Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Muhurattaganpati
Front matter
(४) भूमिका। वर्णन की गई हो उसको सिद्धान्त वा तन्त्र, और जिसमें राशि ग्रहोका पड़ेग, काला दिगादि वल, जातक, आयुर्दाय, राजयोग, नामसादि योग, ताजिक, प्रश्न, शकुन, वास्तु, स्वर, सामुद्रिक, विवाहादि पोडश संस्कार और यात्रादिके सकल मुहूर्त, अंगस्फुरण, स्वम इत्यादि नाना अंगोंका वर्णन किया गया हो उसको होरा कहते हैं यथा वराहमिहिराचार्यने वृहत्संहितामें लिखा है "ज्योति शास्त्रमनेकभेदविपयं स्कन्ध- त्रयाधिष्टितं तत्कात्स्न्यौपनयस्य नाम मुनिभिः संकीय॑ते संहिता ॥ स्कन्धेस्मि- न गणितेन या ग्रहगतिस्तन्वाभिधानस्त्वसौ होराख्योगविनिश्चयश्च कथितः स्कन्ध- स्तृतीयोऽपरः" इन समग्र तीनों स्कंधोका जाननेवाला मनुष्य पूर्ण ज्योतिर्विद् भूगोल, खगोल तथा भूत, भविष्यत्, वर्तमान कालकी दशाका यथावदर्णन करने में समर्थ होताहै । इस प्रकारके महानुभाव पूर्ण ज्योतिर्विद लोग तो आज कल भारतभूतल पर बहुधा विरलेही विद्यमान हैं और हतिहे, इसका कारण यह है कि, कराल कलि- कालके कुटिल चालचक्रमे जन्म लेनेवाले अल्पायु मानव निजकुटुंब पालन पोप- णार्थ सांसारिक कठिन २ कार्योंमे प्रतिदिन फंसे रहने और मायः संस्कार तथा भाग्यहीन होनेसे भी अवकाश न मिलनेपर विद्याध्ययनहीं नहीं करसकते और यदि कुछ अवकाश मिला भी तो अन्य रोगादि नाना विनोंसे उपहत होजातेहैं । इसीसे कोई कोई विरले मनुष्य ज्योतिष शास्त्रका एक स्कंध और कोई दो स्कंध और कोई तीनों स्कंधका पूर्ण ज्ञाता चमत्कारी पंडित होताहै, परन्तु वर्तमान कालमै प्रायः स्कन्धत्रितयांशांशके जाननेवालेही अधिक हैं और ज्योतिष शास्त्रके अंगभूत बृहन्मु. हूर्तप्रेयोंके जानने वालोंकी संख्या स्कंधत्रयांशांशज्ञपुरुषोंसे कुछ विशेष है । तथा मुहृतग्रंथज्ञ पुरुपासे भी शीघ्रयोध, होडाचक्र, बालवोधादि छोटे २ सरल मुहर्त्त- ग्रंथोके जाननेवाले इतने अधिकतर है कि, शहर २, कसवा २, ग्राम २ में सर्वन विद्यमान है, परन्तु ऐसे शीघ्रवोधादि लघु सरल पुस्तकज्ञ पुरुष क्लिष्ट संस्कृतके सुदूर्तसंवधि वृहद्रंथावलोकन न करसकनेके कारण, समस्त मुहूचोंके पूर्ण ज्ञानानंदसे सदैव निराश और वचित रहतेहै । एसे अल्पज्ञ पुरुषोंकी अशापूर्तिरूप उपकारके लिये, बंबई वास्तव्य "श्रीवेकटेश्वर" यन्त्रालयाधीश श्रीयुक्त सेठे खेमराज श्रीकृष्ण दासजीकी प्रेरणासे मैंने इस नातिकठिन सरल अनुपम सांसारिक सकलमुहागार मुहूर्तगणपति नामक बृहद्रंथकी यह भापाटीका वडे परिश्रमसे बनाकर और पारितोषिक पाकर श्रीवेक्टेश्वरस्टीम् यन्त्रालयाधिपति श्रीखेमराज श्रीकृष्णदास जीके अर्पण कर दोहै, दूसरे मनुष्य इसको छापने आदिका साहस न करें और विद्वानोसे प्रार्थना करताहूं कि, यदि इसमें मेरी भूल या प्रमादसे कहीं अशुद्धि होगई हो तो कृपया उसका संशोधन करके क्षमा करें सक्लविद्वज्जनकृपाकाक्षी-पं०रामदयालुशी, मुकाम ढाडौली, पोस्टाफिस-बहजोई जि०मुरादाबाद.
अथ मुहूर्तगणपतिग्रन्थानुक्रमणिका । पृष्ठानि .. " ... ... " ..." अयनगोलसंज्ञे ... " .... ७ .. ... " .. " ... " विषयाः पृष्ठानि विषयाः अथ संवत्सरादिप्रकरणम् १. अथ वारप्रकरणम् ३. मङ्गलाचरणम् .. १ चारनामानि (लो. १) संवत्सरानयनम् २ वारस्वामिनः (लो. २) पष्टिसंवत्सरनामानि ४ शुभाशुभवाराः (शो०३) रेवादक्षिणभागे संवत्सरानयनम् ५ प्रत्येकवारकृत्यम् २२ प्रभवसंवत्सरारम्भः तात्कालिकवारकृत्यार्थ होरा २४ संवत्सराणां युगसंज्ञादि ६ तैलाभ्यङ्गे वारफलम् २६ लाभ्यने दोपापवाद. 17 मतुसंज्ञा अथ नक्षत्रमकरणम् ४. माससंज्ञा चैनादिमासानां संता नक्षत्रनामानि... पक्षसंज्ञा नक्षत्रेशाः २८ ९ अथ तिथिप्रकरणम् २. सामान्यतः शुभाशुभनक्षत्राणि प्रत्येकनक्षनत्यम् विथिनामानि (श्लो०१) तिथीनां स्वामिनः (श्ो०३) पुष्यप्रशंसा १० नक्षत्राणां विशेषसंज्ञा स्वत्कृत्यं च ... तिथीना नन्दादिसंज्ञाः (लो०५) अधर्वतिर्यमुसनक्षत्राणि तत्कृत्यश्च ३५ विधीनामशुममध्यशुभसंज्ञा:(०६) अश्विन्यादिभाना तारकासंख्याः नन्दादितिथित्यम् १२ नक्षत्राणां स्वरूपाणि सामान्यतः शुमाशुभतिथयः १३ पक्षरन्प्रतिथयः नक्षनशरः अशुभाख्यास्तिथयः नभोमध्यमादुदयःज्ञानम्... प्रत्येकविधिकृत्यम् १५, रविभान्मध्यभादुदयभागतरानितानम् अथवा 'दुन्तधावने निपिद्धतिपयः... आमलकस्नाने निपिद्धास्तिथयः पञ्चकम् ४२ उसकायें निषिद्धास्तिथयः प्रतिपदादिदर्शान्तासु पोडशतिथिपु नक्षनवशेन विनष्टयस्तुनो लाभालाभवि. पानि पारः (सो०७८) युगादिमन्वादिविययः १९/ अन्धादिनक्षत्रवशेन दिशाज्ञानम्(श्लो०७९)" अादययोगः. २० दियारानी पञ्चदश महत्तोः ख्यादिवारेपुत्यायमुहृताः ४४ गअच्छाया फपिटापष्ठी अथ योगप्रकरणम् ५. अगस्त्योदयः २१| योगनामानि ४५ " ... " ४० " ... " ... १८/ नक्षमाणामन्यादिसंज्ञा ... " ... ... ... ... ... ....
पृष्ठानि रणनामानि ... ... " ... ... " मृत्युयोगः ७० ... " " .... ... ... " ... ७२ ... ... मुहूर्तगणपतेः- विषयाः पृष्ठानि] विषयाः विरुद्धयोगानां त्याग्यांशाः ४६/ उत्सातादियोगचतुष्कस्य ज्ञानम् अथ करणप्रकरणम् ६. दुर्योगानां त्याज्यघटिका... वारनक्षत्रोद्भवः सिद्धियोगः ६७ करणानां स्वामिनः ४७ तिथिवारोत्था दुपयोगा:... प्रत्येकफरणत्यम् (श्लो०६) तिथिनक्षनोत्पन्नस्त्याज्ययोगः ६८ भद्राया विशेष. ४८ नक्षनवारोत्थाऽटयोगास्तनादायमघण्ट- मद्रायामगविभागस्तत्फलच ४९ योगः भद्राया दिमुराश्व भद्रापुच्छम् ५० दग्धयोगः भद्रास्वरूपम् शुभे त्याज्यं त्रिविध गण्डान्तम् भद्राया दोपापवाद. ५१ नक्षनगण्डान्तम् ७१ भद्राविशेषे कस्यचिन्मते विशेषः ५२ प्रकारान्तरेण तिथिगण्डान्तम् अथ चन्द्रताराबलप्रकरणम् ७. लग्नगण्डान्तम्... चन्द्रराशिभोगप्रमाणम् ५३ | अर्द्धयामाः नक्षत्राणां प्रत्येकराशेर्नोगः फुटिककण्टककालवेलायमघण्टास्यास्त्या. अवकहडादिचनानुसारेण नक्षग्रचरणानां ज्यमुहर्ताः... वाः दुष्टक्षणः ७३ चन्द्रस्य शुभाशुभफलम ५७ एवेपामेव सुबोधार्थ पुना रव्यादिपु त्या- शुक्लपक्षे विशेषः ज्यक्षणा... आवश्यकरत्ये पशचन्द्रबलम् यमघण्टकुलिकक्षणयोदेशविशेषे त्या- ताराबलम् ज्यत्वम आवश्यककृत्ये दुष्टताराणांत्यान्यांशाः... संत्रान्ती त्याज्यकालः दुष्टतारासुदानम् चन्द्रावस्था. तिथिश्यवृद्धिदोपः तासां क्रमेणोदाहरणम् मासशून्यतिथिनक्षत्रलमामि कार्यविशेषे प्रबलं सर्वचन्द्रपलं च ... ७६ चन्दूषले कश्चन विशेष मासशुन्यराशयः आवश्यककृत्ये दुष्टतिथिवारसंचन्द्रतारा भोजतिथिपु शून्यलमानि .. ६२ शून्यातध्यादीनां देशविशेषत्याज्यत्यम् अथ शुभाशुभप्रकरणम् ८. आवश्यक दुष्टयोगानामपनादाः तिथिवारोत्थशुभाशुभयोगाः ६३ | शुभाशुमकार्य भिपुष्कर-यमल. मुत्रषिदमवसिद्धियोगस्यापि त्यान्यत्वम् ६४ योगी दोपसंघहरो रवियोग सुपोधार्थ रव्यादिवारेषु शुभाऽ भानन्दादियोगा. भयोगा। " " .... ... " ६० " " ... " ६१ मासयनक्षनाणि ... " ७७ दीनां दानम् " " ... ८० (७) पृष्ठानि .... ... ... १०३ ... " .... ... ... ... " ... १०५ ... ... ... अनुक्रमणिका। विषयाः शष्टानि विषयाः अथ त्याज्यप्रकरणम्९. सूचीकर्म विवाहादिशुभकार्य त्याव्यतिथि नवीनवस्त्रक्षालनम् नानादि पानपरिधान धर्मपत्यं च अथ लग्नप्रकरणम् २०. वितानतूलिकोपधानादि निर्माण विवानापनश्च लमनामनीपुम्परागरधरस्थिर द्विस्वभावपृष्ठोदयादिसंशाः वस्त्रमयगेहादिनिर्माणम् - राशिस्वामिनः ८५/ मुगन्धमोगः प्रहोमानि ८६ शय्यासनादिमोगः বাঘমু भूपणपट्टनम् मूलत्रिकोणम् .. ८७ रनयुत्तभूपापटनम् मेपादिलमरत्यानि रौप्यमयगुकावमयुकभूषणनिर्माणम् पड़र्गः ८९ पानभोगः तन्नादिद्वादशभावसंज्ञाः ९२) श्मभुकर्म वर्गोत्तमनयमांशाः ९३ क्षुरकृत्ये वारफलम् साधारणशुमकायें लममयलच ९४ क्षौरकायें त्याग्यास्तिथयः... अथ नूतनाम्बरालद्वारधार निन्दधतिथिनक्षत्राणां दुष्टफलम् णादिप्रकरणम् ११. क्षीरनिषेधेऽपि तदपनादः... नूतनाम्भरादिभारणे नक्षमादि ९५ | राहां मथुर्म... वस्त्रादिधारणे वारपलम् नंसदन्तरत्यम्... नक्षनपलम् ९६] क्षीरनिषेधः पसाभरणादिधारणे स्त्रीणां विशेषः ९७ क्षुरकर्मणि शुभारई वाक्यम् कजलादर्शकृत्यम् विद्यारम्भः सौभाग्यवत्या निषेध गणितारम्भः नयनविकृती फलम् ९८ व्यकरणारम्भः... मुहूर्त विनाऽपि फुत्रचिद्वषधारणम् न्यायादिशाखारम्भः श्वेतपीतार्दुरवस्त्रधारणम्... ९९ धर्मशास्त्रपुराणारम्भः कृष्णनीलम् "वद्यविद्यागारडीविद्यारंमः... पट्टदुकुलम् जेनविद्यारम्भः कौशेयम् पारशीतुरुप्फशाखारम्भः. १०० लिप्यारम्भः सतूलकंचुकधारणम् रत्नपरीक्षा सुवर्णरजमिश्रतन्तुसम्भ शिल्पविद्यारम्भः ववपरिधानम् राजदर्शनम् वस्त्रनिर्माणम् । ... १०१/ राजसेवा धुसुम्भादिवखर जनम् दासीसंग्रहः १०६ " .... ....१०७ .... ... " ... .... " " १०८ . " .... .... .... ... ... " .... ... ... " " रोमजं वस्त्रम् ... " ... ११२ ... .... ... " ... ...
... " " ... ... ... "? " ... " ... " ... " " " ... १ .. ... " ... " .... " " " " मुहूर्तगणपतेः- विषयाः पृष्ठानि विपयाः पृधानि, राज्ञां उनचामरसिंहासनादिकृत्यम् ... ११२ / सर्ववस्तुत्रयः ... १२३ मुद्राकरणम् सर्ववस्तुवित्र्यः गजाश्वाचारोहणम् ११३ | गृहक्षेत्रादिभूमियविक्रयो शिधिकारोहणं तत्कृत्यञ्च वाणिज्यम् १२४ गजकृत्यम् निधिद्रव्यादिवृद्धिसंग्रही गजस्यांकुशः ११४ द्रव्यनिधीनां गुप्तस्थाने स्थापनम् अश्वकृत्यम् द्रव्यप्रयोग. पल्याणादिनिर्माणम् घान्यविश्यः १२५ अश्वस्य विशेपत्यानि रससग्रहः रथसत्यम् ११५] पृद्धयर्थे धान्यप्रयोगः शख्नघट्टनम् हलप्रवाह शत्रधारणम् अर्कस्य भुक्तनक्षनाद्धलचक्रम् १२६ धनुर्विद्यारंभः ... ११६ दीजोतिस्वधक राहुनक्षनान् कुन्तादिसर्वशस्त्राभ्यास: सस्यारोपणम् .. १२७ अमिशवपट्टनं धारणभ्य सस्यवृक्षलवादीनां वापनं जलेन सेचनं च नालिफाख्यामिशस्वकृत्यम् धान्यच्छेदः शत्रुचोरयन्धनं वाउन ११७, फणमर्दनम् १२८ शासन्धिः धान्यानयनं फलपुष्पोत्तारण च मधारम्भः सपाद्यन्नादिपाफक्रिया मादक्वरतुभक्षणम् .... ११८ | नमान्नविधिनवान्नप्राशनं फलमूलाशन प १२९ नवागनाभोगः कोठादी धान्यस्थिति गीतनृत्यारम्भः बीजसंग्रहः मटनर्तकीकृत्यम् सृणरज्जुभिर्धान्ययन्धनम् ... दुन्दुभीमदहादिकरवाद्यम ११९] धर्मनिया मृगया शान्तिफपौष्टिककर्म जलयन्त्रमार्गनिया होमादी सेटाइविफलं सूर्यनझग्रान् पापीपदहागादीनामारम्मः १२० | होमादी वहिवासफ्लम् पृशलतादिरोपणमारामकृत्यम् १२१ मन्नादिदीक्षा १३२ नौकात्यम् दीक्षायुण्डली. सामान्यतः परत्यरक्षा प मन्त्रमाणचन् राष्ट्रमहिप्यादिश्यम् मन्त्रयन्मनवोपपासादि १३३ मृगादिषनपारिटगिन्यम् १२२ | वीरसायनम् नखिपत्यम् ओपधारण उसेवन व पशूनां ऋयविक्रया रसोत्पादनम् पक्षियरयम् रससेवनम् .... " " .. " ... " ... " ... " " .... ... ... ... .. ... ... ... .... " " ... " ... ... " " " ... ... .... ... ...
" " ... १५३ ... " " " " .... " " ... १४१ जातयः ... .... " .... १४२ आभरणानि .... " " " .... अनुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठानि विषयाः पृष्टानि चातरोगादी तैलोपवेशनम् १३४ | तत्रापि विशेषः रक्तमोक्षण विरेकवमनं च सायनार्कसंकान्तिः तप्तलोहदाहः १३५ | संक्रान्तिमुहूतीस्तत्फलच... धनसंग्रहः भन्दविंशोपकाः रोगोत्पत्ती नक्षनवशात्पीडादिनसख्या १३६ | संत्रान्तेः स्थित्युपवेशनशयनानि तत्फलश्च१५४ रोगोत्पत्तावशुभफलम् संकान्तेर्वाहनानि रोगोत्पत्वावनिष्टयोगः पत्राणि रोगाद्युपद्रवे सति दोपज्ञान प्रश्नलमात १३७ | शस्राणि १५५ प्रश्नलने प्रवशादोपज्ञानम १३८ भल्याणि रव्यादिपु बलिष्ठेपु वासरेपुवा दोषः... १४० विलेपनानि सर्पदंश अनिष्टम् रोगनिर्मुक्तस्नानम् पुष्पाणि रक्तमोक्षणानन्तरं सानम्.. रोगनिर्मुक्तस्य वहिर्गमनम् ययासि होलिकोत्सवस्नानम् संक्रांतेर्वाहनानां दुष्टफलम् १५७ महक्रिया प्रतिमासे संक्रान्तिपूर्णभस्य वशाज्जन्म- दिव्यपरीक्षा भस्य फलम् १५८ सर्पग्रहणम् अधिमासक्षयमासको सेतुबन्धः तारादिवलादन्येषां बलम्... लवणकृत्यम् अथ गोचरप्रकरणम् १३. जिनचार्वाकपाखण्डनिया १४५] प्रहाणा स्थानफलानि १६० शैलूपनटकर्म शुभफलदा ग्रहाः १६१ तैलिकयन्त्रकृत्यम् ग्रहाणां क्रमवेधः तन प्रथम रवे. कुम्भकारकृत्यम् १४६| चन्द्रमसः काष्ठशिल्पकृत्यम् भीमशनिराहुकेतूनाम् स्वर्णकारकृत्यम् बुधस्य १६४ लोहाश्ममणीनां कृत्यानि... नापितकृत्यम् .. भृगाः आभीरजनकृत्यम् देशविभागेन जन्मवो वा महतो चौरकृत्यम् वेधगणना मुहूर्तादी लमादितिथ्यन्तानां बलाबल- अष्टकवर्गानुसारेण ग्रहफलम १४८ ग्रहाणां निष्फलत्वम् अथ संक्रान्तिप्रकरणम् १२. ग्रहाणां राशिमोगमानम् . १६७ प्रहाणां फलसमयः सक्रान्तिनामानि १४९ जन्मशितो महणफलम् .... १६८ संज्ञान्तरम् १५० विपर्मस्थे ग्रहे विवानि..... पुण्यसमयः १५१ प्रहाणां दानानि १६९ अयनयोर्विशेषः प्रहदोपहरमौषधीस्नानम् १४३ " १४४ | दुष्टसंक्रान्ती दानम् ... " अधादिपशूनां दमनम् " १५९ " : " " ... ... " १४७ | गुरोः ... " .... ... " . " ... .... .... ज्ञानार्थ गुणाः " " ... ...
... ... " : " .... ... .... .... " १८९ ... .... ... " " .... १७६ / चूडाकर्म ... " " " .... " .... १९४ " (१०) मुहूर्तगणपतेः- विषयाः पृष्ठानि विषयाः पृष्ठानि सर्वग्रहदोपापनुत्तये सामान्यमापधी कच्छाबन्धनम् स्नानम् १७१ | कटिसूत्रं भूम्युपवेशनम् ग्रहप्रीतये रलादिधारणम्... १७२| अन्नप्राशनम् नवग्रहमुद्रिका ... ताम्यूलभक्षणम् प्रहपीडोपशमनोपायाः १७३] कर्णवेधः १८८ अथ संस्कारप्रकरणम् १४. कन्याया नासिकावेधः प्रथमरजोदर्शनम् अब्दपूर्तिकृत्यम् ऋतुमत्याः स्नानम् १७४ प्रतिष्टादिविचारः १९.. स्नाननक्षनवशाच्छीमगर्भधारणम् १७५ / शुनोदयास्तमानम् गर्भाधानम् गुरूदयास्तमानम् १९१ पुंसवनसीमन्तोन्नयने अक्षरलेखनारम्भः १९२ मासेश्वराः गर्भसंस्कारे विशेषः उपनयनम् वर्णेशाः १९३ विष्णुपूजा वेदाधीशाः सूतिकागृहप्रवेशः १७८ जातकर्म गुर्वाबिलम् उपनयने मासादिः जननसमये दुष्टकालनिर्णयः, तत्रामुक्त in तिथयः मूलम् उत्तमानि नक्षत्राणि मूलजनने पादफलम् मध्यमानि मूलवास. प्रतिवेदनक्षत्राणि १९५ आश्लेपाज्येष्ठागण्डान्तयमलजननादौ नेष्टफलम् .. ज्येष्ठायाश्चरणफ्लम् व्रते निषिद्धानि... १९६ पूर्वोक्ता अन्ये घ जनने दुष्टकाला अनध्यायाः लग्मनलम् शान्त्या शुभावहास्तानाह १८१ त्रिकोपः केन्द्रस्थरखेटस्य फलम् १९७ चैनप्राशस्त्यम् १९८ स्तन्यपानम् केशान्तसमावर्तनम् सूतिकाकाय. १८२ सृतिकापध्यम... मातू रजोदोपे विशेषः राण छुरिकाबन्धनम् १९९ पञ्चमीपष्ठीपूजा सूतिकास्नानम् अय विवाहप्रकरणम् १५. सर्वपां नित्यस्नानम् १८३ विवाहलमप्रयोजनम् (श्लो०१) स्त्रीणां शतभिपास्नानं निषिद्धम् प्रश्नकरणविधिः (श्लो०२) अर्भकस्य दन्तोत्पत्तेः फलम् ... १८४ प्रश्नलमाच्छुभाऽमिकथनम् (श्लो०३) २०० जलपूजा गुणकथनम् (श्लो. १२) २०१ दोलारोहणम् वर्गप्रीतिः २०२ सद्धारोहणम् अर्भकदुग्धपानम् वर्णप्रीतिः २०३ निष्क्रमणम् १८६। वश्यावश्यम् " " " " ... " १८०/ साधारणनक्षत्रे विशेषः .... " " " " " " .... " " ... " ... ४ " ... " ... १८५ युतीप्रीतिः ... ... ...
1 तारामैत्री. .... २२७ ... .... " ... २०६/ वेधदोपः ... " .... ... २०८ पावदोपः ... " २१० युविदोपापवादः २३१ " .... " " " .... .... " " " २१५ लत्तादोपः " ... ... ... ... अनुक्रमणिका। विषयाः पृष्टानि विपयाः पृष्ठानि २०५/ विवाहे तिथिनक्षत्राणि योनिमैत्री विवाहे दशमहादोपाः परस्परं महद्वरम् प्रहमैत्री विवादाणां वेधस्योदाहरणम् २२९ गणमैत्री २०७/ वेधापवादः गणदापापवादः २३० राशिकूटम् २०९/ पातानयनम् दुष्टयूटॉपवादः युतिदोषः नाडीशुद्धिः नाडीदोपापवादः २१/प्रकारान्तरेण युविदोप. एकमेऽपि विशेपः एतस्यापवादः... नाडपादिदोपदानानि कान्तिसाम्यदोपः वर्णादिगुणाः २१२) क्रान्विसामयसम्भव: २३२ प्रकारान्तरेण वर्णादीनां गुणा. गणितागतमेव प्रान्तिसाम्यं त्याग्यम् जन्मकाले भीमदोपः विषकन्यायोगः एकार्गलदोपः... २३३ विषकन्यादोपपरिहारः एकार्गलस्योदाहरणम् जन्मकालिकदुष्टनक्षनफलम् एकार्गलचक्रम्... अस्यापवादः पञ्चकदोषः वाग्दानं कुमारीचरणं च दाक्षिणात्यमसिद्धपश्चकम् २१७ विवाहादित्य निपिद्धसमयः पश्चकद्वयत्यापवादव्यवस्था मकरस्थगुरुपरिहारः दधास्तिथयः २३७ गुरोर्वक्रातिचारे विशेपः उपग्रहदोपः वकातिचारदोपापवादः लत्तोपमहपातदोषदुष्टस्य त्याज्यः पादः २१९ सिहस्थगुरोदोपः जामिनदोषः देशविदोषेण सिंहस्यगुरुदोपामावः लत्तोपग्रहनामित्रकागलकर्तरीदोपा- सिंहस्थगुरी सर्वदेशेषु दोपापवादः णामपवादः मकरस्थे गुरी विशेपः देशविशेपे दोपव्यवस्था २२० लुमसंवत्सरः एकविंशतिमहादोपाः कार्यविशेष नामजन्मभयोः प्राधान्यम् " फरीदोपः विवाहे सवत्सरादिशुद्धिः करीदोषापवादः तत्र विशेषः नक्षनविपघटिफाः २२२| तिथिविपघटिकाः विवाहे रविगुरुचन्द्रपलम्... वारविषयटिकाः २४२ कन्याया वढोश्च गुरुयलम् विषनाडीदोषापवादः वरस्य रविबलम् २२३ उभयोश्चन्द्रबलम् प्रहदृष्टिः लमसप्तमशुद्धिः २४३ मासादिदोषापवादः पग्बन्धादित्याज्यलग्नानि २४४ विवाहाद्युपयुक्तः शाखार्थः २२४ । होलिकाष्टकम् ... २२६] मासशुन्यराश्यादीनामपवाद: २४५ २३४ २३५ " " २३६ ... ... ... " " ... " .... ... २३८ " " ... २३९ ... २४१ " ssss " ... विवाह शुभमासाः ...
(१२) मुहूर्तगणपतेः- . " ... ... ... ... २४८ " ... " ... ... F... ... " ... विपयाः पृष्ठानि विपयाः पृष्टानि गण्डान्तदोपापवादः २४५ कुलिकयमघण्टयोरपवादः... अथान्याधानप्रकरणम् १८. अष्टमलग्नदोपापवादः अम्याधानेऽयननक्षत्रादिशुद्धिः २४६ अदायनांधकाणादिलमदोपापवादः.. अथ राजाभिषेकप्रकरणम् १९. कुनवांशादिदोपापवादः राजाभिषेके समयशुद्धिः २६७ सर्वदोपापवादः युवराजाभिषेक २६८ २४७ पुत्राभावेऽन्यस्याभिपेचनम् . २६९ विवाहशुभनवांशाः राजचिहधारणम् विवाहलग्ने भंगदा प्रहाः अथ यात्राप्रकरणम् २०. भंगदमहापवादः ज्ञाताज्ञातजन्मनां राज्ञां यात्राकथन- “ववाहलग्ने रखाप्रदा प्रहाः २४९ प्रकार मध्यमफलदा ग्रहाः प्रश्नलमाद्यात्रायाः शुभाऽशुभफलम् २७० रेसाप्रदाहाणां विंशोपकाः संवान्तिपु याना फलम् २७२ इष्टकालज्ञानम् २५० | दशादिबलवशात्रिविधं यानाफलम् इष्टकालालग्नानयनम् २५१ यानायां चन्द्रतारातिथ्यादिशुद्धिः स्पटलमादिष्टकालानयनम् २५५ " पृथक्तिधिफलानि विनाहे प्रशस्वयोगाः २५६ " शुभाशुभवारा:. २७४ नेष्टयोगा. २५७ चारे कालविशेपे याना गोधूलिकलमम् २५८ / यात्रायामुत्तममध्यमनेष्टनक्षनाणि गोधूलिसमयः... वयनक्षत्राणामावश्यक त्याज्यघटिकाः २७५ २५९ विवाहलमाच्छारादीनां शुमाऽशुभफ- मतान्तरम् उसनसो मवे तु २७६ म् नक्षत्रविशेपे विजययात्रामकारः आवश्यके राज्ञां सङ्गविवाहः २६० दिक्छूलम् २७७ हीनजातीनां विवाहे विशेपः विदिक्टलम् शूद्रादीनां स्त्रियः पुनर्विवाह दिक्शुलदोषापनुत्तये विधिः विवाहाङ्गकार्यम् २६१ | समयविशेषे त्याच्यानि भानि २७८ तैलादिलापने दिनसंरया... सार्वकालं यात्रायां शुमनक्षनाणि विवाहवेदिका ... २६२ | पुद्धयात्रायां विशेषः २७९ विवाहानन्तरं मण्डपोद्वासनम् अथ वधूप्रवेशप्रकरणम् १६. कुलगणः धूपदेशे नक्षत्रादिशुद्धिा... बुलालगमः... विवाहोत्तरं प्रथमादे मासविशेषेण वध्वा नामादिवर्णवशान्नैसर्गिको वर्णस्वरः २८१ निवासदोपः :.. २६४] तिथिस्वरः अध द्विरागमनप्रकरणम् १७. तात्कालिकस्वरः २८२ द्विरागमे वर्षमासादिशुद्धिः . २६५ | पथिराहुचक्रम् सम्मुसदक्षिणशुमदोपः (श्लो०४) यात्राया गोरक्षम तिथिचक्र उपलध २८३ दीपमालिकाप्रवेशे दोपापवादः सर्वाकयोगफलम् २८५ प्रतिशुनन्दोपापवादः २६६ माडल त्याग्यो " ... " ... " .... .... " " .... ... " ... २६३ | अकुलगणः ...२८० " ... " ... ... . " " ... ... " ... " ... ... .... २८७ शुभलमानि ... ... " ... ... ३.३ " .... " " .... " . " " ... " ... .... .... " ... " २९२ ... अनुक्रमणिका। (१३) विपयाः पृष्ठानि : विपयाः पृष्ठानि प्रशस्तो हेवरयोगः २८६ | आवश्यकतीर्थयात्रायां न दोषः ३०० यवाडाख्यः शुभयोगः मागें शुक्रास्तादौ तत्रैव स्थितिः यात्रायो स्याज्यलमानि घातचन्द्राः घावनक्षत्राणि दिमाशयः घातबारा: दिगीशाः घाततिथयः २८८ लालाटी घाततिथीनां त्याज्यघटिकाः दिगीशेऽन्यकेन्द्रगे शुभं फलम् आवश्यके घातचन्द्रस्य नक्षत्रपादास्त्याज्या" लालाटस्पष्टीकरणम् घावसूर्याः .... २८९) सक्तसमये लनाद्यलाभे उतान्यदिक्षु घातचन्द्राः प्रशस्त यात्रा ३०४ घातमीमाः यानायां श्रेष्ठा नेटाच ग्रहाः घातयुधाः २९० यात्रायां योगप्रशंसा घातगुरवः योगा: घावभृगवः योगाधियोगयोगाधियोगाः घातशनया .... २९१ मितं समं वृदिति मिविधं गमनम् खीणां धातचन्द्राः विजयदशम्याः प्रशंसा ३११ चन्द्रवासस्तत्फलच चित्तोत्साहादिप्राशस्त्यम् . एकस्मिन्नपि राशी घोटकात्मकंचन्द्र- यात्रायां शकुनादिप्राशस्त्यम् ३१२ वासश्चतुर्दिक्षु उत्सवादपसमाप्ती यात्रा न काया योगिनीवासः २९३ अकालवृष्टिदोपः तात्कालिकयोगिनी २९४ अकालवृष्टिदोपपरिहार ३१३ कालपादशः एकस्मिन्दिने यात्राप्रवेशयोर्विचारः यामार्धात्मको द्विविधो राहुः २९५ यानाविधिः दिवार्द्धयामराहुः नक्षत्रदोहदम् ३१४ राबावर्द्धयामराहुः तिथिदोहदम् मुहूर्तात्मकराहुः वारदोहदम् राहुफलमू २९६ दिन्दोइदम् परिषदण्डः दोहदाऽलाभेऽस्पर्शत्वे च तद्वयानम्.. परिघे विदिड्नर्णयः देहस्वरविचार ३१६ आवश्यके परिघोल्लंघनम् २९७ तिथिपरत्वेन स्वरोदयः सदिग्गमने श्रेष्ठानि भानि वारपरत्वेन निजस्वरोदयः वक्रग्रहस्य वारादित्याज्यम् प्रातः स्वस्वरपूर्वमुत्थानम्... अनुकूल्यम् त्रिविधः प्रतिशुक्रः चन्द्रस्वरकृत्यम् २९९ प्रतिशुक्रदोपापवादः सूर्यस्वरकृत्यम्... ३१९ गमने मुनस्यारतादिदोपः... वहनाडीस्वरकृत्यम् बुधोपि सम्मुसस्त्याज्यः ३०० पञ्चघटधात्मके स्वरे तत्वोवाः सामान्ययानायां प्रीतशुक्रादिदोषाभावः तत्त्वना प्रचारः ... ... .... " " .... .... ... .., २९८ " " ... ... ... " ... ....
... .... " ... .... .... " .... ... ... " . .... ... " " . " ... ... (१४) मुहूर्तगणपते:- विषयाः पृष्ठानि विपयाः पृष्ठानि स्वरतत्वानां फलम् ३२१ | काकिणीविचारः ३४० यानासमये गमनविधिः प्राम निवासदिग्विचारः प्रतिदिशं याने वाहनानि. ३२२) भूमिविचारः ३४१ दिश्युतवाहनाभावे ध्यानम् भूमौ शल्यज्ञानम् ३४२ स्वगमनविलम्भे प्रतिनिधित्वेन प्रस्थानम् गेहमुवः शुभाशुभपरीक्षा... प्रस्थितस्य वसतिप्रदेशाः ३२३ | गेहाथै भुवः शोधनम् कृतप्रस्थानस्यापि ततो गमः ३२४ भूमिप्रथमसनने शुभाऽशुभफलम् प्रस्थितस्य गमनावधिः प्रस्थाने प्रस्थितस्य कार्यवशाद्वि. समभूमी दिवसाधनम् गृहस्यायाः ३४४ लम्बे दिननिर्णय क्षेत्रफलादायादयानयनम् ३४५ दिक्परत्वेन प्रस्थानम् प्रस्थानोक्तदिनाधिक्ये पुनर्याना ३२५, नक्षनाद्राशिज्ञानम् ३४६ यानाया पूर्व त्याज्यानि ... घटितम् यानायां शुभशकुनाः ३२६ / व्ययानयनम् शुभवस्तुनि विदोप ३२८ इन्द्रराजयमांशानयनम् ३४७ दुःशकुनाः स्वष्टायनक्षनाभ्यां पिण्डानयनम् महाऽपशकनाः ३२९ / क्षेत्रफलादैर्ध्यविस्तारज्ञानम् ३४८ दुशकुना वामवस्त्याज्या: ३३० गृहारम्भसमय:.... कांचित्कीर्वनं केपांघिदर्शनं शुभम- गृहारम्भे पभचत्रम् ३४९ एतदेव पुनः स्पष्टम् ३५० शुभञ्च गृहे सातदिक्स्पष्टीकरणम् ३५१ ३३१ | चन्द्रमासाहारनिश्चयाथै वास्तुशिरः दक्षिणभागे शुभः वास्तोर्वामकुक्षी खाते शकुरोपणम.... ३५२ प्रदक्षिणगताः शुभाः ... संक्रान्तिपरत्वेन गृहद्वारनिश्चयः वामगाः शुभा. ३३२ गहारम्भे विशेषः अत्र विशेषः गेहे सुसार्थ तिथिविचारः शुनश्चेष्टाविशेषः ध्रुवादिषोडशगृहाणि यानोक्तदाकुनानां वामदक्षिणमागयोः ध्रुवादिगेहज्ञानम् प्रवेशादी व्यत्ययः ३३३ / ध्रुवादिगेहानामक्षरसंख्या वायोःशुभाशुभसूचकत्वम् ध्रुवादिगेहज्ञानार्थ प्रस्तारः शकुनादी शुभाशुभदिग्विचारः ३३४ प्रकारान्तरेण प्रस्तारः दु शकुने जावे कर्त्तव्यमाह गेहारम्भे लमबलविचार:.. ३५६ यात्रायां स्याज्यदोषाणां संग्रहः .... ३३५ गेहारम्भे शुभयोगा: युद्धयानापसगाहभूतम् ३३६ " नेष्टयोगः यात्रानिवृत्तौ गृहप्रवेशः ३३७ / नक्षनविशेषेषु सत्सु फलम् ३५८ गृहप्रवेशेऽन्यनक्षत्राणां फलम् ३३८ द्वारशाखारोपः लग्नबलम् द्वारचक्रम् ३५९ अथ वास्तुप्रकरणम् २१. राशिपरत्वेन द्वारस्य दिनिर्णयः वासार्थे शुभाशुभो माम.... ३३९/ गवानिर्णय... .... वामभागे शुभा. वामभागे शुभरवनः ::: ... " " " ... " " " ... " ... ... .... " .... .... " ३६० ...
अनुक्रमणिका। " ... ... ... ... ३६१ | अंगस्फुरणफलम् ... ... " .... ... " " " .... विपयाः पृष्ठानि विषयाः पृष्ठानि द्वारस्य तिर्यमानप्रदेशनिर्णयः ... ३६० देवताविशेषेण मासविशेषः द्वारस्योचता प्रतिक्षायां लग्नवलम् गेहोत्रम् अथ मिश्रप्रकरणम् २४. द्वारादी वेघविचारः ३७६ वैधापवादः अंगे तिलोत्पत्तो कंडूत्यां च फलम् :... षोडशगृहनिर्माणम् पहीपतने शुभाशुभतिथिवारनक्षनाणि कूपखननप्रदेशः ३६२ स्वस्यारिष्टनानम् इष्टिकारम्भः सुधालेपश्च संपामेऽशुभचिहम् ३८१ गृहोपकरणं वहिकृत्यश्च ३६३ | युद्ध जयलक्षणम् ३८२ चित्रारम्भः छायापुरुपदर्शनप्रकारस्तत्फलश्च गृहागणे शुभवृक्षाः स्वप्नदर्शनम्... गेहप्रदेशात्मतिदिशं वृक्षारोपणम् ३६४ शुभदाः स्वप्नाः ३८४ गृहागणेऽशुभवृक्षाः अशुभस्वमाः ३८६ सर्वेपि वृक्षा असणेऽशुभाः ३६४ स्वमस्य फलव्यवस्था ३९० पुरप्रामप्रकारादीनां निर्माणे सूनसाधनम् ३६५/ दुष्टस्वप्नदर्शने दोपशांतिः... ३९१ देवालयमठाचारम्भः उत्पाता: जैन्यालयप्रपादरीणामारम्भः उत्पातानां संग्रहः ३९२ अथ गृहप्रवेशप्रकरणम् २२. उत्पातफलशानाय चतुर्विधमंडलम् ३९३ गृहमनेशे मासादिशुद्धिः ३६६ / उत्पातानां फलानि ३९४ जीर्णगृहप्रवेशः... केसवः ३९६ प्रवेशेऽन्यनक्षत्रफलम् ३६७[ उत्पाता: :३९८ वारफलम् निर्यातस्वरूपं तत्फलश्च ३९९ उल्कालक्षणं तत्फलञ्च लग्नबलम् ... ३६८/ दिग्दाहफलम् .. गृहद्वारवशात्तिथयः ३६९ भूकम्पफलम् गेहे तत्प्रवेशे च विशेपः रजोवृष्टिदर्शनम् गेहप्रवेशे कलशचक्रम् गान्धर्धनगरं तफलञ्च ४०२ तदेव स्पष्टयति ३७० | एपामुत्पातानां फलपाकसमयः प्रवेशविधिः वृष्टिविकृतिस्तत्फलश्च ४०३ निविधः प्रवेशः ३७१ पक्षिमृगादिविकृतिस्तत्फलञ्च वास्तुपूजनादिकं विना प्रवेशो न कार्य: अन्येऽप्यशुभदा उत्पाता.... ४०४ वास्तुपूजनम् जपातदोपापवादः ४०५ नवदुर्गप्रवेशः ... ३७२, उत्पातानामुपसंहाराः जितस्य शत्रोः पुरप्रवेशः काकस्पर्शफलम् अथ देवालयादिप्रतिष्ठाप्रकरणम्२३. कदाचिन् काकरपरेपि दोषाभावः प्रतिष्ठायां समयशुद्धिः ३७२ | छियाफलम् ४०७ देवतानिशेपेण नक्षत्र विशेषः ३७३ वर्षे राजादिसप्तनाथविचार: ४०८ देवताविशेषेण लग्ने विशेषः ३७४ | विंशोपकानयनम् बारफलम् सर्वनिप्पत्तिधर्मसत्यके च " 44. " प्रवेशे त्याज्याः... .... ... " " " ... " " ... .. ... ... .... " ... ...४०९.
... .... " ... " ३२२ भूमिनिचारः .... ... " ... ... ... .... ३२३ गेहाथ भुवः शोधनम् " " ... ... ... " ... .... " " ..., ... " .... " " .. ... .. (१४) मुहूर्तगणपतेः- विषयाः पृष्ठानि विषयाः पृथानि स्वरतत्त्वानां फलम् ३२१ काकिणीविचारः ३४० यात्रासमये गमनविधिः प्रामे निवासदिग्विचारः प्रतिदिश याने वाहनानि. ३४१ दिश्युतवाहनाभावे ध्यानम् भूमौ शल्यज्ञानम् ३४२ स्वगमनविलम्भे प्रतिनिधित्वेन प्रस्थानम् गेहमुवः शुभाशुभपरीक्षा... प्रस्थितस्य वसतिप्रदेशाः कृतप्रस्थानस्यापि ततो गमः । ३२४ भूमिप्रथमखनने शुभाऽशुभफलम प्रस्थितस्य गमनावधिः प्रस्थाने प्रस्थितस्य कार्यवशाद्वि समभूमी दिक्साधनम् गृहस्थायाः लम्चे दिननिर्णयः ३४४ दिक्परत्वेन प्रस्थानम् क्षेत्रफलादायादयानयनम् ३४५ प्रस्थानोक्तदिनाधिक्ये पुनर्याना ३२५ नक्षनाद्राशिज्ञानम् ३४६ यात्रायाः पूर्व त्याज्यानि ... घटितम् यानायां शुभशकुनाः ३२६/ व्ययानयनम् शुभवस्तुनि विशेपः ३२८ इन्द्रराजयमांशानयनम् ३४७ स्वष्टायनक्षनाभ्यां पिण्डानयनम् दुःशकुनाः महाऽपशकुनाः ३२९ क्षेत्रफलादयविस्तारज्ञानम् ३४८ दुःशमुना वामवस्त्याज्या: ३३. गृहारम्भसमय:.... कांचित्कीर्वन केपांचिद्दर्शनं शुभम- गृहारम्भे वृपभचनम् ३४९ গল্প एतदेव पुनः स्पष्टम् गृहे सातीदरपष्टीकरणम् ३५१ ३३१ / चन्द्रमासाहारनिश्चयार्थ वास्तुशिरः दक्षिणभागे शुभः वास्तोर्वामकुक्षी साते शकुरोपण.... ३५२ प्रदक्षिणगताःशुभाः संकान्तिपरत्वेन गृहद्वारनिश्चयः वामगाःशुभा. ३३२ गहारम्भे विशेषः अन विशेषः गेहे सुरसार्थ तिथिविचारः शुनश्चेष्टाविशेषः ध्रुवादिपोडशगृहाणि यानोक्तशकुनानां वामदक्षिणभागयोः ध्रुवादिगेहज्ञानम ३५४ प्रवेशादी व्यत्ययः ३३३ / ध्रुवादिगेहानामक्षरसंख्या वायोः शुभाशुभसूचकत्वम् धुवादिगेहज्ञानार्थ प्रस्तारः ३५५ शकुमादौ शुभाशुभदिग्विचारः ३३४| प्रकारान्तरेण प्रस्तारः दु शकुने जाते कर्त्तव्यमाह गेहारम्भे लमबलविचार. यात्रायां त्याज्यदोपाणां संग्रह .... ३३५/ क्षारम्भे शुभयोगः युद्धयात्राप्रसगादभूतम् ३३६ " नेष्ट्योगः ३५७ यानानिवृत्तौ गृहप्रवेशः ३३७ , नक्षनविशेपेषु सत्सु फलम् ३५८ गृहप्रवेशेऽन्यनक्षत्राणां फलम् ३३८ द्वारशाखारोपः ... लग्नबलम् द्वारचक्रम् ३५९ अथ वास्तुमकरणम् २१. राशिपरत्वेन द्वारस्य दिनिर्णयः वासार्थे शुभाशुभो मामा..... ... ३३९ / गवाक्षनिर्णय.... ३६० ... " .... " वामभागे शुभा. वामभागे शुभस्वनः " " " " " " ... ... " " .... W ... " ... ... " ...
... ... " ... " .... " " ... ... ३९१ उत्पाताः .... अनुक्रमणिका। (१५) विषयाः पृष्ठानि विषयाः पृष्ठानि द्वारस्य तिर्यमानप्रदेशनिर्णयः ३६०/ देवताविशेषेण मासविशेषः द्वारस्योचता प्रतिष्ठायां लग्नबलम् गेहोच्चम् अथ मिश्रप्रकरणम् २४. द्वारादी वेधविचारः अंगस्फुरणफलम् वेधापवादः अंगे तिलोत्पत्ती कंडूत्यां च फलम् :... ३७८ पोडशगृहनिर्माणम् पल्लीपतने शुभाशुभविथिवारनक्षनाणि कूपखननप्रदेशः ३६२ स्वस्यारिष्टानम् ३८० इष्टिकारम्भः सुधालेपश्च संग्रामेऽशुभचिह्नम् ३८१ गृहोपकरणं वहिकृत्यञ्च ३६३ ] युद्ध जयलक्षणम् ३८२ चित्रारम्भः छायापुरुपदर्शनप्रकारस्तत्फलञ्च गृहाङ्गणे शुभवृक्षाः स्वमदर्शनम्... .३८३ गेहादेशात्प्रतिदिशं वृक्षारोपणम् ३६४] शुभदाः स्वप्नाः ३८४ गृहागणेऽशुभवृक्षाः अशुभस्वमाः ३८६ सर्वेपि वृक्षा अङ्गणेऽशुभाः ३६४] स्वप्नस्य फलव्यवस्था पुरपामप्रकारादीनां निर्माणे सूत्रसाधनम् ३६५ | दुष्टस्वप्नदर्शने दोषशांतिः... देवालयमठाद्यारम्भः जैन्यालयप्रपादरीणामारम्भः उत्पातानां संग्रहः ३९२ अथ गृहप्रवेशप्रकरणम् २२. उत्पातफलशानाय चतुर्विधमंडलम् ३९३ गृहप्रवेशे मासादिशुद्धिः ३६६ | उत्पातानां फलानि ३९४ जीर्णगृहप्रवेशः... केतवः प्रवेशेऽन्यनक्षत्रफलम् ३६७ उत्पाताः .... ३९८ चारफलम् निर्यातस्वरूपं तत्फलञ्च प्रवेशे त्याज्याः... ३९९ उल्कालक्षणं तत्फलञ्च लग्नबलम् ३६८ दिग्दाहफलम् . गृहद्वारवशातिथयः ३६९ भूकम्पफलम् गेहे तत्प्रवेशे च विशेपः ४०१ | रजोवृष्टिदर्शनम् गेहप्रवेशे कलशचक्रम् गान्धर्वनगरं तत्फलन्च तदेव स्पष्टयति ३७०/ एपामुत्पातानां फलपाकसमयः प्रवेशविधिः वृष्टिविकृतिस्तत्फलञ्च त्रिविधः प्रवेशः ४०३ ३७१ , पक्षिमृगादिविकृतिस्तत्फलश्च वास्तुपूजनादिकं विना प्रवेशो न कार्यः । अन्येऽप्यशुभदा उत्पाता.. ४०४ वास्तुपूजनम् उत्पातदोपापवादः नवदुर्गप्रवेशः जितस्य शत्रोः पुरप्रवेशः... ३७२ | उत्पातानामुपसंहाराः काकस्पर्शफलम् अथ देवालयादिप्रतिष्ठाप्रकरणम्२३. कदाचिन काकस्पशेपि दोषाभावः प्रतिष्ठायां समयशुद्धिः देवतानिशेपेण नक्षत्र विशेष: ३७२ / छिकाफलम् ३७३ वर्षे राजादिसप्तनाथविचारः देवताविशेषेण लग्ने विशेषः ३७४ | विंशोपकानयनम् बारफलम् ... ... ४०० " " ... ... ... " " ... " ... ... " ... " 1 ... सर्वनिप्पत्तिधर्मसत्यके च... Pon .. ... " ... ... " .... " .... .... " " ... " " ... .... .... ... (१६) मुहूर्तगणपतेः- विषयाः पृष्ठानि विषयाः पृष्ठानि क्षुधादयानयनम् ४०९] केपाचिन्मतान्तरम् ४२९ प्रकारान्तरेण क्षुधादपानयनम् ४१० शुभगभलक्षणानि उग्रवादयानयनम् गर्भधारणदिनादृष्टिज्ञानम्... ४३० शलभादपानयनम् ४११ | प्रकारान्तरेण गीहादृष्टिज्ञानम् प्रकारान्तरेण शलभादपानयनम् पुनरन्यप्रकारेण मेघगर्भज्ञानं वृष्टिज्ञानं च उद्भिजादिप्राण्यानयनम् ४१२/ प्रकारान्तरम् युगानां प्रमाणम् पुनः प्रकारान्तरम् गतकलिमानानयनम् ४१३सामान्यतो वृष्टिज्ञानम् धर्मानयनम् ज्येष्ठशुधाष्टम्यादिदिनचतुष्टये वायुफलम् ४३२ प्रकारान्तरेण धर्मशानम् स्वात्यादिषु वृष्टी श्रावणादावनावृष्टि' आयव्ययानयनार्थे ध्रुषाशका ... ४१४ आपाढद्वितीयादिपु चतुर्पु फलम् मेपादिराशीनामायव्ययाः श्रावणशुपञ्चमीफलम् शकासुभिक्षादिज्ञानम् सूर्यस्य रेवत्यादिपु नक्षत्रेषु वृष्टेः फलम् " संवत्सरात्सुभिक्षादिज्ञानम् .... ४१५/ संक्रान्तिदिने पृष्टिफलम् ४३४ प्रकारान्तरेण संवत्सराफलम् काकनीडफलम् ४३५ व राजादीनां सक्षेपात्फलम् ४१६ टिट्टिभाण्डफउम् दीपमालिकायोगे नेष्टं फलम् रोहिणीचक्रम् . ४३६ ज्येष्ठप्रतिपदि योगः ..... ४१७ सप्तनाडीचक्रम् आपाढद्वितीयानवमीयोगः तदेव स्पष्टयति ४३८ शनिराशिफल एतासु प्रहेषु सस्थितेषु फलम् कर्मचत्रम् ४१८ शुक्रस्थितिवशाद्मयोगवशाच वृष्टि- शनिचारप्रसंगाच्छनिचक्रम् ४१९ ज्ञानम् ४४१ प्रहचारवशान्महर्यादि .... ४२० आदिनक्षने रविप्रवेशे स्त्रीपुंयोगादी प्रतिमासमर्पज्ञानाय चन्द्रोदयज्ञानम् . ४२१ वृष्टिज्ञानम् ४४३ चन्द्रस्य श्रृंगोन्नतिस्तत्फ्लञ्च सूर्यलंयोगे वृष्टिज्ञानम् रामदक्षिणभागयोश्चन्द्रोदयफलम् ४२२ वर्षाकाले सद्योवृष्टिलक्षणानि प्रतिमासे दर्शफलम् उपश्रुतिशकुनाः ४४६ एकमासे पश्चवारफलम् .... ४२३ वारविशेष उपश्रुतौ विशेष: ४४७ प्रतिमासं संक्रान्तिवशात्समधमहर्षज्ञानम् , रघुवशादिशकुना. ग्रीष्मशारदधान्यनिष्पत्तिज्ञानम् ४२४ | सामुद्रिकपरीक्षा संग्रहसमयः... स्त्रीणां विशेषः... ४५२ संक्रान्तिवशादर्शपौर्णमासयोरुत्पादिवशा- स्त्रीणां शुभचिह्नानि ४५३ द्वान्यादीनां समर्घमहर्घताज्ञानम् ४२५ सामान्यतः शुभलक्षणानि वृक्षादौ पुष्पफ्लादपर्धाम्यादिनिप्पत्ति अथ ग्रन्थालंकरप्रकरणम् २५. ष्टिज्ञानम् ४२६ राज्ञो वर्णनम् . आपाढयां पौर्णमास्या वायुपरीक्षा राजकुमाराणां वर्णनम् आषाढयां धान्यादितोलनमू ४२५ | मन्थकर्तु कुलपरम्परावर्णनम् होलिकावातपरीक्षा ४२८ मन्थनिर्माणप्रयोजनान्तरम् ४६२ वृष्टिज्ञानार्थ मेघगर्भज्ञानम् टीकाकारकतश्लोका. ४६४ ॥इति मुहूर्तगणपतिविषयानुक्रमणिका समाप्ता। " " ... ... 4. ... ४४४ " " .. " ४४८ ... ... ... " ... ....४५४ .. ... .... ...
॥ श्रीः॥ अथ मुहूर्त्तगणपतिः। भापाटीकासमेतः। श्रीमत्या कल्पवल्ल्येव हैमवत्या निरत्ययः ।। जयत्यालिं- गितः कल्पद्रुमः सत्फलदः शिवः ॥ १ ॥ प्रवर्तयति सा- लोकं लोकं यज्ञादिकर्मसु ॥ यन्मुहूर्ताकरोद्यानं वंदेर्फ काल- मीश्वरम् ॥२॥ उद्यद्भानुरहर्पतिर्निजकरैदूरीप्रकुर्वन्तमः कानि प्रतिबोधयश्च सकले कर्माणि नः कारयन् । तन्वन् भूतसुखं पुनॅस्त्रिभुवनं गच्छंश्च विभाजते सोऽयं श्रीभगवान् सहस्रकिरणो देयात्स्वभक्तिं शुभाम् ॥१॥ गणपतिकृतमेतं ग्रंथमुच्चं मुहूर्त- ललितसरलभापाटीकयालङ्करोमि ॥ अहमपि शिशुबोधप्राप्तये रामपूर्व- भवति च मम नामेतदयाल्वन्तमेव ॥२॥ श्रीमती पर्वतीजीसे आलिङ्गन किये हुए अविनाशी मोक्षादिशभ फलके देनेवाले शिवजी इस प्रकार जयको प्राप्त हैं जैसे कि,श्रीमती सुवर्णमयी लतासे लिपटा हुआ निर्दोष सत्फलको देनेवाला कल्पवृक्ष जयको प्राप्त होता है ॥१॥ मुहूतौकी खानियोंवाला जिनका उदय समस्त जगत्को प्रकाशके साथ यज्ञादि कम्मोंमें लगाता है. ऐसे कालरूप ईश्वर सूर्यनारायणको मैं गणपति वन्दना करता हूँ ॥२॥ श्रीविश्वेशं गणेशं गुरुचरणमथो यज्ञमूर्ति सुकीर्ति नत्वा पित्रोः पदाजं निखिलमुनिवरान्संहितासंप्रणेतृन् । गर्गा- विश्रीवसिष्ठांगिरसविरचिताः संहिता मूलभूतो ज्ञात्वा
(२)
मुहूर्तगणपतिः [संवत्सरादि-
ज्योतिर्निबंधानतिललितपदा रत्नमालां विचिंत्य ॥३॥
संकेतान्संविहाय व्यवहतिसुखदं वालबोधाय शीघ्र ज्योति
थोदितार्थेः सुगमलघुपदैः सिद्धकार्येर्मुहूर्तेः ।। ज्योतिस्सि-
द्धांतवेत्ता श्रुतिविविधकलाशास्त्रपारीणबुद्धि}डश्चीनेश-
मान्यः क्षितिपतितिलकेनाय॑मानश्च भूयः ॥ ४॥ श्रीराम
दासजनुपो हरिशंकरस्य श्रीरावलस्य तनयो विनयोपपन्नः।
ग्रंथं मुहूर्तगणपत्यभिधं विधत्ते विद्यानिधिगणपतिर्गणि-
तागमज्ञः॥ ५॥
श्रीरामदासजीके पुत्र रावल श्रीहरिशंकरजी तिनका पुत्र गण-
पति नामवाला गौड ब्राह्मण जो कि, ज्योतिष शास्त्रके सिद्धा-
न्तोंका जाननेवाला, वेद और अनेक कलाशास्त्रोंके पार पहुंचने
वाली बुद्धिवाला, चीनदेशके राजाका मान्य और फिर चक्रवर्ती
राजासे भी पूज्यमान, विनयसे युक्त,विद्याओंका निधान,गणितशा.
स्त्रका जाननेवाला है. सो विश्वेश्वर, गणेश, और सुकीर्ति यज्ञमूर्ति
गुरुचरण और माता पिताके चरण कमल और संहिताओके वनाने
वाले सकल मुनिवरोंको प्रणाम करके तथा गर्ग, अत्रि, श्रीवशिष्ट
अंगिरा इनकी रची हुई मूलभूत संहिताओंको जानकर और ज्यो
तिपग्रंथों तथा अतिललित पदोंवाली रत्नमालाको विचारकर सके.
तोंको छोडकर वालकोंको शीघ वोध होने के लिये पुराने ज्योतिष
ग्रंथों में कहेहुए अर्थोवाले तथा सरल और छोटे पदोंवाले कार्य के
सिद्ध करनेवाले मुहूर्तोंसे व्यवहारमें सुख देनेवाले मुहूर्तगणपति-
नामक ग्रंथको वनाताहै ॥३॥४॥५॥
अथ संवत्सरानयनम्।
शाककालः पृथक्संस्थोद्वाविंशत्या२२ हतस्त्वथा। भूनंदा-
व्यब्धि ४२९१ युग्भक्तो बाणशैलगजेंदुभिः१८७५ ॥६॥
लब्धियुम्विहतः पश्या ६० शेपे स्युगतवत्सराः॥ बार्हस्प-
त्येन मानेन प्रभवाद्याः क्रमादमी ॥ ७॥
प्रकरणम् ..] भापाटीकासमेतः। अब संवत्सर लानेका प्रकार लिखते हैं-शाकेको दो स्थानमें अलगर धरै एक स्थानमें (द्वाविंशति)२२से गुणाकरके उसमें भू १नंद ९अश्विर अन्धि अर्थात् ४२९१ जोडदे इस जोडेहुएमें वाण ५ शैल ७ गजद इंदु १ अर्थात् १८७५ का भागदे ॥ ६ ॥ जो फल मिले सो दूसरे स्थानमें धरेहुए शाकेमें जोडदे, उसमें साठि ६० का भाग देनेसे जो शेष वचै सो गत संवत्सर जाने और उसके आगेका वर्तमान संवत्सर होता है इस प्रकार बृहस्पतिके मानसे क्रमकरके प्रभवादिक संवत्सर होते हैं॥७॥ ( उदाहरण )जैसे कि, वर्तमान संवत् १९६४ में शाका १८२९ है इसको दो स्थानोंमें लिखा एक जगह २२ से गुणा किया तो ४०२३८ हुए इनमें ४२९१ जोडे तो ४४५२९ हुए, इनमें १८७५ का भाग दिया तो लब्ध २३ मिले. इनको दूसरी जगह घरे हुए शाकमें जोडा तो १८५२ हुए इनमें ६० साठिका भाग दिया तो शेप ५२ रहे । बावनवाँ कालयुक्तनाम संवत्सर तक गत हो चुके और इसके आगेका ५३ वां सिद्धार्थी नाम संवत्सर वर्तमान है ऐसा जानना- १८७५) ४४५२९ (२३ लब्ध मिले ३७५० १८२९ ७०२९ ५६२५ ३६५८ १४०४ ३६५८ शाका ४०२३८ यह गुणनफल हुआ १८२९ ४२९१ जोड़े तो २३ लब्ध जोडे भागदिया ६०) १८५२ (३० ४४५२९ १८७५ का भाग दिया तो गत संवत्सर हुआ इसके आगेका ५३ वां वर्तमान है। शाका २२ इतने हुए शेप ५२ वाँ (४) मुहूर्त्तगणपतिः [संवत्सरादि- अथ पष्टिसंवत्सरनामानि । प्रभवो १ विभवः २ शुकः३ प्रमोदो ४ ऽथ प्रजापतिः ५ अंगिराः ६ श्रीमुखो ७ भावो ८ युवा ९ धाता १० तथे- श्वरः ११॥८॥ बहुधान्यः १२ प्रमाथी १३ च विक्रमो १४ वृपवत्सरः १५ ॥ चित्रभानुः १६ सुभानुश्च १७ तारणः १८ पार्थिवो १९ ऽव्ययः २० ।। ९॥ सर्वजित् २१ सर्वधारी च २२ विरोधी २३ विकृतिः २४ खरः २५ ॥ नंदनो २६ विजयश्चैव २७ जयो २८ मन्मथ २९दुर्मुखी ३०॥ १०॥ हेमलंबी ३१ विलंबी च ३२ विकारी ३३ शार्वरी ३४ प्लवः ३५ ।। शुभकृ ३६ च्छोभकृत् ३७ क्रोधी ३८ विश्वावसु ३९ पराभवौ ४० ॥ ११ ॥ प्लवंगः ४१ कीलकः ४२ सौम्यः ४३ साधारण४४ विरोधकृत ४५॥ परिधावी १६प्रमाथी ४७ स्यादानंदो ४८ राक्षसो १९ उनलः ५० ॥ १२ ॥ पिंगलः ५१ कालयुक्तश्च ५२ सि- द्वार्थी ५३ रौद्र ५४ दुर्मती ५५॥ दुंदुभी ५६ रुधिरोद्वारी २७ रक्ताक्षी ५८ क्रोधनः ५९ क्षयः ६०॥ १३॥ पष्टि- संवत्सरा ह्येते क्रमेण परिकीर्तिताः॥ स्वाभिधानसमं ज्ञेयं फलमपां मनीपिभिः ॥ १४ ॥ अव साठि संवत्सरोंके नाम वर्णन करते हैं-प्रभव १, विभव २, शुक्ल ३, प्रमोद ४, प्रजापति ५, अंगिरा ६, श्रीमुख ७,भाव ८, युवा ९ धाता १०, ईश्वर ११, बहुधान्य १२, प्रमाथी १३, विक्रम १४, वृप १५, चित्रभानु १६, सुभानु १७, तारण १८, पार्थिव १९, अव्यय २०, सर्व- जित् २१, सर्वधारी २२, विरोधी २३, विकृति २४, खर २५, नंदन २६, विजय २७, जय २८, मन्मथ २९, दुर्मुख ३०, हेमलम्बी ३१, विलम्बी ३२, विकारी ३३, शार्वरी ३४, प्लव ३५, शुभकृत ३६, शोभनकृत् ३७,
.
प्रकरणम् १.]
भापाटीकासमेतः।
(५)
क्रोधी ३८, विभावसु ३९, पराभव ४०, प्लवंगम ४१, कीलक ४२, सौम्य
४३, साधारण ४४, विरोधकृत् ४५, परिधावी ४६, प्रमाथी १७, आनंद
४८, राक्षस ४९, अनल ५०, पिंगल ५१, कालयुक्त ५२, सिद्धार्थी ५३,
रौद्र ५४, दुर्मति५५, दुंदुभी ५६, रुधिरोद्वारी ५७, रक्ताक्षी ५८, क्रोधन
५९, क्षय ६०, पंडितोंने यह साठि संवत्सर क्रमसे कहेहें। इनका
फल अपने २ नामके समान जानना चाहिये ॥८॥९॥ १०॥...
॥ ११॥ १२॥१३॥१४॥
अथ रेवादक्षिणभागे संवत्सरानयनम् ।
शाको द्वादशभिर्युक्तः पटि६ हृद्वत्सरो भवेत् ॥
रेवाया दक्षिणे भागे मानवारव्यः स्मृतो बुधैः ॥ १५॥ स
एव नवनियुक्तो नर्मदायास्तथोत्तरे। जैवा वाचस्पतेमध्य-
राशिभोगेन कथ्यते ॥१६॥
अब रेवा नदीके दक्षिण भागमें संवत्सर लानेका प्रकार कहतेहैं-
शाकेमें १२ जोडकर ६० का भाग देनेसे जो वचे सो रेवाके
दक्षिण भागमें मानवनाम संवत्सर पंडितोंने कहा है ॥१५॥ और
यदि उसमें ९ जोडदिये जायें तो रेवाके उत्तर भागमें जैवनाम
संवत्सर कहाता है। जो कि, वृहस्पतिकी मध्यम गति करके राशि
भोगकरनेसे होताहै । जैसा कि, लघुवसिष्ठसिद्धान्तमें लिखाहै कि,
"मध्यगत्या भभोगेन गुरोर्गोरववत्सराः” इति ॥ १६ ॥
अथ प्रभवसंवत्सरारंभः ।
माघे मासि धनिष्ठायाः प्रथमे चरणे गुरुः ॥ यदोदेति तदा
श्रेष्ठः प्रभवो वत्सराग्रणीः ॥ १७ ॥
अव प्रभव संवत्सरका आरम्भ जाननेका प्रकार वर्णन करतेहैं-
जव माघके महीनेमें धनिष्ठाके प्रथमचरणपर बृहस्पति उदय
होतेहैं तब सब संवत्सरोंमें पहिला प्रभवनाम श्रेष्ठ संवत्सर
होताहै ॥ १७ ॥
.. मुहूर्तगणपतिः [संवत्सरादि- अथ संवत्सराणां युगसंज्ञादि। आदी सवत्सरो ज्ञेयो युगस्यानलदेवता ॥ भानुमदेवतः प्रोक्तो द्वितीयः परिवत्सरः॥१८॥ इडावत्सरसंज्ञश्च तृती- यः सोमदैवतः॥ अनुवत्सरकस्तुर्यः प्राजापत्यः समीरितः ॥ १९॥ तथैव वत्सरो गौरीदेवतः स तु पंचमः ॥ युगं तैः पंचभिः पटिदिशभिर्युगैः ।। २० ॥ तदीशा वह्निजी- वेंद्रपावकत्वष्टसंज्ञकाः ॥ अहिर्बुध्न्यश्च पितरो विश्वेदेवा निशाकरः ॥ पुरुहूतानली दस्रो भगश्चैते क्रमात्स्मृताः॥२१॥ अब संवत्सरोंकी युगादिसंज्ञा वर्णन करतेहे-युगकी आदिमें संवत्सर जानना, जिसका देवता अग्निहै दूसरा परिवत्सर जानना, ॥१८॥ जिसका देवता सूर्य है. तीसरा इडावत्सर नामक जानना, जिसका देवता चंद्रमा है. चौथा अनुवत्सर जानना, जिसका देवता प्रजापतिहै ॥ १९॥ पांचवां इद्वत्सर जानना, जिसकी देवता गोरीहै. इन पांच वर्षोंसे एक युग और वारह युगोसे साठि संवत्सर होतेहै । ॥ २० ॥ तिन वारहयुगोके क्रमसे यह सामी कहेहै कि, अग्नि १, बृहस्पति २, इंद्र ३, पावक ४, त्वष्टा ५, अहिर्बुध्न्य ६, पितर ७, विश्वे. देवा ८, चंद्रमा ९, इंद्राग्नी १०. अश्विनीकुमार ११ भग १२॥२१॥ अथायनगोलसंज्ञे। मकरादाशिपथेक प्रोक्तं चैवोत्तरायणम् ॥ तदेवदिवसस्तत्र शुभं कार्य प्रशस्यते ॥२२॥ पट्सुकर्कादितो ज्ञेयं दक्षिणं ह्ययनं वः ॥ देवरात्रिस्तदेवान प्रोक्तं कार्य प्रसिद्धयति ।। ॥२३॥ मेपादुत्तरगोलस्तु दक्षिणाख्यो घटादितः ॥२॥ अब अयनसंज्ञा वर्णन करतेह-मकरसे लेकर छह राशिमें सूर्य हो तो उत्तरायण कहाताहै, सो देवताओंका दिनहै, उसमें शुभकार्य करना श्रेष्ठ होताहै ॥ २२॥ और कर्कसे लेकर छह राशियोंमें सूर्य -
प्रकरणम् १.]
भापाटीकासमेतः।
(७)
दक्षिणायन कहाताहे, सो देवताओंकी रात्रिहै, इसमें जो कार्य
करना कहा है सो सिद्ध होताहै ॥ २३ ॥ मेपसे लेकर छह राशि
उत्तर गोल और तुलासे लेकर छह राशि दक्षिण गोल कहाताहै॥२४॥
अथ ऋतुसंज्ञा।
वसंतो ग्रीष्मसंज्ञश्च तद्वद्वस्तितःशरत् ॥ हेमंतः शिशिर-
श्चैव पडेते ऋतवः स्मृताः ॥२५ ॥ मीनमेपगते सूर्ये वसं-
तः परिकीर्तितः॥ वृपभे मिथुने ग्रीष्मो वर्षा सिंहेथ कर्कटे
॥३६॥ कन्यायां च तुलायां च शरहतुरुदाहृतः ॥ हेमं-
तो वृश्चिकद्वंद्वे शिशिरो मृगकुंभयोः ॥२७॥
अब ऋतुओंके नाम कहतेहे-बसन्त १, ग्रीष्म २, वर्षा ३,
शरद ४, हेमन्त ५, शिशिर ६ यह छह ऋतु कहेहैं ॥२५॥ मीन मेपके
सूर्यमें वसन्त, वृप मिथुनके सूर्यमें ग्रीष्म, कर्क सिंहके सूर्य में वर्षा
॥ २६ ॥ कन्या तुलाके सूर्यमें शरद, वृश्चिक धनुके, सूर्यमें हेमंत
और मकर कुंभके सूर्यमें शिशिर ऋतु कहातीहै ॥ २७ ॥
अथ माससंज्ञा।
मासश्चैत्रोथ वैशाखो ज्येष्ठ आपाढसंज्ञकः ॥ ततस्तु श्राव-
णो भाद्रपदोथाश्विनसंज्ञकः ॥२८॥ कार्तिको मार्गशीर्पश्च
पोपो माघोथ फाल्गुनः॥ ३९ ॥
अव महीनोंके नाम वर्णन करतेहें-चैत्र १, वैशाख २, ज्येष्ठ
आपाढ ४, श्रावण ५, भाद्रपद ६, आश्विन ७॥२८॥ कार्तिक
८,
मार्गशीर्ष ९, पोप, १०, माघ ११, फाल्गुन १२, यह बारह
महीनेहैं ॥ २९ ॥
अथ चैत्रादीनां संज्ञा।
मधुश्च माधवरश्चैव शुक्रः ३ शुचिरथो नमः ५॥ नभ-
स्यश्चेप उर्जश्च ॥ ८ सहश्चा९थ सहस्यकः १०॥३०॥
- (८) मुहूर्त्तगणपतिः [ संवत्सरादि- तप११स्तथा तपस्यश्च १२ माससंजाः क्रमादमूः ॥ मासो दर्शावधिश्चांदः सौरः संक्रमणावेः ॥ ३१ ॥ विशदिन' सावनिको नाक्षत्रो विधुसंभ्रमात् ॥ प्रोक्तकार्य त्विमे मासा विज्ञेयाः कोविदैः सदा ॥ ३२ ॥ सौरे कार्य विवाहादि ग्रहवारादिकं तथा ॥ सावने गर्भवृद्धयादि नाक्षत्रे मेघगर्भजम् ॥ ३३ ॥ व्रतयज्ञादिकं चांटे मासे परिणयः कचित् ॥ चांद्रस्तु द्विविधो मामो दर्शातः पौर्णिमांतिमः॥ ३४॥ देवार्थे पौर्णिमास्यंतो दर्शातः पितृ- कर्मणि ॥३५॥ अब चैत्रादि महीनोके अन्य नाम वर्णन करतेहै-चैत्रका नाम मधु १, वैशाखका नाम माधव २, ज्येष्टका शुक्र ३, आपादका शुचि ४, श्रावणका नभ ५, भादोंका नभस्य ६, क्वारका इप ७, कात्तिकका ऊर्ज, मार्गशीर्पका सह ९, पोपका नाम सहस्य १०, ॥३०॥माघका तप ११,फाल्गुनका तपस्य १२ ये क्रमसे मासोंके नाम जानने. शुक्लपक्षकी प्रतिपदासे लेकर अमावास्यातक चांद्र मास होताहे और सूर्यकी संक्रांतिसे संक्रान्ति पर्यन्त सौर मास होताहै॥३१॥ और तीस दिनका सावनिक मास होताहे। सारन नाम एक दिनका है. नक्षत्रोपर चंद्रमाकी गतिचालसे नाक्षत्र मास होताहै पंडितोंको ये महीने उक्त कार्यों में सदैव विचारने चाहिये ॥ ३२ ॥ सौर मासमें विवाहादि कर्म, ग्रहचार, वारप्रवृत्ति आदिका विचारकरै. सावन मासमे ग की वृद्धयादिका विचार. नाक्षत्र मासमें मेघग- र्भका विचार ॥ ३३ ॥ तथा चांद्रमासमे नत यज्ञादि करना चाहिये और कहीं २ चांद्र मासमे गिराह करनाभी कहा है। चांद मास दो प्रकारका होताहे एक तो शुक्लप्रतिपदासे अमावास्या १ महीनों का व्यवहार स्यसिद्धातमें विशेष करके गिदन किया है ।
प्रकरणम् ०.] भापाटीकासमेतः। पर्यन्त और दूसरा कृष्णप्रतिपदासे पूर्णिमा पर्यन्त ॥ ३४ ॥ देव- कर्ममें पौर्णमास्यन्त और पितृकर्ममे अमावास्यान्न मासका ग्रहण होताहै ॥३५॥ अथ पक्षसंज्ञा। शुक्लकृष्णावुभौ पक्षी देवे पिव्ये च कर्मणि। ग्राह्यौतथा शुभं सर्व शुक्लपक्षे प्रशस्यते ॥ ३६॥ इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त्तगण- पती संवत्सरादिप्रकरणं प्रथमम् ॥१॥ अब पक्षसंज्ञा वर्णन करतेहैं-शुक्ल और कृष्ण दो पक्ष होतेहैं । देवकर्ममें शुक्लपक्ष और पितृकर्ममें कृष्णपक्ष ग्रहण करना चाहिये. तथा सकल शुभकर्म शुक्ल पक्षमें श्रेष्ट होतेहैं ॥ ३६ ॥ इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहर्त्त- गणपतौ श्रीमद्गुर्जरगोडविप्रवंशावतंसपंडितवर्यवेणी- रामशात्मजपंडितरामदयालुकृतभापाटी- कासमलंकृतं संवत्सरादिप्रकरणं प्रथमम् ॥१॥ अथ तिथिप्रकरणम्। प्रतिपञ्च द्वितीया च तृतीया तदनंतरम् ॥ चतुर्थी पंचमी पष्ठी सप्तमी चाष्टमी ततः ॥ १॥ नवमी दशमी चैवैका- दशी द्वादशी ततः ॥ त्रयोदशी ततः प्रोक्ता ततो ज्ञेया चतुर्दशी ॥ २ ॥ पूर्णिमा शुक्लपक्षेत्या कृष्णपक्षे त्वमा स्मृता ॥
(१०) मुहूर्तगणपतिः- [तिथि- अब इसके पश्चात् तिथिप्रकरण लिखाजाता है-प्रतिपत् १' द्वितीया २, तृतीया ३, चतुर्थी ४, पंचमी ५, पष्टी ६, सप्तमी ७, अष्टमी ८,नवमीर,दशमी १०,एकादशी ११, द्वादशी१२, त्रयोदशी१३, चतुर्दशी १४ ॥ २ ॥ शुक्लपक्षके अन्तमें पूर्णिमा और कृष्णपक्षके अन्तमें अमावस्या जाननी॥ तिथीशा वह्निधात्रंबाहेरंबोरगपण्मुखाः ॥३॥ रवीशांवा यमो विश्वे हरिस्मरशिवेंदवः: ॥ अमावास्यातिथेरीशाः पितरः संप्रकीर्तिताः॥ ४ ॥ अब तिथियोंके स्वामी कहते हैं-अग्नि १, ब्रह्मा २, पार्वती ३, गणेश ४, सर्प ५, स्वामि कार्तिकेय ६ ॥ ३॥ सूर्य ७, शिव ८, दुर्गा ९, यम १०. विश्वेदेव ११, विष्णु १२, कामदेव १३, शिव १४ चंद्रमा १५ ये क्रमसे प्रतिपदासे पौर्णमासी तकके स्वामी और अमावास्याके स्वामी पितर हैं॥४॥ नंदाभद्राजयारिक्तापूर्णाश्च प्रतिपन्मुखाः ॥ पष्टयायाश्च क्रमाज्नेयास्तथैवेकादशीमुखाः ॥ ५ ॥ अब तिथियोंकी नंदादिसंज्ञा कहते हैं-प्रतिपदासे पंच, मीतक और षष्ठीसे दशमीतक और एकादशीसे पूर्णिमा अथवा-अमा- वास्या तक पाँचतिथियोंकी क्रमसे नंदा, भद्रा, जया, रिक्ता, पूर्णा संज्ञा जाननी॥५॥ असन्मध्यं शुभं शुके तिथीनांपंचकं कमात् ॥ कृष्णपने शुभं मध्यं नेष्टुं ज्ञेयं शुमे सदा ॥ ६॥ अब इनकी अगुभ शुभ मध्य संज्ञा कहते हैं-) शुझपक्षमें प्रतिपदामे लेकर पांच २ तिथि क्रमसे संदेव शुभ कर्ममें अशुभ ४ 4M कार्ति विश्वे अथ तिथिसंज्ञाचक्रम् । तिथयः ८ ९ १० १२ / १२ / १३ | १४ | १५.३० २ काम चंद्रमा अग्नि | ब्रह्मा पार्वती गणेश सर्प सूर्य शिव दुर्गा | यम शिव विष्णु स्वामिनः केय देवा देव पिवर नंदादि जया रिक्ता पूर्णा नंदा भद्रा | जया रिक्षा पूर्णा नंदा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा नदा भद्रा संज्ञा शवपक्षे अशुभ अशुभ अशुभ अशुभ अशुभ अशुभ मध्यम मध्यम मध्यम मध्यम मध्यम शुभ शुभ शुभ गुम शुभ भादि संज्ञा कृष्णपक्षे शुभा शुभ | शुभ शुभ | शुभ शुभ मध्यम मध्यम मध्यम मध्यम मध्यम अशुभ अशुभ अशुभ अशुभ अशुभ दि सा प्रकरणम् २.] इन श्लोकोंका भावार्थ नीचे लिखे चक्रमें स्पष्ट समझलेना चाहिये। मध्य, शुभ और कृष्णपक्षमें शुभ, मध्यम, अशुभ जाननी ॥ ६ ॥ भापाटीकासमेतः। (११) - (१२) मुहूर्त्तगणपतिः- तिथि- अथ नंदादितिथिकृत्यम् । गीतं नृत्यं तथा क्षेत्रं चित्रोत्सवगृहादिकम् ॥ वस्त्रालंकार- शिल्पादि नंदाख्यासु शुभं स्मृतम् ॥ ७ ॥ विवाहोपनयौ यात्राभूपाशिल्पकलादिकम् ॥ गजाश्वरथकृत्यं च भद्रा- तिथिपु सिद्धिदम् ॥ ८ ॥ सैन्यं संग्रामशस्त्रादि यात्रोत्सव- गृहादिकम् ॥ भैपज्यं चैव वाणिज्यं सिद्धयेत्सर्वं जयासु च ॥ ९ ॥ शत्रूणां वधबंधादि विपशस्त्राग्नियोजनम् ।। कर्तव्यं तच रिक्तायां नैव सन्मंगलं कचित् ॥ १०॥ व्रत- वंधविवाहादि यात्राराजाभिपेचनम् ॥ शांतिक पौष्टिक कर्म पूर्णासु किल सिद्ध्यति ॥ ११ ॥ अव नंदादि तिथियों में कृत्य वर्णन करते हैं-गीत, नृत्य, खेतकरना, उत्सव करना, गृहादिक बनाना, वस्त्र सिलाना, पहिरना, कारीगरी सीखना इत्यादि कार्य नंदासंज्ञक १।६ । ११ तिथियों में शुभ कहे है ॥७॥ विवाह, यज्ञोपवीत, यात्रा, आभूषण वनवाना, पहरना, कारीगरीकी कला सीखना, हाथी, घोडा, रथका चलाना, ये सब कार्य भद्रासंज्ञक २।७।१२ तिथियोंमें सिद्धिके देनेवाले होते हैं ॥८॥सेनाको चलाना, सिखाना, युद्ध करना, शस्त्रादि चलाना, बनवाना, यात्रा, उत्सव, गृहादि, औपधि बनाना, वाणिज्य करना ये कार्य जयातिथि ३।१३ योंमें सिद्ध होतेहें ॥९॥ शत्रुओंको मारना, बॉधना, रिप देना, शस्त्र चलाना, अग्नि लगाना, इत्यादि कार्य रिक्तातिथियों ४ । ९ । १४ में करें किन्तु कोई शुभ मंगलकार्य नहीं करे ॥ १०॥ यज्ञोपवीत, निवाहादि, याना, राज्या- भिपेक, शान्तिक तथा पोष्टिक कर्म पूर्णातिथियों ५। १० । १५ में सिद्ध होतेहे ॥ ११॥ चटना, प्रकरणम् २] भापाटीकासमेतः। (१३) अथ सामान्यतः शुभाशुभतिथय उच्यते। द्वितीया पंचमी चैव तृतीया सप्तमी तथा॥ दशम्येकादशी कृष्णप्रतिपच त्रयोदशी ॥ १२ ॥ पूर्णिमा तिथयो ह्येताः सर्वकार्ये शुभावहाः ॥ अन्यास्तु तिथयो नेप्टाः प्रोक्तकृत्ये शुभा मताः॥ १३ ॥ कृष्णा चतुर्दशी शुक्छा प्रतिपदर्शसं- ज्ञका ॥ एताः शुभेपु कार्येषु वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ १४ ॥ अब सामान्य रीतिसे शुभाशुभ तिथियोंका वर्णन कर- ते हैं-द्वितीया, पंचमी, तृतीया, सप्तमी, दशमी, एकादशी कृष्णप- क्षकी प्रतिपदा, त्रयोदशी ॥ १२॥ पोर्णमासी ये सब तिथि शुभ कार्योंमें शुभ करनेवाली हैं और अन्य तिथियें शुभ नहीं है। किन्तु उनमें जोजो कृत्य करना कहाहे उसमें शुभ मानी गई हैं ॥ १३ ॥ कृष्णपक्षकी चतुर्दशी, शुक्लपक्षकी प्रतिपदा, अमावास्या ये तिथि शुभ कार्यों में यत्नपूर्वक वर्जित करनी चाहिये ।। १४ ॥ अथ पक्षरंध्रतिथयः। चतुर्थीरसवस्वंकद्वादशीशकसंमिताः । ४।६।८।९। १२ । १४ ॥ तिथयः पक्षरंध्राख्यास्त्याज्याः सर्वेषु कर्म- -सु॥१५॥एतासु वसुनंदेन्द्रतत्त्वदिक्छरसंमिताः८। ९ । १४ २५ । १० ।५॥ हेयाः स्युरादिमा नाड्यः क्रमाच्छेपास्तु शोभनाः॥१६॥ भय पक्षरंध्रतिथिचक्रम्। अव पक्षरंध्र तिथियोंका वर्णन ९२९/पक्षरंभतिथयः करतेहें-चतुर्थी, पष्ठी, अष्टमी,नवमी, द्वादशी, चतुर्दशी ये पक्षरंध्र नाम तिथि सव शुभ कम्मोंमें “त्याज्य हैं ॥ १५ ॥ इन तिथियोंके आदिकी आठ, नौ, चौदह, पच्चीस, दश, पांच घटी क्रमसे त्याग देनी चाहिये, और शेप घटी शुभ होती हैं ॥ १६ ॥ ८१९१४२५१०५/त्याज्यनाड्य (१२) मुहूर्तगणपतिः- [विधि- अथ नंदादितिथिकृत्यम् । गीतं नृत्यं तथा क्षेत्रं चित्रोत्सवगृहादिकम् ॥ वस्त्रालंकार- शिल्पादि नंदाख्यासु शुभं स्मृतम् ॥ ७ ॥ विवाहोपनयौ यात्राभूपाशिल्पकलादिकम् ॥ गजाश्वरथकृत्यं च भद्रा- तिथिषु सिद्धिदम् ॥ ८॥ सैन्यं संग्रामशस्त्रादि यात्रोत्सव- गृहादिकम् ॥ भैपज्यं चैव वाणिज्यं सिद्धयेत्सर्वं जयासु च ।। ९ ॥ शत्रूणां वधबंधादि विपशस्त्राग्नियोजनम् ।। कर्तव्यं तच रिक्तायां नेव सन्मंगलं क्वचित् ॥ १०॥ व्रत- वंधविवाहादि यात्राराजाभिपेचनम् ॥ शांतिक पौष्टिकं कर्म पूर्णासु किल सिद्ध्यति ॥ ११ ॥ अव नंदादि तिथियों में कृत्य वर्णन करते है-गीत, नृत्य, खेतकरना, उत्सव करना, गृहादिक वनाना, वस्त्र सिलाना, पहिरना, कारीगरी सीखना इत्यादि कार्य नंदासंज्ञक १।६ । ११ तिथियोंमें शुभ कहे हैं ॥७॥ विवाह, यज्ञोपवीत, यात्रा, आभूषण वनवाना, पहरना, कारीगरीकी कला सीखना, हाथी, घोडा, रथका चलाना, चढना, ये सब कार्य भद्रासंज्ञक २।७।१२ तिथियों में सिद्धिके देनेवाले होते है ॥८॥सेनाको चलाना, सिखाना, युद्ध करना, शस्त्रादि चलाना, बनवाना, यात्रा, उत्सव, गृहादि, औषधि वनाना, वाणिज्य करना ये कार्य जयातिथि ३१८१३ योंमें सिद्ध होतेहें ॥९॥ शत्रुओंको मारना, वॉधना, विप देना, शस्त्र चलाना, अग्नि लगाना, इत्यादि कार्य रिक्तातिथियों ४ । ९।१४ में करे किन्तु कोई शुभ मंगलकार्य नहीं करे ॥ १०॥ यज्ञोपवीत, विवाहादि, यात्रा, राज्या- भिषेक, शान्तिक तथा पोष्टिक कर्म पूर्णातिथियों ५। १० । १५ में सिद्ध होतेहैं ।। ११॥ - प्रकरणम् २] भापाटीकासमेतः। (१३) अथ सामान्यतः शुभाशुभतिथय उच्यते। द्वितीया पंचमी चैव तृतीया सप्तमी तथा॥ दशम्येकादशी कृष्णप्रतिपच त्रयोदशी ॥ १२ ॥ पूर्णिमा तिथयो ह्येताः सर्वकार्ये शुभावहाः ॥ अन्यास्तु तिथयो नेप्टाः प्रोक्तकृत्ये शुभा मताः॥ १३ ॥ कृष्णा चतुर्दशी शुक्ला प्रतिपदर्शसं- ज्ञका ॥ एताः शुभेषु कार्येषु वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ १४ ॥ अब सामान्य रीतिसे शुभाशुभ तिथियोंका वर्णन कर- ते हैं-द्वितीया, पंचमी, तृतीया, सप्तमी, दशमी, एकादशी कृष्णप- क्षकी प्रतिपदा, त्रयोदशी ॥ १२ ॥ पौर्णमासी ये सब तिथि शुभ कार्यों में शुभ करनेवाली हैं और अन्य तिथिये शुभ नहीं हैं। किन्तु उनमें जोजो कृत्य करना कहाहे उसमें शुभ मानी गई हैं ॥ १३ ॥ कृष्णपक्षकी चतुर्दशी, शुरूपक्षकी प्रतिपदा, अमावास्या ये तिथि शुभ कायोंमें यत्नपूर्वक वर्जित करनी चाहिये ॥ १४ ॥ अथ पक्षरंध्रतिथयः। चतुर्थीरसवस्वंकद्वादशीशकसंमिताः । ४।६।८।९। १२ । १४ ॥ तिथयः पक्षरंध्राख्यास्त्याज्याः सर्वेषु कर्म- -सु॥१॥एतासु वसुनंदेन्द्रतत्त्वदिक्छरसंमिताः८।९।१४ २५ । १० ।५॥हेयाः स्युरादिमा नायः क्रमाच्छेपास्तु शोभनाः॥ १६॥ भय पक्षरंध्रतिथिचक्रम्। अव पक्षरंध्र तिथियोंका वर्णन .६८/९/१२१४/पक्षरप्रांतथय | करतेहैं-चतुर्थी, पष्ठी, अष्टमी,नवमी, द्वादशी, चतुर्दशी ये पक्षरंध्र नाम तिथि सब शुभ कम्मामें त्याज्य हैं॥ १५॥ इन तिथियोंके आदिकी आठ, नौ, चौदह, पच्चीस, दश, पांच घटी क्रमसे त्याग देनी चाहिये, और शेष घटी शुभ होती हैं ॥१६॥ ८१९२४२५१०५ोत्याज्यनाइय -- (१४) मुहूर्तगणपतिः- [तिथि-- अथाशुभारख्यास्तिथयः। मेपादीनां चतुर्णा हि चतस्रः-पतिपन्मुखाः॥ तिथयस्तच्च- तुष्कस्य पंचमी परिकीर्तिता ॥ १७ ॥ सिंहकन्यातुला- लीनां पप्ठयायास्तिथयः क्रमात् ॥ दशम्येतच्चतुपकस्य तथा चैकादशीमुखाः ।। १८ ॥ चतस्रो धनुरादीनामतेपा पूर्णिमास्यमा ॥ पापयुक्तस्य राशेर्या तिथिः सान शुभा- वहा॥ १९॥ अव शुभ नामक तिथियोंका वर्णन करतेहें-मेपादि चार राशियोंकी प्रतिपदादि चार तिथि हैं अर्थात् मेप, इप, मिथुन, कर्ककी क्रमसे प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी तिथि हैं और इन प्रतिपदादि चार तिथियोंकी पंचमी पूर्णातिथि कहीहे ॥ १७ ॥ ओर सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक राशियोंकी क्रमसे पष्टी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी तिथि हैं, इन पष्ठयादि चार तिथियोंकी दशमी पूर्णा तिथि हे। तथा धनु, मकर, कुंभ, मीन इन राशियोंकी क्रमसे एका- दशी, द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी तिथि हैं और इन एकादश्यादि चार तिथियोंकी १५ पौर्णमासी तथा अमावास्या पूर्णातिथि है। जो तिथि पापग्रह युक्त राशियोंकी होय सो शुभकारक नहीं होती है ॥ १८ ॥१९॥ राशि में............ मा. पं.मी. अब ऽशुभाम्यतिधिचमम् तिथि (१२३ पूर्गा विधि मिंग - प्रकरणम् २.] भापाटीकासमेतः। (१५). अथ प्रत्येकतिथिकृत्यम्। विवाहोत्सवयात्रा च प्रतिष्ठा वास्तुकर्म च॥ कुर्याच्चालादिक कृष्णे न शुक्ले प्रतिपत्तिथौ ॥२०॥ राज्यकार्य विवा हादिमंगलं वास्तुभूपणम् ॥ व्रतबंधः प्रतिष्ठा च द्वितीया- यां तिथौ स्मृतम् ॥ २१ ॥ अन्नप्राशनसंगीतविद्यासीमंत शिल्पकम् ॥ द्वितीयाप्रोक्तमखिलं तृतीयायां प्रशस्यते ।। ॥ २२ ॥ शत्रूणां वधबंधादिविपशस्त्राग्नियोजनम् ॥ कर्त- व्यं तचतुथ्या तु नैव सन्मंगलं क्वचित् ॥ २३ ॥ शुभ- कर्माणि सर्वाणि स्थिराणि च चराणि च ॥ ऋणदानं विना यांति सुसिद्ध पंचमीदिने ॥२४॥ दंतकाष्ठागमाभ्यं- गांस्त्यक्त्वाथो शिल्पकर्म च ॥रणवास्तुविभूपादि पप्ठयां सिद्धयति मंगलम् ॥ २५ ॥ गजकृत्यं विवाहादि संगीतं वस्त्रभूपणम् ॥ यात्राप्रवेशसंग्रामाः सिद्धयेयुः सप्तमीतिथौ ॥ २६ ॥ नृत्यं स्त्रीरत्नभूपादि संग्रामः शस्त्रधारणम् ॥ वास्तुशिल्पादिकं कार्यमष्टम्यां सिद्धिमाप्नुयात् ॥ २७ ॥ विग्रहः कलहातमद्यमाखेटकस्तथा ॥ विपानिशस्त्रकृत्यं च नवम्यां सिद्धिमाप्नुयात् ॥ २८ ॥ विवाहादिशुभं कार्य भूपायात्राप्रवेशनम् ॥ गजाश्वनृपकार्याणि सिद्धयंति दश- मीदिने ॥२९ ॥ व्रतबंधो विवाहादि रणः शिल्पं सुरो- त्सवः । गमागमौ विभूपादि ोकादश्यां प्रशस्यते ॥३०॥ चरस्थिराणि कार्याणि विवाहव्रतबंधनम् ॥ द्वादश्यां तत्म- कुर्वीत तैलयात्रादिकं त्यजेत् ॥ ३१ ॥ यात्राप्रवेशसंग्राम- वस्त्रभूपणमंगलम् ॥ ब्रतबंधं विनाऽन्यत्र शुभा शुक्लत्रयो- दशी॥ ३२ ॥ विपबंधाग्निशस्त्रादि प्रकुर्यादुष्टकर्म च ॥ चतुर्दश्यां शुभं कर्म क्षौरं यात्रां विवर्जयेत् ॥३३॥ मांगल्यं (१४) मुहूर्तगणपतिः [तिथि- अथाशुभारख्यास्तिथयः। मेपादीनां चतुर्णा हि चतस्रः पतिपन्मुखाः ॥ तिथयस्तच- तुष्कस्य पंचमी परिकीर्तिता ॥ १७ ॥ सिंहकन्यातुला- लीनां पत्र्याचास्तिथयः क्रमात् ॥ दशम्येतच्चतुष्कस्य तथा चैकादशीमुखाः॥ १८॥ चतस्रो धनुरादीनामेतेपां पूर्णिमास्यमा ॥ पापयुक्तस्य राशेर्या तिथिः सा न शुभा- वहा॥ १९॥ अब शुभ नामक तिथियोंका वर्णन करतेहें-मेपादि चार राशियोंकी प्रतिपदादि चार तिथि है अर्थात् मेष, वृप, मिथुन, कर्ककी क्रमसे प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी तिथि है और इन प्रतिपटादि चार तिथियोंकी पंचमी पूर्णातिथि कहीहै ॥ १७ ॥ और सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक राशियोंकी क्रमसे पष्टी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी तिथि है, इन पष्ठ्यादि चार तिथियोंकी दशमी पूर्णा तिथि है । तथा धनु, मकर, कुंभ, मीन इन राशियोकी क्रमसे एका- दशी, द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी तिथि है और इन एकादठ्यादि चार तिथियोंकी १५ पौर्णमासी तथा अमावास्या पूर्णातिथि है। जो तिथि पापग्रह युक्त राशियोंकी होय सो शुभकारक नहीं होती हे ॥१८॥१९॥ रातिमेगिक संतुमयुमी तिथि १२३१६ ८९.११,१२१३१४ अथ शुभारयतिथिमम् पूर्णी ५५.५५१०१००180१५१७५ तिथि मस्या ११३/४/१/२.३ ] । प्रकरणम् २. भापाटीकासमेतः। (१५) अथ प्रत्येकतिथिकृत्यम् । विवाहोत्सवयात्रा च प्रतिष्ठा वास्तुकर्म च।। कुर्याचौलादिकं कृष्णे न शुक्ले प्रतिपत्तिथौ ॥२०॥ राज्यकार्य विवा हादिमंग़लं वास्तुभूपणम् ॥ व्रतबंधः प्रतिष्टा च द्वितीया- यां तिथौ स्मृतम् ॥ २१ ॥ अन्नप्राशनसंगीतविद्यासीमंत शिल्पकम् ॥ द्वितीयाप्रोक्तमखिलं तृतीयायां प्रशस्यते ॥ ॥ २२ ॥ शत्रूणां वधर्वधादिविपशस्त्राग्नियोजनम् ॥ कर्त- व्यं तचतुथ्या तु नैव सन्मंगलं क्वचित् ॥ २३ ॥ शुभ- कर्माणि सर्वाणि स्थिराणि च चराणि च ॥ ऋणदानं विना यांति सुसिद्धं पंचमीदिने ॥२४॥ दंतकाप्टागमाभ्यं- गांस्त्यक्त्वाथो शिल्पकर्म च ॥रणवास्तुविभूपादि पष्टयां सिद्धयति मंगलम् ॥ २५ ॥ गजकृत्यं विवाहादि संगीतं वस्त्रभूपणम् ॥ यात्राप्रवेशसंग्रामाः सिद्धयेयुः सप्तमीतिथौ ॥ २६ ॥ नृत्यं स्त्रीरत्नभूपादि संग्रामः शस्त्रधारणम् ॥ वास्तुशिल्पादिकं कार्यमष्टम्यां सिद्धिमाप्नुयात् ॥ २७ ॥ विग्रहः कलहद्यूतमद्यमाखेटकस्तथा ॥ विपाग्निशस्त्रकृत्यं च नवम्यां सिद्धिमाप्नुयात् ॥ २८॥ विवाहादिशुभ कार्य भूपायात्राप्रवेशनम् ॥ गजाश्वनृपकार्याणि सिद्धयंति दश- मीदिने ॥ २९ ॥ व्रतबंधो विवाहादि रणः शिल्पं सुरो- त्सवः ॥ गमागमौ विभूपादि ोकादश्यां प्रशस्यते ॥३०॥ चरस्थिराणि कार्याणि विवाहव्रतबंधनम् ॥ द्वादश्यां तत्प- कुर्वीत तैलयात्रादिकं त्यजेत् ॥ ३३ ॥ यात्राप्रवेशसंग्राम- वस्त्रभूपणमंगलम् ॥ व्रतबंधं विनाऽन्यत्र शुभा शुक्लत्रयो- दशी ॥ ३२ ॥ विपबंधाग्निशस्त्रादि प्रकुर्यादुष्टकर्म च ॥ चतुर्दश्यां शुभं कर्म क्षौरं यात्रां विवर्जयेत् ॥३३॥ मांगल्यं 4 [तिथि- मुहूर्त्तगणपतिः- भूपणं शिल्पं प्रतिष्ठा यज्ञकर्म च ॥ संग्रामो गृहकृत्यं- च पौर्णमास्यां प्रसिद्धयति ॥ ३४॥ अम्याधानं महा- दानं पितृयागादिकं च यत ।। प्रोक्तं कर्म प्रकर्तव्यं दर्श नान्या शुभा क्रिया ॥ ३५ ॥ अब प्रत्येक तिथिमे कृत्यको वर्णन करते है-विवाह, उत्सव, यात्रा, देवप्रतिष्ठा, वास्तुकर्म (गृहादि वनाना) शान्ति करना, मुंडनादिकर्म ये सब कृष्णपक्षकी प्रतिपदामें करे और शुभ पक्षकी प्रतिपदामें नहीं करै ॥ २० ॥राजकार्य, विवाहादि मंगल कार्य, वास्तुकर्म, आभूषण बनवाना, यज्ञोपवीत, देवप्रतिष्टा, ये कार्य द्वितीया तिथिमें श्रेष्ठ होते है ।॥ २१ ॥ अन्नप्राशन (चालकको प्रथमहीप्रथम अन्न चटाना ) संगीत विद्या, सीमन्त कर्म, शिल्प कर्म और जो द्वितीयामें करने कहहे सोसव कर्म तृतीयामें श्रेष्ठ होते है ॥ २२॥ शत्रुओंको मारना, वांधना, विप देना, शस्त्र मारना, अग्नि लगाना इत्यादि कूर कर्म चतुर्थीमें करने चाहिये और शुभ मंगल कर्म कोई नहीं करना चाहिये ॥ २३॥ सव शुभ कर्म, स्थिर, तथा चर कर्म पंचमीमें सिद्ध होते हैं परन्तु ऋण देना श्रेष्ठ नहीं है ॥ २४॥ दतोन करना, आनाजाना, उवटना इन कम्ौंको त्याग कर शिल्प कर्म, युद्ध, गृहारंभ, आभूपण गटवाना, मंगल कार्य पष्टीमे सिद्ध होतेह ॥२५॥ हाथीपर चढना, हाथीको चलाना सिसाना, वेचना, सरीदना, विवाहादि संगीतकर्म, वस्त्र, आभूषण बनवाना और पहिरना, यात्रा, गृहप्रवेश, वधूप्रवेश, संग्राम ये कार्य सप्तमी तिथिमें सिद्ध होते है ॥२६॥ नृत्य, स्त्री, भूपणादि धारण करना, संग्राम, शस्त्र धारण, वास्तु शिल्पादि कार्य अष्टमीमें सिद्ध होते हैं ॥ २७ ॥ रिग्रह, लडाई, कलह, जुआ ऐलना, मद्य वनाना, शिकार सेलना, विष देना, अग्नि लगाना, शस्त्र बनवाना, चलाना, प्रकरणम् २.] भापाटीकासमेतः। (१७) इत्यादि कार्य नवमीमें सिद्धिको प्राप्त होतेहैं ॥ २८ ॥ विवाहादि शुभ कर्म, आभूपण बनवाना, यात्रा, प्रवेश, हाथी घोडोंका कार्य, राजकार्य, दशमीके दिन सिद्ध होते है ॥ २९॥ यज्ञोपवीत, विवा- हादि, युद्ध, कारीगरी सीखना, करना, मद्य वनाना, उत्सव करना, जाना आना, आभूषण बनवाना, पहिरना, इत्यादि कार्य एकादशीमें शुभ होतेहैं ॥ ३०॥ चर ओर स्थिर कार्य, विवाह, यज्ञोपवीत द्वाद- शीमें करे, किन्तु तैलमर्दन, यात्रादि कम्मोको त्याग देवे ॥३१॥ यात्रा, प्रवेश, संग्राम, वस्त्र, आभूषण बनवाना ओर पहिरना, मंगल कार्य और यज्ञोपवीत, इनको छोडकर अन्य कम्मों में शुक्लपक्षकी त्रयोदशी शुभ होती है ॥ ३२ ॥ विप देना, वांधना, अग्नि लगाना, शस्त्र चलाना आदि दुष्ट कर्म चतुर्दशीमें शुभ होतेहै । परन्तु शुभकर्म और क्षोर यात्रादि कर्म वर्जित करै ॥ ३३ ॥ मंगल कार्य, भूपण, शिल्प, प्रतिष्ठा, यज्ञकर्म, संग्राम, गृहकृत्य पोर्णमासीमें सिद्ध होते है ॥ ३४॥ हवनाटिकर्म, महादान, पितृयज्ञ और जो कर्म अमावस्यामें करने कहेहें सो सव अमावास्याके दिन करे । किन्तु अन्य शुभ कर्म नहीं करने चाहिये ॥३५॥ अथ दंतधावने निपिद्धतिथयः। अमायां च तथा पाठयामेकादश्यां खेर्दिने ॥ प्रतिपयुत्तरे यामान कुर्यादन्तधावनम् ॥ ३६॥ अव दंतधावन कर्ममें निषिद्ध तिथियोंका वर्णन करतेहै-अमा- वास्या, षष्ठी, एकादशी, रविवार, प्रतिपदा, पहर दिन चढे पीछे दतौन नहीं करे ॥ ३६॥ अथामलकस्नाने निषिद्धाः। दशमीसप्तमीदर्शद्वितीयानवमीदिने ॥ त्रयोदश्यां तथा नैव स्नायादामलकैर्नरः ॥ ३७॥ -- - २
(२८),
[तिथि-
५
मुहूर्तगणपतिः-
अब आमलक स्नान निषिद्ध तिथियोंका वर्णन करतेहैं-
दशमी, सप्तमी, अमावास्या, द्वितीया, नवमी, त्रयोदशी इन तिथि-
योंमें पुरुष
आमलेके जलसे स्नान न करे ॥ ३७॥
अथोक्तकार्य निपिडाः।
भोरे चतुर्दशी चैव पाठीतैले पलेऽष्टमीम् ॥ दर्श स्त्रीसेवने
जह्याद्यदीच्छेदीर्घजीवितम् ॥ ३८ ॥
अव उक्त कार्यों में निषिद्ध तिथियोंको कहते हैं-जो मनुष्य
दीर्घ कालतक जीना चाहे तो ओर कर्ममें चतुर्दशी, नैल साने वा
मलनेमें पष्टी, मांस सानेमें अष्टमी, स्त्रीमेवनमें अमावास्याको
त्याग देवे ॥ ३८॥
अथ प्रतिपदादिदर्शान्तासु पोडशतिथिपु वानि।
त्यजेत्प्रतिपदाद्यासु कूप्मांडं बृहतीफलम् ॥ लवणं मूलक
चैव पनमं तैलमेवनम् ।। ३९ ।। धात्रीफलं नारिकेलं फलं
तुव्याः पटोलकम् ॥ निप्पावान्नं मसूरॉश्च वृताकं माक्षिकं
क्रमात् ॥ ४० ॥ अमायां सुरतं चैव पौर्णमास्यां दुरो-
दरम् ॥ ११ ॥
.
अव प्रतिपदासे अमावास्यातक १६ सोलह तिथियों में त्याज्य
वस्तुओंका वर्णन करतेह-प्रतिपदामें पेटा, द्वितीयामें कटेरीका फल,
तृतीयामें लपण, चतुर्थीमें मूली, पंचमीमें कटहल, पष्टीमें तेलसे-
वन ॥ ३९ ॥ सप्तमीमें आमला, अष्टमीमें नारियल, नवमीमें तुंबी
(दो प्रकारका काशी फल, तोरई ) दशमीमें परसल, एकादशीमें
दलिया, द्वादशीमें मसूर, त्रयोदशीमें बेंगन, चतुर्दशीमें शहत ॥
॥ ४० ॥ अमावास्यामें स्त्रीसंगम, पोर्णमासीमें जुआ खेलना
चार्जित हे ॥४१॥
प्रकरणम् २.]
भापाटीकासमेतः।
अथ प्रसंगायुगादिमन्वादितिथयः
नवमी कात्तिके शुक्ला वैशाखे च तृतीयका ॥ त्रयोदश्या-
श्विने कृष्णा तथा दर्शश्च फाल्गुने ॥ ४२ ॥ कार्तिकेभूत्कृ-
तारंभस्त्रेतारंभस्तु माधवे || फाल्गुने द्वापरारंभ आरंभश्चा-
'श्विने कलेः ॥ १३ ॥क्रमाच्छंभुईरिर्वेधाः पितरस्तर
देवताः ॥ तिलॉल्लवणसौवर्णगाश्च दद्यायुगादिषु ॥ ४४ ॥
एते युगादयः पुण्याः शुभे वा मनीपिभिः । तत्राक्षय्य-
तृतीया तु सर्वकार्येतिशोभना ॥ ४५ ॥ आश्विने नवमी
शुक्ला मावमासे तु सप्तमी । भाद्रे चैत्रै तृतीया च कार्तिके
द्वादशी तथा ॥ ४६॥ आपाढे दशमी प्रोक्ता ज्येष्टमासे तु
पूर्णिमा । आपाढी फाल्गुनी चैत्री कार्तिकी पूर्णिमा तथा
॥१७॥ भाटे कृष्णाष्टमी प्रोक्ता पोपे त्वेकादशी सिता ॥
अमा भाद्रपदे मासि मन्वाद्यास्तिथयस्त्विमाः ॥ ४८॥
अब मासास्तु एकांता विजेया गणकोत्तमः ॥४९॥
(२०) मुहूर्त्तगणपतिः- [तिथि- क्लमें सप्तमी, भाद्रपद और चैत्र शुक्लपक्षमें तृतीया, कार्तिक शुक्ल पक्षमें द्वादशी ॥ ४६॥ आपाट शुक्लपक्षमें दशमी, ज्येष्ठ शुक्लपक्षमें पूर्णिमा और आपाट, फाल्गुन, चैत्र, कार्तिक इन मासोकी पूर्णिमा ॥१७॥तथा भाद्रपदकी कृष्णाष्टमी, पौपकी कृष्णा एकादशी, भाद्र पदकी अमावास्या ये तिथि मन्वादिक है ॥ ४८॥ यहांपर ज्योति- पियोंको ये महीने तो इन्हीमें जान लेने चाहिये ॥ १९॥' अथा|दययोगः । माघे मासि खौ दर्श व्यतीपाते श्रवान्विते ॥ अर्धोदयाभि- धो योगः सूर्यपर्वशताधिकः॥अयमुक्तो दिवा योगः किंचि- न्यूनो महोदयः॥ ५०॥ अब अद्वोदय योग कहतेहै-माघके महीनेमे रविवारकी अमावास्या, व्यतीपात योग और श्रवण नक्षत्रसे युक्त हो तो अोदय नाम योग,सौ सूर्यपोसभी अधिक फलदायक होता है और ये योग दिन में होना कहा है, रात्रिमें नही । यदि इस योगमें कुछ न्यूनताभी हो तो महोदय योग होता है ॥५०॥ अथ गजच्छाया। पितृपक्षे त्रयोदश्यां हस्तेऽ।ऽब्जे मघागते॥ गजच्छायाभि- धो योगःश्राद्धक्षय्यफलप्रदः॥५१॥ अब गजच्छाया योग कहते है-आश्विन मासके पितृपक्षकी त्रयो- दशीके दिन हस्त नक्षत्रपर सूर्य और मघापर चंद्रमा हो तो गजच्छाया नाम योग श्राद्धमें अक्षय फलका देनेवाला होता है ॥ ५१ ॥ अथ कपिलापष्टी। आखिने कृष्णपक्षे च पष्टयां भौमोऽथ रोहिणी ॥ व्यती- पातस्तदा पष्टी कपिलाऽनंतपुण्यदा ॥१२॥ अब कपिलापष्टी योग कहते है-आश्विन मासके कृष्णपक्षकी "
--
.
प्रकरणम्. ३]
भापाटीकासमेतः। (२१)
"पष्ठी, मंगलवार, रोहिणी नक्षत्र, व्यतीपात. योग युक्त हो तो
कपिला पष्ठी कहातीहै अनन्त पुण्यकी देनेवाली है ॥ ५२ ॥
अथ प्रसंगादगस्त्योदयः।
अष्टनपलभासंख्येरंशेर्युक्ता वसुग्रहाः ॥ तादृशेऽर्के मुनेझेंय
उंदयः कुंभजन्मनः॥ ५३॥
इति श्रीदेवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्तगण-
पता तिथिप्रकरणं द्वितीयम् ॥२॥
अव प्रसंगवशसे अगस्त्यका उदय लिखते हैं-अपने देशकी
पलभाको आठसे गुणा करनेसे अंश होते हैं, उनमें अहानवे
९८ नोडकर तीस ३० का भाग देनेसे जो लब्ध मिले सो सूर्य
की राशि और शेप वचे सो अंश जाने उसी सर्यके उतने अंशोंपर
अगस्त्यका उदय होताहै।
उदाहरण-जैसे स्वदेशी पलभा ५।१५ को आठसे गुणा किया
तो ४६०० अंश हुए, इनमें ९८ जोडे तो १४४ हुए, इन १४४ में
तीसका भाग दिया तो ४ लब्ध मिले २४ शेप बचे अर्थात्
"सिंहके सूर्यके २४ अंशपर अगस्त्यका उदय जनाना ॥ ५३॥ ।
इति श्रीदेवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्तगणपती
श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामशात्मजपंडितरामदयालुशर्म-
कृतभापाटीकासमलंकृतं तिथिप्रकरणं द्वितीयम्॥२॥
अथ वारप्रकरणम् ।
आदित्यश्चंद्रमा भौमो बुधश्चाथ बृहस्पतिः ॥शुक्रः शनैश्चर-
श्चैते वासराः परिकीर्तिताः॥ १॥ शिवो दुर्गा गुहो विष्णु-
ब्रौद्रः कालसंज्ञकः ॥ सूर्यादीनां क्रमादेते स्वामिनः परि-
कीर्तिताः॥२॥ गुरुश्चंद्रो वुधः शुक्रः शुभा वाराः शुभे
स्मृताः॥ रास्तु क्रूरकृत्येपु ग्राह्या भीमार्कसूर्यजाः॥३॥
(२२) मुहूर्तगणपतिः- [वार- स्थिरः सूर्यश्चरश्चंद्रो भौमश्चोयो बुधः समः ॥ लपुर्जीवो मृदुः शुक्रः शनिस्तीक्ष्णः समीरितः॥४॥ इसके पश्चात् वारप्रकरण लिखतेहैं-रवि१,चंद्रमार,मंगल ३.वध ४, बृहस्पति ५, शुक्र ६, शनैश्चर ७ ये सात वार कहेहैं ॥ १॥शिव १,दुर्गा २,कार्तिकेय३, विष्णु ४, ब्रह्मा ५, इंद्र ६, काल ७ क्रमसे ये सूर्यादिवारोंके स्वामी कहेहें ॥२॥ वृहस्पति, चंद्रमा, बुध, शुक्र ये शुभ वारहें शुभकार्यमें ग्रहण करने कहेहैं और मंगल, सूर्य, शनैश्चर ये क्रूर वार, क्रूरकम्मामें ग्रहण करने योग्य है ॥३॥ सूर्य स्थिर है, चंद्रमा चर है,मंगल उग्र है, बुध सम है,बृहस्पति लघु है, शुक्र कोमल है और शनि तीक्ष्ण है ॥ ४ ॥ अथ वारसंज्ञाचक्रम् । वारा: सूर्य / चंद्रमा मंगल बुध | वृहस्पति शुभ | शनि स्वामिनः शिव दुर्गा कात्तिकेय विष्णु ब्रह्मा स्वभावः स्थिर, चर दम सम लघु पाल मृदु तीक्ष्ण अथ प्रत्येकवारकृत्यम् । राजाभिषेकमांगल्यं यानमंत्रास्त्रमौपधम् ।। रणः पण्याग्नि- सेवायं सुवर्णादि खो स्मृतम् ॥५॥शंखमौक्तिकरौप्या- दि भूपा गीतं क्रतुः कृपिः ॥ भोज्यं स्त्रीशुविकरांभःक- मोक्तं सोमवासरे ॥६॥भेदस्तेयानृतं शाव्यं विपशवाग्नि- घातनम् ॥ प्रवालकरहेमाद्यमेतत्कुर्यात्कुजेहनि ॥७॥ कलानेपुण्यवाणिज्यं संधिव्यायामसेवनम् ॥ वेदाध्ययन- लिप्यादि विध्यादुधवासरे ॥ ८ ॥ यज्ञो धर्मः किया विद्या मांगल्यं पौष्टिकं गृहम् ॥ यात्राभेषज्यभूपाया विधेया गुरुवासरे ॥ ९ ॥ गीतं स्त्रीरनशय्यादि वस्त्रं भूपोत्सव- ] -- " प्रकरणम् ३. भापाटीकासमेतः। (२३) क्रियाः॥ भूपण्यकृपिकोशायाः सर्वे सिद्धयंति भार्गवे ॥ ॥१०॥ गृहप्रवेशदीक्षादि गजबंधः स्थिरक्रियाः॥ दास- शस्त्रानृतं स्तेयमेतत्सिद्धयेच्छनैश्चरे ॥ ११॥खेटस्योपचय- स्थस्य वारे कार्य शुभावहम् । तदेवापचयस्थस्य यत्नेनापि न सिद्धयति ॥ १२॥ अव प्रत्येक वारमें कृत्यका वर्णन करते हैं-राजाका गद्दीपर वेठना, मंगल कार्य करना,सवारी वनवाना,उसपर चढना,अथवा जाना,मंत्र सिद्ध करना, अस्त्र चलाना और वनाना, औषधि वनाना और खाना, युद्ध करना,दुकान करना,अग्नि लगाना,सेवा करना, सुवर्णका आभू- पण वनवाना और पहिरना, इत्यादि कार्य रविवारमें करने कहेहै ॥ ॥५॥शंख, मोती, चांदी आदिका आभूषण धारण करना और वनवाना, गीत, यज्ञ, खेती, भोजन कार्य, स्त्रीसेवन, इक्षुविकार (खांड गुडादि) बनाना, जलकम ये सब चंद्रवारमें शुभ होते हैं।॥६॥ भेदकरना, चोरी करना, झूठ बोलना, छिपकर बुराकाम करना, विप देना, शस्त्र चलाना, अग्नि लगाना, मारना, मूंगा पहिरना, कर वॉधना ओर लेना, स्वर्णका काम करना, मंगलवारमें शुभ होता है ॥ ७॥ कलाओंका सीखना, चतुरता करना, व्यापार करना, मिलाप, कसरत, नौकरी करना, वेदका पढ़ना, लिखना इत्यादि कार्य बुधवारमें शुभ होते हैं ॥८॥ यज्ञ, धर्म, शुभ कर्म, विद्या, मंगल कार्य, पौष्टिक कर्म, गृहारंभ, यात्रा, औषध बनाना, सेवन करना, आभूषण धारण करना इत्यादि कर्म वृहस्पतिवारमें करने चाहिये ॥९॥ गाना, स्त्रीसेवन, रत्न पहिरना, शय्यादि बनाना, वस्त्र, आभूषण धारण, उत्सवक्रिया- भूमिका कार्य, दुकानदारी, खेती, खज़ाना इत्यादि कार्य शुक्र, वारमें सिद्ध होते हैं ॥१०॥ गृहप्रवेश, मंत्रदीक्षादि, हाथीका बॉधना, स्थिर कर्म, नौकर होना, शस्त्र चलाना, मिथ्या बोलना - [ वार- - (२४) मुहूर्तगणपतिः- चोरी करना, इतने कार्य शनिवारमे सिद्ध होते हैं॥ ११ ॥ लग्नसे तीसरा, छठा, दशनां, ग्यारहवां घर उपचय कहाताहे और लग्न, दूसरा, चौथा, पांचवॉ, सातवॉ, आठवॉ, नौवॉ, बारहवा घर अपचय कहाताहै. उपचय स्थानमे स्थित ग्रहके वारमें कियाहुआ कार्य शुभकारक होताहै ओर यदि वहही ग्रह अपचय स्थानमे हो तो कार्य यत्न करनेसे भी सिद्ध नहीं होता ॥ १२ ॥ अथ तात्कालिकवारकृतार्थ होरा प्रोच्यते। स्वदेशान्मध्यरेखांताजनै. पादवर्जितेः ॥ तावत्पलैर्युतो- नाः स्युस्तिथयः १५ परपूर्वतः ॥ १३ ॥ तहिनादातर- पलैरूनाधिक्ये दिनार्द्धतः ॥ उर्व चाधः क्रमाद्वारप्रवेशस्त पनोदयात् ॥ १४ ॥ वारारंभागतानाध्यो द्विनाः २ पंच विभाजिताः ॥ लब्धांके गतहोरा- स्पुर्वासरेशादितःक्रमात ॥ १५॥ रविः शुक्रो बुधश्चंद्रः शनिर्जीवस्ततः कुजः ॥ एवं क्रमेण विज्ञेयाः कालहोरेश्वरा ग्रहाः ॥ १६॥ यस्मि- न्वारे तु यत्कृत्यं पूर्वाचार्येरुदाहृतम् ॥ तत्कृत्य तस्य खेटस्य होरायां खलु सिद्ध्यति ।। १७ ॥ वारदोपाश्च ये प्रोक्ता रात्रौ न प्रभवति ते ॥ शनिभीमार्कवारेपु विशेपा- दिति केचन ॥ १८॥ अव तात्कालिक वारमें कर्त्तव्यकर्मार्थ होराका वर्णन करतेहैं- अपना देश और मध्यरेखाके बीचमे जितने योजनोंका अन्तर होय उनमेंसे उनकाही चोथा भाग घटायकर जो शेष बचे सो पल होते है. उन पलोंको पर या पूर्व देश होनेसे क्रमसे १५ १ भूमध्यरण्याके देश इस लायसे जाने जातेहै-पुरी समां देवायाऽथ काची सित परत पर्यती वसगुल्मम् ॥ पुरी चोबार्यन्याहिया गगराई कुरुक्षेत्रमा भुवो मध्यरेमा ॥ १ ॥ अन्यथ-याउंकोजयिनीपुरापरिपुरक्षेत्रादिदद्यान् स्पृशत्मत्रं मेरगत बुधैर्निगदिता या मध्यरेगा गुर ॥२॥शी॥
] प्रकरणम् ३. भापाटीकासमेतः। (२५) पंद्रहमें जोड़े और घटावै ॥ १३ ॥ भावार्थ यह है कि,भूमध्यरेखासे अपना देश पश्चिममें हो तो पलोंको १५ पंद्रहमें जोडदेवे और जो मध्यरेखासे अपना देश पूर्वमें होय तो पंद्रहपड़ियोंमें पलोंको घटाय देवे इस प्रकार करनेसे जो अंक मिले सो ध्रुवांक कहातेहैं. जिस दिनका वारप्रवेश जानना होय उसी दिवसके दिनार्द्धका और ध्रुवांकका अन्तर करै अर्थात् जिसमेंसे जो घट सके उसे घटाय देवे शेप वचै सो वारप्रवेशकी घट्यादि जाने. ताप्तर्य यह है कि, दिनार्द्धमेसे ध्रुवांक घट गया हो तो सूर्योदयसे (ऊर्द्ध) उतनी घटी पल दिन चढ़े चारप्रवेश हुआ जाने और जो धुवांकमैसे दिनार्द्ध घट गया हो तो सूर्योदयसे (अधः) उतनी घटी पल पहिले वारप्रवेश हुआ जानै. उदाहरण-जैसे कि,भूमध्यरेखा लंकासे कुरुक्षेत्रपर होती हुई सुमेरु पर्वततक सीधी चली गईहै ऐसा दैवज्ञोने मानाहै और कुरुक्षेत्रसे ठीक पूर्वमें ३१ योजनपर हमारा ग्राम ढाडौली है, आज सं. १९६४ मार्गशीर्ष शुक्ल तृतीया रविवारके दिन वारप्रवेश जानना हे आज दिन- मान २६४ है तो३१योजनका चौथाई७४५हुआ इनको३१मेसे घटाया तो २०१५ शेष वचै ये पल और विपल है, इन पल विपलोंको १५ घडियोमेसे घटाया क्यों कि, हमारा देश मध्यरेखासे पूर्वमें है तो शेष १४३३६।४५ वचे यहही वारप्रवेशका ध्रुवांक है और दिनार्द्ध ११२ है यहांपर ध्रुवांकमे दिनार्द्ध घटताहै तो शेष १।३।४५ वचतेह बस यही वारप्रवेशकी घव्यादि है अब जानलो कि, आज सूर्योदयसे १घटी ३४ पल ४५ विपल पहिले वारप्रवेश हुआहै॥ १४॥ वारप्रवेशसे इष्टतक जितनी घड़ी बीती होय उनको दूना करके पांच ५ का भाग देनेसे जो अंक लब्ध मिलै सोही वर्तमान वारसे गत होरा इस क्रमसे होतेहै, जैसे रविवारके दिन प्रथम तो सूर्यकाही होरा, फिर शुक्रका, फिर बुधका, उसके आगे - (२६) मुहूर्तगणपतिः [वार- चन्द्रमाका, तब शनिका, तब वृहस्पतिका इसी क्रमसे काल होराके स्वामी ग्रह जान लेने चाहिये ॥ १६॥ पूर्वाचार्याने जो कार्य जिस घारमें करना कहाहे वह कार्य उसी वारके होरामें भी सिद्धिको प्राप्त होताहे अर्थात् आवश्यक कार्य में पार न मिलसके तो उस वारकी होरामें उस कार्यको करलेवे ॥१७॥ वारों में जो दोप कहेहं सो रात्रिम वली नहीं होतेहें और कोई आचार्य ऐसा कहतेहैं कि, शनि, मंगल, रविवारों में जो दोप कहेहें सो रात्रिमें वली नहीं होतेहे ॥ १८ ॥ तलाभ्यंगे वारफलम् । रविस्तापं शशी कांति मृति भीमो बुधः श्रियम् ॥ वित्त- हानि गुरुः शुक्रो विपत्तिं च सुखं शनिः ॥ १९ ॥ तेला- भ्यंगो मनुष्याणां कुरुते नात्र संशयः ॥ रवी भौमे व्यती- पाते संक्रांती वैधृतावपि ॥२०॥ पट्यष्टम्योश्च विष्टयां च तेलाभ्यंगोन पर्वसु ॥२१॥ खाव तेल लगानेमें वारीका फल कहतेह-लाभ्यंगमें रविवार तापको करताहे,चन्द्रमा कांतिको,मंगल मृत्युको, बुध लक्ष्मीको,यह- स्पति धनकी हानिको,शुक्र विपत्तीको, शनि सुखको करताहे ॥१९॥ इस वारफलमें किसी प्रकारका संशय नहीं है और रवि, मंगल, व्यतीपात, संक्रान्ति, वैधृति योग ॥२०॥पष्टी, अष्टमी तिथि, भद्रा, पर्व (ग्रहण अमावास्यादि) इनमें तैलाभ्यंग नहीं करना चाहिये ॥ २१॥ अथ तैलाभ्यंगे दोपापवादः। तलाभ्यंगो न दोपाय प्रत्यहं क्रियते च यः॥ उत्सव वान- रोग वा यत्र वाचनिकोपि वा ॥ २२ ॥ भार्गव गोमयं भीमे मृदं दृवां वृहस्पती ॥ खो पुष्पं निधायांतस्तैलाभ्यं-
प्रकरणम् ४.] भाषाटीकासमेतः। (२७)
गो न दोपकृत् ॥ २३॥ मंत्रितं कथितं तैलं सार्पपं पुष्प-
वासितम् ॥ द्रव्यांतरयुतं वापि नैव दुप्येत्कदाचन ॥२४॥
इति श्रीमद्देवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपती वारप्रकरणं तृतीयम् ॥ ३॥
अव तैलाभ्यंगमें दोपका अपवाद लिखते हैं जो तैलाभ्यंग प्रति-
दिन किया जाताहे अथवा उत्सवमें,वातरोगमें, पुण्याहवाचनमें किया
जाताहै उसका दोप नहीं होता ॥ २२ ॥ दूसरा परिहार है कि,
शुक्रवारमें गोवर, मङ्गलवारमें मिट्टी, वृहस्पतिको दूध, रविको फूल
तेलमें डालकर लगानेसे दोप नहीं करता ॥ २३॥ मंत्रसे शुद्ध किया-
हुआ, अथवा अग्निसे पकाया हुआ, वा फूलोसे सुगन्धित कियाहुआ,
अथवा द्रव्यान्तर ( ओपधियोंसे) मिलाहुआ और सरसोंका
तैल मलनेमें कभी दूषित नहीं होताहै ॥ २४ ॥
इति श्रीमद्देवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपतोश्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामशर्मात्मजपंडि-
तरामदयालुकृतभापाटीकासमलंकृतं
वारप्रकरणं तृतीयम् ॥ ३॥
अथ नक्षत्रप्रकरणम् ।
अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी मृगः ॥ आर्द्रा पुन-
वसू पुप्यस्तथाऽश्लेपा मघा तथा ॥ १॥ पूर्वाफाल्गुनिका
तस्मादुत्तराफाल्गुनी ततः ॥ हस्तश्चित्रा तथा स्वाती
विशाखा तदनंतरम् ॥ २॥ अनुराधा ततो ज्येष्ठा ततो
मूलं निगद्यते ॥ पूर्वापाढोत्तरापाढा त्वभिजिच्छ्वणस्ततः
॥३॥ धनिष्ठा शतताराख्यं पूर्वाभाद्रपदा ततः ।। उत्तरा-
भाद्रपाञ्चेव रेवत्येतानि भानि च ॥४॥
(२८) मुहूर्तगणपतिः [नक्षत्र- अब नक्षत्रप्रकरण लिखतेह-अश्विनी १, भरणी २, कृत्तिका- ३, रोहिणी १, मृगशिरा ५, आर्द्रा ६, पुनर्वसु ७, पुष्य ८, आश्लेषा ९, मघा १०, पूर्वाफाल्गुनी ११, उत्तराफाल्गुनी १२, हस्त १३, चित्रा १४, स्वाति १५, विशाखा १८, अनुराधा १७, ज्येष्ठा १८, मृल १९, पूर्वापाढा २०, उत्तरापाटा २१, अभिजित् २२, श्रवण २३, धनिष्ठा २४, शतभिषा २५, पूर्वाभाद्रपदा २६, उत्तराभाद्रपदा २७, रेवती २८ ये २८ नक्षत्र है ॥१॥२॥३॥४॥ अथ नक्षत्रेशाः। अश्विनी दसदेवत्या भरणी यमदेवता ॥ आग्नेयी कृत्तिका प्रोक्ता विधाता रोहिणीश्वरः ॥ ५ ॥ मृगशीर्षश्वरश्चंद्रस्त- थैवाईश्वरः शिवः॥ अदितिस्तु पुनर्वस्वोः पतिः पुप्यस्य वाक्पतिः॥६॥ आश्लेपाधिपतिः सपो मधेशाः पितरः स्मृताः ॥ भगश्च पूर्वाफाल्गुन्या उफायाः पतिर्यमा ।।७।। हस्तस्याधिपतिः सूर्यस्त्वष्टा चित्राभिधस्य च ॥ स्वातेश्च देवतं वायुर्विशाखेंद्राग्निदेवता ॥ ८॥ अमुराधेश्वरो मित्रो ज्येष्ठाया इंद्र उच्यते ।। मृलस्य देवतं रसः पूर्वापाढेश्वरो जलम् ॥९॥ उपाया देवतं विश्व विधिश्चाभिजितोधिपः श्रवणाधिपतिर्विष्णुर्धनिष्टा वसुदेवता ॥ १० ॥ वरुणः शततारायाः पृमेशः कथितोऽजपात् ॥ अहिर्बुधन्यस्तथो- भायाः पूपोक्तो रेवतीपतिः ॥ ११ ॥ अव नक्षत्रोंके स्वामी कहतेहे-अश्विनीका अश्विनीकुमार, भरणीका यम देवताहे, कृत्तिकाका अग्नि, रोहिणीका विधाता स्वामीहै ॥५॥ मृगशिरका चंद्रमा, आका शिव, पुनर्वसुका अदिति, पुप्यका बृहस्पति ॥ ६॥ आश्लेपाका सर्प, मघाके पितर, पूर्वाफाल्गुनीका भग, उत्तराफाल्गुनीका अर्यमा ॥७॥ हस्तका सर्य, चिनाका वष्टा, स्वातीका वायु, विशाखाका इंद्राग्नी ॥८॥ " प्रकरणम् ४.] भाषटीकासमेतः। (२९) अनुराधाका मित्र, ज्येष्ठाका इंद्र, मूलका राक्षस, पूर्वापाढाका जल ॥९॥उत्तरापाढाका विश्वेदेव, अभिजितका ब्रह्मा, श्रवणका विष्णु, धनिष्ठाका वसु ॥ १०॥ शतभिपाका वरुण, पूर्वाभाद्रपदका अजपात्, उत्तराभाद्रपदका अहिर्बुन्ध्य, रेवतीका पूपा देवता स्वामी है ॥ ११ ॥ अथ सामान्यतः शुभाशुभनक्षत्राणि । रोहिण्यश्विगाः पुष्योहस्तश्चित्रोत्तरात्रयम् ।। रेवती श्रवण- श्चैव धनिष्टा च पुनर्वसूः ॥ १२ ॥ अनुराधा तथा स्वाती शुभान्येतानि भानि च ।। सर्वाणि शुभकार्याणि सिद्धयं- त्येपु च भेषु च ॥ १३ ॥ पूर्वात्रयं विशाखा च ज्येष्ठा- मूलमेव च ॥ शतताराममेतेषु कृत्यं साधारणं स्मृतम् ।। ॥ १४ ॥ भरणी कृत्तिका चैव मघाश्लेपे तथैव च ॥ अत्युग्रं दुष्टकार्य यत्प्रोक्तमेषु विधीयते ।। १५ ॥ अब सामान्यतासे शुभाऽशुभ नक्षत्रोंका वर्णन करते हैं-रोहिणी, अश्विनी, मृगशिर, पुप्य, हस्त, चित्रा, तीनों उत्तरा, रेवती, धनिष्ठा, पुनर्वसु ॥ १२ ॥ अनुराधा, स्वाती ये नक्षत्र शुभ हैं इनमें सब शुभकार्य सिद्ध होते हैं ॥ १३॥ तीनों पूर्वा, विशाखा, ज्येष्ठा, मूल, शतभिषा ये साधारण नक्षत्र, इनमें साधारणकार्य शुभ होते है ॥ १४ ॥ भरणी, कृत्तिका, मघा, आश्लेया ये अतिउग्र नक्षत्रहें इनमें अतिउग्र कार्य दुष्टकार्य और जो कार्य इनमें करने कहे हैं सो सब किये जातेहैं ॥ १५॥ अथ प्रत्येकनक्षत्रकृत्यम् । यात्रौपधविभूपाश्च विद्याशिल्पकलादिकम् ॥ गजकार्य विवाहांगं मांगल्यं चाश्विभे चरेत् ॥ १६ ॥ साहसं दारुणं शत्रुनाशनं विपबंधनम् ॥ भरण्यां कूपकृप्याद्यमग्निदाहा- दिकं चरेत् ॥ १७ ॥ कृत्तिकायां सदा कुर्यात्साहसाग्नि- श्रवण, (३०) मुहूर्तगणपतिः- [ नक्षत्र- परिग्रहम् ॥ रिपोर्वधं विवाहं च लोहमण्योश्च कर्म तु॥ ॥ १८ ॥ रोहिण्या पौष्टिकं कुर्याद्विवादं धनसंग्रहम् ॥ प्रासाद सुरकृत्यं च मांगल्यं भूपणादिकम् ।। १९ ॥ विधा- होपनयौ यात्रा मृगशी तु शोभनम् ॥ सुरसंस्थापनं वास्तुक्षेत्रारंभादि सिद्धयति ॥ २० ॥ आर्द्रायां विग्रह कुर्याद्वंधनं छेदनं वधम् ॥ विपसंध्यग्निविद्यायं दारुणो- चाटने तथा ॥ २१ ॥शांतिकं पौष्टिकं यात्राभूपावास्तु- व्रतादिकम् ॥ वाहनं कृषिविद्यायं पुनर्वस्वोविधीयते ॥ ॥२२॥ चरस्थिराणि कार्याणि शांतिकं पौष्टिकोत्सवम्॥ विवाहं वर्जयित्वाऽन्यत्समस्तं पुप्यमे चरेत् ॥ २३ ॥ आश्लेपायां रिपोर्घातं वाणिज्यं साहसं तथा ॥ विपसर्पादि कृत्यं च स्तेयं कापल्यमाचरेत् ॥ २४ ॥ मघायां पैतृकं कार्य तथा सस्यादिरोपणम् । जलाश्रयं विवाहं च कुर्या- घुरादिसाहसम् ॥ २५ ॥ बंधनं दारुणं शिल्पं कापटयं रणकर्म च ॥ पूर्वाफाल्गुनिकायां तु चित्रकर्मादि साधयेत् ॥ ॥२६॥ विवाहो व्रतबंधश्च स्थिरकर्म विभूपणम् ॥ उत्तरा- फाल्गुनीभे स्यागृहारंभप्रवेशनम् ॥२७॥ यात्राविद्यावि- वाहादिविभूपांवरमौषधम् ॥ गृहारंभ प्रतिष्टां च विध्या- इस्तभेऽखिलम् ॥ २८ ॥ शांतिकं पौष्टिकं शिल्पं वास्तु- भूपांवरादिकम् ॥ व्रतबंधं स्थिरं कार्य चित्रायां कृषिकर्म च ॥२९॥सुरस विधानं च मंगलांवरभूपणम् ।। बीजा- रोपं च संग्रामं शस्त्रायं स्वातिभे चरेत् ॥ ३० ॥ वस्तुसं- ग्रहणं भूपां शिल्पं चित्रं प्रहारकम् ॥ रथकार्य विशाखायां कुर्यादीपधसेवनम् ॥ ३१ ॥ पाणिग्रहं व्रतं यात्रां गजा- श्वांवरभूपणम् ॥ चरं, स्थिरं शुभं कुर्यादनुराधाऽभिवेऽखि- प्रकरणम् ४] भापाटीकासमेतः। (३१) लम् ॥ ३२ ॥ रिपूणां हनने भेदे प्रहारे लोहकर्मणि ॥ शिल्पे स्नेहविधी चित्रे ज्येष्टा चैव समीरिता॥३३॥ मूल- भे च वनारामाः संग्रामाः संधिविग्रहाँ ॥ वापीकृपतडा- गाद्या विधेयाः कृपयोपि च ॥ ३४ ॥ वापीकूपादिकं कृप्यं विग्रहं बंधमोक्षणम् ॥ ऋरकार्य दुमच्छेदं पूर्वापाढा- भिधे चरेत् ॥ ३५॥ स्थापनं मंडनं वास्तुनिवेशं च प्रवे- शनम् ॥ वीजारोपविभूपायमुत्तरापाढभे चरेत् ॥ ३६ ।। देवतास्थापनं गेह पौष्टिकं शिल्पकर्म च ॥ मांगल्योप- नयं चित्रं शांतिकं श्रवणे चरेत् ॥३७॥ चौले चौपनये युद्धे गजाश्वोष्ट्रादिकर्मणि ॥ गेहोद्यानविपासु धनिष्टा कथितोत्तमा ॥३८॥ गजाश्वरथनौकानां रौप्यमुक्ताफल- स्रजाम् । वास्तुसंग्रामशस्त्राणां कार्य तच्छतभे चरेत् ॥ ॥ ३९ ॥ पूर्वाभाद्रपदे शिल्पं साहमं छेदनं कृपिम् ।। विक्रय महिपोशणांजलयंत्रादिकं शुभम् ॥ ४०॥ विवाहो व्रतबंधश्च देवतास्थापनं गृहम् ॥ वास्तुकर्माभिपेकश्चोत्तरा- भाद्रपदे भवेत् ॥ ११ ॥ गेहं देवालयं भूपा विवाहो व्रत- बंधनम् ।। जलस्थलादिकं कार्य रेवत्यां सिद्धिमाप्नुयात् ॥४२॥ अव प्रत्येक नक्षत्रमें कृत्य कहतेहैं-यात्रा, औपध बनाना और खाना, आभृपण वनवाना और पहिरना, विद्या पटना, कारीगरी कला आदि सीखना, हाथीका कार्य, रिवाह, मंगलकर्म ये सब अश्विनी नक्षत्रमें करै ॥ १६॥ साहस और भयानक कर्म, शत्रुका मारना, विष देना, वॉधना, कूप वनाना, खेती करना, अग्नि- लगाना इत्यादि कार्य भरणी नक्षत्रमें करै ॥ १७ ॥ साहस, अग्निप- रिग्रह, शत्रुमारण, विवाह करना, लोह और मणिका कर्म ये सब कार्य कृत्तिकामें करै॥ १८॥ पौष्टिक कर्म, विवाद, धनका संग्रह, - (३२) मुहूर्तगणपतिः [नक्षत्र- (प्रासाद ) राजगृह, देवगृह वनवाना, देवकार्य करना, मागलिक कर्म, भूपणादि धारण कर्म, रोहिणी नक्षत्रमे करे ॥ १९ ॥ विवाह, यज्ञोपवीत, यात्रा,देवस्थापन, वास्तुकर्म, क्षेत्रका बनवाना इत्यादि कार्य मृगशिरानक्षत्रमें शुभ होतेहैं ॥२०॥ लडाई करना, वॉधना, काटना, विपदेना, मिलाप करना, अग्नि लगाना, विद्या सीखना, दारुण कर्म, उच्चाटन कर्म ये सब आर्द्रा नक्षत्रमे करे ॥२१॥शाति कर्म, पौष्टिक कर्म, यात्रा, आभूषण, मकान वन- वाना, व्रतादि करना, वाहनकार्य, खेती करना, विद्या सीखना ये सर्व कार्य पुनर्वसु नक्षत्रमे करै ॥ २२॥ चर और स्थिर कार्य, शातिक, और पौष्टिक कर्म, उत्सव, विवाहको छोडकर अन्य सब शुभकर्म पुप्यनक्षत्रमे करे ॥ २३ ॥ शत्रुका मारना, व्यापार करना, साहस कर्म, विष देना, सर्पादिका कार्य, चोरी, कपटता ये सव आश्लेषा नक्षनमे करै ॥ २४ ॥ पितृकार्य, खेती, वाडी बोना, जलाश्रय वनवाना, विवाह, युद्धादि साहस कर्म मघा नक्षत्रमे करे ॥ २५॥ वाधना, दारुण कर्म करना, कारीगरी करना, कपट करना, युद्धकर्म, चित्र बनाना इत्यादि कार्य पूर्वाफाल्गुनी नक्षनमे करै '॥ २६॥ विवाह, यज्ञोपरीत, स्थिरकर्म, आभूपण धारण, गृहारभ, गृहप्रवेश ये सब कार्य उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रमे करै ॥ २७ ॥ यात्रा करना, विद्या सीखना, विवाहादि करना, आभूपण वस्त्र पहिरना,, औषधि वताना और खाना, गृह वनवाना, प्रतिष्ठा करना यसव काम हस्त नक्षनमे करे ॥ २८ ॥ शान्तिक, पोष्टिक कम, शिल्प कर्म, वास्तु कर्म, आभूपण वस्त्रादि धारण कर्म, यज्ञोपवीत, स्थिर कर्म, कृषि कर्म ये सव चित्रा नक्षत्रमें करे ॥ २९ ॥ देवगृह बनाना, मंगल कार्य करना वस्त्र, भूषण पहिरना, पीज बोना, संग्राम करना, - प्रकरणम् ४.] भापाटीकासमेतः। (३३) शस्त्रादि बनाना और धारण करना,इत्यादि कार्य स्वाति नक्षत्र में करे ॥ ३०॥ वस्तुओंका संग्रह, आभूपण धारण करना, शिल्प कार्य करना, चित्र कार्य, प्रहार करना, रथकार्य, औषध सेवन विशाखा नक्षत्र में करें ॥ ३१॥ विवाह बत, यात्रा, हाथी और घोडे सम्बन्धी कार्य वस्त्र और आभूषणका धारण करना, चरकार्य, स्थिरकार्य और शुभकार्य ये सब अनुराधा नक्षत्र में करना ॥ ३२ ॥ शत्रुओंका मारना, भेद करना, प्रहार करना, लोहेका कर्म, शिल्प कर्म, तैल अतर आदिका वनाना, चित्रकारी करना, इन सब कम्मोंमें ज्येष्ठा नक्षत्र शुभ "कहा है .॥ ३३ ॥ चन, बगीचा आदि लगाना, युद्ध, मिलाप, विग्रह करना, वावडी कूप तडा- गादि बनवाना, खेती करना ये सब कार्य मूल नक्षत्रमें करै ।। ॥ ३४ ॥ यावडी कूपादि वनाना, खेती, लडाई, वांधना, छोडना, क्रूर कर्म करना, वृक्ष काटना ये कार्य पूर्वापाढ नक्षत्रमें करे॥३५॥ देवस्थापन, सजाना, गृह बनाना, गृहप्रवेश, वीज बोना, आभूप-. णादि पहिरना ये कार्य उत्तराषाढा नक्षत्र में करै । ३६ ॥ देवताका स्थापन करना, गृह बनाना, पौष्टिक कर्म, शिल्प कर्म, मांगलिक कर्म, यज्ञोपवीत, चित्र कर्म, शान्ति कर्म ये सब श्रवण नक्षत्रमें करे ॥३७॥ मुंडन, यज्ञोपवीत, युद्ध, हाथी घोडा ऊंटों आदिका कर्म, घर बनाना, बगीचा लगाना, आभूषण पहिरना इतने कार्योंमें धनि- घा नक्षत्र उत्तम कहाहै ॥ ३८॥ हाथी, घोडा, रथ, नावका कर्म, . चांदी, मोती, माला आदिका कर्म, गृहारंभ, संग्राम, शस्त्रका कार्य ये सब शतभिषा नक्षत्रमें करे ।। ३९ ॥ शिल्प कर्म, साहस कर्म, काटना, खेती करना, भैंसे ऊटोंका वेचना, जलयंत्रादिका बनाना ये सब कार्य पूर्वाभाद्रपद नक्षत्रमें शुभ-होतेहै ॥ ४० ॥ विवाहा- यज्ञोपवीत, देवस्थापन, देवगृहारंभ, वास्तुकर्म, राज्याभिषेक ये कार्य A " (३४) · मुहूर्त्तगणपतिः निक्षत्र- उत्तराभाद्रपद नक्षत्रमें करै ॥ ४१॥ मकान, देवगृह बनाना, भूषण पहिरना, विवाह, यज्ञोपवीत, जलस्थलादिके कार्य रेवती नक्षत्रमें सिद्धिको प्राप्त होते हैं ॥४२॥ अथ पुष्यप्रशंसा। पापैविधेयुते हीने चंद्रताराबलेऽपि च.॥ पुष्ये सिद्धयंति : सर्वाणि कार्याणि मंगलानि च ॥४३॥ अव पुष्य नक्षत्रकी प्रशंसा लिखतेहैं-चन्द्रमा और तारा : - बलहीन हो पापग्रहोंसे विद्ध हो अथवा युक्त हो तोभी पुष्य नक्षत्रमें सब मंगल कार्य सिद्ध होतेहैं ॥ ३ ॥ अथ नक्षत्राणां विशेषसंज्ञा तत्कृत्यं च । ध्रुवं स्थिरमिति ख्यातं रोहिणी चोत्तरात्रयम् ॥ तत्रामरगृह- ग्रामाऽभिपेकाद्याः स्थिरक्रियाः॥४४॥मृगश्चित्राऽनुराधा च रेवती मृदुमैत्रकम् ॥ तत्र गीतं रतिं कुर्याद्भूषामांगल्य- मंवरम्॥४६॥पुष्याश्विन्यभिजिद्धस्तं लघु क्षिप्रमुदाहृतम्। तत्र भूपौपधज्ञानं गमनं शिल्पक रतिः॥४६॥ ज्येष्ठा मूलमाश्लेपा तीक्ष्णं दारुणमुच्यते ॥ तत्र भेदो वधो बंधो मंचभूतादिसाधनम् ॥.४७ ॥ श्रवणादित्रिभं स्वातिपुनर्वसु , चरं चलंम् ॥ तस्मिन्वाजिगजारोहो वाटिकागमनादिकम् ॥४८॥भरणी च मघा पूर्वा क्रूरमुग्रमुदाहृतम् ॥.विपश- स्वाग्मिघातादि तत्र च्छेदविनाशनम् ॥ १९॥ विशाखा कृत्तिका चैव मिश्रं साधारणं स्मृतम् ॥ नीलोत्सर्गोऽग्नि-: कार्य च मिश्रं तत्र च सिद्ध्यति ॥५०॥ ., अव नक्षत्रोंकी विशेष संज्ञा और उनमें कृत्यका वर्णन करते हैं-रोहिणी, तीनों उत्तरा अर्थात् उत्तराफाल्गुनी, • उत्तरापाढा, 'त्तराभाद्रपदा ये नक्षत्र ध्रुव और स्थिर संज्ञक हैं. इनमें देवगृह .
