·विषयसूची।
.
२
पृष्ठसंख्या ।
१. पक्षतावच्छेदनिर्वचनमा
२. सदसद्विलक्षणत्वरूपमिथ्यात्मन
३. प्रतिपन्नोपाधौ कालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूपमिथ्याल्वभर ११
४. ज्ञाननिवर्त्यत्वरूपमिथ्यात्वभग
७५
५. स्वात्यन्ताभावाधिकरण एव प्रतीयमानत्वरूपमिथ्यात्वभङ्ग १०२
६. सद्विविक्तस्वरूपमिथ्यात्वमा
१०७
७. सामान्यतो मिथ्यात्वभन
८. दृश्यत्वमा
११५
९. जडत्वमा
१४०
१० परिच्छिन्नत्यमत
१४९
११. अशित्वहेतुमा
१२. निल्पाधिकत्वमा
१६५

·॥ प्रस्तावना॥ भन्थस्यास्य कर्ता श्रीमाननन्तार्थवर्यः श्रीमन्महीशूरराज्यान्तर्गत श्रीम- ण्डयनामाप्रहाराभिजनस्य कौशिकान्वयवान्दर्मिहामाप्योपपदश्रीशिजलाचार्य स्य र्थ'पद्वदिवासिन औरसः पुत्रः, मण्डयामहाराभिजनस्य श्रीयगिििनवा सिनो भारद्वाजश्रीमदनन्तपूरुषाचार्यवंशावतंसस्य श्रीवेङ्कटायगरोदेत्रि- मस्मुतश्च । १७४५ तमे शकाब्दे स्वभानुसंवत्सरे मीनमासे आश्लेषाख्यनक्षने ( १८२२ तमस्य खिस्ताब्दस्य एप्रसासे ) श्रीयदुगिरावस्याचार्यस्य ज- भाभूत् । पितुरयं द्वितीयः पुत्रः । अदिशेपत्य प्रसादेनाऽयमजायतेति नामास्य तन्नाम्नाऽक्रियताऽनन्तार्य इति । शिशोरस्य सर्वलक्षणसम्पनतामफ्लोक्य, लोकोपकारम्महान्तमनेन करिष्यमाणं यशश्च सुमहदस्य लोकाविस्तृत मावि पश्यन्ती मातामयस्य ज्योतिष्मतीलातलदानेन भेषाभिवृद्धिमापादितवतीति लोकवादः । यथाकालमुपनयनान्तसंस्कार संस्कृतोयं जनकपितुरेव सकाशे साझ वेवं साहित्यशास्त्रचाऽऽपञ्चदशवयोऽधीत्य पोडशे वयप्ति तिपाणिग्रहण श्शा साभ्यासाय महीशूरपुरी प्रापितोभूचित्रा । अनेनैर कालेन साम्प्रदायिकप्रव न्धाद्यध्ययनमध्यनेन समाप्तिमभूत् । सुगृहीतनामधेयस्य विदुषांवरेण्यस्य श्रीगळीबाळाचार्यस्य सकाशे न्यायमीमांसादिशाखाण्यभ्यस्य स्वप्रतिभाविशे पेण स्वगुरूनपि विस्मापयतिस्माऽयम् । एवमध्ययनेन षड्वत्सरान्महींपुर्या मुपित्या श्रीयादवादि प्रतिनिवृत्त स्वजनकस्य श्रीमहाभाष्यशिलाचार्यस्य सकाश एव श्रीभाष्यमगवद्विषयादिग्रन्धाध्ययनमकरोत् ।

·२ एकदा च श्रीयगिरिसम्पत्कुमारनिदा घमह रावे तत्रत्यराचार्य मंग वत्सन्निधौ पट्यमानार्णिका आकये, भगवत्मेरित इव ततोपि रमणीय तरां सरलपदगुम्फितां शब्दार्थाल शरमण्डितां तदनुगुणपधसमलकृतां चू- शिकावली सद्य एव निगाय सन्निहितान् भक्तजगान् समनोपयत् । अनान्तो चास्य वैदुपीमन्याशीमाकर्ण जैनाः फरिदैनं महीररा ज्यान्तर्गत-श्रवणबेळगोळपान्तस्थे जनमठे स्वगुरो. पाठनाय ससम्मानमनय नवासयंश्च तत्र । तवाय जनगुराः समरिपण्डिताग्व्यस्य साहित्यन्यायादिगा पाठमवचनं कुर्वन्नत्मरत्रयमयसत् । तस्गिनेव समये रसमुरलीधर-युव त्यानन्दमन्द-कृष्णराजकलोदयाख्यानलबारमन्यान्व्यरचयदयमिति कि यदन्ती, थे चायाऽपूर्णा एबोपरभ्यन्ते । जनगुरोः पाठने प्रवृत्तोयं तम्त्य सरस्वतीमण्टारम्यान सौगतार्हता दिमतगन्थानवलोकयन् तेम्वपि महत्पारवं समपादयत्। अथ कदाचिच्छीसम्परमारमहोत्सवसमये यादवादिमागतोयम् , श्रीकल्याणगरम्तीरे श्रीगजेन्द्रवस्मण्डप भगवति सम्पत्तुमारे यवनिकाम्प्रसार्या ऽन्तम्निष्ट त, श्रीमहीगरपुरादागढ़ श्रीमत्परमहसेत्यादिविरुदाक्तिं परफालमठा धिपतिं 4 श्रीनिवासनातन्त्रयतीश्वर सपरिवार यवनिकाया बहिरुपविष्टं वास्थानपष्टितान्वेदान्तवाक्वार्थविचारे प्रवर्तयन्तं स्वोपन्यस्तस्य पूर्वपक्ष- म्योत्तरं तत. प्रतीक्षमाणमवलोपय, सविनयमुपसृत्य सन्निधावुपविष्टस्तदाक- निकुतुहली नष्णो भूतोमवत् स्वास्थानपण्डितैर्दतान्युत्तराण्याकासन्तुष्ट इव स्थिते मठाधियतौ तस्मिन् , सत्यागाजायामह किश्चिद्विज्ञापयाम्युत्तरमिति विज्ञापयन् , तेन दत्ताभ्यनुज्ञ., पूर्वपक्ष नुवादपूर्वक मुसतमुत्तरं सुधीरसुप न्यस्य समतोपयद्यतिराज तम् । पचास्य वेदुपीमन्याशीमालोक्य सन्तुष्ट स्तपितुर तुझ्या स्वास्थानपण्डिते वन्यतमत्येनन न्ययोजयदनयच महीगर-- पुरी , रजधान्यं नियसतोय सावशे वयसि वर्तमानस्यापि प्रतिभाविशे- ·३ " " " " पेण वैद्रुप्यातिशयेन च मठीय वेगोष्ट वां राजसभायां चान्यादृशं सामथ्प प्रकटयतो महती कीर्तिः प्रथिवाऽभूत् । अथ परकालयतीश्वरः परीधाधिवत्सरे सह महता परियारेण भाति- वत. यात्रार्थम् । १. श्रीमान् अनन्तार्यः। २. अ. अण्णाराचार्यः । ३. साद्रि. श्रीनिवासाचार्यः। सज्जयाचार्यः। औ. राघवाचार्यः । ६. मडकशीरियं. अय्यनार्यः । इत्यादयो विद्वांसस्तापरिवारान्तर्गता अभूवन् । क्रमेण च धारयाडनगरं मा पद्यतीश्वरः । तत्र माण्डलिकन्यायाधिकार्यभूच्छीमान् श्रीवेदटरायः । तादा विनियमानुसारेण श्रीमान्पण्डिनश्रीरघुनाथशास्त्री न्यायाधिकरणकपण्डिस पदमलमकरोत् । अयमेव गादाधर्या न्यायरत्याख्यव्याख्याफा। प्राचीन शास्त्रवादकुतूहली स न्यायाधिकारी स्वभवने कामपि वादगोष्ठी पावर्तयत् । बवश्व पण्डितास्तत्र सम्मिळिता अभूवन् । लक्ष्मीश्वरप्रामवासिनी बाई. बाळाचार्यपुत्रौ हयग्रीवाचार्यबाळाचार्या न्यायशास्त्रनिपुणौ, तथा तस्यैय बाळाचार्यत्यानुज स्सुप्रसिद्धो धारवाडन्यायाधिकरणपण्डितो राघवेंद्राचार्यश्व समायामभूवन् । प्रावर्ततं च वाक्यार्थविचारो न्यायरलका रघुनाथशास्त्रिणा सह गावाधयां तृतीयनधप्रकरणे। विशिष्टान्तराघटितत्वविचारे गदाधरेण प्रदर्शिताया बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याशेरनवकाश इलि पूर्वपक्षं मावर्तयत् न्यायरलका परिष्करणपूर्वकम् । यानि बाळाचार्यपुत्रौ तु पूर्वपक्षपरिष्का रोयमसात इति तत्खण्डनमकुरुताम् । अनतार्यश्च तत्खण्डनप्रकारमनुवाद पूर्वकमत्यन्तनैपुणीमन्यादृशीं प्रदर्शयन्नुपन्यस्य तदुत्तरदानाय रघुनाथशास्त्रिणे; . ।

·1 दत्तवान् । अनुशदप्रकारभिम मत्यदुनमभूतपूर्व श्रुत्वा सर्वेपि विस्मिता अ- भवन् । खुनाथशासी च स्वपक्षसमर्थनेऽसमर्थ एवाभवत् । अनन्तार्यश्च सभायामस्या विशेषत सम्मानितोभूत्परकारयतीन्द्रय पर पहष्ट । अस्यामेव यात्राया पुण्यपत्तन [पूना] प्रान्ते मोहनशास्त्री ( मोहा- शास्त्री ) इति प्रसिद्ध पण्डितो वहनि दिनान्यनन्तायेण वाद कुम्पराजि तोभूदिति कथयन्ति विद्वद्वरा । तत्र विधवाविवाहरिचारप्रसझे तत्कण्डनपर माचारलोचनात्य माप प्रबन्ध विरचित्रवानग्रमाचर्य । आन्ध्रारमुदित प्रकाशितश्चाय प्रबन्यो- इनन्तार्येणैव । किच, पुण्यपतनप्रान्ते सन्न्यासिना त्रिदण्डधारणम्,शिसायज्ञोपवीत धारणम् , तथा तप्तचकाङ्कन चाधिकृत्य बगो विवादा अभवन् । तेषु सर्वन विजयी नयनयमनन्तार्य प्रसिद्धिमान्यायी प्रापत् । मोहनशालिपराजयविप यका सोफा अद्यापि परकारमठे सरक्ष्यन्त इत्यवगम्यते । यत्रान्तरे महीशूरराज्याधिनायेन श्रीकृष्णराजेन्द्रेण स्वपष्टिपतिसमये राजधान्या सनिधान पार्थित श्रीपरकालमठाधिप पतिन्यवर्तत मह पूरीमा नन्दवत्सरे सपरिवार । महाराजश्चानन्तायस्यान्याशी वैदुमाकर्ण्य प्रमुदितस्त रावसभाया विद्वन्मण्डल्या प्रधानपदे न्यवेशयससम्मानम् । बुणिगटामशास्त्री नाम कश्चित्मसिद्धो विद्वान सह च्छात्रैर्याना दुर्धन् पानीपुषों शैववैष्णववादयसझे नाराययमब्दस्य क्षितपरता स्थापयितु प्रय तमानो " नवोटि " नामक कमपुपन्यास समाया कुर्वन् प्रन्यरूपे- पापित प्रकाश्य प्रसिद्धि प्रामोदिति ममाकर्ण्य तदमन्थलण्डनपर " णत्व तत्वविभूषणम् " नाम पव ध विलिग्य, शारिवाहनाकाब्दे १७७८ तमे चन्नपुर्यामान्धाश्रममुद्रा प्रायशयत् ।

·अथ स रामशास्त्री महीशपुरी प्राप्य राजसम्मानितस्तत्रैवावसद्विरचित बाध न्यायशास्त्रसम्बद्ध सत्प्रतिपक्षशतकोमाख्य कमपि प्रबन्धम् । तस्य अन्थस्य खण्डनरूा चतुरशतकोट्याख्य प्रबन्धमनन्तार्यो नचिरादेव व्यरच यत् । एष स्वीयस्य प्रमन्धद्वयस्य स्वण्डनमनन्तार्येण कृतमवले क्य वि- नोपि रामशाखी तूष्णीभूत एवावर्तत । अथायमाचार्यों मायावादिना प्रधानतमस्य मन्थस्य प्रमानन्दीयन्या- ख्यासहितस्याद्वैतसिद्धिनाम्न खण्डनरूप न्यायभाकराख्य प्रबन्ध विरचित वान् . १७८१ तमे शकाव्दे चेन्नपुर्याभय मुद्रित प्रकाशितश्यामदान्ध्राक्षरै । अतिगहनतर्फबटुळस्याऽद्वैतसिद्धिसहितब्रह्मानन्दीयस्य खण्डन रामशास्त्रियो महान्तमेव मन लेशमुदपादयदिति किंवदन्ती, नचिरादेव च शास्त्री दिवमप्यगात् । रामशास्त्रिमरणानन्तर तच्छिप्यास्वमतमन्थरखण्डनकारिण आचार्यस्य केनापि प्रकारेण पराभव कर्तुगमा महान्त प्रयत्नमारचयन् । राजसभाया यादगोष्ठी स्वयं तत्रास्य पराभव कर्तुकामा महाराज प्रोत्सास सभायामाग मनाय राजाज्ञामनन्तार्याय प्रेरयन्तस्स्वय च बहुसख्यास्ते कृतसक्रेता अभ-- वन् । अनन्तायोपि राजाज्ञा मानयन स्वप्रवन्धप्रकाशनस्य सुसमयोय प्राप्त इति हृप्यश्च पलते समये सभा माविदात् । रौद्रिसवत्सरे गणेशचतुर्थीसमये श्रीकृष्णराजेन्द्रसभाया वाफ्यार्थकि चार पावर्तत । तर कश्चिद्रमशास्त्रिशियो न्यायभास्करोक्न नसङ्गतान् साधयितुकाम कमपि पूर्वपक्षम्भावर्तयत् । अथ तत्पक्षीय एव कोपि वि- द्वान् स्वपाण्डित्यप्रकाशनकाम पूर्वपक्षस्यासनता समर्थयितुमारभत । एक तयो पूर्वपक्षप्रकारसमर्थनखण्डनपरयो महति विवादे प्रवर्तमानेऽर्धरात्रसमये चातीते महाराजस्तदिवसीयसमा विसर्जयन् व प्रवर्तता विचार पुनरपी- त्याह । परदिने च यथासयय सभा पावर्तते । पूर्णदिनीयविवादशेष एव ·६ पुनरारभ्यत । बहु प्रयतमानोपि पूर्वपझौद्भावकम्वपक्षसमर्थनेऽसमर्थ एवाभवत् । विद्वासश्च तम्या पूर्वपक्ष एवासन्त इति निरधारयन् । महाराजोपि तमिम निर्णयमन्यमोदत, अनन्तार्यस्य सागज़ विशेष मशासन्वि शेपतच सममानयनम् । अथायमाचार्य श्रीभाप्योतसिद्धान्तसमर्थनपरान् बन्न दमन्यानरच यत् । सिद्धान्तसिद्धाअनमन्थ एवाम्य कृतिप्यन्तिम इत्यवगम्मते, यतोयमपूर्ण एवोपलम्यते । वहवश्व शिष्या अन्याभवन् । इत्थ सुमहती प्रथा प्राप्य, महाराजसभाया महापट प्राप्य यश्च मन्यान्विरच्य प्राप्णवसिद्धान्तम्य महा त प्रचारमाधाय, लोकोपकार सुबह कृत्वा , चत्वारिशे धयारी रधिरोद्गारिसवत्सरे ज्येष्ठ गुण चतुर्दश्या पर पद भायात् । जस्य शिप्येषु सर्वप्रथन श्री उ शुद्धसर रामानुगचार्य । अयमेव महानुभावरसन्न्यामाश्रम परिगृरा पुलियडगुडिजीयर इति प्रसिद्धि प्राप्तो योगिवरोभूत् । २ श्रीरङ्गम् --उचिम्बाभी, मधुरै-रामत्वाम्यग्यकार्य मामण्ड:-विनयराघवाचार्य, ५. कार्पशाईनानुजाचार्य, ६ चेन्नसमुद्र-भारशाचार्य, नवीन-कृष्णाचार्य, ८ गीन-रामानुजाचार्य , धर्माधिकारी वर्तमान । एवमन्ये च बहवरिशप्या अस्याभवन् । नास्त्यत्य कोप्यौरस पुन , एका कन्याऽस्य प्रतिपात्रमभूत् । पर- मपदयात्रासमये गर्भिण्याम्तस्या भावी पुत्र एवाचार्येण पुत्रत्वेन मनसि वि- नित , पोहतो दचपुनस्वेनाऽनन्तायो नरमाय चैनपुया वति । ३ ? . -th

·७
अनेन गुरुवरेण प्रणीतेषु प्रथेष्यद्ययावदेते मुद्रिताः-
१. णत्वतत्वविभूपणम् , शा-श १७७८ आन्धाक्षरैर्मुद्रितः ।
२. शतकोटिखण्डनम्,
[१८१५
३. न्यायभास्करः, चेनपुर्या शा-श १७८१ (आं) महीशूरपुयाँ शा-श
४. आचारलोचनम्, विश्वाविवाहखण्डनरूपन् ।
५. शास्त्रारम्भसमर्थनम् । नागराक्षरैः
६.समासवादः।
७. विषयताबादः।
८. ब्रह्मपदशक्तिवाद ।
१. शास्त्रक्यवादः ।
१०. मोक्षकारणतावाद.1
११. निर्विशेषप्रमाणव्युदास ।
१२. संविन्नानात्वसमर्थनम् ।
१३. ज्ञानयाथार्थ्यवाद।
१४. ब्रह्मलक्षणवाद।
१५. ईक्षत्यधिकरणविचार।
१६. प्रतिज्ञावाद।
१७. आकाशाधिकरणविचार ।
१८. श्रीभायभायाङ्कर ।
१९. लघुसामानाधिकरण्यवाद ।
