·प्रबोधसुधाकरः । उदासीनः स्तब्धः सततमगुणः सगरहितो भवास्तातः कात. परमिह भवेज्जीवनगतिः ।। अकस्मादस्माक यदि न कुरुते नेहमथ त- दूसस्त्र स्वीयातत्रिमलजठरेऽस्मिन्पुनरपि ॥ २४५ ॥ लोकाधीशे वयोशे किमिति भवभवा वेदना वाश्रितानां सकोच. पंकजाना किमिह समुदिते मंडले चडरहमेः ।। भोग. पूर्वार्जिताना भवति भुवि नृणा कर्मणा चेदवश्यं तन्मे दृष्टै पुष्टैननु दनुजनृपैरूर्जित निर्जित ते ॥ २४ ॥ नित्यानदमुधानिधेराधिगतः सन्नीलमेघः सता- मौत्कठ्यप्रबलप्रभजनभरैराकर्षितो वर्षति । विज्ञानामृतमद्भत निजबचो धाराभिरारादिद चेतश्चातक चेन वाछति मृपानातोऽसि सुप्तोऽसि किम् १४७ चेतश्चचलता विहाय पुरत. सधाय कोटिद्वय तत्रैकत्र निधेहि सर्वविषयानन्यत्र च श्रीपतिम् ।। विश्रातिर्हितमप्यहो क नु तयोर्मध्ये तढालोच्यता युक्त्या वानुभवेन यत्र परमानटश्च तत्सेव्यताम् ।। २४८ ॥ पुत्रान्पौत्रमथ स्त्रियोऽन्ययुवतीर्वित्तान्यथोऽन्यद्धन भोज्यादिष्वपि तारतम्यवशतो नाल समुत्कठया ।। नैतादृग्यदुनायके समुदिते चेतस्यनते विभी सादानदसुधार्णवे विहरति स्वैर यतो निर्भयम् || २४९ ॥ काम्योपासनयार्थयन्त्यनुदिन किचित्फल सेप्सित किंचित्स्वर्गमथापवर्गमपरैर्योगादियज्ञादिभिः ॥ अस्माक यदुनदनाघ्रियुगलध्यानावधानार्थिना किं लोकेन दमेन किं नृपतिना स्वर्गापवर्गश्च किम् ॥ २५॥ आश्रितमात्र पुरुप वाभिमुख कर्पति श्रीशः ॥

·प्रबोधसुधाकरः । लोहमपि चुबकाश्मा संमुखमात्रं जडं यद्वत् ॥ २५१ ॥ अयमुत्तमोऽयमधमो जात्या रूपेण संपदा वयसा ।। श्लाघ्योऽश्लाघ्यो वेत्थ न वेत्ति भगवाननुग्रहावसरे ॥ २५२ । अंतःस्थभावभोक्ता ततोऽतरात्मा महामेघः ॥ खदिरश्चंपक इव वा प्रवर्षणं किं विचारयति ।। २५३ ।। यद्यपि सर्वत्र समस्तथापि नृहरिस्तथाप्येते ।। भक्ताः परमानंदे रमन्ति सदयावलोकेन ॥ २५४ ।। सुतरामनन्यशरणाः क्षीराद्याहारमंतरा यद्वत् ॥ केवलया स्नेहशा कच्छपतनयाः प्रजीवन्ति ॥ २५५ ॥ यद्यपि गगनं शून्यं तथापि जलदामृतांशुरूपेण ।। चातकचकोरनाम्नोईढभावात्पूरयत्याशाम् ।। २५६ ।। तद्वद्रजतां पुंसां दृग्वाम्मनसामगोचरोऽपि हरिः ।। कृपया फलत्यकस्मात्सत्यानदामृतेन विपुलेन ।। २५७ । इति प्रबोधसुधाकरः समाप्तः ।

·प्रश्नोत्तररत्नमालिका। ८९ ॥ प्रश्नोत्तररत्नमालिका ॥ कः खलु नालंक्रियते दृष्टादृष्टार्थसाधनपटीयान् । अमुया कठस्थितया प्रश्नोत्तररत्नमालिकया ॥ १ ॥ भगवन्किमुपादेयं गुरुवचनं हेयमपि च किमकार्यम् । को गुरुधिगततत्त्वः शिष्यहितायोद्यत संततम ॥ २ ॥ त्वरित किं कर्तव्य विदुपा मसारसततिन्छेद. । किं मोक्षतरोवजि सम्यग्ज्ञानं क्रियासिद्धम् ॥ ३ ॥ का पध्यतरो धर्म क. शुचिरिह यस्य मानस शुद्धम् । कः पडितो विवेकी कि विषमवधीरणा गुरुपु ॥ ४ ॥ किं ससारे सारं बहुशोऽपि विचित्यमानमिदमेव । किं मनुजेष्विष्टतम स्वपरहितायांद्यत जन्म ॥ ५ ॥ मदिरेव मोहजनकः कः स्नेह के च दरयवो विषयाः । का भववल्ली तृष्णा को वैरी यम्त्वनुद्योगः ॥ ६ ॥ कस्माद्भयमिह मरणादधादिह को विशिष्यंत रागी। कः शूरो यो ललनालोचनवाणेन च व्यथितः ॥ ७ ॥ पातु कर्णांजलिमि किममृतमिह युयते सदुपदेशः । किं गुरुताया मूल यदेतदप्रार्थन नाम |॥ ८ ॥ किं गहन स्त्रीचरित कश्चतुरो यो न खडितस्तेन । किं दुःखमसतोप कि लाघवमधमतो याचा ॥९॥ किं जीवितमनवद्य कि जाड्य पाठतोऽप्यनभ्यासः। को जागतिं विवेकी का निद्रा मूढता जतोः ॥ १० ॥ नलिनीदलगतजलवत्तरल किं यौवन धन चायुः। कथय पुनः के शशिनः किरणसमा' सज्जना एव ॥ ११ ॥ को नरकः परवशता किं सौख्य मर्वसगविरतिर्या ।

·'९'.
प्रश्नोत्तररत्नमालिका।
कि सत्यं भूतहितं प्रियं च किं प्राणिनामसवः ।। १२ ।।
कोऽनर्थफलो मानः का सुखदा साधुजनमैत्री ।
सर्वव्यसनविनाशे को दक्षः सर्वथा त्यागी ।। १३ ।।
कि मरण मूर्खत्व किं चान, यदवसरे दत्तम् |
आमरणात्किं शल्यं प्रच्छन्नं यत्कृतं पापम् ॥ १४ ।।
कुत्र विधेयो यत्नो विद्याभ्यासे सदोषधे दाने ।
अवधारणा क कार्या खलपरयोषित्परधनेषु ।। १५ ।।
काहर्निशमनुचिंत्या संसारासारता न तु प्रमदा।
का प्रेयसी विधेया करुणा दीनेषु सज्जने मैत्री ॥ १६ ॥
कंठगतैरप्यसुभिः कस्य ह्यात्मा न शक्यते जेतुम् ।
मूर्खस्य शंकितस्य च विषादिनो वा कृतघ्नस्य ॥ १७ ॥
कः साधुः सद्वृत्तः कमघममाचक्षते त्वसद्वृत्तम् ।
केन जितं जगदेतत्सत्यतितिक्षावता पुसा ।। १८ ॥
कस्मै नमांसि देवाः कुर्वन्ति दयाप्रधानाय ।।
कस्मादुद्वेगः स्यात्ससारारण्यतः सुधियः ॥ १९ ॥
कस्य वशे प्राणिगणः सत्यप्रियभाषिणो विनीतस्य ।
क स्थातव्य न्याय्ये पथि दृष्टादृष्टलाभाढये ॥ २० ॥
कोऽधो योऽकार्यरतः को बधिरो यो हितानि न शृणोति ।।
को मूको यः काले प्रियाणि वक्तु न जानाति ।। २१ ॥
किं दानमनाकांक्ष किं मित्र यो निवारयति पापात् ॥
कोऽलकारः शील किं वाचां मंडन सत्यम् ।। २२ ।।
विद्युद्विलसितचपल किं दुर्जनसगतियुवतयश्च ॥
कुलशीलनिष्प्रकपाः के कलिकालेऽपि सज्जना एव ।। २३ ॥
चिंतामणिरिव दुर्लभामिह किं कथयामि तच्चतुर्मद्रम् ।।
किं तद्वदन्ति भूयो विधूततमसो विशेषेण ॥ २४ ॥

·प्रश्नोत्तररत्नमालिका। ९१ दानं प्रियवाक्सहित ज्ञानमगर्व क्षमान्वितं शौर्यम् ॥ वित्त त्यागसमेत दुर्लभमेतच्चतुर्भद्रम् ॥ २५ ॥ किं शोच्य कार्पण्य सति विभवे किं प्रशस्तमौदार्यम् ।। कः पूज्यो विद्वद्भि. स्वभावतः सर्वदा विनीतो यः ॥ २६ ॥ क' कुलकमलदिनेश. सति गुणविभवेऽपि यो नमः ॥ कस्य वशे जगदेतत्प्रियहितवचनस्य धर्मनिरतस्य ॥ २७ ॥ विद्वन्मनोहरा का सत्कविता वोधवनिता च ॥ क न स्पृशति विपत्ति. प्रवृद्धवचनानुवर्तिन दान्तम् ॥ २८ ॥ कस्मै स्पृहयति कमला त्वनलसचित्ताय नीतिवृत्ताय ।। त्यजति च क सहसा द्विजगुरुसुरनिंदाकर च सालस्यम् ।। २९॥ कुत्र विधेयो वास. सज्जननिकटेऽथवा काश्याम् ॥ क. परिहार्यो देशः पिशुनयुतो लुब्धभूपश्च ॥ ३० ॥ केनाशोच्यः पुरुषः प्रणतकलत्रेण धीरविभवेन ।। इह भुवने का शोच्यः सत्यपि विभवे न यो दाता ॥ ३१ ॥ किं लघुताया मूल प्राकृतपुरुषेषु या यात्रा ।। रामादपि क. शूरः स्मरशरनिहतो न यश्चलति ॥ ३२ ॥ किमहर्निशमनुचित्य भगवचरण न ससारः ।। चक्षुष्मन्तोऽप्यधाः के स्युर्ये नास्तिका मनुजाः ॥ ३३ ।। क. पगुरिह प्रथितो व्रजति न यो वार्धके तीर्थम् ।। किं तीर्थमपि च मुख्य चित्तमल यन्निवर्तयति ॥ ३४ ॥ किं स्मर्तव्य पुरुषैर्हरिनाम सदा न यावनी भापा ।। को हि न वाच्यः सुधिया परटोपश्चानृत तद्वत् ॥ ३५ ॥ कि सपाद्य मनुजैर्विद्या वित्त वल यशः पुण्यम् ।। । क. सर्वगुणविनाशी लोभ' शत्रुश्च क' काम' || ३६ ।। का च सभा परिहार्या हीना या वृद्धसचिवेन || , ·९२ प्रश्नोत्तररत्नमालिका। इह कुत्रावहितः स्यान्मनुजः किल राजसेवायाम् ।। ३७ ।। प्राणादपि को रम्यः कुलधर्मः साधुसगश्च ।। का संरक्ष्या कीर्तिः पतिव्रता नैजबुद्धिश्च ।। ३८ ॥ का कल्पलता लोके सच्छिाष्यायार्पिता विद्या ।। कोऽक्षयवटवृक्षः स्याद्विधिवत्सत्पात्रदत्तदान यत् ।। ३९ ।। किं शस्त्र सर्वेषां युक्तिर्माता च का वेनुः ॥ किं नु बल यद्धैर्य को मृत्युर्यदवधानरहितत्वम् ॥ ४० ॥ कुत्र विषं दुष्टजने किमिहाशौच भवेदणं नृणाम् ॥ किमभयमिह वैराग्यं भयमपि किं वित्तमेव सर्वेषाम् ॥ ४१ ॥ का दुर्लभा नराणां हरिभक्तिः पातक च किं हिंसा ।। को हि भगवत्प्रियः स्याद्योऽन्य नोद्वेजयेदनुद्विग्नः ॥ ४२ ।। कस्मात्सिद्धिस्तपसो बुद्धिः क नु भूसुरे कुतो बुद्धिः ।। वृद्धोपसेवया के वृद्धा ये धर्मतत्त्वज्ञाः ।। ४३ ॥ संभावितस्य मरणादाधक किं दुर्यशो भवति ॥ लोके सुखी भवेत्को धनवान्धनमपि च किं यतश्चष्टम् ॥ ४४ ॥ सर्वसुखाना बीज किं पुण्य दुःखमपि कुतः पापात् ॥ कस्यैश्वर्यं यः किल शंकरमाराधयेद्भक्त्या ।। ४५ ॥ को वर्धते विनीतः को वा हीयेत यो दृप्तः ॥ को न प्रत्येतन्यो ब्रूते यश्चानृतं शश्वत् ॥ ४६ ॥ कुत्रानृतेऽप्यपापं यचोक्तं धर्मरक्षार्थम् ।। को धर्मोऽभिमतो यः शिष्टानां निजकुलीनानाम् ॥ ४७ ॥ साधुबलं किं दैवं कः साधुः सर्वदा तुष्टः ।। दैवं कि यत्सुकृत कः सुकृती श्लाध्यते च यः सद्भिः ॥ ४८ ॥ गृहमेधिनश्च मित्र किं भार्या को गृही च यो यजते ॥ को यज्ञो यः श्रुत्या विहितः श्रेयस्करो नृणाम् ।। ४९ ।।

·प्रश्नोचररत्नमालिकां। ९३ कस्य क्रिया हि सफला यः पुनराचारवाशिष्टः ॥ का शिष्टो यो वेदप्रमाणवान्को हतः क्रियाभ्रष्टः ।। ५० ।। को धन्यः संन्यासी को मान्यः पडितः साधुः ॥ कः सेन्यो यो दाता को दाता योऽर्थितृप्तिमातनुते ॥ ५१॥ किं भाग्यं देहवतामारोग्यं कः फली कृषिकृत् ।। कस्य न पापं जपतः कः पूर्णो यः प्रजावान्स्यात् ।। ५२ ॥ किं दुष्करं नराणा यन्मनसो निग्रहः सततम् ।। को ब्रह्मचर्यवान्स्याद्यश्वास्खलितोद्धरेतस्कः ।। ५३ ॥ का च परदेवतोक्ता चिच्छक्तिः को जगद्भर्ता ॥ सूर्यः सर्वेषां को जीवनहेतुः स पर्जन्यः ॥ ५४ ॥ कः शूरो यो भीतत्राता त्राता च कः स गुरुः ।। को हि जगद्गुरुरुक्तः शभुर्ज्ञानं कुतः शिवादेव ।। ५५ ॥ मुक्तिं लभेत कस्मान्मुकुदभक्तेर्मुकुंदः कः ॥ यस्तारयेदविद्यां का चाविद्या यदात्मनोऽस्फूर्तिः ।। ५६ ।। कस्य न शोको यः स्यादनोधः किं सुख तुष्टिः ।। को राजा रंजनकृत्कश्च श्वा नीचसेवको यः स्यात् ।। ५७ ॥ को मायी परमेशः क इंद्रजालायते प्रपचोऽयम् ।। कः स्वमनिभो जाग्रद्वयवहारः सत्यमपि च किं ब्रह्म ॥ ५८ ।। किं मिथ्या यद्विद्यानाश्यं तुच्छ तु शशविषाणादि ।। का चानिर्वचनीया माया किं कल्पितं द्वैतम् ।। ५९ ॥ किं पारमार्थिक स्यादद्वैत चाज्ञता कुतोऽनादिः ।। वपुषश्च पोषकं किं प्रारब्ध चान्नदायि किं चायुः ।। ६० ॥ को ब्राह्मणैरुपास्यो गायत्र्यग्निगोचरः शंभुः ॥ गायत्र्यामादित्ये चाग्नौ शभौ च किं नु तत्तत्त्वम् ।। ६१ ।। प्रत्यक्षदेवता का माता पूज्यो गुरुश्च कस्तातः ।।

·९४ प्रश्नोत्तररत्नमालिका। कः सर्वदेवतात्मा विद्याकान्वितो विप्रः ॥ ६२ ॥ कश्च कुलक्षयहेतुः संताप. सज्जनेषु योऽकारि ॥ केषाममोघवचनं ये च पुनः सत्यमौनशमशीलाः ।। ६३ ॥ किं जन्म विषयसंगः किमुत्तरं जन्म पुत्रः स्यात् ॥ कोऽपरिहार्यो मृत्युः कुत्र पदं विन्यसेच दृक्पूते ॥ ६४ ॥ पात्रं किमन्नदान क्षुधित कोऽयॊ हि भगवदवतारः ।। कश्च भगवान्महेशः शंकरनारायणात्मैकः || ६५ ।। फलमपि भगवद्भक्तः किं तल्लोकस्वरूपसाक्षात्त्वम् ॥ मोक्षश्च को ह्यविद्यारतमयः कः सर्ववेदभूरथ चोम् ।। ६६ इत्येषा कठस्था प्रश्नोत्तररत्नमालिका येपाम् ।। ते मुक्ताभरणा इव विमलाश्चाभान्ति सत्समाजेषु ॥ ६७ ।। ॥ इति प्रश्नोत्तररत्नमालिका समासा ॥

·ब्रह्मानुचिंतनम् । ९५ ॥ ब्रह्मानुचिंतनम् ॥ महमेव परं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययम् । इति स्यान्निश्चितो मुक्तो बद्ध एवान्यथा भवेत् ॥१॥ अहमेव पर ब्रह्म निश्चित चित्त चिंत्यताम् । चिद्रूपत्वादसगत्वादबाध्यत्वात्प्रयत्नतः ॥१॥ अहमेव पर ब्रह्म न चाहं ब्रहाण' पृथक् । इत्येव समुपासीत ब्राटाणो ब्रह्मणि स्थितः ॥३॥ सर्वोपाधिविनिर्मुक्त चैतन्य च निरंतरम् । तब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कथं वर्णाश्रमी भवेत् ।। ४ ॥ अह ब्रह्मास्मि यो वेद स सर्वं भवति लिदम् । नाभूत्या ईशते देवास्तपामात्मा भवेद्धि सः ॥५॥ अन्योऽसावहमन्योऽस्मीत्युपारते योऽन्यदेवताम् । न स वेद नरो ब्रह्म स देवाना यथा पशुः ॥६॥ अहमात्मा न चान्योऽस्मि नौवाह न शोकभाक् । सच्चिदानदरूपोऽह नित्यमुत्तरवभाववान् ॥७॥ आत्मान सतत ब्रह्म सभाच्य विहरन्ति ये । न तेषां दुष्कृत किंचिदुष्कृतोन्था न चापदः १८|| आत्मान सतत ब्रह्म संभाव्य विहरेत्सुखम् । क्षण ब्रह्माहमस्मीति यः कुर्यादात्मचितनम् ॥९॥ तन्महापातक हन्ति तमः सूर्योदयो यथा । अज्ञानादब्रह्मणो जातमाकाशं बद्धदोपमम् ११०॥ आकाशाद्वायुरुत्पन्नो वायोस्तेजस्ततः पयः । अद्भयश्च पृथिवी जाता ततो नाहियवादिकम् ॥११॥ प्रथिव्यप्सु पयो वह्नौ रहियो नभस्यसौ ।

·ब्रह्मानुचिंतनम्। नभोऽप्यव्याकृते तच्च शुद्ध शुद्धोऽस्म्यहं हरिः ॥१२॥ अहं विष्णुरहं विष्णुरहं विष्णुरहं हरिः । कर्तृभोक्त्रादिकं सर्व तदविद्योत्थमेव च ॥१३॥ अच्युतोऽहमनंतोऽहं गोविंदोऽहमहं हरिः । आनंदोऽहमशेषोऽहमजोऽहममृतोऽस्म्यहम् ॥१४॥ नित्योऽहं निर्विकल्पोऽहं निराकारोऽहमव्ययः । सच्चिदानंदरूपोऽहं पचकोशातिगोऽस्म्यहम् ॥ १५ ॥ भकर्ताहमभोक्ताहमसगः परमेश्वरः । सद मत्संनिधानेन चेष्टते सर्वमिंद्रियम् ।।१६॥ आदिमध्यांतमुक्तोऽहं न बद्धोऽहं कदाचन । स्वभावनिर्मलः शुद्धः स एवाहं न संशयः ॥१७॥ ब्रह्मैवाहं न संसारी मुक्तोऽहमिति भावयेत् । अशक्नुवन्भावयितुं वाक्यमेतत्सदाऽभ्यसेत् ॥१८॥ यदभ्यासेन तद्भावो भवेद्रमरकीटवत् । अत्रापहाय संदेहमभ्यसेत्कृतनिश्चयः ।। १९ ।। ध्यानयोगेन मासैकादब्रह्महत्यां व्यपोहति । संवत्सरं सदाभ्यासात्सिद्धयष्टकमवाप्नुयात् ॥२०॥ यावज्जीव सदाभ्यासाज्जीवन्मुक्तो भवेद्यतिः। नाहं देहो न च प्राणो नेंद्रियाणि तथैव च ॥२१॥ न मनोऽह न बुद्धिश्च नैव चित्तमहंकृतिः । नाहं पृथ्वी न सलिलं न च वहिस्तथानिलः ॥२२॥ न चाकाशो न शब्दश्च न च स्पर्शस्तथा रसः। नाहं गंधो न रूप च न मायाहं न संसृतिः ॥२३॥ सदा साक्षिस्वरूपत्वान्छिव एवास्मि केवलः । मय्येव सकलं जात मयि सर्व प्रतिष्ठितम् ||२४॥

·ब्रह्मानुचिंतनम्। ९७ मयि सर्व लय याति तद्ब्रह्मास्म्यहमद्वयम् । सर्वज्ञोऽहमनतोऽहं सर्वेशः सर्वशक्तिमान् ॥२५॥ आनदः सत्यबोधोऽहमिति ब्रह्मानुचिंतनम् । अय प्रपची मिध्यैव सत्य ब्रह्माहमव्ययम् ॥२६॥ अत्र प्रमाण वेदान्ता गुरवोऽनुभवरतथा । ब्रह्मैवाह न ससारी न चाह ब्रह्मणः पृथक् ॥२६॥ नाह देहो न मे देहः केवलोऽहं सनातनः । एकमेवाद्वितीय वै ब्रह्मणो नेह किंचन ॥२८॥ हृदयकमलमध्ये दीपवद्वेदसार प्रणवमयमतक्यं योगिभिर्ध्यानगम्यम् । हरिगुरुशिवयोग सर्वभूतस्थमेक सकृढपि मनसा वै चिंतयेद्य. स मुक्तः ॥२९॥ इति ब्रह्मानाचतन समाप्तम् ।

·मोहमुद्गरः। । ॥ मोहमुद्गरः ॥ ---- भज गोविंद भज गोविंद भज गोविंद मूढमते । प्राप्ते सन्निहिते मरणे न हि न हि रक्षति डुकृञ् करणे ॥ १ ॥ मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् । यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्त तेन विनोदय चित्तम् ॥ २॥ नारीस्तनभरनामीदेश दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम् । एतन्मांसवसादिविकारं मनसि विचिंतय वारं वारम् ॥ ३ ॥ नलिनीदलगतजलमतितरल तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् । विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहत च समस्तम् ॥ ४ ॥ यावद्वित्तोपार्जनसक्तस्तावन्निजपरिवारो रक्तः । पश्चाजीवति जर्जरदेहे वार्ता पृच्छति कोऽपि न गेहे ॥ ५ ॥ यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशल गेहे । गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥ ६ ॥ बालस्तावत्क्रीडासक्तस्तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः । वृद्धस्तावञ्चितामग्नः परे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥ ७॥ का ते कांता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः कस्य त्व कः कुत आयातस्तत्त्व चिंतय यदिद भ्रातः ॥ ८॥ सत्संगत्वे निःसंगत्वं निःसंगत्वे निर्मोहत्वम् । निर्मोहत्वे निश्चलितत्व निश्चलितत्वे जीवन्मुक्तिः ॥ ९ ॥ वयसि गते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः। क्षीणे वित्ते का परिवारो ज्ञाते तत्त्वे कः ससारः ॥ १० ॥ मा कुरु धनजनयौवनगर्व हरति निमेषात्कालः सर्वम् । मायामयमिदमखिल हित्वा ब्रह्मपद त्व प्रविश विदित्वा ॥ ११ ॥ दिनयामिन्यौ साय प्रातः शिशिरवसतौ पुनरायातः ।

·मोहमुद्गरः।
९९
।
कालः क्रीडति गच्छत्यायुस्तदपि न मुंचत्याशावायुः ॥ १२ ॥
का ते काताधनगतचिंता वातुल किं तव नास्ति नियंता ।
त्रिजगति सज्जनसगतिरेका भवति भवार्णवतरणे नौका । ॥१३॥
जटिली मुंडी लुचितकेशः कापायांवरबहुकृतवेषः ।
पश्यन्नपि च न पश्यति मूढो ह्युदरनिमित्त वहुकृतवेषः ॥ १४ ॥
अगं गलित पलित मुड दशनविहीनं जात तुडम् ।
वृद्धो याति गृहीत्वा दड तदपि न मुचत्याशापिंडम् ॥ १५ ॥
अग्रे वह्निः पृष्ठे भानू रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।
करतलमिक्षातरुतलवासस्तदपि न मुचत्याशापाशः ॥ १६ ॥
कुरुते गगासागरगमन व्रतपरिपालनमथवा दानम् ।
ज्ञानविहीनः सर्वमतेन मुक्तिं न भजति जन्मशतेन ॥ १७ ॥
सुरमदिरतरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं वासः ।
सर्वपरिग्रहभोगत्यागः कस्य सुख न करोति विरागः ॥ १८ ॥
योगरतो वा भोगरतो वा सगरतो वा संगविहीन ।
यस्य ब्रह्मणि रमते वित्तं नदति नदति नदत्येव ॥ १९ ॥
भगवद्गीता किंचिदधीता गगाजललवकणिका पीता ।
सकृदपि येन मुरारिसमा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा |॥ २० ॥
पुनरपि जनन पुनरपि मरण पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।
इह ससारे बहुदुरतारे कृपयापारे पाहि मुरारे ॥ २१ ॥
रथ्याकर्पटविरचितकथः पुण्यापुण्यविवर्जितपथः ।
योगी योगनियोजितचित्तो रमते बालोन्मत्तवदेव ॥ २२ ॥
कस्त्व कोऽह कुत आयातः का मे जननी को मे तातः !
इति परिभावय सर्वमसार विश्व त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ॥ २३ ॥
यि मयि चान्यत्रैको विष्णुर्व्यर्थ कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।
सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मान सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ॥ २४ ॥

·मोहमुद्गरः । शत्रौ मित्रे पुत्रे बंधौ मा कुरु यत्न विग्रहसंधौ । भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वांछस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥ २५ ॥ कामं क्रोधं लोभ मोह त्यक्त्वात्मान भावय कोऽहम् | आत्मज्ञानविहीना मूढास्ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥ २६ ॥ गेयं गीतानामसहस्रं ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्त्रम् । नेयं सज्जनसगे चित्त देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥ २७ ॥ सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धत शरीरे रोगः । यद्यपि लोके मरणं शरण तदपि न मुंचति पापाचरणम् ॥ २८ अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् । पुत्रादपि धनभाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ॥ २९ ॥ प्राणायाम प्रत्याहारं नित्यानित्यविवेकविचारम् । जाप्यसमेतसमाधिविधान कुर्ववधान महदवधानम् ॥ ३०॥ गुरुचरणाबुजनिर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः । सेद्रियमानसनियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थ देवम् ॥ ३१ ॥ ॥ इति मोहमुद्रः समाप्तः ॥

·योगतारावली। योगतारावली।। चदे गुरूणां चरणारविंदे सदर्शितस्वात्मसुखावबोधे ॥ जनस्य ये जांगलिकायमाने ससारहालाहलमोहगांत्यै ॥ १ ॥ सदाशिवोक्तानि सपादलक्ष- लयावधानानि वसन्ति लोके ।। नादानुसंधानसमाधिमेक मन्यामहे मान्यतम लयानाम् ॥ २॥ रेचपूरैरनिलस्य कुमैः सर्वासु नाडीपु विशोधितासु॥ अनाहताख्यो बहुभिः प्रकारै- रतः प्रवर्तेत सदा निनादः ॥ ३ ॥ नादानुसधान नमोऽस्तु तुभ्य त्वा साधनं तत्त्वपदस्य जाने ॥ भवत्प्रसादात्पवनेन साक विलीयते विष्णुपदे मनो मे ॥ ४ ॥ जालंधरोड्याणनमूलबधा- जल्पन्ति कठोदरपायुमूलान् ॥ बधत्रयेऽस्मिन्परिचीयमाने बंधः कुतो दारुणकालपाशात् ॥ ५॥ ओडयाणजालधरमूलबधै- रुन्निद्रितायामुरगांगनायाम् ॥ प्रत्यङ्मुखत्वात्प्रविशन्सुषुम्ना -

·१०२
योगतारावली।
गमागमौ मुंचति गंधवाहः ॥ ६॥
उत्थापिताधारहुताशनोल्कै-
राकुंचनैः शश्वदपानवायोः॥
संतापिताचंद्रमसः पतंती
पीयूषधारां पिबतीह धन्यः ॥७॥
बंधत्रयाभ्यासविपाकजातां
विवर्जितां रेचकपूरकाभ्याम् ।।
विशोषयन्ती विषयप्रवाह
विद्या भजे केवलंकुभरूपाम् ॥८॥
अनाहते चेतसि सावधान-
रभ्यासशूरैरनुभूयमाना॥
सस्तंभितश्वासमनःप्रचारा
सा ज़ुभते केवलकुभकश्रीः॥ ९ ॥
सहस्रशः सन्तु हठेप कुंभाः
संभाव्यते केवलकुंभ एव ॥
कुंभोत्तमे यत्र तु रेचपूरौं
प्राणस्य न प्राकृतवैकृताख्यौ ॥ १० ॥
त्रिकूटनाम्नि त्रिमितेऽतरंगे
खे स्तंभिते केवलकुंभकेन ॥
प्राणानिलो भानुशशांकनाड्यौ
विहाय सद्यो विलय प्रयाति ॥ ११ ॥
प्रत्याहृतः केवलकुंभकेन
प्रबुद्धकुंडल्युपभुक्तशेषः
प्राणः प्रतीचीनपथेन मंद
विलीयते विष्णुपदांतराले ॥ १२ ॥

·योगतारावली। १०३ निरंकुशानां श्वसनोद्माना निरोधनैः केवलकुभकाख्यैः ॥ उदेति सर्वेन्द्रियवृत्तिशून्यो मरुल्लय' कोऽपि महामतानाम् ॥ १३ ॥ न दृष्टिलक्ष्याणि न चित्तबंधो न देशकालौ न च वायुरोधः ।। न धारणाध्यानपरिश्रमो वा समेधमाने सति राजयोगे ॥ १४ ॥ अशेपदृश्योझितहङ्मयाना- मवस्थितानामिह राजयोगे ॥ न जागरो नापि सुषुप्तिभावो न जीवित नो मरण विचित्रम् ।। १५ ।। अहंममत्वायपहाय सर्व श्रीराजयोगे स्थिरमानसानाम् ॥ न द्रष्टुता नास्ति च दृश्यभावः सा जमते केवलसीवदेव ॥ १६ ॥ नेत्रे ययोन्मेषनिमेपशून्ये वायुर्यया वर्जितरेचपूरः ॥ मनश्च सकल्पविकल्पशून्य मनोन्मनी सा मयि सनिधत्ताम् ॥ १७ ॥ चित्तद्रियाणां चिरनिग्रहेण. श्वासप्रचारे शमिते यमीद्राः ॥ निवातदीपा इव निश्चलागा मनोन्मनीमग्नधियो भवन्ति ॥ १८ ॥ उन्मन्यवस्थाधिगमाय विद्व- ·१०४ योगतारावली। न्नुपायमेकं तव निर्दिशामः । पश्यन्नुदासीनतया प्रपच सकल्पमुन्मूलय सावधान' ॥ १९ ॥ प्रसह्य संकल्पपरंपराणा सभेदने संततसावधानम् ॥ आलंवनाशादपचीयमान शनैः शनै' शांतिमुपैति चेतः ॥ २० ॥ निश्वासलोपौर्नभृतैः शरीरै- नेत्रांबुजैरर्धनिमीलितैश्च ॥ आविर्भवन्तीममनस्कमुदा- मालोकयामो मुनिपुगवानाम् ॥ २१ ॥ अमी यमीद्राः सहजामनस्का- दहममत्वे शिथिलायमाने मनोतिग मारुतवृत्तिशून्य गच्छन्ति भाव गगनावशेषम् ।। २२ ॥ निवर्तयन्ती निखिलद्रियाणि प्रवर्तयन्ती परमात्मयोगम् ।। सविन्मयी ता सहजामनरका कदा गमिष्यामि गतान्यभावः ॥ २३ ॥ प्रत्यग्विमातिगायन पुंसा प्राचीनगधेषु पलायिते॥ प्रादुर्भवेत्काचिढजाडयनिद्रा प्रपंचचितां परिवर्जयन्ती ॥ २४ ।। विन्छिलसकल्पविकल्पमूल निगेपनिर्मूलितकर्मजाले ॥

·योगतारावली। निरतराभ्यासनितांतभद्रा सा जमते योगिनि योगनिद्रा ॥ २५ ॥ विश्रांतिमासाद्य तुरीयतल्पे विश्वाद्यवस्थात्रितयोपरिस्थे । सविन्मयी कामपि सर्वकालं निद्रा संख निर्विज्ञ निर्विकल्पाम् ॥ २६ ॥ प्रकाशमाने परमात्मभानौ नश्यत्यविद्यातिमिरे समस्ते ॥ अहो बुधा निर्मलदृष्टयोऽपि किंचिन्न पश्यन्ति जगत्समग्रम् ॥ २७ ॥ सिद्धि तथाविधमनोविलया समाधौ श्रीशैलशृगकुहरेषु कदोपलप्स्ये ॥ गात्र यदा मम लता. परिवेष्टयन्ति कर्णे यदा विरचयन्ति खगाश्च नीडान् ॥ २८ ॥ विचरतु मतिरेषा निर्विकल्पे समाधौ कुचकलगयुगे वा कृष्णसारेक्षणानाम् ।। चतुरजडमते वा सज्जनाना मते वा मतिकृतगुणदोषा मा विभु न स्पृशन्ति ॥ २९ ॥ ॥ इति योगतारावली सपूर्णा ॥

·१०८ शतश्लोकी। - अंतर्निष्ठो मुमुक्षुः स खलु तनुभृतां यो नयत्येवमायुः ॥१२॥ वैराजव्यष्टिरूपं जगदखिलमिद नामरूपात्मक स्या- दतःस्थप्राणमुख्यात्प्रचलति च पुनर्वेत्ति सर्वान्पदार्थान् ॥ नाय कर्ता न भोक्ता सवितृवदिति यो ज्ञानविज्ञानपूर्णः साक्षादित्थ विजानन्व्यवहरति परात्मानुसधानपूर्वम् ॥ १३ ॥ नैवेद्य ज्ञानगर्भ द्विविधमभिहितं तत्र वैराग्यमाद्य प्रायो दुःखावलोकाद्भवति गृहसुहृत्पुत्रवित्तषणादेः ॥ अन्यज्ञानोपदेशाद्यदुदितविषये वान्तवद्धेयता स्यात् प्रवल्याऽपि द्विधा स्यान्नियमितमनसा देहतो गेहतश्च ॥ १४॥ यः कश्चित्सौख्यहेतोस्त्रिजगति यतते नैव दुःखस्य हेतोः देहेऽहता तदुत्था स्वविषयममता चेति दुःखास्पदे द्वे ॥ जानन्रोगाभिघाताद्यनुभवति यतोऽनित्यदेहात्मबुद्धि- भर्यापुत्रार्थनाशे विपदमथ परामेति नारातिनाशे ॥ १५ ॥ तिष्ठन्गेहे गृहेशोऽप्यतिथिरिव निज धाम गतु चिकीर्षुः देहस्थं दुःखसौख्य न भजति सहसा निर्ममत्वाभिमानः ॥ आयात्रायास्यतीद जलदपटलवद्यात यास्यत्यवश्य देहाय सर्वमेव प्रविदितविषयो यश्च तिष्ठत्ययत्नः ॥ १६ ॥ शक्तया निर्मोकतः स्वाद्बहिरहिरिव यः प्रव्रजन्स्वीयगेहात् छायां मार्गहमोत्था पथिक इव मनाक् सश्रयेदेहसस्थाम् ॥ क्षुत्पर्याप्त तरुभ्यः पतितफलमय प्रार्थयेद्रेक्ष्यमन्नं स्वात्माराम प्रवेष्टु स खलु सुखमय प्रबजेदेहतोऽपि ॥ १७ ॥ कामो बुद्धावुदति प्रथममिह मनस्युटिशत्यर्थजातं तगृहातींद्रियास्यैस्तदनाधिगमतः क्रोध आविर्भवेच्च ।। प्राप्तावर्थस्य संरक्षणमतिरुदितो लोभ एतत्त्रय स्यात् सर्वेषा पातहेतुस्तदिह मतिमता त्याज्यमध्यात्मयोगात् ।। १८ ॥

·शतश्लोकी। १०९ दान ब्रह्मार्पण यत्क्रियत इह नृभिः स्यात्क्षमाऽक्रोधसंज्ञा श्रद्धाऽऽस्तिक्यं च सत्य सदिति परमत. सेतुसज्ञ चतुष्कम् ।। तत्स्याद्वधाय जतोरिति चतुर इमान्दानपूर्वैश्चतुर्भिः तीर्खा श्रेयोऽमृत च श्रयत इह नर' स्वर्गतिं ज्योतिराप्तिम् ॥१९॥ अन्न देवातिथिभ्योऽर्पितममृतमिद चान्यथा मोघमन्न यश्चात्मार्थं विधत्ते तदिह निगदित मृत्युरूप हि तस्य ।। लोकेऽसौ केवलाघो भवति तनुभृता केवलादी च यः स्यात् त्यक्त्वा प्राणाग्निहोत्रं विधिवदनुदिनं योऽश्नुते सोऽपि मर्त्यः ॥२०॥ लोको भोजः स एवार्पयति गृहगतायार्थिनेऽन्न कृशाय यस्तस्मै पूर्णमन्न भवति मखविधौ जायतेऽजातशत्रुः ।। सख्ये नान्नार्थिने योऽर्पयति न स सखा सेवमानाय नित्य ससक्तायान्नमस्माद्विमुख इव परावृत्तिमिच्छेत्कदर्यात् ।। २१ ॥ स्वाज्ञानज्ञानहेतू जगदुदयलयौ सर्वसाधारणौ स्तः जीवेष्वास्वर्णगर्भ श्रुतय इति जगुईयते स्वप्रबोधे ।। विश्व ब्रह्मण्यबोधे जगति पुनरिद हृयते ब्रह्म यद्वत् शुक्तौ रौप्य च रौप्येऽधिकरणमथवा हूयतेऽन्योन्यमोहात् ॥ २२ ॥ तुच्छत्वान्नासदासीद्गगनकुसुमवद्भेदक नो सदासीत् कित्वाभ्यामन्यदासीद्वयवहृतिगतिसन्नास लोकस्तदानीम् ।। किंवागेव शुक्तौ रजतवदपरो नो विराड् व्योमपूर्वः । शर्मण्यात्मन्यथैतत्कुहकसलिलवत्किं भवेदावरीवः ॥ २३ ॥ बधो जन्मात्ययात्मा यदि न पुनरभूत्तर्हि मोक्षोऽपि नासीत् यद्वद्रात्रिर्दिन वा न भवति तरणौ किंतु इग्दोष एषः ॥ अप्राण शुद्धमेक समभवदथ तन्मायया कर्तृसज्ञ । तस्मादन्यच्च नासीत्परिवृतमजया जीवभूतं तदेव ॥ २४ ॥ प्रागासीद्भावरूप तम इति तमसा गूढमस्माटतयं ।

·११० शतश्लोकी। क्षीरांतर्यद्वदभो जनिरिह जगतो नामरूपात्मकस्य । कामाद्धातुः सिसृक्षोरनुगतजगतः कर्मभिः संप्रवृत्तात् । रेतोरूपैर्मनोभिः प्रथममनुगतैः संततैः कार्यमाणैः ॥ २५ ॥ चत्वारोऽस्याः कपर्दा युवतिरथ भवेतूतना नित्यमेषा । माया वा पेशला स्यादघटितघटनापाटव याति यस्मात् ॥ स्यादारंभे घृतास्या श्रुतिभववयुनान्येवमान्छादयन्ती । तस्यामेतौ सुपर्णाविव परपुरुषौ तिष्ठतोऽर्थप्रतीत्या ॥ २६ ॥ एकस्तत्रास्त्यसगस्तदनु तदपरोऽज्ञानसिंधु प्रविष्टो विस्मृत्यात्मस्वरूप स विविधजगदाकारमाभासमैक्षत् ॥ बुद्धयाऽन्तर्यादैक्षद्विसृजति तमजा सोऽपि तामेवमेक- स्तावद्विप्रास्तमेक कथमपि बहुधा कल्पयन्ति स्ववाग्भिः ॥२७॥ नायाति प्रत्यगात्मा प्रजननसमये नैव यात्यंतकाले । यत्सोऽखडोऽस्ति लंग मन इह विशति प्रवजत्यूर्ध्वमर्वाक् ॥ तत्कार्य स्थूलतां वा न भजति वपुपः किंतु सस्कारजाते । तेजोमात्रा गृहीत्वा ब्रजति पुनरिहायाति तैस्तैस्सहैव ॥ २८ ।। आसीत्पूर्वं सुवर्धशमवनिसुरो यः पुरोधाः सनाते- ब्राह्मयात्कूटाभिचारात्स खलु मृतिमिनस्तन्मनोऽगात्कृतान्तम् ।। तदाता श्रौतमत्रेः पुनग्नयदिति प्राह सूक्तेन वेदः तस्मादात्माभियुक्त व्रजति ननु मनः कर्हिचिन्नांतरात्मा ॥ २९ ।। एको निष्कप आत्मा प्रचलति मनसा धावमानेन तस्मिन् । तिष्ठन्नग्रेऽथ पश्चान्न हि तमनुगत जानते चक्षुराद्याः ॥ यद्वत्पाथस्तरगः प्रचलति परितो धावमानस्तदतः । प्राक्पश्चादस्ति तेषां पवनसमुदितैस्तैः प्रशान्तैर्यथावत् ॥ ३० ॥ एकाक्यासीत्स पूर्व मृगयति विषयानानुपूर्व्याऽन्तरात्मा । जाया मे स्यात्प्रजा वा धनमुपकरण कर्म कुर्वरतदर्थम् ॥ ..

·शतश्लोकी। १११ . केशैः प्राणावशेषैर्महदपि मनुते नान्यदस्माद्गरीय- स्त्वेकालामेऽप्यकृत्स्नो मृत इव विरमत्येकहान्याऽकृतार्थः ॥ ३१ ॥ नासीत्पूर्व न पश्चादतनुदिनकराच्छादको वारिवाहः । दृश्यः किं त्वतराऽसौ स्थगयति स दृशं पश्यतो नार्कबिंबम् ।। नो चेदेव विनाऽर्क जलधरपटल भासते तर्हि कस्मात् । तद्विश्वं विधत्ते दशमथ न पर भासक चालकं स्वम् ।। १२ ।। भुजानः स्वमराज्यं ससकलविभवो जागर प्राप्य भूयः राज्यभ्रष्टोऽहमित्थ न भजति विषम तन्मृषा मन्यमानः। स्वप्ने कुर्वन्नगम्यागमनमुखमघ तेन न प्रत्यवायी तद्वजाग्रहशाया व्यवहृतिमाखिला स्वप्नवद्विस्मरेचेत् ॥३३॥ स्वप्नावस्थाऽनुभूत शुभमथ विषम तन्मृपा जागरे स्यात् जाग्रत्या स्थूलदेहव्यवहृतिविषय तन्मृषा स्वापकाले । इत्थ मिथ्यात्वसिद्धावनिशमुभयथा सञ्यते तत्र मूढः सत्ये तद्भासकेऽस्मिन्निह हि कुत इद तन्न विद्मो वय हि ॥३४॥ जीवन्त जाग्रतीह स्वजनमय मृत स्वप्नकाले निरीक्ष्य निर्वेद यात्यकस्मान्मृतममृतममु वीक्ष्य हर्षे प्रयाति । स्मृत्वाऽप्येतस्य जतोनिधनमसुयुतिं भाषते तेन साक सत्येव भाति भूयोऽल्पकसमयवशात्सत्यता वा मृषात्वम् ॥३५॥ स्वाप्नस्त्रीसगसौल्यादपि भृशमसतो या च रेतश्न्युतिः स्यात् सा दृश्या तद्वदेतत्स्फुरति जगदसत्कारण-सत्यकल्पम् । स्वप्ने सत्यः पुमान्स्यायुवतिरिह मृषैवानयो. सयुतिश्च प्रातःशुण वस्त्रोपहतिरिति यतः" कल्पनामूलमेतत् ॥३६॥ पश्यत्याराममस्य प्रतिदिवसममी जंतत्र. स्वापकाले पश्यत्येन न कश्चित्करणगणमृते मायया क्रीडमानम् । जाप्रत्यर्थबजानामथ च तनुमृता भासक चालक वा . .