. प्रकरणम् ४.] भाषाटीकासमेतः। (३५) बनाना, ग्राम वसाना, राजगद्दीपर बैठना, स्थिरकार्य करना इत्यादि शुभ होतेहैं ।। ४४ ॥ मृगशिरा, चित्रा, अनुराधा, रेवती ये नक्षत्र मृदु और मैन संज्ञक हैं. इनमें गाना, स्त्रीसंगम, आभूषण धारण, मांगलिक कर्म, वस्त्र धारण ये सब कार्य करै ॥४५॥ पुष्य, अश्विनी अभिजित, हस्त ये नक्षत्र लघु और क्षिष संज्ञक हैं. इनमें आभू- पण धारण, औषध सेवन, ज्ञान, गमन, कारीगरी, स्त्रीसंगम इतने कार्य शुभ होतेहैं ॥ १६ ॥ ज्येष्ठा, आर्द्रा, मूल, आश्लेपा ये नक्षत्र तीक्ष्ण और दारुण संज्ञक हैं. इनमें भेदन, मारण, बंधन, मंत्रसा- धन, भूतादि साधन शुभ होते हैं ॥ ४७ ॥ श्रवण, धनिष्ठा, शत- भिषा, स्वाति, पुनर्वसुये नक्षत्र चर और चल संज्ञक हैं.इनमें हाथी घोडोंपर चढना, फुलवाडी लगाना, जाना इत्यादि कार्य शुभ होतेहैं ॥४८॥ भरणी, मघा, तीनों पूर्वा ये नक्षत्र क्रूर, और उग्र संज्ञक हैं । इनमें विपदेना, शस्त्र चलाना, अग्नि लगाना, मारना, काटना, विनाश करना इत्यादि कार्य सिद्ध होतेहैं ॥४९॥ विशाखा, कृत्तिका ये दो नक्षत्र मिश्र तथा साधारण संज्ञक हैं. इनमें वृषो. त्सर्ग, अग्निकार्य, मिश्रकार्य सिद्ध होतेहैं ॥ ५० ॥ अथाधऊर्ध्वतिर्यमुखनक्षत्राणि तत्कृत्यानि च । मूलाश्लेपामघापूर्वाविशाखाभरणीद्वयम् ॥ अधोमुखानि मान्यत्र कर्म सिद्धयेदधोमुखम् ॥५१॥ वापीकूपतडागादि खातस्तत्र विधीयते ॥ निधिक्षेपोद्धती रंध्रप्रवेशो गणितं तथा ॥ १२ ॥ पुनर्वस्वनुराधाख्यं ज्येष्ठाहस्तत्रयं मृगः॥ रेवतीद्वितयं तिर्यग्वक्वं तस्मिंस्तथाक्रियाः॥५३॥ गजा- , श्वरथतंत्रीणां नौकायाश्च गमादिकम् ॥शिविकाहलयंत्राणां कार्य तिर्यमुखे तु भे॥५४॥ उत्तरा रोहिणी चैव पुष्या-
मुहूर्तगणपतिः [नक्षत्र-
श्रवणत्रयम् ॥ एतान्यूर्ध्वमुखान्यत्र कर्मोक्तं तादृशं घुधैः
॥ ५५ ॥ प्रासादश्च ध्वजच्छत्रपाकारगृहतोरणम् ॥ नृपा-
भिषेक आराम उत्साहस्तू_वक्त्रभे ॥५६ ।।
अव अधोमुख, ऊर्ध्वमुख,तिर्यड्रमुख नक्षत्र और उनमें कृत्यका
वर्णन करतेहैं-मूल, आश्लेषा, मघा, तीनों पूर्वा, विशाखा, भरणी,
कृत्तिका ये नक्षत्र अधोमुख संज्ञक है. इनमें अधोमुख कार्य सिद्ध
होते हैं ॥५१॥ वावडी, कुऑ, तालाव आदिका खोदना, पृथ्वी में
धन रखना और खोदना, गुफा प्रवेश करना, गणितविद्या सीखना
इतने कार्य अधोमुख नक्षत्रोमें करने चाहिये ॥ ५२ ॥ पुनर्वसु,
अनुराधा, ज्येष्टा, हस्त, चित्रा, स्वाति, मृगशिरा, रेवती, अश्विनी
ये नक्षत्र तिर्यड्मुख संज्ञक है. इनमें तिर्यड्मुख कार्य सिद्ध होतेहे
॥५३ ॥ हाथी, घोडा, रथ, नावका चलाना, वीणा बनाना, पाल-
कीपर चढना, हल चलाना, यंत्रोंका कार्य करना, ये सब कार्य शुभ
होतेहै ॥ ५४ ॥ तीनो उत्तरा, रोहिणी, पुष्य, आर्द्रा, श्रवण, धनिष्ठा,
शतभिषा ये नक्षत्र ऊर्द्धमुख सलक हैं. इनमे ऊर्द्धमुस संज्ञक कार्य
सिद्ध होतेहै ॥ ५५॥ राजगृह, देवगृह, वनाना, ध्वजा वांधना, छत्र
धारण करना,परकोटा घेरना,तोरण वांधना, राज्याभिषेक करना,वाग
लगाना,उत्साह करना ये सव कार्य ऊर्द्धमुख नक्षत्रोंमें शुभ होतेहे ५६
अथाश्विन्यादिभानां तारकासंख्या।
राम ३ रामां ३ ग ६ वाणा ५ मि ३.भू १ वेदा ४ ऽग्नि-
३शराः ५ शराः५॥ नेत्रा २ वि २'चाण ६ भू १ चंद्रा
१ वेद ४ वेदा ४ ग्नि ३शंकराः ११.॥ १७ ॥ हग २-
वि२रामा ३रामा ३
ब्धिशत १०० नेत्र २ क्षणं २
रदाः ३२ ॥ अश्विनीप्रमुखानां तु तारासंख्या यथा-
कमम्॥१८॥
प्रकरणम् ४.] भापाटीकासमेतः। (३७) अव अश्विन्यादि नक्षत्रोंकी तारासंख्या लिखतेहे-राम ३ राम ३, अंग ६, वाण ५, अग्नि ३, भू १, वेद ४, अग्नि ३, शर ५, शर ५, नेत्र २, अश्वि २, वाण ५, भू १, चंद्र १, वेद ४, वेद ४, अग्नि३, शंकर ११,०५७॥२,अश्विरराम३, राम३,अधि४, शत १००, नेत्रर, ईक्षण २, रद ३२ ये कमसे अश्विन्यादि नक्षत्रों के ताराओंकी संख्या है अर्थात् अश्विनीके तीन तारा हैं, भरणीके तीन तारा हैं, कृत्तिकाके छह तारा हैं, इत्यादि सब जानलेने चाहिये ॥५॥ अथ नक्षत्राणां स्वरूपाणि। अश्विन्यश्विमुखाकारा भरणी भगसनिभा ॥ कृत्तिका च क्षुराकारा रोहिणी शकटाकृतिः॥ ५९॥ मृगो मृगमुखा- कारस्तथा मणिसनिभा ॥ पुनर्वसुगृहाकारो पुष्यो वाण- समाकृतिः ॥६०॥ चक्राकृतिरथाश्लेपा मघा शालोपमा स्मृता॥ पूफा तु शयनाकारा तथैवोत्तरफाल्गुनी ॥६१ ॥ ज्ञेयो हस्ताकृतिहस्तश्चित्रा मौक्तिकसन्निभा ॥ प्रवालस- दृशी स्वाती विशाखा तोरणाकृतिः॥ ६२॥ वलितुल्याड नुराधाख्या ज्येष्ठा कुंडलसन्निभा ॥ सिंहपुच्छनिभं मूलं पूर्वापाढा तु तल्पवत् ।। ६३ ॥ उत्तरा गजदंताभा त्रिकोणं चामिजिस्मृतम् ॥ श्रवणस्त्रिपदाकारो धनिष्टा मईला- कृतिः ॥ ६ ॥शतभं वर्नुलाकारं यमामा पूर्वभाद्रपात् ॥ उत्तरा शयनाकारा मईलामा तु रेवती॥६५॥ अन नक्षत्रोंका स्वरूप वर्णन करतेहै-अश्विनी नक्षत्र घोडेके मुख के समान है,भरणी नक्षत्र भगके समानहे,कृत्तिका क्षुराके आकारका है, रोहिणी गाडीके आकारका हे ॥ ५९॥ मृगशिरा मृगके मुखके (३८) मुहूर्तगणपतिः [नक्षत्र- आकारका है, आर्द्रा मणिके समान है, पुनर्वसु गृहके आकारका है, पुष्य वाणके समान है, आश्लेपा चक्राकार हे ॥६॥ मघा शालाके समान है, पूर्वाफाल्गुनी शय्याके समान उत्तरा फाल्गुनी शय्याके आकार है ॥६१॥ हस्त हाथके आकारसा है, चित्रा मोतीके समान है, स्वाति सुंगाके समान है, विशाखा तोरणके आकारकी है ॥ ६२॥ अनुराधा वलिके समान है, ज्येष्ठा कुंडलके समान है, मूल सिंहकी पूंछके समान है, पूर्वाषाढा शय्याके समान है ।। ६३ ॥ उत्तरापाढा हाथी दांतके समान है, अभिजित् त्रिकोणाकार है, श्रवण तीन चरणके आकारका है, धनिष्ठा मृदंगके समान है ॥६४॥ शतभिषा गोलाकर है, पूर्वाभाद्रपात् यमके समान है, उत्तराभाद्रपात् शय्याके समान है, रेवती मृदंगके समान है ॥६५॥ अथ नक्षत्रशरः। पूर्वापाढाद्वयं मूलानुराधार्दा मृगः करः ॥ ज्येष्ठा पुनर्वसू चैपां तारा दक्षिणगाः सदा ॥६६॥रोहिणीकृत्तिकाऽश्ले- पारेवतीश्रवणत्रयम् ॥ पुष्यश्चित्रा नवैतानि मध्यचारीणि भानि हि ॥ ६७ ॥ अश्विनीद्वितयं स्वातीविशाखाफाल्गु- नीद्वयम् ॥ मघाभाद्रपदायुग्ममेतान्युत्तरगाणि च ॥६८॥ अब नक्षत्रोंका शर वर्णन करतेहैं-पूर्वापाढा, उत्तरापाढ़ा, मूल, अनुराधा, आर्द्रा, मृगशिरा, हस्त, ज्येष्ठा, पुनर्वसु इन . नक्षत्रोंके तारा सदेव दक्षिणचारी हे ॥ ६६ ॥ रोहिणी, कृत्तिका, आलेपा, रेवती, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, पुप्य, चिना ये नौ नक्षत्र मध्यमचारी हैं ॥ ६७ ॥ अश्विनी, भरणी, स्वाति, विशाखा, पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, मघा, पूर्वाभाद्रपदा, उत्त- राभाद्रपदा ये नक्षत्र उत्तरचारी हैं॥६॥ - प्रकरणम् ४.] भाषाटीकासमेतः। (३९) नक्षनाणां शुभा नक्षरस्वामिन Ad लघु क्षिप्र कर उग्र |ऽशुभादिसड़ा mm - अश्विनी कुमार, यम अग्नि मिश्र साघार उप ध्रुव स्थिर मृ चद्रमा मृदु मन तीक्ष्ण दारुण साधारण भ . of चर चल शु शिव अदिति बृहस्पति सर्प लघु क्षिप तीश दाण उन माननामानि भ भ क से मृ आपु म पूड / ह चिस्या वि अनुज्ये उप्र पितर W साधारण कूर उप कर उन ध्रुव स्थिर लघु क्षिण अर्थमा सूर्य AT मृद मैत्र उत्तरचारी_अमुस्ताकार तयेड्मुख उत्तरचारी मृगाकार अधामुख मध्यमचारी क्षुराकार अधमुख मध्यमचारी शक्टाकार ऊ वेमुख दक्षिणचारी | मृगमुसाकार तिर्यमुख दक्षिणचारी मणिसदृश ऊध्वमुख दाक्षणचारी गृहाकार तियरमुख मध्यमचारी बाणाकार ऊर्ध्वमुख मध्यमचारी चक्राकार - अधोमुख उत्तरचारी शालाकार अधामुख उत्तरचारी शय्याकार अधोमुख उत्तरचारी शप्याकार अर्ध्वमुस दक्षिणचारी | हस्ताकार तियङ्मुख मष्यमचारी मुकाकार विड्मुस उत्तरचारी भवालाशर तियामुख उत्तरचारी শ্ৰীগৰা अधोमुख दक्षिगवारी परिसदश तिर्यड्मुख दक्षिणचारी कुडलाधर दक्षिणचारी सिंहपुच्छाका.अधोमुख दक्षिणचारी सप्यार अघोमुस दक्षिपचारी गजदताकार अर्धमुख त्रिकोणाशर उप्रमुख मप्यमचारी चरणत्रयाका अध्वमुख मण्यमचारी | मृदगाधर ऊर्ध्वमुस मुख उत्तरचारी यमाचार अधोमुस उत्तरवारी राभ्याकार अनुस मयमचारी | मृदगाधर निगमुग स्वा चर चल वायु मित्रसाधारण साधारण इदामी मृदु मैत्र शु मित्र तिइमुख तीक्ष्ण दापण साधारण AM साक्ष्ण दाह साधारण W कर उप्र साधारण N घुव स्थिर AM रघुक्षिण मन्ना विधदेवा ठपा अभिजित विष्णु धनिष्ठा चर चल श्रय घर चल ( मायमचारी गोलार घर चल साधरण पक्षण 2 मर रम साधारण परत पू भा 2 . भूव स्थिर अध्य १२ मृहमंत्र रेवती
मुहर्तगणपतिः [नक्षत्र-
अथ नभोमध्यमाद्दथर्वज्ञानम् ।
विशाखादिवयंपूर्वापाढांश्लेपाभे यदा ॥ रोहिणीभ नभो-
मध्ये तदा चाटमभोदयः॥६९ ॥ नवमक्षादयो मूले मृगे
चांवरमध्यगाशेपे मध्यगते व्योम्नः सप्तमदियो भवेत्॥७॥
अव मध्याकाशस्थ नक्षत्रसे उदय नक्षत्रका जानना लिखतेहें-
विशाखा,अनुराधा,ज्येष्ठा,पूर्वापाढा,आश्लेपा,आद्रा रोहिणी ये, नक्षत्र
आकाशके मध्यमें स्थित हों तो आठवें नक्षत्रका उदय होताहे
अर्थात् इनमेंसे जो नक्षत्र आकाशके मध्यमें होय उससे आठवें
नक्षत्रका उदय होताहे ॥ ६९ ॥ और मूल तथा मृगगिरा
आकाशके मध्यमें होय तो नवम नक्षत्रका उदय होताहे और
यदि शेप नक्षत्र आकाशके मध्यमें गत हाँ तो सातवें नक्षत्रका
उदय होताहे ॥ ७॥
अथ रविभान्मध्यमादुदयभागतरात्रिज्ञानम् ।
रविभादस्तभं व्येकं मध्यमं चारहीनकम् ॥ उद्यनं तिथि
१५ हीनं वा नख२०नं नवभाजितम् ॥ ७१ ॥ लब्धं
रात्रेता नाड्यः शेपं लब्धं पलानि च ॥७२॥
अव सूर्यके नक्षत्रसे ओर मध्य नक्षत्रसे तथा उदयके नक्षसे
गतरात्रि जाननेकी रीति लिग्यतेह-सूर्यके नक्षत्रसे अस्तनक्षत्र
की जो संरया होय उसमें एक घटारे और सूर्य नक्षत्रसे आका-
शके मध्यमनक्षनकी जो संरया होय उसमें आठ घटाने, उसी
प्रकार सूर्यके नक्षत्रसे उदयके नक्षत्रकी जो संख्या होय उसमें
२५ पन्द्रह घटारे ऐसा करनेसे तीनों स्थानमें समानांकही शेप
घचेंगे, उस शेपको वीस २० गुणा करके नोका भाग टेनेसे जो
लब्ध मिले, सो रात्रिकी गतघटी और शेष बचे सो पल जानलेने
चाहिये ।।७१ ॥ ७२ ॥
प्रकरणम् ४.] भापाटीकासमेतः। (४१) अथवा। अस्तभादर्कभं तिथ्या १५ हीनं मध्यमतोप्टभिः ।। उदय- त्तिथा व्येकं १ विंशतिनं २० ग्रहमजेत ॥ ७३ ॥ लब्धायग्रादिका ज्ञेया शेपा रात्रिस्फुटाथ वा ॥ सप्ता ७ ए ८ नवहीनं च ह्यस्तोदयप्रमाणतः ॥ मध्यमे तु विशेपो ऽयं ज्ञेया युक्ता विचक्षणैः ॥ ७४ ॥ अव दूसरी रीतिसे गत रात्रिका ज्ञान कहते हैं)अथवा अस्तके नक्षत्रसे सूर्यके नक्षत्रकी जितनी संख्या होय उसमें पन्द्रह१५घटावे और अस्तके नक्षत्रसे आकाशके मध्य नक्षत्रकी जो संख्या होय उसमें आठ घटावे और अस्तके नक्षत्रसे उदय नक्षत्रकी जो संख्या होय उसमें एक घटावे ऐसा करनेसे तीनों जगह एकसेही अंक शेष बचेंगे उसको वीसगुणा करके ९ का भाग देनेसे जो लब्ध मिले सो गत रात्रिकी घटी और जो शेष वचै उसकोद०साठिगुणा करके ९ नौका भाग देनेसे जो लब्धमिले सो पल जानलेने चाहिये ॥७३ ॥ और आकाशके मध्य नक्षत्रमे तो पंडितोंको यह विषय जानना योग्य है कि, अस्त और उदयके प्रमाणसे क्रमकरके सात ७ आठ ८ नौ ९ घटावै और पूर्वोक्त क्रिया करनेसे गतरात्रिका ज्ञान होताहै अर्थात् मध्य नक्षत्रसे अस्तनक्षत्रकी जो संख्या होय उसमें सात ७ घटावै और उदयनक्षत्रकी जो संरया होय उसमेंसे आठ ८ घटावे और सूर्यनक्षत्रकी जो संरया होय उसमेंसे नो ९ घटाने तीनो जगह समानाकही शेय घचेगे, पूर्वोक्त क्रिया करनेसे गतरात्रिकी घटी पल जानलेने चाहिये ।।७४ ॥ अथ पंचकम् । धनिष्ठादोत्तरं पंचक्रोप्वेपु त्यजेदुधः ॥ साम्यदिग्गमनं शय्यापूर्णकं गेहगोपनम् ।।७५ ॥ स्तंभोच्छ्रायं प्रेतदाई (४२) मुहूर्तगणपतिः- [नक्षत्र- तृणकाष्ठादिसंग्रहम् ॥ भवेत्पंचगुणं चार जातं लब्धं मृतं गतम् ॥ ७६॥ अब पंचक लिखतेहैं-धनिष्टाके उत्तरार्द्धसे लेकर पांच नक्षत्र अर्थात् धनिष्टोत्तरार्द्ध, शतभिषा,पूर्वाभाद्रपदा,उत्तराभाद्रपदा, रेवती, इन पांच नक्षत्रोंमें दक्षिण दिशाका जाना, खाटका बुनना, घरका छावना॥७५॥ खंभगाडना, मृतकका जलाना, तृण काष्टादिका संग्रह करना ये सब कार्य त्याग देवे इन नक्षत्रोंमें उत्पन्न हुई वस्तु, लाभ हुई वस्तु, मृत्य हुई वस्तु, गई हुई वस्तु पांच गुणी होजातीहै अर्थात् पंचकोंमें जो कोई उत्पन्न हुआ हो तो पांच औरभी उत्पन्न होंगे, यदि किसीवस्तुका लाभ हुआ हो तो पांच औरभी मिलेंगे, यदि कोई मरगया हो तो पांच औरभी मरेंगे, यदि कुछ खोयागया वा जातारहाहो तो पांच खोये जावें वा जातेरहेंगे ऐसा कहै ॥७६॥ अथ नक्षत्राणामंधादिसंज्ञा। अंधकंमंदनेत्रं च मध्यचक्षुः सुलोचनम् ॥ गणयद्रोहिणी- पूर्व सप्तावृत्त्या पुनःपुनः ॥ ७७ ॥ अंधः शीघ्रलाभः स्याद्यनतो मंदलोचने ॥ श्रवणं मध्यनेत्रे तु नैव लाभः सुलोचने ॥ ७८॥ अंधे प्राच्यां गतं वस्तु मंदनेने तु दक्षिणे ॥ पश्चिमे मध्यनेने स्यादथोदीच्यां सुलोचने ॥७९॥ अव नक्षत्रोंकी अंधादि संज्ञा लिखतेहै-रोहिणीसे लेकर चारचार नक्षत्रोंकी सात आवृत्ति करके गिने तो अंधक, मंदनेत्र, मध्य- चक्षु, सुलोचन ये चार संज्ञाके नक्षत्र होतेहैं ॥ ७७ ॥ यदि अंधे नक्षत्र में कोई वस्तु चोरी या खोई गई हो तो शीघही मिले और मंदलोचन नक्षत्रमें चोरीगई हो तो यत्नसे मिले और यदि मध्यनेत्र नक्षत्र में चोरी गई हो तो सुननेमें आवै परन्तु मिले नहीं र सलोचनमें गई हो तो कभी नहीं मिले ॥७॥अंध नक्षनमें , प्रकरणम् ४.] भापाटीकासमेतः। (४३) अथान्धादिनक्षत्रचक्रम् । अधलोचन. | मदलोचन. | मध्यलोचन./ सुलोचन, नागई वस्तु पूर्व दिशामें वतावै, मंदनेत्रमें गई रोहिणी मृगशि आदी पुनर्वसु वस्तु दक्षिण दिशामें, आश्लेषा पूर्वाफाल्गुनी उत्तराफाल्गुनी हस्त चित्रा स्वाति पश्चिम दिशामें और विशाखा ज्येष्ठा मूल सुलोचनमें गई वस्तु पूर्वापाढा अभिजित् उत्तर दिशामें गईहैं धनिष्ठा शतभिषा पूर्वाभाद्रपद उत्तराभाद्रप ऐसा कहै ॥७९॥ रेवती अश्विनी भरणी कृत्तिका पुष्य मषा मध्यनेनमें गई वस्तु अनुराधा उत्तराषाढा श्रवण अथ दिवारात्रौ पंचदश मुहूर्ताः। शिवोऽहिमेंत्रपितरो वस्वंभोविश्ववेधसः ॥ विधिरिंद्रोथ शक्रानी रक्षोऽब्धीशोर्यमा भगः ॥८॥ मुहर्तेशा इति प्रोक्ता दिवा पंचदश क्रमात् ।। मुहूर्ता रजनौ शंभुरजकच रणात्रयः ॥ ८१ ॥ दास्रात्पंचादितिर्जीवो विष्ण्वों तक्ष- मारुतौ ॥ दिनमानस्य तिथ्यंशो रात्रैरपि मुहूर्त्तकः ॥२॥ नाक्षत्रनाथल्यस्मिन्कायं कुर्यात्स्वभोदितम् ॥ दिनमध्ये- भिजित्संज्ञे दोपसंघेषु सत्स्वपि ॥ ८३ ।। सर्वं कुर्याच्छुभं- कर्म याम्यदिग्गमनं विना ॥ ८४ ॥ अय दिवारानी पंचदश मुहुर्ताः। ६।९।१७/०२४/२०१२/२३१४ १८१६ १९/५५|| दि मु ६६२७२२१३४१५/७१ ८ २३/१३९१४११५ राम अव दिन और रात्रिके १५ पंद्रह मुहूतौका वर्णन करतेहे-शिव१, सर्प २, मेत्र३, पितर ४, वसु ५, जल ६,विश्वेदेव,ब्रह्मा, इन्द्र १०, इन्द्रानी ११,राक्षस १२, वरुण १३,अर्यमा १४,भग १५,॥४०॥ये दिनकी पन्द्रह१५मुहूतोंके स्वामी क्रमसे कहेहैं। शिव १, अजेकपात् २,अहि.
(४४) मुहूर्तगणपतिः-
[नक्षत्र-
वुभ्य ३, पूपा ४ ॥ ८१ ॥ अश्विनीकुमार ५, यम ६, अग्नि ७,
ब्रह्मा ८, चंद्रमा ९, अदिति १०, बृहस्पति ११, विष्णु १२, सूर्य
१३, तक्ष १४, पवन १५ ये रात्रिके मुहूत्तोंके स्वामी है ।।१॥ दिन-
मानका पन्द्रहवां भाग और रात्रिकाभी पंद्रहवां भाग मुहूर्त
होताहै ॥ ८२ ॥ नक्षत्रमें कहाहुआ कार्य नक्षत्रके स्वामीकी मुहूर्त
में करै । भावार्थ यह है कि, यदि नक्षन न मिले तो उस नक्षत्रके
स्वामीकी मुहूर्तमेभी उस कार्यको करलेवे यदि दिनमें अभिजित्संज्ञक
मुहूर्त हो तो दोपोंका समूह होनेपरभी सव शुभकार्य करै, परन्तु
दक्षिण दिशाको न जावै ॥ ८३ ॥ ८४॥
अथ मुहूर्तस्वामिचक्रम् ।
मुहूर्त
-
३
७८.९/१०/११/१२/१३/१४/१५)
सख्या
दिवामु
म
पितर
राक्षस
वृहस्पति | विशाखा हानि
पवन पूर्वा फाल्गु भग
नक्षत्राणि
मुहूर्ता
नक्षत्राणि
अथ रव्यादिवारेषु त्याज्यमुहूर्ताः।
अर्यमा भानुमद्वारे चंद्रह्नि विधिराक्षसौ। पियानी कुजवारे
तु चंद्रपुत्रे तथाऽभिजित् ॥ ८५ ॥ पित्र्यब्रह्मौ भृगोवारेर
क्षसापो गुरोदिने । रौद्रसापों शनेरह्नि त्याज्याश्चेते मुह-
तकाः ॥ ८६ ॥
इति श्रीमदेवजरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते
मुहूर्तगणपती नक्षत्रप्रकरणं चतुर्थम् ॥४॥
, प्रकरणम् ५.] भापाटीकासमेतः। (४५) अव सूर्यादिवारोंमें त्याज्य मुहूतोंका वर्णन करतेहैं-रविवार के दिन अर्थमा, चंद्रवारके दिन ब्रह्मा और राक्षस, मंगलवारके दिन पितर और अग्नि, बुधवार के दिन अभिजित् ॥ ८५ ॥ शुक्रवारके दिन पित्र्य ओर ब्रह्म, वृहस्पतिके दिन राक्षस और जल, शनैश्चरके दिन रौद्र और सार्प ये मुहूर्त त्याग देने चाहिये ॥ ८६ ॥ इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त- गणपती श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितरामद- यालुशर्मकृतभाषाटीकासमलंकृतं नक्षत्र- प्रकरणं चतुर्थम् ॥ ४॥ अथ योगप्रकरणम्। विष्कंभःप्रीतिरायुप्मान्सौभाग्यःशोभनाभिधः अतिगंडः सुकर्माख्यो धृतिः शूलाभिधानकः ॥ १॥ गंडो वृद्धिधु. वश्वाथ व्याघातो हर्पणाह्वयः ॥ वचं सिद्धिय॑तीपातो वरीयान्परिधः शिवः॥२॥ सिद्धिः साध्यः शुभः शुक्लो ब्रह्मा चेंद्रोऽथ वैधृतिः॥ योगानां ज्ञेयमेतेपां स्वनामसदृशं फलम् ॥ ३॥ अव योगप्रकरण लिखतेहैं-विष्कुंभ १, प्रीति २, आयु- प्मान ३, सौभाग्य ४, शोभन ५, अतिगंड ६. सुका ७, धृति ८, शूल ९॥ १ ॥ गण्ड १०, वृद्धि ११, ध्रुव १२, व्याघात १३, हर्पण १४, वज्र १५, सिद्धि १६, व्यतीपात १७, वरीयान् १८, परिघ १९; शिव २० ॥२सिद्धि २१, साध्य २२, शुभ २३, शुल २४, ब्रह्म २५, ऐंद्र २६, वैधृति २७ ये सत्ताईस योग हैं इनका फल अपने नामके समान जानना चाहिये अर्थात् जो इन नामोंके अर्थ हैं सोई फल जानो ॥३॥ ..
(१६) मुहूर्तगणपतिः [करण- अथ विरुद्धयोगानां त्याज्यांशाः। वैधृतिव्यतिपाताख्यौ संपूर्ण वर्जयेच्छुभे ॥ वज्रविष्कंभयो- चैव घटिकायमादिमम् ॥४॥ परिघाघु पंच शूले व्याघाते घटिकानवम्।। गंडातिगंडयोः पट् च हेयाः सर्वेषु कर्मसु ॥६॥ एतेषामपि योगानां शेष साधारणं स्मृतम्।। एके विरुद्धयोगानां पादमाचं त्यजति हि ॥६॥ इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्तगणपतौ योगप्रकरणं पञ्चमम् ॥५॥ अब विरुद्ध योगोंके त्याज्य भागका वर्णन करतेहैं-शुभ. कार्यमें वैधृति और व्यतीपात योगको संपूर्ण त्याग देवे और वज तथा विष्कम्भ योगके आदिकी तीन घडी त्यागदेवे परिध योगका पूर्वार्द्ध, शूल योगकी पांच घडी, व्याघातकी नौ घडी; गंड और अतिगंडकी छह छह घडी सव शुभकर्मोमें त्याग देवे ॥५॥ और इन योगोंका शेष भाग भी साधारण कहाँ है, कोई आचार्य विरुद्ध योगके आदिका चतुर्थ भाग त्याग देने कहतेहैं ॥६॥ इति श्रीमद्देवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त- गणपतौ श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितरामद यालुशर्मकृतभापाटीकासमलंकृतं योगप्रक- रणं पंचमम् ॥ ५॥ अथ करणप्रकरणम् । करणानि चराख्यानि वववालवकौलवम्।।तैतिलं गरवाणिज्ये विष्टिरेतानि सप्त च ॥३॥ गताश्च तिथयो द्वाभ्यां २ निम्नाः शक्कादितःक्रमात् ॥ ववाच्च करणं पूर्वे ज्ञेयं सेकं परे दले ॥२॥ परे कृष्णचतुर्दश्यां दले च शकुनिर्भवेत् ॥ दर्श चतुष्पदं नागं पूर्वापरविभागयोः ॥ ३॥ शुके प्रति- प्रकरणम् ६.] , भापाटीकासमेतः। (१७) पदः पूर्वे दले किंस्तुघ्नसंज्ञकम् ॥ एतेपां करणानां हि चतुष्कं स्थिरसंज्ञकम् ॥४॥ अव करणप्रकरण लिखतेहैं-वव १, वालव २, कौलव ३, तैतिल ४, गर ५, वाणिज्य ६, विष्टि ७ ये सात करण चरसंज्ञक हैं ॥१॥ शुक्लपक्षकी प्रतिपदासे लेकर गत तिथियोंको दोसे गुणा करे जो अंक होय सो क्रमसे ववादिक करण तिथिके पूर्वार्द्ध में होतेहैं और यदि तिथिके परार्द्धमें करण जानना हो तो दूनी कीहुई गत तिथियोंमें १ एक जोडकर क्रमसे ववादिक करण 'जानले और विदित हो कि, प्रत्येक तिथिके दो करण भोगतेह।२॥ कृष्णपक्षकी चतुर्दशीके पराईमें शकुनि करण होताहै और अमावा- स्याके पूर्व और परभागमें क्रमसे चतुष्पद और नाग करण होताहै अर्थात् पूर्व भागमें चतुष्पद और परभागमें नाग करण होताहै॥ ३॥ शुक्लपक्षकी प्रतिपदाके पूर्वदलमें किंस्तुभ करण होताहै इन चारों करणोंकी स्थिर संज्ञा है ॥४॥ अथ करणानां स्वामिनः। इंद्रो ब्रह्मा तथा मित्रश्चार्यमाभूरमायमाः॥ कल्पधर्मक्षना- गाजः करणानामधीश्वराः ॥५॥ ववे पौष्टिककार्याणि विप्रकर्माणि वालवे ॥ कौलवे स्त्रीसुहृत्कर्म तैतिले सुभगा- प्रियम् ।।६॥ गरे बीजाश्रितं कुर्याद्वाणिज्यं वणिजे चरेत्।। दाहपातादिकं विष्टयां न शुभं तत्र किंचन ॥७॥शकुना- वोपचं मंत्रसाधनं पौष्टिकं चरेत् ॥ राज्यं गोविप्रयोः कर्म पितृकार्य चतुष्पदे॥८॥ सौभाग्यं दारुणं नागे किंस्तुम्ने मंगलं चरेत ॥९॥ अव करणों के स्वामी लिखतेहे-इंद्र १, ब्रह्मा २, मित्र३, अर्यमा ४, पृथ्वी ५, लक्ष्मी ६, यम ७, कलि ८, १प ९, सर्प १०, वायु ११ये क्रमसे ववादि करणोंके स्वामी हैं ॥५॥ वव करणमें पोष्टिक 7 । + (४८) मुहूर्तगणपतिः [करण- कर्म, वालवमें ब्राह्मणोंके कर्म, कौलवमें स्त्री और मित्रके कर्म, तैतिलमें सौभाग्यवती स्त्रीका प्रिय कर्म करे ॥६॥ और गर करणमें वीज पोना और जोतना, वणिजमें व्यापार कर्म करै (विष्टिकरण ) भद्रामें अग्नि 'लगाना, गिराना आदि दुष्टकर्म करे और कोई शुभकर्म नहीं करै ॥७॥ शकुनी करणमें औषध- सेवन, मंत्रसाधन, पौष्टिककर्म करै, चतुष्पदमें राज्यकर्म,गौ ब्राह्मण कर्म, पितृकर्म करै ॥८॥नागमें सौभाग्यकर्म तथा दारुणकर्म और किंस्तुममें मंगलकर्म करै ॥ ९ ॥ अथ भद्रायां विशेपः। एकादश्यां चतुर्थ्यां च शुक्के भद्रा परे दले ॥ अष्टम्यां पौर्णि- मायां च भद्रा पूर्वदले स्मृता ॥ १० ॥ तृतीयायां दशम्यां च कृष्णपक्षे परे दले ॥ सप्तम्यां च चतुर्दश्यां भद्रा पूर्वदले भवेत् ॥ ११॥ अथ करणचक्रम् अव भद्रामें, वि. रामपक्ष तिथि ३. शेष लिखतेहै-शुक्ल पक्षकी एकादशी स्थिरादि सा पूर्वदल और चतुर्थीके दिन (परदल) परार्द्ध में भद्रा रहती है और २९५२ तेतिल सूर्य शुपक्लक्षको अष्टमी तथा पौर्ण- मासीके दिन पूर्वद- लमें भद्रा होती है ॥१०॥ और कृष्ण- - HEROIN कृष्णप ति. ३० नामानि | स्वामी उत्तर उत्तर पूर्वदल करण नाम। . १०००००० . वायु |५/१२/21/१५ स्थिर चर चर 0000 विस्तुन ४११७०० वय १/८/४११ घाव इद १३/ घर चर भूमि ७.१४३१० ४/११७.१४ यम चर चर चर स्थिर स्थिर स्थिर ६१३/२/९ गर ३१०६३) वणित ७[१४३१० विष्टि • शनि 1000 चतुष्पद नाग ari . . . . . लि आप सप ०० . ० क . . .
प्रकरणम् ६] भापाटीकासमेतः। पक्षकी तृतीया तथा दशमीके दिन परदलमें भद्रा होती है और कृष्णपक्षकी सप्तमी तथा चतुर्दशीके दिन पूर्वदलमें भद्रा होती है ॥ ११॥ अथ भद्राया अंगविभागस्तत्फलम् । पंच नाड्यो मुखे चैका कंठे तु हृदये दश ॥ पंच नाभी कटी पटू च विष्टेः पुच्छं घटित्रयम ॥ १२ ॥ कार्यनाशो मृति- लक्ष्म्या नाशो बुद्देहतिः कलिः ॥ ज्ञेयं क्रमात्फलं विष्टे- रिदमंगसमुद्भवम् ॥ १३॥ कार्येऽत्यावश्यक विटेखमा परित्यजेत् ॥ अब भद्रामें अंगविभाग और उसका फल लिखते हैं-पांच ५घटी मुखमें, एक १ कंठमें, दश १० हृदयमें, पांच नाभिमें, छह६ कमरमें, तीन ३ पुच्छमें इस प्रकार तीस घड़ियोंके विभागसे भद्राके छह अंग जानलेने चाहिये ॥ १२ ॥ कार्यनाश, मृत्यु, लक्ष्मीनाश, बुद्धिनाश, कलह, जय इस प्रकार क्रमसे भद्राके छहों अंगोंका फल जानलेना चाहिये ॥ १३ ॥अत्यावश्यक कार्यमें भद्राका मुखमात्र त्यागदेवे ॥ अथ भद्राया दिङ्मुखं च। शक्राटमुनितिथ्यधिदिगिंद्राग्निमिते तिथी ॥ १४॥प्रथ- मादिधुयामेषु दिक्षु पूर्वादितः क्रमात् ॥ विष्टेर्मुखं विजा- नीयाच्छुभं पृष्टेऽग्रतोऽशुभम् ।। १५ ।। अव भद्राके दिशामुख लिखते हैं-(शक)चतुर्दशी,(अप्ट )अष्टमी, (मुनि) सप्तमी (तिथि) पोर्णमासी, (अन्धि) चतुर्थी, (दिक) दशमी,( ईश) एकादशी,(अग्नि) तृतीया इन आठ तिथियोंके प्रथ मादि आठौं प्रहरोंमें क्रमसे पूर्वादि आठ दिशाओंमें भद्राका मुख- जानलेना चाहिये,जेसे चतुर्दशीके प्रथम प्रहरके आदिकी पांच५ घडी - ४ (५०.) मुहूर्तगणपतिः- [ करण- भद्राका मुख पूर्वदिशामें और अष्टमीको द्वितीय प्रहरके आदिकी पांच घडीभद्राका मुख आग्नेयदिशामें और सप्तमीको तृतीयप्रहरके आदिकी पांच घडी भद्राका मुख दक्षिणदिशामें होता है इसी प्रकारसे सब जानलेने चाहिये भद्राका मुख पीठमें शुभ और सामने में अशुभ होता है ॥ १४ ॥ १५॥ अथ भद्रापुच्छस्। चतुर्थाश्चाष्टमे यामे प्रथमेचाष्टमेहनि । एकादश्यास्तथा पष्ठे पोर्णमास्यास्तृतीयके ॥ १६॥ प्राप्ते घटीश्यं पुच्छं कृष्णपक्षे त्वथोच्यते ॥ सप्तमे स्यात्तृतीयाया• सप्त- म्यास्तु द्वितीयके ॥ १७ ॥ दशम्याः पंचमे यामे चतु- दश्याश्चतुर्थके ॥ विष्टिपुच्छे जयो युद्ध कार्यमन्यन्न शोभनम् ॥ १८॥ अव भद्राके पुच्छका वर्णन करते है-शुक्लपक्षकी चतुर्थीके -आठवें प्रहरके और अष्टमीके प्रथम प्रहरके अन्तकी तीनतीन घडी भद्राको पुच्छ संज्ञक होतीहे. एकादशीके दिन छठे प्रहरके अन्तकी तीन घडी और पौर्णमासीके दिन तीसरे प्रहरले अन्तकी तीन घडी भदाकी पुच्छ संज्ञक होती है॥१६॥और कृष्णपक्षकी तृती- याके दिन सातवें प्रहरके अन्तकी तीन घडी और सप्तमीके दिन द्वितीय प्रहरके अन्तकी तीन घड़ी ॥१७॥ और दशमी के दिन पांचवें प्रहरके अन्तकी तीन घडी और चतुर्दशीके दिन चौथे प्रहरके अन्तकी तीन घड़ी भद्राको पुच्छ होतीहै. भद्राके पुच्छमें युद्ध करना शुभ होताहै अन्य कार्य शुभ नहीं होता ॥ १८ ॥ अथ मद्रास्वरूपम्। : पुरा देवासुरे युद्धे शंभुकायाद्विनिर्गता ॥ दैत्यांनी रासभा- म्या च विटिलागलिनी त्रिपात् ॥ १९ ॥ सिंहग्रीवा शवा प्रकरणम् ६.] भापाटीकासमेतः। रूढा सप्तहस्ता कृशोदरी ॥ अमरैः श्रवणप्रांते सा नियुक्ता शिवाज्ञया ॥२०॥ महोया विकरालास्या पृथुदंष्ट्रा भया- नका कार्यनी भुवमायाति वह्निज्वालासमाकुला ॥ २१ ॥ अव भद्राका स्वरूप कहतेहैं-पहिले समयमें देव और दैत्योंके युद्धमें शिवजीके शरीरसे भद्रा निकलीथी जो कि, दैत्योंकी मारनेवाली गधेकासा मुखवाली पूँछवाली, तीन पेरोंवाली ॥ १९ ॥ सिंहकीसी ग्रीवापाली, मुर्दापर चढी, सात हाथ ऊंची, पतले पेटवाली, शिवजीकी आज्ञासे देवतोंने कानके समीपमें रखी हुई ॥ २०॥ महाउग्ररूपिणी, विकराल मुखबाली, मोटी- मोटी डाढोंवाली, भय देनेवाली, कार्योंका नाश करनेवाली, अग्निकी लपटोंसे भरीहुई पृथ्वीपर आईथी ॥ २१ ॥ अथ भद्राया दोपापवादमाह । तिथेः पूर्वार्द्धजा रात्री दिने भद्रा परार्द्धजा ॥ भद्वादोपो न तत्र स्यात्कार्येत्यावश्यके सति ॥ २२ ॥ अजयेजेलिगे च भद्रा स्वलोकचारिणी ॥ कन्याद्वये धनुर्युग्मे चंद्रे भद्रा रसातले ॥ २३ ॥ कुंभे मीने तथा कर्के सिंहे चंद्रे भुवि स्थिता ॥ भूलोकस्था सदा त्याज्या स्वर्गपातालगा शुभा ॥ २४ ॥ वेधृतिर्व्यतिपातश्च विष्टिश्च भौमवासरः ॥ तथैव दुपताराः स्युर्मध्याह्नात्परतः शुभाः ॥२५॥ अब भद्राके दोपका अपवाद लिखते हैं-तिथिके पूर्वार्धकी भद्रा रात्रिमें ओर परार्द्धकी भद्रा दिनमें आजावे तो आवश्यक कार्यम भद्राका दोष नहीं होताहे ॥ २२ ॥ मेप, वृप, मिथुन, वृश्चिकके चंद्रमामें भद्रा स्वर्ग लोकमें और कन्या, तुला, धनु, मकरके चंद्रमामें भद्रा पाताल लोकमें ॥ २३॥ कुंभ, मीन, कर्क, सिंहके , (६२) मुहूर्तगणपतिः- [करण- चंद्रमा भद्रा पृथ्वीपर रहती है. भूलोककी भद्रा सदेव त्याज्य • है और स्वर्ग और पाताल लोककी सदैव शुभहै ॥ २४॥ वैधृति योग, व्यतीपात, भद्रा, मंगलवार, दुष्टतारा ये सब मध्याह्रके पश्चात् शुभ होतेहैं ॥ २५॥ अथ भद्राविशेपे कस्यचिन्मते विशेपः। . -शुक्ले तु वृश्चिकी भद्रा कृष्णपक्षे भुजंगमा ।। सा दिवा सर्पिणी राधा वृश्चिकी चापरे जगुः ॥२६॥ मुखं त्याज्यं तु सर्पिण्या वृश्चिक्याः पुच्छमेव च ॥ खराश्वाप्रसवे दुर्ग- पूजने दानकर्मणि ॥ दाहधातादिके भद्रा शस्ता नान्यत्र शोभना ॥२७॥ इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशङ्करसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त : गणपतौ करणप्रकरणं पष्टम् ॥ ६॥ अब भद्राके विपयमें किसी २ आचार्यका मत विशेष है सो ॥ अथ भद्राचक्रम् ॥ पक्ष तिथि पड़ी गिन्या स्थानरल घामा शेषयाम 1 ३ १. घा तिषियों के उत्तगत रहती दगदगीनाम 53 विजय पक्ष मेष वृपा ទ្រ។ सगरीक समय पक्ष। 1 ६ दा दन भिगांक पराई में भाग है वायनाम. इन तिथियों में प्रदान म पताल धन पक्ष/४ ८ घुमनात धन गे पूर्णिमें भारी क्षिती गम. पत मीनाश मंत भूशा अशुभ 4
-
प्रकरणम् ७.:] भापाटीकासमेतः ।
(५३)
कहतेहें-शुक्लपक्षकी भद्रा वृश्चिकी और कृष्णपक्षकी सर्पिणी
कहाती है और कोई आचार्य ऐसा कहते हैं कि, दिनकी भद्रा
सर्पिणी और रात्रिकी वृश्चिकी नामवाली है ॥ २६ ॥
सर्पिणी भद्राका मुख और वृश्चिकी भद्राका पुच्छ त्याग
देना चाहिये, गधा और घोडाके जन्ममें, किलाके पूजनमें, दान
*कर्ममें, दाह घातादि कर्ममें भद्रा शुभ होतीहै अन्य कार्यमें
शुभ नहीं है ॥ २७॥
इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते महुर्त्त-
गणपतौ श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितराम-
दयालुशर्मकृतभापाटीकासमलंकृतं करण-
प्रकरणं पष्टम् ॥६॥
अथ चंद्रतारावलप्रकरणम् ।
सपादर्शद्वयं भोगो मेपादीनामनुक्रमात् ॥ १॥
अव चंद्र और तारवल प्रकरण लिखतेहैं-मेपादि बारह
राशियोंका भोग अनुक्रमसे सवादोटो नक्षत्रका होता है अर्थात्
सवादो नक्षन भोगनेसे एक राशि पूरी हो जाती है ॥१॥
अथ नक्षत्राणां प्रत्येकराशेर्भागः।
अश्विनी भरणी सर्वा कृत्तिकाप्रथमांधिकम् ॥ मेपस्यात्कृ-
त्तिकापादत्रितयं रोहिणी तथा ॥ २ ॥ वृपभो मृगपूर्वाद्धं
तदंत्याई तथाईभम् ॥ पादत्रयं पूनर्वस्वोः स राशिमिथु-
नाभिधः ॥३॥ तदंत्योंधिस्तथा पुष्यो ह्याश्लेपा कर्कटा-
मिधः ॥ मघा पूर्वोत्तराद्योंघ्रिः सिंहस्तच्चरणत्रयम् ॥ ४॥
- (५१) मुहूर्त्तगणपतिः [चन्द्रताराबल-- हस्तश्चित्राभपूर्वादै कन्या चित्रोत्तरं दलम् ॥ स्वातिमंच विशाखाधचरणत्रितयं तुला ॥५॥ तदंत्यांध्यनुराधाख्यो ज्येष्ठा वृश्चिकः स्मृतः ॥ मूलं पूर्वोत्तरापाढामागंधिः । · कथितं धनुः ॥ ६॥ उत्तराभित्रयं कणों धनिष्टाप्रथम 'दलम् ।। मकराख्यो धनिष्टांत्यं दलं च शततारका ।।७।। पूभापादवयं कुंभस्तदंत्यश्चरणस्तथा ॥ उभा च रेवती चैव मीनराशिः प्रकीर्तितः॥८॥ अव नक्षत्रोंकी प्रत्येक राशिका भोग वर्णन करते हैं-समस्त अश्विनी और समस्त भरणी,कृत्तिकाका प्रथम चरण मेष राशि होती है कृतिकाके तीन चरण ॥२॥ समस्त रोहिणी, मृगशिरका पूर्वार्द्ध वृप राशि होतीहै। मृगशिरके पिछले दोचरण, समस्त आर्दा और पुनर्वसुके तीन चरण मिथुन राशि होती है ॥३॥ पुनर्व- सुका (अन्त्य) चौथा चरण समस्त पुष्य और आश्लेपा कर्क राशि होतीहै। समस्त मघा और पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनीका पहिला चरण सिंह राशि होतीहै । उत्तराफाल्गुनीके पिछले तीन चरण ॥ ४॥ समस्त हस्त, चित्राके पहिले दो चरण कन्या राशि होतीहै । चित्राके पिछले दो चरण, समस्त स्वाति, विशाखाके पहिले तीन चरण तुला राशि होतीहै ॥५॥ विशाखाका पिछला एक चरण, समस्त अनुराधा और ज्येष्ठा वृश्चिक राशि होतीहै । समस्त मूल और पूर्वापाढा, उत्तरापाटाका पहिला एक चरण धनु राशि होतीहै॥६॥ उत्तरापाटाके पिछले तीन चरण, समस्त श्रवण और धनिष्ठाके पहिले दो चरण मकर राशि होतीहै। धनिष्टाके पिछले दो चरण, समस्त शतभिपा ॥ ७ ॥ पूर्वाभाद्रपदाके पहिले तीन चरण कुंभ राशि होतीहे पूर्वाभाद्रपदाका पिछला एक
प्रकरणम् ७.] भापाटीकासमेतः।
चरण, समस्त उत्तराभाद्रपदा तथा समस्त रेवती मीन राशि
होतीहै ॥८॥
अथावकहडादिचक्रानुसारेण नक्षत्रचरणानां वर्णाः।
अश्विनी तु चुचेचोला लीलूलेलो भरण्यपि ॥ कृत्तिका ,
स्यादईऊए रोहिण्योवावित्रु स्मृता ॥ ९॥ वेवोकाकी मृग-
श्वार्दा कूघडछाः प्रकीर्तिताः ॥केकोहाही पुनर्भ स्यात्
हूहेहोडाच पुष्यभम् ॥१०॥ आश्लेपातु डिड्डेडोमामी-
मूमे मघाह्वयम् ॥ मोटाटीटू तु पूर्वाख्या टेटोपपि च
उत्तरा ॥ ११॥ प्रोक्तः पूपणठोहस्तः पेपोरारीतु चित्रका।।
रूररोता तथा स्वाती तीतुतेतो विशाखिका ॥ १२ ॥
अनुराधा नानिनूने ज्येष्टा नोयायियू मता ॥ तथा येयो-
भभी मूलं पूर्वापाढा भुधाफढा ॥ १३ ॥ भेभोजाज्यु-
त्तरापाढा जजेजोखस्तथाभिजित् ॥ खीखूखेखो श्रवो
ज्ञेयो गागीगूगे धनिष्टिका ॥ १४॥ गोसासीसु शताख्यं तु
पूभा सेसोददी मता ॥ उभा दूथझन ज्ञेया देदोचाची
तु रेवती ॥१५॥
अब अवकहडादि चक्रानुसार नक्षत्र चरणोंका वर्णन करते
है-चूचेचोला अश्विनी, लीलूलेलो भरणी, अईऊए कृत्तिका,
ओवाविवू रोहिणी ॥९॥ विवोककि मृगशिरा, कूघडछ.आद्री,
केकोहही पुनवसु, हेहोडा पुण्य ॥ १०॥ डिड्डेडो आश्लेपा,
मामीमूमे मघा, मोटाटीद पूर्वाफाल्गुनी, टेटोपपि उत्तराफाल्गुनी
॥ ११ ॥ पूपणट हस्त, पेपोरि चित्रा, रूरेरोता स्वाति, तीतूततो
विशाखा ॥१२ ॥ नानिनूने अनुराधा, नोयायीयू ज्येष्ठा, येयो-
भभी मूल, भूधाफाटा पूर्वापाढा ॥ १३॥ भेभोजाजि उत्तरापाढा,
जूजेजोख अभिजित्, स्वीसुसेसो श्रवण, गगिगूगे धनिष्ठा ॥ १४॥
- मुहूर्तगणपतिः [चन्द्रताराबल- गोसासीसु शतभिषा, सेसोददी पूर्वाभाद्रपदा, दथझन उत्तराभाद्र- पदा, देदोचाची रेवती ॥ १५ ॥ अथावकहडादिचक्रम् र 4444 अश्विनी IncoATES पुप्य माती अभिजित् ता सा ग्वी SSES भरणी आषा श्रवण विशासा Sap ANADA स खो आ मा नी कृत्तिका धनिष्ठा मघा अनुराधा ग आ वा वी मो टा टी या राहिणी | पूर्वाफाल्गुनी ज्येष्ठा गा सा सी मू शतभिपा यू से वे वो का की मृगशिरा पूर्वाभाद्रपदा ये या भा भी उत्तराफाल्गु. गूल दु थ स आद्री उत्तराभाद्रपदा पर्वापाढा ठ भो चित्रा उत्तरापाढा पुनर्वसु रेती जी प्रकरणम् ७.] , भापाटीकासमेतः। (५७) अथ चंद्रस्य शुभाशुभफलम् । स्वजन्मराशिमारभ्य चंद्रराशिस्थितं फलम् ॥ १६॥ चंद्रे जन्मस्थिते पुष्टिद्धितीये नो सुखं भवेत् ॥ तृतीये धनला- भश्च चतुर्थे रोगसंभवः ॥ १७ ॥ पंचमे कार्यनाशश्च पष्टे द्रव्यागमो महान् ॥ सप्तमे भूपसम्मानस्वटमे मरणं ध्रुवम् ॥१८॥ नवमे च भयं ज्ञेयं दशमे कार्यसंपदम् ॥ एका- दशेऽर्थलाभश्च द्वादशे विविधापदः ॥ १९॥ अथ राशिचक्रम मिथुन, क्य चू ३ क टों तो थे भा गू. दा उ मी री यो कु पा भ गो थ स ओ घ मे पू रे न भी ज सस ग वा द दा मो ५ री ने भू से स | ची छ टा स ता ना ध जा गू ते वू क टी ट ती था प स वे का ६ न यो द सो 1 ह ते यू द ची योगांग अब चंद्रमाका शुभाशुभ फल लिखतेहे-अपनी जन्मराशिसे लेकर चंद्रमाकी राशितकका फल कहतेहैं ॥ १६ ॥ चंद्रमा जन्म- राशिपर स्थित हो तो पुष्टि, दूसरा हो तो सुख नहीं होय, तीसरा हो तो धनलाभ, चौथा हो तो रोगोत्पत्ति ॥ १७॥ पांचवां हो तो कार्यनाश,छठा हो तो महान् द्रव्यागम,सातवाँ हो तो राजसम्मान, " , (५८) मुहूर्तगणपतिः [चन्द्रताराबल-- आठवां हो तो मरण ॥ १८ ॥ नौवां हो तो भय, दशवाँ हो तो कार्यसंपत्ति, ग्यारहवां हो तो द्रव्यलाभ, वारह्वां हो तो अनेक आपत्ति होती हैं ॥ १९॥ अथ शुक्लपक्षे विशेषः। द्वितीयः पंचमश्चंद्रो नवमश्च शुभप्रदः ॥ शुक्लपक्षे विशेपोयं तुल्यमन्यत्तथोभयोः ।। २० ।। चंद्रस्यैव वलं शुक्के न तु ताराप्रधानता ॥ रात्रौ कान्ते बलोपेते स्वातंत्र्यं न च योपितः ॥२१॥ कृष्णपक्षे तु ताराया वलं ग्राह्यं सदा यतः ॥ क्षीणे वा प्रोपिते कांते गार्हस्थ्यं गेहिनी चरेत् ॥२२॥ अव शुक्लपक्षकमें विशेष कहते हैं-शुक्लपक्षमें इतना विशेष है कि, दूसरा, पाँचवां, नौवां चंद्रमा शुभदायक होताहे और इनसे अन्य चन्द्रमा दोनों पक्षोंमें समान फलदायक है ॥ २०॥ शुक्लपक्षमें चंद्रमाकाही वल प्रधान होता है ताराका बल प्रधान नहीं होता क्यों कि, रात्रिमें पतिके बलवान् होनेसे स्त्रीकी स्वतंत्रता नहीं रहती ॥ २१॥ और कृष्णपक्षमें सदेव ताराका चल ग्रहण करना "चाहिये क्यों कि जब पति क्षीण होताहे अथवा विदेशको चला जाता है तो घरका कार्य घरवाली नीही करती है ॥ २२ ॥ अथावश्यककृत्ये पक्षचंद्रवलम् । शुभः पक्षस्तु दुष्टेजे पक्षादौ कृष्णपक्षके । शुक्छे तु शुभदे चंद्रे शुभः पक्षोऽतिसंकटे ॥ २३ ॥ अब आवश्यक कृत्यमें पक्षचंद्रमाका वल लिखते हैं-कृष्ण पक्षकी प्रतिपदाको दुष्ट चंद्रमा हो तो समस्त कृष्णपक्ष शुभ रहता है और शुक्लपक्षकी प्रतिपदाको शुम फलदायक चंद्रमा होय ~ प्रकरणम् ७.] भापाटीकासमेतः। तो समस्त शुक्लपक्ष अतिसंकटमें भी शुभ रहता है (विवाह यात्रा, यज्ञादि संकट कहातेहैं ) ॥२३॥ • अथ तारावलम्। जन्मभादिनभं यावत्तारा ज्ञेया नवोद्धृता ॥ जन्मसंपद्विप- क्षेमाः पापा सिद्धा वधा क्रमात् ॥२४॥ मित्रातिमित्रसंज्ञा 'च नामतुल्यफलाश्च ताः॥ द्विचतुःपट्नवाष्टम्य २।। ६।९।८स्ताराश्चैवोत्तमा मताः ॥ २५ ॥ जन्माख्या मध्यमा ज्ञेया नेष्टास्त्वन्याः३।५।७ प्रकीर्तिताः॥२६॥ अव ताराका वल कहते हैं-जन्मनक्षत्रसे दिनके नक्षत्रतक गिने नौका भाग दे जो शेप घचै सो तारा जाननी चाहिये. एक वचे तो जन्मतारा, २ दो बचे तो संपत्, ३ तीन बचे तो विपत्, ४ चार वचै तो क्षेम, ५ पांच वचे तो पाप, ६ छः बचै तो सिद्धि, ७ सात वचै तो वध, ॥ २४ ॥ ८ आठ वचै तो मित्र और कुछ न बचे तो अतिमिन संज्ञक तारा होतीहै और जानना चाहिये कि, ताराओंकी तीन आवृत्ति होतीहैं और इन ताराओंका फल नामके तुल्य होता है। दूसरी, चौथी, छठी, आठवीं, नौवीं, तारा शुभ मानीहै ॥ २५॥ जन्मतारा मध्यम है। और अन्य तारा ३।५। ७ अशुभ हैं ॥ २६॥ अथावश्यके कृत्ये दुष्टताराणां त्याज्यांशाः। तारां पूर्णां त्यजेदाद्यावर्तपंचत्रिसप्तिकाम् ॥३७॥३७॥ द्वितीये चैव तत्पादॉस्तुर्यादिमतृतीयकान् ॥ तृतीये तु शुभाः सर्वाः कार्येत्यावश्यके स्मृताः ॥ २७ ॥ अव आवश्यक कृत्यमें दुष्ट ताराओंका त्याज्यांश वर्णन करतेहें- (आद्यावृत्ती) प्रथमावृत्तिमें, पांची, तीसरी, सातवीं, तारा संपूर्ण त्याज्य हैं और दूसरी आवृत्तिमें, पांचवीं ताराका चौथा चरण, , -- (६०) मुहूर्तगणपतिः [चन्द्रताराबल- तीसरीका पहिला और सातवींका तीसरा चरण त्याज्य है। तीसरी आवृत्तिमें सव तारा शुभ होतेहैं । इसका विचार आवश्यक कार्यमें करना चाहिये ॥ २७॥ अथ दुष्टतारासु दानम् । सप्तम्यां तारकायां च दद्यात्स्वर्ण तिलानपि ॥ गुडं तृतीय- तारायां पंचम्यां लवणं तथा ।। दोपापनुत्तये तासां दद्या- च्छाकं विजन्मसु ॥२८॥ अव दुष्ट ताराका दान लिखतेहैं-सातवीं तारामें सुवर्ण और तिल दान करे, तीसरी तारामें गुडदान करे, पांचवीं तारामें लवण दान करै, ताराओंका दोष दूर करनेके लिये तीसरी आवृत्तिकी जन्म- तारामें शाक दान करै ॥२८॥ अथ चंद्रावस्था। प्रवासोथ विनाशश्च मरणं जयहास्यके । रतिः क्रीडा तथा सुप्ता भुक्ता चाथ ज्वराभिधा ॥२९॥ कंपिता सुस्थिरा- वस्था द्वादशैता विधोः स्मृताः॥ तासां मानं सपादेकादश- नाडीमितं स्मृतम् ।। ३० ॥ मेपादितः प्रवासाद्या नाम- तुल्यफलप्रदाः॥३१॥ अव चंद्रमाकी अवस्थाओंका वर्णन करतेहैं-प्रवास१, विनाश २, 'मरण ३, जय ४, हास्य ५, रति ६, क्रीडा, सुप्ता , भुक्ता ९, ज्वरा १०, ॥ २९ ॥ कंपिता ११, सुस्थिरा १२ चंद्रमाकी ये चारह अवस्था कहीहैं ॥ ३०॥ मेपादि राशियोंसे प्रवासादि अवस्था गिनी जातीहैं और नामके तुल्य फल देतीहैं ॥ ३१ ॥ अथ तासां क्रमस्योदाहरणम। मेपराशौ प्रवासाद्या नाशाद्या वृपमे विधौ । मृताया मिथुने चैवं क्रमाद्वादशराशिपु ॥ ३२॥ -
प्रकरण ७.] भापाटीकासमेतः । (६१)
अव अवस्थाओंके क्रमका उदाहरण लिखतेहें-मेप राशिमें प्रवा-
सादिक अवस्था गिनीजातीहैं, वृष राशिके चंद्रमामें नाशादि और
मिथुनके चंद्रमामें मरणादि अवस्था गिनी जातीहै, इसी प्रकार
वारहों राशियोंमें क्रमसे जान लेना ॥३२॥
READ MO अथ मेषादिराशीनामवस्थाचक्रम्।।
मेप वृष मिथु एक सिंह कन्या तुला वृश्चि. धनु मकर कुम मीन
राशय
अवस्था प्रयास नागमरण जय हास्य रति क्रीडा मुप्ता भुक्ता बराकम्प स्थिरा)
अथ कार्यविशेपे ग्रहवलं सर्वचन्द्रवलंच।
उदाहे चोत्सवे जीवः सूर्यो भूपालदर्शने ॥ संग्रामे धरणी-
पुत्रो विद्याभ्यासे बुधो बली ॥३३॥ यात्रायां भार्गवः
प्रोक्तो दीक्षायां च शनैश्चरः॥ चंद्रमाः सर्वकार्येषु प्रशस्तो
गृह्यते बुधैः ॥३४॥
अव कार्यविशेपमें ग्रहवल और सबमें चंद्रवल कहतेह-विवाह
और उत्सवमें वृहस्पतिका वल, राजदर्शनमें सूर्यका वल, संग्राममें
मंगलका वल, विद्याभ्यासमें वुधका वल॥३३॥ यात्रामें शुक्रका वल,
दीक्षामें शनैश्चरका वल और सर्व कार्यों में चंद्रमाका.वल प्रशस्त है।
ये पंडितोंसे ग्रहण किया जाता है ॥ ३४॥
अथ चंद्रवले कश्चन विशेषः।
शुभश्चंद्रोप्यसत्पापात्सप्तमः पापयुक्तथा ॥ पापमध्यगतः
क्षीणो नीचगः शत्रुवर्गगः ॥ ३५॥ अशुभोपि शुभश्चंत्री
गुरुणालोकितो युतः॥ स्व चस्थः शुभाशे वा स्वाधिमि-
त्रांशके तथा॥३६॥
मुहूर्तगणपतिः [चन्द्रताराबल- अब चंद्रवल में कुछ विशेष कहतेहैं-पापग्रहसे सातवें घरमें चंद्रमा होय अथवा पापग्रहके साथ होय अथवा पापग्रहोंके मध्यमें होय अथवा क्षीण होय, या नीचका होय, शत्रुवर्गका होय तो शुभ चंद्रमाभी अशुभही होताहै ॥३५॥ यदि चंद्रमा बृहस्पतिसे दृष्ट वा युक्त हो अथवा अपनी कर्कराशिका हो अथवा उच्चका हो, शुभ- ग्रहके नवांशामे हो अथवा अपने अधिमित्रके नांशामे हो तो अशुभ चंद्रभी शुभ होजाताहै ॥ ३६ ॥ अथावश्यककृत्ये दुष्टतिथिवारक्षचंद्रतारादीनां दानम् । तंडुलांश्च तिथौ दुष्टे वारे रत्नं सकांचनम् ॥ गामृक्षे कनकं योगे करणे धान्यमेव च ॥३७॥ शंख रोप्ययुतं चद्रे तारायां सैधवं तथा नाड्यां हेम नृपो दद्यात्कार्येत्यावश्यके सति ॥ ३८॥ इति श्रीमद्देवनरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त- गणपती चंद्रतारावलप्रकरणं सप्तमम् ।। ७॥ अब आवश्यक कृत्यमें दुष्ट तिथि, वार, नक्षत्र, चंद्रमा, तारा. दिका दान लिखतेहे-दुष्ट तिथिमे चावलोंका दान करे, दुष्ट वारमें सुवर्णसहित रत्नका दान करै, दुष्ट नक्षत्रमें गौका, दुष्ट योगमें सुवर्णका, दुष्ट करणमें धान्यका ॥ ३७ ॥ दुष्ट चद्रमामें शंख और चांदीका, दुष्ट ताराम सैधवका, दुष्ट नाडीमें सुवर्णका दान करें. यदि आवश्यक कार्य होय तो राजा उक्त वस्तुओंका दान करै ॥ ३८॥ इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त्तगण- पतो श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितरामदयालु शर्मकृतभापाटीकासमलंकृतं चंद्रतारावलप्रक- रणं सप्तमम् ॥ ७॥ -- (६३ प्रकरणम् ८.] भापाटीकासमेतः। अथ शुभाऽशुभप्रकरणम् । तत्र तिथिवारोत्थ- शुभाऽशुभयोगाः। नंदा भृगौ बुधे भद्रा मंदे रिक्ता कुजे जया । गुरौ पूर्णा खिले कार्य सिद्धियोगाः शुभावहाः ॥१॥ नंदा भद्रा तथा नंदा जया रिक्ताथ भद्रिका । पूर्णाः सूर्यादिवारेषु वसिष्ठादिमतेऽशुभाः॥२॥ अव शुभाऽशुभप्रकरण लिखतेहैं-तहाँ प्रथम तिथिवारोत्थ शुभ- योग कहतेहैं-शुक्रके दिन नंदा, वुधके दिन भद्रा, शनैश्चरको जया, बृहस्पतिके दिन पूर्णा तिथि होय तो सिद्धयोग होताहै, सर्व कार्यो में शुभ कारक होताहे ॥१॥ नंदा, भद्रा, नंदा, जया, रिक्ता, भद्रा, पूर्णा ये तिथि सूर्यादि वारोंमें क्रमसे होंय तो पशिष्टादि ऋपियोंने अशुभ योग मानाहै ॥ २॥ अथ सिद्धियोगचक्रम् । मू च म तु गु दा वारा ०० .. ३८१३२।११२५1१०1१५/११६११/४/९/१४ नियय सिद्धि ११६११/१२/११६११३८१३/४.०१४|११२५1१०1१८/निथय अशुभ अथ नक्षत्रवारोत्था योगास्तत्रादावमृतसिद्धियोगाः। अर्के हस्तो मृगश्चंद्रे गुरौ पुष्योऽश्विनी कुजे ॥ अनुराधा बुधे शुक्रे रेवती रोहिणी शनौ ॥३॥ अमृतः सिद्धियोगः स्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धिदः ॥ यथा सूर्यस्तमो हंति दोप- संघॉस्तथा त्वयम् ॥४॥ अव नक्षत्रवारोत्थ योग लिसतेहैं-तहां प्रथम अमृत सिद्धियोग कहतेहें-रविवारको हस्त, चंद्रवारको मृगशिर, बृहस्पतिको पुप्य, मंगलको अश्विनी, वुधको अनुराधा, शुक्रको रेवती, शनिको
-
(६४) मुहूर्तगणपतिः-
[शुभाशुभ-
रोहिणी ॥३॥ नक्षत्र होय तोअमृतसिद्धियोग होताहै । यह सब
कार्य और प्रयोजनोंकी सिद्धिका देनेवाला है जिस प्रकार सूर्य
अधकारको नाश करदेतेहै इसीप्रकार यह अमृत सिद्धियोग
दोपसमूहोंका नाश करदेताहे ॥४॥
अथ नक्षनवारोत्यसिद्धियोगचक्रम् ।
4
सू
च
म
श
वारा
मृग
पुष्य
आश्विनी | अनुराधा
रवती ] रोहिणी नक्षत्राण
अत्र कुत्रचिदमृतसिद्धियोगस्यापि त्याज्यत्वम् ।
पंचम्यादितिथौ त्याज्या हस्तार्काद्याःक्रमाच्छुभे ॥ योगा-
चामृतसिद्धयाख्या अन्ये सर्वार्थसाधकाः॥५॥ उदाहे
गुरुप्प्यं च प्रवेशे तु कुजाश्विनी ॥ त्यजेदेतत्प्रयत्नेन
प्रयाणे शनिरोहिणीम् ॥६॥
कहीं अमृतसिद्धियोगभी त्याग दिया जाताहै-पंचम्यादि तिथि-
योंमें क्रमसे पूर्वोक्त हस्त सूर्यादि जो अमृतसिद्धि नामक योग सो
शुभकर्ममें त्याग देना चाहियोअर्थात् पंचमीको हस्त युक्त रविवार,
षष्ठीको मृगशिरयुक्त चंद्रवार, सप्तमीको आश्विनीयुक्त मंगलवार
अष्टमीको अनुराधायुक्त बुधवार, नवमीको पुप्ययुक्त बृहस्पतिवार ये
अमृत सिद्धयोग शुभ कर्ममें त्याज्यहें, इनसे अन्य जो अमृतसिद्धि
योग सो सब कार्योंके सिद्धि करनेवाले होतेहै ॥ ५॥ विवाहमें बृह-
स्पति वारके दिन पुष्य, गृहप्रवेशमें मंगलके दिन अश्विनी, यात्रामें
शनिवारके दिन रोहिणी उनको यत्न पूर्वक त्याग देवे ॥६॥
अथ दोपऽसंघहरो रवियोगः।
सूर्यभादशमे पप्टे तुर्ये विशे योदशे ॥ नवमे चंद्रनक्षत्रे
रवियोगः शुभप्रदः ॥ अनेकदोपसंघानां ध्वंसकोय-
मुदाहृतः ॥ ७॥
प्रकरणम् ८.] भापाटीकासमेतः। (६५) अब दोपसमूहका हरनेवाला रवियोग लिखतेहैं-सूर्यके नक्षत्रसे चंद्रमाका नक्षत्र दशवां, छठा, चौथा, वीसवां, तेरहवां, नौवां हो तो रवियोग होताहै यह शुभदायक है और अनेक दोपोंके समूहका नाशक कहाहे ॥७॥ अथानंदादियोगाः। आनंदः कालदंडोथ धूम्राऽशोथ प्रजापतिः ॥ सौम्यध्वांश- ध्वजाश्चैव श्रीवत्सो वनमुद्गरौ ॥८॥ छत्रं मित्रं क्रमेणेव मा- नसः पद्मलुबको ॥ उत्पातमृत्युकाणाख्याः सिद्धिश्चैव शुभा- मृतौ ॥९॥ मुसलं च गदाख्यश्च मातंगो राक्षसश्चरः ॥ स्थिरः प्रवर्द्धमानश्च नामतुल्यफला अमी ॥ १०॥ भानु- वारेश्विनक्षत्रात्साभिजित्केश्च सर्वभः ॥ भवंति क्रमशो योगा अष्टाविंशतिसंख्यकाः ॥ ११॥ मृगादारभ्य रात्रीशे श्लेपातः कुजवासरे ॥ हस्तादुधेनुराधाभाद्गुरुवारे तथैव च ॥ १२॥ उत्तरापाढतः शुक्रे शततारादितःशनी ॥ १३ ॥ अथानंदादियोगाः-आनंद १, कालदंड २, धूभ्राक्ष ३, प्रजापति ४, सौम्य ५, ध्वांक्ष ६, ध्वज ७, श्रीवत्स ८, वन ९ मुद्गर १०॥८॥ क्षत्र ११, मित्र, १२ मानस १३, पद्म १४, लुचक १५, उत्पात १६, मृत्यु १७, काण १८, सिद्धि १९, शुभ २०, अमृत २१॥९॥ मुसल २२, गद २३, मातंग २४, राक्षस २५, चर२६, स्थिर २७, प्रवर्द्धमान २८ ये अट्ठाईस योग अपने २ नामके तुल्य फल देनेवाले हैं ॥१०॥रविवारके दिन अश्विनी नक्षत्रसे लेकर वर्तमान नक्षत्रतक गिनकर जो संख्या होय सो क्रमसे आनंदादि योग जाने और अभिजित् सहित सब नक्षत्र गिननेसे २८ अहाईस आनंदादि योग होतेहैं ॥ ११॥ चंद्रवारके दिन मृगशिरासे, मंगलके दिन आश्लेपासे, बुधके दिन हस्तसे, वृहस्पतिके दिन अनुराधासे॥ १२॥ - - (६६) मुहूर्तगणपतिः [शुभाऽशुभ- शुक्रके दिन उत्तराषाढासे, शनिके दिन शतभिपासे गिनकर आनंदादि योग जानै ॥ १३ ॥ अथोत्पातादियोगचतुष्कस्यैव ज्ञानम् । क्रमाच्चतुष्टये भानां विशाखातो खेर्दिने । पूर्वापाढाभिधाचं- द्वेधानिष्ठातः कुजेहनि ॥१४॥ रेवत्याश्च वुधे ज्ञेया रोहिणीतो बृहस्पती ॥ पुष्याच्छुके तथा मंदे उफातश्च भवंत्यमी ॥ १५॥ योगाश्चत्वार उत्पातमृत्युकाणाख्य- सिद्धयः॥ १६॥ अब उत्पातादि चारोंयोगोंको जाननेके लिये लिखतेहैं-रवि- वारके दिन विशाखासे चार नक्षत्र अर्थात् विशाखा, अनुराधा,ज्येष्ठा, मूल होय तो क्रमसे उत्पात, मृत्यु, काण, सिद्धि ये चार योग होते हैं. इसी प्रकार चंद्रवारके दिन पूर्वापाढ़ासे, मंगलके दिन धनिष्ठासे ॥१४॥ वुधके दिन रेवतीसे, वृहस्पतिके दिन रोहिणीसे, शुक्रके दिन पुप्यसे, शनिके दिन उत्तराफाल्गुनीसे ॥ १५॥ चारचार नक्षत्र गिननेसे उत्पात, मृत्य, काण, सिद्धि ये चार योग क्रमसे होतेहैं. जैसा कि, नांचे चक्रमें स्पष्ट लिखाहै ॥ १६ ॥ अथोत्पातादियोगचतुष्टयचक्रम् । सू में बु श धारा काण विशाखा पूर्वापार धनिष्ठा रेवती रोहिणी पुष्य इत्तराफा उत्पात अनुरा० उत्तराषा शतभिषा अधिनी मृगशिर माश्लेपा, हस्त मृत्यु ज्येष्ठा अभिजि प्राभादभरणी) आदी । मघा चित्रा •वमा उत्तरामा कृतिका पुतु पूचाफा स्वाति सिद्धि अथ दुर्योगानां त्याज्यघटिकाः । ध्वांक्षमुन्दरवज्राणां घटीपंचकमादिषु ॥ काणमौसलयोटे चतखः पालुबयोः ॥ १७॥ एका धूम्रे गदे सप्त चरे तिस्रो मूल 1
प्रकरणम् ८.]
भापाटीकासमेतः। (६७)
घटीस्त्यजेत् ॥ त्यजेत्सर्वाच्छुभे मृत्युकालोमाताख्य
राक्षसान्॥१८॥
अव दुष्ट योगोंकी त्याज्य घड़ियोंको कहते हैं, वांक्ष, मुद्धर, वन'
इन योगोंके आदिकी पांचर घडी, और काण मौसलके आदिन दो
घडी, पद्म ओर लुंवकके आदिकी चार २ घडी । धूम्रके
आदिकी एक घडी, गदके आदिकी सात ७ घटी शुभकार्यमें
त्याग देवे ॥१८॥
अथ वारनक्षत्रोद्भवः सिद्धियोगः।
मूलमर्के श्रवश्चंद्रे भीमे चोत्तरभाद्रपात्॥ कृत्तिका वुधवारेतु
गुरुवारे पुनर्वसू ॥ पूफा शुक्रे शनौ स्वाती सिद्धियोग
उदाहृतः॥१९॥
अव वारनक्षत्रसे उत्पन्न सिद्धियोगोंको लिखतेहे-रविवारको मूल,
चंद्रवारको श्रवण, मङ्गलवारको उत्तराभाद्रपद, बुधवारको कृत्तिका,
वृहस्पतिवारको पुनर्वसु, शुक्रको पूर्वाफाल्गुनी, शनिको स्वाति
नक्षत्र होयतो सिद्धियोग होताहे ॥ १९ ॥
अथ तिथिवारोत्था दुष्टयोगाः।
द्वादश्य विधौ पष्ठी भौमे सप्ताष्टमीवुधे । दश शुक्के शनी
रुद्रा गुरौ नव हुताशनः ॥२०॥ द्वादश्य विधौ रुद्रा
भौमे पंच बुधेग्नयः।। गुरो पष्ठयष्टमी शुक्रे दग्धाख्यो नवमी
शनी ॥२१॥ चतुर्थ्य विधी पष्ठी द्वितीया ज्ञेटमी गुरौ।।
नव शुके विपाख्या च सप्तमी कुजमंदयोः॥२२॥ शनी
पष्ठी भृगौ सप्ताऽएमी जीवे बुधे नव ॥ कुजे दश विधी
रुद्राः क्रकचो द्वादशी वो ॥ २३॥ प्रतिपज्ने रखो सप्त
संवतॊ योग ईरितः ॥ दग्धादीस्तिथिवारोत्यांस्त्यजेद्यो-
गान्छुमे सदा ॥२४॥
(६८) मुहूर्तगणपतिः [शुभाशुभ- अव तिथिवारोसे उत्पन्न दुष्टयोगको लिखतेहे-रविवारकी द्वादशी चंद्रवारकी पष्ठी,मंगलबारकी सप्तमी,बुधवारकी अष्टमी,शुक्रकी दशमी, शनैश्चरकी एकादशी, वृहस्पतिकी नवमी तिथि होय तो हुताशन योग होताहे ॥ २० ॥ रविवारके दिन द्वादशी, चंद्रवारके दिन एकादशी, मंगलके दिन पंचमी, बुधके दिन तृतीया, बृहस्पतिके दिन षष्ठी, शुक्रके दिन अष्टमी शनिके दिन नवी, तिथि होय तो दग्धनाम योग होताहै ॥२१॥ रविकी चतुर्थी, चंद्रवारकी पष्ठी, बुधकी द्वितीया, बृहस्पतिकी अष्टमी, शुक्रकी नवमी, मंगल और शनैश्चरकी सप्तमी तिथि होय तो विपनामक योग होता है ।। २२ ॥ शनैश्चरकी पष्ठी, शुक्रकी ससमी, वृहस्पतिकी अष्टमी, बुधकी नवमी, मंगलकी दशमी, चंद्रवारकी एकादशी, रविवारकी द्वादशी तिथि होय तो क्रकच योग होताहे ॥२३॥ बुधवारको प्रतिपदा, रविवारको सप्तमी तिथि होय तो संवत योग होताहै. तिथिवारोंसे उत्पन्न हुए दग्धादि योग सदैव शुभ कार्यमें त्याग देवे ॥ २४ ॥ अथ तिथिवारोत्थयोगचक्रम् । योगनामानि च महशुश वारा हुताशनयाग १२६/७/८/९/१०/११/तिथय दग्धयोग (१२/११/५/३/६/८/९/तिथय | विपयोग ४/६/७/२/८/९/७तिथय क्रकचयोग १२१११११०/१/८/७/६/तियय सबर्तयोग ७/००००/१/000000तिथय अथ तिथिनक्षत्रोत्पन्नः सांत्यययोगः। द्वितीयामनुराधायां मघायां पंचमीतिथिम् ॥ एकादशी च रोहिण्यां तृतीयां व्युत्तरे त्यजेत् ॥ २५ ।। नवमी कृत्ति-
प्रकरणम् ८.] भापाटीकासमेतः। (६९)
कायां च चित्रास्वात्योस्त्रयोदशीम् ॥ त्यजेत्पष्ठीं च
रोहिण्यां पूर्वाभाद्रपदेऽष्टमीम् ॥२६॥
अब तिथि नक्षत्रोंसे उत्पन्न त्याज्ययोगोंको लिखतेहें-अनु-
राधा नक्षत्रमें द्वितीया तिथि, मघामें पंचमी तिथि, रोहिणीमें
एकादशी, तीनों उत्तराओंमें तृतीया ॥ २५॥ कृत्तिकामें नवमी
चित्रा और स्वातिमें त्रयोदशी, रोहिणी में पष्ठी,पूर्वाभाद्रपदमें अष्टमी,
तिथि होय तो शुभकार्य न करै ॥ २६ ॥
अथ चक्रम् ।
नक्ष-
त्राणि
तीनी
अनुराधा मघा रोहिणी
पृति चातिचिना रोहि पूर्वाभाद्र
उत्तरा
तिथय
२
५
३
१३
६
अथ नक्षत्रवारोत्थाऽष्टयोगाः, तत्रदौ यमघण्टयोगः।
अझै मघा विशाखेंदौ ज्ञे मूलं कृत्तिका गुरौ ॥ आर्द्रा भौमे
शनी हस्तो रोहिणीभृगुवासरे ॥२७॥ यमघंटाख्ययोगोयं
सर्वकार्यविनाशकः ॥२८॥
अव नक्षत्रवारोंसे उत्पन्न और योगोंको लिखतेहैं-तिसके
आदिमें यमघंटकयोगको लिखतेहैं-रविवारके दिन मघा, चंद्र-
वारके दिन विशाखा, बुधके दिन मूल, वृहस्पतिके दिन कृत्तिका,
मंगलके दिन आर्द्रा, शनिके दिन हस्त, शुक्रके दिन रोहिणी ॥२७॥
नक्षत्र होय तो यमघंट नाम योग होताहे। सब कार्योंका विनाश
करनेवाला है ॥ २८॥
अथ मृत्युयोगः।
अनुराधा खौ सोमे उत्तरापाढसंज्ञका ।। बुधेऽश्विनी मृगो
जीवे शुक्रेऽश्लेपा शनी करः॥ भीमे शतभिपक् चायं
मृत्युयोगोऽर्थनाशकः॥२९॥
(७०) मुहूर्तगणपतिः [शुभाशुभ- अव मृत्ययोग लिखतेहें- रविके दिन अनुराधा, सोमवारके दिन उत्तराषाढा, बुधके दिन अश्विनी, वृहस्पतिके दिन मृगशिरा, शुक्रके दिन आश्लेषा, शनिके दिन हस्त, मंगलके दिन शतभिषा नक्षत्र होय तो मृत्यु योग होताहै । सर्व कार्योका नाश करने- वाला है ।। २९ ॥ अथ दग्धयोगः। भरण्यकें विधौ चित्रा जीवे चोत्तरफाल्गुनी॥भौमे चैवोत्तरा- पाढा धनिष्ठा बुधवासरे ॥३०॥ शुके ज्येष्ठांत्यभं मंदे त्यजेदेतदि दग्धभम् ॥३१॥ अव दग्ध योग लिखतेहे-रविके दिन भरणी, चंद्रयारके दिन चित्रा, वृहस्पतिके दिन उत्तराफाल्गुनी, मंगलके दिन उत्तरापाढा, बुधके दिन धनिष्ठा ॥३०॥ शुक्रके दिन ज्येष्ठा, शनिके दिन रेवती नक्षत्र होय तो यह दग्ध योग होताहै ॥ ३१॥ अथ यमघंटकादिद्योगमयचक्रम् । 4. बारा सू म बु श यमघट मघा विशाखा आदी मूर | कृतिका रोहिणी हस्त उत्तरा मृत्युयोग अनुराधा शतभिषा अश्विनी शिरा आश्लेषा हस्त पाढा उत्तरा उत्तरा दग्धयोग भरणा चित्रा धनिष्ठा ज्यठा रेवती पाटा माल्गुनी अथ शुभे त्याज्यं त्रिविधं गंडांतम् । नक्षचतिथिराशीनां गंडांत त्रिविधं त्यजेत् ॥ नवपंच- चतुर्थ्यांत्ये कार्द्धघटिका २।१।०-३० मितम् ॥ तावन्मितं ततोऽग्र्याणामादावपि परित्यजेत् ।। ३२ ।।
प्रकरणम् ८.] भापाटीकासमेतः।
(७१)
अब शुभकार्यों में त्याज्य विविध गंडान्त लिखतेहें-नक्षत्र,तिथि,
राशि इनका तीन प्रकारका गंडान्त होताहै । अर्थात् नक्षत्रगण्डान्त,
तिथिगण्डान्त, लग्नगण्डान्त. नवमी, पंचमी,चतुर्थी इन तिथियोंके
अंतकी क्रमसे दो २, एक १, आधी घडी गडान्त होतीहैं । अर्थात्
नवमीके अन्तकीर,पंचमीके अन्तकी१,चतुर्थी के अन्तकी आधी घडी
गंडान्त संज्ञक त्याज्य है । इसी प्रकार आगेके नक्षत्र और लोके
आदिकी गंडान्तघडी त्याज्यहैं ॥ ३२ ॥
अथ नक्षत्रगण्डान्तम् ।
ज्येष्ठामूलक्षयोः संधौ रेखत्यश्विभयोस्तथा ॥ आश्लेपामघ-
योरन्तराले नाडीचतुष्टयम् ॥३३॥
अव नक्षत्रगण्डान्त दिखातेहैं-ज्येष्ठा और मूल नक्षत्रकी संधिमें
'चार घडी गण्डान्त होतीहैं, अर्थात् ज्येष्ठाके अन्तकी दो घडी और
मूलके आदिकी दो घडी इसी प्रकार रेवतीके अन्तकी और अश्विनीके
आदिकी दो दो घडी और आश्लेपाके अन्तकी दो घडी और मघाके
आदिकी दो घडी गंडान्त होतीहें ॥ ३३ ॥
प्रकारान्तरेण तिथिगण्डान्तम् ।
अंतरेपंचमीपष्ठयोः पूर्णिमाद्याह्वयोरपि।दशम्येकादशीसंधी
गंडांतं घटिकाद्वयम् ॥ ३४॥
अव अन्य प्रकारसेभीतिथिगंडान्त कहतेहैं-पंचमी और पष्टीकी
संधिमें दो घडी गंडान्त होतीहैं, अर्थात् पंचमीके अन्तकी एक घडी
और पष्ठीके आदिकी एकघडी तथा दशमीके अन्तकी और एका-
दशीके आदिकी एक २ घडी गंडान्त होतीहै ॥ ३४ ॥
अथ लग्नगण्डान्तम् ।
कर्कसिंहाख्ययोमीनमेपयोरंतरे तयोः ।। वृश्चिकाख्यधनु:-
संधी लग्नस्येकं घटीमितम् ॥ ३५॥
- (७२) मुहूर्तगणपतिः [शुभाशुभ- अव लग्नगंडान्त कहतेहे-कर्क और सिंह लग्नके मध्यकी एक घडी गंडान्त होतीहैं,अर्थात् कर्कके अन्तकी आधी घडी और सिंहके आदिकी आधी घडी गंडान्त होतीहैं। इसी प्रकार मीनके अन्तकी और मेपके आदिकी आधी २, वृश्चिकके अन्तकी और धनुके आदिकी आधी २ घडी गंडान्त होतीहें ॥३५॥ अथाईयामाः। अर्दयामाः परित्याज्या वेदसप्तद्विपंचमाः ॥ अष्टत्रिपष्ठ- संख्याकाः क्रमतो रविवासगत १७२।५।८।३।६॥३६॥ अब अर्द्धयाम लिखते हैं-रविवारादि सातवारोके कमसे ४१७ ।२।५।८।३।६ ॥ इन प्रहरोंका आधा २ प्रहर शुभकर्ममें त्याज्यहै ॥ ३६ ॥ अथार्द्धयामचक्रम् । म बु वृ य घारा ४ ३ ५ ८ ६ यामा अईयाम घटिका ॥३/m/1|| ३॥ अथ कुलिककंटककालवेलायमघण्टाख्या- स्त्याज्यमुहूर्ताः। मन्वर्कदशनाग वेदनेत्रमिताः १४।१२।१०1८1दाया क्षणाः । कुलिकास्ते राराक्रमतः कंटका बुधात् ॥३७॥ गुरोस्ते कालवेलाख्याः शुक्रात्ते यमघण्टकाः ॥ त्यजे- देताछुभे कार्य निशि व्येकान्मुहूर्तकान् ॥ ३८॥ अव कुलिक कंटककालला यमघंट सम्बन्धी त्याज्य मुहूर्त लिसतेहैं-रनिवारादि सप्तवारोंके क्रमसे १४ । १२११०1८1६।२ प्रकरणम् ८. ८.] भापाटीकासमेतः। (७३) ये मुहूर्त कुलिक संज्ञक होतेहैं और बुधवारके क्रमसे येही उक्त मुहूर्त कन्टक संज्ञक होतेहैं ॥३७॥ और बृहस्पति वारके क्रमले कालवेला संज्ञक होतेहैं और शुक्रवारके क्रमसे उक्त मुहूर्त यमघंट संज्ञक होतेहैं, ये दिनके मुहूर्त कहेहैं और इन्ही मुहूत्तों से एक घटा देनेसे रात्रिके मुहूर्त होतेहैं सो नीचे चक्रमें स्पष्ट लिखतेहैं-शुभ कार्यमें ये सव मुहूर्त त्याग देने चाहिये ॥३८॥ अथ दिने कुलिकादिचक्रम् । रात्रौ कुलिकादिचक्रम् । ne सूचमाशश वारा. १५१२५०८६२ कुलिक ६४२४/१२/१०/८ कटक ८६४२१४/१२/२० बालवेला १०८१६४०११२२ यमघटक सूचमधुशुश पार. १३२१९/७/५/३१ कुलिमा ५३११३/१२/९/७ ७५/३/१२२२१.९) बालवेला ९/७/५३११२३/१२, यमघटव अथ दुष्टक्षणः। क्षणश्चतुर्दशः सूर्ये नवमद्वादशौ ९ । १२ विधौ ॥ सप्तम्यो निशि भीमेऽह्नि तुर्य श्वाथ बुधेऽष्टमः ८॥ ३९ ॥ पष्ठ- द्वादशकौ ६।१२ जीवे चतुर्थनवमौ ४।९ भृगौ ॥ शनी चायद्वितीयौ च ११२ त्याज्या दुष्टक्षणा इमे॥४०॥ अव दुष्टक्षण लिखतेहे-रविवारको चौदहवां मुहूर्त, सोमवारको नौवां ओर वारहवां मुहर्त्त, और मंगलवारको रात्रिमें सातवां तथा चौथा मुहूर्त, बुधको आठवां ॥ ३९ ॥ वृहस्पतिको छठा और वार- हवां, शुक्रको चौथा और नौवां, शनिको पहिलाओर दूसरा मुहूर्त दुष्टक्षण होताहै ये सब शुभकर्ममें त्याज्यहें ॥४॥ अथैतेषामेव सुवोधार्थं पुना व्यादिपु त्याज्यक्षणा लिख्यते। रवौ पड्दशसप्ताप्टमनुसंख्यमुहूर्तकाः ६।१०।७।८॥१॥ चंद्रब्धिवसुपडिश्वेमनुखेटार्कसंमिताः४।८।६।१३। .
(७४) मुहूर्त्तगणपतिः [शुभाशुभ- १४॥ ९॥१२॥४१॥ भौमे द्वित्रिचतुःपष्ठदशसंख्या क्षणाः २।३।४।६।१० स्मृताः ॥बुधे वेदाश्विवस्वंकमनु. दिशमिताः ४।२।८।९।१४।१० क्षणाः ॥४२॥ जीव भूपाश्वितिथ्यांगमनुसूर्यमिताश्च १६।२।१५।६। १४ । १२ ते ॥ शुके पंचांकपड़ेददिगर्कमनु ५ । ९।६। ४।१०।१२।१४ संमिताः॥४३॥ मंदे भूनेत्ररुद्राए । २।११। ८ पोडशांशाः क्षणा इमे ॥४४॥ अब इसके सुबोधार्थ फिर ख्यादि वारमें त्याज्य क्षण लिखते हैं- रविवारको छठा, दशवां, सातवां, आठवां, चौदहवां मुहूर्त त्याज्य हैं और सोमवारको चौथा, आठवां, छठा, तेरहवां, चौदहवां, नौवॉ बारहवां मुहूर्त त्याज्यहैं । शुक्रवारके दिन पांचवां, नौवां, छठा, चौथा, दशवां, वारहवां, चौदहवां, मुहर्त त्याज्यहें ॥ ४३ ॥ शनिके दिन पहिला, दूसरा, ग्यारहवां आठवां मुहूर्त त्याज्यहैं । जानना चाहिये कि, दिन मानका शोलहवां भाग मुहूर्त कहाताहै ॥४४॥ अथ यमघंटकुलिकक्षणयोर्देशविशेपे त्याज्यत्वम् । विंध्यहेमागयोमध्ये मगधे यमघंटकः। अंगें] मत्स्यदेशे वा दोपकृन्नेतरत्र सः॥४६॥ काश्मीरे कुलिकस्त्याज्यस्त्वर्द्धया- मस्तु सर्वतः ॥ ४६॥ अव यमघंटक, कुलिक और यामार्धका देश विशेपसे त्याज्यत्व लिखतेहैं-विंध्याचल और हिमालय पर्वतका मध्यदेश तथा मगधदेश, अंगदेश, आंध्रदेश, मत्स्थदेश इन सब देशोंमें यम- घंटक योग दोपकारक होताहै । अन्य देशोंमें नहीं ॥ ४५ ॥ सूच में शुश ६४२४१६५ (१०८३२३९/२ ७/६८१५/६/११ ८/१३ ९/६/४/८ [१५१५१०/१४१४/१० ९ १०/१२/१२) १४] त्याग्यमुहूर्ताः .] प्रकरणम् ८. भाषाटीकासमेतः। (७५) काश्मीरदेशमें कुलिकयोग त्याज्यहै और अर्द्धयाम दोप सब देशोंमें त्याज्यहै ।। ४६॥ अथ संक्राती त्याज्यकालः। अयने विषुवे त्याज्यं पूर्व मध्यं परं दिनम् ॥ शेपसंक्रमणे २।५।८।११।३।६।९।१२ पूर्व पश्चात्पोडश- नाडिकाः॥४७॥ अब संक्रान्तियोंमें त्याज्य काल लिखते-दक्षिणायन अर्थात् कर्ककी संक्राति लगनेसे पहिला एकदिन और मकरकी संक्राति लगनेका वर्तमान दिन और (विषुव )अर्थात् तुला मेपकी संक्रांतिसे पिछलादिन शभकार्यमें त्याज्यहै और शेष संक्रांतियोंमें पहिली और पिछली सोलह २ घडी त्याज्य हैं ॥ १७ ॥ अथ तिथिक्षयवृद्धिदोपः। तिथीनां त्रितयं वार एकः स्पृशति यत्र वै ॥ अवमं तदिनं ज्ञेयं शुभकर्मसु संत्यजेत् ॥४८॥ वाराणां त्रितयं यत्र तिथिरका स्पृशेवदा।। विद्युःस्पृक्चेति सा ख्याता न ग्राह्या मंगलादिषु ॥ ४९॥ अब तिथिक्षयवृद्धिदोष लिखतेहैं-जय कभी तीन तिथि- योंको एकहीवार स्पर्श करे तो वह दिन (अवम)तिथिक्षय जानना चाहिये ये शुभकर्ममें त्याज्य है ॥४८॥और जबकभी तीन वा. रोका एकही तिथि स्पर्श करे तो वह तिथिव्यहःस्पृक् कहातीहै।अर्थात् तिथिकी वृद्धि होजातीहै । मंगलादि कार्यों में नहीं ग्रहण करनी चाहिये ॥४९॥ अथ मासशून्यतिथिनक्षत्रलग्नानि, अत्र दर्शाता मासा ग्राह्याः- चैत्रेऽष्टमीनवम्यौ ८।९ च वैशाखे द्वादशी तिथिः १२॥ श्रावणे द्वितृतीये २।३। च भाद्रे भूनेत्रसंमिते ११२। - (७६) मुहूर्तगणपतिः [शुभाशुभ- ॥५०॥ दशम्येकादशी १०।११। त्वीपे सप्तनागौ ७ । ८। च मार्गके ॥ चतुर्थी पंचमी । पौपे शून्यास्ताः पक्षयोदयोः ॥ ५१ ॥ कार्तिके पंचमी ५ कृष्णा तथा शुक्ला चतुर्दशी१४|आपाढे बहुला पष्ठी शुक्रपक्षेतु सप्तमी ७॥५२॥ चतुर्थी ४ फाल्गुनी कृष्णा शुक्लपक्षे तृतीयका ३॥ज्येष्ठे चतुर्दशी कृष्णा १४ शुक्ले चैव त्रयोदशी १३ ॥ ५३ ।। कृष्णा तु पंचमी ५ माघे पष्ठी ६ शुक्ले प्रकीर्तिता ॥५४॥ अव मासशून्य तिथि नक्षत्र लग्न लिखतेहै-यहाँ दर्शान्त मास ग्रहण करना, चैत्रके महीने में अष्टमी और नवमी, वैशाखमें द्वादशी, श्रावणमें द्वितीया और तृतीया, भाद्रपदमे प्रतिपदा और द्वितीया ॥५०॥ आश्विनमें दशमी और एकादशी, मार्गशीर्पमें सप्तमी और अष्टमी, पौपमें चतुर्थी और पंचमी ये तिथि दोनों पक्षोंमें शून्य होतीहैं ।। ५१ ।। कार्तिकके कृष्णपक्षकी पंचमी और शुरूपक्षकी चतु- र्दशी, आपाढके कृष्णपक्षकी पष्टी और शुक्लपक्षकी सप्तमी ॥ ५२ ।। फाल्गुनके कृष्णपक्षकी चतुर्थी और शुक्लपक्षकी तृतीया और ज्येष्ठ कृष्णपक्षकी चतुर्दशी, शुक्लपक्षकी त्रयोदशी ॥ ५३ ॥ माघके कृष्ण- पक्षकी पंचमी और शुक्लपक्षकी पष्टी ये शून्य तिथिहे ॥ ५४ ॥ अथ मासशून्यनक्षत्राणि। अश्विनी रोहिणी चैत्रे चित्रा स्वाती च माधये ॥ ज्येष्ठे पुप्योत्तरापाढे धनिष्ठाभगभे शुचर्चा ॥ ५५ ॥ श्रावणे श्रवणोपाख्ये पूर्वाभाद्रपदाश्विने ॥ रेवतीशतभंभाटे कार्तिके कृत्तिका मघा ॥ ५६ ॥ मार्गे चित्रा विशाखा च पोपे वाश्विनीकराः ॥ फाल्गुने भरणी ज्येष्टा माघे मूलं प्रकरणम् ८.] भापारीकासमेतः। (७७) श्रवस्तथा ॥ एतानि मासशून्यानि भानि प्रोक्तानि कोविदेः॥ ५७॥ अव मासशून्य नक्षत्र लिखतेहे-चैत्रके महीनेमें अश्विनी और रोहिणी, वैशाखमें चित्रा और स्वाति, ज्येष्ठमें पुष्य और उत्तरापाढा, आपाढमें धनिष्ठा और रोहिणी ॥ ५५॥ श्रावणमें श्रवण और उत्त- रापाढा, आश्विनमें पूर्वाभाद्रपदा, भाद्रपदमें रेवती और शतभिपा, कार्तिकमें कृत्तिका ओर मघा ॥ ५६ ॥ मार्गशीर्ष में चित्रा ओर विशाखा, पोपमें आर्द्रा, अश्विनी, हस्त. फाल्गुनमें भरणी, ज्येष्ठा, माघमें मूल, श्रवण पंडितोंने ये नक्षत्र महीनोंमें शून्य कहेहैं ॥५७॥ अथ मासशून्यराशयः। कुंभो मीनो वृपश्चैव मिथुनं मेपकन्यके। वृश्चिकोऽथ तुला धन्वी कर्को मकरसिंहको ॥५८ ॥ चैत्रादिपु क्रमादेते कथिताः शून्यराशयः॥१९॥ अव मासशून्यराशि लिखतेहें-कुंभ, मीन, वृप, मिथुन, मेष, कन्या, वृश्चिक, तुला, धनु,कर्क, मकर, सिंह ये राशि क्रमसे चैत्रादि महीनोंमें शून्य कहींहैं ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ अथ मासशून्यतिथिनक्षत्रलग्नचक्रम । चित्र वेशा ज्येष्ठ भाषा.श्राव भाद.आधिकार्ति मार्ग.) पीप माघ फाल्ग मासाः १२ २३१२019 ०७८ ४१५ ०. उभयपक्ष उत्पत्तिका गपस .. .. .. .. ५ ४ वन्यनियय .. .. ६ ३ रन्यतिपय भचिनी चिन्ना उप्य उपनिष्टा भाग रेवती खोमा-कृतिका चित्रा भा.म मूल भरणी नक्षत्राणि रोदिया स्वातितरामा रोहिणी तरापा, शतमि परमपा विश हस्त या सामन्यानि मौन | मिथुन | मेरन्या अधिक दुरा पर्नु कर्क मरसिंह रासय (७८) मुहूर्तगणपतिः- [शुभाशुभ- अथौजतिथिषु शून्यलग्नानि । आये तिथौ तुलानको तृतीये मृगसिंहको ॥ पंचम्यां मिथुनं कन्या सप्तम्यां कर्कटो धनुः ॥ ६० ॥ एकादश्यां धनुर्मीनौ नवम्यां सिंहकर्कटौं ॥ वृषो मीनस्त्रयोदश्यां शून्यलग्नमिदं त्यजेत् ॥ ६॥ अव विषमतिथिमें शून्यलग्न लिखतेहें-प्रतिपदामें तुला, मकर, तृतीयामें मकर, सिंह; पंचमी तिथिमें मिथुन, कन्या;सप्तमीमें कर्क, धनु ॥६०॥ एकादशीमें धनु, मीन; नवमीमें सिंह, कर्क; त्रयोदशीमें वृप, मीन ये लग्न शून्य होतीहै। इन्है शुभकार्य में त्यागदेवे ॥६१॥ अर्थाजतिथिषु शून्यलग्नानां चक्रम् । १ ३ ५ ७ १३ भोजतिथय मकर तुग मकर मिथुन सिंह कृप मीन शयल- मानि धनु मीन , अथ शून्यतिथ्यादीनां देशविशेषत्याज्यत्वमाह। नक्षत्रतिथिलमानि मासशून्यानि यानि च ॥ मध्यदेशे त्यजेत्तानि शुभे नान्यत्र कुत्रचित् ॥ १२ ॥ अव शून्यतिथ्यादिकोंको देश विशेष करके त्याज्यत्व लिसतेहैं- मासोंमें नक्षत्रशून्य, तिथिशून्य, लग्नशून्य, राशिशून्य ये सव शुभ- कार्यमें मध्यदेशमें त्याज्य हैं और अन्यत्र कहीं नहीं त्याज्य हैं॥१२॥ अथावश्यक योगानामपवादाः। तिथिवारोद्भवान्योगान्दुष्याख्यॉश्च भवारजान् ॥ तिथिभो- स्थॉस्त्रितयजान्हूँणे वंगे खशे त्यजेत् ॥ ६३ ॥ नान्यदेशे प्रकरणम् ८.] भापाटीकासमेतः। (७९) निपिद्धास्ते गुणवत्तिथिभादिपु ॥ उत्पातमृत्युकाणाख्यान- क्षोदग्धाख्यकालकान् ॥ ६४ ॥ कचं यमघंटादीन्छस्ते चंद्रेशुभानगुः॥मध्याह्नोत्तरमित्येके यामोत्तरमथापरे॥६५॥ यात्रातिरिक्तकार्येन्ये लगशुद्धया शुभाअगुः ॥ कुयोगः सिद्धियोगश्च यदि स्यातामुभावपि ।। ६६ ।। सुयोगो हंति दुर्योग कार्यसिद्धये शुभावहः ॥ ६७ ॥ अव आवश्यक कृत्यमें योगोंके अपवाद लिखतेहैं-तिथिवारो- त्पन्न और नक्षत्रवारोत्पन्न तथा तिथिनक्षत्रोत्पन्न ये तीन प्रकारके दुष्टयोग हण और वंग तथा खश देशमें त्याज्य हैं ॥६३ ॥ यदि तिथिनक्षत्रादिक सव गुणयुक्त हों तो वह तीनों दुष्टयोग अन्य देशमें निषिद्ध नहीं हैं और यदि चंद्रमा शुभ होय तो उत्पात, मृत्यु, काण, दग्ध, काल, क्रकच, यमघंटक आदि कुयोग शुभ हो जातेहें ऐसा पंडितोंने कहाहै और कोई आचार्योंने ऐसा माना है कि, मध्याह्नके पश्चात् उक्त कुयोग शुभ हो जातेहैं. तथा कोई अन्य आचार्योंने ऐसा कहाहै कि, प्रहरके पश्चात् शुभ होतेहें ॥६४ ॥६५॥ और कुछ पंडितोंने ऐसा कहाहै कि, यात्रा विना अन्य कार्यों में लग्न शुद्ध होय तो कुयोग शुभ होतेहैं और कुयोग तथा सिद्धियोग दोनों एकही समय होय तो सिद्धियोग कुयोगोंका नाश करदेताहै और कार्यकी सिद्धि कराताहे ॥६६ ॥६७॥ अथ शुभाऽशुभकार्ये त्रिपुष्करयमलयोगौ। भद्रातिथी शनीज्यारवारे चेद्विपमांत्रिभम् ॥ तदा त्रिपुष्करो योगो यमलो युग्मपादभे ॥ ६८ ॥ अव शुभाशुभ कार्यमें त्रिपुष्कर और यमलयोग लिखते हैं यदि भद्रातिथि २७१२में और शनि, बृहस्पति, मंगलवारमें (विप (८०) मुहूर्त्तगणपतिः [शुभाशुभ- मांघ्रि नक्षत्र ) कृत्तिका, पूनर्वसु, उत्तराफाल्गुनी, विशाखा, उत्तरा- पाटा, पूर्वाभाद्रपदा होय तो त्रिपुष्कर नाम योग होता है और इन्ही तिथियोंमे (युग्मपाद नक्षत्र) मृगशिरा, चित्रा, धनिष्ठा होय तो यमल योग होताहै ॥६॥ अथ सुबोधार्थ व्यादिवारेषु शुभाशुभयोगाः। रखी हस्तोऽश्विनी मूलं धनिष्ठा चोत्तरात्रयम् ॥ पुण्यस्त- थाष्टमी चैव सिद्धियोगा इमे स्मृताः ॥ ६९ ॥ विशाखा भरणी सूर्ये मघा ज्येष्ठाऽनुराधिका ॥ सप्तमी द्वादशी तद्ध- द्विरुद्धा स्याच्चतुर्दशी॥७०॥ चंद्रे च श्रवणः पुष्योऽनुराधा रोहिणी मृगः ॥ दशमी नवमी वापि सिद्धियोगः शुभावहः ॥७१ ॥ पूर्वापाढोत्तरापाढा स्वातीचित्रे विशाखिका ॥ सोमे चैकादशी पष्ठी वर्जनीया त्रयोदशी ॥ ७२ ॥ भौमे- अश्लेषाऽश्विनी मूलं मृगशीर्षस्त्रयोदशी ॥ तृतीया चाष्टमी पष्ठी सिद्धिदा कीर्तिता बुधैः ॥७३॥ उत्तरापाढभं चार्दा धनिष्ठात्रितयं तथा ॥ द्वितीया दशमी भौमे वर्जनीया प्रयत्नतः॥ ७४ ।। वुधे पुष्योऽनुराधा च कृत्तिका रोहिणी मृगः॥ द्वितीया सप्तमी चैव द्वादशी च शुभप्रदा॥ ७५ ॥ धनिष्ठा भरणी मूलमश्विनी रेवती बुधे ॥ तृतीया प्रतिप- द्वापि विरुद्धा नवमी स्मृता ॥ ७६ ॥ गुरौ पुप्योऽनुराधा च विशाखाऽश्विपुनर्वसु ॥ रेवती दशमी चैव पूर्णिमा शुभदा स्मृता ॥ ७७॥ जीवे पष्ठयष्टमीनेष्टा चतुर्थी शततारका। कृत्तिकादिचतुष्कं च तथा चोत्तरफाल्गुनी ॥ ७८ ॥ शुके पूपाऽश्विनीचित्रा खती च पुनर्वसू ॥ श्रवणः प्रतिपत्पष्ठी सिद्धा चैकादशी तथा ॥ ७९ ॥ भार्गवे रोहिणी ज्येष्टा पुण्याऽश्लेपा मघा तथा॥ द्वितीया सप्तमी चैव विरुद्धा सर्वकर्मसु ॥८०॥शनी स्वाती श्रवः पूर्वाफाल्गुनी रोहिणी प्रकरणम् ६.] भापाटीकासमेतः। (८१) मृगः ॥ चतुर्थी नवमी वापि तिथिः सिद्धा चतुर्दशी ॥८॥ पूर्वापाढोत्तरापाढा चित्रा हस्तोऽथ रेवती ॥ उत्तराफाल्गुनी पष्टी निपिद्धा सप्तमी शनी ।। ८२ ॥ इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त- गणपतौ शुभाशुभप्रकरणमष्टमम् ॥ ८॥ अव सुवोधार्थ रव्यादि वारोंमें शुभाऽशुभयोगलिखतेहैं-रविवारके दिन हस्त, अश्विनी, मूल, धनिष्ठा, तीनों उत्तरा, पुप्य ये नक्षत्र और अष्टमी तिथि होय तो ये सब मिलकर सिद्धियोग होताहै ॥६९ ॥ रविवारके दिन विशाखा, भरणी,मघा, ज्येष्ठा, अनुराधा ये नक्षत्र ओर सप्तमी, द्वादशी चतुर्दशी ये तिथि होय तो विरुद्धयोग होताहे ॥७०॥ चंद्रवारके दिन श्रवण, पुष्य, अनुराधा, रोहिणी, मृगशिरा ये नक्षत्र और दशमी, नवमी तिथि होय तो शुभकारक सिद्धियोग होता है ॥७१ ॥ सोमवारके दिन पूर्वापाढा, उत्तरापाढा, स्वाति, चित्रा, विशाखा नक्षत्र और एकादशी, पष्ठी, त्रयोदशी तिथि होय तो वर्जित करने योग्य दुष्टयोग होता है ॥७२॥ मंगलके दिन आम्लेपा, अश्विनी, मूल, मृगशीर्ष नक्षत्र, त्रयोदशी, तृतीया, अष्टमी, पष्टी तिथि होय तो पंडितोंने सिद्धिदायक योग कहाहे ॥७३॥ मंगलके दिन उत्तरापाढा, आर्द्रा, धनिष्ठा, शातभिषा, पूर्वाभाद्रपदा नक्षत्र, तथा द्वितीया, दशमी तिथि होय तो यत्नसे वर्जित करने योग्य दुष्टयोग होता है ॥७॥ बुधके दिन पुप्य, अनुराधा, कृत्तिका, रोहिणी, मृगशिरा ये नक्षत्र और द्वितीया, सप्तमी, द्वादशी तिथि होय तो शुभदायक होताहै ॥७५॥ बुधके दिन धनिष्ठा, भरणी, मूल, अश्विनी, रेवती नक्षत्र और तृतीया, प्रतिपदा, नवमी तिथि होय तो विरुद्ध योग होताहै ॥ ७६ ॥ बृहस्पतिके दिन पुष्य, अनुराधा, विशाखा, अश्विनी, पुनर्वसु, रेवती नक्षत्र. दशमी, पूर्णिमा (८२) मुहूर्त्तगणपतिः [त्याज्य- तिथि होय तो शुभदायक योग होताहै ॥७७॥ बृहस्पतिके दिन पष्ठी, अष्टमी, चतुर्थी तिथि और शतभिषा, कृत्तिका, रोहिणी, मृगशिरा, आर्द्रा, उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र होय तो नेष्टयोग होताहै ॥७॥ शुक्रके दिने पूर्वापाटा, अश्विनी, चित्रा, रेवती पुनर्वसु, श्रवण नक्षत्र और प्रतिपदा, पष्ठी, एकादशी तिथि होय तो सिद्धियोग होताहै ॥७९॥ शुक्रके दिन रोहिणी, ज्येष्ठा, पुष्य, आश्लेपा, मघा नक्षत्र और द्वितीया, सप्तमी तिथि होय तो विरुद्ध- योग होताहै सब कार्योंमे त्याज्य है ॥ ८०॥ शनिके दिन स्वाती, श्रवण, पूर्वाफाल्गुनी, रोहिणी, मृगशिरा नक्षत्र और चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी तिथि होय तो सिद्धियोग होताहै ॥ ८१॥ शनिके दिन पूर्वापाढा, उत्तरापाढा, चित्रा, हस्त, रेवती, उत्तरा- फाल्गुनी नक्षत्र और पष्ठी, सप्तमी तिथि होय तो निपिद्धयोग होताहै ॥ ८॥ इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त्त- गणपतौ श्रीयुतपंडितपर्यवेणीरामात्मजपंडितराम- दयालुशर्मकृतभापाटीकासमलङ्कतं शुभा- ऽशुभप्रकरणमष्टमम् ॥८॥ अथ त्याज्यप्रकरणम्। तिथिनक्षत्रवाराणां दुष्टयोगान्परस्परम् ॥ व्यतीपातादिदु- योगान्विष्टिदर्शार्कसंक्रमान।।१॥जन्मतिथिमासॉश्चतिथ्य- त्विवमं दिनम्।।पापैर्मुक्तं युतं भोग्यं विद्धं लत्तितमृक्षकम्।। ॥२॥ उत्पातग्रहभिन्नं च खग्रास ग्रहणक्षकम् ॥ पण्मा- सावधि मासेषु त्रिषु ग्रामेऽईके सति ।। ३॥ मासमेकं तु प्रकरणम् ९.] भापाटीकासमेतः। (८३) तुर्याशे ग्रस्ते चंद्रे च भास्करे॥ त्र्यहं प्राग्ग्रहणात्सप्तदिनानि ग्रहणोत्तरम् ॥४॥ ग्रस्तास्ते तु त्र्यहं पूर्व व्यहं ग्रस्तोदये परम् ॥ पूर्णे ग्रासे विदं ज्ञेयं खंडग्रासेऽनुपाततः॥५॥ गंडांतं त्रिविधं दुष्टं क्षीणेंदुःपापकर्तरी ॥ पापहोरां खले वारे यामाई कुलिकादिकान्॥६॥चंद्रपापयुत लग्नमंशं वा कुन- वांशकम् ॥ जन्मराशिविलग्नाभ्यामष्टमं लग्नमेव च ॥७॥ दिनमेकं तु मासान्ते नक्षत्रांते घटीद्वयम् ॥ घटीमेकां तु तिथ्यंते लग्नांते वटिकार्द्धकम् ॥८॥ विपाख्या नाडिका भानां पातमेकार्गलं तथा ॥ दग्धाहं क्रांतिसाम्यं च लग्नेशं रिपुमृत्युगम् ॥९॥ दिनादं च रजन्यः सन्धौ च पलविं- शतिम्।। मलमासं कवीज्यास्तं बालवाक्यमेव च ॥१०॥ जन्मशास्तं मनोभगं सूतक मातुरातवम् ॥ रोगोत्पा- ताद्यरिटानि शुभेष्वेतानि संत्यजेत् ॥ ११ ॥ इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशङ्करसूरिसूनुगणपतिकृतमुहूर्त गणपती त्याज्यप्रकरणं नवमम् ॥९॥ अव त्याज्य प्रकरण लिखतेहै-तिथि, वार, नक्षत्रोंसे परस्पर उत्पन्न हुए दुष्टयोग और व्यतीपातादि दुर्योग, भद्रा, अमावास्या, सूर्यकी संक्रान्ति ॥ १॥जन्मनक्षत्र,जन्मतिथि,जन्ममास,तिथिवृद्धि, तिथिक्षय और पापग्रहोंसे भोग कर त्यागाहुआ नक्षत्र और पापग्रहोंसे युक्त नक्षत्र और पापग्रहोंके भोग्य नक्षत्र अर्थात जिस नक्षत्रपर पापग्रह जानेवाले हैं, पापग्रहोंते विद्ध नक्षत्र, पापग्रहोंकी लत्तायुक्त नक्षत्र ॥ २ ॥ उत्पातका नक्षत्र, ग्रहसे भेदन कियाहुआ नक्षत्र त्याज्य होताहे । खग्रासमें ग्रहणका नक्षत्र छह महीनेतक और अर्द्धग्रास ग्रहण होय तो ग्रहणका नक्षत्र तीन महीनेतक ॥३॥ और चंद्रमा तथा सूर्यका चोथाई ग्रहण होय तो ग्रहणका नक्षत्र एक महीनतक ताज्य होताहै। ग्रहणसे पहिले तीन दिन और (८४) मुहूर्तगणपविः- [लग- ग्रहणसे पिछले सात दिन ॥४॥ प्रस्तास्तमें पहिले तीन दिन और प्रस्तोदयमें पिछले तीन दिन और पूर्णमासमें पहिले और पिछले तीन तीन दिन और इसी तीन दिनके हिसाबसे त्रैराशिक करके खंडग्रासमें भी पहिले और पिछले दिन त्याज्य- जानलेने चाहिये ॥५॥ तीन प्रकारका गण्डान्त अर्थात् तिथि- गण्डान्त, नक्षत्रगण्डान्त, लग्नगण्डान्त और दोपयुक्त तथा क्षीण चंद्रमा, पापकर्तरी दोप, पापग्रहके वारमें पापग्रहकी होरा, यामाई, कुलिक ॥ ६॥ चंद्रमा और पापग्रहोंसे युक्त लग्न, पापग्रहोंसे युक्त नवांशा, पापग्रहोंका नवांशा और जन्मलग्न तथा जन्मराशिसे आठवीं लग्न ॥७॥मासान्तमें एक दिन, नक्षत्रान्तमें दो घडी, तिथ्यन्तमें एक घडी, लग्नान्तमें आधी घडी ॥८॥ नक्षत्रोंकी विप. घडी ये सब त्याज्यहै। पातदोप, एकार्गल, दग्धतिथि, कान्ति- साम्य, छठे आठवें स्थानमें स्थित लग्नेश ॥९॥ मध्याह्न और अर्द्ध- रात्रिकी संधिमें वीस २ पल, मलमास, शुक्र और वृहस्पतिका अस्त, तथा शुक्र बृहस्पतिका वालव ओर वृद्धत्व ये सरत्याज्यह॥१०॥जन्मे- शका अस्त, मनका भंग, सूतक, माताका ऋतुसमय, रोग उत्पा- तादिक अरिष्ट, ये सब दोप शुभकार्यमे त्यागदेवे ॥ ११ ॥ इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्तगणपतो श्रीयुतपंडितवेणीरामात्मजपंडि- तरामदयालुशर्मकृतभाषाटीकासमलंकृतं त्याज्यप्रकरणं नरमम् ॥ ९॥ अथ लग्नप्रकरणम्। मेपो वृपोऽथ मिथुनं कर्कः सिंहोऽथ कन्यका ॥ तुलाथ वृश्चिको धन्वी मकरः कुंभमीनको ॥ १॥ राशयस्तु
ما
प्रकरणम् १०. भापाटीकासमेतः। (८५)
क्रमादेते पुस्त्रियौ क्रूरसौम्यको ॥ ज्ञेयश्वरस्थिरचैव द्वि-
स्वभावः क्रमात्पुनः॥२॥ पृष्टोदया धनुमेपो मकरो वृप-
कर्कटौ। उभयोदयवान्मीनस्ततोन्ये मस्तकोदयाः ॥३॥
मेपो वृपो धनुर्युग्मं कर्कनको निशावलाः ॥ दिवावलास्तु
तेभ्योन्ये स्वस्वकाले बलाधिकाः॥४॥
अब लग्न प्रकरण लिखतेहैं-मेप, वृप, मिथुन, कर्क, सिंह,कन्या,
तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुंभ, मीन ये वारह राशि हैं । ये सब
राशि क्रमसे पुरुष और स्त्री, क्रूर और सौम्यहें । तथा क्रमसे चर,
स्थिर, द्विस्वभावभी जाननी ॥१॥२॥ धनु, मेष, वृष, मकर,
कर्क, ये राशि पृष्ठोदय हैं । मीनराशि उभयोदय है । इनसे अन्य
राशि अर्थात् मिथुन, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, कुंभ मस्तको-
दय हैं ॥ ३॥ मेप, वृप, धनु, मिथुन, कर्क, मकर ये राशि रात्रि-
वलीहैं । इनसे अन्य राशि दिवावली हैं। अपने २ कालमें अधिक
वली होतीहें ॥४॥
अथ राशिस्वामिनः।
मेपवृश्चिकयो मो बुधो मिथुनकन्ययोः ॥ तुलावृप-
भयोः शुक्रः कर्कटस्य तु चंद्रमाः ॥५॥ सिंहस्याधिपतिः
सूर्यः शनिर्मकरकुंभयोः ॥ धनुर्मीनभयोर्जीवश्चैते राशी-
श्वराः स्मृताः॥६॥
अब राशिस्वामीको लिसतेहैं-मेप, वृश्चिकका स्वामी मंगलहे.
मिथुन, कन्याका स्वामी बुध. तुला, वृपका शुक्र. कर्कका चंद्रमा
॥५॥ सिंहका सूर्य. मकर, कुंभका शनि. धनु, मीनका बृहस्पति
स्वामी है ये राशीश्वर कहेहें ॥६॥
(८६)
[लग-
मुहूर्तगणपतिः
अथ राशिसंज्ञाचक्रम् ।
क
सिं
क
mv
घ
म
गाय
पुत्री
पु
स्त्री
पु
खी
पु
स्त्री
पु
श्री
पु
पर सौम्य कर सौम्य र सौम्य र सौम्य कर | साम्य र
फरसौ.
सौम्य
म्यस
चर | स्थिर
द्विस्व चरादि
चर स्थिर
चर स्थिर
चर स्थिर
भाव
मार
भाव
भावासा
मस्ता पृष्टो मस्तको मस्तकोमिस्तक मस्तका
मस्तको उभया पृणाद
पष्टोदय पटोदय
[पृदय पृध य
दय दय दय दय दय दय
दय दय यादिम
रानि रानि | रानि रात्रि दिवा / देवा दिवा दिला रातिराने | दिवा | दिवा रानिदि
रती बली बिली परी परीकी पली/पीलीवली
पली पली नबलप्त
स्वमि
च सू यु 3 ग
श
भ
बु
श
न
अथ ग्रहोच्चानि।
मेपो वृपस्तथा नकः कन्याकर्कझपास्तुला ॥ सूर्यादीनां
क्रमादेते कथिता उच्चराशयः ॥७॥ परमोचांशकाः सूर्या-
दिशो १० रामा ३ गजाधिनः २८॥ बाणचंद्राः १५
शराः ५ शैलहशः २७ खाश्वि२० मिताः क्रमात् ॥ ८॥
अब ग्रहोच लिखतेह-मेष, प,मकर, कन्या, कर्क, मीन, तुला
ये राशि क्रमसे सूर्यादि ग्रहोके उच्च कहीहै ।। ७॥ दश १०, तीन
अहाईस २८, पंद्रह १५, पांच ५, सत्ताईस २७, बीस २० ये
क्रमसे सूर्यादि ग्रहोके परमोच्चांश है ॥ ८॥
अथ नीचम्।
सूर्यादीनां जगुनींचं स्वोचभाद्यच्च सप्तमम् ॥ राहोस्तु
कन्यका गेहं मिथुन रखोच्चमं स्मृतम् ॥ ९॥
प्रकरणम् १०.] भापाटीकासमेतः। (८७) अव नीच लिखतेहैं-सूर्यादि ग्रहोंकी उच्चराशिसे सातवीं २ राशि नीच कहींहै और राहुकी कन्या राशि गृह और मिथुन उच्च- कहींहै ॥९॥ अथ मूलत्रिकोणमा सिंहो वृपभमेपौ च कन्याधन्वितुलाघटाः ॥ व्यादीनां क्रमान्मूलत्रिकोणा राशयः स्मृताः ॥१०॥ अथ ग्रहाणामुच्चादिसंज्ञाचक्रम् । अब मूलत्रिकोण लिख- तेहैं-सिंह, वृष, मेप, कन्या, धन, तुला, कुंभ ये राशि क्रमसे सूर्यादि ग्रहोंके त्रिकोण कहीहै ॥१०॥ अथ रव्यादिप्रहा सूच | मधुशरा उच्च राशय १/२/१०६/४/१२/७३ ७८ नाचराशय परमोचाशा [१०/३/२०१५५७२०/. मूल निकाणराशय ५२१६९ .११ अथ मेपादिलग्नकृत्यानि। आकरो धातुकर्माणि भूमिपालाभिपेचनम् ॥ विरोधः साहसं चैतन्मेपलग्ने प्रसिद्धयति ॥११॥ क्षेत्रकूपादिकं दानं कुमारीवरणं ध्रुवम् ॥ गृहप्रवेश उद्वाहः सिद्धयेदेतपोदये ॥ १२॥ कलाविभूपाविज्ञानं यत्कार्य वृपभोदये ॥ तत्सर्व मिथुने प्रोक्तं होराशास्त्रविचक्षणः ॥ १३॥ वारिबंधनमोक्ष च पौष्टिकं चरकर्म च ॥ वापीकूपतडागादि कर्कटे कथितं बुधैः ॥१४॥राजसेवा कृपिः पण्य परयोगो वणिक्पथः॥ सिंह सिद्धयति तत्सर्वं मेपलग्नोदितं च यत् ॥ १५॥ भूपणं शिल्पविज्ञानौपधं पौष्टिकं तथा॥ चरं स्थिरंत यत्किचित्कन्यालग्ने प्रसिद्धयति ॥१६॥ वाणिज्यं कर्पणं सेवा यात्रा भांडतुलाश्रयम् ॥ तुलालग्ने समाख्यातं मुनि- (८८) मुहूर्त्तगणपतिः- [लग्न- भिस्तत्त्ववेदिभिः ॥ १७॥ राजसेवाभिपेको च साहसं दारुणं तथा ॥ उग्रचौर्य स्थिरं कर्म कर्त्तव्यं तत्सरीसपे ॥ १८॥ उदाहपौष्टिकं यात्रा वाहनामिपरिग्रहौ ॥ धनु- लग्ने चरं कर्म कथित पूर्वसरिभिः ॥ १९ ॥ दासीचतुप्प- दोष्ट्रादेरंभसो बधमोक्षणम् ॥ तथा क्षेत्राश्रयं यात्रा पयसो मकरोदये ॥२०॥ बीजस्य संग्रहं नौकाचयाँ वारि- गमादिकम् ॥ तथा ध्रुवं चरं कार्य कुभे कुर्यात्मदा सुधीः ॥२१ ।। उदाहश्चाभिपेकश्च विद्यालंकरणादिकम् ॥ पशु- कर्मायुकार्य च मीनलग्ने प्रकीर्तितम् ॥ २२ ॥ मेपा- दिप्वेषु शुद्धेषु यथोक्त कर्म सिद्धयति ॥ पापेक्षितयुतेष्वेषु क्रूर सिद्धयेन चेतरम् ।। २३॥ अव मेषादि लग्नकृत्य लिखतेहै-खानका खोदना, धातुका 'कर्म करना, राजाका अभिषेक करना, निरोध साहसकर्म करना ये सव मेपलग्नमें सिद्ध होतेहै ॥ ११ ॥ क्षेत्र और कूपादिका बनाना, दानकरना, कुमारीका वरण, गृहप्रवेश, विवाह ये सव कार्य वृपलग्नमे सिद्ध होतेहैं ॥ १२ ॥ कला और आभू- पणोका विज्ञान जानना और जो वृप लग्नमे कहेहे वे सब कार्य मिथुन लग्नमें सिद्ध होतेह ऐसा होराशास्त्रके जानने वाले पंडितोने कहा है ॥१३॥ जलका वाधना, छोडना, पौष्टिककर्म, चरकर्म, वापी कूप तडागादि वनाना पडितोंने कर्क लग्नमें शुभ कहाहै ॥ १४ ॥ राजाकी सेना, खेती, दुकान, परके साथ मिलना, बाजार लगाना और जो मेप लग्नमे कहेहे वे सब कार्य सिंह लग्नम सिद्ध होतेहै ॥ १५॥ भूषणपहिरना, कारीगरी सीसना, ओपध खाना, पौष्टिककर्म, चर और स्थिरकर्म ये सब कन्यालग्नमें सिद्ध होतेहैं ॥ १६ ॥ व्यापार करना, खेती करना, सेवा, यात्रा, वर्तन ओर तराजूका कार्य ये सर तुला लग्नमें सिद्ध होतेहै । ऐसा तत्ववेदी करना, ] , प्रकरणम् १०. भापाटीकासमेतः। (८९) मुनिनोंने कहा है ॥ १७ ॥ राजसेवा, राज्याभिषेक, साहस और दारुणकर्म, उग्रकर्म, चोरीकर्म, स्थिरकर्म ये सव वृश्चिक लग्नमें करने चाहिये ।। १८ ॥ विवाह, पौष्टिककर्म, यात्रा, वाहनकर्म, (अग्नि परिग्रह ) अग्नि धारण करना, चरकर्म धनु लग्नमें शुभ होतेहैं ऐसा पूर्वाचार्योंने कहाहै ॥ १९॥ दासी और ऊंट आदि चौपायें खरीदना, जलका वांधना छोडना, क्षेत्र स्थानका वनाना, यात्रा, दूधका कर्म ये सब मकर लग्नमें सिद्ध होतेहैं॥२०॥ वीज इकटा करना,नौका चलाना, जलयात्रा करना, ध्रुव और चर कार्य करना, ये सब कुंभ लग्नमें करै ॥२१॥ विवाह, राज्याभिषेक, विद्या सीखना, आभूषण पहिरना, पशुकर्म जलकर्म, ये सब कार्य मीन लग्नमें करने कहे हैं ॥ २२ ॥ ये मेपादिक लग्न शुद्ध होय तो पूर्वोक्तकर्म सिद्ध होतहें और यदि पापग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त हों तो क्रूरकर्म सिद्ध होतेहें, अन्य शुभकार्य सिद्ध नहीं होते ॥ २३ ॥ अथ पड़र्गः। पड़ों गृहहोराख्यो द्वेष्काणोथ नवांशकः॥द्वादशांशस्तथा त्रिंशांशकः स शुभजः शुभः ॥२४॥ त्रिंशदंशा ३० गृहं रा- शेरई होरेति कथ्यते॥काणः स्यात्तृतीयोंशो१०नवमांशी नवांशकः॥ २५॥ द्वादशांशो द्विपदभाग २।३० स्त्रिंशांश- १ स्त्रिंशदंशकः ॥ लग्नराशिपतिः खेटो ग्रहेशः परिकीर्तितः ॥ २६ ॥ चंद्रभान्वोः समे राशी विपमे रविचंद्रयोः॥ द्रेष्काणेशाःक्रमादायपंचांक ११५१९ भवनेश्वराः ॥२७॥ धनुः सिंहोऽथ मेपश्च मेपायास्तु नवांशकाः॥ मकरो वृपभः कन्या मकरायाः प्रकीर्तिताः ॥ २८॥ तुलामिथुन- कुंभाख्यास्तुलाद्याः कथिता बुधैः॥ कळद्यास्ते तु विज्ञेया मीनवृश्चिककर्कटाः ॥ २९ ॥ द्वादशांशो यथासंख्यो वि- ज्ञातव्यः स्वराशितः॥ विपम: तु वाणा ६५ वसु ८ - (९०) मुहूर्त्तगणपतिः- [ लग्न- शैल ७ शराः ५ क्रमात् ॥ ३०॥ भौमार्कीज्यज्ञशुक्राणां त्रिंशांशाः परिकीर्तिताः ॥ समझे तु शर ५ ग्राव ७ वसु- ८ बाण ५ शरां५ शकाः ॥ ३१॥ शुक्रसौम्यांगिरोमंद- भौमानां च यथाक्रमम् ॥ ३२॥ अव षडग लिखतेहैं-(गृह) लग्नादि वारह स्थान १, होरा २, द्रेष्काण ३, नवांश ४, द्वादशांश ५, त्रिंशांश ६ ये छह वर्ग कहातेहै और शुभग्रहका वर्ग शुभ होताहै ॥ २४ ॥ तीस अंशका एक गृह अर्थात् राशि होतीहै और राशिका आधाभाग होरा कहाताहै, अर्थात् राशिके १५ पंद्रह २ अंशकी दो होरा होतीहै और राशिका तीसरा भाग अर्थात् दश १० अंशका द्रेष्काण होताहै। इसी प्रकार प्रत्येक राशिके दश २ अंशके तीन ट्रेफाण होतेहै। तीन ३ अंश और वीश २० कलाका एक नवांशक होताहै ॥ ॥ २५ ॥ और राशिका वारहवां भाग दोर अंश तीस ३० कलाका द्वादशांश होताहै और तीस ३० अंशका त्रिंशाशक होताहै । लग्नराशिका स्वामी ग्रह गृहेश कहाताहै ॥२६॥ सम राशिमें प्रथम चढमाकी फिर सूर्यकी और विषम राशिमे प्रथम सूर्यकी फिर चद्र माकी होरा होतीहै । पहिली और पांचनी तथा नौवीं राशिके स्वामी ग्रह क्रमसे पहिले, दूसरे, तीसरे द्रेप्काणके स्वामी होतेहे ॥ २७॥ धनु, सिंह, मेष इन राशियोका नवाशा मेपसे गिना जाताहै। और मकर, वृष, कन्या इन राशियोंका नवांशा मकरसे ॥ २८॥ तुला, मिथुन, कुंभका नवाशक तुलासे गिना जाताहे ऐसा पंडितोंने कहाहै । और मीन, वृश्चिक, कर्क इन राशि योंका नवांशा कर्कसे गिना जाताहे ॥ २९ ॥ अपनी राशिसे यथा- संरयक वारह भागोंके स्वामी गिननेसे द्वादशाश जानना, विषम राशिमे पांच ५, पांच ५, आठ ८, सात ७, पांच ५ इतने अंश ] प्रकरणम् १०. भापाटीकासमेतः। (९१) क्रमसे ॥३०॥ मंगल, शनैश्चर, बृहस्पति, बुध, शुक्र इन ग्रहोंके त्रिंशांशक होतेहैं। और सम राशिमें पांच ५, सात ७, आठ ८, पांच ५, पांच ५॥३१॥इतने अंश क्रमसे शुक्र, बुध, बृहस्पति, शनैश्वर, मंगल इन ग्रहोंके त्रिंशांशक होतेहैं ॥ ३२ ॥ अथ होराचक्रम् । , में यू मि क सिं क कु मीराशयः सू च सू चं च च सू च स च अंश १५ न सू सू र च चं सूअंश ३० अथ द्रेप्काणचक्रम् । राशयः मे मिक 160 शु मं वृशश |श में शुबु च जण बशश यू नवांशचक्रम् ।।।। अंश कला मे मिकसिंक| तु वृघ म कुमा ३ ६ اس ام २० धमंश ४० शाम शु)श में सू यु बुधु बुबुबु २० चम.शशु..] मं|शशु मं|शशु सूश में सशुश में सू शुश में युयु ( वयु युयु २० शुच मंशशु मंशशु मा ४. म शुश में सू शुश वायुयाययुयुब २० २३ २ " SIR (९२) मुहूर्तगणपतिः- [लग- द्वादशाशचक्रम् । ममि//सिंकमकुमा मशु/यु च सूबुशुम शश Einstratal ८० मावशश १० ०० च (सू बुशुम | वृशिश सूबुशुम शश बुशुम शशम शु/यु ३० शु/मावकाशमशु २. मघृश/शवम शु/यु शराब मशु/बु/चसू बु/२/म २५ शशवम शु/यु/चमू/बुशुम व २७ शवम ३. वृम शुबु च सूबुशुम श १५ 44 jana मान्य/ation|म (Alt GALI अथ विपमत्रिशांशचक्रम् । समत्रिंशांशचक्रम् । अशा ममिसि तुध अशा वृकक ममी ५ मममममम ५ शुशुशुशुशुश ५ शशशशशश ८ ८ वह ५ शशशशशश ७ बुबु घु ५ शिशुश शुशुशु ५ मममममम अथ तन्वादिद्वादशभावसंज्ञा। तनु धनं २ सहोत्थाख्यं ३ सुह १ पुत्रा ५ रि ६ यो- पित ॥ ७ निधनं ८ धर्म ९ कर्मा १० य ११ व्यया १२
प्रकरणम् १०.] भापाटीकासमेतः। (९३)
भावास्तनोः क्रमात ॥३३॥ केंद्रं १४७१० पणफरं
२१५/८1११ चापोक्लिमं ३।६।९।१२ लनात्पुनः पुनः॥
नवमं पंचमं स्थानं ९।५ त्रिकोणं परिकीर्तितम् ॥ ३४॥
चिदशैकादशं पष्टं प्रोक्तं चोपचयावयम् ॥ जामित्रं ७
सप्तमं यूनं द्यूतं च मदनाभिधम् ॥ ३५ ॥ रिफंतु द्वादशं
१२ ज्ञेयं दुश्चिक्यं स्यात्तृतीयकम् ॥ चतुरस्रं तुरीयाटसंख्यं
रंध्रमथाष्टमम् ॥३६॥
अव तन्वादि द्वादश भावसंज्ञा लिखतेहें-तनु१, धनर, (सहोत्थ)
भ्रातृ ३, सुहृत् ४, पुत्र ५, शत्रु ६, स्त्री ७, मृत्यु, धर्म ९, कर्म १०,
लाभ ११, व्यय १२ ये लग्नसे लेकर, क्रमसे बारह भाव हैं ॥ ३३॥
लग्नसे लेकर केंद्र, पणफर, वापोक्किम इस प्रकार चार बार गिननेसे
वारहों स्थानोंकी संज्ञा जानी जातीहै। अर्थात्-१।४।७। १० ये
स्थान केंद्रसंज्ञक हैं,२।५।८।११ये स्थान पणफर और ३।६।९।१२
ये स्थान पापोक्किम संज्ञक हैं और नोवां, पांचवॉ स्थान त्रिकोण
कहाताहे ॥३४॥ तीसरा, दशवां, ग्यारहवां,छठा स्थान उपचय संज्ञक
कहाहै । सातवां घर जामित्र और घन, घुन तथा मदन संज्ञक
है ॥३५॥वारहवां घर रिप्फ संज्ञक जानना । तीसरा स्थान दुश्चिक्य
संज्ञक है । चौथा, आठवां स्थान चतुरस्र संज्ञक है। आठवां रन्ध्र
संज्ञक हे ॥३६॥
अथ वर्गोत्तमनवमांशाः।
आद्यश्चरे नवांशः स्यात्स्थिरे राशी तु पंचमः ॥ नवमो
द्विःस्वभावाख्ये शुभो वर्गोत्तमो ह्ययम् ॥ ३७॥
अव वर्गोत्तम नवांश लिसते हैं-चर लग्नमें पहिला नवांशक
वर्गोत्तम होताहै, स्थिरराशिमें पांचवां ओर द्विस्वभाव राशिमें नोवां
नवांशक वर्गोत्तम होताहे ॥ ३७॥
(९४) मुहूर्तगणपतिः-
[लग-
अथ साधारणशुभकार्ये
लग्नग्रहबलं च।
सर्वेषु शुभकार्येषु नेष्टाः 'खेटा व्ययाष्टगाः ॥ लग्ने पापा
रिपौ सौम्याः पापाः केंद्रत्रिकोणगाः ॥ ३८ ॥ सौम्याः
केंद्रत्रिकोणस्थाः पापास्तु त्रिपडायगाः॥ ते सर्वे लाभगाः
खेटाः श्रेष्ठाः स्युः शुभकर्मणि ॥ ३९ ॥ भावः स्वपतिना
सौम्यैटो युक्तो वलाधिकः ॥ पूर्ण फलं नि धत्ते व्यस्तं
पापैर्युतेक्षितः ॥ ४० ॥ लग्ने पड्वर्गसंशुद्ध प्रोक्तस्थान-
स्थिते ग्रहे ॥ शुभह्मतिथिवारेपु कार्याः सर्वाः शुभाः क्रियाः
॥४१॥ एतत्सामान्यतःप्रोक्तं ग्रहलग्नबलादिकम् ॥
विशेपस्तु यथाशास्त्रं ज्ञेयस्तत्तन्मुहूर्त्तके ॥ ४२ ॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपतौ लग्नप्रकरणं दशमम् ॥ १०॥
अव साधारण शुभकार्यमें लग्नमें ग्रहवल लिखतेहैं-समस्त शुभ
कार्यों में बारहवें, आठवें घरमें सब ग्रह अशुभ होतेहैं और लग्नम
पापग्रह, छठे स्थानमें शुभग्रह, केंद्र और त्रिकोणमें पापग्रह नेष्ट
होतेहैं ॥ ३८ ॥ केंद्र और त्रिकोणमें सौम्यग्रह, तथा तीसरे, छठे,
ग्यारहवें घरमें पापग्रह और ग्यारहवें घरमें सव पाप और शुभग्रह
होय तो शुभकर्ममें श्रेष्ठ होतेहैं ॥३९॥ जो जो भाव अपने स्वामीसे
अथवा शुभग्रहोंसे दृष्ट अथवा युक्त हो सो अधिक बलवान् होताहै
और अपना पूर्ण फल धारण करताहै और जो भाव पापग्रहोंसे दृष्ट
वा युक्त हो सो विपरीत अर्थात् निर्बल होताहै न्यून फल करताहे॥
॥४०॥ लग्नमें पडर्ग शुद्ध होय, उक्क शुभ स्थानों में ग्रह स्थित होय,
नक्षत्र,तिथि,वार शुभ होय तो समस्त शुभकर्म करने चाहिये॥४१॥
]
प्रकरणम् ११. भाषाटीकासमेतः।
(९५)
यहांपर ग्रह और लग्नका वलादिक सामान्यतासे कहाहै और
विशेष फलादिक तो तिस २ मुहूर्तमें जानलेना चाहिये ॥ ४२ ॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्तग-
णपतो श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितरामदया.
लुशर्मकृतभापाटीकासमलंकृतं लग्नप्रकरणं
दशमम् ॥ १० ॥
अथ नूतनांवरालंकारधारणप्रकरणम् ।
हस्तादिपंचके पुष्ये धनिष्ठारेवतीद्वयोः ॥ व्युत्तरे च पुन-
र्वस्वो रोहिण्यां च शुभे तिथौ ॥ १ ॥ बुधे शुक्रेज्यवारेपु
नूतनांवरधारणम् ॥ सौवर्ण रत्नरूप्यादिभूपणानां धृतिः
शुभा ॥२॥ प्रायुक्तधिष्ण्यवारे च स्वर्णाद्याभरणादिकम् ॥
रक्तं वासो बुधैर्धायं भौमभास्करयोरपि ॥३॥
अव नूतन वस्त्र और अलंकारका प्रकरण लिखते हैं-हस्त, चित्रा,
स्वाति, विशाखा, अनुराधा, पुष्य, धनिष्ठा, रेवती, अश्विनी, तीनों
उत्तरा, पुनर्वसु, रोहिणी ये नक्षत्र और शभतिथि ॥१॥ बुध, शुक्र,
वृहस्पतिवार इनमें नवीन वस्त्र पहिरना शुभ होताहै. तथा सुवर्ण,
रत्न, चांदी आदिका आभूषण पहिरनाभी शुभ होताहै ॥२॥
और पूर्वोक्त नक्षत्रवारोंमें सुवर्णादिके आभूपण पहिरने शुभ होते
हे॥ और लालवस्त्र बुध, मंगल, रविवारके दिन पहिरना शुभ
होताहे ॥३॥
अथ वारफलम्।
जीर्णमको विधुश्चाई भौमः शोकं बुधो धनम् ॥ गुरुर्ज्ञानं
प्रयाणाप्तिं भार्गवो मलिनं शनिः॥ ४ ॥ कुर्वति वासरा-
स्वेते नृतनांवरधारणात् ॥५॥
(९६) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा०- अव वारफल लिखतेहै-नवीन वस्त्र पहिरनेसे व्यादिक वार ऐसा फल करतेहै कि, सूर्य तो शीघही वस्त्रको जीर्ण करतेहै, चंद्रमा गीला करताहे, मंगल शोकको करताहै, चुध धनको, बृहस्पति ज्ञानको, शुक्र यात्रा और लाभको, शनि मलीनताको करता है॥ ४ ॥५॥ अथ नक्षत्रफलम्। वस्त्रप्राप्तिरथाश्चिन्यां भरण्यां तद्विनाशनम् ॥ कृत्तिकाऽग्नि- भयं कुर्याद्रोहिण्यां सर्वसंपदः ॥६॥ मृगे मूपकभीतिः स्यादा यां निधनं भवेत् ॥ पुनर्वस्वोस्तथा पुष्ये धनधर्म- महोत्सवः ॥७॥आश्लेपायां भवेच्छोको मघायां मरणं ध्रुवम् ॥ राज्ञो भयं तु पूफायामुफायां च धनागमः॥८॥ कर्मसिद्धिस्तु हस्तक्षे चित्रायामिष्टसंपदः ॥ मिष्टभोज- नदा स्वाती विशाखानंददायिनी ॥ ९॥ मित्राप्तिरतु- राधायां ज्येष्ठायां वाससां हतिः ॥ जलमुतिश्च मूलझे पूर्वापाढातिरोगदा ॥ १० ॥ मिष्टान्नदोत्तरापाढा श्रवणो नयनार्तिकृत् ॥ धान्यागमो धनिष्ठायां विपभीतिः शता- भिधे ॥ ११ ॥ पूर्वाभाद्रे जलादीतिरुत्तरायां धनागमः रत्नावाप्तिस्तु खत्यां भवेद्वस्त्रस्य धारणात् ॥ १२॥ अव नक्षत्रफल लिखतेहै-अश्विनी नक्षत्रमें वस्त्र धारण करै तो फिरभी वस्त्र मिले, भरणीमें वस्त्रका विनाश, कृत्तिकामें अग्निभय, रोहिणीमें सव संपदा ॥६॥ मृगशिरमे मूपकका भय, आम मृत्य, पुनर्वसु तथा पुप्यमे धन और धर्मका महोत्सव ॥७॥ आश्लेषामें शोक, मघामें मरण, पूर्वाफाल्गुनीमे राजका भय, उत्त- राफाल्गुनीमें धनागम ॥८॥ हस्तमें कार्यकी सिद्धि, चिनामें इष्ट संपदाकी प्राप्ति होतीहै, खाती मीठे भोजन देनेवाली, विशाखा ..
- प्रकरणम् ११.] मापाटीकासमेतः। आनंद देनेवाली है ॥ ९॥ अनुराधामें मित्रकी प्राप्ति होय, ज्येष्ठामें वस्त्रोंकी चोरी होय, मूलमें जलमें डूवजाय, पूर्वाषाढा अतिरोगकी देनेवाली है ॥ १०॥ उत्तरापाढा मिष्टान्नकी देनेवाली है, श्रवण नेत्र- पीडाकारक है, धनिष्ठामें धान्यकी प्राप्ति होतीहै, शतभिषामें विषकी भय होतीहै॥ ११॥ पूर्वाभाद्रपदमें जलकी भय, उत्तराभाद्रपदमें धनकी प्राप्ति, रेवतीमें रत्नोंकी प्राप्ति होतीहै, इन नक्षत्रोंमें वस्त्र धारण करनेसे पूर्वोक्त फल होताहै ॥ १२ ॥ अथ वस्त्राभरणादिधारणे स्त्रीणां विशेषः । अश्विन्यां च धनिष्ठायां रेवत्यां करपंचके।सुवर्णरत्नदंता- दिवस्त्राणां धारणं स्त्रियः॥ १३ ॥ अव स्त्रियोंके वस्त्राभरणादिधारणमें विशेष लिखतेहैं-अश्विनी, धनिष्ठा, रेवती, हस्त, चित्रा, स्वाति, विशाखा, अनुराधा इन नक्षत्रोंमें स्त्रीको सुवर्ण, रत्न, दंतादि तथा वस्त्र धारण करना शुभ होताहै ॥ १३॥ अथ कज्जलादर्शकृत्यम्। चित्राचतुष्टयेऽश्विन्यां धनिष्ठारेवतीमृगे । शुक्रह्नि शनी स्त्रीणां दर्पणांजनयोधृतिः ॥ १४॥ अब कजलादर्श कृत्य लिखतेहैं-चित्रा, स्वाति, विशाखा, अनुराधा, धनिष्ठा, रेवती, मृगशिर ये नक्षत्र और शुक्र, रवि, शनि वारमें स्त्रियोंको दर्पण और अंजनका धारण करना शुभ होताहै ॥ १४ ॥ अथ सौभाग्यवत्या निषेधः। रोहिण्यां त्र्युत्तरे पुष्ये पुनर्वस्वोः कदाचन ॥ न ध्या- सुभगा भूपावस्त्राण्यन्ये कुजेपि न ॥ १५॥ - १
मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा०-
अव सौभाग्यवतीके निषेध लिखतेहैं-रोहिणी, तीनों उत्तरा,पुष्य,
पुनर्वसु इन नक्षत्रोंमें सौभाग्यवती स्त्री आभूषण और वस्त्र न पहिरै
और कोई आचार्य कहतेहैं कि, मंगलके दिन भी न पहिरै ॥१५॥
अथ नववस्त्रविकृतौ फलम् ।
वाससो नवधाभागे चतुष्कोणेषु देवताः। मध्ययंशस्थितं
रक्षो नराः पार्श्वदशांशयोः ॥ १६॥ दग्धे जीणे नवे वस्त्रे
लिप्ते वा कर्दमादिभिः ॥ ज्ञेयं रसोशके नेष्टं शुभं देव-
नराशके ॥ सर्वप्रांत्येष्वसञ्चैवं शयनासनपादुके ॥ १७ ॥
अव नव वस्त्रविकृतिमें फल लिखतेहैं-नवीन वस्त्रके नौ भाग
मानि लेय चारों कोणोंमें देवता स्थापित करे और मध्यके तीन
भागोंमें राक्षस ( और पार्श्व ) करवटके दोनों भागोंमें मनुष्य
स्थापन करे ॥ १६ ॥राक्षसके भागमें नवीन वस्त्र जल जाय वा
फट जाय अथवा जीर्ण होजाय वा कीचड आदिसे सन जाय तो
शुभ नहीं होता और यदि देवता अथवा मनुष्यके भागमें पूर्वोक्त
दग्धादि वात होजाय तो शुभ होताहै और यदि सब भागोंमें
दग्धादि होजाय तो अशुभ होताहै । इसी प्रकार शय्या, आसन,
खडाऊमेंभी विचारै ॥१७॥
अथ मुहूर्व विनापि कुत्रचित्रधारणम्।
राज्ञा प्रीत्यार्पितं वस्त्रं विवाहे चोत्सवादिषु ॥ तथा विभाजया
धार्य निन्छ धिष्ण्येपि वासरे ॥ १८॥
अघ मुहूविना भी कहींपर वस्त्र धारण लिखतेहे-राजाने
प्रीतिसे दियादुआ तथा विवाहमें ओर उत्सवमें और ब्राह्मणकी
आज्ञासे नवीनवस्त्र निन्दित नक्षत्र और वार होय तो भी पहिर
लेना चाहिये ॥१८॥
प्रकरणम् ११] भोपाटीकासमेतः। (९९) अथ वस्त्रविशेपे विशेपः, तत्र श्वेतपीतकर्वर- रक्तवस्त्रधारणमा शुद्धं वस्त्रोक्तभे धार्य रखौ शुके गुरौ बुधे ॥ विशुक्रे कर्बुर पीतं सभौमे रक्तमम्बरम् ॥ १९॥ अव वस्त्रविशेपमें विशेष लिखतेहैं-तहां प्रथम श्वेत, पीत, कर्बुर, रक्त वस्त्रधारण लिखतेहैं-वस्त्र धारणमें कहे हुए नक्षत्र और रवि, शुक्र, वृहस्पति, बुध वार इनमें श्वेत वस्त्र धारण करना शुभ है और शुक्र विना उक्त मुहर्तमें कवरा और पीत वस्त्र धारण करना, तथा मंगलसहित उक्त मुहूर्तमें लाल वस्त्र धारण करना शुभ होताहै ॥ १९ ॥ अथ कृष्णनीलस। पुनर्वसुधनिष्ठाख्येऽश्विभे हस्ताच्चतुष्टये ॥ पूर्वोत्तरे शनी सूयें नीलकृष्णांबरं शुभम् ॥२०॥ अब कृष्ण नील वस्त्र धारण लिखतेहे-पुनवर्स्, धनिष्ठा, अश्विनी, हस्त, चित्रा, स्वाति, विशाखा, तीनों पूर्वा, तीनों उत्तरा इन नक्ष- त्रोंमें और शनि, रविवारोंमें नीला तथा काला वस्त्र धारण करना शुभ होताहै ॥२०॥ अथ पट्टदुकुलम्। जीवे च बुधे शुक्रे वस्त्रोक्तः श्रवान्वित स्थिरङ्गे सयुक्त पट्टकूलस्य धारणम् ॥२१॥ अव पट्टदुकूल लिखतेहैं-वृहस्पति, रवि, बुध, शुक्र इन वारों में श्रवणसहित वस्त्र धारणोत नक्षत्रों में शुभग्रहोंसे युक्त स्थिर लग्नमें रेशमीन वस्त्र धारण करना शुभ होताहै ॥ २१॥ अथ कौशेयम्। अश्विनीरेवतीहस्ते रोहिण्यां श्रवणत्रये ॥ पूर्वोत्तरे पुनर्वस्त्रोः 0- है (१००) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा स्वात्यां पुष्ये मघाभिधे॥२२॥रवौ चंद्रे गुरौ धार्य कौशेयं वसनं जनैः ॥२३॥ अब कौशेयवस्त्र धारण लिखतेहैं-आश्विनी,रेवती, हस्त, रोहिणी, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वा तीनों, उत्तरा तीनों, पुनवसू, स्वाती, पुष्य, मघा इन नक्षत्रोंमें ॥ २२॥ रवि, चंद्र, बृहस्पति वारों में मनुष्योंको रेशमीन वस्त्र धारण करना चाहिये ॥ २३ ॥ अथ रोमजं वस्त्रम् । नीलवस्त्रोदिते धिष्ण्ये रेवतीपुष्ययोरपि ॥ शुक्रे शनैश्चरे च धारयेद्रोमजांबरम् ॥ २४ ॥ अब रोमज वस्त्र धारण लिखतेहैं-नील वस्त्रोंके धारण करने में कहे जो नक्षत्र और रेवती, पुष्य नक्षत्रमें शुक्र, शनि, रविवारों में ऊनका वस्त्र धारण करे ।। २४ ॥ अथ सतुलकंचुकधारणम् । पुंष्योत्तरानुराधांत्ये धनिष्ठाविकरचये ॥ रोहिण्यां गुरु- शुक्राब्जे देहदुर्गधृतिः शुभा ॥२५॥ अब सतूल कंचुके धारण लिखतेहैं-पुष्य, अनुराधा, रेवती, धनिष्ठा, अश्विनी, हस्त, चित्रा, स्वाति, रोहिणी नक्षत्रोंमें और बृहस्पति, शुक्र, चंद्रवारोंमें रुईका कोट धारण करना शुभ होताहै ॥२५॥ अथ सुवर्णरजतमिश्रतंतुसंभववस्त्रपरिधानम् । सुवर्णतंतुसंमिश्र वासो धार्य खौ कुजे ॥ राजतं तद्वि- शुक्रब्जे वधारणभे शुभम् ॥ २६ ॥ अब सुवर्ण रजतामित्र तन्तुसंभव वस्त्र परिधान लिखतेहे-सुब- के तारोंसे मिलाहुआ वस्त्र रविऔर मंगलवारके दिन और चॉदीके प्रकरणम् ११.] भाषाटीकासमेतः। (१०१) तारकसीका वस्त्र शुक्रविना चंद्रवारके दिन तथा वस्त्रधारणोक्त नक्षत्रोंमें धारण करना शुभ होताहे ॥ २६ ॥ अथ वस्त्रनिर्माणम। रोहिणीरेवतीचित्राऽनुराधामृगभोत्तरे ॥ शनिं हित्वा कुर्वि- दानां तंतुभिः पट्टसाधनम् ॥२७॥ अव वस्त्रनिर्माण लिखतेहैं रोहिणी, रेवती, चित्रा, अनुराधा, मृगशिर, तीनों उत्तरा इन नक्षत्रोंमें और शनिवर्जित वारोंमें जुलाहों से सूतोंका वस्त्र युनवाना शुभ होताहै ॥ २७॥ अथ कुसुंभादिवस्त्ररंजनम् । पुनर्वसुद्वये हस्तात्पंचके श्रवणद्रये ॥ अश्विभेर्के कवीज्यारे वाससां रंजनं शुभम् ॥२८॥ अव कुसुंभादि वस्त्ररंजन लिखतेहैं-पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा, श्रवण, धनिष्ठा, अश्विनी नक्षत्र और रवि, शुक, वृहस्पति, मंगल इन वारोंमें वस्त्र रंगवाना शुभ होताहै ॥२८॥ अथ सूचीकर्म। मृगश्चित्राऽनुराधाविपुष्यात्यं रोहिणी करः ॥ ज्येष्ठा सदा- सराः सार्काः सूचीकर्मणि संमताः ॥२९॥ अव सूचीकर्म लिखतेहैं-मृग, चित्रा, अनुराधा, अश्विनी, पुष्य, रेवती, रोहिणी, हस्त, ज्येष्ठा ये नक्षत्र और शभवार तथा रविवार शुभ मानेहें ॥ २९॥ अथ नवीनवस्त्रक्षालनम्। पुनर्वसुद्वयेश्चिन्यां धनिष्ठाहस्तपंचके ॥ हित्वार्काकिबुधा- विक्तां पष्ठी श्राद्धदिनं तथा ॥ ३० ॥ व्रतं पर्व च वस्त्राणि क्षालयेद्जकादिना ॥३३ ॥ वस्त्र सिलवाने में (१०२) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा - अब नवीन वस्त्र क्षालन लिखतेहैं-पुनर्वसु, पुष्य, आश्विनी, धनिष्टा, हस्त, चित्रा, स्वाति, विशाखा, अनुराधा इन नक्षत्रों में धोबी आदिसे वस्त्र धुलवाना शुभ होताहै । परन्तु रवि,शनि, बुध- वार, रिक्ता ४।९।१४ षष्ठी तिथि, श्राद्धका दिन, व्रत और पर्वका दिन इन सवको छोडकर वस्त्र क्षालन करावै ॥३०॥३१॥ अथोपानत्परिधानं चर्मकृत्यं च । चित्रापूर्वानुराधाज्येष्ठाश्लेपामघामृगे॥ विशाखाकृत्तिका- मूले खत्यां ज्ञार्कसूर्यजे ॥ उपानत्परिधानं च चर्मकर्मापि शस्यते ॥ ३२॥ अव उपानस्परिधान और चर्मकृत्य लिखतेहै-चित्रा, तीनों पूर्वा, अनुराधा, आर्द्रा, ज्येष्ठा, आश्लेषा,मघा, मृगशिर, विशाखा, कृत्तिका, मूल, रेवती इन नक्षत्रोंमें और बुध, रवि, शनि इन वारोंमें जूता पहिरना तथा चमडेका काम करनाभी शुभ होताहै ॥ ३२ ॥ अथ वितानतुलिकोपधानादिनिर्माणं वितानबंधनं च। कुर्याद्वस्त्रोदित धिष्ण्ये तूलिकामुपधानकम् ॥ वितानाद्यं च बनीयादूर्ध्वमूर्द्धमुखोडुषु ॥३३॥ अब वितान तालिका उपधानादि निर्माण और बितान बंधन लिखतेहै-वस्त्रधारणोक्त नक्षत्रोंमें रुईका काम, तकिया बनवाना, चॅदोवा आदि बांधना शुभ होताहै और ऊर्द्धकर्म ऊर्द्धमुख नक्ष- त्रोंमें शुभ होताहै ॥३३॥ अथ वस्त्रमयगेहादिनिर्माणम् । अंवत्रयेऽश्विनीपुष्येऽनुराधारोहिणीमृगे। हस्तत्रये पुनर्भेन्त्ये व्युत्तरे पटवेश्म सत् ॥ ३४॥ अव वस्त्रमय गेहादि निर्माण लिखतेहे-श्रवण, धनिष्ठा, शत- भिषा, अश्विनी, पुष्य, अनुराधा, रोहिणी, मृगशिरा, हस्त, चित्रा, - प्रकरणम् ११.] भाषाटीकासमेतः। (१०३) स्वाती, पुनर्वसु, रेवती, तीनों उत्तरा इन नक्षत्रोंमें वस्त्रका घर अर्थात् डेरा वनवाना शुभ होताहै ॥ ३४ ॥ अथ सुगंधभोगः। श्रवत्रयेऽश्विनीपुष्ये पूर्वापाढानुराधयोः॥ हस्तत्रये पुनर्भेन्त्ये मृगभे च शुभेहनि ॥ ३५ ॥ चन्दनागरुकस्तूरीपुष्पाणां धारणं शुभम् ॥ ३६॥ अव सुगंधभोग लिखतेहैं-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, अश्विनी पुष्य, पूर्वापाढा, अनुराधा, हस्त, चित्रा, स्वाती, पुनर्वसु, वती, मृगशिरा ये नक्षत्र और शुभ वारोंमें ॥३५॥ चंदन, अगरु, कस्तूरी, पुष्प इनका धारण करना शुभ होताहै ॥ ३६ ॥ अथ शय्यासनादिभोगः। श्रवणे चानुराधायां व्युत्तरे रोहिणीमृगे ॥ पुनर्वसुद्रये हस्ते चित्रायां रेवतीत्रये ॥ भोगः शय्यासनादीनां शुभ वारे शुभे तिथौ॥ ३७॥ अब शय्यासनादिभोग लिखतेहें-श्रवण, अनुराधा, तीनों उत्तर, रोहिणी, मृगशिर, पुनर्वसू, पुष्य, हस्त, चित्रा, रेवती, अश्विनी, भरणी इन नक्षत्रों में, शुभवार और शुभ तिथिमें शय्या और आस, नादिका भोग शुभ होताहै ॥ ३७॥ अथ भूषणघट्टनम् । त्रिपुष्कराभिधे योगे त्र्युत्तरे रेवतीद्रये ॥ श्रवत्रये मृगे पुप्ये पुनर्वस्वनुराधयोः ॥ हस्तत्रयेथ रोहिण्यां भूपा कार्या शुभे- हनि ॥ ३८॥ अव भूपणघन लिखतेहैं-त्रिपुष्करयोगमें और तीनों उत्तरा, रेवती, अश्विनी, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, मृगशिर, पुष्य, पुन- - (१.४) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारभा- सु, अनुराधा, हस्त, चित्रा, स्वाति, विशाखा, रोहिणी नक्षत्र और शुभ दिनमें आभूषण गढवाना शुभ होताहै ॥३८॥ अथ रत्नयुक्तभूपाघट्टनम्। कृत्तिकादिवये हस्तपंचके रेवतीद्वये ॥ श्रवत्रये पुनर्वस्वोः पुष्ये मे चोत्तराचये । कुजेऽर्के रत्लयुग्भूषाघट्टनं शुभ- वासरे॥३९॥ अव रत्नयुक्त भूपाघन लिखते हैं कृत्तिका, रोहिणी, मृगशिरा, हस्त, चित्रा, स्वाति, विशावा, अनुराधा, रेवती, आश्विनी, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पुनर्वसु, पुष्य, तीनों उत्तरा इन नक्षत्रोंमें तथा मंगल, रवि, और शुभ वारमें रत्नयुक्त आभूषण गढवाना शुभ होताहै ॥ ३९॥ अथ रौप्यमयमुक्तावज्रयुक्तभूपणनिर्माणम् । रत्नयुम्भूषणं ऋक्षे विशाखां कृत्तिका विना ॥ शुक्रेज्ये भूपणं रोप्यवज्रमुक्तामयं हि सत् ॥ ४०॥ अव रौप्यमयमुक्ता वनयुक्त भूपण निर्माण लिखतेहे-रत्नयुक्त आभूषण धनवाने में जो नक्षत्र कहेहें उनमेंसे विशाखा, और कृत्तिकाको त्यागकर शेष नक्षत्रों में तथा शुक, बृहस्पतिके दिन चांदी, हीरा, मोतीके जडाऊका आभूपण वनवाना शुभ होताहै ॥ ४०॥ अथ पानभोगः। रोहिणीयुगुले हस्तत्रितये खतीद्धये ॥ श्रवणत्रितये पुप्ये पुनर्वस्वनुराधयोः ॥ ११ ॥ त्र्युत्तरे बुधशुक्रेज्यवारे चामृत- योगके । सुवर्णरोप्यपात्रेषु भोजनादिशुभप्रदम् ॥ १२ ॥ अब पात्रभोग लिखतेह-रोहिणी, मृगशिरा, हस्त, चित्रा, स्वाति, रेवती, आश्विनी, श्रवण, धनिष्ठा, शतमिपा, पुप्य, पुनर्वसु, , प्रकरणम् ११.] भाषाटीकासमेतः। (१०५) अनुराधा, ॥४१॥ तीनों उत्तरा ये नक्षत्र वुध, शुक्र, वृहस्पति वार अमृतयोग इनमें सुवर्ण, चांदीके पात्रोंमें भोजन बनाना, खाना, शुभदायक होताहै ॥४२॥ अथ श्मश्रुकर्म। श्रवणत्रितये हस्तत्रितये रेवतीद्वये ॥ ज्येष्ठायां मृगशी च पुनर्वसुद्रये तथा ॥४३॥ क्षुरकर्म बुधैः प्रोक्तं त्यक्त्वा भौम शनि रविम् ॥ अनुराधामुफां चैव कृत्तिका रोहिणी मघाम् ॥ ४॥ अव श्मश्रुकर्म लिखतेहैं -श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, हस्त, चित्रा, स्वाति, रेवती, अश्विनी, ज्येष्ठा, मृगशीर्ष, पुनर्वसु, पुष्य, इन नक्षत्रोंमें पंडितोंने क्षुरकर्म करना शुभ कहाहै परन्तु भौम, शनि, रविवार और अनुराधा, उत्तराफाल्गुनी, कृत्तिका, रोहिणी, मघा नक्षत्र त्याग देवे ॥४३॥४४॥ अथ क्षुरकृत्ये वारफलम् । भानुर्मासं शनिःसप्त भीमोष्टौनाशयेत्सुखम् ॥वर्धयेद्बोधनः पंच मासान्सप्त निशापतिः ॥ शुक्रस्त्वेकादश क्षेमं क्षौरे वाचस्पतिर्दश ॥ १५॥ अव क्षुरकृत्यमें वारफल लिखतेहैं-रविवारको क्षौर वनवावे तो एक महीनेका और शनि सात महीनेका,मंगल आठ महीनेका सुख नाश करदेतेहैं । और बुध पांच महीनेका चंद्रमा सात महीनेका, शुक्र ग्यारह महीनेका और वृहस्पति दश महीनेका सुख वढातेहे ॥१५॥ अथ क्षौरकार्ये त्याज्यास्तिथयः। अष्टमी प्रतिपत्पष्ठी रिक्ता पर्वाणि संत्यजेत् ॥ चतुर्दशी त्वमावास्या शारे त्याज्या तु सर्वथा ॥४६॥ .