२०. गुरुसागानाधिकरण्यबादः ।
२१. शरीरवादः।
२२. सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् ।
२३. विधिसुधाकरः ।
२४. सुदर्शनमुरद्रुमः ।

·- २५. भेदवादः । २६. तत्कनन्यायविचारः। २७. दृश्यत्वानुमाननिरासः । [ अमुद्रितास्तु-समुरलीधरः, कुवलयानन्दमकरन्दः, कृष्णराज कळोदयः, चूर्णिकाः, इत्यादयः । न्यायभास्करमन्योयमान्धारैतिर्मुद्रितोप्यशुद्धिबहुळ एवासीदिति, देवनागराक्षौमुद्रगमारभ्यताऽस्माभिः । अन्यकरस्वहस्तलिखिते पुस्तके मुद्रितपुस्तकेऽनुपलब्धानि कानिचनात्युपयुक्तानि वाक्यान्यासन् , तानि च श्रीपगिरिकृतवासेन थीवैकुण्ठवासिना विद्वद्वरेण स्थानीकं श्री. कुप्पमय्य कार्येण सम्पादितान्यस्मभ्यं दत्तानि मध्येमध्ये संयोजितानि सन्त्ययेति वि शेषोऽयमस्य मुद्रणस्य । तैश्च वाक्यसंयोजितैहयदशा निवारिता भव- नीति तेषां संयोजनं प्रयोनाकार्यस्माभिः । अन्यकर्तुरनन्तार्यस्यचरित्रमलामिगळुरुनगरवासिना करिकसिंहन अन्यकर्तृभागिनेयेन आशुकविना विदुषा नरसिंहायेंग लिखिताद्विस्तृताचार वात्संगृहीतमिति सकार्तझं प्रकाश्यामः । अन्यकराचार्यम्य छायाचित्रमस्मामित्तत्पुत्रस्य चेनपुरीवासिनोऽन न्तायस्य सकाशासातमिति तस्योपंवारं चिरं स्मरियाम । इति-सम्पादकः ।

·श्रीर
श्रीहयग्रीवाय नम ।
शास्त्रमुक्तावळी।
ल्यायभास्करः।
कला काचित्कान्त्या बलटरचिमालासहचरी
जगज्जन्मस्थमाळयमयलीलाद्भुतरसा ।
अतिश्रेणीसिक्षा निखिलगुपरनाकरतया
यदुक्ष्मामागे विलसति जनन्या निजगताम् ॥
यद्वद्रीशनखाइ कुरद्युतिझरीम्चोककलोलिनी
ससारानलतापलोपकलने प्रादि समाढौकताम् ।
यलेन्द्रादिमुखावळी परिलसत्पाथोजमालायते
चित्रा तत्र वनमौळिविततिहसप्रपञ्चायते ।।
पालशजलधिकन्यापादपाथोरहाभ्या
सुरपतिमकुदोघकान्तिकितलिकताभ्याम् ।
अनवरतवृताभ्याम्मूधि वाण्या पुराण्या
परमिह भुवनानाम्मळ नैव जान ॥
निगमान्तजलविच-दो निर्मलगुणनिलयलदमणमुनीन्द्र ।
दद्याच्यभान्यतन्द्रो निम्तुलमहिगा दयासान्द्र ।
अरन्ध्रससमणीमन तगुणगुन्भिताम् ।
अपूर्वमाला मन्येह पूर्वाचार्य परम्पराम् ।।
शेपायवंशनार्थीन्दुरनन्ताचार्य कोविद ।
करोति विद्या प्रीत्यै कुतुकानन्यायमारकम् ॥

·२ शारमुक्तावती । अद्वैतयादिनो वदन्ति-अनुमानागमादिमिर्जगना मियालं सिध्यतीति। तत्रादी मेचिद्विप्रतिपनि प्रदर्शयन्ति " ब्राह्मसमातिरिकानाव्य सति सत्तेन प्रतीत्य चिदिन प्रतिमानोपाधानकारियनिपधप्रतियोगि नवा, पारमाथि पत्याकारेणोक्तानिषेधमकियोगि नया" इति, तटिदमयुक्तम् , सत्रयस्य पर तात्यामावेन सिपापयिपापिरहविशिष्टसि द्यमान पक्षतापन समय सम्पादकविप्रतिपरनुपयोगात् । यत्तु " विप्रतिपरिजम्यसशयस्य चुटस नीयतया विचारात्याचदारश्यकता , व्युदसनीयतया विचारातत्वं च विचारसाध्याभावप्रतियोगितया विचारा त्वम् , विचारप्रवृत्युपयुक्तसशया मावरूपफलहानस्य विशेषणज्ञानविधया कारणज्ञाने विषयत्वमिति यावत् । सभाच विप्रतिपत्तिवाक्यात्साये जाने सन्देशीत्यागरेण समयम्नरिशे- पणज्ञानेन स्यामा पररूपफलज्ञानानिच्छया विचारे प्रवृत्तिरित्येवरीत्या विचारे विप्रतिपत्तरपयोग ; नच प्राचीनमत विप्रतिपत्तिवाक्यस्स सश- यागमशाब्दबोधहेतुत्वेपि प्रत्याभस्पैन सायनमिति नवीनमत बपटक पदज्ञानजन्यकोट्युपस्थिनिद्वारा तदाक्यम्य सशयहेतुत्वेपि वादिनी निश्चय काले तद्वारयात् सशयो न जायत इति नद्याया पालीभूतसशया भायमविष्टविशेषणशानानियोह इति वाच्यम् सद्दशाया सरायकारण- स्वादिरूपेण ज्ञाना विप्रतिपहिस्सशय स्मारयति, ययो सम्बन्ध पूर्व गृहीतत्तयोरेकज्ञानम्यापरम्मारस्वात् , तदा स्मरणरूनसशयज्ञानसम्पा दस्तया विपतिपत्तेहपयोगइति,- तन्न, अमावबुद्धौ प्रतियोगिज्ञानमात्रस्य कारणत्वेन विप्रतिपत्ति विना शयानुसतेस्तत्प्रत्यक्षारसायपि तद्विषयकपरोक्ष ज्ञानादेव सशयामावरूपपलज्ञानसम्मपन प्रवृत्युपपत्त । नच राशयविषयक परोक्षजानस कारणाभावादसम्भव . मध्ययनानादिना तन्नसमयानु मानसम्भवान् । एव 'ब्युसनीयतय त्यन्येष्ट तापच्छेहकीभूतभवप्रतियोगितये स्यर्थ , समयान्यांगल्या जाना हीटतावच्छंदम् तत्मारकानायो तरीत्या विप्रतिपयशसमयोपशवादावश्यानं ति गुरुचन्द्रिकोकमपि पराग्नम् , उक्तगत्या सशगापपराशनानादेयोपरत । - ·न्यायभास्कर । विमत मिथ्या दृश्यत्वाजहत्वात्परिच्छिन्नत्त्वाच्छुक्तिरूप्यवदिति तावन्मिथ्यात्वसावकमनुमानम् । तत्र च विगतगिति पक्षग्रहणमयुक्तम् , विमतत्वम्य सशयविषयत्वरूपस्य विपयतासम्बन्धेन सशयरूपस्य वा पक्षतावच्छेदकाचे अवच्छेदकायच्छेदेन साध्यसिद्धेरद्देश्यत्वे ब्रमतुच्छयो र्वाधात् । विषयत्वमात्रस्य पक्षतावच्छेदकत्वसम्भवे सत्र सशयनिरूपित्त त्वविशेषणस्य व्यर्थत्वात् । विषयतासम्बन्धेन सशयस्य पक्षतावच्छेद कताकल्पे सशयत्वयटकज्ञानत्वातिरिक्तभागवैयर्थ्याच्च । अत एव सामाना धिकरण्येन साध्यतापक्षोपि निरस्त । यत्तु " चिमतपद पिमतिविशेषविषयतावच्छेदकावच्छिन्नपरम् । तथा विमतिविशेषविषयतावच्छेदकीभूत ब्रह्मप्रमातिरिक्तावाध्यत्वे सति स- तादात्म्यवत्त्वे सति चिनिन्नत्यमेव पक्षतावच्छेदकम् । अत्र चावच्छेद फावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वे सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धावपि सिद्ध साधनामिति मते शुक्तिरूप्यादौ तद्वारणाय प्रथम सत्यन्तम् । तुच्छे बाधवारणाय द्विसीय सत्यन्तम् । ब्रह्मणि वाधवारणाय विशेष्यम् । उक्त हि दीधितिरीकायाम् । अत एवातिप्राचीना अवच्छेदकावच्छेदेना- नुमितावप्यशतस्सिद्धसाधनस्य दोपत्वमट्टीकुर्वन्तो ध्वनिव्यावर्तनाय शब्दा- नित्यतानुमाने वर्णात्मकत्व पक्षे निवेशेयन्ती ' ति । यदि च पक्षता- वच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेल्देश्यत्वे सामानाधिकरण्येन साध्यसिध्या म सिद्धसाधनमिति नव्यमतमाद्रियते, तदा तथोद्देश्यताया ब्रह्मप्रमाति- रिक्तत्यादि प्रथाविशेषण नोपादेयम् , इताविशेषणद्वय तु तुच्छे ब्रमणि च बाधवारणायोपादेयमेव । सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धेरदेश्यत्वे तु ब्रह्मपमातिरिक्ताबाध्यत्वमेकमेव पक्षविशेषणम् । "इति - तन्त्र, प्रपञ्चमात्यत्व वादिमि कैरप्यनिर्वचनीयस्य शुक्तिरूप्यस्योत्पत्त्यनभ्युपगमेन सामाना धिकरण्येन साध्यसिद्धरुदेश्यत्वपि सिद्धसाधनानवतारेण प्रथमविशेषण बैयात् । भट्टमास्करदिभिश्शुतो सत्यस्यैव रजतस्योत्पत्तिस्वीकारेण ·नाममुक्तावळी तन्मते मिय्यात्वासिध्या सिद्धमाधनानवतारान् । यादिरीत्या सिद्धसाधगम्य टोपये अनुमानमायोच्छेदापरया प्रतिवादिमत एव तस्य वक्तव्यत्वात । यदपि "मट्टभाम्फरानुयायिना केन चिद्यदि तम्य मिथ्यात्वमुच्यते तदा तेन सह वियाददशाया तादृशविशेषण मारन् यहा शुक्किमप्यमि- ध्यात्ववादिनो भट्टभाम्परानुयायिन कायचिदमावपि न क्षति , ये सर्व मेव सत्यमिति यदन्ति तान्प्रति दृष्टान्तमिद्धयर्थ शुक्तिरूप्ये मिथ्या त्व प्रथम प्रसाध्य तद्भिन्ने मिथ्या वगुतानुमानेन सापनीयमिनि शुक्ति रूप्ये मिद्रसावन म्यादिति तद्वारकतयोक्तविशेषण सार्थकम् ।" ति; तन्न, कंचन बादिन प्रकल्प्य प्रकल्पितयादिगते मिद्धमाधनयारकतयोतविशेषण सार्थक्ये समप्रमातिरिक्ताया यभूतमिथ्याभूतरजतवादिनोपि पनमम्भ चन तन्मते सिद्धसाधनवारणार्थ विटोपणान्तरदानप्रसझे नानवम्यापातात् ; तारशविशेपणान्तरविगिष्टम्यापि मिथ्याभूनरजतम्य का चिकल्पितेन धादिनाङ्गीकारकस्पनसन्भवात् । यद्वेत्यादिना सार्थत्योपपादनगम्ययुनतम् , प्रातिमासिकम्य चिदम्य ब्रमन्यपि सम्भवेन म्वसमानपत्ताकपिटवाय स्यैव चितिनत्वमित्यनेन विवक्षणीयनया प्रातिनासिकेपि चिद्रेदम्य व्यावहारिकत्वेन स्वसमानमत्चाकचिद्वेदवत्यरूपपक्षतावच्छेदकालान्त लामा बादेव तद्वारणात् । अभयायाधिकरणस्वरूपतापक्षे सिद्धसाधनसम्भवपि इद रजत ब्रह्मप्रमातिरिक्तावाध्यमिति म्रमे तादृशाबाध्यत्वविशिष्टरजत स्यैवानिवर्चनीयम्योत्सत्त्या उक्तविशेषणेन नाशरजतावरणादुक्तसिद्धसाथ नत्य दुरिता । नचोक्तनमे तादृशायाध्यत्वविशिष्टम्य शुक्त्यादेरव तादा रम्येन भान नतु विशिष्टरजतात्पत्तिरिति नोक्तदोप इति याच्यम् , 'अन्योन्य मिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्माश्चाध्यस्थे' त्यध्यासमाप्यरीत्या तादाम्येन धर्म्यध्यासस्थले धर्मगसर्गाध्यासस्यापि भवद्भिग्भ्युपगतत्वेन ताशा पागम्य तादाम्येनाभ्यासे तादृशावाध्यायससर्गस्याप्यध्यासावश्यकतया प्राविमेषगेन ताशाजनाचारणात् । गचेट रजत ब्रह्मपगातिरित्ता ·न्मायभास्कर । - बाध्यमिति भ्रमन्यापरोक्षत्वासम्भवापरोसत्वर्गव वाच्यम् , तथाच पराक्षे अन्ययाख्यातरेर स्वीकारात्तादृशपातिनासिवानगीकारामोतसिद्धसाधना वकाश इति वाच्यम् ; परोक्षे अन्यथाठ्यातिम्वीकारे तादृशान्यथाल्गाति निरूपितविपताना चित्तादात्म्यरूपागा विशेष्यताप्रकारलारूपत्यासम्म वात् । नहिं भवद्भिविशेष्यतावप्रकारतात्यादिक तार्फिकादिगत इयाराण्डो पाधिसणान्युपगम्यते, परम्परागच्छेदावच्छेदकमावापनचितादाल्यानागेव प्रकारताविशेष्यतर्गदरूपत्वात् । तथाहि- एकम्यो सर्वदृश्यतादात्म्यापन्न चिद्यत्तौ शुक्तवादितादात्म्यावच्छेदेन रजतादितादात्म्य घटादितादा- ल्यावच्छेदेन तदभावश्च वर्तते, वृशे अग्रमूलागवच्छेदेन सयोगतदभाव वत् , अग्ने वृक्षप्रयोगीत्गमावच्छेदन वृक्षे सयोगानुभववदिद रजत जा. नामात्यनुभवेन इदचितादारन्यावच्छेदेन रजतविचादाल्यमानात् ; तना पच्छेदकीभूतचितादात्म्य विशेष्यता, अवच्छेद्यचिनादाल्य च प्रकारतेति भवसिद्धान्तात् । परोशे अन्यथाख्याति धोकारे द्वदो वह्निमानित्यनुमिते. ईदविशेष्यत्वावच्छिन्नमनिप्रकारताकत्यानुगपत्ति , हृदयनिभ्मा ये चित- म्तादात्म्ये तयोरेव विशेष्यताप्रकार वारूपानानिहाय गियोवच्छेयापच्छे दकभायस्य वाच्यत्वेन इदतादात्म्यावच्छेदेन निति तादात्म्येन बद्ने- रनुत्पत्तौ तमोनिदेशत्वेगावच्छेद्यावच्छेदफगापासन्नवात् । उक्तयुक्तचैव परोक्षप्रमे ऽप्यनिर्वचनीयार्थम्साधितो ऽद्वैतसिद्धा जटत्वनिरुक्ती- " इदं रजतमहं जानागीत्यनुसन्धीयनानं यज्ज्ञानविषयत्व तम्याश्रयान्तरानु- पपत्त्या ऽनिर्वचनीयार्थसिद्धर्वक्ष्यमाणत्यात् । अतएव परोक्षामे ऽप्यनिर्व चनीयार्थसिद्धिरि" ति । व्याख्यातं चंदं लघुचन्द्रिकाया " देशान्तरम्थस्य स्वतादेमे भाने तदीयचिचादात्म्ये इदंचितादात्म्यावच्छिन्नत्पासम्भवेन शुक्तवाद्यवच्छिन्ननिति रजताधुत्पत्ति स्वीक्रियत इति भाव" इति । अत एव " अज्ञानं द्विविध -- रात्त्वापादकमभानापादकं चेति , अनायं परोक्षापरोक्षसाधारणधीमात्रनाश्यमन्त करणाचच्छिन्नसाक्षितन्य- ·गायमुनानी निष्टम् , द्वितीय चापरोक्षनागनाश्य विपयान्टिनमनत्यनिष्ठ मिति सिद्धिकाग्मतमपाम्तम् , जात्यापादाजानन्य पिपयाच्छिनचैतन्यनिष्ठरला भावे तत्परिणाम भूलव-यादेवाचिरचित्यनुसत्या हो वहनिमानित्यनु मित् दाशे वनिप्रकास चानुपाते । ब्रह्मानन्दादिभिातुक्तानुपपत्त्या द्विविधमप्यनान विषयायच्छि चिनिष्ट मेय स्वाहतमित्यल प्रसहिरेन । रिच ब्रह्मण्यारोपितध्वसप्रतियोगित्वादी मिद्धसाधन दुर्वारम् , ब्रह्मणो भवन्मते पडिन्डियवेयत्वेन ब्रह्म ध्वसप्रतियोगिति प्रगम्यापरीक्ष रूपताया अपि सम्भवात् तादृशप्रतिमासिकम्य ध्वसपतियोगित्वाभाव प्रकारकनाज्ञाननाध्यतया तदतिरिक्तापाव्य यात् । यत्त "ब्रह्मान्यविश्यकशाना पाध्यत्वमेवोक्तविशेषणार्थ , तथाच