·११२ शतश्लोकी। नो जानीते सुषुप्तौ परमसुखमय कश्चिदाश्चर्यमेतत् ॥३७॥ स्वप्ने मंत्रोपदेशः श्रवणपरिचितः सत्य एष प्रबोधे स्वमादेव प्रसादादभिलषितफलं सत्यतां प्रातरोति । सत्यप्राप्तिस्त्वसत्यादपि भवति तथा किंच तत्स्वप्रकाश येनेदं भाति सर्व चरमचरमथोच्चावचं दृश्यजातम् ॥३८॥ मध्यप्राणं सुषुप्तौ स्वजनिमनुविशन्त्यग्निसूर्यादयोऽमी वागाद्याः प्राणवायुं तदिह निगदिता ग्लानिरेषां न वायोः। तेभ्यो दृश्यावभासो भ्रम इति विदितः शुक्तिकारौप्यकल्पः प्राणायामवत तन्क्रुतिशिरसि मतं स्वात्मलब्धौ न चान्यत् ॥३९|| नोऽकस्मादामेधः स्पृशति च ढहनः किंतु शुष्कं निदाघा- दाई चेतोऽनुबधैः कृतसुकृतमपि स्वोत्कर्मप्रजाथैः । तज्ज्ञानाग्निरेतत्स्पृशति न सहसा किंतु वैराग्यशुष्क तस्मान्छुद्धो विरागः प्रथममभिहितस्तेन विज्ञानासिद्धिः ॥४०॥ यत्किचिन्नामरूपात्मकमिदमसदेवोदित भाति भूमौ येनानेकप्रकारैर्व्यवहरति जगद्येन तेनेश्वरेण । तद्वत्प्रच्छादनीयं निभृतरशनया यवैदेष द्विजिह्व- स्तेन त्यक्तेन भोज्य सुखमनतिशय मा गृधोऽन्यद्धनाद्यम् ॥४१॥ जीवन्मुक्तिर्मुमुक्षोः प्रथममथ ततो मुक्तिरात्यतिकी च तेऽभ्यासज्ञानयोगाद्गुरुचरणकृपाऽपांगसगेन लब्धात् । अभ्यासोऽपि द्विधा स्यादाधिकरणवशाहिको मानसश्च शारीरस्त्वासनायो हुपरतिरपरो ज्ञानयोगः पुरोक्त. ॥४२॥ सर्वानुन्मूल्य कामान् हदि कृतनिलयान्क्षिप्तशंकूनिवाच्चैः दीर्यदेहाभिमानस्त्यजति चपलतामात्मदत्तावधानः । यात्यूलस्थानमुच्चैः कृतसुकृतभरो नाडिकाभिर्विचित्र - ·तिश्लोकी। १६३ - नीलश्वेतारुणाभि. स्रवदमृतभर गृह्यमाणात्मसौख्यः ॥४३॥ प्रापश्यद्विश्वमात्मेत्ययामहं पुरुषः शोकमोहाद्यतीतः शुक्र ब्रह्माध्यगच्छत्स खलु सकलविसर्वसिद्धयास्पदं हि । , विस्मृत्य स्थूलसूक्ष्मप्रभृतिवपुरसौ सर्वसंकल्पशून्यो जीवन्मुक्तस्तुरीय पदमधिगंतवान्पुण्यपापविहीनः ॥४४॥ यः सत्त्वाकारवृत्तौ प्रतिफलति युवा देहमात्रावृतोऽपि तद्धमैर्बाल्यवादिमिरनुपहत. प्राण आविर्बभूव ।। श्रेयान्साध्यस्तमेतं सुनिपुणमतयः सत्यसकल्पभाजो ह्यभ्यासादेवयन्तः परिणतमनसा, साकमूर्ध्वं नयन्ति ॥ ४५ ॥- प्रायोऽकामोऽस्तकामो निरतिशयसुखायात्मकामस्तदाऽसौ तत्प्राप्तावाप्तकामः स्थितचरमदशस्तस्य देहावसाने । "प्राणा नैवोत्क्रमन्ति क्रमविरतिमिताः स्वस्वहेतौ तदानी काय जीवो विलीनो लवणमिव जलेऽखंड आत्मैव पश्चात् ॥४६॥ पिंडीभूत यदतर्जलनिधिसलिल याति तत्सैंधवाख्य भूयः प्रक्षिप्तमस्मिन्विलयमुपगत नामरूपे जहाति ! प्राज्ञस्तद्वत्परात्मन्यथ भजति लय तस्य चेतो हिमाशौ, वागग्नौ चक्षुरर्के पयसि पुनरसृग्रेतसी दिक्षु कौँ ॥ ४७ ॥ क्षीरातर्यद्वदाय मधुरिमविदित तत्पृथग्भूतमस्मात् भूतेषु ब्रह्म तद्वद्वयवहृतिविदित श्रातविश्रातिबीजम् । य लब्ध्वा लाममन्य तृणमिव मनुते यत्र नोटति भीतिः सान्द्रानद यदतः स्फुरति तदमृत विद्धयतो ह्यन्यदातम् ।। ४८ ॥ ओतः प्रोतश्च ततुष्विह विततपटश्चित्रवर्णेषु चित्र' तस्मिजिज्ञास्यमाने ननु भवति पटः सूत्रमात्रावशेषः । तद्वद्विश्व विचित्र नगनगरनरग्रामपश्वादिरूप प्रोत वैराजरूपे सं वियेति तदपि ब्रह्मणि प्रोतमोतम् ॥ ४९ ॥ ८ ·११४ तिश्लोकी। रूपं रूपं प्रतीद प्रतिफलनवशात्प्राप्तिरूप्यं प्रपेदे ढेको द्रष्टा द्वितीयो भवति च सलिले सर्वतोऽनंतरूपः । इंद्रो मायाभिरास्ते श्रुतिरिति वदति व्यापकं ब्रह्म तस्मात् जीवत्वं यात्यकस्मादतिविमलतरे बिंबित बुडपाधौ ॥ ५० ॥ तज्ञाः पश्यन्ति बुद्धया परमबलवतो माययाऽक्त पतगं बुद्धावंतःसमुद्रे प्रतिफलितमरीच्यास्पदं वेधसस्तम् | यादृग्यावानुपाधिः प्रतिफलति तथा ब्रह्म तस्मिन्यथाऽऽस्य प्राप्तादर्शानुरूपं प्रतिफलति यथाऽवस्थितं सत्सदैव ॥ ५१ ॥ एको भानुस्तटस्थः प्रतिफलनवशाद्यस्त्वनेकोदकान्त- नानात्वं यात्युपाधिस्थितिगतिसमतां चापि तद्वत्परात्मा । भूतेषूच्चावचेषु प्रतिफलित इवाभाति तावत्स्वभावा- वच्छिन्नो यः पर तु स्फुटमनुपहतो भाति तावत्स्वभावैः ॥ ५२ । यद्वत्पीयूपरझ्मौ दिनकरकिरणैबिबितैरेति साद्र नाश नैश तमिस्र गृहगतमथवा मूछितैः कांस्यपात्रे ॥ तदुद्धौ परात्मद्युतिभिरनुपर्द बिंबिताभिः समता- द्भासन्ते हीद्रियास्यप्रभृतिभिरनिश रूपमुख्याः पदार्थाः ॥ ५३ ॥ पूर्णात्मानात्मभेदान्त्रिविधमिह परं बुद्ध्यवन्छिन्नमन्यत् तत्रैवाभासमात्र गगनमिव जले त्रिप्रकार विभाति । अंभोऽवन्छिन्नमस्मिन्प्रतिफलितमतः पाथसोऽतर्बहिश्च पूर्णावन्छिन्नयोगे व्रजति लयमविद्या स्वकार्यैः सहैव ।। ५४ ।। - दृश्यन्ते दारुनार्यो युगपदगणिताः स्तभसूत्रप्रयुक्ताः संगीत दर्शयन्त्यो व्यवहृतिमपरां लोकसिद्धां च सर्वाम् ।। सर्वत्रानुप्रविष्टादभिनवविभवाद्यावदर्थानुबधात् तद्वत्सूत्रात्मसज्ञाद्वयवहरति जगभूर्भुवस्स्वमहान्तम् ॥ ५५ ॥ तत्सत्यं यत्रिकालेष्वनुपहतमदः प्राणदिग्व्योममुख्यं - ·शतश्लोकी। .११५ यस्मिन्विश्रान्तमास्ते तदिह निगदितं ब्रह्म सत्यस्य सत्यम् । नास्त्यन्यत्किंच यद्वत्परमधिकमतो नाम सत्यस्य सत्य सञ्च त्यञ्चेति मूर्ताद्युपहितमवरं सत्यमस्यापि सत्यम् ॥ ५६ ॥ यत्किंचिद्धात्यसत्य व्यवहृतिविषये रौप्यसपबुमुख्यं तद्वै सत्याश्रयेणेत्ययमिह नियमः सावधिलॊकसिद्धः । तद्वत्सत्यस्य सत्ये जगदखिलमिदं ब्रह्मणि प्राविरासीत् मिथ्याभूत प्रतीत भवति खलु यतस्तच्च सत्यं वदन्ति ।। ५७ ।। यत्राकाशावकाशः कलयति च कलामात्रतां यत्र कालो यत्रैवाशावसान बृहदिह हि विराट् पूर्वमर्वागिवारते । सूत्र यत्राविरासीन्महदपि महतस्तद्धि पूर्णाच्च पूर्ण सपूर्णादर्णवाटेरपि भवति यथा पूर्णमेकार्णवाभः ॥ ५८ ॥ अतः सर्वोषधीना पृथगमितरसैगंधवीर्यैविपाकै- रेक पाथोदपाथ. परिणमति यथा तदेवान्तरात्मा ॥ नानाभूतस्वभावैवहति वसुमती येन विश्न पयोदो वर्षत्युच्चै ताश. पचति दहति वा येन सर्वान्तरोऽसौ ॥ ५९ ॥ भूतेष्वात्मानमात्मन्यनुगतमखिल भूतजातं प्रपश्येत् प्राय' पाथरतरगान्वयवदथ चिरं सर्वमात्मैव पश्येत् ।। एक ब्रह्माद्वितीय श्रुतिशिरसि मत नेह नानाऽस्ति किंचित् मृत्योरामोति मृत्यु स इह जगदिदं यस्तु नानेव पश्येत् ॥ ६० ॥ प्राक्पश्चादस्ति कुमाद्गगनमिदमिति प्रत्यये सत्यपीद कुंभोत्पत्ताबुदेति प्रलयमुपगते नश्यतीत्यन्यदेशम् ॥ नीत कुमेन साक व्रजति भजति वा तत्प्रमाणानुकारौ इत्थ मिथ्याप्रतीति' स्फुरति तनुभृता विश्वतस्तदात्मा ॥ ६१ ।। यावपिंडो गुडस्य स्फुरति मधुरिमैवास्ति सर्वोऽपि तावान् यावान्कर्पूरपिंडः परिणमति सदामोद एवात्र तावान् ।।

·"११६ : शतश्लोकी। विश्व यावद्विभाति द्रुमनगंनगरारामचैत्याभिरामं तावच्चैतन्यमेक प्रविकसति यतोऽन्ते तदात्मावशेषम् ।। ६२॥ वाद्यान्नादानुभूतिर्यदपि तदपि सा नूनमाघातगम्या वाद्याधातध्वनीनां न पृथगनुभवः किंतु तत्साहचर्यात् || '.. मायोपादानमेतत्सहचरितमिव ब्रह्मणाऽऽभाति तद्वत् तस्मिन्प्रत्यक्प्रतीते न किमपि विषयीभावमाप्नोति यस्मात् ॥६:३ दृष्टः साक्षादिदानीमिह खलु जगतामीश्वरः संविदात्मा विज्ञानस्थाणुरेको गगनवदभितः सर्वभूतान्तरात्मा । दृष्टं ब्रह्मातिरिक्त सकलमिदमसर्दूपमाभासमात्र शुद्धं ब्रह्माहमस्मीत्यविरतमधुनाऽत्रैव तिष्ठेदनीहः ॥६४॥ इतेंद्राण्योः प्रकामं सुरतसुखजुपोः स्याद्रतान्तः सुषुप्ति- स्तस्यामानंदसांद्रं पदमतिगहनं यत्स आनंदकोशः । तस्मिन्नो वेद किचिन्निरतिशयसुखाभ्यतरे लीयमानो दुःखी स्याद्बोधितः सन्निति कुशलमतिर्बोधयेनैव सुप्तम् ॥६५॥ सर्वे नंदन्ति जीवा आधिगतयशसा गृह्णता चक्षुरादीन् अंतः सर्वोपकी बहिरपि च सुपुप्तौ यथा तुल्यसस्थाः । एतेषां किल्बिषस्पृग्जठरभृतिकृते यो बहिर्वृत्तिरास्ते स्वच्चक्षुः श्रोत्रंनासारसनवशमितो याति शोक च मोहम् ॥६६॥ जाग्रत्यामतरात्मा विषयसुखकृतेऽनेकयत्नान्विधास्यन् श्राम्यत्सर्वेद्रियोघोऽधिगतमपि सुख विस्मरन्याति निद्राम् | विश्रामाय स्वरूपे त्वतितरसुलभ तेन चातींद्रिय हि सुख सर्वोत्तमं स्यात्परिणतिविरसादिद्रियोत्थात्सुखाच्च ॥ ६७ ॥ पक्षावभ्यस्य पक्षी जनयति मरुतं तेन यात्युच्चदेश लब्ध्वा वायुं महान्तं श्रममपनयति स्वीयपक्षौ प्रसार्य । दुःसंकल्पैर्विकल्पैर्विषयमनु कद कृतं चित्तमेतत ANA ·शतश्लोकी। १.१७ 1 10 खिन्नं विश्रामहेतोः स्वपिति चिरमही हस्तपादान्प्रसार्य ॥ १८ ॥ आश्लिष्यात्मानमात्मा न किमपि सहसैवान्तर वेद बाह्य यद्वत्कामी विटेशात्सदनमुपगतो गाढमाश्लिष्य कान्ताम् । यात्यस्त तत्र लोकव्यवहृतिरखिला पुण्यपापानुबध शोको मोहो भयं वा समविषममिद न स्मरत्येव किंचित् ॥ १९ ॥ अल्पानल्पप्रपचप्रलय उपरतिश्चेद्रियाणा सुखाप्ति- जीवन्मुक्तौ सुपुप्तौ त्रितयमपि सम किंतु तत्रास्ति भेदः । प्राक्संस्कारात्प्रसुप्तः पुनरपि च परावृत्तिमेति प्रबुद्रो नश्यत्सस्कारजातो न स किल पुनरावर्तते यश्च मुक्तः ॥ ७० ॥ आनंदान्यश्च सर्वाननुभवति नृपः सर्वसंपत्समृद्धः तस्यानदः स एकः स खल शतगुणः संप्रदिष्टः पितृणाम् । .. आदेवब्रह्मलोक शतशतगुणितास्ते यद्रतर्गताः स्युः ब्रह्मानदः स एकोऽस्त्यथ विषयसुखान्यस्य मात्रा भवन्ति ।। ७१ ॥ यत्रानदाश्च मोदा' प्रमुढ इति मुदश्चासते सर्व एते यत्राप्ता. सर्वकामाः स्युरखिलविरमात्केवलीभाव आस्ते 1 मां तत्रानदसारे कृधि चिरममृत सोमपीयूषपूर्णा धारामिंद्राय देहीत्यपि निगमगिरो भूयुगान्तर्गताय ॥ ७२ ।। आत्माऽकपः सुखात्मा स्फुरति तदपरा त्वन्यथैव स्फुरन्ती स्थैर्य वा चचलत्व मनसि परिणतिं याति तत्रत्यमस्मिन् । चांचल्यं दुःखहेतुर्मनस इदमहो यावदिष्टार्थलब्धिः तस्या यावस्थिरत्व मनसि विषयज स्यात्सुखं तावदेव.।। ७३ ॥ यद्वत्सल्य रतान्ते निमिषमिह मनस्येकताने रसे स्यात् स्थैर्य यावत्सुषुप्तौ सुखमनतिशय तावदेवाथ मुक्तौ । नित्यानंदः प्रशान्ते हृदि तदिह सुखस्थैर्ययोः साहचर्य नित्यानदस्य मात्रा विषयसुखमिदं युज्यते तेन वक्तुम् ।।७४॥ . . -- , ·११८ शतश्लोकी। श्रान्तं स्वान्तं सबाह्यव्यवहृतिभिरिदै ताः समाकृष्य सर्वा- स्तत्तत्संस्कारयुकं छुपरमति परावृत्तामच्छनिदानम् । स्वमान्संस्कारजातप्रजनितविषयान्स्वामदेहेऽनुभूतान् प्रोज्झ्यन्तः प्रत्यगात्मप्रवणमिदमगाद्भरि विश्राममस्मिन् ॥७५॥ . स्वमे भोगः सुखादेर्भवति ननु कुतः साधने मूर्छमाने स्वानं देहान्तरं तद्व्यवहृतिकुशलं नव्यमुत्पद्यते चेत् । तत्सामग्रया अभावात्कुत इदमुदितं तद्धि सांकल्पिकं चेत् तत्कि स्वाने रतान्ते वपुषि निपतिते दृश्यते शुक्रमोक्षः ॥ ७६ ॥ भीत्या रोदित्यनेन प्रवदति हसति श्लाघते नूनमस्मात् - स्वमेऽप्यंगेऽनुबंध त्यजति न सहसा मूञ्छितेऽयंतरात्मा । पूर्व ये येऽनुभूतास्तनुयुवतिहयव्याघ्रदेशादयोऽर्था- स्तत्संस्कारस्वरूपान्सृजति पुनरमश्रित्य सस्कारदेहम् ॥ ७७ ॥ संधौ जाग्रत्सुषुप्त्योरनुभवविदिता स्वाप्न्यवस्था द्वितीया तत्रात्मज्योतिरास्ते पुरुष इह समाकृष्य सर्वेद्रियाणि । संवेश्य स्थूलदेहं समुचितशयने स्वीयभासाऽन्तरात्मा पश्यन्संस्काररूपानभिमतविपयान्याति कुत्रापि तद्वत् ।। ७८ ॥ रक्षन्प्राणैः कुलाय निजशयनगतं श्वासमात्रावशेषै- र्मा भूत्तप्रेतकल्पाकृतिकमिति पुनः सारमेयादिभत्यम् । स्वमे स्वीयप्रभावात्सृजति हयरथान्निनगाः पल्बलानि क्रीडास्थानान्यनेकान्यपि सुहृदबलापुत्रमित्रानुकारान् ।। ७९ ।। मातंगव्याघ्रटस्युद्विपदुरगकपीन्कुत्रचित्प्रेयसीभिः क्रीडन्नास्ते हसन्या विहरति कुहचिन्मृष्टमश्नाति चान्नम् । म्लेच्छत्वं प्राप्तवानस्म्यहामति कुहचिच्छंकितः स्वीयलोका- दास्ते व्याघ्रादिभीत्या प्रचलति कुहचिद्रोदिति ग्रस्यमानः ॥ ८० यो यो दृग्गोचरोऽर्थो भवति स स तदा तद्गतात्मस्वरूपा ·शतश्लोकी। ११९ ऽविज्ञानोत्पद्यमानः स्फुरति ननु यथा शुक्तिकाऽज्ञानहेतुः । रौप्याभासो मृषैव स्फुरति च किरणज्ञानतोऽभो भुजगो रज्ज्वज्ञानानिमेष सुखभयकृदतो दृष्टिसृष्ट किलेदम् ॥ ८१ ॥ मायाऽध्यासाश्रयेण प्रविततमखिल यन्मया तेन मत्स्था- न्येतान्येतेषु नाह यदपि हि रजत भाति शुक्तौ न रौप्ये ॥ शुक्तयशस्तन भूतान्यपि मयि ने वसन्तीति विष्वग्विनेता प्राहास्मादृश्यजात सकलमपि मृपैवेद्रजालोपमेयम् ।। ८२ ॥ हेतुः कमैव लोके सुखतदितरयोरेवमज्ञोऽविदित्वा मित्र वा शत्रुरिस्थ व्यवहरति मृपा याज्ञवल्क्यातभागौ । यत्कमैंवोचतु. प्राग्जनकनृपगृहे चक्रतुस्तत्प्रशसां वशोत्तसो यदूनामिति वदति न कोऽप्यत्र तिष्ठत्यकर्मा ॥८३॥ वृक्षच्छेदे कुठारः प्रभवति यदपि प्राणिनोद्यस्तथाऽपि प्रायोऽन्न तृप्तिहेतुस्तदपि निगदित कारणं भोक्तृयत्नः । प्राचीन कर्म तद्वद्विषमसमफलप्राप्तिहे पुस्तथाऽपि स्वातत्र्यं नश्वरेऽस्मिन्न हि खलु घटते प्रेरकोऽस्यान्तरात्मा ॥८४॥ स्मृत्या लोकेषु वर्णश्रमविहितमदो नित्यकाम्यादि कर्म । सर्वं ब्रह्मार्पण स्यादिति निगमगिरः सगिरन्तेऽतिरम्यम् ॥ यन्नासानेत्रजिह्वाकरचरणशिर श्रोत्रसन्तर्पणेन । तुष्येदगीव साक्षात्तरुरिव सकलो मूलसंतपणेन ॥ ८५ ॥ यः प्रत्यात्मानभिज्ञ' श्रुतिविदपि तथाकर्मकृत्कर्मणोऽस्य । नाश' स्यादल्पभोगात्पुनरवतरणे दुःखभोगो महीयान् ।। आत्माभिज्ञस्य लिप्सोरपि भवति महाशाश्वतः सिद्धिभोगो । हात्मा तस्मादुपास्य' खलु तदधिगमे सर्वसौख्यान्यलिप्सोः।। ८६ ॥ सूर्याधैरर्थभानं न हि भवति पुनः केवलैर्नात्र चित्र । सूर्यात्सूर्यप्रतीतिर्न भवति सहसा नापि चन्द्रस्य चन्द्रात् ।

·१२० शतश्लोकी। अग्नेरग्नेश्च किन्तु स्फुरति रविगुखं चक्षुषश्चित्प्रयुक्तात् आत्मज्योतिस्ततोऽयं पुरुष इह महो देवतानां च चित्रम् ||८७॥ प्राणेनाम्भांसि भूयः पिबति पुनरसावन्नमश्नाति तत्र तत्पाकं जाठरोऽग्निस्तदुपहितवलो द्राक् शनैर्वा करोति । व्यानः सर्वांगनाडीष्वथ नयति रसं प्राणसतर्पणार्थ निस्सारं पूतिगंध त्यजति बहिरयं देहतोऽपानसज्ञः ।। ८८ ॥ व्यापार देहसस्थः प्रतिवपुरखिलं पंचवृत्त्यात्मकोऽसौ प्राणः सर्वेद्रियाणामधिपतिरनिशं सत्तया निर्विवादम् । यस्येत् चिद्वनस्य स्फुटमिह कुरुते सोऽस्मि सर्वस्य साक्षी प्राणस्य प्राण एषोऽप्यखिलतनुभृतां चक्षुषश्चक्षुरेषः ।। ८९ ॥ य भान्तं चिट्वनैक क्षितिजलपवनादित्यचदादयो ये भासा तस्यैव चानु प्रविरलगतयो भान्ति तस्मिन्वसन्ति । विद्युत्पुंजोऽग्निसघोऽप्युडुगणविततिर्भासयत्किं परेश ज्योतिश्शान्तं ह्यनंत कविमजममरं शाश्वतं जन्मशून्यम् ॥१०॥ तौवाहमस्मीत्यनुभव उदितो यस्य कस्यापि चद्वै पुंसः श्रीसद्गुरूणामतुलितकरुणापूर्णपीयूषदृष्टया ॥ जीवन्मुक्तः स एव भ्रमविधुरमना निर्गतेऽनाङपाधी नित्यानदैकधाम प्रविशति परम नष्टसदेहवृत्तिः ।। ९१ ॥ नो देहो नेद्रियाणि क्षरमतिचपल ना मनो नैव बुद्धिः प्राणो नैवाहमस्मीत्यखिलजडमिद वस्तुजातं कथ स्याम् । नाहंकारो न दारा गृहसुतसुजनक्षेत्रवित्तादि दूर साक्षी चित्प्रत्यगात्मा -निखिलजगदधिष्ठानभूतः शिवोऽहम् ९२ दृश्यं यद्रूपमेतद्भवति च विशदं नीलपीताधनेक सर्वस्यैतस्य दृग्वै स्फुरदनुभवतो लोचन चैकरूपम् ।।

·शतशोकी। १२१ तस्य मानम दारिणतविषयाफारधीयत्तयोऽपि दृश्या पप एक प्रभुहिम नया हा नव मा १३ ॥ रवानाइजगनदुपरि माना भानि महापारे स्वामानानात्तथाऽमी भानामुग्नमस्ता मनी नावनाय ॥ मोत्याऽहिममान्न मागलु विदिता मरेका नया फूटस्यो नेव जीचा निनगुग्यचमा सानिमत निकोडम १४ किज्योनिम्न बदम्बाहनिरिह चहापाटि गी भ्यादेव भानुदापारिफपरिकदने कि ना ज्योतिर्गम ॥ चक्षानमाल्टने किमान नमुनग धार्षियः प्रिफागे नौवाह ननाब नदामि पम चौनिम्मिनाम ॥९॥ भचिन्ताल स्थित को पुनरिह भजते नादादिन यामाग्धभोग कथमपि न मुगाचतऽमगमगा ।। निद्वंद्वी नियशुद्धी विगलिनममताहानिनियमो वामानढम्वरूप. पिग्मनिरचली निर्गतापमोहः ॥ ९ ॥ जीवात्मवत्मभेट दयनि मामा पाप्रकागिसम्प विज्ञान तथ बुद्धी ममुदितमान यम्य धुमः पवित्रम् ॥ माया तनत्र तस्य क्षयमपगमिता नसते. कारण या नष्टा मा कार्यकत्री पुनरपि मविना नव विज्ञानमात्रात् ॥९॥ विश्व नति प्रमाणाद्विगलितगढाकारभानम्यज पीचा यद्वन्फन्टाभस्त्यजति च मुतरा तफर मौरभादयम् ॥ सम्यक्रमच्चिनकामृतमुखकवालाबादपर्णो हुदाऽनी ज्ञात्वा निस्सारमेवं जगदखिलमिदं स्वप्रभ, मातचित्तः ॥१८॥ क्षीयन्ते चास्य कर्माण्यपि ग्यलु हृदयप्रथिरुवियते थे छिद्यन्ते संगया ये जनिगृतिफलदा दृष्टमात्र परशे ।। तस्मिंश्चिन्मात्ररूपे गुणमलरहिते तत्त्वमस्यादिलक्ष्ये ·१२२. शतश्लोकी। कूटस्थे प्रत्यगात्मन्यखिलविधिमनोऽगोचरे ब्रह्मणीशे ॥९९ ॥ आदौ मध्ये तथाऽन्ते जनिमृतिफलदं कर्ममूलं विशालं ज्ञात्वा संसारवृक्षं भ्रममदमुदिताशोकताऽनेकपत्रम् । कामक्रोधादिशाख सुतपशुवनिताकन्यकापक्षिसंघ छित्त्वाऽसंगासिनैनं पढमतिरभितश्चितयेद्वासुदेवम् ॥ १० ॥ जातं मय्येव सर्वं पुनरपि मयि तत्संस्थित चैव विश्व सर्व मय्येव याति प्रविलयमिति तद्ब्रह्म चैवाहमस्मि ॥ यस्य स्मृत्या च यज्ञायखिलशुभविधौ सुप्रयातीह कार्य न्यून संपूर्णतां वै तमहमतिमुर्दैवाच्युतं संनतोऽस्मि || १०१ ।। इति शतश्लोकी समाता ॥ - ·स्वात्मप्रकाशिका। १२३६ ॥ स्वान्मप्रकाशिका ॥ নালায়ালমান বিন | एक प्य मन मामी जाना जगगा ॥३॥ विवरुधुनयुद्धगाह ानाम्या मानगायम ।। नथापि यमाक्षादिव्यवहार, प्रनीयते ॥ विव!ऽपि प्रपत्रों में माययानि नर्वदा ।। इनि नगरपागेन यसाहिमि मंशयन ॥ ॥ एव मिप्यार. शृ-या गुग्गलर स्टग ।। नाजानं नन युनियन जगन्न च मामिना ॥ ४ ॥ गधमोक्षादय सरना मयेऽदय त्वयि ।। भातीन्युने जगन्म मप बन नईत ॥ ५ ॥ मोटी रजसत्तेत्र महानत्तव केवलम् ॥ प्रपचाधाररूपेण वर्ततं मन्नगन हि ।। ६ ॥ यामभिसव्याप्य गांग बनत नथा ।। आश्चर्यनमनपणन्य च्यानोऽमि जगन्नयम }] || ममभूमी जल मर्व मरुभूमात्रमय ता ॥ जगत्रयमिट म चिन्मात्र मुविचारतः ॥ ८ ॥ अगाढिम्तवपयना. प्राणिनम्वयि कात्पिता ॥ बुढादितरगाता विकाग. सागर यथा ॥ ९ ॥ तरंगन्य धुव सिंधुन वाहति यथा तथा ।। विषयानदवाठा ते महढानढरस्पतः ॥ १० ॥ पिष्ट व्याप्य गुड यद्वन्माऽयं न हि वाचति ।। पूर्णानदो जगयाप्य तदानद न वाछति ॥ ११ ॥ दारिद्याशा यथा नास्ति सपन्नस्य तया तब ॥

·२२४, स्वात्मप्रकाशिका 1 . ब्रह्मानदनिमग्नस्य विषयाशा न सभवेत् ।। १२ ॥ विषं दृष्ट्वाऽमृत दृष्ट्वा विषं त्यजति बुद्धिमान् ।। आत्मानमपि दृष्ट्वा व त्यजानात्मानमादरात् ।। १३ ।। घटावभासको भानुर्घटनाशे न नश्यति ॥ देहावभासकः साक्षी देहनाशे न नश्यति ॥ १४ ॥ निराकार जगत्सर्व निर्मल सच्चिदात्मकम् ॥ द्वैताभावात्कथं कस्माद्भय पूर्णस्य मे वद ।। १५ ।। ब्रह्मादिक जगत्सर्वं त्वय्यानंदे प्रकल्पितम् ॥ त्वय्येव लीन जगत्त्वं कथ लीयसे वद ॥ १६ ॥ न हि 'प्रपचो न हि भूतजात न चेद्रिय प्राणगणो न देहः ॥ न बुद्धिचित्त न मनो न कर्ता ब्रह्मैव सत्य परमात्मरूपम् ॥ १७ ॥ सर्व सुख विद्धि सुदुःखनाशा- सर्वं च सद्रूपमसत्यनागात् ॥ चिदूपमेव प्रतिभानयुक्त तस्मादखड परमात्मरूपम् ॥ १८ ।। चिदेव देहस्तु चिदेव लोका- श्चिदेव भूतानि चिदिद्रियाणि ॥ कर्ता चिदतःकरण चिदेव चिदेव सत्य परमार्थरूपम् ॥ १९ ।। न मे बधो न मे मुक्तिर्न मे शास्त्र न मे गुरुः ॥ मायामात्रविलासो हि मायातीतोऽहमद्वयः ॥ २० ।। राज्यं करोतु विज्ञानी भिक्षामटतु निर्भयः ।। दोषैर्न लिप्यते शुद्धः पद्मपत्रमिवांभसा ॥ २१ ॥ .

·स्वान्मपकाशिका। "१२५ पुण्यानि पापकर्माणि म्यागानि न नामनि !! एवं जाम पुग्यपापकर्माणि नरिम प्रभोः ॥ २९ ॥ कायः संगनु फर्माणि या बागुयनानि ।। गन्य न्याया या बुद्धि पूर्णस्य मग का मानिः ॥ २३ ॥ प्राणाभाग तन का न्यना मनः ।। आनंदामनपूर्णस्य मम दृग व मग ॥ ४ ॥ आनटांविनोनी की नान। ण जन्टमध्यम्य यथा नत्र लयं गतम || इद्रियाणि मन प्राणा आकार' परगरम ।। नाटयागनिद र मना गयि चिदणं ।। २६ ॥ आम्मानमनना पधि न्यगन प्रपदायितम् ।। रन बमना में नष्ट यातव्य वापि न पचित | चिदशनमुनगन चित्तोन निर्णन क्षयमधिगन र निनचनांग. । ग्निमिनमुनमगुद्री निविष्ट. मुपूर्ण स्थगित गम दगमदिकोऽहमम्मि ll आनदरम्पोऽहमाट्याध पग पगेर धर्माचप्रमाग । मेघा यया व्योम न च पृमन्ति समाग्दृ ग्लानि न मा स्पृशन्ति ॥२५॥ अस्थिमासपुरीपात्रचर्मटीमसमन्वितः । अन्नाद स्थूलंदनः स्थाढतोऽह शुचिटनः ॥३०॥ म्यूलदेहाविता एते स्खलादिनाग्य मे न हि । लिंग जटात्मक नाह चिस्वग्गोऽहमयः ॥३१॥ अपिपासाध्यवाधियकामकोवादयोऽग्विलाः ।

·१२६ स्वात्मप्रकाशिका। . लिंगदेहाश्रिता ह्येते नैवालिंगस्य मे विभोः ॥३२॥ अनाधज्ञानमेवात्र कारणं देहमुच्यते । नाहं कारणदेहोऽपि स्वप्रकाशो निरंजनः ॥३३॥ 1; जडत्वाप्रियमोदत्वधर्माः कारणदेहगाः । न सान्त मम नित्यस्य निर्विकारस्वरूपिणः ||३४|| जीवाद्भिन्नः परेशोऽस्ति परेशत्वं कुतस्तव । इत्यज्ञजनसंवादो विचारः क्रियतेऽधुना ॥३५॥ आधिष्ठानं चिदाभासो वुद्धिरेतत्त्रयं यदा । अज्ञानादेकवद्भाति जीव इत्युच्यते तदा ॥३६।। अधिष्ठानं न जीवः स्यात्प्रत्येक निर्विकारतः । अवस्तुत्वाच्चिदाभासो नास्ति तस्य च जीवता ॥३७॥ प्रत्येक जीवता नास्ति बुद्धरपि जडत्वतः । जीव आभासकूटस्थवुद्धित्रयमतो भवेत् ॥३८|| मायाभासो विशुद्धात्मा त्रयमेतन्महेश्वरः । मायाभासोऽप्य रस्तुत्वात्प्रत्येक नेश्वरो भवेत् ॥३९।। पूर्णत्वान्निर्विकारत्वाद्विशुद्धत्वान्महेश्वरः । जडत्वहेतोर्मायायामीश्वरत्व नु दुर्घटम ॥४०॥ तस्मादेतत्त्रयं मिथ्या तदर्थो नेश्वरो भवेत् । इति जीवेश्वरौ भातः स्वाज्ञानान्न हि वस्तुतः ॥४१॥ घटाकाशमठाकाशौ महाकाशे प्रकल्पितौ । एवं मयि चिदाकाशे जीवेशौ परिकारपती ||४२॥ मायातत्कार्यविलये नेश्वरत्व च जीवता । ततः शुद्धचिदेवाहं चिद्वयोमनिरुपाधितः 1॥४३॥ सत्यचिद्धनमनंतमद्वय सर्वदृश्यरहितं निरामयम् ।

·स्वात्मप्रकाशिका । १२७ यत्पद विगलमय नि तत्मदाहमिनि मौनमाश्रय ||४|| पूर्णमद्रयमाण्डचेनने विश्वभेदकलनादियार्जिनम् । आदिनीयपरलबिटग तत्सदाहमिति मीनमाश्रये ॥४॥ जन्ममृयमुगासवर्जित जातिनीनियुलगीरदृग्गा । चिहिवर्तजगनोऽस्य कारण तामहासमिति नीनमाश्रये ॥ उदयम्य यथा भानावंधकार प्रतीयते । म्वनमागे पगन नमो गुदग्य भान्त ॥४॥ यथा दृष्टिनिगेयानों सयों नानाति मायने । तथाऽज्ञानाता टेही बन्न नानाति मन्या ॥४८॥ यथाऽमृत विशान्ति विपदापन लिप्यते । नस्पृशामि जडादिन्नी जदापात्प्रकाशयन ॥४५॥ स्वव्यापि दीपकणिका वरल नागयत्तमः । स्वल्पोऽपि वोघो महनीमविद्या शमयेत्तथा ॥७०|| चिद्रूपत्वान जाडय मत्यत्यानानृतं मम । आनदत्वान्न मे दृ ग्वमनानाहानि तात्रयम ||१|| कालत्रय यथा सो रजी नानि तथा मयि । अहकारादि देहांत जगन्दारस्यहमध्यः ॥२॥ भानौ तम प्रकाशत्वान्नागीतुर्वन्ति सज्जनाः । तमस्त कार्यसाक्षीति भ्रातबुदिरहो मयि |॥५॥ यथा शीत जलं वरिसंबंधादुष्णवद्वेत् ।

·११.२८ स्वात्मप्रकाशिका। बुद्धितादात्म्यसंबंधात्कर्तृत्वं वस्तुतो न हि ।।५४|| जलबिंदुभिराकाश न सिक्त न च शुष्यति ।। तथा गंगाजलेनायं न शुद्धो नित्यशुद्धतः ॥५५॥ वृक्षोत्पन्नफलैर्वृक्षो यथा तृप्तिं न गच्छति ॥ मय्यध्यस्तानपानायैस्तथा तृप्तिर्न विद्यते ॥ ५६ ॥ स्थाणौ प्रकल्पितश्चोरः स स्थाणुत्वं न बाधते.॥ स्वस्मिन्कल्पितजीवश्च स्वं बावितुमशक्यते ।। ५७ ॥ अज्ञाने बुद्धिविलये निदा सा भण्यते बुधैः ।। विलीनाज्ञानतत्कार्ये मयि निद्रा कथं भवेत् ।। ५८ ॥ बुद्धः पूर्णविकासोऽयं जागरः परिकीर्त्यते ।। विकारादिविहीनत्वाज्जागरो मे न विद्यते ॥ ५९ ॥ सूक्ष्मनाडीषु सचारो बुद्धेः स्वप्नः प्रजायते ॥ सचारधर्मरहिते स्वप्नो नास्ति तथा मयि ॥ ६० ॥ परिपूर्णस्य नित्यस्य शुद्धस्य ज्योतिषो मम ।। आगंतुकमलामावास्किं स्नानेन प्रयोजनम् ॥ ६१ ॥ देशाभावात्क गंतव्य स्थानाभावात्क वा स्थितिः ।। पूणे मयि स्थानदेशौ कल्पितावहह्मद्वयः ॥ ६२ ॥ प्राणसचारसंशोपात्पिपासा जायते खलु ।। गोपणानहचिद्रूपे मय्येपा जायते कथम् ।। ६३ ॥ नाडीत्रु पीडयमानासु वाय्वग्निभ्या भवेत्क्षुधा ॥ तयोः पीडनहेतुत्वात्संविद्रूपे कथ मयि ।। ६४ ।। शरीरस्थितिगैथिल्यं श्वेतलोमसमन्वितम् ।। जरा भवति सा नास्ति निरशे मयि सर्वगे ।। ६५ ॥ योपित्क्रीडा सुखस्यातर्गर्वाढय यौवन किल ॥ आत्मानदे परे पूर्णे मयि नास्ति हि यौवनम ।। ६६ ॥

·स्वात्मप्रकाशिका। मूदबुद्धिपरियार दु ग्वानामालय मटा !! वाल्य कोपनीटान न में मुगां ।। ६७ ।। एच तत्वपिचागची निमनाना गटाणा !! परमानवितानागक्ष नमः ॥ ६८ ॥ शनि माविका ममाता ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । ॥ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।। - अखंडानंदसबोधो वंदनाद्यस्य जायते । गोविंद तमहं वदे चिदानदतनुं गुरुम् ।। १ ॥ अखंड सच्चिदानदमवाङ्मनसगोचरम् । आत्मानमखिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥ २ ॥ यदालंबो दरं हन्ति सतां प्रत्यूहसभवम् । तदालबे दयालब लंबोदरपदांबुजम् ॥ ३ ॥ वेदान्तशास्त्रसिद्धान्तसारसग्रह उच्यते । प्रेक्षावतां मुमुक्षुणा सुखबोचोपपत्तये ॥ ४ ॥ अस्य शास्त्रानुसारित्वादनुबंधचतुष्टयम् | यदेव मूल शास्त्रस्य निर्दिष्ट तदिहोन्यते ।। ५ ॥ अधिकारी च विपयः सबधश्च प्रयोजनम् । शास्त्रारभफल प्राहुरनुवधचतुष्टयम् ॥ ६ ॥ चतुर्भिः साधनैः सम्यक्संपन्नो युक्तिदक्षिणः मेधावी पुरुषो विद्वानधिकार्यत्र संमतः ॥ ७ ॥ विषयः शुद्धचैतन्यं जीवबौक्यलक्षणम् । यत्रैव दृश्यते सर्ववेदान्ताना समन्वयः ॥ ८ ॥ एतदैक्यप्रमेयस्य प्रमाणस्यापि च श्रुतेः । संवध. कथ्यते सद्भिर्वोध्यवोधकलक्षणः ॥ ९ ॥ ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञान सन्तः प्राहुः प्रयोजनम् । येन निःशेषससारवंधात्सद्यः प्रमुच्यते ।। १० ॥ प्रयोजन संप्रवृत्ते' कारण फललक्षणम् । प्रयोजनमनुद्दिश्य न मदोऽपि प्रवर्तते ॥ ११ ॥ साधनचतुष्टयसंपत्तिर्यस्यास्ति धीमतः पुंसः ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । तस्यैरनाफलनिदिनान्यग्य किचिनभ्य ॥ ॥ चावारि माधनान्यत्र बटान्ति परनपय. । मुनिका नु मझो नामा मियानि वग ॥ १ ॥ आय नियानियवानुषिमा माधन गना । रहामुनाफाटभागविरागी हिमपात || १४ ॥ समादिषटतिम्ननीय नाधन मतग। तुर्ग । समक्षन्त्र साधन मारमगाम || ... || घंटर नियगन्यच नियमिति बटनग । मोऽय नियानि अयम्नुनिफन फायने ।। १६ ॥ मृदादिकारण निन्य त्रिए पान्डेड दर्शनाम् । वटानिय तकार्य यनम्ननाईयन ॥१७॥ नवंतनगमनिय कायंगः । नमारण पर नाा भनिय माटियन ।।१८॥ मग अन्यम्य नामाहा एनागादिन्यपि शनिः । नाकारणानम्माननियन्त्र न मायः ॥ १९ ॥ मर्यग्यानित्यत्वे मारपवन्येन मन मिले। वकुठादि नियत्वगनिम एय सत्रुभानाम ॥ ॥ अनिन्यन्त्र च नित्य वमेव यमुनियुमिनि । विवंचन नियानित्यविक इति कथ्यत | पहिफागुष्मिकार्येषु हानिन्यत्वेन निधया। नै तुन्छजुद्धया यत्तद्वैग र्यामतीर्यने ।। ॥ नित्यानित्यपदार्थवियेकान्पुम्पम्य जायत सद्यः । सक्चटनवनिताटी सर्वत्रानिन्यवस्तुनि विरक्तिः ॥ २३ ॥ काकस्य विष्ठावदसाबुद्धिर्भाग्येषु मा तावविरनिरिष्यते ।

·१३२ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । .. प्रदृश्यते वस्तुनि यत्र दोषो न तत्र पुंसोऽस्ति पुनः प्रवृत्तिः ॥२४॥ विरक्तितीवत्वनिदानमाहुर्भाग्येपु दोषक्षेण व सन्तः । अन्तर्महारोगवती विजानन्को नाम वेश्यामपि रूपिणी व्रजेत् ॥२५॥ अत्रापि चान्यत्र च विद्यमानपदार्थसमर्शनमेव कार्यम् । यथाप्रकारार्थगुणाभिमर्शनं सदर्शयत्येव तदीयदोषम् ॥ २६ ॥ कुक्षौ स्वमातुर्मलमूत्रमध्ये स्थिति तदा विक्रिमिदंशनं च | तदीयकौक्षेयकवलिदाहं विचार्य को वा विरतिं न याति ॥ २७ ॥ स्वकीयविण्मूत्रणिविसर्जन तच्चोत्तानगत्या शयन तदा यत् । बालग्रहाद्याहतिभाक्च शैशव विचार्य को वा विरतिं न याति ॥२८॥ स्वीयैः परैस्ताडनमज्ञभावमत्यतचापल्यमसक्रियां च । कुमारभावे प्रतिषिद्धवृत्तिं विचार्य को वा विरतिं न याति ।। २९ ॥ मदोद्धति मान्यतिरस्कृतिं च कामातुरत्व समयातिलधनम् । तां तां युवत्योदितदुष्टचेष्टा विचार्य को वा विरतिं न याति ॥३०॥ विरूपतां सर्वजनादवज्ञा सर्वत्र दैन्य निजबुद्धिहैन्यम् । वृद्धत्वसभावितदुर्दशां ता विचार्य को वा विरतिं न याति ॥ ३१ ॥ पित्तज्वरार्शःक्षयगुल्मशूलश्लष्मादिरोगोदिततीबदुःखम् । दुर्गधमस्वास्थ्यमनूनचितां विचार्य को वा विरतिं न याति ॥ ३२ ।। यमावलोकोदितभीतिकंपमर्मव्यथान्छासगतीश्च वेदनाम् । प्राणप्रयाणे परिदृश्यमाना विचार्य को वा विरतिं न याति ॥ ३३ ॥ अंगारनद्यां तपने च कुभीपाकेऽपि वीन्यामसिपत्रकानने । दूतैर्यमस्य क्रियमाणबाधां विचार्य को वा विरतिं न याति ।। ३४ ॥ पुण्यक्षये पुण्यकृतो नभःस्थैर्निपात्यमानाशिथिलीकृतागान् । नक्षत्ररूपेण दिवश्युतांस्तान्विचार्य को वा विरतिं न याति ॥३५३६ वाय्वर्कवह्नींद्रमुखान्सुरेद्रानांगोग्रभीत्या प्रथितातरगान् ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्नसारमंग्रहः । १३३ विपक्षलाकै परिदयमानान्विचार्य को नामिति न यानि ॥३८॥ श्रुत्या निरनं मुग्पताग्नम्प प्रभातमारन्य मीमहार । औपाधिक ननु न बारनंर चढालाय को यानि न पानि ॥३७॥ सालोक्यमामीप्यसम्पादिभदा माविषनिमः । न कर्मनिद्धस्य न निन्यति रिचार्य को यामिति न पानि ॥२८॥ यत्रास्ति लोक गतितारतम्य उमापत्रावन्धितमर सनम ! यह नहट दृष्यमानीन्यानोन्य को या विर्शन न पानि ॥३९॥ को नाम लोक पुरषा विधी विनश्री तु मानुग गृादी। कुहनि निन्यमंत्रनमाणो थैव माहान्मियमाणनएन ||४.!! मुग्य किमा यत्र विचार्यमाणं गृहऽपि वा योगिनि या पार्थे । मायानमाऽधाहनचक्षुषा ये त एक मुमान्ति विकाशयाः || अविचारिनरमणीय नवरफलापम भाग्यम । अज्ञान'नुपमान्य न तु नाना योपिनि या पदार्थ ॥१२॥ गतेऽपि नोये मुपिर एन्टींग हानु पानी मियत विमान । यथा नया गंहमुखानुपनी विनाशमायानि नगे अंगण ॥४३॥ कोगक्रिमिन्नतुभिगमंहमावेष्टय चविष्टप च गुमिमिन्टन । स्वय विनिर्गन्तुमगन ण्व माननग्न नियनं च नमः ||४|| यथा तथा पुत्रकम्वमित्र नहानुवयिती गृहस्थः । फटापि वा तान्यग्मुिन्य गहागन्तु न गनी भियते गधेय ॥४५॥ कारागृहग्याम्य च को विंगपः प्रम्यते साधु विचार्यमाणे । मुक्ते प्रतीपत्वमिहापि पुन' कांतामुग्वाभ्युन्थिनमाहपागः ॥४॥ गृहस्पृहा पादनिवद्धशृग्यता कानामुताशा पटुक्ठपामः । शीर्षे पतर्यनिहिं साक्षात्प्राणान्तहेतु' प्रवला धनागा ॥४७|| आगापागमतेन पागितपदो नात्यातुमेव क्षमः कामक्रोधमदादिभिः प्रतिभटैः संरक्ष्यमाणोऽनिगम् ।