(१०६) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा -
अव क्षौरकार्यमें त्याज्य तिथिको लिखतेहै-आठे, पडवा, छठि,
रिक्ता ४।९।१४ पर्व ये सब क्षौरकार्यमें त्याग देने चाहिये और
चतुर्दशी, अमावास्या विशेष करके सर्वथा त्याज्य है ॥ १६ ॥
अथ निन्द्यतिथिनक्षत्राणां दुष्टफलम् ।
पंचकृत्वो मघायां च पटुकृत्वः कृत्तिकास्वपि ॥ त्रिवारं
चानुराधायां रोहिण्यामटवारकम् ॥ १७॥ उत्तराफाल्गुनी-
संज्ञे चतुर्वे क्षौरमाचरेत् ॥ स वेधसा समानोपि यावदव्दं
न जीवति ॥१८॥
अब निन्द्यतिथि और नक्षत्रोंका दुष्टफल लिखतेहैं-मघामे पांच-
वार, कृत्तिकामें छहवार, अनुराधामें तीनवार, रोहिणी में आठवार
॥४७॥ उत्तराफाल्गुन में चारवार क्षौर वनवानेसे ब्रह्माके समान
होय तोभी वर्षभर नहीं जीवताहै ॥४८॥
अथ क्षौरनिषेधेपि तदपवादः।
आज्ञया विप्रराज्ञोर्वाग्याधाने बंधमोक्षणे ॥ मृताशीचे च
दीक्षायां मुंडनं सर्वभेष्वपि ॥१९॥
अब क्षौरनिषेधमे भी उसका अपवाद लिखतेह-ब्राह्मण और
राजाकी आज्ञासे, अग्न्याधानमें, बन्धनसे छूटनेमें, मृतकके आशी-
चमे, मंत्रदीक्षामे मुंडन करानासव नक्षत्रोमें ग्राह्यहै ।। ४९ ।।
अथ राज्ञां श्मश्रुकर्म।
क्षौरभस्योदये राज्ञ. पंचमेऽहनि चैव हि ॥ श्मश्चकर्म समा-
ख्यातं निपिद्धा तारका न चेत् ॥५०॥
अव राजाका श्मश्रुकर्म लिखतेहैं-क्षौर वनवानेमें जो नक्षत्र
कहे, तिनमें और सदैव पांचवें दिनमें राजाके लिये (क्षौर ) हजा-
मत बनवाना कहाहै यदि निपिद्धा तारा नहीं होय तो ॥ ५० ॥
प्रकरणम् ११.] भाषाटीकासमेतः । (१०७)
अथ नखदंतकृत्यम् ।
ऋक्षेष्ठ क्षौरकर्मोक्तं येपुयेषु मनीपिभिः॥ तेषुतेषु च कर्तव्या
नखदंतादिकाः क्रियाः ॥११॥
अव नखदंत कृत्य लिखतेहैं-जिनजिन नक्षत्रोंमें पंडितोंने
क्षौरकर्म कहाहै उन उन नक्षत्रोंमें नख और दंत आदिकी क्रिया
करनी चाहिये ॥ ५१॥
अथ क्षौरनिषेधः।
भुक्तोऽभ्यक्तो व्रती यात्रारणोद्योगी कृताह्निकः ॥ उत्कटा-
भरणो रात्री संध्ययोरुभयोरपि ॥५२॥ शुभेप्सुर्नवमे
चाऽह्नि क्षुरकर्म न कारयेत् ॥ प्राग्वयाः स्नातको राजा
योगींद्रो गर्भिणीपतिः॥ सजीवत्पितृको नैते मुंड्याः प्राक-
थिता अपि ॥५३॥
अव क्षीरनिषेध लिखतेहें भोजन और उबटन करनेके पीछे,
व्रतमें, यात्रा और युद्धके समय, आह्निक कर्म करनेके पीछे (उत्कट)
कठोर आभूषण पहिरे हुए, रात्रिमें, दोनों संध्याओंमें तथा हजा-
मतके दिनसे नौवें दिनमें शुभ चाहने वाला मनुष्य क्षारकर्म न
करावै (प्राग्वयाः) पहिली अवस्थावाला अर्थात् थोडी उमरका
अनातक, राजा, योगींद्र, गर्भिणीका पति, जिसका पिता जीताहो
और प्रथम कहेहुए मनुष्यभी इन सवको संपूर्ण शिरोमुण्डन
कराना नहीं चाहिये ॥ ५२ ॥ ५३॥
अथ क्षुरकर्मणि शुभावह वाक्यम् ।
केशवमानर्तपुरं पाटलिपुत्र पुरीमहिच्छत्रां च ॥ दिति-
मदितिं च स्मरतां क्षोरविधौ भवति कल्याणम् ॥५॥
अव क्षुरकर्ममें शुभावह वाक्य लिखतेहे-केशव, आनर्तपुर, पाट-
लिपुत्र, अहिच्छत्रापुरी,दिति,अदिति इनसोका क्षौर कराने के समय
स्मरण करनेसे क्षोरकरानेवाले पुरुपोंका कल्याणहोताहे ॥५४॥
(१०८) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधार- अथ विद्यारंभः। मृगादिपंचके मूले हस्तादित्रितयेश्विभे ॥ श्रवणत्रयपूर्वासु विद्यारंभः प्रशस्यते ॥५५॥ खौ शुके वुधे जीवे वारे लपवले शुभे ॥ दशम्यादित्रिके पष्ठीतृतीयापंचमीषु च ॥५६॥ विद्यारंभे गुरुः शुको बुधः सर्वार्थसिद्धिदः ॥ मध्योकों जाड्यकृञ्चंद्रो भौमार्की मृत्युदौ स्मृतौ ॥५७॥ अव विद्यारंभ लिखतेहें-मृगशिर, आर्दा, पुनर्वसु, पुप्य,आश्लेषा, मूल, हस्त, चित्रा, स्वाती, अश्विनी, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, तीनों पूर्वा इन नक्षत्रोंमें विद्यारम्भ श्रेष्ठ कहाहै ॥ ५५॥ रवि, शुक्र, धुध, बृहस्पति वार और बलवान शुभ लग. दशमी, एकादशी, द्वादशी, पष्टी, तृतीया, पंचमी तिथि इन सवमें विद्यारम्भ शुभ होताहै। ॥५६॥ विद्यारम्भमें बृहस्पति, शुक्र, बुध सर्वार्थसिद्धिके देनेवा- लेहैं । रविवार मध्यम है। चंद्रवार जडता करनेवालाहै । मंगल, शनैश्चर मृत्यु देनेवालेहैं ॥ ५७ ॥ अथ गणितारंभः। शतदयेऽनुराधाञरोहिणीरेवतीकर ॥ पुष्ये जीवे बुधे कुर्या- मारंभं गणितादिषु ॥२८॥ अब गणितारम्भ लिखतेहैं-शतभिषा, पूर्वाभाद्रपदा, अनुराधा, आर्द्रा, रोहिणी, रेवती, हस्त, पुष्य नक्षत्र और बृहस्पति, वुधवारके दिन गणितादिके पढनेका प्रारम्भ करै ।। ५८॥ अथ व्याकरणारंभः। रोहिणीपंचके हस्तात्पुनर्भे मृगभेऽश्विभे ॥ पुष्ये शुक्र- ज्यविद्वारे शब्दशास्त्रं पठेत्सुधीः ॥१९॥ अव व्याकरणारंभ लिखतेहे-रोहिणी, हस्त, चित्रा, स्वाति, विशाखा, अनुराधा, भृगशिरा, अश्विनी, पुष्य नक्षत्र और शुक्र, प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१०९) वृहस्पति, धुधवारमें बुद्धिमान् (शब्दशास्त्र) व्याकरण पढनेका प्रारंभ करै ॥ ५९॥ अथ न्यायादिशास्त्रारंभः। व्युत्तरे रोहिणी पुष्ये पुनर्भे श्रवणे करे ॥ अश्विन्यां शतमे स्वाती न्यायशास्त्रादिकं पठेत् ॥६॥ अव न्यायादिशास्त्रारंभ लिखतेहैं-तीनों उत्तरा, रोहिणी, पुष्य, पुनर्वसू,श्रवण, हस्त, अश्विनी, शतभिषा, स्वाती इन नक्षत्रोंमें न्याय शास्त्रादिको पढे ॥६॥ अथ धर्मशास्त्रपुराणारंभः। हस्तादिपंचके पुष्ये रेवतीद्वितये मृगे ॥ श्रवत्रये शुभारंभो धर्मशास्त्रपुराणयोः ॥६॥ अव धर्मशास्त्र पुराणारंभ लिखतेहैं-हस्त, चित्रा, स्वाति, विशाखा, अनुराधा, पुप्य, रेवती, अश्विनी, मृगशिरा,श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा इन नक्षत्रोंमें धर्मशास्त्र और पुराणका आरंभ शुभ होताहै ॥ ६१॥ अथ वैद्यविद्यागासडीविद्यारंभः। हस्तत्रयेऽनुराधायां पुनमें श्रवणत्रये ॥ मूले चांत्येऽश्विनी- पुष्ये ज्येष्ठाश्लेपाभे मृगे । वेद्यविद्याकुजेब्जे ज्येष्टाही- नेत्र गारुडी ॥६२॥ अव वैद्यविद्या और गारुडीविद्यारंभ लिखतेहें-हस्त, चित्रा, स्वाति, अनुराधा, पुनर्वसु, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, मूल, रेवती, अश्विनी, पुप्य, ज्येष्ठा, आश्लेषा, आर्द्रा, मृगशिरा इन नक्षत्रों में वैद्यविद्याका आरंभ शुभ होताहै ओर मंगल, सोमवार, रविवार, और ज्येष्ठाविना शेप इन्हीं नक्षत्रोंमें गारुडी विद्या सोके पकड़ने ओर खिलाने, विष झाडनेकी विद्याका प्रारम्भ करे ॥१२॥ - (११०) मुहर्तगणपतिः- [ नवाम्बरालङ्कारधा०- अथ जैनविद्यारंभः। श्रवत्रये मघापूर्वानुराधारेवतीत्रये ॥ पुनमें स्वातिभे सूर्य शुक्र जैनागमं पठेत् ॥ ६३॥ अव जैन विद्यारंभ लिखतेहें-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, मघा, पूर्वा तीनों, अनुराधा, रेवती, अश्विनी, भरणी, पुनर्वसू, स्वाति नक्षत्र और रवि शुक्रवारमें जैनशास्त्रको पढे ॥ ६३ ॥ अथ पारशीतुरुष्कशास्त्रारंभः । ज्येष्ठाश्लेपामघापूर्धारेवतीभरणीद्वये ॥ विशाखादोत्तरापाढा- शतभे पापवासरे ॥६४॥ लग्ने स्थिरे सचंद्रे च पारसी- मारवीं पठेत् ॥ अव पारसी तुरुष्क शास्त्रारंभ लिखतेह-ज्येष्ठा, आम्लेपा, मघा, पूर्वा तीनों, रेवती, भरणी, कृत्तिका, विशाखा, आर्द्रा, उत्तरापाढा, शतभिषा,इन नक्षत्रोंमें और पापग्रहोंके वारों में ॥ ६४ ॥ चंद्रमायुक्त स्थिरलग्नमें पारसी, अरवी, तुर्की विद्याके पढनेका आरंभ करै ॥ अथ लिप्यारंभः। शुभे तिथौ शुभे वारे रेवतीयुगुले तथा ॥ श्रवणे चानुरा- धायां तथैवार्दादिपु त्रिषु ॥६५॥ हस्तादित्रितये कुर्या- ल्लेखनारंभणं सुधीः॥६६॥ अव लिप्यारंभ लिखतेहें-शुभतिथि, शुभवार, रेवती, अश्विनी, श्रवण, अनुराधा, आर्द्रा, पुनर्वसू, पुप्य ॥६५॥ हस्त, चित्रा, स्वाती नक्षत्र इन्होंमें वुद्धिमान् लिखनेका आरंभ करे ॥ ६६ ॥ अथ रत्नपरीक्षा। पुनर्भे शतहस्तः अबोज्येष्ठे परीक्षणम् ।। रत्नानामष्टमी भूतां हित्वा भौमं शनेश्वरम् ॥ ६७॥ " १ प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः । (1999) अब रत्नपरीक्षा लिखतेहैं-पुनर्वसु, शतभिषा, हस्त, श्रवण, ज्येष्ठा इन नक्षत्रोंमें रत्नोंकी परीक्षा करै परन्तु अष्टमी चौदश तिथि और मंगल, शनिवारको त्यागदेवे ॥ ६७॥ अथ शिल्पविकारंभः। हस्तत्रये श्रवख्या व्युत्तरे रोहिणीमृगे ॥ रेवत्यामश्विनीपुष्ये पुनर्वस्वनुराधयोः ॥ हस्ते तिथौ शुभे वारे शिल्पविद्यां समारभेत् ॥ ६८॥ अव शिल्पविद्यारंभ लिखतेहैं-हस्त, चित्रा, स्वाति, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, तीनों उत्तरा, रोहिणी, मृगशिरा, रेवती, अश्विनी, पुष्य, पुनर्वसू, अनुराधा, हस्त नक्षत्र शुभतिथि शुभवारमें शिल्प- विद्याका आरंभ करै ॥ ६८॥ अथ राजदर्शनम् । युत्तरे श्रवणद्वंद्वे मृगे पुष्याऽनुराधयोः ॥ रोहिण्यां रेवती- युग्मे चित्राहस्ते शुभहनि ॥ बलिन्यकर्कवारेपि राजदर्श- नमीरितम् ॥ ६९॥ अव राजदर्शन लिखतेहैं-तीनों उत्तरा, श्रवण, धनिष्टा, मृगशिर, पुप्य, अनुराधा, रोहिणी, रेवती, अश्विनी, चित्रा,हस्त नक्षत्र.बलवान् सूर्य तथा रविवारमें राजाका दर्शन करना कहाहै ॥६९॥ • अथ राजसेवा। हस्तद्वयेऽनुराधायां रेवतीयुगुले मृगे ॥ पुष्ये बुधे गुरौ शुके सत्तिथौ रविवासरे ॥ ७० ॥ योनिराशिपयोमन्यां स्वामी सेव्योऽनुजीविभिः॥ अव राजसेवा लिखतेहैं-हस्त, चित्रा, अनुराधा, रेवती, अश्विनी, मृगशिरा, पुष्य नक्षत्र, बुध, बृहस्पति, शुक्र, रविवार तथा शुभ
(११२) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा०-
तिथिमें ॥ ७० ॥ और योनि तथा राशिके स्वामियोंकी मित्रता होय
तो सेवकोंके लिये स्वामीकी सेवा करना उचित होताहै।
अथ दासीसंग्रहः।
उत्तरासु च रोहिण्यां दासदास्यादिसंग्रहः ॥ ७१॥
अव दासीसंग्रह लिखतेहे-उत्तरा तीनों, रोहिणी नक्षत्र में दास
दासियोंका संग्रह करना शुभ होताहै ॥ ७९ ॥
अथ राज्ञांछत्रचामरसिंहासनादिकृत्यम् ।
चामरच्छत्रदोलादीन्द्रीपिसिंहासनादिकम् ॥ पट्टाभिषेक
सर्व विदध्याच्छोभने दिने।। ७२ ।।
अव राजाओका छन, चामर, सिंहासनादिकृत्य लिखतेह-चबर,
छत्र, हिंडोला इत्यादि गेडेके आकारका आसन वा सिंहासन
इत्यादि सब कार्य राजगद्दीमें कहे हुए नक्षत्रोंमें तथा शुभ दिनमें
करै ॥७२॥
अथ मुद्राकरणम्।
युत्तरे चानुराधायां श्रवणत्रितये तथा ॥ पुनर्गसुद्रये हस्त-
चितये रेवतीयुगे ।। ७३ ।। मृगशीच रोहिण्यामएमीपंच-
मीदिनेतृतीयायां जोदश्यां दशम्यां पूर्णिमातिथो।।७४॥
त्यक्त्वा शनैश्चरं सोमं मुद्राकार्य प्रशस्यते ॥ ७९ ॥
अव मुद्राकरण लिखतेहें-तीनों उत्तरा, अनुराधा,श्रवण, धनिष्ठा,
शतभिषा, पुनर्वसू, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाति, रेवती, अश्विनी
॥७३॥ मृगशिरा, रोहिणी, नक्षन; अष्टमी, पंचमी, तृतीया, प्रयो-
दशी, दशमी, पूर्णिमा तिथिमें और शनैश्चर, सोमवारको छोडकर
अन्य वारोंमें ( मुद्रा ) टकसालमें रुपया दालना शुभ होता
है।॥ ७॥ ७५॥
प्रकरणम् 33.] भापाटीकासमेतः । (११३) अथ गजाश्वाधारोहणम् । रेवतीयुगुले हस्तत्रये कर्णत्रये मृगे ॥ पुनर्वसुद्रये कुर्याच्छ- निभौमान्यवासरे ॥ गजाश्वरथमुख्यानामारोहं च शुभे तिथी॥७६॥ अव गजाश्वाचारोहण लिखतेहे-रेवती, अश्विनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, मृगशिरा, पुनर्वसू पुष्य नक्षत्र और शनि, मंगल विना अन्य वारोंमें, शुभ तिथियोंमें हाथी घोडे रथ आदिपरं चढना शुभ होताहै ॥ ७६ ॥ अथ शिविकारोहणं तत्कृत्यं च । उत्तरारेवतीयुग्मे त्रिभे हस्तात्रिभे श्रुतेः ॥ पुनर्वस्वोस्तथा' पुष्येऽनुराधाद्वितये मृगे ॥ रोहणं शिविकायास्तु सल्लग्ने घटनं तथा॥७७॥ अव शिविकारोहण और उसका कृत्य लिखतेहैं-तीनों उत्तरा, रेवती, अश्विनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, पुनर्वसू, पुष्य, अनुराधा, ज्येष्ठा, मृगशिरा इन नक्षत्रोंमें पालकीपर चढना तथा इन्ही नक्षत्रों और शुभ लग्नमें पालकीका बनवाना शुभ होताहै ॥ ७७॥ अथ गजकृत्यम्। श्रवणादिवये हस्तत्रये वा रेवतीद्रये ॥ मृगे पुष्येऽनुराधायां रोहिण्यां व्युत्तरे तथा॥७८॥ पुनर्वस्वोःशुभे वारे गजकार्य शनैर्दिने ॥ ७९ ॥ अव गजकृत्य लिखतेहें-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, हस्त, चित्रा, .स्वाती, रेवती, अश्विनी, मृगशिरा, पुष्य, अनुराधा, रोहिणी, तीनों उत्तरा ॥ ७० ॥पुनर्वसू इन नक्षत्रोंमें तथा शुभवार और शनिवारमें भी गजकार्य शुभ होताहै ॥ ७९ ॥ " (११४) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा०- अथ गजस्यांकुशः। शुभवारे शुभे लग्ने शुभाशेशोभने तिथौ।। अंकुशाः कारणां योज्याःशनेलग्ने शनेर्दिने ॥८॥ अब गजके अंकुशके कृत्य लिखतेहैं-शुभवार, शुभलम, शुभ, 'नवांशक, शुभ तिथिमें तथा शनिकी लग्न (मकर, कुंभ) और शनि- 'यारमें हाथियोंका अंकुश वनवाना और चलाना शुभ होताहे॥८॥ अथाश्वकृत्यम्। शुभेहनि तथा हस्ते धनिष्ठारेवतीयुगे ॥ पुनर्वसुद्रये स्वाति- मृगशीर्ष शताभिधे ॥ वर्जयित्वा कुजं रिक्तामश्वकार्य शुभावहम् ॥८॥ अव अश्वकृत्य लिखतेहैं-शुभ तिथिमें तथा हस्त, धनिष्ठा, रेवती, अश्विनी, पुनर्वसु, पुष्य, स्वाती, मृगशीर्ष, शतभिषा इन नक्षत्रों में और रिक्ता तथा मंगलको छोड़कर अन्य चारोंमें अश्वकार्य शभकारक होताहै ॥ ८१ ॥ अथ पल्याणादिनिर्माणम्। श्रवणे शतभे हस्ते पुप्ये मूले मृगेश्चिमे ॥ पुनर्वस्वोर्गजा- थोष्ट्रपल्याणकरणं शुभम् ॥ ८२॥ अब पल्याणादि निर्माण लिखतेहे-श्रवण,शतभिपा, हस्त, पुण्य, मृगशिरा, अश्विनी, पुनर्वसू इन नक्षत्रों में हाथी, घोडा ऊंटका ‘पलान बनवाना शुभ होताहे ॥.८२ ॥ अथाश्वस्य विशेपकृत्यानि। चौलोक्ते खरकृत्यादि शिक्षाविद्योक्तभादिषु ।। घासपासा- दिकं त्वनाशनोक्तापु वाजिनाम् ॥ ८३॥ अव अश्वका विशेष कृत्य लिखतेहे-मुंडनकर्ममें जो नक्षत्रादि कहे, तिनमें गधेका कार्य करना चाहिये और विद्यारंभमें जो प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (११५) नक्षत्रादि कहेहँ तिनमें घोडेका (शिक्षा) सिखाना शुभ होताहे और अन्न प्राशनोक्त नक्षत्रोंमें घोडोंको घास दाना आदि खिलाना शुभ होताहै ॥ ८३॥ अथ रथकृत्यम्। पुष्ये पुनर्वसूज्येष्ठाऽनुराधारेवतीद्वये ॥ श्रवणादित्रिभे हस्त- त्रितये रोहिणीमृगे ॥ ८४ ॥ सार्के सौम्यदिने सौम्यविलग्ने स्थकर्म सत् ॥ ८५॥ अव रथकृत्य लिखतेहें-पुण्य, पुनर्वसु, ज्येष्ठा, अनुराधा, रेवती, अश्विनी, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, हस्त चित्रा, स्वाति, रोहिणी, मृगशिर ॥ ८४ ॥ रवि तथा शुभ वार और शुभलग्नमें रथका कर्म शुभ होताहै ॥ ८५॥ अथ शस्त्रघट्टनम्। कृत्तिकायां विशाखायां भौमार्कशनिवासरे ॥ सल्लग्ने घटितं शस्त्रं नृपाणां जयदायकम् ॥ ८६ ।। अव शस्त्र घन लिखतेहैं-कृत्तिका, विशाखा नक्षत्र.मंगल, रवि, शनि वार.शुभलग्न इनमें शस्त्र वनवाना राजाओंके लिये जयदायक होताहै ॥८६॥ अथ शस्त्रधारणम्। पुनर्वसुद्रये हस्ते चित्रायां रोहिणीद्वये ॥ विशाखादिनये कुर्यान्युत्तरे रेवतीद्रये ।। ८७ ॥ रिक्ता विना तिथी सूर्यशु- ऋजीवदिने तथा ॥ सन्नाहछुरिकाखगकुंतशस्त्रादि- धारणम् ॥ ८८॥ अव शस्त्र धारण करना लिखतेहे-पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, रोहिणी, मृगशिर, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा, तीनों उत्तरा, रेवती, 0- . (११६) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा० अश्विनी ॥ ८७ ॥ नक्षत्र और रिक्काविना अन्य तिथि; तथा रवि, शुक्र, वृहस्पति वारमें वखतर, छुरी, तलवार, भाला, शस्त्रादि धारण करै ।। ८८॥ अथ धनुर्विद्यारंभः। अनुराधामघापुष्यमृगशीष्टमीतिथौ ॥ धनुर्विद्यादिकं कार्य द्वादश्यां शुभवासरे ॥ ८९ ॥ अब धनुर्विद्यारंभ लिखतेहे-अनुराधा, मघा, पुप्य, मृगशीर्प नक्षत्र; अष्टमी, द्वादशी तिथि, शुभवारमें धनुर्विद्यादिका आरंभ करना शुभ होताहै ॥ ८९॥ अथ कुंतादिसर्वशस्त्राभ्यासः। हस्तत्रयोत्तरेश्चिन्यां पुनर्भे श्रवपुष्ययोः॥शुभाहे विबुधे खड्ग- कुंतादोंश्च समभ्यसेत् ॥ ९ ॥ अब कुन्तादि सर्वशस्त्राभ्यास लिसतेह-हस्त, चित्रा, स्वाती, उत्तरा, अश्विनी, पुनर्वसु, श्रवण, पुष्य नक्षत्र ओर बुधविना शुभ, दिनमें खड्ग कुन्तादि शस्त्रोंका अभ्यास करे ॥ ९॥ अथाग्निशस्त्रघट्टनं धारणं च । विशाखाकृत्तिकापूर्वामघाश्लेपाश्विनीमृगे ॥ मूलार्द्राभरणी- ज्येष्ठे सजीवे करवासरे। घट्टनं धारणं प्रोक्तं वह्निशस्त्रस्य शोभनम् ॥ ९१॥ अब अग्निशस्त्रघट्टन और धारण लिखतेहैं-विशाखा,कृत्तिका,पूर्वा, मघा, आश्लेपा, अश्विनी, मृगशिर, मूल,आर्द्रा भरणी,ज्येष्ठा नक्षत्र और वृहस्पतिसहित क्रूर वारमें (अग्निशस्त्र ) वंदूक, तोप, तमंचा आदिका वनवाना और धारण करना शुभ होताहे ।। ९१॥ अथनालिकाख्याग्निशस्त्रकृत्यम् । आश्लेपाकृत्तिकामूलज्येष्ठाभरणीव ॥ पूर्वाहस्तचतुर्वत्ये -
.
.
प्रकरणम् ११.]
भापाटीकासमेतः। (११७)
पुनर्वसुमघाइये ।। ९२ ॥ रिक्ताजयासु पापाहे नालिकास्त्र-
विधिः शुभः॥ ९३॥
अव नालिकारय अग्निशस्त्र कृत्य लिखतेहैं-आश्लेपा, कृत्तिका,
मूल, ज्येष्ठा, आर्द्रा, भरणी, श्रवण,तीनों पूर्वा, हस्त, चित्रा, स्वाति,
विशाखा, रेवती, पुनर्वसु, मघा, पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्र ॥ ९२ ॥ और
रिक्ता ४।९ । १४ जया ३1८।१३ तिथि, पापवारमें ( नालि-
कास्त्र) तोप बंदूक बनवाना शुभ होताहै ।। ९३ ॥
अथ शत्रुचोरबंधनं ताडनं च।
ज्येष्ठाभरणीपूर्वामूलाऽश्लेपामघाह्वये ॥ क्रूरखेट्युते लग्ने
क्रूरमंदारवासरे ॥ शत्रूणां बंधनं कुर्यात्कशाभिस्ताडनं
तथा।। ९४॥
अव शत्रु तथा चोरका वंधन और ताडन लिखतेहे-ज्येष्ठा, आर्द्रा,
भरणी, ३ पूर्वा, मूल, आश्लेपा, मघा नक्षत्र और क्रूरग्रह युक्त लग्न
तथा फरवार शनैश्चर, मंगल चारमें ॥ अत्रुओंका वांधना,
कोडेसे ताडना (पीटना) शुभ होताहै ॥ ९४ ॥
अथ शत्रुसंधिः।
अनुराधामघापुष्ये तिथ्य तैतिलाभिधे । लग्ने सदृष्टिगे-
ऽएम्यां द्वादश्यां संधिरिष्यते ॥ ९५॥
अव शत्रुसंधि लिखतेहै-अनुराधा, मघा, पुष्य नक्षत्र. तैतिल
करण, शुभग्रहसे दृष्ट लग्न. अष्टमी, द्वादशी तिथि इनमें शत्रुओंके
साथ मिलाप करना शुभ होताहे ॥९५ ॥
अथ मद्यारंभः।
मूलाशतभज्येष्ठापूर्वाश्लेपामधासु च ॥ भरण्यां क्रूवारे
च मद्यकर्मेरितं बुधैः॥ ९६॥
"
(११८) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा०-
अव मद्यारम्भ लिखतेहै-मूल, आर्दा, शतभिषा, ज्येष्ठा, पूर्वा
तीनों, आश्लेषा, मघा, भरणी नक्षत्र और क्रूरवारमें मद्यकर्म करना
पंडितोंने शुभ कहाहै ॥ ९६ ॥
अथ मादकवस्तुभक्षणम् ।
आश्लेिपामघापूर्वाज्येष्ठामूलशताभिधे ॥ भरण्यां सुदिने
मंदे चाऽश्नीयान्मादकं मधु ॥ ९७ ॥
अव मादकवस्तु भक्षण लिखतेहै-आ , आश्लेपा, मघा, तीनों
पूर्वा, ज्येष्ठा, मूल, शतभिषा, भरणी इन नक्षत्रोंमे और शुभदिन
तथा शनैश्चरके दिन नशा करनेवाली मदिरादि वस्तुका भक्षण
करें ॥ ९७ ॥
अथ नवांगनाभोगः।
प्रथमाभिगमः शस्तो नववध्वाः शुभेहनि । गर्भाधानोक्त-
नक्षत्रे शस्ते ज्योत्स्नाकरे निशि ॥ ९८ ॥
अव नवांगनाभोग लिखतेहै-शुभवारमें और गर्भाधानमे जो
नक्षत्र कहेहे तिनमे श्रेष्ठ चंद्रमामे तथा रात्रिके समय नवीन वधूका
प्रथमाभिभोग शुभ होताहै ॥ ९८॥
अथ गीतनृत्यारंभः।
रेवत्यामनुराधायां धनिष्टादिद्वये करे ॥रोहिणीयुगुले पुण्ये
युत्तरे गीतनर्त्तने ॥ ९९ ॥
'अब गीतनृत्त्यारम्भ लिखतेह-रेवती, अनुराधा, धनिष्ठा, शत-
भिषा, हस्त, रोहिणी, मृगशिरा, पुण्य, तीनो उत्तरा इन नक्षनोंमें
गाने नाचनेका आरम्भ शुभ होताहै ॥ ९९ ।।
अथ नटनर्तकीकृत्यम्।
मृगारोहिणीपुष्ये पुनमें श्रवणत्रये ॥ चित्रात्रयोत्तरामुले
कृत्यं श्रृंगारजीविनाम् ॥ १०॥
प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (११९) अव नटनर्तकी कृत्य लिखतेहै-मृगशिरा, आर्दा, रोहिणी, पुप्य, पुनर्वसु, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, चित्रा, तीनों उत्तरा, मूल इन नक्षत्रोंमें श्रृंगारद्वारा आजीविका करनेवाले नटनटनियोंका कृत्य शुभ होताहै ॥ १००॥ अथ दुंदुभीमृदंगादिकरवाद्यम् । हस्तत्रयेनुराधांत्ये पुनर्वसुयुगेश्विभे ॥ श्रवत्रये मृगेऽह्नि शुभे पूर्णाजयासु च ॥ शुभं दुंदुभिभेर्यादिकरवाद्यं समी- रितम् ॥ १०१ ॥ पूर्वोक्तेष्वथ वंशाचं मुखवायं समी- रितम् ॥१०२॥ अब दुंदुभी मृदंगादि करवाद्य लिखतेहैं-हस्त, चित्रा, स्वाति, अनुराधा, रेवती, पुनर्वसु, पुष्य, अश्विनी, श्रवण, धनिष्ठा, शत- भिषा, मृगशिर इन नक्षत्रोंमें. रवि तथा शुभ वारों में. पूर्णा और जया तिथिमें दुंदुभी भेरी आदि ( हस्तवाद्य ) हाथसे बजानेका वाजा वजाना शुभ होताहै और पूर्वोक्त इसी मुहूर्तमें वंशी आदि मुख- वाद्यका बजानाभी शुभ होताहै ॥ १०१॥ १०२ ॥ अथ मृगया। आश्लेपाभरणीज्येष्ठापूर्वार्दास्वातिमूलभे ॥ विशाखायां च पापेति यायादाखेटके नृपः ।। १०३ ॥ अव मृगया लिखतेहे-आश्लेपा, भरणी, ज्यष्टा, तीनों पूर्वा, आर्द्रा, स्वाति, मूल, विशाखा, इन नक्षत्रोंमें और पाप वारोंमें राजा शिकारके निमित्त जाय ॥ १०३ ।। अथ जलयंत्रमार्गक्रिया। पूर्वाश्लेपामघामूलशतपुष्यबुचारिणि ॥ लग्ने व्यार्किकुजे वारेजलयंत्रक्रिया शुभा।।१०४॥वारोहिणीतो दिनभंक्रमण (१२०) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा०- मध्यादिरुद्रांतदिशं त्रिभिःमध्येंद्रपाश्युत्तररुद्रदिग्भैःशुभं च वह्नित्रयवायुदिश्वसत् ॥१०॥ इति ज्योतिर्विदाभरणे ॥ अव जलयंत्रमार्गक्रिया लिखतेहें-पूर्वा, आश्लेषा, मघा, मूल, शतभिषा, पुप्य, इन नक्षत्रों में और जलचारी लग्नोंमें. शनि, मंगल विनाशुभ वारोंमें जलयन्त्र बनाना शुभ होताहे॥१०॥अथवा रोहि- णीसे दिनके नक्षत्रतक गिने, कमसे तीन २ नक्षत्र जलयंत्रके मध्य और पूर्वादि दिशासे लेकर ईशान दिशातक स्थापित करै जिनमें मध्य ३, पूर्व ३, पश्चिम ३, उत्तर ३. ईशान ३, दिशाओंके तीन २ नक्षत्र जलयंत्र बनाने में शुभ और अग्निकोणसे तीन दिशा अर्थात् अग्निकोण, दक्षिण, नैर्ऋत्य और वायव्य दिशाओंमें तीन २ नक्षत्र अशुभ होतेहै ऐसा ज्योतिर्विदाभरण नामक ग्रंथमें लिखाहै ॥ जीचे लिखे चकसे स्पष्ट विदित होताहै ॥ १०५ ॥ अथ जलयन्त्रकरणचक्रम् । मध्य पूर्व आग्नेय | दक्षिणनित्य | पश्चिम वायव्य उत्तर ईशान दिशानामानि ३ ३ ३ ३ ३ ३ नक्षनाणि शुभ अशुभ अशुभ अशुभ शुभ अशुभ शुभ शुभ शुभाशुभफलनि १ शुभ अथ वापीकूपतडागादीनामारंभः । अनुराधामघाहस्तरेवतीपूत्तरात्रये ॥ रोहिणीयुगुले पुष्ये धनिष्ठाद्वितये तथा॥१०६॥ पूर्वापाढाभिधे चैव शुभ मासि शुभे दिने।वापीकूपतडागानामारंभः कथितो बुधैः॥१०७॥ अब वापी कूप तडागादिकोंका आरम्भ लिखतेहैं-अनुराधा, मघा, हस्त, रेवती, तीनों उत्तरा, रोहिणी, मृगशिरा, पुष्य, धनिष्ठा, शतभिषा ॥१०६॥ पूर्वापाढा इन नक्षत्रोंमें, शुभ मासमें, शुभ दिनमें पंडितोंने वावडी, कुआ, तालाव आदिका बनाना शुभ कहाहै ॥ १०७॥ "
प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१२१)
अथवृक्षलतादिरोपणमारामकृत्यम् ।
हस्तचित्रोत्तरामूलेऽनुराधारेवतीद्वये ॥ विशाखारोहिणीपु-
प्येप्यारामोतिर्मंगे शुभा ॥ १०८॥
अव वृक्ष लतादि रोपण और बगीचेके कृत्त्य लिखतेह-हस्त,
चित्रा उत्तरा, मूल अनुराधा, रेवती, आश्विनी, विशाखा, रोहिणी,
पुष्य, मृगशिर इन नक्षत्रोंमें वाग लगाना शुभ होता है ॥ १०८ ॥
अथ नौकाकृत्यम्।
ज्येष्ठोभयं विशाखारोहिणीभरणीद्वयम् ॥ आश्लेषां च
विहायान्यनक्षत्रे गुरौ मृगे ॥ १०९ ।। सल्लग्ने सत्तिथी
नावो घट्टनं तारणं शुभम् ॥ १०॥
अब नौकाकृत्य लिखतेह-ज्येष्ठा, मूल, विशाखा, आर्द्रा,
रोहिणी, भरणी, कृत्तिका, आश्लेषा इन नक्षत्रोंको छोडकर अन्य
नक्षत्रोंमें और रवि,बृहस्पति वारमें.मकर तथा शुभ लग्नमें शुभतिथिमें
नावका वनवाना तथा जलमे चलाना शुभ होताहे ।। १०९ ॥ ११०॥
अथ सामान्यतः पशुकृत्यं रक्षा च ।
त्यक्त्वाएमीममां रिक्तां रोहिणीमुत्तरात्रयम् ॥ १११॥ चि-
त्राख्यं श्रवणं भौम पशूनां सर्वकर्म च ॥ प्रवेशनिर्गमा
चापि न त्याज्यं निजयोनिभम् ॥ ११२॥
अव सामान्यतः पशुकृत्त्य और रक्षा लिखतेह-अष्टमी, अमा-
वास्या, रिक्ता तिथि; रोहिणी, तीनों उत्तरा ॥ १११॥ चित्रा,.श्रवण
ये नक्षत्र तथा मंगलवार इन सवको छोडकर पशुओंके सब कर्म
और पशुओंका प्रवेश तथा निर्गम शुभ होतेहै । परन्तु पशुकर्ममें
निजयोनिका नक्षत्र त्याज्य नहीं होताहै ।। ११२ ॥
अथोष्टमहिप्यादिकृत्यम्।
धनिष्ठाद्वितये पूर्वापारातिर्यमुखोडुपु ॥ अजाविमहिपो-
ष्ट्राणां कृत्यं चाश्वतरीशुनाम् ॥ ११३ ॥
,
(१२२) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा -
* अव उष्ट्रमहिप्यादिकृत्त्य लिखतेहैं-धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वापाढा
और तिर्यङ्मुख नक्षत्रोंमें वकरी, भेड, भैंस, ऊँट, खञ्चरी, कुत्ता
इन सवका कृत्य शुभ होताहै ॥ ११३॥
अथ मृगादिवनचारिरंगिकृत्यम् ।
ज्येष्ठास्वात्यश्विनीपुष्ये पुनर्भे रोहिणीकरे ॥ उत्तरामु शुभं
कृत्यं शृंगिणां वनचारिणाम् ।। ११४ ॥
अव मृगादि वनचर और श्रृंगियोंके कृत्य लिखते हैं-ज्येष्टा,स्वाती,
अश्विनी, पुष्य, पुनर्वसु, रोहिणी, हस्त, तीनों उत्तरा इन नक्षत्रोंमें
शींगवाले वनचारियोंका कृत्य शुभ होताहै ॥ ११४ ॥
अथ नखिकृत्यम् ।
ज्येष्ठा रोहिणीहस्ते विशाखापुष्यभेश्विभे ॥ क्रूराहे व्याघ्र-
मुख्यानां कृत्यं नखबलीयसाम् ॥ ११५॥
अवनखिकृत्य लिखतेहैं-ज्येष्ठा, आर्द्रा, रोहिणी, हस्त, विशाखा,
पुप्य, धनिष्ठा, शतभिषा, अश्विनी इन नक्षत्रों में और क्रूर वारों में
नखोंसे आतिवली व्याघ्रादि जीवोंका कृत्य शुभ होताहै ॥ ११५ ।।
अथ पशूनां क्रयविक्रयौ।
विशाखारेवतीपुप्ये धनिष्ठाशतमेऽश्विमे ॥ हस्ते चैवादिता-
विन्द्रे पशूनां क्रयविक्रयौ ॥ ११६ ॥
अब पशुओंका क्रयविक्रय लिखतेहैं-विशाखा, रेवती, पुण्य,
धनिष्ठा, शतभिषा, आश्विनी, हस्त, पुनर्वसु, ज्येष्ठा इन नक्षत्रों में पशु-
ओंका खरीदना, चेचना शुभ होताहै ।। ११६ ॥
अथ पक्षिकृत्यम्।
शुभाहे सरवौ तिर्यमुखे चोर्ध्वमुखेपि भे ॥ सारिकाशुक-
मुख्यानां पक्षिणां कृत्यमुत्तमम् ॥ १७ ॥
प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः । (१२३)
अव पक्षिकृत्य लिखतेहैं-रविवारसहित शुभवारमें और तिर्य-
ड्रमुख, ऊर्द्धमुख नक्षत्रोंमें मैना, शुआ आदि पक्षियोंका कृत्त्य उत्तम
होताहै ॥ ११७॥
अथ सर्ववस्तुक्रयः।
शतताराश्विनीचित्राश्रवणस्वातिभेषु च ॥ रेवत्यां च क्रयः
श्रेष्ठो विक्रयो न कदाचन ॥ ११८॥
अब सर्ववस्तुकय लिखतेहें-शतभिषा, आश्विनी, चित्रा, श्रवण,
स्वाती, रेवती इन नक्षत्रोंमें खरीदना श्रेष्ठ होताहै और वेचना
कभी श्रेष्ट नहीं होता ॥ ११८ ॥
अथ सर्ववस्तुविक्रयः।
विशाखाकृत्तिकाश्लेपाभरणीपूर्विकात्रये ॥ विक्रयः सत्तिथा-
वेषु कर्त्तव्यो न क्रयः शुभः ॥ ११९ ॥
अव सर्ववस्तु विक्रय लिखतेहैं-विशाखा, कृत्तिका, आश्लेपा,
भरणी, तीनों पूर्वा इन नक्षत्रोंमें और शुभ तिथिमें वेचना शुभ
होताहै औरु खरीदना शुभ नहीं होता ॥ ११९ ॥
अथ गृहक्षेत्रादिभूमिक्रयविक्रयो ।
जीवे शकेच नंदासु पूर्णायां मूलभे मृगे ॥ पूर्वाऽऽश्लेपाम-
घांत्ये च विशाखाद्वितये तथा ॥ १२० ॥ पुनमें मुनिभिः
प्रोक्तं क्रयविक्रयणं भुवः ॥ १२१ ॥
अव गृहक्षेत्रादिभूमिकयविक्रयको लिखतेह-वृहस्पति, शुक्र'
वार; नंदा और पूर्णा तिथि; मूल, मृगशिरा, तीनों पूर्वा, आश्लेपा,
मधा, रेवती, विशाखा, अनुराधा ॥ १२०॥ पुनर्वसु इन नक्षत्रों में
मुनियोंने भूमि, घर, खेत आदिका बेचना शुभ कहाहे ॥ १२१ ॥
-- 1 (१२४) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधान अथ वाणिज्यम्। अनुराधोत्तरापुष्य रेवतीरोहिणीमृगे। हस्तचित्राश्विमे कुर्या- द्वाणिज्यं दिवसे शुभे ॥ १२२॥ अव वाणिज्य लिखतेहैं-अनुराधा, उत्तरा, पुष्य, रेवती, रोहिणी, मृगशिर, हस्त, चित्रा, अश्विनी इन नक्षत्रोंमें और शुभ दिनमें वाणिज्य कर्म करै ॥ १२२ ॥ अथ निधिद्रव्यादिवृद्धिसंग्रहो। पुष्ये मृगेऽनुराधायां श्रवणत्रितयेऽश्विभे॥ पुन त्ये विशा- खायां निधेद्धिश्च संग्रहः॥ १२३॥ अब निधिद्रव्यादि वृद्धिसंग्रह लिखतेहैं-पुष्य, मृगशिर, अनु- राधा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, अश्विनी, पुनर्वसु, रेवती, विशाखा इन नक्षत्रोंमें (निधि) खजानेकी वृद्धि और संग्रह करना शुभ होताहै ॥ १२३॥ अथ द्रव्यनिधीनां गुप्तस्थाने स्थापनम् । धनिष्ठोफाविशाखाख्ये पूर्वापाढाऽभिधेत्यभे ॥ रोहिण्यां च निधे मी स्थापनं शुभमीरितम् ॥ १२४ ॥ अब द्रव्य और निधियोंका गुप्तस्थानमें स्थापन लिखतेहैं- धनिष्ठा, उत्तराफाल्गुनी, विशाखा, पूर्वापाढा, रेवती, रोहिणी इन नक्षत्रोंमें खजानेका पृथ्वीमें गाडना शुभ कहाहै ॥ १२४ ॥ अथ द्रव्यप्रयोगः। श्रवणादिबिभे चित्राचतुष्के रेवतीद्धये ॥ पुनर्वसुमृगे पुप्ये शुभो द्रव्यप्रयोगकः ॥१२॥ संक्रांती वृद्धियोगे तु हस्तक्षे रविभौमयोः ॥ न च ग्राह्यमृणं यस्मात्तदंशे तत्स्थिरं भवेत् ॥ १२६॥ ऋणच्छेदं तथा कुर्यादनं देयं न वै बुधे ॥
- प्रकरणम् १३.] भापाटीकासमेतः। (१२५) अव द्रव्यप्रयोग लिखतेहैं-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, चित्रा, स्वाति, विशाखा, अनुराधा, रेवती, आश्विनी, पुनर्वसु, मृगशिर पुष्य इन नक्षत्रोंमें (द्रव्यका प्रयोग ) ऋण देना शुभ होताहै ॥ ॥१२५॥ संक्राति, वृद्धि योग, हस्त नक्षत्रमें, रवि मंगल वारमें ऋण नहीं लेना चाहिये क्योंकि, इनमें जो ऋण लेगा तो उसके वंशमें वह ऋण सदैव बना रहेगा निवटेगा नहीं और इसी पूर्वोक्त मुहूर्तमें (ऋणच्छेद ) कर्जा निवटाना शुभ होताहै ॥ १२६ ॥ और बुधवारमें धन नहीं देना चाहिये ॥ अथ धान्यविक्रयः। रोहिण्यां विक्रयोन्नस्य धनिष्टाशतभोत्तरे ॥ १२७॥ अब धान्य विक्रय लिखतेहैं-रोहिणी, धनिष्ठा, शतभिषा, तीनों उत्तरा इन नक्षत्रोंमें अन्नका बेचना शुभ होताहै ॥ १२७ ॥ अथ रससंग्रहः। रससंग्रहणं श्रेष्ठं तोयारंभोदितोडुपु ॥ १२८॥ अव रससंग्रह लिखतेहें-जलाशयारम्भोक्त अर्थात् अनुराधा, मघा, हस्त, रेवती, तीनों उत्तरा, रोहिणी, मृगशिर, पुष्य, धनिष्ठा, शतभिपा, पूर्वापाढा इन नक्षत्रोंमें रसका लेना शुभ होताहै ॥१२॥ अथ वृद्धयर्थे धान्यप्रयोगः । विशाखारोहिणीज्येष्टापुनभैश्विशतत्रयेव्युत्तरे स्वातिपुष्ये तु धान्यवृद्धिः शुभेरिता ।। १२९॥ अब वृद्धयर्थ धान्यप्रयोग लिखतेहें-विशाखा, रोहिणी, ज्येष्ठा, पुनर्वसु, आश्विनी, शतभिषा, पूर्वाभाद्रपदा, उत्तराभाद्रपदा, तीनों उत्तरा, स्वाति, पुष्य इन नक्षत्रोंमें धान्यवृद्धि शुभ कहीहे ॥१२९॥ अथ हलप्रवाहा। पुनर्वसुद्रये मूले त्र्युत्तरे रोहिणीद्रये ॥ हस्तरयेऽनुराधायां (१२६) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा०- खत्यां श्रवणत्रये ॥ तिथौ वारे शुभेश्विन्या हलप्रवहणं शुभम् ॥ १३॥ अव हलप्रवाह लिखतेहैं-पुनर्वसु, पुष्य, मूल, तीनों उत्तरा, रोहिणी, मृगशिर, हस्त, चित्रा, स्वाति, अनुराधा, रेवती, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, अश्विनी इन नक्षत्रोंमें शुभ तिथि और शुभ चारमें हल चलाना शुभ होताहै ॥ १३०॥ अथार्कस्य भुक्तनक्षत्रालचक्रम् । सूर्यस्य भुक्तनक्षत्राद्रामा ३ऽएक ८ नवा ९ एकम् ८ ॥ अभुक्तं च शुभं ज्ञेयं हलचके क्रमेण भम् ॥ १३३ ॥ अव सूर्यका भुक्त नक्षत्रसे हलचक्र लिखतेहैं-हलचक्रमें सूर्यके भुक्त नक्षत्रसे तीन, आठ, नौ, आठ नक्षत्र क्रमसे अशुभ और शुभ जानने ॥ १३१॥ अथ वीजोप्तिस्तचक्र राहुनक्षत्रात् । हस्तत्रये मघापुष्यव्युत्तरे रोहिणीद्वये ॥ धनिष्ठारेवतीयुग्मे तथा मूलाऽनुराधयोः॥१३२॥ शुभे वारे तिथौ श्रेष्ठा बीजो- प्तिस्त्वथ राहुभात् ॥ अप्टानी ३ दु १ त्रयं ३ चैकं त्रयें ३ दु १ वि ३ चतुष्टयम् ४॥ १३३ ॥ असच्छुभं क्रमा- ज्ज्ञेयं दिनक्षं फणिचक्रगम् ॥ १३४ ॥ अव चीजोति और उसके चक्र राहुनक्षत्रसे लिखतेहैं-हस्त, चित्रा, स्वाति, मघा, पुष्य, तीनों उत्तरा, रोहिणी, मृगशिर, धनिष्ठा, रेवती, अश्विनी मूल, अनुराधा इन ॥ १३२ ॥ नक्षत्रोंमें शुभवार और शुभतिथिमें धीज चोना शुभ होता है और राहुके नक्षत्रसे दिनके नक्षत्र तक गिनै आठ तीन, ३ एक १, तीन ३, एक १, तीन ३, एक १, तीन ३, चार १, 'अशुभ और शुभ जानने इसका नाम फणिचक है जैसा कि, चक्रमें लिखाहै ॥१३॥ + - " नक्षत्र क्रमसे प्रकरणम् ११.] (१२७) भापाटीकासमेतः। राहुभाबीजीप्तिचक्रम्। ३ ३ ३ ४ नक्षत्राणि अशुभ | शुभ अशुभ शुभ अशुभ शुभ अशुभ शुभ अशुभ फ्लानि पुण्य, अश्विनी, अथ सस्यारोपणम्। हस्तत्रयोत्तरामूले धनिष्टारोहिणीमृगे ॥ पुष्येश्विन्यऽनुरा- धायां मघायां शुभवासरे ॥ १३५॥ त्यक्त्वा रिक्तां शनि भीमं सस्यस्यांकुररोपणम् ॥ १३६ ॥ अव सस्यारोपण लिखतेहैं-हस्त, चित्रा, स्वाति, तीनों उत्तरा, मूल, धनिष्ठा, रोहिणी, मृगशिर, अनुराधा, मघा इन नक्षत्रोंमें और शुभ वारोंमें ॥१३५॥ खेती फलादिक पोद लगाना शुभ होताहै परन्तु रिक्ता तिथि.शनि,मंगल वारको त्याग देय ॥१३६॥ अथ सस्यवृक्षलतादीनां वापनं जलेनसेचनं च। सस्यारोपोदिते काले हित्वा ज्ञाऽर्कमघां करम् ॥ वृक्षसस्य- लतादीनां प्रशस्तं जलसेचनम् ॥ १३७॥ अव सस्यवृक्षलतादियोंका वपन और जलसे सेचनको लिखते हैं-बुध, रविवार. मघा, हस्त नक्षत्र इनको छोडकर सस्यारोपणोक्त नक्षत्रोंमें सस्य वृक्ष लता आदिका वोना जलसे सींचना शुभ होताहै ॥ ३७॥ अथ धान्यच्छेदः। पूर्वोऽत्तरामघालेपाज्येष्ठा श्रवणद्वये ॥ भरणीद्वितये मूले मृगे पुष्ये करत्रये ॥१३८॥धान्यच्छेदः शुभो रिक्ता हित्वा भीमशनेश्वरी ॥ १३९ ॥ अव धान्यच्छेदन लिखतेहैं-तीनों पूर्वा, उत्तरा, मघा, आश्लेपा, ज्येष्ठा, आर्द्रा, श्रवण, धनिष्ठा, भरणी, कृत्तिका, मूल, मृगशिर,
(१२८)
।
मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधान
पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती इन नक्षत्रोंमें ॥ १३८॥ रिक्तावर्जित
तिथिमें और मंगल, शनैश्चर वर्जित वारोंमें धान्य काटना शुभ
होताहै ॥ १३९ ॥
अथ कणमर्दनम्।
अनुराधाश्रवोमूले खत्यां च मघात्रिभे ॥ ज्येष्ठायां चैव
रोहिण्यां शुभं स्यात्कणमर्दनम् ॥ १४० ॥
अव कणमर्दन लिखतेहें-अनुराधा, श्रवण, मूल, रेवती, मघा,
पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, ज्येष्ठा, रोहिणी इन नक्षत्रोंमें (कण-
मर्दन) दॉय चलाना, गाहना शुभ होताहै ॥ १४०॥
अथ धान्यानयनं फलपुष्पोत्तारणं च ।
रोपणोदितनक्षत्रे वासरे मंदभौमयोः॥ अन्नस्यानयनं पुष्प-
फलाद्युत्तारणं च सत् ॥ १४१॥
अब धान्यानयन और फलपुष्पोत्तारण लिखतेहैं-सस्यारोपणोक्त
अर्थात्-हस्त, चित्रा, स्वाती, तीनों उत्तरा, मूल, धनिष्ठा, रोहिणी,
मृगशिरा, पुप्य, अश्विनी, अनुराधा, मघा इन नक्षत्रोंमें शनि,
मंगल वारोंमें अन्नका लाना और फलपुष्पादिकोंका उतारना शुभ
होताहै ॥ १४१ ॥
अथ सूपाद्यन्नादिपाकक्रिया।
मूलचित्रानुराधासु विशाखाकृत्तिकामृगे ॥ उत्तरारोहिणी-
ज्येष्ठारेवतीषु पचिक्रिया ॥ १४२॥ त्यक्त्वा चंबुचरं लग्नं
पक्षरंध्रतिथि शनिम् ॥ १४३ ॥
अब सूपान्नादि पाकक्रिया लिखतेहें-मूल, चित्रा, अनुराधा,
विशाखा, कृत्तिका, मृगशिर, उत्तरा तीनों, रोहिणी, ज्येष्ठा, रेवती
इन नक्षत्रोंमें दाल, भात, अन्नादि पकानेकी क्रिया शुभ होतीहै ।
॥१४२॥ परन्तु जलचर लग्न, पक्षरंध्र तिथि, शनिवारको छोडदेना
चाहिये ॥ १४३॥
प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१२९) अथ नवान्नविधिनवान्नप्राशनं फलमूलाशनं च । हस्तचित्रानुराधांत्ये रोहिणीश्रवणद्वये ॥ मृगाश्विन्युत्तरा- स्वर्के शुभे वारे तिथावपि ॥ नवान्नस्य विधानं च प्राशनं फलमूलयोः ॥ १४४॥ अव नवान्नविधि नवान्नप्राशन और फलमूल प्राशन लिखतेहैं- हस्त, चित्रा, रेवती, रोहिणी, श्रवण, धनिष्ठा, मृगशिर, अश्विनी, तीनों उत्तरा, इन नक्षत्रोंमें रविवार शुभवारमें; शुभ तिथिमें नवीन अन्नकी विधि, नवीन अन्नका प्राशन तथा फलमूलका भोजन शुभ होताहै ॥ १४ ॥ अथ कोष्ठादौ धान्यस्थितिः। पुनर्भे मृगशीपेन्त्येऽनुराधाश्रवणत्रये ॥ हस्तत्रयेऽश्विनी- पुष्ये रोहिण्यामुत्तरात्रये ॥ १४५॥ गुरौ शुक्रे रवींदोः स- कोष्ठादौ धान्यरक्षणम् ॥ १४६॥ अव कोष्ठादियोंमें धान्यस्थिति लिखतेहैं-पुनर्वसु,मृगशीर्ष, रेवती, अनुराधा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, हस्त, चित्रा, स्वाति, अश्विनी, पुष्य, रोहिणी; तीनों उत्तरा इन नक्षत्रोंमें ॥१४५ ॥ बृहस्पति, शुक्र, रवि, चंद्र वारोंमें कोठे आदि स्थानोंमें धान्यका भरना शुभ होताहे ॥ १४६ ॥ अथ वीजसंग्रहः। हस्तत्रये पुनर्वस्वो रोहिण्यां श्रवणद्वये । स्थिरलग्ने शुभे वारे विचंद्रे वीजसंग्रहः ॥ १४७॥ अव वीजसंग्रह लिखतेहैं-हस्त, चित्रा, स्वाति, पुनर्वसु, रोहिणी, श्रवण, धनिष्ठा इन नक्षत्रोम; स्थिर लग्नमें और चंद्र विना शुभवारमें चीज इकट्ठा करना शुभ होताहे ॥ १४७ ।।
0- (१३०) मुहूर्त्तगणपतिः- [ नवाम्बरालङ्कारधा० अथ तृणरज्जुभिर्धान्यवंधनम् । स्वाती मूले च हस्तेंत्ये भाद्रापाढाइये मृगे ।। रोहिण्यां काशकोठांतर्धान्यसंरक्षणं शुभम् ॥ १४८॥ अव तृणरज्जुओं करके धान्यवंधन लिखतेहैं-मूल, हस्त, रेवती, पूर्वाभाद्रपदा,उत्तराभाद्रपदा, पूर्वापाढा, उत्तरापाढा, मृगशिर, रोहिणी इन नक्षत्रोंमें काश मूंज आदिकी रस्सियोंमें धान्यके पूले बॉधना रक्षा करना शुभ होताहै ॥ १४८ ॥ अथ धर्मकिया। रेवतीद्वितये हस्तत्रितये रोहिणीद्धये ॥ श्रवस्त्रयोत्तरापुष्ये पुनर्वस्वनुराधयोः ॥ १४९॥ जेज्यशुक्रंदुसूर्येषु शेज्यपड्व- गशालिनि ॥ लग्ने जीवयुते जीवे बलिष्ठे धर्ममाचरेत १५०॥ अव धर्मक्रिया लिखतेहैं-रेवती, अश्विनी, हस्त, चित्रा, स्वाति, रोहिणी, मृगशिरा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, तीनों उत्तरा, पुष्य, पुनर्वसु, अनुराधा ॥ १४९ ॥ इन नक्षत्रोंमें बुध, बृहस्पति, शुक्र, चंद्र, रवि इन वारोंमें; बुध और बृहस्पतिके पवर्गमें वर्तमान जो लग्न सो वृहस्पतिसे युक्त होय तथा वृहस्पति बलिष्ठ होय तो धर्म कर्म करै ॥ १५०॥ अथ शांतिकपौष्टिककर्म। पुनर्वसुद्रये स्वातोयुत्तरे श्रवणत्रये ॥ रेवतीद्वितीये हस्तेऽ- नुराधारोहिणीद्रये शांतिक पौष्टिकं कर्म पुण्याहे कीर्तितं बुधैः ॥ १५१ ॥ अव शांतिक और पौष्टिक कर्म लिखतेहे-पुनर्वसु, पुष्य, स्वाति, तीनों उत्तरा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, रेवती, अश्विनी, अनुराधा ज्येष्ठा, रोहिणी, मृगशिरा इन नक्षत्रोंमें और पुण्य दिनमें शान्तिक तथा पौष्टिक कर्म करना पण्डितोंने कहाहै ॥१५१ ॥ " - प्रकरणम् ११. भापाटीकासमेतः। (१३१) अथ होमादौ खेटाहुतिफलं सूर्यनक्षत्रात्। खो ३ बुधे ६ भृगौ ९ मन्दे १२ चन्द्रे १५ भौमे १८ गुरा २१ वगौ २६॥ केतौ २७ च सूर्यभाज्ज्ञेयं प्रत्येक भवयं क्रमात् ॥ होमाहुतिः खलेऽनिष्टा शुभदा शुभ- खेचरे॥ १५२॥ अव सूर्यनक्षत्रसे ग्रहोंके भागमें होमाहुतिका फल लिखतेहैं- सूर्यके नक्षत्रसे दिनके नक्षत्र गिने क्रमसे प्रत्येक ग्रहके तीन २ नक्षत्र जानने यथा प्रथम तीन सूर्यके, फिर तीन बुधके, तीन शुक्रके, तीन शनेश्चरके, तीन चंद्रमाके, तीन मंगलके, तीन बृह- स्पतिके, तीन राहुके, तीन केतुके इस प्रकार नौ ग्रहोंके सत्ताईस नक्षत्रोंका विभाग कहाहै.होमकी आहुती पापग्रहोंके नक्षत्रोमें अशुभ और शुभ ग्रहके नक्षत्रोंमें शुभदायिनी होतीहै ॥ १५२ ॥ अथ हवने ग्रहाणां नक्षत्रचक्रम् ॥ सूर्य बु य श च रा के भ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ नक्षत्रा अशुभ शु 3 अशुम शुभ अशुभ शुभ अशुभ अशुभ फ्लम् अथ होमादौ वह्निवासफलम्। तिथिवारसुति सैकां चतुर्भिर्भाजयेदिमाम् ॥ शेपेऽऽ० च गुणे ३ भूमौ वह्निहोंमे शुभप्रदः ॥ नेष्टः स्वर्ग वेकशेपे द्विशेपेऽधोप्यनिष्कृत् ॥ १५३॥ अब होमादिमें अग्निवासफल लिसतेहैं-शुकप्रतिपदासे लेकर गत तिथियोंमें वार जोडकर एक १ ओर मिलावे उसमें चारका भाग देय शेष तीन वा शून्य बचे तो अग्निका निनास पृथीपर जानना जिसका फल शुभदायक है और जो एक १ शेप बचे तो अग्निका
(१३२) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधाo-
निवास स्वर्गमें जिसका फल अशुभ और दो शेष वचै तो अग्निका
निवास पातालमें इसका फल अशुभ जानना ॥ १५३ ॥
अथ मंत्रादिदीक्षा।
रोहिण्यां व्युत्तरे मौजीबंधनोदितभादिषु ॥ मंत्रदीक्षाशुभे
चाह्नि ग्रहणेप्यागमोदिता ॥ १५४॥
अब मंत्रादिदीक्षा लिखतेहैं-रोहिणी, तीनों उत्तरा और ( मौजी
वंधन ) यज्ञोपवीतोक्त नक्षत्रोंमें शुभदिन तथा ग्रहणमें मंत्रदीक्षा
लेनी शास्त्रमें शुभ कहीहै ॥ १५४ ॥
अथ दीक्षाकुण्डलीयं वहन्नरपतौ।
पद्ध्येकादशमोदितो दिनकरस्त्रियायपष्टे शशी लग्नात्सी-
म्यकुजौ शुभावुपचये केंद्रनिकोणे गुरुः ॥ शुकः पत्रिन-
वांत्यगोप्टमसुतब्येकादशे सूरजो लग्नांशादिगुरुज्ञचंद्रमहसां
सौरेश्च दीक्षाविधौ ॥ १५॥
अव दीक्षाकुंडली बृहन्नरपतिसे लिखतेहैं-मंत्रदीक्षाकी लग्नसे
छठे, दूसरे, ग्यारहवें सूर्य स्थित होय; तीसरे, दूसरे, ग्यारहवें,
छठे, चंद्रमा होय, बुध और मंगल (उपचय) तीसरे, छठे, दशवें,
ग्यारहवें होय; वृहस्पति केंद्र १।४।७।१० त्रिकोण ९१५ - होय,
शुक्र छठे, तीसरे, नौवें, बारहवें होय; शनैश्चर आठवें, पांचवें
दूसरे ग्यारहवें होय; बृहस्पति, बुध, चंद्रमा, शनैश्चरकी लग्न तथा
नवांशादिक होय तो मंत्रदीक्षा लेनी शुभ होतीहै ॥ १५५ ॥
अथ मंत्रग्रहणचक्रम्।
सेनादब्ध्यरीन्द्रात्यष्टयैकविंशतिभानि वै ४।६।१४
१७॥ त्रिधना २७ च शस्तानि मन्त्रग्रहणचक्रके १५६॥
अब मंत्रग्रहणचक्र लिखतेह-सूर्यके नक्षत्रसे दिनके नक्षत्रतक
गिने चोथा ४, छठा ६, चौदहवाँ १४, सत्रहवाँ १७, इक्कीसवाँ २१,
सत्ताईसवाँ २७ नक्षत्र मंत्रग्रहण चक्रमें शुभ होताहे ॥ १५६ ॥
प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१३३) अथ मंत्रयंत्रव्रतोपवासादि। उफाहस्ताश्विनीकर्णविशाखामृगमेहनि ॥ शुभे सूर्ययुते शस्तं मंत्रयंत्रवतादिकम् ॥ १६७॥ अव मंत्र, यंत्र, व्रतोपवासादि लिखतेहैं-उत्तराफाल्गुनी, हस्त, अश्विनी, श्रवण, विशाखा, मृगशिरा इन नक्षत्रोंमें; रविसहित शुभ वारोंमें; मंत्र, यंत्र, बतादिक धारण करना शुभ होताहै ॥ १५७ ।। अथ वीरसाधनम् । मघाभरणीमूले मृगेंगे सबुधे घटे । शुद्धेऽष्टमे भृगौ तुर्ये वीरवेतालसाधनम् ॥ १५८ ॥ अव वीरसाधन लिखतेहैं-मघा, आर्द्रा, भरणी, मूल, मृगशिरा इन नक्षत्रोंमें और वुधयुक्त कुंभ लग्न होय, आठवां स्थान शुद्ध होय, शुक्र चौथे घरमें होय तो वीर वेताल साधन करना शुभ होताहै१५८॥ अथौपधकरणं तत्सेवनं च । हस्तत्रयेऽनुराधायां मूले पुण्ये श्रवस्त्रये ॥ मृगभे रेवतीयुग्मे पुनर्वस्वोर्विजन्मभे ॥ १५९ ॥ जेंदुशुक्रेज्यसूर्याणां वासरे सत्तिथावपि ॥ द्विःस्वभावे शुभे लग्ने शुद्ध द्यूनमृतिव्यये॥ भैपज्यं शुभदं प्रोक्तं योग एपां तु पुष्टि दे ॥ १६ ॥ अव औषध करण और सेवन लिखतेह-हस्त, चित्रा, स्वाति, अनुराधा, मूल, पुष्य, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, मृगशिरा, रेवती, अश्विनी, पुनर्वसु इन नक्षत्रोंमे ॥१५९॥ वुध, चंद्र, शुक्र, बृहस्पति, रवि इन वारोंमें; शुभ तिथिम; द्विखभाव लग्नमें वा शुभ लग्नमें और लग्न, सातवॉ, आठवॉ, बारहवाँ स्थान शुद्ध होय तथा जन्मनक्षत्र नहीं होय तथा पुष्टिदायक योग होय तो ओपध पनाना, सेवन करना शुभदायक होताहे ।। १६० ॥
- 1 (१३४) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारथा- अथ रसोत्पादनम्। विशाखाकृत्तिकामूले धनिष्ठाविकरे मृगे॥ ज्येष्ठायामुद्रभे सौम्यवासरेषु रसक्रिया ॥ १६१ ॥ अब रसोत्पादन लिखते हैं-विशाखा, कृत्तिका, मूल, धनिष्टा- अश्विनी, हस्त, मृगशिरा, ज्येष्ठा, आर्द्रा इन नक्षत्रोंमें शुभ वारोंमें रसक्रिया शुभ होतीहै ॥ १६१ ॥ अथ रससेवनम् । हस्तत्रयेऽश्विनीपुष्येऽनुराधांत्ये श्रवस्त्रये ॥ अदिती मृगशी- पें भौमेज्ये रसभक्षणम् ॥ १६२॥ अब रससेवन लिखते हैं-हस्त, चित्रा, स्वाति, अश्विनी, पुप्य, अनुराधा, रेवती, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, पुनर्वसु, मृगशीर्ष इन नक्षत्रोंमें और रवि, मंगल, बृहस्पति इन वारोंमें रसका सेवन शुभ होता है ॥ १६२॥ अथ वातरोगादौ तैलोपवेशनम् । हित्वाश्लेपामघामूलं द्वीशाभरणीद्वयम् ॥ मंदेजे जे स्थि- तिस्तैले तृतीयादित्रिके तिथी॥ १६३ ॥ अव वातरोगादिमें तेलोपवेशन लिसतेहैं-आश्लेपा, मघा, मूल, विशाखा, आर्द्रा, भरणी, कृत्तिका इन नक्षत्रोंको छोड़कर शेप अन्य नक्षत्रोंमें; शनि, चंद्र, बुध इन चारोंमें; तीज, चोथ, पंचमी तिथिमें तेलमें वैठना शुभ होताहे ॥ १६३ ॥ अथ रक्तमोक्षणं विरेकवमनं च । हस्तत्रयेऽश्विनीपुष्ये शतभे रोहिणीद्रये ।। श्रवणे चानुरा- धायां ज्येष्ठायां रक्तमोक्षणम् ॥ १६ ॥ गुरुभौमार्कवापु कार्य शुभतिथी तथा ॥ विरेको वमनं शुक्रे चंद्रे चेवोक्त- भादिषु ।। १६५॥
प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१३५) अब रक्तमोक्षण और विरेक तथा वमन लिखते हैं-हस्त, चित्रा, स्वाति, अश्विनी, पुष्य, शतभिषा, रोहिणी, मृगशिर, श्रवण, अनुराधा, ज्येष्ठा इन नक्षत्रोंमें रुधिर छुडाना अर्थात् फस्त खुलवाना शुभ होताहै ॥ १६ ॥और इन्हीं उक्त नक्षत्रोंमें बृहस्पति, मंगल, रवि वारोंमें; शुभ तिथिमें (विरेक) जुलाव लेना शुभ होताहै और उन्हीं उक्त नक्षत्रादिकोंमें तथा चंद्र, शुक्र वारमें (वमन) कराना शुभ होताहै अथ तप्तलोहदाहः। पाशिचित्राश्विनीमूले विशाखाकृत्तिकेशभे ॥ ज्येष्ठाऽहिमे कुजेऽगे क्रूर लोहाग्निभैपजम् ॥ १६६ ॥ अव तप्तलाहदाह लिखते हैं-शतभिप्रा, चित्रा, अश्विनी, मूल, विशाखा, कृत्तिका, आर्द्रा, ज्येष्ठा, आश्लेषा इन नक्षत्रोंमें, मंगल तथा रविवारमें, क्रूर लग्नमें ततलोहेसे दाग देनेकी औपधि शुभ होतीहै ॥ १६६ ॥ अथ धनसंग्रहः। ब्रह्मानलार्कमघमूलशिवधिपूर्वापीप्णानुराधगुरुविष्णुविशा- खयुक्ते ॥ वारे कुजाभृगुनंदनसोमजानामित्थं शुभं धनचयग्रहणं नराणाम् ।। १६७ ॥ एवमुक्तक्षेपु पूर्वाभादरेव- त्योधनिष्ठादिपंचकेयु संग्रहः कार्यः। अव धनसंग्रह लिखते हैं-रोहिणी, कृत्तिका, हस्त, मघा, मूल, आर्द्रा, तीनों पूर्वा, रेवती, अनुराधा, पुष्य, श्रवण, विशाखा इन नक्ष- त्रोंमें मंगल, रवि, शुक्र, बुध इन वारोंमें मनुष्योंको धनसंग्रह करना शुभ होताहे: इसीप्रकार उक्त नक्षत्रोंमें तथा पूर्वाभाद्रपद, रेवती, धनिष्ठादि पांच नक्षत्रों में धनका संग्रह करना चाहिये ॥ १६७ ॥ ~ .
- (१३६) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधार अथ रोगोत्पत्ती नक्षत्रवशात्पीडादिनसंख्या। अश्विनीकृत्तिकामूले ज्वरातॊ नववासराः ।। रोहिण्यामुत्त- राभाद्रे पुनर्वस्वोश्च पुष्यभे ॥१६८ ॥ उफायां वासराः सप्त ७मघायां विंशतिस्तथा॥शतभेमरणीचित्राश्रये चैकादश ११ स्मृताः ॥ १६९॥ धनिष्ठायां विशाखायां हस्तमे पक्ष १५ एव च ॥ मासं मृगोत्तगपाढे ३० कृच्छ्रादत्यानुराध योः॥पीडां भुक्त्वा दिनरुक्तैः सुखीस्यात्तदनंतरम्॥१७०॥ अव रोगोत्पत्तिमें नक्षत्रवशसे पीडाकी दिनसंरया लिखतेहै- अश्विनी, कृत्तिका, मूल नक्षत्र में ज्वरसे पीडित होय तो ९ नौ दिन. रोहिणी, उत्तराभाद्रपद, पुनर्वसु, पुष्य ॥१६८॥ उत्तराफाल्गुनी इन नक्षत्रोंमें ज्वर आवे तो ७ सात दिन. मघामें ज्वर आवे तो २० वीस दिन. शतभिपा, भरणी, चित्रा, श्रवण इनमें ज्वर आवै तो ११ ग्यारह दिन ॥ १६९॥ धनिष्ठा, विशाखा, हस्त इन नक्षत्रोंमें ज्वर आवे तो १५ पंद्रह दिन, मृगशिर, उत्तराषाढामें ज्वर आवे तो १ एकमास. रेवती, अनुराधा नक्षत्रोंमें ज्वर आवे तो वहुतदिन पीडा भोगकर सुखी होताहै ॥ १७० ॥ अथ रोगोत्पत्तौ अशुभफलम् । पूर्वाऽत्रये तथाऽश्लेपाज्येष्ठास्वातिभेष्वपि ॥ रोगोत्पत्ति- र्भवेद्यस्य मरणं तस्य निश्चितम् ॥ १७१ ॥ अव रोगोत्पत्तिमें अशुभफल लिखते है-तीनों पूर्मा, आश्लेपा, ज्येष्ठा, आर्द्रा, स्वाति इन नक्षत्रोंमें जिस मनुष्यको रोगोत्पत्ति होय उसका निश्चय मरण होताहै ॥१७१॥ अथ रोगोत्पत्तौ अनिष्टयोगः। आश्लेषाभरणीमूले स्वातीपूर्वार्द्रभे तथा ॥ शतभे पापवारे - प्रकरणम् ११ ] भापाटीकासमेतः। (१३७) च प्रतिपदादशीदिने॥ १७२ ॥ चतुर्दश्यां तथाष्टम्यां पूर्णि- मायां ज्वरोदयः ॥ स नरो मृत्युमानोति स्ववैद्येनापि रक्षितः॥ १७३॥ अव रोगोत्पत्तिमें अनिष्टयोग लिखते है-आश्लेपा, भरणी, मूल, स्वाती, तीनोंपूर्वा आर्द्राशतभिषा इन नक्षत्रोंमें; पापवारमें; प्रति- पदा, द्वादशी ॥१७२॥ चतुर्दशी, अष्टमी, पौर्णमासी इन तिथियोमें यदि मनुष्यको ज्वर आवै तो (सवैद्य) अश्विनीकमारभी उसकी रक्षा करे तो भी न वचै मृत्युको प्राप्त होय ॥ १७३ ॥ अथ रोगाशुपद्रवे सति दोपज्ञानं प्रश्नलग्नात् । मेपे तु पित्तदोपः स्यादुष्णः शोथो विवर्णता ॥ वृपे खदे- वताभूतो दुःस्वप्नो नेत्ररुग्ज्वरः॥१७॥ महामायाभवोदोपो द्वंदे वेलानिलज्वरः ॥ कर्कटे शाकिनीदोपो मौनं हास्यं च रोदनम् ॥ १७५ ॥ सिंहे प्रेतजदोपस्तु वैमनस्यं हिमज्वरः ॥ कन्यायां खेटजो दोपो व्यथा क्रोधोरुचिर्भवेत् ।। १७६॥ तुलायां क्षेत्रपालस्य दोपः संततपीडनम् ॥ नागदोपोऽ- लिमे दाहो देहेस्मिन्बुद्धिनाशनम् ॥ १७७॥ दोषो धनुपि देहोत्थः शोकौदर्यरुजां ज्वरः । शंपादोपो मृगे देहभंगोत्रानिलजो ज्वरः ॥ १७८ ॥ दुष्टप्रेतभवो दोपो देहपीडा घटे भवेत् ॥ दोपो मीने तु योगिन्या ज्वरो मानसविभ्रमः ॥ तल्लने तत्र चंद्रे वा ज्ञेयं फलमुदा- हृतम् ॥ १७९॥ अव रोगादि उपद्रवमें दोपज्ञान प्रश्नलग्नसे लिखतेहे-यदि रोगीके विषयमें मेपलग्नमें प्रश्न करे तो पित्तका दोप होताहे और विवर्णता होतीहे. वृष लग्नमें प्रश्न करे तो आकाश- देवता वा भूतका टोप होताहे, दुःस्वप्न, नेत्रोंमें पीडा तथा ज्वर गरमी, सूजन, (१३८) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा- होय ॥ १७४ ॥ मिथुन लग्नमें पूछे तो महामायादेवीका दोष होता है (वेला) समयपर वात ज्वर होय. कर्क लग्नमे पूछे तो शाकि- नीका दोप होताहै; मौन, हास्य, रोदनकी चेष्टा होय ॥ १७५ ।। सिंहलग्नमें प्रश्न करै तो रोगीके शरीरमें प्रेतका कियाहुआ दोप होताहे-(वैमनस्य) उदासीनता, शीतचर होय, यह लक्षण होताहै; कन्यालग्नमें प्रश्न करें तो ग्रहका कियाहुआ दोप होताहै; व्यथा, क्रोध, अरुचि ये लक्षण होय ॥ १७६ ॥ तुलालग्नमें प्रश्न करै तो क्षेत्रपालका दोष होताहे, निरन्तर पीडा होय. वृश्चिकलग्नमें प्रश्न करै तो (नाग) सर्पका दोष होताहै, देहमें दाह होय, बुद्धिका नाश होय ॥ १७७ ॥ धनुलग्नमें पूछे तो देहोत्पन्न दोष होताहे, शोक, उदररोगकृत ज्वर होय. मकरलग्नमें प्रश्न करै तो शाकिनीका दोष होताहै, देहभंग होय, वातज्वर होय ॥ १७८ ॥ कुंभलग्नमें प्रश्न करै तो दुष्ट प्रेतका किया दोप होताहै, देहमें पीडा होय. मीनलग्नमें पूछे तो योगिनीका दोष होताहै, ज्वर, मनमें भ्रम यह लक्षण होंय इन पूर्वोक्त लग्नोंमें चंद्रमा होय तो यह कथित फल सत्य होताहै ऐसा जानलेना ॥ १७९ ॥ अथ प्रश्नलग्ने ग्रहवशादोपज्ञानम् । क्षेत्रपालभवो दोपो लग्नत्ये चाटमे रखो श१२८ ॥ लग्नारिनिधनांत्ये १।६।८।१२ऽब्जे दोपो देवीसमुद्भवः ॥ १८०॥ शाकिन्या दूपणं भौमे द्वादशेकादशे तथा १२।११ ॥ सप्तमे ७ द्वादशे १२ सौम्ये वनदेवीसमु- भवः ॥ १८१ ॥ देवदोपस्तु जामित्रे ७ रिष्फे १२ चित्र शिखडिजे ॥ अंत्ये १२ वा सप्तमे ७ शुक्ने दोपो भूदे- वतोद्भवः ॥१८२॥ वातामयस्तु शारीरो रिप्फ १२ जामित्रगे शनी ७॥ सिंहिकानंदने रिप्फे १२ सप्तमे ७प्रेत- प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१३९) संभवः ॥ १८३ ॥ लगाह्नयरिधर्मात्ये श६।९।१२ पापैः खेटैः स्वके कुले ॥ विपशस्त्रैर्जले मृत्युमीयुपां दोप ईरितः ॥१८४॥ सूर्ये हालहलैभौमे शस्त्रैर्मदे जलोमिभिः ॥ राही रोगेzतानां स्युदोपा आयान्तिमस्थिते ।। १८५॥ दशमस्थे बुधे मागें देव्याः प्रेतभवो गुरौ ॥ शुक्रे दोपस्तु देवोत्थः पापे दुःशाकिनीभवः ॥ १८६ ॥ स्वः स्वगोत्रतो दोपो मित्रः स्वजनोद्भवः ॥ वैरिभे शत्रुजो दोपः समे त्वन्यकुलोद्भवः ॥ १८७ ॥ अव प्रश्न लग्नमें ग्रहवशसे दोप ज्ञान लिसतेह-लग्न, धारहवे, आठवें स्थानमें सूर्य होय तो क्षेत्रपालका दोष होताहै । लग्नमें, छटे, आठवें, बारहवें स्थानमें चंद्रमा होय तो आकाशदेवीका दोष होताहे ॥ १८० ॥ वारहवें, ग्यारहवें मंगल होय तो शाकिनीका दूषण होताहै। सातवें, वारहवें स्थानमे बुध होय तो वनदेवीका दोप होताहै ॥१८१॥ सातवें, बारहवें घरमें वृहस्पति होय तो देवदोप होताहे । वारहवे, सातवें स्थानमे शुक्र होय तो पृथ्वीसंबंधी देवताका दोप होताहै ॥ १२॥ वारहवें, सातवें शनैश्चर होय तो शरीरमे वातका रोग होताहे।वारहवें, सातवें राह होय तोप्रेतका दोप होताहे ॥१८॥ लग्नसे तीसरे, छठे, नोवें; वारहवें पापग्रह होय तो अपने कुलमें जो मनुष्य विपसे, शस्त्रसे तथा जलमें डूबकर मरेहै उनका दोष है ऐसा बतावे ॥ १८४ ॥ यदि आपोक्किम ३।६ । ९ । १२ वें स्थानमें सूर्य स्थित होय तो ( हालाहल ) विपसे मरेहुएका दोप जानना । उक्त स्थानोंमें मंगल होय तो शस्त्रसे मरेहुओंका दोप जानना और शनेश्वर होय तो जलमे डूबेहुओंका टोप जानना राहु होय तो रोगसे मरेहुओका दोप जानना ॥ १८५ ॥ दशवें स्थानमें बुध स्थित होय तो मार्गदेनीका दोप.दश घरमें बृहस्पति होय तो प्रेतका दोप. शुक होय तो देवका दोप. पापग्रह हो तो (१४०) मुहूर्त्तगणपतिः- [ नवाम्बरालङ्कारधा०- दुष्टशाकिनीका दोष ॥ १८६ ॥ यदि पापग्रह अपनी राशिके होय तो अपने गोत्रके प्रेतका दोष और मित्रकी राशिका होय तो अपने घरके मरेहुए जनका दोप. शत्रुकी राशिका होय तो शत्रुका दोप. सम राशिका होय तो अन्य कुलके मृतक मनुप्यका दोष होताहै ॥ १८७॥ अथ रव्यादिषु वलिष्ठेपु वासरेपु वा दोपः। कुदृष्टिसंभवः सूर्ये पितृदोपो निशाकरे ॥ मंगले शाकिनी- दोपो व्योमदेवीभवो बुध।।१८८॥गोत्रदेवीभवो जीवे जलदे- व्यास्तु भार्गवे ।। प्रेतपीडा शनौ सर्व शांत्या शांतिमुपैति तत् ॥१८९॥ साध्या दोपाः स्वकीयः स्वोच्च चंद्रे बला- न्विते ॥ असाध्या विवले नीचस्थितेशत्रुगृहं गते ॥१९॥ साध्या. सौम्यग्रहैदोपा बलिभिः केदसंस्थितैः ॥ अ- साध्याः खेचरैः पापैः केंद्रगैबलशालिभिः॥१९॥ यद्दोपः पूजनं तस्य कुर्यात्तदोपशांतये ॥ जलदेव्या जले व्योम- देव्या व्योनि बलि त्यजेत् ॥ १९२ ॥ शाकिनीडाकिनी- भूतदोपे तच्चत्वरे तथा ॥ तदुद्देशेन दृग्दोपे चत्वरे धारये- इलिम् ॥१९॥ गोत्रदेव्युद्भवो दोपो कुलदेवी प्रपूजयेत् ।। पितृदोपे तु कर्त्तव्यो नारायणवलेविधिः ॥ प्रेतश्राद्ध त्रिपिं- डाख्यं विष्णोस्तर्पणमेव च ॥१९॥ इति दोपज्ञानम् । अब रव्यादिकोंके बलिष्ठ होनेसे वार दोप लिखतेहै- यदि प्रश्न कुंडलीमें सूर्य बलवान् होय तो कुदृष्टिका होप होताहै अर्थात् नजर लगीहै ऐसा कहै. चंद्रमा बलमान होय तो पितृदोप मंगल वलवान् होय तो शाकिनीदोष. बुध वलवान् होय तो आकाशदेवी का दोष ॥ १८८ ॥ बृहस्पति बलवान् होय तो गोत्रदेवीका दोष. शुक बलवान् होय तो जलदेवीका दोष. शनैश्चर बलवान् होय तो प्रकरण ११.] भापाटीकासमेतः। (१४१) प्रेतका दोप होताहै, शान्ति करनसे यह सव दोप शान्त होजा- तेहैं॥ १८९ ॥ यदि चंद्रमा अपनी राशिका होय अथवा उच्चका वल- वान् होय तो सव दोप साध्य होतेहैं और चंद्रमा निर्वल और नीचका होय अथवा शत्रुके घरका होय तो सव दोप असाध्य होतेहैं। यदि वलवान सौम्यग्रह केंद्रों में स्थिथ होय तो सवदीप साध्य होतेहैं और जो चलवान् पापग्रह केंद्रों में होय तो सब दोप असाध्य होतेहैं ॥ १९१ ॥ जिसका दोप होय उसीका पूजन करनेसे वह दोष शान्त होजाताहै । जलदेवीका दोष होय तो जलमें और आकाशदेवीका दोप होय तो आकाशमें बलि चढावै॥१९॥और जो शाकिनी,डाकिनी, भूतका दोप होय तो चौराहेमें वलि चढावै,जिसका दोपहोय उसीके नामसे वलि चौराहमें देय,ओर दृष्टिका दोष होय तो भी चौराहेमें बलि रक्खे॥१९३॥ और जो गोत्रदेवीका कियाहुआ दोप होय तो कुलदेवीकी पूजा करे और पितरोंका दोष होय तो नारा- यणवलिकी विधि करै, त्रिपिण्डनामक प्रेतश्राद्ध करे और विष्णुका तर्पण करै ।१९४॥ इति दोपज्ञानम् ॥ अथ सर्पदंशे अनिष्टम्। विशाखाकृत्तिकामूले रेवत्यामघासु च ॥ ऋक्षेऽसा- भिधाने च सर्पदयो न जीवति ॥ १९५॥ अव सर्पदंशमें अनिष्ट लिखते हैं-विशाखा, कृत्तिका, मूल, रेवती, आर्द्रा, मघा, आश्लेपा इन नक्षत्रोंमें सर्पका काटाहुआ नहीं जीताहे ॥ १९५ ॥ अथ रोगनिर्मुक्तस्नानम्। मघापुनर्वसुस्वातीरोहिणीपूत्तरात्रये॥ आश्लेपायां च रेवत्यां भार्गवे चंद्रवासरे ॥ १९६॥ नत्रायाद्रोगनिर्मुक्तः शुभे चंद्रे "
(१४२) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा०-
तथैव च ॥रिक्तायां निशि भौमार्कवासरे चरलमके।।१९७॥
दुष्टचंद्रे तथा विष्टयां पाताचैपितेहनि ॥ रोगमुक्तो नरः
स्नायादानं कुर्यादनंतरम् ॥ १९८ ॥
अव रोगनिर्मुक्त स्नान लिखते है-मघा, पुनर्वसु, स्वाती, रोहि-
णी, तीनों उत्तरा, आश्लेपा, रेवती इन नक्षत्रोंमें और शुक तथा
चन्द्रवारमें ।। १९६ ॥ अभ चंद्रमा रोगसे निवृत्त हुआ मनुष्य
स्नान नहीं करे और रिक्तातिथिमें, रात्रिमें मंगल तथा रविवारके
दिन चर लग्नमें ॥ १९७ ॥ दुष्ट चंद्रमामें, भद्रा, उत्पातादिकोंसे
दृपित दिनमें रोगमुक्त मनुष्य स्नान करै तदनन्तर दान करै ॥१९८॥
अथ रक्तमोक्षणानंतरंस्नानम् ।
पौष्टिके रक्त ऋक्षे तु स्नानं काले शुभं मतम् ॥ रोगिणो
रुधिरनाने निंद्यकाले तु तत्स्मृतम् ॥ १९९॥
अब रक्तमोक्षणानन्तर स्नान लिखते हैं-उनसंज्ञक नक्षत्रों में
तथा पुष्टिकारक समयमें फस्त खुलवानेके पश्चात् रोगीका लान
निंदित कालमेंही शुभ कहाहै ॥ १९९ ॥
अथ रोगनिर्मुक्तस्य वहिर्गमनम् ।
सद्वारे गमनोक्तः सत्तिथी शोभने विधी॥ सल्लग्ने रोगमु-
क्तस्य बहिनिःसरणं शुभम् ॥२०॥
अब रोगमुक्तका वहिर्गमन लिसतेहे-शुभवार, यात्रोक्त नक्षत्र,
शुभतिथि, शुभचंद्रमा, शुभलग्नमें रोगमुक्त मनुष्यका घरसे बाहिर
निकलना शुभ होताहै ॥ २० ॥
अथ होलिकोत्सवस्नानम्।
राज्ञः पुरोपि सचंद्रे शोभनः शुभे तिथौ ॥ होलिकानंतरं
स्नायादिमंदारदिने प्रजा ॥२०१॥
प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१४३)
अब होलिकोत्सवस्त्रान लिखतेहैं-शुभचंद्रमा, शुभनक्षत्र, शुभ-
तिथियोंमें और शनैश्चर मंगलको छोड़कर अन्य वारोंमें होलीके
पीछेका स्नान राजाके सामने सव प्रजा करै ॥ २०१॥
अथमल्लक्रिया।
ज्येष्ठाभरणीपूर्वामूलालेपामघाभिधे ।। जयापूर्णासु सद्वारे
सार्कशीपोदयोंगके ॥ सत्खेटेः केंद्रगैः सार्केर्मल्लक्रीडा शुभा-
वहा ॥२०२॥
अव मल्लक्रिया लिखतेहें-ज्येष्ठा, आर्द्रा, भरणी, तीनों पूर्वा,
मूल, आश्लेपा, मघा इन नक्षत्रोंमें; जया तथा पूर्णा तिथियों में;
शुभवारमें और सूर्यसहित शीपोदय (मिथुन, कन्या, तुला, वृश्चिक,
कुंभ) लग्नोंमें तथा सूर्यसहित शुभग्रह केंद्रोंमें होय तो मल्लक्रीड़ा
(कुश्ती कसरत आदि) शुभकारक होतीहै ॥ २०२ ।।
अथ दिव्यपरीक्षा।
द्विस्वभाने चरे लग्ने बलिप्टेऽब्जे सतारके ॥ जीने च श्रव-
णज्येष्ठ पुनर्वस्वभिधेशते ॥२०३॥ त्यक्त्वा शनैश्चरं भौम
भूतां १४ च तिथिमष्टमीम् ८॥ भद्रां जन्मक्षमासी च
विलो चाष्टमे रविम् ॥ नाडीभं च यथायोग्यं कुर्यादिव्य-
परीक्षणम् ।। २०४॥
अप दिव्यपरीक्षा लिखतेहे-द्विस्वभाव अथवा चर लग्नमें और
चंद्रमा, तरा, वृहस्पति वलिष्ठ होय, श्रवण, ज्येष्ठा, पुनर्वसु,
शतभिमा 7 नक्षत्रोंमें ॥ २०३ ॥ और शनैश्चर, मंगल, चोदस,
आति, नद्रा,जन्मका नक्षत्र जन्मका मास, जन्मका लग्न जन्म
लग्नसे अच्ने घरमें सूर्य तथा एकनाडीस्थ नक्षत्र इन सबको
छोड़कर साहकी यथायोग्य दिव्यपरीक्षा करै ॥ २० ॥
(१४४) मुहूर्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा - अथ सर्पग्रहणम्। भरण्यामघाश्लेषापूर्वाज्येष्ठाख्यमूलभे ॥ करेऽह्नि केंद्रगैः पापैहित्वा कालमहिग्रहः ॥२०५॥ अव सर्पग्रहण लिखतेहे-भरणी, आर्द्रा, मघा, आश्लेपा, तीनों पूर्वा, ज्येष्ठा, मूल, हस्त इन नक्षत्रोंमें और केद्रस्थित पापग्रहोका समय त्यागकर अर्थात् केंद्रोंमें पापग्रह न होय तो सर्पका पकड़ना शुभ होताहै ॥ २०५॥ अथाऽश्वपशूनांदमनम्। कृत्तिकारेवतीपुप्ये स्वातीहस्ते श्रवद्रये ॥ मृगेऽर्कारे विपुं- स्कत्वं दमनं पशुवाजिनाम् ॥२०६॥ अव पशुओंका दमन लिखतेहे-कृत्तिका, रेवती, पुष्य, साती, हस्त, श्रवण, धनिष्ठा, मृगशिर इन नक्षत्रोंमे, रवि तथा मंगल वारमें पशुओं और घोडोंका वधिया कराना वा नाथवाना, वा फिराना, नाल वाँधना आदि शुभ होताहै ॥ २०६ ॥ अथ सेतुबंधः। त्र्युत्तरे रोहिणीस्वातीमृगे मंगले गुरौ । सेतूनां बंधनं शस्तं शुभे लग्ने शुभेक्षिते ॥ २०७॥ अव सेतुबंध लिखतेर्ह-तीनों उत्तरा, रोहिणी, स्वाती, मृगशिरा इन नक्षत्रोमें और रवि मंगल, बृहस्पति वारोंमें; शुभग्रहसे दृष्ट शुभ लग्नमें (सेतु) पुलोंका बांधना शुभ होताहै ॥ २०७॥ अथ लवणकृत्यम्। लवणारंभकृत्यं तु भरणीरोहिणीश्रये ॥ शनिवारे दिवा- श्रेष्ठं जन्मराशेः शनेबले ॥२०८॥ अव लवणकृत्य लिखतेहैं-भरणी, रोहिणी, श्रवण इन नक्षत्रोमें , प्रकरणम् ११. भापाटीकासमेतः। (१४६) शनिवारमें, दिनमें और जन्मराशिसे शनैश्चर चलवान होय तो लवण बनानेका कार्य शुभ होताहै ॥ २० ॥ अथ जिनचार्वाकपाखंडक्रिया। उपाश्विनीमृगे स्वातौ पुनर्भे श्रवणत्रये ॥ जयापूर्णासु शुक्रेऽब्जे बुधेहनि चरोदये ॥ चार्वाकजिनपाखंडमंडली- करणं शुभम ॥२०९॥ अब जिन चार्वाक पाखंडक्रिया लिखतेहैं-उत्तरापाढा, अश्विनी मृगशिर, स्वाति, पुनर्वसु, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा इन नक्षत्रोंमें; जया और पूर्णा तिथियोंमें; शुक्र, चंद्रमा, बुंध इन वारोंमें; चर लग्नमें; चार्वाक, जैन, तथा पाखण्डियोंकी (मंडली) सभा करना शुभ होताहै ॥ २०९ ॥ अथ शैलूपनटकर्म। चित्रार्दारोहिणीपुष्ये त्र्युत्तरे श्रवणत्रये । शुभाहेऽके च शैलूपनटकृत्यं समीरितम् ॥ २१० ॥ अव शैलप नटकर्म लिखतेहै-चित्रा. आी, रोहिणी, पुष्य, तीनों उत्तरा, श्रवण, धनिष्ठा. शतभिषा इन नक्षत्रोंमें; शुभ दिन और रवि वारमें बाजीगर तथा नटका कर्म शुभ कहाहै ॥२१० ।। अथ तैलिकयंत्रकृत्यम्। धनिष्टाऽश्विकरे चित्रानुराधापुष्यभे तथा ।। ज्येष्टायां च पुनर्वस्वो खत्यां शुभवासरे ॥ २११ ॥ अब तैलिक यन्त्रहत्य लिखतेह-धनिष्ठा, अश्विनी, हस्त. चित्रा, अनुराधा, पुष्य, ज्येष्ठा. पुनर्वसु, रेवती इन नक्षत्रोंमें; शुभ वारमें (तेलिकयन्त्र ) कोल्हू बनाना चलाना तथा तैल और सुगन्ध बनानाभी शुभ होताहे ।। २११ ॥
। (१४६) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा-- अथ कुंभकारकृत्यम्। पुनर्वसुद्रये हस्तत्रयेत्ये रोहिणीमृगे । अनुराधानवोज्येप्टे ससूर्ये सौम्यवासरे।। तथा चरोदये प्रोक्ता कुंभकारक्रिया बुधैः ॥ २१२ ॥ अव कुंभकारकृत्य लिखतेहै-पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाति रेवती, रोहिणी, मृगशिर, अनुराधा, श्रवण, ज्येष्ठा इन नक्षत्रोंमे रविवार तथा शुभवारोमे चर लग्नमे पंडितोने कुम्हारका फर्म शुभ कहाहै ।। २१२ ॥ अथ काष्ठशिल्पकृत्यम्। हस्तपदकेऽश्विनीपुष्ये रेवत्यां श्रवणत्रये । पुनमें रोहिणी- युग्मे सूत्रधारक्रियोत्तमा ॥ २१३ ॥ अव काष्ठशिल्पकृत्य लिखते है-हस्त, चित्रा, सति, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्टा, अश्विनी, युष्य, रेवती, अयण, धनिष्टा, शतभिषा, पुनर्वसु, रोहिणी, मृगशिरा इन नक्षत्रोमें बटई और कारीगरका कार्य शुभ होताहै ॥ २१३॥ अथ स्वर्णकारकृत्यम्। श्रवत्रयेश्विनीपुष्ये मृगे हस्तचतुष्टये ॥ कृत्तिकायां पुन- वस्वोः शुभे लग्ने तिथावपि ।। हेमकारक्रिया शस्ता हित्वा बुधशनैश्चरौ ।।२१४॥ अब स्वर्णकारकृत्य लिसतेहे-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, अश्वि. नी, पुष्य, मृगशिर, हस्त, चित्रा, स्वाति. निशासा, कृत्तिका, पुन- वसु इन नक्षत्रोम, तथा शुभ लग्न और शुभ तिथिमे; वुध. शनिको छोडकर अन्य वारों में स्वर्णकारकी क्रिया शुभ होतीहै ॥ २१४ ॥ " प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१४७) अथ लोहाश्ममणीनां कृत्यानि । स्वातौज्येष्ठाह्वये मूले चित्राभरणीत्रये॥ मणिलोहाऽश्मनां कृत्ये पापे चाह्नि स्थिरोदये ॥२१५॥ अव लोह प्रस्तर और मणियोंका कृत्य लिखतेहै-स्वाति, ज्येष्ठा, मूल, चित्रा, आर्द्रा, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी इन नक्षत्रोंमें; पापवा- रोमें, स्थिर लग्नमें; मणि,लोहा, पत्थरका कृत्य शुभ होताहै ॥२१५॥ अथ नापितकृत्यम्। ज्येष्ठाहस्तत्रय कर्णत्रितयेऽश्विमृगेंत्यभे ॥ पुनर्वसुद्रये हित्वा रिक्तापष्ठयटमीतिथिम् ॥ सद्वारे नापितानां च क्षुरादिस- कला क्रिया ॥ २१६॥ अब नापितकृत्य लिखतेहैं-ज्येष्ठा, हस्त, चित्रा, स्वाति, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, अश्विनी, मृगाशर, रेवती, पुनर्वसु, पुष्य इन नक्षत्रोंमें और रिक्ता, पष्ठी, अष्टमी तिथियोंको छोडकर शुभ वारमें नाईयोंका आदिकी सब क्रियाएँ शुभ होतीहै ॥ २१६ ॥ अथाभीरजनकृत्यम्। विशाखायां पुन:त्ये ज्येष्टाहस्ताऽश्विनीमृगे। पूभाकर्णत्रय पुष्ये शेऽब्जे बल्लवक्रिया ॥२१७॥ अब अहीरोंका कृत्य लिखतेहै-विशाखा, पुनर्वसु, रेवती, ज्येष्टा, हस्त, अश्विनी, मृगशिरा, पूर्वाभाद्रपदा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पुष्य इन नक्षत्रों में; बुध, रवि, चन्द्र इन वारोंमे अहीर बनवासी भीलोंकी क्रिया शुभ होतीहै ॥ २१७ ।। अथ चौरकृत्यम्। विशाखाकृत्तिकापूर्वामूलाभरणीमधे ॥ आलेपाज्येष्ठयो कुम्हारका फर्म (१४६) मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा-- अथ कुंभकारकृत्यम्। पुनर्वसुद्रये हस्तत्रयेंत्ये रोहिणीमृगे ॥ अनुराधाश्रयोज्येप्टे ससूर्ये सौम्यवासरे। तथा चरोदये प्रोक्ता कुंभकारक्रिया “वुधैः ॥ २१२॥ अब कुंभकारकृत्य लिखतेहे-पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाति रेवती, रोहिणी, मृगशिर. अनुराधा, श्रवण, ज्येष्ठा इन नक्षत्रोंमें रविवार तथा शुभवारोंमे चर लग्नमे पंडितोंने शुभ कहाहै ॥ २१२ ॥ अथ काष्ठशिल्पकृत्यम्। हस्तपदकेऽश्विनीपुष्ये रेवत्यां श्रवणश्ये ॥ पुनमें रोहिणी- युग्मे सूत्रधारक्रियोत्तमा ॥ २१३ ॥ अब काष्ठशिल्पकृत्य लिखते है-हस्त, चित्रा, जाति, पिशासा, अनुराधा, ज्येष्टा, अश्विनी. पुष्य, रेवती, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, पुनर्वसु, रोहिणी, मृगशिरा इन नक्षत्रोमें बढई और कारीगरका कार्य शुभ होताहै ॥ २१३॥ अथ स्वर्णकारकृत्यम्। श्रवत्रयेश्विनीपुष्ये मृगे हस्तचतुष्टये ॥ कृत्तिकायां पुन- वस्वोः शुभे लगे तिथावपि ।। हेमकारक्रिया शस्ता हित्वा बुधशनैश्वरी ॥२१॥ अव स्वर्णकारकृत्य लिखतेहे-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, अश्वि. नी, पुष्य, मृगशिर, हस्त, चित्रा, साति. विशाखा, कृत्तिका, पुन वसु इन नक्षत्रोम; तथा शुभ लग्न और शुभ तिथिम, बुध, शनिको छोडकर अन्य वारोमे स्वर्णकारकी क्रिया शुभ होतीहै ।। २१५ ॥
प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१४७) अथ लोहाश्ममणीनां कृत्यानि । स्वातौज्येष्ठाह्वयेमूले चित्राभरणीत्रये॥मणिलोहाऽश्मनां कृत्ये पापे चाह्नि-स्थिरोदये ॥ २१५ ॥ अवलोह प्रस्तर और मणियोंका कृत्य लिखतेहैं-स्वाति, ज्येष्ठा, मल, चित्रा, आर्द्रा, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी इन नक्षत्रों में पापवा- रोंमें, स्थिर लग्नमें; मणि,लोहा, पत्थरका कृत्य शुभ होताहै ॥२१५॥ अथ नापितकृत्यम्। ज्येष्टाहस्तत्रये कर्णत्रितयेऽश्विमृगेंत्यभे ॥ पुनर्वसुद्रये हित्वा रिक्तापठ्यष्टमीतिथिम् ॥ सद्वारे नापितानां च क्षुरादिस- कला क्रिया ॥ २१६॥ अब नापितकृत्य लिग्वतेहैं-ज्येष्टा, हस्त, चित्रा, स्वाति, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, अश्विनी, मृगाशेर, रेवती, पुनर्वसु, पुष्य इन नक्षत्रोंमें और रिक्ता, पष्ठी, अष्टमी तिथियोंको छोडकर शुभ वारमें नाईयोंका छुरा आदिकी सब क्रियाएँ शुभ होतीहें ॥ २१६ ॥ अथाभीरजनकृत्यम्। विशाखायां पुनभैत्ये ज्येष्ठाहस्ताऽश्विनीमृगे। पूभाकर्णत्रये पुण्ये शेऽब्जे बल्लवक्रिया ॥२१७॥ अब अहीरोंका कृत्य लिग्वतेहे-विशाखा, पुनर्वसु, रेवती, ज्येष्ठा, हस्त, अश्विनी, मृगशिरा, पूर्वाभाद्रपदा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पुष्य इन नक्षत्रोमे; बुध, रवि, चन्द्र इन वारोंमें अहीर वनवासी भीलोंकी क्रिया शुभ होतीहै ।। २१७ ।। अथ चौरकृत्यम्। विशाखाकृत्तिकापूर्वामूलार्द्राभरणीमधे ॥ आलेपाज्येष्ठयो .
(१४६) मुहूर्त्तगणपतिः- [ नवाम्बरालङ्कारक- अथ कुंभकारकृत्यम्। पुनर्वसुद्रये हस्तत्रयेत्ये रोहिणीमृगे ॥ अनुराधाश्रयोज्येष्ठे ससूर्ये सौम्यवासरे। तथा चरोदये प्रोक्ता कुंभकारक्रिया "बुधैः ॥ २१२॥ अव कुभकारकृत्य लिखतेहे-पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, खाति रेवती, रोहिणी, मृगशिर, अनुराधा, श्रवण, ज्येष्ठा इन नक्षत्रोंमें रविवार तथा शुभवारोमे चर लग्नमे पडितोने कुम्हारका फर्म शुभ कहाहै ॥ २१२ ॥ अथ काष्ठशिल्पकृत्यम्। हस्तपदकेऽश्विनीपुष्ये रेवत्यां श्रवणत्रये ॥ पुनमें रोहिणी- युग्मे सूत्रधारक्रियोत्तमा ।। २१३ ॥ अव काष्ठशिल्पकृत्य लिखते है-हस्त, चिना, जाति, पिशासा, अनुराधा, ज्येष्ठा, अश्विनी युण्य, रेस्ती, अयण, धनिष्ठा, शतभिषा, पुनर्वसु, रोहिणी, मृगशिरा इन नक्षनोमें पढई और कारीगरका कार्य शुभ होताहै ॥ २१३॥ अथ स्वर्णकारकृत्यम्। श्रवत्रयेश्विनीपुष्ये मृगे हस्तचतुष्ये ॥ कृत्तिकायां पुन- वैवस्वोःशुभे लग्ने तिथावपि ॥ हेमकारक्रिया शस्ता हित्त्वा बुधशनैश्चरौ ।। २१४॥ अव स्वर्णकारकृत्य लिखतेहे-अपण, धनिष्ठा, शतभिषा, अश्वि. नी, पुष्य, मृगशिर, हस्त चित्रा, नाति विशारा, कृत्तिका, पुन वसु इन नक्षनोर्म, तथा शुभ लग्न और शुभ तिथिमे, बुध, शनिको छोडकर अन्य वारोंमें स्वर्णकारकी क्रिया शुभ होतीहै ॥ २१४ ॥ " - " प्रकरणम् ११.] भापाटीकासमेतः। (१४७) अथ लोहाश्ममणीनां कृत्यानि । स्वातौज्येष्ठाह्वये मूले चित्राभरणीत्रये॥ मणिलोहाऽश्मनां कृत्ये पापे चाह्नि-स्थिरोदये ॥२१५॥ अव लोह प्रस्तर और मणियोंका कृत्य लिखतेहै-स्वाति, ज्येष्ठा, मूल, चित्रा, आर्द्रा, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी इन नक्षत्रों में पापवा- रोंमें, स्थिर लग्नमें; मणि,लोहा, पत्थरका कृत्य शुभ होताहै ॥२१५॥ अथ नापितकृत्यम्। ज्येष्ठाहस्तत्रय कर्णत्रितयेऽश्विमृगेंत्यभे ।। पुनर्वसुद्रये हित्वा रिक्तापष्ठयएमीतिथिम् ॥ सद्वारे नापितानां च क्षुरादिस- कला क्रिया ॥ २१६॥ अब नापितकृत्य लिखतेहैं-ज्येष्टा, हस्त, चित्रा, स्वाति, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, अश्विनी, मृगाशर, रेवती, पुनर्वसु, पुष्य इन नक्षत्रोंमें और रिक्ता, पष्ठी, अष्टमी तिथियोंको छोडकरं शुभ वारमें नाईयोंका छुरा आदिकी सब क्रियाएँ शुभ होतीहैं ॥ २१६ ॥ अथाभीरजनकृत्यम्। विशाखायां पुन:त्ये ज्येष्टाहस्ताऽश्विनीमृगे॥ पूभाकर्णत्रये पुष्ये शेऽब्जे बल्लवकिया ॥२१७ ॥ अब अहीरोंका कृत्त्य लिखतेहैं-विशाखा, पुनर्वसु, रेवती, ज्येष्ठा, हस्त, अश्विनी, मृगशिरा, पूर्वाभाद्रपदा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पुष्य इन नक्षत्रों में; बुध, रवि, चन्द्र इन वारोंमें अहीर वनवासी भीलोंकी क्रिया शुभ होतीहै ।। २१७ ।। अथ चौरकृत्यम्। विशाखाकृत्तिकापूर्वामूलाभरणीमधे ॥ आलेपाज्येष्ठयोः
-
(१४८)
मुहूर्त्तगणपतिः- [नवाम्बरालङ्कारधा०-
मंदभौमयोः शाकुने वले ॥ लग्ने वा दशमे भौमे चौर्य
सद्रव्यलब्धये ।। २१८॥
अव चौरकृत्त्य लिखतेहैं-विशाग्वा, कृत्तिका, पूर्वा, मूल, आर्द्रा,
भरणी, मघा, आश्लेपा, ज्येष्ठा इन नक्षत्रोंमें शनि, मंगल वारमे;
चलवान् शकुन होय; लग्नमें अथवा दशवें मंगल होय तो चोरी
करनेमें चोरोको बहुत द्रव्य मिलताहै ॥ २१८॥
अथ मुहूर्तादौ लग्नादितिथ्यतानां चलाऽवल-
ज्ञानार्थं गुणाः।
सहस्रगुणभृल्लनं चंद्रः शतगुणो वली॥तारा पष्टिगुणा योगो
द्वात्रिंशद्रणभाग्भवेत्२१९॥तदधं करणं विद्याद्वारस्त्यष्टगुणः
स्मृतः॥नाक्षं चतुर्गुणं ज्ञेयं तिथिरेकगुणा स्मृता ॥२२॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशकरमूरिमृनुगणपतिकृते
मुहूर्तगणपतौ नवाम्बरालङ्कारधारणायनेकका-
र्याणां मुहूर्तानां प्रकरणमेकादशम् ॥११॥
अब मुहू दिमें लग्नसे लेकर तिथिपर्यन्तोंका बलाबलज्ञानार्थ
गुण खिलते-लग्नमें सहस्र गुण, वली चंद्रमामें सो गुण, तारामें
साठि गुण, योगमें वत्तीस गुण ॥ २१९ ॥ करणमें १६ सोलह
गुण, वारमे आठ गुण, नक्षत्रमें चार गुण, तिथिमें एक गुण
कहा है ॥२२०॥
इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरसारसूनुगणपतिकृते मुहर्तगण
पतौ श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितरामदयालु
शर्मकृतभापाटीकासमलंकृतं नमाम्बरालदार-
धारणायनेककार्याणां मुहर्तानां प्रकरण-
मेकादशम् ॥११॥
प्रकरणम् १२.] भापाटीकासमेतः। (१४९) अथ संक्रांतिप्रकरणम् तत्रादौ संक्रान्तिनामानि । संक्राति नुवारे स्यादोराख्या भरणीमधे॥पूर्वानये चनक्षत्रे शूद्राणांसुखदा स्मृता॥१॥ सोमवारेऽभिजित्पुष्याऽश्विनी- हस्ते तथैव च ॥ संक्रांतिः कथिता ध्वांक्षी विशांसौख्यप्रदा- यिनी॥२॥ श्रवणादित्रिभे स्वात्यांपुनर्वस्वोः कुजेहनि॥ या भवेत्सा तु चोरणां सौख्यदात्री महोदरी॥३॥ बुधाहे या च रेवत्यां- मृगे चित्रानुराधयोः ॥ सा तु मंदाकिनी नाना नृपाणां सौख्यदायिनी ॥४॥ बृहस्पतौ यदा जाता रोहिण्यां चोत्तरात्रये ॥ तदा मंदाभिधा ज्ञेया विप्राणां हितकारिणी ॥५॥ भृगोर्वारे विशाखायां कृत्तिकायां च । या भवेत् ॥ सा तु मिश्रेति विख्याता पशूनां प्रीतिदायिनी ॥६॥ शनौ मूले तथायामाश्लेपाज्येष्ठयोरपि ॥ या भवेद्राक्षसीसा स्यादत्यजानां सुखावहा ॥७॥ आये- ह्निव्यंशके राज्ञो द्वितीये हंति वै द्विजान् ॥ तृतीये वैश्य- कान्प्रांत्ये संक्रांतिः शूद्रवर्णकान् ॥ ८॥ प्रतियामं क- माद्रात्रौ पिशाचावाक्षसानटान् ॥ पशुपालगणं हंति प्रभाते सर्वलिंगिनः॥९॥ अव संक्रात्तिप्रकरण लिखतेहैं-तहाँ पहिले संक्रांतिका नाम लिखते हैं-रविवारमें और भरणी, मृगशिरा, तीनों पूर्वा इन नक्षत्रों में संक्रान्ति लगे तो घोरानाम्नी होतीहै सो शूद्रोंको सुस देनेवाली कहीहै ॥ १ ॥ सोमवारमें तथा अभिजित्, पुप्य, अश्विनी, हस्त इन नक्षत्रों में संक्रान्ति लगे तो ध्यांक्षी नाम और वैश्योंको सुख देनेवाली होतीहै ॥ २॥ श्रवण, धनिष्टा, शतभिषा, स्वाति, पुनर्वसु इन नक्षत्रोंमें तथा मंगलवारके दिन जो संक्रान्ति लगे तो महोदरी नामवाली और चौरोंको सुस देनेवाली होतीहे ॥३॥ बुधवारके दिन रेवती, मृगशिरा, (१५०) मुहूर्तगणपतिः- [संक्रान्ति- चित्रा, अनुराधा इन नक्षत्रोंमें संक्रान्ति लगे तो मंदाकिनी नामकी राजाओंको सुख देनेवाली होतीहै ॥ ४॥ वृहस्पति के दिन तथारोहिणी, तीनों उत्तरा इन नक्षत्रों में संक्रांति लगे तोमंदा नामकी ब्राह्मणोंका हित करनेवाली होतीहै ॥५॥ शुक्रवारके दिन वि. शाखा, कृत्तिका नक्षत्रोंमें जो संक्रान्ति लगै सो मिश्रानामकी पशुओंको सुख देनेवाली होतीहै ॥६॥ शनैश्चरके दिन सूल, आर्द्रा, आश्लेपा, ज्येष्ठा इन नक्षत्रोंमें जो संक्रांति लगै सो राक्षसी नामकी अन्त्यजोंको सुख देनेवाली होतीहै ॥७॥ दिनके पहिले व्यंशमें जो संक्राति लगे तो राजाओंका नाश करतीहै और दूसरे व्यंशमें लगे तो ब्राह्मणोंका नाश करती है और तीसरे व्यंशमें लगे तो वैश्योंका नाश करतीहै और सूर्यके अस्तकालमें लगै तो शूद्र वर्णका नाश करतीहै ॥८॥ रात्रिमें प्रत्येक प्रहरके क्रमसे संक्रान्ति लगनेका यह फल है कि, प्रथमप्रहरमें संक्रांति लगे तो पिशाचोंका नाश करती है और दूसरे प्रहरमें लगे तो राक्षसोंका, तीसरे प्रहरमें लगै तो नटोंका चौथे प्रहरमें लगै तो पशुपालोके समूहोंका और प्रभातमें लगे तो समस्त संन्यासियोंका नाश करतीहै ॥ ९॥ अथ संज्ञांतरम्। वृश्चिके ८ वृपभे २ सिंहे ५ कुंभ ११ विष्णुपदी स्मृता॥ पडशीतिमुखा मीने १२ कन्या ६ मिथुन ३ धान्वा ९ ॥१०॥ प्रोक्तं याम्यायनं कर्के ४ मारे १० चोत्तरा- यणम् ॥ विषुवाख्या तुले ७ मेपे १ संक्रांतिः समुदा- हृता ॥ ११॥ अव संज्ञान्तर लिखतेहे-वृश्चिक, वृष, सिंह, कुंभ राशियोंमें जो संक्रांति लगतीहै सो विष्णुपदी कहातीहै. मीन, कन्या, मिथुन, प्रकरणम् १२.] भापाटीकासमेतः। (१५१) भन इन राशियोंमें संक्रांतिका नाम पडशीतिमुखाहै ॥१०॥ कर्ककी संक्रांति दक्षिणायन और मकरकी उत्तरापण कहातीहै तुला, मेषकी संक्रान्तिका नाम विपुत्र कहाहै ॥ ११ ॥ अथ पुण्यसमयः। पुण्याः पोडशनाड्यस्तु पराः पूर्वास्तु संक्रमात् ॥ त्रिंश- कर्कटके पूर्वाश्चत्वारिंशत्परा मृगे ॥ १२ ॥ मध्याह्ना- दुत्तरं पुण्यं प्रातिशीयात्तु संक्रमे ॥ निशीथादूर्ध्वकाले तु मध्याह्नात्माक्परेहनि ॥ चेनिशीथे व्यहे पुण्यं परपूर्व विभा- गयोः॥ १३॥ अव पुण्यसमय लिखतेहें-संक्रांति लगनेसे पहिली और पिछली सोलह २ घडीका पुण्यकाल होताहै और कर्ककी संक्रां- तिमें तीस ३० घडी पहिली, तथा मकरकी संक्रांतिमें चालीस ४० घडी पिछली पुण्यकाल होताहे ॥ १२ ॥ आधी- रातसे पहिले संक्रांति लगे तो पूर्वदिनके मध्याह्नसे पीछे पुण्य- काल होताहे और आधीरातसे पीछे संक्रांति लगे तो परदिनके मध्याह्नसे पहिले पुण्यकाल होताहै और यदि टीक आधीरातके समय संक्रांति लगे तो पहिले और पिछले दोनों दिनोंके क्रमसे पूर्व और पर भागमें पुण्यकाल होताहै ॥ १३ ॥ अथायनयोर्विशेषः। अस्तादृवं तु मकरे रात्री संक्रमणं रवः ॥ तदोत्तरदिने पुण्यं मध्याह्नात्याक्प्रकीर्तितम् ॥ १४ ॥ यदा सूर्योदयात्पूर्व कर्के संक्रमते रविः ॥ तदा पूर्वदिने पुण्यं परतश्चेत्परे- हनि ॥ १५॥ अब अयनोंमें विशेप लिखते-सूर्यास्तके पीछे रात्रिमें मकर राशिपर सूर्यकी संक्रांति लगे तो परदिनके मध्याह्नसे पहिले (१५२) मुहूर्त्तगणपतिः- [ सक्रान्ति- पुण्यकाल होताहे ॥१४॥ और यदि सूर्योदयसे पहिले कर्क राशिपर सूर्यकी संक्रान्ति होय तो पहिले दिनमे पुण्यकाल होताहै और जो सर्योदयसे पीछे कर्क सक्राति होय तो पिछले दिनमे पुण्यकाल होताहै ॥ १५॥ तत्रापि विशेषः। मकरेऽस्तमितादूचं संक्रमे प्राग्घटीत्रयम् ॥ तदा पूर्वदिने पुण्यं परतश्चेत्परेहनि ।। १६॥ कर्कसंक्रमणं सूर्योदया- त्याग्घटिकात्रयम् ॥ तदा परदिने पुण्यं तत्पूर्व तदिने स्मृतम् ॥ १७॥ आदौ विषुपदे याम्ये मध्ये तु विषुवाभिधे ।। पडशीतिमुखे सौम्येऽयने पुण्य तदुत्तरम् ॥ १८॥ अव तहां विशेप लिखतेहै- सूर्यास्तसे पीछे तीन घडीके भी- तर जो मकरकी संक्रान्ति लगे तो पूर्वदिनमे पुण्यकाल होताहै और जो सूर्यास्तसे तीन घडीके पश्चात् लगै तो परदिनमें पुण्य- काल होताहे ॥ १६॥ और यदि कर्ककी संक्रान्ति सूर्योदयसे पहिले तीन घडीके भीतर लगे तो परदिनमें पुण्यकाल होताहै यदि सूर्योदयसे पहिले तीन पडीसे भी पूर्वमे लगे तो पूर्वदिनमे पुण्यकाल होताहै ॥ १७ ॥ विष्णुपद नामकी संकाति तथा कर्क सक्रांतिकी प्रथमकी सोलह घडी अतिपण्यदायक है और विपुन नामक संक्रान्तिके मध्यकी सोलह घडी अति पुण्यदायक है और, पडशीतिमुख (मिथुन, कन्या, धन, मीन) तथा मकरकी संक्रांतिकी पिछली सोलह घडी अतिपुण्यदायक होतीहै ॥१८॥ अथ सायनार्कसंक्रांतिः। सायनस्य खेर्वापि यदा संक्रमणं भवेत् ॥ तदा स्यादधिक पुण्यं रहस्य विदुपां हि तत् ।। १९ ॥ अब सायनार्कसंक्राति लिखतेह-जब अयनाशासहित सूर्यकी स. काति होतीहै तवभी अधिक पुण्य होताहै यह विद्वानोकारहस्यहै ९॥
प्रकरणम् १२.] भापाटीकासमेतः । (१५३) अथ संक्रांतिमुहूर्तास्तत्फलं च। पुनर्वसू विशाखा च रोहिणी चोत्तरा वृहत् ॥ सुभिक्षं तत्र संक्रांती वाणवेद ४५ मुहूर्तकाः ॥२०॥ भरण्या तथा ऽऽश्लेपा स्वाती ज्येष्टा जघन्यभम् ॥ संक्रांती तब दुर्भिक्षं मुहूर्ता वाणभूमिताः १५ ॥२१॥ शेपभानि समाख्यानि संक्रांतावर्घसाम्यताम् ॥ मुहू स्त्रिंश ३० दबोक्ताः फलं चंद्रोदयेऽपि तत् ॥२२॥ अव संक्रांतिमुहर्त और उसका फल लिखतेहे-पुनर्वसु, विशाखा, रोहिणी, तीनों उत्तरा ये नक्षत्र वृहत्संज्ञक हैं; इनमें संक्रा- न्ति लगै तो पैंतालीस ४५ मुहूर्त तथा सुभिक्ष होताहै ॥२०॥भरणी, आर्द्रा, आश्लेपा, खाती, ज्येष्टा ये नक्षत्र जघन्यसंज्ञक हैं; इनमें संक्रान्ति लगे तो पंद्रह १५ मुहूर्त तथा दुर्भिक्ष होताहै ॥ २१ ॥ और शेष नक्षत्र मृगशिर, रेवती, चित्रा, अनुराधा, हस्त, अश्विनी, पुप्य, अभिजित्, श्रवण, धनिष्ठा, कृत्तिका इन नक्षत्रोंकी समसंज्ञा है; इनमें संक्रान्ति लगे तो तीस मुहर्त्त ३० तथा भावकी समता होतीहै और इन्हीं पूर्वोक्त तीन संज्ञावाले नक्षत्रोंमें चंद्रमाका उदय होय तो पूर्वोक्त फलही जानलेना चाहिये ॥ २२॥ अथाब्दविंशोपकाः। अब्दविंशोपकाः कर्कसंक्रमो दिमिता१०वी ॥ चंद्रे नखा२० गजा ८ भौमे बुधेऽर्काः १२ सायकाः५ शनी । अष्टादश- १८ मिताः शुक्र तत्संख्या १८ गुरुवासरे ॥२३॥ अव अन्दविंशोपका लिखतेहे-यदि कर्ककी संक्रांति रविवारके दिन लगे तो दश १० (अब्दपिशोपक) विश्वा होती है। सोमवा. रको लगे तो वीस २०, मंगलको लगे तो आट ८, बुधको लगे तो वारह १२, शनेश्वरको लगे तो पांच ५, शुक्रको लगे तो अटा- (१५४) मुहूर्तगणपतिः [संक्रान्ति- रह १८, और वृहस्पतिको लगे तो भी अठारह १८, विश्वा होतीहै ॥ २३॥ अथ संक्रांतेः स्थित्युपवेशनशयनानि तत्फलं च। नेष्टः सुप्तो रविर्नागे तौतिलेऽथ चतुष्पदे ॥किंस्तुग्ने कौलवे तिष्ठञ्छकुनी संक्रमे शुभः ॥ गरादिपंचके मध्यश्वोपविष्टोऽ घवर्षणे ॥२४॥ अब संक्रांतिके स्थित्युपवेशनशयनादि और उसका फल लिख- तेहैं-नाग, तैतिल, चतुष्पद इन करणोंमें सूर्यकी संक्रांति लगे तो सूर्यकी ( सुप्तावस्था) अर्थात् सूर्य सोतेहैं जिसका फल नेष्ट है और किंस्तुम्न, कौलव, शकुनि इन करणोंमें संक्रान्ति लगै तो सूर्य खडे होतेहैं जिसका फल शुभ होताहै और गरादि पांच करण अर्थात् गर, वणिज, विष्टि, वव, वालवमें संक्रांति लगे तो सूर्य बैठे हुए होतेहैं जिसका फल मध्यम होताहै । उक्तफल अन्नादिके भावमें तथा वर्षामें विचारना चाहिये ॥ २४ ॥ अथ संक्रांतेर्वाहनानि। सिंहो व्याघ्रो वराहश्च खरेभमहिपा हयः॥श्वाजो गौः कुक्कुटो वाहाः संक्रांती ववतो खेः ।। २५ ।। अव संक्रांतिके वाहन लिखतेहैं-सिंह १, व्याघ २, वराह ३, गर्दभ ४, भैंसा ५, हाथी ६, घाडा ७, कुत्ता ८, बकरा ९, गो १०, मुर्गा ११ ये ववादि करणोंके क्रमसे सूर्यकी संक्रान्तिके वाहन हैं।॥ २५ ॥ अथ वस्त्राणि। श्वेतं पीतं हरित्पांडुरक्तं श्यामं च मेचकम् ॥ चित्रं कंच- लदिङमेघसन्निभं क्रमतोंवरम् ॥ २६ ॥ अब वस्त्र लिखतेहे-उवेत १, पीत २, हरित ३, पांडु ४, लाल ५, काला ६ ( मेचक) कृष्णवर्ण ७, चित्र ८, कंबल ९. दिशा १०, 1 प्रकरणम् १२] भापाटीकासमेतः। मेघके तुल्य ११ ये ववादि करणोंके क्रमसे संक्रान्तिके वस्त्र हें ॥ २६ ॥ अथ शस्त्राणि। भुशुंडी च गदा खड्गो दंडः कोदंडतोमरौ ।। कुंतः पाशों- कुशोऽस्त्रं च बाणश्चैवायुधं कमात् ॥ २७ ॥ अब शस्त्र लिखतेहैं-भुशुंडी १, गदा २, खड्ग ३, दंड ४, धनुप५, तोमर ६, भाला ७, पाश ८,अंकुश ९, अस्त्र १०, वाण ११ ये चवादि करणोंके क्रमसे संक्रांतिके आयुध हैं ॥ २७ ॥ अथ भक्ष्याणि। अन्नं च पायसं भैक्ष्यं पकानं च पयो दधि ॥ चित्रानं गुड- मध्वाज्यं शर्करा भक्षणं क्रमात् ॥२८॥ अब भक्ष्य लिखतेहै-अन्न १, खीर २, भिक्षान्न ३, पक्कान्न ४, दूध ५, दधि ६, चित्रान्न ७, गुड ८, शहत ९, घी १०, खांड ११ ये कमसे भक्ष्य है ॥ २८॥ अथ विलेपनानि। कस्तूरी कुंकुमं चैव चंदनं मृच्च रोचनम् ॥ यावश्चोतुमदो वापि हरिद्रांजनकोऽगरुः ॥ कर्पूरश्चेति विज्ञेयं संक्रान्तेश्च विलेपनम् ॥२९॥ अब विलेपन लिखतेहे-कस्तूरी १, केसर २, चंदन ३, मृत्तिका , गोरोचन ५, महावर ६, बिलावका मद ७, हरिद्रा ८, अंजन ९, अगर १०, कर्पूर ११ ये क्रमसे संक्रांतिके विलेपन जानने ॥ २९॥ अथ जातयः। देवभूतोरगाः पक्षी पशुरेणो द्विजः क्रमात ॥ क्षत्रियो वैश्यकः शूद्रः संकरो जातयस्त्विमाः ॥३०॥ ..
(१५६) मुहर्तगणपतिः [संक्रान्ति-
अव जाति लिखतेह-देवता १, भूत २, सर्प ३, पक्षी ४, पशु५,
हारण ६, ब्राह्मण ७, क्षत्रिय ८, वैश्य ९, शूद्र, १०, संकर ११ ये
कमसे जाति है ॥३०॥
अथ पुष्पाणि।
पुन्नागजातिवकुलकेतकीविल्वकार्कजम् ॥ दुर्वाजमल्लिका-
पुष्पं पाटला च जपा क्रमात् ॥३१॥
अव पुष्प लिखतेहें-नागकेसर १, चमेली २, मोलसिरी ३,
केतकी, १, विल्व ५, आक ६, दूर्वा७, कमल ,मोगरा ९, पोढर१०,
दुपहरिया ११ ये क्रमसे संक्रान्तिके पुष्प हैं ॥ ३१॥
अथाभरणानि।
नूपुरः किंकिणी मुक्ता विद्रुमः कंकणं मणिः ॥
गुंजा वराटका नीलो वज्रः स्वर्ण यथाक्रमम् ॥३२॥
अव आभूषण लिखतेहे-नूपुर १, किंकिणी २,मोती ३, मंगा १,
कंकण ५, मणि ६, चौंटनी ७, कौडी ८, नीलम ९, हीरा १०, सुवर्ण
११ ये क्रमसे आभूपण हैं ॥ ३२ ॥
अथ वयांसि।
वाला कुमारिका रंडा मध्या प्रौढा प्रगल्भिका ॥ वृद्धावं.
ध्याऽतिवंध्या स्यादसूता योगिनी वयः ॥३३॥
अब वय लिखतेहैं-वाला १, कुमारिका २, रंडा ३, मध्या ४,
प्रौटा ५, (प्रगत्मिका, ) विशेपतरुणा ६, वृद्धा ७, वंध्या ८, अति-
बंध्या ९, (असूता) जिसके बालक नहीं हुआ १०. योगिनी ११ ये
ववादिके कमसे संक्रान्तिको अवस्थाएँ हैं ॥३३॥
प्रकरणम् १२.]
भापाटीकासमेतः।
१(१९७)
करणानुसारसंक्रांतिचकम् ।
| नाग विस्नुन
अञ्च
करणायन व लव कौलव तैतिल गर
वणिज विष्टि शकुनि चनु
मिथात बैठी ठी खसी मुमा बेठी खड़ी बैठा | मुप्ता | खडी | सुप्ता | खडी
मध्यम मध्यम महर्घ | समर्थ | मध्यम मह महर्घ | महर्ष समर्थ | मध महर्ष
वाहन | सिंह । यात्र) वराह | गर्दभ हस्ता | महिष घाडा कुत्ता बम पैल मुगा
उपवा | गज
महा गर्दभ उँट
सिंह | शार्दूल महिप व्याघ्र | बानगर
भय पिडा सुभिक्ष लक्ष्मी लंदश स्थैर्य मुभिक्षलश स्थैर्य मृत्यु
वन श्वत पीत हरित | पाड
रक्त
श्याम काला चिन केवल नंगी मेघवर्ण
आयुध | भुशुडी गदा सन धनुप तोमर | कुंत पाश [अंकुश तलवार, वाण
पान | सुवर्ग| स्पा ताँवा | कामी | लोह सपरि पर
कर भूमिकाष्ठ
भश्य । अन्न पायम भाया पक्कान्न| पय
दधि चित्रान गुड
मधु घृत खाड
लेपन स्तरी केार | चदन माटी गोचन महाब रिलीम | ह दी सुरमा | अगरु | कपूर
वर्ण दव भू सप
पक्षी | पशु
मृग विप्र क्षत्री वैश्य |शद अत्यज
पुष्प पुनाग जनी बकल केतकी चेल
चेल अर्क
क्मल दुवा मत्रिका पाटाजपा
भुषण नपुर चकण माती मूगा | कण मणिमुना को। नालम वन सुवण
वय बालाक्मागरडा मध्य प्रदर (प्रगमा वृद्धा वन्या (अनिय अमृता यागिना
वस्त्र
अथ संकातेहिनादीनां दुष्टफलम् ।
बाहजात्यायुधाहारादीनां तद्भुतजीविनाम् ॥ विनाशः
स्याच संक्रांतर्वस्त्रादीनां महर्घता ॥ स्थितोपविष्टसुप्तानां
तथा क्षेयं विनाशनम् ॥ ३४ ॥
अव संक्रान्तिके वाहनादिकोंका दुष्टफल लिखतेहैं-संक्रांतिके
वाहन, जाति, आयुध, भोजन आदिका तथा तिसतिस वस्तुसे
जीविका करनेवालोंका विनाश होताहै और संक्रान्तिके वस्त्रादिक
महँगे होतेहैं । इसी प्रकार खडेहुए, बैठेहुए, सोतेहुए, पुरुपोंका
विनाश होताहे । यह फल पूर्वोक्त सूर्यावस्थासे जानलेना ॥ ३४॥
(१५८) मुहूर्तगणपतिः [संभान्ति-
अथ प्रतिमासे संक्रान्तिपूर्वभवशाजन्म-
भस्य फलम् ।
संक्रांतिदिनभात्पूर्वनक्षत्रात्रिषु चेत्स्वभम् ॥ मागोंदयस्ततः
पट्सु ६ सौख्यं पीडा ततस्त्रिभे ३ ॥ ३५ ॥ ततोङ्गभे
सुखं ज्ञेयमर्थहानिस्त्रिभे ३ तथा ॥ शेर्पःपनि ६ र्धन-
प्राप्तिरवं मासफलं सदा ॥३६॥ यस्य चेजन्मनक्षत्रं शुभ-
वारे भवेच्छुभम् ॥ पापवारे त्वसत्प्रोक्तं मासिमामि फलं
त्विदम् ॥ ३७॥
अब संक्रान्तिके पूर्वनक्षत्रके वशसे फल लिखतेह-संक्रान्ति
लगनेके नक्षत्रसे प्रथमके नक्षत्रसे गिने यदि तीन नक्षत्रके भीतर
जन्मनक्षत्र आजाय तो मार्ग चलावै, उससे आगे छह नक्षत्रके भीतर
जन्मनक्षत्र आजाय तो सौरम्य होय और फिर तीन नक्षत्रके
मध्यमें आवै तो पीडा होय ॥ ३५॥ फिर छह नक्षत्र में सुप, फिर
तीन नक्षत्रमें द्रव्यहानि, शेप छह नक्षत्रों में जन्मनक्षत्र आजाय
तो द्रव्यप्राप्ति होतीहै इस प्रकार सर्देव संक्रांतिद्वारा मासफलका
विचार करे ॥ ३६॥ जिसका जन्मनक्षत्र जिसमासमें शुभवारके
दिन होय तो शुभफल और यदि अशुभवारके दिन आजाय तो
अशुभ फल होताहै इस प्रकारभी महीने २ में फल जाने ॥३७॥
अथ दुष्टसंक्रांती दानम्।
संक्रांतिदोपर्शात्यर्थं त्रिकोणं त्रित्रिशूलकम् ॥ तिलेपु संलि.
खेच्चक्रं दद्यात्तत्सहिरण्यकम् ॥ ३८ ॥
अब दुष्टसंक्रान्तिमें दान लिसतेह-संक्रांतिके दोपकी शान्तिके
लिये तिलोंपर त्रिकोणाकार तीन त्रिशूल लिग्न उसपर सुवर्ण रयके
दान करे तो शुभ फल होताहे ॥ ३८ ॥
.
प्रकरणम् १२.] भापाटीकासमेतः ।
अथाधिमासक्षयमासको।
असंक्रांतिरमांतो यो मासश्चेत्सोऽधिमासकः ॥परमासाहयो
ज्ञेयः प्रायश्चैत्रादिसप्तसु ॥ ३९॥ द्विसंक्रांतिः क्षयाख्यः
स्यात्कदाचित्कार्तिकत्रये ॥ युग्माख्यः स तु तत्राव्दे ह्यधि-
मासद्वयं भवेत् ॥ मलमासाविति प्रोक्तो गर्हितो
सर्वकर्मसु ॥४०॥
अव आधिमास और क्षयमास लिसतह- जो अमावास्यान्त
महीना संक्रांति रहित होय तो वह अधिकमास होताहै उसीका
नाम मलमासभी है, बहुधा चैत्राटि सात महीनोंमे आपड़ता॥३९॥
और जिस महीने में दो संक्रान्ति होंय तो वह क्षयमास होताहे
कार्तिकादि तीन महिनोंमें कभी २ आपडताहे और जिस वपमें
क्षयमास होताहै उसी वर्षमें दो अधिमास होतेहै, क्षयमास और
अधिमास दोनों मलमास कहातेहैं सव शुभकर्नामें निंदित है ॥४०॥
अथ तारादिवलादन्येषां वलम् ।
ताराया बलतश्चांद्रबलं सूर्यस्य चंद्रतः ॥ सूर्यतः सर्वखेटानां
बलं क्षेयं शुभाशुभम् ॥ ११॥
इति श्रीमद्देवज्ञरावलहरिशंकरमूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्तग-
णपतौ संक्रांतिप्रकरणं द्वादशम् ॥ १२ ॥
अव तारादिवलसे अन्योंका घल लिखतेहे-ताराके पलसे चंद्र-
माका और चंद्रमाके बलसे सूर्यका और सूर्यवलसे सकल ग्रहोंका
शुभ अशुभ वल जानलेना चाहिये ॥११॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपतौ श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितराम-
दयालुशर्मकृतभाषाटीकासमलंकृतं
संक्रांतिप्रकरणं द्वादशम् ॥ १२ ॥
+ (१६०) मुहूर्तगणपतिः [गोचर- अथ गोचरप्रकरणम,तत्रादौ ग्रहाणां स्थानफलानि । गमो हानिर्धनं रोगो देन्यं सौख्यं गतीरुजः॥ पापं सौख्यं धर्मपीडा फल भानोः स्वजन्मभात् ॥१॥ पुष्टिवित्तं थियो रोगः सुखं लाभो धनं रुजः ॥ मानं सौख्यं श्रियः पीडा चंद्रस्यैतत्फलं कमात् ॥ २॥ भीतिर्हानिः श्रियो वैरं रुग्लाभो कार्यमेव च ॥ पापंरोगः सुखं शोको हानिी- मस्य संस्मृतम् ॥ ३॥ बधो लाभो भयं वित्तं शोको लक्ष्मीः क्षय धनम् ॥ रोगो भोगः सुखं बाधा फल चैतद- घस्य तु॥४॥ भीवित्तं रुग्व्ययो लाभः शोक. सौख्यं रुजस्तथा ॥मानं दैन्यं धनं रोगः फलं चैतगृहस्पतेः॥५॥ सुखं वित्तं धनं सौख्यं रोगपीडा विपत्सुखम् ॥ धमो दुःखं धनं लाभः फलं शुक्रस्य कीर्तितम् ॥ ६॥ भीतिः शोकः श्रियो दुःखं हानिः सौख्य भयं रुजः ।। पाप शोको धन कर शनेरेतत्फलं क्रमात् ॥७॥ हानिळयो धनं वे गोको वित्तं विपद्रुजः॥ पापं वरं सुखं हानी राहुकेत्वोः फलं क्रमात् ॥८॥ अव गोचर प्रकरण लिसतेहे-तहा पहिले जन्मराशिसे प्रत्येक स्थानों में ग्रहोंका फल लिखतेहे-यात्रा १, हानि , धन ३, रोग ४, दीनता ५, सौरय ६, यात्रा ७, रोग ८, पाप ९, सोरेय १०, धर्म ११, पीडा १२ अपनी जन्मराशिसे जन्म, दूसरे, तीसरे आदि चारहवें तक सूर्यका यह उक्त फल क्रमसे जाने ॥१॥ पुष्टि १, धन २, लक्ष्मी ३, रोग ४, सुस ५, लाभ ६, धन ७, रोग , मान ९, सौग्य १०, लक्ष्मी ११, पीडा १२ क्रमसे यह जन्मादि बारहों चंद्रमाका फल है ॥ भय १, हानि ,लक्ष्मी , .