ध्वसमतियोगिन्यादेशान्य यमप्रतियोगि स्वाभावविपयफज्ञानाध्यत्वाद्वारणमि"ति, उन्न, तथासत्याश्रयासि यापत्ते ; प्रपञ्चस्य ब्रह्मान्यविषयकनाननाध्यत्वान्। अध्यात प्रत्याधिष्ठानसाक्षात्कारत्वेनैव बापरत्वेन हय शुक्तिरय घट इत्यादिममूहालम्बनम्य शुक्तिरूप्यापरतावदह ब्रझ पटो विनाशीत्यादि समूहालम्पनम्यापि प्रपञ्चवावरत्वे बाधकाभावात् । नहि शुक्तिरूप्यादिस्यले अधिष्ठानान्य विषयमानस्यैव बापरवमिति सम्म पति, इय शुक्तिरित्यसमूहागम्यनस्यापि चाभुपम्य शुक्तित्वतत्समानाधि करणसम्ब्यापारमाणादिविषयकत्वेनागधन्यप्रसङ्गात् । नच ब्रनसाक्षात्का रत्येन प्रपथशाधकत्ये अहमन इत्यादिरूपस्येवानीन्तनस्यापि ब्रह्मसाक्षा रकारस्य यापकतापचिरिति ब्रह्मान्याविषयकत्व बाधकत्तावच्छेदके निदे श्यमिति वाच्यम् , जातिस्वेन शुक्तिवावगाहिन इय जातिमतीति ज्ञा शुक्तिरूप्यबाधकतावारणाय निस्वच्छिन्नशुक्तित्वविश्यतानिरू पितदिषयताशालिज्ञानत्वेन वाधकतावत् अज्ञानादिविशिनाएनानस्य प्रश्चयापकतावारणायेतरविषयत्यानिरूपितात्माविषयताशालिज्ञानस्थेन वाथ- नस्य ·न्यायभास्कर। ७ 1 , कताया घताव्यत्वात् नच लाघवादज्ञानादिविशिष्टात्मज्ञान वारणाय बाधकतावच्छेदकसोटौ अमान्याविषयकवनिवेशन युक्त मिति वाच्यम् , तथासत्यात्मविषयकनिर्विकल्पकस्येव तादात्म्यसम्म धेनामप्रकारकामविशेष्यकज्ञानम्यापि वाधकताया दुर्वारत्वात् । तस्या प्यारमान्याविषयकावरूपबाधकतावच्छेदकाकान्तत्वात् । समूहालम्बना स्मस्य पूर्वोक्तब्रह्मसाक्षात्कारस्यावाधकत्वमसहाय , विद्यारण्यादिभिस्स महालम्बनजानम्यापि बाधकस्याङ्गीकारात् । उक्तं व तेयानदीपिकायां- " न बुद्धि मर्दयन् दृष्टो घटतत्यस्य वेदिता। उपमृगाति चेद्बुद्धि ध्यातास ग तु तत्वविदि " ति । तत्वज्ञानस्येतरविषयवाहित्याय बुद्धिमर्दन गापेक्ष्यते , इतरविषयक यापि तत्वविषयकत्वसम्भवात् . ध्याने तु वि जातीयधीरहितसजातीयधीप्रवाहलम तरक्ष्यत इति तदर्थ. । यत् “तार्किकादिमने यथा पटो न घट इत्यादिज्ञानमाहार्य चान्न ज्ञानान्तर विरोधि तथा गन्मसेप्युत्तासमुहालम्बनगाहार्यत्वान्न प्रपञ्चयाधकम् ,परतदभाव विपयतयोरिव देतातविपयत्ययोरनाहार्यजागे पिरुसत्यात् ; अथ विशेष्यता वच्छेदकतासम्बन्धेन घरगेदप्रकारकानाहायज्ञानोत्पत्ती घटत्वनिष्ठविषयता सम्बन्धेन ज्ञानम्य प्रतिबन्धक-बादाद्ययोपियतयोयुक्त तादृशो देशषि रोध , अन्त्ययोन्तु कुन इति चत् । अद्वैतत्वेन ज्ञानोत्तरमशाह नीति ज्ञानम्योत्स्तम्तरकाले अबतत्वेन ब्रमण उगमाकारसत्वेन सस्यैव देतीविरोपियनान्स्ययोरपि तयोरुक्तविरोधम्य युक्तत्यात् । गुक्तित्व रजतमेदव्याप्यभित्याकारकोबुद्धभकारस्य युक्ती रजतमित्यादिशाने प्रति बन्धकत्यपद्वितीयाभावा जननिष्ठो मानायभायो ब्रझनिष्ठ इत्याकारको बुद्ध संस्कारम्यारि रमहरसदात्मकं द्वितीय सदज्ञानमित्यादिधीमतिरन्धक सात ; गच सचादात्म्यमविपयीकुर्वति ताशतमूहालम्पने उपासमारस्या प्रतिबन्धकत्वेन तदुसरी साधकाभाव इति याज्यम् , मदन्यविषयताया- सत्तादाम्यविषयता निम्नपितत्वनियमम्यान्यत्र व्यवस्थापनान् , एक्च .

·न्दायमास्वरः। १ एतेन घटे तादात्म्येन पटान्यभ्रमे घटत्वादिविषयकज्ञानस्य विरोधित्वमावश्यकम् , अन्यथा घो घान्यविशिष्ट इति प्रमापतेः, घटस्वावच्छितप्रतियोगिताममेदनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेप्यता पच्छेदातासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति तदिच्छाचिरहविशिष्टज्ञानत्वेन घटत्वनि- सेनानयाच्छिन्नविषयतासम्बन्धन प्रतिबन्धकत्ववपूर्णानन्दरूपतव्यक्तित्वा चरिपतियोगिताकभेदविशिष्टनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशंप्यतावच्छेदकत्व- सम्बन्धेन प्रत्यक्षे तदिच्छाविरहविशिष्टज्ञानस्वेन पूर्णानन्दस्वरूप निछेनानयच्छिन्नविषयतासम्बन्धेन विरोधित्वमपि सर्वसम्मतमेय , एदय ब्रह्मणि तादात्म्येन इश्यप्रकारकधीमाने जडत्यादिभाननियमाजडत्वादेव पूर्णानन्दस्वरूपभेदरूपत्वारपूर्णानन्दस्वरूपज्ञाने द्वैतभानं न सम्भवतीति निरस्तम् ; भवन्मतसिद्धतादात्म्यस्य समवायम्थानीयत्वेन घटस्समवायेन घटान्यवानिति ज्ञानस्येच ब्रह्म प्रशान्यवानिति ज्ञानस्योत्पत्तौ विरोषा- भावात् । प्रपञ्चभाने निरुपाजडत्वभाननियमस्या प्रामाणिकत्वाच । 'तस्वमसि ।' घटो विनाशी' त्यादिवास्याभ्यां बायमाने प्रमानिर्विकल्पके जडत्यादिवाचकपदामावेन तेन रूपेण घटादिभागकल्पनस्यानुचितत्वाच । एवं द्वितीयाभावो ब्रह्मनिष्ठ इत्यायुद्बुद्धसंस्कारस्य द्वितीयत्वावच्छिन्ने सत्ता दाम्यावगाहिज्ञानप्रतिवन्धफतायाः प्रामाणिकत्वेपि धरत्वाधवच्छितो सचादात्म्यावगाहिधाप्रतिवन्धकस्यासम्भवेन । अहं ब्रह, घटो बिनाशी त्या दिज्ञानस्याहार्यवासम्भवात् । नच पराभावो द्यु संस्कारोपि पूर्वमस्तीति वाच्यम् , दृश्यत्वव्याप्ण यावन्तो धर्मा स्तत्तदयच्छिन्नाभावविशिष्टब्रह्मविषयकसंस्कारसत्वे प्रमाणाभावेन यद्धर्मा वच्छिन्नागावविषयकसंस्कारः पूर्वमसिद्धस्तदर्मावच्छिन्ने सत्तादात्म्यार- गाहिनः 'अहं ब्रह्मास्मि, तद्धर्मावच्छिन्नस नित्यादिसमूहालम्बनस्थानाहायरस सम्भयात् । अत एव "एकमेवाद्वितीय " मिति श्रुत्यर्थविचारायसरे ब्रह्मनिष्ठ इत्या २ ·- शासमुक्कावळी । इदम्पदस्य द्वैतत्वावच्छिन्नोधारखे तदवच्छिन्न ब्रह्मोद्देश्यकम्य द्वैतरवा चच्छिन्नप्रतियोगिनाकाभाग्योधयोक्तश्रुतिवास्यजन्यस्याहार्यत्वापत्तिरित्या शक्य, इदम्पदस्य दृश्यत्वावच्छिनोषकत्वेन दृश्यविशिष्टे जमणि द्वैतत्वावच्छिन्नाभावोधस्य तद्वाफ्यादुत्पत्त्या नाहायंत्वमिति गवतामेव समाधान सहच्छते । मिनरूपेण तवदलामावगाहिज्ञानयोरपि बाय बाधकगारखीकारे च उक्तशुतिनन्यबोधस्याहार्यत्व दुप्परिहग्म् । एव मिथ्यात्वानुमितम्तद्धर्मावच्छिन्नाधिरणे सद्धर्मावच्छिनाभावविषयकोना हार्यत्वेपि यथा अज्ञानादिनिपक्रय तथोक्तसमूहालम्बनारमकनासाशा सारस्याहार्यरवेपि प्रपञ्चनाधकतासम्मवाच इत्युक्तालयासिद्धिारा । एतेन सप्रकारकशानाबाध्यत्यगेवोक्तविशेषणार्थ, ब्रमण्यारोपित घरापतियोगित्वस्य ध्वसप्रतियोगित्वाभावप्रकारकशानबाभ्यत्याद्वारणमिति निरस्तम् , इद स्वावच्छिने तत्वानच्छिन्नमतियोगिताकभेदे नाय स इति अमसिद्ध सिनसाधनागरणात् । तस्य सोयमिति तदन्तोपलक्षित स्वरूपविषयफनिर्विकलाधीना यत्वेन सप्रकारक्शानाबाध्यत्यानपायात् । अह ब्रा, घटो विनाशी' ति घटाशे साकारफ यज्ज्ञान जगतम्तादृश हारमाध्यानाश्रयासिद्धेश्च । मचोकसम्हालम्बनायापि प्रपाकाये "तमेव विदित्वातिमृत्युमेती" ति श्रुत्या मामान्याविषयकज्ञानस्याविद्या निवर्तस्त्वोक्ति विरोध इति वाच्यम् , 'अन्नगेव मुवत्मा तृप्तिविशेषमामोता' त्याद्रावनेत नमतानवच्छिनावभीननत्यावच्छिनजनक्तास्तृप्तिमानित्या- यर्थक्त्तयत् 'तमेव मादेरात्मान्य विषयकवानव रिछनारमज्ञानत्यावच्छिन्नजन कतार मुक्तिमानित्यर्थ कल्वेऽविरोधात् । उक्तश्रुती पूर्वकालीनत्वार्थकस्यापि ख्यपस्तात्पर्यवशालक्षणया जनकत्वार्थत्वात् । तत्रच आत्मानमिति द्वितीया तार्यात्मविषयालावितविदिधात्वर्थम्याधेयतया तद्विशेषणतापनस्यात्मवि. पयकत्यपिशिष्टवेदनत्वस्य चावच्छिसत्यससगेणा वयादात्मविषयकत्यायच्छि- पाशवेदारिखनकतालाभात् एपसारपसान्ययोग यवच्छेदारगारमा य . 4 ·न्यायवस्करः। विषयकत्वस्य अपिउन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नामावस्य तादशजनकत्वं योधात् । गच सामान्यसो ऽन्ययोगव्यवच्छेदस्याऽप्रसिद्धया अन्य योगे व्यवच्छेदे च एवकारस्य खण्डशश्शतिः, प्रकृते चान्ययोगोऽन्य विषयकत्वमेव विवक्षितम् , पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादावन्यसमवेतवा- दिकभिव; तनाटकान्यत्वेचात्मपदार्थस्यात्मत्वावच्छिन्नमतियोगिताकत्वसम्ब- धेनान्वयादारगान्यविषयकवानवच्छिन्नत्वलाम इति वक्तव्यम् । तच न राम्भवतिः एकत्र विशेषणतयाऽन्धितस्याऽन्यत्र विशेषणतयाऽन्वयायोगेन आत्मानमिति द्वितीयार्थविशेषणस्यात्मन उक्तान्यत्वे विशेपणत्यासम्भवा दिति वाच्यम् ; पृथिव्यामेय गन्ध इत्यादी सप्तम्यर्थविशेषणतापन्नस्य पृषिव्यादरेवकारा) अन्वयवदेवकारस्थलनियन्त्रितव्युत्पतिवैचित्रयादेव प्रक तेपि तथान्वयसम्मवार । नच पृथिव्यामेव गन्थ इत्यादौ पृथिव्या देसाम्यथैवकारार्शयोर्युगपदेवा-ययानोक्तव्युत्पत्तिसंकोचावश्यकतेति वा. च्यम् , सप्तम्यर्थे पृथिव्यादेरन्वयप्रयोजकसामग्रया. प्राथमिकत्वेन प्रथम तादृशवोधानुत्पादे बीजाभावात्, एवकाराविषयकतबोधे तत्समभिव्याह्न- तैरकारधियो विरोधिस्वे च गौरवात् , उक्तस्थल इव 'वमेधे'त्यादा वपि युगपदन्ययात्रीकारसम्भवाच । वस्तुतस्तदादित्यायनवकारस्य सममि व्याहतपदार्थतावच्छेदकावच्छिन्नान्ययोगव्यवच्छेदे शक्तिम्लीकारान फोषि दोप इति बोध्यम् । सिद्धान्ते च "तमेवे " त्यादेः 'तं विदित्ववे' ति योजनयोद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगितरूपायोगव्य - बच्छेदपरैवकारेण 'शंखः पाण्डर एवे' त्यादौ पाण्डरले शंखत्वव्यापकत्व योधवतद्विषयकज्ञानहेतुकल्वे मुक्तित्वव्यापकत्वबोधेन सगुणध्यानस्य मुक्ति हेतुत्वेपि विरोधागावात् । नच “वमेयं विद्वानमृत इह भाति, नान्यः पन्था अयनाय बिंद्यत" इति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानाघटितसागयचा गोक्षप्रयोजकत्यामावप्रतिपादनातज्ज्ञानहेतुकरवे गुक्तिलव्यापकत्वं मात मेच, "मान्यः पन्था ॥ इत्यादेशाज्ञानान्यस्य हेतुत्याभायपरत्वं तुन ·खात शासमुक्तायी। सम्भवति, प्रज्ञानान्यस्य जीवनगवत्प्रमादादेमीक्षहेतुतायाम्सिद्धान्तसिद्ध तथाच 'तमेये। सादेरतार्थर स्वानुपजाविमानान्तराबाया- कित्यरूपापूर्वता न सम्भवतीति वाच्यम् ; उकशुनगंवन्मतेप्यपूर्वत्या सम्भवम्य तुल्यस्यात् 'तमेवेक जागयात्मान" मित्योन माता- स्वात; यदि च "भेदान्नेतिचेदेकम्यागपी" नि सूत्रोकन्यायेन मति पत्तृभेदादपूर्यत्वोपपति , तप्तच्छाखाध्यापिन प्रति तस्य तस्य वाक्यस्या पूर्वस्वात् स्वबोधनीयपुरुषगतानानादिविरोथिना स्वानुपजीविना गाना न्सरेणामाशार्थत्वस्यैवापूर्वतारूपत्वात् “तमेय विदित्वे " ति याक्यमेव येन प्रथम श्रुत त प्रति तम्यापूर्वतानिवाहाद , तमेवैक जानथे। स्यादेश्स्वानुपजीविमानान्तरत्वेपि स्वमोपनीयपुरुषगताझानादिविरोधित्त्वाभा नादित्युच्यते ।, तदा मारमप्युक्तरत्यिवापूर्वत्वोपपत्तिरिति तुभ्यम् ; तथा पूर्वोक्तब्रह्मसाक्षात्काररय सम्हालम्वनामकस्य प्रपशनाये प्युक्तश्रुतिविरोधाभायादाप्रयासिद्धिारा । यत्तु - ज्ञानस्य स्वसमानविषयकाज्ञानतजन्यम्रमविपयाविषयरुद नियमात् "अह अन्न, पटो बिनाशी " ति समूहालम्बन न सम्भ- वति, अयथा 'शुक्तिरियन , रजतमिद' मित्यादिसमूहालम्बनस्यापि इय शुक्तिस्तद्रूप्य ज्ञेय' मिति ज्ञानम्य तु नासम्भव , स्वसमानकारीनत्वेनापि विपयत्य विशेषणीयत्वात् . उक्तज्ञानम्य तद्प्य' मित्यशे स्मृतिरूपरवेगातीतरूप्यादिविषयत्वेन स्वसगानकारीन रूप्यावविषयकत्वान् । नच ज्ञान स्वसमागविषयाज्ञानवजन्यभ्रमत. विपर्यनाश इति पक्षे उक्तनियमएस युक्तवेपि ज्ञाना बोच नाशहेतुता पक्षे नोनियम इति वाच्यम् । ज्ञानम्य नाशयपक्षसाम्यानुरोधेन नाशप वपक्षेप्यसमूहालम्बनम्थैय तथालादिति, तर, जीव मुक्तिराले भुज्य गानादृष्टदेहादिमत्वेन तद्विषयकाह्मज्ञानोत्सवी वापराभावेनोवानियमम्या :युक्तत्वात् । सम्मवात, .