·१३४ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । संमोहावरणेन गोपनवतः ससारकारागृहा- निर्गन्तुं त्रिविधेषणापरवशः कः शक्नुयाद्रागिषु ॥४८|| कामांधकारेण निरुद्धदृष्टिर्मुहत्यसत्यप्यबलास्वरूपे । न ह्यधदृष्टेरसतः सतो वा सुखत्वदुःखत्वविचारणास्ति ॥४९॥ श्लेष्मोद्गारि मुखं स्त्रवन्मलवती नासाश्रुमल्लोचने स्वेदस्रावि मलाभिपूर्णममितो दुर्गंधदुष्ट वपुः । अन्यद्वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तु क्वचिन्नार्हति स्त्रीरूपं कथमीदृशं सुमनसां पात्रीभवेन्नेत्रयोः ॥५॥ दूरादवेक्ष्याग्निशिखा पतंगो रम्यत्वबुद्ध्या विनिपत्य नश्यति । यथा तथा नष्टगेष सूक्ष्मं कथं निरीक्षेत विमुक्तिमार्गम् ॥५१॥ कामेन कान्तां परिगृह्य तहज्जनोऽप्यय नश्यति नष्टदृष्टिः । मांसास्थमज्जामलमूत्रपात्रं स्त्रिय स्वय रम्यतयैव पश्यति ॥५२॥ काम एव यमः साक्षात्कान्ता वैतरणी नदी । विवेकिनां मुमुक्षूणां निलयस्तु यमालयः ॥५३॥ यमालये वापि गृहेऽपि नो नृणां तापत्रयलेशनिवृत्तिरस्ति । किंचित्समालोक्य तु तद्विराम सुखात्मना पश्यति मूढलोक ॥५४॥ यमस्य कामस्य च तारतम्य विचार्यमाणे महदस्ति लोके । हित करोत्यस्य यमोऽप्रियः सन्कामस्त्वनयं कुरुते प्रियः सन् ॥५५॥ यमोऽसतामेव करोत्यनर्थ सता तु सौख्यं कुरुते हितः सन् । कामः सतामेव गति निरंधन्करोत्यनर्थ ह्यसतां नु का कथा ॥५६॥. विश्वस्य वृद्धिं स्वयमेव कांक्षन्ववर्तक कामिजन ससर्ज । तेनैव लोकः परिमुह्यमानः प्रवर्धते चद्रमसेव चाब्धिः ॥५७॥ कामो नाम महाञ्जगद्रमयिता स्थित्वांतरंगे स्वयं स्त्रीपुसावितरेतरांगकगुणैर्हासैश्च भावैः स्फुटम् । अन्योन्यं परिमोह्य नैजतमसा प्रेमानुवधेन तौ ·सर्ववेदान्तसिद्धान्तमारमंग्रहः । १३५ बा भ्रामयति प्रश्नानना मायनमा ५८ अनोऽनगस्थितानगाहोये प्रति समिक्षा सर्वम्य जतधियान्यया चटयोगिता का प्रतिः ॥५॥ नैनैव सजानां कामना बटानग। जार्यन्यपि च देऽमियामनारायने ।।६॥ अन्य विषये दोष बुभियुरी सिनाण. । कामपनि यो मन मा पधि गोर ॥६॥ कामम्य विजयोपाय सूमन यान्या मलाम ! भकल्पम्य परित्याग उपाय मुलभी गन' ||६|| शृने दृष्ऽिपि या भी ये गिनिगा यानि ! ममात्रीनवधान्यागाकानी नोटेनि कानि॥ कामभ्य वीज नरूप नागंदर जाते। वीज नथुन र नम्मिनंट विनम्पनिया न कोऽपि मम्यायरिया विनर भी ग ना. कागयितुं मायः । यतस्तन कामजये सेना सम्पन युनि विषय निल्यार ॥६५|| भोन्ये नर कामजये ना मुगल्ययुमि विपये निन्यान् । यावमुग्वयभ्रमीः पदार्थ नाव जन प्रति फागम् ॥६५॥ मकन्यानुदय हेतुर्यथामनाशनम् । अनर्थचिंतन चाभ्या नाकागाडग्य निगने ||७|| गन्ने यदि गिलावुदियित या मय नन । समीचीनवधाननि नापांढयवधारपि ॥८॥ यथार्थदर्शन वस्तुन्यनर्थग्यापि चिननग । सकल्पस्यापि कामम्य नधोपाय दप्यते ॥६॥ धन भयनिवधन सततद् ग्वसवर्धन प्रचडतरकर्डन स्फुटितवचुलबर्धनम् ।

·१३६ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । विशिष्टगुणबाधनं कृपणधीसमाराधनं न मुक्तिगतिसाधनं भवति नापि हृछोधनम् ||७०11 राज्ञो भयं चोरभय प्रमादाद्भयं तथा ज्ञातिभय च वस्तुतः । धन भयग्रस्तमनर्थमूल यतः सतां नैव सुखाय कल्पते ॥७॥ अर्जने रक्षणे दाने व्यये वापि च वस्तुतः । दुःखमेव सदा नृणां न धन सुखसाधनम् ॥७२॥ सतामपि पदार्थस्य लाभाल्लोभः प्रवर्धते । विवेको लप्यते लोभात्तस्मिल्लप्ते विनश्यति ॥७॥ दहत्यलामे निःस्वत्वं लाभे लोभो दहत्यमुम् । तस्मात्संतापक वित्त कस्य सौख्य प्रयच्छति ॥७४|| भोगेन मत्तता जतोर्दानेन पुनरुद्भवः । वृथैवोभयथा वित्त नास्त्येव गतिरन्यथा ॥७५|| धनेन मदवृद्धिः रयान्मदेन स्मृतिनाशनम् । स्मृतिनाशामुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥७६॥ सुखयति धनमेवेत्यंतराशापिशान्या दृढतरमुपगूढो मूढलोको जडात्मा । निवसति तदुपान्ते सतत प्रेक्षमाणो व्रजति तदपि पश्चात्प्राणमेतस्य हृत्वा ||७७|| संपन्नोंऽधवदेव किंचिदपरं नो वीक्षते चक्षुपा सद्भिर्जितमार्ग एव चरति प्रोत्सारितो बालिशैः । तस्मिन्नेव मुहुः स्खलन्प्रतिपद गत्वान्धकूपे पत- त्यस्यांधत्वनिवर्तकौपधमिदं दारिद्रयमेवांजनम् ||७८|| लोभः क्रोधश्च दंभश्च मदो मत्सर एव च । वर्धते वित्तसप्राप्त्या कथ तच्चित्तशोधनम् ॥७९|| अलाभादद्विगुणं दुःख वित्तस्य व्ययसभने ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १३७ - ततोऽपि त्रिगुण दु.ख दुर्व्यये विदुषामपि ।।८०॥ नित्याहितेन वित्तेन भयचितानपायिना । चित्तस्वास्थ्य कुतो जतागृहस्थेनाहिना यथा ॥ ८१ ॥ कांतारे विजने वने जनपदे सेतौ निरीतौ च वा चोरैर्वापि तथेतरैर्नरवरैर्युक्तो वियुक्तोऽपि वा । निःस्वः स्वस्थतया सुखेन वसति ह्याद्रीयमाणो जनै. क्लिश्नात्येव धनी सदाकुलमति तश्च पुत्रादपि ॥ ८२ ॥ तस्मादनर्थस्य निदानमर्थ' पुमर्थसिद्धिर्न भवत्यनेन । ततो वनान्ते निवसन्ति सन्तः सन्यस्य सर्व प्रतिकूलमर्थम् ॥ ८३ ।। श्रद्धाभक्तिमती सती गुणवतीं पुत्राञ्चतान्समता- नक्षय्य वसुधानुभोगविभवै. श्रीसुदर मदिरम् । सर्व नश्वरमित्यवेत्य कवयः श्रुत्युक्तिभिर्युक्तिभिः सन्यस्यन्त्यपरे तु तत्सुखमिति भ्राम्यन्ति दुःखार्णवे ।। ८४ ॥ मुखमिति मलराशौ ये रमन्तेऽत्र गेहे क्रिमय इव कलत्रक्षत्रपुत्रानुपक्त्या । सुरपद इव तेपा नैव मोक्षप्रसग- स्त्वपि तु निरयगर्भावासदुःखप्रवाह. ।। ८५ ॥ येषामागा निराशा स्याद्दारापत्यधनादिषु | तेपा सिध्यति नान्येपा मोक्षाशाभिमुखी गति' ॥ ८६ ॥ सत्कर्मक्षयपाप्मना श्रुतिमता सिद्धात्मना धीमता नित्यानित्यपदार्थशोधनमिद युक्त्या मुहुः कुर्वताम् । तस्मादुत्थमहाविरक्त्यसिमता मोक्षककाक्षावतां धन्याना सुलभ स्त्रियादिविपयेष्वाशालताच्छेदनम् ॥ ८७ ॥ संसारमृत्योर्बलिनः प्रवेष्टुं द्वाराणि तु त्रीणि महान्ति लोके । कान्ता च जिह्वा कनक च तानि रुणद्धि यस्तस्य भय न मृत्योः ।।

·१३८ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। मुक्तिश्रीनगरस्य दुर्जयतर द्वार यदस्यादिम तस्य द्वे अररे धन च युवती ताभ्यां पिनद्धं दृढम् । कामाख्यार्गलदारुणा बलवता द्वार तदेतत्त्रय धीरो यस्तु भिनत्ति सोऽर्हति सुख भोक्तु विमुक्तिश्रियः॥८॥ आरूढस्य विवेकाश्व तीववैराग्यखजिनः । तितिक्षावर्मयुक्तस्य प्रतियोगी न दृश्यते ॥ ९० ॥ विवेकजां तीव्रविरक्तिमेव, मुक्तेर्निदान निगदन्ति सन्तः । तस्माद्विवेकी विरतिं मुमुक्षुः सपादयेत्तां प्रथमं प्रयत्नात् ॥९१॥ पुमानजातनिर्वेदो देहबध जिहासितुम् | न हि शक्नोति निर्वेदो बधभेदो महानसौ ।। ९२ ।। वैराग्यरहिता एव यमालय इवालये । क्लिश्नन्ति त्रिविधैस्तापोहता अपि पडिताः ॥ ९३ ॥ शमो दमस्तितिक्षोपरतिः श्रद्धा ततः परम् । समाधानमिति प्रोक्तं षडेवैते शमादयः ॥ ९४ ।। एकवृत्त्यैव मनसः स्वलक्ष्ये नियतस्थितिः । शम इत्युच्यते सद्भिः शमलक्षणवेदिभिः ॥ ९५ ॥ उत्तमो मध्यमश्चैव जघन्य इति च त्रिधा । निरूपितो विपश्चिद्भि. तत्तल्लक्षणवेदिभिः ॥ ९६ ।। स्वविकारं परित्य य वस्तुमात्रतया स्थितिः । मनसः सोत्तमा शांतिब्रह्मनिर्वाणलक्षणा ॥ ९७ ॥ प्रत्यक्प्रत्ययसतानप्रवाहकरण धियः । यदेषा मध्यमा शान्तिः शुद्धसत्वैकलक्षणा ।। ९८ ॥ विषयव्यापृतिं त्यक्त्वा श्रवणैकमनःस्थितिः । मनसश्चेतरा शान्तिर्मिश्रसत्त्वैकलक्षणा || ९९ ॥ प्रान्योदीच्यांगसद्भावे शमः सिध्यति नान्यथा । -

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
१३९
.
तीवा विरक्ति. प्राच्यागमुदीच्यांगं दमादयः ॥ १००
कामः क्रोदश्च लोभश्च मदो मोहश्च मत्सरः ।
न जिताः षडिमे येन तस्य शान्तिन सिध्यति ॥ १०१ ॥
शब्दादिविषयेभ्यो यो विपवन निवर्तते ।
तीव्रमोक्षेन्छया भिक्षोस्तस्य शान्तिन सिध्यति ॥ १०२ ।।
येन नाराधितो देवो यस्य नो गुर्वनुग्रहः ।
न वश्य हृदय यस्य तस्य शान्तिन सिध्यति ।। १०३
०३॥
मन प्रसादसिद्धयर्थं साधन श्रूयता बुधैः ।
मनःप्रसादो यत्सत्त्वे,यदभावे न सिध्यति ॥ १०४ ।।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च दया भूतेष्ववता ।
विषयेष्वतिवैतृष्ण्य शौच दविवर्जनम् ॥ १०५ ॥
सत्य निर्ममता स्थैर्यमभिमानविसर्जनम्
ईश्वरध्यानपरता ब्रह्मविद्भिः सहस्थितिः ॥ १०६ ॥
ज्ञानशास्त्रैकपरता समता सुखदुःखयोः ।
मानानासक्तिरेकातशीलता च मुमुक्षुता ॥ १०७ ॥
यस्यैतद्विद्यते सर्व तस्य चित्त प्रसीदति ।
न त्वेतद्धर्मशून्यस्य प्रकारातरकोटिमि ॥ १०८ ॥
स्मरण दर्शन स्त्रीणा गुणकर्मानुकीर्तनम् ।
समीचीनत्वधीस्तासु प्रीतिः सभाषण मिथः ॥ १०९ ।।
सहवासश्च ससर्गोऽष्टधा मैथुन विदुः ।
एतद्विलक्षण ब्रह्मचर्य चित्तप्रसादकम् ॥ ११०॥
अहिंसा वाङ्मन.कायै प्राणिमात्राप्रपीडनम् ।
स्वात्मवत्सर्वभूतेषु कायेन मनसा गिरा ॥ १११ ॥
अनुकपा दया सैव प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः ।
करणत्रितयेष्वेकरूपतावकता मता ॥ ११२ ॥

·१४० सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वैराग्य विषयेष्वनु । यथैव काकविष्टायां वैराग्यं तद्धि निर्मलम् ॥ ११३ ॥ बाह्यमाभ्यंतर चेति द्विविध शौचमुच्यते । मृजलाभ्यां कृतं गौचं बाह्य शारीरक स्मृतम् ॥ ११४ ।। अज्ञानदूरीकरण मानस शौचमातरम् । अतःगौचे स्थिते सम्यग्बाह्य नावश्यक नृणाम || ११५ ॥ ध्यानपूजादिक लोके द्रष्टर्येव करोति यः । पारमार्थिकधीहीन स दभाचार उन्यते ॥११६॥ पुंसस्तथानाचरणमदमिन्य विदुर्बुधाः । यत्स्वेन दृष्ट सम्यक्च श्रुत तस्यैव भाषणम् ॥ ११७ ॥ सत्यमित्युन्यते ब्रह्म सत्यमित्यभिभापणम्-IV देहादिपु स्वकीयत्वदृदबुद्धिविसर्जनम् ।। ११८ ।। निर्ममत्व स्मृत येन कैवल्य लभते बुधः । गुरुवेदान्तवचनैनिश्चितार्थे दृढस्थितिः ॥ ११९ ॥ तदेकवृत्त्या तत्स्थैर्य नैश्चल्य न तु वर्मणः । विद्यैश्वर्यतपोरूपकुलवर्णाश्रमादिभिः ।। १२० ।। सजाताह कृतित्यागस्त्वभिमानविसर्जनम् । त्रिभिश्च करणै सम्यग्घित्वा वैपयिकी क्रियाम || १२१ ।। स्वात्मैकचिंतन यत्तदीश्वरध्यानमीरितम् । छायेव सर्वदा वासो ब्रह्मविद्भि. सहस्थितिः ।।१२२॥ यद्यदुक्त ज्ञानशास्त्रे श्रवणादिकमेषु यः । निरतः कर्मधीहीनः ज्ञाननिष्ठः स एव हि ॥१२३॥ धनकांताचरादीनां प्राप्तकाले सुखादिभिः । विकारहीनतैव स्यात्सुखदुःखसमानता ||१२४॥ श्रेष्ठं पूज्य विदित्वा मां मानयन्तु जना भुवि ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। १४१ इत्यासक्त्या विहीनत्व मानानासतिरुच्यते ॥१२५।। सन्चितनस्य सबाधो. विन्नोऽय निर्जने ततः । स्थेयमित्येक एवास्ति चेत्सवैकान्तशीलता ||१२६॥ ससारबधनिर्मुक्तिः कदा झटिति मे भवेत् । इति या सुदृढा बुद्धिरीरिता सा मुमुक्षुता ॥१२७।। ब्रह्मचर्यादिभिर्धर्बुद्धोपनिवृत्तये । दडन दम इत्याहुर्दमाव्दार्थकोविदाः ॥१२॥ तत्तवृत्तिनिरोधेन बाह्येद्रियविनिग्रहः । योगिनो दम इत्यादुर्मनस शातिसाधनम् ॥१२९॥ इद्रियेष्विद्रियार्थेषु प्रवृत्तेषु यदन्छया । अनुधावति तान्येव मनो वायुमिवानलः ॥ १३० ॥ इद्रियेषु निरुद्धेषु त्यक्त्वा वेग मन स्वयम् । सत्त्वभावमुपादत्ते प्रसादस्तेन जायते ॥ प्रसने सति चित्तेऽस्य, मुक्ति सिध्यति नान्यथा ॥ १३१ ॥ मन प्रसादस्य निदानमेव निरोधन यत्सकलेद्रियाणाम् । बाह्येद्रिये साधु निरुध्यमाने बाह्यार्थभोगो मनसो वियुष्यते१३२ तेन स्वदौष्टय परिमुन्य चित्त शनैः शनैः शान्तिमुपाददाति । चित्तस्य बाह्यार्थविमोक्षमेव मोक्ष विदुर्मोक्षणलक्षणज्ञाः।।१३३॥ दम विना साधु मन प्रसादहेतु न विद्म' सुकर मुमुक्षोः । दमेन चित्त निजदोपजात विस्य शान्ति समुपैति शीघ्रम् ||१३४॥ प्राणायामाद्भवति मनसो निश्चलत्व प्रसादो यस्याप्यरय प्रतिनियतदिग्देशकालाद्यवेक्ष्य । सम्यादृष्टया कचिदपि तया नो दमो हन्यते त- स्कुर्याद्धीमान्दममनलसश्चित्तशान्त्यै प्रयत्नात् ।। १३५ ॥ सर्वेद्रियाणा गतिनिग्रहेण भोन्येषु दोपाद्यवमर्शनेन ।

·१४२
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
ईशप्रसादाच गुरोः प्रसादान्छान्ति समायात्यचिरेण चित्तम् ।।१३६॥
आध्यात्मिकादि यदुःखं प्राप्त प्रारब्धवेगतः।
अचिंतया तत्सहन तितिक्षति निगद्यते ॥ १३७ ॥
रक्षा तितिक्षासदृशी मुमुक्षोर्न विद्यतेऽसौ पविना न भिद्यते ।
यामेव धीराः कवचीव विघ्नान्सवास्तृणीकृत्य जयन्ति मायाम्।।१३८॥
क्षमावतामेव हि योगसिद्धिः स्वाराज्यलक्ष्मीसुखभोगसिद्धिः ।
क्षमाविहीना निपतन्ति विवैतिर्हताः पर्णचण इव हुमात् ॥१३९।।
तितिक्षया तपो दान यज्ञस्तीथ व्रत श्रुतम् ।
भूतिः स्वर्गोऽपवर्गश्च प्राप्यत तत्तदर्थिभिः ॥ १४० ।।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च साधूनामप्यगर्हणम् ।
पराक्षेपादिसहन तितिक्षोरेव सिध्यति ॥ १४१ ।।
साधनेष्वपि सर्वेषु तितिक्षोत्तमसाधनम् ।
यत्र विना' पलायन्ते देविका अपि भौतिका ॥ १४२ ॥
तितिक्षोरेव विघ्नेभ्यरत्वनिवर्तितचेतसः ।
सिध्यन्ति सिद्धयः सर्वा अणिमाद्या समृद्रयः ।। १४३ ।।
तस्मान्मुमुक्षोरधिका तितिक्षासपादनीयेप्सितकार्यसिद्धथे ।
तीवा मुमुक्षा च महत्युपेक्षा चोभे तितिक्षा महकारि कारणम ||१४४
तत्तकालसमागतामयततेः शान्ये प्रवृत्तो यदि
स्यात्तत्तत्परिहारकोपधरतस्तच्चिनने तत्परः ।
तद्भिक्षुः श्रवणादिधर्मरहितो भन्बा मृतश्चत्ततः
किं सिद्ध फलमानुयादुभयथा भ्रष्टो भवेत्स्वार्थतः ॥१४५।।
योगमभ्यस्यतो भिक्षोयोगान्चलितचेतसः ।
प्राप्य पुण्यकृताल्लोकादित्यादि प्राह केशव || १४६ ॥
न तु कृत्वैव सन्यास तृणीमेव मृतस्य हि ।
पुण्यलोकगतिं व्रते भगवान्यासमात्रतः ॥ १४७ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । न च सन्यसनादेव निद्धिं समधिगन्छति । इत्यनुष्टेयसत्यागालियभावमुवाच च ॥ १४८ ॥ तस्मात्तितिक्षया सोट्या नत्तदुःखमुपागतम् । कुर्याच्छक्त्यनुरूपेण श्रवणादि मनैः शनैः ।। १४६ ।। प्रयोजन नितिक्षाया साधिताया प्रयनात' । प्राप्तटु खामहिष्णुत्वे न किंचिदपि दृश्यते ॥ १० ॥ साधनत्वन दृष्टाना सर्वेषामपि कर्मणाम । विधिना य परित्यागः म मन्याम. मता मनः ॥ १५ ॥ उपरमयति कर्माणान्युपरतिगटन कथ्यते न्यासः । न्यासेन हि सर्वेषा शुन्या प्रांनो विकर्मणा त्याग. ।। १५२ ॥ कर्मणा साध्यमानस्यानित्यय श्रूयते यत । कर्मणानन कि नित्यफलप्सी परमार्थिन ॥ १५३ ।। उत्पाद्यमाप्य सम्कार्य विकाय परिगण्यंत । चतुर्विध कर्ममाध्य फल नान्यदित. परम || १५४ ॥ नैतदन्यतर ब्रता कटा भवितुमर्हति । स्वत.सिद्ध सर्वदाप्त शुद्ध निर्मलमत्रियम् ।। १५५ ।। न चास्य कचिजनितत्यागमन निषिध्यते । कारण ब्रह्म तत्तस्मादहा नोपायमिप्यते ।। १५६ ।। आष्त्राप्ययोस्तु भेढवेदात्रा चाप्यमवाप्यते । आप्तस्वरूपमवैतवा नाप्य कदाचन ॥ १५७ ।। मलिनस्यैव सरकारी दर्पणाटेरिहंप्यते । व्योमवन्नित्यशुद्धस्य ब्रह्मणो नैव सस्त्रिाया || १५८ ॥ केन दुप्टन युयेत वस्तु निर्मलमनियम् । यद्योगादागत टोप सरकारी विनिवर्तयेत् ॥ १५९ ॥ निर्गुणस्य गुणाबानमपि नैवोपपद्यते ।

·१४४ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः
केवलो निर्गुणश्चेति नैगुण्यं श्रूयते यतः ॥ १६० ।।
सावयवस्य क्षीरादेवस्तुनः परिणामिनः ।
येन केन विकारित्व स्यान्नो निष्कर्मवस्तुनः ॥ १६१ ॥
निष्कलं निष्क्रिय शान्त निरवद्य निरजनम् ।
इत्येव वस्तुनस्तत्त्व श्रुतियुक्तिव्यवस्थितम् ॥ १६२ ।।
तस्मान कर्मसाध्यत्वं ब्रह्मणोऽस्ति कुतश्चन ।
कर्मसाध्यं त्वनित्य हि ब्रह्म नित्य सनातनम् ॥ १६३ ॥
देहादिः क्षीयते लोको यथैव कर्मणा चितः ।
तथैवामुष्मिको लोको सचित. पुण्यकर्मणा ॥ १६४ ॥
कृतकत्वमनित्यत्वे हेतु गति सर्वदा ।
तस्मादनित्ये स्वर्गादौ पडितः को नु मुह्यति ॥ १६५ ॥
जगद्धेतोस्तु नित्यत्व सर्वेषामपि समतम् ।
जगद्धेतुत्वमस्यैव वावदीति श्रुतिर्मुहुः ॥ १६६ ॥
ऐतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्यमिति च श्रुतिः ।
अस्यैव नित्यता ब्रूते जगदेतोः सतः स्फुटम् ॥ १६७ ॥
न कर्मणा न प्रजया धनेनेति स्वय श्रुतिः ।
कर्मणो मोक्षहेतुत्व साक्षादेव निषेधति ॥ १६८ ॥
प्रत्यग्ब्रह्मविचारपूर्वमुभयोरेकत्ववोधाद्विना
कैवल्य पुरुषस्य सिध्यति परब्रह्मात्मतालक्षणम् ।
न स्नानैरपि कीर्तनैरपि जपै? कृच्छ्रचांद्रायणै-
! वाप्यध्वरयज्ञदाननिगमों मत्रतत्रैरपि ॥ १६९ ॥
ज्ञानादेव तु कैवल्यमिति श्रुत्या निगद्यते ।
ज्ञानस्य मुक्तिहेतुत्वमन्यव्यावृत्तिपूर्वकम् ॥ १७० ॥
विवेकिनो विरक्तस्य ब्रह्मनित्यत्ववेदिनः ।
तद्भावेन्छोरनित्यार्थे तत्सामग्ये कुतोऽरतिः ॥ १७१ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १४५ तस्मादनित्ये स्वर्गादौ साधनत्वेन चोदितम् । नित्य नैमित्तिक चापि सर्व कर्म समाधनम् ।। १७२ ॥ मुमुक्षुणा परित्याज्यं बलभावमीप्मना । मुमुलोरपि कर्मास्तु श्रवणं चापि नाधनम् ।। १७३ ।। हस्तबद्वय तस्य स्वकार्य साधयिष्यति । यहा विभते दीपो भाजकरणमर्मणा ||१७४॥ तथा श्रवणजो बोधः पुती रिहितकर्मणा । अत सापेक्षितं ज्ञानमथवापि समुच्चयम ||१७५।। मोक्षस्य साधनमिति वदन्ति बलवादिनः । मुमुक्षार्युल्यते त्याग' कथ विहिनकर्मणः ॥१७६॥ इति का न कर्तव्या मृढवन्पण्टिनोत्तमै । कर्मण फलमन्यत्तु श्रवणस्य फल पृथक ॥ १७७ ॥ वैलक्षण्य च सामान्योयोभयत्राधिकारिणः । कामी कर्मण्यधिकृतो निकामी श्रवणे मतः ॥ १७८ ॥ अर्थी समर्थ इत्यादि लक्षण कर्मिणो मतम् ।। परीक्ष्य लोकानित्यादि लक्षण मोक्षकाक्षिणः ॥ ७९ ॥ मोक्षाधिकारी संन्यासी गृहस्य किट कर्मणि । कर्मण. साधन भार्यालुक्सुवादिपरिग्रहः ॥ १८ ॥ नेवान्यसाधनापेक्षा शुरूपोस्तु गुरु त्रिना । उपर्युपर्यहकारो वर्धते कर्मणा भृशम् ॥ १८१ ॥ अहकारस्य विच्छित्तिः श्रवणेन प्रतिक्षणम् । प्रवर्तक कर्मशास्त्र ज्ञानशास्त्रं निवर्तकम् ||१८२।। इत्यादिवपरीत्य तत्साधने चाधिकारिणो । द्वयो' परस्परापेक्षा विद्यते न कदाचन ||१८३॥ सामन्योश्चोभयोस्तदुभयत्राधिकारिणोः । . १० ·१४६ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । ऊर्ध्वं नयति विज्ञानमधः प्रापयति क्रिया ॥१८॥ कथमन्योन्यसापेक्षा कथं वापि समुच्चयः । यथाग्नेस्तृणकूटस्य तेजसस्तिमिरस्य च ॥ १८५ ॥ सहयोगो न घटते तथैव ज्ञानकर्मणोः । किमूपकुर्या-ज्ञानस्य कर्मस्वप्रतियोगिनः ॥ यस्य सनिधिमात्रेण स्वय न स्फूर्तिमृच्छति ॥ १८६ ॥ कोटींधनाद्रिचालतोऽपि वह्निरर्कस्य नाहत्युपकर्तुमीपत् । यथा तथा कर्मसहस्रकोटिनिस्य किं नु स्वयमेव लीयते? एकक श्रयौ हस्तौ कर्मण्यधिकृतावुभौ । सहयोगस्तयोर्युक्तो न तथा ज्ञानकर्मणोः ॥ १८८ ॥ का कर्तुमकर्तुं वाप्यन्यथा कर्म शक्यते । न तथा वस्तुनो ज्ञान कर्तृतत्र कदाचन ॥ १८९ ॥ यथा वस्तु तथा ज्ञान प्रमाणेन विजायते । नापेक्षते च यत्किंचित्कर्म वा युक्तिकौशलम् ॥ १९० ॥ ज्ञानस्य वस्तुतत्रत्वे सशयाशुदय. कथम् । अतो न वारतवं ज्ञानमिति नो शक्यतां बुधैः ॥ १९१ ॥ प्रमाणासौष्ठववृतं सशयादि न वास्तवम् । श्रुतिप्रमाणसुष्टुत्वे ज्ञान भवति वास्तवम् ॥ १९२ ।। वस्तु तावत्पर ब्रह्म नित्यं सत्य ध्रुवं विभु । श्रुतिप्रमाणे तज्ज्ञान स्याटव निरपेक्षकम् ॥ १९३ ॥ रूपज्ञान यथा सम्यग्दृष्टौ सत्या भवेत्तथा । श्रुतिप्रमाणे सत्येव ज्ञान भवति वास्तवम् ॥ १९४ ॥ न कर्म यत्किंचिदपेक्षते हि रूपोपलब्धौ पुरुषस्य चक्षुः । ज्ञानं तथैव श्रवणादिजन्य वस्तुप्रकाशे निरपेक्षमेव ॥ १९५ ।। कर्तृतंत्र भवेत्कर्म कर्मतंत्र शुभाशुभम् ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। १४७ ROYAN प्रमाणतंत्र विज्ञानं मायातत्रमिद जगत् ॥ १९६ विद्या चाविद्या चेति सहोनिरियनुपरुता सहिः । सत्कर्मोपासनयोन स्वात्मज्ञानकर्मणी पापि ॥ १९७ ॥ नित्यानित्यपदार्थवावरहितो यश्चोभयत्र न्यगा- द्यानामनुभूतिलग्नहढयो निर्विष्णबुदिजनः । तस्यैवास्य जटस्य कर्म विहित श्रुत्या विम्यामिता मोक्षेन्छार्न विधीयते तु परमानदाथिनो धीमतः ॥ १९८ ।। मोक्षेन्छया यदहरेव चिरयतेऽनों न्यासस्तदैव विहिता विदुषी मुमुक्षोः । श्रुत्या तयैव परया च तत मुामि प्रामाणिकोऽयमिति चेतति निचितव्यः ॥ १९ ॥ स्वापरोक्षस्य वेढाद साधनत्व निर्गत । नाह बढेर्न तपसन्यादिना भगवानपि ॥ २०० ॥ प्रवृत्तिश्च निवृत्तिथ हूँ एतं श्रुतिगाचर । प्रवृत्त्या वध्यते जनिवृत्त्या तु त्रिसुन्यते ॥ २०१ ॥ यन्न स्ववयोऽभिमतो मृढस्यापि धचित्ततः । निवृत्ति कर्मसन्यास कर्तव्या मालकाक्षिभिः ॥ २०२ ।। न ज्ञानकर्मणोर्यस्मात्सहयोगस्तु युज्यत । तस्मात्यान्य प्रयत्नेन कर्म ज्ञानेहना ध्रुवम् ॥ २० ॥ इष्टसाधनतावुद्धया गृहीतस्यापि वस्तुन' | विज्ञाय फल्गुता पश्चात्क पुनरत प्रतीक्षेत ॥ २०४ ॥ उपरतिशव्दार्थो ह्युपरमण पूर्वदृष्टवृत्तिभ्य । सोऽय मुख्यो गौणश्चेति च वृत्त्या द्विरूपां धत्तं ॥ २०५ । वृत्तेदृश्यपरित्यागो मुग्ल्यार्थ इति कथ्यते । गौणार्थः कर्मसन्यासः श्रुतेरगतया मत ॥ २०६ ॥ .

·१४८ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । पुंसः प्रधानसिद्ध्यर्थमगस्याश्रयणं ध्रुवम् । कर्तव्यमंगहीन चेत्प्रधानं नैव सिध्यति ॥ २०७॥ सन्यसेत्सुविरक्तः सन्निहामुत्रार्थतः सुखात् । अविरक्तस्य सन्यासो निप्फलोऽयाज्ययागवत् ॥ २०८ ॥ सन्यस्य तु यतिः कुर्यान्न पूर्वविषयस्मृतिम् । तां तां तत्स्मरणे तस्य जुगुप्सा जायते यतः ॥ २०९ ॥ गुरुवेदान्तवाक्येषु बुद्धिर्या निश्चयात्मिका । सत्यमित्येव सा श्रद्धा निदान मुक्तिसिद्धये ॥ २१० ॥ श्रद्धावतामेव सतां पुमर्थः समीरितः सिध्यति नेतरेषाम् । उक्त सुसूक्ष्म परमार्थतत्त्वं श्रद्धत्स्व सोम्येति च वक्ति वेदः ॥ २११ । श्रद्धाविहीनस्य तु न प्रवृत्तिः प्रवृत्तिशून्यस्य न साध्यसिद्धिः । अश्रद्धयैवाभिहताश्च सर्वे मज्जन्ति ससारमहासमुद्रे ॥ २१२ ॥ देवे च वेदे च गुरौं च मत्रे तीर्थे महात्मन्यपि भेषजे च । श्रद्धा भवत्यस्य यथा यथान्तस्तथा तथा सिद्धिरुदोत पुंसाम् ॥२१३॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यं वस्तुसद्भावनिश्चयात् । सद्भावनिश्चयस्तत्र श्रद्धया शास्त्रसिद्धया ॥ २१४ ॥ तस्मान्छ्रद्धा सुसपाद्या गुरुवेदान्तवाक्ययोः । मुमुक्षोः श्रद्दधानस्य फल सिध्यति नान्यथा ॥ २१५ ॥ यथार्थवादिता पुंसां श्रद्धाजननकारणम् । वेदस्येश्वरवाक्यत्वाद्यथार्थत्वे न संशयः ॥ २१६ ॥ मुक्तस्येश्वररूपत्वावरोवापि तादृशी । तस्मात्तद्वाक्ययोः श्रद्धा सतां सिध्यति धीमताम् ।। २१७ ॥ श्रुत्युक्तार्थावगाहाय विदुपा ज्ञेयवस्तुनि । चित्तस्य सम्यगाधानं समाधानमितीर्यते ॥ २१८ ॥ चित्तस्य साध्यैकपरत्वमेव पुमर्थसिद्धेनियमेन कारणम् । - ·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १४९ नैवान्यथा सिध्यति साध्यमापनानःप्रगादे विफलः प्रयनः २१९॥ चित्त च दृष्टिं करण तथान्यदकत्र वनाति हि लक्ष्यभत्ता। किंचित्प्रमाडे सति लक्ष्यमेनुर्वाणप्रयोगो विकलो या तया २२० सिद्धचित्तसमाधानममाधारणकारणम् । यतस्ततो मुगुक्षणा भवितव्य सटामुना ।। २२१ ॥ अत्यततीववैराग्य फललिप्सा महत्तरा । तदेतदुभय विद्यान्ममाशनम्य कारणम ॥ २ ॥ वहिरग श्वति प्राह अत्यचर्यादिमुनये। शमादिपटकमेवैतदतरग विदुर्बुधाः ॥ १३ ॥ अतरग हि वलयद्वहिरगायतस्ततः। शमादिपदक जिज्ञासोरवख्य भाव्यमातरम् ॥ २४ ॥ अतरगविहीनस्य कृतश्रवणकोटय । न फलन्ति यथा योगुरधीरस्यान्त्रमपद. ॥ १२ ॥ ब्रह्मात्मैकन्वविज्ञानाद्यहिद्वान्मोक्नुमिच्छति । ससारपागवत्र तन्मुमुक्षल्य निगद्यते ।। २२६ ॥ साधनाना तु सर्वेषा मुमुना मूलकारणम् । अनिच्छोरप्रवृत्तस्य क श्रुतिः क नु तत्फलम ॥ २२७ ।। तीवमध्यममदातिमदभेदातुविधा। मुमुक्षा तत्प्रकाराऽपि कीयंत श्यता बुधै ॥ २२८ ॥ तापैत्रिभिनित्यमनेकरूपै., सतप्यमानो क्षुभितातरामा । परिग्रह सर्वमनर्थवुद्धया, जहाति सा तीनतरा मुमुक्षा ॥ २२९ ॥ तापत्रय तीवमवेक्ष्य वस्तु दृष्ट्वा कलत्र तनयान्विहातुम् । मध्ये इयोर्लोटनमात्मनो यत्सैपा मता माध्यामिकी मुमुक्षा ॥२३०॥ मोक्षस्य कालोऽस्ति किमद्य मे त्वरा भुक्त्वैव भोगान्कृतसर्वकार्यः । मुक्त्यै यतिष्येऽहमथेति बुद्धिरेपैव मदा कथिता मुमुक्षा ।।२३१॥

·१५० सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । मार्गे प्रयातुर्मणिलाभवन्मे लभेत मोक्षो यदि तहिं धन्यः । इत्याशया मूढधियां मतिर्या सैपातिमन्दाभिमता मुमुक्षा ॥ २३२ ॥ जन्मानेकसहस्रेषु तपसाऽऽराधितेश्वरः । तेन निशेपनि—तहृदयस्थितकल्मपः ॥ २३३ ॥ शास्त्रविद्गुणदोपज्ञो भोन्यमाने विनिःस्पृहः । नित्यानित्यपदार्थज्ञो मुक्तिकामो दृढव्रतः ॥ २३४ ॥ निष्टप्तमग्निना पात्रमुद्वास्य त्वरया यथा । जहाति गेहं तद्वन्च तीव्रमोक्षेन्छया द्विजः ।। २३५ ॥ स एव सद्यस्तरति ससूति गुर्वनुग्रहात् । यस्तु तीवमुमुक्षुः स्यात्स जीवन्नेव मुन्यते ॥ २३६ ॥ जन्मान्तरे मध्यमस्तु तदन्यस्तु युगान्तरे । चतुर्थः कल्पकोटया वा नैव बधाद्विमुच्यते ॥ २३७ ॥ नृजन्म जतोरतिदुर्लभ विदुस्ततोऽपि पुंस्त्व च ततो विवेकः । लब्ध्वा तदेतत्रितय महात्मा यतेत मुक्त्यै सहसा विरक्तः ॥२३८ पुत्रमित्रकलबादिमुखं जन्मनि जन्मनि । मर्त्यत्वं पुरुपत्वं च विवेकश्च न लभ्यते ॥ २३९ ॥ लब्ध्वा सुदुर्लभतरं नरजन्म जंतु- स्तत्रापि पौरुषमतः सदसद्विवेकम् सप्राप्य चैहिकसुखाभिरतो यदि स्या- द्विक्तस्य जन्म कुमतेः पुरुषाधमस्य ॥ २४० ।। खादते मोदते नित्य शुनकः सूकरः खरः। तेषामेषां विशेषः को वृत्तिर्येषां समा ॥ २४१ ॥ यावन्नाश्रयते रोगो यावन्नाक्रमते जरा । यावन धीविपर्यंति यावन्मृत्यु न पश्यति ।। २४२ ॥ तावदेव नरः स्वस्थः सारग्रहणतत्परः । तु तैः ·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १५१ विवेकी प्रयतताशु भववधविगतये ॥ २४३ ॥ देवर्षिपितृमर्णवधमुनाग्नु कोटिशः । भववधविमुक्त य. कश्चिारित्तम ॥ ४४ ॥ अंतर्ववेन बग्य किंवरियाचनः । तदतवयमुक्यर्थ क्रियता ऋनिभिः निः ॥ ८ ॥ कृतिपर्यवसानैव मना तीनमुमता। अन्या तु रजनामात्रा यत्र नो दृष्यते पनि ॥४ गेहादिसर्वमपहाय लयवदया मान्यन्च्या वतिनानन्दमावित्रिक्षा । कान्ताजनस्य नियता मुहवा ग्यरा या सपा फलान्तगमन करण पक्षी. ॥ १७ ॥ नित्यानित्यविवेकश्च देहक्षणिकतामति । मृत्योभीनिश्च तापश्च मुमुक्षाधिकारणम् ॥ १८ ॥ गिरी विवेकावन्यन बैगन्य वपुरून्यते । शमादय पडगानि मच्छिा प्राण प्यते ॥ ४९ ॥ ईदृशांगसमायुको जिज्ञामुनिकोविद । शृगे मृत्यु निहन्त्येव सम्यज्ञानामिना धृवम ॥१०॥ उनसावनसपनो जिज्ञामुर्यतिरात्मन. । जिज्ञासाय गुरु गन्छेत्समिपाणिनया-बल. ॥ २५१ ।। श्रोत्रियो ब्रह्मनिष्ठो य प्रशान्तः समदनः । निर्ममो निरहकारी निधी निष्परिबह ॥ २५२ ॥ अनपेक्ष शुचिर्दक्षः करुणामृतसागर | एवलक्षणसपन्नः स गुस्मवित्तमः । उपासाद्य प्रयत्नन जिज्ञासोः स्वार्थसिद्धय ॥ २५ ॥ जन्मानकाते' सदाददरयजा भक्त्या समाराधितो

·१५२ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
भक्तैर्वैदिकलक्षणेन विधिना सतुष्ट ईशः स्वयम् ।
साक्षाच्छीगुरुरूपमेत्य कृपया दृग्गोचरः सन्प्रभुः
तत्त्वं साधु विबोध्य तारयति तान्ससारदुःखार्णवात् ॥ २५४ ॥
अविद्याहृदयन्नथिविमोक्षोऽपि भवेद्यतः ।
तमेव गुरुरित्यादुर्गुरुशव्दार्थवेदिनः ॥ २५५ ॥
शिव एव गुरुः साक्षात् गुरुरेव शिवः स्वयम् |
उभयोरंतर किंचिन्न द्रष्टव्य मुमुक्षुभिः ॥ २५६ ॥
बंधमुक्तं ब्रह्मनिष्ठ कृतकृत्य भजेद्गुरुम् ।
यस्य प्रसादात्ससारसागरो गोष्पदायते ॥ २५७ ॥
शुश्रूषया सदा भक्त्या प्रणामैर्विनयोक्तिभिः ।
प्रसन्न गुरुमासाद्य प्रष्टव्य ज्ञेयमात्मनः ॥ २५८ ॥
भगवन्करुणासिंधो भवसिंधोभवास्तरिः ।
यमाश्रित्याश्रमेणैव परं पारं गता बुधाः ॥ २५९ ॥
जन्मांतरकृतानतपुण्यकर्मफलोदयः ।
अद्य सनिहितो यस्मात्त्वत्कृपापात्रमस्म्यहम् ॥ २६० ॥
संप्रीतिमक्ष्णोर्वदनप्रसादमानंदमतःकरणस्य सद्यः ।
विलोकनं ब्रह्मविदस्तनोति छिनत्ति मोह सुगतिं व्यनक्ति ॥ २६१ ॥
हुताशनाना शशिनामिनानामप्यर्बुद वापि न यान्निहंतुम् ।
शक्नोति तद्ध्वान्तमनंतमांतरं हन्त्यात्मवेत्ता सकृदक्षिणेन।। २६२ ॥
दुष्पारे भवसागरे जनिमृतिव्याच्यादिदुःखोत्कटे
घोरे पुत्रकलत्रमित्रबहुलग्राहाकरे भीकरे ।
कर्मोत्तुगतरंगभगनिकरैराकृष्यमाणो मुहुः
यातायातगतिभ्रमेण शरण किंचिन्न पश्याम्यहम् ॥ २६३ ॥
केन वा पुण्यशेपेण तव पादांबुजद्वयम् ।
दृष्टवानास्म मामात मृत्योस्त्राहि दयादृशा ॥ २६४ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १५३ . वदन्तमेव तं शिप्य दृष्ट्यैव दयया गुरुः । दद्यादभयमेतस्मै मा भैप्टेति मुहर्मुहुः ।। २६५ ॥ विद्वन्मृत्युभय जहीहि भवतो नास्त्येव मृत्युः कचि- नित्यस्य द्वयवर्जितस्य परमानदात्मनो ब्रह्मणः । भ्रात्या किंचिदवेक्ष्य भीतमनसा मिथ्या त्वया कथ्यते मां त्राहीति हि सुप्तवत्प्रलपन शून्यात्मक ते मृपा ॥ २६६ ।। निद्रागाढतमोवृत' किल जन स्वप्ने भुजंगादिना ग्रस्त स्व समवेक्ष्य यत्प्रलपति त्रासाद्धतोऽस्मीत्यलम् । आप्तेन प्रतिवाधित. करतलनाताडय पृष्टः स्वय किंचिन्नेति वदत्यमुष्य वचन स्यात्तत्किमर्थं वद ॥ २६७ ।। रज्जोस्तु तत्त्वमनवेक्ष्य गृहीतसर्प- भावः पुमानयमहिर्वसतीति मोहात् । आक्रोगति प्रतिविभेति च कपते त- न्मिध्यैव नात्र भुजगोति विचार्यमाणे ।। २६८ ॥ तद्वत्त्वयाप्यात्मन उक्तमतज्जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःखम् मृषैव सर्व भ्रमकल्पित ते सम्यग्विचार्यात्मनि मुच भीतिम् ॥२६९ ॥ भवाननात्मनो वर्मानात्मन्यारोप्य शोचति । तदज्ञानकृत सर्व भय त्यक्त्वा सुखी भव ।। २७० ॥ शिष्यः- श्रीमद्भिरुक्तं सकल मृपेति दृष्टान्त एव युपपद्यते तत् । दार्टीतिके नैव भवादिदुःख प्रत्यक्षतः सर्वजनप्रसिद्धम् ॥ २७१ ।। प्रत्यक्षणानुभूतार्थ. कथ मिथ्यात्वमर्हति । चक्षुषो विपय कुम कथ मिथ्या करोम्यहम् ॥ २७२ ।। विद्यमानस्य मिथ्यात्वं कथ नु घटत प्रभो । प्रत्यक्ष खल्ल सर्वेपा प्रमाण प्रस्फुटार्थकम् ॥ २७३ ।।