प्रकरणम् १३.] भापाटीकासमेतः । (१६) वैर ४, रोग ५, लाभ ६, दुर्बलता ७, पाप ८, रोग ९, सुख १०, शोक ११, हानि १२ यह फल क्रमसे जन्मादि मंगलका हे ॥३॥ बंधन १, लाभ २, भय ३, धन ४, शोक ५, लक्ष्मी ६, नाश ७, धन ८, रोग ९, भोग १०, सुख ११, रोग १२ यह फल क्रमसे जन्मादि बुधका है ॥ ४॥ भय १, धन २, रोग ३, व्यय ४, लाभ ५, शोक ६, सौरय ७, रोग , मान ९, दीनता १०, धन, ११, रोग १२ क्रमसे यह फल जन्मादि वृहस्पतिका ह ॥५॥ सुख १, धन २, धन ३, सौरय ४, रोग ५, पीडा, विपत् ७, सुख ८, धर्म ९, दुःख १०, धन ११, लाभ १२ क्रमसे यह फल शुक्रका है ॥६॥ भय १, शोक २, लक्ष्मी ३, दुःख १, हानि ५, सौख्य ६, भय ७, रोग ८, पाप ९, शोक १०, धन ११, कष्ट १२ क्रमसे यह फल जन्मादिक शनिका है ॥ ७॥ हानि ,व्यय २, धन३, वेर ४, शोक ५, धन ६, विपत् ७, रोग ८, पाप ९, वैर १०, सख ११, हानि १२ क्रमसे यह फल राहु और केतुका है ॥८॥ अथ ग्रहाणां जन्मराशः सकाशात्प्रत्येकस्थानफलचक्रम् । स्थानि or २ ८ सूरय फ याराहानिधन रोग दीनता, सैन्य यात्रा रोग च-स्य पुष्टि धन रश्मी राग लाभ धन मगरस्य फा भय हानि मा वैर राग लम वृशत पार बुध यफ धनाराम भय धन शेक रश्मी नाश धन वहस्पत फामय धन रोग व्यय लाम | शोक सोख्य रोग शुक्रस्य फ] मुख धन धन सौख्य, रोग पीटा | विपत् सुख शनैश्वरफ म्य शोक सक्षमी | दुस| हानि | सौख्य भय रोग रा के.फ हानि | व्यय धन वैर शाक घन | विपत रोग ९ पाप सरया धर्म पीडा मान सौरय लक्ष्मी पाडा रोग सुख शाकाहानि रोग भोग सुस | रोग मान दानता धन रोग धन धर्म | दुख शोक धन पाप 12 पाप दै सुख हानि अथ शुभफलदा ग्रहाः। शुभा एकादशे ११ सर्वे त्रि ३ पङ्क ६ दशगो १० रविः ॥ पट् ६ त्रि३ संस्था धरापुत्रराहुकेतुशनेश्वराः॥९॥देश १० (१६२) मुहूर्तगणपतिः [गोचर- सप्त ७ वि ३ पट्का ६य १ संस्थितश्चंद्रमाः शुभः ॥ . शुक्लपक्षे तु नवमो ९ द्वितीयः २ पंचमो ५ ऽपि वा॥१०॥ दिग १० या ८ वि २ चतुः ४ पष्ठो ६ गोचरे शुभदो बुधः वृहस्पतिः शुभः प्रोक्तो द्वि २ पंच ५ नव ९ सप्त ७ गः ॥ ११॥ एक १ द्वि २ त्रि ३ चतुः ४ पंच ५ नवा ९४८ व्यय १२ गो भृगुः ॥ १२॥ अव शुभफलदग्रह लिखतेहैं-ग्यारहवें स्थानमें सव ग्रह शुभ होतेहैं; तीसरे, छठे, दशवें स्थानमें सूर्य शुभ होतेहैं; तीसरे छठे स्थानमें मंगल, राहु, केतु, शनैश्चर शुभ होतेहे ॥९॥ दशवें, सातवें, तीसरे, छठे, प्रथम स्थानमें चंद्रमा शुभ होता है और शुक्लपक्षमें नौवां, दूसरा, पाँचवाँ चंद्रमा शुभ होताहै ॥१०॥ गोचरमें दशयां, आठवां, दूसरा, चौथा, छठा वुध शुभदायक होताहे और दूसरा, पांचवां, नौवां, सातवां, वृहस्पति शुभ कहा है ॥ ११॥ आदिका, दूसरा, तीसरा, चौथा, पांचवां, नौवां, आठवां, वारहवां शुक्र शुभ होताहै ॥ १२ ॥ अय ग्रहाणां शुभस्थानयकम् । सूर्य/३/६/१० ११ शुभस्थानानि १ पुष्ठर.९/२/५/१२/ शुभत्या. . ० ०० 0 ६ चद्रमा १०७/३ ०० ८ . . ० मगल/३६११ १ 0/0/0 ००० शुभस्था. शुभस्या. शुभस्था. शुभस्या. शुभम्या. बुध १०८० ४ ६ ११ शुक्र १/२/३ ५ शनि 1६१२ रा. के.३ ७ ८/१२/१०० ६ ० अथ ग्रहाणां क्रमवेधः, तत्र प्रथमं रवेः । पष्ट ६ द्वादश १२ गो विदो दशम १० स्तुर्यगो ४ ग्रहः ॥ --
प्रकरणम् १३.] भापाटीकासमेतः। (१६३)
तृतीयो ३ नवमः ९ सूर्यो लाभस्थः ११ पंचम ५
स्तथा ॥ १३॥
अब ग्रहोंका क्रमवेध लिखतेहैं-छठे ओर चारहवें स्थानमें
सूर्यका वेध होताहै अर्थात् छठे स्थानमें सूर्य शुभ होतेहें यदि वारहवें
घरमें कोई ग्रह न होय तो. इसी प्रकार दशवेस्थानमें सूर्य शुभ होतेहैं।
यदि चौथे स्थानमें कोई ग्रह न होय तो. तीसरे स्थानमें सूर्य शुभ
होतेहैं यदि नौवें स्थानमें कोई ग्रह न होय तो. ग्यारहवें स्थानमें
सूर्य शुभ होतेहें यदि पांचवें स्थानमें कोई ग्रह न होय तो और
यदि जन्म राशिसे बारहवें, चौथे, नौवें, पांचवें घरमें कोई ग्रह होय
तो छठे, दशवें, तीसरे, ग्यारहवें, धरमें स्थित सूर्य विद्ध होजा-
तेहैं जिसका फल अशुभ होताहे, शुभफल नहीं रहता । इसी
प्रकारसे सव ग्रहाँका वेध जानलेना चाहिये ॥ १३ ॥
अथ चंद्रमसः।
द्वितीयः २ सप्तम ७ श्चंद्रः प्रथमः १ पंचमस्तथा ५॥ पष्ट
६द्वादश १२ गो विद्धो ह्ययमो८ लाभ ११ संस्थितः॥
तृतीयो३ नवम ९स्तुर्यो ४ दशमस्थानगः १० सदा १४॥
अव चंद्रमाका लिखतेह-चंद्रमाको दूसरे सातवें घरका वेध
होताहै अर्थात् दूसरे घरमें चंद्रमा शुभ होताहै यदि सातवें
घरमें कोई ग्रह नहीं होय तो और जो सातवें घरमें कोई ग्रह होगा
तो चंद्रमा विद्ध और उसका अशुभ फल होजाताहै । इसीप्रकार
प्रथम और पांचवेंका, छठे और बारहवें स्थानका, आठवें और ग्या-
रहवें स्थानका, तीसरे और नौवें स्थानका, चौथे और दशवे स्थानका
सदैव चंद्रमाका वेध होताहै ॥ १४ ॥
अथ भौमशनिराहुकेतूनाम्।
तृतीयं द्वादशं १२ पष्टं६ नवम ९ मर्थर लाभ ११ गम् ।।
विध्येत्पंचमतो ५ भौमं राहुं केतुं शनैश्चरम् ॥ १५॥
(१६४) मुहूर्तगणपतिः [गोचर- अव भौम शनि राहु केतुओंका लिखतेहे-तीसरे तथा वारहवें स्थानका, छठे और नौवेंका, ग्यारहवें और पांचवें स्थानका, मंगल, राहु, केतु, शनैश्चर इन चारोंका वेध होताहै ॥१५॥ अथ बुधस्या द्वितीयं २ पंचमं ५ तुर्य ४ तृतीयो ३ नवमो ९ रसः ६॥ आये १ टमं ८ बुधं खस्थ १० मष्टमों ८ त्यग १२ माय ११ गम् ॥१६॥ अव बुधका लिखतेहैं-दूसरे और पांचवेंका,चौथे और तीसरेका, नौवें और सातवें स्थानका, पहिले और आठवें स्थानका, दशवें और आठवें स्थानका,ग्यारहवें और बारहवेंस्थानका वुधका वेध होताहै १६ अथ गुरोः। द्वितीयं २ गुरुमंत्यस्थं १२ पंचमं ५ तुर्यगोऽ४ एमः ८॥ लाभगं ११ सप्तमं ७ त्रिस्थं ३ नवमं ९ दशमो १० ग्रहः ॥ १७॥ अव गुरुका लिखतेहैं-दूसरे और वारहवेंका, पांचवें और चौथेका, आठवें और ग्यारहवेंका, सातवें और तसिरेका, नौवें और दशवें स्थानका वृहस्पतिका वेध होताहै ॥ १७ ॥ अथ भृगोः। भार्गवं वाद्य मष्टस्थटस्त्रिग ३ माद्यो रिंगोंइत्यगम्१२॥ खस्थं १० तुर्यं च ४ लाभस्थो ११ नवमं त्रिग३ मायगम् 3311८॥ द्वितीयं २ सप्तसं ७ खेटो नवमः १ पञ्चमं तथा॥ पंचम ५श्चाष्टमं ८ विद्धयेत्क्रमवेध उदाहृतः॥१९॥ अविद्धः शुभदः खेटो न वेधस्तातपुत्रकः ॥ निंद्यस्थानग- तोप्यायो विद्धश्चेत्स विलोमतः ॥२०॥ अब भृगुका लिखतेहे-पहिले ओर आठवें स्थानका, तीसरे और पहिले स्थानका,छठे ओर वारहवें स्थानका,दशवें और चौथे स्थानका, प्रकरणम् १३.] भापाटीकासमेतः। (१६५) ग्यारहवें और नौवें स्थानका, तीसरे और ग्यारहवें स्थानका ॥ १८॥ दूसरे और सातवें स्थानका, नौवें और पांचवेंका, पांचवें और आठ- वैका क्रमसे शुक्रका वेध कहाहै ॥ १९ ॥ (अविद्ध) वेधरहित ग्रह शुभ फलदायक होता है और पिता पुत्र ग्रहाँका वेध नहीं होता जैसे सूर्य और शनैश्चरका, चंद्रमा और वुधका वेध नहीं होता और यदि निन्दित स्थानमें ग्रह स्थित होय तो विलोम वेध होताहै; जैसे छठे, दशवें, तीसरे, ग्यारहवें स्थानमें स्थित सूर्य शुभ होतेहैं और शेष आठ स्थानोंमें अशुभ होतेहैं जिनमेंसे चार स्थान जो कि, पहिले सूर्यके वेधके कह आयेहें वारहवां, चौथा, नौवां, पाचवां स्थान . अशुभ और निंदित हैं इन निंदित स्थानोंमें सूर्य स्थित होय और छठे, दशवें, तीसरे, ग्यारहवें स्थानमें कोई ग्रह होय तो सूर्य विद्ध होतेहैं और यदि कोई ग्रह नहीं होय तो शुभ होतेहैं यही विलोम वेधकहाताहे इसी प्रकार प्रथम, द्वितीय, सप्तम, अष्टम स्थानमें भी सूर्यका वेधावेध जानै ॥ २० ॥ अथ ग्रहाणां शुभविद्धस्थानचक्रम् । ६/१०/३/१२) सूर्यस्या- शुभस्थानानि ० विद्धम्यानानि शुभस्थानानि 01.विद्धम्थानानि शुभस्थानानि || विद्धस्थानानि || शुभस्थानानि ० विद्धस्थानानि शुभस्थानानि 0/0/विद्धम्थानानि १/३/६/१०/११/३/२/१/१ शुभस्थानानि ८/११११५१९९२७१५८ निदस्थानानि . ०० ०० ७ ।०० ० १२४६२१५० २१/६८३४ ७/५/१२/११११/२०० मश३६११० . . रा.के|१०|९५० . . . बुधस्य २१४/९/२०१२|. ५/३/७८1८११० . ९० ० शुनस्य
(१६६) मुहूर्त्तगणपतिः [गोचर-
अथ देशविभागेन जन्मतो वा ग्रहतो वेधगणना।
हिमादिविंध्ययोर्मध्ये खेटाद्वेधको भवेत् ॥
अन्यत्र जन्मराशेस्तु विज्ञेयौ वेध्यवेधको ॥२१॥
अब देशविभागसे जन्मसे वा ग्रहसे वेधगणना लिखते है-
हिमालय और विन्ध्याचलके वीचमे ग्रहकी राशिसे वेध होताहै
ओर अन्य देशोमें जन्मराशिसे वेध्य तथा वेधक ग्रह जाने ॥ २१ ॥
अथाष्टकवर्गानुसारेण ग्रहफलम् ।
"स्वाप्टवर्गे यदा खेटोऽधिकरेखस्तु राशितः ॥
तदा गोचरदुष्टोऽपि श्रेष्ठो नाल्पकरेखगः ॥२२॥
अब अष्टकवर्गानुसारसे ग्रहफल लिखतेह-अपनी जन्मराशिसे
गोचरमे दुष्टफलदायक भी ग्रह यदि अपने अष्टकवर्गमे अधिक
रेखावाला होय तो शुभ फलदायक होताहै और अन्य रेखापाला ग्रह
शुभफलदायक नहीं होता ॥ २२ ॥
अथ ग्रहाणां निष्फलत्वम् ।
सत्फलोपीक्षित. पापैः सौम्यैदृष्टोप्यसत्फल ॥ तावुभौ
निष्फली ज्ञेयो गोचरे जातकेपि च ॥२३॥ शत्रुक्षेत्रगतः
खेटो नीचगोप्यस्तगोपि वा॥ निष्फल' सोऽपि विज्ञेयः
शत्रुष्टोऽपि तादृशः ॥२४॥
अव ग्रहोका निष्फलत्व लिखते हैं-यदि शुभफलका देनेवाला
ग्रह पापग्रहोसे दृष्ट हो और अशुभफल देनेवाला ग्रह शुभग्रहोंसे
दृष्ट हो तो इस प्रकारके दोनों ग्रह गोचर और जातकमे निष्फल
जानने ॥ २३ ॥ जो ग्रह शत्रुक्षेत्री होय अथवा नीचका होय वा
अस्तका होय वा शनुसे दृष्ट होय तो वह भी उसी प्रकार निष्फल
जानना ॥ २४॥
प्रकरणम् १३.] भापार्टीकासमेतः। (१६७) अथ ग्रहाणां राशिभोगमानम् । मासं शुको बुधः सूर्यः सार्द्धमासं महीसुतः ॥ गुरुरब्दं तमस्साई शनिः साब्दकद्वयम् ॥ सपादद्विदिनं चंद्रः प्रायः खेटभभोगकः ॥२५॥ अव ग्रहोंका राशिभोगमान लिखते हैं-एकमास एकराशिपर शुक, बुध, सूर्य भोग करतेहैं और डेढमासमें मंगल एक राशि भोगतेहै. वृहस्पति एक वर्षमें, राहु डेढवर्षमें; शनि ढाई वर्षमें और चंद्रमा सवादो दिनमें एकराशिं भोगताहै यही ग्रहोंका राशि- भोगहे ॥ २५॥ अथ ग्रहाणां फलसमयः। राशेरादी कुजः सूर्यो मध्ये शुक्रबृहस्पती ॥ अंत्ये चंद्रा शनि यः फलदः सर्वदा बुधः ॥ २६॥ सूर्यः पंचदिनात्पूर्व शीतरश्मिर्घटीत्रयात् ॥ भीमो घस्राष्टकादक्शुिक्रज्ञौ सप्त- वासरात् ॥ २७ ॥ गुरुर्मासद्वयाच्चैव पण्मासात्तु शनै- श्वरः ॥ राहुर्मासत्रयादेव राशेस्तु फलदाः स्मृताः ॥२८॥ राशिनक्षत्रसंधिस्था फलदा ध्रुवमेष्ययोः ॥राशिनक्षत्रयोः खेटाः पूर्वयोश्चेद्विलोमगाः ॥ २९॥ अव ग्रहोंका फल समय लिखते हैं-राशिके आदिमें मंगल, सूर्य फल देतेहैं. शुक्र, वृहस्पति राशिके मध्यमें; चंद्रमा, शनैश्चर राशिके अन्तमें और बुध राशिके सब कालमें फलदायक जानना ॥ २६ ॥ सूर्य राशिपर जानेके समयसे पांचदिन पहिलेसे फल देने लगतेहैं. चंद्रमा राशिपर जानेसमयसे तीनघडी पहिलेसे फल देनेलगता है मंगल आठदिन पहिले शुक्र, बुध सातदिन पहिले ॥ २७॥ वृहस्पति दोमास पहिलेसे; शनैश्चर छहमास पहिलेसे; राहुतीनमास पहिलेसे फल देनेलगताहै ॥ २८ ॥ राशि और नक्षत्रकी संधिमें जो - (१६८) मुहूर्तगणपति. [गोचर- ग्रह स्थित होय तो अग्रिम राशि और नक्षत्रके फल देतेहैं, और यदि ग्रह वक्री हो तो पूर्वकी राशि और नक्षत्रके फल देतेहैं अर्थात् जिस राशिसे यह वक्री होय उसीका फल देताहै और वर्तमान राशिका फल नहीं देता ॥ २९॥ अथ जन्मराशितो ग्रहणफलम् । ग्रहणं जन्मभाच्छ्रेष्ठं दशै१० कादश ११ पद्दत्रिकम् ३॥ मध्यमं पंच ५ सप्ता ७श्वि २ नवम ९ स्थान संस्थितम् ॥३०॥ नेष्टमंत्या १२४८ तुर्य ४ स्थं जन्मः चेन्मृति- भवेत् ॥ जपात्सुवर्णगोदानाच्छान्तिश्चादर्शनाच्छुभम् ॥३॥ अव जन्मराशिसे ग्रहण फल लिखते है-जन्मराशिसे दशवी, ग्यारहवीं, छठी, तीसरी राशिपर ग्रहण पडै तो शुभ होताहै और पांचवीं, सातवीं, दूसरी, नौवीं राशिपर ग्रहण पडै तो मध्यम होता है ॥ ३०॥ तथा वारहवी, आठवीं, चौथी राशिपर ग्रहण पडै तो नेष्ट होताहै और जन्मराशिपर ग्रहण पडे तो मृत्यु होतीहै जप करने तथा सुवर्ण और गऊदान करनेसे शान्ति होतीहै और ग्रहण न देखनेसे भी शुभ फल होताहै ॥ ३१॥ अथ विपमस्थे ग्रहे विवानि। आदावकालयात्रा च दूरदेशगमो नृपः॥ दुपवाजिगजा- रोहो गमनं परमदिरम् ॥न कार्य साहस कर्म विपमेषु ग्रहेषु च ॥३२॥ अव दुष्टस्थानस्थितग्रहमें वयं लिसते ह-यदि अशुभ स्थानमे ग्रह होय तो राजा प्रथमही असमयमे यात्रा करना, दृरदेशका जाना, दुष्ट हाथी घोडेपर चढना, परायेपर जाना और साहस कर्म ये सब न करै ॥३२॥ - प्रकरणम् १३.] मापाटीकासमेतः। (१६९) अथ ग्रहाणां दानानि। ये खेटा गोचरे दुष्पा दशायां स्वाएवर्गके। जपदानादिना ते स्युः प्रसन्नाः शांतितोऽपि वा ॥३३॥ माणिक्य- धेनुगोधूमा हेम तानं गुडोवुजम् ॥ चंदनं चांवरं रक्तं देयं भास्वन्मुदे नृपैः ॥ ३४ ॥ मुक्तां रौप्यं सितं तानं शंख वंशस्थतंडुलान ॥ कर्पूर गोयुग दद्याद्रलं कुंभं विधोर्मदे ॥ ३५ ॥ प्रवालं हेमगोधूमानक्तं वासोरुणं वृपम् ॥ करवीरं गुडं तानं मसूरान्भौमतुष्टये ।। ३६ ॥ कांस्य नीलांबरं हेम गजदंतं गरुत्मकम् ॥ मुद्दाज्यस्वर्णकापुष्पं दद्यात्प्रीत्यै बुधस्य च ॥३७॥ हरिद्राश्वः सिता हेम पीतं धान्यं तथांवरम् ।। लवणं पुष्पगगश्च देयो वाचस्पतेर्मुदे ॥३८॥ धेनुं चित्रांवरं चाज्यं श्वेताश्वो हेम तंडुलाः॥ सुगंधी रजतं वनं प्रदेयं प्रीतये भृगोः ।। ३९॥ तिलतैलं तथा मापानिंद्रनीलसितांवरम् ॥ कृष्णां गां महिपीदानं स्वर्ण दद्याच्छनेर्मुदे ॥४०॥ गोमेदं तुरगं खड्गं नीलवस्त्रं च कंवलम् ॥ स्वर्ण तैलं तिलान्दद्यात्संहिकेयमुदे नृपः ॥४१॥ कस्तूरी कंबलं शस्त्रं छागो वैडूर्यकांचनम् ।। तिलास्तैलं महीपालैः प्रदेयं केतुतुपये ॥४२॥ अब ग्रहोंका दान लिखतेहैं-जो ग्रह गोचरमें, दशामें,अपने अष्ट- वर्गमें अशुभ फल दायक होयें तो वे सब ग्रह जप दानादि तथा शान्ति करनेसे प्रसन्न होतेहैं ॥३३॥माणिक्य, गऊ, गेहूं, सुवर्ण, तांवा, गुड, कमल, चंदन, रक्तवस्त्र इतनी वस्तुएँ राजालोग सूर्यकी प्रीतिके लिये दान करें ॥३४॥ मोती, चांदी, श्वेत वस्त्र, तॉवा, शंख, बॉसकी छवरियामें भरेहुए चावल, कपूर, दो गऊ, रत्न, कुंभ ये वस्तु चंद्रमाकी प्रीतिके लिये दान करें ॥ ३५ ॥ मूंगा, -
"
(१७०) मुहूर्तगणपतिः-
[गोचर-
सुवर्ण, गेहूं, रक्तवस्त्र, लाल बैल, कनेरके फूल, गुड, तॉवा, मसूर
अन्न येसव वस्तु मंगलकी प्रसन्नताके लिये दान करें ॥ ३६ ॥
कांसी, नीला कपडा, सुवर्ण, हाथीका दांत, पन्ना, मूंग, घी, पीले
फूल बुधकी प्रीतिके लिये दान करै ॥३७॥ हलदी, घोडा, शर्करा,
सुवर्ण, पीला अन्न, पीला वस्त्र, लवण, पुखराज ये वस्तु वृहस्पतिकी
प्रसन्नतार्थ दान करे ॥३८॥ गऊ, चित्राम्बर, घी, श्वेत घोडा, सुवर्ण,
चावल, सुगंधि, चांदी, वस्त्र, हीरा ये वस्तु शुक्रकी प्रीत्यर्थ दान
करै ॥३९॥ तिल, तैल, उडद, इंद्रनील मणि, श्याम वस्त्र, काली
गऊ, भैंस, सुवर्ण ये वस्तु शनैश्चरकी प्रीतिके अर्थ दान करै॥४०॥
गोमेद रत्न, घोडा, तलवार, नीला वस्त्र, कम्बल, सुवर्ण, तैल, तिल
ये वस्तु राहुकी प्रीतिके अर्थ राजा दान करें ॥ ४१ ॥ कस्तूरी,
कम्बल, शस्त्र, वकरी, वैडूर्य माण, सुवर्ण, तिल, तैल ये वस्तु केतुकी
प्रसन्नताके लिये दान करै ॥४२॥
अथ ग्रहदोषहरमौषधीस्नानम् ।
एलापष्ठीमधूशीरताम्रपुष्पाजकुंकुमैः ॥ स्नानं मनःशिला-
देवदारुभी रवितुष्टये ॥४३॥ पंचगव्येनदंतांबुशंखस्फटिक-
मौक्तिकैः॥ कुमुदैमिश्रितंत्रानं चन्द्रदोपापनुत्तये ॥४४॥
हिंगूलविल्वफलिनीमांसीवकुलचंदनैः॥ रक्तपुप्पैर्बलामिश्रः
स्नानं भौमार्त्तिनुत्तये ॥ ४५ ॥ गोमयाक्षतमुक्ताभी रोच-
नामधुहेमभिः ॥ फलमूलैर्युतं नानं बोधनातिविनाश-
नम् ॥ ४६॥ मालतीकुसुमेः श्वेतसर्पपक्षौद्रसंयुतैः ॥ मल्ल
लैर्मदयंत्या च सायाद्रुमुदे ततः ॥ १७ ॥ फलामनः-
शिलामूलफलकंकुमवारिभिः ॥ स्रानं शुककृतां बाधा
नाशयत्येव भूभुजाम् ॥४८॥ वलांजनेः कृष्णतिलेलोंधेण
मिश्रितरपि॥शतपुष्पान्वितैःस्रायान्मंदवाधापनुत्तय॥४९॥
"- प्रकरणम् १३.] भापाटीकासमेतः। अब ग्रहदोपहरण करनेवाला ओपधीस्नान लिखतेहैं-इला. यची, साठी, शहत, उशीर ताम्र रंगके फूल, कमल केसर: देवदारु, मैनशिल इन औपधियोंसे सूर्यकी प्रसन्नताके अर्थस्तान करे ॥४३॥ पंचगव्य (गोका दधि, दूध, घृत, मूत्र, गोवर) दंती औषधिका जल, स्फटिक, मोती. कुमुद इन सबको जलमें मिलाकर स्नान करे तो चंद्रमाका दोप दूर होजाताहे ॥ १४॥ हींग, विल्व, गोंदनी, जटा- माँसी, मौलसिरी, चंदन, लाल फूल, सरहटी इन सब ओपधियोंके जलसे मंगलकी पीडा दूर करनेके लिये स्नान करे ॥ ४५ ॥ गोवर, अक्षत, मोती, गोरोचन, शहत, सुवर्ण, फल, मूल इन ओप- धियोंके जलसे वुधकी पीडा निवारण करनेके अर्थ स्नान करे ॥ ४६॥ चमेलीके फूल, श्वेत सरसों, शहत, गूलर, मदयंती और नवीन पत्तोंके जलसे वृहस्पतिकी प्रसन्नताके अर्थ स्नान करे॥४७॥त्रिफला, मैंनशिल, मूल, फल, मूलीका बीज, केसर, इन औषधियोंके सहित जलसे स्नान राजाओंकी शुक्र कृत वाधाका नाश करता है ॥४८॥ खिरहटी, सुरमा, काले तिल, लोध, सौंफ इन ओपधि- योंके जलसे शनिकृत बाधा दूर करनके लिये स्नान करे ॥ १९॥ अथ सर्वग्रहदोपाणां दोपापनुत्तये सामान्य- मौपधीस्नानम्। लाजाकुटवलाभिश्च प्रियंगुधनसर्पपैः॥ देवदारुहरिद्राभिः पुग्खलोघेण संयुले ॥५०॥ वारिभिः सानमुलं हि प्रोल दानपुरःसरम् ।। एतत्सामान्यतःसर्वग्रहपीडोपशांतय॥५१॥ यथा सिद्धीपधै रोगानश्येयुमंत्रतो भयम् । तथा मानवि- धानेन ग्रहदोपः प्रणश्यति ॥५२॥ अव सब ग्रहोंके दोपोंका नाशके लिये सामान्य औषधीस्तान लिखतेहें-साठीकी खीलैं कूट, खिरहटी, मालकाँगनी, वनसरसों, (१७२) मुहूर्त्तगणपतिः [गोचर- देवदारु, हलदी, सरफोका, लोध ॥ ५० ॥ इन औषधियोंके जलसे स्नान करना तथा पूर्वोक्त दान करना सव ग्रहोंकी पीडा शान्त होनेके लिये यह यत्न सामान्यतासे कहाहे ॥ ५१ ॥ जैसे सिद्ध औपधियोंसे रोग और मंत्रसे भय नाश होताहै । इसी प्रकार स्नान करनेसे ग्रहदोष नाश होजाताहै ॥ ५२ ॥ अथ ग्रहप्रीतये रत्नादिधारणम् । शुक्रंदो रजतं चैव विद्रुमं भानुभौमयोः ॥ ज्ञस्य हेम शने- लोहं गुरोर्मुक्ताफलं नरः॥ प्रीतये धारयेदंगे लाजावत ततो- न्ययोः॥५३॥ अव ग्रहोंके प्रीतिके लिये रत्नादि धारण लिखतेहैं-शुक्र ओर चंद्रमाकी प्रसन्नताके अर्थ चांदी, सूर्य तथा मंगलकी प्रसन्नताके अर्थ मूंगा, वुधकी प्रसन्नताके अर्थ सुवर्ण, शनेश्वरकी प्रीतिके अर्थ लोह, वृहस्पतिकी प्रीतिके अर्थ मोती और राहु केतुकी प्रीतिके अर्थ लाजावत नामक मणि अंगमें धारण करै।। ५३ ॥ अथ नवग्रहमुद्रिका। माणिक्यं तरणेमध्ये प्राच्यां वत्रं भृगोविधोः॥ आग्नेय्यां मौक्तिकं याम्यां प्रवालं मंगलस्य च ॥ ५४॥ गोमेदं राक्षसे राहोः पश्चिमे नीलकं शनेः॥ वायौ वैडूर्यकं केतो- रुदीच्यां पुप्पकं गुरोः ॥ ५५ ॥ गारुत्मतं तथैशान्यां सोम- पुत्रस्य तुष्टये ॥ मुद्रिकायां नायं ग्रहाणां प्रीतये सदा ॥५६॥ अब नवग्रहोंकी मुद्रिका लिखतेहें-बीचमें सूर्यका माणिक्य, पूर्वमें शुक्रका हीरा, आग्नेयमें चंद्रमाका मोती, दक्षिणमें मंगलका मूंगा ॥ ५४ ॥ नत्यमें राहुका गोमेद रत्न, पश्चिममें शने- श्वरका नीलम, वायव्यमें केतुका वैडूर्य, उत्तरमें वृहस्पतिका प्रकरणम् १४.] भापाटीकासमेतः। (१७३) पुखराज ॥ ५५ ॥ ईशानमें वुधका पन्ना ये रत्न (मुद्रिका ) अंगू- ठीमें जड़वायकर ग्रहोंकी प्रसन्नताके अर्थ. सब लोग सदैव धारण करें ॥ ५६॥ अथ ग्रहपीडोपशमनोपायाः। धावनाद्गुरुवस्त्राणां देवत्राह्मणवंदनात् ॥ वेदादिश्रवणादापि : साधूनामभिभापणात् ॥५७॥ मनःशुद्धया जपादाना- दोमादध्वरदर्शनात् ॥ नो कुर्वति ग्रहाः पीडां दुष्टस्थान- स्थिता अपि ॥२८॥ इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरमूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त गणपती गोचरप्रकरणं त्रयोदशम् ॥ १३ ॥ अव ग्रहपीडाके नाशका उपाय लिखतेहें-गुरुके वस्त्र धोनेसे अर्थात् सेवा करनेसे, देवता और ब्राह्मणोंको वंदना करनेसे, वेदादि शास्त्रोंके सुननेसे, साधुओंके साथ संभाषण करनेसे ॥५॥ मनकी शुद्धिसे, जप और दान तथा होम करनेसे, यज्ञके दर्शनसे, दुष्टस्थानमें भी स्थित ग्रह पीडा नहीं करते हैं ॥ ५० ॥ इति श्रीमद्देवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्च-. गणपतौ श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितराम- दयालुशर्मकृतभाषार्टीकासमलङ्कतं गोचर- प्रकरणं त्रयोदशम् ॥१३॥ अथ संस्कारप्रकरणम् तत्रादौ प्रथमरजोदर्शनम्। वैशाखे फाल्गुने माधे मार्गाख्यश्रावणाश्विने ॥ पक्षे शक्के शुभाहे च सद्विलग्ने तथा दिवा ॥ ॥ श्रवस्त्रये नुराधायां रेवतीद्वितये मृगे ॥ हस्तत्रये च रोहिण्यां पुष्यभे चोत्तरातु
-
an
,
(१७४) मुहूर्त्तगणपतिः [ संस्कार-
च ॥२॥सितवस्त्रे शुभं स्त्रीणां प्रथमं पुष्पदर्शनम् ॥ मध्यं
ज्येष्ठापुनर्वस्वोर्मूले चान्यत्र निंदितम् ॥३॥ अष्टम्यां
द्वादशीपष्ठयो रिक्तादर्शऽथ संक्रमे ॥ भद्रानिद्राव्यतीपाते
ग्रहणे रुजि वैधृतौ ॥ ६॥ परतातगृहे संध्याकुदेशे कृष्ण-
वाससि ॥ प्राग्रजोदर्शनं नेष्टं शांत्या तु शुभदं भवेत् ॥५॥
प्रायुक्ता विलयं यांति रजोदर्शनसंभवाः ॥ मर्वदोपास्तु
सल्लग्ने सितेज्ययुतवीक्षिते ॥६॥
अब संस्कारप्रकरण लिखतेहै-तहां पहिले प्रथम रजोदर्शन
लिखतेहे-वैशाख, फाल्गुन, माघ, मार्गशीर्ष, श्रावण, आश्विन
इन महीनोंमे शुक्लपक्ष, शुभदिन, शुभलग्नमें तथा दिनके समय
॥१॥ और श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, अनुराधा, रेवती, अश्विनी,
मृगशिरा, हस्त, चिना, साति, रोहिणी, पुण्य, नीनों उत्तरा,
इन नक्षत्रोमें ॥२॥ और उवेतवस्त्र पहिने रहने में प्रथम रजो-
दर्शन शुभ होताहै तथा ज्येष्ठा, पुनर्वसु, मूल इन नक्षनोंमें
प्रथम रजोदर्शन मध्यम होताहै और अन्य नक्षनोंमें निंदित
होताहे ॥३॥ अष्टमी, द्वादशी, पष्ठी, रिक्ता, अमावास्या इन,
तिथियों में, संक्रांति, भद्रा, निद्रा, व्यतीपात, ग्रहण, रोग, वेधृति
योग ॥४॥ इनमे तथा परायेघर ओर पिताके घरमें, संध्यामें,
कुदेशमें, काले वस्त्र पहिने हुएमें प्रथम रजोदर्शन नेप्ट होताहे
शांति करनेसे शुभदायक होताहै ॥ ५॥ यदि शुभलग्न शुक्र
अथवा वृहस्पतिले युक्त वा दृष्ट होय तो पूर्वोक्त रजोदर्शनसे उत्पन्न
हुए सर टोप नाशको प्राप्त होजातेहैं ॥ ६॥
अथ ऋतुमत्याः स्नानम्।
पुनर्वस्वोस्तथा चित्राज्येप्टापुप्याभिधेपु च ॥
सायाहतुमती नारी शुभे वारे शुभे तिथौ ॥ ७ ॥
, प्रकरणम् १४] भापाटीकासमेतः। (१७९) अव ऋतुमतीका स्नान लिखतेहे-पुनर्वसु, चित्रा, ज्येष्ठा, पुष्य इन नक्षत्रोंमें और शुभवार तथा शुभ तिथिमें ऋतुमती स्त्री स्नान करै॥७॥ अथ शीघ्रगर्भधारणम् । रोहिणीद्वितये स्वात्यां.हस्तक्षं रेखतीद्वये ॥ नाता तु युवती गर्भ विधत्ते शीघ्रमेव हि ॥ ८॥ अव शीघ्र गर्भधारण लिखतेहै-रोहिणी, कृत्तिका, स्वाति, हस्त, रेवती, अश्विनी इन नक्षत्रोंमें स्नान करनेवाली युवती शीघ्रही गर्भको धारण करतीहै ॥ ८॥ अथ गर्भाधानम्। जन्मक्षभरणीमूलं दुदुं रेवती मघाम् । पर्वाहं च व्यतीपात वैधृति परिघाऽर्धकम् ॥ ९॥ पित्रोः श्राद्धदिनं संध्यां दिवा पष्ठी च पर्व च ॥ आर्त्तवाहश्चतुष्कं च विष्टिरिक्तार्कसंक- मान् ॥ १० ॥ तथैव ऋरवारॉश्च गर्भाधाने विवर्जयेत् ॥ स्वाती हस्तेऽनुराधायां रोहिण्यां वा श्रवस्त्रये ॥११॥ व्युत्तरे मृगशीच शुभाहे समरात्रिषु ॥ गर्भाधानं प्रशस्तं स्याच्छस्ते चंद्रे युगांशके ॥ १२॥ केंद्रकोणस्थिते सौम्ये पापे च त्रिपडायगे ॥ पुंल्लने घुनवांशे च तथा पुंग्रहवी- क्षिते ॥ १३ ॥ चित्रापुनर्वसूपुप्ये अश्विन्यां मध्यम स्मृतम् ॥ १४॥ अन गर्भाधान लिखतेहै-जन्मनक्षत्र,भरणी, मूल दुष्ट, चंद्रमा, रेवती, मघा, (पर्वदिन) ग्रहणादि दिन, व्यतीपात, वेधृति, आधा परिघ योग ॥९॥ माता पिताका श्राद्धदिन, संध्या तथा दिनका समय, छठी (पर्व) अमावास्या, पोर्णमासी, ऋतु होनेके चारदिन, भद्रा, रिक्ता तिथि, सूर्यकी संक्रांति ॥ १० ॥ तथा क्रूरपार ये सत्र . ( १७६) मुहूर्तगणपतिः- [संस्कार- गर्भाधानमें त्याग देवे, स्वाति, हस्त, अनुराधा, रोहिणी, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा ॥ ११ ॥ तीनों उत्तरा, मृगशीर्ष, शुभदिन, ऋतुकी सम रात्रियोंमें तथा चोथे नवांशामें शुभ चंद्रमा होय तो गर्भाधान श्रेष्ट होताहै ॥१२॥ केंद्रोंमें १।४।७।१० त्रिकोण ९१५ में सौम्यग्रह होय और तीसरे, छठे, ग्यारहवें स्थानमें पापग्रह होय पुरुपलग्न और पुस्प नवांशा ये दोनों पुरुषग्रहोंसे दृष्ट होय ॥ १३॥ चित्रा, पुनर्वसु, पुष्य, अश्विनी ये नक्षत्र होय तो गर्भाधान मध्यम कहाहै ॥१४॥ अथ पुंसवनसीमंतोन्नयने। द्वितीये वा तृतीये वा मासि पुंसवनं स्मृतम् ॥ मासे पष्ठेप्टमे वायगर्ने सीमंतकं विदुः ॥ १५ ॥ पुनर्वसुद्रये मूले श्रवणे मृगहस्तयोः ।। गुरुभौमार्कवारेषुप्रोक्तं पुंसवनादिकम्।।१६।। खत्यां व्युत्तरे पुष्ये शुक्रे चंद्रे बुधे गुरौ॥ मासेशे सवले चंद्रे लग्ने पुंभांशके शुभे ॥ सौम्ये केंद्रत्रिकोणस्थे पापे लाभ त्रिपङ्कगे ॥ १७॥ अब पुंसवन और सीमन्तोन्नयन लिखतेहें-प्रथमगर्भसे दूसरे वा तीसरे मासमें पुंसवन कहाहै और छठे आठवें मासमें सीमन्त कर्म कहाहै ॥ १५॥ पुनर्वसु, पुष्य, मूल, श्रवण, मृगशिर, हस्त, इन नक्षत्रों में और मंगल, बृहस्पति, रविवारोंमें पुंसवनादिक कर्म शुभ होतेहे ॥ १६ ॥ रेवती, तीनों उत्तरा, पुष्य इन नक्षत्रोंमें और शुक्र, चंद्रमा, बुध इन वारोंमें तथा मासाधिप ग्रह चलनान् होय शुभ चंद्रमा तथा लग्न पुरुपग्रहके नवांशकमें होय, शुभग्रह केंद्र और त्रिकोणमें होय और पापग्रह ग्यारहवें, तीसरे, छठे स्थानमें होय तो पुंसवनादि कर्म करनेसे जय होती है ।। १७ ।।
प्रकरणम् १४.] भापाटीकासमेतः। (१७७)
अथ मासेश्वराः।
मासाधिपाभृगु मो गुरुः सूर्यंदुसूर्यजाः ।।
बुधो लग्नपतिश्चंद्रो सूर्यश्चैते यथाक्रमम् ॥ १८॥
अव मासेश्वर लिखतेहैं-गर्भके प्रथम मासका स्वामी शुक्र, दूसरे
मासका स्वामी मंगल, तीसरे मासका बृहस्पति, चौथे मासका
सूर्य, पांचवें मासका चंद्रमा, छठे मासका शनैश्चर, सातवें मासका
वुध, आठवें मासका स्वामी लग्नपति, नौवें मासका चंद्रमा और दशवें
मासका सूर्य स्वामी हैं ये यथाक्रमसे मासाधिप कहे है ॥ १८ ॥
अथ गर्भसंस्कारे विशेषः।
विवाहे गर्भसंस्कारे चंद्रशुद्धिः स्त्रिया अपि ।। भूपांबरादि-
कार्येषु भर्तश्चैवेंदवं बलम् ॥ १९ ॥ गर्भाधानादिसंस्कारे
तथाऽनप्राशने शिशोः॥न तत्र गुरुशुक्रास्तमलमासादि-
दूपणम् ॥ २०॥
अव गर्भसंस्कारमें विशेप लिखतेहैं-विवाह और गर्भसंस्कार में
स्त्रीके लिये भी चद्रमाकी शुद्धि देखनी चाहिये और भूषण वस्त्रा-
दिकोंके कार्योंमें भर्ताके लिये चंद्रमाका चल देखना चाहिये
॥१९॥ गर्भाधानादि संस्कारोंमें तथा बालकके अन्न प्राशनमें
बृहस्पति और शुक्रका अस्त तथा मलमासादिका दूषण नहीं
होताहै ॥२०॥
अथ विष्णुपूजा।
सीमंतोवं सिते पक्षे रोहिण्या श्रवणे तथा ॥
द्वादशीसप्तमीयुग्मे हर्यर्चा गर्भतुष्टः ॥२१॥
अब विष्णुपूजा लिग्पनहे-सीमन के पश्चात् शुक्लपक्षमें
रोहिणी, श्ररण नक्षत्रों में आर द्वादशी नतमी तिथिमें गर्भतुष्टिके
अर्थ विष्णुकी पूजा करे ॥ २१ ॥
(१७८) मुहूर्तगणपतिः [सस्कार- अथ सूतिकागृहप्रवेशः। श्रवस्त्रयोत्तराहस्तत्रये पुण्याऽनुराधयोः ॥ पुनर्भ रोहिणी- युग्मे रेवतीद्वितये तथा॥२२॥ शुभाहेऽप्रसवायुक्ता सूतिका मंदिरं विशेत् ॥ २३ ॥ अब सूतिकागृहप्रवेश लिखतेहें-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, तीनों उत्तरा, हस्त, चित्रा, स्वाति, पुष्य, अनुराधा, पुनर्वसु, रोहिणी, मृगशिरा, रेवती, अश्विनी इन नक्षत्रोंमे ॥ २२ ॥ और शुभवारमे प्रसवयुक्ता स्त्री सूतिकागृहमे प्रवेश करै ॥ २३॥ अथ जातकर्म। जातकर्म शिशौ जाते पिता तत्कालमाचरेत् ॥ एकादशेन्द्रि वा कुर्याद्वादशे वा यथाविधि ॥ २४ ॥ रेवतीद्वितये पुप्ये पुनर्वस्वनुराधयोः ॥ श्रवणादित्रिभे हस्तनितये रोहिणी- मृगे ॥ २५ ॥त्तरे जातकर्माचं कालातिक्रमणे विदुः ।। अव जातकर्म लिसतह-पिता वालकका जन्महोनेपर उसी समय जातकर्म करै अथवा जन्मसे ग्यारहने वा बारहवें दिन यथाविधिसे करै ओर (कालातिक्रमण) अर्थात् उक्त समयपर न वनपडै तो ॥२४॥ रेती, अश्विनी, पुष्य, पुनर्वसु, अनुराधा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, हस्त, चित्रा, स्वाति, रोहिणी, मृगशिरा ॥ २५॥ तीनों उत्तरा इन नक्षनामे जातकर्म करे ऐसा पूर्वाचार्य कहतेहै ॥ अथ जननसमये दुष्टकालनिर्णयः, तत्राभुक्तमूलम् । ज्येष्ठांत्ये घटिकायुग्म मूलादी घटिकाद्वयम् ॥ अभुक्तमू- लमेतत्स्यादित्ये नारदोऽब्रवीत् ॥ २६॥ वसिष्ठस्तु तयो- रंत्याधयोरेकदिनाडिकम् ॥ अंगिरा घटिकामेकामन्ये
प्रकरणम् -१४.] भापाटीकासमेतः। (१७९)
पटूचाट तत्र तु ॥२७॥ जातं शिशुं त्यजेत्तातो न पश्ये-
द्वाराहायनम् ॥२८॥
अव जन्मसमयमें दुष्टकाल निर्णय लिखतेहैं-तहां अभुक्त
मूल लिखतेह-ज्येष्ठा नक्षत्रके अंतकी दो घडी और मूलके आदिकी
दो घडी अभुक्तमूल होतेहैं ऐसा नारदजीने कहाहे ॥ २६॥ और
ज्येप्टाके अंतकी एकघड़ी और मूलके आदिकी दोघडी अभुक्तमूल
होतेहैं ऐसा वसिष्टजीने कहाहै और अंगिरा ऋपिका ऐसा मत है
कि, ज्येष्ठाके अंतकी एकघडी और मूलके आदिकी एकघडीअभुक्त-
मूल होतेहें और अन्य आचार्योका ऐसा मत है कि, ज्येष्ठाके अंतकी
छह घडी और मूलके आदिकी आठ घडी अभुक्त मूल होतेह॥२७॥
अभुक्त मूलोत्पन्न बालकको पिता त्यागदेवे अथवा आठ वर्षतक
उस वालकको न देखे ॥२८॥
अथ मूलजनने पादफलम् ।
मूलाधचरणे तातो द्वितीये जननी तथा ॥
तृतीये तु धनं नश्येचतुर्थोऽपि शुभावहः ॥२९॥
अव मृलमें पादफल लिखतेहैं-मूल नक्षत्रके प्रथम चरणमें
वालकका जन्म होय तो पिताका नाश होता है, दूसरे चरणमें
माताका, तीसरेमें धनका नाश होताहे और चोथा चरण शुभ-
कारक है ॥ २९॥
अथ मूलवासः।
माघापाढाखिने भाद्रपदे मूलं वसेंदिवि ॥ कार्तिके श्रावणे
चैत्रे पोपमासे तु भूतले ॥ ३० ॥ वैशाखे फाल्गुने ज्येप्टे
मार्गे पातालवर्ति तत् ॥ भूतले वर्तमानेतु ज्ञेयो दोपोऽन्यथा
नहि ॥३१॥
. ( १८०) मुहूर्तगणपतिः [संस्कार- अब मूलका वास लिखतेहैं-माघ, आपाढ, आश्विन, भाद्रपद इन महीनोंमें मूल नक्षत्रका वास स्वर्गमें होताहे और कार्तिक, श्रावण, चैत्र, पोप इन महीनोंमें मूलका वास पृथ्वीपर होताहै ॥३०॥ वैशाख, फाल्गुन, ज्येष्ठ, मार्गशीर्ष इन महीनोंमें मूल पातालमें रहताहै यदि मूल पृथ्वीपर वर्तमान होय तो दोप होताहे अन्यथा दोप नहीं होता ॥३१॥ अथाऽऽश्लेपाज्येष्ठागंडांतयमलजननादौ नेष्टफलम् । यदुक्तं मूलपादेषु फलं तत्स्यादिलोमकम् ॥ आश्लेपायां तु विज्ञेयं शांतिस्तस्माद्विधीयते ॥ ३२ ॥ गंडांतत्रितये चापि ज्येष्ठायामशुभा जनिः ॥ तथा यमलजन्मादिविकृतिन शुभावहा ॥ ३३॥ अव आश्लेषा, ज्येष्ठा, गंडान्त आदिमें तथा यमलजननादिमें नेष्टफल लिखतेहे-मूल नक्षत्रके चरणोंका जो फल कहाहे वहही फल आश्लेषा नक्षत्रमें (विलोम) विपरीत जानना अर्थात् पहिला चरणमें जन्म हो तो शुभ, दूसरे चरणमें धनका नाश; तीसरे चरणमें माताका नाश चौथेमें पिताका नाश होताहे इसी कारणसे शांति करनी चाहिये ॥३२॥ (गंडांतत्रितय ) तिथिगं- डान्त, लग्नगंडान्त, नक्षत्रगंडान्तमें,अथवा ज्येष्ठा नक्षत्रमें वालकका जन्म अशुभ होताहे तथा दो वालकोंका एक साथ जन्म अथवा विकृतका जन्म शुभ नहीं होताहे ॥ ३३ ॥ अथ ज्येष्ठायाश्चरणफलम् । आये पादेऽग्रज हंति ज्येप्टायामनुजं द्विके ।। तृतीयेजननी जातः स्वात्मानं च तुरीयके॥३॥ अब ज्येष्टाके चरणफल लिखतेहें-ज्येष्ठा नक्षत्रके प्रथम पादमें बालकका जन्म होय तो बडे भाईका, दूसरे चरणमें जन्म होय - प्रकरणम् १४.] भापाटीकासमेतः। (१८१) तो छोटे भाईका, तीसरेमें जन्म होय तो माताका और चौथेमें जन्म होय तो अपने आत्माका नाश करताहै ॥३४॥ अथ पूर्वोक्ता अन्ये च जनने दुष्टकालाः शांत्या शुभावहास्तानाह। गंडांतः परिचः शूलं व्यतीपातोऽथ वैधृतिः ॥ मूलाऽश्लेपा- प्यमा ज्येष्ठा यमघंटोकसंक्रमः ॥३५॥ वज्रगंडी मृतिर्भद्रा व्याघातो दग्धवासरः ॥ कृष्णा चतुर्दशी पातस्तातसोदर- जन्मभम् ॥ ३६॥ तथाऽवमं दिनं निंद्यंजन्मकाले शिशो स्त्रिंकम् ।। तद्दोपपरिहाराय शांतिं कुर्याद्यथाविधि ॥ ३७॥ अव पूर्वोक और अन्य भी दुष्टकालमें जन्महो तो शांति करनेसे, शुभ होताहै सो लिखतेहैं-तीनप्रकारका गंडान्त, परिघ योग शूल योग, व्यतीपात, वैधृति योग, मूल, आश्लेपा, अमावास्या ज्येष्ठा, यमघंटक योग, सूर्यकी संक्रांति ॥३५॥ वन, गंड योग' मृत्युयोग, भद्रा, व्याघात योग, दग्धवार, कृष्णपक्षकी चतुर्दशी पात दोप, पिता भ्राताका जन्मनक्षत्र ॥३६॥ और अवमादिनः तथा त्रिकदोप यह सब दोप वालकके जन्ममें निंदितहे तिनका परिहार करनेके लिये विधिपूर्वक शांति करै ॥ ३७॥ अथ त्रिकदोपः। यदि पुत्रत्रयादूज़ चतुर्थी कन्यका भवेत् ॥ एवं कन्याचयात्पुत्रस्तदादोपस्त्रिकाभिधः ॥३८॥ अब त्रिकदोष लिखतेहैं-यदि तीनपुत्रोंके जन्म पीछे कन्याका जन्म होय तथा तीन कन्याओंके पीछे चौथे पुत्रका जन्म होय तो त्रिक नामक दोप होताहै ॥ ३८॥ अथ स्तन्यपानम्। जातकर्मोक्तनक्षत्रे श्रवणे च पुनर्वसौ। त्यक्त्वा स्वाती स्तन्यपानं शुभं प्रोक्तं शुभेऽहनि ॥३९॥ " 1 .. नक्षत्रवार औषधी P (१८२) मुहूर्तगणपतिः [संस्कार-- अब स्तनपान लिखतेहैं-जातकर्ममें जो नक्षत्र कहेहे तिनमें और श्रवण, पुनर्वसु नक्षत्रमें, शुभवारमें वालकको स्तनपान कराना शुभ कहाहै परन्तु स्वाति नक्षत्रको त्याग देवे ॥ ३९ ॥ अथ सूतिकाकाथः । भैपज्यगदिते धिष्ण्ये वारे दुर्योगवर्जिते ॥ } आरोग्यहेतवे काथः सूतिकार्याश्च तच्छिशोः॥४०॥ अब सूतिकाके लिये काथ लिखतेहैं-जो, सेवनमें कहेहे तिनमें और दुर्योगवर्जित सुयोगमें सूतिका स्त्री और उसके. वालककी आरोग्यताके अर्थ (काथ) काढा देना शुभ होताहे ॥४॥ अथ सूतिकापथ्यम्। अन्नाशनोक्तनक्षत्रे शुभाहे सांशुमालिनि ॥ हित्वा रिक्तां च दुर्योगं सूतिकापथ्यमीरितम् ॥ ११ ॥ अव सूतिकाके पथ्य लिखतेह-अन्नप्राशनोक्त नक्षत्रोंमें तथा रविवारसहित शुभवारों में रिक्ता और दुर्योगको छोड़कर सूतिकाके लिये पथ्य देना शुभ कहाहै ।। ४१ ।। अथ पंचमीपष्ठीपूजा। जन्मतःपंचमे घने जीवंत्याःपूजनं निशि ॥ पठेह्निपष्टिका पूज्या गीतेजीगरणादिभिः ॥ ४२ ॥ अव पंचमी पष्ठीपूजा लिखतेहैं-जन्मसे पांचवें दिन रात्रि जीवन्ती देवीका पूजन करे, छठे दिन गीत जागरणादिसे पष्टिकाका पूजन करे ॥४२॥ अथ सूतिकास्नानम्। हस्ते मृगेऽनुराधायां रोहिण्यां रैखतीद्धये ॥ उत्तरात्रितये स्वाती जीवार्ककुजवासरे॥४३॥ मृतिस्रानं प्रशस्तं स्याद्वि- मघा R प्रकरणम् १४.] भापाटीकासमेतः। (१८३) हाया त्रयं श्रवम् ।। विशाखां भरणों मूलं चित्राख्यं कृत्तिका मधाम् ॥ रिक्तांबुधशनी पष्ठी द्वादशीमष्टमी तथा ॥१४॥ अब सूतिकास्नान लिखतेहैं-हस्त, मृगशिरा, अनुराधा, रोहिणी, रेवती, अश्विनी, उत्तरा तीनों, स्वाति इन नक्षत्रोंमें वृहस्पति, रवि, मंगल इनवारोंमें ॥४३॥ सूतिकाका स्नान शुभ होताहै परन्तु आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य, श्रवण, विशाखा, भरणी, मूल, चित्रा, कृत्तिका, ये नक्षत्र और रिक्ता तिथि, बुध, शनैश्चर वार तथा पष्ठी द्वादशी, अष्टमी तिथि इन सवको त्याग देवे ॥४४॥ अथ प्रसंगात्सपां नित्यस्नानम् । पुत्रजन्मनि संक्रांती सिद्धजन्मदिने तथा ॥ नित्यत्रानं च कर्तव्यं तिथिदोपो न विद्यते ॥ ४५ ॥ अव प्रसंगसे सवोंका नित्य स्नान लिखतेहैं-पुत्रके जन्म सम- यमें, संक्रांतिमें, सिद्धपुरुषोंके जन्मदिनमें नित्य स्नान कर्त्तव्य है उसमें तिथिका दोप नहीं रहताहै ॥४५॥ अथ प्रसंगात्स्त्रीणां शतभिपास्नानं निपिढे श्रीपतिनिबंधे। स्नानं कुर्यात्तु या नारी चंद्रे शतभिपां गते ॥ सप्तजन्म भवेद्वंध्या विधवा दुर्भगा ध्रुवम् ॥ ४६॥ यदा शतभिपा- सानं नारीणां खलु जायते ॥ पूजयेत्स्वामिनं तत्र ह्यात्मनः सर्वसत्कृतम् ॥ ४७॥ अव प्रसंगसे स्त्रियोंके शतभिया स्नान निषिद्ध लिखतेहें-शत- भिषा नक्षत्रस्थ चंद्रमामें स्त्री स्नान करे तो सात जन्मतक वंध्या वा विधवा तथा दुर्भगा रहतीहै ॥ १६ ॥ ओर यदि शतभिषा नक्षत्रमें
(१८४) मुहूर्तगणपतिः [संस्कार-
स्त्रियोंका स्नान होभीजाय तो उस दिन अपने स्वामीका सर्व
सस्कारसे पूजन करै ॥४७॥
अथार्मकस्य दंतोत्पत्तेः फलम् ।
स्वात्मानं प्रथमे मासि द्वितीये चानुजाँस्तथा ॥ तृतीये
भगिनीं तुयें मातरं पञ्चमेऽअजान् ॥४८॥ निहन्यादशनो-
त्पत्तौ सदंतस्त्वर्भकोऽखिलान् ॥ षष्ठादी लभते भोगानधः
पंक्तावसत्सदा ॥ १९॥
अव बालकको दन्तोत्पत्तिका फल लिखतेहैं-यदि वालकके
प्रथम मासमें दांत निकलें तो अपने आत्माका नाश करता है और
दूसरे मासमें निकलें तो छोटे भाइयोंका नाश करताहै, तीसरे
मासमें दांत निकले तो वहिनका, चौथे मासमें दॉत निकलें तो
माताका और पंचमें मासमें दांत निकलें तो बड़े भाइयोंका नाश
करताहै ॥४८॥ और जो दाँतोंसहित वालकका जन्म हो तो सब
कुटुंवका नाश करताहै, छठे महीनेसे लेकर किसी महिनेमें दांत
निकलें तो भोग प्राप्त होताहै और प्रथम नीचेकी पंक्ति में दांत
निकलें तो सदैव अशुभ फल होताहै ॥ ४९॥
अथ जलपूजा।
पुनर्वसुद्रये हस्ते मृगे मूलानुराधयोः ।। श्रव गुरौ बुधे चंद्रे
सत्तिथौ जलपूजनम् ॥२०॥ गुरौ शुक्रस्तगे चैत्रे पोपे वा
मलमासके। मासपूर्ती विरुद्धाहे न कुर्यात्तुजलार्चनम्॥५॥
अव जलपूजा लिखतेहे-पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, मृगशिरा, मूल,
अनुराधा, श्रवण इन नक्षत्रोंमें, बृहस्पति, वुध चंद्र इन वारोंमें
और शुभ तिथियोंमें जलपूजन शुभ होताहे ॥५०॥ वृहस्पति
और शुक्रका अस्त, चैत्र पौप अथवा मलमास ओर मासकी
पूर्ति होनेपर विरुद्धवार इनमें जलपूजन न करै ॥ ५१॥
प्रकरणम् १४.] भापाटीकासमेतः। (१८५)
अथदोलारोहणम्।
स्तन्यपानोक्तनक्षत्रे कुर्यादोलाधिरोहणम् ॥ धृत्य १८ र्क-
१२ नृप१६दिक्१० दंत ३२ वासरेजन्मतःशिशोः॥५२॥
रविभात्पंचभे ५ सौख्यं ततःपंचदशस्त्र १५ पि ॥ अशुभं
च ततः शेपे ७ शुभं दोलाधिरोहणम् ।। ५३ ॥
अव दोलारोहण लिखतेहैं-जो नक्षत्र स्तनपानमें कहेहँ तिनमें
झूला झुलाना शुभ होताहै और वालकके जन्मदिनसे आठवें,
बारहवें, सोलहवें, दशवें, बत्तीसवें दिन दोलाधिरोहण शुभ होताहै
॥ ५२ ॥ सूर्यके नक्षत्रसे दिनके नक्षत्रतक गिने पहिले पंच नक्ष
त्रोंमें सुख और फिर पंद्रह नक्षत्रोंमें अशुभ और शेष सात नक्षत्रोंमें
दोलाधिरोहण शुभ होताहै ॥ ५३॥
अथ खद्वारोहणम् ।
दोलोक्तभे सुपर्यके जननी वासुवासिनी॥
योगशायिं हरिं ध्यात्वा स्वापयेत्याकशिरः शिशुम्॥५४॥
अब खट्वारोहण लिखतेहैं-दोलारोहणोक्त नक्षत्रोंमें माता
अथवा सौभाग्यवती स्त्री योगशायी विष्णुका ध्यान करके पलंगपर
चालकको पूर्वदिशामें शिर करके सुलावे ॥ ५४॥
अथार्भकदुग्धपानम् ।
एकत्रिंशत्तमे घले ऋक्षे चानाशनोदिते॥
पूर्वाहे च शुभे वारे पयःपानं शिशोः स्मृतम् ॥ ५५ ॥
अव वालकका दुग्धपान लिखतेह-जन्मदिनसे इस्लासिवें
दिनमें अन्नप्राशनोक्त नक्षत्रोंमें दुपहरसे पहिले शुभवारमें बाल-
कको गऊ आदिका दूध पिलाना शुभ कहाहे ॥ ५५ ॥
१८६) मुहूर्त्तगणपतिः [संस्कार- अथ निष्क्रमणम् । तुर्ये निष्क्रमणं मासि यात्रोक्तदिवसे स्मृतम् ॥ जन्मतो द्वादशाहे वा कुर्यान्मंगलपूर्वकम् ॥५६॥ अव निष्क्रमण लिखतेहैं-चौथे महीनेमें और यात्राके मुहूर्तमें कहे हुए वार नक्षत्रोंमे अथवा जन्मसे वारहमें दिन मंगलपूर्वक बालकको घरसे बाहिर निकाले ॥ ५६ ॥ अथ कच्छावंधनं गणकमंडने कच्छाबंधः सिते पक्षे सुदिने करपंचके ।। ध्रुवझेऽदितियुग्मेऽश्विपितृपौष्णेंदुवासरे ॥१७॥ अब कच्छा बंधन लिखतेहै-शुक्लपक्ष और शुभवारमें, हस्त, चित्रा, स्वाति, विशाखा, अनुराधा, (ध्रुवसंज्ञक नक्षत्र) तीनों उत्तरा, रोहिणी, पुनर्वसू, पुण्य, अश्विनी, मघा, रेवती इन नक्षत्रोंमें तथा चंद्रवारमें चालकको कछनी वांधना शुभ होताहै ॥ ५७ ॥ अथ कटिसूत्रं भूम्युपवेशनम् । पुष्यहस्ताश्विनीमूलव्युत्तरे रोहिणीमृगे । ज्येष्ठायामनुरा- धायां शुभाहे मासि पंचमे ॥५८॥ कुजे शुद्धे समभ्यर्य वाराहं धरणी भुवि ॥ कटिसूत्रमथो बद्धा वालकं चोपवे- शयेत् ।। ५९ ॥ पुस्तकं लेखनी शस्त्रं रौप्यं च कांचनं तथा तस्मिन्काले यदादत्त तवृत्त्या जीवनं शिशोः१६०॥ अब कटिसूत्र और भूम्युपवेशन लिखतेहै-पुष्य, हस्त, अश्विनी, मूल, तीनों उत्तरा, रोहिणी, मृगशिरा,ज्येष्ठा, अनुराधा इन नक्षत्रोंमें शुभवारमें; जन्मसे पांचवें महीनेमें मंगल शुद्ध होय,वाराह भगवान्की मूर्ति तथा पृथ्वीका पूजन करके वालकके कोधनी बॉधे और फिर पृथ्वीपर बैठावै ॥ ५८ ॥ ५९॥ उस समय वालकके सामने पुस्तक, "
,
प्रकरणम् १४] भापाटीकासमेतः। (१८७)
कलम, शस्त्र, चांदी, सुवर्ण धरे इनमेंसे.चालक जिस वस्तुका ग्रहण
करै उसी वस्तुके द्वारा वालककी आजीविका जाने ॥६॥
अथान्नप्राशनम्।
रेवतीद्वितये पुष्ये पुनर्वस्वनुराधयोः ॥ श्रवणादित्रये हस्त-
त्रितये रोहिणीमृगे ॥ ६१ ॥ उत्तरायां शुभे लग्ने मीन-
मेपालिभिन्नभे ॥ पष्ठान्मासि समे पुंसः पंचमा-
द्विपमे स्त्रियाः॥६२॥ अन्नप्राशनकं प्रोक्तं शुभाहे सर्वसं-
मतम् ॥नेत्येके शतमे स्वातीचानुराधाख्यजन्मभे॥६३॥
अव अन्नप्राशन लिखतेहैं-रेवती, अश्विनी, पुष्य, पुनर्वसू, अनु-
राधा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, हस्त, चित्रा, स्वाति. रोहिणी,
मृगशिरा ॥६१॥ तीनों उत्तरा इन नक्षत्रोंमें; मीन, मेष और वृश्चिक
लग्न विना अन्य शुभलग्नोंमें; पष्ठादि सम मासोंमें पुरुपके लिये और
पंचमादि विपम मासोंमें स्त्रीके लिये तथा शुभवारोंमें अन्न प्राशन
सब आचार्योने शुभ कहाहै तथा कुछ आचार्योका ऐसा मत है कि,
शतभिषा, स्वाति, अनुराधा, जन्मका नक्षत्र इनमें अन्न प्राशन
नहीं करे ॥६२॥ ६३॥
अथ तांबूलभक्षणम् ।
अनुराधात्रये हस्तत्रितये रेवतीद्रये ॥ उत्तरासु च रोहिण्यां
श्रवणद्वितये मृगे॥ ६४॥ पुनर्वस्वोस्तथा पुप्ये शनिभी-
मान्यवासरे ॥ तांबूलभक्षणं साईद्विमासेन्नाशनेऽथवा ॥
ज्ञाकीज्यानां वृपे लग्ने कार्य तांबूलभक्षणम् ॥६५॥
अब तांबूल भक्षण लिखतेहे-अनुराधा, ज्येष्ठा, मूल हस्त, चित्रा,
स्वाति,रेवती, अश्विनी, तीनों उत्तरा, रोहिणी श्रवण,धनिष्टा, मृगशिर
॥६॥ पुनर्वसू, पृप्य इन नक्षत्रा, शनि मंगल विना अन्यवारों में;
जन्मसे ढाई महीने पश्चात् अथवा अन्नप्राशनके समय वृप लममें
तांबुल भक्षणं शुभ होताहे ॥६५॥
" (१८८) मुहूर्तगणपतिः [ संस्कार- अथ कर्णवेधः। रेवतीद्वितये पुष्ये पुनर्वस्वनुराधयोः ॥ श्रवणद्वितये चित्रा- मृगे हस्ते शुभे तिथौ ॥६६॥ शुभे वारे हि जन्माहाहा- दशे पोडशे दिने ॥ कर्णवेधोथ वा मासे पष्ठसप्ताष्टमेपि वा॥६७ ॥ युग्माब्दं जन्ममासं च पौष चैत्र हरेःशयम् ॥ जन्मतारां विहायाथ व्युत्तरेपि च केचन ॥ ६८ ॥ अव कर्णवेध लिखते हैं-रेवती, अश्विनी, पुष्य, पुनर्वसु, अनु. राधा, श्रवण, धनिष्ठा, चित्रा, मृगशिरा; हस्त इन नक्षत्रोंमें, शुभ तिथि और शुभवारों में और जन्म दिनसे बारहवें और सोलहवें दिन अथवा छठे, सातवें, आठवें मासमें कर्णवेध शुभ होताहे ॥६६॥६७॥ युग्म वर्ष, जन्मका महीना, पोप, हरिशयन,जन्मतारा इन सबको छोड़कर तीनों उत्तराओंमें कोई भी आचार्य कर्णवेधको शुभ कहतेहैं ॥६॥ अथ कन्याया नासिकावेधः। कर्णवेधोक्तमे शस्तं कन्याया प्राणवेधनम् ॥ त्र्युत्तराजलपस्वातौ पूर्वाहे शुकृपक्षके ॥ ६९ ॥ अव कन्याके नासिकावेध लिखतेहें-कर्णवेधोक्त नक्षत्रोंमें तथा तीनों उत्तरा, शतभिषा, स्वाति इन नक्षत्रोंमें और पूर्वाहमें शुक्लपक्षमें कन्याकी नासिकाका नेधना शुभ होताहै ॥ ६९ ॥ अथाव्दपूर्तिकृत्यम्। प्रतिवपं तु जन्माहे रमायास्तवपूर्वकम् ॥ गणेशमम्बामभ्य- य॑ देवताश्चिरजीविनः ॥ ७० ॥ कृष्णायुप्यं च विध्युक्तं कर्मदानान्यनेकशः॥ वद्धा मंगलसूत्रं च भुक्ते शिएद्विजेः सह ॥ ७१ ॥ जन्माहे जन्मनक्षत्रे वारी मंदारयोस्तदा । तस्मिन्वये महत्कष्टं कार्यहानिः पदेपदे ।। ७२ ।।
प्रकरणम् १४.] भापाटीकासमेतः। (१८९) अब वर्षपूत्तिमें लिखतेह-प्रतिवर्ष जन्मके दिनवि लक्ष्मी, गणेश, पार्वती देवता, तथा चिरजीवियोंका स्तूतिपूर्वक पूजन करके विधिपूर्वक कृष्णायुष्य कर्म तथा अनेक प्रकारके वस्तुओंका दान करे और फिर मंगलसूत्र वांधकरके श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके साथ भोजन करै॥७॥७१॥जन्मके दिन तथा जन्मके नक्षत्रमें यदि शनि और मंगलवार होय तो उस वर्षमें महान् कष्ट होताहै और पढपदपर कार्यकी हानि होतीहै ॥७२॥ अथ प्रतिष्ठादि विचारः। जलाशयसुरारामप्रतिष्ठा व्रतवन्धनम् ॥ अन्याधानं विवाह च चौलं राज्याभिपेचनम् ॥ ७३ ॥ नवगेहप्रवेशादीन कुर्यादक्षिणायने ॥ गुरुभार्गवयो रिक्त वाल्यवार्धकयो- रपि ॥ ७९ ॥ दशाहं पश्चिमे वाल्यं पंचाहं वाईकं भृगो।। प्राच्यां तु विदिनं बाल्यं पक्षं वाईकमुच्यते ॥७५ ॥ पक्षं वाल्यं च वार्धक्यं गुरोस्त्याज्यं शुभे सदा ॥ दशाह पश्चिमेवाल्यं परे सप्ताहमूचिरे॥७॥ व्यहं चावश्यके कृत्ये केचिद्भार्गवजीवयोगाअहं वाल्यमजस्य वाईकं त्रिदिनं विदुः ॥७७ ॥ अयंतिदेशे सप्ताहं पटुंगे दश विंध्यके । पंच हणे द्वयोरेते शेपदेशे दिनत्रयम् ॥ ७८ ॥ अवप्रतिष्टाकर्म लिखतेहैं-जलाशय अर्थात् कुआ, वावड़ी आदि- देवप्रतिष्ठा, वागकी प्रतिष्ठा, यज्ञोपवीतधारणकर्म, अग्निहोत्र, विवाह, मुंडन, राज्याभिषेकशानवीन गृहप्रवेश इत्यादि कार्य दक्षिणायनमें नहीं करे तथा वृहस्पति ओर शुक्रके अस्त, वालव तथा वृद्ध- त्वमेंभी उक्त कार्य नहीं करे ॥७४ ॥ पश्चिममें शुक्रका उदय होय तो दश १० दिन बालपन ओर ५ दिन वृद्धपन रहताहे और जो पूर्वमें शुक्रका उदय होय तो तीनदिन बालभाव और पंद्रह
(१९०) मुहूर्त्तगणपतिः [संस्कार-
दिन वृद्धभाव रहताहे ॥७५॥ ओर बृहस्पतिके अस्तमें चाल
और वृद्धभाव पंद्रहदिनका होताहै शुभकार्यमें सटेव त्याज्यहे.
कुछ आचार्योंका ऐसा मत है कि, वृहस्पति और शुक्रके अस्तमें
दश दिन वालव और वृद्धत्व रहताहै. अन्य आचार्योका ऐसा
मत है कि, सात दिन थालत्व और वृद्धत्व रहताहे. कोई ज्यो-
तिर्विद ऐसा कहते हैं कि, आवश्यक कार्यमें बृहस्पति और
शुक्रका चालत्व वृद्धत्व तीन दिन मानना चाहिये और चंद्रमाका
आधा दिन चालत्व तथा तीन दिन वृद्धत्व मानना चाहिये. बृहस्पति
और शुक्रका चालत्व तथा वृहत्व अवंतीदेशमें सात दिन, बङ्गदेशमें
छः दिन विंध्याचलके देशमें दश दिन, हणदेशमें पांच दिन और
शेष देशोंमें तीनदिन रहताहै ।। ७६ ।। ७७ ॥७॥
अथ शुक्रोदयास्तमानम्।
प्राङ्ने।पुड्मितेश्व२५२हश्यो भवति भार्गवः ॥ वसुशैल-
मिते ७८ स्तन यातोऽस्तं नेव दृश्यते ॥७९॥ खवाणाश्वि
२५० मितान्धसान्प्रतीच्यां दृश्यते भृगुः ॥ तत्र वार्क-
करग्रस्तो नवा९हानि न दृश्यते ॥ ८० ॥
अब शुक्रोदयास्तमान लिखतेहें-जब शुक्र पूर्वदिशामें उदय
होतेहैं तब २५२ टोसो बावन दिन उदय रहकर दीसते रहतेहैं
और फिर अठत्तर ७८ दिन अस्त रहकर नहीं दीसतेहे ॥७९॥
और जव पश्चिममें उदय होतेहैं तब दोसो पचास २५० दिन उदय
रहकर दीखते रहतेहैं और फिर सूर्य किरणोंसे अस्त होकर नो
९ दिन नहीं दीखते ॥ ८० ॥
अथ गुरुदयास्तमानम्।
.प्रायो वाचस्पतिर्मासं भवत्यक्ष्णामगोचरः।।
प्राच्यामुदयते मासं याति पश्चात वत्सरात् ॥ ८ ॥
प्रकरणम् १४.] भापाटीकासमेतः । (१९१)
अब गुरूदयास्तमान लिखतेहैं-बृहस्पति पूर्व दिशामें जब अस्त
होतेहैं तो प्रायः एक मास नहीं दीखतेहैं. इसके पश्चात् पश्चिममें
उदय होतेहें तो एक वर्पतक उदय रहते हैं इसके पीछे एक महीनेके
लिये अस्त रहतेहें फिर एक मास पूर्वमें उदय रहतेहे ॥ ८१॥
अथ चूडाकर्म।
चौलं संवत्सरे पूर्ण तृतीयाद्विपमे चरेत्॥सौम्यायने विचैत्रेये
ज्यशु–दुवासरे।।८२॥ चरक्षिदुचित्रंद्रपाणे च शुभवा-
सरे॥अथवा ब्राह्मणस्यार्के क्षत्रियस्य कुजेहनि॥८३॥ मंदाहे
वेश्यशूद्राणां क्षौरोक्ततिथिमादिषु ॥ लग्ने खेटवलोपेते चंद्र-
ताराबलान्विते ॥ ८४ ॥ ज्येष्टस्य ज्येप्टे नो मासे मार्ग-
शीपेऽपि केचन ॥ मातुर्गमें न सच्चीलं पंचमासाधिके
शिशोः ॥ पंचवाधिकस्येष्टं गर्भिण्यामपि मातरि ॥८॥
अब चूडाकरण लिखतेह-संवत्सर पूर्ण होनेपर अथवा तीसरे
वर्षसे लेकर विपम घर्पमें उत्तरायणमें, चैत्र वर्जित मासोंमें,बुध,बह-
स्पति,शुक्र, चंद्रवारों में मुंडन शुभ होताहे ॥८॥चर नक्षत्र (स्वाति,
पुनर्वस, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा ) क्षिप्र ( हस्त, अश्विनी, पुष्य,
अभिजित् मृगशिरा,चित्रा,ज्येष्टा,रेवती,इन नक्षत्रों में,शुभवारमें मुंडन
शुभ होताहे अथवा ब्राह्मणका रविवारमें, क्षत्रियका मंगलके दिन
॥ ८३॥ वेश्यशूद्रोंका शनेश्चरके दिन क्षोरोक्त तिथि नक्षत्रोंमें,
ग्रहबलयुक्त लग्नमें, वली चंद्रमा तथा तारामें मुंडन शुभ होताहे
॥ ॥ प्रथमोत्पन्न वालकका मुंडन ज्येष्टमासमें नहीं करावे ओर
कोई आचायाँका मतहे कि, मार्गशीर्पमें भी नहीं कराये और यदि
माताका गर्भ पांचमहीनेसे अधिक होय तो मुंडन शुभ नहीं
होताहे और जो वालक पांच वर्षसे अधिक अवस्थाका होय तो
माताके गर्भवती होनेपरभी मुंडन शुभ होताहे ॥५॥
(१९२) मुहूर्तगणपतिः- [संस्कार- अथाक्षरलेखनारंभः। सौम्यायने शुभे मासि स्वाध्यायदिवसे शुभे ॥ स्वस्थे जीवबुधे शुक्र लग्ने खेटवलान्विते ॥८६॥ रेवतीद्वितये पुष्ये पुनर्वस्वनुराधयोः ॥ आर्द्राख्ये अवणे हस्ते स्वाती चिवाभिधे तथा ।। ८७॥ हेरंबविष्णू वाग्देवीं तथाभ्यच्य॒ष्ट- देवताः॥ पंचमान्दे नरः कुर्याल्लिप्यारंभं सदा बुधैः ॥८॥ अब अक्षर लेखनारम्भ लिखतेह-उत्तरायण, शुभमास, स्वा- ध्यायका शुभदिन अर्थात् अनध्याय न होय, वृहस्पति, बुध, शुक्र वलवान् होकर अपनी राशियोंपर स्थित होय, ग्रहबलयुक्त लग्न होय ॥८६॥ रेवती, अश्विनी, पुप्य, पुनर्वसू, अनुराधा, आद्रा, श्रवण, हस्त, स्वाति, चित्रा, ॥८७॥ इन नक्षत्रामें गणेश, विष्णु, सरस्वती इष्ट देवताका पूजन करके पांचवें वर्पमें अक्षर लिसनेका आरंभ करे ॥८॥ अथोपनयनम्। व्रतबंधस्तु विप्राणां गर्भाडा जन्मतोऽटमे ॥ पप्टेम्दे सप्तमे मध्यो विद्याकामस्य पंचमे ॥ ८९ ॥ पष्टे चैकादर्शब्द वा क्षत्रियाणामुदीरितः॥वैश्यानां द्वादशेन्दस्यादरमै गर्भतो- पि वा।।९०॥ विप्रस्यापोडशाद्रपदाहाविंशातु भृभुजाम् ।। वैश्यानामाचतुविशाहोणः काल उदाहृतः ॥ ९१ ।। निजवर्णशशाखेशभास्वागीश्वरंन्दुषु ॥ वीर्यवत्सु द्विजा तीनां व्रतबंधः शुभप्रदः॥ ९२ ॥ अब उपनयन लिसते-ब्राह्मणोंका यज्ञोपवीत गर्भसे या जन्मसे आठवें वर्षमै उत्तम होता; छठे और सात वर्ष में मध्यम होताहे और विद्याकी इच्छा करनेगलेको पांच वर्षमें शुभ होताहे ॥ ८९॥और छठे अयग ग्यारहवें वर्ष में क्षत्रियांका और ' प्रकरणम् १४.] भापाटीकासमेतः। (१९३) वैश्योंका वारहवें वर्षमें अथवा गर्भसे आठवें वर्पमें यज्ञोपवीत शुभ होताहै ॥ ९० ॥ ब्राह्मणोंका सोलह वर्पतक, क्षत्रियोंका वाईस वर्षतक, वैश्योंका चौवीस वर्पतक यज्ञोपवीत धारण करनेमें गौणकाल कहाहै,॥९१॥अपना वर्णेश तथा शाखेश और बृहस्पति,सूर्य, चंद्रमा बलवान् होय तो द्विजातियोंका व्रतबंध शुभदायक होताहै ॥ ९२ ॥ अथ वर्णेशाः। जीवशुको तु विप्रेशी भूभुजां रविमंगलौ ॥ विशोजो ज्ञश्च शूद्राणामंत्यजानां पतिः शनिः॥ ९३॥ अव वर्णेश लिखतेहैं-बृहस्पति, शुक्र ब्राह्मणोंके स्वामी हैं, सूर्य मंगल क्षत्रियोंके; चंद्रमा वेश्योंके; बुध शूद्रोंके और शनैश्चर अंत्य- जोंके स्वामी हैं ॥९३॥ अथ वेदाधीशाः। ऋग्वेदेशो गुरुः प्रोक्तो यजुपां भार्गवः पतिः॥ सामवेदेश्वरो भोमः पतिश्चाथर्वणो बुधः॥ ९४ ॥ अव वेदाधीश लिखतेहैं-ऋग्वेदका पति वृहस्पति, यजु- र्वेदका पति शुक्र, सामवेदका पति मंगल, अथर्वणका पति बुध कहाहै ।। ९४ ॥ अथ गुर्वादिवलम् । गुरुमूर्यवलं ज्ञेयं विवाहे यद्विवक्ष्यते ॥ चंद्रतारावलं पूर्वमुक्तं ग्रामं वटोः शुभम् ॥ ९५ ॥ अव गुर्यादिवल लिखतेहे-जिसप्रकार विवाहमें वृहस्पति और सूर्य चल देखना कहा है इसी प्रकार यज्ञोपवीतमें भी देखना चाहिये और चंद्रमा तथा ताराका वल जो कि, पूर्वमें कह माये हैं (बटु) ब्रह्मचारीके लिये शुभ ग्रहण करना चाहिये ।। ९५॥ १३
(१९४) मुहूर्तगणपतिः [संस्कार-
अथ मासादिः।
माघात्पंचसु मासेषु शुक्ले जीवज्ञभास्करे ।। केचितु कृष्ण-
पक्षेऽपि प्रथमत्रिलवे जगुः॥९६॥ जनुर्मासमलनादी विप्रा-
णांव्रतबंधनम् ॥बहुविद्यापदं विद्यादाद्यगर्भभुवामपि॥१७॥
अब मासाद लिखते हैं-माघ, फाल्गुन, चैत्र, वैशाख, ज्येष्ट,
मासोंमें; शुक्लपक्षमें; वृहस्पति, बुध, रविवारोंमें और कोई आचार्य
कृष्णपक्षके प्रथम त्रिलवमें अर्थात् पंचमीतक तिथियों में जन्मके
मास और जन्मकी लग्नादिकॉमें ब्राह्मणों के प्रथम गोत्पन्न बाल-
कोंका भी व्रतबंध बहुत विद्यादायक होताहे ॥ ९६ ॥ ९७ ॥
अथ तिथयः।
दिव्येकादशदिक्पंचद्वादशप्रमिते २।३।११।१०।५।
१२ तिथौ ॥ शुक्लपक्षे तथा कृष्णे पञ्चमीद्विधिके ६।२।
३ शुभम् ॥ ९८॥
अब तिथि लिखतेहैं-दूज, तीज, एकादशी, दशमी, पंचमी,
द्वादशी ये तिथि, शुक्लपक्षमें ओर पंचमी, दूज, तीज ये तिथि
कृष्णपक्षमें शुभहें ॥९८॥
अथोत्तमानि नक्षत्राण।
इस्तत्रये मृगे पुप्ये श्रवणद्वितयेऽविभे
रेवत्यां च प्रशस्तं स्यान्मेखलाबंधनं वटोः॥ ९९ ॥
अब उत्तम नक्षत्र लिखते-हस्त, चित्रा, स्वाति, मृगशिरा,
पुष्य, श्रवण, धनिष्ठा, अश्विनी, रेवती इन नक्षत्रों में वटुका
मेखलावन्धन श्रेष्ठ होताहे ॥ ९९ ॥
अथ मध्यमानि।
पष्टयदुकुजे मूले पूर्वाऽऽश्लेपोटाशते ।।
पुनर्वस्वनुराधा रोहिण्यां केचिदिप्यते ॥१०॥
- प्रकरणम् १४.] भापाटीकासमेतः। (१९५) अव मध्यम लिखतेहें-पष्ठी तिथि; रवि, चंद्र मंगलवार; मूल, तीनों पूर्वा, आश्लेपा, तीनों उत्तरा, शतभिषा, पुनर्वसू, अनु- राधा, आर्द्रा, रोहिणी नक्षत्र ये सब किसी आचार्योंने शुभ मानेहै ॥१०॥ अय प्रतिवेदनक्षत्राणि। आ हस्तत्रये मूले पूर्वाऽऽश्लेपावे तथा॥ ऋग्वंदाध्यायिनां जीवे प्रशस्तं व्रतबंधनम् ॥ १०१॥ त्र्युत्तरे रेवतीपुष्ये पुनर्वस्वनुराधयोः॥ मृगे हस्ते च रोहिण्यां भार्गवे यजुपां व्रतम् ॥ १०२ ॥अश्चिन्यांश्रवणे पुष्ये धनिष्ठादोत्तराचये।। हस्ते भूमिसुते श्रेष्ठं सामगानां व्रतं तथा ॥ १०३॥ मृगे हस्तेऽश्विनीपुष्ये धनिष्टारेवतीमृगे॥ पुनर्वस्वनुराधायां बुधे शस्तमथर्वणाम् ॥ १०४॥ अव प्रतिवेद नक्षत्र लिखतेहे-आर्दी, हस्त, चित्रा, स्वाति, मूल, तीनो पूर्वा, आश्लेपा, श्रवण इन नक्षत्रोंमें तथा वृहस्पति वारमें ऋग्वेदपाठियोंका व्रतबंध श्रेष्ठ होता है ॥१०१॥ तीनों उत्तरा, रेवती, पुष्य, पुनर्वसू, अनुराधा, मृगशिरा, हस्त, रोहिणी नक्षन और भृगुवारमें यजुर्वेदियोंका व्रतवंध शुभ होताहे ॥१०२॥ अश्विनी, श्रवण, पुप्य, धनिष्ठा, आर्द्रा, तीनों उत्तरा, हस्त इन नक्षत्रोंमें और मंगलबारमें सामनेदियोका व्रतध शुभ होताहे ॥ १०३ ॥ मृगशिरा, हस्त, अश्विनी, पुष्य, धनिष्ठा, रेवती, श्रवण, पुनर्वसू, अनुराधा इन नक्षत्रोमें और बुधवारमें अथर्ववेदियोंका व्रतबंध शुभ होताहै ॥ १०॥ अथ साधारणनक्षत्रे विशेपः। पुनर्वस्वोतं नेटं शतभे चेति केचन ।। १०५ ।। - - [संस्कार- . (१९६) मुहूर्तगणपतिः- अब. साधारण नक्षत्र में विशेष लिखतेहैं-पुनर्वसुमें बतबंध अशुभ होताहै कोई आचार्य शतभिषा नक्षत्रमें भी व्रतबंध अशुभ कहतेहैं ॥ १०५॥ अथ व्रते निपिहानि। कृष्णपक्षे शनी रात्री प्रदोपे वा गलग्रहे। अनध्यायेऽपराहे च न कुर्याद्रतबंधनम् ॥ १०६॥ अव व्रतमें निषिद्ध लिखतेहैं-कृष्णपक्ष, शनिवार, रात्रिका समय, प्रदोष, . गलग्रह, अनध्याय, अपराह्न इनमें व्रतवंध नहीं करै ॥ १०६ ॥ अथानध्यायाः। संक्रांतियुगमन्वादि द्वितीया ज्येष्ठ शुक्लजा ॥ चैत्रकृष्णतः तीया च द्वादशी माघशुक्लजा ।। १०७ ॥ प्रतिपक्षेऽष्टमी चैव चतुर्दश्या दिनत्रयम् ॥ रिक्ता च व्रतबंधादावष्टी वा गलग्रहाः॥१०८॥ 'अव अनध्याय लिखतेहैं-संक्रांति, युगादि और मन्वादि तिथि, ज्येष्ठशुक्ला द्वितीया, चैत्रकपणा तृतीया,माघ शुक्ल, द्वादशी ॥ १०७ ॥ दोनों पक्षोंकी अष्टमी और चतुर्दशी, पौर्णमासी, प्रतिपदा, रिक्ता तिथि ये आठ तिथि गलग्रह कहातीहें व्रतधादि कायामें वर्जित हैं ॥ १०८॥ अथात्र लग्नवलम्। विपद् ३।६ संस्थाः खलाः सर्वे चंद्रो विद्यूनदिकत्रिगः11, २१७११०१३॥ सोम्याः त्रिकोणस्था १।४।७।१० ९५ लाभे ११ सर्वे व्रते शुभाः ॥ १०९॥ जीवेंदुभृगुल- नेशा व्रते नेष्टाः पडगाः ६८॥ शुदू व्यय १२ गौ- नेटो खला लग्नाटपंचमाः ११८१५ ॥ ११०॥ ते -
प्रकरणम् १४ ] भापाटीकासमेतः। (१९७)
सौम्याः शुभाः प्रोक्ताः पडष्टांत्य ६८।१२ विवर्जिताः ॥
शुक्रे स्वर्णोच्चगश्चंद्रो लग्ने श्रेष्टो रविः कचित् ॥ १११॥
झज्यशुक्रांशगे लग्ने चंद्रः शस्तो व्रते मतः ॥ नान्यत्राथ
निजांशेजः पुनर्वस्वोः श्रवे शुभः॥ ११२॥
अब यहां लग्नवल लिसतेहैं-तीसरे, छठे स्थानमें सब पापग्रह
होय और दूसरे, सातवें, दशवें, तीसरे स्थानमें चंद्रमा होय
और केंद्र १।४।७। १० त्रिकोण ९ । ५ लाभ ११ स्थानमें
सव शुभग्रह होय तो व्रतबंध शुभ होताहै ॥ १०९ ॥ वृहस्पति,
चंद्रमा, शुक्र, लग्नेश छठे, आठवें स्थानमें हों तो व्रतबंधमें शुभ
नहीं होते. शुक्र चंद्रमा वारहवें स्थानमें शुभ नहीं होतेहैं और
लग्न, पांचवें, आठवें स्थानमें पापग्रह शुभ नहीं होते ॥ ११०॥
शुभग्रह छठे, आठवें, चारहवें स्थानको छोड़कर अन्य शेप स्थानोंमें
होय तो व्रतवंधमें शुभ होतेहै.शुक्लपक्षमें चंद्रमा अपनी राशि (कर्क)
वा उच्च (प) राशिका होकर लग्नमें स्थित होय तो शुभ होताहे
और कहीं कहीं सूर्यको भी लग्नमें शुभ मानेहै ॥ १११ ॥ बुध,
वृहस्पति, शुक इन ग्रहोंके नवांशामें प्राप्त चंद्रमा लग्नस्थित होय
तो व्रतबंधमें श्रेष्ठ मानाहै और अन्य ग्रहोंके नवांशामें प्राप्त होकर
अन्य स्थानमें स्थित होय तो शुभ नहीं मानाहे ओर चंद्रमा अपने
नवांशामें तथा पुनर्वस, श्रवण नक्षत्रपर स्थित होय तो शुभ
माना है ॥ ११२॥
अथ केंद्रस्थखेटस्य फलम् ।
भूपसेवी बपिग्वृतिः शस्त्रभृत्पाठकोत्तमः ॥ पंडितश्चार्थवा-
न्म्लेच्छसेवी केंद्रेर्कतःकमात् ॥ ११३ ॥ लग्ने गुरुर्भृगुः
कोणे शुक्रांशेऽजः शुभो व्रते । गुरुश्चंद्रो भृगुर्नेष्टो रविभी
मार्किसंयुतः॥ ११॥
(१९८)
मुहूर्त्तगणपतिः [संस्कार-
अब केंद्रस्थ ग्रहोंका फल लिखतेहे-केंद्र में सूर्यादि ग्रहोंके
क्रमसे यह अग्रिम फल जानना चाहिये अर्थात् केंद्रमें सूर्य
होय तो वालक राजाकी सेवा करनेवाला होताहै और केंद्र में
चंद्रमा होय तो वैश्यवृत्ती होताहै और मंगल होय तो शस्त्र धारण
करनेवाला, वुध होय तो उत्तम पढ़नेवाला, बृहस्पति होय तो पंडित,
शुक्र होय तो द्रव्यवान, शनैश्चर होय तो बटु म्लेच्छोंकी सेवा
करनेवाला होताहै ॥ ११३ ॥ लग्नमें वृहस्पति, त्रिकोणमें ९ । ५ शुक
होय, शुक्रके नवांशामें चंद्रमा होय तो व्रतवंध शुभ होताहै,
वृहस्पति, चंद्रमा, शुक ये तीनों ग्रह रवि वा मंगल या शनैश्चरके
साथ होंय तो बतबंध नेप्ट होतेहै ॥ ११४ ॥
अथ चैत्रप्राशस्त्यम् ।
चैत्रेमासि रवौ मीने विवलेपि गुरौबटोः॥
व्रतबंधःप्रशस्तः स्याचैत्रे मीने यतः शुभः ॥ ११५॥
अव चैत्रप्रशंसा लिखतेहै-चैत्रमासमें मीनके सूर्य होय तो
बृहस्पतिके निर्वल होनेपर भी बटुका व्रतबंध शुभ होताहै क्योंकि,
चैत्रमासमे मीनके सूर्य शुभ होतेहैं ॥ ११५॥
अथ केशांतसमावर्त्तनम् ।
चौलोक्तसमये कार्य केशांतः षोडशेऽन्दके ॥
व्रतबंधोक्तकाले तु समावर्त्तनमीरितम् ॥ ११६॥
अव केशान्त समावर्तन लिखते है-मुंडनोक्त मुहूर्तमें सो-
लहवें वर्ष में केशान्त अर्थात् दाढी वनवावै और व्रतवंधोक्त कालमें
समावर्तन करना कहा है ॥ ११६ ॥
अथात्र मातृ रजोदोपे विशेपः ।
मातू रजस्वलादोपे नांदीश्राद्धोत्तरं तदा ॥
आवश्यके व्रतं चौलं शान्त्या पाणिग्रहं चरेत् ॥ ११७॥
- प्रकरणम् १५.] - भापाटीकासमेतः । (१९९) अव माताके रजो दोपमें विशेषलिखतेहैं-नांदीश्राद्धके उपरांत माताका रजस्वला दोष होय तो आवश्यक यज्ञोपवीत और मुंडन तथा विवाह शान्ति करके करै ॥ ११७॥ अथराज्ञां छुरिकाबंधनम्। व्रतोक्तमासतिथ्यादौ विचैत्रे सबले कुजे ॥ विभौमे यूरिकाबंधः प्राकृविवाहान्महीभुजाम् ॥ ११८॥ इति श्रीमद्देवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त- गणपती संस्कारप्रकरणं चतुर्दशम् ॥ १४॥७॥ अव राजाका छुरिकावन्धन लिखतेहैं-यज्ञोपवीतमें कहेहुए मास तथा तिथि होंय, चैत्रका महीना नहीं होय,मङ्गल वलवान होय, मंगलविना अन्यवार होय तो विवाहले प्रथम राजाओंको कटारका वाँधना शुभ होताहै ॥ ११८॥ इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त- गणपतौ श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितराम- दयालुशर्मकृतभापाटीकासमलंकृतं संस्कार- प्रकरणं चतुर्दशम् ॥ १४ ॥ अथ विवाहप्रकरणम्। योपा धर्मार्थकामानां साध्वी चेत्साधनं भवेत् ॥ शीलं लग्नवशात्तस्याः शुभं लगमतो बुवे ॥ १॥ देवशं सुदिने- भ्यर्च्य तांबूलश्रीफलादिभिः॥ विज्ञाप्य भं तयोः पृच्छे- द्विवाहं वरकन्ययोः॥२॥ प्रश्नेलगादि १० गीशा ११. ग्नि ३ बाण ५ शेल ७ स्थिते विधी ॥ सद्यः परिणयो जीव स्यादरकन्ययोः ॥३॥गो २ तुला ७ कर्क : लग्ने वा शुभेक्षितयुते तथा ॥ विपमझे स्थितौ शुमचंद्रा -- - (२००) मुहूर्तगणपतिः [ विवाह- चेत्पश्यतस्तनुम् ॥ ४॥ वरदो तत्र शुक्रेन्दू समभांशगतौ यदा॥ चंद्रः पष्टेष्टमे ६।८ पक्षे बहुले समराशिगः ॥६॥ क्रूरेक्षितो विवाहस्य भंगदःपरिकीर्तितः ॥ द्यूने ७ सेंदुभृगौ रंडा भौमेपि कुलटा शनौ ॥६॥ सुशीला सुभगा जीवे बुधे च प्रश्नलगतः ॥ याहक्संतानसंयुक्ता योपित्तत्र समा- व्रजेत् ॥ ७॥ तां विलोक्य तथाऽपत्यं तस्याः प्रश्ने वदे- सुधीः॥ ८॥शंखभेर्यादिनादश्चेत्प्रश्ने स्यान्मंगलं तदा ॥ वायसवामृगालानां नादश्चेत्त्वशुभं चरेत् ॥ ९॥ दंपत्यो- रंतरा मैत्री विवाहो न शुभावहः ।। सत्यां मैन्यां शुभस्तेन अवे मैत्रीमनेकधा ॥१०॥ घटितं प्रथमं ज्ञात्वा शुभदं वरकन्ययोः ॥ उदाहस्तु विधातव्यस्तेनादौ वच्मि ते तथा॥११॥ युंजी १ वर्ग २ स्तथा वर्णो ३ वश्य ४ स्तारा ६थ योनिका ६॥ ग्रहमैत्री ७ गणो ८ राशेर्भ ९ नाडी १० हीति वै दश ॥ १२॥ यथोत्तरखलाश्चेति विशे- यास्तु परस्परम् ॥ गुणाधिके समुद्राहः कर्त्तव्यो वरक- न्ययोः ॥ १३॥ अव विवाहप्रकरण लिखते हैं-यदि स्त्री शुभशीलयुक्त पतिव्रता होय तो धर्म, अर्थ, काम की साधन होतीहै और लग्नशसे उस स्त्रीका शील होताहै इसी कारणसे शुभ लग्नको कहताहूँ ॥१॥ शुभदिनमें तांबूल नारियल आदि वस्तुओंसे ज्योतिपीका पूजन करके उसे वरकन्या दोनॉका नक्षत्र वतावै, तदनन्तर विवाह पूछे (ज्योतिषीप्रश्नलग्नसे विचारकर कहे सोआगे लिखतेह)॥२॥प्रश्न लग्नसे दशवें, ग्यारहवें, तीसरे, पांचवें, सातवें स्थानमें स्थित चंद्रमाको वृहस्पति देखते होय तो वरकन्याका विवाह शीघ्र होताहै ॥३॥ शुभग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त प्रश्नलग्न वृष, तुला, कर्क होय - प्रकरणम् १५] भापाटीकासमेतः। 25216 (२०१) अथवा विषमराशिगत चंद्रमा और शुक्र लग्नको देखते होय ॥४॥ तो कन्याके लिये वरदायक होतेहैं और यदि वेही शुक्र चंद्रमा समराशिके नवांशामें होंय तो वरके लिये कन्यादायक होतेहैं और कृष्णपक्षमें समराशिगत चंद्रमा प्रउनलग्नसे छठ आठवें स्थानमें ॥५॥ ऋरग्रहोंसे दृष्ट होय तो विवाहका भंग करताहै और यदि सातवे स्थानमें शुक्र और चंद्रमा युक्त मंगल होय तो रंडा होय और जो सातवें स्थानमे शुक्र, चंद्रमा युक्त शनैश्चर होय तो व्यभिचारिणी होय ॥६॥ और प्रश्नलग्नसे सातवें स्थानमें शुक्र चंद्रमा युक्त वृहस्पति अथवा बुध होय तो सशीला और सौभाग्यवती होती है,प्रश्नकरनेके समय जैसी सन्तानको साथ लेकर कोई स्त्री आवै॥७॥ वैसीही सन्तान (पुत्र वा कन्या ) उसके भी उत्पन्न होगा कि, जिसके लिये प्रश्न कियागयाहे ऐसा ज्यो. तिथी बतावे ॥८॥ यदि प्रश्नके समय शंख, भेरी, वीणा आदि वाजेका शब्द होय तो मंगल होता है और जो कोआ,कुत्ता, गीदर शब्द करे तो अशुभ होताहै ॥९॥ स्त्री और पुरुषकी मैत्री पिना विवाह शुभ नही होताहे और जो दोनोमे मैत्री होय तो विवाह शुभ होताहे इसी कारणसे अनेक प्रकारकी मैत्रीको कहताहूं ॥ १०॥ प्रथम (घटित) मैत्री शकुनादिको शुभ विचारकर वरकन्याका विवाह करना चाहिये इसी कारणसे पहिले उसीको कहताहूँ ॥११॥ युंजी १, वर्ग २, वर्ण ३, वश्य ४, तारा ५, योनि ६, ग्रहमैत्री ७, गण ८, भकूट ९, नाडी १० ये दश प्रकारकी प्रीति कहींहै ॥ १२॥ इनमे परस्पर उत्तरोत्तर वलनान् जाननी, अधिक गुण मिले तो वरकन्याका विवाह करना चाहिये ॥ १३ ॥ अथ युजीप्रीतिः। पूर्वभागस्तु रेवत्याः पड्भे चादितस्तथा ॥ द्वादशस्वपि मध्योयं ज्येष्ठातो नवकेंत्यकः ॥ १४॥ प्राग्भागे जन्मभं , (२०२) मुहूर्त्तगणपतिः [विवाह- तस्याः कन्याया वल्लभः पतिः॥ नृणामपरभागे तु कन्या पत्युर्हि वल्लभा॥१५॥ मध्यभागे तु दंपत्योः प्रीतिरुक्ता परस्परम् ॥ १६॥ अव यंजीनीति लिखते है-रेवती, अश्विनी, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी, मृगशिरा ये छह नक्षत्र पूर्वभागके है और आर्द्रा, पुनर्वसू, पुप्य, आश्लेपा, मघा, पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाति, विशाखा, अनुराधा ये चारह नक्षत्र मध्यभागके है ज्येष्ठा, मूल, पूर्वापाढा, उत्तरापाढा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वाभाद्रपद, उत्तराभाद्रपद ये नौ नक्षत्र अन्त्यभागके हैं ॥१४॥ पूर्वभागके नक्षत्रोंमें वरकन्याका जन्मनक्षत्र होय तो कन्याको पति प्यारा होताहै और जो मध्यभागके नक्षत्रोंमें दोनोंका जन्म- नक्षत्र होय तो स्त्रीपुरुषमें परस्पर प्रीति रहतीहै तथा परभागके नक्षत्रोंमें दोनोंका जन्मनक्षत्र होय तो पतिको कन्या प्यारी होतीहे ॥१५॥१६॥ अथ वर्गप्रीतिः। अवों गरुडः प्रोक्तो मार्जारस्तु कवर्गकः ॥ चवर्गः केसरी ज्ञेयो टवर्गः श्वा प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥ तवर्गः सर्पसंज्ञः स्यात्पवगों मूपको मतः॥ यवर्गो हरिणाख्यश्च शवों मेप उच्यते ॥ १८॥ गरुडोरगयो ३ मिथ आसुविडालयोः।। शार्दूलमृगयोवैरै तथा मेपशुनोरपि ॥ १९ ॥ वर्गेऽरित्वे महदुःखं वगैक्ये प्रीतिरुत्तमा ।। कन्यकावरयोश्चैव स्वामि- सेवकयोरपि ॥२०॥ अव वर्गप्रीति लिखतेहै-अवर्ग गरुडवर्ग है,कार्ग मार्जार, चवर्ग सिंह, टवर्ग कुत्ता ॥१७॥ तवर्ग सर्प, पवर्ग मूपक, यवर्ग मृग, शवर्ग मेंढा वर्ग कहाहै ॥ १८ ॥ गरुड़ और सर्पका परस्पर वैरहे. मूपक प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२०३) और विडालका, सिंह और मृगका, मेढा और कुत्ताका आपसमें वैरहै ॥ १९॥वर्गवैर में महान दुःख होताहै, दोनोंका एक वर्ग होय तो उत्तम प्रीति रहतीहै जिस प्रकार कन्या और वरकी वर्गप्रीति विचारते हैं उसी प्रकार स्वामी और सेवककीभी वर्ग प्रीति विचारनी चाहिये ॥२०॥ वर्गचक्रम्. b अ-आ-इ-ई-उ-ऊ-ऋ--ए-ऐ-ओ-औ-गरुडवर्गहें। क-ख-ग-घ-ङ ये विडाल वर्गहें. च-छ-ज-झ- ये सिंह वर्ग, ट-ट-ड-ढ-ण ये कुत्ता वर्ग, त-थ-द-ध-न ये सर्प वर्गहें प-फ-ब-भ-म ये मूपक वर्गहै ये मृग वर्ग, ये मेटा वर्ग, -- अथ वर्णप्रीतिः। कर्कवृश्चिकमीनाख्या ब्राह्मणास्त्वथ बाहुजाः॥ मेपसिंह धनुष्काख्या वृपकन्यामृगा विशः॥२१॥ तुलाद्वंद्वघटाः शूद्वाश्चैते वर्णाश्च राशिजाः ॥ वर्णाधिक्ये वरः श्रेष्ठो न कन्या वर्णतोऽधिका ॥२२॥ अव वर्णप्रीति लिखतेहैं-कर्क, वृश्चिक,मीन राशि ब्राह्मण वर्ण हैं. मेप, सिंह, धनु ये राशि क्षत्रिय वर्ण हैं. वृष, कन्या, मकर ये राशि वैश्यवर्ण हैं ॥ २१ ॥ तुला, मिथुन, कुंभ ये राशि शूद्ववर्ण - (२०४) मुहूर्त्तगणपतिः [विवाह- । " !! वर्णचक्रम् । है. अधिक वर्णका वर श्रेष्ठ होताहै सिंह | धनुष राशय और वरके वर्णसे कन्याका वर्ण अधिक नहीं होना चाहिये ॥२२॥ ब्राह्मण | कर्क वृधिर मान राराय क्षत्रियवर्ण | मेर पदयार्ण कन्या मार राशय शवर्ण तुग | मिथुन कुन अथ वश्यावश्यम्। युग्मं कुंभस्तुला कन्या प्राग्दलं धनुपो द्विपात् ॥ पराई धनुपश्चैव पूर्वाधं मकरस्य च ॥२३॥ केसरी वृषभाख्यश्च मेपश्चैते चतुष्पदाः ॥ नकोत्तरदलं मीनो जलचारी प्रकी- र्तितः ॥२४॥ ॥कर्कः कीटकसंज्ञश्च वृश्चिकस्तु सरी- सृपः ॥ द्विपदानां वशाः सर्वे हित्वा केसरिणं तथा ॥२६॥ भक्ष्यो वारिचरस्तेपां भयस्थानं तु वृश्चिके ॥ लोकाद्विजे- यमन्यत्तु सिंहवश्या विवृश्चिकाः ॥२६॥ अव वश्यावश्य लिखतेहैं-मिथुन, कुंभ, तुला, कन्या, धनुका पूर्वार्द्ध द्विपद संज्ञक हैं और धनुका परार्द्ध, मकरका पूर्वार्द्ध ॥ २३॥ सिंह, वृष, मेष ये राशि चतुष्पद संज्ञक हैं. मकरका उत्तरार्द्ध और मीन राशि.जलचर संज्ञक हैं ॥ २४॥ कर्ककी कीट संज्ञा है, वृश्चिक राशिकी सरीसृप संज्ञा है, सिंहराशिके बिना, अन्य सव राशियें द्विपद राशियोंके वशमें हैं ॥ २५॥ और द्विप- दोंके जलचर भक्ष्य हैं.वृश्चिक राशि भयका स्थान है, वृश्चि- कको छोडकर सिंहके कामें उन, फ या मेष, धनु उत्तराद्ध | कर्क राश्चिक राशय सब राशि हैं और शेषराशि- योंमें भक्ष्य भक्षकको छोडकर पूर्व पूर्वद्ध वघ्यावश्य लोकव्यवहारसे जानलेना चाहिये ॥ २६ ॥ . वश्यावश्यचक्रम् । सर्प द्विपादचतुष्पाद जलचर कीट कुम, मि | सिंह, वृष, मरका FRIEET तुला, धनु का पाई मौत मारका प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२०५) अथ तारामैत्री। कन्याभं वरभागण्यं वधूभादरभं तथा ॥ नवच्छेपमं नेष्टं संप्तपंचत्रिसंख्यकम् ।।.२७॥ अब तारामैत्री लिखतेहैं-कन्याके नक्षत्रसे वरके नक्षत्रतक और वरके नक्षत्रसे वधूके नक्षत्रतक गिने दोनों जगह नोका भाग देनेसे शेप सात, पांच, तीन वर्षे तो नेष्ट तारा होतीहै ॥२७॥ अथ योनिमैत्री। अश्विन्याः शतभस्याश्वी महिपः स्वातिहस्तयोः ॥ पूभा- धनिष्ठयोः सिंहो भरण्यंत्यभयोगजः॥२८॥ कृत्तिकापु- प्ययोमपःश्रुतिपूपाढयोः कपिः॥ उपाभिजिद्भयोर्वभू रोहि-. णीमृगयोरहिः ॥ २९॥ ज्येष्ठानुराधयोरेणःश्वा मूलाई- भयोस्तथा ॥ पुनराश्लेपयोरोतुरासुः पूफामघक्षयोः ॥३०॥ विशाखाचित्रयोाम्रो गौरुफोत्तरभाद्रयोः ॥ मेत्री वैरं विचायेवं भानां प्रोक्तास्तु योनयः ॥३१॥ अब योनिमैत्री लिखतेहैं-अश्विनी और शतभिपा नक्षत्रकी अश्वयोनि है. स्वाती और हस्तकी महिपयोनि, पूर्वाभाद्रपद और धनिष्ठाकी सिंहयोनि, भरणी और रेवतीकी गजयोनि ॥२८॥ कृत्तिका और पुष्यकी मेंढायोनि,श्रवण और पूर्वीपाढाकी वानरयोनि, उत्तरापाढा और अभिजितकी नकुलयोनि,रोहिणी और मृगशीर्षकी सर्पयोनि॥२९॥ज्येष्टाऔर अनुराधाकी मृगयोनि,मूल और आर्दाकी कुत्तायोनि, पुनर्वसू और आश्लेपाकी मार्जारयोनि, पूर्वाफाल्गुनी और मघाकी भूपकयोनि ॥ ३०॥ विशाखा और चित्राकी व्याध योनि, उत्तराफाल्गुनी और उत्तराभाद्रपदकी गौयोनि हैं ये नक्ष- त्रोंकी योनि कहीहैं इस प्रकार मैत्री और वैर विचारना चाहिये जिसको आगे कहतेहैं ॥३१॥ - - , (२०६) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- अथ परस्परं महढेरम्। गोव्याघ्र महिपाश्वं च श्वेणं मार्जारमूपकम् ॥ सिंहेभं कपिमेयं च वैरं तु नकुलोरगम् ।। ३२ ॥ त्याज्यं परस्परं चैतहंपत्योः स्वामिभृत्ययोः ॥३३॥ अव परस्पर महद्वैर लिखतेहै-गो और व्याघ्रका महद्वैर है, महिष औ अश्वका, कुत्ता और मृगका, मार्जार और मूपकका- सिंह और हाथीका, वानर और मेढेका, नकुल और सर्पका महावैर है ॥३२॥ वर और कन्याकी योनियोंका तथा स्वामी और सेक्ककी योनियोंका परस्पर वैर त्याज्य है ॥ ३३॥ अथ ग्रहमैत्री। मित्राणि कुजचंद्रज्याः शत्रू शनिसितौ रखेः ॥ मित्रे सूर्य- धावतो रिपुः कोपि न शीतगोः ॥ ३४ ॥ जीवेंदुरखयो भूमिसूनोमित्राणि विद्रिपुः ॥ सूर्यशुको हितौ शत्रुश्चंद्रमा वोधनस्य तु ॥ ३५ ॥ मित्राणि सूर्यभीमाजा विच्छुको त्वहिती गुरोः ॥ मित्रे सौम्यशनी शत्र भार्गवस्येंदुभा- स्करी ॥३६॥ सुहृदो वित्सितो सोरेः शत्रयोर्ककुजेंदवः ।। सर्वेपामेव खेटानामनुक्तास्ते समाः स्मृताः ॥३७॥ दंपत्यो राशिपोमैत्री मिथः स्याच्छोभनं तदा । अहिते त्वहितं विद्यात्समे वे मध्यमं स्मृतम् ।। ३८ ।। अव ग्रहमैत्री लिखतेहें-सूर्यके मंगल,चन्द्रमा, वृहस्पति मिन हैं; शनैश्चर, शुक्र शत्रुह; शेप वुध समहे और चंद्रमाके सूर्य बुध मिनहें; शत्रु कोई नहींहमंगल,बृहस्पति,शुक्र, शनेश्वर सम हें ॥३ामंगलके वृहस्पति, चंद्रमा, सूर्य मित्रह; बुध शत्रुहे. शुक्र, शनेश्वर समहें - - प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२०७) और बुधके सूर्य, शुक्र मित्रहें; चंद्रमा शत्रुहे; वृहस्पति, शनेश्वर, मंगल, समहे ॥३५॥ बृहस्पतिके सूर्य, मंगल, चंद्रमा मित्रहें; बुध शुक्र शत्रुहे; शनैश्चर समहै और शुक्रके वुध, शनेश्वर मित्रहें; चंद्रमा, सूर्य, शत्रुहें; मंगल, बृहस्पति समहें. शनैश्चरके बुध, शुक्र, मित्र हैं; सूर्य, मंगल, चंद्रमा शत्रुहें और बृहस्पति. सम- है ॥३७॥ स्त्रीपुरुप दोनोंके राशीश्वरोंकी परस्पर मित्रता होय तो विवाह शुभ होताहे ओर जो शत्रुता होय तो अशुभ होताहै और दोनोंके राशीश्वरों में समता होय तो मध्यम होताहे ॥३८॥ अय ग्रहमैत्रीचक्रम् । सू में श मदा. Aire na 2669 | म . च सूयु मच स मित्राणि सू यु म যু হা, शमं घृ समास 1) ०० बु सू सूच म समय च अथ गणमैत्री। हस्तः स्वाती श्रुतिः पुष्योऽनुराधा रेवतीद्वयम् ॥ पुनर्वसू मृगश्चैव प्रोच्यते देवतागणः ॥ ३९ ॥रोहिणीभरणीपूर्वो- त्तरार्द्रा मानुपो गणः॥ चित्राऽश्लेपा मघा मूलं धनिष्ठा शततारका ॥४०॥ विशाखा कृत्तिका ज्येष्ठा एप रक्षो- गणो मतः॥ गणैक्ये परमा प्रीतिर्देवमातुपयोः समः॥ देवराक्षसयोवेर मृत्युर्मानवरक्षसोः ॥ ११ ॥ अव गणमैत्री लिखते हैं-हस्त, स्वाति, श्रवण, पुष्य, अनुराधा रेवती,अश्विनी, पुनर्वसू, मृगशिर ये नक्षत्र देवतागण कहेहैं ॥३९॥.
-- भरणी कृत्तिा राहिली | आदि गज हि मनु मेंग वानर राय ६६ ल/य मध्य आदी पुण्य ग वानर देव आता मपा सुमागारक्षम भरय पूर्वाप गुनी पाITA) मनु माय उत्तगपन गौ ध्यान मनु जाति (२०८) मुहूर्त्तगणपतिः [विवाह- रोहिणी, भरणी, तीनों पूर्वा, - अय नक्षत्राणां योन्यादिचक्रम् । तीनों उत्तरा, आर्द्रा ये नक्षन म-अथ भाग योनि १स्य ने गा नुष्यगण कहेहे. चित्रा, आश्लेपा, अचिनी अधम मघा, मूल, धनिष्ठा, शतभिपा ॥४०॥ विज्ञासा, कृत्तिका, ज्येष्ठा ये नक्षत्र राक्षसगण कहेहैं. कन्यावर दोनोंका। मृगशिरा रा एक गण होय तो परम प्रीति रहतीहे. शन | मृग मनुष्य आदि देव मनुष्य में समताहै; देव राक्षसोंमें पुन पर गूगा | वैर रहताहे; मनुष्य और राक्षसमें किस गूमा राममय मृत्यु होतीहै ॥ ११॥ अथ गणदोपापवादः। मैत्र्यां राशीशयोरंशस्वामिनोर्व- भमा | पक्ष रकन्ययोः॥ न तत्र गणदोपः स्याद्विवाहः शुभदो मतः॥४२॥ यदि रक्षोगणा कन्या वरश्चेन्न- गणो भवेत् ॥ तदोराहो गुणा- धिक्ये कार्यस्त्वावश्यके सति ॥४३ ॥ रक्षोमरगणा नारी चेत्तदोवाहनं तयोः ॥ योनिमै- ज्यादिना कार्यमिति गर्गेण भापितम् ॥ १४॥ अब गणदोपापाद लिसतेह- वर ओर कन्याके राशीश्वरोंमें अमित थवा राशिनांशके स्वामियों में मि- उत्तराम प्रता होय तो गणका दोप नहीं क्षम चित्रा सानी 'য় प्याघ्रमी ग पच रामगाम मय गृग भान दस अनुराधा उमेश गृग 7 मानामा रादास आदि पूना वानर | मेगनुय मण उत्तगपागमनमा | मनु य. अभिनय मरय गि रमेशा पनिटा I रखत्री प्रकरणम् १५ ] भाषाटीकासमंतः। (२०९) हाताहे और विवाह शुभदायक होताहै ॥ ४२ ॥ यदि कन्याका गण राक्षस और वरका मनुष्य गण होय तो अधिक गुण होनेपर आवश्यकतामें विवाह करलेना चाहिये ॥ १३॥ और यदि स्त्रीका देवता वा राक्षसगण होय तो योनि आदिकी मित्रता होनेपर वर कन्या दोनोंका विवाह करदेना चाहिये ऐसा गर्गाचार्यने कहाहैeen अथ राशिकूटकम्। राश्योः पटकाएक मृत्युस्त्रिकोणे वनपत्यता ॥ नेःस्वं द्विद्वादशे नेयं सौम्यमन्यत्र चोभयोः ॥ १५॥ कुमार्या विपमादाशेः पष्टे तु वरभं तथा ॥ समराशेः शुभं पष्टं विप- रीतमसत्स्मृतम् ॥ ४६॥ अब राशिकट लिग्वतेहे-वर और कन्या टोनाकी परस्पर छटी आठवी राशि होय तो मृत्यु होय, नौवी पांचवी राशि होय तो संतान नहीं होय और दूसरी बारहवीं राशि होय तो निर्धनता होय और अन्यप्रकारसे होय तो दोनोमे सुख होय ॥४५॥ कन्याकी विषम राशिसे वरकी छठी राशि होय और वरकी समराशिसे कन्याकी छठी राशि होय तो शुभ और इससे विपरीत होय तो अशुभ होताहे ॥४६॥ अथ दुष्टकूटापवादः। प्रोक्ते दुष्टभकूटेपि राश्योरेकाधिपत्यके ।। मैत्र्यां चोद्वाहनं श्रेष्ट ह्येकनाडी न चेत्तयोः॥४७॥ तुला ७ वृप २ भयो- मीन१२ सिंहयोः ५ कुंभ ११ कन्ययोः ६॥ धनुःकर्क- टयोनक्रयुग्मयोश्चालिमे पयोः॥४८॥ प्रीतिपवाष्टकं चेत- दन्यं संत्याज्यमेव हि ॥ राशिपोवेरैभावेपि मैत्री चेत्स्या- तदंशपोः ॥ १९ ॥ नाडी शुद्धौ च तागणां शुद्धाबुद्रनं शुभम् ॥
(२१०) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- अव दुष्टकूटापवाद लिखतेहें-- दुष्टभकूट ) छठी आठवीं राशिम वर कन्या दोनोंकी राशियोंका स्वामी एक होय अथवा दोनोंके राशियोंकी मित्रता होय तो विवाह श्रेष्ठ होताहै परन्तु वर- कन्याकी एक नाडी नहीं होय ॥४७॥ तुला और वृपका, मीन और सिंहका, कुंभ और कन्याका, धनु और कर्कका, मकर और मिथ- नका वृश्चिक और मेष राशिका प्रीतिपडष्टक होताहै विवाहमें शुभ है और अन्य प्रकारका मृत्युपडप्टक विवाहमें त्याज्य हे वरकन्याके राशिस्वामियोंका घेर भी होय परन्तु दोनोंकी राशि- नवांशाके स्वामियोंकी मित्रता होय और नाडी नारा शुद्ध होय तो विवाह शुभ होताहे ॥ ४८ ॥ १९ ॥ अथ नाडीशुद्धिः। ज्येष्ठामूलाश्विनााख्यद्वयं शतभिपद्धयम् ॥ उत्तराफा- ल्गुनीयुग्ममाधनाडीयमीरिता ॥ ५० ॥ चित्रानुराधा भरणी मृगः पुष्यो धनिष्ठिका । अहिर्बुध्यो भगः पूर्वापाढा मध्यमनाडिका ॥१॥ रोहिणीकृत्तिकाश्लेया मघा स्वाती- द्वयं तथा ॥ रेवती चोत्तरापाढा श्रवणश्चात्यनाडिका ॥ ॥५२॥ दंपत्योरेकनाडीस्थ ऋक्षे नेष्टः करगुहः ॥ मध्य- नाडीगते मृत्युस्तस्मात्तां सर्वथा त्यजेत् ॥ अब नाडीशुद्धि लिखतेहें-ज्येष्ठा, मूल, मनी, आदी पुन- वसू, शतभिपा, पूर्वाभाद्रपदा, उत्तगफाल्गुन हस्त ये नक्षत्र आदिनाडी कहातेहैं ॥५०॥ चित्रा, अनुराधा, भरणी, मृगशिर धनिष्ठा, पुष्य, पूर्वापाढा, पूर्वाफाल्गुनी उत्तराभाद्रपटाये नक्षत्र मध्यनाड़ी कहातेहैं ॥५१॥ रोहिणी, कृत्तिका, आश्लेषा, मघा,स्वाति, विशाखा, रेवती, उत्तरापाढा, श्रवण ये नक्षत्र अन्त्यनाडी कहतेही। ॥५२॥स्त्रीपुरुष दोनोंके जन्मनक्षत्र एकनाडीमें स्थित होय तो विवाह
प्रकरणम् १५.]
भापाटीकासमेतः। (२११)
नेष्ट होताहै,मध्यनाडीमें होय तो मृत्युहोतीहै इस कारण मध्यनाड़ी
सर्वथा त्याज्यहै ॥५३॥
अथ नाडीदोषापवादः।
राश्यैक्ये भिन्नभेऽप्येकमेन्यराशी तथेकमे ॥
भिन्नती न द्वयोर्दोपा गणनाडीभकूटजाः ॥ ५४॥
अब नाडी दोपापवाद लिखतेहे-यदि वर और कन्याकी राशि
एक होय और नक्षत्र अलग अलग होय, वा दोनोंका नक्षत्र एक
होय और राशि अलगअलग होय, अथवा नक्षत्र एक होय और
अलग अलग चरणोंमें दोनोंका जन्म होय तो गण और नाड़ी
तथा भकूटका दोष नहीं होताहे ॥ ५४ ॥
अथैकमेपि विशेपः।
विशाखार्दा श्रवः पुष्यो रोहिण्युत्तरभाद्रपाद् ॥
रेवती च मघा श्रेष्ठा नेतरश्चैकभद्रयोः॥६६॥
अब एक नक्षत्रमें भी विशेष लिखतेहें-विशाखा,आा, श्रवण,
पुष्य, रोहिणी, उत्तराभाद्रपात, रेवती, मघा इन नक्षत्रोंमेसे वर
और कन्याका जन्मनक्षत्र होय तो श्रेष्ठ होताहै अर्थात् नाड़ी,
गण, भकृटका दोप नहीं होता और उक्त नक्षत्रोंसे अन्य नक्षत्रों में
दोनोंका जन्म होय तो अशुभ होताहे अर्थात् नाड्यादि दोष
माने जाते ॥ ५५॥
अथ नाडयादिदोपदानानि।
हेमान्यरत्नगोदानं मृत्युंजयजपस्तथा ॥ कुर्यादावश्यको-
द्वाहे नाडीदोपाऽपनुत्तये ॥५६॥ तानं द्विद्वादशे दद्यात्सु-
वर्णं च पडष्टके ॥ गोयुगं नवपंचाख्ये स्वर्ण वर्णादिदूपणे॥
हेमान्नं वमनं धेनुं सर्वदोपापनुत्तये ॥ १७ ॥
(२१२) मुहूर्त्तगणपतिः [विवाह- अव नाड्याटि टोपामें दान लिखते है-सूवर्ण, घी, रल, गौका दान और मृत्युजयमंत्रका जप करे तो आवश्यक विवाहमें नाड़ीका दोष नहीं होताहै ॥५६॥ और दूसरी बारहवी राशि होय तो ताम्रदान करे. छठी आठवीं राशि होय तो सुवर्ण दानकर. नौवी पांचवी राशि होय तो दो गोदान करें और यदि वर्णादिका दूषण होय तो सुवर्ण दान करे. सर्व दोष दूर करनेके लिये सुवर्ण, अन्न, वस्त्र, गऊ दान करें ॥ ५७॥ अथ वर्णादिगुणाः। एकैकवृद्धितो जेया वर्णादीनां गुणाःक्रमात् ॥ विवाहः शुभस्तेषां गुणे त्वष्टादशाऽधिके ॥५८॥ अव वर्णादिगुण लिखते है-कमसे वर्णादिके गुण एक एक वृद्धि करके जानने चाहिये अर्थात् वर्णका १ एक गुण, वश्यके २ दो गुण, ताराके ३ तीन गुण, योनिके चार ४ गुण, ग्रहमैत्रीके पांच ५ गुण, गणमैत्रीके ६ छह गुण, भकूटके सात ७ गुण, नाड़ीके आठ ८ गुण होतेहै इन सवकाजोड ३६ छत्तीस होताहै, इनके आधे अठारहसे अधिक गुण मिले तो विवाह शुभ होताहै ॥ ५८ ॥ अथ प्रकारांतरेण वर्णादीनां च गुणाः। एको वर्णोत्तमे तुल्यवर्णैक्ये कथितो वरे ॥ हीने शून्यं गुण- चैके वदति सदृशे दलम् ॥ ५९॥ वश्यभक्ष्ये दलं वश्यवर होको गुणः स्मृतः ॥ गुणद्वयं डयोः सम्ये वैरभक्ष्ये च खं स्मृतम् ॥६०॥ शुभा चेदेकतस्ताग तदा साईगुणोद्वयोः। शुभे चेत्स्युस्त्रय. शून्यं चोभयोस्तारकेऽशुभे ॥ ६१ ॥ अतिमैत्रे तु चत्वारो योन्योमैत्रे त्रयो गुणाः ॥ औदासीन्ये द्वयं चैकं वरे खं चातिशात्रवे ॥६२ ॥ मिथोवेरे तु गन्यं स्यात्समबरे गुणार्धकम् ॥ एक शात्रवमैत्रे च द्वयोः साम्ये भकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२१३) त्रयो मुणाः ॥ ६३ ॥ सममैत्रे तु चत्वारः पंचैवेकेश्वर तथा । मित्रत्वे चोभयोस्तद्राशिपोवरकन्ययोः ॥ ६ ॥ मनुष्ये च स्त्रिया देवे वर तुल्यगणेपि पट् ॥ पंचान्यथा स्त्रिया देवे तथा रक्षोगणे वरे॥६५॥ रक्षोगणा यदा कन्या वरो देवस्तदा तु खम् ॥ रक्षोमानुपयोः खं स्यादन्योन्यं- वरकन्ययोः॥६६॥योन्कपदाभावे भकूटे योनिमत्रतः।। : कन्यादृरेपि चत्वारोह्येकोप्यकचरे तयोः ।। ६७ ॥ सत्कूटे योनिवरत्वे नरदरे पडीरिताः॥ गश्येक्ये भिन्नभे पंच सप्तान्यत्र सकूटके ॥ ६८॥ कन्याया वरभं दूरे कन्यादूर हि तच्छुभम् ॥ वरभानीरुदरंतद्विवाहेन शुभप्रदम् ॥ ६९।। नाडीभेदे गुणाश्चाप्यौ तदेवान्येपि सार्थकाः॥ अजागल- स्तनायंते नाडक्ये सकला गुणाः ॥ ७० ॥ अव प्रकारान्तरसे वर्णादिकोंका गुण लिखने हैं-वरका उत्तम वर्ण होय अथवा वर कन्या दोनोंका एक वर्ण होय तो एक गुण होताहे और यदि वर हीन वर्ण होय और कन्या उत्तम वर्ण होय तो शून्यगुण होता है और कोई आचार्य कहतेहैं कि, सम वर्णमें आधागुण होताहे ॥ ५९॥ वरकन्या दोनांका वश्य भक्ष्य होय तो आधागुण और वश्य चैर होय तो एकगुण और यदि दोनोंके वश्योंमें मित्रता होय तो दोगुण और दोनोंका वश्य वेर भक्ष्य होय तो शून्य गुण होताहै ॥ ६० ॥ घरकन्या दोनोंमें एकके तारा शुभ ओर एकके तारा अशुभ होय तो डेढ़ गुण होताहे और जो दोनोंके शुभ तारा होयँ तो तीन गुण होतेहैं और दोनोंके अशुभ तारा होय तो शून्य गुण होताहै ॥६१॥दोनोंकी योनियों में अति मित्रता होय तो चार गुण और दोनोंकी योनि- योंमें मित्रता होय तो तीन गुण ओर दोनों योनियों में उदा- (१४) मुहर्तगणपतिः [विवाह- सीनता होय तो दो गुण और यदि दोनोंकी योनिमें वैर होय तो एक गुण और अतिशत्रुता होय तो शून्य गुण होताहे ॥६॥ वरकन्या दोनोंके राशि स्वामियोंमें परस्पर वैर होय तो शून्य गुण होताहे और एकका राशीश सम और एकका शत्रु होय तो आधा गुण और शत्रुमित्रमें एक गुण और यदि दोनोंके राशीश्वर सम होंय तो तीन गुण ॥ ६३॥ और सम मित्र होय तो चार गुण और दोनोंके राशिस्वामियोंमें मित्रता होय अथवा दोनोंका राशीश्वर एकही होय तो पांच गुण होतेहैं ॥६४ ॥ मनुष्यगणकी कन्या और देवता गणका वर होय अथवा दोनोंका एकगण होय तो छह गुण होतेहैं और यदि स्त्री देवतागण होय और वर राक्षसगण होय तो पांच गुण होतेहैं ॥६५॥ और जो राक्षसगण कन्या होय और वर देवतागणे होय तो शून्यगुण होताहे और वरकन्याका परस्पर राक्षस और मनुष्यगण होय तो शून्यगुण होताहे ॥६६॥ दोनोंमें एकपदको अभाव होय अर्थात् भकूट शुद्धि न होय तो योनिकी मित्रतासे भकूट शुभ होजाताहे वरकी राशिसे कन्याकी राशि दूर होपय तो चारगुण होतह इसी प्रकार तीनों दुष्ट भकूटोंमेंसे कोई एक भी भकूट होय योनि मैत्री और वरसे कन्याको दूरत्व होनेपर. चारगुण होतेहे ॥ ६७॥ और शुभभकूटमें यह विचार है कि दोनोंकी योनिमें वर होय और कन्यासे वरकी राशि दूर होय तो छह गुण होतेहें.राशि एकही होय और दोनोंके नक्षत्र भिन्न होय तो पांचगुण होताहे. अन्य तीसरी, ग्यारहवीं राशिका शुभ भकृट होय तो सातगुण होतेहे ॥ ६८ ।। कन्याकी राशिसे वरकी राशि दूर होय तो वह कन्यादूर कहाता है और शुभ होताहे और वरकी राशिसे कन्याकी राशि दूर होय तो विवाहमें शुभ नहीं होनाहे ॥६९॥ नाडी अलगअलग होय प्रकरणम् १५] भापाटीकासमेतः। (२१५) तो आठ गुण होतेहैं और जब नाड़ीके पूरे गुण मिल जाते, तो और के गुणभी सार्थक होजातेहैं. यदि दोनोंकी नाड़ी एकही होय तो बकरीके गलस्तनके समान सर्वगुण निष्फल होजातेहे ॥ ७०॥ अथ जन्मकाले भौमदोपः। मूर्ती १ तुर्ये ४ एमे ८ भौमे सप्तमे ७ न्त्ये १२ च जन्मनि॥ भोपिद्विनाशः स्यास्त्रिया भर्तृविनाशनम् ॥ ७१॥ एवं विधे कुजे संख्ये विवाहो न कदाचन ॥ कार्यो वा गुणबाहुल्ये कुजे वा तादृशे द्वयोः ॥ ७२ ॥ अव जन्मकालमें भीमदोष लिखतेहे-पतिकी जन्मकुंडली में मंगल लग्नमें वा सातवें अथवा वारहवें अथवा चौथे वा आठवें स्थानमें होय तो स्त्रीका विनाश करता है और जो स्त्रीकी जन्म कुण्डलीमें मंगल उन स्थानों से किसी स्थानमें होय तो पतिका नाश करताहै इस कारण उक्त स्थानोंमें मंगल होय तो विवाह कभी न करे और यदि वहुत गुण मिले अथवा वर कन्या दोनोंकी जन्मकुंडलीमें मंगल एकसा होय तो विवाह करलेवे ॥ ७१॥७२॥ अथ विषकन्यायोगः। सूर्यभीमार्किवारेषु तिथिभद्राशताभिधम् ॥ आश्लेषा कृत्तिका चेत्स्यात्तत्र जाता विपांगना ॥ ७३ ॥ जनुलग्ने रिपुक्षेत्रे संस्थितः पापखेचरः ॥ द्वौ सौम्यावपि योगेस्मि- न्संजाता विपकन्यका ॥७४॥ लग्ने शनैश्चरो यस्याः सुतेऽको नवमे कुजः ॥ विपाख्या सापि नोद्राह्या विविधा विपकन्यका ॥ ७॥ अव विषकन्यायोग लिखतेहै-रवि, मंगल, शनैश्चर इन वारोंमें भद्रातिथिमें, आश्लेषा कृत्तिका इन नक्षत्रोंमें कन्या उत्पन्न होय - (२०६) मुहूर्तगणपतिः [ विवाह- तो वह विषकन्या कहानीहै ॥ ७३ ॥ और जन्मलग्नमें शत्रुक्षेत्री पापग्रह स्थित होय तथा दो शुभग्रहभी वही लग्नमें स्थित होय तोभी विषकन्या कहानी है ॥ ७४ ॥ और जिस कन्याकी जन्म- लग्नमें शनैश्चर होय, पाचवे स्थानमें सूर्य, नौवें स्थानम मंगल होय तोभी विषकन्या कहातीह इस प्रकारके योगांसे अनेक विषकन्या होतीहें उनका विवाह नहीं करना चाहिये ।। ७५ ॥. अथ विपकन्यादोपपरिहारः। माविन्यादिवतं कृत्वा वैधव्यविनिवृत्तये ।। अश्वत्थादिभिरुद्राह्य दद्यात्तां चिरजीविने ॥ ७६ ॥ अव विषकन्यादोपपरिहार लिखतेह-वैधव्य दर करनेके लिये सावित्र्यादिक व्रत करके पीपल आदि वृक्षोंके साथ विवाह कर फिर चिरजीवी वरको देवे।। ७६ ॥ अथ जन्मकालिकदुष्टनक्षत्रफलम् । आश्लेपाख्यसमुत्पन्नौ श्वथ कन्यासुतौ हतः ।। मूलजा श्वशुरं हंति ज्येष्टोत्या वधवाग्रजम् ।। ७७ ॥ कन्यका तु विशाखोत्था निहंति देवरं स्वकम् ॥ अब जन्मकालिक दुष्टनक्षत्रफल लिग्वतेह-यदि कन्या अथवा पुन आश्लेपा नक्षत्र में उत्पन्न होय तो दोनों सासोंका नाय करतेहैं और मूल नक्षत्रमें उत्पन्न हुई कन्या श्वसुरका नाश करनी ओर ज्येष्ठा नक्षत्रमें उत्पन्नहुई कन्या सपतिके बड़ेभ्राताका नाश कर- तीहै ॥ ७७॥ और विशाखा नक्षत्र में उत्पन्नहुई कन्या देवरका नाश करतीहै-- अथास्यापवादः। आश्लेपामथमः पादः पादो मूलांतिमस्तथा ॥ विशाखा- ज्येप्टयोराद्यास्त्रयः पादाः शुभावहाः ।। ७८ ॥ इति वध्वर- योर्मलापवादः ॥
प्रकरणम् 11.] भापाटीकासमेतः। (२१७) अब इसका अपवाद लिग्बन-आश्लेपाका पहिला चरण और मूलका अन्तिम चरण विशाखा तथा ज्येष्टाके पहिले तीन चरण शुभकारक हैं॥७८ ॥ इनि वधूवरयोमेलापवादः ॥ अथ वाग्दानं कुमारीवरणं च। विवाहोदितमे पुर्वाधनिष्ठाकृत्तिकाश्रये ॥ कुमारीवरयोः कार्य वरणं च शुभेहनि ॥ ७९ ॥ अब वाग्दान ओर कुमारीवरण लिग्बतह-विवाहमें जो नक्षत्र कहेहे तिनमें और पूर्वा तीनों धनिष्ठा, कृत्निका. श्रवण इन नक्ष- त्रामें शुभवाग्में कुमारी और वरका वरण करना शुभ होताहे ॥७९॥ अथ विवाहादिकृत्ये निपिङसमयः । जलाशयगृहारामप्रतिष्ठाभणे तथा ॥ ताम्भसमाप्ती च दीक्षां सोमाऽध्वरादिकम ॥ ८॥ महादानमुपाकर्माग्रय- णारंभमष्टकम् ॥ केशांतं वृषभोत्मग देवतास्थापनं प्रपा ॥ ८१ ॥व्रतबंधमथोद्राहं मुंडनं कर्णवेधनम् ।। गर्भाधाना- दिसंस्कागन्कालातिक्रमणे शिशोः॥ ८२ ॥ देवतीर्थक्षणं चाचं भूमिपालाभिपेचनम् ॥ अन्याधानं च संन्यासं चातुर्मास्यमथो गमम् ॥ ८३॥ वेदवतं व्रतोत्सर्गमाचं वध्वाः प्रवेशनम् ॥ अस्ते शुक्रेज्ययो ल्ये वाईके सिंहगे गुरी ॥८॥ त्रयोदशदिने पक्षे मासे न्यूनेऽधिके त्यजेत् ॥ धार्य नेति जगुः केचिदस्तादौ भूपणादिकम् ॥ ८॥ सुवर्णरत्नदंतानां संधार्यमिति चापरे ॥ केचिद्रकेऽतिचा- रेपि नीचराशिगते गुगै॥ धनुर्मीनगते सूर्य गुरुणा संयुतेपि च।।८६॥ अब विवाहादिकृत्यमें निषिद्धसमय लिखनेह-जलाशय, मकान, बगीचा इनका बनाना, नथा प्रतिष्टा करना, मनका प्रारंभ और - - (२१८) मुहूर्त्तगणपतिः- [विशाह- समाप्ति, मंत्रदीक्षा. सोमयज्ञादि करना ॥८॥ महादान, उपाकर्मः नवान्न भोजन, अष्टकाश्राद्ध (केशांत) डाढ़ी बनवाना, वृपोत्सर्ग, देवस्थापन, प्याऊ लगाना ॥ ८१॥ यज्ञोपवीत, विवाह, मुंडन, कर्ण- वेध, वालकका समय निकल जानेपर गर्भाधानाटि संस्कार ॥८२॥ देवता और तीर्थका प्रथम दर्शन, राजाका अभिषेक. अग्निहोत्र- संन्यास लेना, चातुर्मास्यत्रत करना, प्रथमयात्रा करनी ॥ ८३ ॥ वेदपाठका व्रत करना, इतका उद्यापन करना, प्रथम वधूप्रवेश इतने कार्य शुक्र और बृहस्पतिके अस्त तथा वालव और वृद्ध त्वमें, सिंहके वृहस्पतिमें ॥८॥ तेरहदिनके पक्षम,न्यूनाधिक मासमें त्यागदेने चाहिये और कोई आचार्य ऐसा कहतेहैं कि. अस्तादिकमें भूपणादिक धारण नहीं करे ॥ ८५ ॥ और किन्ही आचार्योंका ऐसा मत है कि. सुवर्ण, रत्न, हाथीदांतका पहिरलेना अस्तादिकमें शुभहै तथा किन्ही आचार्योंका ऐसा कथन है कि, वृहस्पति वक्री- होय अथवा अतिचारी होय वा नीच राशि मकरके होय अथवा बृहस्पतिसे युक्त धनु और मीनके सूर्य होय तोभी सोना, रत्न, हाथीदांतका धारण करलेना शुभ होताहै ॥ ८६ ॥ अथ प्रकारांतरैर्मासद्वयमेव त्याज्यम् । हेयं मासद्वयं जीवे नकस्थे शुभमीप्सुभिः ॥ ८॥ अव प्रकारान्तरसे दोमासमें ही त्याज्य लिखतेह-मकरके बृह- स्पति होय तो शुभ चाहनेवाले जन दो महीनेतक शुभकार्य न करें ॥८॥ गुरोर्वक्रातिचारे विशेषः। वक्रातिचारगे जीवे त्वष्टाविंशतिवासरान ॥ परित्यज्य ततः कुर्याद्वतोदाहादिकं शुभम् ॥ ८८ ।।
.
ग
प्रकरणम् १५ ] भाषाटीकासमंतः। (२१९)
अव गुरुके वक्रातिचारमें विशेष लिखतेहे वक्र अथवा अति-
चारके बृहस्पति होय तो अट्ठाईस दिनोंको त्यागकर यज्ञोपवीत
विवाहादि कार्य करे तो शुभ होतेहैं ।। ८८ ॥
अथ वक्रातिचारदोपापवादः।
त्रिकोणव्यायसंस्थे तु जीवे वक्रातिचारिणि ।।
न दोपस्तत्र विज्ञेयः कुर्यादुद्राहनादिकम् ॥ ८९॥
अव वक्रातिचारके दोषापवाट लिखतेह-नौवें, पांचवें, दूसरे,
ग्यारहवें स्थानमें वृहस्पति होय तो वक्र और अतिचारका दोप
नहीं होताहै विवाहादि कर्म शुभ होतेहैं ॥ ८९ ॥
अथ सिंहस्थगुरोपिः।
सिंहसिंहांशगे जीवे विवाहादि न कारयेत् ।।
गोदाया उत्तर भागे भागीरथ्याश्च दक्षिणे ॥९॥
अब सिंहस्थ गुरुदोप लिखतेह-सिंहराशि और सिंहराशिके
नवांशामें वृहस्पति होय तो गोदावरीके उत्तर भाग और भागीरथी
गंगाके दक्षिणभागमें विवाहादिक न करे ॥२०॥
अथ देशविशेपेण मिंहस्थगुरुदोपाभावः ।
गोदाया याम्यदिग्भागे भागीरथ्यास्तथोत्तरे॥
विवाहायखिलं काय सिंहस्थेपि बृहस्पती ॥९१॥
अब देशविशेषसे सिंहस्थ गुम्टोपाभाव लिखतेहैं-गोदावरी न.
दीके दक्षिण भागम और भागीरथी नदीक उत्तर भागमें सिंहके
बृहस्पति हानेपरभी विवाहादि समस्त कार्य करे ॥ ९१॥
अथ सिंहस्थगुरौ सर्वदेशेषु दोपापवादः।
सिंहराशिस्थिते जीवे मेपे तु न दूपणम् ।
आवश्यके विवाहादौ सर्वदेशेष्वपि स्मृतम् ॥ ९२ ॥
(२२०) मुहूर्तगणपतिः [ विवाह- अव सिंहस्थगुरुमें सर्वदेशमें दोषापवाद लिखनेहे-सिंहराशिके वृहस्पति होंय तो मेपके सूर्यमें आवश्यक विवाहादि कार्य सव देशोंमें शुभ होतेहैं अर्थात् मेपके सूर्य रहनेपर सिंहस्थ बृहस्पतिका दूषण नहीं होताहै ।। ९२ ॥ अथ मकरस्थे गुरौ विशेषः। मगधे गोडदेशे च सिधुदेशे च कोंकणे ।। विवाहादिशुभे त्याज्यो नान्यस्मिन्ननगो गुरुः ॥ ९३ ॥ अव मकरस्थगुरुमें विशेष लिखनेहें-मकरके वृहस्पति विवाहादि शुभकामें मगध, गोड, सिंध, कोकण इन देशोंमें त्याज्यहें अन्य देशोंमें शुभहें ॥ ९३॥ अथ लुप्तसंवत्सरः। देवपूज्योतिचारेण दशमासात्पुरा यदि ॥ राश्यंतरगते भूयो ऋते कुंभचतुष्टयात् १३ । १२॥ १ ॥ २ ॥ ९ ॥ प्रामाशिं यदि नो याति लुप्तसंवत्सरस्तदा ।। गंगानर्मदयो- मध्ये देशे सोत्यंतनिंदितः ॥ २५ ॥ अव लुप्तसंवत्सर लिखतेह-यदि वृहस्पति अतिचारकरके दश मासके भीतर कुंभ, मीन, मेष, वृष इन चार राशियोंको छोडकर अन्य राशिपर चले जाँय और अपनी पूर्वराशिपर न आवे तो लुत संवत्सर होताहै सो गंगा ओर नर्मदा नदीके मध्य देशमें अत्यंत निंदित है ॥ ९४ ।। ९५ ॥ अथ कार्यविशेपे नामजन्मक्षयोः प्राधान्यम्। देशग्रामगृहद्यूतव्यवहारे रणे ज्वरै ॥ दाने मं च सेवायां काकिण्यां वर्गयाजने ॥ ९६ ।। पुनर्भमेलने जेया नामराशेः प्रधानता ॥ अतोन्यत्र विवाहादी प्राधान्यं जन्मभस्य हि ॥ ९७ ॥ अज्ञातजनिधिष्ण्ये तु नामभादेव चिंतयेत् ।।
प्रकरणम् १५] भापाटीकाममेत.। (२२१)
जायापत्यभिकूटाद्यं गोचरायं खिलं तथा ॥ ९८॥ एक-
स्यापि च दंपत्योरज्ञाते जन्मभेमति ॥ तदा तु गुरुरव्या-
दिमेलनं नामभाइयो । ९९ ॥
अब कार्यविशेष जन्मदं और नामर्शको प्रधानता लिखतेहै-
देश, ग्राम और घरके कार्योमे, जुआमे, व्यवहारमें, युद्ध में ज्वरमें,
दानमे, मंत्रमे, सेवामे, काकिणीमें, वर्गके मिलानेमे ॥९६ ॥
(पुनर्भूमेलन ) अन्यकी व्याहीहई स्त्रीका अन्यपुरुपके साथ सगाई
करनेमें नामराशिकी प्रधानता जाननी इससे अन्यत्र विवाहादि
कार्यामें जन्मराशिकी प्रधानता जाननी ॥ ९७ ॥ जिस स्त्री पुरुपका
जन्मनक्षत्र नहीं मालूम होय उनके नामकी राशिसेही सव भक
टादि तथा गोचराटिका विचार करे ॥ १८ ॥ स्त्रीपुरुषमे एकका भी
जन्मनक्षत्र अज्ञात होय तो जो वृहस्पति तथा सूर्यादिग्रहोंके मेल.
नमें जन्मराशिसे किया जाता है सो विचार सब ग्रहोके मेलनका
दोनोकी नामराशिमे ही करे ॥ ५९॥
अथ विवाहे संवत्सरादिशुद्धिः।
गर्भाजन्मदिनादापि हायनात्पंचमात्परम् ॥ आदशाब्दं तु
कन्याया विवाहः समवस्मरे ॥ १०॥ गौरी स्यादष्टवर्पा
सा रोहिणी नववार्षिकी ॥ दशाब्दा कन्यका ज्ञेया तस्मा-
दूवं रजस्वला ॥१०॥
अब विवाहम संवत्सरादिशुद्वि लिखते ह-गर्भ अथवा जन्म-
दिनसे पांच वर्षके पश्चात् दश वर्षके भीतर सम वर्षमे कन्याका
विवाह शुभ होताहै ॥ १०॥ आठवर्षकी कन्याकी गौरी संज्ञा है।
नौवर्षकी कन्याकी रोहिणी संजा, दशवर्षकी कन्याकी कन्या संज्ञाहै
और दशवर्षके पीछे कन्याकी रजस्वला संना हे ॥ १०१ ॥
-- (२२२) मुहूर्त्तगणपतिः [विवाह- तत्र विशेषः। देया गुरुवला गौरी रोहिणी भानुमद्वला ॥ कन्या चद्रबला ग्राह्या ततो लग्नबलेतरा ॥ १०२ ।। यहां विशेष लिखतेहे-गौरीको वृहस्पतिका बल,रोहिणीको सूर्यका चल, कन्याको चंद्रमाका चल और रजस्वलाको लग्नवल देखना चाहिये ॥ १०२॥ अथ विवाहे रविगुरुचंद्रवलम् । गुरोर्बलं तु कन्याया वरस्याथ बलं खेः ॥ ग्राह्यं परिणये प्राज्ञैर्बलं चांद्र तथोभयोः ॥ १०३॥ अव विवाहमें रवि गुरु चंद्रवल लिखतेहे-कन्याको बृहस्पतिका चल और वरको सर्यका वल और दोनोंके लिये चंद्रमाका बल विवाहमें ग्रहण करना चाहिये ॥ १०३ ॥ अथ कन्याया वटोश्च गुरुवलम्। जन्मराशेर्गुरुः श्रेष्ठ-पंचमोनवमो द्विगः एकादशःसप्तमस्थः कन्यायाश्च वटोवते ॥१०४॥ वि ३ पद ६दशाघ १०११ गो मध्यो नेष्टस्तुर्यों ४ एमों ८ त्यगः ॥ एकया पूजया मध्यस्तुर्योंत्यो द्विगुणार्चया ॥ १०५॥ कालातिक्रमणे विष्टो ह्यष्टमस्त्रिगुणाचनात् ॥ गुरुः स्वोच्चे स्वमैत्रे वा स्वांशे वर्गोत्तमेपि वा ॥१०६॥ शुभस्तुोष्टमोत्योपि नीचारिस्थः शुभो यसत् ॥ वक्रातिचारगो वा पि यस्मिनाशी समा- गतः ॥१०७॥ तद्राशिजं फलं धत्ते जीवो नो पूर्वरा- शिजम् ॥ १०८॥ अव कन्या और बटुके गुरुवल लिखतेह-विवाहमें कन्याकी जन्म राशिसे और यज्ञोपवीतमें वटुकी जन्मराशिसे वृहस्पति पांचवें, नौवे, दूसरे, ग्यारहवें, सातवें होय तो श्रेष्ठ होतेहें ॥ १० ॥ - प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२२३) और तीसरे, छठे, दश, जन्मके होय तो मध्यम होतेहैं और चौथै, आठवें, बारहवें हाय तो नेष्ट होनेहें. मध्यम बृहस्पति एक गुणी पूजासे और चोथे, बारहवें वृहस्पति दूनी पूजासे शुभ होतेहैं और काल व्यतीत होनेपर आठवें वृहस्पति तिगुनी पूजासे शुभ होतेहैं । यदि वृहस्पति उच्चराशिके अथवा अपनी राशिके वा मित्रग्रहकी। राशिके अथवा अपने नवांशको वा वर्गोत्तम नवांशकमें होय ॥ ॥५॥६॥ तो चौथे, आठवें, वारहवें स्थानमें स्थित भी शुभ होतेहैं तथा नीच राशि वा शत्रुकी राशिका होय तो शुभ भी अशुभ होजाताहे ओर वृहस्पति वक्र अथवा अतिचारी होके जिस राशिपर आताहे उसीका फल देताहे और पूर्वराशिका फल नहीं देता ॥ १०७॥ १०८॥ अथवरस्य रविवलम् रविस्त्रिपदशायस्थो वरस्योद्वहने शुभः ॥ मध्यः पंचम- हक्सप्तनवमः पूजयोत्तमः ॥ द्विरों द्वादशः सूर्योऽथा- एमस्त्रिगुणार्चनात् ॥ १०९॥ अब वरका रविवल लिखतेहे-सूर्य तीसरे, छठे, दशवें, ग्यारहवें वरके लिये विवाहमें शुभ होतेहैं। पांचवें, दूसरे, सातवें, नौवें पृजासे उत्तम होते हैं और बारहवें सूर्य दृनी पृजासे तथा आठवें तिगुनी पूजासे शुभ होतेहे ॥ १०९ ॥ अथोभयोश्चंद्रवलम्। ग्राह्यं प्रागुक्तमुद्राहे द्वयोश्चांदवलं समम् ॥ ११०॥ अव दोनोंके चन्द्रवल लिखतेहैं-कन्या और वर दोनोंके लिये विवाहमें चंद्रमाका पूर्वोक्तसमानही बल ग्रहण करना चाहिये ॥११॥ अथ् मासादिदोपापवादः। जन्ममासादिके ज्येष्ठे विवाहो वरकन्ययोः॥ आयगर्भभु- वोर्नेष्टो नानाद्यजनुपोस्नयोः ॥ ११॥ नेटं त्रिज्येष्ठमुद्राहे (२२२) मुहूर्तगणपति [विवाह- तत्र विशेषः। देया गुरुवला गौरी रोहिणी भानुमद्रला ॥ कन्या चद्रवला ग्राह्या ततो लग्नबलेतरा ॥ १०२॥ यहां विशेष लिखतेहैं-गौरीको वृहस्पतिका बल,रोहिणीको सूर्यका चल, कन्याको चंद्रमाका वल और रजस्वलाको लग्नवल देखना चाहिये ।। १०२॥ अथ विवाहे रविगुरुचंद्रवलम् । गुरोर्वलं तु कन्याया वरस्याथ बलं रखेः ॥ ग्राह्यं परिणये प्राज्ञैबलं चांद्रं तथोभयोः ॥ १०३॥ अव विवाहमें रवि गुरु चंद्रबल लिखतेहे-कन्याको बृहस्पतिका चल और वरको सर्यका वल और दोनोंके लिये चंद्रमाका बल विवाहमें ग्रहण करना चाहिये ॥ १०३ ॥ अथ कन्याया वटोश्व गुरुवलम। जन्मराशेर्गुरुः श्रेष्ठःपंचमो नवमो द्विगः॥एकादशःसप्तमस्थः कन्यायाश्च वटोत्रते ॥३०॥ त्रि ३ पट् ६दशाय १०।१ गोमध्यो नेष्टस्तुयों ४ मा ८ त्यगः ।। एकया पूजया मध्यस्तुर्योत्यो द्विगुणार्चया ॥ १०५ ।। कालातिक्रमणे त्विष्टो ह्ययमस्त्रिगुणार्चनात् ॥ गुरुः स्वोच्चे स्वमैत्रे वा स्वाशे वर्गोत्तमेपि वा ॥१०६॥ शुभस्तुर्योष्टमोत्योपि नीचारिस्थः शुभो यसत् ।। वक्रातिचारगो वा पि यस्मिनाशी समा- गतः ॥ १०७॥ तद्राशिजं फलं धत्ते जीवो नो पूर्वरा- शिजम् ॥ १०८॥ अव कन्या और बटुके गुरुयल लिखतेह-विवाहमें कन्याकी जन्म राशिसे और यज्ञोपवीतमें बटुकी जन्मराशिसे बृहस्पति पांचवे, नौवे, दूसरे, ग्यारहनें, सातवे होय तो श्रेष्ट होतेहें ॥ १०४ ॥ -- प्रकरणम् १५] भापाटीकासमेतः। (२२३) और तीसरे, छठे, दावें, जन्मके होय तो मध्यम होतेहें और चोथे, आठवें, बारहवें होय तो नेष्ट होतेहैं. मध्यम बृहस्पति एक गुणी पूजासे और चोथे, बारहवें वृहस्पति दूनी पूजासे शुभ होतेहैं और काल व्यतीत होनेपर आठवें वृहस्पति तिगुनी पूजासे शुभ होतेहें यदि वृहस्पति उच्चराशिके अथवा अपनी राशिके वा मित्रग्रहकीं। राशिके अथवा अपने नवांशको वा वर्गोत्तम नवांशकमें होय ॥ ॥५॥६॥ तो चौथे, आठवें, बारहवें स्थानमें स्थित भी शुभ होतेहैं तथा नीच राशि वा शत्रुकी राशिका होय तो शुभ भी अशुभ होजाताहे और वृहस्पति वक्र अथवा अनिचारी होके जिस राशिपर आताहै उसीका फल देताहे और पूर्वराशिका फल नहीं देता ॥ १०७॥ १०८ ॥ अथवरस्य रविवलम् । रविस्पिट्दशायस्थो वरस्योद्वहने शुभः ॥ मध्यः पंचम- दृक्सप्तनवमः पूजयोत्तमः ॥ द्विरयों द्वादशः सूर्योऽथा- टमस्त्रिगुणार्चनात् ॥१०९॥ अव बरका रविवल लिखतेहे-सूर्य तीसरे, छठे, दशवें, ग्यारहवें वरके लिये विवाहमें शुभ होतेहै। पांचवें, दूसरे, सातवें, नौवें पूजासे उत्तम होते है और बारहवें सूर्य दृनी प्रजासे तथा आठवें तिगुनी पूजासे शुभ होतेहैं ॥ १०९ ॥ अथोमयोश्चंद्रवलम्। ग्राह्यं प्रायुक्तमुद्राहे द्वयोश्चांद्रवलं समम् ॥ ११०॥ अव दोनोंके चन्द्रवल लिखतेहैं-कन्या और वर दोनोंके लिये विवाहमें चंद्रमाका पूर्वोक्तसमानही वल ग्रहण करना चाहिये ।।११०॥ अथ मासादिदोपापवादः। जन्ममासादिके ज्येष्ठे विवाहो वरकन्ययोः॥ आद्यगर्भभु- वोर्नेटो नानाधजनुपोस्नयोः॥१११॥ नेष्टं त्रिज्येष्ठमुद्राहे (२२४) मुहृत्तंगणपतिः [विवाह- 'द्विज्यष्टं मध्यमं स्मृतम् ॥ कृत्तिकास्थे रखी केचित्रिज्येष्टं "तु शुभं जगुः ॥ ११२॥ अब मासादिदोषापवाद लिम्वतह-प्रथम गर्भसे उत्पन्न हुए वरकन्याका विवाह जन्ममास जन्मनक्षत्र, पार' तिथ्यादिमें तथा ज्येष्ठमासमे नेष्ट होताहे और अन्य महीनोमे नेष्ट नहीं होता अर्थात् शुभ होताहै ॥ १११ ॥ विवाहमे तीन ज्येष्ठ अशुभ दो ज्येष्ठ मध्यम हातहै. कोई आचार्य ऐसा कहतेहै कि कृत्तिका नक्षत्रपर सर्य होय तो तीन ज्येष्ठ शुभ होतेहे ॥ ११२ ॥ अथात्र प्रमंगाडिवाहाशुपयुक्तः शास्त्रार्थः । नेटं युद्रहनं केचिज्ज्येष्टयोस्तु परस्परम् ॥ पुत्रोद्वाहात पण्मासान कन्याकरपीडनम् ॥११३॥ मंडनान्मुंडनं वापि कुले शस्तमतोन्यथा ॥ सीमंतोद्वाहने चौलं केशांतं व्रतबं- धनम् ।। ११४ ॥ गुरुमंगलमेतत्स्यात्तदन्ये लघुमंगलम् ।। गुरुमंगलयोनेटं पण्मासालघमंगलम् ॥ ११५ ॥ शुभवयं तथा पित्र्यं कृत्यं स्वीयकुले न सत् ॥ सहोदरप्रसूतानां भातृणां च समक्रिया ॥ ११६॥ पण्मासाभ्यंतरे नेष्टा कन्यकानां तथैव च ॥ प्रागुक्तमंगलं कुर्यादब्दभेदेऽथवा पुनः॥ ११७ ॥ चतुर्दिनांतरे वापि संकटे तु दिनान्तरे ॥ एकाहेपि प्रकुर्वीत सरिद्विरिगृहांतरे ।। ११८॥ तथा मंडप- भेदेपि लग्नभेदे यथोचितम् ॥ यमयोस्तु विशेषोयं कार्याः सर्वाः सहक्रियाः ॥११९॥ एकोदरसमुत्पन्नमेकस्मै कन्य- काद्वयम्॥न देये नैव कुर्याच सोदराभ्यां सहोदरे ॥१२०॥ विवाहनिश्चयादूज़ कुले वध्वा वरस्य च ॥ पित्रादेमरणे जाते विवाहो न तथा शुभः ॥ १२१॥ अथवा वत्सगदूर्व प्रकरणम् १५.]] भापाटीकासमेतः। (२२६) मासपट्टादथापि वा ॥मासो/त्सुतकांते वा शांत्या शस्तः करग्रहः ॥ १२२ ॥ अव यहाँ प्रसंगसे विवाहाद्युपयुक्तशास्त्रार्थ लिखतेहें-तीन ज्येष्ठोंमें विवाह अशुभ होताहै । किन्ही आचार्योंका ऐसा मत है कि, जेठे वर कन्या दोकाही परस्पर विवाह अशुभ होताहै और पुत्रके विवाहसे पीछे छह महीनेके भीतर कन्याका विवाह शुभ नहीं होता ॥ ११३॥ और अपने कुलमें कन्या वा पुत्रके विवाहसे पीछे छह महीनेके भीतर मुंडनभी शुभ नहीं होताहै. सीमंतकर्म, विवाह, मुंडन, केशान्त, यज्ञोपवीत ॥ ११ ॥ ये कार्य गुरुमंगल कहातेहैं इनसे अन्य लघुमंगल कार्य हैं. गुरु मंगल कार्यके पीछे छह महीने के भीतर लघुमंगलकार्य शुभ नहीं होता॥११५॥(तीन शुभकर्म)विवाह, यज्ञोपवीत, मुंडन और (पितृकर्म ) गयाश्राद्धादिक छह महीनेके भीतर अपने कुलमें शुभ नहीं माने और सगेभाईयोंका विवाहा- दिक छह मासके भीतर अशुभ होताहे ॥ ११६ ॥ इसी प्रकार सगी- वहिनोंका विवाहभी छह महीनेके भीतर अशुभ होताहै. पूर्वोक्त मंगलकार्य ( वर्षभेद ) साल बदल जानेपर छह महीनेके भीतरभी शुभ होजाताहै. जैसे मायके महीने में विवाह होय तो वैशाखके महीनेमें अन्य विवाहादि कार्य अपने कुलमें करलेने शुभ होतेहे. अथवा आवश्यक संकट कार्यमें चारदिनके अंतरसे अथवा एकदि- नके अंतरसे पूर्वोक्तकार्य करना शुभ होताहै और एक दिनमेंभी नदीके अंतर वा पर्वतके अंतर अथवा मकानके अन्तरसे शुभ होता है ॥ ११७ ॥ ११८ ॥और यदि एक घरमें ही करै तो मंडपभेदसे करे अथवा लग्नभेदसे करै अर्थात् दूसरा मंडप वा दूसरी लग्नमें करे और एकसाथ पैदाहुए दोभाईयोके तो सब कार्य एक संगही करने चाहिये ॥ ११९ ॥ और सगी दो कन्याओंको एक वरके लिये नहीं
.(२२६) मुहूर्त्तगणपतिः-
[विवाह-
देवे और सगे दो भाइयोंके लिये सगी दो कन्याएंभी नहीं देवे
॥ १२०॥ विवाह निश्चय करनेके उपरान्त वधू अथना वरके कुलमे
पिताआदि किसीका मरण होजा तो विवाह शुभ नहीं होता है
॥१२१॥ अथवा एकवर्षके उपरान्त शुभ होता है अथवा छह महीने
पछि वा एक मासपीछे अथवा सूतककी समाप्तिपर शान्ति करनेसे
विगाह शुभ होताहै ॥ १२२॥
अथ विवाहे शुभमासाः।
मेपवृश्चिककुंभेषु मकरे मिथुने वृपे ॥ खौ पाणिग्रहः श्रेष्ठो
युग्मे विष्णुशयावधिः॥ १२३ ॥ वैशाखः फाल्गुनो माघो
ज्येष्ठश्चैते शुभप्रदाः॥ मासा उद्वहने मार्गो मध्योऽन्ये
त्वशुभा मताः ॥ १२४ ॥ वृश्चिके मकरे मेपे विद्य-
माने दिवाकरे ॥ कार्तिकः पौपचैत्रौ च विवाहे तेपि
शोभनाः ॥ १२५ ॥ मार्गशीर्षे धनुष्य मीनार्क. फाल्गुने
शुभ ॥ सौरो व्रतविवाहादौ मासः सर्वत्र शस्यते ॥१२६॥
चाँदो मासस्तु विंध्यादेर्भागे दक्षिणके मतः ॥ योगस्तयो-
विवाहादी शोभनः सौरचांद्रयोः ॥ १२७ ॥
अन विवाहमे शुभमास लिखतेहैं-मेष, वृश्चिक, कुंभ, मकर,
मिथुन, वृपके सूर्यमें और मिथुनके सूर्यमे देवशयनी एकादशीतक
विवाह श्रेष्ठ होताहै ॥१२३॥ विवाहमें वैशाख, फाल्गुन माघ, ज्येष्ठ
ये महीनं शुभदायक हैं और मार्गशीर्ष मध्यम है अन्य महीने अ-
शुभ हैं ॥ १२४ ॥ वृश्चिक, मकर, मेपके सूर्य विद्यमान होय तो
विवाहमें कमसे कार्तिक, पोप, चैन मासभी शुभ होतेहे ॥ १२५॥
मार्गशीर्पमें धनुके और फाल्गुनमें मीनके सूर्य होय तो अशुभ
होतेहैं. यज्ञोपवीत, विवाहादि कार्यों में सौरमास श्रेष्ठ माना॥१२६॥
और विध्याचलके दक्षिण भागमें चांद्रमास मानाजाताहे सोर और
चांद्रमासका योग विवाहादिकमें शुभ मानाहै ॥ १२७ ॥
प्रकरणम् १५.] भाषाटीकासमेतः । (२२७) अथ विवाहे तिथिनक्षत्राणि। पष्ठी दीष्टमी रिक्ता कृष्णपक्षांत्यपंचके । शुक्ला च प्रति- पन्नेटास्तिथयोऽन्ये तु शोभनाः ॥ १२८ ॥ सौम्यवारा: शुभा मध्यौ सूर्यमंदी कुजोऽधमः ॥ रोहिण्यामुत्तरे मूले पितृमैत्रांतभे मृगे ॥ १२९॥ हस्ते स्वात्यां मृगाक्षीणां शोभनं करपीडनम् ॥ सीतोटा पूर्वफाल्गुन्यां नो लेभे शमतो न सत् ॥ १३०॥ अब विवाहमें तिथि नक्षत्र लिखतेह-पष्ठी, अमावास्या, अष्टमी, रिक्ता तिथि और कृष्णपक्षके अंतकी पांच तिथि ओर शुक्लप्रतिपदा इतनी तिथि विवाहमें नेष्ट हैं और अन्य तिथि शुभ हैं ।। १२८ ॥ विवाहमें सौम्यवार शुभहें और सूर्य शनैश्चर मध्यम हैं; मङ्गल अधमहे. रोहिणी, तीनों उत्तरा, मल, मघा, रेवती, मृगशिर ॥ ॥ १२९ ॥ हस्त, स्वाति, इन नक्षत्रोंमें कन्याका विवाह शुभ होताहे और पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्रमें सीताका व्याह हुआ था उसको सुख नहीं मिला इसीसे पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्र विवाहमें शुभ नहींहै ॥ १३०॥ अथ विवाहे दशमहादोपाः। वेधः पातो युतिः क्रांति त्तैकार्गलपंचकम् ।। दग्धोपग्रहजामिनं दोपास्त्याज्या इमे दश ॥ १३ ॥ अव विवाहमे दश महादोष लिखतेहे-बेध, पात, युति, कांति साम्य, लत्ता, एकार्गल, पंचक, दग्धा, उपग्रह, जामिन ये दश महादोष विवाहमें त्याज्यहैं ॥ १३१॥ अथ वेधदोपः। रेखा पंचोर्ध्वतिर्यक्स्था द्वेढे रेखेच कोणयोः।। चक्रपंचश- लाकाख्यं विवाहे वेधसाधनम् ॥१३२॥ इति द्वितीयरेखातः : - , - अ (२२८) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- साभिजित्कृतिकादिकम् ॥ लिखेत्सव्यक्रमात्तत्र ग्रहा देया यथायथम् ॥१३३॥ विवाहक्षेकरेखस्थे ग्रहवेधो भवेदिह ॥ पापविद्धं त्यजेत्सर्वमृशं तच्चरणं शुभैः ॥१३४॥ उत्तरापाढ- तुर्यानिराधस्तिथ्यंशकः १५ श्रुतेः ॥ सोभिजित्तद्वतः खेटो रोहिणीमत्र विध्यति ॥ १३५॥ अव वेधदोप लिखतेहैं-पांचरेखा ऊंची पांचरेखा तिरछी और फिर दो दो रेखा चारों कोणोंमें खेंचे तो यह पंचशलाकनाम चक्र बनताहै यह वि- वाहमें वेधका सा- धन कहा है ॥ ॥ १३२ ॥ ईशान कोणकी दूसरी रेखासे कृत्तिकादि - नक्षत्र अभिजित् E सहित सव्यकमसे लिखे और जो ग्रह जिस नक्षत्रपर हो उसको उसी नक्षत्रकी रेखापर स्थापित करे ॥ १३३॥ विवाहका नक्षत्र ओर ग्रह एकरेखामें पड़े तो वेध होता है, विवाहादि शुभ कार्यमें पाप ग्रहोस विद्ध समस्त नक्षत्र त्याज्य होताहे और शुभ. अहसे विद्ध हो तो जिस चरणको वेधता हो वही त्याज्य होताहै 11 ॥ १३४ ॥ उत्तरापाटाका चौथा चरण और श्रवणका पंद्रहवाँ भाग अभिजित् कहाता है तिसपर कोईग्रह होय तो रोहिणीको वेधताहै ॥ १३५॥ " उ अथ पचराग 45 4
"
'भकरणम् १५] भापाटीकासमेतः। (२२९)
अथ विवाहाणां वेधस्योदाहरणम् ।
रेवत्युत्तरफाल्गुन्योर्भरण्याख्यानुराधयोः॥मघाश्रवणयोर्व-
धः स्वातीशतभिपाख्ययोः ॥ १३६ ॥ वेधो मूलपुनर्वस्वो-
रुफाख्यामृगयोरपि ॥ रोहिण्यभिजितोर्वेध उत्तराभाद्रह-
स्तयोः॥ १३७॥ अन्यत्रोद्वाहनाज्ञयो वेधः सप्तशला-
कजः ॥ पापवेधे च नक्षत्रं संपूर्ण त्याज्यमेव च ॥ शुभ-
वेधे च तुर्याद्यपादयोतृितीययोः॥ १३८॥
अव विवाह नक्षत्रोंमें वेधका उदाहरण लिखतेहे-रेवती और
उत्तराफाल्गुनीका वेध होताहै, भरणी और अनुराधाका, मघा और
श्रवणका स्वाति और शतभिषाका वेध होताहै ॥ १३६ ॥ मूल और
'पुनर्वसुका, उत्तराषाढ और मृगशिराका, रोहिणी और अभिजित्का,
उत्तराभाद्रपद और हस्तका वेध होताहै ॥ १३७॥ विवाहसे अन्य
कार्योंमें भी इसी प्रकार सब नक्षत्रोंका वेध सप्तशलाका चक्रमें
जाने; पापग्रहका वेध होय नो संपूर्ण नक्षत्र त्याज्य होताहै ओर
शुभग्रहका वेध होय तो नक्षत्रके चौथे और पहिले चरणका, दूसरे
और तीसरे चरणका वेध होताहे; चौथे और दूसरे चरणका, तीसरे
और पहिले चरणका वेध नहीं होता इसीसे शुभ जानै ॥ १३८ ॥
अथ वेधापवादः।
लग्ने शुभग्रहो वाथ लग्नेशो लाभगोथ वा ॥ सौम्यैईष्टो युतो
वापि कालहोरा शुभस्य वा॥ वेधदोपस्तदा न स्याद्वि-
वाहादौ सतां मतम् ॥ १३९ ॥
अव वेधापवाद लिखतेहैं-लग्नमें शुभग्रह बैठा होय अथवा
ग्यारहवें स्थानमें लग्नेश सौम्यग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त होय अथवा शुभ-
ग्रहकी कालहोरा होय तो विवाहादिकमें वेधदोप नहीं होताहै ऐसा
सत्पुरुपोंका मत है ॥ १३९ ॥
--
(२३०) मुहूर्तगणपतिः [विवाह-
अथ पातदोपः।
शूलहर्पणसाध्यानां वैधृतिव्यतिपातयोः ।।
गंडस्यांते च यद्विष्टयां तचंडायुधपातितम् ॥ १४०॥
अब पातदोष लिखतेहे-शल हर्पण, साध्य, वैधृति, व्यतीपात,
गंड इन योगोंके तथा भद्राके अन्तमें जो विवाहका नक्षत्र होय
तो चंडायुध पातदोप होताहै ॥ १४०॥
अथ पातानयनं प्रकारांतरेण ।
अनुराधा मघाश्लेपा श्रवश्चित्रा च रेवती ॥ यत्रेतद्वक्रग
तत्र रेखा कार्या विचक्षणैः ॥१४१॥ रविभागानि विन्यस्य
त्वश्विभाद्रणयेत्क्रमात् ॥ यत्र भे वनगा रेखा नत्र पातो
भवेद्धवम् ॥ ११२॥
अव पातानयन प्रकारान्तरसे लिखतेहें-सूर्यके नक्षत्रसे अट्ठाईस
रेखा सीधी खेंचे जहांपर अनुराधा, मघा, आश्लेपा, श्रवण, चित्रा,
रेवती इन नक्षत्रोंकी रेखा आवें तहांपर उन रेखाओंको टेढ़ी लिसे,
फिर अश्विन्यादिनक्षत्रसे लेकर प्रथम रेखासे मकरके गिने जिस
नक्षत्रपर डेढ़ीरेसा आवै तो उसी नक्षत्रपर पातदोप जाने यदि
विवाहके नक्षत्रपर वक्र रेखा होय तो वहभी पातदोप युक्त हो.