·न्यायभास्कर.। फता- नच ब्रामान्यविषयकत्वावच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितश्योज्यतावस्व- स्त्रोपादानान्यतरत्वावच्छिन्नाभावकान्यत्वमेवोक्तावाध्यलातार्थ ; शुक्तिरूप्य तदुपादानान्यतरत्वावच्छिनामावत्य शुक्तिविषयकत्वावच्छिन्नमयोजकता- फत्वादुक्तध्वंसप्रतियोगित्वस्येदंवावच्छिमायोगिकतत्यावच्छिन्नप्रतियोगि- कभेदस्यापि तादृशावाद्यावृत्तिः, यहा ब्रह्मान्यविशिष्टान्यत्वमेव तदर्थः, वैशिष्ट्य च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन स्यनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवल्यसम्बन्धेन स्वाधिकरणता- स्ववि. पपकाप्रामाण्यज्ञानाऽनास्कन्दितनिश्चस्वसम्बन्धेन; भेदप्रतियोगितावच्छेद फता - स्वनिष्ठावच्छेदकताकपतियोगितामभेदयत्वसम्बन्धेन; स्वनिष्ठावच्छेद - स्वपूर्वच, स्यमयोजकाज्ञानसमानकालीनलान्यतरसम्बन्धावच्छिन्ना सभाच शुक्तिरूप्यादेरुक्तसम्बन्धेम शुक्त्यादिविशिष्टत्यादुक्त वरप्रति- योगित्वादेश्च धंसप्रतियोगित्वाभावविशिष्टप्राविशिष्टत्वाद्विशिष्टप्राणश्च शुद्धनमभिन्नत्वादुक्तभेदस्य च तदन्तोपलक्षितस्वरूपविशिष्टत्वानोकसिद्ध- साधनाबकाशः, न या आश्यासिद्धिश्चेति वाच्यम् - नानाज्ञानपक्षे उक्त विशेषणेन शुक्तिरूप्यादिवारणेप्येकाज्ञानपक्षे तदवारणात् । तत्पक्षे शुक्तिज्ञानमालेपि शुक्तिरूप्योपादानाज्ञानसत्त्वात् , नानाज्ञानपक्षेषि भदायोपलक्षितानुयोगिक ज्ञानत्वोपलक्षितप्रतियोगिनभेदे 'ब्रह्म न ज्ञान' मिति प्रमसिद्ध "सत्ये ज्ञान" मित्यादिशोधकवाक्यजन्यधीबाध्ये सिद्धसाधनस्य दुरित्वाच्च । एतेन ब्रह्मनिष्ठनिरवच्छिन्नविषयताशून्य ज्ञानाशध्यत्वमेवोक्तविशेपणार्थः, निरवछिन्नविषयता च प्रकारतागिमा मांपा; लेन 'इयं शुक्ति' रित्यादिज्ञानस्य सन्निष्ठनिरवच्छिमप्रकारताकत्येपि शुक्तिरूप्यादौ नतिद्धसाधनम् , न वा आश्रयासिद्धिश्चेति निरस्तम् । यदपि जीवत्वरजवायुफ्लक्षितत्रत्मनिन्द्रपितविषयता मान्यज्ञानाया- ध्यत्यमेवोक्तविशेषणार्थः, 'सत्य' मित्यादिवाश्यजन्यज्ञानविषयत्वास सत्य- ·शास्त्रमुतारी। ~ स्वायुरलक्षितनत्यनिरूपितवेपि जीवमाधुरलक्षितानिरूपितत्वेन गोलभेदे सिद्धमाधममिति , तन्न, देतपादिमते जीवनात्याइपलक्षितमशानिरू पितविपयिताया अप्रशिद्धे, समानाकारमानेषु विपयित्ताभेदम्याऽप्रामाणि कवेन 'सत्य ज्ञान' मित्यादिवाश्यजन्य गोषम्य " सरसमसी" यादिवाक्य जन्यमोधादविलक्षणाकारतया नादृशोधस्य जीरलायुपरक्षितनम्मानिरूपित निपयिताकत्वानपायादुक्तसिद्धसाधनम्य दुर्वारयात् । एरोन गावाय जन्मतानवच्छेदकीभूतविषयताविमिष्टान्यत्वमेवार्य , वैशिष्ट्यच स्पसमा नाधिकरणदपतियोगिताबन्दस्त्यसम्यन्धारच्छिन्नम्वनिष्ठावच्छेदकताक प्रतियोगितामभेदवावसामधेन, एकाधिकरणका स्वनिरूपकापागाण्य ज्ञानानाम्फन्दितनिश्चयवसम्पन्धावच्छिन्ना, भदप्रतियोगितापदपत्ता- स्यनिष्ठावच्छेदकताकातियोगिताम्मेदयत्वसम्बन्धेन, स्वनिष्ठावच्छेदकता चोक्तान्यतरसम्बन्धावच्छिन्ना, तथाच ताशभेदस्यौनसम्बन्धेन महा वास्यजन्यतानवच्छेदकीभूत 'सत्य' मित्यादियोघीयविषमताविमिष्टरवा द्वारणमिति निरस्तम् ,- महत्वाच्याना परस्परजन्य बोधे व्यभिचारवार- णायाऽव्यवहितोत्तरत्वस्य जन्यतावच्छेदपले विपयितानिवेशे प्रयोजन विरहण महावाक्यजन्ययाधीमविपरताया अपि तादृशवाक्यजन्यतानवच्छेद फत्वेनाश्नयासिद्धश्च । नच महावात्रयाजन्यज्ञानविशिष्टान्यत्वमेवोचविशेषणार्थ ज्ञानवैशिष्ट्यचाधेयतासम्बन्धेन, आधेयता च - स्वनिष्ठावच्छ दरताकमतियोगिताकमेदवत्त्वसम्बन्धेन , स्वनिष्टावच्छेदकता - स्वपूर्वस्व, स्वपयोगकाजानसमानकालीनत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्ना, महावाक्य च जीवब्रह्माभेदतात्सर्यालेनाद्वैत्यभिमतत्वम् , तथाच प्रयत्वापरक्षिते ज्ञान स्वायुपलक्षितमेदस्य महावाक्याजन्य गच्छोधरावयजन्यज्ञानमुत्ताधेयता सम्बन्धेन तद्विशिष्टवान सिद्धसाधनमिति वाच्यम् , तथा सनि 'तत्त्व ·न्यायमारकर.। . मसी' त्यादिवान्यजन्यनिर्विकल्पकधीकाले विद्यमानं यद् घटादिज्ञानम् , उक्ताधेयतासम्बन्धेन प्रपञ्चस्य तद्विशिष्टत्वेनानयासिद्धेः । नच "कदा निदद्वैतदर्शनम् , कदाचित् द्वैतदर्शनम् , न पुनर्युगपदेवोभयम् , संतमस बहुळालोकयोरिव विरोधा" दिति विवरणोपरतत्काले पटादिज्ञानं न सम्भवतीति वाच्यम्; तथापि तत्काले सत्यादिशोधकवाक्यजन्यधी सम्मवेन तादृशधियमादायाश्रयासिद्धः । ननाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन महावाक्यविशिष्टान्यत् यज्ञानम् , उक्ताधेयतासन्यन्धेन तद्विशिष्टान्यत्व मेयार्थ ; तथाच महावाक्यजन्यधीकालीनस्य शोधकवाक्यजन्मज्ञानस्या व्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन महावाक्यविशिष्टत्वेन तदन्यत्वागावाव्यावृचिरिति वाच्यम् । एवमायखण्डाकारब्रह्मज्ञानबाध्ये तदव्याहतपूर्ववृत्तिप्रातिमा- सिके सिद्धसाधनात् । तस्योक्तधेयतासम्बन्धेन महावाक्याव्यवहितोत्तर श्रुतिभिन्नज्ञानविशिष्टान्यत्वात् । यत्तु - स्वजन्यध्वंसप्रतियोग्यज्ञानप्रयुक्तत्वसम्बन्धेन ध्वंसविशिष्टा न्यत्वस्यापि पक्षाविशेषणस्यात्तादृशमातिमासिकस्य व्यावृत्तिः, तादृशप्राति भासिकस्य मूलाशानध्वंसजायध्वंसमतियोग्यज्ञानप्रयुक्तस्यातादृशमातिभासि कोपादानाज्ञानस्याखण्डाकारवृत्त्यसमानविषयकत्वेन तन्नाश्यत्वायोगाजीवेश भेदादिरूपानाद्यन्तरसणानिव मलाज्ञागनाशनाश्यताया एव युक्तत्वादितिः - तन्न, एवमपि तादृशप्रातिभासिकोपादानाज्ञाने सिद्धसाधनाबारणात् । गच ताशाज्ञानस्य मिथ्यात्वेन द्वैतमतसिद्धत्वागावान्न तत्र सिद्धसाधन सम्भवः, यद्वा स्वजन्यध्वंसप्रतियोगित्व, स्वजन्यध्वंसप्रतियोग्यज्ञानप्रयुक्त स्वान्यतरसम्बन्धेन ध्वंसविशिष्टान्यत्वस्य विवक्षयोक्तदोपवारणमिति वाच्यम्। जीवेशभेदादिरूपानादिपदार्थानां पक्षबहिावापत्तेः, स्वजन्यध्वंस प्रतियोग्यज्ञानत्यम्यान्यतरसम्बन्धघटकत्येप्यज्ञानस्य पक्षवर्भािवापत्तेः ; , ·" शापमुक्कारळी । ज्ञानस्यापि पागभाव गरूपत्वेनानानस्योक्तसम्पन ज्ञानात्मकध्वस विशिष्टरवेन तदन्यवाभावात् । मच वापच्छिन्न ननकमानिरूपित ज यताव माशप्रतियोगिता पेशिष्त्यसम्पधेन ध्वसत्वविशिष्टयत्वगेय मि वेश्यमिति न दोप, ज्ञानम्य ध्वसत्वेग दृश्यध्वसहेतुत्लागावान , प्रति योगिता विशिष्टत्व च स्वाश्रयत्व सानयाशनमयुक्त्वान्यतरसम्बन्धनेति वाच्यम् ,- एवमप्युक्तप्रानिभासिके सिद्धसाधान्य दुरित्वात् , ज्ञानेना ऽज्ञानथ्यसम्स ताशाज्ञान-परोन दृश्यान्तरसस्य च भवता मतेऽनही कारात् , तथा सनि तत्त्वज्ञानज यायाऽविद्याथ्वसस्य ताहराध्वसजन्य स्य दृश्यान्तरध्वसम्य च नासकामावेन मुक्तो तयो परिवारमा “विद्वानामरूपाद्विमुक्त" इति श्रुतिमाधापते , ध्वसमामान्यम्यवानगी फारे चानयासिद्धे । स्पष्टचेमद्वैतसिद्धिटीकाया विदुटीकाया च । एक्मसति वाधवारमाय सचादात्म्यवत्वनिवेशनमित्यप्रयुक्तम् , असख्यायगड्गोमते असति बापायोगात् , বাঘেষণি ব্যথাৰৰংৰ যাৰবাৰ, पक्षविशेष्यफसाध्यप्रकारकप्रतीति প্রনালিনহােল্কন যযানলিবিষযঙ্কনাৰন্তিন্নী সংৰক্তির स्यैव पायलमणत्वात् , असद्विपयकाज्ञानस्य भव मते अनद्गीकारेण तद्विपयम्ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्याभावात् । नच यद्पावच्छिन्नविषयिता व्यापिका पक्षविशेप्यासाध्यप्रकारकानुपितिप्रतिद धमता तपायच्छिन्न त्वमेव साधत्वमिति साध्याभाववदसतोप्युक्त राधत्व सम्भवतीति वाच्यम्, भव-गते अभावगात्रस्य केदान्ययितया इतिप्रसङ्गन तस्य कार्यजन करवास गयेन प्रतियन्यताका कारणीभूताभावमतियोगितारूपत्यासम्भवात ·म्यानमारकरः। सजनकाज्ञाननाशकतारूपत्वसावश्यकत्वात् । नत्र मिथ्यात्वपटकामावस्स पारमार्थिकत्वपक्षे तादशाभावस्य केवलान्वयित्वेपि न्यावहारिकामावस्या तभारवेनानतिप्रमझात् कार्यजनकर सम्भवति, व्यावहारिकाभावस्म मिथ्यात्वपटकत्वेपि लोकसिविशेषणतानागन्यतमत्वेन कारणतावच्छेदक सम्बन्धवाशीकारावातिमसा इति कारणीभूताभावप्रतियोगितारूपमेव प्रति मन्धकरवं बाधशरीरे निवेशयितुं शक्यत इति वाच्यम् - तभासति पर्वती बहिमान् धूमादित्यादौ मातिभासिकवड्यभाववत्पर्यतस्यापि बाध- स्वापत्तेः, तज्ज्ञानस्यापि निरुक्तप्रतिबन्धकरवाकान्तस्यात् । तजनकाज्ञान नामकस्वनिवेशे तु मातिप्रसाः, मातिभासिकस्यामानाविषयत्वात् । यद्यावच्छिन्नविषयिता अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदिका स्वसमानसत्ताक तद्रूपवत्वस्म विवक्षणेन प्रातिभासिफचयभाववत्पर्यतस्य वारणे तु साध्या- भाववदसतो बाधत्वकथनमयुक्तमेय; मसति फस्या अपि सताया भभावात् । एतेन चिदिन्नत्वानुपादाने ब्रह्मणि बाधोपि निरस्त , मिथ्यात्वाभावम्य न्याय हारिकत्व तस्य ब्रह्मसमसत्ताकत्याभावात् , शुद्धस्य ज्ञानाविषयत्वपक्षे भाभलक्षणस्यैवासम्भवाच्च । शुद्धस्य निर्षिफल्पकधीविषयतापक्षेपि साध्या भावप्रकारकज्ञानाविषयवेन भाभलक्षणासम्गयस्तदत्रस्य । भस्तु वा यथा कश्चिद्वाभः, तथापि सत्तादात्म्यपत्र व्यर्भमेव, स्वसमानसत्ताकचिद्भेद वरवरूपचिद्वितत्वाभावादेव तद्वारणात ; अक्षतादात्म्यरूपस्य भवदमिगत सत्तादात्म्यस्य सत्यत्ववादिमते प्रपञ्चे भस्वीकारेण ताहशविशेषणोपा- दानस्य सन्दिग्पासिद्धिसम्पादकरवाच । किश्श पातीतिकव्यावृतरूपेण पक्षतामच्छेदकोटी सत्तादात्म्यप्रवेशेनेर प्रालीतिकसत्तादात्म्यवतः प्राति मासिकस्म व्यावन्नाद्रप्सममेत्यादिविशेषणवेयय॑म् , मवन्मते सत्ता दात्म्यत्वरमतत्वपटत्वपटत्वादिकं हि विविषा-प्रातिभासिकमालवृत्ति न्याय हारिकमात्रवृत्ति तदुमयसापारणश्चति, एवञ्चोमयसाधारणसत्तादाम्मलेन २ ·पासमुक्तावकी। ससादात्म्य निवेश्य प्रातिभातिक शिद्धमापनसम्पादनस्य तद्वारा विशेष णार तरोपादानम्य ' प्रक्षाळनाद्धी " ति न्यायग्रस्तत्वात् । किशोमम साधारणसत्तादात्म्यत्वे रासादात्याय पक्षतावच्छदकपटस्ले न तुच्छ च्याचि , पाशविपाण सदिति श्रमसम्भवेग शशविराणादावपि प्राताति कस्न सचादात्म्यम्य सम्मयात् । नच समाधिपाणादौ न प्रातीतिर सत्तादात्म्यसम्मद , मनुयोगिरूपेण परिणममानाशिवाया श्य तनिष्ट सवादात्म्यरूपेण परिणममानत्यनियमेनाळीव रूपेमाविद्याया अपरिणम मानत्यादळीकनिष्टतादात्म्यरूपेणाविद्याया परिणामाऽभवत् , शुक्ति कप्यादिरूपेण परिणममानापिधाया एव सनियमचादाम्यरूपेण परि गममानत्वादुक्तानियास्यानपथावत्वादिति वाच्यम् ,- रगत सदित्यादौ व्यावहारिकस्य गुरुत्पादिनि सतादात्म्यत्यय सतसतर्गतोपपतों तल सता दात्म्यपरिणामे मानामावात । नच सन्य रनमानुयोगितामायाल रजतसतर्गवरा भल इनि रजत्तानुमोगिकतादा म्यपरिणामस्यावश्यकतति नाच्या नादात्म्मागित्वयोपिशृद्यतयो परिणपि रजतानुयोगिक तादात्म्मनिहार