·१५४ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । मर्त्यस्य मम जन्मादिदुःखभाजोऽल्पजीविनः । ब्रह्मत्वमपि नित्यत्व परमानंदता कथम् ॥ २७४ ॥ क आत्मा कस्त्वनात्मा च किमु लक्षणमेतयोः । आत्मन्यनात्मधर्माणामारोपः क्रियते कथम् || २७५ ॥ किमज्ञान तदुत्पन्नभयत्यागोऽपि वा कथम् । किमु ज्ञान तदुत्पन्नसुखप्राप्तिश्च वा कथम् ॥ २७६ ॥ सर्वमेतद्यथापूर्व करामलकवत्स्फुटम् । प्रतिपादय मे स्वामिन् श्रीगुरो करुणानिधे ॥ २७७ ।। श्रीगुरुः- धन्यः कृतार्थरत्वमहो विवेकः शिवप्रसादरतव विद्यते महान् । विसृज्य तु प्राकृतलोकमार्ग ब्रह्मावगन्तुं यतसे यतस्त्वम् || २७ शिवप्रसादेन विना न सिद्धि' शिवप्रसादेन विना न बुद्धिः । शिवप्रसादेन विना न युक्तिः शिवप्रसादेन विना न मुक्तिः ॥ २७९॥ यस्य प्रसादेन विमुक्तसगा' शुकादयः ससृतिबधमुक्ताः । तस्य प्रसादो बहुजन्मलभ्यो भक्त्यैकगम्यो भवमुक्तिहेतुः ॥ २८० ॥ विवेको जतूनां प्रभवति जानिष्वेव बहुपु प्रसादादेवशाद्वहुसुकृतपाकोदयवशात् । यतस्तस्मादेव त्वमपि परमार्थावगमने कृतारभ' पुंसामिदामह विवेकरय तु फलम् ॥ २८१ ॥ मर्त्यत्वसिद्धरपिपुस्त्वसिद्धेर्विप्रत्वसिद्धेश्च विवेकसिद्धः । वदान्त मुख्य फलमेव मोक्ष व्यर्थं समस्त यदि चेन्न मोक्षः ॥२८२॥' प्रश्न. समीचीनतरस्तवाय यदात्मतत्त्वावगमे प्रवृत्तिः । ततस्तवैतत्सकल समूल निवेदयिष्यामि मुदा शृणुष्व ॥ २८३ ॥ मर्त्यत्व त्वयि कल्पित भ्रमवशात्तेनैव जन्मादय. तत्सभावितमेव दुःखमपि ते नो वस्तुतस्तन्मृपा ।

·१५५ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। निद्रामोहवशादुपागतसुख दुःख च किं नु त्वया सत्यत्वेन विलोकित कचिदपि ब्रूहि प्रबोधागमे || २८४ ॥ नागेपलोकैरनुभूयमानः प्रत्यक्षतोऽय सकलप्रपचः । कथ मृपा स्यादिति शकनीय विचारशून्येन विमुह्यता त्वया ॥ २८५ दिवाधदृष्टेस्तु दिवाधकारः प्रत्यक्षसिद्धोऽपि स किं यथार्थः । तद्वद्रमेणावगतः पदार्थो भ्रान्तस्य सत्यः सुमते पैव ॥ २८६ ॥ घटोऽयमित्यत्र घटाभिधान' प्रत्यक्षतः कश्चिदुदेति दृष्टेः । विचार्यमाणे स तु नास्ति तत्र मृदस्ति तद्भावविलक्षणा सा ॥ २८७ ॥ प्रादेशमात्रः परिदृश्यतेऽर्क शास्त्रेण संदर्शितलक्षयोजनः । मानातरेण कचिदेति वाधा प्रत्यक्षमप्यत्र हि न व्यवस्था ॥ २८८ ॥ तस्मात्त्वयीद भ्रमत' प्रतीत मृपैव नो सत्यमवेहि साक्षात् । म त्वमेवासि सुखस्वरूप त्वत्तो न भिन्न विचिनुष्व वुद्धौ ॥ २८९ ।। लोकान्तरे वात्र गुहान्तरे वा तीर्थान्तरे कर्मपरपरातरे । शास्त्रान्तरे नारत्यनुपश्यतामिह स्वय पर ब्रह्म विचार्यमाणे ॥ २९० ॥ तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु पश्यति । गोप कक्षगत छाग यथा कूपेषु दुर्मतिः ॥ २९१ ॥ स्वमात्मान पर मत्वा परमात्मानमन्यथा । विमृश्यते पुनः खात्मा वहि कोगेषु पडितैः ॥ २९२ ।। विस्मृत्य वस्तुनरतत्त्वमध्यारोप्य च वस्तुनि | अवस्तुता च तद्धर्मान्मुधा शोचति नान्यथा ॥ २९३ ॥ आत्मानात्मविवेक ते वक्ष्यामि शृणु सादरम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यतेऽनात्मवधनात ॥ २९४ ।। इत्युक्त्वाभिमुखीकृत्य शिष्य करुणया गुरु' । अध्यारोपापवादाभ्या निष्प्रपच प्रपचयन् ।। २९५ ॥ सम्यक्प्रवोधयत्तत्व शास्त्रदृष्टेन वर्मना । सर्वेषामुपकाराय तत्प्रकारोऽत्र दर्यते ।। २९६ ॥

·१५६ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । वस्तुन्यवस्वारोपो यः सोऽध्यारोप इतीर्यते । असर्पभूते रज्जादौ सर्पत्वारोपण यथा ॥ २९७ ॥ वस्तु तावत्परं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम् । इदमारोपित यत्र भाति खे नीलतादिवत् ॥ २९८ ॥ तत्कारण यदज्ञानं सकार्य सद्विलक्षणम् | अवस्त्वित्युन्यते सद्भिर्यस्य बाधा प्रदृश्यते ॥ २९९ ॥ अवस्तु तत्प्रमाणैर्यद्वाध्यते शुक्तिरौप्यवत् । न बाध्यते यत्तद्वस्तु त्रिपु कालेषु शुक्तिवत् ॥ ३०० ॥ शुक्तेर्बाधा न खल्वस्ति रजतरय यथा तथा । अवस्तुसज्ञित यत्तज्जगदध्यासकारणम् ॥ ३०१ ॥ सदसद्भयामनिर्वाच्यमज्ञान त्रिगुणात्मकम् । वस्तु तत्त्वावबोधकबाध्य तद्भावलक्षणम् ॥ ३०२ ॥ मिथ्यासबधतस्तत्र ब्रह्मण्याश्रित्य तिष्ठति । मणौ शक्तिर्यथा तद्वन्नैतदाश्रयदूषकम् ॥ ३०३ ।। सद्भावे लिंगमेतस्य कार्यमेतच्चराचरम् । मान श्रुतिः स्मृतिश्चाज्ञोऽहमित्यनुभवोऽपि च ।। ३०४ ॥ अज्ञानं प्रकृतिः शक्तिरविद्येति निगद्यते । तदेतत्सन्न भवति नासद्वा शुक्तिरौप्यवत् ।। ३०५ ।। सतो भिन्नमभिन्न वा न दीपस्य प्रभा यथा । न सावयवमन्यद्वा बीजस्यांकुरवत्वचित् ॥ ३०६ ।। अत एतदनिर्वाच्यमित्येव कवयो विदुः । समष्टिव्यष्टिरूपेण द्विधाज्ञान निगद्यते ॥ ३०७ ॥ नानात्वेन प्रतीतानामज्ञानानामभेदतः । एकत्वेन समष्टिः स्याहाणां वनं यथा ॥ ३०८ ।। इयं समष्टिरुत्कृष्टा सत्त्वांशोत्कर्पतः पुरा ।

·१५७
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः।
मायति कथ्यते तज्ञैः शुद्धसत्त्वैकलक्षणा ॥ ३०९ ॥
मायोपहितचैतन्य साभासं सत्त्ववृहितम् ।
सर्वज्ञत्वादिगुणक सृष्टिस्थित्यतकारणम् ।। ३१० ॥
अव्याकृत तदव्यतमीश इत्यपि गीयते ।
सर्वशक्तिगुणोपेत' सर्वज्ञानावभासकः ॥ ३११ ॥
स्वतत्रः सत्यसंकल्पः सत्यकामः स ईश्वरः ।
तस्यैतस्य महाविष्णोर्महाशक्तमहीयसः ॥ ३१२ ॥
सर्वज्ञत्वेश्वरत्वादिकारणत्वान्मनीपिण' ।
कारण वपुरित्याहुः समष्टिं सत्त्ववृहितम् ॥ ३१३ ॥
आनदप्रचुरत्वेन साधकत्वेन कोशनत् ।
सैषानढमय कोश इतीशरय निगधते ॥ ३१४ ॥
सर्वोपरमहेतुत्वात्सुपुप्तिस्थानमिष्यते ।
प्राकृत प्रलयो यत्र श्राव्यते श्रुतिभिर्मुहुः ॥ ३१५ ॥
अज्ञान व्यष्ट्यभिप्रायादनेकत्वेन भिद्यते ।
अज्ञानवृत्तयो नाना तत्तद्गुणविलक्षणाः ॥ ३१६ ॥
वनस्य व्यष्ट्यभिप्रायाभूरुहा इत्यनेकता ।
यथा तथैवाज्ञानस्य व्यष्टित' स्यादनेकता ॥ ३१७ ॥
व्यष्टिमलिनसत्त्वैपा रजसा तमसा युता ।
ततो निकृष्टा भवति योपाधि प्रत्यगात्मनः ॥ ३१८ ॥
चैतन्य व्यष्ट्यवन्छिन्न प्रत्यगात्मेति गीयते ।
साभास व्यष्टयुपहित सत्तादात्म्येन तद्गुणैः ॥ ३१९ ॥
अभिभूत. स एवात्मा जीव इत्यभिधीयते ।
किंचि ज्ञत्वानीश्वरत्वससारित्वादिधर्मवान् ॥ ३२० ॥
अस्य व्यष्टिरहकारकारणत्वेन कारणम् ।
वपुस्तत्राभिमान्यात्मा प्राज्ञ इत्युच्यते बुधैः ॥ ३२१ ॥

·१५८ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। प्राज्ञत्वमस्यैकाज्ञानभासकत्वेन संमतम् । व्यष्टेनिकृष्टत्वेनास्य नानेकाज्ञानभासकम् ॥ ३२२ ॥ स्वरूपाच्छादकत्वेनाप्यानदप्रचुरत्वतः । कारण वपुरानदमयः कोश इतीर्यते ॥ ३२३ ॥ अस्यावस्था सुषुप्तिः स्याद्यत्रानदः प्रकृष्यते । एषोऽह सुखमस्वाप्स न तु किंचिदवेदिषम् ॥ ३२४ ॥ इत्यानदसमुत्कर्षः प्रबुद्धेषु प्रदृश्यते । समष्टेरपि च व्यष्टरुभयोर्वनवृक्षवत् ॥ ३२५ ॥ अभेद एव नो भेदो जात्येकत्वेन वस्तुतः । अभेद एव ज्ञातव्यस्तथेशप्राज्ञयोरपि ॥ ३२६ ॥ सत्युपाध्योरभिन्नत्वे क भेदस्तद्विशिष्टयोः । एकीभावे तरगाध्योः को भेदः प्रतिबिंबयोः ॥ ३२७ ॥ अज्ञानतदवच्छिन्नाभासयोरुभयोरपि । आधार शुद्धचैतन्य यत्तत्तुर्यमितीर्यते ।। ३२८ ॥ एतदेवाविविक्त सदुपाधिभ्या च तद्गुणैः । महावाक्यस्य वान्यार्थो विविक्त लक्ष्य इष्यते ॥ ३२९ ॥ अनतशक्तिसंपन्नो मायोपाधिक ईश्वरः । ईक्षामात्रेण सृजति विश्वमेतचराचरम् ।। ३३० ॥ अद्वितीयस्वमात्रोऽसौ निरुपादान ईश्वरः । स्वयमेव कथं सर्वं सृजतीति न शक्यताम् ॥ ३३१ ॥ निमित्तमप्युपादान स्वयमेव भवन्प्रभुः । चराचरात्मक विश्व सृजत्यवति लुपति ॥ ३३२ ॥ स्वप्राधान्येन जगतो निमित्तमपि कारणम् । उपादान ततोपाधिप्राधान्येन भवत्ययम् ।। ३३३ ।। यथालूता निमित्त च स्वप्रधानतया भवेत् ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
१५९
स्वशरीरप्रधानत्वेनोपादान तथेश्वरः ॥ ३३४ ॥
तमःप्रधानप्रकृतिविशिष्टात्परमात्मनः ।
अभूत्सकाशाढाकाशमाकाशाद्वायुरुच्यते ॥ ३३५ ॥
वायोरग्निस्तथैवाग्नेरापोऽद्भयः पृथिवी क्रमात् ।
शत्तेस्तम प्रधानत्व तत्कार्ये जाड्यदर्शनात् ॥ ३३६ ॥
आरभन्ते कार्यगुणान्ये कारणगुणा हि ते ।
एतानि सूक्ष्मभूतानि भूतमात्रा अपि क्रमात् ॥ ३३७ ।।
एतेभ्यः सूक्ष्मभूतेभ्यः सूक्ष्मदेहा भवन्त्यपि ।
स्थूलान्यपि च भूतानि चान्योन्याशविमेलनात् ॥ ३३८ ॥
अपचीकृतभूतेभ्यो जात सप्तदशागकम् ।
ससारकारण लिंगमात्मनो भोगसाधनम् ॥ ३३९ ।।
श्रोत्रादिपचक चैव वागादीना च पचकम् ।
प्राणादिपचक बुद्धिमनसी लिंगमुन्यते ।। ३४० ॥
श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानि पच जातानि ।
आकाशादीना सत्वाशेभ्यो धींद्रियाण्यनुक्रामतः ॥ ३४१ ।।
आकाशादिगता पच सात्त्विकागाः परस्परम् |
मिलित्वैवान्तःकरणमभवसर्वकारणम् ॥ ३४२ ॥
प्रकाशकत्वादेतेपा सात्त्विकाशत्वमिष्यते ।
प्रकाशकत्व सत्त्वस्य स्वच्छत्वेन यतस्तत' || ३४३ ॥
तदतःकरण वृत्तिभेदेन स्याच्चतुर्विधम् ।
मनो बुद्धिरहकारचित्त चेति तदुच्यते ॥ ३४४ ॥
सकल्पान्मन इत्याहुर्बुद्धिर्थस्य निश्चयात् |
अभिमानादहकारश्चित्तमर्थस्य चिंतनात् ॥ ३४५ ॥
मनस्यपि च बुद्धौ च चित्ताहकारयोः क्रमात् ।
अतीवोऽत्र बोद्धव्यो लिंगलक्षणसिद्धये ॥ ३४६ ॥

·१६० सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । चिंतनं च मनोधर्मः संकल्पादिर्यथा तथा । अंतर्भावो मनस्यैव सम्यक्चित्तस्य सिध्यति ॥ ३४७ ॥ देहादावहमित्येव भावो दृढतरो धियः । दृझ्यतेऽहंकृतस्तस्मादतर्भावोऽत्र युज्यते ॥ ३४८ ॥ तस्मादेव तु बुद्धः कर्तृत्व तदितरस्य करणत्वम् । सिध्यत्यात्मन उभयाद्विद्यात्संसारकारणं मोहात् ॥ ३४९ ॥ विज्ञानमयकोशः स्याद्बुद्धिर्ज्ञानेद्रियैः सह । विज्ञानप्रचुरत्वेनाप्याच्छादकतयात्मनः ॥ ३५० ॥ विज्ञानमयकोशोऽयमिति विद्वद्भिरुच्यते । अयं महानहकारवृत्तिमान्कर्तृलक्षणः । सर्वसंसारनिर्वोढा विज्ञानमयशब्दभाक् ॥ ३५१ ॥ अहं ममेत्येव सदाभिमानं देहेंद्रियादौ कुरुते गृहादौ । जीवाभिमानः पुरुषोऽयमेव कर्ता च भोक्ता च सुखी च दुःखी।।३५२ स्ववासनाप्रेरित एव नित्य करोति कर्मोभयलक्षण च भुक्ते तदुत्पन्नफल विशिष्ट सुख च दुःख च परत्र चात्र||३५३॥ नानायोनिसहस्रेषु जायमानो मुहर्मुहुः । म्रियमाणो भ्रमत्येष जीवः संसारमडले || ३५४ ॥ मनो मनोमयः कोशो भवेज्ञानेद्रियैः सह । प्राचुर्य मनसो यत्र दृश्यतेऽसौ मनोमयः ॥ ३५५ ॥ चिंताविषादहर्पाद्याः कामाद्या अस्य वृत्तयः । मनुते मनसैवैष फल कामयते बहिः । यतते कुरुते भुक्ते तन्मनः सर्वकारणम् ।। ३५६ ॥ मनो ह्यमुष्य प्रणवस्य हेतुरतर्वहिश्चार्थमलेन वेत्ति । शृणोति जिघ्रत्यमुनैव चेक्षते वक्ति स्पृशत्यत्ति करोति सर्वम् ॥३५७॥ बंधश्च मोक्षो मनसैव पुसामर्थोऽप्यनर्थोऽप्यमुनैव सिध्यति ।

·No text on this page.

·.१६२ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । यमानुषक्ति नियमानुवृत्तिं चित्तप्रसादाय वदन्ति तज्ञाः ।। ३६८ ॥ कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनाम् | पूतिपर्युषितादीनां त्यागः सत्त्वाय कल्पते ॥ ३६९ ॥ श्रुत्या सत्त्वपुराणानां सेवया सत्त्ववस्तुनः | अनुवृत्त्या च साधूनां सत्त्ववृत्तिः प्रजायते ॥ ३७० ॥ यस्य चित्त निर्विपयं हृदयं यस्य शीतलम् । तस्य मित्र जगत्सर्वं तस्य मुक्तिः करस्थिता ॥ ३७१ ॥ हितपरिमितभोजी नित्यमेकान्तसेवी सकृदुचितहितोक्तिः स्वल्पनिद्राविहारः । अनुनियमनशीलो यो भजत्युक्तकाले स लभत इह शीघ्रं साधु चित्तप्रसादम् ॥ ३७२ ।। चित्तप्रसादेन विनावगन्तुं बधं न शक्नोति परात्मतत्त्वम् । तत्त्वावगत्या तु विना विमुक्तिर्न सिध्यति ब्रह्मसहस्रकोटिपु ||३७ मनःप्रसादः पुरुषस्य बधो मनःप्रसादो भवबंधमुक्तिः । मनःप्रसादाधिगमाय तस्मान्मनोनिरासं विदधीत विद्वान् ॥ ३७४ ।। पचानामेव भूतानां रजोशेभ्योऽभवन्क्रमात् । वाक्पाणिपादपायूपस्थानि कर्मेंद्रियाण्यनु ॥ ३७५ ॥ समस्तेभ्यो रजोशेभ्यो व्योमादीनां क्रियात्मकाः । प्राणादयः समुत्पन्नाः पचाप्यांतरवायवः ॥ ३७६ ॥ प्राणः प्रारगमनेन स्यादपानोऽवागमनेन च । व्यानस्तु विष्वग्गमनादुत्क्रान्त्योदान इष्यते ।। ३७७ ॥ अशितान्नरसादीनां समीकरणधर्मतः । समान इत्यभिप्रेतो वायुर्यस्तेषु पचमः ।। ३७८ ॥ क्रियैव दिश्यते प्रायः प्राणकर्मेंद्रियेष्वलम् | ततस्तेषां रजोशेभ्यो निरंगीकृता बुधैः ।। ३७९ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तमारसंग्रहः । १६३ राजमी दुनियागाति तमाचा जहामिकाम । प्रयागरपिणी साचगान प्रामहर्पयः ॥ ३८० ॥ एते प्राणायः पंच पचकमेद्रियः मह । प्राणमयः कांग' स्थलो यनैव चेष्टेत ॥ १८ ॥ यानियागते कर्म पुण्य या पायमेव था। यागादिमिश्च वसुपा तत्प्राणमयकर्तृकम् ॥ ३८२ ॥ चायनोमालिनी वृक्षों नानारूपण चेटते । नम्मियिनिधन मोऽपि निधलः स्यााथा तया ॥ ३८६ ॥ प्राणानियटेरयमाण प्रवर्तत ।

·, १६४ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। स्थूलात्सूक्ष्मतया व्यष्टिरस्य सूक्ष्मवपुर्मतम् । अस्य जागरसंस्कारमयत्वाइपुरुच्यते ॥ ३९२ ॥ स्वप्ने जागरकालीनवासनापरिकल्पितान् | तैजसो विषयान्भुक्ते सूक्ष्मार्थान्सूक्ष्मवृत्तिभिः ॥ ३९३ ॥ समष्टेरपि च व्यष्टेः सामान्येनैव पूर्ववत् । अभेद एव ज्ञातव्यो जात्यैकत्वे कुतो भिदा ॥ ३९४ ॥ द्वयोरुपाध्योरेकत्वे तयोरप्यभिमानिनोः । सूत्रात्मनस्तैजसस्याप्यभेदः पूर्ववन्मतः ॥ ३९५ ॥ एव सूक्ष्मप्रपचस्य प्रकारः शास्त्रसंमतः । अथ स्थूलप्रपचस्य प्रकारः कथ्यते शृणु ॥ ३९६ ॥ तान्येव सूक्ष्मभूतानि व्योमादीनि परस्परम् । पंचीकृतानि स्थूलानि भवन्ति शृणु तत्क्रमम् ॥ ३९७ । खादीनां भूतमेकैक सममेव द्विधा द्विधा । विभज्य भागं तत्राचं त्यक्त्वा भागं द्वितीयकम् ।। ३९८ चतुर्धा सुविभज्याथ तमेकैक विनिक्षिपेत् । चतुर्णा प्रथमे भागे क्रमेण स्वार्धमतरा ॥ ३९९ ॥ ततो व्योमादिभूताना भागाः पंच भवन्ति ते । स्वस्वार्धभागेनान्येभ्यः प्राप्त भागचतुष्टयम् ॥ ४०० ।। संयोन्य स्थूलतां यान्ति व्योमादीनि यथाक्रमम् । अमुष्य पचीकरणस्याप्रामाण्यं न शक्यताम् ॥ ४०१ ।। उपलक्षणमस्यापि तत्रिवृत्करणश्रुतिः । पचानामपि भूतानां श्रूयतेऽन्यत्र सभवः ॥ ४०२ ।। तः प्रामाणिक पंचीकरणं मन्यतां बुधैः । प्रत्यक्षादिविरोधः स्यादन्यथा क्रियते यदि ॥ ४०३ ॥ भाकाशवाय्वोधर्मस्तु वह्नयादावुपलभ्यते ।

·No text on this page.

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । जिह्वाया वरुणो दैवं घ्राणस्य त्वश्विनावुभौ । वाचोऽग्निर्हस्तयोरिंद्रः पादयोस्तु त्रिविक्रमः ॥ ४१७ ।। पायोर्मृत्युरुपस्थस्य त्वधिदैव प्रजापतिः । मनसो दैवत चद्रो बुद्धेर्दैवं बृहस्पतिः॥ ४१८ ॥ रुद्रस्त्वहं कृतेव क्षेत्रज्ञश्चित्तदैवतम् । दिगाद्या देवताः सर्वाः खादिसत्त्वांशसभवाः ॥ ४१९ ।। समिता इद्रियस्थानेष्विद्रियाणां समंततः । निगृह्णन्त्यनुगृह्णन्ति प्राणिकर्मानुरूपतः ॥ ४२० ॥ शरीरकरणप्रामा प्राणाहमधिदेवताः । पंचते हेतवः प्रोक्ता निष्पत्तौ सर्वकर्मणाम् ॥ ४२१ ॥ कर्मानुरूपेण गुणोदयो भवेद्गुणानुरूपेण मनःप्रवृत्तिः । मनोनुवृत्तैरुभयात्मकेद्रियैर्निवय॑ते पुण्यमपुण्यमत्र ॥ ४२२ । करोति विज्ञानमयोऽभिमान कर्ताहमेवेति तदात्मना स्थितः । आत्मा तु साक्षी न करोति किचि- न कारयत्येव तटस्थवत्सदा ॥ ४२३ ॥ द्रष्टा श्रोता वक्ता कर्ता भोक्ता भवत्यहकारः । स्वयमेतद्विकृतीना साक्षी निर्लेप एवात्मा ।। ४२४ ॥ आत्मनः साक्षिमात्रत्व न कर्तृत्व न भोक्तृता । रविवत्प्राणिभिर्लोके क्रियमाणेषु कर्मसु ॥ ४२५ ॥ न ह्यर्क' कुरुते कर्म न कारयति जतवः । स्वस्वभावानुरोधेन वर्तन्ते स्वस्वकर्मसु || ४२६ ॥ तथैव प्रत्यगात्मापि रविवन्निष्क्रियात्मना । उदासीनतयैवास्ते देहादीनां प्रवृत्तिषु ॥ ४२७ ॥ अज्ञात्वैवं परं तत्त्व मायामोहितचेतसः ।

·No text on this page.

·१६८
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
वैश्वानरो विश्वनरेष्वात्मत्वेनाभिमानतः ।
विरादस्याद्विविधत्वेन खयमेव विराजनात् ॥ ४३९ ॥
चतुर्विधं भूतजात तत्तज्जातिविशेपतः ।
नैकधीविषयत्वेन पूर्ववद्वयष्टिरिष्यते ॥ ४४०॥
साभास व्यष्ट्युपहित तत्तादात्म्यमुपागतम् ।
चैतन्य विश्व इत्याहुर्वेदान्तनयकोविदाः ।। ४४१ ॥
विश्वोऽस्मिन्स्थूलदेहेऽत्र स्वाभिमानेन तिष्ठति ।
यतस्ततो विश्व इति नाम्ना सार्थो भवत्ययम् ॥ ४४२ ।।
व्यष्टिरेपास्य विश्वस्य भवति स्थूलविग्रहः ।
उच्यतेऽन्नविकारित्वात्कोशोऽन्नमय इत्ययम् ॥ ४४३ ॥
देहोऽय पितृभुक्तान्नविकारान्छुल्लशोणितात् ।
जातः प्रवर्धतेऽनेन तदभावे विनश्यति ।। ४४४ ।।
तस्मादन्नविकारित्वनायमन्नमयो मतः ।
आन्छादकत्वादेतस्याप्यसेः कोशवदात्मनः ॥ ४४५ ॥
आत्मनः स्थूलभोगानामेतदायतनं विदुः ।
शब्दादिविषयान्मुक्ते स्थूलान्स्थूलात्मनि स्थितः ॥ ४४६ ॥
बहिरात्मा ततः स्थूलभोगायतनमुन्यते |
इद्रियैरुपनीतानां शब्दादीनामयं स्वयम् ।
देहेद्रियमनोयुक्तो भोक्तेत्या मनीषिणः ॥ ४४७ ।।
एकादशद्वारवतीह देहे सौधे महाराज इवाक्षवगैः ।
संसेव्यमानो विषयोपभोगानुपाधिसंस्थो बुभुजेऽयमात्मा ॥४४८॥
ज्ञानेद्रियाणि निजदैवतचोदितानि
कर्मेंद्रियाण्यपि तथा मनआदिकानि ।
स्वस्वप्रयोजनविधौ नियतानि सन्ति
यत्नेन किंकरजना इव तं भजन्ते ॥ ४४९ ॥

·No text on this page.

·१७०
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
विपरीततयाध्यस्य संसरन्ति विमोहतः ॥ ४६१ ॥
भ्रान्त्या मनुष्योऽहमहं द्विजोऽह
तज्ञोऽहमज्ञोऽहमतीव पापी ।
भ्रष्टोऽस्मि शिष्टोऽस्मि सुखी च दुःखी-
त्येवं विमुह्यात्मनि कल्पयन्ति ॥ ४६२ ॥
अनात्मनो जन्मजरामतिक्षुधा-
तृष्णासुखक्लेशमयादिधर्मान् ।
विपर्ययण ह्यतथाविधेऽस्मि-
नारोपयन्त्यात्मनि बुद्धिदोपात् ॥ ४६३ ॥
भ्रांत्या यत्र यदध्यासस्तत्कृतेन गुणेन वा ।
दोपेणाप्यणुमात्रेण स न सवध्यते क्वचित् ।। ४६४ ।।
कि मरुन्मृगतृष्णाबुपूरेणार्द्रत्वमृच्छति ।
दृष्टिसंस्थितपीतेन शखः पीतायते किमु ॥ ४६५ ॥
शिष्यः--
प्रत्यगात्मन्यविषयेऽनात्माध्यासः कथं प्रभो ॥ ४६६ ।।
पुरो दृष्टे हि विषयेऽध्यस्यन्ति विषयान्तरम् ।
तद्दष्टं शुक्तिरचादौ सादृश्याद्यनुवधतः ॥ ४६७ ॥
परत्र पूर्वदृष्टस्यावभास. स्मृतिलक्षणः ।
अध्यासः स कथं स्वामिन् भवेदात्मन्यगोचरे ॥ ४६८ }}
नानुभूत. कढाण्यात्माननुभूतरय वस्तुनः ।
सादृश्य सिध्यति कथमनात्मनि विलक्षणे ॥ ४६९ ॥
अनात्मन्यात्मताध्यास' कथमेप समागतः ।
निवृत्तिः कथमेतस्य केनोपायेन सिध्यति ॥ ४७० ॥
उपाधियोग उभयोः सम एवेगजीवयोः ।
जीवस्यैव कथं बंधो नेश्वरस्यारित तत्कयम् ॥ ४७१ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
१७१
-
एतत्सर्वं दयादृष्टया करामलकवत्स्फुटम् ।
प्रतिपादय सर्वज्ञ श्रीगुरो करुणानिधे ।। ४७२ ॥
श्रीगुरु:-
न सावयव एकस्य नात्मा विषय इष्यते ।
अस्यास्मत्प्रत्ययार्थत्वादपरोक्षाच सर्वशः ॥ ४७३ ॥
प्रसिद्धिरात्मनोऽरत्येव न कस्यापि च दृश्यते ।
प्रत्ययो नाहमस्मीति न ह्यास्त प्रत्यगात्मनि ॥ ४७४ ।।
न कस्यापि स्वसद्भावे प्रमाणमाभिकांक्ष्यते ।
प्रमाणाना च प्रामाण्य यन्मूलं किं तु बोधयेत् ॥ ४७५ ॥
मायाकास्तिरोभूतो नैप आत्मानुभूयते ।
मेघवृदैर्यथा भानुस्तथायमहमादिभिः ।। ४७६ ॥
पुरस्थ एव विषये वस्तुन्यध्यस्यतामिति ।
नियमो न कृतः सद्भिर्धान्तिरेवात्र कारणम् ॥ ४७७ ॥
गाद्यविपये व्योग्नि नीलतादि यथाऽबुधाः ।
अध्यस्यन्ति तथैवारिमन्नात्मन्यपि मतिभ्रमात् || ४७८ ।।
अनात्मन्यात्मताध्यासे न सादृश्यमपेक्षते ।
पीतोऽय शख इत्यादौ सादृश्य किमपेक्षितम् ।। ४७९ ॥
निरुपाधिभ्रमेष्वस्मिन्नेवापेक्षा प्रदृश्यते ।
सोपाधिष्वेव तदृष्ट रन्जुसर्पभ्रमादिषु ॥ ४८० ॥
तथापि किंचिद्वक्ष्यामि सादृश्य शृणु तत्पर ।
अत्यतनिर्मलः सूक्ष्म आत्मायमतिभास्वरः ॥ ४८१ ॥
बुद्धिस्तथैव सत्त्वात्मा साभासा भास्वराऽमला ।
सांनिध्यादात्मवद्भाति सूर्यवत्स्फटिको यथा ।। ४८२ ।।
आत्माभास ततो बुद्धिर्बुद्रयामास ततो मनः ।
अक्षाणि मनआभासान्यक्षाभासमिद वपुः ॥४८३॥

·१७२
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
अत एवात्मबुद्धिहाक्षादावनात्मनि ।
मूढानां प्रतिबिंबादौ बालानामिव दृश्यते ।
सादृश्य विद्यते बुद्धावात्मनोऽध्यासकारणम् ॥ ४८४ ॥
अनात्मन्यहमित्येव योऽयमध्यास ईरितः ।
स्यादुत्तरोत्तराध्यासे पूर्वपूर्वस्तु कारणम् ॥ ४८५ ॥
सुप्तिमूर्योत्थितेष्वेव दृष्टः संसारलक्षणः ।
अनादिरेषाविद्यातः संस्कारोऽपि च तादृशः ।। ४८६ ।।
अध्यासबाधागमनस्य कारण शृणु प्रवक्ष्यामि समाहितात्मा ।
यस्मादिद प्राप्तमनर्थजातं जन्माप्ययव्याधिजरादिदुखम्॥४८७
आत्मोपाधेरविद्याया अस्ति शक्तिद्वयं महत् ।
विक्षेप आवृतिश्चेति याभ्यां ससार आत्मनः ॥ ४८८ ।।
आवृतिस्तमसः शक्तिस्तद्वधावरणकारणम् ।
मूलाविद्येति सा प्रोक्ता यया समोहितं जगत् ।। ४८९ ॥
विवेकवानप्यतियौक्तिकोऽपि श्रुतात्मतत्त्वोऽपि च पडितोऽपि ।
शक्त्या यथा सवृतबोधदृष्टिरात्मानमात्मस्थमिम न वेद ।।४९०॥
विक्षेपनाम्नी रजसस्तु शक्तिः प्रवृत्तिहेतुः पुरुषस्य नित्यम् ।
स्थूलादिलिंगान्तमशेपमेतद्यया सदात्मन्यसदेव सूयते ॥४९१||
निद्रा यथा पुरुषमप्रमत्त समावृणोतीयमपि प्रतीचम् ।
तथावृणोत्यावृतिशक्तिरतर्विक्षेपशक्तिं परिज़ंभयन्ती ॥ ४९२ ॥
शक्त्या महत्यावरणाभिधानया समावृते सत्यमलस्वरूपे ।
पुमाननात्मन्यहमेष एवेत्यात्मत्वबुद्धिं विदधाति मोहात्॥४९३॥
यथा प्रसुप्तिप्रतिभासदेहे स्वात्मत्वधीरेप तथा ह्यनात्मनः ।
जन्माप्ययक्षुद्भयतृदछ्रमादीनारोपयत्यात्मनि तस्य धर्मान् ॥४९४
विक्षपशक्त्या परिचोद्यमानः करोति कर्माण्युभयात्मकानि ।
झुंजान एतत्फलमप्युपात्त परिभ्रमत्येव भवाबुराशौ ॥ ४९५ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १७३ अध्यासदोपात्समुपागतोऽय ससारबध प्रबलप्रतीचः । यद्योगतः क्लिक्ष्यति गर्भवासजन्माप्ययक्लेशमयैरजस्रम् ||४९६॥ अध्यासो नाम खल्वेप वस्तुनो योऽन्यथाग्रहः । स्वाभाविकभ्रान्तिमूल ससृतरादिकारणम् ।। ४९७ ॥ सर्वानर्थस्य तद्वीज योऽन्यथाग्रह आत्मनः । ततः ससारसपात. सततक्लेशलक्षणः ॥ ४९८॥ अध्यासादेव ससारो नष्टऽध्यासे न दृश्यते । तदेतदुभय स्पष्ट पश्य त्व बद्धमुक्तयोः ।। ४९९ ।। बद्ध प्रवृत्तितो विद्धि मुक्त विद्धि निवृत्तितः । प्रवृत्तिरेव ससारो निवृत्तिर्मुक्तिरिष्यते ॥ ५०० ॥ आत्मनः सोऽयमध्यासो मिथ्याज्ञानपुरःसरः । असत्कल्पोऽपि ससार तनुते रजुसर्पवत् ।। ५०१ ।। उपाधियोगसाम्येऽपि जीववत्परमात्मनः । उपाधिभेदान्नो बधस्तत्कार्यमपि किंचन ।। ५०२ ।। अस्योपाधिः शुद्धसत्त्वप्रधाना माया यत्र त्वस्य नारत्यल्पभावः । सत्त्वस्यैवोत्कृष्टता तेन बधो नो विक्षेपरतत्कृतो लेशमात्रः॥५०३ सर्वज्ञोऽप्रतिवद्धबोधविभवरतेनैव देवः स्वय माया स्वामवलव्य निश्चलतया स्वच्छदवृत्तिः प्रभुः । सृष्टिस्थित्यदनप्रवेशयमनव्यापारमात्रेन्छया कुर्वन्क्रीडति तद्रजस्तम उभे सस्तभ्य शक्त्या स्वया ॥५०४॥ तस्मादावृतिविक्षेपौ किंचित्कतुं न शक्नुतः । स्वयमेव स्वतत्रोऽसौ तत्प्रवृत्तिनिरोधयोः ॥ ५०५ ॥ तमेव सा धीकर्मेति श्रुतिक्ति महेशितुः । निग्रहानुग्रहे शक्तिरावृतिक्षपयोर्यतः ॥ ५०६ ॥ राजसस्तमसथैव प्रावल्यं सत्त्वहानतः ।

·(१७४
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
.
.
जीवोपाधौ तथा जीवे तत्कार्यं बलवत्तरम् ।। ५०७ ।।
तेन बंधोऽस्य जीवस्य संसारोऽपि च तत्कृतः ।
संप्राप्तः सर्वदा यत्र दुःख भूय' स ईक्षते ॥ ५०८ ॥
'एतस्य संसृतेर्हेतुरध्यासोऽर्थविपर्ययः ।
अध्यासमूलमज्ञानमाहुरावृतिलक्षणम् ॥ ५०९ ॥
अज्ञानस्य निवृत्तिस्तु ज्ञानेनैव न कर्मणा ।
अविरोधितया कर्म नैवाज्ञानस्य बाधकम् ॥ ५१० ॥
कर्मणा जायते जतुः कर्मणैव प्रलीयते ।
कर्मणः कार्यमेवैपा जन्ममृत्युपरंपरा ॥ ५११ ॥
नैतस्मात्कर्मणः कार्यमन्यदस्ति विलक्षणम् |
अज्ञानकार्य तत्कर्म यतोऽज्ञानेन वर्धते ॥ ५१२ ॥
यद्येन वर्धते तेन नाशस्तस्य न सिध्यति ।
येन यस्य सहावस्था निरोधाय न कल्पते ॥ ५१३ ॥
नाशकत्व तदुभयो को नु कल्पयितु क्षमः ।
सर्व कर्माविरोध्येव सदाऽज्ञानस्य सर्वदा ॥ ५१४ ।।
ततोऽज्ञानस्य विन्छित्तिः कर्मणा नैव सिध्यति ।
यस्य प्रध्वस्तजनको यत्सयोगोऽस्ति तत्क्षणे ।। ५१५ ।।
तयोरेव विरोधित्व युक्त भिन्नस्वभावयोः ।
तमःप्रकाशयोर्यद्वत्परस्परविरोधिता ।। ५१६ ॥
अज्ञानज्ञानयोस्तद्वदुभयोरेव दृश्यते ।
न ज्ञानेन विना नाशस्तरय केनापि सिध्यति ॥ ५१७ ॥
तस्मादज्ञानविच्छित्त्यै ज्ञान सपादयेत्सुधीः ।
आत्मानात्मविवेकेन ज्ञान सिध्यति नान्यथा ॥ ५१८ ।।
युक्त्याऽऽत्मानात्मनोस्तस्मात्करणीय विवेचनम् |
अनात्मन्यात्मताबुद्धिग्रथिर्येन विदीर्यते ॥ ५१९ ॥

·. सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। १७५ आत्मानात्मविवेकार्थ विवादोऽय निरूप्यते । येनात्मानात्मनोस्तत्त्व विविक्त प्रस्फुटायते ॥ ५२० ॥ मूढा अश्रुतवेदान्ता. स्वय पडितमानिनः । ईशप्रसादरहिताः सट्ठरोश्च बहिर्मुखाः ॥ ५२१ ॥ विवदन्ति प्रकार त शृणु वक्ष्यामि सादरम् । अत्यतपामरः कश्चित्पुत्र आत्मेति मन्यते ॥ ५२२ ॥ आत्मनीव स्वपुत्रेऽपि प्रबलप्रीतिदर्शनात् । पुत्रे तु पुष्टे पुष्टोऽह नष्टे नष्टोऽहमित्यतः ॥ ५२३ ॥ अनुभूतिवलाचापि युक्तितोऽपि श्रुतेरपि । आत्मा वै पुत्रनामासीत्येव च वदति श्रुतिः ॥ ५२४ ॥ दीपादीपो यथा तद्वत्पितुः पुत्रः प्रजायते । पितुर्गुणानां तनये बीजाकुरवदीक्षणात् ॥ ५२५ ॥ अतोऽय पुत्र आत्मेति मन्यते भ्रातिमत्तम।। तन्मत दूषयत्यन्यः पुत्र आत्मा कथं त्विति ॥ ५२६ ॥ प्रीतिमात्रात्कथं पुत्र आत्मा भवितुमर्हति | अन्यत्रापीक्ष्यते प्रीतिः क्षेत्रपात्रधनादिषु ॥ ५२७ ॥ पुत्राद्विशिष्टा देहेऽस्मिन्प्राणिना प्रीतिरिष्यते । प्रदीप्ते भवने पुत्र त्यक्त्वा जतुः पलायते ॥ ५२८ ॥ त विक्रीणाति देहार्थं प्रतिकूल निहन्ति च । तस्मादात्मा तु तनयो न भवेन्च कदाचन ।। ५२९ ।। गुणरूपादिसादृश्य दीपवन सुते पितुः । अव्यगाज्जायते व्यगः सगुणांदपि दुर्गुणः ॥ ५३० ॥ आभासमात्रास्ताः सर्वा युक्तयोऽप्युक्तयोऽपि चा पुत्रस्य पितृवद्गहे सर्वकार्येषु वस्तुषु ॥ ५३१ ।। स्वामित्वद्योतनायास्मिन्नात्मत्वमुपचर्यते ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
श्रुत्या तु मुख्यया वृत्त्या पुत्र आत्मति नोच्यते ॥५३२॥
औपचारिकमात्मत्व पुत्रे तस्मान्न मुख्यतः ।
अहपदप्रत्ययार्थों देह एव न चेतरः ॥ ५३३ ॥
प्रत्यक्षः सर्वजतूनां देहोऽहमिति निश्चयः ।
एष पुरुषोऽन्नरसमय इत्यपि च श्रुतिः ॥ ५३४ ॥
पुरुषत्वं वदत्यस्य स्वात्मा हि पुरुपस्ततः ।
आत्मायं देह एवेति चार्वाकण विनिश्चितम् ॥ ५३५ ।।
तन्मतं दूषयत्यन्योऽसहमानः पृथग्जनः ।
देह आत्मा कथ नु स्यात्परतंत्रो ह्यचेतनः ॥ ५३६ ॥
इंद्रियैश्चाल्यमानोऽयं चेष्टते न स्वतः क्वचित् ।
आश्रयश्चक्षुरादीनां गृहवद्गृहमेधिनाम् ॥ ५३७ ॥
बाल्यादिनानावस्थावाञ्शुक्लशोणितसभवः ।
अतः कदापि देहस्य नात्मत्वमुपपद्यते ।। ५३८ ॥
बधिरोऽहं च काणोऽहं मूक इत्यनुभूतितः ।
इंद्रियाणि भवन्त्यात्मा येषामस्त्यर्थवेदनम् ॥ ५३९ ॥
इंद्रियाणां चेतनत्वं देहे प्राणाः प्रजापतिम् ।
एतमेत्येत्यूचुरिति श्रुत्यैव प्रतिपाद्यते ।। ५४० ॥
यतस्तस्मादिद्रियाणां युक्तमात्मृत्वमित्यमुम् ।
निश्चयं दूषयत्यन्योऽसहमानः पृथग्जनः ॥ ५४१ ॥
इंद्रियाणि कथं त्वात्मा करणानि कुठारवत् ।
करणस्य कुठारादेश्चेतनत्व न हीक्ष्यते ॥ ५४२ ॥
श्रुत्याधिदेवतामेव इंद्रियेषूपचर्यते ।
न तु साक्षादिंद्रियाणां चेतनत्वमुदीयते ॥ ५४३ ॥
अचेतनस्य दीपादेराभासकता यथा ।
तथैव चक्षुरादीनां जडानामपि सिध्यति ॥ ५४४ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। १७७ इद्रियाणा चेष्टयिता प्राणोऽय पचवृत्तिकः । सर्वावस्थास्ववस्थावान्सोऽयमात्मत्वमर्हति । अह क्षुधावास्तृष्णावानित्याद्यनुभवादपि ॥ ५४५ ॥ श्रुत्यान्योऽतर आत्मा प्राणमय इतीर्यते यस्मात् । तस्मात्प्राणस्यात्मत्व युक्त नो करणसज्ञानां कापि ॥ ५४६ ॥ इति निश्चयमेतस्य दूषयत्यपरो जडः । भवरयात्मा कथ प्राणो वायुरेवैप आंतरः ॥ ५४७ ॥ बहिर्यात्यन्तरायाति भस्त्रिकावायुवन्मुहु. । न हित चाहित वा स्वमन्यद्वा वेद किंचन ।। ५४८ ॥ जडस्वभावश्चपलः कर्मयुक्तश्च सर्वदा । प्राणस्य भान मनसि स्थित सुप्ते न दृश्यते ॥ ५४९ ॥ मनस्तु सर्व जानाति सर्ववेदनकारणम् । यत्तस्मान्मन एवात्मा प्राणस्तु न कदाचन ॥ ५५०॥ सकल्पवानह चिंतावानहं च विकल्पवान् । इत्याद्यनुमत्रादन्योऽन्तर आत्मा मनोमय' ।। ५५१ ॥ इत्यादिश्रुतिसद्भावाद्युक्ता मनस आत्मता । इति निश्चयमेतस्य दूषयत्यपरो जडः ॥ ५५२ ।। कथ मनस आत्मत्वं करणस्य दृगादिवत् । कर्तप्रयोज्य करण न स्वय प्रवर्तते ॥ ५५३ ॥ करणप्रयोक्ता य. कर्ता तस्यैवात्मत्वमर्हति । आत्मा स्वतत्रः पुरुषो न प्रयोज्यः कदाचन ।। ५५४ ।। अह कर्तास्म्यह भोक्ता सुखीत्यनुभवादपि । बुद्धिरात्मा भवत्येव बुद्धिधर्मो ह्यहकृतिः ।। ५५५ ॥ अन्योऽतर आत्मा विज्ञानमय इति वदति निगमः । मनसोऽपि च भिन्न विज्ञानमय कर्तृरूपमात्मानम् ॥ ५५६ ।। १२ तु ·१७८ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च | इत्यस्य कर्तृता श्रुत्या मुखतः प्रतिपाद्यते । तस्माद्युक्तात्मता बुद्धेरिति बौद्धेन निश्चितम् ॥ ५५७ ॥ प्राभाकरस्तार्किकश्च तावुभावप्यमर्षया । तन्निश्चय दूषयतो बुद्धिरात्मा कथं न्विति ।। ५५८ ॥ बुद्धेरज्ञानकार्यत्वाद्विनाशित्वात्प्रतिक्षणम् । बुद्धयादीनां च सर्वेषामज्ञाने लयदर्शनात् ।। ५५९ ॥ अज्ञोऽहमित्यनुभवादास्त्रीबालादिगोचरात् । भवत्यज्ञानमेवात्मा न तु बुद्धिः कदाचन ॥ ५६० ॥ विज्ञानमयादन्य त्वानदमय पर तथात्मानम् । अन्योऽतर आत्माऽऽनदमय इति वदति वेदोऽपि ॥ ५६१ ॥ दुःखप्रत्ययशून्यत्वादानदमयता मता। अज्ञाने सकल सुप्तौ बुद्धयादि प्रविलीयते ॥ ५६२ ॥ दुःखिनोऽपि सुषुप्तौ त्वानंदमयता ततः । सुप्तौ किचिन्न जानामीत्यनुभूतिश्च दृश्यते ॥ ५६३ ॥ यत एवमतो युक्ता ह्यज्ञानस्यात्मता ध्रुवम् | इति तन्निश्चय भाट्टा दूषयन्ति स्वयुक्तिभिः ।। ५६४ ॥ कथमज्ञानमेवात्मा ज्ञान चाप्युपलभ्यते । ज्ञानाभावे कथ विद्यरज्ञोऽहमिति चाज्ञताम् । अस्वाप्स सुखमेवाह न जानाग्यत्र किंचन || ५६५ ॥ इत्यज्ञानमपि ज्ञान प्रवुद्धषु प्रदृश्यते । प्रज्ञानघन एवानंदमय इत्यपि श्रुतिः ॥ ५६६ ॥ प्रब्रवीत्युभयात्मत्वमात्मन स्वयमेव सा । आत्मातश्चिज्जडतनुः खद्योत इव समतः ।। ५६७ ॥ न केवलाज्ञानमयो घटकुडय.दिवज्जडः ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्नसारसंग्रहः । इति निश्चयमेतेषां दूषयत्यपरो जडः ॥ ५६८ ॥ ज्ञानाज्ञानमयस्त्वात्मा कथं भवितुमर्हति । परस्परविरुद्धत्वात्तेजस्तिमिरवत्तयोः ॥ ५६९ ॥ सामानाधिकरण्यं वा सयोगो वा समाश्रयः। तमःप्रकाशवज्ञानाज्ञानयोन हि सित्यति ॥ ५७० ॥ अज्ञानमपि विज्ञान बुद्धिर्वापि च तद्गुणाः । सुपुप्तौ नोपलभ्यन्ते यत्किंचिदपि वापरम् ॥ ५७१ ॥ मात्रादिलक्षणं किं नु शून्यमेवोपलभ्यते । सुपुप्तौ नान्यदस्त्येव नाहमप्यासमित्यनु ।। ५७२ ।। सुप्तोत्थितजनैः सर्वैः शून्यमेवानुस्मयते । यत्ततः शून्यमेवात्मा न ज्ञानाज्ञानलक्षणः ॥ ५७३ ॥ वेदेनाप्यसदेवेदमग्र आसीदिति स्फुटम् ।' निरुज्यते यतस्तस्मान्छ्न्यस्यैवात्मता मता ॥ ५७४ ॥ असन्नेव घट' पूर्व जायमानः प्रदृश्यते । न हि कुभः पुरैवातः स्थित्वोदेति बहिर्मुखः ।। ५७५ ।। यत्तस्मादसतः सर्वं सदिद समजायत । तत. सर्वात्मना शून्यस्यैवात्मत्व समर्हति ॥ ५७६ ।। इत्येव पडितमन्यैः परस्परविरोधिभि । तत्तन्मतानुरूपाल्पश्रुतियुक्त्यनुभूतिमि ॥ ५७७ ॥ निर्णीतमतजातानि खडितान्येव पडितैः । श्रुतिभिश्चाप्यनुभवैधिकै प्रतिवादिनाम् ॥ ५७८ यतरतस्मात्तु पुत्रादेः शून्यान्तस्य विशेषतः | सुसाधितमनात्मत्व श्रुतियुक्त्यनुभूतिभिः ।। ५७९ ।। न हि प्रमाणातरवाधितरय याथार्थ्यमगीक्रियते महाविः। पुत्रादिशून्यान्तमनात्मतत्वामित्येव विस्पष्टमत. सुजातम् ।।५८०॥

·१८० सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। शिष्यः- सुषुप्तिकाले सकले विलीने शून्य विना नान्यदिहोपलभ्यते । शून्य त्वनात्मा न ततः परः कोऽप्यात्माभिधानस्त्वनुभूयतेऽर्थः ॥५८१॥ यद्यस्ति चात्मा किमु नोपलभ्यते सुप्तौ यथा तिष्ठति किं प्रमाणम् | किंलक्षणोऽसौ स कथ न बाध्यते प्रबाध्यमानेष्वहमादिषु स्वयम्॥५८६ एतत्सशयजातं मे हृदयग्रथिलक्षणम् । छिद्धि युक्तिमहाखड्गधारया कृपया गुरो ॥ ५८३ ।। श्रीगुरु:- अतिसूक्ष्मतरः प्रश्नस्तवाय सदृशो मतः । सूक्ष्मार्थदर्शन सूक्ष्मबुद्धिष्वेव प्रदृश्यते ।। ५८४ ।। शृणु वक्ष्यामि सकलं यद्यत्पृष्ट त्वयाधुना । रहस्य परम सूक्ष्मं ज्ञातव्यं च मुमुक्षुभिः ॥ ५८५ ।। बुद्धयादि सकलं सुप्तावनुलीनं स्वकारणे । अव्यक्ते वटवबीजे तिष्टत्यविकृतात्मना ॥ ५८६ ॥ तिष्ठत्येव स्वरूपेण न तु शून्यायते जगत् । कचिदंकुररूपेण कचिद्वीजात्मना वट. । कार्यकारणरूपेण यथा तिष्ठत्यदस्तथा ॥ ५८७ ।। अव्याकृतात्मनावस्थां जगतो वदति श्रुतिः । सुषुप्त्यादिषु तद्भेदं तहव्याकृतमित्यसौ ॥ ५८८ ॥ इममर्थमविज्ञाय निर्णीतं श्रुतियुक्तिभिः । जगतो दर्शन शून्यमिति प्राहुरतद्विदः ।। ५८९ ।। नासतः सत उत्पत्तिः श्रूयते न च दृश्यते । उदति नरश्रृंगाकि खपुष्पारिक भविष्यति ।। ५९० ॥ प्रभवति न हि कुंभोऽविद्यमानो मृदश्चे- त्प्रभवतु सिकताया वाथवा वारिणो वा । .

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारमंग्रहः।
१८१
न हि भवति च ताभ्यां सर्वथा कापि तस्मा-
धत उदयति योऽर्थोऽस्त्यत्र तस्य स्वभावः ॥ ५९१ ॥
अन्यथा विपरीत स्यात्कार्यकारणलक्षणम् |
नियतं सर्वशास्त्रेषु सर्वलोकेषु सर्वतः ॥ ५९२ ॥
कथमसत. सजायतेति श्रुत्या निषिष्यते तस्मात् ।
असतः सज्जनन नो घटते मिथ्यैव शून्यशब्दार्थः ॥५९३॥
अव्यक्तशब्दिते प्राज्ञे सत्यात्मन्यत्र जाग्रति ।
कथ सिध्यति शून्यत्व तस्य भ्रान्तशिरोमणे ॥ ५९४ ।।
सुषुप्तौ शून्यमेवेति केन पुसा तवेरितम् ।।
हेतुनानुमित केन कथं ज्ञान त्वयोच्यताम् ॥ ५९५ ॥
इति पृष्टो मूढतमो वदिष्यति किमुत्तरम् ।
नैवानुरूपक लिंग वक्ता वा नास्ति कश्चन ।
सुषुप्तिस्थितशून्यस्य बोद्धा को न्वात्मनः परः ॥ ५९६ ॥ .
खेनानुभूत स्वयमेव वक्ति स्वसुप्तिकाले स्थितशून्यभावम् ।
तत्र स्वसत्तामनवेक्ष्य मूढः स्वस्यापि शून्यत्वमय ब्रवीति ॥ ५९७ ॥
अवेद्यमानः स्वयमन्यलोकैः सौषुप्तिक धर्ममवैति साक्षात् ।
बुद्धयाघभावस्य च योऽत्र बोद्धा स एप आत्मा खल्ल निर्विकारः॥
यस्येद सकल विभाति महसा तस्य स्वयज्योतिषः
सूर्यस्येव किमस्ति भासकमिह प्रज्ञादि सर्व जडेम् ।
न हर्कस्य विभासक क्षितितले दृष्ट तथैवात्मनो
नान्यः कोऽप्यनुभासकोऽनुभविता नातः परः कश्चन ॥५९९॥
येनानुभूयते सर्व जाग्रत्स्वमसुषुप्तिपु ।
विज्ञातारमिम को नु कथ वेदितुमर्हति ॥ ६०० ॥
सर्वस्य दाहको वहिर्वर्नान्योऽस्ति दाहकः ।
यथा तथात्मनो ज्ञातुर्शाता कोऽपि न दृश्यते ॥ ६०१ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। उपलभ्येत केनायं [पलब्धा स्वयं ततः। उपलब्ध्यंतराभावान्नायमात्मोपलभ्यते ॥ ६०२॥ बुद्धयादिवेद्यविलयादयमेक एव सुप्तौ न पश्यति शृणोति न वेत्ति किंचित् । सौषुप्तिकस्य तमसः स्वयमेव साक्षी भूत्वात्र तिष्ठति सुखेन च निर्विकल्पः ॥ ६०३ ॥ सुषुप्तावात्मसद्भावे प्रमाण पंडितोत्तमाः । विदुः स्वप्रत्यभिज्ञानमावालवृद्धसंमतम् || ६०४ ।। प्रत्यभिज्ञायमानत्वालिंगमात्रानुमापकम् । स्मर्यमाणस्य सद्भावः सुखमस्वाप्समित्ययम् ।। ६०५ ॥ पुरानुभूतो नो चेत्तु स्मृतरनुदयो भवेत् । इत्यादितर्कयुक्तिश्च सद्भावे मानमात्मनः ।। ६०६ ॥ यत्रात्मनोऽकामयितृत्वबुद्धिः स्वमानपेक्षापि च तत्सुषुप्तम् । इत्यात्मसद्भाव उदीर्यतेऽत्र श्रुत्यापि तस्माच्छ्रुतिरत्र मानम् ।। ६०७ अकामयितृता स्वप्नादर्शन घटते कथम् । अविद्यमानस्य तत आत्मास्तित्व प्रतीयते ।। ६०८ ।। एतैः प्रमाणैरस्तीति ज्ञातः साक्षितया बुधैः । आत्मायं केवलः शुद्धः सच्चिदानंदलक्षणः ॥ ६०९ ।। सत्त्वचित्त्वानंदतादिलक्षणं प्रत्यगात्मनः । कालत्रयेऽप्यवाध्यत्वं सत्यं नित्यस्वरूपतः || ६१० ॥ शुद्धचैतन्यरूपत्व चित्त्व ज्ञानस्वरूपतः । अखडसुखरूपत्वादानदत्वमितीर्यते ।। ६११ ॥ अनुस्यूतात्मनः सत्ता जाग्रत्स्वानमुपुत्तिषु । अहमस्मीत्यतो नित्यो भवत्यात्मायमव्ययः ।। ६१२ ।। सर्वदाप्यासमित्येवाभिन्नप्रत्यय ईक्ष्यते । - ·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । कदापि नासमित्यस्मादात्मनो नित्यता मता ।। ६१३ ॥ आयातासु गतासु शैशवमुखावस्थासु जाग्रन्मुखाः स्वन्यास्वप्यखिलासु वृत्ति धियो दुष्टास्वदुष्टास्वपि । गंगाभंगपरंपरासु जलवत्सत्तानुवृत्तात्मन- स्तिष्ठत्येव सदा स्थिराहमहमित्येकात्मता साक्षिणः ।। ६१४ ॥ प्रतिपदमहमादयो विभिन्नाः क्षणपरिणामितया विकारिणस्ते । न परिणतिरमुष्य निष्कलत्वा- दयमविकार्यत एव नित्य आत्मा ।। ६१५ ।। य. स्वममद्राक्षमह सुख यो- ऽस्वाप्स स एवास्म्यथ जागरूकः । इत्येवमच्छिन्नतयानुभूयते सत्तात्मनो नारित हि सशयोऽत्र ।। ६१६ ।। श्रुत्युक्ताः पोडशकलाश्चिदाभासस्य नात्मनः । निष्कलत्वान्नास्य लयस्तस्मान्नित्यत्वमात्मनः ।। ६१७ ।। जडप्रकाशकः सूर्य प्रकाशात्मैव नो जडः । बुद्धयादिभासकस्तस्माञ्चित्स्वरूपस्तथा मतः ।। ६१८ ॥ कुडयादेस्तु जडस्य नैव घटते भान स्वतः सर्वदा सूर्यादिप्रभया विना कचिदपि प्रत्यक्षमेतत्तथा । बुद्धयादेरपि न स्वतोऽल्यणुरपि स्फूतिविनैवात्मना सोऽय केवलचिन्मयश्श्रुतिमतो भानुर्यथा रुङ्मय. ।। ६१९ ।। स्वभासने वान्यपदार्थभासने नार्कः प्रकाशातरमीषदिच्छति । स्वबोधने वाप्यहमादिवोधने तथैव चिद्धातुरयं परात्मा ।। ६२० ।। अन्यप्रकाश न किमप्यपेक्ष्य यतोऽयमाभाति निजात्मनैव । ततः स्वयष्योतिरय चिदात्मा न ह्या मभाने परदीप्त्यपेक्षा ।। ६२१ ॥

·१८४ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । यं न प्रकाशयति किंचिदिनोऽपि चद्रः नो विद्युतः किमुत वह्निरय मिताभः । यं भान्तमेतमनुभाति जगत्समरत सोऽयं खय-रफुरति सर्वदशासु चात्मा ।। ६५२ ।। आत्मनः सुखरूपत्वादानदत्वं स्वलक्षणम् । परप्रेमास्पदत्वेन सुखरूपत्वमात्मनः ॥ ६२३ ॥ सुखहेतुषु सर्वेपा प्रीतिः सावधिरीक्ष्यते । कदापि नावधिः प्रीतेः स्वात्मनि प्राणिनां कचित् ॥ ६२४ ॥ क्षीणेंद्रियरय जीर्णस्य संप्राप्तोत्क्रमणस्य वा । अस्ति जीवितुमेवाशा स्वात्मा प्रियतमो यतः ॥ ६२५ ॥ आत्मातः परमप्रेमास्पदः सर्वशरीरिणाम् । यस्य शेषतया सर्वमुपादेयत्वमृच्छति ॥ ६२६ ॥ 'एष एव प्रियतमः पुत्रादपि धनादपि । अन्यस्मादपि सर्वस्मादात्मायं परमान्तरः || ६२७ ॥ प्रियत्वेन मत यत्तु तत्सदा नाप्रिय नृणाम् | विपत्तावपि सपत्तौ यथात्मा न तथापरः ॥ ६२८ ॥ आत्मा खलु प्रियतमोऽसुभृता यदर्था भार्यात्मजाप्तगृहवित्तमुखाः पदार्थाः । वाणिज्यकर्पणगवावनराजसेवा- भैषज्यकप्रभृतयो विविधाः क्रियाश्च ॥ ६२९ ।। प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च यच्च यावच्च चेष्टितम् । आत्मार्थमेव नान्यार्थं नातः प्रियतम. परः ॥ ६३० ॥ तस्मादात्मा केवलानदरूपो यः सर्वस्माद्वस्तुनः प्रेष्ठ उक्तः । यो वा अस्मान्मन्यतेऽन्य प्रियं य सोऽय तस्मान्छोकमेवानुभुक्ते ॥६३५ ·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १८५ शिष्यः- अपरः क्रियते प्रश्नो मयाय क्षग्यता प्रभो । अज्ञवागपराधाय कल्पते न महात्मनाम् ॥ ६३२ ॥ आत्मान्यः सुखमन्यच्च नात्मनः सुखरूपता । आत्मनः सुखमाशास्य यतते सकलो जनः ॥ ६३३ ॥ आत्मनः सुखरूपत्वे प्रयत्न. किमु देहिनाम् । एष मे सशयः स्वामिन् कृपयैव निररयताम् ॥ ६३४ ॥ श्रीगुरुः- आनदरूपमात्मानमज्ञात्वैव पृथग्जन । बहिःसुखाय यतते न तु कश्चिद्विदन्बुधः ॥ ६३५ ॥ अज्ञात्वैव हि निक्षेप भिक्षामटति दुर्मतिः । स्ववेश्मनि निधि ज्ञात्वा को नु भिक्षामटेसुधी. ।। ६३६ ।। स्थूल च सूक्ष्म च वपुः स्वभावतो दुःखात्मक स्वात्मतया गृहीत्वा । विस्मृत्य च स्व सुखरूपमात्मनः दु खप्रदेभ्य' सुखमज्ञ इन्छति ॥ ६३७ ॥ न हि दुःखप्रद वस्तु सुख दातु समर्हति । किं विष पिवतो जतोरमृतत्व प्रयच्छति ॥ ६३८ ॥ आत्मान्यः सुखमन्यच्चेत्येव निश्चित्य पामरः । बहिःसुखाय यतते सत्यमेव न सशयः ॥ ६३९ ।। इष्टस्य वस्तुनो ध्यानदर्शनाशुपभुक्तिप्पु । प्रतीयते य आनदः सर्वेपामिह देहिनाम् ॥ ६४० ॥ स वस्तुधर्मो नो यस्मान्मनस्येवोपलभ्यते । वस्तुधर्मस्य मनसि कथ स्यादुपलभनम् ॥ ६४१ ।। अन्यत्र त्वन्यधर्माणामुपलभो न दृश्यते ।

·१८६
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
तस्मान्न वस्तुधर्मोऽयमानंदस्तु कदाचन ॥ ६४२ ॥
नाप्येष धर्मों मनसोऽसत्यर्थे तददर्शनात् ।
असति व्यंजके व्यंग्यं नोदेतीति न मन्यताम् ॥ ६४३ ।।
सत्यर्थेऽपि च नोदेति ह्यानंदस्तूक्तलक्षणः ।
सत्यपि व्यंजके व्यंग्यानुदयो नैव संमतः ।। ६४४ ।।
दुरदृष्टादिक नात्र प्रतिबंधः प्रकल्प्यताम् ।
प्रियस्य वस्तुनो लाभे दुरदृष्ट न सिध्यति ।। ६४५ ।।
तस्मान्न मानसो धर्मों निर्गुणत्वान्न चात्मनः ।
किं तु पुण्यस्य सानिध्यादिष्टस्यापि च वस्तुनः ।। ६४६ ॥
सत्त्वप्रधाने चित्तेऽस्मिंस्त्वात्मैव प्रतिबिंबति ।
आनंदलक्षणः स्वच्छे पयसीव सुधाकरः ॥ ६४७ ।।
सोऽयमाभास आनंदश्चित्ते यः प्रतिबिंबितः ।
पुण्योत्कर्षापकर्षाभ्या भवत्युच्चावचः स्वयम् || ६४८ ।।
सार्वभौमादिब्रह्मान्त श्रुत्या यः प्रतिपादितः ।
स क्षयिष्णुः सातिशयः प्रक्षीणे कारणे लयम् ॥ ६४९ ।।
यात्येष विषयानंदो यस्तु पुण्यैकसाधनः ।
ये तु वैषयिकानंदं भुजते पुण्यकारिणः ॥ ६५० ॥
दुःख च भोगकालेऽपि तेपामते महत्तरम् ।
सुखं विषयसंपृक्त विपसपृक्तभक्तवत् ॥ ६५१ ॥
भोगकालेऽपि भोगान्ते दुःखमेव प्रयच्छति ।
सुखमुच्चावचत्वेन क्षयिष्णुत्वभयेन च ॥ ६५२ ।।
भोगकाले भवेन्नृणां ब्रह्मादिपदभाजिनाम् ।
राजस्थानप्रविष्टानां तारतम्य मतं यथा ॥ ६५३ ॥
तथैव दुःख जतूना ब्रह्मादिपदभाजिनाम् ।
न कांक्षणीय विदुषा तस्माद्वैषयिकं सुखम् ॥ ६५४ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १८७ यो विवभूत आनद स आत्मानदलक्षणः । शाश्वतो निर्द्वयः पूर्णो नित्य एकोऽपि निर्भयः ६५५ ॥ लक्ष्यते प्रतिविवेनाभासानदेन विववत् । प्रतिबिंबो विवमूलो विना विंब न सिध्यति ।। ६५६ ॥ यत्ततो विव आनद. प्रतिक्वेिन लक्ष्यते । युक्त्यैव पडितजनैर्न कदाप्यनुभूयते ॥ ६५७ ।। अविद्याकार्यकरणसघातेषु पुरोदित । आत्मा जाग्रत्यपि स्वप्ने न भवत्येप गोचरः॥ ६५८॥ स्थूलस्यापि च सूक्ष्मस्य दु खरूपस्य वर्मणः । लये सुपुप्तौ स्फुरति प्रत्यगानदलक्षण || ६५९ ॥ न ह्यत्र विषय. कश्चिन्नापि बुद्धयादि किंचन | आत्मैव केवलानदमात्रस्तिष्ठति नियः ॥ ६६० ॥ प्रत्यभिज्ञायते सर्वैरेप मुप्तोत्थितैर्जनै । सुखमात्रतया नात्र सशय कर्तुमर्हसि ॥ ६६१ ॥ त्वयापि प्रत्यभिज्ञात सुखमात्रत्वमात्मनः । सुषुप्तादुत्थितवता सुखमस्वाप्समित्यनु ॥ ६६२ ॥ दुःखाभावः सुखमिति यदुक्त पूर्ववादिना । अनाघ्रातोपनिपदा तटसार मृपा वचः ॥ ६६३ ॥ दुःखाभावस्तु लोप्टादौ विद्यते नानुभूयते । सुखलेशोऽपि सर्वेषां प्रत्यक्ष तदिद खलु ॥ ६६४ ॥ सदय ह्येप एवेति प्रस्तुत्य वदति श्रुतिः । सद्धनोऽय चिद्धनोऽयमानदघन इत्यपि ॥ ६६५ ।। आनदघनतामस्य स्वरूप प्रत्यगात्मन' । धन्यैर्महात्मभिधीरैर्ब्रह्मविद्भिः सदुत्तमैः ॥ ६६६ ॥ अपरोक्षतयैवात्मा समाधावनुभूयते ।

·१८८ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
केवलानदमात्रत्वेनैवमत्र न संशयः ॥ ६६७ ॥
स्वस्वोपाध्यनुरूपेण ब्रह्माद्याः सर्वजतवः ।
उपजीवन्त्यमुष्येव मात्रामानदलक्षणाम् ॥ ६६८ ॥
आस्वाद्यते यो भक्ष्येषु सुखकृन्मधुरो रसः ।
स गुडस्यैव नो तेपां माधुर्य विद्यते कचित् ॥ ६६९ ॥
तद्वद्विपयसांनिध्यादानदो यः प्रतीयते । ।
विंबानदांशविस्फूर्तिरेवासौ न जडात्मनाम् ॥ ६७० ॥
यस्य कस्यापि योगेन यत्र कुत्रापि दृश्यते ।
आनदः स परस्यैव ब्रह्मणः स्फूर्तिलक्षणः ॥ ६७१ ॥
यथा कुवलयोल्लासश्चद्रस्यैव प्रसादतः ।
तथानंदोदयोऽप्येषा स्फुरणादेव वस्तुनः ॥ ६७२ ॥
सत्त्व चित्त्वं तथानंदस्वरूप परमात्मनः ।
निर्गुणस्य गुणायोगाद्गुणास्तु न भवन्ति ते ॥ ६७३ ।।
विशेषण तु व्यावृत्त्यै भवेद्दव्यांतरे सति ।
परमात्माद्वितीयोऽय प्रपचस्य मृपात्वत' ॥ ६७४ ॥
वस्त्वतरस्याभावेन न व्यावृत्त्यः कदाचन ।
केवलो निर्गुणश्चेति निर्गुणत्व निरुच्यते ॥ ६७५ ॥
श्रुत्यैव न ततस्तेषां गुणत्वमुपपद्यते ।
उष्णत्व च प्रकाशश्च यथा वह्नस्तथात्मनः ॥ ६७६ ॥
सत्त्वचित्त्वानदतादि स्वरूपमिति निश्चितम् ।
अत एव सजातीयविजातीयादिलक्षणः ॥ ६७७ ॥
भेदो न विद्यते वस्तुन्यद्वितीये परात्मनि ।
प्रपचस्यापवादेन विजातीयकृता भिदा ॥ ६७८ ॥
नेष्यते तत्प्रकार ते वक्ष्यामि शृणु सादरम् ।
अहेर्गुणविवर्तस्य गुणमात्रस्य वस्तुतः ॥ ६७९ ॥

·१८९ , सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । विवर्तस्यास्य जगतः सन्मात्रत्वेन दर्शनम् । अपवाद इति प्राहुरद्वैतब्रह्मदर्शिनः ॥ ६८० ॥ व्युत्क्रमेण तदुत्पत्तेष्टव्यं सूक्ष्मबुद्धिमि' । प्रतीतस्यास्य जगतः सन्मात्रत्वं सुयुक्तिभिः ॥ ६८१ ॥ चतुर्विध स्थूलशरीरजात तद्भोज्यमन्नादि तदाश्रयादि । ब्रह्माडमेतत्सकलं स्थविष्ठमीक्षेत पंचीकृतभूतमात्रम् ॥ ६८२ ॥ यत्कार्यरूपेण यदीक्ष्यते तत्तन्मात्रमेवात्र विचार्यमाणे । मृत्कार्यभूत कलशादि सम्यविचारित सन्न मृदो विभिद्यते।।६८३।। अतर्बहिश्चापि मृदेव दृश्यते मृदो न भिन्नं कलशादि किंचन । ग्रीवादिमद्यत्कलश तदित्य न वाच्यमेतच मृदेव नान्यत् ॥ ६८४ ॥ स्वरूपतस्तत्कलशादिनाम्ना मृदेव मूढेरभिधीयते ततः । नाम्नो हि भेदो न तु वस्तुमेदः प्रदृश्यते तत्र विचार्यमाणे।।६८५॥ तस्माद्धि कार्य न कदापि भिन्न स्वकारणादस्ति यतस्ततोऽग । यद्भौतिक सर्वमिद तथैव तद्भूतमात्र न ततोऽपि भिन्नम् ॥६८६॥ तचापि पचीकृतभूतजात शब्दादिमि' स्वस्वगुणैश्च सार्धम् । वपूषि सूक्ष्माणि च सर्वमेतद्भवत्यपचीकृतभूतमात्रम् ॥ ६८७ ॥ तदप्यपचीकृतभूतजात रजस्तमःसत्त्वगुणैश्च सार्धम् । अव्यक्तमात्र भवति स्वरूपतः साभासमव्यक्तमिदं स्वय च ॥६८८॥ आधारभूत यदखंडमाद्य शुद्ध पर ब्रह्म सदैकरूपम् । सन्मात्रमेवास्त्यथ नो विकल्प' सतः पर केवलमेव वस्तु ॥ ६८९॥ एकश्चद्रः सद्वितीयो यथा स्यादृष्टेर्दोषादेव पुसस्तथैकम् । ब्रह्मास्त्येतद्बुद्धिदोषेण नाना दोषे नष्टे भाति वस्त्वेकमेव ॥६९०॥ रज्जो स्वरूपाधिगमे न सर्पधी रवां विलीना तु यथा तथैव । ब्रह्मावगत्या तु जगत्प्रतीतिस्तत्रैव लीना तु सह भ्रमेण ॥ ६९१ ॥ भ्रात्योदितद्वैतमतिप्रशात्या सदैकमेवास्ति सदाऽद्वितीयम् ।

·१९० सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । ततो विजातीयकृतोऽत्र भेदोन विद्यते ब्रह्माण निर्विकल्पे॥६९२॥ यदास्त्युपाधिस्तदभिन्न आत्मा तदा सजातीय इवावभाति । स्वप्नार्थतस्तस्य मृषात्मकत्वात्तदप्रतीतौ स्वयमेष आत्मा । ब्रह्मैक्यतामेति पृथड् न भाति ततः सजातीयकृतो न भेदः।।६९३॥ घटाभावे घटाकाशो महाकाशो यथा तथा । उपाध्यभावे त्वात्मेष स्वयं ब्रह्मैव केवलम् ।। ६९४ ॥ पूर्ण एव सदाकाशो घटे सत्यप्यसत्यपि । नित्यपूर्णस्य नभसो विच्छेदः केन सिध्यति ॥ ६९५ ॥ अच्छिन्नश्छिन्नवद्भाति पामराणा घटादिना। ग्रामक्षेत्राद्यवधिभिभिन्नेव वसुधा यथा ।। ६९६ ॥ तथैव परम ब्रह्म महतां च महत्तमम् । परिच्छिन्नमिवाभाति भ्रांत्या कल्पितवस्तुना ॥ ६९७ ॥ तस्माद्ब्रह्मात्मनोर्भेदः कल्पितो न तु वास्तवः । अत एव मुहुः श्रुत्याप्येकत्वं प्रतिपाद्यते ॥ ६९८ ॥ ब्रह्मात्मनोस्तत्त्वमसीत्यद्वयत्वोपपत्तये । प्रत्यक्षादिविरोधेन वान्ययोर्नोपयुयते । तत्त्वंपदार्थयोरक्यं लक्ष्ययोरेव सिध्यति ॥ ६९९ ॥ शिष्यः- - स्यात्तत्त्वपदयोः स्वामिन्नर्थः कतिविधो मतः । पदयोः को नु चान्यार्थों लक्ष्यार्थ उभयोश्च कः ॥ ७०० ॥ वान्यैकत्वविवक्षाया विरोधः कः प्रतीयते । लक्ष्यार्थयोरभिन्नत्वे स कथ विनिवर्तते ॥ ७०१ ॥ एकत्वकथने का वा लक्षणात्रोररीकृता । एतत्सर्व करुणया सम्यक्त्व प्रतिपादय ॥ ७०२ ॥ - 1 ·--- सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १९१ - श्रीगुरु:- शृणुष्वावहितो विद्वन् अद्य ते फलित तपः । वाक्यार्थश्चतिमात्रेण सम्यग्ज्ञान भविष्यति ।। ७०३ ।। यावन तत्त्वपदयोरर्थः सम्यग्विचार्यते । , तावदेव नृणा बधो मृत्युससारलक्षणः ॥ ७०४ ॥ अवस्था सच्चिदानंदाखडैकरसरूपिणी । मोक्षः सिध्यति वाक्यार्थापरोक्षज्ञानतः सताम् ॥ ७०५ ॥ वाक्यार्थ एव ज्ञातव्यो मुमुक्षोभवमुक्तये । तस्मादवहितो भूत्वा शृणु वक्ष्ये समासतः ॥ ७०६ ।। अर्था बहुविधाः प्रोक्ता वाक्याना पडितोत्तमैः । चाच्यलक्ष्यादिभेदेन प्रस्तुतं श्रूयतां त्वया ॥ ७०७ ॥ चाक्ये तत्त्वमसीत्यत्र विद्यते यत्पदत्रयम् । तत्रादौ विद्यमानस्य तत्पदस्य निगद्यते ॥ ७०८॥ शास्त्रार्थकोविदैरों वान्यो लक्ष्य इति द्विधा । वाच्यार्थ ते प्रवक्ष्यामि पडितैर्य उदीरितः ॥ ७०९ ॥ समष्टिरूपमज्ञान साभास सत्त्वबृहितम् । वियदादिविराडत स्वकार्येण समन्वितम् ॥ ७१० ॥ चैतन्य तदवन्छिन सत्यज्ञानादिलक्षणम् । सर्वज्ञत्वेश्वरत्वातर्यामित्वादिगुणैर्युतम् ॥ ७११ ।। जगत्लष्टत्वपातृत्वसंहर्तृत्वादिधर्मकम् । सर्वात्मना भासमान यदमेय गुणैश्च तत् || ७१२ ॥ अव्यक्तमपर ब्रह्म वाच्यार्थ इति कथ्यते । नीलमुत्पलमित्यत्र यथा वाक्यार्थसंगतिः ।। ७१३ ।। . तथा तत्त्वमसीत्यत्र नास्ति वाक्यार्थसगतिः । पटाद्वथावर्तते नील उत्पलेन विशेषितः ॥ ७१४ ।।

·१९२ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । शौक्ल्यायावर्तते नीलनोत्पलं तु विशेषितम् । इत्थमन्योन्यभेदस्य व्यावर्तकतया तयोः ॥ ७१५ ॥ विशेषणविशेष्यत्वसंसर्गस्येतरस्य वा । वाक्यार्थत्वे प्रमाणांतरविरोधो न विद्यते ॥ ७१६ ॥ अतः संगन्छते सम्यग्वाक्यार्थो बाधवर्जितः । एवं तत्त्वमसीत्यत्र वाक्यार्थो न समंजसः॥ ७१७ ॥ तदर्थस्य परोक्षत्वादिविशिष्टचितेरपि । त्वमर्थस्यापरोक्षत्वादिविशिष्टचितेरपि ॥ ७१८ ॥ तथैवान्योन्यभेदस्य व्यावर्तकतया तयोः । विशेषणविशेष्यस्य संसर्गस्येतरस्य वा ॥ ७१९ ॥ वाक्यार्थत्वे विरोधोऽस्ति प्रत्यक्षादिकृतस्ततः । संगच्छते न वाक्यार्थस्तद्विरोधं च वच्मि ते ॥ ७२० ॥ सर्वेशत्वस्वतंत्रत्वसर्वज्ञत्वादिभिर्गुणैः । सर्वोत्तमः सत्यकामः सत्यसकल्प ईश्वरः ॥ ७२१ ॥ तत्पदार्थस्त्वमर्थस्तु किंचिज्ञो दुःखजीवनः । संसार्ययं तद्गतिको जीवः प्राकृतलक्षणः ॥ ७२२ ॥ कथमेकत्वमनयोर्घटते विपरीतयोः । प्रत्यक्षेण विरोधोऽयमुभयोरुपलभ्यते ॥ ७२३ ॥ विरुद्धधर्मात्रातत्वात्परस्परविलक्षणौ । जीवेशौ वह्नितुहिनाविव शब्दार्थतोऽपि च ॥ ७२४ ॥ प्रत्यक्षादिविरोधः स्यादित्यैक्ये तयोः परित्यक्ते । श्रुतिवचनविरोधो भवति महास्मृतिवचनविरोधश्च ॥ ७२५ ॥ श्रुत्याप्येकत्वमनयोस्तात्पर्येण निगद्यते । मुहुस्तत्त्वमसीत्यस्मादगीकार्य श्रुतेर्वचः ।। ७२६ ॥ वाक्यार्थत्वे विशिष्टस्य ससर्गस्य च वा पुनः ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसग्रहः। १९३ अयथार्थतया सोऽयं वाक्यार्थो न मतः श्रुतेः ।। ७२७ ।। अखडैकरसत्वेन वाक्यार्थः श्रुतिसमतः । स्थूलसूक्ष्मप्रपचस्य सन्मात्रत्व पुनः पुन' ॥ ७२८ ॥ दयित्वा सुषुप्तौ तब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः । उपपाद्य सदैकत्व प्रदर्शयितुमिच्छया ॥ ७२९ ॥ ऐतदात्म्यमिद सर्वमित्युक्त्यैव सदात्मनोः । ब्रवीति श्रुतिरेकत्व ब्रह्मणोऽद्वैतसिद्धये ॥ ७३० ॥ सति प्रपचे जीवे वा द्वैतत्व ब्रह्मणः कुतः । अतस्तयोरखडत्वमेकत्व श्रुतिसमतम् ।। ७३१ ॥ विरुद्धाशपरित्यागात्प्रत्यक्षादिर्न बाधते । अविरुद्धाशग्रहणान्न श्रुत्यापि विरुध्यते ॥ ७३२ ॥ लक्षणा ह्युपगतव्या ततो वाक्यार्थसिद्धये । वाच्यार्थानुपपत्त्यैव लक्षणाभ्युपगम्यते ॥ ७३३ ॥ सबधानुपपत्त्या च लक्षणेति जगुर्बुधाः । गगायां घोप इत्यादौ या जहल्लक्षणा मता ॥ ७३४ ॥ न सा तत्त्वमसीत्यत्र वाक्य एषा प्रवर्तते । गगाया अपि घोषस्याधाराधेयत्वलक्षणम् ॥ ७३५ ।। सर्वो विरुद्धवाक्यार्थस्तत्र प्रत्यक्षतस्ततः । गगासबधवत्तीरे लक्षणा सप्रवर्तते ॥ ७३६ ।। तथा तत्त्वमसीत्यत्र चैतन्यैकत्वलक्षणे । विवक्षिते तु वाक्यार्थेऽपरोक्षत्वादिलक्षणः ॥ ७३७ ॥ विरुध्यते भागमात्रो न तु सर्वो विरुध्यते । तस्माज्जहल्लक्षणाया' प्रवृत्तिर्नात्र युज्यते ॥ ७३८ ॥ वाच्यार्थस्य तु सर्वस्य त्यागे न फलमीक्ष्यते । नालिकेरफलस्येव कठिनत्वधिया नृणाम् ॥ ७३९ ॥ -- १३ ·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । गंगापदं यथा स्वार्थ त्यक्त्वा लक्षयते तटम् । तत्पदं त्वपद वापि त्यक्त्वा स्वार्थ यथाखिलम् ॥ ७४० ॥ तदर्थं वा त्वमर्थ वा यदि लक्षयति स्वयम् । तदा जहल्लक्षणायाः प्रवृत्तिरुपपद्यते ॥ ७४१ ।। न शंकनीयमित्यार्शातार्थे न हि लक्षणा । तत्पदं त्वंपदं वापि श्रूयते च प्रतीयते ।। ७४२ ॥ तदर्थे च कथ तत्र सप्रवर्तेत लक्षणा । अत्र शोणो धावतीति वाक्यवन प्रवर्तते ॥ ७४३ ॥ अजहल्लक्षणा वापि सा जहल्लक्षणा यथा । गुणस्य गमनं लोके विरुद्ध द्रव्यमतरा || ७४४ ॥ अतस्तमपरित्यत्य तद्गुणाश्रयलक्षणः । लक्ष्यादिर्लक्ष्यते तत्र लक्षणासौ प्रवर्तते ॥ ७४५ ॥ वाक्ये तत्त्वमसीत्यत्र ब्रह्मात्मैकत्वबोधके । परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचितोर्द्वयोः ।। ७४६ ॥ 'एकत्वरूपवाक्यार्थो विरुद्धांशाविवर्जनात् । न सिध्यति यतस्तस्मान्नाजहल्लक्षणा मता ॥ ७४७ ॥ तत्पद त्वपद चापि रखकीयार्थविरोधिनम् । अश सम्यक्परित्यत्य स्वाविरुद्धाशसयुतम् ॥ ७४८ ॥ तदर्थं वा त्वमर्थं वा सम्यन्लक्षयतः स्वयम् । भागलक्षणया साध्य किमस्तीति न शक्यताम || ७४९ ॥ अविरुद्ध पदार्थान्तराश स्वाग च तत्कथम् । एक पद लक्षणया सलक्षयितुमर्हति ॥ ७५० ॥ पदातरेण सिद्धाया पदार्थप्रमितौ स्वतः । तदर्थप्रत्ययापेक्षा पुनर्लक्षणया कुतः ।। ७५१ ॥ तस्मात्तत्त्वमसीत्यत्र लक्षणा भागलक्षणा ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १९५ वाक्यार्थसत्त्वाखडैकरसतासिद्धये मता ॥ ७५२ ।। भाग विरुद्ध सत्यव्याविरोधो लक्ष्यते यदा । सा भागलक्षणेत्याहुर्लक्षणज्ञा विचक्षणाः ॥ ७५३ ॥ सोऽय देवदत्त इति वाक्य वाक्यार्थ एव वा । देवदत्तैक्यरूपस्ववाक्यार्थानवबोधकम् ॥ ७५४ ॥ देवकालादिवैशिष्टय विरुद्धाश निरस्य च । अविरुद्ध देवदत्तदेहमात्र स्वलक्षणम् ॥ ७५५ ॥ भागलक्षणया सम्यग्लक्षयत्यनया यथा। तथा तत्त्वमसीत्यत्र वाक्य वाक्यार्थ एव वा ॥ ७५६ ॥ परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचितोर्द्वयोः । एकत्वरूपवाक्यार्थविरुद्धाशमुपस्थितम् ।। ७५७ ॥ परोक्षत्वापरोक्षत्वसर्वज्ञत्वादिलक्षणम् । बुद्धयादिस्थूलपर्यंतमाविद्यकमनात्मकम् ॥ ७५८ ॥ परित्यत्य विरुद्धाशं शुद्धचैतन्यलक्षणम् । वस्तु केवलसन्मात्र निर्विकल्प निरजनम् ॥ ७५९ ।। लक्षयत्यनया सम्यग्भागलक्षणया ततः'। सर्वोपाधिविनिर्मुक्त सच्चिदानदमद्वयम् ॥ ७६० ॥ निर्विशेष निराभासमतादृशमनीदृशम् । आनिर्देयमनाद्यतमनत शातमन्युतम् । अप्रतय॑मविज्ञेय निर्गुण ब्रह्म शिष्यते ॥ ७६१ ॥ पाधिवैशिष्टयकृतो विरोधो ब्रात्मनोरेकतयाधिगत्या , पाधिवैशिष्टय उदस्यमाने न कश्चिदप्यस्ति विरोध एतयोः ॥७६२॥ तयोरुपाधिश्च विशिष्टता च तद्धर्मभाक्त्व च विलक्षणत्वम् । भ्रांत्या कृत सर्वमिद-मृपैव स्वप्नार्थवज्ञाप्रति नैव सत्यम् ॥७६३॥ निद्रासूतशररिधर्मसुखदुःखादिप्रपचोऽपि वा - ·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । जीवेशादिभिदापि वा न च ऋत कर्तुं कचिन्छक्यते । मायाकल्पितदेशकालजगदीशादिभ्रमरतादृशः को भेदोऽस्त्यनयोईयोस्तु कतमः सत्योऽन्यतः को भवेत् ॥७६४ न स्वप्नजागरणयोरुभयोर्विशेषः संदृश्यते कचिदपि भ्रमजैर्विकल्पैः । यदृष्टदर्शनमुखैरत एव मिथ्या स्वनो यथा ननु तथैव हि जागरोऽपि ॥ ७६५ ॥ आवद्याकार्यतस्तुल्यौ द्वावपि स्वप्नजागरौ । दृष्टदर्शनदृश्यादिकल्पनोभयतः समा ॥ ७६६ ॥ अभाव उभयोः सुप्तौ सर्वेरप्यनुभूयते । न कश्चिदनयोर्भेदस्तस्मान्मिथ्यात्वमहतः ॥ ७६७ ॥ भ्रात्या ब्रह्माण भेदोऽय सजातीयादिलक्षणः । कालत्रयेऽपि हे विद्वन् वस्तुतो नैव कश्चन || ७६८ ॥ यत्र नान्यत्पश्यतीति श्रुतिद्वैत निषेधति । कल्पितस्य भ्रमाद्भनि मिथ्यात्वावगमाय तत् ॥ ७६९ ॥ यतस्ततो ब्रह्म सदाऽद्वितीय विकल्पशून्य निरुपाधि निर्मलम् । निरतरानदघन निरीहं निरारपदं केवलमेकमेव ।। ७७० ॥ नैवास्ति काचन भिदा न गुणप्रतीति- नों वाक्प्रवृत्तिरपि वा न मनःप्रवृत्तिः । यत्केवलं परमशांतमनतमाद्य- मानंदमात्रमवभाति सदद्वितीयम् ॥ ७७१ ॥ यदिदं परमं सत्यं तत्त्वं सच्चित्सुखात्मकम् । अजरामरण नित्य सत्यमेतद्वचो मम || ७७२ ॥ न हि त्वं देहोऽसावसुरपि च वाप्यक्षनिकरो मनो वा बुद्धिर्वा क्वचिदपि तथाहंकृतिरपि ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । १९७ न चैषां सघातस्त्वम् भवति विद्वन् शृणु पर यदेतेपां साक्षी स्फुरणममल तत्त्वमसि हि ॥ ७७३ ॥ यज्जायते वस्तु तदेव वर्धते तदेव मृत्यु समुपैति काले । जम्मैव तेनास्ति तथैव मृत्यु स्त्येव नित्यस्य विभोरजस्य ।। ७७४ ॥ । य एष देहो जनितः स एव समेधते नश्यति कर्मयोगात् । त्वमेतदीयास्वखिलास्ववस्थास्ववस्थितः साक्ष्यसि बोधमात्रः ॥ ७७५ ।। यत्स्वप्रकाशमखिलात्मकमासुषुप्ते- रेकात्मनाहमहमित्यवभाति नित्यम् | बुद्धेः समस्तविकृतेरविकारि बोद्ध यब्रह्म तत्त्वमसि केवलबोवमात्रम् || ७७६ ॥ स्वात्मन्यनस्तमयसविदि कल्पितस्य व्योमादिसर्वजगतः प्रददाति सत्ताम् । स्फूर्ति स्वकीयमहसा वितनोति साक्षा- द्यब्रह्म तत्त्वमसि केवलबोधमात्रम् ॥ ७७७ ॥ सम्यक्समाविनिरतैर्विमलातरगैः साक्षादवेक्ष्य निजतत्त्वमपारसौख्यम् । सतुष्यते परमहसकुलैरजस्र यब्रह्म तत्त्वमसि केवलबोधमात्रम् || ७७८ ।। अतर्बहिः स्वयमखडितमेकरूप- मारोपितार्थवदुदचति मूढबुद्धेः । मृत्तादिवद्विगतविक्रियमात्मवेद्य यब्रह्म तत्त्वमसि केवलबोधमात्रम् ॥ ७७९ ।। श्वत्युक्तमव्ययमनतमनादिमध्य- मव्यक्तमक्षरमनाश्रयमप्रमेयम् । आनदसद्धनमनामयमद्वितीयं ·१९८ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । यद्ब्रह्म तत्त्वमसि केवलबोधमात्रम् ॥ ७८० ॥ शरीरतद्योगतदीयधर्माद्यारोपण भ्रान्तिवशात्त्वयीदम् । न वस्तुतः किंचिदतस्त्वजस्त्वं मृत्योर्भय कास्ति तवासि पूर्णः ॥७८१॥ यद्यदृष्टं भ्रान्तिमत्या स्वदृष्टया तत्तत्सम्यग्वस्तुदृष्टया त्वमेव । त्वत्तो नान्यद्वस्तु किंचित्तु लोके कस्माद्भीतिस्ते भवेदद्वयरय ॥ ७८२ ॥ पश्यतस्त्वहमेवेदं सर्वमित्यात्मनाखिलम् । भय स्याद्विदुषः कस्मात्स्वस्मान्न भयमिष्यते ॥ ७८३ ॥ तस्मात्त्वमभयं नित्य केवलानंदलक्षणम् । निष्कलं निष्क्रिय शांत ब्रह्मैवासि सदाऽद्वयम् ॥ ७८४ ॥ ज्ञातृज्ञानज्ञेयविहीनं ज्ञातुरभिन्न ज्ञानमखंडम् । ज्ञेयाज्ञेयत्वादिविमुक्त शुद्धं बुद्ध तत्त्वमसि त्वम् ॥ ७८५ ।। अतःप्रज्ञत्वादिविकल्पैरस्पृष्टं यत्तदृशिमात्रम् | सत्तामात्रं समरसमेक शुद्ध बुद्धं तत्त्वमसि त्वम् ॥ ७८६ ॥ सर्वाकारं सर्वमसर्वं सर्वनिषेधावधिभूत यत् । सत्य शाश्वतमेकमनत शुद्ध बुद्धं तत्त्वमसि त्वम् ॥ ७८७ ॥ नित्यानदाखंडैकरसं निष्कलमक्रियमस्तविकारम् । प्रत्यगभिन्नं परमव्यक्त शुद्धं बुद्ध तत्त्वमसि त्वम् ॥ ७८८ ॥ त्वं प्रत्यस्तापविशेष व्योमेवांतर्बहिरपि पूर्णम् । ब्रह्मानंद परमद्वैतं शुद्धं बुद्ध तत्त्वमसि त्वम् ॥ ७८९ ॥ ब्रह्मैवाहमहं ब्रह्म निर्गुणं निर्विकल्पकम् । इत्येवाखडया वृत्त्या तिष्ठ ब्रह्मणि निष्क्रिये ॥ ७९० ॥ अखंडामेवैतां घटितपरमानंदलहरी परिवस्तद्वैतप्रमितिममलां वृत्तिमनिशम् ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । अमुचानः स्वात्मन्यनुपमसुखे ब्रह्माणि परे रमस्व प्रारब्ध क्षपय सुखवृत्त्या त्वमनया ॥ ७९१ ।। ब्रह्मानदरसास्वादतत्परेणैव चेतसा । समाधिनिष्ठितो भूत्वा तिष्ठ विद्वन्सदा मुने ॥ ७९२ ॥ अखडाख्या वृत्तिरेषा वाक्यार्थश्रुतिमात्रतः । श्रोतु. सजायते किं वा क्रियातरमपेक्षते ॥ ७९३ ॥ समाधिः क. कतिविधस्तत्सिद्धे किमु साधनम् | समाधेरतरायाः के सर्वमेतन्निरूप्यताम् ॥ ७९४ ॥ मुख्यगौणादिभेदेन विद्यन्तेऽत्राधिकारिणः । तेषा प्रज्ञानुसारेणाखडा वृत्तिरुदेष्यते ॥ ७९५ ॥ श्रद्धाभक्तिपुरःसरेण विहितेनैवेश्वर कर्मणा सतोष्यार्जिततत्प्रसादमहिमा जन्मातरेष्वेव य. । नित्यानित्यविवेकतावविरतिन्यासादिभि. साधन- युक्तः स. श्रवणे सतामभिमतो मुख्याधिकारी द्विजः ॥ ७९६ ॥ अध्यारोपापवादक्रममनुसरता देशिकेनात्र वेत्रा वाक्याथै बोध्यमाने सति सपदि सतः शुद्धबुद्धरमुष्य । नित्यानदाद्वितीय निरुपमममल यत्पर तत्त्वमेक तौवाहमस्मीत्युदयति परमाखडताकारवृत्तिः ॥ ७९७ ।। अखडाकारवृत्तिः सा चिदाभामसमन्विता । आत्माभिन्न पर ब्रह्म विषयीकृत्य केवलम् ॥ ७९८ ।। बाधते तद्गताज्ञान यदावरणलक्षणम् । अखडाकारया वृत्त्या त्वज्ञाने बाधिते सति ।। ७९९ ॥ तत्कार्य सकल तेन सम भवति बाधितम् ।