ताहे ॥१४१ ॥ १४२॥
अथ युतिदोपः।
राशौ सखेचरे चंद्रे दोपः स्यात्स ग्रहाभिधः ॥
स त्याज्यः शोभने केचिनेत्याहुः सवुधेज्यके ॥ १४३ ॥
अव युतिदोप लिखतेह-जिस राशिपर चंद्रमा होय यदि उसी
राशिपर अन्य कोई ग्रह होय तो युतिदोष होताहै सो शुभकर्ममें
त्याज्यह और किन्ही आचायोंका ऐसा कथन हे कि, युध और बृह-
स्पतियुक्त चंद्रमा होय तो युतिदोप नहीं होताहे ॥ १४३ ॥
प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२३१) अथ युतिदोपापवादः। स्वक्षस्थः स्वोच्चगश्चंद्रो मित्रक्षेत्रगतोपि वा ॥ गुरुर्वा स्वी- यवर्गस्थो वली केन्द्रगतो विधुः ॥ विलोकयति चेदोपं नाशयत्येव स ग्रहः ॥ १४४॥ अव युतिदोषापवाद लिखतेहैं-चंद्रमा अपनी कर्कराशिका होय अथवा उच्च (वृपका) होय अथवा मित्रक्षेत्री होय अथवा बृहस्पति अपने नवांशकमें स्थित होय अथवा वलीचंद्रमा केंद्र में स्थित होय और उसको वृहस्पति देखता होय तो सब दोपोंका नाश करता है ॥ १४४॥ अथ प्रकारांतरेण युतिदोपः। चंद्रः पापयुक्चेत्स्याद्युतिदोपस्तदोदितः ।। अव प्रकारान्तरसे युतिदोप लिखतेहे-चंद्रमाकी राशि पापग्रह युक्त होय तो युतिटोप कहाताहै अथैतस्यापवादः। धिष्ण्येक्ये राशिभेदे में पापयुग्राशिगं त्यजेत् ॥ १४५॥ अब इसका अपवाद लिखतेह-नक्षत्र एक होय-और राशिभेट होय तो शुभ होताहे-और पापयुक्तराशिका नक्षत्र होय तो त्याज्य होता है ॥ १४५॥ अथ क्रांतिसाम्यदोपः। अर्ध्वरेखात्रयं चैव तिर्यग्रेखात्रयं तथा ॥ क्रांतिसाम्यं बुधै- ज्ञेयं मध्ये मीनं तु योजयेत् ॥ १४६ ॥ मेपसिंही तुला- कुंभौ गोनको कर्कवृश्चिको ।। कन्यामीनौ धनुर्मीने तत्रा- न्योन्यं स्थितावुभौ ॥ १४७॥ रविचंद्रौ तदा ज्ञेयः क्रांति- साम्यस्य संभवः ॥ १४८॥ अब क्रान्तिसाम्यदोष लिखतेहें-तीन रेखा खड़ी और तीन रेखा ति. रछी बँचे तो यह चक्र क्रांतिसाम्यका बनताहे मध्यरेखापर मीनराशि
(२३२) मुहूर्त्तगणपतिः [क्विाह-
लिखे ॥१४६॥ मेप और सिंह राशिका, तुला और कुंभ राशिका, वृष-
और मकरका, कर्क ओर वृश्चिकका, कन्या और मीनका, धनु और
मिथुनका वेध होताहै; परस्पर आमनेसामने सूर्यचंद्रमा एकरेखापर
स्थित होंय तो क्रांतिसाम्य दोपका संभव होताहै ॥ १४७॥ १८॥
अथ प्रकारांतरेण क्रांतिसाम्यसंभवः ।
वृद्धियोगचतुर्थेघौ ब्रह्मयोगादिमे तथा ।
क्रांतिसाम्यस्य संभृतिस्तत्र प्रायो भवेदपि ॥ १४९ ॥
अब प्रकारान्तरसे क्रांतिसाम्यदोपसम्भव लिखतेह-वृद्धियोगके
चौथे चरण और ब्रह्मयोगके पहिले चरणमें बहुधा क्रांतिसाम्य दो-
पकी उत्पत्ति होतीहै ॥ १९ ॥
अथ गणितागतमेव क्रांतिसाम्यं त्याज्यम् ।
प्रागुक्तसंभवस्येत्थं यदि स्यागणितागतम् ॥ क्रांतिसाम्यं
तदा नेष्टं मध्यमन्यत्र संभवे ॥ १५०॥ त्रयस्त्रिंशत्कला-
ल्पत्वे दोपः क्रांत्यंतरे तयोः ॥ रवींद्रोः क्रांतिसाम्यस्य
नाधिको दोप ईरितः ।। १५१।।
अव गणितागत क्रांतिसाम्यही त्याज्य लिखतेहैं-पूर्वोक्त क्रान्ति-
साम्यका संभव होनेपर यदि गणितागत क्रांतिसाम्यभी होय तो
नेष्ट होताहै अन्य प्रकारसे क्रांतिसाम्य होय तो मध्यम होताहे ॥
॥१५० ॥ यदि सूर्यचंद्रमाकी तेंतीसकलासे कम अन्तर होय तो
क्रांतिसाम्यका दोष होताहै अधिक होनेसे नहीं होता है ॥ १५१ ॥
अथ लत्तादोषः।
स्वराशेादशं सूर्यः षष्ठं जीवोऽष्टमं शनिः । तृतीयं धरणी-
पुत्रः पुरो लत्तापरिग्रहः ॥ १५२ ॥ पश्चात्सप्तमभं
सौम्यो नवमं सिंहिकासुतः ॥ द्वाविंशं पूर्णहिमगुः पञ्चमं
भृगुनन्दनः ॥ १५३॥
११ १० 3 प्रकरणम् १५.] भाषाटीकासमेतः। (२३३) अव लत्तादोप लिखतेहे-सूर्यकी अपने नक्षत्रसे आगेवारहवें नक्ष- त्रपर लत्ता होतीहै, वृहस्पतिकी आगे छठे नक्षत्रपर लत्ता होतीहै, शनैश्चरकी आगे आठवें नक्षत्र- पर लत्ता होतीहै और मंगलकी अपने नक्षत्रसे आगे तीसरेपर लत्ता होतीहै वुधकी अपने नक्षत्रसे पीछले सातवें नक्षत्रपर लत्ता होतीहै और राहुकी अपने नक्षत्रसे पीछेवाले नौवें नक्षत्रपर लत्ता होतीहै, पूर्ण वली चंद्रमाकी अपने नक्षत्रसे पिछले वाइसवें नक्षत्रपर और शुक्रकी अपने नक्षत्रसे पिछले पाँचवें नक्षत्रपर लत्ता होतीहै ॥१५३ ॥ अथैकार्गलदोपः। योगांके विपमे सेके साष्टाविंशतिके समे ॥ तदर्द्धसंख्ये भं मूर्ध्नि चके खारिकं त्यजेत् ॥ १५४ ॥ अव एकार्गलदोष लिखतेहे-योगका अंक विषम होय तो उसमें एक जोडदे और जो सम होय तो अट्ठाईस जोड़दे फिर उस जोड़का आधाकरे जो अंक होय सो विष्कुंभादियोगकी संग्व्या जाने ॥१५॥ अर्थतस्योदाहरणम् । व्यतीपाते भमाश्लेपा व्याघाते तु पुनर्वसू ॥ अतिगंडेऽनु- राधा च मूर्ध्निभं परिघे मघा ॥ १५ ॥ विप्कंभे चाश्विनी पुष्यो वत्रे चित्रा तु वैधृतौ ॥ तथा शूले मृगो गंडे मूलभं मूर्ध्नि विन्यसेत् ॥१५६॥ योगेवतेपु संभूति न्यवेकाऽर्ग लस्य च ॥ १६७॥ अब इसकाउदाहरण लिखतेहे-यदि व्यतीपात योग होय तो आश्लेपानक्षत्र एकार्गलचक्रकी मूर्धानामकी रेखापर स्थापितकरे और - (२३४) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- जो व्याघात योग होय तो पुनर्वसू नक्षत्र मूर्धापर लिखे,अतिगंड योग होय तो अनुराधा नक्षत्र लिखै,परिघ योग होय तो मुझैपर मघा नक्षत्र स्थापित करी॥१५५॥विष्कुंभ योग होय तो अश्विनी नक्षत्र मूर्द्धापर लिखै,बन योग होय तो पुप्य लिखै और वैधृति योग होय तो चित्रा लिखे और शूल योग होय तो मृगशिर, गंड योग होय तो मूल नक्षत्र मू पर लिखे ॥ १५६ ॥ ये उक्त योग होय तो एकार्गल दोपकी उत्पत्ति होतीहै और अन्य योग होय तो एकार्गल टोपकी उत्पत्ति नहीं होती ॥ १५७ ॥ अथ तस्य चक्रम्। एका चोर्ध्वगता रेखा तिर्यकास्त्रियोदश । मूर्ध्नि में मूर्भि विन्यस्य साभिजिच्च ततो न्यसेत् ॥ १५८॥ एकागलो मिथश्चैकरेखागश्चेद्विधू रविः ॥ विवाहादिशुभे कायें नेट- स्त्वेकार्गलाभिधः ॥ १५९॥ अथैकागलचक्रम् अव उसका चक्र लिखतह-एक रेखा ऊंची और तेरह रेखा तिरछी सैचे, ऊंची -२७ रेखाके मूर्द्धापर मृर्द्धाका नक्षत्र लिखकर अभिजित्साहित अहाईस नक्षत्र कमसे रेखा- -२४ ओपर स्थापित करे तो यह एकार्गल चक्र ३. वनताहे परस्पर एकरेयापर आमनेसामने -२१ चंद्रमा और सूर्य होंय तो यह एकार्गल- नाम दोप विवाहादि शुभकार्योंमें नेष्ट हो- ताहे ॥१५८ ॥ १५९ ॥ १ २८ ३ ५ ६ ७ ३ ८ १० -२० १४ १ प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२३५) अथ पंचकदोपः पट् ६ त्र्ये ३ का १४ ८ चतुः ४ संख्याः संक्रांत्यशैर्गतै- र्युताः॥पंचशेपे ५ ग्रहै ९ भक्ता विज्ञेयं बुधपंचकम्॥१६॥ रोगो वह्निपश्चौरो मृतिः पंचकं कमात् ॥ शेपैक्ये नव- भिर्भक्ते पंचशेपे सशल्यकम् ॥ १६१॥ अव पंचकदोप लिखतेहैं-छह ६, तीन ३, एक १, आठ ८, चार ४ इन अंकोंमें संक्रांतिसे चीतेभये सूर्यके अंश जोड़कर नौका भाग देनेसे जहांपर पांच शेष बचें सो बुधपंचक होताहै ॥ १६०॥ क्रमसे रोग, अग्नि, राज, चौर, मृत्यु इन नामोंके पंचक होतेहैं और पांचों जगह जो अंक शेप वचैं उन सवको जोडकर फिर नौका भाग देनेसे पांच ५ शेप व तो वाणसहित पंचकं होताहै सो अति अशुभ है ॥ १६१॥ अथ दाक्षिणात्यप्रसिद्धपंचकम् । शुक्काद्यास्तिथयो यातालमाढ्याभाजिता ग्रहः ॥ शेपेऽष्ट- ८ द्वि २ चतु ४ स्तर्क ६भू १ मिते बाणपंचकम् ॥१६२॥ रोगोऽग्निनृपती चौरो मृत्युश्चेति यथाक्रमम् ॥ प्रसिद्धं दाक्षिणात्यानां शुभकायें विवर्जयेत् ॥ १६३ ॥ अव दाक्षिणात्यप्रसिद्ध पंचक लिखतेहैं-शुक्लपक्षकी प्रतिप- दासे लेकर गत तिथियों में लग्न जोड़कर नौका ९भाग देनेसे शेप आठ ८, दो २, चार ४, छह ६. एक, वचै तो वाणपंचक होताहै ॥ १६२ ॥ यथाक्रमसे रोग, अग्नि. राज. चोर, मृत्यु इन नामोंके पंचक दाक्षिणात्यों में प्रसिद्धहें और शुभकार्यमें त्याज्यहें ॥ १६३ ॥ अथैतयोरपवादव्यवस्था। रात्रौ चोररुजी जह्याद्दिवसे राजपंचकम् ॥ संध्ययोरुभयो- मृत्यु सर्वदा वह्निपंचकम् ॥१६४॥ खौ रोगं नृपं मंदे बुधे
(२३६) मुहूर्तगणपतिः [विवाह-
मृत्यु परित्यजेत् ॥ भौमे तु पावकं चौरं लग्ने हीनवले न
सत् ॥ १६५॥ लग्ने पूर्णबलोपेते न दोपः पंचकस्य च ॥
व्रते रोगं गृहे वह्निर्मार्गे तु चोरपंचकम् ।। १६६ ।। विवाहे
मृत्युसंज्ञं च सेवायां राजकं त्यजेत् ॥
अब दोनोंकी अपवाढव्यवस्था लिखतेहें-रात्रिमें चोर और
रोगपंचक त्याज्यहै. दिनमें राजपंचक, दोनों संध्याओंमें मृत्युपंचक
और सर्वदा अग्निपंचक त्याज्यह ॥१६॥ रविवारको रोगपंचक, शने-
श्वरके दिन राजपंचक, बुधको मृत्युपंचक, मंगलको अग्निपंचक
और चौरपंचक त्याज्य होताहै यदि लग्न हीनवल हाय तो पंचक
शुभ नहीं होताहै ॥ १६५ ॥ और जो लग्न वलकरके युक्त होय तो
पंचकको दोष नहीं होताहे. प्रतमें रोगपंचक त्याज्यहै. घर बनाने में
अग्नि पंचक, मार्गयात्रामें चौरपंचक ॥ १६६॥ विवाहमें मृत्युपंचक,
नौकरी करने में राजपंचक त्याज्यहै।
अथ दग्धास्तिथयः।
द्वितीया धन्विमीने चतुर्थी वृपकुंभयोः ।। पष्ठी कर्का-
जयोः प्रोक्ताऽष्टमी मिथुनकन्ययोः ॥ १६७॥ सिंहाल्यो-
दशमी ज्ञेया द्वादशी तुलनक्रयोः ॥ इत्येतास्तिथयो दग्धा
विवाहादौ न शोभनाः ॥ १६८ ॥
अब दग्धातिथि लिखतेहे-धनु और मीनके सूर्यमे द्वितीया
दग्धातिथि है वृप और कुंभके सूर्यमें चतुर्थी दग्धातिथि है. कर्क और
मेपके सूर्यमे पष्ठी दग्धा तिथि कहीहे, मिथुन और कन्याके सूर्यमें
अष्टमी दग्धातिथि है ॥ १६७ ॥ सिंह और वृश्चिकके सूर्यमें दशमी
दग्धानिथि है तुला और मकरके सूर्यमें द्वादशी दग्धातिथि कही
है ये दग्धातिथि विवाहादि कार्यमें शुभ नहीं होतीहें ॥ १६८॥
प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः । (२३७) अथोपग्रहदोपः। अष्टमं ८ पंचमं चाटादशं १८ वाथ चतुर्दशम् १४ ॥ द्वाविंशै २२ कोनविंशे च १९ त्रयोविंशं २३ तथैव च ॥१६९॥ चतुर्विशं २४ तथैतानि नक्षत्राण्यष्ट सूर्यभात् ॥ उक्तान्युपग्रहाख्यानि त्याज्यान्युदहनादिषु ॥ १७० ।। दिक् १० सप्त ७ तिथि १५ तत्त्वाव्य २५ स्वर्गसं- ख्यानि २१ भानि च ॥ एतान्यपि जगुश्चोपग्रहाणीति केचन ॥ १७१॥ अब उपग्रहदोप लिखतेहैं-सूर्यके नक्षत्रसे चंद्रमाका नक्षत्र आठवां, पांचवां, अठारहवां, चौदहवां, वाईसवां, उन्नीसवां, तेई. सवां, चौवीसवां होय तो यह आठ प्रकारके नक्षत्र उपग्रह कहातेहैं विवाहादि कार्योंमें त्याज्य है ॥ १६९ १७० ॥ कोई आचार्य ऐसा कहतेहैं कि,सूर्यके नक्षत्रसे चंद्रमाका नक्षत्र दशवां, सातवां, पंद्रहवां, पच्चीसवां इक्कीसवां होय तो भी उपग्रह दोष होताहै ॥ १७१ ॥ अथ लत्तोपग्रहपातदोपदुष्टस्य त्याज्यः पादः। यत्संख्ये चरणे खेटस्तत्संख्यं चरणं त्यजेत् ॥ लत्तोपग्रहपातेछु त्याज्या नैवांऽऽधयो परे ॥ १७२।। अब लत्तोपग्रहपातदोपदुष्टोंका त्याज्य पाद लिखतेहैं-लत्ता, उप- ग्रह, पात इन दोपोंमें नक्षत्रके जिस चरणपर ग्रह स्थित होय वही चरण विवाहके नक्षत्रकाभी त्याज्य होताहै अन्य चरण त्या- ज्य नहीं है ॥ १७२॥ अथ जामित्रदोपः। चंद्राद्विलनतोवापि सप्तमो यदि खेचरः। तदा जामित्रदोपः स्यात्कुरोत्थस्त्वतिनिंदितः ॥ १७३ ॥ चतुर्दशे वा नक्षत्रे (२३८) मुहूर्त्तगणपतिः [विवाह- जामित्रं कैश्चिदुच्यते ॥ नवांशे पंचपंचांशे ५५ सूक्ष्म जामित्रगं परे ॥ १७४॥ अब जामित्र दोष लिखतेहे-चंद्रमासे अथवा लग्नसे सातवें स्थानमे कोई ग्रह होय तो जामित्र दोष होताहै, यदि सात स्थानमे क्रूरग्रह होय तो अतिनिंदित होताहै ॥ १७३॥ और विवाहसे चौद- हवे नक्षत्रपर कोई ग्रह होय तोभी जामित्रदोष होताहै ऐसा मत किन्ही आचार्योका है और पचपनवे नवांशे में कोई ग्रह होय तो सूक्ष्म जामित्रोप होताहै ऐसा अन्य आचार्याका कथन है ॥ १७४ ॥ अथ लत्तोपग्रहजामित्रैकार्गलकर्तरी- दोपाणामपवादः। लत्तोपग्रहजामित्रपतिकार्गलकर्तरी ॥ एते दोपा विनश्यति लग्ने:दुबलान्विते ॥ १७ ॥ अब लत्तोपग्रहजामित्रेकार्गलकर्तरी दोषोंका अपवाद लिखतेह- लग्नमें बलवान् सूर्य तथा चंद्रमा होय तो लत्ता, उपग्रह, जामिन, पात, एकार्गल, कर्तरी इतने दोप विनाशको प्राप्त होजातेहे ॥१७॥ अथ देशविशेपे दोपव्यवस्था । कुरुवाहिकयोर्देशे त्यजेदुपग्रहर्तकम् ॥ सौराष्ट्र मालवे लत्तां पातं वंगकलिगयोः ॥ एकार्गलं तु काश्मीरे विद्धं भं सर्वदेशके ।। १७६॥ अव देशविशेपमे दोपव्यवस्था लिसतेहे-कुरु और बाहिक देशमे उपग्रहका नक्षत्र त्याज्यहे सौराष्ट्र और मालव देशमें लत्ता- दोप त्याज्यहे. वंग और कलिंग देशमें एकार्गलटोप त्याज्यहै और वेधका नक्षन सब देशोंमें त्याज्यहे ॥ १७६ ॥ अथैकविंशतिमहादोपाः। आदौ पंचाङ्गजो दोपः संक्रांतिश्चैव कर्तरी ॥ संग्रहः कुनवां- शाख्यो गंडांतकार्गलाभिधौ॥ १७७॥ दुःक्षणो वारजो "
प्रकरणम् १५.]
भापाटीकासमेतः। (२३९)
दोपः पापमं विपनाडिकाः॥ विद्धर्श क्रांतिसाम्यं च तथा
वृष्टिरकालजा ॥ १७८ ॥ ग्रहणोत्पातनक्षत्रं पापपडर्गक-
स्तथा ॥ जन्मलग्नेदुराशिभ्यामष्टमं लग्नमेव च ॥ १७९॥
पडष्टांत्यगतश्चंद्रो भृगुः पष्ठः कुजोटमः ॥ लगास्तोत्थ
इति प्रोक्ता एकविंशतिसंख्यकाः ॥ १८० ॥ महादोपा
विवाहादी शुभे त्याज्याः शुभेप्सुभिः ॥ विवाहादन्यकार्ये
तु जामित्रं नैव चिंतयेत् ॥ १८॥
अब एकविंशति महादोप लिखतेहैं-प्रथम पंचाग दोप, फिर
संक्राति, कर्तरी दोप, संग्रह, कुनवांशक,गंडात, एकार्गल ॥ १७७॥
दुष्टक्षण, वारदोप, पापग्रहकी लग्न, विपघटी, वेधका नक्षत्र, कां.
तिसाम्य, अकालवृष्टि ॥ १७८॥ ग्रहणका नक्षत्र, उत्पातका नक्षत्र,
पापग्रहका पडर्ग, जन्मलग्नसे और चंद्रमाकी राशिसे आठवीं लग्न
॥ १७९ ॥ लग्नसे छठे, आठवें, वारहवें स्थानमें चंद्रमा; छठे स्थानमें
शुक; आठवेंस्थानमें मंगल; लग्नास्त ये इक्कीस दोप कहेहें ॥१८॥
विवाहादि शुभकार्यामें ये इकीस महादोप शुभ चाहनेवाले पुरुपोंको
त्यागदेने चाहिये. विवाहसे अन्य कार्यों में जामिनदोपका विचार
न करे॥१८१॥
अथ पूर्वोक्तेभ्यो येऽवशिष्टास्ते लिख्यते
तत्रादौ कर्तरीदोपः।
द्रविणव्यययोर्लग्नाचंद्राद्वा पापखेचरी ।।
यदि स्यातां तदा भैया कर्तरी त्ता परित्यजेत् ॥ १८२॥
अब अवशिष्टदोपोंको लिखतेहें-तहां कर्तरीदोप लिखतेह-यदि
लग्न अथवा चंद्रमासे दूसरे, बारहवें पापग्रह होंय तो कर्तरीदोप
होताहे विवाहादि कार्योंमें त्याज्य है ॥ १८२ ॥
(२४०), मुहूर्तगणपतिः [विवाह- अथ कर्तरीदोपापवादः। लग्नं द्विरिःफगी क्रूरौं त्रयमेतत्समांशकम् । तदा कर्त्तरिजा दोपा अन्यथा भावजं फलम् ॥ १८३॥ धने मार्गी व्यये वकी वको वा मार्गजावुभौ ॥ लग्ने सद्दादशे सौम्यो यदि चेत्कर्तरी न सा ॥ १८४ ।। शुक्रजीवबुधैः केंद्रकोणगैः सा न दुःखदा ॥ कर्तरीकारको पापौ शत्रुनीचर्भगौ यदि ॥ अथवाऽस्तमितौ तत्र न दोपः कर्तरीभवः ॥ १८५॥ अब कर्तरी दोषापवाद लिखतेहैं-और दूसरे, बारहवें स्थानमें दो क्रूरग्रह और लग्न ये तीनों समनवांशकमें होंय तो कर्तरीकृत दोष होतेहैं और जो उक्तप्रकारसे क्रूरग्रह और लग्न समनवांशामें नहीं होय तो उस भावका लफ होताहै कि, जिसमें ऋरग्रह बैठेहैं ॥ १८३ ॥ दूसरे स्थानमें मार्गीग्रह और बारहवें स्थानमें वक्रीग्रह होय अथवा दोनोंही मार्गी होंय वा वक्रीहीय और लग्नमें अथवा वारहवें स्थानमें शुभग्रह होय तो कर्तरीदोष नहीं होताहै ॥ १८४॥ यदि शुक्र, वृहस्पति, बुध केंद्र वा त्रिकोण ९१५ में स्थित होय तो कर्तरीदोप दुःखप्रद नहीं होताहै और यदि कर्तरीकारक पापग्रह शत्रुक्षेत्री वा नीचराशि अथवा अस्तके होंय तो कर्तरीकृत दोष नहीं होताहै ॥ १८५॥ अथ नक्षत्रविषघटिकाः। खबाणा ५० श्च जिना २४ स्त्रिंश ३० खवेदा ४० मनवः ११ क्रमात ॥ स्वर्गा २१ त्रिंश ३० नखा २० देताः ३२ खरामा ३० विंशति २० धृतिः १८॥१८६॥ भूनेत्राः २१ खयमाः २० शका १४ रुद्राः ११ काटा १० श्चतुर्दश '१४ ॥ पट्पंचाश ५६ जिना २४ चैकविंशतिः २१ ककुभो १० दिशः १० ॥ १८॥ धृति १८ भूपा १६ प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२४१) जिना २४ स्त्रिंश ३० दविभाइटिकाः स्मृताः॥आभ्यश्च- तुष्टयं त्याज्यं घटिकानां विपाभिधम् ॥ १८८ ॥ सर्वक्ष--- घटिकाभिश्च प्रोक्तक्षघटिका हताः ॥ पश्या भक्ताः स्फुटा नाज्यस्तथा स्युर्विपनाडिकाः॥ १८९॥ नक्षत्रविपघटिका लिखतेहैं-क्रमसे अश्विन्यादि नक्षत्रोंकी विपघटी नीचे लिखेहुए चक्रसे जानलेनी चाहिये इन घटियोंसे अगेकी चार विपघटी, वे त्याज्य हैं॥ १८५॥१८६ ॥ १८७॥१८८ ॥ सर्व‘की घटियोंसे नक्षत्रकी उक्त घटियोंको गुणा करै और साठि ६०का भाग देनेपर जोलब्ध मिले वह स्पष्ट विषघटी होतीहै॥१८९॥ अथ नक्षत्रविषघटीचक्रम् । अ भकारो मृआ आ म उह चिस्वा वि अनुज्य म्पूर ध ध श(पू.उरे ५०२४३०४.१४२१३०२०३१३००१८२१२०१४१9100४५६/२/२०१000१८१६२४२० अथ तिथिविपघटिकाः। तिथि १५ वाणा ५ ट ८ सप्तां ७ ग ६ पंच ५वेदा ४ ट- ८ भूधराः ७॥ दि १० ग्वह्नय ३ कै १२ मनु १४ क्ष्माभृ ७द्धसवो ८ घटिकाः क्रमात् ॥ १९० ॥ आभ्यो घटीच- तुष्कं चे विपं प्रतिपदादितः॥ १९१ ॥ अव तिथिविपघटिका लिखतेहैं-प्रतिपदासे लेकर पूर्णिमातककी विपघटी कमसे चक्रमें जानलेनी चाहिये इन घटियोंसे ओगेकी चार घटी विपसंज्ञक होती ॥ १९० ॥ ११ ॥ अथ तिथिविषघटीचक्रम् ! प्रतिष द्वितीया तृतीया चतु पचे धीमी पष्टी सप्त/अट नवमी, दशमी एकाद मी मी द्वादशी प्रयोद चतुर्द पूर्णिमा शीअमा. ६ ५ ४ ८ १. ३. १२ ४ ८ more (२४२) मुहूर्त्तगणपतिः [विवाह- अथ वारविषघटिकाः। नख २० युग्मा २ कै १२ दिक् १० सप्त ७ बाण ५ तत्त्व २५ मिताःक्रमात् ॥आभ्यो नाडीचतुष्कं च विपं तद्रवि- वासरात् ॥ १९२॥ अब वारविषघटिका लिखतेहैं- रविवारसे लेकर शनैश्चर वारत- ककी विपघटी क्रमसे चक्रमें समझलेनी चाहिये. इनसे आगेकी चारघटी विषसंज्ञक हैं ॥ १९२ ॥ अथ वारविपघटीचक्रम् । मगल बुध पदस्प शुक्र शनैश्वर धारा १२ १० ७ ५ का अथ विपनाडीदोपापवादः। कोणा५।९ स्ता ७ ब्धि ४ नमः १० संस्थः सुहृत्सौ- म्येक्षितोपि वा ।। सद्राशौ वा विधुः स्वांशे लग्ने वा केंद्र- कोण ११.४।७।१०.५१९ गः ॥ १९३ ॥ निहन्या- दखिलं दोपं विपनाडीसमुद्भवम् ।। १९४॥ अब विपनाड़ीदोपापवाद लिखतेहे-यदि चंद्रमा नौवें, पांचवें, सातवें, चौथे, दशवें स्थानमें स्थित होय, उसको मित्र वा शुभग्रह देखतेहाय अथवा चंद्रमा शुभग्रहकी राशिमें स्थित होकर अपने- नवांशा अथवा लग्न अथवा केंद्र ११४।७।१०। अथवा कोण ९॥ ५ में स्थित होय तो॥ १९३ ॥ विषघटीसे उत्पन्नहुए सब दोपोंका जान्न करताहै ॥ १९४॥ अथ ग्रहदृष्टिः। तृतीयदशमे ३ । १० पादं १५ त्रिकोणे ५१९ प्रियं ३० ग्रहः ॥ पश्येतुर्येष्टमे ४ । ८ पादत्रयं ४५ पूर्ण
प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः।
६० तु सप्तमे ॥ १९५ ॥ पूर्ण तु त्रिदशं मंदो पंचम
नवमं गुरुः ॥ भौमोऽटमं चतुर्थं च सप्तमं सकला
ग्रहाः ।। १९६॥
अब ग्रहदृष्टि लिखतेहैं-ग्रह अपने स्थानसे तीसरे, दशवें
स्थानको एकचरणकी दृष्टिसे देखताहै और नौवें पांचवेंको दो चरणकी
दृष्टिसे देखताहै. चौथे आठवें स्थानको तीन चरणकी दृष्टिसे देख-
ताहै और सातवें स्थानको पूर्णदृष्टि से देखताहै ॥ १९५ ॥ तथा
तीसरे दशवे स्थानको शनैश्चर पूर्ण दृष्टिसे देखताहै आर पांचवें
नौवें स्थानको बृहस्पति पूर्ण दृष्टि से देखताहै.आठवें चौथेको मंगल
पूर्ण दृष्टिसे देखताहै. तथा सातवें स्थानको सब ग्रह पूर्णदृष्टिसे
देखतेहैं ॥ १९६ ॥
अथ लग्नसप्तमशुद्धिः।
लग्ने लगलवे वापि लग्नांशेशयुतेक्षिते ॥ लवेशशुभमित्रैश्च
दृष्टे वा स्वामिनः शुभम् ॥ १९७॥ यूनांशे धूनलग्ने वा
चूनांशेशयुतेक्षिते ॥ यूनाशपतिसन्मित्रहरी वध्वाः शुभं
स्मृतम् ॥ १९८॥ लग्नेशो लग्नमंशेशः स्वांशं पश्यति वा
मिथः॥तद्वरस्य शुभंज्ञेयमन्यथा नैव शोभनम् ॥ १९९॥
यूनेशोस्तं तथाऽस्तांशपतिधूनांशमीक्षते ॥ तन्मिथो
वा तदा वध्वाः शुभं वितरथा न हि ॥ २० ॥
अब लग्नसप्तमशुद्धि लिखतेहे-लग्न अथवा लग्नका नवांशा
लग्नेश और लमनवांशेश इन दोनोंसे युक्त वा दृष्ट होय अथवा लग्न
नवांशपतिके मित्र शुभग्रहसे दृष्ट होय तो वरको शुभ होताहै ।।
॥ १९७ ॥ सप्तम गृहका नवांशा अथवा सप्तमलग्न, सप्तमेश तथा
सप्तमनवांशेश इन दोनोंसे युक्त वा दृष्ट होय अथवा सप्तम
नवांशपति मित्र शुभग्रहसे दृष्ट होय तो वधूको शुभ होताहे ॥१९८॥
- (२४४) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- लग्नेश लग्नको और लग्ननवांशपति अपने नवाशांको देखता होय अथवा परस्पर लग्नको लग्ननवांशपति और लग्न नवां- शाको लग्नपति देखता होय तो वरके लिये शुभ जानना. अन्यथा अशुभ होताहै ॥ १९९ ॥ सप्तमेश सप्तमस्थानको और सप्तमनवां- शेश सप्तमनवाशको देखता होय अथवा परस्पर सप्तमेश सप्तम- नवांशको और सप्तम नांशपति सप्तम स्थानको देखता होय तो वधूके लिये शुभ, अन्यथा अशुभ होताहै ॥ २०० ॥ अथ पंग्वंधादित्याज्यलग्नानि । दिवा पंगुर्घटो शेयो बधिरौ तुलवृश्चिकौ ॥अंधो मेपो वृपः सिंहः संधौ कुब्जा मृगावयः॥२.१॥राची पंगुर्झपश्चांधाः कन्यामिथुनकर्कटाः ।। बधिरौ तु धनुर्मीनौ तत्काले तान्प- रित्यजेत् ॥२०२॥ अव परवंधादित्याज्य लग्न लिखतेहे-दिनमें कुंभलग्न पंगु रहतीहे. तुला और वृश्चिक लग्न वधिर रहतीहैं. मेष, वृष, सिंह लग्न अंधी- रहतीहैं. दिन और रात्रीकी संधिमें मकरसे तीन अर्थात् मकर, कुंभ, मान,लग्न कुबडी रहतीहै ॥ २०१ ॥ और रात्रिमें मीनलग्न पंगु रहतीहै. कन्या, मिथुन, कर्क लग्न अंधी रहतीहै. धनु, मीन वधिर रहतीहे इनको उसी समयमें त्यागदेय जिस समय कि, ये विकृत रहतीहें । २०२ ॥ अथ होलिकाष्टकम् । ऐरावत्यां विपाशायां शतद्री पुष्करनये ॥ होलिकामाग्दिनान्यष्टौ विवाहादी शुभे त्यजेत् ।।२०३॥ अव होलिकाष्टक लिसतेह-ऐरावती, विपाशा, शतलज नदी और तीनों पुष्करोके किनारेके देशोंमें होलीसे प्रथमके आठ दिन विवाहादि शुभकार्यों में त्याज्यहै ।। २०३ ॥
"
प्रकरणम् १५.]
भापाटीकासमेतः । (२४५)
अथ केपांचिद्दोषाणामपवादः ।
राशयो मासशून्याश्च लग्नं काणांधपंगुवत् ॥ तत्त्याज्यं
मालवे गौडे नान्यत्राऽशुभदं स्मृतम् ॥२०४॥ हन्यादिन-
दिजं दोपं तिथिसिद्धावमोद्भवम् ॥ गुरुः केंद्रगतः शून्यति-
थिजं लाभगः शुभः ॥२०५ ॥
अव कितने दोपोंका अपवाद लिखतेह-मासशून्य राशियें और
'पंगुली, कानी, अंधी लग्ने मालव और गौड देशमें त्याज्यहें और
अन्य देशोंमें अशुभ नहीं हैं ॥२०॥ तिथिवृद्धि, तिथिका (अवम)
हानि और शून्यतिथि इन तीनोंके दोपोंको केंद्रगत वृहस्पति और
ग्यारहवें स्थानमें स्थित शुभग्रह नाश करदेताहे॥ २०५॥
॥अथ गंडान्तदोपापवादः॥
वलीदुहति दोपं च तिथिगंडांतसंभवम् ॥ लग्नगंडांतर्ज
दोपं बलिप्टः शक्रपूजितः ॥२०६॥ त्रिविधं चातिगंडांत-
मभिजिच्छुभदः क्षणः ॥२०७॥
अव गंडान्तदोपापवाद लिखते हैं-तिथिगंडांतकृत दोपको
वली चंद्रमा और लग्नगंडान्तकृत दोपको वलिष्ट वृहस्पति नाश
करदेतेहैं ॥२०६॥ तथा तीनों प्रकारोंके गंडान्तको अभिजित् नामक
शुभ मुहूर्त नाश करदेताहे ।। २०७॥
अथ कुलिकयमघंटयोरपवादः।
सहजे वासराधीशो बलोपेतो भवंद्यदि ॥ लग्नगो वा तदा
दोपं निहंति कुलिकोद्भवम् ॥२०८॥ केंद्रकोणे शुभः खेटो
लग्नाद्वा राशितोथवा ॥ यमघंटोद्भवं दोपं निहंति गरलो-
पमम् ॥ २०९॥
- ~ (२४६) मुहूर्त्तगणपतिः [विवाह- 'अव कुलिक और यमघंट योगोंका अपवाद लिखतेहे-यदि वारका स्वामी बली होकर तीसरे अथवा लग्न स्थानमें स्थित होय तो कुलिक योगका कियाहुवा दोष नाश होजाताहै ॥ २०८ ॥ लग्नसे अथवा राशिसे त्रिकोण ९५ अथवा केंद्र १।४।७।१० में शुभग्रह होय तो विपसमान तीक्षण यमघंटोद्भव दोपका नाश कर देताहै ॥२०९॥ अथाऽष्टमलग्नदोषापवादः। वृपभो वृश्चिको मीनः कन्यामकरकर्कटाः॥ लग्नेष्वेतेषु नो दोपो जन्मतो ह्यष्टमेष्वपि ॥२१०॥ अब अष्टम लग्नदोषका अपवाद लिखतेहे-यदि जन्मलग्नसे वृप, वृश्चिक, मीन, कन्या, मकर, कर्क ये राशि अष्टम स्थानमें स्थित होंय और फिर विवाहादि कार्यों में यहही राशिये लग्नकी होय तो अष्टम लग्नकृत दोप नहीं होताहै इनसे अन्यराशि होय तो दोप होताहै ।। २१० ॥ अथाव्दायनांधकाणादिलग्नदोपापवादः। अब्दायनर्तुमासक्षेपक्षदग्धाहसंभवाः॥ अंधकाणादिलग्नो- । स्थाः सपादुनवांशकाः। दोपा नश्यंतिजीवज्ञशुक्रः केंद्र- त्रिकोणगः ॥२१॥ अब अब्दायनांधकाणादि लग्नदोपापवाद लिखतेहे-वर्षदोप, अयनदोप, ऋतु दोप,मासदोप, पक्षदोप,नक्षनदोष, दग्धदिनदोप, अंधकाणादिलग्नोत्थ दोप, पापग्रहसहित चंद्रमाका और कुनवांशका दोप यह सब दोपबृहस्पति,बुध, शुक्रके केंद्र और त्रिकोणमें होनेसे नाश होजातेहे ॥ २११॥ अथ कुनवांशादिदोपापवादः। कुनवांशग्रहोद्भूताः पड़र्गक्षणलग्नजाः ॥ शशिन्येकादशे सर्वे दोपा नश्यति वेध्रुवम् ॥ २१२॥ .
प्रकरणम् १५.] भाषाटीकासमेतः। (२४७ अब कुनवांशादि दोपापवाद लिखतेहैं-कुनवांश, ग्रहण, पड़र्ग, मुहूर्त, लग्न इनसे उत्पन्न हुए सव दोप ग्यारहवें स्थानमें चंद्रमा होनेसे नाशको प्राप्त होजातेहैं ॥ २१२ ॥ अथ सर्वदोपापवादः। लग्ने वर्गोत्तमे वेदो धुनाथे लाभगेथवा ॥ केन्द्रकोणे गुरौ दोपानश्यंति सकला अपि ॥२१३॥केंद्रकोणेपि जामित्रे दोपाणां च शतं बुधः ॥ शुक्रः शतद्वयं हन्यालक्षं तु वचसा पतिः ॥२१॥ लग्नेशो वा लवाधीशो लाभे केन्द्रे च संस्थितः॥दोपराशिं दहत्याशु तूलराशिमिवानलः॥२१॥ अव सर्व दोपापवादलिखतेहे-चंद्रमा लग्नमें वर्गोत्तम नवांशका होय अथवा सूर्य ग्यारहवें स्थानमें होय अथवा बृहस्पति केंद्र वा कोणमें होय तो संपूर्ण दोप नाश होजातेहैं ॥ २१३ ॥ सातवें स्थानको छोडकर केंद्र वा त्रिकाणमें बुध होय तो सो दोपोंका नाश करताहै और शुक्र होयतो दो सौ दोपोंका नाश करताहै और बृहस्पति होय तो लक्ष दोपोंका नाश करताहे ॥ २१४ ॥ लग्नेश अथवा लग्ननवांशेश ग्यारहवें था केंद्रस्थानमें होय तो दोप समू- हका इस प्रकार नाश करदेतेहैं जैसे कि, रूईके ढेरको अग्नि भस्म करदेतीहै ॥ २१५॥ अथ विवाहशुभनवांशाः। कन्यायुग्मधनुस्तौलिनवांशाःशुभदाः स्मृताः॥विवाहेऽन्ये तु मीनस्य नवांशं शुभदं जगुः ॥ २१६ ॥ लवं वर्गोत्तम हित्वा विवाहो नांतिमेशके ॥ चरांशेऽपि चरे लग्ने तुलन- क्रस्थिते विधी ॥ २१७ ॥ अव विवाहमें शुभ नवांश लिखतेहैं-कन्या,मिथुन, धन,तुलाका नवांशा विवाहमें शुभदायक कहाहे और अन्य आचार्योंने मीनके (२४८) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- नवांशाको भी शुभ कहेहैं ॥ २१६ ॥ वर्गोत्तम नवांशाको छोडकर अन्य अन्तके नवांशामें विवाह शुभ नहीं होताहै और तुला वा मकरका चंद्रमा होय तो चर नवांशा तथा चर लग्नमेंभी विवाह शुभ नहीं होताहै ।। २१७॥ अथ विवाहलग्ने भंगदा ग्रहाः। लग्ने शनैश्चरः सूयों लग्नारिनिधने शशी ।। लग्नेऽटमे मही- सूनुरप्टमे बुधवाक्पती ॥ २१८॥ राहुः सूर्यो विलग्ने च निधनारिंगतो भृगुः ।। द्यूने तु खेचराः सर्वे विवाहे भंगदाः स्मृताः ॥२१९॥ कुजः खे द्वादशे मंदो लग्नेशो निधना- रिंगः॥ तृतीये भार्गवश्चंद्रो व्ययेते नैव शोभनाः॥२२०॥ अव विवाहलग्नमें भंगदग्रह लिखतेहैं-लग्नमें शनैश्चर और सूर्य:- लग्नमें, छठे, आठवें स्थानमें चंद्रमा और लग्नमें, आठवें मंगल और आठवें वुध तथा वृहस्पति; लग्नमें, राहु और सूर्य आठवें और छठे शुक्र; सातवें सब ग्रह विवाहमें भंगदायक कहेहें॥२१८॥२१९॥ मंगल दशवें स्थानमें,शनैश्चर वारहवें,लग्नेश आठवें छठे शुक्र तीसरे, चंद्रमा चारहवें स्थानमें होय तो विवाहमें शुभ नहीं होतेहैं ॥२२०॥ अथभंगदग्रहापवादः। शत्रुनीचर्भगः शुको न दूप्यो ह्यरि ६ संस्थितः ॥नाशुभ- श्वाष्टमो भीमः शनीचास्तगो यदि ॥ २२१ ॥ नीच- नीचांशगश्चंद्रो नाशुभोऽशारिरिष्फगः॥ लग्ने बली गुरुः शुक्रश्चंद्रो वाशुभवर्गगः ॥ शुभदृष्टो निहंत्येव दोपं रिप्फा- रिचंद्रजलम् ॥ २२२॥ अव भंगदग्रहापवादलिखतेहैं-शत्रु वा नीचकी राशिका शुक्र होय तो छठे स्थानमें स्थित होनेका दोप नहीं होताहै यदि शत्रु और नीच राशिका अथवा अस्तका मंगल होय तो आठवें स्थित क प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२४९) होनेका दोप नहीं होताहै ॥ २२१ ॥ यदि चंद्रमा नीच राशि अथवा नीच नवांशामें होय तो आठवें, छठे,वारहवें स्थानमें स्थित होनेका दोप नहीं होताहै. लग्नमें वली बृहस्पति, शुक्र अथवा शुभ वर्गमें चंद्रमा शुभ ग्रहसे दृष्ट होय तो वारहवें और छठे चंद्रमाका दोप नहीं होताहै ॥ २२२ ॥ अथ विवाहलग्ने रेखाप्रदा ग्रहाः। निधनारित्रिलाभस्था अर्काकिशिखिराहवः ॥ लाभत्रिश- गो भौमो द्वित्रिलाभगतः शशी॥ २२३ ॥ खास्ताप्टांत्यं विना सौम्यो यूनाष्टान्त्यं विना गुरुः ॥ अस्ताप्टारिव्ययं हित्वा शुक्रो रेखाप्रदः शुभः ॥ २२४ ॥ अव विवाहलग्नमें रेखामद ग्रहोंको लिखतेहैं-आठवें छठे, तीसरे ग्यारहवें स्थानमें सूर्य, शनैश्चर, केतु, राहु होय और ग्यारहवें, तीसरे, छठे मंगल होय तथा दूसरे, तीसरे, ग्यारहवें, चंद्रमा होय और दशचें, सातवें, आठवें, बारहवें इन स्थानोंके बिना अन्य स्थानमें बुध होय और सातवें, आठवें, चारहवें स्थानके विना अन्य स्थानमें वृहस्पति होय और सातवें, आठवें, छठे, वारहवें स्थानको छोडकर अन्य स्थानोंमें शुक्र होय तो शुभरेखा देनेवाला होताहै ।। २२३ ॥ २२४ ॥ अथ मध्यमफलदा ग्रहाः। सदसत्स्थानतोऽन्यत्र स्थिता मध्यफला ग्रहाः॥ अव मध्यमफलद ग्रहोंको लिखतेहैं है-सत् ओर असत् स्थानसे अन्य स्थानोंमें ग्रह होय तो मध्यम फल देतेहैं । अथ रेखाप्रदग्रहाणां विंशोपकाः सार्धवयं रविः साई भौमार्किशिखिराहवः ।। २२५ ॥ द्वी शुको ज्ञश्च पंचेंदुरंशांस्त्रीन्विन्दते गुरुः ॥ लनं शुभं विवाहे स्याद्दशविंशोपकाधिकम् ॥ २२६ ॥ - , - (२५०) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- अब रेखाप्रद ग्रहोंका विंशोपक लिखतेहैं-यदि सूर्य रेखाप्रद होय तो साढेतीन विश्वा वल देतेहैं और मंगल, शनैश्चर, केतु, राहु ये चारोंग्रह रेखाप्रद होंय तो डेढडेढ विश्वा चल देतेहैं और शुक्र तथा बुध रेखाप्रद होंय तो दो विश्वा बल देतेहैं और चंद्रमा रेखा- प्रद होय तो पांच विश्वा बल देताहै. बृहस्पति रेखाप्रद होय तो तीन विश्वा बल देताहे। और दश विश्वे से अधिक बल विवाहमें लग्न शुभ होनेसे देतीहै ॥ २२५ ॥ २२६ ॥ अथेष्टकालज्ञानम् । परं दिनं धुमानोनं नवघ्नं ९ तिथि १५ भाजितम् ।। विलब्धं चांगुलायं यत्सा भवेदिनमध्यभा ॥२२७॥ पादमा मध्यर भाहीना सप्तयुक् द्विगुणा ततः॥ भजेत्सप्तहतं यत्तन्मानं लब्धास्तु नाडिकाः॥२२८॥ प्रत्यग तु शेपास्ताःप्राग तु गताः स्मृताः ॥ रात्रीएकालविज्ञानं चतुः पूर्वमुदा- हृतम् ॥ २२९॥ अव इष्टकालज्ञान लिखतेहैं-(परमदिनमान) अर्थात् सबसे बडा दिनमान जो होय उसमेंसे अपने इष्टका दिनमान घटाय दे शेष अंकको नौसे गुणा करके पंद्रहका भाग देनेपर जो लब्ध मिलै सो अंगुलादिक दिनकी मध्यम छाया कहातीहै ।। २२७ ॥ फिर खडा होकर आप अपनी छायाको पैरसे नापै जितने चरण छायाके हों उसमेंसे दिनकी मध्यच्छाया घटाय दे शेषांकमें सात जोडकर दूना करै जो गुणन फल होय उसको अलग लिखै तद- नन्तर अपने दिनमानको सातगुणा करै गुणनफलमें पूर्वोक्त अलग लिखेहुए अंकोंका भाग देनेसे जो लब्ध मिले सो घटी और शेषको६० साठिगुणा कर उसी अंकका भाग देनेसे जो लब्ध मिले सो पल जानै ॥ २२८॥ दुपहरसे पीछे नापै तो दिन शेपरहा और प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२५१) दुपहरसे पहिले नापे तो इतनी घडी इतने पल दिन चढगया ऐसा इष्ट जानना और रात्रिमें इष्टकाल जानना होय तो चार प्रकारसे पहिलेही कहचुकेहैं ॥ २२९॥ अव उदाहरण लिखतेह-जैसे परम दिनमान ३४ । १६ है और अपना इष्ट दिनमान २६ । ६ है परम दिनमानमेंसे इष्ट दिनमान घटाया तो शेष ८॥ १० रहे इनको ९ नौसे गुणा किया तो ७३ । ३० हुए इनमें पंद्रह १५ का भाग दिया तो ।। ५४ मिले यहही अंगुलादि मानसे दिनकी मध्यच्छाया हुई. पेरोसे नापीहुई छाया १० दशमेंसे दिनमध्यच्छायाको घटाया तो शेप ५।६ रहे इसमें सात किया तो २४ । १२ हुए यह अलग स्थितहैं अव अपने दिनमान २६ । ६ को सातगुणा किया तो १८२२४२ हुए इन में पूर्वोक्त अलग लिखे हुए २४ । १२ का भाग दिया तो ७ लब्ध मिले शेषको ६० साठि गुणा करके पूर्वोक्त अंकोंकाही भाग दिया तो ३३ लब्धमिले अर्थात् दुपहरसे पहिले नापा हो तो ७ घडी ३३ पल दिन चढा और दुपहरसे पीछे नापा हो तो पूर्वोक्त दिन वाकी ७ जोडकर दूना रहा इति॥ अथेष्टकालाल्लग्नानयनम् । सायनाप्यभागना निजोदयविनाडिकाः ।। खत्रि ३० भक्ता भवेद्भोग्यकालो लब्धः पलात्मकः ॥२३०॥ शोध्यो. ऽभीएघटीभ्यश्च तदनभनिजोदयाः॥शोध्याः शेपंखराम- ३० प्रमशुद्धमितिभाजितम् ॥ २३१ ॥ लब्धमंशादिकं योज्यं मेपायेः शुद्धराशिभिः ॥ अयनांशविहीनं यद्विलग्नं तत्स्फुटं भवेत् ॥२३२॥ भोग्यकालोन शुद्धयेचेदिएकालः पलात्मकः ॥ खराम ३० नो हृतः स्वीयोदयेनाप् लबादि- (२५२) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- कम् ॥२३३॥ योज्यं सूर्य स्फुटं लग्नमयनांशविवार्मितम् ॥ रात्रीएकालतो वापि सपड़ाऽर्काच्च पूर्ववत् ।। २३४ ॥ अव इष्ट कालसे लग्नानयन लिखतेहें-अयनांशायुक्त स्पष्ट सूर्य सायनार्क कहाताहे, सायनार्कके अंश, कला,विकला को तीसमें घटा देनेसे शेप भोग्यांशादि होतह उन अंशादिकोंको सायनसूर्यकी राशिके पलोंसे अलग२ गणा करे पीछे विकलाके गुणनफलमें सा- ठिका भाग देकर कलास्थानके गुणित अङ्कमै जोड दे और कलास्था- नमें साठिसे भाग लेकर अंशस्थानमें जोडदे और अंशगुणित स्था- नमें तीसका भागदे जो लब्ध मिले सो पलात्मक भोग्यकाल होताहे ॥२३०॥उस भोग्यकालके पलोंको इप्टघटीके पलोंमेंसे घटादे जो अंक शेप वचे उनमेंसे आगेकी लग्नाके पल घटाताजाय फिर जिस लम- के पल न घटसकें उसीको अशुद्ध जाने और लग्नोंके पल घटानेपर जो शेषांक रहे उसको तीस गुणा करके अशुद्ध लग्नके पलोंका भाग टेनेसे अंशादिक लब्ध मिलेंगे उनमें मेपादिसे शुद्धसंग्न्या जितनी होय उसको राशि स्थानमें लिपदेये उस लिसेहग राशि, अंश, कला, विकलामसे अयनांशा घटाय देनेपर शेप स्पष्टलग्न होजाती. है. यदि इष्टकालके पलों से भोग्यकालके पल न घटसमें तो इष्टः पलोंको तीसगुणा करे उसमें मापनार्ककी राशि पलोंका भाग देनेसे तीनस्थानमें लब्ध अर्थात् अंग. कला, पिकला निकाले फिर इन अंशादिकोंको सायनामें जोड़कर अयनांशा घटाय देनेमे शेष स्पष्टलग्न होजातीहै और जो रात्रि में इप्टकाल होय तो मायनारी राशिमें छह जोड़कर पृक्ति रीतिसे लगस्पष्ट करलेने परन्तु इष्ट रानिकाही लेना चाहिये अर्थात सर्योदयमे जो इष्टकाल होय उममें दिनमान घटाय देनेसे रात्रिका इष्ट बनजाताहे ॥ २३ ॥ २३२॥ २३४॥ 1 ॥ २३३ " प्रकरणम् १५] भाषाटीकासमेतः। (२५३) अव लग्नस्पष्ट करनेका उदाहरण लिखतेहे-जैसे स्पष्टसूर्य ७। २० १७ । २७ है और अयनांशा १२११७१२ है. दोनोंको जोडा तो ८।११ । २४ । ३९ हुए यहही सायनार्क कहाताहै नीचे लिखी हुई क्रियामे देखो तीसमें घटानेसे शेष १८ अंश, ३५ कला, २१ विकला रही. इन तीनोजगह धनुराशिके स्वोटयपल ३४४ लिखकर गुणा करदिया तो (६१९२) (१२०४० ) (७२२४) हुए यहांपर विकलाके गुणनफल ७२२४ में साठिका भाग दिया तो लब्धि मिले (१२०) इसको कलास्थानके गुणितफल १२०४० में जोड़ा तो१२१६०इतना भया इसमेंभी साठिका भाग दिया तो लब्धि मिले ( २०२) इसको अंशस्थानके गुणित अंक ६१९२ में जोड़ा तो (६३९४)हुए, इसमें तीसका भाग देनेसे लब्ध २१३ मिले यहही पलात्मक भोग्यकाल हुआ और इष्टपल ४०४ है इन इष्टपलोंमेसे भोग्यपलोंको घटाया तो शेप १९१ रहे इसमेसे मकरके स्वोदयपल ३०२ घट नहीं सक्ते इससे मकरलग्नही अशुद्ध हुई; इस कारण पूर्वोक्त शेप १९१को तीसगुणा करके अशुद्ध लग्न मकरके ३०२ पलोंका भाग दिया तो १८लब्ध मिले, शेष २९४ को ६० साठिगुणा करके पूर्वोक्त पलोंका भाग दिया तो लब्ध ५८ मिलै शेष १२४ को ६० साठिगुणा करके ३०२का भाग दिया तो लब्ध २१मिले अर्थात् १८॥ ५८०२१ हुए. यहाँ राशिस्थानमे मेपादिसे शुद्धराशिकी संख्या ९जोडा तो ९। १८॥ ५८ । २१ हुए इनमेंसे अयनांशा घटाया तो-८।२७ । ५१ ॥ ९ शेप रहे यहही लग्नस्पष्टहुई अर्थात् धनुल- ग्नके सत्ताईस अंश, इक्यावन कला, नो विकला इष्ट समयपर व्यतीत हुई।
.०० ०७ (२५४) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- स्प० सू० १७ २७ अ० शा० २१ १२ यह सायनार्क है ३९ इसकोतीसमेघटा या तो शेष रहे २१ ३४४ ३४४ ३४४ ६१९२ १२०४० ७२२४ ३० क' भागदिया. ६० भागदिया.६०भागदिया लब्ध २१३ यह पला| शेष शेष त्मक भोग्य काल है| ४ ४० २४ इष्टपल ४०४ भोग्यपल २१३ शेष १९१ शेष मकरलग्नके पल ३०२ नहीं घटे इसकारण अशुद्ध मकर लग्न हुई. ३० ३०२) ५७३० (१८ ३०२ २७१० २४१६ २९४ ६० १७६४० प्रकरणम् १५] भाषाटीकासमेतः। ३०२) १७६४० (५८ २५४० २४१६ १२४ ३०२) ७४४० (२१ ६०४ ४०० ३०२ । अयनांशा घटाया २१ १२ २७ ९ अथ स्पष्टलग्नादिष्टकालानयनम्। भानोर्नोग्यस्तु यः कालो भुक्तकालस्तथा तनोः ॥ तदेक्य- मेतयोर्मध्योदयान्यं समयः स्फुटम् ॥ २३५ ॥ ययेकरूं तु लग्नार्को तयोर्भागांतरैर्हतः ॥ स्वीयोदयः खरामा ३० तोऽभीएकालः स्फुटस्तदा ॥ २३६ ॥ अब स्पष्टलग्नसे इष्टकालज्ञान लिखतेहै-सूर्यका पूर्वोक्त भोग्य काल और लग्नका भुक्तकाल अर्थात् लग्लस्पष्टमें जो अंश, कला, विकला होय वहही भुक्तकाल कहाताहे फिर पूर्वोक्त रीतिसे लग्नके उदयपलों करके लग्नके भुक्तांशादिको गुणा करके तीसरी जगह तीसका भाग देनेसे जोलब्ध मिले सो लग्नका पलात्मक भुक्क काल - (२५६) मुहूर्त्तगणपतिः [ विवाह- मिलेगा उन भुक्तकाल और भोग्यकालके पलोंको जोड देवे फिर उसमे वीचकी लग्नोके पलभी जोडदेवे तीनो अंक जोडनेसे जो अंक होय सो इष्टकालके पल होतेहैं उनमे साठिका भाग देकर इष्टकी घडी पल निकल आतीहे ॥ २३५॥ यदि लग्न और सूर्य एक अंशॉकी राशिके होय तो दोनोके अंतरकर जो शेष रहे तिससे उदय- लग्नके पलाको गुणाकरे गुणनफलमे तीसका भाग देय तो इष्टका- लके पल होतेहै उसमे साठिका भाग देनेसे जो लब्ध मिलै वह घड़ी, वाकी बचै सो पल होतेहै यहही इष्ट कहाताहे ॥ २३६ ॥ अथ विवाहे प्रशस्तयोगः। शुभैर्लग्नगतैः खेटेरशुभैनिधनोपगैः ॥ ध्वजोयं परिणीतात्र- युवती प्रियवल्लभा ॥२३७॥ कुजेर्के लाभ ११ गे पठे शनी चंद्रे द्वितीयगे २ ॥ धर्मस्थैः ९ खेचरैरन्यै. श्रीवत्सो योग उत्तमः ॥ २३८ ॥ यदि स्यात्कन्यका लग्ने तृतीये चद्रवा- क्पती ।। पंचमे भृगुरानंदो योगश्चानदकृत्स हि ।। २३९॥ लाभे ११कोरि ६गृहे भौमो दुश्चिक्येऽ३थ शनैश्चरः ।। योगोयमदचंद्राख्यस्तबोढा सुभगा सती ॥ २४० ॥ गुरौ धर्मे ९ बुधे मूतौ १ लाभे ११ मंदे गजाभिधः॥ परिणीतेह वामाक्षी साध्वी धर्मार्थदायिनी ॥ ख १० तुर्य १ नवगैः ९ सौम्यैः शंखोऽय शुभकृत्सदा ॥ २४१ ॥ अब विवाहमें प्रशस्त योग लिखतेहै-शुभग्रह लग्नमें और पापग्रह आठवे स्थानमें होय तो यह ध्वज योग होताहै इसमें विवाहित युवती अपने पतिकी प्यारी होतीहै ॥ २३७ ॥ मंगल सूर्य ग्यारहवे, शनैश्चर छठे, चंद्रमा दूसरे, अन्य ग्रह नौवें स्थानमें होय तो उत्तम श्रीवत्स योग होताहै ॥ २३८ ॥ यदि कन्या लग्न होय और तीसरे स्थानमे चंद्रमा और वृहस्पति होंय, पांचवें
प्रकरणम् १५.] भाषार्टीकासमेतः। (२५७)
शुरु होय तो आनंदनामक योग होताहे, आनंद करनेवाला कहा
॥ २३९ ॥ ग्यारहवे स्थानमें सर्य, छठे मंगल, तीसरे स्थानमें शनै-
श्वर होय तो अर्द्धचंद्र योग होताहै इस योगमें विवाह कीहुई स्त्री
सौभाग्यवती रहतीहै ॥ २४० ॥ वृहस्पति नौवे, बुध लग्नमें, शनैश्चर
ग्यारहवें स्थानमें होंय तो गजनामक योग होताहै इस योगमे
विवाहिता स्त्री धर्मओरअर्थ देनेवाली पतिव्रता होतीहे. दशवें,चोथे,
नौवें स्थानमै शुभग्रह होंय तो शंखनामक योग होताहै सदैव शुभ-
कारक है ॥ २४१॥
अथ नेष्टयोगा।
पापाश्चक्रस्य पूर्वाद्ध पश्चा सौम्यखेचराः ॥ विवाहे चक्र-
योगोयं तदोढा जारिणी भवेत् ॥२४२॥ सर्वैः केंद्रगतेः
पापैर्वापीयोगोपि निंदितः ॥ सौम्यैर्लग्ने १० व्यये १२
वित्ते २ पापैः कोदंडकोप्यसत् ॥२४३।। भौमे द्वादश १२-
गे पष्ठे ६शुके तुर्य ४ शनैश्चरे ॥ कुठारोयं समाख्यातः
शुभवल्लीविदारणः ॥ २४४ ॥ व्यये १२ द्रविणे २
शुके रिपी ६ मंदेऽष्टमे विधौ॥ योगः स्यात्कूर्मनामायं
नवोढा भिक्षुकी भवेत् ॥ २४५ ॥ रवी लग्ने १० व्यये १२
मंदेऽएमे ८ब्जे मुसलाभिधः ॥ तत्रोढा या कुमारी सा
कुलमारी भवेद्धवम् ॥ २४६॥
अब नेप्टयोग लिखतेहें-चक्रके पूर्वार्द्ध अर्थात् लग्नसे छठे स्थान
तक पापग्रह ओर चक्रके परार्द्ध अर्थात् सातवें परसे वारहवें घर-
तक शुभग्रह होय तो यह चकयोग होताहै इसमें विवाहिता स्त्री
जारिणी होतीहै ॥ २४२॥ सब पापग्रह केंद्रोंमें होय तो वापी योग
निर्दित होताहे, शुभग्रह लग्नमें होय और पापग्रह दूसरे वा चारहवें
होय तो कोदंड नामक योग होताहे विवाहमें अशुभ है ॥ २४३ ॥
(२५८) मुहूर्तगणपतिः [विवाह-
मंगल बारहवें, शुक्र छठे, शनैश्वर चौथे होय तो कुठार नामक
योग होताहै यह (शुभवल्ली ) वंशवेलका नाश करनेवाला है
॥२४॥ वारहवें स्थानमें सूर्य, दूसरे शुक्र, छठे शनैश्चर, आठवें
चंद्रमा होय तो कर्म नामक योग होताहै इसमें विवाहिता स्त्री
भिक्षुकी होतीहै ॥ २४५ ॥ लग्नमें सूर्य, बारहवें शनेश्वर, आठवें
चंद्रमा होय तो मुसल नामक योग होताहै इसमें विवाहिता कन्या
कुलका नाश करनेवाली होतीहै ।। २४६ ॥
अथ गोधूलिकलग्नम्।
निंद्यादिकुलिक क्रांतिविद्धर्भ पापयुक्तथा ॥ लग्ना १ था-
-८रि६गतं चंई लग्ने गोधूलिके त्यजेत् ॥२७॥ नाऽन्ये
गोधूलिके चिंत्या दोषाश्चंडादयस्तथा ॥ प्रपोते यतः सर्वे
गोरजोभिः समंततः ॥ २४८ ॥ द्वित्रिलाभस्थिते चंद्र श्रेष्टं
गोधूलिक मतम् ॥ लग्रास्तशतोन्यत्र चंद्रे संस्थे तु मध्य-
मम् ॥ २४९ ॥ दोपाः पंचांगजा लगग्रहजामित्रसंभवाः ॥
लत्तापाताष्टमस्थाननवांशक्षणजास्तथा ॥२५०॥ एतेऽन्ये-
ऽप्यखिला नैव हेया गोधूलिके सदा ॥२५॥
अव गोधूलिकलग्न लिखतेहैं-निंदितयोग, कुलिकयोग, क्रांति-
साम्य, विद्ध नक्षत्र और लग्न, आठवें, छठे स्थानमें पापग्रहयुक्त
चंद्रमा होय तो गोधूलिलग्न त्याज्य होतीहै ॥ २१७ ॥ और गोधूलि
लमके समय अन्य चण्डायुधादि दोषोंका विचार न करै क्योंकि,
गौओंकी रजसे सव दोप सब अलॅगसे ढक जातेहे ॥ २८ ॥ यदि
दूसरे, तीसरे, ग्यारहवें स्थानमें चंद्रमा होय तो गोधूलिलग्न श्रेष्ठ
मानीहै, लग्न, सातवें, छठे स्थानसे अन्यत्र चंद्रमा होय तो मध्यम
होतीहै ॥२४९॥ पंचांगदोप, लग्नदोप, ग्रहदोष, जामित्रदोष, लत्ता,
पात, अष्टमस्थान, नवांश, मुहर्तके सवदोष, तथा अन्य सब दोष
गोधूलि लग्नके समय त्याज्य नहीं मानेहें ॥ २५० ॥२५१ ॥
प्रकरणम् १५.] भापाटीकासमेतः। (२८९)
अथ गोधूलिसमयः।
अर्यास्तापूर्वमप्यूचं घटिकाई तु गोरजः ।। स कालो
मंगले श्रेयान्विवाहादी शुभप्रदः ॥ अर्बविवात्परं केचि-
इटीद्रयमितं जगुः ॥ २५२ ॥ निदावे साईविवे पिंडीभूते
हिमागमे ॥ मेघकाले तु पूर्णेस्ते प्रोक्तं गोधूलिकं शुभम्।।
।। २५३ ॥ अलब्धे घटिकालग्ने विप्राणांगोरजः स्मृतम् ।।
गोरजो हीनवर्णानां शूद्रादीनामथो स्मृतम् ॥ २५४ ॥
अब गोधूलिसमय लिखतेह-अर्धास्त सूर्य से पहिले और पीछे
आधी आधी घडीतक गोधूलि लग्नका समय होताहै वह समय
मंगल कार्याम तथा विवाहाटिकोंमें श्रेष्ठ और शुभदायक होताहै और
किन्हीं आचायाँका ऐसा कथन हे कि, अर्दास्त सूर्य के उपरांत दो
घड़ीतकमा समय गोधूलि होताहे ॥२५२ ॥ ग्रीष्म कालमें अस्तके
समय सूर्यका आधा विंव दीखता रहे और अधा अस्त होजाय
तब गोधूलिका समय होताहै और शीतकालमै अस्तसमय सूर्यका
पूर्ण विम्ब किरणों पिना दीखता रहे तो वह गोधूलिका समय
होताहे ओर मेघकालमें सूर्यका बिम्ब सपर्ण अस्त होजाय तो
गोधूलि लग्नका समय होताहै विवाहादिकमें शुभ है ॥२५३ ॥यदि
घटिका लग्न शुद्ध न मिले तो ब्राह्मणोंकोमी गोलिलग्न शुभ हो-
तीहै. परन्तु हीनवर्ण और शूद्रोंके लिये तो गोधूलि मुग्यही है॥२५॥
अथ विवाहलग्नाच्छशुरादीनां शुमाशुमफलम् ।
लग्नं देहो भृगुः श्वथूः श्वशुगेऽर्को मनः शशी ॥ भत्ती कांता
कलशस्तगलात्तत्सुखं भवेत् ॥ २५५ ॥ पति सूर्या-
द्विधोः कांतां धनं भौमात्सुतान्बुधात् ।। सुखं जीवामृगो-
ईम वेश्मार्कसूनुतो वदेत् ॥ २५६॥ सुखं स्वीचादिगेज्ञेयं
दुखं नीचास्तगादिभिः ॥ २५७ ॥
- V (२६०) मुहूर्तगणपतिः [विवाह- अब विवाहमें लमसे सास आदियोंका शुभाशुभ फल लिख- तेहे-लग्न देहहे, शुक्र सासहै, सूर्य श्वसुरहै, चंद्रमा मनहे और सप्तमेश स्वमीहै इनमेंसे जो बली होय उसीको सुख होताहे॥२५५॥ सूर्यसे पतिका, चंद्रमासे स्त्रीका, मंगलसे धनका, वुधसे पुत्रोंका, बृहस्पतिसे सुखका, शुक्रेसे धर्मका, शनैश्चरसे मकानका शुभाशुभ फल विचारकर कहै ।। २५६ ।। यदि उच्चादि स्थानमें ग्रह होय तो सुख और नीच तथा अस्तके ग्रह होय तो दुःख होताहै ॥ २५७॥ अथावश्यके राज्ञां खड्गविवाहः । चंद्रपंचांगसंशुद्धौ सौम्यायनविवाहभे ॥ रानो गोधूलिके लग्ने खगोदाहः प्रशस्यते ॥ २५८॥ अव आवश्यकोंमें राजाका खगविवाह लिखतेहैं-चंद्रमा और पंञ्चाग शुद्ध होय. उत्तरायण सूर्य होय, विवाहके नक्षत्र होय, गोधूली लग्न होय तो राजाओंका खग विवाह श्रेष्ठ कहाहै ॥२५॥ अथ हीनजातीनां विवाहे विशेषः। अनुक्ततिथिमासधै संकीर्णानां शुभप्रदम् ॥ विवाहे धनपुत्रायुप्रीतिसौख्यकरो भवेत् ॥ २५९ ॥ अव हीनजातिओंका विवाहमें विशेष लिखतेह-विवाहमें जो तिथि, मास, नक्षत्र नहीं कहेहें वेही सब तिध्यादि संकीर्ण जाति- योंके विवाहमें शुभदायक तथा धन, पुत्र, आयु, प्रीति ओर सोस्य कारक होतेहैं ॥ २५९ ॥ अथ शूद्रादीनां स्त्रियः पुनर्विवाहः । शद्वादीनां विवाहः पुनरुदहनं स्त्रियाः॥ राजी कुर्यान तवास्ततिथिमासादिदूपणम् ॥ २६० ॥ सूर्यभावेद ४ नेत्रा २मि ३ भू चंदा १ऽब्धि ४ रसा ६ ऽनयः ३॥ भू
प्रकरणम् १५] भापाटीकासमेतः। (२६३)
१ राम ३ संमितास्तारा गांधर्वादिविवाहके ॥ २६ ॥
नेटाः श्रेष्ठाःक्रमादेतास्त्रियश्च गदिता बुधैः ॥२६२॥
अव शूद्रादि स्त्रियोंके पुनर्विवाह लिखतेहैं-विवाहके नक्षत्रोंमें
शूद्रादिकोंकी स्त्रियोंका पुनर्विवाह रात्रिमें करै तो अस्त तथा तिथि
सासादिका दूपण नहीं होताहै ॥ २६१ ॥ गांधर्वादि विवाहमें सूर्यके
नक्षत्रसे ४ । २।३।१।१।४।६।३।१।३ ये नक्षत्र स्त्रीके लिये
पंडितोंने क्रमसे नेष्ट और श्रेष्ट कहें ।। २६२ ।।
अथ विवाहांगकार्यम् ।
कार्य विवाहकार्यागं विवाहोदितभेजनैः ।। विवलं च विधु
हित्वा त्रिपाठनवमं दिनम् ॥२६३॥ विशाखां भरणी
चित्रां ज्यष्ठाख्यामश्विनीं शतम् ॥ आर्द्रा चतुष्टयं हित्वा
कुर्याद्वैवाहिकं विधिम् ॥२६४ ॥ हरंवपूजनं तेलं सकलं
चांकुरार्पणम् ॥ भूपणं कंकणायं च वेदिकामंडपा-
दिकम् ।। २६५॥
अव विवाहाङ्गकार्य लिखतेहैं-विवाहोत नक्षत्रों में विवाहके अंग-
कार्य शुभ होतेहैं. परन्तु निर्बलचंद्रमा और तिसरे,नौवें, छठे दिनको
छोडदेय ॥ २६३ ॥ विशाखा, भरणी, चित्रा, ज्येष्टा, अश्विनी, शत-
भिषा, आर्द्रा, पुनर्वसु, पुण्य, आश्लेपा इन नक्षत्रोंको छोड़कर अन्य
नक्षत्रोंमें विवाहकी विधि करै ॥ २६४ ॥ गणेशपूजन, तैलधारण,
अंकुरारोपण, भूपण कंकणादि धारण, वेदिकामंडप बनाना इत्यादि
सब कार्य सिद्ध होतेहैं ॥ २६५॥
अथ तैलादिलापने दिनसंख्या।
मेपादिराशिजातानां कुर्यात्तैलादिलापनम् ॥ शैलादि १०
खाण५ सप्तां ७ ग६ वाण ५ पंचे ५ पा५शराः ॥२६॥
(२६२) मुहूर्त्तगणपतिः [विवाह-- बाणाः ५शेला ७ सय ३ श्चैव क्रमाकश्चिदिती- रितम् ॥ २६७॥ अव तेलादिलापनमें दिनसंख्या लिखतेहे-मेपादि राशिवाले क- न्या वरके तैल चटानेके दिनोंकी संख्या श्मसे जाननी ऐसा किन्ही आचार्योंने कहाहै जैसे मेष राशिवाला मनुष्य विवाहमे सातदिन और वृष राशिवाला दशदिन तैल चढावै इत्यादि सबराशियोंके तेल दिनसंरया चक्रमें लिखतेह-॥२६६ ॥ २६७ ॥ मेषादिराशीनां तैलदिनसंरयाचक्रम् । मे /मक सिकतु धमकुमा राशय ७/३ दिनमाया अथ विवाहवेदिका। चतुरातां करोच्छ्रायां चतुर्हस्तां सुवेदिकाम् ॥ वेश्मनो वामभागे च कुर्यात्स्तंभोपशोभिताम् ॥ २६८ ॥ ऐशान्यां स्थापयेत्स्तभं सिहादित्रिभंगे रखी ।। वृश्चिकादिविभे वायो नैर्ऋत्यां कुंभतस्त्रिभे ॥ वृपात्रये तथाऽनेय्यां स्तंभखात- स्तथैव हि ॥२६९॥ अव विवाहमें नोटिका लिखतेहे-मकानके वाम भागमें चाकोर हाथभर ऊंची, चारहाथ लंबी ओर चौडी वेदी बनाने उसको समी- पमें खंभसे सुशोभित करै ।। २६८ ॥ सिंह, कन्या, तुला राशिके सूर्य होय तो ईशान दिशामें संभको स्थापित करे ओर वृश्चिक, धनु, मकर राशिके सूर्य होय तो पायव्यदिशामें संभको गाडे और कंभ, मीन. मेप राशिके सूर्य होय तो नेत्य दिशामे संभ गाडे ओर कृप- मिथुन कर्को सूर्य हों तो आग्नेय दिशामें गंभ गाडे।। २६९ ॥
प्रकरणम् १६.] भापाटीकासमेतः । (२६३) अथ विवाहानंतरं मंडपोहासनम् । मंडपोद्रासनं पष्टं हित्वा कुर्यात्समेहनि ॥ पंचमे सप्तमे वापि शुभः शुभवासरे ॥ २७० ॥ इति श्रीमदेवज्ञराक्लहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त- गणपती विवाहप्रकरणं पञ्चदशम् ॥ १५॥ अव विवाहानन्तर मंडपोद्वासन लिखतेहैं-छठे दिनको छोड़कर- समदिनमें अथवा पांचवें सातवें दिन, शुभनक्षत्र और शुभवारमें मंडप सिरावै ॥ २७०॥ इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसून गणपतिकृते मुहूर्त्त- गणपतौ श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितराम- दयालुशर्मकृतभाटीकासमलंकृतं विवाहप्रकरणं पश्चदशम् ॥१५॥ अथ वधूप्रवेशप्रकरणम् । लग्नादह्नि समे पंचसप्तांके प्राक्च पोडशात् ॥ ततस्त्वापंच- मार्पादोजाहे मासि वत्सरे ॥ १॥ यथेच्छ तु ततो वध्वाः प्रवेशः शुभद्रः स्मृतः॥ श्रवणद्वितये मूलेऽनुराधा- रोहिणीमृगे॥२॥हस्तत्रये मघापुप्ये त्र्युत्तरे रेखतीद्वये ।। प्रवेशः शुभदो वध्वाः सोमे शुक्रे गुरौ शनौ ॥३॥ मध्यो बुधे कुजे तु नेटो रिक्तातिथी तथा ॥ शुभे वर्ग बलोपेते लग्ने चांशे शुभः स्मृतः ॥ ४॥ अव वधूप्रवेश लिखतेहै-विवाहसे सम दिनमें अर्थात् चौथे, छठे, आठवें, दसवें दिन आदि सोलहवें दिनतक और पीछे पांच- वर्षके भीतर विषमवर्प और विपम मासमें ॥१॥ओर पांचवें वर्पसे पीछे इच्छानुरूप वधूका प्रवेश शुभदायक कहाहै. श्रवण, धनिष्ठा, मूल. अनुराधा, रोहिणी. मृगशिरा ॥ २ ॥हस्त, चित्रा, - , (२६४) मुहूर्तगणपतिः [वधप्रवेग- स्वाति, मघा, पुण्य, तीनों उत्तरा, रेवती, अश्विनी इन नक्षत्रोंमें और चंद्र, शुक, बृहस्पति, शनि चारोंमें वधूप्रवेश शुभ होताहै ॥३॥ वधूप्रवेशमें बुध मध्यम और मगल, रवि तथा रिक्तातिथि नेष्ट होतीहैं, लग्न और लग्नका नवांशा शुभग्रहके वलसे युक्त होय तो वधृप्रवेश शुभ होताहै ॥ ४॥ अथ विवाहोत्तरं प्रथमाव्दे मासविशेषण वध्वा निवासदोपः। उद्वाहात्प्रथमे ज्येष्ठे यदि पत्युYहे वसेत् ॥ पत्युज्येष्ठं तदा हंति पौपे तु श्वशुरं तथा ॥५॥ श्वश्रू साऽऽपाढमासे तु चाधिमासे स्वकं पतिम् ॥ आत्मानं तु क्षये मासि तातं तातगृहे मधो ॥६॥ इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त गणपती वधूप्रवेशप्रकरणं पोडशम् ॥ १६॥ अब विवाहोत्तर प्रथम वर्षमें मासचिशेपसे वधूका निरासदोप लिखतेहे-यदि विवाहसे प्रथमवार वधज्येष्ट मासमें पतिके घर निवास करें तो पतिके बडे भाईका नाश होताहे और जो पीप मासमें निवास करे तो श्वसुरका ॥ ५॥ आपाढ मासमें निरास करे तो सासका, अधिमासमें निवास करे तो अपने पतिका. क्षयमासमें निवास करे तो अपने आत्माका नाश होताहे और जो चैत्रके मही. नेमें पिताके घर निवास करे तो पिताका नाश होताहे ॥६॥ इति श्रीमद्देवज्ञरानलहरिशंकरसरिसृनुगणपनिकृने मुहर्तगण पतो श्रीयनपंडिनरर्यरेणीरामात्मनपंडितराम- दयालुयर्मकृतभापाटीकासमलङ्कतं वधप्र- वेशप्रकरणं पोडगम् ।। १६ ।। .
.
प्रकरणम् १७ ] भापाटीकासमेतः। (२६५)
अय हिरागमनप्रकरणम् ।
विवाहाद्विपमे वर्षे कुंभमेपालिगे रखो। बलिन्य विधी
जीवे शुभाहे चाश्विनीमृगे ॥ १॥ रेवतीरोहिणीपुष्ये
त्र्युत्तरे श्रवणत्रये ॥ हस्तत्रये पुनर्वस्वोस्तथा मूलानुराधयोः
॥२॥ कन्यामीनतुलायुग्मे वृपे प्रोक्तबलान्विते ॥.
लग्ने पद्मदलाक्षीणां द्विरागमनमिष्यते ॥ ३ ॥ मंमुखे
दक्षिणे शुक्रे नो गच्छेत्तु कदाचन ॥ गर्भिणी तु विगर्भा
स्यान्नवोढा बंध्यतामियात् ॥ ४॥वालकश्चेद्विपधेत विगे-
हादपि चेद्वजेत् ॥५॥
अव द्विरागमन लिखतेहैं-विवाहसे विषम वपमें और कुंभ, मेप,
वृश्चिक राशिके सूर्यमें तथा सूर्य,चंद्रमा, वृहस्पति वलवान् होय,
शुभवार होय, आश्विनी, मृगशिरा ॥ १ ॥ रेवती, रोहिणी, पुष्य,
तीनों उत्तरा,श्नवण, धनिष्ठा, शतभिषा, हस्त, चित्रा, स्वाति, पुनर्वसू,
मूल, अनुराधा ये नक्षत्र होय ॥२॥ उक्त बल युक्त कन्या, मीन,,
तुला, मिथुन, वृष ये लग्ने होय तो कमलदलनयनी स्त्रियोंका द्विरा-
गमन श्रेष्ठ होताहै ॥ ३॥ सम्मुख और दक्षिण शुक्र होय तो
कभी यात्रा न करे; यदि सम्मुस ओर दक्षिण शुक्रमें गर्भवती
यात्रा करै तो गर्भ नष्ट होजाताहे और नवीन विवाहकीहुई विना
गर्भकी स्त्री यात्रा करे तो बंध्या होजातीहै ॥ ४॥ और जो
बालकवाली यात्रा करै तो बालक मरजाताहै ॥५॥
अथ दीपमालाप्रवेशे दोपापवादः।
सिंहस्थे वा गुरौ शुक्रे संमुखे संगतेपि वा ॥
शुभो दीपोत्सवे वध्वाः प्रवेशः पतिमंदिरे ॥६॥
अब दीपमालाके प्रवेशम टोपापवाद लिखतेह-सिंहके बृहस्पति
अथवा सम्मुख शुक्र होय तो भी दीपोत्सवके दिन पनि मंदिर में
वधूका प्रवेश शुभ होताहे ॥६॥
(२६६) मुहूर्तगणपतिः [अग्नयधान- अथ प्रतिशुक्रदोषापवादः। एकस्मिन्नगरे ग्रामे देशे राजाद्युपद्रवे ।। दुर्भिक्षे तीर्थयात्रायां नववध्वाः प्रवेशने ।। ७ ।। विवाहे न हि दोपाय प्रतिशुक्र- स्तथा बुधः ॥ अत्यंगिरोवसिष्ठानां वत्सकश्यपयो गोः ॥८॥ भरद्वाजमुनेगों प्रतिशुको न दुष्यति ॥ पित्र्या- गारे यदि स्त्रीणां स्तनपुष्पोद्गमो भवेत् ॥ ९॥ गमनं प्रतिशुक्रेपि प्रशस्तं पतिवेश्मनि ॥ १० ॥ इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मूहूर्त- गणपतौ द्विरागमनप्रकरणं सप्तदशम् ॥ १७॥ अव प्रतिशुकदोपापवाट लिखतेह-एकनगर, एकग्राम, एकदेशमे. तथा राजकृत उद्रवमें, दुर्भिक्षमे, तीर्थयात्रामें, नतीन प्रवेशमें॥७॥ विवाहमें सामने शुक्रका दोष नही होताहे. तथा वुधकाभी दोष नहीं होताहै और अत्रि, अंगिरा, वशिष्ठ, वत्स, कव्यप, भरद्वाज इन गोत्रोंमे सामने शुक्रका दोप नही होताहै और यदि पिताके धरमे स्त्रियोके स्तन निकसै अथवा रजोधर्म होय तोभी सामने शुक्रका दोप नहीं होताहै पतिके घर जानेमे शुभ मानाहे ॥ ८॥ ९॥ १० ॥ इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त- गणपतौ पंडितरामदयालुशर्मकृतभाषार्टीकासमल कृतं द्विरागमनप्रकरणं सप्तदशम् ॥ १७ ॥ अथाग्न्याधानप्रकरणम्। सौम्यायने विशाखायां कृत्तिकारोहिणीमृगे ॥व्युत्तर रेवती ज्येष्टापुष्येऽग्न्याधानमिप्यते॥१॥ कुजाकब्जेि गुरौ शुक्रे नो नीचाऽस्तंगतेऽरिभे ॥ नो रिक्तायां तिथी कर्के लग्ने नेव मृगत्रये ॥२॥ अन्याधानं प्रकुर्वीत नेदी लग्नगतेपि च॥ त्रिकोणेऽपचये केंद्रे मर्यजीवकुजेंदुषु॥३॥शेपे चोप- प्रकरणम् १९.] भाषाटीकासमेतः। (२६७। चये शुद्ध रंघेन्याधानमुत्तमम् ।। लग्ने जीवे धनुर्गे वा चूने ७ खे १० वाऽजगे कुजे ॥४॥ चंद्रे वा विपडायस्थे सूर्ये वा दीक्षितो भवेत् ॥५॥ इति श्रीमदैवजरावलहरिशंकरसरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त- गणपतावम्याधानप्रकरणमष्टादशम् ॥ १८॥ अन अग्न्याधान लिखतेहैं-उत्तरायण सूर्यमें और विशाखा, कृत्तिका, रोहिणी, मृगशिर, तीनों उत्तरा, रेवती,ज्येष्ठा, पुण्य इन नक्ष- त्रोंमें अग्निहोत्र करना शुभ कहाहै ॥१॥ मंगल, सूर्य. चंद्रमा, बृहस्पति, शुक्र ये ग्रह नीचके अथवा अस्तके वा शत्रुग्रहकी राशि न होय और रिक्ता तिथिभी नहीं होय तथा कर्क, मकर, कुंभ, मीन ये लग्नेभी नहीं होय ॥२॥ लग्नमें चंद्रमा न होय, त्रिकोण ९ । ५ अपचय केंद्र स्थानमें सूर्य, बृहस्पति, मंगल, चंद्रमा होय ॥ ३॥शेष ग्रह उपचय ३।६।१०।११में होंय, तथा आठवां स्थान शुद्ध होय तो अग्न्याधान उत्तम होताहै. बृहस्पति लग्नमें होय अथवा धनुराशिका होय और सातवें, दशवें, मेपका मंगल होय ॥ ४ ॥ चंद्रमा अथवा सूर्य तीसरे, छठे, दशवें, ग्यारहवें स्थान में होय तो अग्निहोत्रादि यज्ञमें दीक्षा लेनी शुभ होतीहै ॥५॥ इति श्रीमद्देवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसून गणपतिकृते मुहूर्त- गणपतोपण्डितरामदयालुशर्मकृतभापाटीकासमलं- कृतमन्याधानप्रकरणमष्टादशम् ॥ १८॥ अथ राजाभिषेकप्रकरणम् । उदितेन्जे गुरौ शुक्र विनवे चोत्तरायणे ॥ जन्मेशे चापि कमैशे रखो भौमे बलान्विते ॥ १ ॥ रोहिणीद्वितये पुष्ये ज्येष्टायांत्र्युत्तरे तथा रेवतीयुगुले हस्ते चित्रायां श्रवणेपि
..
(२६८). मुहूर्त्तगणपतिः [राजाभिषेक-
च ॥२॥ तिथी वारे शुभेऽपि कुर्याद्राजाभिषेचनम् ॥
स्थिरे चोपचये लग्ने जन्मतो मस्तकोदये ॥३॥ शुभैयु-
क्तेक्षिते वापि पापडग्योगवर्जिते ॥ धनकेंद्रत्रिकोणाख्ये
रहितैः पापखेचरैः ॥ ४॥ सौम्यैरपष्टगैः सर्वैर्व्ययमृत्यु-
विवर्जितैः ॥ केंद्रत्रिकोणगैः सौम्यैरसौम्यैः पत्रिलाभगैः
॥५॥ सुहृत्स्वभेच्चगैः खेटेर्नीचारातिभवर्जितैः ॥ राज-.
. योगोचिते लग्ने शुभं राजाभिपेचनम् ॥ ६॥
अव राजाभिषेक लिखतेहे-चंद्रमा, बृहस्पति, शुक्र का उदय होय,
चैत्र विना अन्यमास होय, उत्तरापण सूर्य होय, जन्मेश अथवा दश:
मेश सूर्य वा मंगल चलवान् होय ॥ १॥ रोहिणी, मृगशिर, पुष्य,
ज्येष्ठा, तीनों उत्तरा, रेवती, अश्विनी, हस्त, चित्रा, श्रवण इन नक्ष-
त्रोंमें ॥२॥॥ शुभ वार शुभ तिथिमें तथा रविवारके दिनभी राज्या-
भिषेक शुभ होताहै. जन्मलग्नसे तीसरे, छठे, दशवें, ग्यारहवें स्था-
नकी लग्न होय अथवा स्थिर वा मस्तकोदय लग्न होय अर्थात् मिथुन,
कन्या, तुला, वृश्चिक, कुंभ ये लग्ने होंय और शुभग्रहोंसे युक्त वा
दृष्ट तथा पापग्रहोंकी दृष्टि और योगसे वर्जित लग्न होय दूसरा
स्थान केंद्र १।४।७। १० कोण २१ ५ स्थान, पापग्रहोंसे रहित
होय ॥३॥४॥ पष्ठस्थानमें शुभग्रह न होय और वारहवें, आठवें
स्थानमें कोई ग्रह न होय, केन्द्र त्रिकोण स्थानमें शुभग्रह होंय ओर
छठे, तीसरे, ग्यारहवें स्थानमें पापग्रह होंय तथा मित्रकी राशि अथवा
अपनी राशि वा उच्चराशिके ग्रह होंय, नीचराशि वा शत्रुराशिके न
होय और राजयोगके योग्य लग्न होय तो राजाभिषेक शुभ
होताहै ॥ ५॥ ६॥
अथ युवराजाभिपेकः।
युवराजाभिषेकः स्यादभिपेकोक्तभादिष्ट ॥ ७॥
]
कोंमें युवराजका
प्रकरणम् २० भापाटीकासमेतः। (२६९)
अब युवराजाभिषेक लिसतेहै-राजाभिषेकमें कहेहुए नक्षत्रादि-
अभिषेक शुभ होताहै ॥७॥
अथ पुत्राऽभावेऽन्यस्याभिपेचनम् ।
स्वजाते राज्ञि तत्स्थाने पुत्राभाव कुलोद्भवम् ।।
नो चिंत्यास्तिथिवाराद्यास्तत्कालमभिपेचयेत् ॥ ८॥
अव पुत्राभावमें अन्यका अभिषेचन लिखतेहै-राजाके पश्चात्
पुत्र गद्दीपर बैठताहे, यदि पुत्र न होय तो अपने कुलके पुरुप को
और यदि अपने कुलका पुरुष न मिलै तो अपनी जातिवाले पुरु-
पको तत्काल राजगद्दीपर बैठायदेवे उस समय तिथि वारादिकोंका
कुछभी विचार न करै ॥८॥
अथ राजचिह्नधारणम्।
चामरं छत्रदोलादिद्वीपिसिंहासनादिकम् ॥
पट्टाभिपेकमे सर्व विदध्याच्छोभनेहनि ॥ ९॥
इति श्रीमदैवज्ञराक्लहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपतौ राज्याभिषेकप्रकरणमेकोनविंशम् ॥ १९ ॥
अव राजचिह्नधारण लिखतेहे-चॅवर, छत्र, हिंडोलादि तथा गेंडा
अथवा सिहके चमड़ेसे सुशोभित आसनादिको राजाभिपेकोक्त न
क्षत्रों तथा शुभवारोंमें धारण करे ॥९॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपती श्रीयुतपंडितवर्ययेणीरामात्मजपंडितराम-
दयालुशर्मकृतभापाटीकासमलंकृतं राज्या-
भिषेकप्रकरणमष्टादशम् ॥ १९ ॥
अथ यात्राप्रकरणम्।
विज्ञातजन्मनां राजा ज्ञात्वा शुभफलोदयम् ॥
योज्या यात्रा बुधैः शस्तं प्रश्नादनातजन्मनाम् ॥ १ ॥
(२७०)
मुहूर्त्तगणपतिः [यात्रा-
अव यात्राप्रकरणं लिखतेहैं-जिन राजाओंका जन्मपन होय
उनके जन्म लग्नसे तथा जिन राजाओंका जन्म पत्र न होय उनके
प्रश्न लग्नसे सब ग्रहाटिकोंका फल विचारकर पंडितलो गायत्राका
श्रेष्ठ मुहर्त निश्चय करें ॥१॥
अथ प्रश्नलग्नाद्यात्रायाः शुभाशुभफलम्।
जनुपो लमराशी वा लग्नगे वा तदीश्वरौ ॥ ताभ्यां चोप-
चये लग्ने तदा राजां जयो ध्रुवम् ॥२॥ प्रश्नतो लग्नभे
शवोस्तुर्ये ४ स्ते ७ वा तयोः पती ॥ ताभ्यामुपचयं में
वा जयः स्याद्वैरिसंभवः॥३॥जयो लग्ने स्वसहर्गे भवे-
च्छीपोंदयेपि वा ॥ शुभयुक्तेक्षिते वापि शुभा यात्रा
चरोदये ॥४॥ स्थिरोदये गमोन स्याच्छुभैदृष्टे युते शुभः॥
द्विःस्वभावोदये पापर्युक्ते वाथ निरीक्षिते ॥६॥,प्रस्थि-
तोपि निवर्तेत निर्जितोरिजनैः पुनः॥ रम्ये भूमितले हटे
श्रुते भोगेल्पवस्तुनि ॥६॥ अत्यादरेपि वा प्रश्ने जयला-
भोपि यास्यताम् ॥ भृगौ लग्ने वुधे तुयें ४ सहोत्थे ३ के
सुते गुरौ ॥ ७॥ लाभगे ११ रपरैः शरश्चित्वाभ्येति नृपो
गृहे ॥ लग्ने १ भौमेऽथवा मंदे सुते जीवेथ खे १० रखी
॥८॥ लाभे ११ कर्मणि १० वा चंद्रे शुक्रेपि विजयो
ध्रुवम् ॥ लग्ने भौमेंदुयुक्ते वा दिनेशतनुजेक्षिते ॥ ९॥
चंद्रे वा निधनेऽस्तस्थे भास्कर लग्नवर्तिनि ॥ पापैर्वा
द्यूनलग्नाष्टहिबुकोपगतेहैः ॥ एभित्रिभिश्च दुर्योगैः प्रष्टु-
भंगो न संशयः ॥१०॥ कोणे ६९ भौमाद्धेज्यार्कि-
शुक्रा वैषु चतुर्वपि ॥ एकश्चेद्गमनं न स्यात्सूर्यादाकोणके
विधौ ॥ ११॥ नयेता स्वदिशं सोत्र यः खेटो बलवां-
स्तयोः॥प्रगम्यदिशाधीशापंचमोपि वली ग्रहः ॥१२॥
.] प्रकरणम् २०. भाषाटीकासमेतः। (२७१) अब प्रश्नलग्नसे यात्राके शुभाशुभ फल लिखतेहैं-जन्मकी लग्न अथवा राशिही प्रश्नकी लग्न होय अथवा प्रश्नलग्नमें जन्म लग्नेश्वर वा जन्मराशीश्वर होय अथवा जन्म लग्न और जन्मराशिसे उपचय स्थान ३।६।१०।११ । की लग्न होय तो राजाओंकी निश्चयही जय होतीहै ॥ २॥शत्रुके जन्मकी लग्न वा राशि प्रश्नलमसे चौथे वा सातवें स्थानमें होय अथवा शत्रुका जन्मलग्नपति तथा जन्मराशिपति चौथे वा सातवें होय अथवा शत्रुका जन्मलग्न और जन्मराशिसे उपचय ३॥६॥ १० ॥ ११ स्था- नकी लग्न होय तो शत्रुसे विजय होतीहै ॥३॥ प्रश्न लग्न अपने वर्गमें अथवा शुभग्रहके वर्गमें होय अथवा (शीपर्पोदय) मिथुन,कन्या, तुला, वृश्चिक, कुंभ लग्न शुभयुक्त दृष्ट होय तो विजय होतीहे.अथवा शुभग्रहसे युक्त वा दृष्ट चर लग्न होय तो यात्रा शुभ होतीहै ॥४॥ और जो स्थिर लग्न होय तो यात्रा नहीं होतीहै यदि स्थिरलग्न शुभग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त होय तो यात्रा शुभ होतीहै और जो द्विस्व. भाव लग्न पापग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट होय तो ॥५॥ जाकरके भी लौट आताहै अथवा शत्रुओंसे हारकर लौट आताहे. यदि प्रश्नलनके समय पृथ्वीतल रमणीक होय अथवा शुभ वस्तु देखने सुननेमें आवे अथवा थोडीसी शुभ वस्तुका भोग मिले अथवाअत्यादरके साथ पंडितसे पूछे तो जानेवालोंकी विजय होतीहै, लग्नमें शुक्र होय,चोथे बुध होय, तीसरे सूर्य होय, पांचवें बृहस्पति होय ॥६॥७॥ग्यार- हवें स्थानमें अन्य ग्रह होय तो राजा शत्रुओंको जीतकर घर आजावे.लग्नमें मंगल अथवा शनैश्वर होय, पांचवें बृहस्पति होय,दशवें सूर्य होय ॥ ८ ॥ ओर ग्यारहवें, दसवें स्थानमें शुक्र वा चंद्रमा होय तो निश्चयही विजय होतीहे. यदि लग्न, मंगल वा चंद्रमासे युक्त होय और शनैश्चरसे दृष्ट होय ॥ ९॥ चंद्रमा आठवें वा सातवें (२७२) मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- स्थानमें स्थित होय, सूर्य लग्नमें वर्तमान होय, पापग्रह सातवें लग्नमें, आठवें, चौथे स्थानमें स्थित होंय तो पूछनेवालेका यात्रामें निस्संदेह भंग होताहे ये तीन दृष्टयोग है ।। १० । मंगलसे त्रिको णमें बुध, बृहस्पति, शनैश्चर, शुक ये चारों वा इन चारों ग्रहों से । कोई एक ग्रह होय तो यात्रा नहीं होतीहै अथवा सूर्यसे त्रिकोण १९।५ में चंद्रमा होय तोभी यात्रा नहीं होतीहै ॥ ११ ॥ और पूर्वोक्त यात्रावरोधक दोनों ग्रहोमे जो ग्रह बलवान् होय सो अपनी दिशाकी यात्रा करताहै अथवा (गम्य ) जानेयोग्य दिशाके स्वामीग्रहसे पांचवें स्थानमें जो ग्रह बली होय सो अपनी दिशाकी यात्रा कराताहै ॥ १२ ॥ अथ संक्रांतिपु यात्राफलम् । मेप १ सिंह ५ धनुः ९ संस्थे यात्रा शस्तांशुमालिनि ॥ कुंभे ११ नका १० गना ७ युग्म ३ शुक्रभस्थे २१७ तु मध्यमा ॥ १३ ॥ कर्का ४ लि ८ मीनगे १२ ऽके तु यात्रा दीर्घप्रवासदा ॥१४॥ अव संक्रांतिसे यात्राफल लिखतेहै-मेष, सिह, धनु राशिपर स्थित सूर्य होय तो यात्रा शुभ होतीहै और कुंभ, मकर, कन्या, मिथुन और (शुक्रकी राशि) वृष, तुला पर सूर्य स्थित होय तोयात्रा 1 मध्यम होतीहै ॥ १३ ॥ और कर्क, वृश्चिक, मीन राशिके सूर्य तो यात्रा दीर्घकालकी होतीहै ॥ १४ ॥ अथ दशादिवलवशास्त्रिविधं यात्राफलम् । दशादेः सफले पाके यात्रा श्रेष्ठाथ मध्यमा ॥ गोचरादिवले न्यूनफला पंचांगशुद्धितः॥ १५॥ अव दशादिवलवशसे विविध यात्राफल लिखतेह-यदि दशान्त- 'र्दशा आदि फलवाली अर्थात् शुभ होय तो यात्रा श्रेष्ठ होतीहै और प्रकरणम् २०.] भाषाटीकासमेतः। (२७३) जो गोचरादिका वल होय तो मध्यम हाताह और यदि पंचागशुद्धि होय तो न्यून फलवाली होतीहै ॥१५॥ अथ यात्रायां चंद्रतारातिथ्यादिशाडः। तारास्त्रिपंचसप्ताद्या रिक्तामापूर्णिमाष्टमीः ॥ शुक्कायां द्वादशीपष्ठयो हित्वा चंद्रबले गमः ॥१६॥ अव यात्रामें चंद्रतारातिथ्यादिशुद्धि लिखतेहैं-तीसरी, पांचवीं, सातवीं, पहिली तारा और रिक्ता, अमावास्या, पूर्णिमा, अष्टमी और शुक्लपक्षकी प्रतिपदा, द्वादशी, पष्ठी तिथि इन सवको त्यागकर चंद्र- माका पल होय तो यात्रा शुभ होतीहै ॥ १६ ॥ अथ यात्रायां पृथक् तिथिफलानि । कृष्णा च प्रतिपच्छ्रेष्ठा नो शुक्ला गमनादिषु ॥ द्वितीया कार्यसिद्धयै स्यात्तृतीया क्षेमसंपदे॥१७॥ चतुर्थी क्लेशदा ज्ञेया लाभदा पंचमी तथा ॥ व्याध्यार्तिदायिनी पष्टी सप्तमी भोगभोज्यदा ॥ १८ ॥ रोगदा चाष्टमी ज्ञेया नवमी मृत्युदा सदा ॥ दशमी लाभदा नित्यं हेमदैकादशी । स्मृता ॥१९॥ प्राणवादशीप्रोक्ता सर्वसिद्धा त्रयोदशी। शुक्ला चतुर्दशी नेटा कृष्णपक्षेविशेषतः॥ २० ॥ पूर्णिमा मध्यमा प्रोक्ता त्याज्यो दर्शस्तु सर्वथा ॥ तिथीनां फल- तदि ज्ञातव्यं गमने बुधैः ॥२१॥ अव यात्रामें पृथक तिथिफल लिखतेहे-यात्रादि कार्योंमें कृष्ण पक्षकी प्रतिपदा श्रेष्ट होतीहै और शुक्लपक्षकी नेष्ट होतीहै, द्वितीया तिथि कार्य सिद्धिकेलिये होतीहे, तृतीया कल्याणपूर्वक संपदाकेलिये होतीहै ॥ १७ ॥ चतुर्थी क्लेशदेनेवाली कहीहै, पंचमी लाभ देने- वाली है, पष्ठी तिथि रोग आर दुःखकी देनेवाली है, सप्तमी भोग आर भोज्यकी दनवाला ह ॥ १८ ॥ अष्टमी तिथि रोग देनेवाली - (२७४) मुहूर्त्तगणपतिः- [यात्रा- ' है, नवमी तिथि सदैव मृत्यु देनेवाली है, दशमी तिथि नित्य ला. भकी देनेवाली है, एकादशी सुवर्णकी देनेवाली है ॥ १९॥ द्वादशी तिथि प्राणोंकी हरनेवाली है, त्रयोदशी सर्वसिद्धिकी देनेवाली है, शुक्लपक्षको चतुर्दशी नेष्ट होतीहै और कृष्णपक्षकी चतुर्दशी विशेष करके नेष्ट होतीहै ॥ २० ॥ और पूर्णमासी मध्यम कहींहै और अमावास्या सर्वथा त्याज्य है यात्रामें पंडितोंको तिथियोंका यह फल अवश्यही विचारना चाहिये ॥२१॥ अथ यात्रायां शुभाशुभवाराः । सत्वेटवासरे चोपचयस्थस्यापि वासरे।। यात्रा श्रेष्ठा बुधे मध्या लोके शास्त्रे तु न क्वचित् ॥ २२ ॥ अव यानामे शुभवार लिखतेहै-शुभग्रहके चारमे याना शुभ होतीहै और प्रश्नलग्नसे ( उपचय ) तीसरे, छठे, ग्यारहवें, दशवें घरमे जो ग्रह होय उसके वारमेभी यात्रा श्रेष्ठ होतीहै और बुध- वारमें मध्यम होतीहै ऐसा कथन लोकमे है और शास्त्रमें कहीं नहीं लिखाहै ॥ २२॥ अथ वारे कालविशेषे यात्रा कैश्चिदुक्ता ॥ रखौ सूर्योदये यायादुपःकाले शनैश्चरे ॥ भौमे भुक्त्वा सदान्यत्र वारे कैश्चिदितीरितम् ॥ २३ ॥ अब वारोंमें कालविशेपसे याना लिखतेहैं-रविवारको सूर्योदयके समय यात्रा करे, शनैश्चरको प्रात कालके समय याना करे, मंग- लको भोजन करके यात्रा कर और अन्य वारोंमें सव कालमें याना कर ऐसा किन्ही आचार्योंने कहाहै ॥२३॥ अथ यात्रायामुत्तममध्यमनेष्टनक्षत्राणि । धनिष्ठा श्रवणो हस्तोऽनुराधा रेवतीद्रयम् ॥ मृगः पुनर्गम पुप्यः श्रेधान्येतानि भानि च ॥२४॥ मृलं पूर्वात्रयं ज्येष्ठा प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (२७९) रोहिणी शततारका ॥ उत्तराणां त्रयं याने मध्यान्येतानि * भानि च ॥ २५॥ चित्रात्रयं मघाश्लेपा कृत्तिकार्दा भर- ण्यपि ॥ वान्येतानि धिष्ण्यानि यात्रायां जन्मभं तथा ॥२६॥ अव यात्रामें उत्तम मध्यम नेष्ट नक्षत्र लिखतेहे-धनिष्ठा, श्रवण, हस्त, अनुराधा, रेवती, अश्विनी, मृगशिरा, पुनर्वसू, पुप्य ये नक्षत्र श्रेष्टहैं ॥ २४ ॥ मूल, तीनों पूर्वा, ज्येष्टा, रोहिणी, शंत- भिपा, तीनों उत्तरा यह नक्षत्र यात्रामें मध्यम है ॥ २५॥ चित्रा, स्वाति, विशाखा, मघा, आश्लेषा, कृत्तिका, आर्द्रा, भरणी और जन्म- नक्षत्र ये सब नक्षत्र यात्रामें वर्जितहै ॥ २६ ॥ अथ वर्ण्यनक्षत्राणामावश्यक त्याज्यघटिकाः। पूर्वास पोडशवाद्याः कृत्तिकास्वेकविंशतिः॥ मघास्वका- दश त्याज्या भरण्याः सप्तनाडिकाः॥२७॥ स्वात्या- श्लेपाविशाखासु ज्येष्ठायाश्च चतुर्दश ॥ पापा लग्नवले शेपनाडीयावश्यके सति ॥२८॥ अव वय॑नक्षत्रोंके आवश्यकमें त्याज्य घटिका लिखतेहे-तीनों पूर्वाके आदिकी सोलह घडी आवश्यक यात्रामे त्याज्य है और कृत्ति- काके आदिकी २१ इक्कीस घड़ी, मघाके आदिकी ग्यारह घड़ी, भर- णीके आदिकी सातघड़ी ॥ २७ ॥ स्वाती, आम्लेपा, विशाला, ज्येष्ठा इन नक्षत्रोंके आदिकी चौदहचौदह घड़ी आवश्यक यात्रामें त्याज्य हैं और यदि लग्न बलवान् होय तो पूर्वोक्त नक्षत्रोंकी शेषधड़ी आव- श्यक यात्रामें शुभ होतीहैं ॥२८॥ अथात्र मतांतरम्। कृत्तिकाया मधास्वात्योरेके पूर्वदलं जगुः ।। उत्तरार्द्ध तु चित्राया भरण्याश्लेपयोरपि ॥२९॥ -
(२७६) मुहूर्तगणपतिः [.यात्रा-
अब यहां मतान्तर लिखतेहैं-किन्हीं आचार्योंने ऐसा कहाहै
कि, कृत्तिका, मघा, खाती इन नक्षत्रोंका पूर्वार्द्ध और चित्रा, भरणी,
आश्लेया इन नक्षत्रोंका उत्तरार्द्ध आवश्यक यात्रामें त्याग देवे॥२९॥
अथोशनसो मते तु।
सर्वस्वाती मघा त्याज्योशनसो मतमीदृशम् ॥३०॥
अव शुक्रकामत लिखतेहैं-शुक्राचार्यका ऐसा मत है कि, स्वाति
और मघा नक्षत्र संपूर्णही त्याज्यहँ ॥३०॥ .
अथ नक्षत्रविशेपे विजययात्राप्रकारः।
संप्रस्थायानुराधायां स्थित्वा ज्येष्ठाऽभिधे ततः ॥ मूले
गच्छेन्महीपालो यदि स्याच जयो शुतम् ॥ ३१ ॥ हस्ते
प्रस्थाय वा स्थित्वा तत्रैव स्वातिचित्रयोः ॥ विशाखायां
ब्रजभूपो विजयं लभते ध्रुवम् ॥ ३२॥ प्रस्थाय मृगशीर्षे
वा स्थित्वायां ततो वजन ॥ पुनर्वस्वोमहीपालो लभते
चजयश्रियम् ॥ ३३॥ रेवत्यांपुप्यमेवापिधनिष्ठायां मही.
श्वरः।उपित्वा स्वीयशिबिरेरात्रौगच्छञ्जयत्यरीन् ।॥ ३४ ॥
अव नक्षत्रविशेषमें विजययात्राप्रकार लिसतेहे-अनुराधा नक्ष-
में प्रस्थान करे, ज्येष्ठामें स्थितरहै और मूल नक्षत्रमें याना करे
तो अवश्य राजाकी विजय होती ॥३१॥ हस्त नक्षत्रमें प्रस्थान
करे और स्वाति तथा चित्रा नक्षत्रमें वहीं ठहरे और फिर विशासा
नक्षत्रमें राजा यात्रा करे तो अवश्य जय पावै ॥ ३२ ॥ अथवा मृग-
शीर्ष नक्षत्रमें प्रस्थान करके आ में ठहरारहे और फिर पुनर्वसू
नक्षत्र में राजा यात्रा करे तो जय और लक्षीको प्राप्त करे ॥३३॥
रेवती, पुप्य, अथवा थनिष्ठा नक्षत्रमें राजा अपने डेरेमें रानिभर
निवास करके प्रभातही यात्रा करताहे तो शनुओंको जीत
लेताहे ॥३४॥
]
प्रकरणम् २०.
भापार्टीकासमेतः ।....(२७७)
अथ दिक्टलम् ।
दिक्छूलं पूर्व दिग्भागे ज्येष्ठायां शनिसोमयोः ॥ पूर्वाभाद्र-
पदे याम्यां तथैव गुरुवासरे ॥ ३५ ॥ खौ शुके च
रोहिण्यां पश्चिमायां त्यजेदुधः ॥ उदीच्यामुत्तराफाल्गुन्य-
भिधे मंगले बुधे ॥३६॥
अव दिक्शूल लिखतेहै-ज्येष्ठा नक्षत्र और शनैश्चर सोमवारके
दिन पूर्वदिशामें दिक्शूल होताहै और पूर्वाभाद्रपद नक्षत्र तथा वृह-
स्पतिवारके दिन दक्षिणमें दिक्शूल होताहै ॥ ३५॥ रविवार, शुक-
वार तथा रोहिणी नक्षत्र में दिशाशूल पश्चिममें होताहे और मंगल
तथा वुधवार उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रमें उत्तरमें दिक्शूल होताहै ॥३६॥
अथ विदिक्लं वारेषु।
आग्नेय्यां च गुरौ चंद्रे नैर्ऋत्यां रविशुक्रयोः॥
ऐशान्यां चंद्रजे वायौ मंगले गमनं त्यजेत् ॥३७॥
अव विदिक्शूल वारोंमें लिखतेहे-वृहस्पति और चंद्रवारके दिन
आग्नेय दिशामें विदिशूल होताहै, सूर्य और शुक्रके दिन नैर्ऋत्य
दिशामें, वुधको ईशान दिशामें और मंगलको वायव्य दिशामें
विदिक्शूल होताहै यात्रामें सामने दिक्शूल और विदिशूल
त्याज्यहैं ॥ ३७॥
अथ दिक्सूलदोपापनुत्तये विधिः
सूर्ये घृतं पयश्चंद्र गुडं भौमे बुधे तिलान् ॥ गुरौ दधि यवा-
ज्छुके मापान्मंदे नरस्तथा ॥३८॥संपाश्यावश्यके गच्छ-
न्दिक्शूले न च दोपभाक् ॥ तांबूलं भास्करे चंद्रे चंदनं
मंगले मृदः ॥ ३९ ॥ बुधे पुष्पं दधीज्ये च घृतं शुक्र
तिलाञ्छनौ ॥ दत्त्वा भुक्त्वाथ धृत्वा वा न दोपः शूलजो
यतः॥४०॥
(२७८) मुहूर्तगणपतिः [यात्रा-
अव दिक्शूलदोष नाशकेलिये विधि लिखतेहैं-रविवारको घी,
सोमवारको दूध, मंगलको गुड़, बुधको तिल, बृहस्पतिको दधि,
शुक्रको जौ, शनैश्चरको उड़द ॥ ३८॥ भक्षण करके आवश्यकमें
यात्रा करे तो दिशाशूलका दोप नहीं होताहै तथा रविवारको तांबूल,
सोमवारको चंदन, मंगलको मिट्टी ॥ ३९ ॥ वुधको पुष्प, बृहस्प
तिको दधि, शुक्रको घृत, शनैश्चरको तिल दान करके अथया भोजन
करके अथवा उक्त वस्तु लेकरके चले तो दिक्शलका दोष नहीं
होताहै ॥४॥
अथ समयविशेपे त्याज्यानि भानि ।
पूर्वाहे रोहिणीधिष्ण्यं विशाखाकृत्तिकोत्तरागामध्याह्नसमये
ज्येष्ठाऽश्लेषा मूलभं तथा ॥४१॥ अपराहे परित्याज्या
गमने चाश्विनी सदा ॥ चित्रांत्यमनुराधा च यामिन्याः
प्रथमेशके ॥४२॥ मध्येशके त्यजेत्पूर्वात्रितयं भरणी :
मघा ॥ प्रांत्ये पुनर्वसुस्वातीधनिष्ठाशततारकाः॥४३॥
अव समयविशेपमें त्याज्य नक्षत्र लिखतेर्ह-पूर्वाह्नके समय रोहिणी,
विशाखा, कृत्तिका, उत्तरा इन नक्षनोंमे यात्रा न करे और मध्याह्नके
समय ज्येष्ठा, आश्लेपा, आर्द्रा, मूल इन नक्षत्रोंमे ओर (अपराह्न )
तीसरे प्रहरके समय अश्विनी नक्षनमें और रात्रिके प्रथम भागमें
चित्रा, रेवती, अनुराधा नक्षत्रमें ॥४१॥ ४२ ॥ और रात्रिके
मध्यभागमें तीनों पूर्वा, भरणी, मघा इन नक्षनोंमे और रानिके
अन्त्य भागमें पुनर्वसू, साति, धनिष्ठा, शतभिषा इन नक्षत्रों में याना
न करें क्योंकि, उक्त समयोंमें उक्त नक्षत्र त्याज्य है ॥ १३ ॥
अथ सार्वकालं यात्रायां शुमनक्षत्राणि।
श्रवे पुष्ये मृगे हस्ते श्रेष्ठा यात्रा च सर्वदा ॥ १४ ॥
अब सार्वकालिक यात्रामें शुभनक्षन लिंसतेहे-श्रवण, पुष्य,
मृगशिर, हस्त इन नक्षनोंमें यात्रा सन समय श्रेष्ठ होतीहे ॥४॥
.
प्रकरणम् २०.] भाषाटीकासमेतः। (२७९)
अथ युद्धयात्रायां विशेपः।
राहुभुक्तानि ऋक्षाणि जीवपक्षस्त्रयोदश ॥ मृतपक्षस्तु
भोग्यानि कर्तरी तदधिष्ठितम् ॥ ४६॥ ततः पंचदशे ग्रस्तं
चिंत्यं युद्धे गमादिष्ठ ॥ जीवपक्षः शुभो ज्ञेयो मृतपक्षस्त्व-
शोभनः ॥ ४६॥ मृतपक्षाच्छुभं ग्रस्तं ग्रस्तभात्कर्तरी
शुभा ॥ मृतपक्षे सहस्रांशी जीवपक्षे विधौ स्थिते ॥
॥४७॥ यात्रायां विजयस्तत्र विपरीते पराजयः॥ उभी
चेज्जीवपक्षस्थौ यात्रा तत्रापि शोभना ॥४८॥ चेदुभी
मृत्युपक्षस्थी रवींदू तत्र कष्टदा॥ यायिनो जयदश्चंद्रो जीव-
पक्षे व्यवस्थितः॥४९॥ भानुमानीवपक्षस्थः स्थायिनो
विजयावहः ॥१०॥
अवयुद्धयात्रामें विशेप लिखतेहैं-राहु जिस नक्षत्रपर स्थित होय
उस नक्षत्रसे पिछले तेरह नक्षत्र जीवपक्ष कहातेहैं और राहुस्थित
नक्षत्रसे आगेके तेरह नक्षत्र मृतपक्ष कहातेहैं और राहुके अधिष्ठित
नक्षत्रकी कर्तरी संज्ञा है ॥४५॥ और राहुनक्षत्रसे आगेका पंद्रहवां
नक्षत्र ग्रस्त कहाताहै यह युद्ध और यात्रादिकोंमें विचारनाचाहिये.
यात्रामें जीवपक्ष शुभ होताहै मृतपक्ष अशुभ होताहै॥४ामृतपक्षसे
ग्रस्त नक्षत्र शुभ होताहै और ग्रस्त नक्षत्रसे कर्तरी नक्षत्र शुभ
होताहे यदि मृतपक्षमें सूर्य होय और जीवपक्षमें चंद्रमा होय॥४७॥
तो यात्रामें विजय होतीहै और इससे विपरीत होय तो पराजय
होतीहै और यदि सूर्य तथा चंद्रमा दोनों ग्रह जीवपक्षमें स्थित
होय तोभी यात्रा शुभ होतीहै ॥ १८॥ और जो सूर्य चंद्रमा दोनों
ग्रह मृत्युपक्षमें स्थित होय तो यात्रा कष्ट देनेवाली होतीहै और
यदि चंद्रमा जीवपक्षमें स्थित होय तो जानेवालेके लिये विजय
देताह और जो सूर्य जीवपक्षमें स्थित होंय तो ( स्थायी) अपने
स्थानपर रहनेवालेकी विजय करताहे ॥१९॥ ५० ॥
(२८०) मुहूर्तगणपतिः-
[यात्रा-
अथाकुलगणः।
धनिष्ठाभरणीस्वातीहस्ताग्लेपापुनर्वसू ॥ रोहिणीव्युत्तरं
चांत्यानुराधे विपमा तिथिः ॥ ५१ ॥ सूर्येन्दुगुरु-
मंदाख्यवाराश्चैप गणोऽकुलः ॥ अत्र संप्रस्थितो राजा शव
अयति संगरे॥१२॥
अव अकुल कुल कुलाकुलसंज्ञा त्रिविधका फल लिखतेहें-तहाँ
प्रथम अकलगणालखतेहैं-धनिष्ठा, भरणी, स्वाति, हस्त, आश्लेपा,
पुनर्वसू, रोहिणी, तीनों उत्तरा, रेवती, अनुराधा ये नक्षत्र और
विषम तिथि ॥५१॥ सूर्य, चंद्र, बृहस्पति, शनैश्चर वार यह सब
अकुलगण है इसमें यात्रा करनेवाला राजा युद्धमें शत्रुओंको
जीतलेताहै ॥ ५२ ॥
अथ कुलगणः।
पूर्वाश्विनी मघा पुष्यः कृत्तिका श्रवणो मृगः॥चित्रा ज्येष्ठा
विशाखा च कुजशुक्रौ चतुर्दशी ॥ १३ ॥ अथाश्वि-
मितास्तिथ्यो गणोयं कुलसंज्ञकः ॥ संग्रामे यायिनो भंगः
स्थायिनोऽत्र जयो भवेत् ॥५४॥
अव कलगण लिखतेहैं-पूर्वा तीनों, अश्विनी, मघा, पुण्य
कृत्तिका, श्रवण, मृगशिर,चित्रा, ज्येष्टा, विशाखा ये नक्षत्र, मंगल,
शुक्र वार; चतुर्दशी ॥ ५३॥ द्वादशी, दूज तिथि ये सब कुलगणसं-
ज्ञक हैं इसमें जानेवालेका युद्धमें भंग और स्थायीकी जय
होतीहै ॥ ५४॥
अथ कुलाकुलगणः।
अभिजिन्मूलमा च शतभं बुधवासरः ।। द्वितीया दशमी
पष्ठी कुलाकुलगणस्त्वयम् ॥ राज्ञः संपस्थितस्याच
संधिर्भवति वरिणाम् ॥ ५५ ॥
, 1 प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (२८१) अव कुलाकुल गण लिखतेहैं-अभिजित्, मूल, आर्द्रा, शतभिषा ये नक्षत्र; बुधवार; द्वितीया, दशमी, पष्ठी तिथि ये सव कुलाकुल- गणहै ॥ ५५॥ इसमें जानेवाले राजाकी वैरियोंके साथ संधि होजातीहै ॥ अथ नामादिवर्णवशान्नसर्गिको वर्णस्वरः। कछडाधभवानां स्यादकारो वर्णजः स्वरः ॥ खजदानम- पानां तु स्वर ईकार उच्यते ॥ २६ ॥ गरुतापयशा वर्णा उकारस्वरभाजिनः॥ घटथाफरसा वर्णा एकारस्वरसंज्ञकाः॥ ॥१७॥ चठदा वलहाश्चैपामोकारः कथितः स्वरः॥ नानि यश्चादिमो वर्णस्तद्रशाद्वर्णजः स्वरः ॥५८॥ अव नामादिवर्णवशसे नैसर्गिक वर्णस्वर लिखतेहे-क, छ, ड, ध, भ, व इन वर्गोका अकारस्वर है. ख, ज, ढ, न, म, प इन वर्णोका ईकारस्वरहै ॥५६ ॥ ग, रु, ता, प, य, श इन वर्गोंका उकारस्वर है. घ, ट,थ, फ, र, स इन वर्गोका एकारस्वर है ॥ ५७॥ च, ठ, दा, व, ल, ह इन वर्गोंका ओकारस्वरहै जिसके नामके आदिमें जो वर्ण होय उसी वर्णका स्वर जानलेना चाहिये ॥ ५८ ॥ अथ तिथिस्वरः। अकारादिस्वराःपंच नंदाद्यास्तिथयः कमात् ॥ निजस्वर- तिथे या वालप्रभृतयः स्वराः ॥ १९ ॥ आद्यो वालः कुमारोन्यो युवा वृद्धस्तथा मृतिः ॥ ईपल्लाभकरस्त्वाद्यः कुमारस्वर्द्धलाभदः ॥६० ॥ सा सिद्धि युवा कुर्यादयो मध्योऽधमोतिमः ॥६॥ अव तिथिखर लखतेहे-नंदादिक पांच तिथियोंके अकारादि पांच स्वर हैं अर्थात् नंदाका अकार, भद्राका इकार, जयाका उकार, परकाका एकार और पूर्णाका ओकारस्वरहे; अपनेस्वरकी तिथिक - - (२८२) मुहूर्त्तगणपतिः- [यात्रा- वाल आदिके स्वर जानने ॥ ५९॥ प्रथम वालस्वर, फिर दूसरा कुमार, तीसरा युवा, चौथा वृद्ध, पांचवां मृत्युस्वर होताहे । पहिला वालस्वर थोड़ा लाभ देताहै, कुमारस्वर आधा लाभ देताहै ॥६॥ युवास्वर सर्वसिद्धि करताहै, वृद्धस्वर मध्यम है और मृत्युस्वर अधम है ॥६१॥ अथ तात्कालिकस्वरः। तिथेर्गतैष्ययोगस्य यः स्यादेकादशांशकः ॥ तात्कालिकः स्वरश्चासौ स्वावस्थातःक्रमात्स्मृतः ।। ६२॥ अब तात्कालिकस्वर लिखतेहे-तिथिकी गतघटी और भोग्यघ- टीके जोड़का ग्यारहवां भाग जो होय सो अपनी अवस्थाके कमसे तात्कालिक स्वर होताहै ॥ ६ ॥ अथ पथिराहुचक्रम्। विशाखापुप्यभाऽऽश्लेपाऽनुराधाऽश्विशताभिधम् ॥ धनिटे- तानि धर्म स्युश्चकेऽस्मिन्पथिराहुके ॥ ६३ ॥ भरणी श्रवणो ज्येष्ठा मघा स्वाती पुनर्वसू ॥ पूर्वाभाद्रपदेतानि भान्यर्थे गदितानि च ।। ६४ ॥ चित्राा कृत्तिका मूलं पूर्वाफाल्गुनिकाऽभिजित् ॥ तथा भाद्रोत्तरेतानि कामे धिष्ण्यानिसप्त च ॥६६॥ उत्तराफाल्गुनी हस्तो रोहिणी रेवती मृगः॥ पूर्वापाढाइयं मोशे भान्येतानि बुधा जगुः ।। ॥६६॥ धर्मःसंस्थिते सुर्ये चंद्रो मोक्षार्थगः शुभः॥ अर्थः भास्कर चंद्रः प्रशस्तो धर्ममोक्षगः ॥ ६७ ॥ सूर्ये कामसंगे श्रेष्ठो मोक्षधर्मार्थगः शशी ॥ मोसधिष्ण्य- स्थिते सूर्ये चंद्रमा धर्मगः शुभः॥ ६८ ॥ अन्यथा त्वशुभो ज्ञेयो यात्रायां शुभमीप्सुभिः ।। ६९ ।। अव पथिराहुचक लिखतेह-विशासा, पुष्य, आश्लेपा, अनुराधा, अश्विमी, शतभिषा, धनिष्ठा ये नक्षन पथिराइके चक्रमे प्रकरणम् २०,] भापाटीकासमेतः। (२८३) धर्ममार्गके हैं ।। ६३॥ भरणी, श्रवण, ज्येष्ठा, मघा, स्वाती, पुनर्वसू, पूर्वाभाद्रपदा ये नक्षत्र अर्थमार्गके हैं ॥ ६४ ॥ चित्रा, आर्द्रा, कृत्तिका, मूल, पूर्वाफाल्गुनी,अभिजित, उत्तराभाद्रपदा ये सात नक्षत्र काममार्गके हैं ॥६५॥ उत्तराफाल्गुनी, हस्त, रोहिणी, रेवती, मृगशिरा, पूर्वाषाढा, उत्तरापाटा ये नक्षत्र मोक्षमार्गके हैं ऐसा पंडितोंने कहाहै ॥६६॥ यदि धर्मनक्षत्रमें सूर्य स्थित होय और चंद्रमा मोक्ष वा अर्थमें स्थित होय तो यात्रा शुभ होतीहै और जो अर्थमें सूर्य होय और धर्म वा मोक्षमें चंद्रमा स्थित होय तो यात्रा श्रेष्ठ होतीहै ॥६७॥ सूर्य तो कामसंज्ञक नक्षत्रोंमें और चंद्रमा धर्म और अर्थसंज्ञक नक्षत्रोंमें होय तो श्रेष्ठहोताहै तथा मोक्ष नक्षत्रोंमें सूर्य स्थित होय तो चंद्रमा धर्मनक्षत्रोंमें शुभ होताहै॥८॥ अन्यथा याना अशुभ होतीहै यानामें शुभ चाहनेवाले पुरुपोंको यह पथिराहुचक जानना चाहिये ॥६९ ॥ अथ यात्रायां गोरक्षकमते तिथिचक्र तत्फलं च । मासे शुक्कादिके पौपे तिथयः प्रतिपन्मुखाः॥ द्वितीयाद्यास्तु माघे स्युस्तृतीयाद्यास्तु फाल्गुने ॥ ७० ॥ एवं चान्येषु मासेषु तिथ्यो द्वादशसंज्ञकाः॥ लेख्याश्चक्रे त्रयोदश्याः संविहाय तिथित्रयम् ॥ ७१ ॥ तृतीयादिनये यत्तत्रयोद- श्यादिके फलम् ॥ मासेपु तिथिकोष्ठस्थतिथीनां क्रमतः फलम्॥७२॥याने प्राच्यादिकाष्टासु वक्ष्ये द्वादशधा क्रमात्॥ सौख्यं शून्यं धनातिश्च लाभः प्रीतिर्भयं धनम् ॥ ७३ ॥ कप्टं सौख्यं कलिर्मृत्युःशून्यं प्राच्यां फलं क्रमाव।केशोनेस्वं व्यथा सौख्यं द्रव्याप्तिाभपीडने ॥ सौख्यं लाभो व्ययो लाभः सौख्यं याम्यदिशि ध्रुवम् ॥ ७ ॥ भयं नेस्वं प्रियाप्तिश्च भद्रं द्रव्यं मतिर्धनम् ॥ केशाल्लाभोऽर्थसिद्धिः (२८४) मुहूर्तगणपतिः [यात्रा- स्वं लाभो मृत्युश्व पश्चिमे ॥ ७५ ॥ धनं मित्रं धन लाभः सौख्यं लाभो व्यथा सुखम् || कष्टं द्रव्यत्वशून्यत्वे कष्ट- मुत्तरदिफलम् ॥७६॥ अव यात्रामें गोरक्षमतम तिथिचक और उसका फल लिखतेहे- पोपमासमें शुक्लप्रतिपदासे लेकर और माघ शुक्लाद्वितीयासे लेकर, फाल्गुन में शुक्लातृतीयासे लेकर इसी प्रकार अन्य मासोंमें शक्लाचतुर्थी, शुक्लापंचमी आदि तिथियोंसे लेकर वारह तिथि चक्रमें लिखै और त्रयोदश्यादि तीन तिथि (१३-१४-३०) छोड़देवे अर्थात् नहीं लिखै॥७॥७॥ तृतीयादि तीन तिथियोंका जो फल है सोही त्रयोदश्यादि तीन तिथियोंकाभी जाने. मासोंमें तिथिकोप्ट लिखेहुए हैं तिनमें वारहतिथियोंका थारह प्रकारका फल क्रमसे पूर्वादि दिशाओंकी यात्रामें जो होता है उसे कहतेहें सोरण्य, शून्य, धननाश, लाभ, प्रीति, भय, धन ॥७२॥७३॥ कष्ट, सौख्य, अब गोरक्षमतेन यानाचक्रम् । मापाच.व.ज्य आश्रा भा आकामा पूर्व दक्षिण पश्चिम, उत्तरे ९/२/३/४/५/६/७/८/९/१०/११/१२/ सीग्य छश | भय धन २३/४/५/६/५/८/९/१०/११/१२/१/शून्य | दरिद्र दरिद्र मिश्र ४/५/६/७/८/९/० ०/११/२२/१२/घनता व्यथा प्रिया धन ४/५/६/७/८/९/१०/११/१२/१/२/२राम सौरय भा राम ६.७/८/९/१०/११/१२/१२/४ प्रीति दग्य | द्रश्य सैन्य ७/८/९१०१११११/२३/४/५ भय राममति लाभ ८/९/१०१११११०३/४/५/६धन पीटा धन व्यथा १९१०/११/२०११/२/३/४/५/६/कष्ट सुम गमुप ९/१०/११/१२१/०३/४/५/६/७/८मुख साभराम १०११/२०१४[५६/७/८/९ कलि व्यय भलिव्य ११/१२/१/२/३४५६७८१० मृत्युलाम धनना अन्य १.२३४५६/७/८९० शून्य गुध मृयुमर
,
प्रकरणम् २०] भापाटीकासमेतः। (२८५)
कलह, मृत्यु, शून्य ये फल कमसे पूर्वदिशाकी यात्राका है. क्लेश,
निर्धनता,व्यथा, सौख्य, द्रव्याप्ति, लाभ, पीडा, सौरय, लाभ, व्यय,
लाभ, सौख्य यह फल दक्षिण दिशाका है ॥७॥भय, निर्धनता,
प्रियकी प्राप्ति, कल्याण, द्रव्यलाभ, मति, धन, क्लेशसे लाभ, अर्थ-
सिद्धि, धन, लाभ, मृत्यु यह फल पश्चिमदिशाका है ॥७५॥ धन,
मिश्र, धन, लाभ, सौरय, लाभ, व्यथा, सुख, कष्ट, द्रव्यत्व, शून्यत्व,
कष्ट यह फल उत्तर दिशाका है ॥७६ ॥
अथ सर्वांकयोगफलम।
तिथिनक्षत्रवारैक्यं सप्ता ७ऽष्टा ८ ऽमि ३ विभाजितम् ॥
आदिशून्येऽतिपीडा स्यान्मध्यशून्ये भयं तथा ॥ ७७ ॥
शून्येत्ये वपुपो रोगो मृत्युः शून्यत्रये ध्रुवम् ॥ जयश्चाऽ-
Kगमः सौख्यं शेपे च स्थानकत्रये॥चित्यमेतद्धि यात्रादौ
'शुक्लाद्यास्तिथयोत्र तु ॥७८ ॥
अव सर्वांकयोगफल लिखतेह-निथि, नक्षत्र, वारको जोडकर
उसे तीन जगह लिखै एक जगह सातका, दूसरी जगह आठका,
तीसरी जगह तीनका, भाग दे आदिमें शून्य बचै तो अतिपीडा
होय, मध्यमें शून्य बचै तो भय होय ॥७७॥ अंत्यमें शून्य वचे
तो शरीरमें रोग होय और तीनों जगह शून्य वचै तो मृत्यु होय
और जो तीनों जगह अंक शेष वर्चे तो क्रमसे जय, अर्थागम,
सोरय होताहै यह सर्वाकयोगयात्रामें अवश्यही विचारे.परन्तु इसमें
शुक्लपक्षकी प्रतिपदासे लेकर तिथि जोड़नी चाहिये ॥७॥
अथाडलभ्रमौ त्याज्यौ।
रविभात्साभिजिचांद्रे सप्तभि ७ ब्य २ द्रि ७ शेपके ॥
आडलोथ नि ३ पट्६ शेपेभ्रमो नेप्टो गमे विमौ ॥७९॥
K (२८६) मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- अव आडल और भ्रम त्याज्य लिखतेहैं-सूर्यके नक्षत्रसे अभि. जित्समेत चंद्रमाके नक्षत्रतक गिनै सातका भागदे शेप दो २ वा सात ७ वचै तो आडल योग होताहै और तीन ३ अथवा छह ६ वर्च तो भ्रम योग होताहै ये दोनों योग यात्रामें नेष्ट है ॥ ७९ ॥ अथ प्रशस्तो हैवरयोगः। चांद्रभं सूर्यभायुक्तं पक्षादितिथिवासरः॥ नवाप्तं सप्तशेपेतु हेवरः स्याच्छुभो गमे ॥ ८ ॥ अव प्रशस्त हैवरयोग लिखतेह-सूर्यके नक्षत्रसे चंद्रमाके नक्षत्र तक गिने फिर उसमें पक्षादितिथि और वार जोड दे नौका भाग देय जो सात ७ शेष बचे तो हैवर योग होताहै यानामें शुभ कहाहै ॥ ८॥ अथ घवाडाख्यः शुभयोगः॥ रविभाचांद्रमं त्रिनं ३ तिथियुक्सप्त ७ भाजितम् ।। घबाडस्तु विशेपे स्याद्रमने श्रेष्ठ ईरितः॥ ८१ ॥ अव घवाडाख्य शुभयोग लिखतेहै-सूर्यके नक्षत्रसे चंद्रमाके नक्षत्रतक गिने तीनसे गुणा करके तिथि जोड़ देय सातका भाग देनेसे जो तीन शेष वर्चे तो घवाड़ योग होताहै यानामें श्रेष्ट कहाहै ॥ ८१ ॥ अथ घातचंद्राः। जन्मस्थो मेपराशेः स्यादृपभस्य तु पंचमः ॥ नवमो मिथुनस्येंदुर्द्धितीयः कर्कटस्य च ॥ ८२ ॥ पष्ठस्तु सिंह- राशेश्च कन्याया दशमः स्मृतः ॥ तृतीयस्तु तुलाराशे- श्चिकस्य च सप्तमः ।। ८३ ।। चतुर्थों धन्विनो ज्ञेयो मकरस्याऽएमस्तथा ॥ कुंभस्येकादशः प्रोक्तो मीनस्य द्वादशः स्मृतः ॥ ८४॥ घातचंद्रा इमे वा यात्रायां मेपे रविव॒धः कर्के मिथुने चंद्र एव च ॥ कन्यावृपभसिंहेषु शनिः स्यान्मकरे कुजः॥ ८९॥ धनुर्वृश्चिकमीनेषु शुक्रोथ तुलकुंभयोःजीवश्चैते जन्मराशी घातबारा बुधैःस्मृताः९०॥ प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (२८७) राजदर्शने । विवाहेवाहनारोहे युद्धे भैपज्यसेवने ॥ विवाहा- दिशुभेऽन्यत्र नैते चिंत्या मनीपिभिः ॥ ८५॥ अव घातचंद्र लिखतेहे-मेपराशिको जन्मका चंद्रमा थानक है, वृपको पांचवां, मिथुनको नौवां, कर्कको दूसरा ॥ ८२॥ सिंहको छठा, कन्याको दशवां, तुलाको तीसरा, वृश्चिकको सातवां ॥८३॥ धनुको चौथा,मकरको आठवां, कुंभको ग्यारहवां, मीनराशिको वार- हयां चंद्रमा घातक होताहै ॥ ८४॥ यह घातकचंद्रमा यात्रामें, राजदर्शनमें, विवाहमें, सवारीपर चढनेमें, युद्धमें, औषध सेवनमें, विवाहादि शुभ कार्यों में वर्जित है और अन्य कार्योंमें शुभ है ऐसा पडितोंको विचारना चाहिये ॥५॥ अथ घातनक्षत्राणि। मेपे मघा वृपे हस्तो मिथुने स्वातिरुच्यते ॥ कर्कटे चानु- राधाख्यं सिंहे मूलं प्रकीर्तितम् ॥८६॥ कन्यायां श्रवणो ज्ञेयस्तुलायां शततारका ॥ वृश्चिके रेवतीधिष्ण्यं भरणी धनुपि स्मृता ॥ ८७ ॥ मकरे रोहिणी कुंभे चाश्लेपा तु मीनभएतानि घातधिष्ण्यानि जन्मराशी नरस्य च॥८॥ अव घात नक्षत्र लिखतेहैं-मेपराशिको मघा नक्षत्र घातहै, वृषको हस्त, मिथुनको स्वाति, कर्कको अनुराधा, सिंहको मूल, कन्याको श्रवण, तुलाको शतभिषा, वृश्चिकको रेवती, धनुको भरणी, मकरको रोहिणी, कुंभको आर्द्रा, मीनको आश्लेषा मनुष्योंकी जन्मराशिपर यह घातक नक्षत्र कहेहें ॥८६॥ ८७ ॥ ८८॥ अथ घातवारा। .
[यात्रा-
(२८८)
मुहूर्तगणपतिः-
अव घातवार लिखतेहैं-मेष राशिवालेको रविवार, कर्क राशि
वालेको वुधवार मिथुन राशिको चंद्रवार, कन्या वृप सिंह राशि-
वालेको शनिवार, मकर राशिवाले मनुष्योंको मंगलवार ॥८९॥ धनु
वृश्चिक मीन राशिवालेको शुक्रवार, तुला और कुंभ राशिवालेको
बृहस्पतिवार घातहै पंडितोंने जन्मराशिपर ये घातवार कहेहे ॥१०॥
अथ घाततिथयः।
मेपवृश्चिकयोनंदा भद्रा मिथुनकर्कयोः ॥
कन्यावृपभमीनेषु पूर्णा घाततिथिः स्मृता ॥ ९१ ॥
अवघाततिथियें लिखतेहें-मेप और वृश्चिक राशिको नंदा तिथि:
मिथुन और कर्कराशिको भद्रा; कन्या, वृष, मीन राशिको पूणा
घाततिथि हैं ॥११॥
अथ घाततिथीनां त्याज्यघटिकाः।
कार्ये त्वावश्यके नाडीपदं घाततिथौ बुधैः ।।
आदिमं संपरित्याज्यं नो निंद्याः शेपनाडिकाः॥ ९२
अव घाततिथिओंकी त्याज्यघटिका लिखतेहें-आवश्यक कार्य
होय तो तिथिके आदिकी छह घडी पंडितोंने त्याज्य कहीहें ओर शेप
घडी शुभ होतीहैं निंदित नहीं ॥ ९२॥
अथावश्यके घातचंद्रस्य नक्षत्रपादास्त्याज्याः।
मेपेषु कृत्तिकाद्योंनि १ पे चित्राद्वितीयकः २॥ युग्मे
शतेतृतीयोंभिर्मघाया अपि कर्कटे॥ ९३ ॥धनिष्टाय
१.स्तथा सिंहे स्त्रियां चातृतीयकः ३॥ तुले मूलद्वि-
तीयोंघ्रि २ रलो चाहेस्तृतीयकः ॥ ९४ ॥ पूभातुर्यों धनुपि
हि मघातुर्यों ४ मृगे तथा ।। कुंभे मूलचतुर्थोऽ४ मिमीने
पूभातृतीयकः ॥ ९५ ॥ त्याज्या घातविधौ चोक्तपादा
आवश्यके बुधेः॥१६॥
प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (२८९) अव आवश्यकमें घातचंद्रका नक्षत्रपाद त्याज्य लिखतेहैं-मेपरा शिवालेको कृत्तिकाका पहिला चरण, वृष राशिवालेको चित्राका दूसरा वरण, मिथुन राशिवालेको शतभिपाका तीसरा चरण, कर्क राशिवा लेको मघाका तीसरा चरण॥२३॥सिंह राशिवालेको धनिष्ठाका पहिला चरण, कन्या राशिको आर्द्राका तीसरा चरण, तुला राशिको मूलका दूसरा चरण, वृश्चिक राशिको आश्लेपाका तीसरा चरण ॥ ९४ ॥ धनु राशिको पूर्वाभाद्रपदका चौथा चरण, मकर राशिको मघाका चौथा चरण, कुंभ राशिवालेको मूलका चौथा चरण, मीन राशि वालेको पूर्वाभाद्रपदका तीसरा चरण त्याज्य है. पंडितोंने आवश्यक कार्यमें घात चंद्रमाविपेनक्षत्रोंके उक्त चरण त्याज्य वतायेहैं॥९५९६॥ अथ सूर्यादयो घातग्रहाः । तत्र घातसूर्याः। वंदे ४ मा ८ऽर्का १२श्च नंदें ९दु १ रस६ दिक् १० शैल- ७ संमिताः ॥ रुद्र ११ नेत्रा २ मि ३ संख्याश्च घातसूर्या- स्त्विमेऽजतः॥ ९७॥ अव सूर्यादि घातग्रह लिखतेहैं-तहां पहिले घातसूर्य लिखतेहैं- मेपादिक राशियोंके क्रमसे चौथे, आठवें, वारहवें, नौवें, जन्मके, छठे, दशवें, सातवें, ग्यारहवें, दूसरे, तीसरे सूर्य घातक होतेहैं ॥१७॥ अथ घातचंद्राःप्रसंगात्पुनरपि। इंदु १ बाणांक ९ नेत्रांरंग ६ दिग१० नि ३ नग७ संख्यकाः ॥ वेदाटे ८शा ११ १२ संख्यांका मेपादा- तेंदवः क्रमात् ।। ९८॥ अव प्रसंगसे पुनः घातचन्द्र लिखतेहें-जन्मका, पांचवॉ, नौवां, दूसरा, छठा, दशवां, तीसरा, सातवां, चौथा, आठयां, ग्यारहवां, वारहवां चंद्रमा मेपादिक राशियोंकेलिये क्रमसे घात होताहे ॥९॥ अथ घातभौमाः। बाणां ५ के ९दु १ रसा ६ शा १० दृक् २शैल ७ रुद्रे
(२९०) मुहूर्त्तगणपतिः-
[ यात्रा-
११ भ८ संमिताः ॥ सूर्या १२ ऽग्य ३ ब्धि ४ मिता
मेपाक्रमाद्वातधरात्मजाः ॥ ९९॥
अव घात भौम लिखतेहे-पांचनां, नौवॉ, जन्मका, छठा, दशवां,
दूसरा, सातवां, ग्यारहवां, आठवां, वारहवां, तीसरा, चौथा मंगल
क्रमसे मेपादि राशियोंकेलिये घात होताहै ॥ ९९ ॥
अथ घातबुधाः।
नेत्रां २ गा ६शा १० ऽग्नि ३शैले ७श ११ वेदा ४ टे
८ प्वं ५ क ९ संमिताः॥ द्वादशे १२ न्दु १ मिता घात-
वोधनाःक्रमतस्त्वजात् ॥ १० ॥
अव धात बुध लिखतेहे-दूसरा, छठा, दशवां, तीसरा, सातवां,
ग्यारहवां, चौथा, आठवां, पांचवां, नौवां, बारहवां, जन्मका मेपा-
दिराशियोंको कमसे बुध घात होताहै ॥ १०॥
अथ घातगुरवः।
रसा ६शा १० नेत्र २ शैले ७श ११ वह्नि ३ नागा ८
ऽर्क १२ संमिताः ॥ नंदें ९ व १ब्धी ४ पु ५ संख्यास्तु
बातेज्या मेपतः क्रमात् ॥ १०१॥
अव घातगुरु लिखतेहे-छठा, दशवां, दूसरा, सातवां, ग्यारहवां,
तीसरा, आठवां, वारहवां, नोनॉ, जन्मका, चोथा, पांचवां वृहस्पति
मेपादि राशियोंके क्रमसे घात होताहै ॥ १०१ ॥
अथ घातभृगवः।
शेल ७ दिग १० वह्नि ३ नागा ८र्क १२ वेद ४ नंदें ९
दुभि १ मिताः।।आशा १० ऽश्वि २ वाणां ५ग ९ संख्या
घातशुकास्तु मेपभात् ॥१०॥
अव घात भृगु लिखतेहे-सातवां, दशवां, तीसरा, आठवां, पार.