भनुयोगित्वम्य, रजतसतादात्म्याभ्या तत्सम्बभयो नयोरपि विशु बलयोविशिष्टमाननिवाहत्येन तत्सम्बन्धमपीत्येवमनव स्थिता'तपरिण मारपपत्ते तावत्सम्बधानाथ रजत रादित्यादिनाने भानस्यानुगतविरद्धवान् नदपेशवाऽनुयोगित्वम लम्य परिणामौचित्यान, गम्ब भराम भरमाऽभारे तपरिणामस्याप्यनावश्यक्त्वात् । एव सत्प्रति येगिमतादात्म्यम्भोच नियमस्वीकारेगाटोकावृत्तित्येपि सदनुपौगिकारीकात्ति योगिकतादाम्यम्याारसाधारण्ये क्षतिविरहात् , सपेण परिणममाना अविवाविरहेण तादृशतादा म्यम्यानुयागिपरिणाग्यविधाकार्यवाभावात् । यदपि सदोगिकनादा यम्योचरीत्या मससाधारण्येषि न पनि , म प्रतियोगिता यस्यैव यक्षतावच्छेइपरस्यादिति, वदपि ग , ·न्यायभास्कर। तथासति भनुयोगितासम्बन्ग सत्प्रतियोगिकतादात्म्यस्य पक्षतावच्छेदक- पटकस्येनैव ब्रमणि वाममारणे चिनिनत्यविशेषणवाद , स्वस्मिन स्प- प्रतियोगितादात्म्यानुयोगिलाभावात् ; - प्रतियोगितानुयोगितान्यतरसम्ब धेन तारशतादात्म्मस्प घटकता भीकृत्य ब्रह्माणि नाघसम्पादनस्य "प्रक्षालनाद्री" तिन्मायग्रस्तत्वात् । सत्प्रतिमोगिकतादाम्यानवेशे आश्रया सिद्धिश्न, इदम्पदा रनतस्येव ब्रह्मणि दृश्यमानस तादात्म्येनाऽध्यस्त तया इदम्पदार्थे रजतप्रतिमोगिकतादात्म्यस्येव ब्रह्माणि दृश्यप्रतियोगिक तादाम्यस्योत्पतिसम्भपि घटादिदृश्ये सद्रूपब्रह्मणोऽनध्यासात्तन्न समति मोगितादात्म्यस्वीकारे प्रगागाभावात् । यतु--- इदं रजतं रजतमिदमिति ज्ञानद्वयम्य परस्परलक्षण्य निर्वाहाय प्रथमप्रतीतेरिदम्पदार्थे रजततादात्म्याप गाहित्ल द्वितीय प्रतीत. रजते इदन्तादात्म्यायगाहित्वं स्वीफर्तव्यम् , तथा घटस्सन् , सन् पर इति प्रतीतिद्वयानुरोधेन सति घटादितादात्म्यमिव घटादौ सत्ता दात्म्यमपि सिद्ध यतीति; तन्न; - उपनीतं विशेषणत पैग भासत इति वदगियामिकादिभिः प्रथमप्रतीते. स्वीकारेपि द्वितीयमतीतेरगही कारेण ताशप्रतीतेरप्रामाणिकत्वात् ; प्रामाणिकत्वेपि विपयितावलक्षण्ये नैव जानवैलक्षण्यनिर्वाहेण तदर्भ विलक्षणविषयकल्पनस्यायुक्तस्यात् अन्यथा घटवतरम् घटभूतलसयोगा इति ज्ञानयोलाण्यनिहाय तत्रापि विलक्षणविषयकल्पनापते । नच प्रथमज्ञाने सम्बन्धविधया भासमानस सयोगत्य सम्बन्धोऽप्यधिको भासते, नतु सम्हालम्बन रूपयरमज्ञान इति विषय लक्षण्यादेवोगयोवैलक्षण्ममिति वाच्यम् :-- संयोगादिप्रतियोमिकसम्बन्धमादायापि समूहालम्बनसमावात् । नच संयोगसंसर्गकविशिष्टबुद्धौ संयोगः स्वरूपत्त एव भासते , नतु संयो गत्वेन , लण्यपदार्थत्यापि सम्बन्धविषया स्वरूपतो मानोगमात् । , ·लिया" मिति, २० शासमुक्तापळी। उक्तसमूहासम्मने र संपोगत्वेन सयोगो भासत इति सयोगम रूपाधिकपदार्थभानाऽमानाभ्यामेव तयोविशेष इति वाच्यम् , एवमपि घटवस्तर सयोगध, पटभूतलसयोगा इति ज्ञानयोर्विशेषानिर्वाहात् । नच मटवद्भूतलमिति ज्ञाने घटविशिष्टभूतसम्य विषयत्व समूहालग्नने व शुद्धमूतलस्येति विशेष', विशिष्टस्यातिरितस्वादिति वाच्यम् । विशिष्ट यातिरिक्ततामा भमुपदमेव निराकरिष्यमाणत्वात् । यत्तु विषयतालमण्यामानवलक्षण्योपपादने महिविपषमात्र विलोपापत्त्या साझारवादापत्ति , भय घट गय पट इवि ज्ञानाना मियो बैरक्षण्याम हि तेषा विषया परस्पर भिना पटपटादिस्या उप गन्यन्ते, तदुक्तमुदयनाचार्य. . "अनैव विशेषो हि निराकारतथा गर्थेन ज्ञानाइत्यन्तभिलेन बटादित्यपेण, गभितो धिमा विशेष , निराकारतमा- ज्ञानभर्मरूपाकारेण पटादिना विपयितास्थानी भटादिक विपपितास्थानीय ज्ञानधों ज्ञानादिनाभिन्नतया बौदैयदुध्यते, न तत्तथा, किन्तु ज्ञानादत्यन्त मिल पन विषयो जानवलक्षण्यसम्पादक इति स्वीकार्यम् , तभान इद रजतम् रजतमिदमिति प्रतीत्यानलक्षण्यनिहाय जनप्रतियोगिद- प्रतियोगिकलादाल्मायमिद प्रकृतपि घटम्सन् सन् पद इति प्रतीति द्वयलक्षण्याप तादाम्यस्यमावश्यामिति । तन्म, विषयिताचे लश्नप्यात् ज्ञानलक्षण्मेपि वियितापलक्षण्यस्प विषयवलक्षण्यानितया बहिविषय विलोपापत्तनकाशात् , स्वतोव्यातविषवितासनस्यैव बौद्धमतप्रवेशा पादकरवान् , विषयल्यावृत्तविषयितापनम्याऽतथास्वान् , भवतामपि बौद्धमतप्रवेशापोर्दुवारवान्, भवादिरपि झागविययोस्स धन्भ भूतस्प विषयित्वाप स्वीकारात् ; तच विवादास्गरूप शना शिनामिन्नमिति भवारिसमान्तान् , ज्ञानदेरमण्यम्य साक्षाद्विपररक्षण्या येन हीनतया , तथाच भन्यमा - ·न्यायभास्कर । २१ , भीननामावेपि परम्परया तदधीनत्वादेव 'अनमे' त्यस्योपपतं; 'निराकारतये ' त्यस्यापि स्यतो व्यावृत्ताविपर्यिताशून्यतयेत्यर्थात् । नन विषयवैसरण्यादिवयितांवलक्षण्यम् , सद्वैलक्षण्यास ज्ञानवैलक्षव्यमिति प्रणालीकल्पनापेक्षमा साक्षाविषयवैसक्ष्यमादेव ज्ञानपैलक्षष्यमिति कपन सचिसमिति वाच्यम् - मन्त्र विषयवैलक्षण्याज्ञानलक्षण्यं न सम्भवति- ममा पूर्वाचायोटिवद्भुतलं पदभूतलसयोगा इति समुदालम्बन विशिष्ट बुद्धयो , तत्र निषयितासु विशेवियतावादिकाखण्ड कल्पयित्वा तादृश निमित्तालक्षण्यादेव ज्ञानवैलक्षण्योपपादनात् ; तलापि शिलक्षणविषम कल्पने पटपटादिरूपनानापदार्थविषयकसमहालम्बनविशिष्टबुद्धिोदेगानन्त- विषयकल्पनापत्ते ; तदपेक्षपा विशेष्मितात्वादेरखण्दस्प कल्पने लाघवात् भत एव विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या नायगालातरक्षणविशिष्टघटवानिति সালাদিহিনহিয়ানমাল-নালহিনানানয়নকে বা पपत्तिः, विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानीयतत्क्षणनिष्टनिषयतायामवच्छेदकता. स्वरूपाखण्डधर्मस्य कल्पनात् , विशेष्ये विशेषणमितिज्ञानीयतत्क्षणनिष्ट विषयताया च तदकल्पनात् । एवमेव एका द्वयमिति रीत्या तत्क्षण घटत्वोभयविशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानात् घटत्वविशिष्टे तत्क्षणप्रकारफस्य विशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानस्य लक्षण्यनिर्वाह , तत्र प्रथमज्ञाने उभय निष्ठप्रकारतानिरूपित्तविशष्यताया निरवच्छिन्नत्वात् , द्वितीयज्ञाने च क्षण- निठमकारतानिरूपितविशेष्यताया घटत्वावच्छिन्नत्वात् । यत्तु- विशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञाने विशिष्टस्य विषमत्वार विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या ज्ञाने केवलस्म विषयस्यात् विषयौलक्षण्यादेव तयो विशेष, विशिष्टकेवलयोर्भेदादिति; तन्न, विशिष्टम्यातिरिक्तत्वे क्षणि- कत्वापत्त्या बौद्धगसावेशपत्ते. , तत्तत्क्षणविशिष्टस्य मित्रत्वात् । नत्र फेवरस्य स्थिरत्वान दोष इति वाच्यम् ; - केवलरूपस्य तत्तत्क्षण ·नर १२ शायरावी । सम्बन्धित्वे भेदापतेः, क्षणासम्बन्धिले कासयन्नित्यापायेन वच्छता पई, । एवं विशिष्टकेवलयोदे विशिष्टसचा न सत्तेति प्रत्ययापचिम्म । यत्तु -- समाजविगन्तिमपत्तियोयनुयोगिवाचकपदसममिव्याहतनो उमेदविरोधिस्यविशिएस्वरूपसंसर्गभेदप्रकारकशाब्दयोषजनकत्वादसमान - दिमस्तिकपनियोगिनुयोगिवारकपदसमगिव्याहतननन्ध प्रतियोगिविरोभित्ल विशिष्टस्वरूपसंसर्गकागावपोषजनकत्वाद्विशिष्टसचा न सत्तेति न प्रत्ययः, विशिष्टयुद्धयोर्मेदाभेदाङ्गीकारणादविरोभित्वविशिष्टस्वरूपसम्बन्थेन भेद विरहात् ; विशिष्ट सत्ता न सत्तेति प्रात्यक्षिकात्ययस्मापि नापत्तिः । साहशमत्ययेप्युक्तस्वरूपस्यैव संसर्गस्तात् । अभिलप्यमानप्रतीतेरभिलाप जन्यबोधसमानानारत्वादिति । तम्स, पृक्षे न कपिसयोग इति प्रत्ययस्य अमरयापते , तत्र स्वरूपसम्पन्ने प्रतियोगिविरोभित्वविरहात् । तत्राप्येकावच्छेदेनकाभिकरणापतित्वमपविरोधोऽस्तीति वाच्यम् ,- तथापि 'नेह नानास्ती' ति श्रुतिजन्यमोधस्य भ्रमत्यापते.; भेदाभेदयोः परम्पर रुिखलेन विशिष्टफेवलपोदाभेदाशीकारम्पायुतत्वाच ! यदपि तपटे तपटसयोगादिरामपि तदार तमपटवानिति भी न प्रमा, किन्तु भूतलादौ तघटादिप्रकारको प्रमेति व्यवस्था सिद्धये विशिष्टधीमा विशेष्ये विशेषणस्य भेदसमानाधिकरणसम्बन्धी विषय इति कल्प्यते, तभाष सति हि तघंटे तम्य सयोगादिमत्तपि तद्दसमानाधिकरणसयोगादिसम्बन्धस्यासत्वात्रोक्ती प्रगा, तथाच सण विशिष्टसरेत्यभेदसर्गिकप्रत्ययेपि विशेषणभेदसमानाधिकरणाभेदम्यैव सं- सर्गस्त्यावश्यकत्वाद्विशिष्टकेवरुयोभेदाभेदसिद्धिरिति । तन्न, तद्घटभेद वशित्यविशिष्टस्यापि संयोगस्य प्रतियोगितया तद्घटे सत्येन सद्घटस्तद्घटवानिति प्रमापरित्वात् । यदिच सादृशसयोगस्नानु योगिन्येत स्वपनियोगिनम्मम्बन्धो न स्वप्रतियोगिनीसि निम्मानोक्ता ·न्यायमारकरः। पचिरित्युच्यते तदा भेदस्य संसर्गघटकरवं व्यर्थम् ; तटसंयोगानु योगित्वस्य तद्घटे मावादेव तस्य सम्बन्धत्वानुपपत्तेः । एवं विशिष्टफेवलयोमैदे केवळघटे तव्यक्तित्वविशिष्टघटभेदस्य सत्त्वेन विशेष णभेदस्य संसर्गतावच्छेदकत्वासीकारेपि तयटस्तघटयानित्यादियुद्धे अमात्ववारणासम्भवात् । विशेषणनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितत्वमिशिष्टानु गोगिताया विशिष्टवुद्धिविषयत्वाहीकारेणैव तद्घटस्तघटवानितियुद्धेः प्रमावस्यावश्यं बारणीयत्यात , स्वस्मिन् स्वप्रतियोगिफल्मविशिष्टनिरू. पितसम्बन्धानुयोगिताविरदात् , तस्मतियोगिकत्वविशिष्टनिरूपितसम्बन्धानु योगितायास्तदधिकरणतारूपत्वात् ; घटामावादिस्थले स्वभेदेऽप्याधारा धेयभायाशीफाराद्घटाभाबस्तद्वानिति प्रतीते. प्रमात्यनिर्वाहात् । विशेषण भेदत्य सम्बन्धतावच्छेदकत्वपक्षे च भटाभावो घटागावयानित्यादिबुद्धेः ममात्वानुपपत्तिः, घटामाचे तद्भेदविरहात् । यत्तु- घटाभावो घटाभाववानित्यादौ घटप्रतियोगिफाभारत्यमाण विशेषणत्वे तेनैव रूपेण न विशेष्यत्वम् , फिन्तु पदविरोध्यभावत्यादि रूपेण, यथा हि मामइ जानासीत्यादौ रूपभेदनैय कर्मकर्तृता, अन्यथा अत्यन्सागेदे परसमवेतक्रियाजन्यफलवत्त्वरूपस्य कर्मत्यस्यात्मन्यसम्भवात् , तथा रूपगेदनैव विशेष्यत्वविशेषणत्वे उक्तज्ञाने स्वीक्रियेते; उक्तकल्प मानुरोधात् ; घटामायस्तद्वानित्यादायेकरूपविशिष्टस्यैव घटागावपद तत्पदाभ्यामुल्लेखपि सुवर्भेकत्वादिविशेषितरूपेणैव शाब्दीविशेप्पता, तथा च मिनरूयाभ्यां घटागाबादौ त दसम्भवेन भेदविशिष्टविशेषणतासम्बन्धस्य भानाद्विशिष्टधीमात्रे भेदविशिष्टसम्बन्धस्य भाननियमो न व्याहत इति; तन्न, घटामायस्वायकरूपावच्छिन्नविशेषणविशेष्यसाकपत्यक्षस्थते भेदभानानुप- पतिशहायामस्मदभिमतायां भिन्नरूपावच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावस्थले समा पानस्यासातत्वात् , शान्दोघे मतुपा सम्बन्धिोधन शङ्काया एवा सदतेः तत्र गिन्नरूपोपपादनस्यायक्तत्वात् । नरकरूपावच्छिन्नविशेषण , ·२९ नावमुक्तायटी । विशेष्यताक तासात्यक्षमेव न सम्मयतीति समाधानापानासाति रिति सच्यम् :-- एनम्य शपथमानिणययात् । किश, पटाभाव खत्यवस्टिन सदन्छिनन्यायकचापरामर्शाचदवच्छिन्नविधेयताकानु- मिति