·२००
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
तंतुदाहे तु तत्कार्यपटदाहो यथा तथा ।। ८०० ॥
तस्य कार्यतया जीववृत्तिर्भवति बाधिता ।
उपप्रभा यथा सूर्य प्रकाशयितुमक्षमा ॥ ८०१ ।।
तद्वदेव चिदाभासचैतन्य वृत्तिसस्थितम् ।
स्वप्रकाशं पर ब्रह्म प्रकाशयितुमक्षमम् ॥ ८०२ ॥
प्रचंडातपमध्यस्थदीपवन्नष्टदाीधतिः ।
तत्तेजसाभिभूत सल्लीनोपाधितया ततः ॥ ८०३ ॥
बिंबभूतपरब्रह्ममात्र भवति केवलम् ।
यथापनाते त्वादशे प्रतिबिंबमुख वयम् ॥ ८०४ ॥
मुखमात्र भवेत्तद्वदेतच्चोपाधिसक्षयात् ।
घटाक्षाने यथा वृत्त्या व्याप्तया बाधिते सति ॥ ८०५ ।।
घटं विस्फुरयत्येष चिदाभासः स्वतेजसा ।
न तथा स्वप्रमे ब्रह्मण्याभास उपयुष्यते ॥ ८०६ ॥
अत एव मतं वृत्तिव्याप्यत्वं वस्तुनः सताम् ।
न फलव्याप्यता तेन न विरोधः परस्परम् ॥ ८०७ ॥
श्रुत्योदितस्ततो ब्रह्म ज्ञेयं बुद्धयैव सूक्ष्मया ।
प्रज्ञामांद्यं भवेद्येपां तेषां न श्रुतिमात्रतः ॥ ८०८ ॥
स्यादखडाकारवृत्तिविना तु मननादिना ।
श्रवणान्मननाद्धयानात्तात्पर्येण निरतरम् || ८०९ ॥
बुद्धेः सूक्ष्मत्वमायाति ततो वस्तूपलभ्यते ।
मंदप्रज्ञावतां तस्मात्करणीयं पुनः पुनः ॥ ८१० ॥
श्रवण मनन ध्यानं सम्यग्वस्तूपलव्धये ।
सर्ववेदान्तवाक्यानां पड्भिलिंगैः सदद्वये ॥ ८११ ॥
परे ब्रह्मणि तात्पर्यनिश्चय श्रवण विदुः ।
श्रुतस्यैवाद्वितीयस्य वस्तुनः प्रत्यगात्मनः ॥ ८१२ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः।
२०१
वेदान्तवाक्यानुगुणयुनिभिस्त्वनुचिंतनम् ।
मनन तन्छुतार्थस्य साक्षात्करणकारणम् ॥ ८१३ ॥
विजातीयगरीरादिप्रत्ययत्यागपूर्वकम ।
सजातीयात्मवृत्तीना प्रवाहकरण यथा ॥
तैलधारावदन्छिनवृत्त्या तयानमिप्यते ॥ ८१४ ॥
तावत्काल प्रयनेन कर्तव्य श्रवण सदा ।
प्रमाणसशयो यावत्स्वबुद्धेन निवर्तते ॥ ८१५ ॥
प्रमेयसगयो यावत्तावत्तु नियुक्तिभि ।
आत्मयाथार्थ्यनिश्चित्त्यै कर्तव्य मनन मुद्रः ॥ ८१६ ॥
विपरीतात्मधीर्यावन्न विनव्यति चतसि ।
तावन्निरतर ध्यान कर्तव्य मोक्षमिन्छता ।। ८१७ ॥
यावन्न तर्केण निरासितोऽपि दृश्यप्रपचरत्वपरोक्षयोधात् ।
विलीयते तावदमुष्य भिक्षार्थ्यानादि सम्यकरणीयमेव ॥ ८१८ ।।
सविकल्पो निर्विकल्प इति द्वेवा निगद्यते ।
समाधि सविकल्पस्य लक्षण बन्मि तन्नृणु ॥ ८१९ ।।
ज्ञानाद्यविलयेनैव ज्ञेये ब्रह्मणि केवले ।
तदाकाराकारितया चित्तवृत्तेरवास्थिति ॥ ८२० ॥
सद्भिः स एवं विजेय समाविः सविकल्पक ।
मृद एवावभानेऽपि मृण्मयद्विपमानवत् ॥ ८२१ ।।
सन्मात्रवस्तुभानेऽपि त्रिपुटी भाति सन्मयी ।
समाधिरत एवाय सविकल्प इतीर्यते ॥ ८२२ ॥
ज्ञात्रादिभावमुत्सृज्य ज्ञेयमात्रस्थितिढा ।
मनसो निर्विकल्पः स्यात्समावियोगसजितः ॥ ८२३ ॥
जले निक्षिप्तलवण जलमात्रतया स्थितम् ।
'पृथड् न भाति किं न्वभ एकमेवावभासते ॥ ८२४ ॥

·२०२ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । यथा तथैव सा वृत्तिब्रह्ममात्रतया स्थिता । पृथड् न भाति ब्रहौवाद्वितीयमवभासते ॥ ८२५ ॥ ज्ञात्रादिकल्पनाभावान्मतोऽय निर्विकल्पकः । वृत्तेः सद्भावबाधाभ्यामुभयोर्भेद इष्यते ॥ ८२६ ॥ समाधिसुप्त्योर्ज्ञानं चाज्ञान सुप्यात्र नेष्यते । सविकल्पो निर्विकल्पः समाधि विमौ हृदि ॥ ८२७ ।। मुमुक्षार्यनतः कार्यों विपरीतनिवृत्तये । कृतेऽस्मिान्विपरीताया भावनाया निवर्तनम् ।। ८२८ ॥ ज्ञानस्याप्रतिवद्धत्वं सदानंदश्च सिध्यति । दृश्यानुविद्धः शब्दानुविद्धश्चेति द्विधा मतः ॥ ८२९ ।। सविकल्पस्तयोर्यत्तलक्षण वन्मि तन्छृणु । कामादिप्रत्ययैदश्यैः ससर्गों यत्र दृश्यते ।। ८३० ॥ सोऽयं दृश्यानुविद्धः स्यात्समाधिः सविकल्पकः । अहंममेदमित्यादिकामक्रोधादिवृत्तयः ।। ८३१ ॥ दृश्यन्ते येन सदृष्टा दृश्याः स्युरहमादयः । कामादिसर्ववृत्तीनां द्रष्टारमविकारिणम् ।। ८३२ ॥ साक्षिण स्वं विजानीयाद्यस्ताः पश्यति निष्क्रियः । कामादीनामह साक्षी दृश्यन्ते ते मया ततः ।। ८३३ ॥ इति साक्षितयात्मानं जानात्यात्मनि साक्षिणम् । दृश्यं कामादि सकलं स्वात्मन्येव विलापयेत् ॥ ८३४ ।। नाह देहो नाप्यसुनाक्षवर्गों नाहकारो नो मनो नापि बुद्धिः । अंतस्तेषां चापि तद्विक्रियाणां साक्षी नित्यः प्रत्यगेवाहमस्मि ॥ ८३५ ॥ वाचः साक्षी प्राणवृत्तेश्च साक्षी ·-- सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । २०३ ५ - - बुद्धे माक्षी बुद्धिमत्तेध नासी । चक्षु.श्रीवादीडियाणा च माशी माक्षी निरःप्रयगेवाहगरिन ।। ८१६ ॥ नाह न्यूली नापि मुलगी न दी? नाह चालो नो या नापि नः । नाह काणो नापि ममी ग पढ़. नाक्षी निन्य प्रयगवाहमणि ।। ८१७ ॥ नाम्म्यागता नापि गता नाना नाह कर्ता न प्रयाना न बना। नाह भोना नो नगी नेत्र दानी माक्षी नियः प्रत्यगेवाहगम्मि ।। ८१८ ॥ नाह योगी नो वियोगी नगी नाह मोधी नव कागी न लोभी । नाह बदी नापि युनो न गुल' साक्षी नित्य प्रागवाहमम्मि ॥ ८१९ ॥ नात प्रजो नो वहि प्राको वा नेव प्रजो नापि चाप्रताप । नाह श्रोता नापि मता न वाजा साक्षी नित्य. प्रयगेवाह मरिम ।। ८४० ॥ न मेऽस्ति देहद्रियबुद्वियोगो न पुण्यलेगोऽपि न पापलेश. । क्षुधापिपासादिषडर्मिदृरः सदा विमुक्तोऽस्मि चिंटव केवल. ।। ८४१ ॥ अपाणिपादोऽहमवागचक्षुषी अप्राण एवास्म्यमना बुद्धिः ।

·२०४ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । व्योमेव पूर्णोऽस्मि विनिर्मलोऽस्मि सदैकरूपोऽस्मि चिदेव केवलः ॥ ८४२ ॥ इति स्वमात्मानमवेक्षमाणः प्रतीतदृश्य प्रविलापयन्सदा । जहाति विद्वान्विपरीतभावं स्वाभाविक भ्रांतिवशात्प्रतीतम् ।। ८४३ ॥ विपरीतात्मतास्फूर्तिरेव मुक्तिरितीर्यते । सदा समाहितस्यैव सैषा सिध्यति नान्यथा ॥ ८४४ ॥ न वेषभाषाभिरमुष्य मुक्तिा केवलाखडचिदात्मना स्थितिः । तत्सिद्धये स्वात्मनि सर्वदा स्थितो जह्यादहतां ममतामुपाधौ ।।८४५ स्वात्मतत्त्व समालब्य कुर्यात्प्रकृतिनाशनम् । तेनैव मुक्तो भवति नान्यथा कर्मकोटिभिः ।। ८४६ ।। ज्ञात्वा देव सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशैर्जन्ममृत्युप्रहाणिः । इत्येवैषा वैदिकी वाब्रवीति क्लेशक्षत्यां जन्ममृत्युप्रहाणिम् ॥ ८४७ ॥ भूयो जन्माद्यप्रसक्तिर्विमुक्तिः क्लेशक्षत्यां भाति जन्माघभावः । कैशक्षत्या हेतुरात्मैकनिष्ठा तस्मात्कार्या ह्यात्मनिष्ठा मुमुक्षोः ।। ८४८ ॥ क्लेशाः स्युर्वासना एव जंतोर्जन्मादिकारणम् । ज्ञाननिष्ठाग्निना दाहे तासां नो जन्महेतुता ॥ ८४९ ॥ बीजान्यग्निप्रदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः । ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैात्मा सपद्यते पुनः ॥ ८५० ।। तस्मान्मुमुक्षोः कर्तव्या ज्ञाननिष्ठा प्रयत्नतः ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । २०५ निःशेषचालनालय निपगननित्तये ॥ ८.१ || ज्ञाननिष्टातपराय ने नोपयुया ! कर्मणो नाननिष्ठाया न मिष्यनि माथितिः ।। ८५६ ॥ परस्परविरुद्धवात्तयोभिन्नस्वभावः। कर्तृत्वभावनापूर्व कर्म लान शिक्षणम ॥ ८ ॥ देहान्मनुदेखिन्छिय गानं करिये । अज्ञानमूलकं कर्म जान नभवनागरम ॥ ८५.४ ॥ ज्ञानेन कर्मणो योग कार्य मिति नरिणा। महयोगी न घटने गया निमितजाः ॥ ८५५ ॥ निमपोन्मेषयोपि नथैव मानकर्मणी । प्रतीची पथ्यत पुना बुन पानीविरोपाना । प्रन्यवप्रवणचित्तग्य कुनः कर्मणि योग्यता ॥ ८५६ || जानकानिष्टानिरताय मिझोनगारकागोऽग्नि हि कतरे। तदेव कर्मास्य तदेव मच्या तंदर मयं नतताऽन्यदमि ॥८५७॥ बुद्धिकाल्पितमानिन्यालन ग्नानगात्मनः । तेनैव शुद्धिरतस्य न मुद्रा न जलेन च ॥ ८५८ ॥ स्वस्वरूपे मन स्थानमनुटान तनिध्यते । करर्णयसाध्य यत्तामृपा तदसन्यतः ।। ८५९ ॥ विनिपिन्याखिल दृश्य स्वम्वरूपण या स्थितिः । मा सध्या नदनुष्ठान तहान तनि भोजनम् ।। ८६० ।। विज्ञातपरमार्थाना शुद्धसत्वान्मना सताम् । यतीना किमनुष्टान स्वानुसाधि बिना परम ॥ ८६१ ॥ तस्मानियान्तर त्यक्त्या ज्ञाननिष्टापरो यतिः । मदात्मनिष्टया तिष्टेनिश्चलरतत्परायणः ॥ ८६२ ।। कर्तव्य स्वोचित कर्म योगमारोदमिन्छता ।

·२०६ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । आरोहणं कुर्वतस्तु कर्म नारोहण मतम् ॥ ८६३ ॥ योग समारोहति यो मुमुक्षुः क्रियान्तर तस्य न युक्तमीषत् । क्रियान्तरासक्तमनाः पतत्यसौ तालद्रुमारोहणकर्तृवद्भवम् ।। ८६४ ॥ योगारूढस्य सिद्धस्य कृतकृत्यस्य धीमतः । नास्त्येव हि बहिर्दृष्टिः का कथा तत्र कर्मणाम् । दृश्यानुविद्धः कथितः समाधि सविकल्पकः ॥ ८६५ ॥ शुद्धोऽह बुद्धोऽह प्रत्ययूपेण नित्यसिद्धोऽहम् । शातोऽहमनतोऽह सततपरानदसिंधुरेवाहम् ॥ ८६६ ॥ आद्योऽहमनायोऽह वाङ्मनसा साध्यवस्तुमात्रोऽहम् । निगमवचोवेद्योऽहमनवद्याखडबोधरूपोऽहम् || ८६७ ॥ विदिताविदितान्योऽह मायातत्कार्यलेशशून्योऽहम् । केवलगात्मकोऽह सविन्मात्रः सकृद्विभातोऽहम् ।। ८६८ अपरोऽहमनपरोऽह बहिरंतश्चापि पूर्ण एवाहम् । अजरोऽहमक्षरोऽह नित्यानदोऽहमद्वितीयोऽहम् || ८६९ प्रत्यगभिन्नमखड सत्यज्ञानादिलक्षण शुद्धम् । श्रुत्यवगम्यं तथ्य ब्रह्मैवाह पर ज्योतिः ॥ ८७० ।। एव सन्मात्रगाहिन्या वृत्त्या तन्मात्रगाहकैः । शब्दैः समार्पत वस्तु भावयेन्निश्चलो यतिः ॥ ८७१ ॥ कामादिदृश्यप्रविलापपूर्वक शुद्धोऽहमित्यादिकशब्दमिश्रः । दृश्येव निष्ठस्य य एष भावः शब्दानुविद्धः कथितः समाधिः ॥८७२ दृश्यस्यापि च साक्षित्वात्समुल्लेखनमात्मनि । निवर्तकमनोवस्था निर्विकल्प इतीयते ॥ ८७३ ॥ सविकल्पसमाधि यो दीर्घकाल निरतरम् | ·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। २०७ सरकार पूर्वकं कुर्यानिकिन्योऽस्य सियति ८७४ ॥ निर्विकल्पकलमाधिनिष्टया निता भनि नियना धूयम् । उद्भवाद्यपगतिनिगिला नियनिचलनिग्नान तिः ॥ ८७ ॥ विधानमिमिति वा शिविद्याभ्यावेदनाय । स्वानहामृतसिनिममरणीमाग्ने कक्षिटनन्यः ॥ ८७६ ॥ निर्विकल्प पर वाम यत्तम्मिनिरनिधिताः। प्ते बन्या एवं गुना जीवन्नोऽपि वहिगाम ।। ८७७ ।। यथा समाधिविनर यानन नियंतीदि । तवैव वागदेोऽपिका ननित्तये ॥ ८७८ ॥ तत्प्रकार प्रकल्यामि निगागमनमाननः । अधिष्ठान पर बार विहानदलक्षणम ॥ ८७९ ।। नत्राच्यम्नमिट माति नामम्मान नगा । मस्त्र चित्र नधानहरयाणत्रया।। ८८. || अपरतजगता सप नामरम्पटियम । एतानि मचिदानटनागपाणि पच च ॥ ८८१ ॥ एकान्यान्यंत मांगग्दि विचगिनि अमात् । कौत्य श्वेत रमप्रव्य तरंग रति नाग च ॥ ८८२ ॥ एकीकृत्य नरंगोऽयमिति निर्वियन गया । आगेपिन नामरूप उपत्य प्राण' सतः ॥ ८८३ ॥ स्वरूपमात्रग्रहण समाधिर्वाय आदिमः । मचिदानदम्पस्य मकामाहरणो यनिः ॥ ८८४ ॥ नामरूपे पृथकृत्या प्राण्येव विलापयन् । अधिष्ठान पर ब्रहा सचिदानढमयम । यसदेवाहमित्यत्र निश्चितात्मा मंदबुवम् ॥ ८८५ ॥ इय भून सन्नापि नाय न तनी

·२०८
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः।
न वायुनं खं नापि तत्कार्यजातम् ।
यदेषामधिष्ठानभूत विशुद्ध
सदेक परं सत्तदेवाहमस्मि ॥ ८८६ ॥
न शब्दो न रूपं न च स्पर्शको वा
तथा नो रसो नापि गंधो न चान्यः ।
यदेपामधिष्ठानभूतं विशुद्धं
सदकं परं सत्तदेवाहमस्मि ॥ ८८७ ॥
न सद्दव्यजात गुणा न क्रिया वा
न जातिविशेषो न चान्यः कदापि ।
यदेषामधिष्ठानभूत विशुद्ध
सदके पर सत्तदेवाहमस्मि ॥ ८८८ ॥
न देहो न चाक्षाणि न प्राणवायु-
मनो नापि बुद्धिर्न चित्त ह्यहंधीः ।
यदेषामधिष्ठानभूतं विशुद्ध
सदकं परं सत्तदेवाहमस्मि ।। ८८९ ॥
न देशो न कालो न दिग्वापि सत्रया-
न वस्त्वतर स्थूलसूक्ष्मादिरूपम् ।
यदेषामधिष्ठानभूतं विशुद्धं
सदेकं पर सत्तदेवाहमस्मि || ८९० ॥
एतदृश्य नामरूपात्मक यो-
ऽधिष्ठानं तब्रह्म सत्य सदेति ।
गच्छंस्तिष्ठन्वा शयानोऽपि नित्य
कुर्याद्विद्वान्वाह्यदृश्यानुविद्धम् ॥ ८९१ ॥
अध्यस्तनामरूपादिप्रविलापेन निर्मलम् |
अद्वैतं परमानद ब्रह्मैवास्मीति भावयेत् ॥ ८९२ ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । २०९ निर्विकारं निगकार निरजनमनाम । आद्यतरहिन पुर्ण वनगा न नाय. ॥ ८९॥ निकलक निगतकमिविन्दनितम् । आनटमक्षर मुन मीधाग्मीनि भारयेत् ।। ८९४ ॥ निर्विगर निगमान नियमुनधियम । प्रजानकरस सन्य बीमाम्मीनि भाया ।। ८९ ॥ शुद्ध चुन नत्त्वमिद पर प्रत्याटिनम् । स्वप्रकाश पराका नाममामानि माया ।। ८९.८ ॥ मुसहममस्तितामान निस्किय गहनगम । केवल परमाद्वैत नवाग्मीनि भावयन ।। ८९७ ॥ इत्यत्र निर्विकागदिगन्दगानमर्पितग। ध्यायन. केवउं यातुल ये चित्तं प्रतिष्टानि ॥ ८९८ ।। प्रशानहरमावेगादेवशीभूय तदात्मना । वृत्तेर्या निथलावस्था सलमाधिरकल्पकः ॥ ८९९ ॥ उत्थान वाध्यनुन्यानेऽप्यप्रमत्तो जितंत्रियः । समाविषटक कुर्वात सर्वदा प्रयतो यतिः ॥ ९०० ।। विपरीनाधार्यावन्न निरोप नियनने । स्वरूपस्फुरण यावन्न प्रसिध्यत्यनिर्गलम । तावत्समाधिषदकेन नयन्काल निरतरम ॥ ९०१ ॥ न प्रमादोऽत्र कर्तव्यो विदुषा मोक्षमिन्छता । प्रमादे ज़ुभते माया सूर्यापाये तमो यथा ॥ ९०२ ॥ स्वानुभूति परित्यज्य न तिष्ठन्ति क्षण बुधाः । स्वानुभूती प्रमाटो य. स मृत्युन यमः सताम ॥ ९०३ ।। अस्मिन्ममाधौ कुरुते प्रयास यस्तस्य नैवास्ति पुनर्विकल्पः । ।४ ·२१० सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः। सर्वात्मभावोऽप्यमुनैव सिध्ये- सर्वात्मभावः खलु केवलत्वम् ॥ ९०४ ॥ सर्वात्मभावो विदुषो ब्रह्मविद्याफलं विदुः । जीवन्मुक्तस्य तस्यैव स्वानंदानुभवः फलम् || ९०५ ॥ योऽहममेत्याद्यसदात्मगाहको ग्रंथिर्लयं याति स वासनामयः । समाधिना नश्यति कर्मबंधो ब्रह्मात्मबोधोऽप्रतिबध इष्यते ॥ ९०६ ।। एष निष्कंटकः पथा मुक्तेर्ब्रह्मात्मना स्थितेः । शुद्धात्मना मुमुक्षूणां यत्सदेकत्वदर्शनम् ॥ ९०७ ॥ तस्मात्त्व चाप्यप्रमत्तः समाधी- न्कृत्वा ग्रंथिं साधु निर्दह्य युक्तः । नित्य ब्रह्मानंदपीयूषसिंधी मजन्क्रीडन्मोदमानो रमस्व ॥ ९०८ ॥ निर्विकल्पसमाधिर्यो वृत्तिनैंश्चल्यलक्षणा । तमेव योग इत्याहुर्योगशास्त्रार्थकोविदाः ॥ ९०९ ।। अष्टावगानि योगस्य यमो नियम आसनम् | प्राणायामस्तथा प्रत्याहारश्चापि च धारणा ॥ ९१० ॥ ध्यान समाधिरित्येव निगदन्ति मनीषिणः । -सर्व ब्रह्मेति विज्ञानादिद्रियग्रामसंयमः ॥ ९११ ॥ 'यमोऽयमिति सप्रोक्तोऽभ्यसनीयो मुहुर्मुहुः । सजातीयप्रवाहश्च विजातीयतिरस्कृतिः ॥ ९१२ ॥ नियमो हि परानदो नियमाक्रियते बुधैः । सुखेनैव भवेद्यस्मिन्नजस्रं ब्रह्मचिंतनम् ॥ ९१३ ।। आसनं तद्विजानीयादितरत्सुखनाशनम् ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । २११ चित्तादिसर्यभार ग्रामन्येनैव मारनाम् ॥ १४ ॥ निरोधः सर्ववृत्तीनां प्राणायाम न उन्यते । निषेधन प्रपचग्य रेचकास्यः सगाण. ॥ ९१ ॥ प्रीवास्मीति या मृत्ति परको वायुगरिसः । ततस्तदृत्तिनैवल्य कुमक प्राणायाम ॥ १८ ॥ अय चापि प्रयुनानागानां प्राणपाना । विषयेप्वात्मना स्यनन्या मनमधिनि मजाना ॥ १७ ॥ प्रन्याहार स जियोऽभ्यननीयो मुक्षिमिः । यत्र यत्र मनो याति प्राणनत्र दर्शनात ॥ १८॥ मनसो धारण चैन धारणा मा पग मना । ब्रसवाम्मानि मदरया निगलंबनया धिनिः ॥१९॥ ध्यानगन विग्याना परमानदायिनी । निर्विकारतया वृत्या प्रमाकाग्नया एनः ॥ ०० ।। वृत्तिविस्मरण सम्यक्समाविानसभिक । समाधी क्रियमाणे तु विना पायान्नि चे बनाए ॥ १.२१॥ अनुनधानगहित्यमालम्यं भांगलालमम् । भय तमश्च विक्षेपम्तेजास्पदव शुन्यता ।। ९२२ ॥ एवं यद्विप्रवाहल्य न्याव्य ताराविजनः। विनानेतान्परियक्त्या प्रमादरहिनी वशी। ममाचिनिष्टया ब्रह्मा साक्षाद्धवितुमर्हसि ॥ २३ ॥ इति गुरुवचनान्छतिप्रमाणा- स्परमवगम्य स्वतत्त्वमात्मयुक्त्या । प्रगमितकरण' समाहितात्मा फचिढचलाकृतिरात्मनिष्ठितोऽभूत ॥ ९२४ ।। बहुकाल समाधाय स्वस्वरूप तु मानसम् ।

·२.१२ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । . उत्थाय परमानदाद्गुरुमेत्य पुनर्मुदा ॥ प्रमाणपूर्वकं धीमान्सगद्गदमुवाच ह ।।९२५।। नमो नमस्ते गुरवे नित्यानदस्वरूपिणे । मुक्तसगाय शांताय त्यक्ताहंताय ते नमः ।। ९२६ ॥ 'दयाधाम्ने नमो भूने महिम्नः पारमस्य ते । नैवास्ति यत्कटाक्षेण ब्रौवाभवमद्वयम् ॥ ९२७ ।। किं करोमि क गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । यन्मया पूरित विश्वं महाकल्पांबुना यथा ।। ९२८ ॥ मयि सुखबोधपयोधौ महति ब्रह्मांडबुद्धदसहस्रम् । मायामयेन मरुता भूत्वा भूत्वा पुनस्तिरोधत्ते ॥ ९२९ ॥ नित्यानदस्वरूपोऽहमात्माहं त्वदनुग्रहात् । पूर्णोऽहमनवद्योऽहं केवलोऽहं च सगुरो ॥ ९३० ॥ अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः । आनंदघन एवाहमसंगोऽहं सदाशिवः ।। ९३१ ।। त्वत्कटाक्षवरचांद्रचंद्रिकापातधूतभवतापजः श्रमः । प्राप्तवानहमखडवैभवानदमात्मपदमक्षय क्षणात् ॥ ९३२ । छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीत वा दुष्ट सुष्टु वां । न स्पृशत्येव यत्किंचित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥ ९३३ न साक्षिणं साक्ष्यधर्मा न स्पृशन्ति विलक्षणम् । अविकारमुदासीन गृहधर्माः प्रदीपवत् ॥ ९३४ ॥ रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो वर्यथा वायसि दाहकत्वम् । रज्जोर्यथारोपितवस्तुसग- स्तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥ ९३५ ॥ इत्युक्त्वा स गुरु स्तुत्वा प्रश्रयेण कृतानतिः ।

·२१३ सर्ववेदान्तमिद्धान्तसारसंग्रहः । मुमुक्षीरुपकाराय प्रामव्यांगमपल्ला ॥ ६ ॥ जीवन्मुनग्य भगवननुनिष क्षण विदेहमुनग्य 7 में हस्या निवा ॥ ३७॥ . कध्ये तुभ्य ज्ञानभूमिकाया रक्षणमादिनः । ज्ञाने यम्मिस्त्रया सर्व जातं स्याटगा या ॥ १.५८ ॥ ज्ञानभूमिः शुभेन्छा त्या प्रथमा सगुदीरिता ! विचारणा द्वितीया तु तृतीया ननुमाननी ॥ ३ ॥ सत्वापत्तिचतुर्थी स्यात्ततोऽसमपिनामिका । पदार्थाभावना पष्टी मतमी तुर्यगा मला ।। ९.४६ ।। स्थित कि मुद एवास्मि प्रेक्ष्योडर मानसनी । धराज्यपूर्वमिन्छनि शुभेन्ठा चौन्यते चुः || १४ || शास्त्रमजनसपशन्याभ्यासपूर्वकम् । सदाचारप्रवृत्तियां प्रान्यते मा विचारणा ।। ९४२ ॥ विचारणागुभेन्टाभ्यामिद्रियार्थप्यरतना। यत्र सा तनुतामति प्रोन्यते तनुमानः ॥ १४ ॥ भूमिकात्रितयान्यामागित्तेऽविग्तर्वशारा । सत्त्वात्मनि स्थित गुई सनापत्तिदाहता ॥ ९४४ ॥ दयाचतुष्टयाभ्यासादसतर्गफल्ग तु या । रुद्धसत्वचमत्कारा नीला ससक्तिनामिका ||९४५॥ भूमिकापचकाभ्यासान्स्वात्मारामतया भृशम् । आभ्यतराणा वाह्याना पदार्थानामभावनात् ॥ ९४६ ॥ परप्रयुक्तेन चिरप्रयत्नेनावबोधनम | पदार्थाभावना नाम पष्टी भवति भूगिका || ९४७ ।। पड्भूमिकाचिराभ्यासाद्भेदस्यानुपलभनात् ।

·२१४
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
Me
यत्स्वभावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः ।। ९४८ ॥
इदं ममेति सर्वेषु दृश्यभावष्वभावना ।
जाग्रजाग्रदिति प्राहुर्महान्तो ब्रह्मवित्तमाः ॥ ९४९ ॥
विदित्वा सच्चिदानंदे मयि दृश्यपरंपराम् ।
नामरूपपरित्यागो जाग्रत्स्वप्नः समीर्यते ॥ ९५० ॥
परिपूर्णचिदाकाशे मयि बोधात्मतां विना ।
न किंचिदन्यदस्तीति जाग्रत्सुप्तिः समीर्यते ।। ९५१ ।।
मूलाज्ञानविनाशेन कारणाभासचेष्टितैः ।
बंधो न मेऽतिस्वल्पोऽपि स्वमजाग्रदितीर्यते ॥ ९५२ ॥
कारणाज्ञाननाशाद्यद्दष्टदर्शनदृश्यता ।
न कार्यमस्ति तज्ञान स्वामस्वप्नः समीर्यते ॥ ९५३ ।।
अतिसूक्ष्मविमर्शेन स्वधीवृत्तिरचंचला ।
विलीयते यदा बोधे स्वप्नसुप्तिरितीर्यते ॥ ९५४ ॥
चिन्मयाकारमतयो धीवृत्तिप्रसरैर्गतः ।
आनदानुभवो विद्वन् सुप्तिजापदितीर्यते ॥ ९५५ ॥
वृत्तौ चिरानुभूतांतरानदानुभवस्थितौ ।
समात्मतां यो यात्येष सुप्तिरवप्न इतीर्यते ॥ ९५६ ॥
दृश्यधीवृत्तिरेतस्य केवलीभावभावना ।
पर बोधैकतावाप्तिः सुप्तिसुप्तिरितीर्यते ॥ ९५७ ॥
परब्रह्मवदाभाति निर्विकारैकरूपिणी ।
सर्वावस्थासु धारका तुर्याख्या परिकीर्तिता ॥ ९५८ ॥
इत्यवस्थासमुल्लासं विमृशन्मुच्यते सुखी ।
शुभेच्छादित्रय भूमिभेदाभेदयुत स्मृतम् ।। ९५९ ।।
यथावद्भेदबुद्धयेद जगज्जाग्रदितीर्यते ।
अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वैते च प्रशम गते ॥ ९६० ॥

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तमारसंग्रहः । २१५ पश्यन्ति स्वपत्रलोक तुर्वदगियांगना । पंचमी भूमिमामा मुघुमिपटनामिकाम || ९९१ ॥ গালাগানগনমা। अंतर्मुग्यतया निन्य पटीं भूमिगुपाधिन ॥ ९६२ । परिधानतया गादनिहाविनयने । कुर्वनभ्यानमेतस्यां सम्यां गायन्धिाननः ॥ १.६ ॥ तुर्यावस्यां मागि समाप्रामोति योगिगद । विमुनिगान तुर्यानानगीची ॥ १४ ॥ यत्र नाला ननापि नाद नायनातिः । केवट श्रीणमनन आम्नतिनिनिर्भय' |॥ ९६.५ ॥ अनशन्या चहि शून्यः अन्याम यावर । अन पूर्णो वहि पूर्ण पूर्णकुम वाणः ॥ १.६६ ॥ यथास्थितमिदं सर्व व्यवहारयोगिनी अम्न गत स्थित व्योम म जीवन उन्या ॥ ९६७ ॥ नांदति नाग्तमायाति मुगदृन मन प्रभा । यथाप्रामाथितिर्यस्य न जीवन्मुग उन्यने ।। ६६८ ॥ यो जागतिं मुनिभ्यो यग्य जानन वियते । यम्य निर्वासनो बोध. म जीवन्मुना उन्यते ॥ १६९ ।। रागपभयादीनामनुप चग्नपि । योऽतोमवढत्यन्छ स जीवन्मुन उन्यते ॥ ९७० ।। यस्य नाहकृतो भाव बुद्धिर्यम्य न लिप्यने । कुर्वतोऽकुर्वतो वापि स जीवन्मुन उन्यते ॥ ९७१ ।। य. समस्तार्थजालेषु व्यवहार्यपि नीतल | परार्थेष्विव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९७२ ।। द्वैतवजितचिन्मान पदे परमपावने ।

·२१६ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । अक्षुब्धचित्तविश्रान्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९७३ ।। इद जगदयं सोऽय दृश्यजात्मवास्तवम् । यस्य चित्ते न स्फुरति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९७४ ॥ चिदात्माह परात्माह निर्गुणोऽह परात्परः । आत्ममात्रेण यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्त उच्यते ।। ९७५ ।। देहत्रयातिरिक्तोऽह शुद्धचैतन्यमस्म्यहम् । ब्रह्माहमिति यस्यान्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९७६ ।। यस्य देहादिकं नास्ति यस्य ब्रह्मेति, निश्चयः । परमानदपूर्णो यः स जीवन्मुक्त उन्यते ॥ ९७७ ॥ अहं ब्रह्मास्म्यह ब्रह्मास्म्यह ब्रह्मेति निश्चयः । चिदह चिदह चेति स जीवन्मुक्त उन्यते ।। ९७८ ॥ जीवन्मुक्तिपद त्यक्त्वा स्वदेहे कालासात्कृते । विशत्यदेहमुक्तित्व पवनोऽस्पंदतामिव ।। ९७९ ॥ ततस्तत्संबभूवासी यगिरामप्यगोचरम् । यच्छ्न्यवादिनां शून्य ब्रह्म ब्रह्मविदा च यत् ॥ ९८० ।। विज्ञान विज्ञानविदां मलानां च मलात्मकम् । पुरुपः सांख्यदृष्टीनामीश्वरो योगवादिनाम् ।। ९८१ ॥ शिवः शैवागमस्थाना काल. कालैकवादिनाम् । यत्सर्वशास्त्र सिद्धान्त यत्सर्वहृदयानुगम् | यत्सर्वं सर्वगं वस्तु तत्तत्त्व तदसौ स्थितः ।। ९८२ ॥ ब्रह्मैवाहं चिदेवाहमेव वापि न चित्यते । चिन्मात्रेव यस्तिष्ठेद्विदेहो मुक्त एव सः ॥ ९८३ ।। यस्य प्रपचभान न ब्रह्माकारमपीह न । अतीतातीतभावो यो विदेहो मुक्त एव सः || ९८४ ॥ चित्तवृत्तेरतीतो यश्चित्तवृत्त्यावभासकः ।

·सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ।
२१७
चित्तनिगिहीनो यो विदा मन एक न. 1 te |
जीवामति पनि सर्वचिताविति ।
मतसमहानामा विही मुग एर स: : ९८६ ॥
ओंकारवाहानामा संशयविवर्जित ।
अवस्थात्रयहानामा विदेही मुन एवमः ॥ १८ ॥
अहिनिर्बयनामपनिको जापानिन ।
वल्मीक पतितस्तिष्टत्त नो नाभिमायने ॥१.८८||
एव स्थल च मम चमगर नानिमायने ।
प्रत्यन्जाननिग्गिन्यांन मिथ्याज्ञान मोरे ॥१८॥
नति नतीयाप वाटरगंग भराया ।
विश्वच नेजमधेव प्रासयनित प्रगम ॥५०॥
विराह हिरण्यगर्भधारश्रति च ने त्रयम् ।
ब्रह्माट चैव पिंडाइ टोका भृगदयः नमाग ||...॥
स्वस्त्रोपाधिटयोदय लीयन्ते प्रत्यगात्मनि।
तूष्णीमेव ततखणी तृष्णीं मन्य न किचन ॥९॥
कालभेट वस्तुमेट देगभेदं स्यभेटफार ।
किंचिद्भेद न तस्यालि किंचिद्यापि न विद्यते ॥५॥
जीवश्वरति वाक्य च वेदगानबह विति ।
इस चैतन्यमवन्यह चैतन्यमिन्यपि ॥९५४॥
इति निश्चयशून्या यो विद्रहो मुन्न एव मः ।
ब्रह्मैव विद्यते साक्षाद्वरतुतोऽवस्तुतोऽपि च ॥९९५||
तद्विद्या विषय ब्रद सत्यज्ञानमुखात्मकम् ।
भान्त च तदतीत च पर ब्रह्म तदुच्यते ॥९९६।।
सिद्धान्तोऽध्यात्मशास्त्राणा सर्वापलन एव हि ।
नाविद्यास्तीह नो माया गांत ब्रदव तद्विना ॥९९७॥

·२१८ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः । प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् । विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माप्यति सनातनम् ।।९९८॥ यावद्यावच्च सद्बुद्धे स्वय संत्यज्यतेऽखिलम् । तावत्तावत्परानंदः परमात्मैव शिष्यते ॥९९९|| '. यत्र यत्र मृतो ज्ञानी परमाक्षरवित्सदा । परे ब्रह्मणि लीयेते न तस्योत्क्रातिरिष्यते ॥१००० ॥ यद्यस्वाभिमतं वस्तु तत्त्यजन्मोक्षमश्नुते । असकल्पेन शस्त्रेण छिन्नं चित्तमिद यदा ॥१००१॥ सर्व सर्वगतं शांत ब्रह्म सपद्यते तदा । इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्य शिष्यस्तु छिन्नसंशयः ॥१००२।। ज्ञातज्ञेयः सप्रणम्य सडरोश्चरणांबुजम् । स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबधनः ॥१००३॥ गुरुरेष सदानदसिंधौ निर्मग्नमानसः । पावयन्वसुधां सर्वा विचचार निरुत्तरः ॥१००४।। इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् । निरूपित मुमुक्षूणां सुखबाधोपपत्तये ।।१००५।। सर्ववेदांतसिद्धांतसारसग्रहनामकः । ग्रथोऽयं हृदयग्राथिविच्छित्त्यै रचितः सताम् ||१००६॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृती सर्ववेदान्तसिद्वान्तसारसग्रहः संपूर्णः ॥

·२१९
विवेकचूडामणिः।
॥ विवेकचूडामणिः ॥
सर्ववेदातसिद्धांतगोचर तमगोचरम् ।
गोविंद परमानदं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् II. १ ।।
जतूना नरजन्म दुर्लभमतः पुस्त्व ततो विप्रता
तस्मादैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् ।
आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना सस्थिति-
मुक्तिों शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यविना लभ्यते ॥ २ ॥
दुर्लभ त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् ।
मनुष्यत्व मुमुक्षुत्व महापुरुषसश्रयः ॥ ३॥
लब्ध्वा कथचिन्नरजन्म दुर्लभ तत्रापि पुस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् ।
यस्त्वात्ममुक्तो न यतेत मूढधी
स ह्यात्महा स्व विनिहन्त्यसद्ग्रहात् ॥ ४ ॥
इत कोऽन्वरित मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति ।
दुर्लभ मानुष देह प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ ५ ॥
वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान्कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवता'.
आत्मैक्यवोधन विनापि मुनि सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ॥६॥
अमृतत्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः ।
ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्व स्फुट यत. ॥ ७ ॥
अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान्सन्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृह' सन् |
सत महात समुपेत्य दोगिक तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ॥ ८॥
उद्धरेदात्मनात्मान मग्न ससारवारिधौ ।
योगारूढत्वमासाद्य सग्यदर्शननिष्टया ॥ ९ ॥
सन्यस्य सर्वकर्माणि भवबंधविमुक्तये ।
यत्यता पडितधीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः ॥ १० ॥

·२२० विवेकचूडामणिः। चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये । वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किंचित्कर्मकोटिभिः ॥११॥ सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा । भ्रांतोदितमहासर्प-भयदुःखविनाशिनी ॥१२॥ अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः । न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा ॥१३॥ आधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः । उपाया देशकालाद्याः सत्यस्मिन्सहकारिणः ॥१४॥ अतो विचार' कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुतः । समासाद्य दयासिंधु गुरु ब्रह्मविदुत्तमम् ॥१५॥ मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः । आधिकार्यात्माविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः ॥१६॥ विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः। मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ॥१७॥ साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः । येषु यत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति ॥१८॥ आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते । इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनंतरम् ॥१९॥ शमादिषट्कसपत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् | ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्यत्येवंरूपो विनिश्चयः ॥२०॥ सोऽय नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः । तद्वैराग्य जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः ॥२१॥ देहादिब्रह्मपर्यंते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि । विरज्य विषयवातादोषदृष्टया मुहुर्मुहुः ॥२२॥ स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते ।

·विवेकचूडामणिः । २२१ विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापन स्वस्वगोलके ॥२३॥ उभयेपामिद्रियाणां स दम' परिकीर्तितः । बाह्यानालंबन वृत्तेरेवोपरतिरुत्तमा ॥२४॥ सहन सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् । चिंताविलापरहित सा तितिक्षा निगद्यते ॥२५॥ शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्धयवधारणम् । सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥२६॥ सर्वदा स्थापन बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा । तत्समाधानमित्युक्त न तु चित्तस्य लालनम् ॥२७॥ अहकारादिदेहांतान्बंधानज्ञानकल्पितान् । स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥२८॥ मदमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना । प्रसादेन गुरो' सेय प्रवृद्धा सूयते फलम् ॥२९॥ वैराग्य च मुमुक्षुत्व तीव्र यस्य तु विद्यते । तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवतः शमादयः ॥३०॥ एतयोमंदता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः । मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भासमात्रता ||३१|| मोक्षकारणसामग्य भक्तिरेव गरीयसी । स्वस्वरूपानुसधान भक्तिरित्यभिधीयते ||३२|| स्वात्मतत्वानुसधानं भक्तिरित्यपरे जगुः । उक्तसाधनसपन्नस्तत्वजिज्ञासुरात्मनः ||३३|| उपसीदेद्गुरु प्राज्ञ यस्माद्वंधविमोक्षणम् । श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ॥३४|| ब्रह्मण्यपुरतः शांतो निरिंधन इवानलः । अहेतुकदयासिंधुबंधुरानमता सताम् ॥३५॥ .