हवां, चौथा, नोवां, जन्मका, दशवां, दूसरा, पांचवां, छठा घात
शुक्र
मेपादि राशियोंको क्रमसे होताहे ॥ १०२॥
"प्रकरणम् २०.] भाषाटीकासमेतः। (२९१) . . अथ घातशनयः। वह्नि ३ शैले ७श ११ वेदा ४ ८ सूर्य १२ बाणां ५क ९ पण्मिताः ॥ दि १० गिंदु १ नेत्र २ संख्याश्च मेपादातशनैश्चराः ॥ १०३ ॥ अव घातशनि लिखतेहैं-तीसरा, सातवां, ग्यारहवां, चौथा, आठवां, बारहवां, पांचवां, नौवां, छठा, दशवां, जन्मका, दूसरा शनैश्चर मेपादि राशियोंकेलिये क्रमसे घात होताहै ॥ १०३॥ अथ स्त्रीणां घातचंद्राः। भू१ नागा ८ श्वां ७ क ९ वेदा ४ मि ३ रसा ६श्च्या २ शा १० शिवे ११ पु५ भिः॥ सूर्यैश्च १२ प्रमिता मेपा- दातचंद्रा मृगीहशाम् ॥ १०४॥ अब स्त्रियोंके घातचंद्र लिखतेहैं-जन्मका, आठवां, सातवां नौवां, अथ तिथ्यादिग्रहघातचक्रम् । राशि तिथि | चार नक्षत्र म. चं. मं. यु. यू. शुश.खापतिचं. मिप । नंदा रवि | मघा ४१/५/२/६/७३ | वृप पूर्णा शनि | हस्त८/५९/६/१०/१०/७ | मिथुन भद्रा चंद्रमा ग्वाति १२/९/१/१०/२/३/१२) कर्क | भद्रा | बुध अनुरा. ९/२/६/३.८४ सिंह जया शनि | मूल १/६/१०७/२१/१२/८ | कन्या पूर्णा | शनि | श्रवण | ६ १०/२/११/३ ४ १२ तुला रिता वृहम्प शत. १३१४१८९५ वृश्चिक नंदा | शुक्र रेवती |७ जया | शुक्र | भरणी ११/४/८/५/९/१०६ मकर रिक्ता मंगल रोहिणी १२ ८१२९१२१० कुंभ | जया बृहस्प. आर्द्रा २/११/१२/१५ मील | पूर्णा | शुक्र आश्.|३/१२/४/२/५/६/२ २ ८ ७ ९ ४ ३ ६ ७११८/१२/११९ धनु ها مس J (२९२) मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- चौथा, तीसरा, छठा, दूसरा, दशवॉ ग्यारहवां, पांचवां, बारहवां चंद्रमा स्त्रियोंकेलिये मेपादिराशियोंके क्रमसे घात होताहे ॥ १०४॥ अथ चंद्रवासस्तत्फलम्। मेपसिंहधनुःसंस्थः पूर्वस्यां दिशि चंद्रमाः ॥ दक्षिणस्यां वसेन्नित्यं कन्यावृपभनक्रगः ॥ १०५॥ तुलामिथुन- कुंभस्थः पश्चिमायां निशाकरः॥ कर्कवृश्चिकमीनेषु गत- स्तिष्ठेत्तथोत्तरे ॥ १०६ ॥ संमुखेऽब्जेऽर्थलाभः स्यात्सुखं संपञ्च दक्षिणे ॥ पृष्ठगे निधनं यातुर्वामभागे वसुक्षयः ॥ ॥ १०७॥ चंद्रवासस्त्वयं प्रोक्तो दिशो राश्यनुसारतः ॥ लोकादा व्यवहाराय मूलं तस्य विचिंत्यताम् ॥ १०८॥ अब चन्द्रवास और उसका फल लिसतेहैं-मेप सिंह और धनुका चं. द्रमा पूर्व दिशामें रहताहै.कन्या, वृप,मकरका चंद्रमा दक्षिण दिशामें रहताहे ॥ १०५॥ तुला और मिथुन, कुंभका चंद्रमा पश्चिम दिशामें रहताहै. कर्क, वृश्चिक, मीनका चंद्रमा उत्तर दिशामें रहताहे ॥१०॥ चंद्रमा सम्मुस होय तो अर्थलाभ होताहे और दक्षिणमें होय तो सुख और संपत्ति होतीहै और पीठपीछे होय तो जानेवालेकी मृत्य होतीहे और वामभागमें होय तो धनकी हानि होतीहै ।। १०७ ।। दिशाकी राशिके अनुसार लोकसे व्यवहारके लिये यह चंद्रमाका वास कहाहे इसका मूलकारण विचारना चाहिये ।। १०८ ।। अथावश्यकैकस्मिन्नपि राशी घटिकात्म- कचंद्रवासश्चतुर्दिक्षु कैश्चिदुक्तः। नाध्यः सप्तदश प्राच्यां याम्यां तिथिमिता १५ स्ततः ।। ततः स्वर्गमिताः २१प्रत्यगुत्तरस्यां तु पोडश१६॥१०१॥ पुनः सप्तदश १७ प्राच्या दक्षिणस्यां चतुर्दश ११॥
प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः ।. (२९३) पश्चिमे नखसंख्या २० स्ता उदीच्यां पंचभूमिताः १५ ॥११०॥ वारद्वयं भ्रमश्चेदोः स्ववासस्थानतः क्रमात् ॥ एकराशिस्थितोपीह तदिशाजं फलं दिशेत् ॥ १११ ॥ अब आवश्यकमें एक राशिमें घटिकात्मक चंद्रवास चतुर्दिक्षुमें किसीका कहा लिखतेहैं-चन्द्रमा सत्रहघडी पूर्वमें और पंद्रहघडी दक्षिण में,इकीसघड़ी पश्चिममें, सोलहघडी उत्तरमें ॥१०९॥ और फिर सनहघड़ी पूर्वमें, चौदहघडी दक्षिणमें,बीसघड़ी पश्चिममें, पंद्रहधड़ी उत्तरमें रहताहै ॥ ११० ॥ अपने निवासस्थानके क्रमसे चंद्रमाका दोबार भ्रमण होताहै. यद्यपि चंद्रमा एकराशिमें स्थितभी रहताहै परन्तु फल उसी दिशाका देताहै जिसमें कि, वह स्थितहै ॥ १११ ॥ अथ योगिनीवासः। नवमीप्रतिपत्तिथ्योः प्राच्यां तिष्टतियोगिनी ॥ अग्निकोणे तृतीयायामकादश्यां तथैवहि ॥ ११२ ॥ त्रयोदश्यां च पंचम्यां दक्षिणस्यां तु योगिनी ॥ द्वादश्यां नैते ज्ञेया चतुर्थ्यामपि सर्वदा ॥ ११३॥ चतुर्दश्यां च पष्टयां च पश्चिमायां दिशि ध्रुवम् ॥ वायुकोणे तु सप्तम्यां पूर्णिमायां तथैव च ॥११४॥ योगिन्युत्तरदिग्भागे द्वितीयादशमीदिने ॥ अमायां च तथाटम्यामशान्यां योगिनी भवेत् ॥११॥ योगिनी संमुखे द्यूते गमे युद्धे च मृत्युदा ॥ अशुभा वाम- भागस्था पृष्ठे दक्षे जयप्रदा ।। ११६॥ अव योगिनीवास लिसतेहें-नोमी ओर पड़वा तिथिमें योगिनी पूर्वमें रहतीहै, तृतीया और एकादशीको अग्निकोणमें योगिनी रह- तीहै ॥ ११२ ॥ त्रयोदशी और पंचमीको दक्षिणमें योगिनी रहतीहै। द्वादशी और चौथको नेमत्त्यमें योगिनी रहतीहै ॥ ११३ ॥चतुर्दशी और पष्ठीको पश्चिममें योगिनी रहतीहे, सप्तमी और पौर्णमासीको , (२९४) मुहूर्तगणपतिः- [ यात्रा- वायव्यमें योगिनी रहतीहै ॥ ११४॥ द्वितीया और दशमीको उत्त- रमें योगिनी रहतीहै, अमावस्या और अष्टमीको ईशानमें योगिनी रहतीहै ॥ ११५ ॥ जुआ खेलनेमें, यात्रामे, युद्धमें सम्मुख योगिनी मृत्यु देनेवाली, वामभागमें अशुभ और पीठकी तथा दाहिनी योगिनी जय देनेवाली होतीहै ॥ ११६ ॥ अथ तात्कालिकयोगिनी। प्राच्युत्तराग्मिनैर्ऋत्ययाम्यपश्चिमवायुषु ॥ ऐशान्यां योगिनी गच्छेत्स्वदेशः कथितः क्रमात् ॥ ११७॥ यामाई भोगका- लोस्यास्तिथौ द्विश्रयणं सदा ॥ तात्कालयोगिनी चेपा जयदा पृष्टदक्षिणे ॥ ११८॥ अव तात्कालिकयोगिनी लिखतेहै-पूर्व, उत्तर, अग्निकोण, नेत्य, दक्षिण, पश्चिम, वायव्य, ईशान इन दिशाओंमे योगिनी क्रमसे आधेआधे प्रहर निवास करतीहै और एक तिथिमें योगिनीका भ्रमण दोवार होताहै यहही तात्कालयोगिनी कहातीहै पीठकी और दाहिनी जय देनेवाली होतीहै ॥ ११७ ॥ ११८ ॥ अथ कालपाशः। उत्तरस्यां खेारे वायौ चंद्रदिने भवेत् ॥ भौमवारे प्रती- च्यां तु नैर्ऋत्यां बुधवासरे ॥ ११९ ॥ यमाशायां गुरोवारे वह्नर्दिशि भृगोर्दिने॥ प्राच्यां दिशि शनेरे कालः प्रोक्तो मनीपिभिः ॥ १२० ॥ कालस्याभिमुखः पाशो वैपरीत्यं तयोनिशिमतावुभौ संमुखौ त्याज्यौ वामदक्षिणगौ शुभी १२१ अब कालपाश लिखतेहै-रविवारको उत्तरमे, सोमबारको वाय- व्यमें, मंगलको पश्चिममे बुधको नैर्ऋत्यमें ॥ ११९ ॥ वृहस्पतिको दक्षिणमें, शुक्रको अग्निकोणमें, शनैश्चरको पूर्वमें काल रहताहे ऐसा पूर्वपंडितोंने कहाहै ॥ १२० ॥ और कालके सम्मुख पाश रहताहै .
प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (२९५) और रात्रिमें दोनों विपरीत रहतेहैं अर्थात् दिनमें जिधर काल होताहै उस दिशामें रात्रिमें पाश रहताहै और दिनमें जिस दिशामें पाश रहताहै उसी दिशामें रात्रिमें काल रहताहै दोनों काल और पाश सम्मुख त्याज्यहैं और वाम, दक्षिणमें शुभ होतेहैं ॥ १२१ ॥ अथ यामार्द्धात्मकश्च द्विविधो राहुः । पूर्वादिवा पराद्रात्रौ पष्टीपृष्टीदिशं तमः॥ यामाई भ्रमतीशानातुर्यातयाँ घटीद्वयम् ॥ १२२ ।। अव यामार्धात्मक द्विविध राह लिखतेहैं-राहु पूर्वसे दिनमें और पश्चिमसे रात्रिमें आधे आधे प्रहर भ्रमण करताहै, छठी छठी दिशामें जाताहै दूसरे प्रकारका राहु ईशान दिशासे चौथीचौथी दिशामें दोदोघडी रहताहै ॥ १२२ ॥ एतदेव स्पष्टयति । अथ दिवाईयामराहुः। राहुर्यामाईमानेन याति सूर्योदयात्क्रमात् ॥ शकवायुयमेशांघुवह्निग्लौरक्षसां दिशि ॥ १२३॥ इसी वातको स्पष्ट लिखतेहैं-सूर्योदयसे लेकर आधेआधे प्रहर राहु क्रमसे पूर्व, वायव्य, दक्षिण; ईशान, पश्चिम, आग्निकोण, उत्तर, नैर्ऋत्य दिशामें रहताहै ॥ १२३ ॥ अथ रात्रावईयामराहुः । रात्री वरुणवह्नींदुरक्षःशकमरुद्दिशि ॥ याम्यां शैवदिशि प्रोक्तो भ्रमो यामार्द्धमानतः ॥ १२ ॥ अव रात्रि में अर्द्धयामराहु लिखतेहे-रात्रिमें राहु आधेआधे प्रहर पश्चिम, आग्नेय, उत्तर, नैर्ऋत्य, पूर्व, वायव्य, दक्षिण इन दिशाओंमें क्रमसे भ्रमण करताहै ॥ १२४ ॥ अथ मुहूर्तात्मकराहुः। ईशांतकमरुच्छरक्षश्चंद्रानलांभसाम् ॥ दिशि भ्रमत्यगुर्नाडीद्वयमानादिवानिशम् ॥ १२५ ॥ ज्ञयोऽत्र पोडशांशस्तु मुहूर्तोयं दिवानिशम् ।। १२६ ।। , (२९६) मुहूर्त्तगणपतिः- [याना- अव मुहूर्तात्मकराहु लिसतेहै-ईशान, दक्षिण, वायव्य, पूर्व, नैर्ऋत्य, उत्तर, आग्नेय, पश्चिम इन दिशाओंमें राहु दोदोघड़ी रात्रि दिन भ्रमण करताहे ॥ १२५ ॥ यहांपर दिनका अथवा रानिका सोलहवां भाग मुहूर्त होताहै ऐसा जानना चाहिये ॥ १२६ ॥ अथ राहुफलम्। द्विविधः पृष्टगो राहुः शुभदो दक्षिणेपि च ॥ स चेत्स्यायोगिनी युक्तस्तदा युद्धे जयो ध्रुवम् ॥ १२७॥ वामगः संमुखस्त्याज्यो यत्नायुद्धे शुभेम्सुना ।। १२८ ।। अव राहुफल लिखतेहै-दोनों प्रकारका राहु पीठपीछे और दाहिना शुभदायक होताहै और जो योगिनीयुक्त होय तो युद्धमें अवश्य जय होतीहे ॥ १२७ ॥ शुभ चाहनेवाला मनुष्य युद्ध में वाम तथा सम्मुस राहुको यत्नपूर्वक त्याग देय ॥ १२८ ॥ अथ परिघदंडः। कृत्तिकातश्चतुर्दिक्षु सप्तसप्त च पूर्वतः ॥ पारिघं लंघयेनेव वायव्याऽनलदिग्गतम् ।। १२९॥ अव परिघदंड लिखतेहे-कृत्तिकासे लेकर सातसात नक्षत्र पूर्वादि दिशाओंमें क्रमसे लिसे वायव्यसे लेकर अग्निकोणतक संचाहुआ. रेखा परिघदंड होताहे तिसका उल्लंघन नहीं करे ॥ १२९ ॥ अथ परिघे विदिइनिर्णयः। पूर्वदिग्द्वारभैर्यायादिशमग्नेः प्रदक्षिणाम् ॥ विदिक्ष्येवं तथान्यासु जयेप्सुनृपतिः सदा ॥ १३०॥ अब परिघमें रिदिनिर्णय लिसतेहें-पूर्वदिग्दारके नक्षत्रों में दाहिने मार्गसे अग्निकोणमें याना करे. दक्षिणदिशाके नक्षनामें नेत्यकोणमें याना करे. पश्चिमदिशाके नक्षों में यायन्यकोणमें
प्रकरणम् २०.]
भापाटीकासमेतः। (२९७)
यात्रा कर और उत्तरदिशाके नक्षत्रोंमें ईशानकोणमें यात्रा करै: जय
चाहनेवाले राजाको इस प्रकारसे कहेहुए नक्षत्रोंमेंही यात्रा करनी
चाहिये ॥ १३०॥
अथावश्यके परिघोल्लंघनम्।
कृत्ये चावश्यके गच्छेद्विलड्वय खलु पारिघम् ॥
त्यक्त्वा शूलं सदा शुद्धिर्दिसनस्य तदा नृपः॥ १३१ ॥
अव आवश्यकमें परिघोल्लंघन लिखतेहैं-आकश्यक कार्यमें परि-
घको उल्लंघन करकेभी राजा यात्रा करै परन्तु दिशाशूलको त्याग-
देय और दिशाकी लग्न शुद्ध होय ॥ १३१ ॥
अथ परिघदंडचक्रम
म आ.पु.पु आश्वेपा
अमिकोण
शान
५ श पूभा उभा रे 41
दक्षिण
म पा र फाह चि स्वार
परियड
पायय
Movie
अथ सर्वदिग्गमने श्रेष्ठानि भानि ।
पुष्यहस्तानुराधाये सर्वदिग्गमनं शुभम् ॥ १३२ ॥
अव सर्वदिग्गमनमें श्रेष्ट नक्षत्र लिखतेहैं-पुष्य, हस्त, अनुराधा,
अश्विनी इन नक्षत्रोंमें सव दिशाओंकी यात्रा शुभ होतीहै ॥१३२॥
(२९८) मुहूर्तगणपतिः-
[ यात्रा-
अथ वक्रग्रहस्य वारादित्याज्यम्।
ग्रहः केंद्रगतो वक्री लग्नं वा वक्रिवर्गगम् ॥
वकिरखेटस्य वारे वा तत्र यातुर्विनाशनम् ॥ १३३॥
अब वक्रग्रहके वारादि त्याज्य लिखतेहें-केंद्रस्थग्रह वक्रीहोय
अथवा वक्रीग्रहके पडुर्गमें लग्न होय अथवा वक्रीग्रहका वार होय
तो यात्रा करनेवालेका विनाश होताहै ।। १३३ ॥
अथानुकूल्यम्।
दिवा सौम्यायने सूर्ये यायादुत्तरपूर्वयोः॥ चन्द्रे सौम्यायने
रात्री प्रोक्ता यात्रा तयोर्दिशोः ॥ १३४ ॥ सूर्ये याम्यायने
गच्छेत्प्रत्यग्दक्षिणयोर्दिवा ॥ दिशयोस्त्वेतयोश्चंद्रे रात्री
याम्यायनंगते ॥१३॥ उभौ सौम्यायने यायात्तदा चोत्तर-
पूर्वयोः॥ तौ चेद्याम्यायने प्रत्यग्याम्ययोस्तु दिवानिशम्।।
॥१३६॥अन्यथागमने नृणां भवेद्धो वधोपि वा ॥१३७॥
अव आनुकूल्य लिखतेहे-उत्तरायण सूर्यमें दिनकसमय उत्तर
और पूर्वकी यात्रा शुभ होतीहै और उत्तरायण चंद्रमामें रात्रिके
समय पूर्वोक्त दोनों दिशा पूर्व और उत्तरकी यात्रा शुभ होतीहै १३२॥
यदि सूर्य दक्षिणायन होय तो दिनके समय पश्चिम और दक्षिण
दिशामें जाना शुभ होताहै और जो चंद्रमा दक्षिणायन होय तो
रात्रिके समय पूर्वोक्त पश्चिम और दक्षिणकी यात्रा शुभ होतीहै।१३५॥
और यदि सूर्य तथा चंद्रमा दोनोंही उत्तरायणमें होंय तो उत्तर
और पूर्वकी यात्रा शुभ होतीहै और जो दोनोंही दक्षिणायन में
होय तो पश्चिम और दक्षिणकी यात्रा रात्रि तथा दिनके समय
शुभ होतीहै ॥ १३६ ॥ इन योगोंसे अन्यथा यात्रा करने वाले मनु-
प्योंका चन्धन अथवा वध होताहै ॥ १३७ ॥
L प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (२९९) अथ त्रिविधः प्रतिशुक्रः। यत्रोदेति भृगुर्यत्नात्तां दिशं संमुखीं त्यजेत् ॥ भार्गवाधि- टितो राशिर्दिशि वा यत्र लग्नतः ॥ १३८॥ कृत्तिकादिषु दिग्द्वारभेषु यत्र स्थितोऽथ वा ॥ त्याज्या सापि दिशा यस्मात्संमुखस्त्रिविधो भृगुः ॥ १३९ ॥ अव विविध प्रतिशुक्र लिखतेहैं-जिस दिशामें शुक्रका उदय होताहै यदि वही दिशा सम्मुख होय तो यत्नपूर्वक त्याग देबे अथवा शुक्र जिस राशिपर होय वह राशि यात्रालग्नसे जिस दिशामें स्थित होय वह दिशा सम्मुख होय तो यत्नपूर्वक त्याज्य होतीहै ॥ १३८ ॥ अथवा जिन कृत्तिकादिक दिग्द्वारनक्षत्रोंपर शुक्र स्थित होय उन्ही नक्षत्रोंकी दिशा सम्मुख त्याज्य होतीहै क्योंकि, यह तीनप्रकारका सम्मुख शुक्र होताहै ॥ १३९ ॥ अथ प्रतिशुक्रदोपापवादः। रेवत्यां मेपगे चंद्रे भवत्यंधो भृगोः सुतः ॥ यात्रादी नैव दोपाय संमुखो दक्षिणोपि वा ॥ भृग्वादिगोत्रजातानां न दोपः प्रतिशुक्रजः ॥ १४०॥ अब प्रतिशुकदोपापवाद लिखतेहें-रेवती नक्षत्र और मेपके चंद्रमा अर्थात् अश्विनी, भरणी, कृत्तिकाका प्रथम चरणतक शुक अंधा होताहै तब यात्रादिकमें सम्मुख और दक्षिणभी शुभ होताहे और ( भृग्वादिगोत्र ) भृगु, कश्यप, अत्रि, वशिष्ठ, अंगिरा, भर- द्वाज, वत्स इन गोत्रोंवाले मनुप्योंकेलिये सम्मुख शुक्रका दोप नहीं होताहै ॥ १४०॥ अथ गमन शुक्रस्यास्तादिदोपः।. वके नीचगते खेटैजिते चाऽस्तं गते भृगौ ॥ यो गच्छेत्स वशं याति प्रवलोपि द्विपां नृपः ॥ १४१॥ -
(३००) मुहर्तगणपतिः [यात्रा-
अव गमनमें शुक्रका अस्तादि दोप लिखते हैं-यदि शुक्र वक्री
होय अथवा नीच राशिका होय अथवा किसी ग्रहसे पराजित होय तो
यात्रा करनेवाला प्रवल राजाभी शत्रुओंके वशमें होजाता है ॥११॥
अथ बुधोपि संमुखस्त्याज्यः।
अनुकूले वुधे यायादित्थं भूतेपि भार्गवे ॥
संमुखस्थेवुधे सर्वे वृथा खेटाः शुभा अपि ॥ १४२॥
अब बुधका भी संमुख त्याज्य लिखते हैं-यदि वुध अथवा
शुक्र अनुकूल होय तो यात्रा करै और जो सम्मुख वुध होय तो
सव शुभ ग्रहभी वृथा होजाते हैं ॥ १४२ ॥
अथ सामान्ययात्रायां प्रतिशुक्रादिदोपाऽभावः।
नृणां प्रथमयात्रायां प्रतिशुक्रादिदूपणम् ॥
जयार्थिनो नृपस्यापि नान्येषां तु कदाचन ।। १४३॥
अव सामान्य यात्रामें प्रतिशुक्रादिदोपाभाव लिखते हैं-मनु-
प्योंकी प्रथम यात्रामें सामने शुक्रादि दोप होताहै और जयार्थी
राजाकोभी सामने शुक्रका दोष होताहै और अन्य पुरुषोंकेलिये
यात्रामें शुक्रका दोष नहीं होताहै ॥ १४३ ॥
अथावश्यकतीर्थयात्रायां च न दोपः ।
अझैदयोपरागादौ पुण्ययोगेषु दुर्लभे ॥
तीर्थार्थी तु सुखं यायात्कालेवस्तादिकेष्वपि ॥१४४॥
अव आवश्यक तीर्थयात्रामें अदोप लिखते हैं-अोदययोग-
ग्रहण आदि पोंमें, दुर्लभ पुण्ययोगमें तीर्थार्थी अस्तादिक काल
होनेपरभी सुखपूर्वक यात्रा करै ॥ १४४ ॥
अथ मार्गे शुक्रास्तादौ तत्रैव स्थितिः।
मध्यमार्गे तु यात्रायां भृगावस्तेथ संमुखे ॥
तावत्कालमुपित्वा च शुभे काले ब्रजेन्नृपः॥ १४५॥
aca6 प्रकरणम् २०. .] भापाटीकासमेतः। अव मार्गमें शुक्रास्तादि होनेसे वही स्थिति लिखते हैं-यदि यात्रा करनेपर मार्गके मध्यमें शुक्रका अस्त होय अथवा सामने शुक्र होय तो तबतक राजा वहीं ठहरारहै, शुभकाल आनेपर यात्रा करै।। १४५॥ अथ यात्रायां लग्नविचारः । तत्रादौ त्याज्यलग्नानि । कुंभलग्ने च कुंभांशे नो गच्छेत्सर्वथा नृपः ॥ मीने मीना- शके यातुः पंथा वक्रो धनक्षतिः ॥१४६॥ निषिद्धा गमने कैश्चिन्मीनवृश्चिककर्कटाः॥ लग्नस्था वा नवांशस्थाःप्रोक्ता राज्ञां जयार्थिनाम् ॥ १४७॥ भूभुजां जन्मलनाद्वाजन्म- राशेश्च लग्नगे ॥ निधने निधनेश वा गमनं निधनाय वै ॥१४८॥ वैरिणो जन्मराशेस्तु रिपुमे वा तदीश्वरः। यात्रा- काले विलग्नस्थे सापि यात्रा विपायते ॥ १४९॥ अव यात्रामें लग्नविचार लिखते हैं-तहां पहिले त्याज्य लग्न लिखते हैं-कुम्भ लग्न और कुंभके नवांशमें राजा किसी प्रकारसे यात्रा न करै और मीनलग्न तथा मीनके नवांशामें जानेवाला मार्गसे लौट आताहै अथवा उसके धनका नाश होताहै ॥ १४६ ॥ और किन्ही आचार्योंने ऐसा कहा है कि, मीन, वृश्चिक, कर्क, लग्न अथवा इन लग्नोंके नवांशाभी यात्रामें वर्जित हैं, जयार्थी राजाओंके लिये अवश्यही त्याज्य है ॥ १४७॥ राजाओंकी जन्म- लग्नसे अथवा जन्मराशिसे आंठवीं लग्न होय अथवा अष्टमेश लग्नमें होय तो यात्रामें मृत्युकारक होताहै ॥ १४८ ॥ और वैरीकी जन्मराशिसे यानाके समय छठीलग्न होय अथवा उसकी जन्म- राशिका स्वामी लग्नमें होय तो वह यात्रा विपके समान होती है अर्थात् अशुभ होती है ॥ १९ ॥ अथ शुभलग्नानि। जन्मराशीश्वरो जन्मलग्नेशो वा शुभग्रहः ॥ तो विलग्न- गतौ वा तद्राशिलग्ने शुभो गमः ॥ १५०॥ लगे वर्गोत्तमे - A (३०२) मुहूर्तगणपतिः- [ यात्रा- वेदो यात्रोक्ता कार्यसिद्धये ॥ अंभोराशौ तदंशे वा नौका- यानं प्रशस्यते ॥ १५ ॥ जनौ यः शुभयुवाशिशिसं- ज्ञोऽथवा भवेत् ॥ स्वारिभानिधनस्थो वा स राशिर्लनगः शुभः।। १५२॥श्रेष्ठा शीपोंदये लग्ने यात्रा सर्वार्थदायिनी॥ राजयोगोचिते लग्ने प्रशस्ता वसुधाभुजाम् ॥ १५३ ॥ अव शुभलग्न लिखते हैं-जन्मराशिका स्वामी अथवा जन्मलग्न का स्वामी अथवा शुभग्रह लग्नमें होय अथवा उसकी राशि लग्नमें होय तो यात्रा शुभ होती है ॥ १५० ॥ लग्न वा चन्द्रमा वर्गोत्तम नवांशामें होय तो यात्रा कार्यसिद्धिकेलिये होती है. जल राशिकी लग्नमें अथवा जलराशिके नवांशमें नौकामें बैठकर जाना शुभ होता है ॥ १५१ ॥ जन्मकालमें जो राशि शुभग्रहयुक्त होय, अथवा (वेशिसंज्ञक) सूर्याक्रांतराशिसे दूसरी राशिकी लग्न यात्रामें होय अथवा शत्रुकी राशिसे आठवी राशिकी लग्न होय तो यात्रा शुभ होती है ॥ १५२ ॥ शीर्षोदयलग्नोंमें यात्रा श्रेष्ठ और सर्वार्थदायिनी होतीहै और राजाओंकेलिये राजयोगोचितलग्नों में यात्रा श्रेष्ठ होती है ॥ १५३ ॥ अथ दिग्राशयः। मेपादिराशयो दिक्षु चतसृष्वपि पूर्वतः॥ पूर्वतस्त्रिक्रमादिः प्रोक्ता दिग्द्वारसंज्ञकाः ॥ १५४॥ लग्ने दिग्द्वारराशौच यात्रा स्याज्जयकारिणी ॥ प्रतिलोमे तु विनातिकारिणी भंगदायिनी ॥ १५५॥ अव दिग्राशियें लिखते हैं-मेपादिक राशिये पूर्यादिक चारों दिशाओंमें क्रमसे तीनवार गणना करनेसे दिग्द्वारसंज्ञक होती हैं. अर्थात् मेष, सिंह, धनु राशि पूर्वमें; वृष, कन्या, मकर दक्षिणमें; मिथुन, तुला, कुम्भ पश्चिममें और कर्क, वृश्चिक, मीन राशि " प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (३०३) उत्तरमें रहती हैं ॥१५४॥ राजा जिस दिशामें यात्रा करै उसी दिशाकी लग्न होय तो यात्रा जय करनेवाली होती है और जो इससे विपरीत होय अर्थात् दिग्द्वारलग्न पीठ पीछे होय तो विघ्न, दुःख करती तथा भंग देनेवाली होती है ॥ १५५॥ अथ दिगीशाः। रविः शुक्रः कुजो राहुः शनिश्चंद्रो बुधो गुरुः॥ पूर्वादीनां क्रमादेते दिशामीशाः प्रकीर्तिताः ॥ १५६॥ अब दिगीश लिखते है-सूर्य,शुक्र, मङ्गल, राहु, शनि, चन्द्रमा, बुध, बृहस्पति क्रमस ये ग्रह पूर्वादि दिशाओके स्वामी कहे हैं॥१५६॥ अथ लालाटी। दिगीशः स्वीयदिक्संस्थो लालाटी कथितो ग्रहः॥ लगादी संमुखस्त्याज्यो गमे मृत्युकरो यतः ॥१७॥ अब लालाटी लिखते हैं-दिशाका स्वामी ग्रह अपनी दिशाकी लग्नादिकोंमें स्थित होय तो लालाटी कहाता है यात्रामें सम्मुख त्याज्य है, क्योंकि, यह यात्रामें मृत्युकारक है ॥१५७ ॥ अथ दिगीशेऽन्यकेंद्रग शुभ फलम् । दिगीशे केंद्रगे गच्छेन तु लालाटिगे क्वचित् ॥१५८ ॥ अव दिगीशके अन्य केन्द्रमै शुभफल लिखते है-कहीं ऐसाभी कहा है कि, दिशाका स्वामी ग्रह केंद्र में होय तो यात्रा करे क्योंकि, लालाटीयोग नहीं होता है ॥ १५८ ॥ अथ लालाटस्पष्टीकरणम् । प्राच्या लग्नगते सूर्ये शुक्र चायगतेऽनिले ॥ भौमे कर्म १० गते याम्यां रंāके ८।९ ऽगौ च नैर्ऋतौ ॥ १५९ ॥ शनी यूने ७ च वारुण्यां वायौ पुत्रारिंगे ५। ६ विधौ ।।
[यात्रा- (३०४) मुहूर्त्तगणपतिः- बुधे तुयें तथोदीच्यामीशान्यांद्वित्रिगे २।३गुरौ॥१६०॥ इत्थं लालाटिगे खेटे संमुखे गमनं त्यजेत् ॥ १६१ ॥ अव लालाटस्पष्टीकरण लिखते हैं-लग्नमें सूर्य होय तो पूर्वमें लालाटयोग होताहै और शुक्र ग्यारहवें स्थानमें होय तो अग्नि कोणमें, मङ्गल दशवें स्थानमें होय तो दक्षिणमें और राहु आठवें वा नौवें स्थानमें होय तो नैऋत्यमें ॥१५९॥ शनैश्चर सातवें स्थानमें होय तो पश्चिममें और चन्द्रमा पांचवें या छठे स्थानमें होय तो वायव्यमें, वुध चौथे स्थानमें होय तो उत्तरमें और वृह स्पति दूसरे वा तीसरे स्थानमें होय तो ईशानमें लालाट योग होता है यात्रामें सम्मुख त्याग देवे ॥ १६० ॥ १६१ ॥ अथोक्तसमये लग्नाद्यलाभे उक्तान्यदिक्षु प्रशस्ता यात्रा। उपःशस्तं विना प्राची यामी याने विनाऽभिजित् ॥ निशीथस्तु विनोदीची गोधूलिर्वारुणी विना ॥ १६२॥ अव उक्त समयमें लग्नादिके अलाभमें उक्तसे अन्य दिशामें प्रशस्त यात्रा लिखते हैं-पूर्वदिशाके विना अन्य दिशाओंकी या त्राम प्रातःकाल शुभ होता है और दक्षिणदिशाके विना अन्य दिशाकी यात्रा अभिजित् मुहूर्त शुभ होताहै और उत्तर दिशाके विना अन्य दिशाओंकी यात्रामें अर्द्धरात्रिका समय शुभ होता है और पश्चिम दिशाके विना अन्य दिशाओंकी यात्रामें गोधूलि मुहूर्त शुभ होताहै ॥ १६२॥ अथ यात्रायां श्रेष्ठा नेष्टाश्च ग्रहाः। हित्वा सप्तमगं शुक्र केंद्रकोणे शुभा शुभाः ॥ पापाश्चोप- चये शस्ता याने नो दशमः शशी ॥१६३॥ चंद्रस्तु गमने नेप्टो लगारिव्ययरंध्रचूनेगः ॥ पठाएरिःफस्थो लग्गेशोपि . -- प्रकरणम् २० .] भापाटीकासमेतः। (३०५) न शोभनः ॥१६॥ सुरेज्यस्याहितो लग्ने सत्खेटोपि न शोभनः ॥ पापोपि चेत्सुहृत्तस्य तनो भव्यफलप्रदः ।। ॥१६५॥जनने जन्मलग्नेशाजन्मराशीश्वरोदये ॥ सुहृच्चे- कर्मगः खेटो नेटोपीप्टो विलग्नगः॥१६६ ॥ अव यात्रामें श्रेष्ठ और नेप्टग्रह लिखते हैं-सातवें स्थानमें शुक्र- को छोड कर केंद्र और त्रिकोणमें सव शुभग्रह शुभ होते हैं और उपचय ३।६।१०। ११ स्थानमें पापग्रह यात्रामें शुभ होते हैं और दशवें स्थानमें चन्द्रमा शुभ नहीं होता है ॥ १६३ ॥ लग्न, वारहवें, आठवें स्थानमें चन्द्रमा होय तो यात्रामें नेष्ट होता है और सातवें, छठे, आठवें, बारहवें स्थानमें लग्नेश होय तोभी यात्रामें अशुभ होता है ॥१६४॥ बृहस्पतिका शत्रु शुभग्रहभी लग्नमें स्थित होय तो शुभ नहीं होताहै और जो वृहस्पतिका मित्र पापग्रहभी लग्नमें होय तो शुभफल देताहे ॥ १६५॥ जन्मकुंडली में जन्मलग्नेशसे अथवा जन्मराशीश्वरग्रहकी लग्नसे दशमस्थानमें बैठाहुआ नेप्टग्रह यदि जन्मलग्न वा जन्मराशिके स्वामीग्रहका- मित्र होय और फिर वहही नेष्ट ग्रह यात्राकी लग्नमें वेठा होय तो शुभ होताहै ॥ १६६ ॥ अथ यात्रायां योगप्रशंसा। वक्ष्यमाणेः शुभैयोगैर्यात्रा सिद्धयेन्महीभुजाम् ॥ भूदेवानां तु सद्भेस्तुचौराणां शकुनेर्भवेत्।।१६७॥विपायतेऽमृतं योगा- द्विपमप्यमृतायते ॥ विहाय स्वं फलं खेटा दद्युस्तद्योगजं फलम् ॥ १६८ ॥ तिथिवासरंयोगेषु लगदुकरणोडुपु ॥ दुष्टेष्वपि शुभा यात्रा योगेरुक्ता मनीपिभिः ॥ १६९ ॥ अब यात्रामें योगप्रशंसा लिसतेहे-आगे कहहुए शुभयोगोंकरके राजाओंकी यात्रा शुभ होतीहै और ब्राह्मणोंकी यात्रा श्रेष्ट नक्षत्र, ३० मुहूर्तगणपतिः- [ यात्रा- तारा, चंद्रमा आदि करके शुभ होताहै और चोरोंकी यात्रा शुभशकुनों करके शुभ होतीहै ॥ १६७ ॥ योगके कारणसे अमृत विष होजा- ताहे और विषअमृत होजाताहै सब ग्रह अपना फल छोड़कर योगका फल देने लगजातेहे ॥ १६८ ॥ तिथि, वार, योग, लग्न, चंद्रमा, करण, नक्षत्र ये सब दुष्ट होनेपरभी मुनीश्वरोने योगोमें यात्रा शुभ • कहीहै ॥ १६९ ॥ अथ योगाः। लग्ने गुरौ । रिपो भौमे लाभे ११ १२ सहजेशनौ। जयत्याशु रिपून्यानेऽनुकूलो यदि भार्गवः ॥ १७ ॥ लग्ने गरी बुधे तुयें ४ खे १० बजे भ्रातृ ३ गते खौ ॥ सुते ५ शुक्रे रिपी ६ भौमे मंदे यात्राऽतिशोभना ॥१७१।। गुरौ लग्ने १ मे ८ चद्रे पष्टे ६ सूर्ये जयत्यरीन् । तनौजीवे ऽथवा शेवित्ताय २।११ स्थैर्जयो गमे ॥१७२॥ लग्ने सूर्ये विधौ यूने७ धनस्थै २जेज्यभार्गवैः॥ प्रयाति नृपतिः सोरीजयेत्ताय इवोरगान् ॥ १७३ ॥ वित्ते ज्ञे सहजेऽकेंगे भार्गवे यायिनां जयः॥ लग्नेऽके वा शनी पष्ठे खेजे १० गच्छन्नरीञ्जयेत् ॥१७॥ मंदे कुजेतनौ ३ खे १०ऽ शुक्र च विदि लाभगे १॥संत्रजन्भूपतिः शन्विजित्य श्रियम- श्नुते ॥ १७५ ॥ मंदारी त्रिपडायस्थी वलिनो ज्ञेज्यभा- वाः॥ प्रयाणे भूपतेर्यस्य वसुधा तस्य हस्तगा ॥१७६।। लग्ने १ जीवे विधी द्यूने ७ चतुर्थे ४ तथा भृगौ ॥ पाप- स्त्रिंगै ३ महीपालः प्रस्थितो लभते स्त्रियम् ॥१७७॥ लाभे ११ऽके खे १० बुधे शुक्रे दुश्चिक्ये ३ भूमिजे शनी॥ यूने ७ऽब्जे तनुगे १ जीवे प्रस्थितस्य भवेजयः ॥ १७८॥ लग्नेऽब्जे वा गुरौ पष्टे ६सयें व्योम १० गते शनी॥ सुते ५ ज्ये हिबुके शुके राजा हंति गमे रिपून् ।।१७९॥ वलि- प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेत (३०७) नींदुसुते लग्ने १ केंद्रे १।४।७।१० जीवेथ निर्वले ॥ त्रिपष्ठांत्यंकगे३।६।१२।९चंद्रे संवजन्छियमाप्नुयात्।। ॥ १८० ॥ शुक्र तुर्यत्रिलाभस्थे ४।३।११ केंद्रस्थ १ । ४।७।१० गुरुवीक्षिते ।। सप्ताऽष्टांकगतैः ७।८।९ पापैर्योगोयं बहुलाभदः ॥१८१॥ शुभैटे बुधे व्योम १० रिपु ६ लग्न १ तुरीय गे॥ योगोयं जयदः पापैयूँन ७ लगां पत्य १२ वर्जितः।।१८२॥ ईज्ये लग्ने १ स्वलाभस्थैः ११ पापै राजागमो भवेत् ॥ द्यूने ७ वा बोधने शुक्रे तुर्ये ४ब्जे प्रोक्तवत्फलम् ॥१८३॥ पडाद्याट ६।१८ गतेः शुकजीवाऽजैर्गमने जयः ॥ तुर्ये ४ वोशनसि प्रोक्तं ज्ञे च मंदेपि तत्फलम् ॥१८॥ बुधभार्गवयोरंतर्याते कुमुदवांधवे।। तुर्यस्थे ४ ज्ये जयत्याशु गमनेऽरीनरेश्वरः ॥१८॥ लगा- स्तार्ययुवह्निस्थैः १।७।६।४।३ शुक्रेज्याखुधार्कः॥ योगोयं कमतः प्रोक्तो गमने जयदो बुधैः॥ १८६।। पटू- त्रिखाऽरीदुवेदेश ६।३।१०।६।१।४।११ संस्थितैस्तपना- दिभिः।। गोचरः क्रमतो जीववारे योगोयमुत्तमः ॥१८७।। जीवेंगेऽरिगे ६ भीमे विगे रंध्रगते ८ भृगौ ॥ ज्ञे छूने च शुभा यात्रा भूभुजां जयदायिनी॥१८८॥ शुक्रज्यस्वितुर्य- ३२४ स्थैः शत्रुस्थे६ मंदभूमिजे ॥ यात्रा भूमिभुजां शस्ता शत्रुबूंदविदारिणी॥१८९॥ नवांशादीमसंयुक्तादशेशततमे- स्थिते । गुरो वा भार्गवे यात्रा शत्रुसंघविदारिणी ॥१९॥ शतांशायूर्ध्वगे चांदी भास्करात्मजभौमयोः ॥ यात्रायां नृपतिहति विद्विपां महती चमूम् ॥ १९१ ॥ शुक्रो दारा- द्वरोर्वापि मंदाकोत्तग्ऋनगे ॥ बोधने गमने राजा जयेचेव द्विपद्धलम् ॥१९२॥ नरंतर्येण खेटायर्कस्थानेषु पंचसु ॥ संस्थिताः पृष्ठदिग्भागे याने राज्ञां जयप्रदाः ॥ १९३॥ .
- (३०८). मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- अव योग - लिखतेहे-लग्नमें बृहस्पति, छठे मंगल, ग्यारहवें सूर्य, तीसरे स्थानमें शनैश्चर और शुक्र अनुकूल होय तो यात्रा करनेपर राजा शीघही शत्रुओंको जीत लेताहै ॥ १७० ।। लग्नमें बृहस्पति, चौथे बुध, दशवें चंद्रमा, तीसरे सूर्य, पांचवें शुक्र, छठे. मंगल शनैश्चर होय तो यात्रा अतिशुभ होतीहै ॥ १७१ ॥ वृह- स्पति लग्नमें, चंद्रमा आठवें, सूर्य छठे स्थानमें होय तो राजा शत्रुओंको जीतलेताहै अथवा लग्नमें वृहस्पति होय और शेषग्रह दूसरे, ग्यारहवें स्थानमें बैठेहोंय तो यात्रा करनेपर विजय होती है ॥ १७२॥ लग्नमें सूर्य, सातवें स्थानमें चंद्रमा, दूसरे स्थानमें बुध, बृहस्पति, शुक्र होय तो यात्रा करनेवाला राजा इसप्रकार शत्रुओंको .जीतलेताहे जैसे कि, गरुड़ सोको जीतलेताहे ॥ १७३ ॥ दूसरे स्थानमें सूर्य बुध, तृतीयमें तथा लग्नमें शुक होय तो यात्रा करने.. वालोंकी विजय होतीहै अथवा लग्नमें सूर्य, छठे शनैश्चर, दशवें चंद्रमा होय तो यात्रा करनेवाला शत्रुओंको जीतलेताहे ॥ १७४ ॥ लग्नमें मंगल, शनैश्चर; दशवें स्थानमें सूर्य ग्यारहवें स्थानमें शुक्र, बुध होय तो इस योगमें यात्रा करनेवाला राजा शत्रुओंको जीतकर लक्ष्मीको प्राप्त करताहै ॥ १७५ ॥ शनेश्वर, मंगल तीसरे, छठे, ग्यारहवें स्थानमें स्थित होंय और बुध, बृहस्पति, शुक्र.बल- वान् होय तो यात्रा करनेसे राजाके हाथमें पृथ्वी प्राप्त होतीहै।१७६॥ लसमें बृहस्पति, सातवें चंद्रमा, चौथे स्थानमें बुध तथा शुक्रा तीसरे स्थानमें पापग्रह होय तो यात्रा करनेवाला राजा स्त्रीको पाताहै ॥ १७७ ।। ग्यारयवें घरमें सूर्य, दशवे घरमें बुध शुक्र, तीसरे घरमें मंगल शनैश्चर, सातवें घरमें चंद्रमा, लग्नमें बृहस्पति होय तो यात्रा करनेवालेकी जय होती ॥ १७८ ॥ लग्नमें चंद्रमा अथवा बृहस्पति, छठे स्थानमें सूर्य, दशवें स्थानमें शनैश्चर, पांचवें स्थानमें - प्रकरणम् २०.] भाषाटीकासमेतः। (३०९) वृहस्पति, चौथे स्थानमें शुक्र होय तो यात्रा करनेपर राजा शत्रु- ओंका नाश करताहै ॥ १७९ ॥ लग्नमें बलवान् बुध होय; केंद्र में निर्वल वृहस्पति होय; तीसरे, छठे, कारहवें, नौवें स्थानमें चंद्रमा होय तो यात्रा करनेवाला लक्ष्मीको पाताहै ॥ १८० ॥ शुक्र चौथे, तीसरे, ग्यारहवें स्थानमें बैठाहोय और केंद्रस्थ वृहस्पतिसे दृष्ट होय तथा सातवें, आठवे, नौवे स्थानमें पापग्रह होय तो यह योग यात्रामें बहुलाभदायक होताहै ॥१८१॥ शुभग्रहोंसे दृष्ट वुध दशवे, छठे लग्नमें, चौथे स्थानमें वैठाहोय तो यह योगजयदायक होताहै सातवें,लग्नमें, वारहवें स्थानमें पापग्रह नहीं होय और लग्नमें वृहस्पति हाय; दशवें, ग्यारहवें स्थानमें पापग्रह होय तो यात्रा करनेवाले राजाको राज्यकी प्राप्ति होतीहै अथवा सातवें स्थानमें बुध वा शुक्र होय; चौथे स्थानमें चंद्रमा होय तो (पूर्वोक्तफल) राज्यकी प्राप्ति होतीहै ॥ १८ ॥ १८३॥ छठे, लग्नमें, आठवें स्थानमें शुक्र, वृहस्पति, चंद्रमा होय तो यात्रा करनेपर विजय होतीहै और चौथे स्थानमें शुक्र वा वुध अथवा शनैश्चर होय तो (पूर्वोक्तफल) विजय होतीहै ॥ १८४ ॥ वुध और शुक्रके मध्यमें चंद्रमा होय तथा चौथे स्थानमें वृहस्पति होय तो यात्रा करनेपर राजा शीघ्रही शत्रुओंको जीतलेताहै ॥ १८५॥ लग्नमे, सातवे, छठे, चौथे, तीसरे स्थानमें क्रमसे शुक्र, वृहस्पति, मंगल, बुध, शनैश्चर होय तो यह योग पंडितोंने यात्रामें जयदायक कहाहै ॥ १८६ ॥ गोचरमें सूर्यादिग्रह कमसे छठे, तीसरे, दशवे, छठे, जन्मके, चौथे, ग्यारहवें होंय और बृहस्पतिका दिन होय तो यह योग यात्रामें उत्तम होताहै ॥१८७॥ बृहस्पति लग्नमें, सूर्य छठे, मंगल तीसरे, शुक आठवें, बुध सातवें स्थानमें होय तो यात्रा राजाओके लिये शुभ और जयदायिनी होतीहै ॥ १८८ ॥ शुक्र, सूर्य, वृहस्पति तीसरे, चौथे स्थानमे स्थित ' (३१०) मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- होय और शनैश्चर, मंगल छठे स्थानमें स्थित होय तो राजाओंकी यात्रा शत्रुसमूहकी नाश करनेवाली होतीहै ॥ १८९ ॥ मंगलयुक्त नवांशासे सौवें अंशमें वृहस्पति वा शुक्र स्थित होय तो यात्रा शत्रु- ओंके समूहकी नाश करनेवाली होतीहै ॥ १९० ॥ शनेश्वर और मंगलसे सौअंशोंसे अधिक बुध होय तो यात्रा करनेपर राजा शत्रु: ओंकी महती सेनाका नाश करताहै ॥ १९१ ॥ शुक्र वा मंगल अथवा वृहस्पतिसे अथवा शनैश्चर सूर्यसे आगेकी राशि वा नक्ष- त्रपर बुध होय तो यात्रामे राजा शत्रुओंकी सेनाको जीतलेताहे ॥ १९२ ॥ वारहवें स्थानको छोड़कर ( पृष्ठदिग्भाग) चकके उत्त- रार्द्धके पांच स्थानों में यदि लगातार क्रमसे सव ग्रह होंय तो यात्रा करनेपर राजाओंको जय देनेवाले होतेहै ॥ १९३ ॥ अथ योगाधियोगयोगाधियोगाः। बुधेज्यभृगुपुत्राणामेकश्चेत्केंद्र १।४।७।१०।९।९ कोणगः ॥ तदा योगोऽत्र गमने क्षभो भवति भूभुजाम् ॥१९॥ अधि- योगो भवेद्दाभ्यामत्र क्षेमजयो ध्रुवम् ॥ त्रिभियोगाधियो- गोत्र यशाक्षेमधनागमाः ॥ १९५॥ अव योग अधियोग योगाधियोग लिखतेहे-यदि बुध, बृहस्पति, शुक इनमेंसे एकग्रह केंद्र अथवा त्रिकोणमें होय तो योग होताहे, इस योगमें यात्रा करनेसे राजाओंका कल्याण होताहे ॥ १९४ ।। और पूर्वोक्त तीनों ग्रहोंमेसे दो ग्रह केंद्रअथवा त्रिकोणमें होय तो अधि- योग होताहै इसमें यात्रा करनेसे कल्याण तथा जय अवश्य होती है और यदि तीनों ग्रह केंद्र वा त्रिकोणमें होय तोयोगाधियोग होता है इसमें यात्रा करनेसे यश, क्षेम और धनकी प्राप्ति होती है ॥१९॥ अथ मितं समं वृहदिति त्रिविधं गमनम्। प्रयाण मितसंज्ञं तद्यावहादशयोजनम् ॥ ततोऽधिकं समं यावत्पंचविंशतियोजनम् ॥ १९६ ॥ अत उर्ध्व वृहत्प्रोक्तं , प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (३११) खंडावधि बुधरिदम् ।। योगिनीफलपंचांगकालजास्तु मिते- गमे ॥१९७॥ समे तु तैः समंदोपांल्लग्नजानपि संत्यजेत् ॥ दोपान्प्राकथितान्योगयात्रोत्यांश्च बृहद्मे ॥ १९८ ॥ अव मित सम वृहत् यह त्रिविध गमन लिखतेहैं-बारह यो. जनतककी यात्रा (मितसंज्ञक) थोडी होती है और पच्चीस योजन तककी यात्रा सम होती है ॥ १९६ ॥ और इससे अधिक योजन की यात्रा वृहत् होती है ऐसा पंडित लोग कहते हैं. मित या- त्रामें योगिनी, दिशाशूल, पंचांग और समयका दोष इनको त्याग देवे ॥ १९७॥ और सम यात्रामें योगिन्यादिसे सहित लग्नदोपको भी त्यागदेवे और बृहत् यात्रामें पूर्वोक्त सब दोपों और यात्राके कुयोगोंको त्यागदेवे ॥ १९८ ।। अथ विजयदशम्याः प्रशंसा। आश्विने दशमी शुक्ला विजया सर्वसिद्धिदा॥ श्रवणेन युतात्यंतजयदा नृपतेर्गमे ॥ १९९ ॥ अब विजयदशमीकी प्रशंसा लिखतेहैं-आश्विन मासके शुक्ल पक्षकी दशमी विजया कहाती है. सर्वसिद्धिकी देनेवाली होती और जो श्रवण नक्षत्रसे युक्त होय तो राजाके लिये यात्रामें जय दनेवाली होतीहै ।। १९९ ॥ अथ चित्तोत्साहादिप्राशस्त्यम् । प्रसादेश्चेतसः श्रेष्ठैनिमित्तैः शकुनेः शुभैः ॥ प्राप्य लग्नबलं राज्ञां गच्छतां विजयो ध्रुवम् ॥ २०० ॥ चेतोविशुद्धिः प्रवला निमित्ताच्छकुनादपि ॥ सत्त्यामस्यामतो यायान्नैव यायाच तां विना ॥ २०१॥ अव चित्तोत्साहादि प्राशस्त्य लिखतेहें-चित्तकी अत्यन्त प्रसन्नतासे ओर शुभ शकुन तथा निमित्तोंसे और बलवान् लग्न होनेसे यात्रा , (३१२) मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- करनेवाले राजाओंकी अवश्य विजय होती है ॥२००॥ निमित्त और शकुनसे चित्तकी प्रसन्नता प्रवल होती है, जब चित्तकी प्रस- नता होय तव यात्रा करै और जो न होय तो यात्रा नहीं करै।।२०१॥ अथ यात्रायां शकुनादिप्राशस्त्यम् । यात्रायां शकुनं जीव उपो गर्गः प्रशंसति ।। अंगिरा मानसोत्साहं विष्णुर्वाचं द्विजन्मनाम् ॥२०२॥ अव यात्रामें शकुनादिप्राशस्त्य लिखतेहै-यात्रामें बृहस्पतिजी शकुनकी प्रशंसा करतेहै. अंगिरा ऋपि मनके उत्साहकी प्रशंसा करतेहैं और विष्णु भगवान् ब्राह्मणोंके वचनकी प्रशंसा करतेहैं।२०२।। अथोत्सवाद्यसमाप्तौ यात्रा न कार्या । प्रतिष्ठोद्वाहमुत्साहं व्रतं चौलं च मृतकम् ॥ असमाप्य न गंतव्यमार्तवं योपितामपि ॥२०३॥ अब उत्सवादिकी असमाप्तिमें यात्रा नहीं करनेको लिखतेहे- प्रतिष्ठा, विवाह, उत्सव, व्रत, मुंडन,सूतक, स्त्रियोंका ऋतुभाव इन सवको रिना समाप्तकिये यात्रा नहीं करना चाहिये । २०३ ॥ अथाकालराष्टिदोपः। अकालवर्पणं प्रोक्तं पौपान्मासचतुष्टये ॥ भूयान्दोपो महा-.. वृष्टावल्पो दोपोऽल्पवर्पणे ॥ २०॥ न दोपो वृष्टिजस्ता- द्यावद्भून पदांकिता ॥ अकालवर्पणे जाते कृत्येऽत्यावश्यके त्यजेत् ॥ २०५॥त्र्यहं पौपे ब्यहं माघ दिनमेकं तु फाल्गुने चैत्रे घटीयं दोपो नायं गर्भसमुद्भवे ॥२०६॥ अब अकाल वृष्टिदोष लिखतेहे-पोप, माध, फाल्गुन, चैत्र इन चार महीनोंमें अकालव कहींहै, बहुत वर्षा होय तो बहुत और थोड़ी वर्षा होय तो थोड़ा दोष होताहे ॥२०४॥ जबतक पृथ्वीमें चरणका चिह्न नहीं प्रतीत होय तवतक अकालवृष्टिका दोष नहीं , प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (३१३) होताहै, अकालवृष्टिको आवश्यक कृत्यमें त्यागदेवे ॥ २०५ ॥ तीन दिन पोपमें, दोदिन माघमें, एकदिन फाल्गुनमें, दोघडी चैत्रमें अकालवृष्टिका दोष होताहै और वर्षाका गर्भ उत्पन्न होनेमें यह अकालवृष्टिका दोष नहीं होताहै ॥ २०६ ॥ अथाकालदृष्टिदोपपरिहारः। सूर्याचंद्रमसोविवे कृत्वा हेममये तदा ॥ दत्त्वा भूमिपतियात्कायेंऽत्यावश्यके सति ॥२०७॥ अव अकालवृष्टिदोपपरिहार लिखतेहैं-आवश्यक कार्य होय तो राजा अकालवृष्टि में सूर्य और चन्द्रमाकी सुवर्णमयी प्रतिमा वनवाकर दान करै तिसपिछे यात्रा करै तो दोष नहीं होताहै ॥२०७॥ अथकस्मिन्दिने यात्राप्रवेशयोर्विचारः। ग्रामातामांतरं राजा ययेकस्मिन्दिने व्रजेत् ।। तदा वारसंशू- लादिप्रतिशुक्रं न चिंतयेत् ॥२०८॥ एकस्मिन्दिवसे यात्रा प्रवेशोपि यदा भवेत् ॥ कालः प्रवेशिकस्तत्र विचार्यो न तु यात्रिकः॥२०९॥ प्रवेशानंतरं यात्रा प्रवेशो गमनात्तथा ॥ नवमेह्नि तिथौ धिष्ण्ये नैव कुर्यानरः कचित् ॥ २१० ॥ अव एकदिनमें यात्रा और प्रवेशके विचार लिखतेहे-राजा एक गांवसे दूसरे गांवमें जाकर एक दिन मेंही फिर घर पहुंच जाय तो वार, नक्षत्र, दिशाशूल आदि और सम्मुख शुक्रका विचार नहीं करै ॥२०८॥ यदि एकदिनमेंही यात्रा और प्रवेश होंय तो प्रवेशका समय विचार और यात्राकालका विचार न करे ॥२०९॥ मनुष्यको चाहिये कि, प्रवेशके पीछे यात्रा और यात्राके पीछे प्रवेश; नो दिन नौवीं तिथि, नोवें नक्षत्रमें कभी न करे ॥ २१० ॥ अथ यात्राविधिः। हुत्वा पावकमभ्यर्च्य देवद्विजदिगीश्वरान् ॥ कृतस्वस्त्ययनो (३१४) मुहूर्तगणपतिः [यात्रा- विगैर्दत्त्वा दानं नरेश्वरः ॥ २११ ॥ गम्यदिग्पालमिंद्राचं ध्यायन्हटमना ब्रजेत् ॥ २१२ ।। अब यात्राविधि लिखतेहैं-अग्निमें हवन और देवता, ब्राह्मण, दिशाके स्वामीका पूजन करके ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराय ब्राह्मणोंको दान दे तदनन्तर जानेकी दिशाके अधिपतिका ध्यान करताहुआ राजा प्रसन्न मनसे यात्रा करै ॥ २११ ॥ २१२॥ अथ नक्षत्रदोहदम्। कुल्मापांस्तिलसंमिश्रांस्तंदुलान्मापकांस्तथा ।। गव्यं दधि घृतं दुग्धं मृगमेणस्य शोणितम् ॥२१॥ पायसं चापमांसं च मृगं शाशं च पाष्टिकान् ॥ प्रियंगुकमपूपांश्च मसूरान्स- त्फलं तथा ॥२१४ ॥ कूर्म च सारिकां गोधांशाल्यं मांसं हविष्यकम् ।। कृसरानंच मुद्गानं यवानां पिष्टमेव च॥२१॥ मत्स्यानं चैव चित्रानं दध्योदनमिदं कमात्॥ अश्विभादो- हदं प्राश्य गच्छन्विजयते नृपः ॥ २१६॥ अव नक्षत्रदोहद लिखतेहैं-अश्विनी नक्षत्रमें कुलथी, भरणीमें तिलमिले चावल, कृत्तिकामें उडद, रोहिणीमें गौका दही, मृग- शिरामे गौका घी, आ में गौका दूध, पुनर्वसुमें मृगका मांस, पुप्यमें मृगका रुधिर ॥२१३॥ आश्लेपामें खीर, मघामे नीलकंठका मांस, पूर्वाफाल्गुनीमें मृगका मांस, उत्तराफाल्गुनीमें खरहेका मांस, हस्तमें साठी, चित्रामें मालकांगनी, स्वातिमें पूए, विशाखा- में मसूर, अनुराधामें अच्छा फल, ज्येष्ठामें कछवेका मांस, मूलमें मैनाका मांस, पूर्वापाढामें गोहका मांस, उत्तरापाढामे शल्यका मांस, अभिजित्में हविष्यान्न,श्रवणमें खिचडी, धनिष्ठामें मंग, शतभिपामें जवका आटा ॥ २१४ ॥ २१५॥ पूर्वाभाद्रपदामें मछलीके मांसयुक्त अन्न, उत्तराभाद्रपदामें चित्रान्न, रेवतीमें दहीभात दोहद होताहे.
] " प्रकरणम् २०. भाषाटीकासमेतः। (३१५) अश्विन्यादि नक्षत्रोंके क्रमसे यह दोहद वर्णन कियाहै इसका भक्षण करके जानेवाला राजा विजयको प्राप्त होताहै ॥ २१६ ॥ अथ तिथिदोहदम्। पक्षादितस्तिथी चार्कपत्रं तंदुलवारि च ॥ घृतं श्राणा हविष्यान्नं हेमतोयमपूर्वकम् ॥२१७ ॥ बीजपूरं जलं शुद्ध गोमूत्रं च यवान्नकम् ॥ पायसंच गुडं चामुक मुद्दान्भुक्त्वा ब्रजेन्नरः॥ २१८॥ अव तिथिदोहद लिखतेहैं-(पक्षादितिथि)प्रतिपदामें आकका पत्ता, द्वितीयामें चावलोंका जल, तृतीयामें घृत, चतुर्थीमें यवागू, पंचमीमें हविष्यान्न, पष्ठीमें सुवर्णका जल, सप्तमीमें पुए ॥ २१७ ॥ अष्टमी- में विजौरा नीवू, नवमीमें शुद्धजल, दशमीमें गोमूत्र, एकादशीमें यवान्न, द्वादशीमें खीर, त्रयोदशीमें गुड, चतुर्दशीमें रुधिर, पोर्ण- मासीमें मूंगका भोजनकरके यात्रा करै ॥ २१८ ॥ अथ वारदोहदम्। रसालां पायसं चाद्यात्कांजीमुष्णं पयो दधि ॥ पयोशृतं तिलान्सूर्यादोहदं गमने कमात् ।। २१९ ।। अव वारदोहद लिखतेहैं-रविवारमें ईखका पदार्थ, सोमवारमें खीर, मंगलमें कांजी, बुध गरम दूध, बृहस्पतिमें दही, शुक्रमें औटाहुआ दूध, शनेश्वरमें तिल भक्षण करके यात्रा करे ॥ २१९ ॥ अथ दिग्दोहदम् । प्राचीं गच्छेघृतं प्राश्य दक्षिणाशां तिलोदनम् ॥ पश्चिमां दोहदं मीनमुदीची तु पयस्तथा ॥ २२० । अब दिग्दोहद लिखतेहे-धी खायकरके पूर्व दिशाकी यात्रा करे, तिल मिश्रित भात खा करके दक्षिणकी यात्रा करे मछलीका मांस खाय करके पश्चिमकी यात्रा करे, दूध खायकरके उत्तरकी यात्रा करे ।। २२० ।
(३१६) मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- अथ दोहदाऽलाभेऽस्पर्शत्वे चतडयानम्। दोहदस्याप्यलाभे तु ध्यात्वा तद्दोहदं ब्रजेत् ।। २२१ ।। अब दोहदके नहीं मिलनेसे उसका ध्यान लिखतेहैं-दोहद न मिलसके तो उसका ध्यान करकेही यात्रा करे ॥ २२१ ।। अथ वहन्नाडीपदेन गच्छेदेतस्य प्रसंगाद्देहस्वरविचारः। यदुक्तं स्वरतत्त्वज्ञै रहस्यं यामलादिपु ॥ वक्ष्ये तचोप- युक्तं च संक्षेपाद्मनादिपु ॥२२२|| नाडीडा वामगा चांद्री पिंगला दक्षिणा रखेः॥ सुपुम्ना शांभवी मिश्रा सा तु योगीद्रगोचरा ।। २२३॥ अब जो नाडी वहतीहोय उसीतरफके पांव डठाकर चले इसी प्रसंगसे देहस्वरविचार लिखतेहैं-स्वरतत्त्वके जाननेवालोंने यामलादि तन्त्रोंमें जो रहस्य वर्णन करे, उनको यात्राका उपयोगी समझकर संक्षेपसे कहतेहैं ।।२२२॥ वाई नाडी इडानामकी है, जिसका स्वामी चंद्रमा है और दाहिनी नाडी पिंगला नामकी है, जिसका स्वामी सूर्यहै और दोनों नाड़ी मिलकर चलें तो सुपुम्ना नामकी कहातीहै जिसका स्वामी शम्भुहै और यह नाडी योगीद्रोंके जाननेमें अतीहै ॥ २२३॥ अथ तिथिपरत्वेन खरोदयः। शुक्के प्रतिपदारंभादादौ चंद्रतिथिवयम् ॥ ततो दिनत्रयं सूर्यों ज्ञेयमेवं पुनःपुनः॥२२४॥ कृष्णे तु प्रथमं सूर्यस्त- तन्चंद्रोऽन्यदुक्तवत् ॥ निजनाडयुदयाव्यः पंच स्वीय- स्वरोदयः ॥ ततोऽन्यस्य तथा चैवं तिथी द्वादश संक्रमात् ।। २२५॥ 4 प्रकरणम् २०. .] भाषाटीकासमेतः। अब तिथिपरत्वसे स्वरोदय लिखतेहैं-शुक्लपक्षकी प्रतिपदासे लेकर प्रथम तीनतिथि चंद्रमाकी होतीहैं और फिर तीनतिथि सूर्यकी होतीहैं इसप्रकार वारवार गिनकर जाने अर्थात् प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया चंद्रमाकी तिथिहें और चतुर्थी,पंचमी, पष्ठी सूर्यकी तिथिहे. सप्तमी, अष्टमी, नवमी चंद्रमाकी हैं. दशमी, एकादशी, द्वादशी सूर्यकी; त्रयोदशी, चतुर्दशी, पौर्णमासी चंद्रमाकी तिथिहें ॥२२॥ कृष्णपक्षमें प्रथम तीन तिथि सूर्यकी और फिर तीन तिथि चंद्र- माकी होतीहें इसी प्रकार पहिलेके तुल्य जाननी. अपनी नाडीके उदयसे लेकर प्रथम पाँचघड़ी अपना स्वर रहताहै और फिर दूस- • रेका स्वर आजाताहे अर्थात् सूर्यका स्वर होय तो प्रथम पांचघडी- तक रहताहे फिर पांचघडी चंद्रमाका और फिर पांचघड़ी सूर्यका इत्यादि. यदि चंद्रमाका स्वर उदय होय तो प्रथम पांचघडीतक चंद्रमाका फिर पांचघडी सूर्यका और फिर चंद्रमाका इस प्रकार एकतिथिमें वारहवार दोनों स्वर चलतेहैं ॥ २२५॥ अथ वारपरत्वेन निजस्वरोदयः। त्रयः सूर्यस्वरा ज्ञेया भानुजीवधरात्मजाः॥ शनिभार्गवचं- द्रज्ञाः-प्रोक्ताश्चंद्रस्वरा इमे॥२२६॥ स्ववारे स्वस्वरारंभो नाड्यः पंचोदयाद्रवेः ॥ निजस्वरोदितं कार्य स्ववारे स्वस्वरोदये ॥२२७॥ काले सूर्यस्वरस्येन्दोः स्वरे चंदो खेः स्वरे॥ उद्वेगश्चाशुभं हानिःस्वस्वकालेऽखिलं शुभम्२२८॥ अव वारपरत्वसे निजस्वरोदय लिखतेहैं-रवि, वृहस्पति, मंगल वारमें सूर्यका स्वर रहताहे और शनि, शुक्र, चंद्र, बुध इन वारोंमें चंद्रमाका स्वर रहताहे ॥ २२६॥ अपने वारमें सूर्यके उदयसे लेकर पांचघडी अपना स्वर और फिर पांचघड़ी दूसरेका स्वर रहताहै अर्थात् प्रथम सूर्यका होय तो फिर चंद्रमाका और जो प्रथम चंद्र- . (३१८) मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- माका होय तो फिर सूर्यका स्वर रहताहै इसी प्रकार जानना : चाहिये. जिस स्वरमें जो कार्य करना कहाहे उसको उसीके वार और उसी स्वरमें करे ।। २२७ । सूर्यका समय होय तव चंद्रमाका स्वर होय और चंद्रमाका समय होय तव सूर्यका स्वर होय तो कार्यमें (उद्वेग) घबराहट, अशुभ फल, तथा हानि होतीहे और अपने २ कालमें सब स्वर शुभ होतेहैं ।। २२८ ।। अथ प्रातः स्वस्वरपूर्वमुत्थानम् । प्रातर्नित्यं समुत्तिष्ठेत्स्ववारस्य स्वरेण हि ॥ अयने दक्षिणे- जस्य स्वरेणवोत्तरे खेः ॥२२९॥ निजस्वरो यदा कार्य न चेत्संप्रोक्तवत्तदा ॥ प्राणायामादियवेन वाहयेत्तं स्वरं सुधीः ॥ २३०॥ अब प्रातःकालमें स्वस्वरपूर्वक उठना लिखतेह-जिस वारका जोनसा स्वर होय उसीमें प्रातःकाल सोतेसे उठे अथवा दक्षिणा- यनमें चंद्रस्वरसे और उत्तरायणमें सूर्यस्वरसे जागे ।। २२९ । कार्यके अनुकूल अपना स्वर उक्तरीतिसे न चलताहोय तो बुद्धिमानको चाहिये कि, प्राणायामादि यत्नोंसे उसी स्वरको चलाये जिसमें कि, वह कार्य करना चाहिये ।। २३० ॥ अथ चंद्रस्वरकृत्यम्। प्रवेशोदाहयात्राश्च वस्त्रालंकारधारणम् ॥ संधिः शुभानि कार्याणि कार्याणींदुस्वरोदये ॥ २३१॥ पीएिकं शांतिकं प्रीतिरोप, चरसायनम् ॥ योगाभ्यासादिकं कर्म सिद्धये- सर्व विधीःस्वरे।।२३२॥ श्रातः शोकरिपार्तश्च मच्छितो ज्वरितोपि च ॥ सज्जनस्य प्रयोये च चन्द्रनाडी प्रवाह- येत् ॥ २३३ ॥ अब चंद्रस्वरकृत्त्य लिखतह-प्रयेश, विवाह, यात्रा. पन्नालंकार- धारण, मिलापकरना, तथा सब शुभकार्य चंद्रस्थरके उदयमें करने N प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (३१९) चाहिये ॥२३१॥ पौष्टिक और शांतिक कार्य, प्रीतिकार्य, ओपधकार्य, रसायन कर्म, योगाभ्यासादि सब कर्म चंद्रस्वरमें सिद्ध होतेहैं२३२॥ थकाहुआ, शोक और विषसे पीडित, मूर्छायुक्त, ज्वरयुक्त पुरुष चंद्र- माके खरको चलावै एवं सजन पुरुषके समझानेमेंभी चंद्रमाकी नाडीको चलावै ॥२३३॥ अथ सूर्यस्वरकृत्यम् । कुर्यात्सूर्यस्वरे युद्ध व्यवहारं च भोजनम्।।मैथुनं विग्रहं यूतं नानं भंग भयं तथा ॥२३४॥ विद्विपां मारणं स्तंभ मोह- नोचाटनं वशम् ॥ सूर्यनाज्यामियासिद्धिमत्युग्रं कर्म चाखिलम् ॥ २३५ ।। मंदाग्निभोजनादूर्ध्व वश्यार्थ योपि- तामपि ॥ सूर्यनाड्यां नरः स्वप्यात्प्रयनेनापि सर्वदा ॥ ॥२३६ ॥ आलिंगने प्रसंगे यो वश्यार्थ शयने स्त्रियाः॥ चंद्रस्वरं स्वसूर्येण सकामस्तु पिबन्भवेत् ॥ २३७ ॥ अव सूर्यस्वरकृत्त्य लिखतेहे-सूर्यस्वरमें युद्ध, व्यवहार, भोजन, मैथुन, विग्रह, जुआ, स्नान, भंग, भयकार्य करे ।। २३४ ॥ शत्रुओंका मारण, स्तंभन, मोहन, उच्चाटन, वशीकरण ये सब कार्य सूर्यस्वरमें करने चाहिये तथा अत्युम सब कर्मभी सिद्धिको प्राप्त होतेहैं।२३५॥ मंदाग्निमें भोजनकरनेके पीछे तथा स्त्रियोंको वशमें करनेके लिये पुरुप सूर्यस्वरमें यत्नसे सदैव सोवै ॥ २३६ ॥ कामीपुरुप सेजपर आलिंगन तथा प्रसंगमें स्त्रीको वशमें करनेके लिये अपने सूर्यस्वरसे स्त्रीके चंद्रस्वरको पीतारहै अर्थात् अपना दाहिना स्वर और स्त्रीका वायॉस्सर चलता होय तो स्त्रीके साथ प्रसंग तथा शयन करे ॥२३७॥ अथ वहन्नाडीस्वरकृत्यम् । पूर्णनाडीस्थिते पूर्ण कार्य सिद्धयति प्रच्छके । शून्यनाडी- स्थिते शून्यं संक्रमेऽपि न सिद्ध्यति ॥२३८॥ अग्रे दत्ता " (३२०) मुहूर्तगणपतिः [यात्रा- बजेद्धीमान्पूर्णनाड्याः पदत्रयम् ॥ प्रवेशसमये नाड्या यात्रायं सर्वसिद्धिदम् ॥ २३९॥ दूरे युद्धे स्वरश्चांद्रः समा- सन्ने खेः शुभम् ॥ यायी चंद्रस्वरे जेता स्थायी सूर्यस्वरे जयी ॥२४०॥ रिक्तमंगं रिपुः कृत्वा वहन्नाड्यां स्थितो जयेत् ॥ शून्यभागे स्थितः शठर्हन्यते नात्र संशयः॥२४१॥ अव वहते हुए नाडीस्वरकृत्य लिखतेहे-पूछनेवाला पूर्णनाडीमें बैठा होय तो कार्य पूर्णसिद्ध होताहै और यदि पूछनेवाला शून्य- नाडीमें बैठा होय तो कार्य शून्य रहताहे तथा पूछनेवाला चलते फिरतेमें प्रश्न करे तो कार्यकी सिद्धि नहीं होतीहै ।। २३८ ॥ बुद्धि- मानको चाहिये कि, पूर्ण नाडीमेंही प्रथम तीन चरण धरकरके यात्रा करें, इसी प्रकार प्रवेशके समयभी पूर्णनाडीमेंही प्रथम तीन- चरण उठावै तो यात्रादिक सर्वकार्य सिद्धिदायक होतेहैं ॥ २३९ ॥ युद्ध दूर होय तो चंद्रस्वर और निकट होय तो सूर्यस्वर शुभ होताहै. यात्रा करनेवाले राजाकी चद्रस्वरमें जीत होतीहै ओर स्थायी राजा सूर्यस्वरमें विजयी होताहै ॥ २४०॥ यदि स्थायी शत्रु- शून्य अंगको चलाताहुआ युद्ध करै तो जयको प्राप्त होताहै और जो स्थायीशत्रु नाडीके शून्य भागमें युद्ध करे तो निस्सं. देह माराजाताहे ॥ २४१॥ अथ पंचघट्यात्मके स्वरे तत्त्वोदयैः। तत्त्वानि पंच भूरापस्तेजो वायुनभः क्रमात् ॥ एकेकस्य घटीभोगे पंचघट्यात्मके स्वरे ।। २४२॥ अब पंचघटयात्मकस्वरमें तत्त्वोदय लिखतेह-पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश ये पांच तत्त्व क्रमसे एक एक घटीके भोगमें होतेहें अर्थात् एकएक घडीभर एकएक तत्व रहताहे यही स्वर पंचघट्या- त्मक होताहे ॥ २४२॥ राजा नाडीके प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (३२१) अथ तत्त्वानां प्रचारः। भुवो मध्ये जलस्याधः सर्वदोषं च तेजसः ।। बायोस्तिर्यप्रवाहः स्यात्संक्रमे नभसो द्वयोः ॥२४॥ अव तत्वोंका विचार लिखतेहें-पृथ्वीतत्वका प्रवाह मध्यम चलताहे, जलतलका स्वर नीचाहोकर चलताहै अग्नितत्त्वका स्वर ऊंचाहोकर चलताहै, वायुतत्त्वका स्वर तिरछा होकर चलताहै और आकाश तत्त्वके स्वरमें दो गति होतीहैं ॥ २४३ ॥ अथ स्वरतत्त्वानां फलम् । विजयस्तैजसे तत्त्वे सिद्धिराप्ये रणे भवेत् ॥ भूतत्त्वे सक्षतं युद्धे वायौ भंगोऽथ खे मृतिः॥२४४॥ अव स्वर तत्त्वोंका फल लिखतेहे-अग्नितत्त्व होय तो युद्ध में विजय होतीहै और जलतत्त्व होय तो युद्धमें सिद्धि होतीहै और पृथ्वी तत्त्व होय तो युद्धमें घाव लगताहै वायु तत्व होय तो युद्धमें भंग होताहै ओर आकाशतत्त्व होय तो मृत्यु होतीहै ॥ २४४ ॥ अथ यात्रासमये गमनविधिः। स्वस्य देवस्य वा गेहाद्दूरोवा मुख्ययोपितः ॥ इविष्यं प्राश्य भूपालो ब्राह्मणैरनुमोदितः ॥ २४५ ॥ शृण्वन्सन्म- गलान्येव संयायाद्विजयी प्रभुः ॥ गम्यदिक्संमुखं दत्त्वा - वहन्नाडीपदं पुरः॥२४६॥ द्वात्रिंशच्च पदान्यस्मान्निर्गत्य वसुधापतिः ॥ दैवज्ञद्विजवर्येभ्यः सहेमतिलपात्रकम् ॥ ॥ २४७॥ घृतपानं च सद्रव्यं दत्त्वा रोहेच वाहनम् ॥ कैश्चित्तु दक्षिणं पादमग्रे दत्त्वा ब्रजेदिति ॥ २४८॥ प्रोक्तं तत्तु स्वकालोक्तस्वरश्चेन्न भवेत्तदा ॥ अव यात्रासमयमें गमनविधि लिखतेहे-अपने देवताके वा गुरुके अथवा मुख्य स्त्रीके घरले हविष्यान्न भोजन करके ब्राह्मणोंसे (३२२) मुहूर्तगणपतिः [यात्रा- आज्ञा माँग ॥ २४५॥ शुभ मंगल शब्दोंको सुनताहुआ राजा यात्रा , करै तो विजयको प्राप्त होताहै. जौनसी दिशाको जाना होय उसी दिशाके सम्मुख प्रथम वह चरण उठाके धरै कि, उस समय जौनसा स्वर चलता होय ॥ २४६ ॥ उस स्थानसे बत्तीस कदम चलकर राजा ज्योतिषी ब्राह्मणोंके लिये सुवर्णसहित तिलपान ॥२७॥ तथा द्रव्यसहित घृतपात्र दान करके सवारीपर चढे. किन्हीं आचार्योंका ऐसा कथन है कि, दाहिने पॉवको आगे धरकर यात्रा करै ॥ २४८ ॥ परन्तु ऐसा उस समय करना चाहिये कि, जब अपने समयका स्वर नहीं होय तो॥ अथ प्रतिदिशं याने वाहनानि । प्राच्या गजं रथं याम्यां प्रतीच्या तुरगोत्तमम् ॥ उदीच्यां शिविका भूपः समारुह्य बजञ्जयेत् ॥ २४९ ॥ अव प्रतिदिशाके जानेमें वाहन लिखतेहे-पूर्व में हाथी, दक्षिणमें स्थ, पश्चिममें उत्तम घोडा, उत्तरमें पालकीपर चढकर राजा यात्रा कर तो जयको प्राप्त होताहे ॥ २४९ ॥ अथ दिश्युक्तवाहनाभावे ध्यानम् । दिश्युक्तवाहनाऽभावे ध्यात्वातवाहनं व्रजेत् ॥ २५ ॥ अब दिशाओम उक्तवाहनकेअभावमें ध्यान लिखतेह-दिशाओंकी कही हुई सवारी न मिलसके तो उन सवारियोंका ध्यानही करके यात्रा करै ॥२५॥ अथ स्वगमनविलंबे प्रतिनिधित्वेन प्रस्थानम् । विलंवः स्वगमे राज्ञः कार्याधैर्यदि चेत्स्वयम् ।। छत्रचामर- शस्त्रादिगम्याशी प्रति प्रेपयेत् ॥ २५१ ॥ चालयेयुश्च विप्राया उपवीतमथायुधम् ॥ क्षौद्रं धात्रीफलं चापि प्रस्थाने वात्मनः प्रियम् ।। २५२॥ है
प्रकरणम् २०.]
भाषाटीकासमेतः। (३२३)
अवस्वगमनके विलम्वमें प्रतिनिधिद्वारा प्रस्थान लिखतेहे-यदि
कार्यादिकोंके कारण राजाको अपनी यात्रा करने में विलम्ब होय तो
अपना छत्र, चैवर, शस्त्र आदि वस्तुको गन्तव्य दिशामें भेजदेय ॥
॥ २५१ ॥ ब्राह्मणलोग यज्ञोपवीतको, राजालोग आयुधको, वैश्य
शहतको और शुद्ध आमलेके फलको गन्तव्यदिशामें भेजदेवे
अथवा जो वस्तु जिसको प्यारी होय उसकोही प्रस्थानमें भेजनी
चाहिये ॥२५२॥
अथ प्रस्थितस्य वसतिप्रदेशाः।
गर्गों गेहांतरं गेहादृगुः सीमातरं जगौ ॥ प्रस्थानं तु भर-
द्वाजो वाणविक्षेपणावधि ॥ २५३ ॥ पुरादहिर्वसिष्ठोन्ये
धनुषां शतपंचकम् ॥ केचिच्छतद्वयं चैके धनुर्दशमितं
जगुः ॥२५४ ॥ एतदुक्तमिते देशे गम्याशाभिमुखो नृपः॥
संग्रस्थितस्तदा यात्रा सुमुहूर्तफलप्रदा ॥२५॥
अव प्रस्थानका वासस्थान लिखतेहें-गर्गाचार्यका मत है कि,
एकघरसे दूसरे घरको प्रस्थान भेजे, शुक्राचार्यका ऐसा मत है कि,
एक गांपसे दूसरे गांवकी सीमामें प्रस्थान भेजे और भरद्वाज
ऋषिका ऐसा मत है कि, जितनीदूरपर वाण गिरताहै उतनी दूरप
प्रस्थान भेजे ॥ २५३ ॥ वसिष्ठजीके यह मत है कि, पुरसे वाहिर
प्रस्थान भेजे और अन्य आचााँका ऐसा मत है कि, पांचसो
धनुप भूमिपर प्रस्थान भेजे, किन्हीं आचार्योका मत है कि, दोसो
धनुपके आगे प्रस्थान भेजे और कोई आचार्य ऐसा कहतेहैं कि,
दश धनुपके आगे प्रस्थान भेजे. जानना चाहिये कि, दो हाथका
प्रमाण धनुपका होताहै । गन्तव्य दिशाके सामने जानेवाला
राजा उक्त दूरीपर प्रस्थान करै तो यात्रा सूमुहूर्त्तका फल
देतीहै ।। २५४ ॥ २५५॥
(३२४) मुहूर्तगणपतिः [यात्रा- अथ कृतप्रस्थानस्यापि ततो गमः। धृतप्रस्थानको वापि स्वयं संप्रस्थितोपि वा। ततोपि गमने चिंत्यं सच्चंद्रशकुनादिकम् ॥ २५६ ॥ अब कृतप्रस्थानकाभी गमन लिखतेहे-रक्खेहुए प्रस्थानकी जगहसे अथवा आपही प्रस्थान किया हो तो उस स्थानसे भी राजा यात्रा करते समय शुभचंद्रमा तथा शकुनका विचार करै ॥ २५६ ॥ अथ प्रस्थितस्य गमनावधिः । प्रथमेति नृपः क्रोशं द्वितोयेऽहनि योजनम् ॥ कोशपट्कं तृतीयेह्नि यथेच्छं तु ततः परम् ॥ २५७ ॥ अव प्रस्थान कियेहुये राजाकी गमनकी वधि लिखतेहे-प्रथम 'दिन राजा एककोश चलै, दूसरेदिन एकयोजन अर्थात् चारकोश चले, तीसरेदिन छह कोश और इससे परे इच्छानुसार चलै ॥२५७॥ अथ प्रस्थाने प्रस्थितस्यकार्यवशाहिलंबे दिननिर्णयः। प्रस्थाने भूपतिस्तिप्ठेनैकत्र दशरात्रकम् ॥ सप्तरावं तु सामंतः पंचाहं प्राकृतो जनः ॥ २५८ ॥ अव प्रस्थानमें प्रस्थितका कार्यवशसे विलंवमें दिननिर्णय लिखतेहैं-प्रस्थान करनेके पीछे राजा दशराबितक एकजगह न ठहरे और ( सामंत ) सूवा सात रात्रितक एकजगह न रहै और (प्राकृतजन) साधारण मनुष्य पाँच दिनतक एकत्र न ठहरै ॥ २५८॥ अथ दिक्परत्वेन प्रस्थानम्। सप्ताहान्येव पूर्वस्यां प्रस्थानं पंच दक्षिणे ॥ पश्चिमे त्रीणि शस्तानि सौम्यायां तु दिनद्रयम् ॥२५९॥ स्वयं पंचदिनं - प्रकरणम् २०] भापाटीकासमेतः। (३२५) तिष्टेदिनं भार्या दशावरम् ॥ त्रिमंत्री वाहनं सप्त स्वर्ण मासं द्विरायुधम् ॥ २६०॥ अव दिक्परत्वसे प्रस्थान लिखतेहैं-पूर्वदिशाकी यात्रामें सात दिन, दक्षिणदिशाकी यात्रामें पांच दिन, पश्चिममें तीन दिन और उत्तरमें दो दिन प्रस्थान रहे तो शुभ होताहे ॥२५९॥ राजा स्वयं प्रस्थान करै तो पांच दिन और स्त्री प्रस्थान करे तो दश दिन और मंत्री करै तो तीन दिन ठहरै, यदि सवारीको प्रस्थानमें भेजे . तो सात दिन, सुवर्णको भेजे तो एकमास और शस्त्रको भेजे तो दो मास प्रस्थानकी जगहमें रहै ।। २६० ॥ अथ प्रस्थानोक्तदिनाधिक्ये पुनर्यात्रा। राज्ञश्चातिकमश्चेत्स्यात्प्रस्थानस्योदितावधेः ॥ सन्मुहर्ते पुनर्यात्रां कुर्याद्वहात्ततोपि वा ॥२६१ ॥ अब प्रस्थानोक्तदिनाधिक्यमें पुनर्यात्रा लिखतेहें-प्रस्थानकी जगहमें ठहरनेके लिये जितने दिनोंकी अवधि पहिले कहचुकेहें यदि उनसे अधिकदिन राजाको लगजॉय तो घर आयकर अथवा उसी जगहसे शुभ मुहूर्तमें फिर यात्रा करे ॥ २६१ ॥ अथ यात्रायाः पूर्वं त्याज्यानि। यात्राहात्पूर्वतः सप्तराची स्त्रीसेवनं त्यजेत् ॥ प्रासक्तश्चेन्नृ- पश्चैकरानं तु सर्वथैव हि ॥ २६२ ।। जहादुग्धं त्रिरानात सौरं च पंचवासरात् ॥ तैलं विरकं वमनं क्षौद्रं तद्वासरे त्यजेत् ॥२६॥ क्रोधं च सुरतं तेलं पकमांसं गुडं पयः।। सेवित्वा नृपतिर्गच्छंल्लभते विविधापदः ॥२६४॥ अवमान्य स्त्रियं विप्राविरुद्धय स्वजनेः सह ॥ ऋतुमत्यां च भार्यायां गच्छन्मृत्युमवाप्नुयात् ॥२६५॥ ऋतुस्नानोत्तरं नार्या यात्रा - (३२६) मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- त्वावश्यकी यदि ॥ कृतभोगो नरो यायादानं शांति विधाय च॥२६६॥ अव यात्रामें पूर्व त्याज्य लिखतेहे-यात्राके दिनसे सात दिन पहले स्त्री सेवन त्याग देय, यदि राजा स्त्रीप्रसंगमें अत्यंत आसक्त ही होय तो एकरात्रि पहिलेसे स्त्रीप्रसंग अवश्यही त्यागदेय ॥२६२॥' और तीन रात्रि पहिले दूध और पांच दिन पहिलेसे क्षौर बनवाना त्यागदेय और यात्राके दिन तैल मलना, दस्त करना, वमन करना, शहदखाना त्यागदेय ॥ २६३ ॥ क्रोध, रति, तैल, पकाहुआ मांस. गुड, दूध इतनी वस्तुओंमेंसे किसीका सेवन करके राजा यात्रा कर तो अनेक आपदाओंको भोगताहै ॥ २६४ ॥ स्त्रीका अपमान करके, स्वजन तथा ब्राह्मणोंसे विरोध करके अथवा अपनी स्त्री रजोवती होय तो यात्रा करनेवाला राजा मृत्युको प्राप्त होताहे ॥ ॥ २६५ ॥ यदि आवश्यक यात्रा होय तो मनुष्य ऋतुस्नानके पश्चात् स्त्रीसम्भोग करके दान और शान्ति करै तदनन्तर यात्रा करे तो कल्याण होताहै ॥ २६६ ॥ अथ यात्रायां शुभशकुनाः। दधि दूर्वाक्षतारौप्यं पूर्णकुंभोथ सर्पपाः। दीपो गोरोचनाऽ दर्शोप्रज्वलन्हव्यवाहनः ॥ २६७ ॥ वेदघोपः शुभा वाचो जयमंगलसंयुताः ॥ शंखदुंदुभिवीणादिमृदुमदलनिःस्वनाः ॥२६८॥ सिद्धमन्नं च तांबूलं मीनो दुग्धं घृतं मधु ॥ मदिरारुधिरं मांस भक्ष्यं नानाविधं फलम् ॥२६९॥ इक्षवः सितपुप्पाणि पद्ममुद्धृतगोमयम् ॥ ध्वजः सिंहासनं छत्रं कृपाणांकुशमायुधम्॥२७०॥दोलावितानसनं रत्नालंका- रदीपिकाः। विप्रोभूपो गुरुर्वृद्धः पुत्रपौत्रादिभिर्वृतः॥२७॥ देवज्ञः कन्यका योपा सुभगा पुत्रसंयुता ॥वारांगना तपस्वी प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः। (३२७) च वदान्योथ नरः शुचिः ॥ २७२ ॥ रजको धौतवस्त्रं च शवो रोदनवर्जितः ॥ तोयार्थ्यपूर्णकुंभश्चानुगः पृष्ठे मृदों- जनम् ॥२७३॥ गजो वाजी रथी धेनुः सवत्सा तु विशे- पतः॥श्वेतो वृपोऽन्यवर्णोपि बद्धकश्चेत्तदा शुभः ॥२७॥ वर्णी स्वमित्रमुप्णीपं दर्भो हंसो मयूरकः ॥ नकुलश्च भरद्वाजश्वापश्छागस्तथैव च ॥२७२ ॥ चित्तोत्साहकर वस्तु शुभान्येतानि दर्शनात् ॥ २७६ ॥ अव यात्रामें शुभशकुन लिखतेहैं-दही, दूर्वा, अक्षत, चांदी, जलभराहुवा घडा, सरसों, दीपक, गोरोचन, दर्पण, प्रज्वलित अग्नि ॥ २६७ ॥ वेदका शब्द, शुभ वाणी, जयमंगल, शंख, दुंदुभी, वीणाआदि, मृदंग, ढफ आदिके शब्द ॥२६८॥ सिद्ध अन्न,ताम्बूल, मछली, दूध, घी, शहत, मदिरा, रुधिर, मांस, नानाप्रकारके भक्ष्य फल ॥ २६९॥ ईखके पदार्थ, श्वेत फूल, कमल, उठायाहुआ गोवर, ध्वजा, सिंहासन, छत्र, कुश, शस्त्र ॥ २७० ॥ हिंडोला, तंबू, शुभ वस्त्र, रत्न, आभूपण, मसाल, ब्राह्मण, राजा, गुरु, पुत्रपौत्रादिसे युक्त वृद्ध पुरुप ॥ २७१ ॥ ज्योतिषी, कन्या, सौभाग्यवती स्त्री, पुत्र- युक्ता सुन्दरी स्त्री, तपस्वी, दाता मनुष्य, पवित्र मनुष्य ॥ २७२॥ धोवी, धुलेहुए वस्त्र, रोदनरहित मुर्दा, जलकी इच्छावाला पुरुप खाली घडा लिये पीठके पीछे, मिट्टी, अञ्जन, ॥ २७३ ॥ हाथी, घोडा, रथ, सवत्सा गौ, श्वेत बैल और अन्य वर्णकाभी चैल जो कि, अकेलाही बंधा होय तो शुभ होता है ॥ २७ ॥ ब्रह्मचारी अपना मित्र, पगडी, कुश, हंस, मोर, न्योला, टिटहरी पक्षी, नीलकट पक्षी, चकरा ॥ २७५ ॥ और चित्तमें उत्साह करनेवाली वस्तु ये सब शुभ हैं. यात्राके समय देखनेमें आवे तो कल्याण होताहे ॥ २७६ ॥ " (३२८) मुहूर्तगणपतिः [ यात्रा- अथ शुभवस्तुनि विशेपः। कीर्तनाच्छ्रवणं श्रेष्टं श्रवणाच विलोकनम् ॥ दर्शनात्स्पर्शनं चैपां ध्यादीनां गमादिषु ॥ २७७॥ शुभदं दर्शनं येषा- मभिवाद्यैव तान्नृपः ॥ कृत्वा दक्षिणतः सर्वान्गच्छन्सि- दिमवाप्नुयात् ।। २७८॥ अव शुभवस्तुमें विशेष लिखतेहे-यात्रादि कार्योंमें शकुनकी दध्यादिक शुभ वस्तुओंका नाम लेनेसे उनका श्रवण करना श्रेष्ट होताहै और श्रवण करनेसे देखना श्रेष्ठ होताहै और देखनेसे स्पर्श करना श्रेष्ठ होताहै ॥२७७ ॥ जिनका दर्शन शुभदायक है उनको प्रणाम करके अपने दक्षिण भागमें लेताहुआ यात्रा करने- वाला राजा सिद्धिको प्राप्त होताहै ॥ २७८॥ अथ दुःशकुनाः। कार्पासं कृष्णधान्यं च लोहकारश्च रोदनम् ॥ लोहं च रक्तपुष्पं च गुडस्तैलं क्षुतं तथा ॥ २७९ ॥ पिण्याकं तृणतकाणि भस्मास्थिलवणं तुपः ।। पापाणेधनचर्मादि सधूम्रो वह्निरौपधम् ॥२८० ॥ मत्तो वांतः खलो हिंस्रो मुंडितश्च बुभुक्षितः॥जटिलश्च तथारोगी संन्यासी मलिनो रिपुः॥२८॥खंजोनग्नोंगहीनश्च तेलाभ्यक्तोथ गर्भिणी। कापायवस्त्रधारी च मुक्तकेशोऽथ पाशवान् ॥ २८२ ।। चंध्या च शृंखले चौरः पंढो यानपलायनम् ।। खरोष्ट्रमहि- पारूढाः कुवाक्यश्रवणं तथा ॥ २८३ ॥ कृष्णसर्पोऽथ मंडूकः सरठो ग्रामसूकरः।। कृपणः पतितो व्यंगः कुब्जोंधो वधिरो जडः ॥२८४ ॥ आईवासोथ विधवा स्वर्णकारो रजस्वला ॥ उपानकर्दमांगी च पुरीपं च वसा तृणम् ॥ ॥ २८५॥ तथा रजस्वलापुप्पं कृष्णोसा महियो वृपः ॥
-
प्रकरणम् २०.]
भाषाटीकासमेतः। (३२९)
स्वगेहदहनं युद्धं मार्जार स्वकुले कलिः ॥२८६॥ गोक्षुतं
प्राणिनामंगशिरःश्रोत्रप्रकंपनम् ॥ मार्जारान्मार्गरोधश्च
स्खलनं रिक्तकुंभकः॥ एते दुःशकुना याने सर्वकार्यनिपे-
धकाः॥२८७॥
अब दुश्शकुन लिखतेहैं-कपास, काला अन्न, लुहार, रोनेका
शब्द, लोह, लाल फूल, गुड़, तेल, छींकका शब्द, तिलोंकी खल,
तृण, मट्टा, भस्म, हाड़, लवण, फूस भूसी, पत्थर, इंधन, चमड़ा,
धुआँसहित अग्नि, औषध ॥ २७९ ॥ २८० ॥ उन्मत्त, भ्रान्त, दुष्ट,
हिंसक मनुष्य, मुंडित, भूखा, जटाधारी, रोगी, संन्यासी, मलिन,
शत्रु ॥ २८१ ॥ लंगडा, नंगा, अङ्गहीन, तैलका उबटन लगाये हुए
मनुष्य. गर्भिणी, गेरुआ वस्त्रधारी, खुलेहुए वालोंवाला, फॉसी
हाथमें लियेहुए पुरुष ॥ २८२ ॥ बंध्या स्त्री, शाकल लियेहुए चोर,
नपुंसक, सवारीका भागना, गधा, ऊंट, भैंस इन पर चढाहुआ
मनुप्य, कुवाक्यका श्रवण ॥ २८३ ॥ काला सर्प, मेंडक, कर्केटा,
ग्रामसूकर, कृपण मनुष्य, पतित मनुष्य, कुवड़ा, लंगडा, अंधा,
वहरा, जड़, गीलेवस्त्र पहिरेहुए मनुष्य, विधवा स्त्री, सुनार, रज-
स्त्रला स्त्री, कीचमें सनाहुआ जूता, विष्ठा, चर्वी, तृण ॥२८४॥२८५।।
रजस्वलाके रुधिरसे सना वस्त्र, काला वेल, भैंसा, साँद, अपने
घरमें आग लगजाना, विलावोंकी लडाई, अपने कुलमें लडाई
॥ २८६ ॥ गोकी छींक, प्राणियोंके अंग शिर कानोंका कॉपना, वि-
लावोंसे मार्गका रुकजाना, ठोकर लगकर रपटना, खाली घड़ा,
यह सब दुश्शकुन यानामें सर्वकायोंके नाशक होतेहें ।। २८७ ।।
अथ महाऽपशकुनाः।
क्षिका विडालसर्पाभ्यां मार्गरोधो मृतेर्वचः॥मार्जारं माहिपं
युद्धं शुनः कर्णप्रकंपनम् ।। अतिधूमान्वितो वह्निः पडेते
मरणप्रदाः ॥२८८॥
-
(३३०) मुहूर्तगणपतिः-
यात्रा-
अब महापशकुन लिखतेहै-छींक होना, विलाव और सर्पसे
मार्गका रुकजाना, मृत्युके वचन सुनना, विलावोका युद्ध, भैसोंका
युद्ध होना, कुत्तेका कान फटफटाना, अतिधूमयुक्त अग्निका दीखना,
ये छह अपशकुन मरणदायक है ।। २८८ ।।
अथ दुःशकुना वामतस्त्याज्याः।
एते दुःशकुना वामे कृताश्चेच्छकुनोत्तरम् ॥
अदुष्टा एव ते ज्ञेयाः शकुना दक्षिणे शुभाः॥ २८९ ॥
अब दुश्शाकुन चाममें त्याज्य लिखतेहैं-यह दुशकुन यात्रा
करनेवालेके बाईं ओर होय तो शकुन होने पीछे शुभ होजातेहे
और शुभ शकुन दाहिनी ओर होय तो श्रेष्ठ होतेह ॥ २८९ ॥
अथ केषांचित्कीर्तनं केषांचिद्दर्शनं शुभमशुभं च।
शशजाहकगोधानां सर्पसुकरयोरपि ।। कीर्तनं शुभदं नाम्ना
नो रुतं न च दर्शनम् ॥२९॥ ऋक्षवानरयोर्याने दर्शनं च
रुतं शुभम् ॥ नामसंकीर्तनं ने दक्षिणेच खरस्वनः२९१॥
अव किसीका कीर्तन और किसीके दर्शनका शुभाशुभ
लिखतेहै-खरहा, कछुआ, गोह, सर्प, सूकर इतने जीवोंके नामका
कीर्तन शुभ होताहै और इनका शब्द तथा दर्शन शुभ नहीं
होताहे ॥ २९० ॥ यात्राके समय रीछ और वानरका दर्शन तथा
शब्द शुभ होताहे और इनके नामका उच्चारण तथा दाहिनी
ओर गधेका शब्द नेप्ट होताहै ॥ २९१॥
अथ वामभागे शुभाः।
सुकरी कोकिला पल्ली छुच्छुका पिंगला रला ॥ पोतकी च
शिवा सर्वे पुमाख्या वामगाः शुभाः ॥ मध्याह्नोत्तरतः
श्रेष्ठौ चापवभू च वामगी ॥२९२ ॥
प्रकरणम् २०.]
भाषाटीकासमेतः।
अव वामभागमें शुभ लिखतेहैं-सूकरी, कोकिला, छिपकली,
छुछ्दार, पिंगला, रला, पोदकी, लोखड़ी तथा पुरुपसंज्ञक जीव
वामभागमें शुभ होतेहैं. मध्याह्नके उपरान्त नीलकंठ और न्योला
वामभागमें शुभ होतेहैं ॥ २९२ ॥
अथवामभागे शुभस्वनः।
खरोलूकशृगालानां वामे पृष्ठे शुभः स्वनः ॥२९३ ॥
अब वामभागमें शुभ शब्द लिखतेहैं--गधा, उल्लू, गीदड़
इनका शब्द वाईं ओर तथा पीठ पीछे होय तो शुभ होताहै ॥२९३॥
अथ दक्षिणभागे शुभः।
श्रीकंठो वानरो भासश्छिकरः पिकको रुरुः॥ श्वा ऋक्षो
वायसः श्रेष्ठाः स्त्रीसंज्ञाश्चापि दक्षिणे ॥ वनश्वमृगवस्ताश्च
संध्यायां दक्षिणे शुभाः ॥ २९४ ॥
अव दक्षिणभागमें शुभ लिखतेहैं-नीलकंठ, वानर, गिद्ध,
शिकरा, मैना, रुरुनामका मृग, कुत्ता, रीछ, कौआ और स्त्रीसंज्ञक
जीव दाहिनी ओर शुभ होतेहैं और भेडिया, मृग, और अज
सन्ध्या समयमें दक्षिणभागमें श्रेष्ठ होतेहैं ॥ २९४ ॥
अथ प्रदक्षिणगताःशुभाः।
प्रदक्षिणगताः शस्ता याने तु मृगपनिणः ॥ विपमाश्चेदति-
• श्रेष्ठा बजतो भूपतेर्मगाः॥ वामा दक्षिणगाः श्रेष्ठा मृगबभ्रु-
पतत्रिणः॥ २९५॥
अब प्रदक्षिणगत शुभ लिखतेहैं-रांजाकी यात्राके समय मृग
और पक्षी दक्षिणभागमें श्रेष्ठ होतेहैं ओर यदि वे मृग तथा पक्षी
(विपम) एक, तीन, पांच आदि चलरहे होय तो अतिश्रेष्ट होतेहें
अथवा वामभागसे दक्षिणको मृग, न्योला, पक्षी चलरहे होय तो
श्रेष्ठ होतेहे ॥ २९५॥
(३३२) मुहूर्तगणपतिः- [यात्रा- अथ वामगाः शुभाः। शृगालः सारमेयश्च दक्षिणाद्वामगः शुभः ॥ २९६ ॥ अब वामगत शुभ लिखतेहैं-गीदड़, वा कुत्ता दाहिनी ओरसे वॉईओरको जाय तो शुभ होताहै ॥ २९६ ॥ अथाऽत्र विशेपः। पूर्वदिग्ग्मने पूर्णवदनश्ठिकरः पिकावामगो दक्षिणे काकः शुभोन्यत्र गमेऽन्यथा ॥२९७ ॥ चापः पूर्णाननो व्योनि विधत्ते यदि तोरणम् ॥ अन्यो वा विजयस्तंत्र काकचेन्म- रणं ध्रुवम् ॥ २९८॥ अब यहां विशेप लिसतेहैं-पूर्वदिशाकी यात्रामें मांसको मुखमें लियेहुए शिकरा वा कोकिलका दर्शन होय तो शुभ होताहै और दक्षिणदिशाकी यात्रामें कौआ दाहिनीओरको जाय तो शुभ होताहै और अन्य दिशाकी यात्रामें कौआका अन्यथा फल होताहै अर्थात् अशुभ होताहै ॥ २९७ ॥ यदि नीलकंठ पक्षी (पूर्णानन ) मांसको मुखमें लियेहुए आकाशमें तोरण वनारहाहोय अर्थात् तोरणके आकार उड़ता होय अथवा कोई अन्यपक्षी मॉसलिये आकाशमें उड़ताहोय तो विजय होतीहै और जो वह अन्यपक्षी कौआ होय तो निश्चयही मरण होताहै ॥ २९८॥ अथ शुनश्चेष्टाविशेपः। शीपोदरहनुप्राणहत्कंठस्कंधपृष्ठकम् ॥ श्वा दक्षिणेनपादेन कंडूयन् गमनादिषु ॥ २९९ ॥ लाभ क्षेमं जयं धत्ते दक्षि- णांगे विशेपतः ।। वामपादेन सर्वस्य नाशं प्रोक्तफलस्य च ॥३०० ॥ विष्ठापंकादिलिप्तांगः श्रवणास्फालनं श्रुतम्।। दंतप्रकाशनं निद्रालस्यं कुर्वन्मृतिप्रदः ॥३०१॥ अव शुनका चेष्टाविशेष लिखतेहे-यात्रादि कार्योंके समय कुत्ता अपने दाहिने पॉवसे शिर, पेट, ठोडी, नाक, छाती, कंठ, कंधा, ] प्रकरणम् २०. भापाटीकासमेतः। (३३३) पीठ को खुजलावै तो ॥ २९९ ॥ लाभ, क्षेम, विजय होतीहै और दाहिने अंगको खुजलावै तो विशेष लाभ क्षेमादिकी प्राप्ति होतीहै. तथा वायें पॉवसे खुजलावे तो सर्वफलका नाश होताहै ॥३०॥ विष्ठा वा कीचड़से सनाहुआ कुत्ता कानोंको फटफटावै अथवा छींकै वा दाँत फैलाव अथवा नींद तथा आलस्ययुक्त होवै तो मरण- प्रद होताहै ॥ ३०१॥ अथ यात्रोक्तशकुनानां वामदक्षिणभागयोः प्रवेशादा व्यत्ययः। प्रवेशे निम्नगोत्तारे नष्टसंवीक्षणे भये ॥ इडानाडयाः प्रवाहे च द्यूते भैपज्यकर्मणि ॥३०२॥ युद्धे ते व्यत्यया ज्ञेयाः प्रायुक्ताः शकुनाश्च ये॥ वामे वा दक्षिणे ये च संप्रोक्ताः शकुनाश्च ते ॥३०३॥ वैपरीत्येन विज्ञेयाः प्रवेशे नृपते- वुधैः ॥ यात्रोक्ताः शकुना ये च त एव नृपदर्शने ॥३०४॥ अव यात्रोक्तशकुनोंका वामदक्षिणभागोंके प्रवेशादिमें व्यत्यय लिखतेहैं-प्रवेशमें, नदी उतरनेमें, नष्टवस्तुके खोजनेमें, भयमें (इडा- नाड़ी) वामस्वरके चलनेमें; जूआ खेलनेमें, औपधके कर्ममें॥३०२॥ युद्धमें, पूर्वोक्त शकुन विपरीत जानने. अर्थात् शुभ अशुभ और अशुभ शुभ होजातेहैं और जो शकुन बायें वा दाहिने भागमें शुभ वा अशुभ कहेगयेहें वे सब शकुन राजाके प्रवेशसमय विपरीत जानने और जोजो शकुन यात्रामें कहेहें वेही शकुन राजाके दर्श- नमें विचारने चाहिये ॥३०३ ॥ ३०४॥ अथ वायोःशुभाशुभसूचकत्वम् । शुभदो दक्षिणे पृष्ठे मंदः शीतोथ मारुतः ॥ प्रचंडः संमुखे वामे भंगदः समरादिषु ॥ ३०५॥ अव वायुका शुभाशुभसूचकत्व लिखतेहे-दाहिने और पीठपीछे मंद शीतल पवन चले तो यात्रा शुभदायक होतीहै और सामने
होताहै ॥ ३०५॥
(३३४) मुहूर्तगणपतिः-
[यात्रा-
वा वायें भागमें प्रचण्ड पवन चले तो युद्धादिकमें भंगदायक
अथ शकुनादौ शुभाऽशुभदिग्विचारः।
अर्धयामावशेपाया गर्यामप्रमाणतः ॥ अष्टास्वपि क्रमा-
दिक्षु भ्रमणं भास्वतः स्मृतम् ॥३०६ ॥ ज्वलंती भावना
युक्ता प्रोपिता दुग्धसंज्ञिता ॥ गम्या धूमवती चैता
दीप्तास्तिस्रोऽशुभा दिशः ॥३०७॥ आभ्यः शांताभिधा-
स्तिस्त्रः पंचम्यः शुभदा दिशः॥ मध्यम दिग्दयं मित्रं
विज्ञेयं शकुनादिषु ॥ ३०८॥
अब शकुनादिमें शुभाशुभदिग्विचार लिखतेहे-आधेप्रहर
रात्रि वाकीरहे तवसे प्रहर २ भर सूर्य आठों दिशाओमें कमसे
रहतेहैं इस प्रकार सूर्यका भ्रमण कहाहै ॥३०॥ जिस दिशामें सूर्य
होय वह दिशा ज्वलती नामकी होतीहै और जिस दिशाको सूर्य
त्यागते हैं वह दग्धसंज्ञक होतीहै और जिस दिशामें सूर्य जावेंगे
वह दिशा धूमवती संज्ञक होतीहै यह तीनों दिशा (दीप्ताः) जल-
तीहुई होतीहैं और अशुभ हैं ॥३०७॥ इनसे पांचवीं पांचवीं तीन-
दिशाएँ शान्तानामकी शुभदायक है और मध्यकी दो दिशा मिश्र-
संज्ञक हैं ये सव शकुनादिकोंमें विचारनी चाहिये ॥३०८ ॥
अथ दुशकुने जाते कर्त्तव्यमाह।
याने दुःशकुने साज्यू स्वर्णं दत्त्वा नजेत्सुखम् ॥ आधदुः-
शकुने प्राणानेकादशमितान्ब्रजेत् ॥ ३०९ स्थित्वा
सुशकुनं भूयो दृष्ट्वा तुष्टो व्रजेत्युनः॥ द्वितीयो गमने भूपो
दुहेऽपि शकुने व्रजेत् ।। ३१०॥ प्रतीक्ष्य पोडशप्राणान्ग-
च्छेनैव तृतीयके ॥ विरुद्ध शकुने पादौ प्रक्षाल्याचम्य
भूपतिः ॥ स्थित्वा तु क्षीरवृक्षाधो भूयः स शकुन-
जेत् ॥३१॥
भकरणम् २..] भापाटीकासमेत अब दुइंशकुन होनेसे कर्त्तव्य लिखतेहे-यात्राके समय दुःशकुन होनेपर घृतसहित सुवर्णदान करके सुखपूर्वक यात्रा करै आदिमें दुश्शकुन होय तो ग्यारह श्वास जितनी देरमें आवें उतनी देर ठहर जाय और फिर शुभ शकुन होय तो उसको देखकर प्रसन्न होताहुआ फिर यात्रा करै. दूसरी यात्रामेभी दुष्ट शकुन होय तो सोलह श्वास लेकर यात्रा करे और तीसरी बार फिर दुष्टशकुन होय तो यात्रा नहीं करै. विरुद्ध शकुन होय तो राजा पांव धोय आचमन कर दूधवाले वृक्षके नीचे बैठ जाय और फिर शुभ शकुन होय तो यात्रा करै ॥३०९॥३१०॥३११ ॥ अथ यात्रायां त्याज्यदोषाणां संग्रहः। तिथ्यर्शायनमासाहर्भवाः शूलादयश्च ये ॥ संमुखस्थो भृगुः सौम्यो भृगोर्वक्रादिकं तथा ॥३१२॥ लालाटी पारिघो दंडो रजः सूतकमुत्सवः ॥ मृतपक्षोऽर्कपड्रितातिथयः १२।६।४।९।१४ पापवासराः॥३१३ ॥ पृष्ठवा- मगतश्चंद्रोऽभिद्याम्यां भपंचकम् ॥जन्मराशिभतो रंधं लग्ने शचभतोऽरिभम् ॥३१४ ॥ रिपुराशिभपौ लग्ने लग्नांशी कुंभमीनगौ ॥ लग्नं पृष्ठोदयं पृष्ठदिक्स्थमृक्षं शनिस्तु खे ॥ ॥३१॥ द्यूने शुकस्तथा केंद्रे वक्री वक्रगवासरः।। एतेन्येपि विवाहोक्ता दोपा नेटाः प्रयाणके ॥३१६॥ 'अब यात्रामें त्याज्य दोषोंका संग्रह लिखतेहे-दूपित तिथि, दूषित नक्षत्र, दूपित अयन, दोपयुक्त मास, दोपयुक्त वार, दिशाशूल आदि, सम्मुख शुक्र सम्मुख वुध, शुक्रका वक्रत्व, अस्तव आदि ॥३१२॥ लालाटीयोग, परिघदंड योग, रजस्वलाका दोप, सूतक, उत्सव, मृत- पक्षके नक्षत्र, द्वादशी, पष्टी, रिक्ता तिथि: पापवार ॥ ३१३ ॥ पीछे वायें चंद्रमा, दक्षिणदिशाकी यात्रामें अभिजित् मुहूर्त, धनिष्ठादि " (३३६) मुहूर्तगणपतिः- [याना- नक्षत्रपंचक, जन्मराशि और जन्मलग्नसे आठवीं लग्न और शत्रुकी राशिसे छठी लग्न तथा शत्रुकी राशि और जन्मलग्नके स्वामी दोनों यात्राकी लग्नमें होय; कुंभ, मीन लग्न तथा कुंभ, मीन राशिके नवांशा पृष्ठोदय अर्थात् भेष, वृष, कर्क, धनु, मकर लग्नें, पीठपीछेकी दिशामें स्थित नक्षत्र, दशवें स्थानमें शनैश्चर, सातवें स्थानमें शुक्र, केंद्र में वक्रीग्रह, वक्रीग्रहका चार ये दोप और जो विवाहमें कहेहैं वे सब दोप यात्रामें नेष्ट होतेहैं ॥ ३१४ ॥ ३१५॥ ३१६ ॥ अथात्र युद्धयात्राप्रसंगाद्दयूतम् । अधोवस्त्रे च नक्षत्रे वारे चोपचयावहे ॥ चंद्रतारावलोपेते कुमारे शुभवासरे ॥ ३१७ ॥ कालजे दिग्भवे वापि स्वस्य पूर्णवले स्वरे ॥ योगिनीकालदिक्शुलचंद्रतारानु- कूल्यके ॥३१८॥ दशायामप्टवर्ग वा गोचरे लाभगे खगे। युद्धोक्तजयदे योगे शोभने देहजे स्वरे ॥३१९॥ द्यूतं कार्य विनोदाय धनलाभाय भूमिपैः ॥ पूर्वादितश्चतुर्दिा नंदाद्या- स्तिथयःक्रमात् ॥३२०॥ मध्ये पूर्णा इमे पंच झकाराद्याः स्वरास्तथा॥तिथिदिक्चरतश्चैवं घटीपटप्रमाणतः॥३२१॥ तात्कालिकः क्रमाज्ज्ञेयो दिक्स्वरस्तत्त्ववेदिभिः॥ बाल- प्रभृतयोवस्थास्तेपा ज्ञेयाःक्रमादुधैः ॥३२२॥ पूर्णो जयः स्वरे यूनि बाले घाताजयो भवेत् ।। ईपद्वातात्कुमारे च वृद्ध भंगो मृतौ मृतिः ॥३२३॥ स्वयं स्वखलोपेतदिशि स्थित्वाऽथ शात्रवम् ॥ कृत्वाऽन्यत्र दिशि द्यूतं युद्धं कुर्व- अयेन्नृपः ॥ ३२४॥ अव यहां युद्धयात्राकेप्रसंगसे चूत लिखतेहे-अधोमुख नक्षत्र होय, उपचय स्थान अर्थात् जन्मलग्न और जन्मराशिसे तीसरा, स्थित ग्रहके वारमें छठा, दशवां, ग्यारहवां स्थान चंद्रमा और
-
-
भकरणम् २०.] भापाटीकासमेत (३३७)
ताराके वलसे युक्त कुमारावस्थाका स्वर होय, शुभवार होय, काल
और दिशाका स्वर, अर्थात् जिस समय जिस दिशामें मुख करके
जुआ खेले तव उस काल और दिशाका जो स्वर पहिले कह चुकेहें
सो वलवान् होय और अपना स्वरभी बलीहोय, योगिनी, काल,
दिशाशूल, चंद्रमा, तारा ये सब अनुकूल होय ॥ ३१७ ॥ ॥ ३१८ ॥
दशामें वा अष्टकवर्गमें अथवा गोचरमें ग्यारहवें स्थानमें ग्रह होय,
युद्धोक्त जयदायक योगहोय, देहजस्वर शुभ होय ॥३१९॥ तो राजा:
लोगोंको आनंद और धनलाभ होनेके लिये जुआ खेलना चाहिये.
पूर्वादिक चारों दिशाओंमें क्रमसे नंदादिक तिथि रहतीहे और
मध्यमें पूर्णातिथि रहतीहै इसी प्रकार पूर्वादिक दिशाओंमें क्रमसे
आकारादि चार स्वर निवास करतेहैं और मध्यमें ओंकारस्वर रहताहै
इसी प्रकार तिथियोंका दिक्सर छह छह घडीके प्रमाणसे तात्का.
लिक दिकस्वर होताहै तत्त्ववेदियोको ऐसा जानना चाहिये और
उन स्वरोंकी वालादि पांच अवस्थाएँ क्रमकरके होनी है ॥ ३२० ।।
॥ ३२१ ॥ ३२२ ॥ युवा स्वर होय तो पूर्ण विजय होतीहै, वाल
स्वर होय तो चोटलगकर विजय होतीहै, कुमार स्वर होय तो कुछ
चोट लगनेसे विजय होतीहै, वृद्ध स्वर होय तो भंग होताहै और
मृत्यु स्वर होय तो मृत्यु होतीहै ।। ३२३ ॥ राजा जाय तो स्वर-
वलयुक्त दिशामें स्थित होकर शत्रुको स्वरवलहीन दिशामें स्थित
करके जुवा खेले वा युद्ध करे तो विजयको पाताहे ॥ ३२४ ॥
अथ यात्रानिवृत्तौ गृहप्रवेशः।
प्रवेशो भूपतेर्यात्रानिवृत्तौ निजमंदिरे । श्रेष्ठो वारे गुरौ शुके
बुधे चंद्रे शनैश्वरे ॥३२॥ चित्रोत्तरानुराधाख्य रोहिणी-
रेवतीमृगे ॥ त्यक्त्वा रिक्ताममा सूर्य भीमं लग्नं चरं लवम्
॥३२६ पुष्ये हस्ते धनिष्ठायांशतेप्युक्तःशुभः परेः॥३२७॥
-- (३३८) मुहूर्तगणपतिः [ यात्रा- अव यात्रानिवृत्तिमें गृहप्रवेश लिखतेह-यात्रासे लौटनेपर राजाका अपने घरमें प्रवेश होना वृहस्पति, शुक, बुध, चंद्र, शनै- श्चर वारमै श्रेष्ठ होताहै ॥ ३२५ ॥ चित्रा, तीनों उत्तरा, अनुराधा, रोहिणी, रेवती, मृगशिरा इन नक्षत्रोमें गृहप्रवेश श्रेष्ठ होताहै परन्तु रिक्ता, अमावस्या तिथि रवि और मंगल वार, चर लम और चर लमका नवांशा इनको त्यागदेवे ॥ ॥ ३२६ ॥ किन्ही आचा- याँने ऐसा कहाकि, पुष्य, हस्त, धनिष्ठा, शतभिषा इन नक्षत्रोंमें गृहप्रवेश श्रेष्ठ होताहै ॥ ३२७॥ अथ गृहप्रवेशेऽन्यनक्षत्राणां फलम् । श्रवस्त्रये पुनर्वस्वोः स्वातिपुष्याश्चिभेषु च ॥ प्रवेशे च पुनर्यात्रा शीघ्रं भवति भूपतेः ॥ ३२८ ॥ स्वस्य नाशः प्रवेशे स्यात्पूर्वासु भरणीमधे ॥ आऽश्लेपाभिधे मुले ज्येष्ठायां पुत्रनाशनम् ॥ ३२९ ॥ कृत्तिकायां गृहे दाहो विशाखायां मृतिःस्त्रियाः ॥३३०॥ अब गृहप्रवेशमे अन्यनक्षत्रोंका फल लिखतेह-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पुनर्वसू, स्वाति, पुप्य, अश्विनी इन नक्षत्रों में राजाका प्रवेश होय तो फिर शीघ्रही याना होतीहै ॥ ३२८ ॥ तीनों पूर्वा, भरणी, मघा इन नक्षत्रोमें प्रवेश होय तो अपनाही नाश होताहे. आद्री, आश्लेषा, मूल, ज्येष्ठा इन नक्षनोमे प्रवेश होय तो पुनका नाश होताहै ।। ३२९ ॥ कृत्तिकामे होय तो गृहमें अग्नि लगे और विशाखामें गृहप्रवेश होय तो स्त्रीकी मृत्यु होय ॥ ३३०॥ अथ लग्नवलम्। स्थिरेंगेशे शुभैरर्थकेंद्रकोणत्रिलाभगैः १।४।७।१०। ५।९।३।१३ ॥ पापेर्लाभत्रिपद १११३१६संस्थैः -
]
प्रकरणम् २०.
भापाटीकासमेतः । (३३९)
शुद्धे तुर्ये ४ तथाटमे ८॥॥३३१॥ प्रवेशो भूभुजामिष्टो
विजनुर्भाप्टमे स्मृतः ॥ ३३२॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपतौ प्रवेशांतं यात्राप्रकरणं विंशम् ॥२०॥
अब लग्नवल लिखतेहैं-स्थिर लग्न और स्थिरलग्नका नवांशा
होय, दूसरे, केंद्र, त्रिकोणमें शुभग्रह होय; ग्यारहवें, तीसरे, छठे
स्थानमें पापग्रह होय; चौथा और आठवॉ स्थान शुद्ध होय जन्म-
लग्नसे आठवीं लग्न नहीं होय तो राजाओंका गृहप्रवेश शुभ होताहै
॥ ३३१ ।। ३३२ ॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृतेमुहूर्तगणपती
पंडितवेणीरामात्मजपंडितरामदयालुशर्मकृतभाषाटीकासम;
लकृतं प्रवेशान्तं यात्राप्रकरणं विंशम् ॥२०॥
अथ वास्तुप्रकरणम् तत्रादौ वासार्थे शुभाशुभोग्रामः।
स्वनामराशितो ग्रामराशियंकेदिकशिवैः २।९।५।
१०।११॥ संमितश्चेत्तदा स्वस्य तद्रामे वास उत्तमः॥३॥
रोगोऽव्यययोस्तुयें ८।१२।४ वैरमाये च सप्तमे ११७॥
हानिः पठे तृतीये ६३ च ग्रामराशौ स्वनामभात् ॥२॥
अव वास्तुप्रकरण लिखतेहै-तहाँ पहिले वासार्थ शुभाशुभ ग्राम
लिखतेहैं-अपने नामकी राशिसे ग्रामकी राशि दूसरी, नौवीं, पांचवीं
दशवी, ग्यारहवीं होय नो उस ग्राममें अपना निवास उत्तम होताहै
॥१॥ अपने नामकी राशिसे ग्रामकी राशि आठवीं, चौथी, वारहवीं
होय तो रोग होताहे और पहिली, सातवीं होय तो वैर होताहै.
छठी, तीसरी होय तो हानि होतीहै ॥२॥
(३३८) मुहूर्तगणपतिः [ यात्रा- अव यानानिवृत्तिमें गृहप्रवेश लिखतेहे-यात्रासे लौटनेपर राजाका अपने घरमें प्रवेश होना वृहस्पति, शुक, बुध, चंद्र, शने- श्वर वारमें श्रेष्ठ होताहै ॥ ३२५ ॥ चित्रा, तीनों उत्तरा, अनुराधा, रोहिणी, रेवती, मृगशिरा इन नक्षत्रोंमें गृहप्रवेश श्रेष्ठ होताहै परन्तु रिक्ता, अमावस्या तिथि रवि और मंगल वार, चर लग्न और चर लग्नका नवांशा इनको त्यागदेवे ॥ ॥ ३२६ ॥ किन्ही आचा- याँने ऐसा कहाकि, पुष्य, हस्त, धनिष्ठा, शतभिषा इन नक्षत्रोंमें गृहप्रवेश श्रेष्ठ होताहै ।। ३२७ ॥ अथ गृहप्रवेशेऽन्यनक्षत्राणां फलम् । श्रवस्त्रये पुनर्वस्वोः स्वातिपुप्याश्चिभे च ॥ प्रवेशे च पुनर्यात्रा शीघ्रं भवति भूपतेः ॥ ३२८ ॥ स्वस्य नाशः प्रवेशे स्यात्पूर्वासु भरणीमधे ॥ आऽश्लेपाभिधे मूले ज्येष्ठायां पुत्रनाशनम् ॥ ३२९ ॥ कृत्तिकायां गृहे दाहो , विशाखायां मृतिःस्त्रियाः॥३३०॥. अव गृहप्रवेशमें अन्यनक्षत्रोंका फल लिखतेहैं-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, पुनर्वसू, स्वाति, पुण्य, अश्विनी इन नक्षत्रोंमें राजाका प्रवेश होय तो फिर शीपही यात्रा होतीहै ।। ३२८ ॥ तीनों पूर्वा, भरणी, मघा इन नक्षत्रोंमें प्रवेश होय तो अपनाही नाश होताहे. आदी, आश्लेपा, मूल, ज्येष्ठा इन नक्षत्रों में प्रवेश होय तो पुत्रका नाश होताहे ॥ ३२९ ॥ कृत्तिकामें होय तो गृहमें अग्नि लगे और विशाखामें गृहप्रवेश होय तो स्त्रीको मृत्य होय ॥ ३३० ॥ अथलग्नावलम्। स्थिरेंगेंशे शुभैरर्थ केंद्रकोणत्रिलाभगः १।४।७।१०। ५।९।३।११॥ पापेर्लाभत्रिपद १११३१६संस्थः +
प्रकरणम् २०.] भापाटीकासमेतः ।
(३३९).
शुद्धे तुर्ये ४ तथाष्टमे ८॥ ॥ ३३१॥ प्रवेशो भूभुजामिष्टो
विजनुर्भाष्टमे स्मृतः ।।३३२॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरमूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपतौ प्रवेशांतं यात्राप्रकरणं विंशम् ॥२०॥
अव लग्नवल लिखतेहैं-स्थिर लग्न और स्थिरलग्नका नवांशा
होय, दूसरे, केंद्र, त्रिकोणमें शुभग्रह होय; ग्यारहवें, तीसरे, छठे
स्थानमें पापग्रह होंय; चौथा और आठवाँ स्थान शुद्ध होय जन्म-
लग्नसे आठवीं लग्न नहीं होय तो राजाओंका गृहप्रवेश शुभ होताहै
॥ ३३१ ।। ३३२ ॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृतेमहर्तगणपतो
पंडितवेणीरामात्मजपंडितरामदयालुशर्मकृतभापाटीकासम
लकृतं प्रवेशान्तं यात्राप्रकरणं विंशम् ॥२०॥
,
अथ वास्तुप्रकरणम् तत्रादौ वासार्थे शुभाशुभोग्रामः।
स्वनामराशितो ग्रामराशिव्यंकेपुदिशिवः २।९।५।
१०1११ ॥ संमितश्चेत्तदा स्वस्य तद्रामे वास उत्तमः।1।।
रोगोऽव्यययोस्तुयें ८।१२।४ वैरमाये च सप्तमे ११७॥
हानिः पष्टे तृतीये ६३ च ग्रामराशौ स्वनामभात् ॥२॥
अव वास्तुप्रकरण लिखतेहे-तहाँ पहिले चासार्थ शुभाशुभ ग्राम
लिखतेहैं-अपने नामकी राशिसे ग्रामकी राशि दूसरी, नौवीं, पांचवीं,
दशी, ग्यारहवीं होय नो उस ग्राममें अपना निवास उत्तम होताहै
॥१॥ अपने नामकी राशिसे ग्रामकी राशि आठवीं, चौथी, वारहवीं
होय तो रोग होताहे ओर पहिली, सातवीं होय तो वैर होताहै.
छठी, तीसरी होय तो हानि होतीहै ॥२॥
(३४०) मुहूर्त्तगणपतिः- [वास्तु-. अथ काकिणीविचारः। स्ववर्ग द्विगुणं कृत्वा परवर्गान्वितं गजैः ॥ भजेच्छे- षास्तु काकिण्यः कार्याश्चैवं परस्परम् ॥ ३॥ अधिका यस्य काकिण्यो भवेदन्यस्य सोऽर्थदः ॥ इत्थं काकिणि- काधिक्ये निवसेन्नगरे नरः॥४॥ अव काकिणी विचार लिखतेहैं-अपने वर्गको दूना करके उसमें परवर्गको जोडदेय उसमें आठका भाग देनेसे जो वचे सो परस्पर काकिणी होतीहै, जिसकी काकिणी अधिक होय सो दूस. रेके लिये धनदायक होताहै इस प्रकार जिस नगरकी काकिणी अधिक होय मनुष्यको चाहिये कि, उसी नगरमें निवास करे।।३॥४॥ अथ ग्रामे निवासदिग्विचारः। मध्ये प्रामस्य गोद्वंद्वनकसिंहाख्यराशयः ॥ मीनालिक- कन्यकाः १२।८।६पूर्वे दक्षिणे कर्कराशिकः॥६॥ धन्विनः पश्चिमे मेपतुलाकुंभा ११७१११ स्तथोत्तरे ॥ नो बसेयुनराः सौख्यधनलाभात्मजार्थिनः॥६॥ वैनते- यमुखा वर्गा बलिष्ठाः पूर्वतः क्रमात ॥ स्वदिशास्थं गृहं श्रेष्ठं पंचम्यां दिशि मृत्युदम् ॥७॥ ग्रामे चतुर्पु कोणेषु वसेयुहीनजातयः ॥ विप्राधास्तु दिशास्वेव मध्ये वापि सुखेप्सवः ॥८॥ अब ग्राममें निकातदिग्विचार लिखतेहे-यूप, मिथुन, मकर, सिंह राशिवाले मनुष्य ग्रामके मध्यमें नहीं वसें. मीन, वृश्चिक कन्या राशिवाले नर ग्रामके पूर्वदिशामें न वसें. कर्क राशिवाला दक्षिणमें न वसे ॥ ५ ॥ धनुराशिवाला पश्चिममें ओर मेप, तुला, कुम्भ राशिवाला उत्तरमें न वसे, सौरय, धनलाभ, पुत्रके चाहनेवाले नर उक्त दिशाओंमें निवास नहीं करे ॥ ६॥ गरुडादि
प्रकरणम् २१.]
भापाटीकासमेतः। (३४१)
वर्ग पूर्वादिक आठों दिशाओंमें क्रमसे रहतेहै. अपने वर्गकी
दिशामें घर वनाना श्रेष्ठ होता है और अपने वर्गकी दिशासे
पांचवीं दिशामें घर वनावे तो वह घर मृत्युदायक होताहै ॥७॥
हीन जातिके मनुष्य तो ग्रामके चारों कोणोंमें वसे. परंतु ब्राह्मण,
क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र जो कि, सुख चाननेवाले हैं वे अपनी दिशाओंमें
अथवा ग्रामके मध्यमें निवास करें ॥८॥
अथ भूमिविचारः।
श्वेता भूमिस्तु विप्राणां रक्ता शस्ता धनुर्भृताम् ॥ विशां
पीताथ शूद्राणां श्यामा मिश्रेतरस्य च ॥ ९॥ मधुरः
कटुकस्तिक्तः कपायश्च रसाः क्रमात् ॥ आज्यामुग्धान्य-
मद्यानां गंधा वर्णभवा इमे ॥ १० ॥प्रागादिप्रवणा भूमिः
क्षत्रादीनां शुमा क्रमात् ॥ सर्वदिक्प्रवणा भूमिर्विप्राणां तु
: गृहादिषु ॥ ११॥
अव भूमिविचार लिखतेह-श्वेतभूमि ब्राह्मणोंको, लालभूमि
क्षत्रियोंको और पीली भूमि वैश्योंको, (उयाम) काली भूमि शूद्रोंको
और सब रंगोंवाली भूमि इतर जनोंको श्रेष्ठ होतीहै ॥९॥ भूमिकी
मिट्टी खानेमें मीठी होय तो ब्राह्मणोंको, कड़वी होय तो क्षत्रियोंको
तीखी होय तो वैश्योंको और कसैली होय तो शूद्रोंको श्रेष्ठ होतीहै,
जिस भूमिमें घृतकीसी गंध आवे वह भूमि ब्राह्मणोंको और रुधि-
रकी गन्धवाली क्षत्रियोंको और अन्नकीसी गन्धवाली वैश्योंको
और मद्यकीसी गन्धवाली भूमि शूद्रोंको श्रेष्ठ होतीहै. यह वर्णोके
गन्ध कहेहे ॥१०॥ पूर्वादि दिशाओंमें नीची भूमि क्रमसे क्षनि-
यादि तीन वर्गों के लिये शुभ होतीहे और सब दिशाओंमें डालू-
भूमि ब्राह्मणोंकेलिये घर बनाने में शुभ होतीहै ॥ ११ ॥
। (३४२) मुहूर्त्तगणपतिः [ वास्तु- अथ भूमौ शल्यज्ञानम्। गृहप्रश्नावरं पूर्व यदि वर्गादिमं तदा ॥ शल्यं तदिशि जानीयादपयैर्मध्यगं वदेत् ॥ १२॥ अव भूमिमें शल्यज्ञान लिखतेहैं-गृहके निमित्त प्रश्न करनेवाले मनुप्यके मुखसे पहिला अक्षर जिस वर्गका निकलै उसी वर्गको दि- शामें ( शल्य) हाड होताहे और यदि पूछनेवालेके मुखसे हपय इन अक्षरोंमेंसे कोई प्रथम निकले तो घरके मध्यम (शल्य) होताहे ॥ १२ ॥ । अथ गेहवः शुभाशुभपरीक्षा। गेहभूमौ खनेद्त्त हस्तमात्रं निशामुखे ॥ जलपूर्ण यदि प्रातः सजलं चेच्छुभं तदा ॥ १३॥ अब गृहभूमिकी शुभाशुभ परीक्षा लिखतेह-घर वनानेकी भूमिमें एकहाथ गहरा गड्डा खोदे और फिर उसमें सन्ध्यासमय जल भर देय यदि प्रातःकालतक जल भरा रहे तो वह भूमि मकान बनानेके लिये शुभ होतीहै ॥ १३॥ अथ गेहाथैभुवः शोधनं स्पष्टीकरणम् । ज्ञात्वा गृहोचितां भूमिमाजलं निखनेत्त्वधः ॥ आमृद्भेदं नृमात्रं वा पूरयेत्तच्च ह्यश्मभिः ॥१४॥ . अब गृहार्थ भूमिके शोधन स्पष्टीकरण लिखतेह-गृह बनानेके योग्य भूमि पहिचानकर उसको जलपर्यंत नीचेतक खोदै अथवा दूसरे प्रकारकी महीजहां निकले वहांतकखोदे अथवा मनुप्यके वरा- चर खोदै और फिर उसको पत्थरोंसे भरदे तो शुद्ध होजातीहै॥१४॥ अथ भूमिप्रथमखनने शुभाशुभफलम् । क्षेत्रे तु खन्यमाने प्राग्दृश्यंतेश्मान इटिकाः ॥ तदारोग्यं धनाप्तिः स्यात्कर्तुः सद्भवनादिषु ॥ १५ ॥ कपालांगार- केशास्थिदर्शने निधनं भयम् ।। १६॥
प्रकरणम् २१.] भापाटीकासमेतः। (३४३) अव भूमि प्रथमखननेमें शुभाशुभफल लिखतेहैं मकान बनानेकी भूमि खोदी जानेपर यदि प्रथम पत्थर अथवा ईंटें निकलें तो वह मकान शुभ होताहे और वनानेवालेको आरोग्यता तथा धनकी प्राप्ति होतीहै ॥ १५॥ और यदि खोदते समय प्रथम कपाल, कोइला, भस्म, वाल, हाड दीखें तो स्थान बनानेवालेकी मृत्यु अथवा भय होतीहै ॥ १६ ॥ अथ समभूमौ दिक्साधनम्। साधिन्या वा जलेनापि कृत्वा भूमि समां ततः । तत्र दिक्साधनं कृत्वा गेहारंभ समाचरेत् ॥ १७॥ दिक्छु- धिरहितं गेहं प्रासादो वा जलाशयः ॥ कुर्यादानिं मृति तस्मादादी दिक्साधनं चरेत् ॥ १८॥ द्विन्ना २ऽऽयाममितं सूत्रं द्विपाशं प्रांत्ययोदृढम् ॥ कृत्वायामतृतीयेप्रो चिह्न तत्कर्पणाय च ॥ १९॥ विस्ताराई तु कोणार्थं क्षेत्रमध्यग- सूत्रतः ॥ प्रात्ये शंकुद्धये पाशी कृत्वाऽथो कर्पणाभिधम् ॥ ॥२०॥ चिह्नमाकृप्य कोणार्थे चिह्न शंकुं निधापयेत् ॥ एवं कृते चतुःकोणाः स्वेटक्षेत्रे भवंति च ॥२१॥ अव समभूमिमे टिक्साधन लिसतेहे-साधिनी यन्त्रसे अथवा जलसे भूमिको ( समान) इकसार करके दिक्साधन करे, तदनन्तर गृह बनानेका आरम्भ करे ॥ १७॥ दिक्शुद्धिसे रहित घर वा देवमंदिर अथवा जलाशय बनाया जाय तो वह हानि या मृत्युको देताहे इस कारण प्रथम दिक्साधन करे ॥ १८॥ मकान बनानेके क्षेत्रकी जितनी लम्बाई होय उससे दूना सूत्र ले यहां पर हाथसे नापनेका प्रमाण जानना चाहिये उस सूत्रके दोनों सिरोंपर दो फॉसे दृढ बनाने ओर लम्बाईके तीसरे हिस्सेपर सेचनेके लिये चिह्न करदेय ॥ १९ ॥ और चौडाईके आधे हिस्सेपर कोण बनानेकेलिये [वास्तु (३४४) मुहूर्तगणपतिः- दूसरा चिह्न करदेय तदनन्तर मकान बनानेकी भूमिके मध्यमें सूत्र डाले सत्रके दोनों सिरोंपर कील गाडै दोनों सिरोके फॉसे उन कीलोंमें ही लगायदेवे फिर खेंचनेकेलिये जो चिह्न सूत्रमें धनाया गयाहै उसको पकड़कर खैचे तव जहांपर कोणनाम चिह्न आकर पडै वहाँ कील गाडदेवे वहीं एक कोण होगा. इसी प्रकार उस सूत्रको दूसरी ओर फेरकर खैचे तो दूसरा कोण होगा इसी प्रकार दो कोण औरभी चनालेवे तो अपने इप्टक्षेत्रमें चारों कोण चनजाते हैं ॥२०॥ २१ ॥ अथ गृहस्यायाः। आयाःक्रमाद्धजोः धूम्रः सिंहः श्वा वृपभः खरः॥ गजो ध्वाक्ष इमे ज्ञेयाः प्रार्गेिहादिकर्मसु ॥ २२ ॥ विस्तारगु- णितक्षेत्रस्यायामेऽथाप्टमि८हते ॥शेषे ध्वजादिकश्चायः प्रशस्तो विपमोऽखिलः ॥ २३ ॥ प्राचीतो बलिनचाया ध्वजायाः क्रमतस्त्विमे ॥ सर्वदिक्षु ध्वजे वक्र सिंहे प्राग्द- क्षिणोत्तरम् ॥२४॥ प्राच्यां वृपे गजे याम्यपूर्वयोः शुभ- मालयम् ॥ ध्वजे प्रत्यइमुखे वापि सिहे कुर्यादुदङ्मुखम्।। ॥२५॥ दक्षिणाभिमुखं नागे कुर्यात्माचीमुखं वृषे ॥ द्वात्रिंशद्धस्तकं यावदेकादशयवात्परम् ॥ २६॥ चित्यमा- यादिकं तावन्नो चिंत्यमधिके ततः ॥ अलिंदादिषु ताणे वा मंदिरे वा चतुर्मुखे ॥२७॥ आयादिकं तु नो चिंत्य ताणे मासादयोपि न ॥२८॥ अव गृहका आय लिखतेहै-ध्वज १, धूम्र २, सिंह ३, श्वान ४, वृषभ ५, खर ६, गज ७, ध्वांक्ष ८ कमसे ये आठ आयह ग्रहादिक कर्मों में पण्डितोंको विचारने चाहिये ॥२२॥ क्षेत्रकी चौडाईसे लम्वाईको गुणाकरै फिर उसमें आठका भाग देय जो शेप वचे सो प्रकरणम् २१.] भापाटीकासमेतः। (३४५) ध्वजादिक आय होतेहैं. विपम अङ्कके सव आय श्रेष्ठ होतेहें ॥ २३ ॥ पूर्वादक दिशाओंमें यह ध्वजादिक आय क्रमसे वल- वान् होतेह अर्थात् जौनसा आय क्षेत्रका होय उसी आयकी दिशामें घरका द्वार रखना चाहिये और ध्वजनामक आयका द्वार सव दिशाओंमें होसक्ताह और सिंहनामक आय होय तो पूर्व, दक्षिण, उत्तर दिशामें घरका द्वार होना चाहिये ॥ २४ ॥ वृपनामक आय होय तो घरका दरवाजा पूर्वदिशामें शुभ होताहै और गजनामक आय होय तो दक्षिण तथा पूर्वदिशामें मकानका दरवाजा शुभ होताहै और ध्वजनामक आय होय तो गृहका द्वार पश्चिममुखभी श्रेष्ठ होताहै और सिहनामक आय होय तो घरका दरवाजा उत्तर मुख करे ॥ २५॥ और गजनामक आय होय तो गृहद्वार दक्षिण- मुख करे तथा वृषभनामक आय होय तो गृहद्वार पूर्वमुख बनावै. ग्यारह जौसे लेकर वत्तीस हाथतकके क्षेत्रमै आयादिका विचार करना चाहिये और यदि इससे अधिक होय तो आयादिका विचार नहीं करै (अलिंद ) गृहके वाहिर चबूतरेमें, तृणके घरमें, चारद्वा- रके मकानमें आयादिका विचार नहीं करै, तथा तृणके मकानमें मासादिकोंकाभी विचार नहीं करै ॥ २६ ॥ २७ ॥२८॥ अथ क्षेत्रफलादायाद्यानयनम् । क्रमानंदांकपण्नागबिनागाटाब्धिवारणैः ९।९।६।८। ३1८1८1१1८॥हते क्षेत्रफलेष्टांगनंदाप्टिभसंख्यकः ८।६।९।१२।८।२७ ॥२९॥ तिथ्वृक्षाखाऽश्वि- भूमि १६ ! २७ । १२० श्च तप्टे शेपमिते तथा ॥ क्रमा- दायोथ वारोंशो द्रविणं व्ययधिष्ण्यके ॥ ३० ॥ तिथियो- गस्तथायुष्यमेते ज्ञेया गृहादिषु ॥३३॥ अब क्षेत्रफलादिकोंका आनयन लिखतेह-जानना चाहिये कि. घरकी लम्बाई और चौडाईको परस्पर गुणाकरनेसे जो अंक होय - - मुहूर्तगणपतिः [वास्तु- यही क्षेत्रफल होताहै, क्षेत्रफलको क्रमसे ९।९।६।८।३।८। ८।४। ८ इन अंकोंसे अलग अलग गुणाकरे और प्रत्येक गुण- नफलमें ८।६।९।८।१२। २७।१५। २७ । १२० इन अंकोंसे क्रमकरके भाग देनेपर जो शेष वचै सो क्रमसे गृहादिकोंमें आय,वार, अंश, द्रव्य, व्यय, नक्षत्र, तिथि, योग, आयु जानै ॥२९॥३०॥३१॥ अथ नक्षत्राद्राशिज्ञानम् । अश्विन्यादिवयं मेपे १ मघातस्त्रितयं हरौ ५॥ मूलात्रयं धनु ९ प्येवं द्वेद्वे भे शेपराशिपु ॥३२॥ अव नक्षत्रसे राशिज्ञान लिखतेहैं-गृहके अश्विन्यादि तीन नक्षत्र होंय तो मेष राशि और मघासे तीन नक्षत्र होय तो सिंहराशि और मूलसे तीन नक्षत्र होय तो धनुराशि मकानकी जाननी और शेष राशियोंमें दोदो नक्षत्र मकानके जाने. उन्हींसे होडाचक्रके अनुसार राशिकी कल्पना करे ॥ ३२॥ अथ घटितम। देशे ग्रामे पुरे गेहे प्रभो मिनेऽन्ययोपिति ॥ एकनाडी प्रशस्तस्याविरुद्धा भिन्ननाडिका ॥३३॥ गेहेगेहेशयो- मच्योर्वर्णावास्तु विवाहवत् ॥ गेहेशालयभेक्ये तु मृत्युदं तदहं स्मृतम् ॥३१॥ अव घटित लिखतेहे-देश, ग्राम, पुर, गृह, (प्रभु) स्वामि, मित्र, अन्यत्री इनमें एकनाडी होय तो श्रेष्ठ होतीहे और भिन्ननाडी होय तो नेष्ट होतीहै ॥३३॥ घरमें घरकी राशिका स्वामी और घरके मालिककी राशिका स्वामी इन दोनोंकी मित्रतामें विवाहके समान वर्णादिका विचार करना चाहिये, गृहेश और गृहका एकन- क्षत्र होय तो वह गृह मृत्युदायक होताहे ॥३४॥ अथव्ययानयनम्। गेहनक्षत्रसंख्यांके नाग ८ तहे व्ययो भवत् ।। वहायं शुभदं चाल्पव्ययं वेश्म न चाऽन्यथा ॥३५॥.