केन पार्यते । अनुमितावुपनीनधर्मान्तरभानोपगमेपि तन्नियमा सिद्धे । एव पटाभावातदानित्यादी मुचकररमादाय समापानमपि न युक्तम् , तथासति घटाभारम्तदभाववानियादिसमनिवृत्तये घटाभावातहा नित्यादिवाक्यप्रयोगानुपपत्ते , शुद्धतावच्छिन्नधामस्तदभाववताजाने शुद्धत्तद्धमावच्छिन्ने तनिश्चयम्यैव प्रतिबन्धकत्वात्, तत्प तादशवाझ्याद नुत्पते । एव घटाभारस्तदमाववानिति यादिन प्रति पटाभावास्यानिति प्रतिज्ञायाम तरम्। किश्च परसमवेत्तजियानन्यालशालिखशरीर भात्यन्ति फभेदस्यैव घटक त्यम्, अन्यथा मामह जानामातिय मामह गच्छामीत्यापचे । घटामावालहानित्यादी प्रान्तवाचितहदम्येकावरिशिरघटाभावपरामर्श फल्बसाभवेन वाशघटामावयव विशेषणत्वाद्विशेपणभेदस्य ससर्गता बच्छेदकत्यामम्भवात् । नच प्रमान्तरव समभिव्याहतपदोपस्थाप्यत्वम् , तेन प्रत्ययान्तोपस्थाध्यकत्यधिशएघटामावाय न नच्छन्दन परामद इति वाच्यम् , सुन्दरो देवदत्तम्तमानमेत्यादी सौन्दर्यविशिष्टदेवदत्तस्य सच्चब्देन परामर्शदर्शनेन सममिव्याहृतशब्दजयनानविषय यस्यैव मान्नतारूपत्वान् । एव सचा विशिष्टाचा नीलो घट इत्यादी भेदा मेदयोनिमीत्य विशिष्टशुयोर्गुणगुण्यादीना च भेदाभेदाशीकारे "नैकम्मिन्नसम्भवादि " स्राधिकरणविरोध , तर भावामावरूपविरुद्ध धर्माणामनासम्मवस्य प्रतिपादनात् , इत्यक प्रसतानुमसक्तया । तामा विशिष्टशुद्धयोभदासम्भवाद्विशिष्वैशिष्ट्यागादिशानस्य विशेष्ये विशेश्णमिति ज्ञानाद्वैलक्षण्यस्य विपवितावलक्षण्यादेव माच्य तया सन् घट घटस्तानिति ज्ञानयोरपि विपयितावैवाण्यादेव लक्षण्य निदात्समतियोमिकतादाम्यान्तो मानाभापाटानयासिद्धिदुर्वारा ।

·न्यायभाकरः। यदपि-ज्ञातो घट इति प्रतीत्या ज्ञानप्रतियोगिकविषयतासम्बन्धस्य घटानौ सिद्धत्वान्नाश्रयासिद्धिः, समादात्म्य हि चिद्रूपज्ञानस्य विषयतारूपं तादात्म्यम् । अतएव घटपटादिरूपविषयभेदेन तादृशसत्तादात्म्यानन्त्य मपि प्रामाणिकम् , कपालादिनिष्ठविषयतारूपाचादाम्येनावच्छिन्नस्य क- पालो पटवानिति ज्ञानीयघटादिनिष्ठविषयतारूपसत्तादात्म्यस्य तत्त्वादिनिष्ठ, विषयतारूपसचादात्म्यावच्छिन्नेन पटादिनिष्ठविपयतारूपेण सतादात्म्येना भेदासम्भवात नहि तार्किकादिभिरपि तत्तद्विषयित्वावच्छिन्नविपयितानामैक्यमु च्यते; इति । तन्न,वृत्तिज्ञानीयसम्बन्धाना विषयनिष्ठाना विशेष्यतादिरूपत्वस्या वश्यं वाच्यतया तैरेव विषयताव्यवहारनिर्वाहादुक्तसत्तादाम्याना विषयता रूपत्वकल्पने प्रमाणाभावात् । नच सुखादेस्साक्षिमास्यत्वेन तत्र वृत्ति विषयताविरहेण तया विषयताव्यवहारानिर्वाहातन्त्र विषयताव्यवहारनि हाय सत्तादात्म्यस्य विषयतारूपत्वमावश्यफमिति वाच्यम् , अवच्छे दकमेवभिन्नानामनन्तानां सत्तादात्म्यानातेषां विषयतात्वस्य च कल्पनापेक्षया मुखादिस्यलेपि वृत्तिकानस्यैव युक्तत्वात् ; अन्यथा मुखादिम्मरणानु पपत्तेः; वृत्तिनाशस्यैव संस्कारस्त्यात् । अनुमित्यादिवृत्तिनाशस्य तसूक्ष्मा वस्थारूपस्य सुखादिविषयकत्वेन स्मृतिहेतुतायाः क्लप्तापात् । नच तत्र वृत्यस्वीकारेपि सुखाचवच्छिन्वचैतन्यनाशस्यैव सकारत्वं सम्भवतीति वाच्यम् , ताशचैतन्यनाशम्य मुखादिविषयकत्वस्मृतिहेतुत्वादीना कल्पने गौरवात् ; जडत्वनिरुक्ती स्मृतिनिहाथै सुखादिन्थलेपि वृत्तिस्वीकार। वश्यकताया भवद्विीय प्रतिपादितत्वाच्चेति दिक् । नर घटस्सनिति प्रतीत्यय सत्प्रतियोगितादात्म्यं घटादौ सिध्यतीति किं प्रमाणान्तरगवेषायति वाच्यम् , ताशप्रतीतो कालसम्बन्धित्वत्यैव विषयत्वात् , अन्यथा बस सत् रागादास्यं सदित्यादिप्रत्ययानुपपचेः । - ४ ·शासमुक्कावळी किंचाविधानिसलादात्म्यम्याविद्यापरिणाम घटादी प्रतीत्येवोपपती तदतिरिक्तानन्तसचादात्म्यकल्पने मगाणाभाव । यो घटादिरविद्यापी शामरतन सत्तादायमवियागत भाति, अनाविधक एव वा घटाटी सचा दात्म्यमधिधापरिणामो जायते स एवाविद्याया भातीत्यत्र विनिगममावि रह , "मायातु प्रति" मित्यादिश्रुतेसतादात्म्यपिशिष्टजन्यमान मायोपा दानमित्यर्थसम्भवादिति । तन, घटादिगत सत्तादात्म्यस्याविद्याया माने ऽन्यथाख्यास्यापतियारणायानन्तरादितादात्यधियाया स्वीत्य स्वाश्रय तादात्म्यसम्बन्धेन घटादिगतसतादात्म्यस्याविद्याया भानोपगमायश्यक तया गौरवात् । नन भवतामध्यविद्यागततादाम्यस्य घटादो भाने ऽन्यथा स्यात्यापतिरिति स्वाश्यतादात्म्धेन भानोपगमारश्यकत्वादोरवमिति याचयम्, कार्यकारणयोरभेदेन कारणगतर्गस्म कार्ये भाननिर्वाहात् । उक्त हि सर्वच गाम् . " मूलाविद्याया घटत्वादेरुपरफालावच्छेदेन साब धोपटायुपसि , कापारिकत्वादिसम्बन्धो घटादिनाश' इति । 'घटकपाल योत्समसताकमदे गुरुत्वभेदात्चत्कार्यावनतिविशेषायापति' रिति च । एष परिच्छिन्नत्यविचारे " अनाममा विनाशि , अविद्यानाशस्यैवानाममात्र नाशत्ववल्पनान्नाकाशादिव्यक्तिनाशापनागौरवमि" ति। किश्च भवभिमत तादात्म्य दुर्निरूपम् । यत्तु-तादात्म्य विशेषणवि शेष्याम्यागातिरिक्त पदार्थान्तर नेयायिकागते समवायवदिति । तन्न, तारश तादात्म्यस्य प्रतियोग्यनुयोगिभ्या सम्य धान्तरकल्पने ताशसम्बन्धान्तर स्यापि प्रतियोपिनुयोगिभ्या सम्बन्धावर तात्यापि तत्यनवम्यामसमात् । यदि च तादास्यद्वयमभ्युपगम्यते तयाध परस्पर सम्बन्धता स्वीक्रियते तदा भयो याश्रय । तादात्म्यत्रयस्वीकारे च चक्रकपसा | तादा रन्यस्य प्रतियोग्यतयोगिभ्या स्वरूपमेव सम्बन्ध इत्यभ्युपगमे चात्माथय । यत्तु- तादात्म्यमेक सम्वन्धिभ्यामतिरिक्त तथैव प्रतीयमानत्वात् इल्प्यते, सस्य वाम्बवाय सम्बन्धतानुपपस्या सम्वन्धान्तरोपगमे .

·न्यायमाकरः २७ - , अन्योन्याश्रयादिगयागौरवाच स्वत एव घटादिसम्बन्धवमुपेयते, स्वतो च्यावृत्तविशेषवत्त , तन चारमायदोपो गत्यन्तराभावालामवाञ्च साते, माएव बौद्धाधिकारे शिरोमणिना घटाभावस्य स्ववृत्तित्वस्वीकारे आत्मा अयेपि लाघवमुक्तमिति । तन्नः तावात्म्यं पदार्थान्तरमभ्युपगम्य तस्य स्वतस्सम्बन्धले आत्माश्रयस्येप्टस्वाभ्युपगमापेक्षया विशेषणस्वरूपायैय तथाझीकारस्य युरूत्वात् , विशेषणविशेष्याभ्यामतिरिक्तसम्बन्धस्य "सम वायाभ्युपगमाञ्च साम्यादावस्थिते" रिति सूत्रकाररेद निरस्तत्वाच्च । यदपि विशिष्टशुद्धोपहिता ब्रह्मसचैव विशिष्टशुद्धयोस्तादात्म्यम्, नील घटयोरपि सैव तादात्म्यम् , एकदेशस्थोपाध्योभैदफत्वाभाधेन विशिष्टशुद्धो पहिताया नीलघटायुपहितायाश्च सवाया ऐक्यात् , भिन्नत्वे सत्यभिन्न सचाकरवं तादारभ्यमिति तल्लक्षणान् , सत्ता विशिष्टसचा नीलो पट इत्यादिमत्यये सादृशतादात्म्यस्यैव भानमिति । तन्ना तथासत्येकदेश स्थानां रूपरसादीनामपि तादात्म्यापत्त्या रूपं रस इति समानाधिकरण प्रत्ययापवेरिति । एवं ब्रमणि बाधवारणाय चिद्भिनत्वनिवेशनमित्यप्ययुक्तम् चिनिष्ठ प्रतियोगिताकोदात्य चिद्धटोगयादिभेदरूपस्य ब्रह्मण्यपि सम्भवात् । चित्त्वपर्याप्तावच्छेदकत्ताकप्रतियोगिताकभेदनिवेशेपि घटत्वेन चित्त्ववान्नेति प्रतीतिसाक्षिकभेदस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिमावच्छेदकताकस्य ब्रमण्यपि सम्भवेन तदव्यावृत्तः । नच चित्वनिष्ठावच्छेदकता निरवच्छिन्ना याोति न दोष इति वाच्यम् , तथापि चित्त्वावच्छिन्नघटनिष्ठप्रतियोगि ताकस्य चित्तेन पयो नेति प्रतीतिसाक्षिकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्यावारणात् ; चित्त्वावच्छिन्नचिमिष्ठप्रतियोगिताकभेदनिवे शेपि चित्त्वेन चिटोभयं नेति प्रतीतिविषयगेदान्यावृत्तेः । नच ताहश भेदस्य न चित्त्वपर्याशावच्छेदकताकप्रतियोगिताकत्यम्, किन्तु नित्त्वतादृशो भयत्वैतदुभयपर्यावावच्छेदकताकमतियोगिताकत्वमिति मतियोगितापच्छे ·२८ शासमुक्तापळी। फतापर्याप्तिनिवेशादेव तयातिः, भयदा तादृशभेदप्रतियोगिताया उभय पर्यासत्वस्वीकारास्त्रित्त्वावच्छिन्नचित्पर्याप्तप्रतियोगिताकगदनिमायावृत्तिर - वि वाच्यम् ; विशिरशुद्धयोर्भदाय भवन्मसिद्धतया चित्वविशिष्ट प्रतियोगिकभेदस्व चित्वपर्यासनिरवच्छिन्नावच्छेदकताविपर्याप्त प्रतियोगिता पत्वेन तादृशभेदस्य शुद्धचित्साधारण्यात् । नच चित्वोपलशिनप्रतियो गिफभेद एव निवेदयते, तनिशम्य विपर्यायावच्छेदकताकरयस्वाति- स्वोमयसम्बन्धेन चित्य विशिष्ट या प्रतियोगिता तशिल्पकलेन, तथाच विशिष्टपतियोगिकभेदोपलक्षितप्रतियोगिकभेदयविलक्षण्यनिहाय विशिष्ट- भेदीय प्रतियोगितामा विशेषणविशेष्योमयवृत्तित्वस्वीकारादुक्तरीत्या निवेशे तथावृत्तिरिति वाच्यम् । एवमपि मातिमासिकचिदान्यावृतेः । स्प समानसत्ताकचिद्दनिवेशेपि अमावस्याधिकरणस्वरूपत्वेन पारमाथि बम निछे घटादिभेदे नित्वायच्छिन्न प्रतियोगितामत्वस्य घटत्वावच्छिनपाति योगितायो वा रियावच्छिन्नत्वात्य घटत्वनिष्ठावच्छेदकतायां वा चिर पर्यासत्यन्य प्रमसम्भवेग तत्तद्रमविषयीभूतमेदानाम मात्तेः । असा यस्यापिकरणस्वरूपरवाभावपक्षेपि . आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति शान्ति धर्मा अपृथक्त्येषि पृथगिवावभासन्त " इति पञ्चपादिकानुरोधेना नन्दादीनां शुद्धस्तरूपत्वास सद्धर्मत्यस्य चाङ्गीकारेण तादृशधमें स्वसमान থাক বিশ্ববিদনিটাশিয়াম সাধাৰ ৰীয়বান । स्वसमानसत्ताकभेदवश्यनिवेदशेनैव ब्रहव्या त्या भेदे चित्प्रतियोगिकत्वनिवेश चैपथ्र्यात । ब्रह्मपात्यादिविशेषणद्वयवैयर्यस्य पूर्वमुक्तत्वात् । सत्ता वैविध्यात्य द्वैतमतासिद्धत्वेन सन्दिम्पासिद्धेश्च । किच 'शुद्धब्रह्मणो निर्मकन्यादभावप्रतियोगिव नास्ती' त्यस्य द्वितीयमिथ्यात्वे इंतसिद्धावेव वदयमाणतया शुद्धनिष्ठप्रतियोगिताकभेद निवेशो न मम्भवत्येव । नच शुद्ध सत्यादिपदाच्यसम्बन्धाजानविषयत्वादि पत् प्रतियोगित्वमपि सम्भवत्येव, तदन्यधर्मसाहित्यस्येव निर्मि करव ·न्यायभास्करः। रूपत्वादिति वाच्यम् । शुद्ध धर्मास्वीकारपक्षे उपहित एवोक्तसम्बन्धादेः स्वीकारात् । शुद्धस्य जगदुपादानत्वपक्षे तत्र धर्माणागझीकारपि न चिनिष्ठ प्रतियोगिताप्रसिद्धिः तत्पक्षे आध्यासिकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धन स धर्मकं यत्तद्भिन्नत्वं निधर्मकत्वमिति स्वीकारेण स्वरूपसम्बन्धेन चितिष्ठ प्रतियोगितायास्तावताप्यप्रसिद्धेः । उक्तं हि गुाम् - " बन्नाभावो उस सिद्ध एव; प्रत्यक्षाभावात् । घटस्सन्नित्यादिप्रत्यये उपनिब्रमण पवै- न्द्रियकत्वात् अभावांशे निरवच्छिनप्रकारताकज्ञानासम्भवेन केवलमति योगिकाभावभागायोगात् प्रतियोगिविशेषिताभावभानन्तु विशिष्टवैशिष्ट्य चोधमर्यादा नातिशेत इति नियमात् , अनुमानस्य चाप्रयोजकत्या" विति । अखण्डार्थत्यविचारे लब्ध्यां " अवच्छिन्नत्वावियोपितप्रतियोगितासम्बन्धेन शुद्धस्य भेदांशे स्वरूपतो भान युज्यडे, अभावधियो विशिष्टवैशिष्ट्यावगा हित्यनियमे मानामावादि " ति यदुक्तं