·२२४
विवेकचूडामणिः ।
ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा ॥५८||
वीणाया रूपसौदर्य तंत्रीवादनसौष्ठवम् ।
प्रजारंजनमात्र तन्न साम्राज्याय कल्पते ॥५९||
वाग्वैखरी शब्दझरी शस्त्रव्याख्यातकौशलम् ।
वैदुष्यं विदुषां तद्भुक्तये न तु मुक्तये ।।६०||
अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ।
विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ||६१॥
शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् ।
अतः प्रयत्नाज्ञातव्यं तत्वज्ञात्तत्त्वमात्मनः ॥६२।।
अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौपध विना ।
किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मत्रैः किमौषधैः ।।६३॥
न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः ।
विनापरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैन मुच्यते ॥६४||
अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः |
बाह्यशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम् ॥ ६५ ॥
अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूाश्रियम् ।
राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति ।। ६६ ॥
आप्तोक्ति खनन तथोपरि शिलाद्युत्कर्षण स्वीकृति
निक्षेपः समपेक्षते नहि बहिः शब्दैस्तु निर्गच्छति ॥
तद्वत् ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिमिर्लभ्यते "
मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्व न दुयुक्तिभिः ॥ ६७ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबंधविमुक्तये ।
स्वैरेव यत्नः कर्तव्यों रोगादावित्र पंडितः ।। ६८ ॥-
यस्त्वयाध कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः ।
सूत्रप्रायो निगूढार्थो-ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ ६९ ॥

·H विवेकचूडामणिः । २२५ शृणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते । तदेतच्छ्रवणात्सत्य भवबधाद्विमोक्ष्यसे || ७० मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते वैराग्यमत्यतमनित्यवस्तुषु । ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम् ॥७१॥ ततः श्रुतिस्तन्मनन सतत्त्वध्यानं चिर नित्यनिरतरं मुनेः । ततोऽविकल्प परमेत्य विद्वानिहैव निर्वाणसुख समृच्छति ॥ ७२ ॥ यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् । तदुन्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय ॥ ७३ ॥ मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्मत्वगायैर्धातुभिरेमिरन्वितम् । पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैरगैरुपांगरुपयुक्तमेतत् ॥ ७४ ।। अहममेति प्रथितं शरीर मोहास्पद स्थूलमितीर्यते बुधैः । नभोनभस्त्रद्दहनाबुभूमयः सूक्ष्माणि भूतानि भवति तानि ॥ ७५ ॥ परस्पराशैमिलितानि भूत्वा स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः । मंत्रास्तदीया विषया भवन्ति शब्दादयः पच सुखाय भोक्तुः ॥७६॥ य एषु मूढा विषयेषु बद्धा रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन । आयाति नियात्यध ऊर्ध्वमुच्चैः स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः ॥ ७७ ॥ शब्दादिभिः पंचभिरेव पच पंचत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः कुरंगमातगपतगमीनभृगा नरः पंचभिरचितः किम् ॥ ७८ ॥ दोषेण तीवो विषयः कृष्णसर्पविषादपि । विष निहति भोक्तार द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम्-॥ ७९ ॥ विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् । स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः पदशास्त्रवेद्यपि ॥ ८ ॥ आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून् भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् । आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले निगृह्य कंठे विनिवर्त्य वेगात् ।। ८१ ॥ विषयाशाग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः । १५ ·२२६ विवेकचूडामणिः। स गच्छति भवांभोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ॥ ८२ ॥ विषमविषयमाणुर्गन्छतोऽनन्छबुद्धेः प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येप विद्धि । हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्या प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ॥ ८३ ॥ मोक्षस्य कांक्षा यदि वै तवारित त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा । पीयूपवत्तोषदयाक्षमार्जवप्रशांतिदान्तीर्भज नित्यमादरात् ॥ ८४ ॥ अनुक्षण यत्परिहत्य कृत्यमनाचविद्याकृतबधमोक्षणम् देहः परार्थोऽयममुष्य पोपणे यः सव्यते स स्वमनेन हति ॥ ८५ ॥ शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मान दिदृक्षति । ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदी तर्तुं स गन्छति ॥ ८६ ॥ मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षविपुरादिषु । मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति ।। ८७ ॥ मोह जहि महामृत्यु देहदारसुतादिषु | य जित्वा मुनयो यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८८ ॥ त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमजास्थिसंकुलम् । पूर्ण मूत्रपुरीपाभ्या स्थूलं निंद्यमिद वपुः ॥ ८९ ॥ पचीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा । समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः । अवस्था जागररतस्य स्थूलार्थानुभवो यतः ॥ ९० ॥ बाह्येद्रियैः स्थूलपदार्थसेवा स्त्रक्वदननधादिविचित्ररूपाम् । करोति जीवः स्वयमेतदात्मना तस्मात्प्रशस्तिर्वपुपोऽस्य जागरे ॥९॥ सर्वोऽपि बाह्यसंसारः पुरुपस्य यदाश्रयः । विद्धि देहमिद स्थूल गृहवद् गृहमेधिनः ।। ९२ ॥ स्थूलस्य सभवजरामरणानि धर्माः ·विवेकचूडामणिः। २२७ स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः । वर्णाश्रमादिनियमा बहुधामयाः स्युः पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः ॥ ९३ ॥ बुद्धींद्रियाणि श्रवण त्वगक्षि घ्राण च जिह्वा विषयावबोधनात् । वाक्पाणिपाद गुदमप्युपस्थः कर्मेद्रियाणि प्रवणेन कर्मसु ॥ ९४ ॥ निगद्यतेऽन्तःकरण मनोधारहकृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः । अत्रामिमानादहमित्यहकृति. स्वार्थानुसधानगुणेन चित्तम् ॥ ९६ ॥ प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः । स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिर्भेदात्सुवर्णसलिलवत् ॥ ९७ ।। वागादि पच श्रवणादि पच प्राणादि पचाभ्रमुखानि पच । बुद्धयाद्यविद्यापि च कामकर्मणी पुर्यष्टक सूक्ष्मशरीरमाहुः ॥ ९८ ॥ इट शरीर शृणु सूक्ष्मसाजित लिंग त्वपचीकृतभृतसभवम् । सवासन कर्मफलानुभावक स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ॥ ९९ ।। स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था स्वामानशेषण विभाति यत्र । स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत्कालीननानाविधवासनाभिः ॥ १०॥ कादिभाव प्रतिपद्य राजते यत्र स्वय भाति ह्यय परात्मा । धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः । यस्मादसगस्तत एव कर्मभिर्न लिप्यते किंचिदुपाधिना कृतैः ॥१०१॥ सर्वव्यापृतिकरण लिंगमिद स्याच्चिदात्मनः पुसः । वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तनैवात्मा भवत्यसगोऽयम् ॥ १०२ ॥ अधत्वमदत्वपटुत्वधर्मा. सौगुण्यवैगुण्यवशांद्धि चक्षुपः । वाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः ॥ १०३ ॥ उच्छ्वासनिःश्वासविजृभणक्षुत्प्रस्यन्दनायुत्क्रमणादिकाः क्रियाः ॥ प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः प्राणरय धर्मावशनापिपासे || १०४|| अतःकरपामतेपु चक्षरादिपु वर्मणि । ।

·२२८ विवेकचूडामणिः । अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ।। १०५ ॥ अहकारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् । सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते ।। १०६ ॥ विपयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये । सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानदस्य नात्मनः ॥ १०७ ॥ आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः । स्वत एव हि सर्वेपामात्मा प्रियतमो यतः ।। १०८ ॥ तत आत्मा सदानदो नास्य दुःखं कदाचन । यत्सुपुप्तौ निर्विषय आत्मानंदोऽनुभूयते । श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमान च जाग्रति ।। १०९ ॥ अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिरनाद्यविद्या त्रिगुणात्मका परा | कार्यानुमेया सुधियैव माया यया जगत्सर्वमिद प्रसूयते ॥ ११०।। सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो । सागाप्यनंगा [भयात्मिका नो महाभुताऽनिर्वचनीयरूपा ॥११॥ शुद्धद्वयब्रह्मविबोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा । रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ।।११२ विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका यतः प्रवृत्तिः प्रसूता पुराणी । रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्य दुःखादयो ये मनसो विकाराः ११ कामः क्रोधो लोभदभाद्यसूयाहंकारामत्सराद्यास्तु घोराः । धर्मा एते राजसाः पुंप्रवृत्तिर्यस्मादेषा तद्रजो बंधहेतुः ।। ११४ ।। एषावृत्तिर्नाम तमोगुणस्य शक्तिर्ययाधस्त्ववभासतेऽन्यथा | सैषा निदानं पुरुषस्य ससृतेर्विक्षेपशक्तेः प्रणवस्य हेतुः ॥ ११५ ॥ प्रज्ञावानपि पंडितोऽपि चतुरोऽप्यत्यंतसूक्ष्मात्महर व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा संबोधितोऽपि स्फुटम् । भ्रान्त्यारोमितमेव साधु कलयत्यालबते तद्गुणान् ।

·विवेकचूडामाणिः। २२९ हतासौ प्रबला दुरंततमस' शक्तिर्महत्यावृतिः ॥ ११६ ॥ अभावना वा विपरीतभावना सभावना विप्रतिपत्तिरस्याः । संसर्गयुक्त न विमुचति ध्रुव विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम् ॥ ११७ ॥ अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्राप्रमादमूढत्वसुखास्तमोगुणाः । एतैः प्रयुक्तो नहि वेत्ति किंचिन्निद्रालुवस्तभवदेव तिष्ठति ॥ ११८ ॥ सत्त्व विशुद्ध जलवत्तथापि ताभ्यां मिलित्वा शरणाय कल्पते । यत्रात्मबिंबः प्रतिबिंबितः सन्प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम् ॥११९॥ मिश्रस्य सत्त्वस्य भवति धर्मास्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः । श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च दैवी च सपत्तिरसन्निवृत्तिः ॥ १२० ॥ विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशातिः । तृप्तिः प्रहर्पः परमात्मनिष्ठा यया सदानंदरस समृच्छति ॥ १२१ ॥ अन्यक्तमेतत्रिगुणैनियुक्त तत्कारण नाम शरीरमात्मनः । सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था प्रलीनसर्वेद्रियबुद्धिवृत्तिः ॥ १२२ ।। सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिवीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः । सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः किंचिन्न वेनीति जगत्प्रसिद्धः ॥१२३॥ देहेंद्रियप्राणमनोऽहमादयः सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः । व्योमादिभूतान्यखिल च विश्वमव्यक्तपर्यतमिद ह्यनात्मा ॥ १२४ ॥ माया मायाकार्य सर्वं महदादि देहपर्यंतम् । असदिदमनात्मकं त्वं विद्धि मरुमरीचिकाकल्पम् ॥ १२५ ॥ अथ ते संप्रवक्ष्यामि स्वरूप परमात्मनः । यद्विज्ञाय नरो बधान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते ॥ १२६ ॥ अस्ति कश्चित्स्वय नित्यमहप्रत्ययलबनः । अवस्थात्रयसाक्षी स पचकोशविलक्षणः ॥ १२७ ॥ यो विजानाति सकल जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । बुद्धितवृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम् ॥ १२८ ।।

·२३० विवकचूडामाणः। यः पश्यति स्वयं सर्व य न पश्यति कश्चन । यश्चेतयति बुद्धयादि न तद्य चेतयत्ययम् ॥ १२९ ॥ येन विश्वमिदं व्याप्त यन्न व्याप्नोत किंचन । आभारूपमिदं सर्वं यं भातमनुभात्ययम् ॥ १३० ॥ यस्य संनिधिमात्रेण देहेद्रियमनोधियः । विषयेषु स्वकीयेषु वर्तते प्रेरिता इव ॥ १३१ ॥ अहंकारादिदेहांता विषयाश्च सुखादयः । वेद्यते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा ॥ १३२ ॥ एषोऽतरात्मा पुरुपः पुराणो निरंतराखंडसुखानुभूतिः । सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो येनेषिता वागसवश्चरंति ॥ १३३ ॥ अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायामव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः । आकाश उच्च रविवत्प्रकाशते स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन् १३ ३४॥ ज्ञाता मनोऽहकृतिविक्रियाणां देहेद्रियप्राणकृतक्रियाणाम् । अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो न चेष्टते नो विकरोति किंचन ॥ १३५ ॥ न जायते नो म्रियते न वर्धते न क्षीयते नो विकरोति नित्यः । विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मिन्न लीयते कुभ इवांबर स्वयम् ॥ १३६ ॥ प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः सदसदिदमशेष भासयनिर्विशेपः । विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्था- स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धः ॥ १३७ ॥ नियमितमनसामुं त्व स्वमात्मानमात्म- न्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् । जनिमरणतरगापारसंसारसिंधु प्रतर भव कृतार्थों ब्रह्मरूपेण संस्थः ॥ १३८ ॥ अत्रानात्मन्यहमिति मतिबंध एषोऽस्य पुंसः

·विवेकचूडामाणिः ।
२३१
प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसंपातहेतुः ।
येनैवाय वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या
पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्ततुभिः कोशकद्वत् ॥ १३९ ॥
अतस्मिंस्तबुद्धिप्रभवति विमूढस्य तमसा
विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रजुधिषणा ।
ततोऽनर्थवातो निपतति समादातुरधिक-
स्ततो योऽसद्ग्राह' स हि भवति बंधः शृणु सखे ॥ १४० ॥
अखडनित्याद्वयबोधशक्त्या सुरंतमात्मानमनतवैभवम् ।
समावृणोत्यावृतिशतिरपा तमोमयी राहरिवार्कविंवम् ।। १४१ ॥
तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतजोवति पुमा-
ननात्मान मोहादहमिति शरीरं कलयति ।
ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमु बधनगुणैः
पर विक्षेपाख्या रजम उरुशक्तिय॑थयति ॥ १४२ ॥
महामोहग्राहप्रसनगलितात्मावगमनो ।
धियो नानावस्था स्वयमभिनयस्तट्ठणतया ॥
अपारे ससारे विषयविषपूरे जलनिधौ ।
निमव्योन्मज्याय भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः ॥ १४३ ॥
भानुप्रभासजनिताभ्रपक्तिर्भानु तिरोधाय विजृभते यथा ।
आत्मोदिताहंकृतिरात्मतत्त्व तथा तिरोधाय विजृभते स्वयम् ॥१४४॥
कवलितदिननाथे दुर्दिने साद्रमेवै-
य॑थयति हिमझझावायुरुग्रो यथैतान् ।
अविरततमसात्मन्यावृते मूढबुद्धि'
क्षपयति बहुदुःखैस्तीवविःपशक्तिः ॥ १४५ ।।
एताभ्यामेव शक्तिभ्या बंधः पुसः समागतः ।
याभ्या विमोहितो देहं मत्वात्मान भवत्ययम् ॥ १४६ ॥

·२३२ विवेकचूडामणिः। बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरंकुरो रागः पल्लवमंबु कर्म तु वपुः रकंधोऽसवः शाखिकाः । अग्राणींद्रियसंहतिश्च विपयाः पुष्पाणि दुःख फल नानाकर्मसमुद्भव बहुविध भोक्तात्र जीवः खगः ।। १४७ ॥ अज्ञानमूलोऽयमनात्मबंधो नैसर्गिकोऽनादिरनंत ईरितः । जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःखप्रवाहपात जनयत्यमुष्य || १४८ ॥ नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना छेत्तु न शक्यो न च कर्मकोटिभिः । विवेकविज्ञानमहासिना विना धातुः प्रसादेन सितेन मंजुना ॥ १४९|| श्रुतिप्रमाणैकमतेः खधर्मनिष्टा तयैवात्मविशुद्धिरस्य । विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदन तेनैव संसारसमूलनाशः ॥ १५० ॥ कोशैरन्नमयाद्यैः पचभिरात्मा न संवृतो भाति । निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवलपटलैरिबांबु वापिरथम् || १५१ ॥ तच्छेवालापनये सम्यक् सलिल प्रतीयते शुद्धम् । तृष्णासतापहर सद्यः सौख्यप्रद पर पुसः ।। १५२ ॥ पंचानामपि कोशानामपवादे विभात्यय शुद्धः । नित्यानदैकरसः प्रत्ययूपः पर स्वय ज्योतिः ।। १५३ ॥ आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बधमुक्त्ये विदुपा । तेनैवानदी भवति ख विज्ञाय सन्चिदानदम् ।। १५४ ॥ मुजादिषीकामिव दृश्यवर्गात्प्रत्यंचमात्मानमसगमक्रियम् । विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्व तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः||१५५// देहोऽयमनभवनोऽन्नमयरतु कोश- श्चानेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः । त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशि- यं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः ।। १५६ ॥ पूर्व जनेरपि मृतेरपि नायमस्ति ·विवेकचूडामाणः । २३३ जातः क्षण क्षणगुणोऽनियतस्वभाव. । नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः स्वात्मा कथ भवति भावविकारवेत्ता ॥ १५७ ॥ पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यगेऽपि जीवनात् । तत्तन्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः || १५८ ।। देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिण । स्वत एव स्वतः सिद्ध तद्वैलक्षण्यमात्मनः ।। १५९ ।। कुल्यराशिमासलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मल' । कथ भवेदय वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ॥ १६० ॥ वड्मासमेदोऽस्थिपुरीषराशावहमतिं मूढजनः करोति । विलक्षण वेत्ति विचारशीलो निजस्वरूप परमार्थभूतम् ॥१६१॥ देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिर्देहे च जीवे विदुषस्त्वहधीः । विवेकविज्ञानवतो महात्मनो ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ॥ १६२ ।। अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे त्वदमासमेदोऽस्थिपुरीषराशौ । सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे कुरुष्व शातिं परमा भजस्व ॥ १६३ ॥ देहेंद्रियादावसति भ्रमोदिता विद्वानहता न जहाति यावत् । तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ताप्यरत्वेष वेदातनयातदर्शी ॥ १६४ ।। छायाशरीरे प्रतिबिंबगाने यरवानदेहे हृदि कल्पितागे । यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचिज्जीवच्छरीरे च तथैव मास्तु ॥ १६५ ॥ देहात्मधीरेव नृणामसद्धिया जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् । यतस्ततस्त्व जहि ता प्रयत्नात्त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ।। १६६ ।। कर्मेंद्रियैः पंचभिरचितोऽय प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः । येनात्मवानन्नमयोऽन्नपूर्णः प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ॥ १६७ ।। नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो गतागता वायुवदतर्बहिरेपः । यस्मात्किंचित्कापि न वेत्तीष्टमनिष्टं

·२३४
विवेकचूडामणिः ।
स्व वान्य वा किंचन नित्य परतत्रः ।। १६८ ॥
ज्ञानेंद्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्या-
कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः ।
सज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयां-
स्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजभते यः ॥ १६९ ॥
पंचेद्रियैः पंचभिरेव होतृभिः प्रचीयमानो विपयाज्यवारया ।
जाज्वल्यमानो बहुवासनेधनैर्मनोमयाग्निर्वहति प्रपंचम् ॥ १७० ।।
न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबंधहेतुः ।
तस्मिन्विनष्टे सकल विनष्ट विजुभितेऽस्मिन्सकलं विज़ुभते || १७१ ॥
स्वप्नेऽथ शून्ये सृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादि विश्वं मन एव सर्वम् |
तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषस्तत्समेतन्मनसो विजभणम् ॥ १७२ ॥
सुषुप्तिकाले मनास प्रलीने नैवास्ति किंचित्सकलप्रसिद्धः ।
अतो मनःकल्पित एव पुसः ससार एतस्य न वस्तुनोऽस्ति || १७३ ॥
वायुना नीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते
मनसा कल्प्यते बंधो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥ १७४ ।।
देहादिसर्वविषये परिकल्प्य राग
बध्नाति तेन पुरुप पशुवद्गुणेन ।
वैरस्यमत्र विषवत्सु विधाय पश्चा-
देनं विमोचयति तन्मन एव बंधात् ॥ १७४ ॥
तस्मान्मनः कारणमस्य जतो-
बंधस्य मोक्षस्य च वा विधाने ।
बधस्य हेतुर्मलिन रजोगुणै-
मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ॥ १७६ ।।
विवेकवैराग्यगुणातिरेकान्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै ।
भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षोरताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमने ॥ १७७ ॥

·विवेकचूडामणिः २३५ मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिः । चरत्यत्र न गन्छंतु साधवो ये मुमुक्षवः ॥ १७८ ॥ मनः प्रसूते विपयान पानथूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः । शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान्गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम् ॥ १७९ ॥ असगचिदूपममु विमोह्य देहेंद्रियप्राणगुणैविध्य । अहममेति भ्रमयत्यजत्रं मनः स्वकृत्येषु फलोपमुक्तिषु ॥ १८० ॥ अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिरध्यासबधस्त्वमुनैव कल्पितः। रजस्तमोदोषवतो विवेकिनो जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत् ॥ १८१ ॥ अतः प्राहुर्मनोऽविद्या पडितारतत्त्वदर्शिनः । येनैव भ्राम्यते विश्व वायुनेवाभ्रमडलम् ॥ १८२ ।। तन्मन-शोधन कार्य प्रयत्नेन मुमुक्षुणा । विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः फरफलायते ॥ १८३ ॥ मोक्षकसक्त्या विषयेषु राग निर्मूल्य सन्यस्य च सर्वकर्म । सञ्छूद्धया य' श्रवणादिनिष्ठो रजःस्वभाव स धुनोति बुद्धः ॥ १८४ ॥ मनोमयो नापि भवेत्परात्मा ह्याद्यतवत्त्वात्परिणामिभावात् । दुःखात्मकत्वाद्विपयत्वहेतोर्द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ॥ १८५ ॥ बुद्धिर्बुद्धींद्रियैः साधं सवृत्तिः कतलक्षणः । विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम् ॥ १८६ ।। अनुवजच्चित्प्रतिबिंबशक्तिर्विज्ञानसज्ञः प्रकृतर्विकारः । ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्र देहेंद्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ।। १८७ ॥ अनादिकालोऽयमहरवभावो जीवः समस्तव्यवहारवोढा । करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥ १८८ ॥ भुक्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रजन्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः । अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्था सुखदुःखभोगः ॥ १८९ ॥ देहादिनिष्टाश्रमधर्मकर्मगुणाभिमानं सतत ममेति ।

·२३६ विवेकचूडामणिः। - विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः प्रकृष्टसांनिध्यवशात्परात्मनः । अतो भवत्येव उपाधिरस्य यदात्मधीः ससरति भ्रमेण ॥ १९० ।। योऽय विज्ञानमयः प्राणेपु हृदि रफुरत्यय ज्योतिः । कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः ॥ १९१ ॥ स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धस्तादात्म्यदोपेण पर मृषात्मनः । सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वय स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव ॥१९२। उपाधिसंबंधवशात्परात्मा झुपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः । अयोविकारानविकारिवह्निवत्सदैकरूपोऽपि परः खभावात् || १९३ ॥ शिष्य उवाच- भ्रमेणाप्यन्यथा वास्तु जीवभावः परात्मनः । तदुपाघेरनादित्वान्नानादे श इष्यते ॥ १९४ ॥ अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः । न निवर्तेत तन्माक्षः कथ मे श्रीगुरो वद ॥ १९५ ॥ श्रीगुरुरुवाच- सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तन्छृणु । प्रामाणिकी न भवति भ्रात्या मोहितकल्पना ॥ १९६ ।। भ्रांतिं विना त्वसगस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः । न घटेतार्थसंबंधो नभसो नीलतादिवत् ।। १९७ ॥ स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य प्रत्यग्बोधानंदरूपस्य बुद्धेः । भ्रांत्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो मोहापाये नारत्यवस्तु स्वभावात् १२८ । 'यावद् भ्रांतिस्तावदेवास्य सत्ता मिथ्याज्ञानोऽज्रभितस्य प्रमादात् । रज्यां सो भ्रांतिकालीन एव ·विवेकचूडामाणः । २३७ भ्राते श नैव सर्पोऽपि तद्वत् ॥ १९९ ॥ अनादित्वमविद्यायाः कार्यरयापि तथेष्यते । उत्पन्नाया तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ॥ २० ॥ प्रबोधे स्वमवत्सर्वं सहमूल विनश्यति । अनाद्यपीद नो नित्य प्रागभाव इव स्फुटम् ॥ २०१ ।। अनादेरपि विध्वंस. प्रागभावस्य वीक्षितः । यद्बुद्ध्युपाधिसवधात्परिकल्पितमात्मनि ॥ २०२ ॥ जीवत्व न ततोऽन्यत्तु स्वरूपेण विलक्षणः । सबंध' स्वात्मनो बुद्धया मिथ्याज्ञानपुरःसरः ॥ २०३ ॥ विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा । ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञान सम्यग्ज्ञान श्रुतेर्मतम् ॥ २०४ ॥ तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवकेनव सिध्यति । ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मासदात्मनोः ॥ २०५ ॥ जल पकवदत्यत पकापाये जल स्फुटम् । यथा भाति तथात्मापि दोपाभावे स्फुटप्रभः ।। २०६ ॥ असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुट प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीच. । ततो निरास' करणीय एव सदात्मनः साध्वहमादिवरतुनः ॥ २०७ ॥ अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् । विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः । दृश्यत्वाद्वयभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते ॥ २०८ ॥ आनंदप्रतिबिंबचुविततनुत्तिस्तमोभिता स्यादानदमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदये । पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानदरूपः स्वयं भूत्वा नंदति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्न विना ॥२०९॥ आनंदमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा ।

·२३८
विवेकचूडामणिः ।
स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसंदर्शनादिना ॥ २१ ॥
नैवायमानंदमयः परात्मा सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् ।
कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया विकारसंघातसमाहितत्वात् ॥२११॥
पंचानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः ।
तनिषेधावधिः साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते ॥ २१२ ॥
योऽयमात्मा स्वयज्योतिः पंचकोशविलक्षणः ।
अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरजनः ।
सदानदः स विज्ञेयः स्वात्मत्वन विपश्चिता ।। २१३ ।।
शिष्य उवाच-
मिथ्यात्वेन निपिद्धेषु कोशेष्येतेषु पंचसु ।
सर्वाभावं विना किंचिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो ।
विज्ञेय किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनात्र विपश्चिता ॥ २१४ ॥
श्रीगुरुरुवाच-
सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्निपुणोऽसि विचारणे ।
अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु ।। २१५ ।।
सर्वे येनानुभूयते यः स्वय नानुभूयते ।
तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्धया सुसूक्ष्मया २१६ ॥
तत्साक्षिक भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते ।
कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्व नोपयुज्यते ॥ २१७ ।।
असौ स्वसाक्षिगो भावो यतः स्वेनानुभूयते ।
अतः पर स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ।। २१८ ॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिघु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृभते
प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यतः स्फुरन्नेकधा ।
नानाकारविकारभागिन इमान्पश्यन्नहधीमुखान्
नित्यानदचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि खमेत हृदि ॥ २१९ ॥

·विवेकचूडामणिः । २३९ घटोदके बिंबितमर्कबिवमालोक्य मूढो रविमेव मन्यते । तथा चिदाभासमुपाधिसस्थ भ्रात्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते।।२२० घट जल तद्गतमर्कविवं विहाय सर्व विनिरीक्ष्यतेऽर्कः । तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः स्वयंप्रकाशो विदुषा यथा यथा २२१ देह धियं चित्प्रतिबिंवमेव विसृज्य बुद्धौ निहित गुहायाम् । द्रष्टारमात्मानमखंडवोध सर्वप्रकाश सदसद्विलक्षणम् ॥ २२२ ॥ नित्य विभु सर्वगतं सुसूक्ष्ममंतर्बहिः शून्यमनन्यमात्मनः । विज्ञाय सम्यनिजरूपमेतत्पुमान्विपाप्मा विरजो विमृत्युः ॥२२३॥ विशोक आनंदघनो विपश्चित्स्वय कुतश्चिन्न विभेति कश्चित् । नान्योऽस्ति पथा भवबंधमुक्तेविना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षो. ॥२२४।। ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञान भवमोक्षस्य कारणम् । येनाद्वितीयमानद ब्रह्म संपद्यते बुधैः ।। २२५ ॥ ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः । विज्ञातव्यमत' सम्यग्ब्रह्मामिन्नत्वमात्मनः || २२६ ॥ सत्य ज्ञानमनंतं ब्रह्म विशुद्ध पर स्वत. सिद्धम् । नित्यानदैकरस प्रत्यगभिन्न निरतर जयति ॥ २२७ ॥ सदिद परमाद्वैत स्वरमादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् । नह्यन्यदस्ति किंचित्सम्यक्परमार्थतत्त्ववोधे हि ॥ २२८ ॥ यदिद सकल विश्वं नानारूप प्रतीतमज्ञानात् । तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ॥ २२९ ॥ सत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः कुभोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् । न कुमरूप पृथगस्ति कुभः कुतो मृपा कल्पितनाममात्रः ॥२३० केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूप घटरय सदर्शयितुं न शक्यते । भतो घटः कल्पित एव मोहान्मृदेव सत्य परमार्थभूतम् ॥२३१॥ सहकार्य सकल सदैव तन्मात्रमतन्न ततोऽन्यदस्ति ।

·२४० विवेकचूडामणिः। अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः २३२ ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठाम् । तस्मादेतद् ब्रह्ममात्रं हि विश्वं नाधिष्ठानाद्भिन्नतारोपितस्य||२३३॥ सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽनतत्वहानिर्निगमाप्रमाणता | असत्यवादित्वमपीशितुः स्यान्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम् २३४ ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः । नच मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचिक्लपत् ॥ २३५ ॥ यदि सत्य भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् । यन्नोपलभ्यते किंचिढतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा ॥ २३६ ॥ अतः पृथड्नास्ति जगत्परात्मनः पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताधिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ॥२३७॥ भ्रांतस्य यद्यद्भमतः प्रतीतं ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः । इदंतया ब्रह्म सदैव रूप्यते त्वारोपितं ब्रह्माणि नाममात्रम् ॥२३८॥ अतः परं ब्रह्म सदद्वितीय विशुद्धविज्ञानघन निरजनम् । प्रशांतमातविहीनमक्रिय निरंतरानंदरसस्वरूपम् ॥ २३९ ।। निरस्तमायाकृतसर्वभेदं नित्यं सुख निष्कलमप्रमेयम् । अरूपमन्यनमनाख्यमव्ययं ज्योतिः स्वयं किंचिदिदं चकास्ति२४० ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनंतं निर्विकल्पकम् । केवलाखंडचिन्मात्रं परं तत्त्व विदुर्बुधाः ॥ २४१ ॥ अहेयमनपादेयं मनोवाचामगोचरम् । अप्रमेयमनायंतं ब्रह्म पूर्णमहं महः ॥ २४२ ॥ तत्वं पदाभ्यामभिधीयमानयोब्रह्मात्मयोः शोधितयोर्यदात्थम् । श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यगेकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ २४३॥ ऐक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययो- निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः ।

·विवेकचूडामणिः। २४१ खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः कूपाबुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥ २४४ ॥ तयोविरोधोऽयमुपाधिकल्पितो न वारतवः कश्चिदुपाधिरेषः । शस्य मायामहदादि कारण जीवस्य कार्य शृणु पचकोशम् ॥॥२४५॥ तावुपाधी परजीवयोस्तयोः सम्यनिरासे न परो न जीवः । त्र्य नरेद्रस्य भटस्य खेटकस्तयोरपोहे न भटो न राजा ॥२४६॥ पथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं निषेधति ब्रह्माणि कल्पित द्वयम् । एतिप्रमाणानुगृहीतबोधात्तयोर्निरासः करणीय एवम् ॥ २४७ ॥ ढ नेद कल्पितत्वान्न सत्य रज्जौ दृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च । स्थ दृश्य साधुयुक्त्या व्यपोह्य ज्ञेयः पश्चादेकमावस्तयोर्यः ||२४८|| तस्तु तो लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोरखंडैकरसत्वसिद्धये । ल जहत्या न तथाऽजहत्या किंतूभयात्मिकयैव भाव्यम् ॥२४९॥ देवदत्तोऽयमितीह चैकता विरुद्धधर्माशमपास्य कथ्यते । था तथा तत्त्वमसीति वाक्ये विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ॥२५० ॥ लक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोरखडभावः परिचीयते बुधैः । व महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरक्यमखंडभावः ॥ २५१ ॥ नस्थूलमित्येतदसन्निरस्य सिद्ध स्वतो व्योमवदप्रतय॑म् । मतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं जहीहि यत्त्वात्मतया गृहीतम् ।। साहमित्येव विशुद्धबुद्धया विद्धि स्वमात्मानमखंडवोधम् ॥२५२॥ मृत्कार्य सकल घटादि सततं मृन्मात्रमेवाभित- स्तद्वत्सज्जानित सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् । यस्मान्नास्तिसत. पर किमपि तत्सत्य स आत्मा स्वयं तस्मात्तत्त्वमसि प्रशातममल ब्रह्माद्वय यत्परम् ॥ २५३ ॥ निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्व यथा मिथ्या तदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः । १६ ·२४२ विवेकचूडामाणः। यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत् तस्मात्तत्त्वमसि प्रशांतममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ २५४ ।। जातिनीतिकुलगोत्रदूरग नामरूपगुणदोषवर्जितम् । देशकालविषयातिवर्ति यब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ।। २५५ ॥ यत्परं सकलवागगोचरं गोचर विमलबोधचक्षुपः । शुद्धचिद्घनमनादिवस्तु यद्ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥२५६ ॥ षड्भिरूमिभिरयोग योगिहृद्भावितं न करणैर्विभावितम् । बुद्धयवेद्यमनवद्यभूति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५७ ॥ भ्रांतिकल्पितजगत्कलाश्रय स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् निष्कल निरुपमानमृद्धिमद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५८ ॥ जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षयव्याधिनाशनविहीनमव्ययम् । 'विश्वसृष्टयवनघातकारण ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५९ ॥ अस्तभेदमनपास्तलक्षणं निस्तरगजलराशिनिश्चलम् । नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६० ॥ एकमेव सदनेककारण कारणांतरनिरासकारणम् | कार्यकारणविलक्षणं स्वय ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६१ ॥ निर्विकल्पकमनल्पमक्षर यत्क्षराक्षरविलक्षण परम् | नित्यमव्ययसुख निरजन ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ।। २६२ ।। यद्विभाति सदनेकधा भ्रमान्नामरूपगुणविक्रियात्मना । हेमवत्स्वयमविक्रिय सदा ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६३ ॥ यच्चकास्त्यनपर परात्पर प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् । सत्यचित्सुखमनतमव्यय ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६४ ॥ उक्तमर्थमिममात्मनि स्वय भावय प्रथितयुक्तिभिर्धियां। संशयादिरहित करांबुवत्तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ॥ २६५२॥ स्वबोधमात्र परिशुद्धतत्त्व, विज्ञाय सधे नृपवच्च सैन्ये | ·विवेकचूडामाणः। २४३ तदात्मनैवात्मनि सर्वदा स्थितो विलापय ब्रह्माणि दृझ्यजातम् ॥ २६६ ।। बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षण ब्रह्मारित सत्य परमद्वितीयम् । तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां पुनर्न तस्यागगुहाप्रवेशः ॥ २६७ ।। ज्ञाते वस्तुन्यदि बलवती वासनाऽनादिरेपा कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा यास्य ससारहेतुः। प्रत्यग्दृष्टयात्मनि निवसता सापनेया प्रयत्ना- न्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानव यत् ॥ २६८ ॥ अह ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि । अध्यासोऽय निरस्तव्यो विदुपा स्वात्मनिष्टया ॥ २६९ ॥ ज्ञात्वा स्त्र प्रत्यगात्मान बुद्धितवृत्तिसाक्षिणम् । सोऽहमित्येव सद्वृत्त्यानात्मन्यात्ममति जहि ॥ २७० ।। लोकानुवर्तन त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम । शास्त्रानुवर्तन त्यक्त्वा स्वाध्यासापनय कुरु ॥ २७१ ॥ लोकवासनया जतोः शास्त्रवासनयापि च । देहवासनया ज्ञान यथावनव जायते ।। २७२ ।। ससारकारागृहमोक्षमिन्छोरयोमय पादनिबद्धशृंखलम् । वदति तज्ञाः पटुवासनात्रय योऽरमाद्विमुक्त. समुपैति-मुक्तिम् ॥ २७३ ।। जलादिसपर्कवशात्प्रभूतदुर्गंधधूतागरुदिव्यवासना । संघर्षणेनैव विभाति सम्यन्विव्यमाने सति बाह्यगधे ।। २७४ ॥ अतःश्रितानतदुरतवासनाधूलीविलिप्ता परमात्मवासना । प्रज्ञातिसघर्षणतो विशुद्धा प्रतीयते चदनगधवत्स्फुटा ॥ २७५ ॥ अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना । नित्यात्मनिष्ठया तेपा नाशे भाति स्वय स्कुटा ॥ २७६ ॥ यथा यथा प्रत्यगवस्थित मनस्तथा तथा मुचति वाह्यवासनाः । निःशेषमोक्षे सति वासनानामात्मानुभूतिः प्रतिवधशून्या ॥ २७७ ॥ .

·२४४ विवेकचूडामणिः। स्वात्मन्येव सदा स्थित्या मनो नश्यति योगनः । वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनय कुरु ॥ २७८ ।। तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति । तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनय कुरु ॥२७९ ।। प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः । धैर्यमालब्य यत्नेन स्वाध्यासापनय कुरु ।। २८० ॥ नाह जीवः परं ब्रह्मेत्यतव्यावृत्तिपूर्वकम् । वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८१ ॥ श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः । कचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनय कुरु ॥ २८२ ॥ अनादानविसर्गाभ्यामीपन्नास्ति क्रिया मुनेः । तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनय कुरु ॥ २८३ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः । ब्रह्मण्यात्मत्वदाढर्याय स्वाध्यासापनय कुरु ॥ २८४ ॥ अहभावस्य देहेऽस्मिन्निाशेपविलयावधि । सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनय कुरु ॥ २८५ ॥ प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावती । तावन्निरंतर विद्वन्स्वाध्यासापनय कुरु ॥ २८६ ॥ निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः । कचिन्नावसर दत्वा चिंतयात्मानमात्मनि ॥ २८७ ॥ मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमासमयं वपुः । त्यक्त्वा चाडालवहूर ब्राभूय कृती भव ॥ २८८ ॥ घटाकाश महाकाश इवात्मान परात्मनि । विलाप्याखंडभावेन तृष्णी भव सदा मुने ॥ २८९ ॥ स्वप्रकाशमधिष्टान स्वयभूय सदात्मना ।

·विवेकचूडामणिः । २४५ ब्रह्माडमपि पिंडांड त्यप्यता मलभाडवत् ।। २९० ।। चिदात्मनि सदानदे देहारूढामहधियम् | निवेश्य लिंगमुत्सृत्य केवलो भव सर्वदा ॥ २९१ ॥ यत्रैष जगदाभासो दर्पणातः पुर यथा । तब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २९२ ॥ यत्सत्यभूत निजरूपमाद्य चिढद्वयानदमरूपमक्रियम् । तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजैतच्छैलूपवद्वेषमुपात्तमात्मनः ॥ २९३ ॥ सर्वात्मना दृश्यमिद मृपैव नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् । जानाम्यह सर्वमिति प्रतीति' कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥ २९४॥ अहपदार्थस्त्वहमादिसाक्षी नित्य सुषुप्तावपि भावदर्शनात् । ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वय तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ॥२९५॥ विकारिणा सर्वविकारवेत्ता नित्योऽविकारो भवितुं समर्हति । मनोरथस्वप्नसुषुप्तिपु स्फुट पुनः पुनदृष्टमसत्त्वमेतयोः ॥ २९६ ॥ अतोऽभिमान त्यज मासपिंडे पिंडाभिमानिन्यपि बुद्धिकत्पिते । कालत्रयाबाध्यमखडबोध ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शांतिम् ॥२९७॥ त्यजामिमान कुलगोत्रनामरूपाश्रमेष्वाशवाश्रितेषु । लिंगस्य धर्मानपि कर्तृतादीस्त्यक्त्वा भवाखंडसुखस्वरूपः ।। २९८ ।। संत्यन्ये प्रतिबधाः पुस. संसारहेतवो दृष्टा । तेषामेक मूल प्रथमविकारो भवत्यहंकारः ॥ २९९ ॥ यावत्स्यात्स्वस्य संबधोऽहंकारेण दुरात्मना । तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ॥ ३०० ॥ अहंकारग्रहान्मुक्त' स्वरूपमुपपद्यते ! चद्रवद्विमलः पूर्ण सदानंदः स्वयप्रभः ॥ ३०१ ॥ यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो बुद्धया विक्लप्तस्तमसातिमूढया। तस्यैव निःशेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभावः प्रतिबंधशून्यः || ३०२ ॥ - .