(३४८) मुहूर्त्तगणपतिः- [वास्तु- मानाहै और विषमआय सिंह तीसराहै अव इष्टनक्षत्र रोहिणीकी चारसंख्यामेंसे एक घटाया तो ३ तीन रहे इन तीनसे १५२ को गुणाकिया तो ४५६ हुए और इष्टआय ३ है इसमेंसे एक घटाया तो २ दो शेष रहे इन दोसे ८१ को गुणा तो १६२ हुए इनमें (१६२ + १५६) पूर्वोक्तगुणांक जोडे तो ६१८ हुए इनमें १७ सत्रह जोडे तो ६३५ हुए अब इनमें २१६ का भाग दिया तो शेप २०३ बचे वस यहही गृहका खेटनक्षत्रायसमुद्भव क्षेत्रफल हुआ- अथ क्षेत्रफलादैर्ध्य विस्तारज्ञानम् । भक्त क्षेत्रफले स्वेटविस्तारेण च दीर्घता ॥ स्वेपदीर्घतया भक्ते विस्तारो वेश्मनः स्फुटः ॥ ३९ ॥ अवक्षेत्रफलसे दैर्घ्य विस्तारज्ञान लिखतेहैं-क्षेत्रफलमें इष्ट चोड़ा- ईसे भाग लेनेपर जो लब्ध मिले सो लम्बाई एवं क्षेत्रफलमें इप्ट लम्बाईसे भाग लेनेपर जो लब्ध मिलै सो गृहकी स्पष्ट चौड़ाई होतीहै ॥ ३९॥ अथ गृहारंभसमयः। चैत्र शुक्कादिके शोको वैशाखे धान्यवर्धनम् ॥ ज्येप्ठे कर्तु- र्भवेन्मृत्युरापाढे पशुपीडनम् ॥ ४० ॥ श्रावणे धनवृद्धिः स्यानाशो भाद्रपदे भवेत् ॥ आश्विने तु भवेयुद्धंकार्तिके भृत्यनाशनम् ॥४१॥ लक्ष्मीलाभो भवेन्नृणां मार्गे पोपेऽथ फाल्गुने ॥ माघे त्वग्निभयं विद्याद्गहारंभे न संशयः॥ ॥४२॥ त्यक्त्वा चतुर्दशी पष्टी चतुर्थीमटमीममाम्॥ नवमी च रवि भीमं गृहारंभो विधीयते ॥४३॥ पुष्ये मृगेनुराधायां धनिष्टायुगुलोत्तरे ॥ हस्तत्रये च रोहिण्या रेवत्यां गृहमा- रभेत् ॥ सूतिकामंदिरं कुर्यात्पुनर्भेऽभिजिति श्रुतौ ।।४४ ।। अव गृहारंभसमय लिखतेह-शुकादिक चैत्रमासमें गृहारंभ करे तो शोक होताहै और वैशाखमें गृहारंभ करे तो धान्यकी वृद्धि मकरणम् २१.] भापाटीकासमेतः। (३४७) अव व्ययानयन लिखतेहें-गृहके नक्षत्रकी संख्यामें आठका भाग देनेपर जो शेष बचे सो व्यय होताहे (वहाय ) बहुतसी आम- दनी वाला ओर अल्पखर्चवाला मकान श्रेष्ठ होताहे अन्यथा श्रेष्ट नहीं होताहे ॥३५॥ अथेंद्रराजयमांशानयनम् । ध्रुवादिनामवर्णेश्च युक्ते क्षेत्रफले तथा ॥ निभि ३ स्तप्टें- शकाः शेपे शक्रांतकनृपाः क्रमात् ॥ इंद्रभूपी शुभावंशी यमो नेटो गृहादिपु ॥३६॥ अब इन्द्रराजयमांशानयन लिखतेहैं-क्षेत्रफलमें ध्रुवादिनामके अक्षर जोडकर तीनका भाग देनेसे जो शेप घचे सो कमसे यम, राजाका अंश होताहे गृहादिकोंमें इन्द्र और राजाका अंश शुभ तथा यमका अंश अशुभ होताहे ॥३६ ॥ अथ स्वेष्टायनक्षत्राभ्यां पिंडानयनम् । एकोनितेरधिष्ण्येन निम्ना नेत्रशरदवः १५२ ॥ रूपोनेटा- यनि दुनागे ८१ र्युक्तास्तथा पुनः ।। ३७ ॥ नगचंद्र १७ मितेर्युक्ता विभक्तास्ते नृपाश्चिभिः २१६ ॥ शेष क्षेत्रफलं खेटनक्षत्रायसमुद्भवम् ।। ३८॥ अव स्वेष्टाय ओर नक्षन इन दोनोंसे पिण्डानयन लिसतह- गृहेशके नामका जो इष्टनक्षत्र होय उसमेंसे एक घटाकर शेपको एकसोवावन १५२ से गुणा करे और फिर इसी प्रकार अपने इष्टर: यमेंसे एक घटायकर शेषको इक्यासी ८१ से गुणाकरे जो अंक होय उनमें पूर्वोक्त अंक जोडकर सत्रह ओर जोड़दे फिर उसमें दोसोसो. लहका भाग वेनेसे जो शेप बचे सो ग्रहनक्षत्रायसमुद्भव क्षेत्रफल होताहे ॥३७॥ ३८॥ अब उदाहरण लिसतेहे-जैसे नीलकंठनामक पुरुपका जन्म. नक्षत्र अनुराधा हे और अनुराधा नक्षत्रके साथ रोहिणी नक्षत्रका मेलापक संभव होताहे इसकारण नीलकंठका इष्टनक्षत्र रोहिणी - प्रकरणम् २१ ] भापाटीकासमेतः। (३४९) होतीहै, ज्येष्ठमे करै तो गृह बनानेवालेकी मृत्यु होतीहै, आपाटमें गृहारंभ करे तो पशुओको पीडा होताहै ॥ १०॥ श्रावणमें धनकी वृद्धि होतीहै. भाद्रपदमें नाश होतीहै; आश्विनमें युद्ध होताहै, कार्तिकमें भृत्यका नाश होताहै. अगहन, पोप, फाल्गुनमे गृहारंभ करे तो लक्ष्मीका लाभ और माघमें गृहारंभ करै तो अग्निका भय होताहै ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ चतुर्दशी, पष्ठी, चतुर्थी, अष्टमी, अमा- वास्या, नवमी इन तिथियोंको और रवि तथा मंगल वारको छोड- कर गृहारंभ करै ॥ ४३ ॥ पुष्य, मृगशिरा, अनुराधा, धनिष्ठा, शत- मिपा, तीनों उत्तरा, हस्त, चित्रा, स्वाति, रोहिणी, रेवती इन नक्षत्रोंमे गृहारंभ करे और पुनर्वसू,अभिजित्, श्रवण इन नक्षत्रोंमें सूतिकाका गृह वनावै ॥४४॥ अथगृहारंभेतृपभचक्रम् । गृहारंभेऽर्कभाद्रामैः३ शीर्पस्थाह ईरितः ॥ अग्रपादस्थि- तैर्वेदैः ७ शुन्यं स्यादृपचकके ॥ ४५ ॥ स्थिरता पृष्टपा- दस्थैर्वेदैः ११ पृष्टे श्रियस्त्रिभिः १४ ॥ लाभो वेदै १८ दक्षकुक्षौ रामैः २१ पुच्छे पतिशतिः ॥४६॥ कुशी वामेऽन्धिभि २५ नैस्वं मुखे पीडा बिभि २८श्च भैः ।। अव गृहारंभमें सुपचक्र लिखतेहे-गृहारंभमें सूर्यके नक्षत्रसे तीन नक्षत्र वृपके शिरमे स्थितहै, जिनका फल दाह होताहे और चार- नक्षत्र वृपके अग्र पादोमें स्थितहै जिनका फल शून्यहें ॥ ४५ ॥ उससे आगे चार नक्षन वृपके पिछले पादोंमें स्थितहैं, जिनका फल स्थिरताहे और फिर तीन नक्षत्र पीठपर स्थितहै, जिनका फल लक्ष्मीप्रासिहै. इससे आगे चार नक्षत्र दाहिनी कोसपर स्थितहैं, जिनका फल लाभहे और फिर तीन नक्षत्र पुच्छमें स्थित हैं, जिनका फल स्वामीका नाशहे ॥ ४६ ॥ और चारनक्षत्र वाईंकोखमें स्थितहे
[ वास्तु-
(३५०) मुहूर्तगणपतिः-
जिनका फल निर्धनताहे. तदन्तर तीन नक्षत्र मुसमे स्थितहै,
जिनका फल पीडाहै।
अथैतदेवपुनःस्पष्टम्।
अर्कभात्सप्तभै ७ रुदै १८ दिग्भिः२८स्यादसदिष्टदम्।।४७॥
अव उसीको पुनःस्पष्ट लिखतेहैं-सूर्यके नक्षत्रसे सात ७ ग्यारह
११, दश १० नक्षत्रोंका फल कमसे शुभ, अशुभकरके जाने ॥ १७ ॥
अथ सौरमासाद्गहादौवास्तोर्मुखं पुच्छं कटिश्च ।
देवालये ये मीना १२ द्तहे सिंहा ५ वी स्थिते ॥ जला-
शये मृगादास्तोर्मुखमीशादिलोमतः ॥४८॥ विलोम-
भ्रमणात्पृष्टं गतायां विदिशि स्मृतम् ॥ तुर्यस्वमुखतः पुच्छं
सम्मुखायां दिशि स्थितम् ॥ इत्युक्ते पृष्ठदिग्भागे वास्तोः
खातं गृहादिषु ॥४९॥
अव सौरमाससे गृहादिमें वास्तुका मुख पुच्छ कटि लिखतेहै-देव-
मंदिर बनानेमें वास्तुका मुख मीनसे तीन अर्थात् मीन, मेष, वृषके
सूर्यमें ईशानमें रहताहै ( यहांपर वास्तुका भ्रमण उलटा होताहै
ऐसा जाने) मिथुन, कर्क, सिंहके सूर्यमें वास्तुका मुख वायव्यमें
रहताहै इत्यादि.यह वनानेमें सिंहसे तीन राशियोंके सूर्यमें वास्तुका
मुख ईशानमें और फिर तीन राशियोंके सूर्यमें वास्तुका मुख वाय-
व्यमें इत्यादि और जलाशय वनानेमें मकरादि तीन राशियोंके सूर्यमें
वास्तुका मुख ईशानमें ओर फिर तीन राशिके सूर्यमें वायव्यदिशामें
वास्तुका मुस रहताहै इत्यादि चक्रमें स्पष्ट प्रतीत होजायगा वास्तुके
मुससे चौथी जो विदिशा है वही वास्तुको पुच्छ कहीगईहे और
मुखसे पीछेकी जो विदिशाहे सो वास्तुकी पीठ कहीहे, पीठभागमेंही
गृहादिककी नीम सोनी चाहिये ॥४८॥ ४९ ॥
प्रकरणम् २१.] भापाटीकासमेतः। (३५१) अथ गृहे खातदिक्स्पष्टीकरणम् । आग्नेय्यां खननं कुर्यात्सिंहादाशिवये खौ ॥ ईशान्यां च तथा चोक्तं वृश्चिकादित्रये रखौ ॥५०॥ कुंभादित्रितये वायो नैर्ऋत्यां वृपभत्रये ॥५१॥ अव गृहमें खातदिक् स्पष्टीकरण लिखतेहे-सिंह, कन्या, तुला. राशिके सूर्यमें आग्नेयदिशामें नीम खोदे और घृश्चिक, धनु, मकरके सूर्य होय तो ईशान दिशामें नीम खोदै ॥ ५० ॥ कुंभ, मीन, मेषके सूर्य होय तो वायव्यमें नीम खोदे और वृष, मिथुन, कर्कके सूर्य होंय तो नैर्मत्यमें नीम खोदै ॥५१॥ अथ वास्तुचक्रम् । ऐशान्याम् वायव्यम् नमत्याम् आग्नेय्याम् स्थित सूर्य स्थित सूर्य मोनमेपवृप मिथुनर्क कन्यातुला धनुर्मकरकुभ- देवाल्यार स्थिते सूर्य सिस्थिते विकस्थिते सूर्य वास्तुमुस. सूर्ये वास्तुमुस वास्तुमुखम वास्तुमुस सिंहकन्यातुला वृश्चिकधनुर्मकर- कुभमीनमेप- | वृपमिथुनक। गृहारम स्थिते सूर्य स्थित सूर्ये स्थित भूयें वास्तुमुस वास्तुमुख पास्तुमुख माम्तुमुस मकरकुभमीन. | मेपवृपमिथुन- फीसहकन्या- तुलावृश्चिकनु जलाशयारभ स्थिते सूर्य थिस्ते सूर्ये वास्तु- स्थिते सूर्ये स्थिते सूर्ये पास्तुमुख मुखम् वास्तुमुस धास्तुमुख अथ चांद्रमासाद्वारनिश्चयाथै वास्तुशिरः। सिते भाद्रपदादास्तुक्रमान्मासनिपुत्रिषु ॥ प्रागाशादि- शिरोगेहे द्वारं शीर्पदिशि स्मृतम् ॥ १२ ॥ वास्तोः शीर्ष- दिशो ज्ञेयं पुच्छं संमुखदिग्गतम् ॥ ५३॥ अब चन्द्रमाससे द्वारनिश्चयार्थ वास्तुशिर लिखतेहैं-भाद्रपद- मासकी शुरूप्रतिपदासे तीनतीन मास क्रमसे पूर्वादि चारों दिशाओंमें [वास्तु- (३५२) मुहूर्तगणपतिः- वास्तुका शिर होताहे, जिस दिशामें वास्तुका शिर होय उसी दिशा में गृहका द्वार रक्खै ॥५२॥ वास्तुके शिरकी दिशाके सामनेकी दिशामें पुच्छ जानै ॥ ५३॥ अथ वास्तोर्वामकुक्षौ खाते शंकुरोपणम्। अष्टाविंशतिकांशांस्तु पुच्छात्सप्तदश त्यजेत् ॥ अंशे त्वष्टादशे खातं वामभागे च मध्यतः ॥ गेहारंभमुहूर्तेऽत्र शंकुं दत्त्वाश्मपूरणम् ॥ ५४॥ अव वास्तुके वामकुक्षिके खातेमें शंक्वारोपण लिखतेहैं-वास्तुकी पूछसे लेकर मुखतक अहाईस भाग करै जिनमें पूछकी तर्फसे सत्रह १७ भाग छोडकर मध्यभागसे वामभागमें जो अठारहवां भागहै उसमें गृहारम्भके मुहूर्तमें नीम खोदकर कील गाडदेय और फिर उसको पत्थरोंसे भरदेवे ॥५४॥ अथ संक्रांतिपरत्वेन गृहहारनिश्चयः । कुंभेर्के फाल्गुने मासि श्रावणे कर्कसिंहयोः ॥ पोपे नके गृहं कुर्यात्पूर्वपश्चिमदिङ्मुखम् ॥ ५५ ॥ मार्गे तुलालिगे भानौ वैशाखे वृपभाजयोः ॥ दक्षिणदिङ्मुखं श्रेष्ठं मदिरं नेष्टमन्यथा ॥१६॥ अव संक्रातिपरत्वसे गृहद्वारनिश्चय लिखतेह-फाल्गुन मासमें कुंभके, श्रावणमे कर्क ओर सिंहके, पोपमे मकरके सूर्य होय तो पूर्वपश्चिमद्वारका गृह वनाने ॥ ५५॥ मार्गशीर्पमें तुला और वृश्चि- कके, वैशाखमे वृष और मेपके सूर्य होय तो दक्षिणदिशामें द्वार- वाला गृह बनाना श्रेष्ठ होताहै. अन्यथा नेप्ट होताहे ॥ ५६ ॥ अथात्र कैश्चिद्हारंभे विशेष उक्तः । मेपे १ चैत्रे वृपे २ ज्येष्ठे आपाढे कर्कटेखो ॥ सिंहे ५ भाद्रपदे तौलि ७ आश्विने कार्तिके लिगे ॥ २७ ॥ पोपे प्रकरणम् २१.] भापाटीकासमेतः। (३५३) नके १० तथा माघे मकरे १० कुंभगेपि च ॥ प्रकुर्यान्म- दिरं विद्वानन्यैः कैश्चिदितीरितम् ॥ ५८ ॥ कृष्णपक्षादयो मासा विज्ञेया छत्र सूरिभिः ॥१९॥ अव यहाँ गृहारंभमें किसीका विशेष उक्त लिखतेहें- चैत्रमें मेपके, ज्येष्ठमें वृपके, आपाढमें कर्कके, भाद्रपदमें सिंहके, आश्वि- नमें तुलाके, कार्तिकमें वृश्चिकके ॥ ५७ ॥ पोपमें मकरके, माघमें मकर तथा कुंभके सूर्य होय तो मकान बनावै ऐसा किन्ही आचा- ोंने कहाहै ॥ ५८ ॥ पंडितलोगोंकरके यहांपर कृष्णपक्षादि मास जानना चाहिये ॥ ५९॥ अथ गेहे सुखार्थ तिथिविचारः। पूर्णिमाद्या नव त्याज्यास्तिथयः प्राङ्मुखे गृहे ॥ कृष्ण- पक्ष नवम्याद्या उत्तराभिमुखे तु पट् ॥ ६॥ पश्चिमाभि- मुखे हेया दर्शाद्यास्तिथयो नव ॥ शुक्के पट्च नवम्याद्या- स्त्याज्या दक्षिणदिङ्मुखे ॥ ६ ॥ अब गृहमें सुखार्थ तिथि विचार लिखतेहें-पूर्वमुखवाला गृह बनानेमें पूर्णिमादि नौतिथि त्याज्य हैं और उत्तरमुखवाला गृह बना- नेमें कृष्णपक्षकी नवमीसे लेकर छह तिथि त्याज्यहैं। ६०॥ और पश्चिममुखवाला गह बनाने में अमावास्यादि नौतिथि त्याज्यहें और दक्षिणमुखवाला गृह बनानेमें शुक्लपक्षकी नवमीसे लेकर छह तिथि त्याज्यहें ॥६१॥ अथ ध्रुवादिपोडशगृहाणि। ध्रुवं १ धान्यं २ जयं ३ नंदा ४ खरंद कांतं ६ मनोरमम् ७॥ सुमुखं ८ दुर्मुखं ९ चोj १० रिपुदं ११'वित्तदं तथा १२॥ नाश १३ आनंद १४ विपुले १५ विजयं १६ चेति पोडश ।। ६२॥
[वास्तु- .. मुहूर्तगणपतिः- अव ध्रुवादिषोड़शगृह लिखते हैं-ध्रुव १, धान्य २, जय ३, नंदा, खर ५, कांत ६, मनोरम ७, सुमुख ८, दुर्मुख ९, उग्र १०, रिपुद ११, वित्तद १२, नाश १३, आकंद १४, विपुल १५, विजय १६ यह सोलह गृहहें ॥६॥ अथ ध्रुवादिगेहज्ञानम्। दिक्षपूर्वादितश्चंद्र १ नेत्रां २ भोधि ४ गजै ८ मिताः ॥ गेहाद्यत्र भवेच्छालास्तदंकाः कथिता इमे ॥ ६३॥शाला- शांकयुतिः सैका ज्ञेयं गेहं ध्रुवादिकम् ॥ ६४ ॥ अब ध्रुवादिगेहज्ञान लिखतेहें-पूर्वादि चारों दिशाओं में मका- नसे जिसदिशामें शाला होय उसके ये १।२।४८ अंक कहेहैं अर्थात् पूर्वमें होय तो एक और दक्षिणमें शाला होय तो दो और पश्चिममें होय तो चार और उत्तरमें होय तो आठ शालाधुवा होताहै शालाकी दिशाओंके अंक जोड़कर उनमें एकअंक और जोड़देवे तव जो अंक होय सो ध्रुवादिसंज्ञक गृह होताहै ऐसा जाने ॥६३ ॥ ६४ ॥ अथ ध्रुवादिगेहानामक्षरसंख्या। आषष्ठं दशमं विश्व ११२।३।४।५।६।१०। १३ मंदिरं ब्यक्षराभिधम् ॥ शेपेषुब्यक्षराणि ८।९।११। १२ । १४ १५ १६ स्युः सप्तमं ७ चतुरक्षरम् ॥ ६५ ॥ अव ध्रुवादिगृहोंकी नामाक्षरसंख्या लिखतेहे-पहिला, दूसरा, तीसरा, चौथा, पांचवां, छठा, दशवां, तेहरवां इन घरोंके नाममें योदो अक्षर होतेहैं और शेष आठवां, नोवॉ, घारहवां, चौदहवां, पंद्रहवां सोलहवा इन गृहोंके नाममें तीनतीन अक्षर होतेहैं और सातवें घरके नाममें चार अक्षर होतेहैं ॥६५॥ -- प्रकरणम् २१ ] भापाटीकासमेतः। (३५५) अथ ध्रुवादिगेहज्ञानार्थं प्रस्तारः। चत्वारो गुरवः स्थाप्या लघुमायगुरोरधः ॥ विन्यस्याये यथा चोचं तथा शेषं प्रपूरयेत् ॥६६॥ एवं भूयो लघोः पश्चात्यूरयेद्गुरुभिः पुनः । एवमेवाऽसकृत्कार्य यावत्स्युर्ल- घवोऽखिलाः ॥६७॥ प्रादक्षिण्येन गेहस्य मुखाचालिंदसंज्ञ- कम्।। लघुस्थानस्थिते चैवं भेदाः प्राच्यास्तु पोडश॥६॥ अव ध्रुवादिगेहज्ञानार्थ प्रस्तार लिखतेहैं- चार वर्णके प्रस्तारका प्रथम चार गुरु लिखै फिर पहिले गुरुके नीचे एक लघु रक्से आगेको जैसे कि, ऊपर लिखे । 35-३ होय वैसेही रखकर शेपभागको भरदेवे ॥६६॥ इसी प्रकार फिरभी लघुके नीचे भागको गुरु ।। अक्षरोसे भरदेवे इसी प्रकार वारंवार तबतक 5 करताजाय जबतक कि, सब वर्ण लघु न होय । ॥६७॥ गृहके द्वारसे प्रदक्षिणता करके 20 लघुस्थान की स्थितिमे अलिंदसंज्ञक गृह होताहै इसीप्रकार पूर्वदिशाके गृहोके सोलह 55 1 -१३ भेदहें अन्य दिशाओंमेंभी इसी रीतिसे s उदाहरण-यह है 5-१ S 55-२ 5 5 । 5- 5 - S 5 S 5 I-११ 5 ।-१२ - S - S जाने ॥ ६८॥ अथ प्रकारांतरेण प्रस्तारः। लिखेदेकांतरादाघे एकमेकं गुरुं लघुम् ॥ द्वयंद्वयं द्वितीये तु चतुरश्चतुरस्रिके ॥ अष्टावष्टी चतुर्थेयं प्रस्तारः पोडशा- वधि ॥ ६९॥ अव प्रकारान्तरसे प्रस्तार लिखतेहे-पहिले तो एकएकके अंत- रसे एकगुरु एक लघु लिसे और फिर दूसरीपंक्तिमें दो गुरु [वास्तु- मुहूर्तगणपतिः- और दो लघु लिखै और तीसरी पंक्तिमें चार गुरु तथा चारलघु लिखे और चौथी पंक्तिमें आठ गुरु तथा आठ लघु लिखै यह प्रस्तार सोलह भाग तककाहै ।। ६९ ॥ अथ गेहारभे लग्नवलविचारः। द्विःस्वभाव स्थिर लग्ने शुभैय॑ष्टांत्यगैहैः ॥ पापैरायारिगैः कुर्यान्मंदिरारंभणं वुधः ॥ ७० ॥ अब गेहारंभमें लग्नविचार लिखतेहै-द्विस्वभाव तथा स्थिर लग्न होय, वारहवें आठवे स्थानको छोडकर अन्य स्थानोमे शुभ- ग्रह होंय और पापग्रह ग्यारहवें तथा छठे स्थानमें होय तो बुद्धिमान् गृह वनानेका आरम्भ करै ।। ७०॥ अथ गेहारंभे शुभयोगाः।। लग्ने १ गुरौ खौ पटे ६ धूने ७ ज्ञे भार्गवे सुखे ४ ॥ मंदे निगे ३ कृतं तिष्ठेन्मंदिरं शरदां शतम् १००॥७१॥ तनौ शुक्रे सहोत्थे के पष्ठे ६ भौमे सुते गुरौ । समा- रब्धं गृह तिप्लेद्वायनानां शतं २०० द्वयम् ॥ ७२ ॥ सूर्ये- लाभ ११ गते शुक्रे तनौ नभसि १० चंद्रजे ॥ गेहं वर्ष- शता १०० युष्यं निर्मितं नृवरैर्भवेत् ॥ ७३ ॥ चतुर्थे वाक्पती लाभे ११ भौमे मदे चखे १० विधौ ॥ अशी- तिहायनायुप्यमारब्धं मंदिर स्मृतम् ॥ ७४ ।। शुक्रे स्वोच्चे १२ तनौ १ वापि जीव पाताल ४ गेऽथवा ॥ लाभगे ११ वाशनौ स्वोच्चे संपयुक्तं गृहं चिरम् ।। ७५ ॥ लग्नस्थे १ स्वर्भगे चंद्रे केंद्रे जीवेऽथ खेचरैः ॥ स्वोचभिन्नांशगह लक्ष्म्या युक्तं स्थिर भवेत् ॥ ७६ ॥ अव गेहारम्भमें शुभयोग लिखते हैं-लग्नमें बृहस्पति, छठे स्थानमें सूर्य, सातवें वुध, चौथे शुक्र, तीसरे शनैश्चर होय तो इस प्रकरणम् २१.] भापाटीकासमेतः। मुहूर्तमें बनाया हुआ मकान सौवर्ष तक रहताहै ॥ ७१ ॥ लग्नमें शुक्र, तीसरे घरमें सूर्य, छठे घरसे मङ्गल, पांचवें बृहस्पति होय तो इस योगमें गृहारम्भ करनेसे दोसौ वर्षतक मकान रहताहै ॥ ७२ ॥ सूर्य ग्यारहवें, शुक्र लग्नमें, बुध दशवें स्थानमें होय तो इस योगमें वनायेहुए मकानकी आयु सौवर्पकी होतीहै ॥ ७३ । चौथे स्थानमें वृहस्पति, ग्यारहवें मङ्गल और शनैश्चर, दशवें चन्द्रमा होय तो इस योगमें बनायाहुआ मकान अस्सीवर्षकी आयुवाला होताहै ॥ ७४ ॥ शुक उच्चका होय अथवा लग्नमें होय, वृहस्पति लग्नमें अथवा चौथे होय, शनैश्चर ग्यारहवें अथवा उच्चका होय तो इस योगमें बनायाहुआ मकान सम्पदायुक्त तथा वहुत उमरवाला होताहै ॥७५॥ कर्कराशिका चन्द्रमा लग्नमें होय, वृहस्पति केन्द्रमें होय अन्य ग्रह अपनी उच्चराशिके अथवा मित्रकी राशिके होय तो इस योगमें बनायाहुआ गृह लक्ष्मीयुक्त तथा बहुत कालतक स्थिर रहताहै ॥ ७६ ॥ अथ नेष्टयोगः। नीचांशस्थैस्तथा खेटैनिधनं मंदिरं हि तत् ॥ खेटश्चेत्कोपि खे १० द्यूने ७ परांशस्थेऽत्र मध्यतः ॥ ७७ ॥ कुर्या- गुहं परायत्तं लग्नेशो यदि निर्वलः ॥ ७८ ॥ अव नेष्टयोग लिखते हैं-यदि नीचांशमें सव ग्रह स्थित होय तो इस योगमें बनाया गृह मृत्युदायक होताहै. यदि कोई एक ग्रह भी शत्रुग्रहके नवांशामें स्थित होकर दशवें अथवा सातवें स्थानमें स्थित होय और लग्नेश निर्वल होय तो वह मकान वर्षभरके भी- तर पराये हाथमें पहुँच जाताहै ॥ ७७ ॥ ७ ॥ .
[वास्तु: . - (३५८) मुहूर्त्तगणपतिः- अथ नक्षत्रविशेपेषु सत्सु फलम् । पूर्वापाढोत्तरापुष्ये आश्लेपारोहिणीमृगे । जीवयुक्ते गुरो- वारे गेई धान्यसुतप्रदम् ॥ ७९ ॥ पूर्वापाढामघाहस्तपु- प्यमूलांत्यगे कुजे ॥ कुजेति निर्मितं गेहं भस्मसादग्निना भवेत् ॥८० ॥ उफाहस्ताश्विनीचित्रारोहिणीमृगगे बुधे ॥ बुधेति मंदिरारंभः सुखपुत्रार्थसिद्धये ।। ८१ ।। भरणीस्वा- त्यनुराधाज्येष्ठापूभाद्रये शनौ । शनिवारे कृतं गेहं रक्षो. भूतयुतं भवेत् ॥ ८२॥ अब नक्षत्रविशेपमें फल लिखतेहे-पूर्वापाढा, तीनों उत्तरा, पुष्य, आश्लेषा, रोहिणी, मृगशिरा इन नक्षत्रोंपर वृहस्पति होय तथा वृहस्पतिका वार होय तो इस योगमें बनाया हुआ गृह धान्य और पुत्रोंका देनेवाला होता है ॥ ७९ ॥ पूर्वाषाढा, मघा, हस्त, पुप्य, मूल, रेवती इन नक्षत्रोंपर मङ्गल स्थित होय तथा मङ्गलवार होय तो इस योगमें निर्माण कियाहुआ गृह अग्नि लग जानेसे भस्म होजाताहै ।। ८० ।। उत्तराफाल्गुनी, हस्त, अश्विनी, चित्रा, रोहिणी, मृगशिरा इन नक्षत्रोपर बुधकी स्थिति होय और वुधका वार होय तो गृहारंभ करनेसे सुख, पुत्र, अर्थकी सिद्धि होतीहै ॥८१॥ भरणी, स्वाति, अनुराधा, ज्येष्ठा, पूर्वाभाद्रपद, उत्तरा- भाद्रपद इन नक्षत्रोंपर शनैश्चर होय तथा शनैश्चरका वार होय तो इस योगमें बनायाहुआ गृह राक्षस और भूतोसे भरा रहताहै ॥२॥ अथ द्वारशाखारोपः। अश्विन्यामुत्तराहस्तपुष्यश्रुतिमृगेषु च ।। रोहिण्यां स्वातिभेत्ये च द्वारशाखा प्ररोपयेत् ॥ ८३ ॥ अव द्वारशाखारोप लिखतेहैं-अश्विनी, तीनों उत्तरा, हस्त, पुष्य, श्रवण, भृगशिरा, रोहिणी, स्वाति, रेवती इन नक्षत्रों में गृह- द्वारकी चौखट लगाना शुभ होता है ।। ८३॥
प्रकरणम् २१.] भाषाटीकासमेतः। (३५९) अथ हारचक्रम् । सूर्यभाटेदभैः ४शी संस्थितैर्धनसंपदः ॥ गृहस्योद्वासनं तस्मादप्टभिः १२ कोणसंस्थितेः ॥ ८४ ॥ शाखा- स्वष्टमिते २० स्तस्माद्धनं सौख्यं भवेद्गृहे ॥ देहल्यां तु विभि २३ र्धिष्ण्यैर्मृत्युप॒हपतेर्भवेत् ।। ८५॥ चतुभिर्मध्य- गैस्तस्माद्रव्यलाभसुखं भवेत् ॥ एतच्चक्र विचाउदी द्वार कुर्यात्स्वमंदिरे ॥ ८६॥ अव द्वारचक्र लिखतेहे-सूर्यके नक्षत्रसे चार नक्षत्र द्वारके शिरमें स्थित हैं, जिनका फल धन और सम्पदाकारक है. इसके अनन्तर आठ नक्षत्र कोणमें स्थितहैं, जिनका फल (उद्वासन) ऊजड़ होताहै ।। ८४॥ और फिर आठ नक्षत्र शाखाओं में स्थितहैं, जिनका फल गृहमें धन तथा सौख्य होताहे. इसके आगे तीन नक्षत्र देहलीमें स्थितहैं, जिनका फल गृहके स्वामीको मृत्यु होतीहै ॥८५॥ और फिर चार नक्षत्र द्वारके मध्यमें स्थित हैं, जिनका फल द्रव्यलाभ तथा सुख होताहै. प्रथम इस चक्रको विचार कर अपने मकानमें चौखट लगावै ॥८६॥ अथ राशिपरत्वेन द्वारस्य दिनिर्णयः। मीना १२ ऽलि ८ कर्क ४ राशीनां गेहं प्राङ्मुखमीरि- तम् ॥ कन्यामिथुननकाणांशस्तं दक्षिणदिङ्मुखम् ॥८॥ तुला ७ वृपभ २ कुंभानां पश्चिमाभिमुखं स्मृतम् ॥ उद. ङ्मुखं धनुर्मेपसिंहराशिभुवां तथा ॥ ८८ ॥ अब राशिपरत्वसे द्वारका दिइनिर्णय लिखतेहें-मीन, वृश्चिक, कर्कराशिवालोंका गृह पूर्वाभिमुख कहाहै. कन्या, मिथुन, मकर राशिवालोंका गृहद्वार दक्षिणमुख शुभ होताहै ॥ ८७॥ तुला, वृप, 7
(३६०) मुहूर्तगणपतिः-
[वास्तु-
कुम्भ राशिवालोंका गृहद्वार पश्चिम मुख होना चाहिये. धनुष,
मेष, सिंह राशिवालोंका गृहद्वार उत्तरमुख श्रेष्ठ होताहै ॥ ८॥
अथ गवाक्षनिर्णयः।
पूर्वोदितासुशस्तासु गवाक्षो दिक्षु कारयेत् ॥ ८९ ॥
अब गवाक्षनिर्णय लिखतेहैं-पूर्वोक्त श्रेष्ठ दिशाओंमें झरोखे
वनाने शुभ होतेहैं ॥ ८९॥
अथ द्वारस्य तिर्यङ्मानप्रदेशनिर्णयः ।
आयामे नवधा भक्ते द्वारमेकांशमानतः ॥ प्राच्यां तूर्ये
तृतीये वा रुद्रकोणाद्विधीयते ॥ ९० ॥ याम्यां पष्ठे चतुर्थे
तुरीयेंशेऽथ पंचमे ॥ उदीच्यां च प्रतीच्या वा सव्य-
मार्गेण धीमता ॥ ९॥
अव द्वारका तिर्यड्मानप्रदेशनिर्णय लिसतेहें-दीवारकी लेवा-
ईके नोभाग करनेपर एक भागके वरावर द्वार होताहै. पूर्वदिशामें
ईशानकी तर्फसे जो तीसरा या चौथा भागहै उसमें द्वार वनावे
॥९० ॥ दक्षिण दिशामें छठे अथवा तीसरे भागमें द्वार वनाना
शुभ होताहै और उत्तर वा पश्चिम दिशामें सव्यमार्गसे चौथे वा
पांचवें भाग द्वार शुभ होताहै ॥ ९१ ॥
अथ द्वारस्योच्चता।
गेहोचस्य चतुर्थांशो द्विगुणो द्वार उच्छ्रयः ॥ ९२ ।।
अव द्वारकी उच्चता लिखतेहैं-गृहकी ऊंचाईके चौथे भागको
दूना करै जितने हाथ होय उतनीही द्वारकी ऊंचाई करनी
चाहिये ॥१२॥
अथ गेहोचम्।
विस्तारपोडशोभागश्चतुर्भिर्यः करीतेः ॥
गेहोचं तन्मितं ज्ञेयं न्यूनाधिक्यमसत्स्मृतम् ॥ ९३ ॥
प्रकरणम् २१.] भापाटीकासमेतः। (३६१) अव गेहोच लिखतेहैं-गृहकी चौडाईका सोलहवां भाग जितने हाथ होय उसमें चार हाथ और जोडदेवे तव जो अंक होय उत- नेही हाथ गृहकी उँचाई जानै कमती वढती अशुभ होतीहै ॥ ९३ ॥ अथ द्वारादौ वेधविचारः। कोणमार्गभ्रमिद्वाराकर्दमस्तंभभूरुहे ॥ देवालयप्रकूपानां वेधो द्वारेथ संमुखे ॥ ९४॥ अव द्वारादिमें वेध लिखतेहैं-कोणमार्गके घुमावद्वाराघरके द्वारके सामने कीचड, खंभा, वृक्ष, देवालय, कूप होय तो द्वारका वेध होताहै ॥ ९४॥ अथ वेधापवादः। गेहोचद्विगुणाधिक्ये प्रांतरे संस्थिते सति ॥ नैव कोणेषु वेधः स्यादित्तिमार्गान्तरेपि च ॥ ९५॥ अब वेधापवाद लिखतेहैं-गृहकी उँचाईके दूनेसे अधिक अन्तर होय अथवा भीत वा मार्ग वीचमें स्थित होय तो कोणोंमें वेध नहीं होताहे ॥ ९५॥ अथ पोडशगृहनिर्माणम् । प्राच्यास्तु क्रमतः स्नान १ पाक २ शय्या ३ युधस्य ४ च ॥ भोज ५ नस्यान्न ६भांडार ७ देवतानां ८ गृहाः स्मृताः ॥ ९६ ॥ मथनाज्यपुरीपाख्यविद्याभ्यासशुचां क्रमात् ॥ रतिभैपज्ययोः सर्वधामस्ते मध्यगा गृहाः॥ ॥ ९७ ॥ अल्पत्वे वा भुकःशले स्नानादींश्च गृहान्बुधः ॥ शक्तेर्भुवोऽनुसारेण प्रकुर्वीत यथारुचि ॥ ९८॥ उलूखलां- स्थानं च तथा चुल्यादिकं सदा ॥ क्षालनं पितृपादानां गेहाद्दक्षिणतः शुभम् ॥ ९९॥ अव पोडशगृह निर्माण लिखतेह-पूर्वादिक आठों दिशाओंके कमसे स्नानघर १,पाकघर २, शय्याघर ३,शस्त्रघरट, भोजनघर५,अन्नघर ६,
[वास्तु-
.
(३६२) मुहूर्तगणपतिः-
वर्तनोंका घर,देवताघर ८ये आठ घर बना॥१६॥ दही मथनेका
घर१,घीधरनेका घर २,पुरीपका घर ३,विद्याभ्यासका घर ४, शोकका
घर ५, रतिका घर ६, औषधियोंका घर ७, सब वस्तुओंका घर ।
ये आठघर क्रमसे पूर्वोक्त गृहोंके मध्यमें वनावै । अर्थात् पूर्व आग्ने-
यके मध्यमें दही मथनेका, आग्नेय और दक्षिणके मध्यमें घीका
घर बनावै इत्यादि सब गृहोंके मध्यमें पूर्वोक्त घर वनावै ॥ ९७ ॥
भूमि अथवा अपनी शक्ति कम होय तो बुद्धिमान्को चाहिये कि,
अपनी शक्ति तथा भूमिके अनुसारही यथारुचि वनावै ॥९८॥
ओखली, ( जलस्थान ) पडैली, चूह्ना, तथा पितरोके चरण धोनेका
स्थान गृहसे दक्षिणकी ओर शुभ होताहै ॥ ९९ ॥
अथ कूपखननप्रदेशः।
पुष्टि १ रैश्वर्यवृद्धि २ श्च पुवनाशो ३ मृतिः स्त्रियाः ४॥
मृतिः ५ संप ६ दिपोर्भीतिः७ सौख्य ८ मीशानतः क्रमात
॥१०॥गेहस्य मध्यभागेऽर्थनाशः कूपे कृते भवेत्॥१०॥
अव कूपखननेके प्रदेश लिखतेहे-गृहसे ईशानादि दिशाओमें
कुआं खोदै तो क्रमसे यह फल होताहै पुष्टि १, ऐश्वर्यद्धि २,
पुत्रनाश ३, स्त्रीको मृत्यु ४, खामीको मृत्यु ५, संपदा ६, शत्रुसे
भय ७, सौरव्य ८, अर्थात् घरसे ईशान दिशामें कुऑ सोदे तो
पुष्टि और पूर्व दिशामे खोदे तो ऐश्वर्यवृद्धि आग्नेय दिशामें खोदे तो
पुत्रका नाश होताहै इत्यादि सव फल जानै ॥ १०॥ और जो
घरके मध्यभागमें कुआ बनावै तो द्रव्यका नाश होताहै ॥ १०१॥
अथेष्टिकारंभः सुधालेपश्च ।
उत्तराश्रवणे पुष्ये ज्येष्ठांत्ये रोहिणीकरे ॥ स्थिरेंगेऽकें गुरी
मंद इप्टिकारंभमाचरेत् ॥ १०२॥ तथा गेहे सुधालेप
इष्टकारंभभादिषु ॥ १०३॥
प्रकरणम् २१.]
भापाटीकासमेतः। (३६३)
अव इष्टिकारम्भ और सुधालेप लिखते है--उत्तरा, श्रवण, पुष्य,
ज्येष्ठा, रेवती, रोहिणी, हस्त नक्षत्र; स्थिर लग्न; रवि, शनैश्चर, मङ्गल
वार इनमें ईंट बनाना और चूनेसे मकानका पुतवाना श्रेष्ठ
होताहै ॥ १०२ ॥ १०३॥
अथ गृहोपकरणं वह्निकृत्यं च।
पृभाारोहिणीपुष्य उत्तरात्रितयेऽश्विभे ॥
स्थितिमहानसस्येष्टा गेहोपकरणैः सह ॥ १०४॥
अव गृहोपकरण और वह्निकृत्य लिखतेहैं-तीनों पूर्वा, आर्द्रा,
रोहिणी, पुप्य, तीनो उत्तरा, अश्विनी इन नक्षत्रोमें रसोईके धरमें
रसोईकी सव वस्तुएं लेकर रसोई बनाना शुभ होताहै ॥ १० ॥
अथ चित्रारंभः।
हस्तत्रयेऽनुराधांत्ये मृगेश्विन्यां श्रवस्त्रये ॥ पुनमें रोहिणी-
पुष्ये पूर्वापाढाभिधे तथा ॥ १०५॥ नंदायां च शुभे वारे
प्रकुर्याद्राजवेश्मनि ॥ चित्रं नानाविधं रम्यं शिल्पी रामा-
यणं विना॥१०६॥
अव चित्रारंभ लिखतेहै-हस्त, चित्रा, स्वाति, अनुराधा,
रेती
मृगिशिरा, अश्विनी, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिपा, पुनर्वसू, रोहिणी,
पुष्य, पूर्वापाढा इन नक्षत्रोंमें तथा ॥१०५॥ नंदा तिथि, शुभ वारमे,
(शिल्पी ) कारीगर राजगृहपर-रामायणके पिना-नानाप्रकारके
रमणीक चित्र-बनावै ॥ ०१६ ॥
अथ गृहांगणेशुभवृक्षाः।
पुन्नागश्चंपकोऽशोकः पिप्पली दाडिमी शमी। बकुलस्ति-
लको द्राक्षा पिचुमंदोमरो जपा || १०७॥ नारिकेलं तथा
जाती पाटला गेहमल्लिका ॥ मल्लिकापुंगवंधूकाः पनसः
सरसीरुहम् ॥ एते गृहांगणे वृक्षाआरोप्या मंगलप्रदाः॥१०८॥
.
'
(३६४) मुहूर्तगणपतिः-
[वास्तु-
अव गृहके आंगणोंमें शुभ वृक्ष लिखतेहैं-नागकेसर, चंपा,
अशोक, पीपल, अनार, मौलसिरी, तालमखाना, दाख, नीब,
आंवला, गुडहल॥१०७॥ नारियल, चमेली, पाढल, गृहवेला, जूही,
सुपारी, दुपहरिया, कटहल, कमल ये वृक्ष घरके आंगनमें लगाने
चाहिये क्योंकि, मंगलदायक है ॥ १०८ ॥
अथ गेहप्रदेशात्प्रतिदिशं वृक्षारोपणम् ।
न्यग्रोधं रोपयेत्याच्यां गेहाद्याम्यामुदुंबरम् ।।
उदग्दिशि च कर्कंधु प्रतीच्या कुंजराशनम् ॥१०९॥
अब गेहप्रदेशसे प्रतिदिशामें वृक्षारोपण लिखतेहे-मकानसे
पूर्वकी ओर बडका वृक्ष और दक्षिणदिशाकी ओर गूलरका वृक्ष,
उत्तर दिशाकी तर्फ बेरीका वृक्ष,पश्चिममें पीपलका वृक्ष लगावै१०९॥
अथ गृहांगणेऽशुभवृक्षाः।
मातुलंगं स्नुही रंभा हरिद्रा च मुनिद्रुमः ॥
एते दुःखप्रदा गेहे संजाता रोपिता अपि ॥ ११०॥
अव गृहाङ्गणमें अशुभवृक्ष लिखतेहें-विजोरेका वृक्ष, सैंजना,
केला, हलदी, सिर्स इतने वृक्ष घरमें उगिआवै अथवा लगाये जायें
तो दुःखदायी होतेहैं ॥ ११०॥
अथ केपांचिन्मते सर्वेपि वृक्षा अंगणेऽशुभाः।
केचिदुचुर्न चारोप्यो निजवासगृहांगणे ।।
कोपि वृक्षो यतः स्वर्णदुमोपि न शुभोगणे ॥ १११॥
अव किन्हींके मतमें सभी वृक्ष अंगणमें अशुभ लिखतेहैं--
किन्हीं आचार्योंने ऐसा कहाहै कि, अपने निवासगृहके आंगनमें
कोईभी वृक्ष न लगावै क्योंकि, सोनेका वृक्षभी अंगनमें शुभ नहीं
होताहै ॥ १११॥
--
प्रकरणम् २१.] भाषाटीकासमेतः। (३६५)
अथ पुरग्रामप्राकारादीनां निर्माणे सूत्रसाधनम् ।
प्राकारापत्तनग्रामनिर्मिती सूत्रसाधनम् ॥
प्रशस्तं स्याच्छुभे काले गेहारंभोक्तभादिषु ॥ ११२ ॥
अव पुरग्रामप्राकारादिकोंके निर्माणमें सूत्रसाधन लिखतेहैं-
परकोटा, शहर, गाँव इनके बनानेके समय गृहारंभोक्त नक्षत्रादि-
कोंमें तथा शुभसमयमें सूत्रसाधन श्रेष्ठ होताहै ॥ ११२॥
अथ देवालयमठाद्यारंभः।
गृहारंभोक्तनक्षत्रैर्मठं कुर्यात्तु साश्विभैः॥
सर्वदेवालयं तैस्तु पुनर्भश्रवणान्वितैः ॥ ११३॥
अव देवालय और मठादिका आरम्भ लिखतहैं-अश्विनीस-
हित गृहारंभोक्त नक्षत्रोंमें मठ वनावै और पुनर्वसू तथा श्रवणस-
हित गृहारंभके नक्षत्रों में सब देवमंदिर वनावै ॥ ११३ ॥
अथ जैन्यालयप्रपादरीणामारंभः ।
पूर्वाभरणीधिष्ण्ये रोहिण्यां च स्थिरोदये ॥ .
शुभाहे जैन्यगेहस्य प्रपादोः कृतिः शुभा ॥ ११ ॥
इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपतौ वास्तुप्रकरणमेकविंशम् ॥२१॥
अव जैन्यालय और प्रपादरीओंका आरंभ लिखतेहैं-पूर्वा,
आर्द्रा, भरणी, रोहिणी इन नक्षत्रोंमें; स्थिर लग्नमें; शुभ वार में जैनि-
योंका मकान तथा प्याऊ, दरीची, तैखाना बनाना शुभहोताहै।११४॥
इतिश्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त्तगणपतो
श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितरामदयालुशर्मकृतभाषा-
टीकासमलंकृतं वास्तुप्रकरणमेकविंशम् ॥२१॥
मुहूर्त्तगणपतिः [गृहप्रवेश- अथ गृहप्रवेशप्रकरणम्। प्रवेश नवगेहस्य कुर्यात्सौम्यायने नृपः॥प्रारंभोदितमासेपि कृत्वा प्राग्वास्तुपूजनम् ॥ १॥ माघफाल्गुनवैशाखज्येष्ठाः शस्ता नवे गृहे ॥ प्रवेशे श्रावणो मार्गः कार्तिकोपि प्रश- स्यते ॥२॥ पुनर्विनिर्मिते जीणे गृहेप्युक्तस्तथैव हि ॥ आवश्यके प्रवेशे नो कुर्यादस्तविचारणाम् ॥३॥ त्र्युत्तरे चानुराधायां रेवत्यां रोहिणीद्वये ॥ चित्रायां प्रविशेद्नेह द्वारभे तु विशेषतः ॥ ४॥ अब गृहप्रवेशप्रकरण लिखतेहैं-उत्तरायण, तथा गृहारंभोक्त दिन, नक्षत्र, मासमें राजा प्रथम वास्तुका पूजन करके नवीन गृहमें प्रवेश करे ॥१॥ माघ, फाल्गुन, वैशाख, ज्येष्ट ये महीने नवीन गृहप्रवेशमें श्रेष्ट होतेहें. तथा श्रावण, मार्गशीर्ष, कार्तिकका महीनाभी श्रेष्ठ कहा गयाहै ॥ २ ॥ यदि जो पुरानाघर फिर कर बनाया गया हो तो उसमें भी पूर्वोक्त मुहूर्त्तसे प्रवेश करे और जीर्ण- गृहमें आवश्यक प्रवेश करना होय तो शुक्रादिके अस्तका विचार नहीं करना चाहिये ॥ ३॥ तीनों उत्तरा, अनुराधा, रेवती,रोहिणी, मृगशिरा, चित्रा इन नक्षत्रोंमें गृहप्रवेश शुभ होताहै ओर द्वारके नक्षत्रोंमें विशेषकरके शुभ होताहै ॥४॥ अथ जीर्णगृहप्रवेशः। धनिष्ठाद्वितये पुष्ये व्युत्तरे रोहिणीद्धये ॥ चित्रास्वात्यनुराधांत्ये प्रविशेजीर्णमंदिरम् ॥५॥ अव जीर्णगृहप्रवेश लिखतेहे-धनिष्ठा, शतभिषा, पुष्य, तीनों उत्तरा, रोहिणी, मृगशिरा, चित्रा, स्वाति, अनुराधा, रेवती इन नक्षत्रोंमें पुराने मकानमें प्रवेश करै॥५॥ "
.
प्रकरणम् २२.] भाषाटीकासमेतः। (३६७)
अथ प्रवेशेऽन्यनक्षत्रफलम्।
श्रवणादित्रयेऽश्विन्या स्वात्यां पुष्ये तथा करे ॥ पुनर्वस्वोः
पुनर्यात्रा राजनाशो मघाभिधे ॥ ६॥ पूर्वात्रये भरण्यां
च विशाखायां वधूक्षयः॥ ज्येष्टाऽऽश्लेपाख्यमूला कुमारो
नाशमाप्नुयात् ॥ ७॥ कृत्तिकायां दहेद्रोहं प्रवेशे नवमंदिरे॥
तथा यात्रानिवृत्तौ च भूपानां फलमीदृशम् ॥ ८॥
अव प्रवेशमें अन्यनक्षत्रफल लिखतेहैं-श्रवण, धनिष्ठा, शत-
भिपा, अश्विनी, स्वाति, पुष्य, हस्त, पुनर्वसू इन नक्षत्रोंमें प्रवेश
करनेसे फिरभी यात्रा जलदी करनी पड़तीहै और यदि मधामें
प्रवेश करे तो राजाका नाश होताहै ॥६॥ तीनों पूर्वा, भरणी,
विशाखा इन नक्षत्रोंमें प्रवेश करे तो वधूका नाश होताहे और
ज्येष्ठा, आश्लेपा, मूल, आर्द्रा इन नक्षत्रोंमें प्रवेश करे तो (कुमार)
चालकका नाश होताहै ॥ ७ ॥ कृत्तिकामें प्रवेश करै तो गृहमें
आग लगजातीहै. नवीन गृहप्रवेशमें तथा यात्रासे लौटकर गृहप्र.
वेश करनेमेंमी राजाओंको ऐसाही फल होताहै ॥८॥
अथ वारफलम्।
गुरुशुक्रबुधाख्येषु वारेषु च सुखार्थदम् ॥
प्रवेशे तु शनौ स्थैर्य किंचिच्चौरभयं भवेत् ॥ ९॥
अव वारफल लिखतेहैं-बृहस्पति, शुक्र, बुध इन वारोंमें प्रवेश
करे तो सुख तथा धनका लाभ होताहे ओर शनैश्चरके दिन प्रवेश
करे तो स्थिरता होतीहे परन्तु कुछ चोरका भय होताहे ॥९॥
अथ प्रवेशे त्याज्याः।
चत्रो मासः कुजाकों च रिक्ता दग्धास्त्वमा मृतिः।
दुष्टचंद्र इमे त्याज्या नवगेहप्रवेशने ॥ १० ॥
. (३६८) मुहूर्तगणपतिः [गृहप्रवेश- अव प्रवेशमें त्याज्य लिखतेहैं-चैत्रका महीना मंगल, शनैश्चर वार; रिका, दग्धा, अमावास्या तिथि, मृत्युयोग, दुष्टचंद्रमा ये सव नवीन गहप्रवेशमें त्याज्यहैं ॥ १० ॥ अथ लग्नवलम्। चरे लग्ने चरांशस्थे प्रवंशो न शुभावहः ॥ शुभाशेन युते चोपचयस्थे च चरेपि सत्॥११॥ शुभैः केंद्रत्रिकोणायद्वि- गैरायत्रिषष्टगैः ॥ पापैः शुद्धेऽष्टमे तुयें विजनुर्भाष्टमंगके । ॥ १२ ॥ शुभे भकूटके गेहे विधायागे द्विजन्मनः ॥ जल- पूर्ण घटं धृत्वा मांगल्येन गृहं विशेत् ॥ १३ ॥ रंध्रा ८- स्मज ५ कुटुंबाया ११ पंचभे भास्करे स्थिते ॥ पूर्वास्या- दिगृहे श्रेष्टः क्रमाद्वामगतो रविः ॥ १४ ॥ अब लग्नवल लिखतेह-चर लग्न, तथा चरलग्नका नवांशा होय तो नवीन गृहप्रवेशमें शुभकारक नहीं होताहै अथवा शुभग्रहके नवांशासे युक्त चरलग्न होय अथवा उपचय ३।६।१०। ११ स्था- नमें स्थित चरलग्न होय तो उसमेंभी शुभ होताहे ॥ ११॥ शुभ- ग्रह केंद्र अथवा त्रिकोण वा दूसरे स्थानमें बैठे होंय और पापग्रह ग्यारहवें, तीसरे, छठे स्थान में स्थित होय आठवां, चौथा घर शुद्ध होय अर्थात् उनमें कोईग्रह नहीं होय और जन्मका नक्षत्र तथा राशि और जन्मलग्नसे आठवीं लग्न नहीं होय ॥ १२॥ गृह और स्वामीकी राशिका भकूट शुभहोय तो जलसे भरेहुए कलशस- हित ब्राह्मणों को आगेकरके मंगलपूर्वक गृहमें प्रवेश करै ॥ १३ ॥ - पूर्वादिक दिशाओंमें गृहका द्वार होय तो क्रमसे आठवें, पांचवें, दूसरे,ग्यारहवें स्थानसे पांचपांच स्थानोंके भीतर सूर्य होय तो प्रवेश करनेवालेके घाइतर्फ रहते हैं अर्थात् गृहद्वार पूर्वको होय तो लमसे आठवें स्थानसे पांच घरोंके भीतर सूर्य प्रवेशकर्ताके वाम भागमें रहतेहैं और गृहद्वार दक्षिणको होय तो लमसे पांचवें स्थानसे प्रकरणम् २२] भापाटीकासमेतः। (३६९) पंच घरोंके भीतर सूर्य होय तो प्रवेशकर्ताके वामभागमें रहते हैं और गृहद्वार पश्चिमको होय तो लग्नसे दूसरे घरसे पांच घरोंके भीतर सूर्य होय तो प्रवेशकर्ताके वामभागमें रहतेहैं. यदि उत्तर- मुख गृहद्वार होनेपर ग्यारहवें स्थानसे पांच घरोंके भीतर सूर्य होय तो प्रवेशकर्ताके वामभागमें रहतेहैं और गृहप्रवेशमें श्रेष्ठ होतेहे ॥ १४ ॥ अथ गृहहारवशात्तिथयः। प्रवेशे प्राइमुखे पूर्णा नंदा याम्यमुखे शुभा ॥ भद्रा प्रत्यड्मुखेऽथोदइमुखे गेहे तथा जया ॥ १५ ॥ अव गृहद्वारवशसे तिथियाँ लिखतेहै-पूर्वमुखके गृहमें प्रवेश करें तो पूर्णातिथि और दक्षिण मुखके गृहमें नन्दातिथि, पश्चिम मुखके गृहमें भद्रातिथि और उत्तरमुखके गृहमें प्रवेश करे तो जयातिथि शुभ होती है ॥ १५॥ अथ गेहे तत्प्रवेशे च विशेषः। वेश्मकृत्यं दिवा शस्तं प्रवेशो रजनौ कचित् ।। सतीदर्कबले यात्रा द्वादश्यां न भृगौ निशि ॥ १६ ॥ अव गृह और उसका प्रवेशमें विशेष लिखतेहै-गृहकृत्य दिनमें श्रेष्ठ होतीहै और प्रवेशमी दिनमेंही श्रेष्ठ होताहे और कभीकभी रात्रिमेंभी शुभ होताहै. चन्द्रमा और सूर्यका बल होय तो यात्रा श्रेष्ठ होतीहै और द्वादशी तिथि, शुक्रके दिन रात्रिमें यात्रा नहीं करै ॥१६॥ अथ गेहप्रवेशे कलशचक्रम् । अर्कभाद्भू १ मिते वक्त्रे वह्निदाहः प्रवेशने । उद्यासोऽब्धि- ५ मितेःप्राच्यां याम्यां लाभोऽब्धि ९ संमितेः ॥ १७॥ पश्चिमेऽब्धि १३ मितेर्लक्ष्मीरुदग्वेद १७ मितेः कलिः॥ - २४ । शुभम् ॥ १८॥ (३७०) मुहूर्त्तगणपतिः [गृहप्रवेश- नाशो युग २१ मितैर्मध्येऽधः कंठे वित्रि २७ भैः अव गृहप्रवेशमें कलशचक्र लिखतेहैं-सूर्यके नक्षत्रसे दिनके नक्षत्रतक गिने एक नक्षत्र १ कलशके मुखमें धरै जिसका फल प्रवेशके समय अग्निदाह होताहै और फिर चार नक्षत्र कलश- चक्रके पूर्वमें धरै जिनका फल उजाड़ होताहै और फिर दक्षिणमें चार नक्षत्र धेरै जिनका फल लाभ होताहै ॥ १७ ॥ और फिर चार नक्षत्र पश्चिममें धरै जिनका फल लक्ष्मीप्राप्ति होतीहै, तदनन्तर चार नक्षत्र उत्तरमें धरै जिनका फल कलह होताहै और इसके पीछे चार नक्षत्र मध्यमें धरै जिनका फल नाश और तीनतीन नक्षत्र नीचे तथा कण्ठमें धरै जिनका फल शुभ होताहै ॥ १८ ॥ अथ तदेव स्पष्टयति। भान्यष्टौ ८ सूर्यभात्पष्टाहाविंशाच्चैवभानि पट् ॥ कुंभचके वरिष्ठानि गेहं प्रविशतां नृणाम् ॥ १९॥ अब उसीको स्पष्ट लिखतेहै-सूर्यके नक्षत्रसे जो छठा नक्षत्र होय उससे आठ नक्षत्र तथा सूर्यनक्षत्रसे जो वाईसवा नक्षत्र होय उससे छः नक्षत्र गृहमें प्रवेश करनेवाले मनुष्योंको श्रेष्ट होतेहैं ॥ १९॥ अथ प्रवेशविधिः। यथोक्तसमये शय्यावितानस्तोरणैर्युतम् ॥ वेदमंगलनिर्घोपैः संप्रविश्य गृहं शुभम्॥२०॥शिल्पिनं गणितज्ञंच विधिविज्ञ पुरोधसम् ॥ पूजयेच्च यथादेवं हेमरत्नैस्तथांबरैः ॥२१॥ अब प्रवेशविधि लिखतेहे-राजा पूर्वोक्त मुहूर्त में शय्या, चन्दोवा, तोरणयुक्त गृहमें केंद और महलाचारके शब्दोंसहित प्रवेश करे तो शुभ होताहे ॥ २०॥ कारीगर, गणितका जाननेवाला ज्योतिषी ..
प्रकरणम् २२.]
भापाटीकासमेतः। (३७१)
पंडित, विधिका जाननेवाला, पुरोहित इन सवका सुवर्ण, रल.
वस्त्रांसे देवताके समान पूजन करे ॥२१॥
अथ त्रिविधः प्रवेशः।
अपूर्वो नवगेहादी प्रवेशो मुनिभिः स्मृतः ॥ सपूर्वस्तु
प्रवासाते पूर्वाऽपूर्व इतः परः ॥ २२ ॥ आरंभोदितभै पैः
कार्योऽपूर्वः प्रवेशकः॥ पूर्वाऽपूर्वाश्विनीमूलश्रवोपेतैः कर-
स्थितैः ॥ २३ ॥ सपूर्वस्तूत्तराचित्रानुराधारेवतीमृगे ।
रोहिण्यां कथितः प्राज्ञैः प्रवेशस्त्रिविधो गृहे ॥२४॥
अब त्रिविध प्रवेश लिखतेहें-मुनीश्वरोंने नवीन गृहादिकोंमें
तीन प्रकारका प्रवेश कहाहे. अपूर्व, सपूर्व, पूर्वापूर्व इति । नवीन
गृहादिकमें प्रवेश करे तो अपूर्व और यात्रासे लोटके प्रवेश करे तो
सपूर्व और इससे अतिरिक्त पूर्वापूर्व प्रवेश कहाताहे॥२२॥गृहारंभोक्त
नक्षत्रोंमें अपूर्व प्रवेश राजा करे और अश्विनी, मूल, श्रवण, हस्त
इन नक्षत्रों में पूर्वापूर्व प्रवेश करे ॥२३॥ तीनों उत्तरा, चित्रा,
अनुराधा, रेवती, मृगशिरा, रोहिणी इन नक्षत्रोंमें सपूर्व गृहप्रवेश
करें ऐसा पंडितोंने कहाहे ॥ २४ ॥
अंथ वास्तुपूजनादिकं विना प्रवेशोन कार्यः ।
जातुन प्रविशेद्धीमाननाच्छन्नं नवं गृहम् ।।
कपाटरहितं तद्वद्वास्तुपूजनवर्जितम् ॥२५॥
अव वास्तुपूजादिक विना प्रवेश नहीं करना लिखतेहें-विना
छप्परके अथवा विना पटाउके, विना द्वारके, विना वास्तुपूजनके
घरमें प्रवेश नहीं करे॥२५॥
अथ वास्तुपूजनम्।
श्रवस्त्रये मृगे मूलाऽनुराधांत्ये करत्रये । पुनर्भे व्युत्तरे पुष्ये
रोहिण्यामश्विमे तथा ॥ २६ ॥ वास्तोरभ्यर्चनं शस्तं
वलिदानपुरःसरम् ॥ २७॥
- (३७२) मुहूर्तगणपतिः- [ देवालयादिप्रतिष्ठा- . अव वास्तुपूजन लिखतेहैं-श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, मृगशिरा, मूल, अनुराधा, रेवती, हस्त, चित्रा, खाति, पुनर्वसू, तीनों उत्तरा, पुष्य, रोहिणी, अश्विनी इन नक्षत्रोमे बलिदानपूर्वक वास्तुका पूजन शुभ होताहै ॥ २६ ॥२७॥ अथ नवदुर्गपुरप्रवेशः। रोहिणीरेवतीहस्तत्रये पुष्यश्रवस्त्रये ॥ अनुराधोत्तरे नव्ये पुरे दुगें प्रवेशनम् ।। २८ ।। अब नवदुर्गपुरप्रवेश लिखतेहै-रोहिणी, रेवती, हस्त, चित्रा, स्वाति, पुष्य, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, अनुराधा, तीनों उत्तरा इन नक्षत्रोमें नवीन किलेमे प्रवेश करना शुभ होताहै ॥ २८ ॥ अथ जितस्य शत्रोः पुरप्रवेशः। विशाखाकृत्तिकापूभोत्तरापादाभिधे तथा । शनौ वा जितस्यारेविजयी नगरं विशेत् ॥२९॥ इति श्रीमदेवजरावलहरिशङ्करसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त्तगणपती गृहप्रवेशप्रकरणं द्वाविशम् ॥२२॥ अव जितेहुए शत्रुके पुरमे प्रवेश लिखतेहैं-विशाखा, कृत्तिका, पूर्वाभाद्रपद, उत्तराषाढ़ा इन नक्षत्रोमें, शनैश्चर तथा रविवारमें विजयी राजा जीतेहुए वैरीके पुरमे प्रवेश करै ॥ २९ ॥ इति श्रीमदेवज्ञरावलहरिशंकरसारिसूनुगणपतिकृते मुहूर्तगणपती श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितरामदयालुशर्मकृत- भापाटीकासमलंकृत गृहप्रवेशप्रकरण द्वाविशम् ॥२२॥ अथ देवालयादिप्रतिष्ठाप्रकरणम् । प्रासादामरयोःकार्या प्रतिष्ठाथोत्तरायणे॥ तथा जलाशया- रामोत्सर्गः शस्तो विवेत्रके ॥१॥ चैत्रो मासः प्रतिष्ठायां
प्रकरणम् २३.]
भापाटीकासमेतः। (३७३)
मध्यमः कैश्चिदीरितः ॥ शुक्लपक्षेनुराधांत्ये पुनमें रोहिणी-
मृगे ॥२॥ श्रवस्त्रयोत्तराहस्तत्रये पुष्ये विधी शुभे ॥
स्ववारनक्षत्रतिथिपु मूर्तीनां स्थापनं स्मृतम् ॥ विष्ण्वादि-
देवमुख्यानां विलग्ने शुभलौकिके ॥ ३ ॥
अव देवालयादिप्रतिष्ठाप्रकरण लिखते-देवमंदिर तथा देवन-
तिमाकी प्रतिष्ठा उत्तरायण सूर्यमें करनी चाहिये और जलाशय
तथा बागकी प्रतिष्ठा चैनके महीनेको छोडकर उत्तरायणमें शुभ
होतीहै ॥१॥ और किन्हीं आचार्योंने चैत्रका महीना प्रतिष्ठामें
मध्यम कहाहै. शुक्लपक्ष, अनुराधा, रेवती, पुनर्वसू, रोहिणी, मृग-
शिरा ॥२॥ श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, तीनो उत्तरा, हस्त, चित्रा,
स्वाति, पुष्य यह नक्षत्र और शुभ चन्द्रमा और अपने वार
नक्षत्र, तिथियोमे शुभ लौकिकव्यवहारमे, शुभ लग्नमे विष्ण्याटि
मुरय २ देवता तथा अन्य मूर्तियोंका स्थापन शुभ होताहै ॥३॥
अथ देवताविशेपेण नक्षत्रविशेपः।
विष्णोः पूर्वोदिते भेनुराधाचित्राद्वयोस्सिते ॥ रोहिणी-
श्रवणज्येष्ठापुप्ये चाभिजितीरितम् ॥ ४॥ विधिवासक्योः
सम्यक्प्रतिप्टापनमार्यकैः ॥ भानोर्हस्तेऽनुराधायां कुवे-
रस्कंधयोरपि ॥५॥ मूले दुर्गादिकानां च श्रवणे सुगतस्य
हि ॥ रेवत्यां धर्महरंवफणिप्रमथरक्षसाम् ॥६॥ यक्षभू-
नासुराणां च वाग्देव्याः स्थापनं स्मृतम् ॥ व्यासागस्त्य-
ग्रहाणां च वाल्मीकेः पुष्यभे तथा ॥७॥ यत्र सप्तर्पयो
यांति धिष्ण्ये तेपां तु तव च ॥ सर्वेपामेव रोहिण्यामुत्तरा-
त्रितये तथा ॥८॥ धनिष्ठायां दिगीशान प्रतिष्ठापनमी-
रितम् ॥ ९॥
(३७४) मुहूर्तगणपतिः- [देवालयादिप्रतिष्ठा- अव देवताविशेषसे नक्षत्र विशेष लिखतेहैं-विष्णुके पूर्वोक्त नक्षत्रोंमें तथा अनुराधा, चित्रा, स्वाति, मृगशिरा, रोहिणी, श्रवण, ज्येष्ठा, पुष्य, अभिजित् इन नक्षत्रों में ब्रह्मा तथा इन्द्रकी प्रतिष्ठा शुभ कहीहै. सूर्यकी प्रतिष्ठा हस्त नक्षत्र में; कुबेर और स्वामि कार्तिककी प्रतिष्ठा अनुराधा नक्षत्रमें शुभ कहीहै ॥४॥५॥दुर्गादि देवताओंकी प्रतिष्ठा मूलनत्रमें; बुद्धकी प्रतिष्ठा श्रवण नक्षत्रमें और धर्म, गणेश, शेप, प्रमथ, राक्षस ॥ ६॥ यक्ष, भूत, असुर, सरस्वती इतने देव- ताओंकी प्रतिष्ठा रेवती नक्षत्रमें शुभ होतीहै और व्यास, अगस्त्य, वाल्मीकि, नवग्रह इनकी प्रतिष्ठा पुष्य नक्षत्रमें शुभ होतीहै॥७॥ और सप्तर्पियोंकी प्रतिष्ठा उस नक्षत्रमें करनी चाहिये जिसपर कि, वे स्थित हैं. रोहिणी, तीनों उत्तरा इन नक्षत्रोंमें सब देवताओंकी प्रतिष्टा शुभ होतीहै ॥८॥ और धनिष्ठा नक्षत्र में दिक्पालोंकी प्रतिष्ठा शुभ कहीहे ॥९॥ अथ देवताविशेपेण लग्ने विशेषः। सिंहे सूर्यः शिवो इंटे लग्ने स्थाप्यः स्त्रियां हरिः॥ कुंभे वेधाश्चरे क्षुद्रा द्वयले देव्यः स्थिरेऽखिलाः॥१० अव देवताविशेषसे लग्नमें विशेप लिखतेहे-सिह लग्नमें सूर्यकी, मिथुनमें शिवकी, कन्या लग्नमें विष्णुकी, कुंभ लग्नमें ब्रह्माकी, चरल- नमें क्षुद्राअर्थात् चतुःपष्टि योगिनीयोंकी; द्विस्वभावलग्नमें देवी अर्थात् दुर्गाप्रभृतिकी और स्थिर लग्नमें सब देवताओंकी प्रतिष्ठा करनी चाहिये ॥१०॥ अथ वारफलम्। प्रतिष्ठोग्रा तथा क्षेमा वह्निदा वरदा दृढा ॥ आनंददायिनी कल्पस्थायिन्यर्कादिवासरे ॥११॥ अब वारफल लिखतेहैं-अर्कादिवारोंमें जो प्रतिष्ठा होतीह उनको कहतेहैं कि, रविवारमें उग्रा, चन्द्रवारमें क्षेमा, मंगलवारमें
प्रकरणम् २३.]
भापाटीकासमेतः। (३७५)
अग्निदा, बुधवारमें वरदा, वृहस्पतिवारमें दृढा, शुक्रवारमें आनन्द-
दायिनी और शनैश्चरवारमें कल्पस्थायिनी प्रतिष्ठा होतीहै ॥११॥
अथ देवताविशेषेण मासविशेपः।
याम्यायनेपि वाराहमातृभैरववामनान् ॥ महिपासुरमंत्री च
नृसिंह स्थापयेद्वधः ॥ १२ ॥ श्रावणे स्थापयेल्लिंगमाश्चिने
जगदंबिकाम् ॥ मार्गशीर्षे इरिं चैव सर्वान्पोपेपि
केचन ॥ १३॥
अव देवताविशेषसे मासविशेष लिखतेहैं-दक्षिणायनमें वाराह-
मूर्ति, मातृका, भैरव, वामन, दुर्गादेवी, नृसिंह इन देवताओंकी
प्रतिष्ठा शुभ होतीहै ॥ १२ ॥ श्रावणमें शिवलिंगकी प्रतिष्ठा करे,
आश्विनमें जगदंविकादेवीकी, मार्गशीर्ष में विष्णुकी और पोपमें
सब देवताओंकी प्रतिष्ठा करे ऐसा कोई आचार्य कहतेहैं ॥१३॥
अथ प्रतिष्ठायां लग्नवलम् ।
केंद्रकोणद्धिलाभस्थैः शुभैः पापेश्च सेंदुभिः ।
आयारिगैः सुतैश्वर्यप्रदा देवाः प्रतिष्ठिताः॥१४॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरमूरिसुनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपती जलाशयारामदेवताप्रासादप्रतिष्ठाप्रकरणं
त्रयोविंशम् ॥२३॥
अव प्रतिष्ठामें लग्नवल लिखतेहें-केंद्र, त्रिकोण, दूसरे, ग्यारहवें
स्थानमें शुभग्रह होय और चन्द्रमासहित पापग्रह ग्यारहवें तथा
छठे स्थानमें होंय तो इस योगमें प्रतिष्ठा कियेहुए देवता, पुत्र और
ऐश्वर्यके देनेवाले होतेहैं ॥ १४ ॥
इति श्रीमद्देवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त्तगणपतो
श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितरामदयालुशर्मकृत-
भापाटीकासमलंकृतं जलाशयारामदेवताप्रासादप्र.
तिष्ठाप्रकरणं त्रयोविंशम् ॥ २३ ॥
(३७६) मुहूर्तगणपतिः- [मिश्र- अथ मिश्रप्रकरणम् । तत्रादावंगस्फुरणफलम् । अंगस्फूर्तिफलं वक्ष्ये दक्षिणांगसमुद्भवम् ॥ पुरुषाणां तु तज्ज्ञेयं वामभागे मृगीहशाम् ॥१॥ पृथ्वीलाभः शिरः- स्थाने स्थानलाभो ललाटके ॥ प्रियाप्तिः स्याद्भुवोमध्ये भ्रुवोर्युग्मे सुखं महत् ॥२॥ शुभवाश्रुतिः कर्णे लोचने प्रियदर्शनम् ॥ दृकोणभागयोर्लक्ष्मीरधःपक्ष्मणि संजयः ॥३॥ गंडदेशे स्त्रियाः सौख्यं नासायां गंधजं सुखम् ॥ उत्तरोठे तु वाग्वादश्चुंबनं चाधरे स्त्रियाः॥४॥ हनूदेशे भयं ज्ञेयं मुखे मधुरभोजनम् ॥ भूपाप्तिः कंठदेशे स्याद्रीवायां रिपुजं भयम् ॥६॥ ज्ञेयः पराजयः पृष्ठे स्कंधे मित्रसमा- गमः ॥ प्रियाप्ति हुदेशे स्यान्मध्ये बाह्वोर्धनागमः ॥६॥ द्रविणाप्तिं करे विद्याद्विजयं वक्षसि ध्रुवम् ॥ प्रमोदं च बलं कन्या पार्श्वे प्रीतिमनुत्तमाम् ॥७॥ स्थानात्प्रचलनं नाभौ कोशवृद्धिरथांत्रके ॥ कोशाप्तिरुदने नार्या जघने पतिसंगमः ॥८॥ स्फिग्गुदे वाहनाप्तिः स्याल्लिंगे योपित्समागमः॥ वृपणे पुत्रलाभश्चाभ्युदयो बस्तिदेशके ॥ ॥९॥ ऊरी सदाससां प्राप्ती रिपुसंधिस्तु जानुनि ।। क्वचिद्धानिस्तु जंघायां स्थानाप्तिश्चरणोपरि ॥ १० ॥ पादाधो लाभदं ज्ञेयमंगस्फूर्तिफलं त्विदम् ॥ वामे पुंसां फलं चैतदुधैज्ञेयं विपर्ययात् ॥ ११ ॥ नराणां दक्षिणेंगे स्यादंगप्रस्फुरणे तथा॥ अव मिश्रप्रकरण लिखतेहैं-तहां पहिले अगस्फुरणफल लिख- तेहैं-पुरुषोंके दाहिने अङ्ग और स्त्रियोंके वामाअङ्गका विचार करना हिये ॥ १॥ शिरस्थान फडके तो पृथ्वीका लाभ होय, ललाट प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (३७७) फड़क ता स्थानका लाभ होय और भौंहोंका मध्यभाग फड़के तो प्रियवस्तुकी प्राप्ति होय और दोनों भौहें फड़के तो महान् सुख होताहै ॥२॥ कान फड़क तोशुभ वात्ता सुननेमें आवै और जो नेत्र फड़के तो प्यारेका दर्शन होय और नेत्रोंके दोनों कोणभाग फड़के तो लक्ष्मीकी प्राप्ति होग और पलकके नीचे फड़के तो जय होतीहै ॥३॥ गाल फड़के तो स्त्रीका सुख, नाक फडके तो गन्धका सुख, ऊपरका होठ फड़के तो वाग्विवाद और नीचेका होठ फड़के तो स्त्रीका चुम्बन प्राप्त होताहै ॥४॥ ठोड़ी फड़के तो भय, मुख फड़कै तो मधुर भोजन, कंठ फड़के तो भूपणकी प्राप्ति, ग्रीवा फड़के तो शत्रुका भय ॥५॥ पीठ फड़के तो पराजय, कन्धा फड़के तो मित्रस- मागम, भुजा फड़क तो प्यारेकी प्राप्ति, भुजाओंका मध्यभाग फड़के तो धनकी प्राप्ति ॥६॥हाथ फड़के तो द्रव्यकी प्राप्ति, छाती फड़के तो विजय, कमर फड़के तो आनन्द ओर वलकी प्राप्ति, पसली फड़के तो अनुत्तम प्रीति ॥७॥ नाभि फड़कै तो स्थानसे चलना, आतें फड़के तो खजानेकी वृद्धि, पेट फडके तो खजानेकी प्राप्ति, स्त्रीकी जंघा फड़के तो पतिसे संगम ॥८॥ चूतड़ वा गुदा फड़के तो सबारीकी प्राप्ति, लिग फड़के तो स्त्रीके साथ समागम, फोते फडकें तो पुत्रलाभ, पेडू फड़के तो उदय होताहे ॥ ९॥ जंघा फडकें तो शुभ वस्त्रोंकी प्राप्ति, घुटने फड़के तो वैरीसे मिलाप और कभी जंघा फडकै तो हानिभी होतीहै, पॉवका ऊपरी भाग फडके तो स्थानकी प्राप्ति ॥ १०॥ (पांवके नीचे) तलवा फडके तो लाभदायक होताहे. यह अंग फडकनेका फल कहाहे । पुरुपका वामांग फड़के तो विपरीत फल होताहे, ऐसा बुद्धिमानोंको जान- लेना चाहिये ॥ ११॥ इसी प्रकार स्त्रियोंका दाहिना अंग फडके तोभी विलोम जानना अर्थात् अशुभ फल होताहे- - (३७८) मुहूर्त्तगणपतिः- [मिश्र- अथांगे तिलोत्पत्तौ कंइत्यां चेदमेव फलम् । अंगस्फूर्तिसमा ज्ञेया लाञ्छनं मशकास्तिलाः ॥ १२॥ कंडूतिर्दक्षिणे पाणी नृपाणां जयदा स्मृता ॥ अन्येपां लाभदा पादतले गमनकारिणी॥१३॥ अव अगमें तिलोत्पत्ति और खुजलानेसे यही फल लिखतेहैं- पूर्वोक अंगोंमें ल्हसा, वा मस्सा, वा तिल होय तो अंग फड़कनेके समानही फल जाने. राजाओंका दाहिना हाथ खुजलावै तो विजय- दायक होताहै और अन्य पुरुषोंका हाथ खुजलावै तो लाभदायक होताहै और पॉवका तलवाखुजलावे तो मार्गचलना पड़ताहै१२॥१३॥ अथ पल्लीपतनफलम् । तत्र शुभाशुभतिथि- वारनक्षत्राणि। भूनेवाऽग्निशरांगाशाविश्वादित्येशसंमिताः ११२।३ । ५।६।१०। १३ । १२ ॥ ११॥ तिथयः शुभदा पल्ली- पातेन्यास्त्वशुभा मताः ॥ १४ ॥ सौम्यवाराः शुभाः प्रोक्ताः पापा दुष्टफलप्रदाः ॥ पुण्याऽविरोहिणीद्वंदपुनी- फाकरत्रयम् ॥ १५ ॥ धनिष्ठांत्यानुराधाख्यं शतमं च शुभप्रदम् ॥ इतोन्यद्भ निपिद्धं स्यात्पल्लीपाते तथा नृणाम् ॥ १६॥ दक्षिणांगेखिले पुंसां वामांगे तु मृगीहशाम् ॥ नाभी हादरे चैव मस्तके हनुवजिते ॥ १७॥ पल्लीपातः शुभो ज्ञेयस्ततोऽन्यत्र न शोभनः॥ यत्फलं पतने पछ्याः शरठारोहणेपि तत् ॥ १८ ॥शरठस्य प्रपाते च पल्ल्या- रोहे वृथा फलम् ॥ स्नातव्यं स्पर्शने पल्ल्याः शरठस्य सवाससः॥ १९॥ जन्म: मृत्युयोगेति दग्धे विटयादि- दूपिते ॥ लग्ने पापयुते चंद्वेष्टमेरिटं प्रजायते ॥३०॥ तत्र
,
प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (३७९)
शांतिं जपं होमं रुद्रं मृत्युंजयादिकम् ॥ पंचगव्ययुतं स्नानं
कुर्यादाज्यावलोकनम् ॥२१॥
अव पल्लीपतन लिखतेहैं-तहां शुभाऽशुभ तिथिवारनक्षत्रोंको
लिखतेहे-प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, पंचमी, षष्ठी, दशमी, त्रयो-
दशी, द्वादशी, एकादशी ये तिथि छिपकलीके गिरपड़नेमें शुभ और
अन्य तिथि अशुभ मानीहें ॥ १४ ॥ शुभग्रहोंके वार शुभफलदायक
और पापग्रहोंके वार अशुभफलदायक होतेहैं. पुष्य, अश्विनी, .
रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वस, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाति
॥१५॥ धनिष्ठा, रेवती, अनुराधा,
शतभिषा ये नक्षत्र पल्लीपातमें
मनुष्योंके लिये शुभ और इनसे अन्य नक्षत्र अशुभ होतेहैं ॥१६॥
पुरुषोंके दाहिने सब अंगोंपर और स्त्रियोंके वामांगोंपर छिपकलीका
गिरना शुभ होताहै.नाभि, हृदय, उदर, मस्तक इन अंगोंपर छिप.
कली गिरै तो स्त्रीपुरुष दोनोंके लिये शुभ होताहै ॥ १७ ॥ किन्तु
ठोडीपर गिरै तो अशुभ होताहै तथा स्त्रीके दाहिने और पुरुपके
वामांगपर गिरै तोभी अशुभ होताहै और जो फल छिपकलीके
गिरनेका है वहही फल गिरगटके चढनेकाभी होताहे और गिर-
गटका गिरना और छिपकलीका चढना निष्फल होताहे. छिपकली
स्पर्श करै तो स्नान करना चाहिये और जो गिरगटका स्पर्श होजाय
तो वस्त्रोंसमेत स्नान करना चाहिये ॥ १८ ॥ १९ ॥ जन्म नक्षत्रमें,
मृत्युयोगमें,दग्धदिनमें, भद्रादि दूपित दिनमें और पापग्रहयुक्त लग्नमें,
अष्टमस्थ चंद्रमामें छिपकली गिरै अथवा गिरगट चढ़े तो अरिष्ट
होताहे ॥ २०॥ उस अरिष्टके निवारणार्थ शान्ति, जप, होम, रुद्रा-
भिषेक, मृत्युंजय मंत्रका जप, पंचगव्यस्नान करें और घीका छाया-
दान करै ॥२१॥
-- (३८०) मुहूर्तगणपतिः- [मिश्र- अथ स्वस्यारिष्टज्ञानम्। यस्य सूर्यस्वरोजसं पोडशाहं वहेत्तदा।सद्यो मृत्युस्ततोन्यूने न्यूनाहमिति मासके ॥ २२ ॥ एवं वामस्वरे सौख्यं तयो- शेमृतिः क्षणात् ॥ यस्य सूर्यायते चंद्रः सूर्यश्चंद्रायते तदा ।। २३ ।। अहोदयं त्रयं तस्य पण्मासाभ्यंतरे मृतिः ॥ निष्प्रभ भास्करं पश्येन्नियते दशभिर्दिनैः ॥२४॥ जान- त्पश्यति यः स्वप्नं सोपि वप न जीवति ॥ न विदेत्कर्ण- घोपं योनासाग्रं रसनांध्रुवम् ॥२५॥ मेदू वामन पश्येद्यः पण्मासान्स न जीवति ॥ मणिबंध ललाटस्थं यदि सूक्ष्म न पश्यति ॥२६॥ यो दुगंधिविना हेतुं निःश्रीको वाति- दीप्तिमान् ॥ कृशांगः स्थूलदेहःस्यात्क्षरत्केशनखोऽपि वा ॥ ॥२७॥ स्रवद्वामेक्षणो वापि मासपटुं न जीवति ॥ध्रुवं विष्णोः पदं चैवाऽरुधती मातृमंडलम् ॥ २८॥ भूगोलं चंद्रगं चिह्नमपश्यन्नेव जीवति ॥ कफो मजति यस्याप्सु यंकादौ खंडितं पदम् ॥ २९॥ स्नातस्य प्रागुरः शुष्येभ्- मालिः स्याञ्च मूर्धनि ॥ नो सुभुक्तौ धृति धत्ते स्थूलदेहः कृशोथ वा ॥३०॥ विपर्यासः स्वभावस्य नो मात्यास्य- गुलियत्रम् ॥ ३३॥ अव अपना अरिष्टज्ञान लिखतेह-जिस मनुष्यका (सूर्यस्वर) दाहिना स्वर निरन्तर सोलह दिन चले तो उस मनुष्यकी शीघ्रही मृत्यु होतीहै और यदि सोलहदिनसे कम चले तो कुछदिनकम एक मासमें मृत्यु होतीहै ॥ २२ ॥ इसीप्रकार वायॉस्वर चले तो सुख होताहै और जो दोनो स्वर चंद होजायँ तो क्षणभरमें मृत्युहोजा तीहे और जिस मनुप्यका चन्द्रस्वर सूर्यके सदृश होय और सूर्यस्वर चन्द्रके नाई होय अर्थात् वायाँ स्वर दाहिने स्वरके समयमें और ] . प्रकरणम् २४. भाषाटीकासमेतः। (३८१) दाहिनास्वर वायाँ स्वरके समयमें दो वा तीन दिन चले तो छह महीनेके भीतर उस मनुष्यकी मृत्यु होतीहै और सूर्यको विना ते- जका देखै तो दश दिनमें उसकी मृत्यु होतीहै ॥ २३॥ २४ ॥ और जो पुरुष जागते समय स्वप्नको देखै तो वह सालभर नहीं जीताहे और जिसको कानका शब्द न सुनपडै अथवा जिस पुरुषको अपनी नासिकाका अग्रभाग, जीभ, भौहें, वायाँ लिंग- भाग न दीखे तो वह छह महीने नहीं जीताहै और ललाट पर रक्खाहुआ हाथका पाँचा सूक्ष्म नहीं दीखे अर्थात मोटा दीखें अथवा विना कारणके जिस पुरुषसे दुर्गध निकले वा शोभा- रहित होजाय अथवा अत्यंत तेजोयुक्त होजाय वा दुर्बल अंग- वाला अत्यंत स्थूल शरीर होजाय अथवा ॥ २५ ॥ २६ ॥ केश और नख आपसे आप गिरनेलगें ॥ २७॥ बायां नेत्र वहने लगै तो वह मनुष्य छह महीने नहीं जीताहै. ध्रुव, विष्णुपद, अरुंधती, मातृमंडल, भूगोल और चन्द्रमाका श्याम चिह्न न दीग्वे तो जीता नहीं है. जिस मनुष्यका कफ जलमें ध्वजाय, कीचड आदिमें पांवका चिह्न खंडित दीखे ,॥ २८ ॥२९॥ स्नान करनेके पश्चात् सब अंगोंसे प्रथम हृदय सूख जाय अथवा शिरमेंसे धुऑकी पंक्ति निकले, अच्छे भोजन करनेपरभी धैर्य न रक्खै, मोटाशरीर दुर्वल होजाय ॥३०॥ स्वभाव बदलजाय, भोजनके समय मुखमें तीन अंगुली न समावें तो शीघ्र मृत्यु होतीहै ॥ ३१ ॥ अथ संग्रामेऽशुभचिह्नम्। जिहाशोपःप्रकंपश्च तांबूले रागहीनता ।। वर्णाः सगद्गदा यस्य तस्य मृत्यू रणे भवेत् ॥ ३२॥ अव संग्राममें अशुभ चिह्न लिखतेहैं-जीभका सूखजाना, शरी- रका काँपना, पान खानेपर मुखका लाल न होना, गद्गदवाणीका निकलना इन चिहोंवाले मनुष्यकी मृत्यु युद्धमें होतीहै ॥३२॥ ,
(३८२) मुहूर्त्तगणपतिः-
[मिश्र-
अथ युद्धे जयलक्षणम् ।
प्रफुल्लितभुजश्चैव रोमांची स्थिरहग्भटः ॥
धैर्योपेतः समुत्साही विजयी स रणे भवेत् ॥३३॥
अव युद्ध में जयलक्षण लिखतेहैं-प्रफुल्लित भुजाओंवाला, खडे
हुए रोमांचोंवाला, स्थिर दृष्टिवाला, धैर्ययुक्त, उत्साहवाला योधा
युद्धमें विजयी होताहै ॥ ३३॥
अथ छायापुरुपदर्शनप्रकारस्तत्फलञ्च ।
प्रातः पृथग्गते सूर्य स्नात्वा प्रत्यङ्मुखो नरः ।। संपूर्णाव-
यवं तं चेत्संमुखं श्वेतमीक्षते ॥ ३४ ॥ यावदन्दं सुखं क्षेम
विजयं प्राप्नुयात्तदा ॥ पृष्ठे तस्मिन्छिरोहीने मासपर्टी स
जीवति ॥ ३५॥ विकणे हायनं चैकं व्यंसे चेन्मासस-
तकम् ॥ सरंध्रहृदये सप्त दशमासान्विहस्तके॥३६॥ विपाई
निव्युरस्के द्वौ व्यास्ये मासं हि जीवनम् ॥ द्विदेहदर्शने
मृत्युः सद्य एव न संशयः॥ ३७॥
अव छायापुरुपदर्शनप्रकार और उसका फल लिखतेहैं-प्रातः-
काल मनुष्य स्नान करके सूर्यकी ओर पीठ और पश्चिमको मुख
करके खडा होवे और सामने अपनी छायाको देखे यदि संपूर्ण
अंगोंसहित शरीरकी छाया श्वेत दीखै ॥ ३४ ॥ तो वर्षभर सुख-
क्षेम, विजयकी प्राप्ति रहतीहै और जो विना शिरके छाया दीखे तो
छह मास जीताहै ॥३५॥ और जो विना कानोंकी छाया दीखे तो
एक वर्प ओर जो विनाकंधोंकी छाया दीखे तो सातमास ओर
छिद्रोंसहित हृदय दीखे तोभी सात मास और विनाहार्थोकी छाया
दीखे तो दशमास मनुष्य जीताहै ॥ ३६॥ और विनापसलीकी
छाया दीखे अथवा विनाहृदयकी छाया दीखै तो दो मास ओर
विनामुखकी छाया दीखे तो एक मास जीताहे और शरीरकी दो
छाया दीखें तो निस्संदेह शीमही मृत्यु होती है ॥३७॥
प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (३८३) अथ प्रकारांतरेण फलम्। मित्रनाशो विपादे च बंधुनाशो विवाहुके ॥ आत्मनाशो विशी स्यात्सर्वाभाव कुलक्षयः ॥ ३८ ॥ दुर्भिक्षं दारुणं देशे कव॒रे च पराङ्मुखे ॥ विवरं धूमिते रूक्षे भिन्ने छिन्ने विघातनम् ॥ ३९ ॥ पीते रुजोऽरुणे हानिः कृष्णे मृत्युः प्रजायते ॥ ४०॥ अव प्रकारान्तरसे फल लिखतेहैं-विनापरकी छाया दीखे तो मित्रका नाश और विनावाहुकी छाया दीखै तो वन्धुका नाश और विनाशिरकी छाया दीखै तो आत्माका नाश और सव छाया न दीखे तो कुलका नाश होताहै ॥३८॥ और यदि शरीरकी छाया कवरी दीखे तो अपने देशमें दारुण दुर्भिक्ष और धुंऑके रंगकी छाया दीखै अथवा रूखी दीखै तो रोग और जो शरीरकी छाया कटी टूटी हुई दीखै तो देशका विनाश होताहै ॥ ३९ ॥ और पीली दीखै तो रोग, लाल दीखे तो हानि, काली दीखै तो मृत्यु होतीहै ॥४०॥ अथ स्वप्नदर्शनम्। आये यामे निशि स्वप्नो वर्पण फलदो भवेत् ॥ द्वितीये मासपङ्केन विभिर्मासैस्तृतीयके ॥४१॥ प्रातः सद्यःफलः स्वमस्ततः स्वप्यान्न चेन्नरः ॥ रोगचिंतोद्भवा व्यर्थाश्चिर- पाकादि वीक्ष्यताम् ॥४२॥ अव स्वप्नदर्शन लिखतेह-रात्रिके प्रथम प्रहरमें स्वप्न देखे तो उसका फल सालभरमें होताहे ओर जो दूसरे प्रहरमें स्वप्न देखे तो छह महीनेमें, यदि तीसरे प्रहरमें स्वप्न देखे तो तीन महीने में ॥४१॥ और चौथे प्रहर प्रातःकालमें स्वप्न देखे तो तुरन्त फल- - (३८४) मुहूर्त्तगणपतिः- [मिश्र- दायक होताहै परन्तु स्वप्न देखकर फिर यदि न सोवै तो उक्तफल होताहै और रोग तथा चिन्तासे उत्पन्न होनेवाले स्वप्न निष्फल होतेहैं वा चिरकालमें फल देनेवाले होते है ॥ ४२ ॥ अथ शुभदाःस्वप्नाः। सद्राजा ब्राह्मणा देवाः सिद्धगंधर्व किन्नराः॥ गुरुः श्वेतांबरा नारी तेपामाशीश्च दर्शनम् ॥४३॥ प्रासादगजशैलानां श्वेतोशासनवाजिनाम् ॥ दर्शनं रोहणं लाभः सिंहस्यारो हणं तथा॥४४॥ छत्रध्वजसुवर्णाजरनरोप्यदधीनि च ॥ यवगोधूमसिद्धार्थाः फलं दीपश्च कन्यकाः ॥ ४५ ॥ श्रीखंडाक्षतदूर्वेक्षुदर्पणाः पुष्पितद्रुमाः ॥ लाभे वा दर्शने चैपां लाभः सौख्यं भवेद्यशः ॥४६॥ भोजनं रोदनं वीणावादनं नौप्ररोहणम् ॥ अगम्यागमनं विष्ठालेपन शस्तमीरितम् ॥ १७॥ आरूढो यो हि जागति सपुष्प फलितं दुमम् ।। दष्टः श्वेताहिना दक्षे करे स्यात्स महाधनः ॥४८॥ रुधिरस्नानपानं च सर्पदंशो मृतिनिजा॥ शय्या हासनानां च ज्वलनं सशिरच्छिदा॥ ४९ ॥ रक्तस्रावो जलैः स्नानं मरणं मांसभक्षणम् ॥ सुरायाः पयसः पानं प्रशस्तं पायसाशनम् ॥५०॥ कदलीकल्पवृक्षाश्च तीर्थ गंगादिकं सरित् ॥ तोरणं भूपणं राज्यं स्वनैश्च ग्रामवेष्ट- नम् ॥५१॥ वेदवाद्यादिनिघोंपो गर्तानिःसरणं तथा ॥ दंशो वृश्चिककीटानां तडागोद्यानदर्शनम् ।। ५२ ॥ पीतं रक्तं फलं पुष्पं स्वप्ने प्राप्नोति यो नरः॥ लभते सोचिरा- स्वर्ण पद्मरागमणिं तथा ॥५३॥ जयो द्यूते रणे वादे पुरुहूतध्वजेक्षणम् ॥ आत्मनो बंधनं शीप बाहोरानंत्यमु- त्तमम् ॥५४॥अभिपेककरो विप्रो देवो वा छत्रधारणम् ।।
प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (३८५) कुरुते महिपीव्यात्रीगोसिंहीस्तन्यपानकम् ॥ ५५ ॥ स्वनाभी तृणवृक्षाम्बुपुष्पाणामुद्भवस्तथा ॥ भुवो भूमि- धरस्यापि क्रमणोत्क्षेपणे शुभे ॥५६॥ मणिसौवर्णरी- प्यानां पावांभोजनीदले ॥ योऽनाति पायसं स्वप्ने स राज्यमधिगच्छति ॥१७॥ गौलिंगी ब्राह्मणो राजा पिता मित्रं च देवता ॥ यद्वदेत्सदसत्स्वप्ने तत्तथैव प्रजायते ॥१८॥ प्रजितं शिवलिंग च देवता वा यथाविधि ॥ स्वप्ने दृष्टाः प्रयच्छंति नराणां विपुलं धनम् ॥ ५९॥ त्यक्त्वा तक्राणि कासं श्वेतवर्ण शुभं मतम् ॥ सर्व कृष्णमसद्धित्वा गोदेवांश्च गजद्विजान् ॥६॥ अव शुभद स्वप्न लिखते है-सत्पुरुष राजा, ब्राह्मण, देवता, सिद्ध, गन्धर्व, किन्नर, गुरु, श्वेतवस्त्र पहिरीहुई स्त्री इन सबका दर्शन होय ॥ १३ ॥ देवमंदिर, हाथी, पर्वत, श्वेत घेल, आसन, घोडा इनका दर्शन अथवा इन सवपर चढना वा इनका लाभ होना, सिंहपर चढना ॥ ४४ ॥ छत्र, ध्वजा, सुवर्ण, कमल, रत्न, चांदी, दही, जौ, गेहूं सरसों, फल, दीपक, कन्या ॥४५॥ चंदन, अक्षत, दूर्वा, ईस, दर्पण, पुष्पित वृक्ष इतनी वस्तुओका दर्शन अथवा लाभ होय तो द्रव्यलाभ, सौख्य तथा यश मिलताहै ॥४६॥ भाजन,रादन, वीणाका वजाना, नापपर चढना, अगम्या स्त्रीके साथ मैथुन करना, विष्ठामें सन जाना इतनी वस्तु स्वप्नमे होय तो शुभ होताहै ॥ ४७ ॥ जो पुरुप स्वप्नमे फूलेफले वृक्षपर चढकर जाग. ताहै अथवा स्वप्नमे जिसके दाहिने हाथमें श्वेतसर्प डस लेताहे तो वह पुरुप महाधनी होताहे ॥४८॥ लोहमें स्नान करना, लोहका पीना, सर्पका डसना, अपनी मृत्यु होना, शय्या, महल, आसनका जलना, अपने शिरका कटना ॥ १९ ॥ शरीरसे रुधिरका वहना, " - २५ - (३८६) मुहर्तगणपतिः- [ मिश्र- जलसे स्नान करना, अपना मरना, मांस खाना,मदिरा या पानी पीना, खीरखाना ऐसे स्वप्न शुभ होतेहे ॥ ५० ॥ केला, कल्पवृक्ष, तीर्थ, गंगादि नदी, तोरण, भूपण, राज्य, शुभ अन्नोंसे घिराहुआ ग्राम ॥५१॥ वेद और चाजेआदिका शब्द होना, गढ़हेसे निकलना, विच्छू कीड़ेआदिका काटना, तडाग और वीचेका देखना, पीले तथा लाल फलफूलोंका प्राप्त होना ऐसे स्वप्न देखनेवाले मनुष्यको 'शीघ्रही सुवर्ण, पुखराज मणिका लाभ होताहै ॥ ५२ ॥ ५३॥ जुआ वा युद्ध अथवा विवाद में विजय होना, इंद्रध्वजाका देखना, अपना बंधन होना, तथा अपने अनेक शिर और भुजाओंका होना ऐसे स्वप्न उत्तम होतेहैं ॥५४॥ अभिषेक करनेवाला ब्राह्मण अथवा देवता अपने ऊपर छत्र धारण करे और आप भेंस, व्याघी, गौ, सिंहनी इनके दूधका पान करै ॥ ५५ ॥ अथवा अपनी नाभिमें तृण, वृक्ष, जल, पुष्प उत्पन्न हुए देखे अथवा पृथ्वी और पर्वतको क्रमसें. ऊपरको उड़ताहुआ देखे तो ऐसे स्वप्न शुभ होतेहैं ॥ ५६ ॥ मणि, सुवर्ण, चाँदीके पात्रोंमें अथवा कमलिनीके पत्तेपर जो मनुष्य स्वनमें पायस भोजन करताहे सो राज्यको पाताहै ॥ ५७ ॥ गौ, संन्यासी, ब्राह्मण, राजा, पिता, मित्र देवता इनमेंसे कोई एक स्वप्नमें जेसा (शुभाऽशुभ)बुराभला कहें वैसाही फल होताहे ॥५८॥ सनमें शिव- लिंगका तथा देवताका यथाविधि पूजन और दर्शन करे तो विपुल धनकी प्राप्ति होतीहै ॥ ५९॥ महा और कपासको छोडकर संपूर्ण सफेद रंगकी वस्तु शुभ मानीहें और गो, देवता, हाथी, ब्राह्मण इनको छोडकर काले रंगकी सव वस्तुएँ अशुभ होतीहें ॥६॥ अथाशुभस्वप्नाः। तैलाभ्यक्तोथ दिग्यासा आरूढो माहिप खरम् ॥ उष्टुं कृष्णं वृपं वावं याम्यां गच्छन्न जीवति ॥ ६१ ॥ पाक- . प्रकरणम् २४. भापाटीकासमेतः । (३८७) स्थाने वने रक्तपुष्पाढये सूतिकागृहे ॥ विकलांगो विशे- स्वप्ने सोऽसुभिर्विप्रयुज्यते ॥ ६२ ॥ जतुकोंकुमसिहादि- धातवो यस्य मंदिरे॥ पतंतितरुतस्तस्य गेहदाराश्च चौरभीः ॥६३॥ नाभेरन्यत्र गात्रेपु तृणपुष्पद्रुमोद्गमः ॥ खरोष्ट्र- कपिसपीधैर्यानं स्नेहस्य भक्षणम् ॥ ६४ ॥ कलुपेणांना- मजाकर्दमैर्गोमयेन च॥स्नेहेन वपुपो लेपः कर्दमे विनिम- जनम् ॥ ६५॥ पातो दृग्दंतहस्तस्य जिहायाश्च त्रयं तथा॥ एते शोकप्रदाः स्वमा दृष्टा हानिकरा अपि ॥६६॥ स्वप्ने संदोलनं गीतं क्रीडितं स्फोटितं तथा ॥ हसितं भत्सितं श्रोतोवहानीरे ह्यधोगतम् ॥ ६७ ॥ सूर्येदुध्वज- ताराणां पातः स्वस्य चितावपि ॥ रज्ज्वाच्छेदः शिरोभागे कांस्यवर्णस्य धारणम् ॥ ६८ ॥ प्रवेशो जननीगर्ने दुष्ट- मेतच रिटदम् ॥ करवीरमशोकं च लतापाशेन बंधनम् ॥ ॥ ६९ ॥ कृष्णांबरधरा योपालिंगनं मृत्युकारकम् ॥ आरुह्य पुष्पितान्वृक्षान्यो विचिंत्य निजं वपुः ॥ ७० ॥ भूपयत्यरुणैः पुष्पैः सोपि प्राणैर्वियुज्यते ॥ धृतरक्तांवर- श्लिप्टो हत्यामानोति मानवः॥७१ ॥ यस्तु धूमोयमात्मानं व्याप्तं धूमेन चेक्षते ॥ भस्माज्यलोहलाक्षं च स च लक्ष्म्या वियुज्यते ॥७२॥ कोष्टकुक्कटमार्जारगोधावभुभुजंगमाः॥ मक्षिका वृश्चिका दंशा दृष्टाः स्वप्ने न शोभनाः ॥ ७३ ॥ रत्नद्रव्यायुधोपानच्छय्याभूपाश्च योपिताम्॥ वस्त्रादिप्रियव- स्तूनामपहारोऽर्थनाशकः ॥७॥ विवाहोत्सवयोः शोको भ्रंशे वा नखकेशयोः॥ करायवयवानां तु च्छेदने स्वामना- शनम् ॥ ७९ ॥ वपनं श्मश्रुकेशानां नेत्ररुक्पतनं तथा ।। कूपगर्तदरीघ्वांतविवरेषु न शोभनम् ॥७६ ॥ कपोतश्येन- (३८८) मुहूर्तगणपतिः- [ मिश्र- गृध्राद्या ऋक्षकौशिकवायसाः ॥ शृगालशशकश्वानो दृष्टाः स्वग्ने न शोभनाः ॥ ७७॥ शप्कुलीकृशराश्राणागुडाऽपू- पादिभक्षणम् ॥ गोमयं चोष्णपानीयं स्वप्ने पीतं न शोभनम् ॥ ७८ ।। रक्तं पुरीपमूत्रे वा स्रवन्मृत्युमवा- नुयात् ॥ रक्तकृष्णानि वासांसि कृष्णानि च विमति यः॥ ॥ ७९ ॥ पितृकार्य प्रकुर्वाणो म्रियते स न संशयः ॥ भूतप्रेतपिशाचाथैः श्वपचेः सह संगतः ॥८०॥ आहतो वाथ तैर्याम्यां स्वल्पाहमियते तु सः ॥ असूर्य दिवसं रानि विचंद्रां गततारकाम् ॥ ८॥ वृष्टिं योऽकालजां पश्ये स्वप्ने सोपि विनश्यति ॥ सीसपित्तलकस्तारकांस्यता- प्रायसंत्रपुः ॥ ८२॥ शुष्कवृक्षौपधं शिल्पी दृष्टाश्चैते न शोभनाः ॥ प्रासादच्छत्रभूधरशिखराणां ध्वजस्य च ॥ ॥८३॥ पतनं शकचापस्य नृपराष्ट्रविनाशनम् ॥ तारं । कोलाहलाह्वाननिंदाक्रोशादिसंश्रवान् ॥ ८॥ विद्याद्राज- भयं दैष्ट्रि,गिकीशायभिद्रवान् ॥ ८५॥ अव अशुभ स्वप्न लिखतेहे-स्वप्नमें तेल मलेहुए, नंगा, भैस वा गधेपर अथवा ऊँट, वा काले वैल, वा काले घोड़ेपर चड़कर दक्षिण दिशाको जाताहुआ मनुष्य नहीं जीताहै ॥६१॥ स्वप्नमें रसोईघर वा लालफूलोंसे भरेहुए वन, वा सूतिका गृहमें अंगभंग पुरुप धसे तो उस मनुष्यके प्राणोंका वियोग होताहै अर्थात् मृत्युको प्राप्त होताहै ॥ ६२ ॥ जिसके घरमें वृक्षपरसे लाख, केसर, शिला- जीतआदि धातु गिरें तो उस मनुष्यके घरमें आग लगीह और चोरका भय होताहे ॥६३॥ नाभिको छोड़कर अन्य अंगों में तृण, पुप्प, वृक्ष उत्पन्न होय अथवा गधा, अंद, चंदर, सर्प आदि जीवों, पर चढ़कर यात्रा करे अथवा तेलघीका पान करे ॥६॥ मैले - प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (३८९) अशुद्ध जल, अथवा स्याही, चरवी, कीचड़, गोवर, तैल, घीका शरीरमें लेप करै अथवा कीचड, दंदलेमें ध्वजाय ॥६५॥ नेत्र, दांत, हाथ, गिरपड़ें तीन जीभ होजायँ ऐसे स्वप्न देखै तो शोक और हानि होतीहै ॥६६॥स्वप्नमें झूलना, गाना, खेलना, फोडना, हँसना, किसीको ललकारना, अथवा नदीके जलमें नीचेको चलाजाना ॥ ६७ ॥ अपनी चितामें सूर्य, चंद्रमा, ध्वजा, ताराओंका गिरना, रस्सीसे शिर काटना काँस्यवर्णका धारण करना ॥ ६८॥ माताके गर्भ में प्रवेश करना ऐसे स्वप्न दुष्ट फलदायक तथा रोगदायक होते, कनेर और अशोक वृक्षका देखना, लताओंकी फाँसीमें बंधना ॥ ६९॥ कालेवन पहिरनेवाली स्त्रीका आलिंगन करना ऐसे स्पप्न मृत्युकारक होतेहैं. जो पुरुप पुष्पित वृक्षोंपर चढ़कर अपने शरीरको चितवन करताहुआ लाल फूलोंसे सजाताहै सोभी प्राण- वियोग अर्थात् मृत्युको प्राप्त होताहे और लालवस्त्रधारी पुरुष शरी- रसे मिले तो यह स्वप्न देखनेवाले पुरुषको किसीकी हत्या लग- तीहै ॥ ७० ॥ ७१ ॥ ॥ जो पुरुष अपने आपको धुवाँके. समान अथवा धुवासे व्याप्त देखे अथवा भस्म, घी, लोह, लाखको देखें तो लक्ष्मीसे वियुक्त होताहै अर्थात् लक्ष्मीकी हानि होतीहै. गीदड़, मुर्गा, विलाव, गोह, न्योला, सर्प, मक्खी, विच्छू, डांस इतने जीवोंको स्वप्नमें देखें तो शुभ नहीं होताहै ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ रत्न, द्रव्य, शस्त्र, सवारी, शय्या, स्त्री, वस्त्रादिप्रियवस्तुकी चोरी होजाय अथवा यह वस्तु छिनजायँ तो द्रव्यका नाश होताहै.॥ ७४ ॥ स्वप्नमें विवाह अथवा उत्सव देखे तो शोक होताहे तथा नख ओर केश गिरपड़ें तो भी शोक होताहै. हाथआदि अंगोंका कटना देखे तो अपने आत्माका नाश होताहे ॥७५॥स्वप्नमें मूंछ डाडीके पाल मुड़वाना, नेत्रोंका रोग होना, कूप, गड़हा, गुफा, अन्धकार, -[ मिश्र-. - (३९०). मुहूर्तगणपतिः- विलमें गिरजाना देखै तो शुभ नहीं होताहै ॥ ७६ ॥ कबूतर वाज, गिद्ध, रीछ, उल्लू, कौआ आदि पक्षी, गीदड़, खरहा, कुत्ता, इनको स्वप्नमें देखें तो शुभ नहीं होताहै ॥ ७७ ॥ कचौडी, पूआ, खिचडी, पक्वान्न, गुड आदिका भक्षण करे और गोवर अथवा गरम पानीको खप्नमें पीवै तो अशुभ होताहै ॥७८॥ विष्ठा अथवा मूत्रमें रुधिर टपकता देखै तो मृत्यु होतीहै और जो मनुष्य स्वप्नमें लाल काले अथवा केवल काले वस्त्रोंको पहिनताहै ॥७२॥ और पितृकार्य श्राद्धादिको कररहा होय ऐसा स्वप्न देखे तो निस्संदेह मृत्युको प्राप्त होताहे स्वप्नमें भूत, प्रेत, पिशाचादि तथा श्वपचोंके साथ मिलाप होय अथवा वे भूतादि दक्षिण दिशाको खेंचकर लेजायँ तो वह पुरुप थोडे दिनोंमें मर जाताहै और जो पुरुष स्वप्नमें विनासूर्यका दिन तथा विनाचन्द्रमा और ताराओंकी रात्रिको देखै अथवा अकालवर्षाको देखै तो वह पुरुष भी विनाशको प्राप्त होता और सीसा, पीतल, जस्त, काँसी, तांबा, लोहा और रांगा देखे ॥ ८॥ ८१ ॥ ८२ ॥ अथवा सूखा वृक्ष, तथा औषधी, वढईको देखै तो अशुभ फल होताहे. देवमन्दिर, छत्र, पर्वत, शिखर, ध्वजा, इन्द्रधनुष इनका गिरना देखै तो राजाके राज्यका विनाश होताहे. ऊंचा शब्द, कोलाहलसे पुका-- रनेका शब्द, निंदाका शब्द, सुनै तो ॥ ८३॥ ८४ ॥ राजभय होता है. सींगवाले, डाढवाले जीवों तथा बंदरोंको भागताहुआ देखे तो. भी राजभय होताहै ॥ ८५॥ अथ स्वप्नस्य फलव्यवस्था। ये दृष्टाः स्वं प्रति स्वनाः स्वस्यैव फलदाश्च ते ॥ परं प्रति च ते तस्य फलदाः किंचिदात्मनि ॥ ८६॥ अव स्वानकी फलव्यवस्था लिखतेहैं-जो स्वप्न अपने आत्माके' लिये देखे गयेहैं वे अपने लियेही फलदायक होतेहैं और जो प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (३९१) स्वप्न अन्य पुरुषके प्रति देखे गयेहैं वे स्वप्न अन्य पुरुपके लिये विशेषफल और अपने लिये अल्प फलदायक होतेहैं ॥ ८६ ॥ अथ दुष्टस्वप्नदर्शने दोपशांतिः। दुष्टे त्वालोकिते स्वप्ने निवेद्य ब्राह्मणाय च ॥आशीभिस्तो- पितो विप्रैः पुनः स्वप्यानरेश्वरः ॥८७॥ न ब्रूयाच पुनः स्वप्नं संसायात्पुण्यवारिभिः ॥ कार्यों मृत्युंजयो होमः शांति स्वस्त्ययनादिकम् ॥ ८८ ॥ सेवाऽश्वत्थगवां प्रातानं स्वर्णादि शक्तितः॥ श्रवणं भारतादीनां स्वप्नदोपनिवृत्तये ।। ८९ ।। वृहस्पतिप्रणीतं च स्वप्नाध्यायं पठेदपि ॥९॥ अव दुष्टस्वप्न दर्शनके दोपशांति लिखतेहैं-राजा दुष्ट स्वप्न देखें तो उस स्वप्नको ब्राह्मणोंसे निवेदन करके आशीर्वाद लेवे और फिर प्रसन्नतापूर्वक सोजाय ॥ ८७॥ और फिर सोनेसे जाग तो उस स्वप्नको किसीसे नहीं कहै पवित्र जलसे स्नान करै, मृत्युंजय मन्त्रका जप तथा होम, शांति, स्वस्तिवाचनादि कर्म करै॥८॥ प्रातःकाल पीपल, गौओंका पूजन यथाशक्ति सुवर्णादिका दान, भारतादिका श्रवण करे तो स्वप्नदोपकी निवृत्ति होतीहै ॥ ८९ ॥ अथवा बृहस्पतिप्रणीत स्वप्नाध्यायका पाठ करै तो भी स्वप्नदोपकी निवृत्ति होतीहै ॥ ९० ॥ अथोत्पाता। उत्पातास्त्रिविधा ज्ञेया दिव्यभौमांतरिक्षजाः ॥ भेपु दिव्या- स्तथा वृक्षध्वजादावंतरिक्षजाः ९१ ॥ भूमौ भीमः क्रमादु- ग्रमध्यमारपफलप्रदाः।। ९२॥ अव उत्पात लिखतेहैं-दिव्य, भौम, आंतरिक्ष ये तीन प्रकारके उत्पात जानने चाहिये. नक्षत्रोंमें दिव्य उत्पात होताहे. अर्थात् नक्षत्र टूटे, वा ग्रहादिकोंमें युद्ध, वा निर्घात, उल्कापात, गन्धर्वः पुरदर्शन होय तो दिव्य उत्पात कहातेहैं और वृक्ष, वा ध्वजा आदि - - (३९२) मुहूर्त्तगणपतिः- [मिश्र-- टूटकर गिरें तो आन्तरिक्ष उत्पात कहातेहै ॥ ९१ ॥ और पृथ्वी फटजाय अथवा पृथ्वीमेंसे अकस्मात् जल, वा अग्नि अथवा धुओं आदि निकलने लगै तो भौम उत्पात कहातेहै. इन तीनों प्रकारके उत्पातोका फल कमसे उग्र, मध्यम तथा अल्प होताहै ॥ ९२ ॥ अथोत्पातानां संग्रहः। भूमिकंपो दिशां दाहो निर्घातो धूलिवर्पणम् ॥ उल्कापात- स्तरुच्छेदो नभसो वृष्टिरश्मनाम् ॥ ९३ ॥ अंधकारो दिवा विद्युत्पातोप्यर्द्धविपर्ययः ॥ विकृतिप्रसवो जतो रवीद्वोच्च विपर्ययः॥ ९४ ॥ ग्रहाणां वा युतियुद्धं स्वकाले यत्र जायते ॥ वर्षाकालं विना विवे खीन्द्रोः परिमंडलम् ॥ ॥ ९५ ॥ अकस्मात्तु स्थलाईत्वं खग्रासग्रहणद्वयम् ॥ वाल- स्त्रीद्विजवर्याणां वृधः पीडाजनस्य च ॥ ९६॥ प्रासादस्य च देवस्य धंसःपातो ध्वजस्य च ॥ध्वजेवकातिचारस्थाः सर्वे वा स्वसंगाः खगाः॥ ९७॥ सर्वेष्येकक्षगाः खेटा एकः शनिवाक्पती॥ शुकृपक्षे भृगोरस्तोदयौ वा केतुदर्शनम् ॥ ॥ ९८ ॥ मुसलं खगपंक्तिस्थं व्यादिचंद्रार्कदर्शनम् ॥ चुयामन्युद्भवोऽकस्माज्जले धूमादिकं भवेत् ॥९९॥ उल- खलघरट्टादिचलनस्फोटनेपि वा॥ प्रतिमायाः प्रकंपो वा हसनं रोदनं तथा॥१०॥भुवो विवरमित्याद्या उत्पातास्त्व- परेपि च ॥ग्रंथांतराच्च तेजेयाः फलमेपांप्रवचम्यथ॥१०॥ अव उत्पातोंका संग्रह लिखतेह-भमिकंप, दिदगाह (निर्घात) पर्वत आदिका गिरना, धूलिकी वर्पा, उल्कापात, वृक्षका उसड जाना, आकाशसे पत्थरोंका बरसना ।। ९३ ॥ दिनमें अन्धकार होना, विजलीका गिरना, मनुका बदल होना अर्थात् शरदीमें गरमी और गरमीमें शरदी होय, मूढगर्भ अथवा विकारयुक्त जन्नु प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। ओंका जन्म होय और सूर्यचन्द्रमाका विपर्याय अर्थात् स्वरूपमें कुछ बदल होय ॥ ९४ ॥ अपने समयपर ग्रहोंका युद्ध होय, वा युति होय और वर्षाकालके विना सूर्यचन्द्रमाके विवपर पारस होय ॥९५॥ अकस्मात् सूखी पृथ्वी गीली होजाय, खग्रास दो ग्रहण होय, बालक, स्त्री, ब्राह्मणका वध होय, मनुष्योंको पीडा होय ॥ ९६ ॥ देवमंदिर, देवता, ध्वजा टूटकर गिरपडें. ध्वजा वा वक्र या अतिचारमें सव ग्रह स्थित होंय अथवा अपनी अपनी राशि- योपर स्थित होय ॥ ९७ ॥ अथवा सव ग्रह एक राशिपर स्थितहोय' अथवा शनैश्चर वृहस्पति एकराशिपर स्थित होंय अथवा शुक्लपक्ष- में शुक्रका अस्त उदय होय अथवा केतुका दर्शन होय ॥ ९८ ॥ ग्रहोंकी पंक्तिमें मूसलकी स्थिति होय, दो वा तीन अथवा और अधिक चंद्रमा वा सूर्य दीखें, चूल्हमें अकस्मात् अग्नि पैदा होजाय, जलमें अचानक धुआँ उठने लगे ॥ ९९ ॥ ओखली, ढेकुरी आदि आपसेआप चलें अथवा फूट जाँय, प्रतिमा काँपने लगे, वा हंसने लगे अथवा रोने लगै ॥ १० ॥ पृथ्वीमें विल होजाय अर्थात् फट जाय ये सव उत्पात तथा अन्य उत्पात ग्रंथान्तरोंसे जानलेने चाहि- ये अव इनका फल कहतेहैं. १०१ ॥ अथोत्पातफलज्ञानाय चतुर्विधमंडलम् । कृत्तिकाभरणीपुप्यमघापूभाविशाखकाः ॥ पूर्वाफाल्गुनि- केतानि भानि सप्ताग्निमंडलम् ।। १०२॥ मूलाऽऽश्लेपाश- तादात्योत्तराभाद्रपदास्तथा॥ पूर्वापाढाभिधैतानिसप्तवारु- णमंडलम् ॥ १०३ ॥ पुनीफाश्विनीहस्तत्रितयं मृगशीर्ष- कम् ।। वायुमंडलसंज्ञानि भानि सप्त स्मृतानि च ॥१०॥ अभिजिचोत्तरापाढाऽनुराधाश्रवणद्वयम् ॥ ज्येष्टा च रोहिणी भानि सप्त वेन्द्रस्य मंडलम् ॥ १०५ ॥ भूकं- :
(३९४) मुहूर्त्तगणपतिः- [मिश्र- पादिमहोत्पातो जायते यत्र मंडले ॥ तत्तत्स्वभावजं द्रव्यं जंतून्देशं च पीडयेत्॥१०६॥ वाय्वग्निमंडलोद्भूता अनिष्टाः परिकीर्तिताः ॥१०७॥ अव उत्पातफलज्ञानके अर्थ चतुर्विध मंडल लिखतेहैं-कृत्तिका, भरणी, पुप्य, मघा, पूर्वाभाद्रपदा, विशाखा, पूर्वाफाल्गुनी ये सात नक्षत्र अग्निमंडलके हैं. मूल, आश्लेषा, शतभिषा, आर्दा, रेवती, उत्तराभाद्रपदा, पूर्वापाढ़ा ये सात नक्षत्र जलमंडलके हैं ॥ १०२ ॥ ॥१०॥ पुनर्वसू, उत्तराफाल्गुनी,हस्त, चित्रा, स्वाति, मृगशीर्प ये सात नक्षत्र वायुमंडलके हैं ॥ १०४ ॥ अभिजित्, उत्तरापाढा, अनुराधा, श्रवण, धनिष्ठा, ज्येष्ठा,रोहिणी ये सात नक्षत्र चंद्रमंडलके हैं॥१०५॥ भूकम्पादि महोत्पात जिस मंडलके नक्षत्रोंमें होय तो उसीउसी- स्वभावके द्रव्य, जन्तु, देशको पीडा देतेहे ॥ १०६ ॥ वायु तथा अग्नि मंडलमें उठे हुए उत्पात अनिष्टकारक कहेहें ॥ १०७ ॥ अथोत्पातानां फलानि। प्रजाभीतिर्भुवः कंपे निर्घात भूपतेर्मृतिः ॥ अवर्षणं च दिग्दाहे दुर्भिक्षं धूलिवर्पणे ॥१०८॥ महर्ष चाश्मनां वृष्टा- बुल्कापाते जनक्षयः ॥ राज्ञां नाशस्तरुच्छेदे विद्युत्पातें- बुशोपणम् ॥ १०९॥ ऋतौ विपर्यये रोगो दिवा ध्वांते प्रजाक्षयः ॥ राजविघ्नकरो जंतोविकृतिः प्रसवो मतः ॥ ॥ ११० ॥ रवींदोश्च विपर्यासे घोरो भवति विग्रहः ॥ युद्धे युद्धं खगेंद्राणां संयुतौ च महर्घता ॥ १११ ॥ रवींदोः परिघी दूरे फलं चान्यत्र मंडले ॥ मध्यमे स्वीय- देशे स्यादन्यदेशे न दुप्यति ॥ ११२ ॥ द्वित्रिमंडलके तद्वत्तत्तत्स्थाननिवासिनाम | छिन्ने खंडफलं चातिदूरेना- स्ति फलं त्विदम् ।। ११३ ॥ श्वेते भयं च पीते रुग्वृष्टिनीले- प्रकरणम् २४.] भाषाटीकासमेतः। (३९५) ऽरुणे रणः॥ कृष्णे भूपक्षयो धूने नीहारः परिधौ भवेत् ॥ ॥ ११४॥ प्रावृष्ट्वालं विनाऽन्यत्र परिधिश्च तदा त्विदम् ॥ तस्मिन्काले तु वृष्टिः स्यात्परिधौ रूक्षितौ सिते॥११॥ अकाले फलपुष्पाणामुदये धान्यनाशनम् ॥ स्थलार्द्रत्वे स्थले वृष्टिमहती परिकीर्तिता ॥ ११६॥ स्त्रीवधे चातिदु- मिक्षं विप्रबालवधेपि तत् ॥ देवध्वंसे च तद्देशराजध्वंसः प्रजायते ॥ ११७॥ सर्वग्रासे ग्रहे सर्ववस्तूनां च महर्घता । दुर्भिक्षं कुरुते खेटा भीमाद्या वक्रगामिनः॥११८॥ अति- चारगताः सर्वे स्वर्ने स्वोचगता अपि ॥ ज्ञेया भद्रफला श्चै- कराशिस्था देशनाशकाः ॥११९॥ स्यातामस्तोदयो शुक्के पक्षे चद्भार्गवस्य च ॥राजयुद्धं तदा घोरं वृष्टिः स्यात्तु- निरंतरम् ॥ १२०॥ जीवार्कपुत्रयोोगे दुर्भिक्षं विग्रह- स्तथा ।। संग्रामश्चातिदुर्भिक्षं जायते मुसलोदये ॥ १२१ ॥ अव उत्पातोंका फल लिखतेहै-भूमिकंप होय तो प्रजाको भय, निर्घात होय तो राजाकी मृत्यु, दिग्दाह होय तो वर्षाका अभाव, धूलीकी वर्षा होय तो दुर्भिक्ष होताहै ॥ १०८ ॥ पत्थरोंकी वर्षा होय तो महर्ष, उल्कापात होय तो मनुष्योंका नाश, वृक्ष उखडपड़ें तो राजाओंका नाश, विजली गिरै तो (जलशोप) जल सूसजाय ॥ १०९ ॥ ऋतुका विपर्यय होय तो रोग, दिनमें अंधकार होय तो प्रजाका नाश और विकृत जीवोंका जन्म होय तो राजाके लिये विधकारी होताहै ॥ ११० ॥ और सूर्य चंद्रमाका विपर्यय होनेसे घोर विग्रह होताहै, ग्रहोंका युद्ध होय तो जाराओंमें युद्ध, ग्रहोंमें युति होय तो महर्षता ॥ १११ ॥ सूर्य तथा चंद्रमाके मंडलपर पारस बैठे तो उसका फल अन्य देशमें होताहे और जो मध्यम दूरी- पर पारस बैठे तो अपने देशमें फल होताहे परन्तु अन्य देशमें दूषित नहीं होताहे ॥ ११२ ॥ और चंद्रमा वा सूर्यपर दो वा तीन (३९६) मुहूर्तगणपतिः- [ मिश्र- पारस बैठे तो उनउन देशवासियोंके लिये फल होताहै और जो कटीहुई पारस वैठे तो खंडफल होताहै ओर जो सूर्य चंद्रमासे वहुत दूरीपर पारस बैठे तो यह फल नहीं होताहै ॥ ११३ ॥ उबेत वर्णकी पारस बैठे तो भय, पीलेवर्णकी पारस बैठे तो रोग और नीलवर्णकी पारस वैठे तो वर्षा और लालवर्णकी बैठे तो युद्ध, कालेवर्णकी बैठे तो राजाका नाश, धूम्रवर्णकी पारस बैठे तो कुहर होताहै ॥११४॥ वर्षाकालके बिना अन्य ऋतुओं में जो परिधि होय तो यह उक्तफल होताहै और यदि वर्षाकालमें चंद्रमा वा सूर्यकी पारस रूखी वा श्वेतवर्णकी होय तो अवश्य वर्षा होतीहै ॥ ११५॥ और जो अकालमें फल या पुष्पोंका उदय होय तो धान्यका नाश होताहे और जो ससी भूमी अचानक जलसे गीली होजाय तो महती वृष्टि होतीहै ॥११६ ॥ स्त्रीका वध होय तो अतिदुर्भिक्ष तथा ब्राह्मण और बालकोंका वध होनेपरभी अतिदुर्भिक्ष होताहे. देव वा देवस्थानका नाश होय तो राजाका नाश होताहे ॥ ११७ ॥ सर्वग्रासग्रहण पडे तो सब वस्तु महंगी होजातीहं ओर मंगलादिक ग्रह वक्री होंय तो दुर्भिक्ष होताहे ॥ ११८ ॥ यदि सब ग्रह अति: चारी होय अथवाअपनीअपनी राशिके होय वा उच्चके होय तो शुभ- फलदायक जानने और यदि सब ग्रह एकराशिपर स्थित होय तो देशका नाश होताहै ॥ ११९ ॥ यदि शुरूपक्षमें शुरुका उदय ओर अस्त होय तो राजाओंमें घोर युद्ध और लगातार वर्षा होतीहे ॥ १२०॥ वृहस्पति और शनेश्वर एकराशिपर स्थित होय तो दुर्मिक्ष तथा विग्रह होताहे और यदि मुसलका उदय होय तो संग्राम तथा अतिदुर्भिक्ष होताहे ॥१२१॥ अथ केतवः। मुसलाकृतिधृम्राभदीर्घपुच्छानिभाश्च ये ॥ तथा श्वेतशि- खाकारा वियत्स्रोतोनिमास्तथा॥१२२॥ इत्याद्या केतनः प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (३९७) १०० सवें राष्ट्रभंगकरा मताः ॥ धूम्रकेतूदये मृत्युर्जायते पृथिवीपतेः ।। १२३ ॥ शिखास्रोतोनिभाः केचिच्छोभनाः परिकीर्तिताः॥सितः स्निग्धोऽल्पको दीर्घः शीघ्रोतीव शु- भप्रदः ॥ १२४ ॥ वह्निभीरंखुरक्ताभे कृष्णवों मृतिप्रदः।। शबुध्वजसमो नेटो धूम्रवणापि तद्विधः ॥ १२५ ॥ नेटो द्वित्रिचतुःशूली झुत्पातः कथितो बुधैः ॥ रक्तपंक्तिनिमे स्वर्णवणे प्रागपरोदये ॥१२६॥ नृपनाशस्तथैशान्यांतैलाभ च महर्वता ।। नाशकृत्कथितस्यग्रख्यस्रो वा तारकाप्रभः ॥ ॥ १२७ ॥ कबंधसदृशो याम्यां दुःखदो भूमिचारिणाम् ॥ यावदिवसमुत्पातः समुदेति नभस्तले॥ १२८॥ तावन्मासं फलं धत्ते मासैवर्षाणि संवदेत् ॥ १२९ ।। अव केतु लिखतेहें-मूसलाकार, वा धूम्ररंग वाले, वा दीर्घ- पुच्छयाले, वा श्वेतशिखावाले, अथवा आसमानी रंगवाले, या नदीके प्रवाहसरीखे इत्यादि सौ प्रकारके केतु हैं सब केतु राज्यका भङ्ग करनेवाले मानेगयेहैं. धूम्रकेतुका उदय होय तो राजाकी मृत्यु होतीहै ॥ १२२ ॥ १२३ ॥ कुछ आचार्य कहतेहैं कि, शिखा और नदीके प्रवाहसरीखे केतु शुभ होतेहैं. सफेद, चिकना, छोटा, लंबा, शीघ्र चलनेवाला इतने केतु अति शुभफलदायक होतेहैं ।। १२४ ॥ जलवर्ण वा लालवर्णके केतुका उदय होय तो अग्निका भय होता है. कालेरंगके केतुका उदय होय तो मृत्युप्रद होताहे. शत्रुध्वजके समान केतुका उदय होय अथवा धूम्ररंगके केतुका उदय होय तो नेष्टफल होताहे ॥ १२५ ॥ दो वा तीन या चार शूलवाले केतुका उदय होय तो पंडितोंने उत्पात कहाहै. लालपंक्तिके समान अथवा सुवर्णके रंगसमान केतुका उदय पूर्वदिशा वा पश्चिमदिशामें होय तो ॥ १२६ ॥ राजाका नाश होताहे और ईशान दिशामें तेलके रंग- (३९८) मुहूर्त्तगणपतिः- [मिश्र- वाले केतुका उदय होय तो महर्घ होताहै. तीन नोंकों वा तीन कोणोंवाले अथवा नक्षत्रके समान केतुका उदय होय तो प्रजाका नाश होताहै ॥ १२७ ॥ और दक्षिणदिशामें कबंधके समान केतुका उदय होय तो भूमिचारियोंको दुःखदायक होताहे. आकाशमें जितने दिन उत्पात उदय रहताहै ॥ १२८ ॥ उतनेही महीने फल देताहै. या जितने महीनेतक उत्पात उदय रहताहै उतनेही वर्ष फल देताहै ऐसा वतावै ॥ १२९ ॥ अथोत्पाता। आरण्याः पशवो ग्रामं चेद्विशंति निजेच्छया ॥ कुरुते जनशून्यं तमुलूकोपि गृहं विशेत् ॥ १३०॥ वल्मीकमिंद्र- जालं वा यस्य समनि जायते ।। तदा गेहपतेर्नाशः कपोते वा गृहं गते ॥ १३ ॥ यादिचंद्रार्कविवे स्यादोगो भीती रणे मृतिः ॥ ग्रहाभावे फलं नेष्टं ब्यादिजीवे तु शोभनम् ।। ॥ १३२ ॥ धरणीविवरे देशे नृपनाशोरिपोर्भयम् ॥ त्रयो- दशदिनः पशो यस्मिन्वय् भवेत्तदा ॥ प्रजानाशोथ दुभिक्ष तथा भूमिभुजां क्षयः ॥ १३३ ॥ अव उत्पात लिखतेहे-यदि वनेलेपशु अपनी इच्छासे ग्राममें प्रवेश करें तो वह ग्राम मनुष्योंसे शुन्य होजाताहे अथवा घरमें उलूक घसे तो वह घरभी मनुष्योंसे शून्य होजाताहे ॥ १३० ॥ जिस मनुप्यके घरमें चैंबई वा इंद्रजाल उत्पन्न होय अथवा जंगली कबूतर घरमें वसे तो उस घरके स्वामीका नाश होताहे ॥ १३१ ।। + चन्द्रमा और सूर्यके विंव दो अथवा दोसे अधिक दीसें तो रोग, भय तथा युद्धमें मृत्यु होताहे ओर जो नवग्रह नहीं दीयें तो नेष्ट फल होताहे और जो हो वा दोले अधिक तीन वा चार बृहस्पति दीखें तो शुभफल होताहे ॥ १३२ ॥ बीमें विवर होजाय तो देश
।
प्रकरणम् २१.]
भापाटीकासमेतः।
तथा राजाका नाश और शत्रुसे भय होता है और जिस वर्पमें
तेरहदिनका पक्ष होताहै उसवर्ष में प्रजाका नाश, दुर्भिक्ष तथा
राजाओंका क्षय होताहै ॥ १३३ ॥
अथ निर्घातस्वरूपं तत्फलञ्च ।
प्रचडवातसंजातनिर्धातपतनं भुवि । पशिदीले रुते नेष्टं
नृपहा भास्करोदये ॥ १३४ ।। निर्घातश्चंडशब्दोथ गच्छं-
स्तानाशयेदिशम् ॥ द्विजान्क्षत्रियवैश्यांश्च हन्याधामः
क्रमादिवा ।। १३५॥ अस्ते चैवांत्यजानर्थान्प्रहरैश्च यथा-
क्रमात् ॥ यामिन्यां धान्यपैशाचान्हन्याञ्चैव तुरंग-
मान् ॥ १३६॥
अव निर्घातस्वरूप और उसका फल लिखतेह-प्रचण्डपवनसे
उत्पन्न होनेवाला निर्घात पृथ्वीपर गिरै, पक्षी दिनमें रोनेका शब्द
करे तो अशुभ होताहे. सूर्यके उदयपर निर्घात गिरे तो राजाकी
हानिकारक होताहै ॥ १३४ ॥ निर्घात अथवा प्रचण्डशब्द जिस
दिशाको जाय उसी दिशाको नाश होताहे. दिनके प्रथम प्रहरमें
निर्घात गिरे या प्रचण्ड शब्द होय तो ब्राह्मणोंका, दूसरे प्रहरमें
क्षत्रियोंमें, तीसरे प्रहरमें वैश्योंका, चौथे प्रहरमें शूद्रोंका नाश
करताहे. अस्तके समय गिरै तो अन्त्यजोंका, रात्रिके दूसरे प्रहरमें
निर्धात गिरे तो द्रव्योंका, तीसरे प्रहरमें गिरे तो धान्य तथा पिशा-
चांका, चौथे प्रहर में गिरे तो घोडोंका नाश होताहे ॥१३५॥१३६ ॥
अथोल्कालक्षणं तत्फलञ्च ।
धरणी प्राणिसंचारा घोरसत्वा विनिर्मिता ॥ तटत्तटवा
विधुज्वलंती दीर्धवक्रपात् ॥ १३७॥ अल्पपुच्छानिभा
धिष्ण्या द्विहस्तापसमीपगा॥ तिर्यगूलगता चंता रक्ता
तन्वी तु तारका ॥ उल्कातिविविधाकारा कृष्णपुच्छाति-
दारुणा ॥ १३८॥
-
(४००) मुहूर्त्तगणपतिः-
[मिश्र-
अव उल्कालक्षण और उसका फल लिखतेह-धरणी, प्राणि-
सञ्चारा, घोरसत्वा, तटतटवा. विद्युज्ज्वलंती, दीर्घवक्रपात्,
अल्पपुच्छा, अग्निभा, धिप्पया, द्विहस्ता, अपसमीपगा, तिर्यग्गता,
ऊर्द्धगता, श्वेता, रक्ता,तन्वी, ताडका इत्यादि नानाप्रकारकी उल्का-
होती. तिसमें कालीपूंछकी आतिदारुण कहींहै और पूर्वोक्त उल्का-
ओंका स्वरूप उनके नामोंके अर्थसे जानलेना चाहिये ॥१३७॥१३॥
अथ दिग्दाहफलम्।
दिग्दाहः पीतवर्णश्चेद्भूमिपालं निहंति सः॥अग्निवर्णो निजं
देशं वर्णानुत्तरतः क्रमात् ॥ १३९॥ धूम्रोऽल्पसस्यतांकुर्या-
कृष्णो देशं तु निर्मलम् ॥ प्राच्या भूमिभुजं हन्यादेशा-
न्यादिविदिक्क्रमात् ॥१४०॥ वैश्यान्छिल्पिजनांश्चारान्तु-
रंगान्क्रमतस्त्वथ ॥ निशि स्वर्णनिभः सव्यवायोखे विमले
शुभः॥१४१॥
अब दिग्दाहफल लिखतेह-यदि पीले रंगका दिग्दाह होय तो
राजाको मारताहे. अग्निवर्णका दिग्दाह होय तो अपने देशका
नाश करताहे. उत्तरदिशामें दिग्दाह होय तो ब्राह्मणोंका, पूर्वमें
होय तो क्षत्रियोंका, दक्षिणमें होय तो वेश्यांका, पश्चिममें होय तो
शूद्रोंका नाश करताहे ॥ १३९ ॥ धूम्रवर्णका दिग्दाह होय तो सेती
थोडी होतीहे. कालेवर्णका होय तो देशकी निर्मलता होती,
पूर्वमें होय तो राजाओंका, ईशानमें होय तो बेश्योंका. आग्नेयमें
होय तो शिल्पिजनीका, नत्यमें होय तो चोरीका, यायव्यमें
होय तो घोडाका नाश करताहे. रात्रिमें दक्षिण परन चले तथा
आकाश निर्मल होनेपर सुवर्णके रंगसा दिग्दाह होय तो शुभ
होताहे ।। १४०॥ ११ ॥
งa प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४०१) अथ भूकंपफलम् । भूकंपो यामतो वर्णक्रमादन्यादिवानिशम् ॥ वायुमंडलजो भूपसस्यांबुमगधं तथा॥ १४२॥ग्रामानमुदकं वह्निमंडलो- त्यो निहंति च ॥ इंद्रमंडलजो भूपांस्तथा गुर्जरदेशकान् ॥ ॥१४३॥ भूपालांश्चीनदेशांश्च प्रचेतोमंडलोद्भवः ॥१४॥ अव भूकम्पफल लिखतेहैं-दिनके अथवा रात्रिके समय प्रथम प्रहरमें भूकम्प होय तो ब्राह्मणोंका, दूसरे प्रहरमें होय तो क्षत्रियोंका, तीसरे प्रहरमें होय तो वैश्योंका और चौथे प्रह- रमें होय तो शूद्रोंका नाश होता है. वायुमण्डलके नक्षत्रोंमें भूकंप होय तो राजा, खेती, जल तथा मगधदेश का नाश होताहै ॥१४२॥ और अग्निमंडलसे उत्पन्नहुआ भूकंप ग्राम, अन्न, जलका नाश करताहे और इंद्रमंडलका कियाहुआ भूकंप होय तो राजाओं और गुर्जर देशोंका नाश होताहै और वरुणमंडलका किया हुआ भूकंप होयतो चीन देशके राजाओंका नाश होताहै ॥ १४३ ॥१४॥ अथ रजोष्टिदर्शनम् । रजश्वेच्छादयेद्रामप्रमुखान्नृपतींस्तदा ॥ भयं तदिशि धूम्राभे तस्मिन्कृप्णे रुजां भयम् ॥ १४५॥ रजः सूर्योदये व्योम च्छादयेदिव्यहं यदा ॥ तदा रोगाः प्रभूताः स्युर्निशामेका तु भूपतेः॥ १४६॥ नित्यं रात्रिद्वयं नैःस्वं क्षुद्भयं त्रिचतु- दिनम्॥पंचाहं चेद्भयं घोरमृते कालं च शैशिरम् ॥११७॥ अब रजो सृष्टि लिखतेहे-यदि यूलि ग्राम,शहर आदिको अध्या राजाओंको ढक देय तो उस दिशामें भय होताहे जिसदिशामें वह धूलि जाय; यदि धूम्ररंगकी वा कालेरंगकी धूलि जिस दिशामें वर्षे उसी दिशामें रोगोंका भय होताहै ॥ १४५॥ यदि सूर्योदयेके समय धूलि आकाशको ढक देय और दो वा तीन दिन वरावर छाईरहे तो बहुतसे रोग पैदा होतेहैं और जो एकरात्रिभर छाईरहे न जाका
(४००) मुहूर्तगणपतिः-
[मिश्र-
अव उल्कालक्षण और उसका फल लिखतेह-धरणी, प्राणि-
सञ्चारा, घोरसत्त्वा, तटतटद्रवा. विद्युज्ज्वलंती, दीर्घवक्रयात्,
अल्पपुच्छा, अग्निभा, धिष्ण्या, द्विहस्ता, अपसमीपगा, तिर्यग्गता,
ऊर्द्धगता, श्वेता, रक्ता,तन्वी, ताडका इत्यादि नानाप्रकारकी उल्का-
होतीहे. तिसमें कालीपूंछकी आतिदारुण कहींहै और पूर्वोक्त उल्का-
ओंका स्वरूप उनके नामोंके अर्थसे जानलेना चाहिये ॥१३७॥१३८॥
अथ दिग्दाहफलम्।
दिग्दाहः पीतवर्णश्चेद्भूमिपालं निहंति सः॥अग्निवर्णो निजं
देशं वर्णानुत्तरतः क्रमात् ॥ १३९॥ धूम्रोऽल्पसस्यतांकुर्या-
कृष्णो देशं तु निर्मलम् ॥ प्राच्यां भूमिभुजं हन्यादेशा-
न्यादिविदिक्क्रमात् ।।१४०॥ वैश्याञ्छिल्पिजनांचोरान्तु-
रंगान्क्रमतस्त्वथ ॥ निशि स्वर्णनिभः सव्यवायोखे विमले
शुभः॥१४१॥
अव दिग्दाहफल लिखतेहैं-यदि पीले रंगका दिग्दाह होय तो
राजाको मारताहै. अग्निवर्णका दिग्दाह होय तो अपने देशका
नाश करताहै. उत्तरदिशामें दिग्दाह होय तो ब्राह्मणोंका, पूर्व में -
होय तो क्षत्रियोंका, दक्षिणमें होय तो वेश्योंका, पश्चिममें होय तो
शूद्रोंका नाश करताहै ॥ १३९ ॥ धूम्रवर्णका दिग्दाह होय तो सेती
थोडी होतीहै. कालेवर्णका होय तो देशकी निर्मलता होतीहे,
पूर्वमें होय तो राजाओंका, ईशानमें होय तो वैठयोंका, आग्नेयमें
होय तो शिल्पिजनोंका, नैर्ऋत्यमें होय तो चोरोंका, वायव्यमें
होय तो घोडोंका नाश करताहे. रानिमें दक्षिण पवन चले तथा
आकाश निर्मल होनेपर सुवर्णके रंगसा दिग्दाह होय तो शुभ
होताहे ॥ १४०॥ १४१॥
2216 प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४०१) अथ भूकंपफलम्। भूकंपो यामतो वर्णक्रमादन्यादिवानिशम् ॥ वायुमंडलजो भूपसस्यांवुमगधं तथा॥१४२॥ ग्रामानमुदकं वह्निमंडलो- त्थी निति च ॥ इंद्रमंडलजो भूपांस्तथा गुर्जरदेशकान् ॥ ॥ १४३॥ भूपालांश्चीनदेशांश्च प्रचेतोमंडलोद्भवः ॥१४॥ अव भूकम्पफल लिखतेहैं-दिनके अथवा रात्रिके समय प्रथम प्रहरमें भूकम्प होय तो ब्राह्मणोंका, दूसरे प्रहरमें होय, तो क्षत्रियोंका, तीसरे प्रहरमें होय तो वैश्योंका और चौथे प्रह- रमें होय तो शुद्रोंका नाश होता है. वायुमण्डलके नक्षत्रों में भूकंप होय तो राजा, खेती, जल तथा मगधदेश का नाश होताहै ॥१४२॥ और अग्निमंडलसे उत्पन्नहुआ भूकंप ग्राम, अन्न, जलका नाश करताहै और इंद्रमंडलका कियाहुआ भूकंप होय तो राजाओं और गुर्जर देशोंका नाश होताहै और वरुणमंडलका किया हुआ भूकंप होयतो चीन देशके राजाओंका नाश होताहै ॥ १४३ ॥१४४॥ अथ रजोदृष्टिदर्शनम् । रजश्वेच्छादयेद्रामप्रमुखानृपतींस्तदा ॥ भयं तदिशि धूम्राभे तस्मिन्कृपणे रुजां भयम् ॥ १४५ ॥ रजः सूर्योदये व्योम च्छादयेहिच्यह यदा ॥ तदा रोगाः प्रभूताः स्युनिशामेकां तु भूपतेः ॥ १४६॥ नित्यं रात्रिद्वयं नैःस्वं क्षुद्भयं विचतु- दिनम् ॥ पंचाहं चेद्यं घोरमृते कालं च शेशिरम् ॥१४७॥ अव रजो वृष्टि लिखतेहैं-यदि धूलि ग्राम,शहर आदिको अथवा राजाओंको ढक देय तो उस दिशामें भय होताहे जिसदिशामें वह धूलि जाय; यदि धूम्ररंगकी वा कालेरंगकी धूलि जिस दिशामें वर्षे उसी दिशा में रोगोंका भय होताहै ॥१४५॥ यदि सूर्योदयेके समय धूलि आकाशको ढक देय और दो वा तीन दिन बराबर छाईरहै तो बहुतसे रोग पैदा होतेहैं और जो एकरात्रिभर छाईरहे तो राजाका " मिश्र- (१०२) मुहूर्तगणपतिः- नाश होताहै ॥१४६॥ और दोरानि वरावर धूलि छाईरहै तो निर्ध- नता तथा क्षुधाका भय होताहे, शिशिर ऋतुके विना अन्य ऋतुमें तीन वा चार वा पांच दिन धूलि आकाशमें छाईरहे तो घोर भय होताहै ॥ १४७॥ अथ गांधर्वनगरं तत्फलञ्च। गांधर्वनगरं हंति वर्णान्येतादिवर्णकम् ॥ क्रमात्पूर्वदिशो भूपामात्यसैन्यपुरोहितान् ॥ १४८ ॥ सध्वजं निर्धनं कुर्यादायुधानिनिभं भयम् ॥ ११९॥ अव गांधर्वनगरका फल लिखतेहैं-अकाशमं गांधर्वनगर श्वेत- रंगका होय तो ब्राह्मणोंका, लालरंगका होय तो क्षत्रियोंका, पीले. रंगका होय तो वेश्योंका और श्यामरंगका होय तो शूद्रोंका नाश करताहे और यदि गांधर्वनगर पूर्वदिशामें होय तो राजाका, दक्षि- णमें होय तो मंत्रीका, पश्चिममें निकले तो सेनाका और उत्तरमें निकले तो पुरोहितका नाश करताहे ॥१८॥ ध्वजासहित निकले तो निर्धन और आयुध तथा अग्निके समान निकले तो भय करताहे ॥ १४९ ॥ अथैपामुत्पातानां फलपाकसमयः। पभिर्मासर्भवः कंपे जायते फलमुक्तवत् ॥ दिग्दाहे विकृता भूती केतुनिर्घातयोनिभिः ॥ रजोनिवर्पणे सद्य उत्पातेs- न्यत्र हायनात् ॥ १५०॥ अव इन उत्पातोंका फलपाकसमय लिसतह-भूकंप होय तो उक्तफल छह महीनेमें और दिग्दाह तथा विकृतप्राणीका जन्म, केनु, निर्घात ये उत्पात होय तो इनका फल तीन महीने में और रज तथा अग्निकी वर्षा होय तो तुरन्त और अन्य प्रकारका उत्पान होय तो एकवर्पमें फल होताहे ।। १५० ।। ' प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४०३) अथ दृष्टिविकृतिस्तत्फलञ्च। अकाले रुड्नृपार्तिश्च सप्ताहं ह्यभ्रकेऽपि च ॥ वर्पणे वाऽसृजो नैःस्वं भवेन्मांसादिभिर्मतिः ॥ १५१ ॥भयमंगारकैर्धान्यः फलायैः स्यान संशयः ॥ देशनाशस्तु कोष्णांबुरक्तवृष्टी प्रजायते॥ १५२॥ दीप्ते सूर्य प्रतीपा स्याच्छाया चेदीतितो भयम् ॥ इंद्रचापेऽतिवृष्टिः स्यायोनि चंडांशुदी- पिते ॥ १५३॥ अब वृष्टिविकृतिफल लिखतेहैं-अकालवर्या होय तो रोग, राज- पीडा रहतीहै और जो सात दिनतक आकाशमै बादल छाया रहै तोभी यही फल होताहै और जो रुधिरकी वर्षा होय तो निर्धनता होतीहै और यदि मांसादिसहित वृष्टि होय तो मृत्यु होतीहै ॥१५१॥ अंगारोके साथ वर्षा होय अथवा धान्य तथा फलादिकोंके सहित वर्षा होय तो भय होताहै और गर्म जल अथवा रुधिरकी वर्षा होय तो देशका नाश होताहै ॥ १५२ ॥ दिनमे छाया प्रतिकूल हो अर्थात् उलटी छाया होय तो ईति से भय होतीहै और इंद्रधनुप दीखै तो अतिन होतीहै तथा आकाशमें सूर्यको अत्यन्त तेजी पा दीप्त किरणे होय तोभी अत्यंत वर्षा होतीहै ॥ १५३ ॥ अथ पक्षिमृगादिविकृतिस्तत्फलं च । ग्राम्यारण्यास्तथा नीरस्थलजा धुनिशाचराः ॥ प्राणिनो व्यत्ययं याताः स्वचक्र पीडयंत्यमी॥ १५ ॥ संध्याकाले हि दीप्तायां दिशो मार्गे पतत्रिणः ॥क्रोशंति जंबुकादीनां संघा द्वारे च तदिशि ॥ १५५॥ विहगा वियति व्यस्त- चका यांत इतस्ततः ॥ कुकुटोऽस्ते च गौनक्तं हेमंते रौति * अतिरिनाइष्टिमपका शलमा गुरा ॥ स्वचा परचा च पडते ईतय स्मृता ।।
(४.४) मुहूर्तगणपतिः- [ मिश्र- कोकिलः ॥ १५६॥ खराः श्वानोऽथवा स्वैरं प्रक्रीडंतिपर- स्परम् ॥ ईत्यादिविकृतीचकेपीडा भवतिभूयसी॥१७॥ अब पक्षिमृगादिविकृति और उसका फल लिखतेहै-प्राम, वन, जल, स्थल, दिन, रात्रिके विचरनेवाले जीव विपरीतभावको प्राप्त होंय अर्थात् ग्रामके जीव वनमें और वनके ग्राममे एवं जलके स्थलमे और स्थलके जीव जलमें और दिनके विचरनेवाले रात्रिमे और रात्रिके विचरनेवाले दिनमे विचरै तो अपने राज्यको पीडा होतीहै ॥ १५४ ॥ संध्यासमय ( दीप्तदिशा) पश्चिमदिशाके मार्गमे पक्षी वोले अथवा पश्चिमदिशाके द्वारपर गीदडोंके समूह रोवें ॥१५५॥ और आकाशमे पक्षी विपरीत चक्र वॉधकर चारोंओरको इधरउधर उ. और मुर्गा अस्तके समय, गौ रानिमें कोकिल हेम- त ऋतुमें वोलें॥१५६ ॥ गधे और कुत्ते परस्पर क्रीड़ा करें इत्यादि विकार उत्पन्न होय तो अपने राज्यमे वहुत पीडा होतीहै ॥१५७ ॥ अथान्येप्यशुभदा उत्पाताः। अस्थिक्षिपति गेहे श्वा संमुखोस्ते च रोदिति ॥ यस्य तद्दे- इनाशः स्यात्पण्मासाभ्यंतरे तदा ॥ १५८ ॥ रीति सूर्यो- दये श्वा चेद्रामांते सूर्यदिङ्मुख. ॥ भूपनाशस्तदा चास्ते कृपीशा नाशमानुयु.॥१५९॥ स्तंभद्वारनिपातश्चेद्धमोत्प त्तिविनाग्निना ॥ युध्यन्ते बालकाः स्वैर काप्टलोप्टैः परस्प- रम् ॥ १६० ॥ तदा भूपभयं घोरं विज्ञयं दीर्घदर्शिभिः॥ अंगना बालका माता ब्रुवते यत्स्वभावतः ॥ सत्यं तज्जा- यते यस्माद्ढा चेयं सरस्वती ॥ १६॥ अव अन्यभी अशुभदायक उत्पात लिखतेहे-यदि कुत्ता हड्डी लाकर घरमें डालदे अथवा अस्तके समय जिसके घरमे सूर्यके सामने मुख करके रोवै तो छह मासके भीतर उस घरका नाश
प्रकरणम् २४.] भाषाटीकासमेतः। (१०५)
होजाताहै ॥ १५८ ॥ यदि कुत्ता सूर्योदयके समय सूर्यकी ओर मुख-
करके ग्रामके अंतमें रोवे तो राजाका नाश होताहै और जो अस्तके
समय सूर्यकी ओर मुख करके रोवै तो खेती करनेवालोंका नाश
होताहै ॥ १५९ ॥ मकान, खंभा अथवा दरवाजा गिरपडे, विना-
अग्निके धुऑ उठे और काष्ठ वा मट्टीके ढेलोंसे चालक परस्पर
युद्ध करें ॥ १६० ॥ तो दीर्घदर्शियोंने राजाकेलिये घोर भय होताहै
ऐसा कहाहै. स्त्री, बालक, माता अपने स्वभावसे जो वात कहें सो
सत्य होजातीहै क्योंकि, यह गुप्त (सरस्वती) वातहै ॥ १६१ ॥
अथोत्पातदोपाऽपवादः।
स्वस्वशांत्या होमजपैर्विनश्यति च सर्वशः॥
सप्ताहाभ्यंतरे वृष्टया शुभया वा न दुःखदाः ॥१६२॥
अव उत्पातदोपापवाद लिखतेह-अपनी अपनी शांति करनेसे
ओर होम, जप करनेसे सव उत्पातोंका अशुभ फल नाशको प्राप्त
होजाताहै और उत्पात होनेसे सात दिनके भीतर जलकी वर्षा
होय तो दुःखदायक नहीं होताहै अर्थात् उत्पातका अशुभफल
नष्ट होजाताहै ॥ १६२ ॥
अथोत्पातानामुपसंहाराः।
भ्रांतिश्च धूमकेतुश्च दिग्दाहो भूमिकंपकः ॥ भुवो गर्तश्च
निर्घात उल्कापातादयोऽपरे ॥ १६३ ॥ यस्मिन्देशे प्रजा-
यन्ते महोत्पाता महाभयाः ॥ प्रजापीडा भवेत्तत्र विनाशः
पृथिवीपतेः ॥ १६ ॥ तदा शांतिर्विधातव्या देशे ग्रामे
पुरेऽखिलेः ॥ शांत्या दोषा विनश्यति वन्यथा रिटमद्ध-
तम् ॥ १६५॥
अब उत्पातीका उपसंहार लिखतेहें-भ्रांति, धूम्रकेतु, दिग्दाह,
भूकम्प, भूमिगतं, निर्घात, उल्कापातादि अन्य महोत्पात ॥ १६३ ॥
, (४०६) मुहूर्तगणपतिः- [मिश्र- -जिस देशमें होतेहैं उस देशमें महाभय, प्रजापीडा, राजाका विनाश होताहै ॥ १६४ ॥ इसी कारण देशमें, ग्राममें, पुरमें सब मनुष्योंको शांति करनी चाहिये. क्योंकि, शांति करनेसे सव दोष विनाशको प्राप्त होजातेहैं अन्यथा अद्भुत अरिष्ट होताहै ॥ १६५॥ अथ काकस्पशफलम् । मस्तके वायसस्पर्श दारियं मरणं कलिः ॥ कल्यां स्कंधे महाभीती रिहं चैव प्रकीर्तितम् ।। १६६॥ योपितां मस्तके भर्तविनाशो वा सुतस्य च ॥ १६७॥ अब काकस्पर्शका फल लिखतेहैं-मस्तकपर कौएका स्पर्श हो जाय तो दारिन्य, मरण तथा कलह होतीहै और कमर अथवा कन्धेपर स्पर्श होजाय तो महाभय तथा रिष्ट होताहै ॥ १६६ ॥ और यदि स्त्रियोंके मस्तकपर कौएका स्पर्श होजाय तो भर्ता वा पुत्रका विनाश होताहै ।। १६७ ॥ अथ कदाचित् काकस्पर्शेऽपि दोपाऽभावः। ४ वृक्षाधो वाथ सिद्धानभक्ष्ये दध्यादियोगतः ॥ काकस्पर्टी न दोपायाऽकस्माच्चेदूपणं तदा ॥ १६८ ॥ पण्मासाभ्यंतरे मृत्युः काकमैथुनदर्शने ॥ तद्दोषशांतये ककशांतिं कुर्या- द्विचक्षणः ॥ १६९ ॥ कपोतो वायसः पल्ली सरठो मूर्ध्नि चेत्पतेत् ।। पण्मासाभ्यंतरे तस्य स्वामिनो वा मृतिस्तदा। ॥ १७० ॥ इत्युत्पातलक्षणफलम् ॥ अव कदाचित्काकस्पर्शमें भी दोपाभाव लिखतेह-वृक्षके नीचे अथवा पक्वान्नको खाताहुआ अथवा दध्यादिके साथ खाते समय कोआ मस्तकादि अंगोंका स्पर्श करे तो दोष नहीं होताहै ॥१६८॥ और जो काकमैथुनका दर्शन होय तो छह महीनेके भीतर मृत्यु होतीहै, इस कारणसे बुद्धिमानको चाहिये कि, उसका दोष दूर
प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४०७)
करनेके लिये काकशांति करे ॥ १६९ ॥ कबूतर, कौआ, छिपकली,
कर्केटा इनमेंसे कोईएक शिरपर गिरै तो छह महीनेके भीतर उसके
खामीकी मृत्यु होतीहै ।। ९७० ॥ ॥ इति उत्पातलक्षण ।
अथ छिकाफलम्।
औपधेऽध्ययने वादे वाहने शयनेऽशने ॥ बीजवापे बुधैः
प्रोक्तं शोभनं सप्तसु क्षुतम् ॥ १७१ ॥ मृत्युर्वह्निभयं हानि-
स्तुष्टिद्रव्यागमः सुखम्।क्लेशोऽर्थागमनं प्रोक्तं दिक्षु छिक्का-
फलं क्रमात् ॥ यामाईसंख्यकाष्टातो विज्ञेयं च पृथक्
पृथक् ॥ १७२ ॥
अब छिकाफल लिखतेहैं-औषध खाना, बनाना, पढना, वाद-
विवाद करना, सवारीपर चढना, शयन करना, भोजन करना,
वीज बोना इन सात कार्योंमें पंडितोंने छींकको शुभ कहाहे ॥१७॥
मृत्यु, अग्नि, भय, हानि, तुष्टि, द्रव्यागम, सुख, क्लेश, अर्थागम
पूर्वादि आठ दिशाओंमें क्रमसे छींक होय तो उक्तफल होताहे.