ततूदाहतस्वोक्तथैव विरुद्धमिति । यदपि विमतपदं संशयविशेष विषयपरम् , तथाच ब्रह्मपत्याउनु गतधर्मावच्छिनाविशेष्यकगंशयः पृथिवीत्वजलस्वादिरूपनानाधर्मावच्छिन्न विशेष्यकसमूहालम्बनसंशयो या विषयतासम्बन्धेन पक्षतावच्छेदक इति फरूपान्तरम् । तदपि न, ब्रह्मप्रमेत्यायनुगतरूपावच्छिाविशेष्यकसंशयापे- क्षया सादृशरूपस्यैव लघुत्वेन पक्षतावच्छेदकत्वसम्गवादितरांशोपादानस्या नतिप्रयोजनकत्वात् । नच तद्यक्तित्वेन तादृशसंशयस्य पक्षतावच्छेदक स्वान गौरवाचकाश इति वाच्यम् , पुरुषभेदेन कालभेदेन च मिन्नानां ताशसंशयव्यक्तीनां मध्ये एकस्यास्तद्यक्तिरक्षेन पक्षतावच्छेदकत्वना- न्यस्या इत्यत्र विनिरागाभावात् । न्यायप्रयोगे तदादिशब्देन पक्षादिनिर्देश स्यासाम्प्रदायिकताया मंदिरेवासकृदावेदितत्वात् । इति शेषकुलतिलकस्य यादवाचलनियासरसिकस्यानन्ताचार्यस्य कृती न्यायभास्करे पक्षतावच्छेदकनिर्वचनभनः प्रथमः । - ·३० शास्त्र मुक्तावळी1 सदसद्विलक्षगत्वरूपमिथ्यात्वमारः। दोपश्रीमाधिगममटीयुगमरवाप्रमः श्रीमद्रामारजमुनितां यज्ञामाता ! निन्दन रहिमतपरीफार मोहामतिर्भूयाद्रव्यप्रथितमहिमा धेयसे भूयस नः ।। , . साध्यभूतमपि मिथ्या न तावत्मदसद्विलक्षणत्यम् , सस्वासरत योः परस्परविरहरूपरवेन तनिषेधयो रजतभिन्नत्वरजतस्बमोनिशेधवत् परस्परब्यापातेनैकानुमितिविधयत्वास गवान् मनुमिवानाहायस्यनियमात् । पत्तु सत्वमाध्ययम्, स्वप्रकारकाविशेप्यास्यापकोभूनाभावा प्रतियोगिरवम् , तद्विलक्षणत्वं च स्वप्रकारका विशेष्यताव्यापीभूताभाव प्रतियोगित्वपर्यवसितम् , एमसत्वं मत्तादाम्यानपिकरणवम्, तद्वि लक्षणत्य च सतादात्म्यवस्वपर्यवमितम् , तपाच विभकारकधीविशेष्यता व्यापीभूनाभावप्रतियोगित्वसत्तादात्म्योभयं साध्य ; एवंच न न्याहतिः, सत्वासत्तयोः परम्परविरहरूपत्वाभावात् ; शुक्तिरूप्ये स्वप्रकारकमी विशेष्यताव्यापीभूताभावप्रतियोगितात्य सचादात्म्यस्य च सत्वान्न साध्य विकलता दृष्टान्तस्येति । तन, दृशान्तपक्षताधारणस्यैकस्य स्वतस्या भावन स्वपदेन पक्षोपादाने दृष्टान्ते माध्यवैकल्याय दृष्टान्तस्योपादाने पक्षे बाधस्य च दुवारत्वान् । गच स्वपदेन पक्षोपादानेपि न साध्य चकल्यम् , पक्षप्रकारकी विशेष्यताव्यापकत्वस्य शुक्तिरूप्याभावे सत्तात् एव दृष्टान्तोपादानेपि न यात्र . सत्यकारकधीविशेष्यताब्यारकरवस्य पक्षा भाये सत्त्वात् । इति वाच्यम् : - तथासति विशेष्यताव्यापामारप्रति योगित्वमावत्य साध्यघटकरखसम्भवेन स्वरकारकधीपर्यन्तस्य व्यर्थत्वात् । अखण्डाभावभटकतया तासार्थक्येप्यान्तरात् , अन्यप्रकार विशेप्य ताज्यापमवस्या याभावे सिद्धावपि सत्यत्वाविवातात् । नच स्वप्रकारक ·न्यायभास्करः। धीविशेष्यताविशिष्टत्व तादात्म्योगयसम्बन्धेन किंचिद्विशिष्टत्वमेव सदस द्विलक्षणत्यम् , विशेष्यतावैशिष्टयं च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिता बच्छेदकत्यसम्बन्धावच्छिमस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वसम्ब. न्धेन, स्वाधिकरणता स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्ना, भेदप्रतियोगितावच्छे दकता च सप्तादात्म्यसमानाधिकरणम्वनिष्ठपतियोगिताकाभाववत्तासम्बन्धा- वच्छिन्ना, तथाच दृष्टान्तपक्षोभयानुगतस्यैकस्य स्वत्वस्याभावेपि न शातिरिति वाच्यम् ; - तथासत्यमसिद्धान्तात् , अत्यन्ताभेदे तादात्म्यादि सम्बन्धानीकारात् । उक्तं हि लघुचन्द्रिकायां " भेदासहिष्णु च तादात्म्य नान्त्येव, अत्यन्ताभेदे तादात्म्यादिसम्बन्धासम्भवा " दिति । नच निरुक्तपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने घटत्वावयाच्छन्नस्य भेदो ऽरत्येय, दव्यत्वोपहितपटत्वोपहितयोरिव तत्सम्भवात् , 'तथाच तादात्म्य सम्भव', यद्वा- भाषेयत्व- स्वप्रतियोगियोभयसम्बन्धेनाभावविशिष्टत्वमेव सदसद्धिलक्षणत्वम् , आधेयताच स्वप्रकारकधीविशेष्यताविशिष्टत्वसम्बन्धा वच्छिन्ना, विशेप्यतावैशिष्टयं च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छे दकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्त्वसम्बन्धेन , स्चाधिकरणता भेदप्रतियोगितावच्छेदकताच स्वरूपसम्यधापच्छिन्ना,तथाच नानमुगम इति वाच्यम् । एवमपि जगतो गगनादिवदवृतित्वमादाय साध्य पर्यवसानसम्भवन मिथ्यात्वासिद्धया अर्थान्तरस्य दुरित्वात् । नच इत्तिमत्वं पक्षतावच्छेदककोटी निवेश्यार्थान्तरवारण सम्भवतीति याच्यम् । तथासति वृत्तिमात्यविशेषण वासद्राणोधिचारणसम्भवेन पक्षांशे सत्ता- दात्म्यस्य चिदिन्नत्वस्य च व्यर्थतापत्तेः । नच स्चाधिकरणताव्यापकाभाव पतियोगित- सत्तादात्म्योभयस्य साध्यत्वाशीकारानावृत्तित्वमादायार्यान्तरम्, आवृचेरधिकरणामसिद्धरिति वाच्यम्-असत्त्वमादायार्थान्तरवारणायोपात्तस्य साध्यकोटिपविष्टय सत्तादात्म्यवत्वस्य व्यर्थत्वापत्तेः, असतोऽधिकरणामांस- ·भारमुक्तापकी। हे । वस्तुतासार स्वरकारकधौविशेष्यताव्यापकाभावप्रतियोगित्वमानस्य साध्यापि नासवमादाया -तरमसक्ति , पक्षनादच्छेदककोटी सत्तादात्म्य स्य प्रविष्टत्तेन तादृशसवादास्यविशिष्ट प्रकारकधीविशेष्यताव्यापी भूतामावप्रतियोगित्वस्यानुमित्यावगाहनेगानुमितेरसत्वे पर्यवसानासम्गयात् । ननु पृथिवीत्वजरत्वाद्यच्छिनधर्मिकसमूहार पनसशयस्य तदा कित्वेन पक्षनावच्छेदर वपक्षे पक्षाशे सत्तादाम्यस्यानिविष्टतया साध्य कोटी মাঝ্যালয়সমাধয়াখাননিনি বাসায় নবিলাস मिति चेत् । तर्हि सजादाम्यघटितपक्षतावच्छन्दकावच्छिन्ने कस्य साध्यता केवलस्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम्यति चेन् । तथा सत्यससि यधारसक्त्या पक्षकोटी समादात्म्यविशेषणस्य वाधवारकतया सार्यक्यमतिपादनमनुनितम् , किंतु केवलत्यप्रकारकपीविशेप्यताव्यापका भावप्रतियोगित्वस्य माध्यत्वे ऽ सत्वमादायार्धा तरवारणाय पक्षकोटौ स सादात्म्यनिवेशनमिति वक्तुमुचितम् । अत एव दोधिनी तर्कप्रथे घूमो यदि वयसमवदिताज-यत्वे सति वद्रिसमवहिताजन्य स्थानोत्पन्नस्या दिति मूलोक्तत विपर्यय वयासमवहित न यत्वे पर्यवसानवारणेन बहि समवहितजन्यत्व मात्र ार्य मायितानिहाय व्हयसमाहिताज यत्वेन पक्षो विशेषणीय इत्युक्तम् । यदि चोक्तरीत्या अर्थातरवारकतयेय पक्षकोत द्विशेषणसार्थक्यमन्त्रीकृत्य साध्यकोटी व परित्याग क्रियते, तदा द्वितीय मिन्यात्वे वक्ष्यमा योपा इहानुसन्धेया । किय सत्तादाम्यघटितपक्षतापच्छेदकावच्छिन्ने सदसद्विलक्षणत्वस्य साध्यलाहीकारोनुचित एद, तथागात हि लयुचन्द्रिकायाम् । सत्र माध्य मते शुक्तिमप्यादाविद रूप्य सदित्याकारकममेण पत्र सत्पतियोगितादा त्यावगाहना-माध्यादीन् प्रति न्यायमयोगे बाध सत्तादात्म्यघटितपक्षताव वेदनाकान्ते शुक्तिमप्ये सदसद्विलक्षणवरूपसाध्यस्य मावादित्याशक्य, ·न्यायभास्करः। माध्वरनिर्वचनीयख्यात्यनभ्युपगमेनेदं रूप्यं सदिति अमेपि तत सत्ता दास्याभायात् असत एवं सत्तादाम्यवासति शुक्तिरूप्ये भानाशीकारा खस्योत्तपक्षतावच्छेदकाक्रान्तत्वाभावान्न बाध इति परिहारस्य कृतत्वात् । मात्र माध्वान् प्रति न्यायप्रयोगे बाप इत्यपि न युक्तम् , यत्र मत द्वये साध्यविरहस्तत्रैव बाधस्य वक्तव्यत्वात् । यथा चिनित्यानुपादाने प्रकाणि वाधः । शुक्तिरूप्येतु माध्यमले साध्यविरहेपि स्वगते तस्या लीकस्वास्वीकारेण साध्याबाधारस्वयानुमानेन तं प्रति साध्यस्य साथ यितुं युक्तत्वात् । अन्यथा वियदादिप्रपञ्चे सत्यतासाधने परमतरीत्या साधप्रसादात् । प्रतियादिरीत्या बापस्य विजिगीपुकथासागान्ये सत्त्वेन तादृशानुमानमात्रोच्छेदापत्तेः । माध्वमते सत्तादात्म्यरूपपक्षतावच्छे दकाकान्तत्ये, सत्तादाम्यरूपासद्विलक्षणस्वघटितसाध्यस्य तत्र पायोक्तेया- हतत्वाच । एतेन स्वप्रकारफधीविशेष्यताव्यापीभूताभावप्रतियोगित्व-कालसम्म धित्योभयं साध्यमित्यपि निरस्तम् , अवृतित्वमादाय साध्यपर्यवसान सम्भवेनार्थान्तरादेवैरत्वात् । नचापतित्वस्य प्रत्यक्षवाधितत्वात् तत्र पर्यवसानं न सम्भवतीति वाच्यम् :- असश्वस्थापि प्रत्यक्षबाधितस्येन तम पर्यसनासम्भवेन ताशार्थान्तरवारणायोपारस्य मत्तादात्म्मवत्तीय व्यर्थत्वात् । यदपि- सद्भेदासतेंदोमय का साध्यम् । वन सत्वावच्छिन्नभेदस्य न ज्ञानानियांवरूपसत्त्वावनिप्रतियोगिताकमेदत्वेन निवेशः, तथा सति मसद्भेदस्य ज्ञाननिव-वेतराशस्य वा वेयर्थ्यात् , ज्ञानोच्छेद्यत्व रूपज्ञाननियंत्वस्य वक्ष्यमापरीत्या सर्पयादिसम्मतस्पैकराभावेन तद्- भावस्यैकरूपत्वाभावात् , ज्ञानानिवर्त्यरूपसद्धेदनिवेशेऽम्मन्मते ब्रह्ममात्रवि. पयकतत्तद्धीविषयस्यस्य लपोरेगावच्छेदकत्वसम्भवेन तत्समनियतस्य ज्ञानानिव वस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नमतियोगिताक ५ ·i शासमुसावठी। भेदापसिद्धेश्य ; नाप्युक्तीविषयस्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकोदत्येन , मिद्ध साधनाप किन्तु सत्यं स वाच्यमित्या मारकम्य पराभ्युपगतस्य काय चित् ज्ञानस्य यद्विायत्वं तयक्तयवच्छिन्नाप्रतियोगिनादवेन रातें- दम्य तयाक्तयमावत्येन सत्वाभावस्य वा निवेश, सादृशमाने चाम्मद भ्युपगतबाध्यत्वविध्यजीकच्यावृत्तसत्यस्वकारसत्वं पर. स्वीक्रियत इति सदीयमुख्य विशेष्यताव्यक्तेरत्यन्ताभावादिसायने सिद्धसाधन तेर्बक्तुमशक्य; मुख्यविशेप्यतात्वं च प्रकारतासासर्गिकविषयतान्यविषयत्तात्वम्, उच्च विशेष्यताविशेष इव निर्विकल्पज्ञानीयतुरीयविषयतायामप्यस्तीति परमते भाधम्य गन्मते द्वितीयम्य सङ्ग्रह'; मम्मते सत्यादिसमानाधिकरणनाम मिस्सत्यस्वाद्युपलक्षितशुद्धवाणो निर्विक जायत इति नदीय विषयतालाभः, सर्वपदमहिमा सत्यत्त्वव्यापाविषयतालाम', लेन परिकार सत्यनिष्टविषयतागाः कुत्रचित्सत्ये अभयमादाय न परेमा सिद्धसाधनम् । पाच्यवनोपक्षित शुद्धप्रशापि भवति, विशिष्टब्रह्मनिष्ठस्य तस्य विशेष्य भूतशुद्धपि सत्त्वात् ; वाच्यत्वस्थाने शेयत्व था निवेश्यम् ; तज्ञानीय मुख्य विशेष्यतानिष्ठानवच्छिन्तावच्छेदकताकमतियोगितानिरूपकोदवेन मु- ख्यविशेष्यतासम्ब-धावच्छिन्तानन्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकात्यन्ता भाषवेन या निवेशान व्यापकत्वादिनियेशकृनगौरवादिषानिति । तन्न ब्रझमात्रविषयकतत्तद्धीविषयत्वस्य ज्ञानानिवर्त्यत्वापेक्षया लघुत्येपि तुच्छ साधारणञानानिवर्त्य वरामनयत्यविरहेण ज्ञानानिवयत्वम्य भेदप्रतियोगि तावच्छेदकरवासम्भवकथनानाचित्यान् । नच ब्रमतुच्छोमयमारविषयाधीविषयसम्म जानानियत्वसम्म- नियतत्वात् तदपेक्षया लघुत्वाच्च ज्ञानानिवर्यस्वस्यावच्छेदकत्यासम्भवकथनं युज्यत इति वाच्यम् , तुच्छस्य विपाएनृतिविपयत्वेपि याविषयत्वा गावात महागश्चत दृशऋतिविषय वाभारिनोभयोरेफ़ज्ञानविषयवागम्भवात्। .