·२४६ विवेकचूडामणिः । ब्रह्मानंदनिधिर्महावलवताहंकारघोराहिना सवेष्टयात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चडैस्त्रिभिर्मस्तकैः । विज्ञानाख्यमहासिना द्युतिमता विन्छिद्य शीर्षत्रयं निर्मूल्याहिमिमं निधि सुखकर धीरोऽनुभोक्तुं क्षमः ॥ ३०. यावद्वा यत्किंचिद्विषदोपस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे । कथमाराग्याय भवेत्तद्वदहतापि योगिनो मुक्त्यै ॥ ३०४ ॥ अहमोऽत्यतनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या । प्रत्यक्तत्त्वविवेकादयमहमस्मीति विंदते तत्त्वम् ।। ३०५ ॥ अहंकर्तर्यस्मिन्नहमिलि मति मुंच सहसा विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि । यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुलाः प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः ससृतिरियम् ॥ ३०६ ।। सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभोरानदमूर्तेरनवद्यकीर्तेः । नैवान्यथा काप्यविकारिणस्ते विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः ॥ ३०७ ।। तस्मादहकारमिमं स्वशत्रु भोक्तर्गले कटकवत्प्रतीतम् । विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं भुक्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम् ।। ३०८ ततोऽहमादेविनिवर्त्य वृत्तिं सत्यक्तरागः परमार्थलाभात् । तूष्णी समारस्वात्मसुखानुभूत्या पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः ॥ ३०९ समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनर्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् | संजीव्य विक्षेपशतं करोति नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा ॥ ३१० ॥ निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः क्वचिन्न देयो विषयानुचिंतया । स एव सजीवनहेतुरस्य प्रक्षीणजंबीरतरोरिवांबु ॥ ३११ ।। देहात्मना संस्थित एव कामी विलक्षणः कामयिता कथं स्यात अतोऽर्थसधानपरत्वमेव भेदप्रसक्त्या भवबंधहेतुः ॥ ३१२ । कार्यप्रवर्धनाद्वीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते । .

·विवेकचूडामणिः २४७ कार्यनाशाद्वीजनाशस्तस्मात्कार्य निरोधयेत् || ३१३ ॥ वासनावृद्धितः कार्य कार्यवृद्धया च वासना । वर्धते सर्वथा पुस. ससारो न निवर्तते ॥ ३१४ ॥ ससारबधविच्छित्त्यै तद्वय प्रदहेद्यतिः । वासनावृद्धिरेताभ्यां चिंतया लियया वहिः ।। ३१५ ॥ ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते ससूतिमात्मनः । त्रयाणा च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ३१६ ॥ सर्वत्र सर्वत. सर्व ब्रह्ममात्रावलोकनम् । सद्भाववासनादाढर्यात्तत्रय लयमश्नुते ।। ३१७ ।। क्रियानाशे भवेच्चितानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः । वासनाप्रक्षयो मोक्ष' सा जीवन्मुक्तिरिष्यते ॥ ३१८ ॥ द्वासनास्फूर्तिविजभणे सति ह्यसौ विलीना त्वहमादिवासना । अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभाया विलीयते साधु यथा तमिस्रा ।। ३१९ ॥ तमस्तम.कार्यमनर्थजाल न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे । तथाऽद्वयानदरसानुभूतौ नैवास्ति बधो न च दुःखगध. ।। ३२० ।। दृश्यं प्रतीत प्रविलापयन्वय सन्मात्रमानंदघन विभावयन् । समाहित सन्बहिरतर वा काल नयेथाः सति कर्मबधे ।। ३२१ ।। प्रमादो ब्रह्मनिष्ठाया न कर्तव्य' कदाचन । प्रमादो मृत्युरित्याह भगमन्ब्रह्मण. सुत' ।। ३२२ ।। न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिन· स्वस्वरूपतः । ततो मोहस्ततोऽहधीस्ततो बधस्ततो व्यथा ॥ ३२३ ॥ विषयाभिमुख दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः । विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव'प्रियम् ।। ३२४ ॥ यथा प्रकृष्ट शैवालं क्षणमात्र न तिष्ठति । आवृणोति'तथा माया प्राज्ञ वापि परामुखम् ॥ ३२५ ॥ - .

·२४८ विवेकचूडामणिः । लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीपबहिर्मुख संनिपतेत्ततरततः । प्रमादतः प्रच्युतकेलिकदुकः सोपानपत्तौ पतितो यथा तथा ॥ ३२६ ॥ विषयेष्वाविशञ्चेत' सकल्पयति तद्गुणान् । सम्यक्सकल्पनात्कामः कामात्पुसः प्रवर्तनम् ।। ३२७ ।। ततः वरूपविभ्रशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः । पतितस्य विना नाश पुनर्नारोह ईक्ष्यते । सकल्प वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् ।। ३२८ ॥ अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युर्विवेकिनो ब्रह्माविदः समाधौ । समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक्समाहितात्मा भव सावधानः ॥ ३२९ । जीवतो यस्य कैवल्य विदेहे च स केवल । यत्किंचित्पश्यतो भेद भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ।। ३३० ॥ यदा कदा वापि विपश्चिदेष ब्रह्मण्यनतेऽप्यणुमात्रभेदम् । पश्यत्यथामुष्य भय तदैव यद्वीक्षित भिन्नतया प्रमादात् ।। ३३१ ॥ श्रुतिस्मृतिन्यायशतैनिषिद्धे दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति । उपैति दुःखोपरि दुःखजात निपिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥ ३३२ । सत्याभिसधानरतो विमुक्तो महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् । मिथ्याभिसधानरतस्तु नश्येद् दृष्ट तदेतद्यढचोरचोरयोः ॥ ३३३ ॥ यतिरसदनुसाधं बधहेतु विहाय स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्टयैव तिष्ठेत् । सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या हरति परमविद्याकार्यदुःख प्रतीतम् || ३३४ ॥ बाह्यानुसंधिः परिवर्धयेत्फल दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् । ज्ञात्वा विवेकैः परिहत्य बाह्य स्वाल्मानुसधि-विधीत नित्यम् ॥ ३३५ ॥ बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् । तस्मिन्सुदृष्टे भवबधनाशो बहिनिरोधः पदवी विमुक्तेः ॥ ३३६ ।।

·विवेकचूडामणिः। २४९ का पडितः सन्सदसद्विवेकी श्रुतिप्रमाण' परमार्थदशी । जानन्हि कुर्यादसतोऽवलवं खपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ॥ ३३७ ॥ देहादिससक्तिमतो न मुक्तिर्मुक्तस्य देहायभिमत्यभाव' । सुप्तस्य नो जागरण न जाग्रतः स्वप्नस्तयोभिन्नगुणाश्रयत्वात् ॥ ३३८ ॥ अतर्वहिः स्व स्थिरजगमेट ज्ञानात्मनाधारतया विलोक्य । त्यक्ताखिलोपाधिरखडरूपः पूर्णात्मना यः स्थित एप मुक्त' || ३३९ ॥ सर्वात्मना वधविमुक्तिहेतुः सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् | दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्टया ॥ ३४० ॥ दृश्यस्याग्रहण कथ नु घटत देहात्मना तिष्टतो वाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तक्रिया कुर्वत । सन्यस्ताखिलधर्मकर्मविपयनिंत्यात्मनिष्ठापरै- स्तत्त्वज्ञः करणीयमात्मनि सदानटेन्छुभिर्यत्नतः ॥ ३४१ ॥ सार्वात्म्यसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः । समाधि विदधात्येपा शांतो दांत इति श्रुतिः ॥ ३४२ ॥ आरूढशक्तेरहमो विनाशः कर्तुं न शक्यः सहसापि पडितः ॥ ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चला- स्तानतरानतभवा हि वासनाः ॥ ३४३ ॥ अबुद्धथैव मोहिन्या योजयित्वावृतेर्वलात् । विक्षेपशक्तिः पुरुष विक्षेपयति तद्गुणैः ॥ ३४४ ।। विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातु निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे । दृग्दृश्ययो' स्फुटपयोजलवद्विभागे नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् । निःसशयेन भवति प्रतिबंधशून्यो ·२५० विवेकचूडामणिः। निक्षेपण नहि तदा यदि चेन्मृपार्थे ॥ ३४५ ॥ सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो विभय दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् | छिनत्ति मायाकृतमोहबध यस्माद्विमुक्तस्य पुनर्न संसृतिः ॥ ३४६ ॥ परावरैकत्वविवेकवह्निर्दहत्यविद्यागहन ह्यशेषम् । किं स्यात्पुनः ससरणस्य बीजमद्वैतभाव समपेयुषोऽस्य ।। ३४७ ॥ आवरणस्य निवृत्तिर्भवति च सम्यक्पदार्थदर्शनतः । मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्वद्विक्षेपजनितदुखनिवृत्तिः ॥ ३४८ ॥ एतत्रितय दृष्ट सम्यग्रन्जुस्वरूपविज्ञानात् । तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्य बधमुक्तये विदुषा ॥ ३४९ ।। अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान्मात्रादिरूपेण विजभते धीः । तत्कार्यमेतत्रितय यतो मृषा दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु ।। ३५० ॥ ततो विकाराः प्रकृतेरहमुखा देहावसाना विषयाश्च सर्वे । क्षणेऽन्यथाभावितया हमीषामसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा ।। ३५१ ॥ नित्याद्वयाखडचिदेकरूपो बुद्धयादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः । अहंपदप्रत्ययलक्षितार्थः प्रत्यक्सदानदघनः परात्मा ॥ ३५२ ।। इत्थ विपश्चित्सदसद्विभज्य निश्चित्य तत्त्व निजबोधदृष्टया । ज्ञात्वा स्वमात्मानमखडबोधं तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ।। ३५३ । अज्ञानहृदयग्रथनिःशेषविलयस्तदा । समाधिनाऽविकल्पेन यदाद्वैतात्मदर्शनम् ॥ ३५४ ।। त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोपात् प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे ।। प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो विलयनमुपगन्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या ॥ ३५५ ॥ शांतो दांतः परमपरतः क्षातियुक्तः समाधि कुर्वन्नित्यं कलयति यति स्वस्य सर्वात्मभावम् ।

·विवेकचूडामणिः । २५१ तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दवा विकल्पान ब्रह्माकृत्या निवसति सुख निस्कियो निर्विकल्प ॥ ३५६ ॥ समाहिता ये प्रविलाप्य वाह्य श्रोत्रादि चेतः स्वमह चिदात्मनि त एव मुक्ता भवपागवर्नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिवायिनः ॥ ३५७ ॥ उपाधिभेदारवयमेव भिद्यते चौपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः । तस्मादुपाधेविलयाय विद्वान्वसेत्सदा कल्पसमाधिनिष्टया ॥ ३५८ ॥ सति सत्तो नरो याति सद्भाव होकनिष्टया । कीटको भ्रमर ध्यायन्भ्रमरत्वाय कल्पते ॥ ३५९ ॥ क्रियातरासक्तिमपारय कीटको ध्यायन्यथालिं ह्यलिभावमृच्छति । तथैव योगी परमात्मतत्त्व ध्यात्वा समायाति नटेकनिष्ठया ॥ ३६० ॥ अतीव सूक्ष्म परमात्मतत्व न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति । माधिनात्यतसुसूक्ष्मवृत्या ज्ञातव्यमारतिशुद्धबुद्धिभिः ॥३६१॥ यथा सुवर्ण पुटपाकशोधितं त्यक्त्वा मल स्वात्मगुण समृन्छति । तथा मन' सत्त्वरजस्तमोमल ध्यानेन सत्यज्य समेति तत्त्वम् ॥३६२|| निरतराभ्यासवशात्तदित्य पक्क मनो ब्रह्मणि लीयते यदा । तदा समाधिः स विकल्पवर्जितः स्वतोऽद्वयानंदरसानुभावकः ॥३६३।। समाधिनाऽनेन समस्तवासनाविनाशोऽखिलकर्मनाशः । अतर्बहिः सर्वत एव सर्वढा स्वरूपविस्फूतिरयत्नतः स्यात् ॥३६४॥ श्रुतेः शतगुण विद्यान्मनन मननादपि । निदिध्यास लक्षगुणमनत निर्विकल्पकम् ॥ ३६५ ॥ निर्विकल्पकसमाधिना स्फुट ब्रह्मतत्त्वमवंगम्यते ध्रुवम् । नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्ययातरविमिश्रित भवेत् ॥३६६॥ मतः समाधत्स्व यतेंद्रियः सदा निरतर शांतमनाः प्रतीचि । विध्वसय वातमनाद्यविद्यया कृत संदेकत्वविलोकनेन ॥ ३६७ ॥ योगस्य प्रथम द्वारं वानिरोधोऽपरिग्रहः । - ३ ·२५२ विवेकचूडामणिः । निराशा च निरीहा च नित्यमेकांतशीलता || ३६८ ॥ एकातस्थितिरिद्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः संरोधे करण शमेन विलय यायादहवासना । तेनानदरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिन- स्तस्माच्चित्तनिरोध एव सतत कार्यः प्रयत्नान्मुनेः॥३६९॥ चाच नियच्छात्मनि त नियच्छ बुद्धौ धिय यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि । तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शाति परमा भजस्व ॥३७०।। देहप्राणेद्रियमनोबुद्धयादिभिरुपाधिभिः । यैर्यवृत्तः समायोगस्तत्तद्भावोऽरय योगिनः ॥ ३७१ ॥ तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक्सर्वोपरमण सुखम् । सदृश्यते सदानदरसानुभवाविप्लवः ॥ ३७२ ॥ अंतस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते । त्यजत्यंतर्बहिःसग विरक्तस्तु मुमुक्षया ॥ ३७३ ।। बहिस्तु विषयैः संग तांतरहमादिभिः । विरक्त एव शक्नोति त्यक्तु ब्रह्मणि निष्ठितः ॥ ३७४ ॥ वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत्पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् । विमुक्तिसौधाग्रतलाधिरोहण ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति ॥३७५।। अत्यंतवैराग्यवतः समाधिः समाहितस्यैव दृढप्रबोधः । अबुद्धतत्त्वस्य हि बधमुक्तिमुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः ॥ ३७६ ॥ वैराग्यान्न पर सुखस्य जनक पश्यामि वश्यात्मन- स्तन्वेच्छद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् । एतद् द्वारमजनमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे ।। ३७७ ।। आशां छिंधि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः सृति- स्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमति मुंचातिदूराक्रियाः । - ·विवेकचूडामणिः । २५३ देहादावसति त्यजात्मधिपणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि त्व द्रष्टास्यमलोऽसि नियपर ब्रासि यद्वस्तुतः ॥ ३७८ ॥ . लथ्ये ब्रहाणि मानस दृढतर सस्थाप्य बाह्येद्रिय स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्वोपेक्ष्य देहस्थितिम् । ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखंडवृत्यानिश ब्रह्मानंदरस पिबात्मान मुदा शून्यैः किमन्यभ्रमैः ॥ ३७९ ।। अनात्मचिंतन त्यक्त्वा कश्मल दुःखकारणम् । चिंतयात्मानमानंदरूप यन्मुक्तिकारणम् ।। ३८० ॥ एष स्वयंज्योतिरशेषसाक्षी विज्ञानकोशे विलसत्यजत्रम् । लक्ष्य विधायैनमसद्विलक्षणमखडवृत्यात्मतयानुभावय ॥ ३८१ ॥ एतमन्छिनया वृत्या प्रत्ययांतरशून्यया । उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम् ।। ३८२ ॥ अत्रात्मत्व दृढीकुर्वन्नहमादिषु संत्यजन् । उदासीनतया तेषु तिष्टेवटपटादिवत् ॥ ३८३ ॥ विशुद्धमतःकरण स्वरूपे निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे । शनैः शनैनिश्चलतामुपानयन्पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः ॥३८४॥ देहद्रियप्राणमनोऽहमादिभिः स्वाज्ञानक्लप्तैरखिलरुपाधिभिः । विमुक्तमात्मानमखडरूप पूर्ण महाकाशमिवावलोकयेत् ॥ ३८५ ।। घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैगगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् । भवति न विविध तथैव शुद्ध परमहमादिविमुक्तमेकमेव ॥३८६॥ ब्रह्मादिस्तंबपर्यंता मृपामात्रा उपाधय' । तत पूर्ण स्वमात्मान पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥ ३८७ || यत्र भ्रात्या कल्पित यद्विवेके तत्तन्मात्र नैव तस्माद्विभिन्नम् । भ्राते शे भ्रातिदृष्टाहितत्व रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम ||३८८ स्वय ब्रह्मा स्वय विष्णु. स्वयमिंद्र स्वय शिवः ।

·२५४
विवेकचूडामणिः।
स्वय विश्वमिद सर्व स्वस्मादन्यन्न किंचन ।। ३८९ ॥
अंतः स्वयं चापि बहिः स्वयं च स्वयं पुरस्तात्स्वयमेव पश्चात् ।
स्वयं हवाच्या स्वयमप्युदीन्यां तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात् ॥ ३९० ॥
तरंगफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वं स्वरूपेण जल यथा तथा ।
चिदेव देहायहमंतमेतत्सर्व चिदेवैकरस विशुद्धम् || ३९१ ॥
सदेवेदं सर्वं जगढवगत वाड्मनसयोः
सतोऽन्यन्नारत्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः ।
पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुभाधवगत
वदत्यष भ्रांतस्त्वमहमिति मायामदिरया ॥ ३९२ ।।
क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः ।
ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये ॥ ३९३ ॥
आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पनिःसीमनिष्पंदननिर्विकारम् ।
अंतर्बहिःशून्यमनन्यमद्वय स्वय पर ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ॥ ३९४ ॥
वक्तव्य किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वय
ब्रह्नतज्जगढातत नु सकलं ब्रह्माद्वितीय श्रुतेः ।
ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सत्यक्तबाह्या. स्फुर
ब्रह्मीभूय वसति सततीचदानदात्मनैव ध्रुवम् ॥ ३९५ ॥
जहि मलमयकोशेऽहधियोत्थापिताशा
प्रसभमनिलकल्पे लिंगदेहेऽपि पश्चात् ।
निगमगदितकीर्ति नित्यमानदमूर्ति
स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ ॥ ३९६ ॥
शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः
परेभ्यः स्यात्लेगो जननमरणव्याधिनिलयः ।
यदात्मानं शुद्ध कलयति शिवाकारमचल
तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ॥ ३९७ ॥

·विवेकचूडामणिः। २५५ सामन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः । स्वयमेव पर ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ॥ ३९८ ॥ समाहिताया सति चित्तवृत्तौ परात्मनि ब्रह्माणि निर्विकल्पे । न दृश्यते कश्चिदय विकल्पः प्रजल्पमात्र. परिशिष्यते ततः ॥ ३९९ ।। असत्कल्पो विकल्पोऽय विश्वमित्येकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०० ॥ द्रष्ट्रदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि | निर्विकारे निराकारे निर्विशेपे भिदा कुतः ॥ ४०१ ॥ कल्पार्णव इवात्यतपरिपूर्णैकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे मिदा कुतः ॥ ४०२ ॥ तेजसीव तमो यत्र प्रलीन भ्रांतिकारणम् । अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेपे भिदा कुतः ॥ ४०३ ॥ एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथ वसेत् । सुषुप्तौ सुखमात्राया भेदः केनावलोकितः॥४०४॥ नास्ति विश्व परतत्त्वबोधात्सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे नाबुबिंदुभृगतृष्णिकायाम् ॥ ४०५ ॥ मायामात्रमिद द्वैतमद्वैत परमार्थतः । इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते ॥ ४०६ ।। अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् । पंडितै रज्जुसादौ विकल्पो भ्रातिजीवन' || ४०७ ॥ चित्तमूलो विकल्पोऽय चित्ताभावे न कश्चन । अतश्चित्त समाधेहि प्रत्ययूपे परात्मनि ॥ ४०८ ॥ किमपि सततवोध केवलानदरूप निरुपममतिवेल नित्यमुक्त निरीहम् । निरवधि गगनाम निष्कल निर्विकल्प

·२५६
विवेकचूडामणिः ।
हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥ ४०९ ॥
प्रकृतिविकृतिशून्य भावनातीतभावं
समरसमसमानं मानसंबधदूरम् ।
निगमवचनसिद्ध नित्यमस्मत्प्रसिद्ध
हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥ ४१० ॥
अजरममरमस्ताभासवस्तुस्वरूपं
स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् ।
शमितगुणविकार शाश्वतं शांतमेक
हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥ ४११ ॥
समाहितांतःकरणः स्वरूपे विलोकयांत्मानमखंडवैभवम् ।
विच्छिधि बंध भवगंधगंधितं यत्नेन पुस्त्व सफलीकुरुष्व ॥४१२॥
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानंदमद्वयम् ।
भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने || ४१३ ॥
छायेव पुंसः परिदृश्यमानमाभासरूपेण फलानुभूत्या ।
शरीरमाराच्छववन्निरस्त पुनर्न सधत्त इदं महात्मा ॥ ४१४ ॥
सततविमलबोधानंदरूप समेत्य
त्यज जडमलरूपोपाधिमेत सुदूरे ।
अथ पुनरपि नैष स्मर्यतां वातवस्तु
स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ॥ ४१५ ॥
समूलमेतत्परिदह्य वह्नौ सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
तत. स्वयं नित्यविशुद्धबोधार्नदात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ।। ४१६ ॥
प्रारब्धसूत्रप्रथितं शरीरं प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् ।
न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ताऽऽनंदात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः ॥ ४१७ ॥
अखंडानंदमात्मान विज्ञाय स्वस्वरूपतः ।
किमिच्छन्कस्य वा हेतो पुष्णाति तत्त्ववित् ॥ ४१८ ॥

·विवेकचूडामणिः। २५७ : ससिद्धस्य फलं लेतज्जीवन्मुनस्य योगिनः । वहिरत सदानदरसास्वादनमात्मनि ॥ ४१९ ॥ वैरान्यस्य फल वोधो वोधस्योपरतिः फलम् । स्वानदानुभवाच्छातिरपेवोपरतेः फलम् ।। ४२० ।। यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्व तु निष्फलम् । निवृत्तिः परमा तृप्तिरानदोऽनुपमः स्वतः ॥ ४२१ ॥ दुष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुत फलम् । यकृत भ्रातिवेलाया नानाकर्म जुगुप्सितम् । पश्चानरो विवेकेन तत्कथ कर्तुमर्हति ॥ ४२२ ।। विद्याफलं स्यादसतो निवृत्ति प्रवृत्तिरज्ञानफल तदीक्षितम् । तज्जाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ नो चेद्विदो दृष्टफल किमस्मात् ।। ४२३ ॥ अज्ञानहृदयग्रंथेत्रिनाशो यद्यशेषतः ॥ अनिच्छोर्वित्रयः किं प्रवृत्तेः कारणं स्वतः ॥ ४२४ ॥ वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य परोऽवधिः । अहंभावोदयाभावो बोधस्य परमोऽवधिः । लीनवृत्तेरनुत्पत्तिमर्यादापरतस्तु सा ॥ ४२५ ॥ ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तवाह्यार्थधी- रन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालवद्वालवत् । स्वमालोकितलोकंवज्जगदिदं पश्यन्कचिल्लब्धधी- रास्ते कश्चिदनंतपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि ।। ४२६ ।। स्थितप्रज्ञो यतिरय यः सदानदमश्नुते । ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः ॥ ४२७ ॥ ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी । निर्विकल्पा च चिन्मांत्रा वृत्तिः प्रक्षेति कथ्यते । सा सर्वदा भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते ॥ ४२८ ॥ १७ ·(२५८ विवेकचूडामणिः। यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानंदो निरंतरः । प्रपंचों विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते ४२९ ॥ लीनधीरपि जागर्ति यो जाबद्धर्मवर्जितः । 'बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३० ॥ शांतसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः। 'यस्य चित्तं विनिश्चितं स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४३१॥ वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिन्छायावदनुवर्तिनि । अहताममताभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४३२॥ अतीताननुसंधानं भविष्यदविचारणम् । औदासीन्यमपि प्राप्ते जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४३३॥ - गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्वभावेन विलक्षणे। सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४३४॥ इष्टानिष्टार्थसंप्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि । उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४३५॥ ब्रह्मानंदरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः। अंतर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ।।४३६।। देहेद्रियादौ कर्तव्ये ममाहंभाववर्जितः । औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥४३७॥ विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्वलात् । भववधविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः ||४३८|| देहद्रियेष्वहंभाव इदंभावस्तदन्यके । 'यस्य नो भवतः कापि स जीवन्मुक्त इप्यते ।।४३९।। न प्रत्यब्रह्मणोर्मेंदं कदापि अलसर्गयोः । प्रज्ञया यो विजानाति स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥४४०॥ साधुभिः पृष्यमानेऽस्मिन्पीडयमानेऽपि दुर्जनः । 1 " ·। विवेकचूडामणिः । .२५९ - . समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥४४१॥ यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता नदीप्रवाहा इवं वारिराशौ । लिनंति सन्मात्रतया न विक्रियामुत्पादयत्येप यतिर्विमुक्तः॥४४२।। विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्व न संसृतिः । अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो वहिर्मुखः ॥४४३॥ प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् । न सदेकत्वविज्ञानान्मंदीभवति वासना ।।४४४॥ अत्यंतकामुकस्यापि वृत्तिः कुठति मातरि । तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानंदे मनीपिणः ॥४४५॥ निदिध्यासनशीलस्य वाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते । ब्रवीति श्श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात् ॥४४६॥ सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते । फलोढय. क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित् ।।४४७।। अह ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् । संचित विलयं याति प्रवोधात्स्वमकर्मवत् ।।४४८॥ यत्कृतं स्वप्नवेलाया पुण्य वा पापमुल्वणम् । सुप्तोत्थितस्य किं तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा।।४४९॥ स्वमसंगमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा । न श्लिष्यते यतिः किंचित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ॥४५०।। न नभो घटयोगेन सुरागंधेन लिप्यते । तथात्मोपाधियोगेन तद्धमै व लिप्यते ॥४५१||. ज्ञानोदयात्पुरारब्ध कर्म ज्ञानान्न नश्यति-1-.---: अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत्.॥४५२॥ व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो वाणः पश्चात्तु गोमतौ। न तिष्ठति छिनत्त्येव लेक्ष्य वेगेन निर्भरम् ।।४५२।। . 4 ·२६० विवेकचूडामणिः। प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्सचितागामिना ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिता- स्तेषां तत्त्रतयं नहि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम||४५४|| उपाधितादात्म्यविहीनकेवलब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः । प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता स्वमार्थसंबंधकथेव जाग्रतः ।। ४५५ ॥ नहि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे देहोपयोगिन्यपि च प्रपंचे। करोत्यहतां ममतामिदंतां किंतु स्वयं तिष्ठति जागरेण ।। ४५६ ॥ न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा न संग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः । तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम् ।। ४५७ ।। तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते । स्मृतियथा स्वप्नविलोकितार्थे तथा विदः प्राशनमोचनादौ ॥ ४५८ ।। कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् । नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ॥४५९ ।। अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिरमोधवार । तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ।। ४६० ।। प्रारब्ध सिध्यति सदा यदा देहात्मना स्थितिः । देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः । शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रांतिरेव हि ॥ ४६१ ॥ अध्यस्तस्य कुत सत्त्वमसत्त्वस्य कुतो जनिः । अजातस्य कुतो'नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ ४६२ ।। ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि । लिष्ठत्ययं कथं देह' इति शंकावतो जडान् । समाधातु बाह्यदृष्टयां प्रारब्धं चदति श्रुतिः ॥ ४६३ ॥ नातु देहादिसत्यत्ववोधनाय विपश्चिताम् ।

·विवेकचूडामणिः । २६१ यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थंकगोचरः ॥ ४६४ ॥ परिपूर्णमनाद्यतमप्रमेयमविक्रियम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४६५ ॥ सद्घन चिद्घन नित्यमानदघनमक्रियम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ।। ४६६ ॥ 'प्रत्यगेकरस पूर्णमनत सर्वतोमुखम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ।। ४६७ ।। - अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४६८ ।। निर्गुण निष्कल सूक्ष्म निर्विकल्प निरंजनम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४६९ ॥ अनिरूप्यस्वरूप यन्मनोवाचामगोचरम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन-॥ ४७० ॥ सत्समृद्ध स्वत'सिद्ध शुद्ध बुद्धमनीदृशम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४७१ ॥ निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः शाताः सुदाता यतयो महांतः । विज्ञाय तत्त्व परमेतदते-प्राप्ताः परां निवृतिमात्मयोगात् ॥ ४७२ ॥ भवानपीद परतत्त्वमात्मनः स्वरूपमानधन विचार्य । विधूय मोह स्वमनःप्रकल्पित मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः ॥ ४७३ ॥ समाधिना साधु विनिश्चलात्मना पक्ष्यात्मतत्त्व स्फुटबोधचक्षुषा । निःसंशय सम्यगवेक्षितश्चेच्छुतः पदार्थो न पुनर्विकल्पते ॥ ४७४ ॥ स्वस्याविद्याबधसबधमोक्षात्सत्यज्ञानानंदरूपात्मलब्धौ । शास्त्र युक्तिर्देशिकोक्ति प्रमाण चात:सिद्धा स्वानुभूति प्रमाणम् ।।४७५ ॥ बंधो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिंतारोग्यक्षुधादयः1. स्वेनैव वेद्या यज्ञान परेषामानुमानिकम् ॥ ४७६ ॥ - - ·२६२ विवेकचूडामणिः । - तटस्थिता बोधयंति गुरवः श्रुतयो यथा । प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया ||.४७७ ॥ स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखडितम् । संसिद्धः संमुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनात्मनि ॥ ४७८ ॥ . वेदांतसिद्धांतनिरुक्तिरेपा ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च । अखंडरूपस्थितिरेव मोक्षो ब्रह्माद्वितीयं श्रुतयः प्रमाणम् ॥ ४७९ ॥ इति गुरुवचनान्छुतिप्रमाणात्परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्या। प्रशमितकरणः समाहितात्मा कचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठितोऽभूत् ।।४८०॥ कचित्काल समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । उत्थाय परमानंदादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४८१ ।। बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिर्बह्मात्मनोरेकतयाधिगत्या । इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने किंवा कियद्वा सुखमस्त्यपारम् ४८२ वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मंतुं न वा शक्यते स्वानंदामृतपूरपूरितपरब्रह्मांबुधेवैभवम् । अंभोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो यस्यांशांशलवे विलीनमधुनानंदात्मना निर्वृतम् ॥ ४८३ ॥ क गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिद जगत् । अधुनैव मया दृष्ट नास्ति कि महदद्भुतम् ॥ ४८४ ।। किं हेयं किमुपादेय किमन्यत्किं विलक्षणम् । अखडानंदपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे || ४८५ ।। न किंचिदंत्र पश्यामि न शृणोमि न वेदम्यहम् । स्वात्मनैव सदानंदरूपेणास्मि विलक्षणः ॥ ४८६ ॥ नमो नमस्ते गुरवे महात्मने विमुक्तसंगाय सदुत्तमाय । नित्याद्वयानदरसस्वरूपिणे भूम्ने सदापारदयांबुधाम्ने ॥ ४८७ । यत्कटाक्षशशिसांद्रचंद्रिकापोतधूतभवतापजश्रमः । - , " .

·विवेकचूडामणिः । २६३ प्राप्तवानहमखंडवैभवानंदमात्मपदमक्षयं क्षणात् ॥ ४८८ ॥ धन्योऽहं कृतकृत्योऽह विमुक्तोऽहं भवग्रहात् । नित्यानदस्वरूपोऽहं पूर्णोऽह तदनुग्रहात् ॥ ४८९ ॥ असंगोऽहमनंगोऽहमलिंगोऽहमभंगुरः ! प्रशातोऽहमनतोऽहममलोऽहं चिरंतनः ॥ ४९० ।। अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः । शुद्धबोधस्वरूपोऽह केवलोऽह सदाशिवः ॥ ४९१, ।। द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न, एवाहम् । नित्यनिरतरनिष्क्रियनिःसीमासंगपूर्णबोधात्मा ॥ ४९२ ।। नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं पर शुद्धम् | बाह्याभ्यतरशून्य पूर्ण ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ ४९३ ॥ निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् । नित्यानदैकरस सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ ४९४ ॥ नारायणोऽह नरकातकोऽह पुरांतकोऽह, पुरुषोऽहमीशः । अखडबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽह निरह च निर्ममः ।।४९५ । सर्वेषु भूतेष्वहमेव सस्थितो ज्ञानात्मनांतर्बहिराश्रयः सन् । भोक्ता च भोग्य स्वयमेव सर्वं यद्यत्पृथग्दृष्टमिदतया पुरा ॥ ४९६- ॥ . मय्यखडसुखाभोधौ बहुधा विश्ववीचय.। . उत्पद्यते विलीयते मायामारुतविभ्रमात् ॥ ४९७ ॥ स्थूलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमादारोपिता नु स्फुरणेन लोकैः ।, काले यथा कल्पकवत्सरायनवादयो निष्कलनिर्विकल्पे ॥४९८॥ आरोपित नाश्रयदूषक भवेत्कदापि मूर्मतिदोषदूपितैः । नार्दीकरोत्यूपरभूमिभाग मरीचिकावारिमहाप्रवाहः ॥ ४९९ ॥ आकाशवलेपविदूरगोऽहमादित्यवदास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहमभोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥ ५०१ ।। - 4 , 1.

·२६४
विवेकचूडामाणिः।
न मे देहेन संबंधो मेघेनेव विहायसः ।
अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्वप्नसुषुप्तयः ॥ ५०१ ॥
उपाधिरायाति स एव गच्छति स एव कर्माणि करोति भुक्ते ।
स एव जीर्यन्मियते सदाह कुलाद्रिवन्निश्चल एव सस्थितः ॥ ५०२ ॥
न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः सदैकरूपरय निरशकस्य ।
एकात्मको यो निबिडो निरतरो व्योमेव पूर्णः स कथ नु चेष्टते ॥ ५०३
पुण्यानि पापानि निरिंद्रियस्य निश्चतसो निर्विकृतेनिराकृतेः ।
कुतो ममाखंडसुखानुभूतेते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः ॥ ५०४ ॥
छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुष्ठु वा ।
न स्पृशत्येव यत्किंचित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥ ५०५ ॥
न साक्षिण साक्ष्यधर्मा. सस्पृशति बिलक्षणम् ।
अविकारमुदासीन गृहधर्माः प्रदीपवत् । ।
'देहेंद्रियमनोधर्मा नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो ॥ ५०६ ॥
वेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो वह्वेर्यथा दाहनियामकत्वम् ।
रज्जोर्यथारोपितवस्तुसगस्तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥ ५०७ ॥
कर्तापि वा कारयितापि नाह भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् ।
द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाह सोऽह स्वयज्योतिरनीहगात्मा ॥ ५०८ ॥
चलत्युपाधौ प्रतिबिंबलौल्यमौपाधिक मूढधियो नयति ।
स्वबिंबभूतं रविवद्विनिष्क्रिय कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति ॥ ५०६
जले वापि स्थले वापि लुठत्येप जडात्मकः ।
नाहं विलिप्ये तद्धमैर्घटधमैनेभो यथा ॥ ५१० ॥
कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तताजडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः ।
बुद्धेर्विकल्पा न तु सति वस्तुतः स्वस्मिन्परे ब्रह्माण केवलेऽद्वये ॥५११॥
संतु विहाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि ।
कि मेऽसंगचितेस्तैनै घनः कचिदंबरं स्पृशति ॥ ५१२ ॥

·, विवेकचूडामणिः । २६५ अव्यक्तादि स्थूलपर्यंतमेतद्विश्वं यत्राभासमात्र प्रतीतम् | व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यतहीनं ब्रह्माद्वैत यत्तदेवाहमामि ।। ५१३॥ सर्वाधार-सर्ववस्तुप्रकाशं सर्वाकार सर्वगं सर्वशून्यम् । - नित्यं शुद्धं निश्चल निर्विकल्प ब्रह्माद्वैतं वत्तदेवाहमस्मि ।। ५१४ ॥ यत्पत्यस्ताशेषमायाविशेषं प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् । सत्यज्ञानानतमानंदरूप ब्रह्माद्वैत यत्तदेवाहमस्मि ॥ ५१५ ॥ निष्कियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः । निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालंबोस्मि निर्द्वयः ॥ ५१६ ॥ . सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः । केवलाखडबोधोऽहमानदोऽहं निरंतरः ॥ ५१७ ॥ स्वाराज्यसाम्राप्यविभूतिरेषा भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् । अमाप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु । ५१८ ॥ महास्वप्ने मायाकृतजानिजरामृत्युगहने भ्रमंत क्लिश्यत बहुलतरतापैरनुदिनम् । अहकारव्याघ्रव्याथितमिममत्यतकृपया प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो ॥ ५१९ ॥ नमस्तस्मै सदेकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः । यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ॥ ५२०॥ इति नतमवेलोक्य शिष्यवयं समधिगतात्मसुख प्रबुद्धतत्त्वम् प्रमुदितहृदयः स देशिकेंद्रः पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ॥ ५२१ ॥ ब्रह्मप्रत्ययसंततिर्जगदतो ब्रह्मैव सत्सर्वतः पश्याध्यात्मशा प्रशातमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि । रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते तद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धविहारास्पदम् ।। ५२२ ॥ कस्तां परानंदरसानुभूतिमुत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् ।

·२६६. विवेकचूडामाणिः । - चंद्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने चित्रंदुमालोकयितुं क इच्छेत्। ५२३,, असत्पदार्थानुभवे न किंचिन्न ह्यास्ति तृप्तिन च दुःखहानिः । तदद्वयानंदरसानुभूत्या तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ।। ५२४ ॥ स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् ।। स्वानंदमनुभुजानः काल नय महामते |-५२५ ।। अखंडबोधात्मनि निर्विकल्प विकल्पनं व्योग्नि पुरर प्रकल्पनम् । तदद्वयानंदमयात्मना सदा शांति परामेत्य भेजस्व मौनम् ॥ ५२६ तूष्णीमवस्था परमोपशांतिर्बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः । ब्रह्मात्मना ब्रह्मविदो महात्मनो यत्राद्वयानदसुखं निरंतरम् ॥ ५२७ नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् । विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानंदरसपायिनः ॥५२८॥ गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशछयानो वान्यथापि वा यथेच्छं च वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥५२९।। . न देशकालासनदिग्यमादिलक्ष्याद्यपेक्षा प्रतिबद्धवृत्तः । संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति स्ववेदने का नियमाद्यपेक्षा ॥५३०॥ घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्ष्यते । विना प्रमाणसुष्टुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ॥ ५३१ ॥ अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते । न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यप्रेक्षते ॥ ५३२ ॥ देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् । तद्वब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ॥ ५३३ ॥ भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा । अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ।। ५३४ ॥ वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि । येनार्थवंति तं किं नु विज्ञातार-प्रकाशयेत् ॥ ५३५ ). ।

·विवेकचूडामणिः । २६७ एष स्वयज्योतिरनंतशक्तिरात्माऽप्रमेय. सकलानुभूतिः । यमेव विज्ञाय विमुक्तबधो जयत्यय ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः ॥ ५३६ ॥ न खिद्यते नो विपयैः प्रमोदते न सत्यते नापि विरज्यते च । स्वस्मिन्सदा क्रीडति नंदति स्वयं निरतरानदरसेन तृप्तः ॥ ५३७ ॥ क्षुधा देहव्यथा त्यक्त्वा बाल क्रीडति वस्तुनि । तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी ॥ ५३८ ॥ चिंताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पान सरिद्वारिपु स्वातत्र्येण निरकुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने। । वस्त्र क्षालनशोषणादिरहित दिग्वास्तु शय्या मही सचारो निगमांतवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ।। ५३९ ।। विमानमालव्य शरीरमेतद्भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् । परेच्छया बालवदात्मवेत्ता योऽव्यक्तलिंगोऽननुषक्तबाह्यः ॥ ५४० ॥ दिगबरो वापि च साबरो वा त्वगंबरो वापि चिदबरस्थः । उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ॥ ५४१ ।। कामान्नीष्कामरूपी सश्वरत्येकचरो मुनिः । स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना,स्थितः ॥ ५४२ ॥ कचिन्मूढो विद्वान्कचिदपि महाराजविभवः । क्वचिद्भातः सौम्य' कचिदजगराचारकलितः! कचित्पात्रीभूतः क्रचिवमतः काप्यविदित- श्चरत्येव प्राज्ञः सततपरमानदसुखित..॥ ५४३ -1, निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो.महाबलः । नित्यतृप्तोऽप्यभुंजानोऽप्यसम. समदर्शन ॥ ५४४ ॥ अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि । । शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छन्नोऽपि सर्वमा ।। ५४५ ॥ अशरीर सदा सतमिम ब्रह्मविद कचित् । प

·२६८
विवेकचूडामणिः।
.
प्रियाप्रिये न स्पृशतरतथैव च शुभाशुभे ।। ५४६ ॥
स्थूलादिसंबंधवतोऽभिमानिनः सुखं च दुःख च शुभाशुभे च ।
विध्वस्तबंधस्य सदात्मनो मुनेः कुतः शुभं वाप्यशुभ फलं वा ॥ ५४७ ।।
तमसा ग्रस्तवद्भानाढयस्तोऽपि रविर्जनैः ।
ग्रस्त इत्युच्यते भ्रांत्या ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ॥ ५४८ ।।
तदेहादिबंधेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ।
पश्यति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात् ।। ५४९ ।।
अहिनिर्बयनी वाऽयं मुक्त्वा देह तु तिष्ठति ।
इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किंचित्प्राणवायुना ।। ५५० ।।
स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् ।
दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु ।। ५५१ ॥
प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः
संसारिवञ्चरति मुक्तिषु मुक्तदेहः ।
सिद्धः स्वय वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं
चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः ।। ५५२ ।।
नैवेद्रियाणि विषयेपु नियुक्त एप
नैवापयुक्त उपदर्शनलक्षणस्थः ।
नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षतेस
स्वानंदसांदरसपानसुमत्तचित्तः ॥ ५५३ ॥
लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठत्केवलात्मना ।
शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥ ५५४ ॥
जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।
उपाधिनाशाद्रीव सब्रह्माप्योति निर्द्वयम् ॥ ५५५||
शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ।
तथैव ब्रह्मविच्छेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः ॥ ५५६ ॥

·विवेकचूडामाणः। यत्र कापि विशीण सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पतनात् । ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव हि तच्चिदग्निना दग्धम् ॥ ५५७ ॥ सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः पूर्णाद्वयानंदमयात्मना सदा । न देशकालाधुचितप्रतीक्षा त्वङ्मासविदीपंडविसर्जनाय ।। ५५८ ॥ देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दंडस्य कमडलोः । अविद्याहृदयग्रंथिमोक्षों मोक्षो यतस्ततः॥ ५५९ ॥ कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे । पर्ण पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥ ५६० ॥ पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवदेहेंद्रियप्राणधिया विनाशः । नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्यानदाकृतेर्वेक्षवदास्त चैषः ।। ५६१ ॥ प्रज्ञानधन इत्यात्मलक्षण सत्यसूचकम् । अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयति विनाशनम् ॥ ५६२ ॥ अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः ।. प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ॥ ५६३ ।। पाषाणवृक्षतृणधान्यकटाबराद्या दग्धा भवति हि मृदेव यथा तथैव । देहोंद्रियासुमनआदि समस्तदृश्य ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ॥ ५६४ ॥ विलक्षण यथा वात लीयते भानुतेजसि । तथैव सकलं दृश्य ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥ ५६५ ॥ घटे नष्टे यथा व्योम.व्योमैव भवति स्फुटम् । तथैवोपाविविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ५६६ ॥ क्षीर क्षीरे यथा क्षिप्त तैल तैले जलं जले। सयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः ॥ ५६ एवं विदेहकैवल्य सन्मात्रत्वमखंडितम् । . .

·विवेकचूडामणिः। - ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यति वर्तते पुनः ॥ ५६८ ॥ सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्मणः । अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाब्रह्मणः कुत उद्भवः ॥ ५६९ ॥ मायाक्लप्तौ वधमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः । यथा रज्जो निष्क्रियायां साभासविनिर्गमौ ॥ ५७० ॥ नावृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बंधमोक्षणे । नावृतिब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् । पद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद्वैतं. नो सहते श्रुतिः ॥ ५७१॥ बंधं च मोक्षं च मृषैव मूढा बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयति । गावृति मेधकृतां यथा रवौ यतोऽद्वयासंगचिदेकमक्षरम् ॥ ५७२ । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि । बुद्धरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः ॥ ५७३ ॥ अतस्तौ मायया क्लप्तौ बंधमोक्षौ न चात्मनि । निष्कले निष्क्रिये शांते निरवद्ये निरंजने ॥ अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ॥ ५७४ ॥ न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बंधो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ५७५ में सकलनिगमचूडास्वांतसिद्धांतरूपं परंमिदमतिगुह्य दर्शितं ते मयाद्य । 'अपगतकलिदोष कामनिर्मुक्तबुद्धिं स्वसुतवदसकृत्वा भावयित्वों मुमुक्षुम् || ५.७६ ॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः । स तेन-समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबधनः ॥ ५७७ ॥ गुरुरेव सदानंदसिंधी निर्मनमानसः । पावयन्वसुधा सा विचचार निरंतरम् ।। ५७८ ॥ - .

·विवेकचूडामणिः २७१ इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् । निरूपित मुमुक्षूणा सुखबोधोपपत्तये ॥ ५७९ ॥ हितमिममुपदेशमाद्रियतां विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः । भवसुखविरताः प्रशातचित्ताः श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ॥ ८० ॥ ससाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्धृतदाहन्यथा- खिन्नाना जलकाक्षया मरुभुवि श्रात्या परिभ्राम्यताम् । अत्यासन्नसुधाबुधिं सुखकर ब्रह्माद्वय दर्शय- न्त्येषा शंकरभारती विजयते निर्वाणसंदायिनी ॥ ५८१ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ विवेकचूडामणिः समाप्तः ॥