आधेप्रहरकी गिनती लगायकर पूर्वादि दिशाओंमें छींकका यह
उक्तफल पृथक् पृथक् जानलेना चाहिये ॥ १७२ ॥
अत्रोदाहरणं यथा।
आयेईप्रहरे प्राच्यां द्वितीयेऽनिदिशि क्रमात् ।।
तृतीये याम्यदिग्भागे फलमुक्तं विचक्षणः ॥ १७३ ॥
यहां उदाहरण लिखतेहे-सूर्योदयसे आधे प्रहरके भीतर
पूर्वदिशामें छींक होय तो पूर्वोक्तफल जाने. तदनंतर आधे
प्रहरके भीतर आग्नेयमें फिर आधे प्रहर दक्षिणमें, उससे आगे
आधे प्रहर नैनत्यमें छींक होय तो पूर्वोक्तफल होताहै. इसी प्रकार
सब दिशाओंकी छीकका फल विचार लेना चाहिये, ऐसा पंडिताने
कहाहे ॥ १७३॥
4 (४०८) मुहूर्तगणपतिः- [मिश्र- अथार्घकांडः। तत्रादौ वर्षे राजादिसप्तनाथविचारः। चैत्रे मासि सिते पक्षेऽर्कोदये प्रतिपत्तिथौ ॥ यो वासरः स राजा स्यात्तस्मिन्व ततः फलम् ॥ १७४ ॥ मेपेऽर्कस्य प्रवेशे यो वारो मंत्री स कथ्यते ॥ चापे धान्यपतिज्ञेय आयां जलदाधिपः ॥ १७५ ॥ रसाधिपस्तुलायां स्यात्कर्के सस्यपतिस्तथा ॥ मकर स्वर्णरत्रादिनीरसेशो चुधैः स्मृतः ॥ १७६॥ अव अर्घकांड लिखतेहैं-तहां पहिले वर्षके राजादि ससनाथ विचार लिखतेहैं-चैत्रमासके शुक्लपक्षकी प्रतिपदाको सूर्योदयके समय जो वार होय वहही उस वर्षका राजा होताहै, उससे सालका फल विचारै ॥१७॥ मेपके सूर्यकी संक्रांति जिस वारमें लगै वहही वार मंत्री कहाताहै और जिस वारमे धनुकी संक्रांति लगे वहही वार धान्यपति कहाताहै और जिस दिन आH लगै वह वार मेघाधिप होताहै ॥१७५॥ जिस वारमें तुलाकी संक्रांति लगै वह वार रसाधिप होताहे और कर्ककी संक्रांतिका वार शस्याधिप होता है और मकरकी संक्रांतिका वार स्वर्णरत्नायधिपति तथा नीरसा- धिपति होताहै ॥ १७६ ॥ अथ विंशोपकानयनम् । शके त्रि ३ ने हते शैले७ लब्धं स्थाप्यं पृथक्वचित्॥पेश द्वि २ नं शरै ५ युक्तं वर्षा स्याच ततः पुनः ॥ १७७ ॥ लब्धं शाकं प्रकल्प्येवं कर्तव्या प्रोक्तवकिया। धान्यं २ तृणं ३ ततः शीत ४ मुष्ण ५ मारुत ६ वृद्धयः ७॥ नाशोथ ८ विग्रहश्चैवं जायते क्रमशस्त्विमे ॥ १७८ ॥ अव विंशोपकानयन लिखतेहैं-शाकेको तीन गुणा करके सात- का भाग देनेसे जो लब्ध मिले उसको कहीं अलग स्थापित करे प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (१०९) शेपरहे अंकको दोगुणा करके उसमें पांच जोड देवे जो अंक होय सो उतने विश्वे वर्षा होतीहै ॥ १७७॥ और फिर पूर्वोक्त लन्ध जो कि, अलग स्थापितहे उनको शाका मानकर उक्तवत् क्रिया कर- नेसे धान्य २, तृण ३, शीत ४, उपण ५, वायु ६, वृद्धि ७, नाश ८, विग्रह ९ इन सबके विश्वा इसी क्रमसे वनजातेहैं ॥ १७ ॥ अथ सर्वनिष्पत्तिधर्मसत्यके च । वादिनवकस्याथ योगे दशहते पुनः ॥ तल्लब्धं निप्पत्तिरुक्ता सार्धाई धर्मसत्यके ।। १७९ ॥ अव सर्वनिप्पत्ति और धर्म तथा सत्य लिखतेहैं-वर्षादिक जो नो वस्तु है तिनके सब विश्वोंको जोडकर दशका भाग देनेसे जो लब्ध मिले सो (निप्पत्ति ) सिद्धिके विश्वे निकलतेहें और फिर निष्पत्तिके आधे विश्वे धर्म ओर धर्मके आधे विश्वे सत्य वन जाताहै .१७९ ॥ अथ क्षुधाद्यानयनम् । शाके सप्त ७ गुणे नंदे ९ भक्ते लब्धं तु तत्कचित् निधाय द्विगुणं शेपं सैकं क्षुत्स्यात्ततः पुनः ॥ १८० ॥ लब्धं शाकं प्रकल्प्येवं कर्तव्या प्रोक्तवक्रिया ॥ तृपा २ निद्रा ३ तथाऽलस्य ४ मुद्यमः५ शांतिरेव ६ च ।।१८१॥ क्रोधो ७ दंडो ८ऽथ मित्रत्व ९ मुत्सवः १० पाप ११- पुण्यके १२ ॥ १८२॥ अव क्षुधादि आनयन लिखतेहे-शाकेको सात गुणा करके नौका भाग देनेसे जो लब्ध मिले. उसको कहीं अलग स्थापित करदेवे और शेष रहे अंकको दुना करके उसमें एक और जोडदेये तो क्षुधाके विश्वे निकल आतेहे ॥ १८० ॥ ओर उसीलब्धको इसी प्रकार शाका मानकर पूर्वोक्त क्रिया करनेसे तृपा २, निद्रा ३, आलस्प४, उद्यम ५ (४१०) मुहूर्तगणपतिः- [मिश्र- शांति ६, ॥१८॥ क्रोध ७, दंड ८, मित्रत्व ९, उत्सव १०, पाप ११, पुण्य १२ इन सबके विश्वे निकलते हैं ।। १८२ ।। अथ प्रकारांतरेण क्षुधाद्यानयनम् । शाके वेदै ४ हने शैलै ७ भक्ते लब्धं च पूर्ववत् ॥ शेपं च द्विगुणं सैकं १ क्षुधा १ तृष्णा २ सुषुप्तिका ३॥ १८३॥ आलस्य ४ मुद्यमः ५ शांतिः ६ क्रोधो ७ लोभोऽ८ थ भेदकः ९॥ दंडोऽथ १० मैथुनं ११ चौर्य १२ रसनि- प्पत्तिरेव १३ च ॥ १८४॥ फलनिष्पत्ति १४ रुत्साहः १६ पुण्यं १६ पापं १७ तथैव च ॥ सर्वनिष्पत्ति १८ रित्येवं संपत्तिश्च १९ यथाक्रमात् ॥ १८५॥ अव प्रकारान्तरसे क्षुधादिका आनयन लिखतेहैं-शाकेको चारसे गुणा करके सातका भाग देनेपर जो लब्ध मिलैं तिनको अलग रखदेवे और शेषको दूना करके उसमें एक और जोडदेवे तोक्षुधाके विवे निकलते हैं और फिर लब्धांकको शाका मानकर पूर्वोक्त क्रिया करनेसे तृपा २, निद्रा ३॥ १८३॥ आलस्य ४, उद्यम५, शांति ६, क्रोध ७, लोभ ८, भेद ९, दंड १०, मैथुन ११, चोरी १२, रसनि- प्पत्ति १३, फलनिष्पत्ति १४, उत्साह १५, पुण्य १६, पाप १७, सर्व. निप्पत्ति १८, संपत्ति १९ इन सबके यथाक्रमसे विश्वे निकल- तेहैं ॥ १८४ ॥ १८५॥ अथोग्रत्वाद्यानयनम् । शाकश्चाएगुणः ८ खेटे ९ भक्तो लब्धं च पूर्ववत् ।। द्वि२- नं शेपं विभिर्युक्तमुग्रत्वं १ च रसोद्भवः२॥१८॥फलो- त्पत्ति ३ स्तथा व्याधी ४ रोगनाश ५ स्तथैव च । आचार ६ञ्चाप्यनाचारो ७ मृति ८ जन्म ९ ततः परम् ॥ १८७॥ चौरोपशमनं १० वढे ति ११ रमिः शमः १२ क्रमात् ॥
प्रकरणम् २४ ] . भाषाटीकासमेतः। (४११) अव उग्रत्वादिका आनयन लिखतेहैं-शाकेको आठगुणा करके नोका भाग देनेसे जो लब्ध मिले उसको पूर्ववत् अलग लिखदेवे और शेषांकको दूना करके तीन जोडदेवे तो उग्रत्वके विश्वे निकल आतेहें फिर अलग लिखेहुए पूर्वोक्त लब्धांकको शाका मानकर पूर्वोक्तवत् क्रिया करनेसे रसोत्पत्ति २, फलोत्पत्ति ३, व्याधि १, रोगनाश ५, आचार ६, अनाचार ७, मृत्यु ८, जन्म ९ और फिर ॥१८६ ॥ १८७ ॥ चौरोपशमन १०, अग्निभय ११, अग्नि शांति १२ इन सबके विश्वे यथाक्रमसे निकल आतेहैं। अथ शलभाद्यानयनम् ।। शाके विघ्ने ३ हते नंदै ९ लब्धं स्थाप्यं तदुक्तवत् ॥ द्विघ्नं २ शेपं विभिर्युक्तं शलभो मूपकस्तथा ।। १८८ ॥ देविकं पीतताने च चक्रं च परचक्रकम् ॥ १८९॥ अब शलभादिका आनयन लिखतेह-शाकेको तीनगुणा करके नोका भाग देनेसे जो लब्ध मिले उसको पहिलेकी न्यॉई अलग स्थापित करदेवे और शेषांकको दोगुणाकरके तीन और जोड़देवे तो टीडीके विश्वे बनजातेहैं और फिर पूर्वोक्त लब्धको शाका मानकर पूर्ववत् क्रिया करनेसे मूषक २॥१८८॥ दैविक ३, पीतल, ताम्र ५, स्वचक्र ६, परचक ७ इन सबके विश्वे निकल आतेहैं ॥१८॥ अथ प्रकारांतरेण शलभाद्यानयनम् । शैल ७ नो नव ९ हृच्छाकः शेपं द्विघ्नं २ युतं विभिः ॥ शलभो १ मूपको २ देवं ३ पीतं ४ ताम्र ५ स्वचक्रकम्।। ६॥ परचका ७ गमश्चैवं क्रमाज्ज्ञेयं च पूर्ववत् ।। १९० ॥ अव प्रकारान्तरसे शलभायानयन लिखतेह-शाकेको सातगुणा करके नौका भाग देनेसे जो लब्ध मिले उनको अलग लिख देवे और शेषांकको दोगुणा करके तीन जोडदेवे तो टीडीके विश्वे (४१२) मुहूर्तगणपतिः- निकल आतेहैं और फिर लब्धांकको शाका मानकर पूर्वोक्तवत् क्रिया करनेसे मूपक २, दैव ३, पीतल ४, ताम्र ५, स्वचक्र ६, पर- चक्र ७ इन सबके विश्वेक्रमसे जानेजातेहैं ॥ १९० ॥ अथोद्भिज्जादिप्राण्यानयनम् । शके बाणै ५ नंगै ७ र १२रीशै ११ निन्ने पृथक्पृथक् ।। रामभक्तेऽवशेपं यद्दिनं २ पंच ५ युतं कमात् ॥ १९१ ॥ उद्भिजः १ स्वेदज २ श्चैव जरायुः ३ प्रभवोंऽड- जाः४॥ १९२॥ अब उद्भिजादिप्राणियोंका आनयन लिखतेहैं-शाकेको चारज- गह लिखकर क्रमसे पांच ५, सात ७, वारह १२, ग्यारह ११ से अलगअलग गुणा करदेवे और फिर अलगअलग तीनका भाग देवे जो शेषांक वचे उनको अलगअलग दोसे गुणा करके चारों- जगह पांचपांच जोड़ देवे तो क्रमसे उद्भिज १, स्वेदज २, जरा. युज ३, अंडज ४ इन सबके विश्वे निकल आतेहे ॥ १९१ ॥ १९२ ॥ अथ युगानां प्रमाणम् । द्वात्रिंशद्भिः सहस्रेश्च युक्तं लक्षचतुष्टयम् ॥ प्रमाणं कलिव- पाणां प्रोक्तं पूर्वमहर्षिभिः॥ १९३ ॥ युगानांकृतमुख्यानां क्रमान्मानं प्रजायते ॥ कलेर्मानं क्रमान्निघ्नं चतु ४ स्त्रि- ३ दि २ मितेस्तदा ॥ १९४॥ कृतमानम् १७२८०००॥ त्रेतामानम् १२९६००० । द्वापरमानम् ८६४०००॥ कलिमानम् ४३२००० ॥महायुगप्रमाणम् ४३२००००॥ अव युगोंका प्रमाण लिखतेह-चारलाखबत्तीसहजार ४३२००० वर्ष कलियुगका प्रमाणहे ऐसा पूर्वमहर्पियोंने कहाहे ॥ १९३ ॥ और कलियुगके वर्षप्रमाणको क्रमसे चार, तीन, दोसे गुणा करदेनेपर सत्ययुग, त्रेता, द्वापर युगका प्रमाण वनजाताहे ॥ १९४ ॥ सत्ययुः,
प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (११३)
गका प्रमाण १७२८००० । त्रेतायुगका प्रमाण १२९६००० । द्वारपर-
युगका प्रमाण ८६४००० । कलियुगका प्रमाण ४३२००० वर्षोंका है।
अथ गतकलिमानानयनम्।
खगशैलेंदुरामा ३१७९ व्दैर्युक्ताः शाकाः कलेर्गताः ॥
तेविहीनं कलेर्मानं शेपं शेपकलेमितिः ॥ १९५ ॥
अव गतकलिमान लानेकी विधि लिखतेहैं-शाकमें ३१७९ इक-
तीससौ उनासी जोडदेनेसे कलियुगके गतवोका प्रमाण निकल
आताहै और कलियुगका प्रमाण चार लाख बत्तीस हजारमेंसे गत-
कलिके वर्ष घटाय देनेसे जो शेष बचे सो कलियुगके शेपवर्ष
होतेहैं ॥ १९५॥
अथ धर्मानयनम्।
खाभ्रखाभ्रांकवेदेश्च १९०००० कलिशेपसमा युताः॥
कलिमानेन संभक्ता यल्लब्धं धर्मराशयः ॥ १९६॥
अव धमनियन लिखतेहैं-कलियुगके शेपवर्षों में चार लाख नब्बे
हजार ४९०००० जोडकर ( कलिमान) चारलाख वत्तीसहजारका
भाग देनेसे जो लब्ध मिलैं सो धर्मकी राशि अर्थात् विश्वे
होतेहैं ॥ १९६ ॥
अथ प्रकारांतरेण धर्मज्ञानम्।
शाकाई च युतं जीवराशिमिरुयुद्धते शके ।।
लब्धं पुण्यं च तन्न्यूना विंशतिः पापमुच्यते ॥ १९७॥
अव प्रकारान्तरसे धर्मज्ञान लिखतेहै- शाकेके आधेको वृह-
स्पतिकी राशिमें जोड़कर तीनका भाग देनेसे जो लब्ध मिले सो
पुण्य और उसी पुण्यको चीसमें घटादेवे तो शेपको पापके विश्वे
जाने ॥ १९७॥
.
मुहूर्त्तगणपतिः- [मिश्र-
अथायव्ययानयनार्थे ध्रुवांशकाः।
। रसा ६ स्तिथ्यो १५ गजाः ८ शैलचंद्रा १७ नंदेदव १९
स्तथा ॥ स्वर्गा २१ दिशः १० क्रमाज्ञया रव्यादीनां.
ध्रुवा इमे ।। १९८॥
अव आयव्यय आनयनार्थ ध्रुवांशक लिखतेहैं-छह ६, पंद्रह १५
आठ ८, सत्रह १७, उन्नीस १९, इक्कीस २१, दश १० ये ध्रुवांक
क्रमसे सूर्यादि ग्रहोंके कहेहे ॥ १९८ ॥
अथ मेपादिराशीनामायव्ययाः ।
निजराशिपतेर्पस्वामिनो ध्रुवयोगके ॥ त्रिने ३ वाण ५
युते भक्त तिथिभिः १५ शेपसंमिताः॥१९९॥ आयाः
स्युस्त्रिगुणे-३ लब्धे शरा ५ ब्यास्तिथिमि१९ईते ॥
शेपे व्ययाः क्रमात्स्वस्य राशीनां कथिता बुधैः ॥ २० ॥
अव मेषादिराशिओंके आयव्यय लिखते-अपनी जन्मराशिके
स्वामीका ध्रुवांक और संवत्सरके राजाका ध्रुवांक इन दोनोंको
जोडकर तीनगुणा करनेपर जो अंक होय उसमें पांच जोड़कर
१५ पंद्रहका भाग देनेसे जो शेष बचे वह (आय) लाभ होताहे
और पंद्रहका भाग देनेसे जो लब्ध मिलै उनको तीनगुणा करके
पाँच जोडदेवे और पंद्रहका भाग देवे जो शेष बचै सो खर्च होताहे
इसी प्रकार क्रमसे अपनी अपनी राशियोंका आयव्यय जाने ऐसा
पंडितोंने कहाहै ॥ ११९ ।। २००॥
अथ शकात्सुभिक्षादिज्ञानम्।
शके विघ्ने ३ युते वाणैः दशैले ७ भक्तेऽथ शेपकैः ॥
क्रमान्मध्यं १ सुभिक्षं २ च दुर्भिक्षं ३ च सुभिक्ष ४-
कम् ।। २०१ ।। महर्घ ५ समता ६ ज्ञेया चैकतो रोखंत
खे०॥ २०२॥
]] प्रकरणम् २४. भापाटीकासमेतः। (४१५) अव शाकेसे सुभिक्षादिक्षान लिखतेहे-शाकेको तीनगुणा करके पांच जोडदे। फिर उस योगांकमें सातका भाग देनेसे एक व तो मध्यम १, दो वर्चे तो सुभिक्ष २, तीन वर्षे तो दुर्भिक्ष ३, चार वचं तो सुभिक्ष ४, पांच बचें तो महर्घ ५, छह वचें तो समता ६ और शून्य बचै तो घोरता जानै ॥ २०१॥ २०२॥ अथ संवत्सरात्सुभिक्षादिज्ञानम् । विने ३ संवत्सरे युक्ते शरद भक्तेऽथ सप्तभिः ७॥ चतु- किमिते ४ । २ शेपे सुभिक्षं विपुलं भवेत् ॥ २०३।। त्रि ३ पंचके ५ च दुर्भिक्षं पड्भू ६।१ संख्ये च मध्य- मम् ॥ शून्ये तु रौरवं ज्ञेयं फलं वर्षे बुधैः स्मृतम् ॥२०॥ अव संवत्सरसे सुभिक्षादिज्ञान लिखतेहे-संवत्सरको तीनगुणा करके उसमें पांच जोडदेवे और फिर सानका भाग देनेसे चार, दो शेपवचें तो बहुत सुमिक्ष होताहै ॥ २०३ ॥ और तीन, पांच वर्षे तो दुर्भिक्ष और छह वा एक वचै तो मध्यम और शून्य शेष बचे तो रौरव फल जानै ऐसा पंडितोंने कहाहे ॥ २०४ ॥ अथ प्रकारांतरेण संवत्सरात्फलम् । द्वि २ नः संवत्सरो रामै ३ हीनो भक्ते नगै ७ स्ततः ॥ शेपे वाणमिते युग्मे २ मुभिक्षं दायने भवेत् ॥ २०५ ॥ वेदे ४ चंद्र १ मिते ज्ञेयं दुर्मिकं खे० तु रौरवम् ॥ रसा ६ ऽनल ३ मिते मध्यमेतदर्घफलं बुधैः॥२०६॥ अव प्रकारान्तरसे संवत्सर परसे सुभिक्षादि ज्ञान लिखतेह- संवत्सरको दूना करके उसमसे तीन घटाय देवे शेपमें सातका भाग देनेसे पांच वा दो वाकी बचे तो उस वर्ष में सुभिक्ष होताहे ॥ २०५ ॥ और चार अथवा एक शेष बचे तो दर्भिक्ष और शून्य (४१६) मुहूर्तगणपतिः [मित्र- बचै तो भयंकर और छह वा तीन शेष बचें तो मध्यम फल होताहै ॥ २०६ ॥ अथ वर्ग राजादीनां संक्षेपात्फलम् । राजाऽमात्यादिकानां च वच्मि संक्षेपतः फलम् ॥ गुरुशु-. केंदवोऽधीशाः संति चेज्जनसौख्यदाः ॥ २०७॥ सुभिक्षं शोभना वृष्टिदेशे स्वास्थ्यं प्रकुर्वते ॥ शनिभौमौ प्रकुर्वातां दुर्भिक्ष विग्रहं भयम् ॥२०८॥अल्पसौख्यप्रदः सोम्यः खलु- दुःखप्रदो रविः ॥ फलं सविस्तरं चैपां विज्ञेयं संहितादिषु ॥२०९ ॥ तथा प्रभवमुख्यानां हायनानां पृथक्पृथक् । नास्माभिलिख्यते चात्र ग्रंथविस्तरभीतिः॥२१० • अब वर्षमें राजादिकोंका संक्षेपसे फल लिखतेहे-यदि बृहस्पति, शुक्र, चंद्रमा इनमेंसे कोई वर्षका राजा होय तो मनुष्योंको सुख- दायक होताहै .॥ २०७ ॥ और सुभिक्ष, शोभन वर्षा, देशमें (स्वास्थ्य) नीरोगता रहतीहै और शनि वा मङ्गल संवत्सरके राजा होय तो दुर्भिक्ष, विग्रह, भय रहताहै ॥२०८॥ बुध राजा होय तो अल्प. सौख्यदायक होताहै, सूर्य राजा होय तो दुःखदायक होतेहैं; इन सव ग्रहोंका विस्तारसहित फल संहितादि ग्रंथोंमेंसे जान लेना चाहिये। ॥२०९ ॥ तथा पृथक्पृथक् प्रभवादिक संवत्सरोंकाभी फल संहितादि प्रथोंसेही जानना चाहिये हमने यहांपर ग्रंथविस्तारके भयसे नहीं लिखाहै ॥ २१०॥ 'अथ दीपमालिकायोगे नेष्टं फलम् । दशैं चायुप्मती स्वातौ पापाहे मासि कार्तिके॥ प्रदोपे चेत्प्रजापीडा राजयुद्धाद्युपद्रवाः ॥२११ ॥ अव दीपमालिकाके योगमें नेष्टफल लिखतेहें-कार्तिकमासमें अमावास्याके दिन प्रदोपके समय स्वातीनक्षत्र और पापग्रहका वार -
प्रकरणम् २४.]
भापाटीकासमेतः। (४१७)
तथा आयुष्मान् योग होय तो प्रजापीडा तथा राजयुद्धादि उपद्रव
होतेहै ॥ २११॥
अथ ज्येष्ठप्रतिपदि योगः।
ज्येष्ठे शुक्ले तिथावाये चंद्रेज्यभृगुवासरे ॥
सुभिक्षं शोभना वृष्टिदुर्भिक्षं पापवासरे ॥ २१२॥
अव ज्येष्ठप्रतिपदाके योग लिखतेहैं-ज्येष्टमासमें शुक्लपक्षकी
प्रतिपदाको चंद्र वा बृहस्पति वा शुक्र वार होय तो सुभिक्ष तथा
सुन्दर
वर्षा होतीहै और पापवार होय तो दुर्भिक्ष होताहे ॥ २१२ ॥
अथापाढद्वितीयानवमीयोगः।
आपाढे शुक्लपक्षे च द्वितीयानवमीदिने ॥ चद्रेज्यभृगु-
वाराः स्युः सुवृष्टिश्च समर्पता ॥ २१३॥ बुधे साम्यं रखौ
तापः कुजे वृष्टिर्न जायते ॥ शनिवारे प्रजापीडा दुर्भिक्षं
रौरवं तदा ॥२१४॥
अव आपाढ शुक्लमें द्वितीया और नवमीका योग लिखतेह-आपा-
ढमासमें शुक्लपक्षकी द्वितीया वा नवमीके दिन चंद्रमा, बृहस्पति
चा शुक्र वार होय तो सुदृष्टि तथा समर्घता होतीहै ।। २१३ ॥ और
बुधवार होय तो समता, रविवार होय तो ताप, मङ्गलवार होय तो
अवृष्टि, शनिवार होय तो प्रजापीडा, दुर्भिक्ष तथा भयंकरता
होतीहै ॥ २१४ ॥
अथ शनिराशिफलम्।
गुर्जरेऽजे १शनौ पीडा प्रभासे च वृपस्थिते २॥ मरुस्थले
च युग्मः ३ ककें ४ काश्मीरमंडले ॥२१५ ॥ शक्रप्रस्थे
च सिंहः ५ कन्यास्थे ६ मालवे तथा ॥ तुलादित्रितये
पृथ्ख्या दुर्भिक्षं जनपीडनम् ॥ सुभिक्षं मकर कुंभे मीने सर्व
प्रजाक्षयः॥ २१६॥
-- (११८) मुहूर्तगणपति:- I मिश्र- अव शनिराशिका फल लिखतेहै-मेपराशिका शनैश्चर होय तो गुर्जरदेशमें पीडा, वृपराशिका शनैश्चर होय तो प्रभासक्षेत्रमें पीडा, मिथुनराशिका शनैश्चर होय तो मारवाडदेशमें पीडा, कर्कका शनै- श्चर होय तो काश्मीरदेशमें पीडा ।। २१५ ॥ सिंहराशिका होय तो दिल्लीके देशमें, कन्याका होय तो मालवदेशमें; तुला, वृश्चिक, धनुका होय तो पृथ्वीपर दुर्भिक्ष तथा मनुष्यपीडा; मकर कुम्भका शनैश्चर होय तो सुभिक्ष और मीनका शनैश्चर होय तो सर्वप्रजाका नाश होताहे ॥ २१६ ॥ अथ कूर्मचक्रम्। कूर्मचके शनिर्मध्ये ततः प्राच्यादिषु क्रमात् ।। नाशयेत्क- मतो देशान्कृत्तिकाद्यस्त्रिभित्रिभिः ॥२१७ ॥ निजाधि- टितभेदेशानंतदिमुखां ३ स्ततः॥ मागधांश्च ६ कलिगा- ९ दीनवन्तिक १२ मुखांस्तथा ॥२१८॥ ततः कोकण- पौंडा १५ दीन्सिधुसौराष्ट्र १८ कादिकान् ॥ पौलिंदचीन- कायश्चि कुरुकाश्मीरमत्स्यकान् ॥२१९॥ खसबाहीकला- टा२७द्यान्नवखडानिमांस्तथा ॥ दृष्ट्वा स्वाधिष्ठितादेशाद- न्यांश्च यमदिग्गतान् ॥ २२०॥ अब कूर्मचक लिखतहैं-नौ कोठेका कर्मचक्र लिखे और कृत्तिकादि तीनतीन नक्षत्र मध्यभागसे लेकर पूर्वादि आठों दिशाओमें क्रमसे लिखदेवे जिस खंडके तीननक्षत्रोंमेंसे किसी नक्षत्रपर शनैश्चर अधिष्ठित होय उसी देशका नाश करताहै तथा अपने अधिष्ठित देशसे अन्य दक्षिणदेशोंकाभी नाश करता है. यहां- पर सत्ताईस नक्षत्रोंके नोखंड वर्णन कियेगयेहें जैसे मध्यखंड अन्तवेद्यादिक ३, पूर्वदिशाका खंड मागधादिक ६, अग्निकोणका खंड कलिंगादिक ९, दक्षिणका खंड अवन्तिकादिक १२ ॥२१७॥ ॥ २१ ॥ नैर्ऋत्यका खंड कोकण पौंड्रादिक १५, पश्चिमकाखंड प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (११९) सिंधु सौराष्ट्रकादिक १८, वायव्यका खंड पौलिंद चीनाटिक २१, उत्त- रका खंड कुरु, काठमीर, मत्स्यकादिक २४ ॥२१९॥ और ईशानका खण्ड, खस वाहीक, लाटाटिकटेशहें सो नीचे चक्रमें समझलेने चाहिये ॥ २२० । रवती. अश्विनी, भरणी, आद्री, पुनर्वसु, पुष्य आदेपा, मघा, पू खस व हिरलाटादि मगधादि देश. वीपा कलिंगादि देश देश ईशानसड पूर्व सह आग्नयसड शिवभिपा, पूर्वाभाद्रपदा, कृ० रो० मृ अन्तद्या उत्तराफा हस्त, चिना उत्तरा फुरु काश्मीर अवन्तिकादि देश मत्स्यादिदेश उत्तरसह. दिक देश. मध्यसड दक्षिसण्ड उत्तरापाढा, श्रवण, ध ज्येष्ठा, मूल, पूर्वापाढा | स्वाति-पिशासा-अनु नष्ठा पीलिंद, चीनकादि सिधु सौराष्ट्रकादि देश राधा, कोकण पौंड़का देश वायव्यखड -, पश्चिमखड विदेश नै त्यसड " अथ शनिचारप्रसंगाच्छनिचक्रम् । शनिभाद्धानिकृञ्चैकं १ मुखेऽथो वेद दर्जयः ॥ भुजे दक्षे ततः पड्भि ११ श्च भ्रमणं ततः ॥२२१ ॥ भुजे वामेऽ- ब्धि १६ मे रोगो हत्स्थेःशरमितः २० श्रियः॥ विभि- मैं २३ मस्तके राज्यं नेत्रे घुडद्ये २५ सुखम् ॥ भद्वये २७ गुह्यगे मृत्युः शनिचक्रे फलंक्रमात् ॥ २२२ ॥ अव शनिचारके प्रसंगसे शनिचक लिखतह-शनिके नक्षत्रसे जन्मके नक्षत्रतक गिने प्रथम एक नक्षत्र शनेश्वरचको मुखमें लिसे जिसका फल हानिकारक है और फिर बार नक्षत्र दाहिनी भुजामें लिखे जिनका फल विजय और फिर छह नक्षत्र चरणोंमें लिसे जिनका फल भ्रमण ॥ २२१ ॥ और फिर चार नक्षत्र वार्ड भुजा, लिसे जिनका फल रोग और फिर पांचनक्षत्र हृदयमें लिये जिनका . (४२०) मुहूर्तगणपतिः- [मिश्र- फल लक्ष्मी और फिर तीन नक्षत्र मस्तकमें लिसे जिनका फल राज्य और फिर दो नक्षत्र नेत्रोंमें लिखै जिनका फल सुख; तद- नन्तर दो नक्षत्र गुदामें लिखे जिनका फल मृत्यु होतीहै ॥ २२२ ॥ अथ ग्रहचारवशान्महर्घादि। सर्वधान्यं महधं स्याच्छुक्रक्षेत्रगते कुजे ॥ राही मंदे च दुर्भिक्षं शुभं चंद्रग्रहे स्थिते ॥ २२३ ॥ युधः भास्करे चढ़े विरोधो धरणीभुजाम् ।। तत्रानंदने चंद्रे सर्वधान्यमहर्षता ॥२२४॥ शनौ राहौशनिक्षेत्रे तृणाऽभावात्पशुक्षयः॥ विरोधो भूभुजां भौमे वृष्टिः स्याद्भूयसी बुधे ॥ २२५ ।। कुजः राहुमंदर्नश्यंति पशवो नराः ॥ महर्घं भृगुपुत्रेण शेपैः खैटैः फलं शुभम् ॥ २२६॥ क्रूरा वक्रगताः खेटाः सौम्या यद्यतिचारगाः ॥ तदा भूपक्षयं युद्धं जगद्धोरभया- र्दनम् ॥ २२७॥ अब ग्रहचारके वशसे महर्षादि लिखतेहे-(शुरुक्षेत्र ) तुला, वा वृपराशिका मंगल होय तो सर्वधान्य मॅहगे रहतेहें और यदि शुक्रक्षेत्री राहु वा शनैश्चर होय तो दुर्भिक्ष रहताहै और जो (चंद्रमा की राशि ) कर्कके मंगल, राहु, शनेश्चर होय तो शुभफल होताहै ॥ २२३ ॥ यदि (बुधकी राशि) कन्या मिथुनके सूर्य तथा चंद्रमा होय तो राजाओंमें विरोध होताहै और जो बुधकी राशिके शने- श्वर चंद्रमा होय तो सब धान्य महेंगे रहतेहैं ॥ २२४ ॥ शनि पा राहु (शनैश्चरकी राशि) मकर वा कुंभके होय तो तृणका अभाव होनेसे पशुओका नाश होताहे और यदि शनिकी राशिपर मंगल होय तो राजाओंमें विरोध होताहै और बुध होय तो बहुत वर्षा होतीहै ॥ २२५ ॥ मगलकी राशिपर शनैश्चर, राहु, बुध होय तो पशु तथा मनुष्योंका नाश होताहे और मंगलकी राशिपर शुक्र होय
प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४२१)
तो सब भाव महंगा रहताहे और शेषग्रह मंगलकी राशिपर होय
तो शुभ फल होताहै ॥ २२६ ॥ यदि क्रूरग्रह वक्रीहोंय और सौम्य-
ग्रह अतिचारी होय तो राजाओंका नाश तथा युद्ध होताहै और
जगत्के लिये घोरभय तथा पीडा होतीहै ॥ २२७॥
अथ प्रतिमासमर्पज्ञानाय चंद्रोदयज्ञानम् ।
ऊर्श्वभागे तु विज्ञेया राहुराशिप्रकोष्टकाः॥ तिर्यग्भागे तु
विज्ञेया रविराशिप्रकोप्टकाः॥२२८ ॥ चके तबार्कराह्वोश्च
घटिकाः परिकीर्तिताः ॥ प्रोझ दर्शघटीः पटयां ६० शेपा
घटयोयुतास्तथा ॥२२९॥ दिनमानघटीभिस्ता घटीभ्यो
राहुसूर्ययोः ॥ अधिकाश्चेत्तदा चंद्रदर्शनं प्रतिपद्यते॥२३०॥
अव प्रतिमासमें अर्घज्ञानके लिये चंद्रोदयज्ञान लिखतेहैं-उर्द्ध-
भागमें राहुकी राशिके कोठे जाने और तिरछे भागमें सूर्यकी राशिके
कोठे जाने इस प्रकार बनेहुए चक्रमें सूर्य और राहुकी घटी कही-
गईहैं सिद्धान्तग्रंथोंमें इस चक्रका वर्णनहै अमावास्याकी घटियोंको
साठिमेंसे घटादेवे शेपरही घटियोंमें दिनमानकी घटी जोड़देवे
चक्रलिखित राहुसूर्यकी घटियोंके जोड़से पूर्वोक्त घटियोंका जोड़
अधिक होय तो शुक्लपक्षकी प्रतिपदाके दिन चंद्रोदयका दर्शन होताहै
और जो कम होय तो चंद्रोदयका दर्शन नहीं होताहै २२८॥२२९॥२३०
अथ चंद्रस्य शृंगोन्नतिस्तत्फलञ्च ।
चंद्रो याम्योनतो मीनमेपगोऽभ्युदितो मतः ॥-समशृंगो
वृपे कुंभे शेपभेपत्तरोन्नतः ।। २३१ ॥याम्योनते च दुर्भिक्षं
विड़ः स्यात्समे विधी ॥ सुभिक्षं सौम्यदिग्भागे चोन्नते
मृगलाञ्छने ।। २३२ ॥ शूलाकारे विधी भीतिः मोदिता
महती रुता ॥२३३॥
(४२२) मुहूर्तगणपतिः- [मिश्र- अव चंद्रकी शृंगोन्नति और उसका फल लिखतेहे-मीन, मेपका चंद्रमा होय तो दक्षिणशृगोन्नत कहाहै वृप, कुंभ राशिके चंद्रमाका उदय होय तो समझंग होताहै शेपराशियोके चद्रमाका उदय होय तो उत्तर शृंगोन्नत होताहै ॥ २३१ ॥ दक्षिणोन्नत चंद्रमा होय तो दुर्मिक्ष और समशृंगोन्नत चद्रमा होय तो मध्यमफल और उत्तर- शृगोन्नत चंद्रमा होय तो सुभिक्ष होताहै ॥२३२॥ और त्रिशूलाकार चंद्रमाका उदय होय तो महाभय और पुकार होतीहै ॥ २३३ ॥ अथ रखे मदक्षिणभागयोश्चंद्रोदयफलम् । यदि शुक्लद्वितीयायां वामे चंद्रोदयो रखे. ॥ शुभं तदाखिले मासि नो शुभ दक्षिणोदये ॥ २३४ ॥ चंद्रोदये बृहत्संजे भवेद्धान्यं समर्थकम् ॥ जघन्यभे महर्घ च ज्ञेयं धान्य समे समम् ॥२३५॥ अब रविके वामदक्षिणभागमे चन्द्रोदयफल लिखतेह- याद शुक्लपक्षकी द्वितीयाके दिन सूर्यसे वाम भागमें चंद्रमाका उदय होय तो संपूर्णमासमे शुभ फल होताहै और सूर्यसे दक्षिणभागमे चंद्रमाका उदय होय तो शुभ फल नही होताहै ॥ २३४ ॥ बृहत्सं ज्ञक नक्षत्रोंमे चंद्रमाका उदय होय तो अन्नसस्ता और जघन्यस- ज्ञक नक्षत्रोंमे चंद्रमाका उदय होय तो अन्नका भाव महँगा और समसंज्ञक नक्षत्रोमे चंद्रमाका उदय होय तो अन्नका भार सम रहताहै ॥ २३५॥ अथ प्रतिमासेदर्शफलम्। शुभवारान्विते दशै स्यात्सुभिक्षं प्रजासुखम् ॥ पापवारान्विते दुःखं तथा धान्यमहर्घता ॥ २३६ ॥ अव प्रतिमासमे दर्शका फल लिखतेहे-यदि शुभनारसे युक्त अमावास्या होय तो सुभिक्ष और प्रजाको सुख होताहै और जो प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४२३) पापवारयुक्त अमावास्या होय तो दुःख तथा धान्य महंगा रहताहै ।। २३६॥ अथैकमासे पञ्चवारफलम् । शुक्लायमासि चेत्पंच पापखेटस्य वासराः ॥ प्रजापीडा भवेत्तत्र धान्यस्यापि महर्घता ॥ २३७ ॥ मासे पंच शुभा वारा यद्येकस्मिन्प्रजायते ॥ सुभिक्षेसर्वसस्यानां तदा सर्व- सुखी जनः ॥ २३८॥ अव एकमासमें पांचवारका फल लिखतेहै-शुक्लप्रतिपदासे लेकर अमावास्या तक मासमें पापग्रहोंके पांचवार पडें तो उस मासमें प्रजापीडा और अन्नका भाव महँगा रहताहे ॥ २३७ ॥ ओर यदि एकमासमें पांच शुभवार पडें तो सम्पूर्ण अन्नोंका सुभिक्ष और सवजन सुखी रहतेहे ॥ २३८ ॥ अथ प्रतिमासं संक्रांतिवशात्समर्घमहर्घज्ञानम् । सुभिक्षं संक्रमे सौम्यवारेऽधिकमुहूर्त्तके ॥ महघु पापवारे वा मुहूर्ते चाक्षभू १५ मिते॥२३९॥ पूर्वसंक्रमभादित्रिमिते भे संक्रमे खेः ॥ सुभिक्षं स्याच्चतुःपंचमिते भे च महर्घता।। पष्टे भे संक्रमे चातिदुर्भिक्षं रौरवं भवेत् ॥ २४०॥ अव प्रतिमासमें संक्रातिके वशसे समर्घमहर्घज्ञान लिग्वतेहैं- यदि शुभवारमें पैंतालीस मुहूर्त संक्रांति होय तो सुभिक्ष होताहे और पापवारमें पंद्रह १५ मुहूर्त संक्रांति होय तो अन्नका भाव महँगा रहताहै ॥ २३९ ॥ पहिली संक्रातिके नक्षत्रसे दूसरे तीसरे नक्षत्र में सूर्यकी संक्राति होय तो सुभिक्ष ओर चोथे पांचवें नक्षत्रमें सूर्यकी संक्रान्ति होय तो अन्नका भाव महँगा और छटे नक्षत्रमें सूर्यकी सांक्रांति होय तो अतिदुर्भिक्ष तथा भयंकरता होतीहै ।। २४०॥
(४२४) मुहूर्त्तगणपतिः- [ मिश्र- अथ ग्रीष्मशारदधान्यनिष्पत्तिज्ञानम् । वृपसंक्रमणे भानोः केंद्रस्वाय १।४।७।१०।२। ११ गतैः शुभैः ॥ शारदीधान्यनिष्पत्तिरुत्तमा कथिता वुधैः ॥ २४१॥ पापैरवस्थितैः स्वल्पा मिश्रेमिश्रा प्रकी- तिता ॥ पापे यून ७ गते नश्येदुत्पन्नमपि सस्यकम् ॥२४२ ॥ नशत्रु ७।६ गते पापे निष्पत्तिः स्वल्पका भवेत् ॥ इत्थं वृश्चिकसंक्रांती विज्ञेयं गृष्मधान्यकम्॥२४३॥ अव ग्रीप्मशारदधान्यनिष्पत्तिज्ञान लिखतेहै-नृपके सूर्यकी संक्रांति लगनेके समय केंद्र १ । ४।७।१०। और दूसरे ग्यार- हवें स्थानमें शुभग्रह होय तो शरत्कालके अन्नकी उत्पत्ति उत्तम होतीहै ऐसा पंडितोने कहाहै ॥२४१ ॥ और जो उक्तस्थानोंमें पापग्रह बैठे होय तो शरत्कालके अन्नकी उत्पत्ति थोडी होतीहै और जो शुभ तथा पापग्रह दोनों मिलेजुले वैठे होंय तो पूर्वोक्त अन्नकी उत्पत्ति मध्यम होतीहै और यदि सातवें स्थानमें पापग्रह होय तो उत्पन्न हुआभी अन्न नष्ट होजाताहै ॥ २४२ ॥ और सातवे तथा छठे स्थानमें पापग्रह होय तो थोडा अन्न उत्पन्न होता है. इस प्रकार वृश्चिककी संक्रान्ति लगनेके समय ग्रीप्म कालके अन्नकी उत्पत्ति जानलेनी चाहिये ॥ २४३ ॥ अथ संग्रहसमयः। चापादित्रितये सर्ये सौम्येर्युक्तेक्षिते ग्रहः॥शरद्धान्यं समर्घ स्याबाह्यं तद्धान्यजीविभिः ॥२४४॥ पापैर्युक्तेक्षिते धान्यं महर्घ जायतेऽखिलम् ॥ एवं मेपनिगे ग्रेष्मे विधौ ज्ञेयं विच- क्षणैः॥२४५॥ अव संग्रहके समय लिखतेहें-धनु, मकर, कुंभके सूर्य शुभग्रहांसे दृष्ट वा युक्त होंय तो शरत्कालका अन्न मन्दा होताहै. भेंडसोल - प्रकरणम् २४.] भाषाटीकासमेतः। (१२५) करनेवालोंको ग्रहण करना चाहिये ॥२४॥ और जो सूर्य पापग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट होंय तो सब अन्नोंका भाव महँगा होजाताहै इसी प्रकार मेप, वृष, मिथुन राशिके चंद्रमासे ग्रीष्मकालके अन्नका विचार करे ऐसा पंडितोंको जानना चाहिये ॥ २४५॥ अथ संक्रांतिवशादर्शपौर्णमासयोरुत्पातादिवशाखा- न्यादीनां समर्घमहर्घताज्ञानम् ।। ग्रैष्मं सस्यं १ ततो मूलं २ रसधान्यं ३ घृतादिकम् ॥ हेमाद्य ५ तुरगो ६ वस्त्रं ७ मणिः ८ काचां ९ बु १० धान्यकम् ११॥२४६॥ मूलं १२ चक्रमतो ज्ञेयं मेपार्क खलेक्षिते।।दर्श वा पूर्णिमायां चेदुपरागोतिवर्पणम् ॥२४॥ परिवेपस्तथा दंड उल्कापाताद्युपद्रवाः ॥ जायतेऽत्र तदा तेषां वस्तूनां च महर्घता ।। २४८ ॥ रखी सौम्येक्षिते ज्ञेय उत्पातोत्र समर्घता॥ अव संक्रांतिके वशसे तथा दर्श और पोर्णमासियों में उत्पा- तादि वशसे धान्यादिकोंका समर्घताज्ञान लिसतेहें-ग्रीष्मकालकी खेती १, मूल २, रसधान्य ३, घृतादिक ४, सुवर्णादिक ५, घोड़ा ६, वस्त्र ७, मणि ८, काच ९, जल १०, अन्न ११ ॥ २४६ ॥मूल १२ ये वस्तुएँ क्रमसे मेपादिराशियोंके सूर्यको पापग्रह देखते होंय तो महंगी होजातीहैं. यदि अमावास्या वा पोर्णमासीके दिन ग्रहण अथवा अतिवर्षा होय अथवा सूर्यचंद्रपर पारस बेटे, दंडका उदय होय, उल्कापात होय इत्यादि उपद्रव होय तो पूर्वोक्त वस्तुओंका भाव महँगा होजाताहे ॥ २४७ ॥ २४८ ॥ ओर सूर्यको शुभ- ग्रह देखते होय तो उत्पात नहीं होताहे तथा अन्नका भाव मन्दा रहता हे ॥
(४२६) मुहूर्त्तगणपतिः- [मिश्र- अथ वृक्षादौ पुष्पफलाद्यैर्धान्यादिनिष्पत्ति- दृष्टिज्ञानम्। वृक्षादौ बहुभिः पुष्पैर्महावृष्टिः प्रजायते ॥ यत्र स्वल्पतरा वृष्टिर्दूर्वाभिश्चेक्षयोधिकाः ॥२४९॥ मधूकैबहुगोधूमा यवाः स्युर्वटजेः फलैः ॥ सुभिक्षं नागनिवैः स्याच्छालवृक्षैस्तु शालयः ॥२५० ॥ अश्वत्थादधिकं धान्यमर्जुनादधिक जलम् ॥क्षेममात्रैश्च पालाशैः कोद्रवा जवुतस्तिला॥२५॥ दुभिक्षं खदिरे रोगाः कुटजैः परिकीर्तिताः ॥ २५२ ॥ अव वृक्षादिमें पुष्पफलादि करके धान्यादिनिष्पत्ति और वृष्टि- ज्ञान लिखतेहैं-वृक्षादिकोंपर बहुत फूल आ तो महावर्षा होतीहे और थोड़े फूल आवै तो थोडी वर्षा होतीहै और दूव बहुत पैदा होय तो ईख बहुत होतीहै ॥२४९॥ और महुएपर बहुत फूल फल आ तो गेहूं अधिक होतेह और वड़के वृक्षपर बहुतसे फल लगे तो जो अधिक होतेहैं और नागफनी वा नीवमें बहुत फल लग तो सुभिक्ष होताहै और सालक वृक्षपर बहुत फल लगें तो धान साठी अधिक होतेहै ॥२५०॥ पीपलके वृक्षोपर वहुत फूलफल आनेसे अन्न अधिक होताहै. अर्जुन वृक्षोपर बहुत फूलफल आनेसे जल अधिक वर्षताहे. आम्रके वृक्षोंपर बहुत फूल फल आनेसे कल्याण अधिक रहता है, ढाक फूलै फलै तो कोटों अधिक होतेहै. जामुन बहुत फूलै फलै तो तिल अधिक होतेहैं । २५१ ॥ खैरके वृक्षपर बहुत फूलफल लगे तो दुर्भिक्ष होताहे और कुटे- याके वृक्षपर वहुत फलफूल आवे तो रोग बहुत होतेहे ॥ २५२ ॥ अथापाट्यां पौर्णमास्यां वायुपरीक्षा। आपाढे पूर्णिमायां च प्रदोषे वा दिवानिशम् ॥ प्राच्या वायोस्तु वृष्टिः स्याद्धान्यनिष्पत्तिरुत्तमा ॥२५३॥ अल्प- प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४२७) वृष्टिस्तथाऽऽनेय्यामग्ने तिर्महर्घता ॥ अनावृष्टिर्भवेद्याम्यां प्रजापीडा महर्घता ॥ दुर्भिक्षं रौरवं घोरमनावृष्टिश्च नै- तौ ॥२५४॥ वारुण्यां च महावृदिर्धान्योत्पत्तिस्तु मध्य- मागवायी वायुः प्रचंडः स्यादृष्टिर्धान्यं च मध्यमम् ॥२६॥ बहु धान्यं शुभा वृष्टिरुत्वरस्यां सुखी जनः ।। ऐशान्यां सस्यसंपत्तिर्धनाढयाः सुखिनो जनाः॥२५६॥ अव आपाढकी पौर्णमासीमें वायुपरीक्षा लिखतेहे-आपाटकी पौर्ण मालीके दिन प्रदोषके समय अथवा दिनमें वा रात्रिमें पूर्वका पवन चले तो वर्षा और धान्यकी उत्पत्ति उत्तमहोतीहै ।।१५३॥और आग्ने यदिशाका पवन चले तो थोड़ी वर्षा तथा भय और महेंगाभाव रहताहै और दक्षिणका पवन चले तो (अनावृष्टि) वर्षाका अभाव, प्रजाको पीडाऔर महर्घता होतीहे और नैर्ऋत्यका पवन चले तो घोर दुर्भिक्ष और भयंकर अनावृष्टि होतीहै ॥२५॥ और पश्चिमका पवन चलै तो महावृष्टि तथा अन्नकी उपज मध्यम होतीहै और वायव्यका प्रचंड पवन चले तो वर्षा तथा मध्यम अन्न होताहै ॥२५५॥ उत्त. रका पवन चले तो बहुत अन्न, अच्छी वर्षा होतीहै और मनुष्य सुखी रहतेहै और ईशानका पवन चले तो खेतीकी संपत्ति और मनुष्य धनाढ्य तथा सुखी रहतेहै ॥ २५६ ॥ अथापाढयां धान्यादितोलनम्। आपाढ्यां सर्वधान्यानि संध्यायां च पृथक्पृथक् ॥ तोलये- वर्णमानेन जलादीनपि सर्वशः ।।२५७ ।। मंत्रेस्ततोऽभिमं- न्याथ निशि तानधिवासयेत् ॥ तोलयेच पुनः प्रातस्तेन मानेन देववित् ॥ २५८ ॥ वृद्धा वृद्धिः समे साम्यं हासे हानिस्तु तस्य च ॥ २५९ ॥ अब आपाटकी पूर्णिमामें धान्यादितोलन लिखतेह-आपाटकी पौर्णमासीको सायंकालमें सब अन्नोंको तथा जल आदि सब वस्तु
(४२८) मुहूर्त्तगणपतिः-
[मिश्र-
ओको अलग अलग वर्णमानसे तोले और फिर उन सब अन्नादि
वस्तुओको मंत्रोसे अभिमन्त्रित करके रातभर धरे रहनेदेय प्रातः
काल होतेही ज्योतिपीपंडित उसी तोलसे उन सब वस्तुओंको
फिर तोलै जो अन्न तोलमें वढजाय उसकी वृद्धि और जो समान
रहे उसकी समता और जो घटजाय उसकी हानि होतीहै
ऐसा ।२५७॥ २५८॥ २५९॥
अथ होलिकावातपरीक्षा।
होलिकांसमये वायौ पूर्वे भूपनृणां सुखम् ॥ याम्यनैर्ऋत्य-
दिग्भागे दुर्भिक्षं च पलायनम् ॥ २६० ॥ प्रतीच्यामुत्तरे
शवे सुभिक्षं स्यात्प्रजासुखम् ॥ अग्नेर्भीतिरथाग्नेय्यां वा-
यव्यां वहवोऽनिलाः॥२६॥
। अव होलिकावातपरीक्षा लिखतेहै-होली जलानके समय पूर्वका
परन चलै तो राजा और प्रजाको सुख होताहै और दक्षिणं ना
नैर्मत्य दिशाका पवन चले तो दुर्भिक्ष तथा (पलायन ) भागना
होताहै ॥ २६० ॥ और पश्चिम उत्तर वा ईशानका पवन चले तो
सुभिक्ष तथा प्रजाको सुख होताहै और अग्निकोणका परन चले
तो अग्निका भय और वायव्यका पवन चले तो बहुत पवन चल-
ताहै ॥ २६१॥
अथ दृष्टिज्ञानार्थ मेघगर्भज्ञानम्।
मार्गे शुक्लादितो ज्ञेयो मेघगर्भसमुद्रवः ॥ तृहिनात्परिधे-
ट्या संध्यारागात्तथापि वा ॥२६२॥ पौपेऽतिशीततो माघे
संध्याभादनिलादपि ॥ फाल्गुने ताम्रवर्णाऽर्कात्स्निग्धा-
भ्राहा खरानिलात् ॥ चैत्रे तु परिधेर्वृष्टया वायुना वाभ्ररे-
खया ॥२६३॥
. प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः । अव वृष्टिज्ञानार्थ मेघगर्भज्ञान लिखतेहैं-मार्गशीर्षमासके शुक्ल- पक्षसे लेकर मेघगर्भकी उत्पत्ति तुपारसे, पारस पैठनेसे, वर्षासे, संध्याके रंगसे जाननी चाहिये ॥ २६२ ॥ और पौपमें अतिगीत पड़नसे, माघमें संध्यासमयके वादलोंसे, पवनसे; फाल्गुनमें ताम्र- वर्णके सूर्यसे, चिकने वादलोंसे, तीक्ष्ण पवनसे; चैत्रमें सूर्यचंद्रमा- पर पारस वैठनेसे, वर्षासे, पवनसे, वादलोंकी रेखासे मेघगर्भकी उत्पत्ति जानै ॥ २६३॥ अथ केपांचिन्मतांतरम। केचिन्मार्गादिमासेपु प्रोचुर्गर्भस्य लक्षणंम् ।। गर्जनात्पवनात्तोयवर्पणाद्विद्युतोऽथवा ॥२६॥ अव किसीका मतान्तर लिखतेहैं-किन्ही आचार्योंने ऐसा कहाहै कि, मार्गादि मासोंमें गर्जनेसे वा पवनसे वाजल वर्पनेसे वा विजली चमकनेसे मेघगर्भका लक्षण होताहै ॥ २६४ ॥ अथ शुभगर्भलक्षणानि। श्वेतनीलांडजाऽभ्राये न चातिविगलजलाः॥शस्तगर्भाश्च- ते मेघा उदगीशानपूर्वजाः ॥ २६५ ॥ पुष्टिं प्रयांति ते गर्भा विद्यदाताभ्रगर्जितैः ॥ भाद्रापाढायोत्पन्ना विशा- खोत्था बहूदकाः।। २६६॥ अब शुभगर्भलक्षण लिसतेहें-सफेद तथा नीले रंगके पक्षीके समान वादल होय जिनमेंसे अतिजल न वर्पता होय अथवा उत्तर, ईशान, पूर्वदिशामें वादल होंय तो शुभगर्भ होतेहैं ॥ २६५॥ और वे गर्भ पुष्टिको प्राप्त होतेहैं. जिनमें विजली, पवन, वादलोंकी गर्जन होतीहोय और भाद्रपद तथा आपाढ इन दो महीनों अथवा विशाखा नक्षत्रमें उत्पन्नहुए गर्भ बहुत जल वर्षातेहैं ॥ २६६ ॥ ..
(४३०) मुहूर्त्तगणपतिः-
[ मिश्र-
अथ गर्भधारणदिनादृष्टिज्ञानम् ।
वृष्टिगर्भाहमारभ्य पौविश्वमिते १३ भवेत् ॥
रात्रिगर्भे दिवा वृष्टिर्दिवागर्भ निशि स्मृता ॥ २६७ ॥
अव गर्भधारणदिनसे वृष्टिज्ञान लिसतेह-गर्भदिनसे लेकर
तेरहरे पक्षमे वर्षा होतीहै. जो गर्भ रात्रिमें रहाहोय तो दिनमे
वर्षा होतीहै और यदि दिनमें रहाहोय तो रानिमे वर्षा होतीहै।।२६७॥ ,
अथ प्रकारांतरेण गर्भाहादृष्टिज्ञानम् ।
आरभ्येकादशी कृष्णां शुक्कादौ माघमासके ॥ द्वादशस्वपि
घस्रेषु विद्युद्धाताऽभ्रगर्जितैः ॥ रोहिण्यादिपु सूर्यस्य भेषु
वृष्टिर्भवेत्तमात्॥२६८॥
अव प्रकारान्तरसे गर्भदिनसे वृष्टिज्ञान लिखतेहे-माघमासमे
कृष्णपक्षकी एकादशीसे लेकर शुक्लपक्षकी सप्तमीतक वारहदिनके
भीतर जिसरोज विजली चमकै, परन चले, वादल गजै तो सर्यके
रोहिण्यादिक बारह नक्षत्रोमे कमसे वर्षा होतीहै ।। २६८ ॥
अथ पुनरन्यप्रकारेण मेघगर्भज्ञानं वृष्टिज्ञानं च।
मूलझे भास्करे याते तदाऽऽरभ्य दशाहकम् ॥ विद्युभ्रादिना
गर्भो यत्रयत्र दिने भवेत् ॥ क्रमादा दिनक्षत्रे भानौ वृष्टिः
प्रजायते ॥ २६९॥
अव फिर अन्यप्रकारसे मेघगर्भज्ञान और वृष्टिज्ञान लिखतेहें-
सूर्य जब मूल नक्षनपर जावै तवसे लेकर दश १० दिनके भीतर
जिसकिसीदिन विजली चमकै, मेघ गर्जे, पवन चले तो कमसे
सूर्यके आदि दश नक्षत्रोमे वर्षा होतीहै ॥ २६९ ॥
अथ प्रकारांतरम् ।
मूलभाद्भरणी यावनेषु चैकादशस्वपि ॥ पोपे मासि दिन-
क्षेषु गर्भस्त्वभ्रादिना भवेत् ॥२७० ॥ तत आर्द्रादिगे सूर्ये
क्रमावृष्टि, प्रजापते ॥२७॥
प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः । (४३१) अव प्रकारान्तर लिखतेहैं-पोपमासमें मूलनक्षत्रसे लेकर भर- णीतक ग्यारह नक्षत्रोंमें वादल, विजली, पवन आदिसे गर्भ रहे तो ॥ २७० ॥ क्रमसे सूर्यके आादि एकादश नक्षत्रोंमें वर्षा होतीहै ।। २७१ ॥ पुनःप्रकारांतरम्। अश्विन्यादिषु धिप्ण्येपु चैत्रे दशसु चेद्भवेत् ॥ अभ्रादिकं तदा गर्भ आर्द्रादौ वृष्टिदः क्रमात् ॥ मेपार्कदिनमारभ्य ज्ञेयमेवमथापि वा ॥२७२॥ फिर प्रकारान्तर लिखतेहें-चैत्रके महीने में अश्विन्यादि दश नक्षत्रोंमें मेघादिकरके गर्भ रहै तो वर्षाके आर्द्रादि दश नक्षत्रों में क्रमसे वर्षा होतीहै. इसी प्रकार मेपके सूर्यकी संक्रातिके दिनसे लेकर दशदिनके भीतर जिसदिन गर्भ रहे आदि दश नक्षत्रोंमें क्रमसे उसी नक्षत्रमें वर्षा होतीहै ॥ २७२॥ अथ सामान्यतोवृष्टिज्ञानम् । यदि सानं नमोऽमायां सुभिक्षं च भवेद्धवम् ॥ यद्यभ्रं दृश्यते व्योनि चैकादश्यां तु कार्तिके ॥ २७३ ॥ आपाढे मासि वृष्टिः स्यात्तदा भवति भूयसी ॥ मार्गाष्टम्यां यदा विद्युदर्पणं श्रावणे तदा ॥२७४ ॥ पीपे कृष्णे दशम्यां चेदृष्टिभाद्रपदे तथा ॥ सप्तम्यां माघशुक्ले स्याद्भवेदभ्रादिकं यदा ॥ २७५ ॥ ज्येष्ठे मूले न चेदृष्टिः सुवृष्टिबहुला तदा ।। २७६॥ अव सामान्य वृष्टिज्ञान लिखतेह-यदि अमावास्याके दिन आका- शमें बादल होय तो निश्चयही सुभिक्ष होताहे और कात्तिकमा- सकी एकादशीके दिन आकाशमें बादल दीखें तो ॥ २७३ ॥ आषाढ मासमें बहुत वर्षा हाताह. यदि मार्गशीर्षकी अष्टमीके दिन
(१३२) मुहूर्तगणपतिः--
[मिश्र-
विजली चमकै तो श्रावणमें वर्षा होतीहै ॥२७॥ यदि पौषकृष्ण-
पक्ष दशमीके दिन बादल वा वर्षा होय तो भाद्रपदमें वर्षा होती
है और यदि माघशुक्लपक्षकी सप्तमीके दिन वादल विजली आदि
होय ॥ २७५ ॥ और ज्येष्ठके महीनमे मूलनक्षत्रके दिन वर्षा न होय
तो बहुत वर्षा होतीहै ॥ २७६ ॥
अथ ज्येष्ठशुक्लाष्टम्यादिदिनचतुष्टये
वायुफलम् ।
ज्येष्ठेऽयम्यास्तु शुक्लायाश्चतुर्दा दिवसेषु च ॥
श्रावणादौ क्रमादृष्टिमंदैः शस्तैः समीरणैः ॥ २७७॥
अब ज्येष्ठशुक्लाष्टम्यादि दिनचतुष्टयमें वायुफल लिखतेहैं-ज्येष्ठ
मासकी शुक्लाष्टमीसे लेकर चारदिनके भीतर किसीदिन मन्द पवन
चले तो क्रमसे श्रावणादिक चार महीनों में वर्षा होतीहै ।। २७७ ॥
अथ स्वात्यादिषु दृष्टौ श्रावणादावनाष्टिः।
ज्येष्ठे चतुर्प धिष्ण्येषु स्वातीमारभ्य वर्पणे ॥
क्रमाच्छ्रावणतो वृष्टिनों भवेत्तत्रतत्र च ॥ २७८ ॥
अब स्मात्यादिमें वृष्टि होनेसे श्रावणादिमें अनावृष्टि लिखतेहैं-
ज्येष्ठ मासमे सात्यादि चार नक्षत्रोंमें किसी दिन वर्षे तो क्रमसे
श्रावणादि चारमहीनोके भीतर उसीसंख्याके महीनेमें वर्षा नहीं
होतीहै ॥ २७८॥
आथापाढद्वितीयादिपु चतुर्यु फलम् ।
आपाढे मासि शुकायां द्वितीयायां प्रवर्पणे ॥ तृतीयायां
पुरो वायुर्मेधो वा पूर्वदिग्गतः ।। २७९ ॥ चतुर्थ्यां जलदः
प्राच्या दक्षिणो यदि मारुतः ॥ पंचम्यां पूर्वदिङ्मेघस्तदा
श्रावणमासतः ॥२८॥ध्रुवं वृष्टिः शुभा ज्ञेया क्रमान्मा-
सचतुष्टये ॥ चतुर्वेषु दिनेष्वेव यदि वृष्टिनिरंतरम् ॥२८॥
प्रकरणम् २४ ] भापाटीकासमेतः। (४३३) तदा स्यादतिवृष्टिश्च धान्यनाशः प्रजायते ॥ याम्यप्रत्य- ग्भवे वायौ व्यहं दुर्भिक्षमीरितम् ॥ २८२ ॥ तृतीयापंचमी- घले यादक्पूर्वजो मरुत् ॥ तदा स्यादान्यनिष्पत्तिर्वहुला वृष्टिरुत्तमा॥२८३॥ अब आषाढशुक्लद्वितीयादि चारतिथिमे फल लिखतेह-यदि आपाढमासमें शुक्लपक्षकी द्वितीयाके दिन वर्षा होय, तृतीयाके दिन पूर्वका पवन चलै अथवा पूर्वदिशामें बादल होय ॥२७९॥ चतुर्थीके दिन पूर्वदिशामें वादल होय, दक्षिणका पवन चले और पचमीके दिन पूर्वदिशामें वादल होय तो श्रावणादिक चार महीनोंमें ॥२८०॥ क्रमसे निश्चयही बहुत अच्छी वर्षा होतीहै और यदि इन द्विती. यादिक चार दिनोंमें लगातार वर्षा होय तो ॥ २८१ ॥ श्रावणादि चारों महीनोंमे अतिवृष्टि और धान्यका नाश होताहै अथवा पूर्वोक दो दिन दक्षिण वा पश्चिमका पवन चले तो दुर्भिक्ष होताहे॥२८॥ यदि तृतीया वा पंचीके दिन उत्तर वा पूर्व दिशाका पनन चले तो बहुत अन्नकी उपज और अच्छी वर्षा होतीहै ॥ २८३ ॥ अथ श्रावणशुक्लपंचमीफलम् । पंचम्याः श्रावणे शुक्के व्यहे वृष्टिर्भवेद्यदि ।। याम्यप्रत्यग्भवो वायुर्दुर्भिक्षं जायते तदा ॥२८॥ अव श्रावणशुकुपंचमीका फल लिखतेहे-यदि श्रावणशुक्लापंच- मीसे लेकर दोदिनके भीतर वर्षा होय और दक्षिण वा पश्चिम दिशाका पवन चले तो दुर्भिक्ष होताहे ॥ २८ ॥ अथ सूर्यस्य रेवत्यादिषु नक्षत्रेषु वृष्टेः फलम् । रेवत्यां वर्पणे तापं नश्येद्धान्यमथाश्विभे ॥ भरण्यां तवयं वृष्टि कृत्तिकायां न चेद्रविः ।। २८५ ॥ रोहिण्यां गर्जिते मुहूर्तगणपतिः- [ मिश्र- वृष्टिज्ञेया मासद्वयोत्तरम् ॥ मृगशीर्षे यदा न स्याद्वेदृष्टि- बेहूदका ॥२८६॥ अव सूर्यके रेवत्यादि नक्षत्रमें रहते वृष्टिका फल लिखतेहै-यदि सूर्यके रेवती नक्षत्रमें वर्षा होय तो ताप और अश्विनी नक्षत्रम वर्षा होय तो अन्नका नाश और भरणी नक्षत्रमें वर्षा होय तो (द्वयम्) ताप तथा अन्नका नाश होताहै और जो कृत्तिका नक्षत्रमें वर्षा न होय तो वर्षाकालमें वर्षा होतीहै ॥ २८५ ॥ और रोहिणी नक्षत्र में वादल गजें तो दो महीने पीछे वर्षा होतीहै और यदि मृगशीर्षमें वर्या नहीं होय तो वर्षाकालमें बहुत जलकी वर्षा होतीहै ॥ २८६ ॥ अथ संक्रातिदिने वृष्टिफलम्। संक्रांतिदिवसे वृष्टौ मार्गकार्तिकयोर्यदा ॥ वर्ष तन्मध्यम ज्ञेयं पोपे माघे तु चोत्तमम् ॥२८७॥ सुभिक्षं च शुभा वृष्टिः फाल्गुनादिचतुष्टये । रोगश्चापाढमासे स्याच्छावणे वृष्टिरुत्तमा॥२८८॥ भाद्रे रोगस्तथा सौख्यमाश्विने वर्पणं भवेत् ॥ २८९॥ अब संक्रातिदिनमें वृष्टिफल लिखतेहै-मार्गशीर्ष और कार्तिक मासकी संकातिके दिन वर्षा होय तो मध्यम वर्षा होतीहै । पोप और माघमासमें संक्रान्तिके दिन वर्षा होय तो उत्तम वर्षा होती है ॥२८७॥ और फागुन, चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ मासमें संक्रांतिके दिन वर्षा होय तो सुभिक्ष तथा शुभवृष्टि होतीहै । आपादमासमें संक्रा- तिके दिन वर्षा होय तो रोग होलाहै और श्रावणमें संक्रांतिके दिन वर्षे तो उत्तम वर्या होतीहै ॥२८८ ॥ भाद्रपदमें संक्रांतिके दिन वर्षे तो रोग और आश्विन मासमें संक्रातिके दिन वर्षा होय तो सोख्य होताहै ।। २८९ ॥ ।
प्रकरणम् २४.1 भापाटीकासमेतः।
अथ काकनीडफलम् ।
सदृक्षे काकनीडं स्यात्प्रतीच्यां वृष्टिरुत्तमा ॥ उदग्याम्ये
भयं मध्ये नैर्ऋतावंतिमा स्मृता ॥२९० ॥ अल्पवृष्टिरथा-
नेय्यां सदन्नं स्थाच्छिवेनिले ॥ मध्येमध्याय वृक्षाग्रे बहुला
वृष्टिरीरिता ॥ २९१ ॥ ईतिभीतिर्महाघोरा नीडे सर्वदिशां
गते ॥ नीडे सकंटके भीती रसानांजायते ध्रुवम् ॥२९२॥
प्रागुदक्पश्चिमाईस्य सुवृष्टिः कश्चिदीरिता ।।
अब काकनीडफल लिखतेहे-यदि शुभ वृक्षपर कोएका घोंसला
'पश्चिम दिशामें होय तो वर्षा उत्तम होतीहै और उत्तर वा दक्षिण
दिशामें होय तो भय होताहै और वृक्षके मध्यमें वा नैर्ऋत्यमें घों
सला होय तो वर्षाकालके अन्तपर वर्षा होतीहै ॥२९०॥ और
आग्नेय दिशामें काकनीड होय तो अल्प वर्षा होतीहै और ईशान
वा वायव्यमें होय तो अन्न अच्छा होताहे और वृक्षके मध्यमें होय
तो मध्यम वर्षा होतीहै और वृक्षके अग्र भागमें होय तो बहुत वर्षा
होतीहे ॥२९१ ॥ और सब दिशाओंमें कौओंके घोंसले होय तो
महाघोर ईतिका भय होताहे और कॉटोसहित घोंसला होय तो
रसोंके लिये भय होताहै ॥ २९२ ॥ किन्ही आचार्याने ऐसा कहाहै
कि, पूर्व, उत्तर, पश्चिम दिशाओंके अर्द्धभागमें काकनीड होय तो -
अच्छी वर्षा होती ॥
अथ टिट्टिभांडफलम्।
स्थितेपूयप्रदेशेषु टिट्टिभांडेषु चोत्तमा ॥ वृष्टिः संजायते
मासेरधोवक्रांडसंख्यकः ॥२९३॥ निम्रप्रदेशसंस्थेषु स्वल्पा
वृष्टिः प्रजायते ॥ वृष्टिर्नेव भवन्मासे चोर्ध्ववत्रांडसं-
ख्यके ॥२९॥
(४३६.) मुहूर्तगणपतिः | मिश्र-
अब टिद्दिभांडफल लिखतेह-टिटहटी ऊँचे स्थानपर अण्डे धरै
तो उत्तम वर्षा होतीहै और जितने अंडोंके मुख नीचेको होय उतने
महीनोंमें वर्षा होतीहै ॥ २९३॥ और नीचे स्थानमें टिटहरी अण्डे
धरै तो थोडी वर्षा होतीहै और उन अण्डोंमें जितने अंडोंके मुख
ऊर्द्धको होय उतने महीनोंमें वर्षा नहीं होतीहै ॥ २९४ ॥
अथ रोहिणीचक्रम् ।
द्वादशांशंलिखेचक्र मेपसंक्रांतिभादितः॥ चतुर्दिासमुद्राश्च
चतुष्कोणेषु पर्वताः ॥२९॥ समुद्रपार्श्वयोरटी तटस्तच्छे-
लयोस्तथा ॥ मध्येप्टौ संधयस्तत्र साभिजिद्भगणं न्यसेत
॥ २९६ ॥ द्वयंद्वयं समुद्रेपु तथैकेकं तटादिषु ॥ रोहिणी
संस्थिता यत्र ज्ञेयं वृष्टिफलं ततः ॥२९७॥ तटेपु शोभना-
वृष्टिर्महावृष्टिस्तु सागरे ॥ अनावृष्टिगिरौ देशे खंडवृष्टि-
स्तु संधिपु ॥ २९८॥
अव रोहिणी चक्र लिखतेहैं-बारह कोठोंका रोहिणीचक्र लिखे
और उसचक्रमें मेषकी संक्राति लगनेके दिन जौनसा नक्षत्र होय
उससे लेकर अहाईस नक्षत्र भरदेवे चारों दिशाओंमें समुद्र बनावे,
चारों कोणों में पर्वत लिखे और समुद्रके दोनों करवटॉमें आठ तट
बनावे तथा तट और पर्वतोंके वीचमें आठसंधि वनाव॥२९५॥२९६॥
इस चक्र में अभिजित्सहित अहाईस नक्षत्र इस प्रकारसे रक्खे कि
दोदो नक्षत्र समुद्रोंमें और एकएक नक्षत्र तटादिकोंमें लिखे जहाँ
रोहिणी नक्षत्र प. उसी स्थानसे वर्षाका फल जाने ॥२९७॥ तटमें
रोहिणी पड़े तो शोभन दृष्टि और समुद्र में पड़े तो महावृष्टि ओर
पर्वतमें पड़े तो अनावृष्टि, संधियों में पडै तो खंडवृष्टि होतीह॥२९॥
प्रकरणम् २४.]
भापाटीकासमेतः।
(४३७)
सधि
तट
तर
रोहिणी
मृगशि पर्वत
आदी
रेवता
अभ
सधि
सधि
शतभिषा
परत पूर्वाभाद्रपद
उत्तराभाद्रपद
तद धनिया
पुनव
समुद्र
समुद्र
अथ राहिणीचक्रम् ।
अभिजितू श्रवण
पुण्य आलेस
तर उत्तराबाट
माधा
तर
सधि
उत्तराफा
सधि
पूनम
अनुरा
धा
समुद
मूल
त्रा
पूर्वाधार
स्वति विशाखा
परत
पचत
ज्यष्टा
तट
तर
हस्त
रधि
सधि
अथ सप्तनाडीचक्रम्।
कृत्तिकादिलिखेच्चक्र साभिजित्सप्तनाडिकम् ॥ चंडा
वायु २ स्तथा वह्निः ३ सौम्या ४ नीरा ६ जला ६ऽमृता
७॥२९९॥ नाडीनां मप्त नामानि ज्ञेयान्येतानि पंडितैः॥
क्रमान्मंदाकभीमेज्यशुक्रज्ञाजास्तदीश्वराः ॥ ३०० ॥
अव सप्तनाडीचक्र लिखतेहै-कृत्तिकासे लेकर अभिजित्समेत
अहार्डस नक्षत्रोंका सप्तनाडी चक्र लिखै. चंडा १, वायु २, अग्नि ३,
सौम्या ४, नीरा ५, जला ६, अमृता ७ ॥२९९॥ नाडियोके ये सात
नाम है; यह पंडितोंको जानलेने चाहिये. इन सातो नाडियोंके
क्रमसे शनैश्चर १, सूर्य २, मङ्गल ३, वृहस्पति ४, शुक्र ५, बुध ६,
चन्द्रमा ७ स्वामीहें ॥३०॥
(४३८) मुहूर्तगणपतिः- [ मिश्र- अथ तदेव स्पष्टयति। चंडाख्या भरणीद्वंद्वं विशाखाद्वितयं शनेः ॥ ज्येष्टाऽविरो- हिणीस्वात्यो वायुनाडी खेः स्मृता ॥ ३०१ ॥ चित्रा मूलो मृगोंत्यं च दहनाख्या कुजस्य च ॥ पूर्वापाढा करो भाद्रा सौम्या नाडी बृहस्पतेः ॥ ३०२ ॥ पूभोपा च पुन- धिष्ण्यमुफा नीरा भृगोः स्मृता ॥ पूभाशताभिजित्युष्यं जलनाडी बुधस्य सा ॥ ३०३॥ श्रवोद्वयं मघाऽऽश्लेपा चेंदोरमृतनाडिका ॥ अब उसीको स्पष्टकरके लिखतेहैं-भरणी, कृत्तिका, विशाखा, अनुराधा ये नक्षत्र चण्डनाडीके हैं। इनका स्वामी शनैश्चरहै. ज्येष्ठा, अश्विनी, रोहिणी, स्वाती ये नक्षत्र सूर्यकी वायुनाटीके हे ॥ ३०१ ॥ चित्रा, मूल, मृगशिर, रेवती ये नक्षत्र मङ्गलकी अग्नि- नाडीके है. पूर्वापाटा, हस्त, उत्तराभाद्रपद, आद्री ये नक्षत्र बृह- स्पतिकी सौम्यनाडीके हैं ॥ ३०२॥ पूर्वाभाद्रपद, उत्तरापाढा, पुन- वसू, उत्तराफाल्गुनी ये नक्षत्र शुक्रकी नीर नाडीके हैं. पूर्वाफाल्गुनी, शतभिषा, अभिजित्, पुष्य ये नक्षत्र बुधकी जलनाडीके हैं ॥३०॥ श्रवण, धनिष्ठा, मघा, आश्लेषा ये नक्षत्र चन्द्रमाकी अमृत नाडीके हैं। अथैतासु ग्रहेपु संस्थितेषु फलम् । ब्याचा ययेकनाडीस्थाः सौम्याः पापाश्च खेचराः॥ तेभ्यो. नाडीफलं वाच्यं सदसरा विचक्षणः ॥३०चंडना- ड्यां महावातान्वातनाडयां तथाऽनिलम् ॥ वह्निनाड्यां स्थिता दाहं सौम्यनाड्यामथोदकम् ॥ ३०५ ॥ नीरनाड्यां पयोवृटिर्जलनाड्यां च वर्पणम् ॥ कुर्वत्यमृतनायां च महा- वृष्टिं नभश्वराः ॥३०६॥ एकोपि निजनाडीस्थो धत्ते प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४३९) तत्तत्फलं ग्रहः ॥ कुजस्तु सर्वनाडी' स्थितो नाडीसमुद्भ- वम् ॥ ३०७॥आद्यक्षगते सूर्ये नाड्यैक्ये फलमुच्यते ॥ यदिने चैकनाडीस्थाः पापाः सौम्याश्च खेचराः ॥ ३०८॥ मिश्राश्चंद्रमसायुक्तास्तदिने वृष्टिरुत्तमा॥ तोयराश्यांशगा मिश्रा तावदृष्टिं प्रकुर्वते ॥ ३०९॥ यावत्तीयांशगश्चंद्रः केवलाः स्वल्पवृष्टिदाः॥ एभिश्च खेचरैः सौम्यः पापविद्धो यदा शशी ॥३१० ॥ पानीयं च तदा तुच्छं धान्यादीनां च नाशनम् ॥ यस्य खेटस्य नाडीस्थो विधुस्तेन ग्रहेण च ॥३११ ॥ युक्तश्चेदृष्टिदो ज्ञेयो यदि क्षीणतरो न हि ॥ चंद्रः पीयूपनाडीस्थो मित्रैः खेटैश्च संयुतः ॥३१२॥ त्रिचतुःसप्तपंचाहं शुभवृष्टिप्रदो भवेत् ॥ जलनाडीस्थिते -चंद्रे मित्रखेचरसंयुते ॥३१३॥ दिनाद्ध प्रत्यहं वृष्टिः पंचाहं जायते शुभा ॥ नीरनाडयां गते चंद्रे मित्रैः खेटेश्च संयुतः ॥ ३१ ॥ पादोनत्रिदिनं वृटिबहुतोया भवेच्छुभा ॥ नीराख्यजलपीयूपनाडीस्थाः खेचराः क्रमात् ॥ ३१५॥ धृत्य १८ कै १२ रस ६ संख्याकान्वासरान्बहुवृष्टिदाः ॥ सौम्यनाडीस्थिताः सर्वे त्र्यहं वृष्टिप्रदाः खगाः॥ चंद्रवाय्व- मिनाडीस्था महावातातपप्रदाः ॥ ३१६ ॥ योगे शुभा- धिके नाडी निर्जलाऽपि जलप्रदा॥ योगे राधिके ज्ञेया सजला निर्जला बुधैः ॥३१७॥ सौम्यनाच्या स्थिताः पापा अनावृष्टिकरा मताः ॥ शुभास्तीयांशकश्चेत्स्युः स्वल्पवृष्टिप्रदास्तदा ॥ ३१८ ॥ एकनाडिस्थिता भौमजी- वचंद्रमसो यदि ॥ वारिपूर्णा भवेत्पृथ्वी बहुवृष्टया तदाऽ- खिला॥३१९ ॥ भृगुसौम्यौ यदेका स्याता जीवान्विती तदा ॥ वृष्टिःस्याहुलाकस्माचंद्रयोगे विशेषतः ॥ ३२० ॥ ।
(४४०) मुहूर्त्तगणपतिः [मिश्र- भृगुचंद्रमसौ पापैः खेचरैयदि संयुतौ ॥ तदा स्वल्पोदका वृष्टिर्जलयोगे महत्यपि ॥३२१ ॥ अब इसमें स्थित ग्रहका फल लिखतेहैं-जब दो आदि अर्थात् दोसे लेकर अधिक शुभग्रह वा पापग्रह एकनाडीमें स्थित होय तव पण्डितोंको चाहिये कि, नाडीका शुभाशुभ फल विचार. यदि पापग्रह अधिक होंय तो अशुभ और सौम्यग्रह अधिक होंय तो शुभ फल पण्डितोंने कहा है ॥३०४॥ चंडनाडीमें सब ग्रह होय तो महापवन चले और वायुनाडीमें सव ग्रह स्थित होय तोभी पवन चलता है और अग्निनाडीमें सव ग्रह होंय तो दाह होताहै और सौम्यनाडीमें सब ग्रह होंय तो जल वर्पताहै ॥३०५॥ और नीर नाडीमें होंय तोभी जलकी वर्षा होतीहै और जलनाडीमें होंय तोभी जल वर्पताहे और अमृतनाडीमें सव ग्रह होंय तो महावर्षा होतीहै ॥३०६ ॥ और अपनी नाडीमें बैठाहुआ अकेला ग्रहभी उसी नाडीका फल देताहे और मंगल तो सब नाडियों में बैठकर उसी २ नाडीका फल देताहै ॥३०७॥ और जव आदि नक्षत्रोंपर सूर्य होय तव एक उसी नाडीका फल होताहै और जिस दिन पापग्रह अथवा शुभग्रह वा दोनों मिले जुले ग्रह चन्द्रमासे युक्त होय तो उत्तम वर्षा होतीहै और मिश्रग्रह जवतक जलराशियोंके नवांशोंमें रहें तबतक वर्षा करते हैं ॥ ३०८ ॥ ३०९॥ और जबतक जलराशिके नवांशमें अकेला चंद्रमाही रहे तो थोडी वर्षा होतीहै और जो इन पाप तथा शुभग्रहोसे चन्द्रमा विद्ध होय तो ॥३१०॥ बहुत थोडा जल वर्षता हे और अन्नका नाश होताहै और जिस ग्रहकी नाडीमें चन्द्रमा स्थित होय और उसी ग्रहसे युक्त होय तो ॥३११ ॥ घृष्टिदायक होताहै और क्षीणचन्द्रमा होय तो वर्षा नहीं होतीहै. चन्द्रमा अमृत नाडीमें स्थित होकर मिश्रग्रहोंसे संयुक्त होय तो ॥ ३१२॥ तीन, प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४११) चार, पांच, सात दिनतक बहुत अच्छी वर्षा करता है और मित्र- ग्रहोंसे संयुक्त चन्द्रमा जलनाडीमें स्थित होय ॥३१३ ॥ तो पांच दिनतक हररोज दोदो प्रहर अच्छी वर्षा होती है और मिश्र ग्रहांसे संयुक्त चन्द्रमा नीरनाडीमें स्थित होय तो ॥ ३१४ ॥ तीन दिनतक प्रतिदिन दिनके तीन भागोंमें सूच वर्षा होतीहै. यदि सब ग्रह नीर, वा जल, वा अमृत नाडीमें स्थित होंय तो कमसे ॥ ३१५॥ अठारह, वारह, छह दिनतक बहुत वर्षा करतेहैं और यदि सब ग्रह सौम्यनाडीमें स्थित होंय तो तीन दिन वर्षा करतेहैं और चंड अथवा वायु वा अग्नि नाडीमें सवग्रह होय तो महापवन चलताहे और घाम तेज पडतीहै ।। ३१६ ॥ जिस नाडीमें शुभग्रह अधिक होंय वह निर्जलनाडीभी जलदायिनी होतीहै और जिस नाडीमें क्रूरग्रह अधिक होय वह सजलनाडीभी निर्जल होजातीहे ऐसा पंडितोंने कहाहै ॥ ३१७ ॥ यदि सौम्यनाडीमें पाप- ग्रह स्थित होंय तो अनावृष्टि होतीहै और शुभग्रह जलराशिके नवांशकमें होय तो स्वल्पवृष्टि होतीहै ॥३१८॥ यदि एकनाडीमें मंगल, वृहस्पति, चंद्रमा स्थित होंय तो बहुत वर्षा होनेसे समस्त पृथ्वी जलसे पूर्ण होजातीहै ॥ ३१९ ॥ यदि शुक, बुध, बृहस्पति एक नाडीमें स्थित होय तो अचानक बहुत वर्षा होतीहै और जो चंद्रमा इन्हीं ग्रहोंके साथ होय तो विशेष वर्षा होतीहै ॥ ३२० ॥ यदि शुक्र, चंद्रमा पापग्रहोंसे संयुक्त होंय तो थोडी वर्षा होती और यही ग्रह (जलयोग) जलराशिमें होय तो महती वर्षा होतीहै ॥ ३२१॥ अथ शुक्रस्थितिवशाग्रहयोगवशाच वृष्टिज्ञानम् । मघादिपंचधिष्ण्यस्थः शुक्रः प्रायदितोनिशम् ॥ ३२२ ॥ वृष्टिकृत्पश्चिमाशास्थः स्वात्यादित्रितये स्थितः ॥ वैपरी- [मिश्र- (४४२) मुहूर्तगणपतिः- त्यमितो यातो भृगुः कुर्यादवर्षणम् ॥३२३॥ कुर्वाते - बहुलां वृष्टिं बुधशुक्रौ च संयुती ॥ समुद्रशोपणे शक्तस्त- योरंतर्गतो रविः ॥ ३२४॥ शुक्रात्सप्तमगश्चंद्रो वृष्टिदः स्याच्छमेक्षितः॥ मंदाद्वा द्यून७कोणस्थ६।९श्चंद्रमा वृष्टिकृत्तदा॥३२॥ग्रहाणामुदये चास्तेराश्यंतरंगमेऽयने । संयोगे वाऽथ पशांते प्रायो वृष्टिः प्रजायते ॥ ३२६ ।। उदये वाक्पतेर्वृष्टी राशिभांतरगे कुजे ॥ शुक्रे चास्तमिते मंदे त्रिविधेऽपि प्रजायते ॥३२७॥ भौमार्की एकराशौ चेद- न्योन्यं समसप्तगौ ।। गुरुशुको कुजाकौ वा विदुरावर्पणं तदा ॥ ३२८॥ अव शुक्रस्थितिवशसे और ग्रहयोगवशसे वृष्टिज्ञान लिखतेहै- यदि मघादिक पांच नक्षत्रोंमे स्थित शुक्रका उदय पूर्वदिशामें होय तो लगातार वर्षा होतीहै ॥ ३२२ ॥ और यदि स्वात्यादिक तीन नक्षत्रोंपर स्थित शुक्रका उदय पश्चिम दिशामे होय तो वर्षा होतीहै और इन नक्षत्रोंसे अन्य नक्षत्रोपर शुक्रका उदय होय तो वर्षा नही होतीहै ॥ ३२३॥ और बुध तथा शुक्रका योग होय तो बहुत वर्षा करतेह और इन दोनोके वीचमें सूर्य होय तो समुद्रकेभी सुखा देने में समर्थ होतेहै ॥ ३२४ ॥ यदि शुक्रसे सातवें स्थानमें चंद्रमा शुभग्रहोंसे दृष्ट होय तो वृष्टिदायक होताहै अथवा शनैश्चरसे सातवें, नौवें, पांचवें स्थानमे चन्द्रमा स्थित होय तो वृष्टिकारक होताहै ॥ ३२५ ॥ ग्रहोंका उदय वा अस्त होय अथवा एकराशिसे दूसरी राशिपर गमन होय अथवा अयनपर गमन होय अथवा परस्पर ग्रहोंका संयोग होय अथवा पक्षकी समाप्ति होय तो प्राय. वर्षा होतीहै ॥३२६ ।। वृहस्पतिका उदय होय वा मंगलका राशि और नक्षत्रपर गमन होय अथवा शुक्रका अस्त होय इसी प्रका- प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४४३) रसे शनैश्चर होय अर्थात् शनैश्चरका उदय वा अस्त अथवा राशि वा नक्षत्रपर गमन होय तो वर्षा होतीह ॥३२७॥ यदि मंगल, शनैश्चर एकराशिमें होंय अथवा परस्पर एक दूसरेसे सातवें स्थानमें होंय अथवा इसी प्रकार बृहस्पति, शुक्र और मंगल, सूर्य होय तो वपा नही होतीहै ।। ३२८॥ अथाादिरविनक्षत्रप्रवेशे स्त्रीपुंयोगादौ वृष्टिज्ञानम् । स्त्रीसंज्ञानि दशार्दातो भानि प्रोक्तानि कोविदः ॥ विशाखा- दिवयं क्लीवं पुंसंज्ञानीतराणि च ॥३२९ ॥ वेधिष्ण्यप्र- वेशस्य काले चंद्रार्कयोरुभे ॥ धिष्ण्ये च यादृशे स्याता विज्ञेयं तदशात्फलम् ॥ ३३०॥ स्त्रीपुंसयोर्महावृष्टिरल्पा- स्त्रीक्लीवयोः कचित् ॥ अभ्रच्छाया स्त्रियोः पुंसोः कीब- योर्वा न किंचन ॥३३१॥तोयचारिविलग्ने च वृष्टियोगे यदा रखेः ॥ नक्षत्रस्य प्रवेशः स्यात्तदा वृष्टिस्तु शोभना ॥ ॥ ३३२ ॥ निशायामर्द्धरात्रे वा रवेक्षप्रवेशने ॥ बहु- तोया सुवृष्टिः स्यादन्यथा नैव जायते ॥ ३३३ ।। अव आर्द्रादिरविनक्षत्रप्रवेशमें स्त्रीपुंयोगादिमें वृष्टिज्ञान लिखतेहैं- आसे लेकर दश नक्षत्र पंडितोंने स्त्रीसंज्ञक कहेहैं और विशाखासे तीन नक्षत्र नपुंसक संज्ञक और शेप नक्षत्र पुरुप संज्ञक कहेहैं ॥३२९ ॥ जिस समय सूर्यके नक्षत्रका प्रवेश होय उसी समय चंद्रमाके नक्षत्रकी और सूर्यके नक्षत्रकी संज्ञा जानकर वर्षाका फल विचारै ॥ ३३०॥ एक नक्षत्र स्त्री और एक पुरुप होय तो महावृष्टि और स्त्री नपुंसकका योग होय तो कहींकहीं अल्पवृष्टि और स्त्रीस्त्रीका योग होय वा पुरुषपुरुषसंज्ञक नक्षत्रोंका योग होय तो वादलोंकी छाया तथा नपुंसकनपुंसकका योग होय तो अनावृष्टि होतीहै ॥३३१॥ यदि जलचारीलग्नमें और वृष्टियोगमें सूर्यके नक्षत्रका (४४४) मुहूर्त्तगणपतिः- [ मिश्र- प्रवेश होय तो बहुत अच्छी वर्षा होतीहै ॥ ३३२॥ रात्रिमें वा अर्द्धरात्रिमें सूर्यके नक्षत्रका प्रवेश होय तो बहुतजलवाली सुवृष्टि होतीहै और अन्य समयमें सूर्यनक्षत्रका प्रवेश होय तो बर्षा नहीं होतीहै ॥३३३॥ अथ सूर्यक्षयोगे वृष्टिज्ञानम्। आदिपंचकं पूभारेवत्यादिचतुष्टयम् ॥ पूर्वाषाढाचतुष्कं च चंद्राणि चतुर्दश ॥ ३३४ ॥ शेपाणि रविधिष्ण्यानि विज्ञेयानि मनीपिभिः ॥ सूर्येचंदर्भगे वृष्टिश्चंद्रे सूर्यक्षंगे सति ॥३३५॥ पूफादिपंचके सूर्ये चंद्रे चंदर्भगेऽपि च ॥ उभी चंदर्भगौ स्यातां स्वल्पा वृष्टिस्तदा भवेत् ॥ तावेव यदि सूर्यः तदा वृष्टिन जायते ॥ ३३६ ॥ अव सूर्यःयोगमें वृष्टिज्ञान लिसतेहे-आर्द्रा, पुनर्वस, पुण्य, आश्लेपा, मघा, रेवती, अश्विनी, भरणी, पूर्वापाढा, उत्तरापाटा, श्रवणा, धनिष्ठा ये चौदह नक्षत्र चंद्रमाके हैं ॥ ३३४॥ और शेष नक्षत्र सूर्यके हैं ऐसा पंडितोंने कहाहै. सूर्य तो चंद्रमाके नक्षत्रपर और चंद्रमा सूर्यके नक्षत्रपर होय तो वर्षा होतीहै ॥ ३३५ ॥ पूर्वा- फाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा इन चार नक्षत्रोंमेंसे किसी नक्षत्रपर सूर्य होय और चंद्रमा अपने नक्षत्रोंमेसे किसी नक्षत्रपर होय अथवा सूर्य चंद्रमा दोनोंही चंद्रमाके नक्षत्रपर होंय तो स्वल्प वृष्टि होतीहै और यदि दोनों ग्रह सूर्यके नक्षत्रपर होय तो वर्षा नहीं होतीहे ॥ ३३६ ॥ अथ वर्पाकाले सद्योवृष्टिलक्षणानि । नभः काकांडभं गोहनिभं तित्तिरसंनिभम् ॥ प्रांत्येजला वा मेघा स्युगिरिकजलसन्निभाः ॥ ३३७ ॥ जलजंतुसमा- + प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४४५) कारा मूलाधा सव्यगा अपि ॥ गिरयोजनसंकाशाः सवाप्पशिखिनर्तनम् ॥ ३३८ ॥ शुकनेत्रनिभाः क्षौद्रसं- निभाः सलिलसुतः ॥ सन्निधौ परिवेपाच्यश्चंद्रमाः शीप्रवृष्टिकृत् ॥ ३३९ ॥ विकृतिर्लवणे बालाः सेतु- बंधोधमाः पथि ॥ जले मीनोत्सवोरावो मेकानां नीरसं जलम् ॥ ३४० ॥ व्यालानां मेथुनं वृक्षाघारोहः प्रसव- -स्तथा ॥ मक्षिकाऽनल्पतां यांति सांडाः स्युस्तु पिपीलिकाः ॥३४३ ॥ उत्सृष्टाश्च गृहागावो नेच्छंति गमनं वहिः ॥ खनंति भूतलं श्वानो मार्जाराः पशवः खुरैः ॥ ३४२॥ यांतिवल्यंकुराश्चोवंशरटारोहणं तरौ॥तृणाग्रवृश्चिकारोहो गवामूर्ध्वनिरीक्षणम् ॥ ३४३॥ पक्षिणां धूलिभिः स्नानं प्रदोपे मेघगर्जितम् ॥ अहिदंडाकृतिर्मेघःशीतः प्राचीभयो मरुत् ॥३४४॥ प्रत्यगिंद्रधनुः संध्यारागांधो मेघगर्जनम्।। प्रायुदकशैवदिग्जाता रक्तसौदामिनी तथा ॥ ३४५॥ मध्ये तीवा तपश्चाह्रो नरा निद्रालवो भृशम् ॥ विज्ञेया लक्षणै- रेभिः सद्योवृष्टिर्घनागमे ॥ ३४६॥ अव वर्षाकालमें सद्योवृष्टिलक्षण लिखतेह-आकाशका रंग कौएके अंडेके रंगके समान होय, अथवा गौके नेत्र,वा तीतरके रंगके समान होय, अथवा कोणोंमे भरेहुए जलवाले वादल अथवा पर्वत और कज्जलके समान अथवा जलजंतुओंकेसमान आकारवाले वादल होय अथवा मुख्यमेघ दक्षिणभागको चलते होय और पर्वतोंका रंग कज्जलके समान होजाय, आसुओं सहितमोर नाचने लगें॥३३७॥ ॥३३८ ॥अथवा तोतापपक्षीके नेत्रके समान वा शहतके समान बादल होय, समीपमें जलका शब्द होय, परिवेपयुक्त चंद्रमा होय तो शीघ्र वृष्टिकारक होताहै ॥ ३३९ ॥ लवण पसीझने लगे, मार्गमे
.
(४४६) मुहूर्त्तगणपतिः-
मिश्र-
पालक पुल बांधने लगें, जलमें मछली ऊपरको उछलें और मेढक
शब्द करें तो नीरस जलकी वर्षा होतीहै ॥ ३४०॥ सर्प मैथुन
करें, अथवा वृक्षोंपर चढ़े, सर्पिणी अंडा देवे, मक्खियोंकी वटवार
होय, अंडा लेकर चीटी चलें ॥३४१ ॥ जंगलमें चरनेके लिये छोड़ी
हुइ गोएँ घरसे बाहिर जानेकी इच्छा न करें, कुत्ता, विलाव, पशु
अपने खुरोंसे पृथ्वीको खोदें ॥ ३४२ ॥ वेलोंके अंकुर ऊपरको चलें,
वृक्षपर करकैटा चढे, (तृण) घास फूसके अपर विच्छू चढ़े,
गौएँ ऊपर आकाशको देखें ॥ ३४३ ॥ पक्षी धूलिमें स्नान करें,
' प्रदोषसमय मेघ गर्जे, आकाशमें सर्प और दंडाके आकार बादल
होवें, शीतल पुरवाई चलै ॥ ३४४ ॥ पश्चिममें इंद्रधनुष दीखे,
संध्यासमय लाली अधिक होय, संध्यारागसे नीचे वादल गर्जे; पूर्व,
उत्तर, ईशान दिशामें लालरंगकी बिजली चमकै ॥ ३४५ ॥ मध्या-
हमें तीन घाम पडै, मनुष्योंको अत्यन्त नीद आवै तो इन लक्षणोंसे
वर्षातुमें जानना कि, शीघही वर्षा होनेवाली है ॥ ३४६ ॥
अथोपश्रुतिशकुनाः।
गणाधीशं प्रपूज्यादौ कार्य तस्मै निवेद्य च ॥ साक्षतं
सफलं तोयपात्रमादाय संबजेत् ॥३४७॥ उपश्रुतिर्महा-
लक्ष्मीश्चांडालगृहवासिनी ॥ यन्मया चिंतितं कार्य सत्यं
वद सुरेश्वरि ॥ ३४८ ॥ भवत्या विदितं सर्व शकाकार्ये
विशेषतः ॥ ईत्युक्त्वा शृणुयादाणी शुद्धां वाक्यत्रयान्वि-
ताम् ॥ ३४९॥प्रक्षिप्य च जलं तत्र समागच्छेत्स्वमाल-
यम् ॥ तद्वाक्यस्यानुसारेण फलं ज्ञेयं यथार्थतः॥३५०॥
अव उपश्रुति शकुन लिखतेहें-प्रथम गणेशजीका पूजन करे
और फिर गणेशजीके सम्मुख अपने कार्यका निवेदन करके अक्षत
तथा फलोसहित जलपात्र लेकर चांडालोके द्वारपर जावे ॥३४७॥
. प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (१७) और फिर वहां यह मंत्र पढे कि, हे सुरेश्वरि तुम उपश्रुतिनामकी महालक्ष्मीजी हो चाण्डालके गृहमें निवास करतीहो, मैंने जो कार्य विचाराहे उसको सत्य कहो होगा वा नहीं ॥ ३४८ ॥ आप सब कार्योंको जानतीहैं. इंद्रके कार्योंकाभी आपको विशेष ज्ञान है इतना कहनेके पश्चात् उस चाण्डालोके तीन शुभ वचन सुनै ॥ ३४९ ॥ तदनन्तर जलको वहीं पृथ्वीपर छोड़कर अपने घरको चला आवै उस चांडालीने शुभ वचन कहे होवें तो कार्यका शुभफल ओर अशुभ वचन कहे होवें तो अशुभ फल जाने ॥ ३५० ॥ अथ वारविशेपे विशेपः। चांडालीभवने सूर्ये चंद्रे नापितमंदिरे॥ रजक्या मन्दिरे भीमे बोधने वैश्यमंदिरे ॥ ३५१ ।। ब्राह्मण्या मंदिरे जीवे भार्गवे पण्ययोपितः॥ दास्या द्वारि शनौ यायाच्छ्रोतुं चोपश्रुति शुभाम् ॥ ३५२॥ अव वारविशेपमें विशेष लिखतेह-शुभ उपश्रुति सुननेके लिये रविवारके दिन चाण्डालीके द्वारपर, चंद्रवारके दिन नाईके द्वार- पर, मंगलके दिन धोविनके द्वारपर, बुधके दिन वैश्यके द्वारपर ॥ ॥३५१ ॥ वृहस्पतिके दिन ब्राह्मणीक द्वारपर, शुक्रके दिन वेश्याके द्वारपर, शनैश्चरके दिन चाण्डालीके द्वारपर जावै ॥३५२ ।। अथ रघुवंशादि। शकुना रघुवंशस्य दुर्गाया निगमस्य वा । पूजितं पुस्तकं पुष्पैरक्षतैश्च फलादिभिः ॥ ३५३ ॥ शनी संस्थाप्य सूर्याहे प्रातरेव विलोकयेत् ॥ कुमार्योक्तप्रमाणेन निष्कास्य श्लोकमुत्तमम् ॥ ३५४॥ विज्ञेयाः शकुनास्तस्माद्यथार्थ- वचना हि ते ॥ अविसातपूर्वार्द्धस्तवर्गोत्तरपेचमः ।। स्तुतिलिड्वर्जितः श्लोकः शकुने शुभावहः ।। ३५५ ।।..
.
(४४८) मुहूर्तगणपतिः-.
[मिश्र-
अव रघुवंशादि शकुन लिखते हैं-शनैश्चरके दिन रघुवंश वा
रामायण, अथवा दुर्गाकी, वा वेदकी पुस्तकको रखकर फूल, अक्षत,
वा फलादिकोंसे पूजन कर और रविवारके दिन प्रातःकाल कुमारी
कन्यासे पूछ कि, इसमेंसे कौनसा श्लोक निकालें ? तव जौन
संरयक श्लोकके निकालनेके लिये वतलावै उसीको देखें और उसी
इलोकसे शकुन पहिचाने क्योंकि, उक्त पुस्तकोंके श्लोक ठीकठीक
फल कहदेतेहैं, यदि श्लोकके पूर्वार्द्धके अंतमें विसर्ग नहीं होय और
श्लोकके पांचवें अक्षरसे पीछे तवर्ग होय तथा उस श्लोकमें स्तुति-
संबंधि लिट् लकार नहीं होय तो ऐसा श्लोक शकुनमें शुभकारक
होताहै ॥ ३५३ ॥ ३५४ ॥३५५॥
अथ सामुद्रिकपरीक्षा।
विशालभालवाक्षिवक्षोवाहुकरांघ्रिकम् ॥ सुवृत्तमस्तक
नाभिगंभीरा नासिकोनता ॥ ३५६ ॥ स्निग्धदंतत्वचं
केशाः श्यामाः स्निग्धाश्च कुंचिताः ॥ नेत्रप्रांत्यारुणं स्निग्धं
विशालं कृष्णतारकम् ॥ ३५७ ॥ दक्षावर्तवपू रोमास्निग्ध-
गंभीरनिःस्वनः ॥ सफेनमूत्रको धन्यो नरो नोत्पल-
पाणिकः ॥ ३५८ ॥ नरो मातृमुखो धन्यो नारी
पितृमुखी तथा ॥ रक्तमोप्टनखं पाणी पादयुग्मतलं
शुभम् ॥ ३५९॥ औदार्यधैर्यगांभीर्यमहारंभयशः प्रियः॥
प्रसन्नवदनो वंशाभिमानी प्रियसत्यवाक् ॥३६० ॥ नीति
मान्गुरुवाक्यस्थः शुचिर्दक्षोऽथ पापभीः॥ इत्यादिगुण-
संपन्नो नरो भवति भाग्यवान् ॥३६१ ॥ रेखा या तर्जनी
याता तिर्यक्साऽऽयुप्यसंज्ञका ॥तर्जन्यंगुष्टयोर्मध्ये तिर्यक्से-
वयसंज्ञका॥३६२॥ मणिबंधतरैश्वयं रेखामूलं युनक्ति या॥
सा रेखा पितृवंशाख्या त्वच्छिन्ना गेहसौख्यदा ॥२६३॥
प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (१४९) सम्यग्भोगवती चेपा मातृवंशविवर्द्धनी ॥ आयुःकनिष्ठ- योर्मध्ये रेखा कोतकलत्रिका ॥ ३६४ ॥ करभात्य गता रेखा सा तु मातुलवर्गिका ॥ सूक्ष्मा मातृष्वसुः स्थूला मातुलस्यैवमन्यतः ॥ ३६५ ॥ अंगुष्ठमूल- रेखाभिर्विज्ञेया संततिर्बुधैः ॥ सुक्ष्माभिः कन्यकाः पुत्राः स्थूलाभिश्च तथाविधाः ॥ ३६६॥ अच्छिन्नाभिन्नरेखाभिः संततिर्दीर्घजीविनी॥रेखा याऽनामिकामूले यशःपुण्याभिधा तु सा ॥३६७ ॥ धनरेखा तु सा याता मणिबंधात मध्यमा । स्यान्चेदखंडिता पूर्णा सोलरखा तु राज्यदा ॥ ॥ ३६८ ॥ गंभीराः सुंदराः स्निग्धाः शुभदा मधुपिंगलाः ॥ दक्षिणे तु करे पुंसां वामाक्षीणां तु वामके ॥३६९ ॥ अंगुष्ठांते यवो यस्य स भवेदाज्यभाड्नरः ॥ श्रीवत्साश्वर- थादर्शध्वजस्तंभगिरिस्रजः॥३७०॥ हस्ती छत्रांबुजे कुंभः श्रीवत्सकुलिशांकुशम् ॥ गारो व्यंजनं वीणा यवो मत्स्यादिकं तथा ॥ ३७१ ॥ करपादतले यस्य स भवे- दरणीपतिः।। खल्वाटस्तु धनी विद्वान्दंतुरः संहतांगुलिः ॥३७२ ॥ धनाब्योऽल्पवयःशूरो [दारो विरलांगुलिः॥ तिलः पादतले हस्ते नासायां दृष्टिगोचरः॥ ३७३ ॥ हदि प्रजनने भाले धन्यभाग्यप्रदो नृणाम् ॥ रेखाः करतले चेत्स्युरुक्ताश्चाप्यधिकास्तथा ॥३७४ ॥ रूक्षाः सूक्ष्माः सिताश्छिन्नास्तदा स्याच्च दरिद्रता ॥ स्थूलं प्रजननं दीर्घ वक्र वानेकधारणम् ॥ ३७॥ यस्य चेत्स दरिद्रः स्याच्छु- भलक्षणवानपि ॥ दरिद्रः करयुग्मेन कंडूयति शिरस्तु यः॥ ३७६॥ अव सामुद्रिकपरीक्षा लिखतेहे-शिर, मुख, नेत्र, हृदय, भुजा, हाथ, पैर इतने अंग (विशाल) अर्थात् बडे होंय ओर मस्तक [मिश्र- . - (१५०) मुहूर्त्तगणपतिः- गोल होय, नाभि गहरी होय, नासिका ऊंची होय ॥३५६ ॥ दॉत तथा लचा चिकनी होय और काले, चिकने, घुघराले वाल होय, नेत्रप्रान्त लाल होय, नेत्रकी पुतली विशाल तथा चिकनी और काली-होय ॥३५७ ॥ शरीरके रोम दक्षिणावर्त होय, शब्द मधुर तथा गम्भीर होय, मूत्र फेन सहित होय, एडी कमलसी लाल होय तो ऐसे लक्षणोंवाला पुरुष धन्य होताहै ॥ ३५८ ॥ माताके मुखके सदृश मुखवाला पुरुप और पिताके मुखसमान मुखवाली स्त्री धन्य होतीहै. होठ, नख, हाथ, पॉवका तल ये अंग लाल वर्णके होय तो शुभ होतेहैं ॥ ३५९ ॥ उदारता, धैर्य, गम्भीरता, बड़े कामका आरंभ, यशके काम करनेसे प्रसन्न, तथा प्रसन्न मुख, वंशाभिमानी प्रिय और सत्य बोलनेवाला ॥ ३६०॥ नीतिमान्, गुरुवारयको माननेवाला, पवित्र रहनेवाला, चतुर, पापोंसे भय करनेवाला इत्यादि गुणयुक्त पुरुष भाग्यवान् होताहै ॥ ३६१ ॥ जो रेखा तर्जनी अंगुलीके समीप तिरछी होय सो आयुकी रेखा होतीहै और तर्जनी तथा अॅगूठाके मध्यमें जो रेखा तिरछी होतीहै सो ऐश्वर्यकी रेखा कहातीहै ॥ ३६२ ॥ पहुँचेके मूलसमीप जो रेसा जुडी होतीहै सो ऐश्वर्यकी देनेवाली कहीहै और येही पितृवंशा नामकी है. पूर्ण होय तो गृहसौरयकी देनेवाली है ॥ ३६३ ॥ और यहही रेखा अच्छे भोगोंकी देनेवाली मातृवंशकी वढानेवाली होतीहै. तथा आयुकी रेखा और कनिष्ठा अंगुलीके मुलके मध्यम जो रेखा होतीहै सो कांत तथा स्त्रीकी कहाती है ॥ ३६४ ॥ पहुँचेसे लेकर कनिष्ठिका अँगुलीतकका जो भाग है उसके नीचेकी रेखा मातुलबर्गकी होती है. यदि वह रेसा सूक्ष्म होय तो मौसीकी और स्थूल होय तो मामाकी होतीहै ।। ३६५ ।। अंगुष्ठके मूलमें जो रेखाएँ होतीहैं वे सन्तानकी कहातीहैं, यदि सूक्ष्म होय तो कन्या . - प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४५१) और स्थल होय तो पुत्रोंको देनेवाली हैं ।। ३६६ ॥ यदि ये उक्त रेखा कटी, टी नहीं होय तो दीर्घजीविनी संतान होतीहे और जो रेखा अनामिकाके मूलमें होतीहै वो या और पुण्यकी देने. आली होतीहै ॥ ३६७ ॥ जो रेखा पहुँचेसे मध्यमा अंगुलीतक जातीहै सो धन रेखाहै; यदि वह अखंडित तथा पूर्ण होय तो ऊर्द्धरेखा कहातीहै और राज्यकी देनेवाली है ॥ ३६८ ॥ गंभीर, सुन्दर, चिकनी, शहतके समान पिङ्गलवर्णकी रेखा शुभदायक होतीहै. पुरुपोंके दाहिने और स्त्रियोंके वॉये हाथमें देखे. अॅगृठाके नीचे यवके आकारकी रेसा होय तो वह पुरुप राज्यभागी होताहे. श्रीवत्स, घोडा, रथ, दर्पण, ध्वजा, स्तम्भ, पर्वत, माला ॥३६९ ।। ॥ ३७० ।। हाथी, छत्र, कमल, कलश, श्रीवत्स, वन, अंकुश, सुवर्णका पात्र, पंखा, वीणा, यव, मत्स्य इत्यादिके चिह्न जिस मनुण्यके हाथकी हथेली और पैरके तलवेमें होंय यह पृथ्वीपति राजा होताहै और जो पुरुष चन्दुला होय अर्थात् जिसके शिरपर बाल नहीं जमै वह धनी होताहै और जिसके बड़े बड़े दांत होठोंसे वाहिर निकल आयेहोंय वह विद्वान् होताहै और जिसकी अंगुली भिड़ी हुई होंय वहभी धनाढ्य होताहै और जिसकी अंगुली मिलानेपर (छिन्द्रसहित) छीदी होय तो वह थोडी उमरमेंही शर तथा उदार होजाताहे जिसके पॉवके तलवेमें हाथकी हथेलीमें और नासिकापर तिल दीखता होय और हृदय, मेढ़ परभी तिल होय तो उसको लाभ होताहै और धन तथा भाग्यकी वृद्धि होतीहे. यदि हाथकी हथेलीमें उक्त रेखाएँ रूखी, सूक्ष्म, श्वेत, कटी टटी अधिक होय तो दरिद्रता होतीहै और जिसका लिंग लंवा तथा टेढ़ा होय और मूत्रोत्सर्गके समयमें अनेक तरहसे धार निकले तो शुभ लक्षणवाला पुरुपभी दरिद्री होजाताहे और जो - 1 - (४५२) मुहूर्तगणपतिः- [मिश्र- युस्प दोनो हाथोंसे शिरको खुजाताहै सोभी दरिद्री होजाताहै ॥ ॥३७१ ॥ ३७२ ॥ ३७३ ॥ ३७४ ॥ ३७५॥ ३७६ ॥ अथ स्त्रीणां विशेषः। शुभानि यानि चिह्नानि पुंसां प्रोक्तानि सूरिभिः ॥ तान्येव योपितां योऽत्र विशेपः प्रोच्यते तु सः॥३७७॥ नटद्भू विकटं भालं विशालं प्रोन्नतं तथा ॥ पांदागुलिद्वयं चांत्यं गमने न स्पृशेगुवम् ॥ ३७८ ॥ यस्याः सा विधवा नारी वह्वाहाराऽपि तद्विधा । दीर्घस्फिर हंति भर्तारं दीर्घभाला तु देवरम् ॥ ३७९॥ दुष्टा दीघोंदरी नारी श्वशुरं हति निश्चितम् ॥ स्वल्पगुह्या तथा शुक्लनितबा पतिघातिनी ।। ॥३८०॥ कुलं दीर्घगला हंति निःस्वाऽतिद्वस्वनाभिका। पृथुनासा भवेचंडी दुःखिता कमठोदरी ॥३८१॥ हसिते गर्त्तगंडा या दुःशीला सा प्रकीर्तिता ॥ मिलद्भयुगुलावर्त्त- केशभालाऽल्पभालिका ॥ ३८२ ॥ दीर्घरोमाचिता ग्रीवा विम्बोष्टी विकरालिका ॥ इत्याचैरशुभैश्चितैर्युक्तां नारी परि- त्यजेत् ॥ ३८३॥ अब स्त्रियों के विशेष लिखतेहे-पंडितोंने जो शुभ चिह्न पुरु- पोके कहेहैं वेही चिह्न स्त्रियोकेभी शुभ कहेहैं परन्तु यहाँपर स्त्रियोंके कुछ विशेष चिह्नोंका वर्णन किया जाताहै ॥ ३७७ ॥ चञ्चल भौएँ, ऊंचा, भयंकर तथा बड़ा मस्तक, पॉवके अन्तकी दो अंगुली चलते समय पृथ्वीसे न लगें ॥ ३७८ ॥ ऐसे लक्षण जिस स्त्रीके होय सो विधवा होजातीहै. इसी प्रकार बहुत खाने- वाली स्त्रीभी विधवा होतीहै लये कुलोंवाली स्त्री भर्ताका नाश करतीहै और लबे ललाटवाली देवरका ॥ ३७९ ॥ और दीर्घ पेट , . प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४५३) बाली स्त्री दुष्टा होतीहै, निश्चयही श्वशुरका नाश करतीहे. छोटी गुदावाली सफेद चूतडोंवाली स्त्री पतिकी मारनेवाली होतीहै ॥ ३८० ॥ जिसका गला लम्बा होय वह स्त्री कुलका नाश करती है. अति छोटी नाभिवाली स्त्री निर्धन होतीहे. मोटी नासिकावाली स्त्री क्रोधिनी होतीहे. कडएके समान पेटवाली स्त्री दुःसित रहती हे ॥ ३८१ ॥ हँसनेमें जिसके गालोंमें गढ़ा पड़े वह स्त्री दुःशीला होती जिसकी दोनो भौहें मिली होय, ललाटपर भारी तथा चाल होय, छोटा मस्तक होय ॥ ३८२ ॥ लंबलंबे रोमोसे ग्रीवा भरी होय, लंबे होठ होय, भयंकर रूप होय इत्यादि अशुभ चिह्नीं- बाली स्त्रीका परित्यागकर देवे ॥ ३८३॥ अथ स्त्रीणां शुभचिहानि। विशाललोचना तन्वी श्यामा मधुरभापिणी ॥ कृष्णलंब- कचा गौरी लक्षणगात्रा मनोहरा ॥ ३८ ॥ हंसेभगमना मृद्री चंद्रवका नितंविनी ॥ सुचरित्रा मिताहारा गूढगुल्फा कृशोदरी ॥ ३८५ ॥ लघुहस्तांधिका कंबुग्रीवा वृत्तोन्नत- स्तनी ॥ इत्यादिलक्षणोपेता सुभगा पुत्रिणी शुभा ॥३८६॥ अब स्त्रियोंका शुभचिह्न लिखतेहे-बड़े नेत्रोंवाली, हलके शरीर- चाली, झ्यामांगी, मधुर बोलनेवाली, काले तथा लंबे केशोंवाली, गौर वर्णवाली, चिकने शरीरवाली, मनकी हरनेवाली ॥ ३८४ ॥ हंस और हाथीके समान चलनेवाली, कोमल शरीरवाली, चंद्रस- मान मुखवाली, बडे नितंवोंवाली, अच्छे गुणांवाली, थोड़ा भोजन करनेवाली, मांसमें छिपेहुए टकनोंवाली, पतले पेटवाली ॥ ३८५॥ छोटेछोटे हाथ पेरोंवाली, शंखके समान ग्रीवावाली, गोल तथा ऊंचे स्तनोंवाली इत्यादि लक्षणोंसे युक्त स्त्री शुभ होती और सौभा. ग्यवती तथा पुत्रवती होतीहै ॥ ३८६ ॥ - , - , (४५२) - । मुहूर्त्तगणपतिः- [मिश्र- पुरुष दोनों हाथोंसे शिरको खुजाताहे सोभी दरिद्री होजाताहै । ॥३७१ ॥ ३७२ ॥ ३७३ ॥ ३७४ ॥ ३७५॥ ३७६ ॥ । अथ स्त्रीणां विशेषः। सुभानि यानि चिह्नानि पुंसां प्रोक्तानि सूरिभिः॥ तान्येव योपितां योऽव विशेपः प्रोच्यते तु सः॥ ३७७॥ नटद्भ विकटं भालं विशालं प्रोन्नतं तथा ॥ यांदागुलिद्वयं चांत्यं गमने न स्पृशेद्धवम् ॥ ३७८ ॥ यस्याः सा विधवा नारी बह्वाहाराऽपि तद्विधा । दीर्घस्फिर हंति भर्तारं दीर्घभाला तु देवरम् ॥ ३७९॥ दुष्टा दीपोंदरी नारी श्वशुरं हंति निश्चितम् ॥ स्वल्पगुह्या तथा शुक्लनितंबा पतिघातिनी ॥ ।। ३८०॥ कुलं दीर्घगला हंति निःस्वाऽतिह्रस्वनाभिका।। पृथुनासा भवेचंडी दुःखिता कमठोदरी ॥३८१॥ इसिते गर्तगंडा या दुःशीला सा प्रकीर्तिता ॥ मिलद्युगुलावत- केशभालाऽल्पभालिका ॥ ३८२ ॥ दीर्घरोमाचिता ग्रीवा विम्बोष्ठी विकरालिका ॥ इत्याचैरशुभैश्चितैर्युक्तां नारी परि- त्यजेत् ॥ ३८३॥ अव स्त्रियोंके विशेप लिखतेहैं-पंडितोंने जो शुभ चिह्न पुरु- पोंके कहेहैं वेही चिह्न स्त्रियोंकेभी शुभ कहेहैं परन्तु यहांपर स्त्रियोंके कुछ विशेष चिह्नोंका वर्णन किया जाताहै ॥ ३७७ ॥ चञ्चल भौं', ऊंचा, भयंकर तथा वड़ा मस्तक, पॉवके अन्तकी दो अंगुली चलते समय पृथ्वीसे म लगें ॥ ३७८ ॥ ऐसे लक्षण जिस स्त्रीके होय सो विधवा होजातीहै. इसी प्रकार बहुत खाने- वाली स्त्रीभी विधवा होतीहै. संये कूलोंवाली स्त्री भर्ताका नाश करतीहे और लंबे ललाटवाली देवरका ॥ ३७९ ॥ और दीर्घ पेट . प्रकरणम् २४.] भापाटीकासमेतः। (४५३) वाली स्त्री दुष्टा होतीहे, निश्चयही श्वशुरका नाश करतीहे. छोटी गुदावाली सफेद चूतडोंवाली स्त्री पतिकी मारनेवाली होती है ॥ ३८० ॥ जिसका गला लस्वा होय वह स्त्री कुलका नाश करती है. अति छोटी नाभिवाली स्त्री निर्धन होतीहे. मोटी नासिकावाली स्त्री क्रोधिनी होतीहे. कट्टएके समान पेटवाली स्त्री दुःसित रहती हे ॥ ३८१ ॥ हँसनेमें जिसके गालोंमें गढ़ा पड़े वह स्त्री दुःशीला होतीहै जिसकी दोनो भोह मिली होय, ललाटपर भोरी तथा वाल होय, छोटा मस्तक होय ॥ ३८ ॥ लंबेलवे रोमांसे ग्रीवा भरी होय, लंबे होठ होय, भयंकर रूप होय इत्यादि अशुभ चिह्नों- वाली स्त्रीका परित्यागकर देवे ॥ ३८३॥ अथ स्त्रीणां शुभचिह्नानि। विशाललोचना तन्वी श्यामा मधुरभापिणी ॥ कृष्णलंब- कचा गौरी लक्षणगात्रा मनोहरा ॥ ३८४ ॥ हंसेभगमना मृद्री चंद्रवत्रा नितंविनी ॥ सुचरित्रा मिताहारा गूढगुल्फा कृशोदरी ॥ ३८५ ॥ लघुहस्तांत्रिका कंबुग्रीवा वृत्तोन्नत- स्तनी॥ इत्यादिलक्षणोपेता सुभगा पुत्रिणी शुभा ॥३८६॥ अब स्त्रियोंका शुभचिह्न लिखतेहैं-बड़े नेत्रोंवाली, हलके शरीर- वाली, श्यामांगी, मधुर बोलनेवाली, काले तथा लंबे केशोंवाली, गौर वर्णवाली, चिकने शरीरवाली, मनकी हरनेवाली ॥ ३८४ ॥ हंस और हाथीके समान चलनेवाली, कोमल शरीरवाली, चंद्रस- मान मुखवाली, बडे नितंबोंवाली, अच्छे गुणोंवाली, थोड़ा भोजन करनेवाली, मांसमें छिपेहुए टकनोंवाली, पतले पेटवाली ॥ ३८५॥ छोटेछोटे हाथ पेरोंवाली, शंखके समान ग्रीवावाली, गोल तथा ऊंचे स्तनोंवाली इत्यादि लक्षणोंसे युक्त स्त्री शुभ होती और सौभा- ग्यवती तथा पुत्रवती होतीहै ॥ ३८६ ॥ -
चिह्नोंसे युक्त
मुहूर्तगणपतिः [ग्रन्थालवार---
अथ सामान्यतः शुभलक्षणानि।
अर्चितं वचनं चेतश्चोन्नतं सुभगं वपुः॥
पापभीरुमतिश्चोक्ताश्चिद्वैरन्यैश्च योपितः ॥ ३८७॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसूनुगणपतिकृते मुहूर्त-
गणपती मिश्रप्रकरणञ्चतुर्विशम् ॥ २४ ॥
अव सामान्य शुभलक्षण लिखतेहै-श्रेष्ठ वचन, प्रसन्न चित्त,
ऊंचा तथा सुंदर शरीर, पापोंसे डरनेवाली बुद्धि इत्यादि शुभ
स्त्री शुभ होतीहे ॥ ३८७॥
इति श्रीमदैवज्ञरावलहरिशंकरसूरिसृनुगणपतिकृते मुहर्तगणपतौ
श्रीयुतपंडितवर्यवेणीरामात्मजपंडितरामदयालुशर्मकृतभाषा-
टीकासमलंकृतं मिश्रप्रकरणं चतुर्विंशम् ॥ २४ ॥
अथ ग्रंथालंकारवर्णनम् । तत्रादौ राज्ञो वर्णनम् ।
गौडोशिशिरोविभूपणमणिर्गोपालदासोऽभवन्मांधातेत्यभिः
रक्षितायलभत ख्याति स दिल्लीश्वरात् ।। तत्पुत्रो विजयी
मनोहरनृपो विद्योतते सर्वदा दानैर्येन च दानखंडविहिते-
विश्वेश्वरस्तोष्यते॥१॥ गांभीर्यग्रौढगौडान्वयकुमुदगणा-
नंदिचंद्राभिरामः प्रोदामस्वच्छकीर्तिवततिपिहितदिइमंड-
लीमंडनश्रीः॥ भूयः सत्पात्रदानप्रणयशतगुणस्वर्णपूर्णा-
तिसार्थः सर्वार्थावाप्तिधन्यो जगति विजयते मानभूमीश्व-
रोऽयम् ॥ २॥ प्रीत्याऽपूपुजदीशपार्थिवतनूरावृत्तिभिः
कोटिशो योऽकापीत्कनकेन पोडशमहादानान्यथान्या-
न्यपि ॥ यो धेनूर्दशपर्वतांश्च विधिवत्प्रादाद्विजेभ्यो मुदा
सोऽयं गौडमनोहरो नरपतिर्वर्वति सर्वोत्तरः ॥३॥
-- प्रकरणम् भापाटीकासमेतः। (४५५) अव ग्रंथालंकारवर्णन लिखतेर्ह-तहां पहिले राजाका वर्णन लिग्बतेहैं-गोड़देशके राजाओंके शिरोविभृपणमाणि राजा गोपाल- दासजी हुए, उन्होने दिल्लीके वादशाहकी बड़ी सहायता तथा रक्षा कीथी, इसी कारणसे वादशाहसे उन्होंने मांधाताका (रयाति) खिताव पायाथा. मांधाताके पुत्र मनोहरसिंह नामक विजयी तथा दानी होकर प्रकाशको प्राप्त हैं, जिहोंने दानसंडोक्त दानकरके विश्वेश्वर भनवान्को प्रसन्न कियाहे ॥ १ ॥ गम्भीरतासे वड़ा जो गोडवंशरूप कुमुदसमूह तिसके लिये आनंद देनेवाले चंद्रमाके समान सुन्दर और अतिश्रेष्ट तथा निर्मल कीर्तिलतासे छाई हुई दिशाओंमें सुशोभित लक्ष्मीवाले और फिर सुपात्रोके दान मानसे सोगुणा जो सुवर्ण तिससे (अतिसार्थ) सजातीय समूहको पूर्ण करनेवाले और सब अथाकी प्राप्तिस अतिधनवाले. ये मानरूपभू- मिके राजा जगत्में सबसे अधिक ऐश्वर्यवान् हैं ॥ २॥ जिन्होंने प्रीतिसे करोडों वार शिवजृके पार्थिव शरीरोंका पूजन कियाहै और जिन्होंने सुवर्णके पोड़श महादान तथा अन्य प्रकारके दान, गौएँ, अन्नके दश पर्वत ब्राह्मणोंके लिये विधिपूर्वक प्रसन्नतासे दियेहै ऐसे ये गोड़देशके राजा मनोहरसिंह सबसे अधिक वर्तमान हैं ॥३॥ अथ राजकुमाराणां वर्णनम् । यो मृतः पुरुपोत्तमस्य तपसां पुण्यस्य पूरोच्चयो गीडप्रौढ- मनोहरेंद्रनृपतेरानंदकंदांकुरः॥राकानायकवत्प्रियः स्वसु- हृदां नारीदृशांकामवद्राजत्युत्तमराम एप सुचिरं श्रीमान्कु- माराग्रणीः ॥ ४॥ शौर्योदामलसत्प्रतापतपनप्रौढद्विप- द्रातहत्सर्वार्थिवतकल्पवृक्षमहिमः कंदर्पतुल्याकृतिः ॥ गौडोर्वीशमनोहरक्षितिपतेर्वशांबुजोद्योतकः श्रीमानुत्तम- राम एपयुवराट् भास्वानिव भ्राजते॥५॥शौर्योदार्यसुतीक्ष्ण- 8 .
(१५६) मुहूर्त्तगणपतिः- [ग्रन्थालङ्कार- धीरधिपणागांभीर्यशास्त्रज्ञतादेववाह्मणसद्गुरुप्रणयितावश्या- स्मतासंपदाम् ॥ एकंधाम निरीक्षितुं विधिरदाय श्रीकुमारा- अणीः सोऽयं श्रीपुरुपोत्तमान्वयमणेरुद्योत उद्योतते ॥ ६॥ श्रीशंभुपूजनसुधापरिपूर्णमूर्त्तौडाधिनायकमनोहरसिंधुसा- रात् पुण्यप्रकाशपुरुषोत्तमसिंहरत्नादुद्योतसिंह उदितोभ्यु- दयी विभाति ॥ ७॥ सौजन्यामृतसिंधुरिंदुमहिमासौहार्द- रत्नाकर सहित्सादिकलाकलापकुशलःशैवप्रभावोज्ज्वलः॥ (गोडोवीशमजोहरेंद्रनृपतेः सूनुः कुमारः प्रभोर्लक्ष्मीराम मार ऐप,जयति प्रौढप्रतापोज्ज्वलः॥८॥ आन्वीक्षिक्यां धिपणनिपुणो दंडनीत्यां प्रचंडोवा वृत्तौ सहजकुशलो धर्मधर्माधिगामीपाडण्यश्वप्रकृतिविहितोपापचातुर्यधुर्यों लक्ष्मीरामः शिवपदरतः पूर्णकामो विभाति ॥ ९ ॥ तोपादेषां निखिलजनतानंदनं ग्रंथरत्नं ज्योतिर्दीप्तं प्रक- । रणगणेरिभेदेय॑धायि ॥ सारोद्धारं गणपतिविदा चारु- गुम्फ सुवर्णेरंतःपूर्णसकलविदुषां कर्णयोर्भूपणाय ॥ १० ॥ अव राजकुमारोंका वर्णन लिखतेहैं-पुरुपोत्तम भगवान्कीसी मूर्तिवाले, तप तथा पुण्योंके प्रवाहराशिके समान, अपने मित्रों के लिये चंद्रमाके समान प्यारे, स्त्रियोंके नेत्रोंके लिये कामदेवके समान श्रीमान् कुमारोंमें अगुआ गौड़देशके राजेन्द्र मनोहरसिंहजूके आनन्दकन्दांकुर पुत्र यह उत्तमरामजी बहुत दिनोंसे प्रकाशको प्राप्त है ॥ ४ ॥ उत्कृष्ट शूरतासे शोभायमान जो प्रतापरूप सूर्य तिस करके बड़ेवड़े शत्रुओंके समूहको नाश करनेवाले, सब प्रका- रके अर्थोवाले, व्रतरूप कल्पवृक्षसे सत्कार पानेवाले, कामदेवके समान आकृतिवाले, गोडदेशाधिप मनोहरसिंहजूके कुलकमलके खिलानेवाले श्रीमान् युवराज यह उत्तमरामजू सूर्यके समान प्रका- - प्रकरणम् २५.] भापाटीकासमेतः। (४६७) शको प्राप्तहें ॥५॥ शूरता, उदारता, भलेप्रकार तीक्ष्ण तथा धीरखुद्धि, 'गंभीरता, शास्त्रज्ञता, देवता और ब्राह्मण तथा सदरुओंमें प्रेमता और मनकी वश्यता इत्यादि संपदाओंके एक स्थान देखनेके लिये जिसको ब्रह्मा देतेभये, सो यह पुरुषोत्तमजूके वंशरूपमणिके चम- कानेवाले धुप यह कुमाराग्रणी उद्योतसिंहजूहैं ॥६॥ श्रीशिवजूके पूजनरूप अमृतसे परिपूर्ण मूर्तिवाला और गोडाधिपति मनोहर- सिंहनामक समुद्रका सारभूत जो पुण्यप्रकाश पुरुषोत्तमसिंहनामक रत्न तिससे उद्योतसिंह नामी प्रतापी पुरुष उदय होकर प्रकाशको प्रासह॥७॥सुजनतारूपीअमृतसमुद्रकेलिये चंद्रमाकीसी महिमावाले, सुहृदताके समुद्र, साहित्यादि कलासमूहोंमें कुशल शिवजूके प्रभा- वसे निर्मल तेजवाले,सामर्थ्ययुक्त उत्कृष्टप्रभावसे उज्ज्वल यह लक्ष्मी- राम नामक कुमार गौड़देशाधिपति मनोहरसिंहजूके छोटे पुत्रहें ॥८॥ (आन्वीक्षिकी ) तर्कविद्यामें निपुण बुद्धिवाले, (दंडनीति) अर्थ- विद्यामें तेजवाले (वार्तावृत्ति) आजीवन विद्या में स्वाभाविक कुशल, धर्म कर्मके जाननेवाले, पड्गुणयुक्त (प्रकृतिः) से शोभा- यमान, पापरहित, चातुर्यके धारण करनेवाले, शिवचरणोंके भक्त, पूर्णकामनावाले लक्ष्मीरामज प्रकाशको प्राप्तहैं ॥ ९ ॥ इन सब राजा युवराज आदिकी प्रसन्नतासे गणपतिनामक ज्योतिर्विदने अनेक प्रकारके प्रकरणोंसे युक्त सब ग्रंथांका सारोद्धा. ररुप, तथा सकलजनसमूहको आनंद देनेवाला ज्योतिपसे प्रका- शित, सुन्दर गुम्फित, सुवर्णोसे भीतर पूर्ण यह ग्रन्थरत्न सफल विद्वानोंके कर्णभूषणार्थ बनायाहे ॥ १० ॥ अथ ग्रंथकर्तुः कुलपरंपरावर्णनम् । यो जज्ञे गुर्जरेषु द्विजकुलमहितोदीच्यजातिः सहस्रः सच्छीलो रावलाख्यः सकलनृपतिभिः पूजितः श्लाध्य- * राजा, ममी, मित्र, यज्ञाना, देश, कित, गना ये मान राम के अंग है और न्हीको प्रति कहन (४५८) मुहूर्तगणपतिः [ग्रन्थालङ्कार- लक्ष्मीः ॥ भारद्वाजस्य गोत्रे कृतविमलयशा ब्रह्मनिष्टो वरिटो ब्रह्मर्पिः ख्यातनामाऽपर इव भगवान्ट्रीवसिष्ठो गरिष्ठः ॥ ११ ॥ शरद्विमलचंद्रिकाप्रथितकांतिपूरोदधौ यदीययशसां भरैर्दशदिशोऽभवन्नुज्ज्वलाः॥सुतं खलु यशो- धरं कुलसुधांशुमस्यादरात्सदाप्तहरिदर्शनं बुधजना मुदा- वीवदन् ॥ १२॥ आसीत्तस्यात्मजन्मा निगमपरदृशां रामदासो निवासो यःप्रश्नादेशवाग्भिर्व्यरचदखिलकं भूप- चक्र वशे स्वे ॥ चूडारत्नप्रदीपेरवनितलभुजां द्योतमाजा- धिमूलो वृद्धत्वे भक्तिहृष्टो वपुपि परिणते प्राप्य काशी विमुक्तः ॥ १३ ॥ तस्यासीत्तनयायुधेरिव विधुः श्रौताहि- तामिः सदा शांतोदांत उदारधीः सुतपसा प्राप्तानुभावाग्रणीः ॥ काशी प्राप्य विमुक्तिमाप खलु यो देवजतातत्त्ववित्स्वा- त्मज्ञो हरिशंकरो मुनिवरोऽदेतायथार्थाभिधः ॥ १४ ॥ तस्यात्मजः सकलशास्त्रकलाप्रवीणो ज्योतिर्विदः श्रुतिवि- दश्च गुरोः प्रसादात् ॥ ग्रंथं मुहर्तगणपत्यभिधं विधाय प्रीत्याऽर्पयच्छिवपदे गणपत्यभिज्ञः ॥ १५ ॥ भूरिप्रभेदसु. मुहूर्तगणाधिपत्वात्कार्येपु विघ्नहरणाच गणेशतुल्यः॥ विद्यो- तते गणपतिविजनिर्मितत्वावंथो मुहूर्तगणपत्यभिधस्त्रि- धाऽयम् ॥ १६॥ विद्याग्मासुतजयातिथिपूर्णकामो निय॒- ढयोगकरणामृतसिद्धिचारः॥ मौजीविवाहगृहमंगलमंडनादी पूज्यो मुहर्तगणपत्यभिधो विभाति । १७ । ज्योतिवि- दाभरणभव्यवसंतराजज्योतिनिबंधगणमंडनरनमालाः ॥ ग्रंथान्मुहर्तपदपूर्वकतत्वदीपमार्तडचिंतितमणिप्रभुकल्पवृ- शान् ॥ १८॥ सम्यग्विचार्यकृतिनां विदुपा मतेन श्लोकः प्रसिद्धमुगमार्थपदेः प्रणीतः ॥ ग्रंथो मुहर्तगणपत्यभिधो गुणनेः प्रीत्या स्वचित्तसदने परिपूजनीयः ।। १९॥ अत्रा- प्रकरणम् २५] भापाटीकासमेतः। (४५९) गमांतरगतं खलु यदहस्यं तद्वर्णितं सुजनशिप्यदयावशेन ॥ नासूयकाय कुटिलाय च नास्तिकाय शुश्रूपया विरहिताय कदापि दद्यात् ॥ २०॥ चूडाभूपान्दकास्यो रविशशि- भयनश्चायनदंदकुंभो मासैः सत्कर्णवाहुर्भगणकरणसद्योग- संक्रांतिमालः॥ रत्नालंकारवस्रोपनयपरिणयोद्यन्मुहूर्तालि- शंडो याचादंतोथ मिश्रप्रकरणकुसुमोत्तंसदूर्वाकुरश्च ॥२१॥ वारंवारंप्रवृत्तातिथिकृतविजयानंदयोगादिसिद्धिर्यज्ञाधानप्र- तिष्टाजनिविधिमहितो नामसंस्कारकांतः ॥ वास्तुप्रासाद- शोभोद्धृतसृणिपरशुर्वृष्टिपातापवादैः ख्यातो राजाभिपेका- ज्जयति गणपतिः सन्मुहूर्तावलीनाम ॥२२॥ नेत्रांभोधि- धराधरक्षितिमिते १७४२ श्रीविक्रमा शके माघे मासि वसंतपंचमितिथी चंद्रेऽथ मीनस्थिते। सूनुःश्रीहारशंकरस्य विदुपःौताहिताग्नेर्मुदाशीघ्रंशंकरपूजनाद्गणपतिथं समा- पूरयत् ॥ २३ ॥ शिवधामान्वितो ग्रंथः प्रत्यर्थं सन्मुहू- तदः ॥ भुवनेषु प्रसरतात्सौरालोक इवोदितः॥ २४ ॥ आहिताग्नेर्द्विजश्रेष्ठाद्धारिशंकररावलात् ॥ जातो गणपति- श्वाहं समाप्य ग्रंथमुत्तमम् ॥ २५ ॥ निवेद्य चित्स्वरूपाय शिवाय प्रार्थये चिरम् ॥ वरदोऽयं शुभोऽभीष्टः सर्वत्र प्रसरविति ॥२६॥ अव अन्थकर्ताके कुलपरम्परावर्णन लिखतेहैं-गुर्जर देशमें रह- नेवाले, ब्राह्मणकुलमें प्रतिष्टित, सहसावदीचजातिके ब्राह्मण, शुभ शीलयुक्त, सकल राजाओंसे पृजित, लक्ष्मीसंपन्न, भारद्वाजके गोत्र में उत्पन्न निर्मल यश फैलानेवाले, ब्रह्मनानी, ब्रह्मर्पिशब्दसे विरयात. रावलनामक श्रेष्ठपंडित इस प्रकारके हुए मानो ब्रह्मर्पि- नामसे विरयात गरिष्ठ दूसरे श्रीभगवान् वसिष्ठजीही थे ॥ ११ ॥ कुलरूपीचन्द्रमावाले, शरत्कालकी निर्मल चांदनीसी फैली हुई :- . (४६०) मुहूर्तगणपतिः [ग्रन्थालङ्कार- कांतिप्रवाहके समुद्रमें श्रीरावलजीके ऐसे पुत्र उत्पन्न हुए कि, जिनके उत्तम यशोंसे दशदिशाएँ उज्ज्वल होगईथीं, जिनको सदेव हरिका दर्शन प्राप्त होताथा ओर पंडित लोग जिनको यशो- धरनामसे वोलते थे ॥ १२ ॥ उन यशोधरजीके पुत्र रामदासजी ऐसे हुए कि, जो वेद वेदाङ्ग दर्शनशास्त्रोंके (निवासस्थान ) जान- नेवाले और जिन्होंने प्रश्नका पूरा समाचार वतादेनेसे सब राजा- ओंको अपने वशमें करलियाथा और राजाओंके मुकुटरत्नरूपी दीपकोंसे जिनका चरणमूल प्रकाशित रहताथा, बुढ़ापेमें हरिभ- क्तिसे प्रसन्न होतेहुए काशीमें जायकर शरीर छूट जानेपर मुक्त होगये ॥ १३ ॥ उन रामदासजीके पुत्र हरिशंकरजी ऐसे कि, समुद्रके चन्द्रमा प्रकाशवान् और अग्निहोत्री, सदैव शान्त, दान्त, उदारबुद्धि, अच्छा तप करनेसे उत्कृष्ट प्रभाववाले, ज्योति- पतत्त्व तथा आत्मतत्त्वके जाननेवाले और अद्वैत विचार करनेसे यथार्थनामके मुनिवर थे ॥ १४ ॥ ज्योतिष तथा वेदोंके जाननेवाले उन हरिशंकरजीका पुत्र गणपतिनामकने पिताकी प्रसन्नतासे यह मुहर्तगणपति नामक ग्रन्थ बनायकर प्रीतिसे शिवजूके चरणों में अर्पण कियाहै ॥ १५ ॥ अनेक प्रकारके मुहूर्तसमूहोंका अधिपति होनेसे और कार्यों में विनोंके हरनेसे ओर गणपतिनामक ब्राह्म- णका बनायाहुआ होनेसे अर्थात् इन तीन कारणोंसे गणेशजूके तुल्य यह मुहूर्तगणपतिनामक ग्रन्थ प्रकाशको प्राप्तहे ॥ १६ ॥ विद्या, लक्ष्मी, पुत्र, जय, अतिथि इन्होंसे पूर्ण कामनावाला और स्पष्ट योग, करण, अमृत, सिद्धि इन्होंसे सञ्चार करनेवाला यह मुहुर्तगणपतिनामक ग्रन्ध यज्ञोपवीत, विवाह, गृह, मङ्गल, मंड- नादि कायाम पूज्य होताहुआ शोभाको प्राप्त होताहे ॥१७॥ ज्योनिर्षिदाभरण, सुन्दर वसन्तराज, ज्योतिर्निबन्ध, गणकमण्टन, प्रकरणम् २५.] भापाटीकासमेतः। (४६१) रत्नमाला, मुहूर्ततत्त्वदीप, मुहूर्तमार्तण्ड, मुहूर्त्तचिन्तामणि, मुहूर्त- प्रभु, मुहूर्तकल्पद्रुम ॥ १८॥ इन ग्रन्थोंको सम्यग्विचारकर और सुकृती विद्वान् लोगोंका मत लेकरके प्रसिद्ध और सुगम हैं अर्थ तथा पद जिन्होंमें ऐसे श्लोकोंसे यह मुहूर्तगणपतिनामक ग्रन्थ वनायाहै. गुणज्ञ पुरुषोंको प्रीतिसे अपने चित्तरूपी स्थानमें इसका पूजन करना चाहिये ॥ १९ ॥ अच्छे शिष्योंपर दयावशसे इस ग्रन्थमें अन्य ग्रन्थान्तरोंका रहस्य वर्णन कियागयाहै. निंदक, कुटिल, नास्तिक तथा शुश्रूपारहित शिष्यके लिये इस ग्रन्थको कदापि नहीं देना चाहिये ॥ २०॥ गणेशतुल्य इस गणपतिनामक ग्रन्थका चूडाकर्म आभूषण है और संवत्सरोंका वर्णन मुख हे. सूर्यचन्द्रमा नेत्रह, दोनों अपन कुम्भस्थल हैं. बारह महीने कान और भुजाहे. भगण, करण, योग, संक्रांति ये सब माला हैं. यज्ञोपवीत, विवाह, “ये दोनों रत्नालंकार तथा वस्त्र हैं. अन्य मुहूर्त भौंरा तथा शुंड है. यात्राप्रकरण दॉत है और मिश्रप्रकरण कर्णफूल तथा दूर्वाकुरहै ॥ २१ ॥ तिध्युत्पन्न विजययोग, आनंदयोग इत्यादिक योगही वारंवार प्रवृत्त होनेवाली सिद्धिहे. अग्न्याधान, यज्ञ, प्रतिष्ठा, जन्मविधि इतने मुहर्तही महिमा हैं. नामकरण संस्कारही कांतिहै. वास्तुप्रकरणही प्रासादकी शोभाहे. वृष्टियोग, पातयोग, अपवादमुहूर्त येही सब तीक्ष्ण फरसा है. राज्याभिषेकप्रकरणही विरयातिहे. शुभमुहूर्तावलियोंका यह (गणपति) गणेश विजयको प्राप्त है ॥ २२ ॥ विक्रमादित्यके सत्रहसो वयालीस १७४२ संवत्, माघमास, वसंतपंचमीतिथि, मीनके चंद्रमामें अग्निहोत्री विद्वान् शंकरजीके पुत्र गणपतिने प्रीतिसे शंकरका पूजन करके शीघही यह गणपतिनामक ग्रंथ संपूर्ण कियाहे ॥ २३ ॥ शिक्के तेजसे युक्त प्रत्येक कार्यके शुभमुहूर्त देनेवाला
(४६२) मुहूर्त्तगणपति: [ग्रन्थालद्वार-
यह ग्रंथ भुवनोंमें इस प्रकारसे फैले जैसे कि, सूर्यके उदय होनेपर
सूर्यका प्रकाश सकल भुगनों में फेलताहे ॥२१॥अमिहोत्री ब्राह्मणोंमें
श्रेष्ट जो हरिशंकररायलजीथे तिनसे में गणपति उत्पन्न हुआ इम
उत्तम ग्रंथके समाप्त करके ॥२५॥ चित्स्वरूप शिवसे यह प्रार्थना
करताहूँ कि,यह शुभग्रंथ वरदायक तथाआभीष्ट होकर सर्वत्र फेले ६।।
अथ ग्रंथनिर्माणप्रयोजनांतरमप्याह ।
दानविक्रमभोजकर्णनृपतीन्छौर्यण वेण्यार्जुनान्गांभीर्यण
सरित्पति तुलयतो नीत्या सुराणां गुरुम् ॥ सेनान्यं
बहुसेन्यपालनगुणेर्भत्स्या च गौरीपतेर्लक्ष्मीगमविभो-
विभाकररुचेः कोऽन्यस्तुलां रोहति ॥ २७ ॥ श्रीमद्गी-
डमनोहरक्षितिपतेः प्रीत्या प्रतीत्याऽधिकः काव्ये काव्य-
कलासुधर्मकुशलो यः सर्वशावार्थवित् ॥ तस्यासीदिति
कौतुकेन विदुपां प्रीत्या पुरः प्रेरणाज्ज्योतिःशास्त-
विधारणाय सुगमग्रंथोऽनुसंधीयताम् ॥ २८ ॥ इति
नृपतनयाशयं विदित्वा सपदि तदीयमनोविनोदनाय ॥
अथ विविधमुहूर्तसत्प्रवंधो गणपतिराबलशर्मणा व्यधायि
॥२९॥ वाणी- यथा गणपतेः शिवयोगहेतुः काश्यां
तथैव हरिशंकरनंदनस्य ।। एपा मुहर्तगणपत्यभिधप्रबंधप्रा-
दुर्भया भवतु भूमितले जनानाम् ॥ ३० ॥ आयुः प्रज्ञा
यशः सौरयं सौभाग्यं फलमभयम् ॥ अभीष्टं च पशृन्पुत्रा-
लँभतां ग्रन्थतत्त्ववित् ॥३१॥
इति श्रीमदनिहोविचातुर्मास्ययाजिसमासादितपुरुषार्थमा-
गर्थदेवनार्यरापलहरिशंकरमूरिसूनुगणपतिहते मुह-
गणपती ग्रंथालंकारप्रकरणं पञ्चनिशम् ॥ २५॥
कौन
प्रकरणम् २५ ]
भापाटीकासमेतः। (४६३)
अब ग्रथनिर्माणप्रयोजनान्तरभी लिखतेह-दानोंके करनेसे
विक्रमादित्य, भोजराज, कर्ण इतने राजाओंको और शूरतासे पृथु
तथा अर्जुनकी, गंभीरतासे समुद्रकी और नीतिसे वृहस्पतिकी और
बहतसे योधाओके पालन करनेके गुणोसे तथा शिजूकी भक्तिसे
स्वामि कार्त्तिकजीकी वरावरी करनेवाले, सूर्यकीसी कॉतिमाले,लक्ष्मी-
रामजीकी
तुलापर पुस्प चढ सक्ता अर्थात् कोईभी वरावरी
नहीं करसक्ताहे ॥ २७ ॥ उस श्रीमदौडदेशाधिपति मनोहरसिह-
की प्रीति और प्रतीतिसे काव्यमे अधिक तथा काव्यकला और
सुधर्ममे कुशल और सर्मशास्त्रोका जाननेवाला गणपति था इसी
कोतुकसे विद्वानोके सामने लक्ष्मीराम राजाके इसप्रकार प्रीतिपू-
बक प्रेरणा करनेसे कि, ज्योतिशास्त्रका विचारकरनेके अर्थ सुगम
ग्रंथ बनाइये ॥ २८ ॥ राजकुमार लक्ष्मीरामजीका इस प्रकारका
आशय समझकर शीघही उनके मनोविनोदार्थ अनेक प्रकारके
शुभमुहूर्ताका अथ मुझ गणपति रापल शर्माने बनाया है ॥ २९॥
जिस प्रकार काशीजीमे गणपतिकी वाणी शिवयोगका कारणहै इसी
प्रकार हरिशंकरजीके पुन गणपतिकी यह मुहूर्त्तगणपतिनामक
प्रधसे प्रकट होनेवाली राणी मनुष्योंके लिये पृथ्वीतलपर कल्या-
णकारिणी होरे॥ ३० ॥ इस ग्रंथके तत्वका जाननेवाला पुम्प आयु,
धुद्धि, यश, सौरय, सौभाग्य, अक्षय फल, मनोरय, पशु, पुन इन
सर रस्तुओंको पाने ॥ ३१ ॥
इति श्रीमदग्निहोनिचातुर्मास्यवाजिसमासान्तिपुस्पार्थसारार्थ-
देवज्ञवयंरानलहरिशकरसूरिसूनुगणपतिहते मुहूर्तगणपती
पडितरामदयालुशर्मकृतभापाटीकासमलटतं ग्रथालं
कारप्रकरणं पञ्चविंशम् ॥ २५ ॥
(४६४) मुहूर्तगणपतिः। अथ टीकाकारकृतश्लोकाः। नृपतिविक्रमपङ्कजिनीपतेः शररसांकशशांकमितेन्दके। सितदले मधुमासि कुमुद्रतीपतिदिने भुजगेंद्रतिथौ तथा॥१॥ गणपताविह सुन्दरभाषयाऽगमददस्तिलकं परिपूर्णताम्॥ प्रणतिपूर्वकमर्थनमत्र मे इति वुधाः कृपया परिशोध्यताम् ॥२ ग्रामेऽवसत्पंडितपूजितांधिढाडोलिसंज्ञे निगमागमज्ञः ॥ श्रीवेणिरामो निजपूर्णकामो गोविंदभत्तया शुभमुक्तिमाप॥३॥ तस्यात्मजो रामदयालुनामा गोविप्रवृन्दारकवृन्दवन्दी॥ मौहूर्तिकेऽहं गणनाथसंज्ञे ग्रेथे च टीकां सरलां व्यधावै॥४॥ (सैवया) श्रीनृप विक्रम संवत पांचरु छैनवएक १९६५प्रमाण सुहावन । चैत्र सुदी तिथि पंचमि वार निशाकरको जगमें मनभावन ॥ ता दिन पूरन कीन तिलक मुहूरत ग्रंथ इसी परपावन । वालनको उपकार विचारि सुपंडित रामदयालु दया मन ॥५॥ दोहा श्रीयुतसेट सुपेठमें, जठे टाटसमेत । .खेमराज राजत जगत, जीवनहेत सचेत ॥६॥ तिनकी आज्ञातै छण्यो, मुम्बैविच यह ग्रंथ । श्रीव्यंकटेश यंत्रमें, सुन्दर अक्षरपंथ ॥ ७ ॥ समाप्तोऽयं ग्रंथः॥ - पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" स्टीम् प्रेस,-चंबई.