·न्यायभास्करः। नममपि बक्षमात्रविषयकधीविषयत्व- तुच्छविषयकविकलात्यचि विशेषविषयत्वान्यतररूपलघुधर्मसमनियतगुरुधर्मावाजानानिवर्यत्वस्य न प्रतियोगितावच्छेदकत्वसमाव इति वाच्यम् --विकरूपाख्यवृतित्वस्या प्यनुगतानतिप्रसक्तस्य लघुभूतस्याभावेन तझटितस्याने कभेदघटितस्य च उक्तान्यतरत्यस्य ज्ञागानिवर्त्यत्वापेक्षया लघुत्वासम्भवात् । ज्ञाननिवर्त्यत्व सामान्यामावस्य स्वरूयतस्तव्यक्तित्वेन वा अयच्छेदकल्वे गौरयाप्रसक्तेश्च । ज्ञाननिवर्त्यत्याभावस्य स्वरूपतोयच्छेदकत्वस्य द्वितीममिथ्यात्वे भवद्धि रेनोक्तत्वात् । ज्ञाननियंत्वस्य च वक्ष्यमामरीत्यानुगगसम्भवाच । विन्त्रित्यादिकमप्ययुक्तम् , स्वमतसिद्धब्रह्ममात्रविषयनिर्विक- रूपकत्रोधीयविषयत्व द्वैतमतसिद्धसर्वप्रपञ्चविशेष्यकसत्यत्वधर्मितापच्छेदकक वाच्यल्लपकारबोधीयमुरूपविशेष्यलयोस्सत्यं सर्व वाच्यमिति वाक्यज-य बोधीयप्रकारवाविशेष्यतागिनविषयतात्वेनानुगतरूपेण नियेशं सम्पाद्य ता. इशविषयता निष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकताकमेदस्य सद्वैलक्षण्यपदार्थत्ये, तादृश विषयताया जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्ततया स्वरूपतोवच्छेदकत्वासम्भवात्तादृश विषयतानिठनिस्वच्छिन्नावच्छेदकत्यापसिद्धया साध्यापसिद्धेः । नच सत्यत्वव्यापकतावच्छेदकं यतादृशज्ञानीयविशेष्यतावृत्तिरूपं खादयच्छिन्नावच्छेदकताकमेदवेन सदस्य निवेशान दोष इति वाच्यम्,- तथा सति सायत्यावच्छिन्नभेदत्वेनैव निवेशौचित्यासत्यत्वस्य मिथ्यात्वा भावरूपत्वेनात्माश्रयात् । स्वमते ब्रह्मनिष्ठतद्वयक्तित्वापेक्षया तादृशविषयता स्वचिंशिष्टस्य गुरुत्वेन सत्यत्वव्यापकतावच्छेदकीभूततादृशविषयतात्वाव- च्छिन्नापच्छेदकताकोदापसिद्धया साध्यामसिद्धेश्च । ब्रह्मनिष्ठतादृशबोधीय मुख्यविशेप्यतायाः स्वरूपतोवच्छेदकत्वोपपत्त्या साध्याप्रसिद्धिवारणे च सिद्धसाधनस्य दुर्वारत्वात् , तादृशयोधीयविशेष्यताया विशेष्यभेदेन भिस तथा घटादिनिष्ठा या तादृशबोधीयमुस्त्यविशेष्यता तमिछानवच्छिन्नाव.

·शासगुप्तायी। रछेदकताकमेदस्य पटादौ द्वैतवादिमिरभ्युपगमात् । वामते ब्रह्मनिष्पया स्ताविशेष्यतायाः स्वरूपतोरच्छेद फत्ववयटादिनिधायास्तस्या गाप स्पदपतोवच्छेदक वसावात् । गच तादृशवाक्यजन्ययोधीयताविपयतानिष्ठनिरवच्छिनावच्छेद- पताकमेदकूटयत्वस्यासद्वैलक्षण्यसहितस्य साध्यत्वांगीकारान सिद्धसाधनम् , पटे पनिछताविषयतानिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकताकभेदाभावेन उक्तट वत्वपटितवाव्यस्यामादिति वाच्यम् :-चमते ताशज्ञानविशेष्यस्व स्मैफरवेन तादृशभेदटस्थापसिद्धया साध्याममियापत्ते. । नच स्व मतेऽपि तादृशयाक्यजन्यानामेव ब्रह्मविषयकनिर्विकल्पात्मकबोधाना बहनां सम्भवाततज्ज्ञानविद्रोप्यत्वावच्छिगभेदकटमशिद्धिम्समवः, भयमा ताश शानीयमुग्यविशेष्यतात्यसमानाधिकरणानवच्छिमावच्छेदकताक्रभेदरल्याप- फायतानिरूपकताया एव साध्यस्वान्न सिद्धसानम् , नापि स्वमते अप्रसिद्धि , इति वाच्यम् -लक्षणामहादिना तादशवायजन्यबोधदिशे प्यत्वस्थ प्रपत्रे भवन्मपि सम्गवेन ताशविशेष्यतानिष्ठानयच्छिमा वच्छेदकलाफभेदकटसाधने याबापत नच लक्षणामहाजन्यतादृश चायन-ययोमीयमुरथविशेष्यतानिष्ठान वच्छिन्नावच्छेदकनाकभेदक्टस्य सा- ध्यपदकत्वान्नानुपपचिरिति याच्चम् , - दमकसिद्धाय निश्किल्पकोय स्यासग्रहेण साध्यापसिद्धेर्दुरत्वात् , तादृशोधस्य विशिष्टवाचकाना सत्यादिपदानो स्वरूपे लक्षणाग्रहजायस्यात् । यदि य सत्यादिपदलक्षणाप्रइजयो नोकनिर्विकल्पकबोध , किन्तु शक्तिमहनाय एव, विशिष्टयाचकाना पदानामकदेशपरित्यागेपि विशे. भयोश्शयत्युपस्थितपोरेयाभेदान्वयाविरोधात् , यन्त्र शक्यतावच्छेदफभिन्न रूपेणोपरिधनिम्नत्रैव लक्षणायाम्ससिद्धत्वात् , यकृते च शक्यस्वरूप गात्रोपधित्या लक्षाशाविरहात् , अतएव आनन्दमयाधिकरणश्रीमाप्ये " अन्येत समानाधिकरणमवाना कार्यप्रतिपादनपरतया विशेषणासे ·न्यायभास्कर। ताहश . तात्पर्यासम्भवादेव विशेषणनिवृत्तेः वस्तुमात्र कत्वमतिपादनान्न लक्षणा प्रसन्न " इत्यदितमित्युच्यते, तदापि गवन्मते सत्यं सर्व वाच्यमिति वाक्यजन्यसमकारकयोधीयविषयत्वस्याप्युक्तानुगतरुपान्ततया विशेष्यतायाध सत्यत्वोपहित एव सत्यात्तन तादृशविशेष्यतानिष्ठावच्छे- दकताकोदघटितकूटाभावेन पक्षतावच्छेरकाकान्ते तन माधो दुर्वार', प्रकारकमतीता तद्धर्गोपहितस्य विपयत्वं नतु शुद्धस्येति भवता सिद्धान्तात् । गनूपहितविषयक्वोधोगि लक्षणाधीन एव, पदानां विशिष्ट एय शक्तिरित्यद्वैतसिद्धान्तात् , अन्यथा तत्त्वमसीस्यादावपि घटो द्रव्यमित्यादी दिवोपहितयोरक्यबोधसम्भवेन लक्षणाकपगम्यान्याप्यतापते ; उक्त च गुाम्- “ विशिष्टान्वयीत्वेन मुख्यवृतिज्ञान कार्यता, उपहितान्वयधीस्वेना मुख्यतिज्ञान कार्यता, अतएव लोहिताप्णीपा इत्यादौ सर्वत्र विशिष्टान्धय एवोत्सर्गिक , अतएव पटो द्रव्यमित्यादाषष्यमुख्यवृत्त्यैवोपहितान्वय " इति; इतिचेन्न,- " पदानामुपहित एव शक्ति , उपहितशक्तरेप विशिष्टेपि सवायदा विशेषगरि पदार्थान्तरन्ययतात्पर्य तदा विशिष्टबोध , नोचेदुप हितबोध" इति नव्यमतस्य गुन्मेवोक्तत्वात् । तरयमसीत्यादौ तु तात्पर्यानुपपत्यैर लक्षणादर इति । यत्तु पदार्थतावच्छेदकविशिष्टपरत्वशून्मतद्वाक्यतापर्यविषयलक्षणा महाजन्यबोभविषयतानिष्ठानवच्छिन्नावच्छेदकताकगेदनिशानोक्तबाध , ता दृशशाक्यजन्यस्य निर्विकल्पकचोधस्य सङ्ग्रहेपि समकारकबोधस्यासम हादिति । तन्न, तथासक्ति सस्यत्ववादिमतरीत्या तादृशोधापसिद्धया साध्यापसिद्धे, निष्प्रकारकबोधस्य तैरनुपगमात् । सप्रकारकबोधस्य च विशिष्टपरदशन्यतद्वाक्यतापर्यविषयत्वाभावात् । मन्या सत्यत्वो पहितचिति बाधापर्दुर्वारस्वात् । गच चिदिन्नस्वस्थ पक्षतावच्छेदकको रिपविष्टलेन नोकसत्यत्वोपहितचितस्ताशपक्षतावच्छेदकाकान्तस्वमिति पाच्यम्,-शुद्धचिति बाघचारणायोपात्तस्य चिद्विगत्वस्य शुद्धचिद्भेदरूपत्वेन ·३८ शास्त्रगुतायळी । सत्यवोपहितचितस्तादृशपक्षतावच्छेदकापायानपायात् । शुद्धोपहितयों दम्य भवसिद्धा-तसिद्ध वात् । नच मियायवोपहितचिति मिग्याल रूपसाध्यामादेन बापवारणायोपहितानुपहितसाधारणचिदस्यैव पक्षतावच्छे कावासोतवाध इति वाच्यम्, ---तथापि सत्य सर्व वाच्यगिति वाक्यात सति तात्पर्ये व्यावहारिक्सालोपलक्षितघटादिस्वरूपपिपयफनिर्विकल्पक योषस्य ग-यवती पृथियीत्यादिवाक्यान-धाधुपलक्षितस्वरूपविश्यकनिर्षिक हप क्वोधस्येव दुर्मिवारतमा तादृश्योपस्य च भवदुक्तरीत्या लक्ष गाग्रहाजन्यस्वेन तादृशोषीयाख्यविशेष्यवानिष्ठनिरवच्छि गावच्छेदाताकभेदस्य प्रपचे भागावेन बाधाएदुर्यारस्वात् । नच ब्रायविषयकवनिम्मकारस्त्योगमा भाववत्व त'शवाक्यजन्यरोघे निवेश्यते, तशाच तादृशवाक्यज यस्य व्यावहारिकतत्यायोपलक्षितमटादिविषयकोषस्य निरुत्जोमयाभावयत्त्वत्रिशे षणेन व्यावस्या नोक्तधाध इति वाच्यम्, एवमपि सत्य सर्व याच्यामित्या নেয়ানববননাকাঅকাজে মগই মাজবধানদাতাঃ छेदपटितलक्षणस्य ब्रह्मणि सत्येपि यथा सत्यत्वोपपतिस्तद्वस्मपचायापिस पत्तोपपत्त्या अर्थान्तरस्य दुरित्वात् । नच भामतीकारस्य बाचस्पतेर्मते शुद्धस्य वृत्तिविषयत्यानगीकारेपि विवरणकारमते शुद्धेप्यज्ञाननिवर्तकतृति विषयत्वागीकाराव-मताभिप्रायपोक्तलक्षणस्य ध्याख्यानानानुपपचिरिति वाच्यम् ,-शुबस्य गावरूपधर्मानाश्रयस्वपक्षमवलम्व्याप्यस्य लक्षणस्य त्युचर्चा द्रकादिषु व्याख्यातत्वेगोक्तरीत्या सद्भेदनिपेशने पूर्वोचरसदाशुद्ध दुरित्वात् । लघुद्रिकाया हि " ब्रह्मणो निर्धर्मकृत्वात् सत्त्वासस्वरूप धर्मद्वयश यत्वेन मिथ्यावापि " रित्याशङ्कच, "ब्रह्मणो भावरूपधी नानयत्वेपि सत्यस्य स्वपश्मास्कधी वेशेप्यताव्यापीभूताम/वप्रतियोगित्वा भावरूपत्वेन तादृशाभावरूपधर्माश्रयत्वे विरोषाभावादुक्कातिन्याप्तिविरह त्, अभावस्य चाधिकरणीभूतब्रह्मस्वरूपत्वेन स्वमिनधर्मशून्यस्वरूपनिर्विशेषत्व कुण्टकस्वाभावा " दिति परिहारस्य कृतवान् । नच मिथ्याभून सर्व ·न्यायभास्कर'। दृश्यमिति स्वाभ्युपगतप्रतीतिविषयत्वाभावः स्वमते ब्रह्मााणे परमते तु प्रपञ्चे ऽप्यस्तीति तद्वद्धदषटितलक्षणे तात्पर्यानोक्तान्तिरागिति वाच्यम्;- तादृशप्रतीतिविषयत्वाभावस्य तुच्छसाधारणतया सदनच्छितभेदघटित लक्षणस्य तुच्छेऽनतिप्रसङ्गेन असद्वैलक्षण्यांसवैयात् । तादृशामाले असद्भिन्नत्यवैशिष्ट्यं निवेश्य वत्सार्थक्योपगादनस्य प्रक्षामनाद्धीति न्या- येनायुक्तत्वात् । नच सद्भिन्नं सर्वमात्मभिन्नमित्याकारकवृतिविशेषविषय त्वस्य तुच्छसाधारणस्याभावः स्वमते ब्रह्मण्येव, सत्यत्ववादिमते प्रपश्ये पीति तद्भेदघटितलक्षणे म कोपि दोष इति वाच्यम्:-ताशत्तेविकल्प रूपत्वे प्रपश्चमानस्य स्वमतेपि तन्नासम्मन तद्विषयत्वाभावस्य पश साधारणतया वाघप्रसङ्गात् । तस्यां धीरूपत्वे तद्विषयवाभावस्य तुच्छेषि सत्येन असद्वैलक्षण्यांशवैयर्थ्यात् । नच तृतीयैव काचिदन्तःकरणवृत्ति रुपेयते, या प्रपञ्चतुच्छयोरुभयोरपि विषयतेति वाच्यम्;-राद्विनं रार्य मात्मभित्रमिति ज्ञानविषयत्वामाववझेदस्य ताहविषयत्वे पर्यवसानेन सिद्धमाधनात् ; तादृशभ्रमविषयत्वस्य प्रपञ्चे अस्माभिरप्याीकारात् ; प्रमावस्य चोभयानुमतस्यैकस्याभावेन प्रमाविषयमाभावनिवेशासम्भवात् । यत्तु नमणि गावरूपधानीकारपक्ष एवोक्तविषयतावदेवत्वेन सझेदनिवेशः, तदनमीकारे तु सत्त्वसम्बन्धवत्प्रतियोगिकतादात्म्यवद्रोद वेनेव, नताशतादात्म्यस्य भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं तादृश तादाम्यत्वेग, सिद्धान्ते तादृशतादात्म्यस्य ब्रह्मगावनिठत्वन तव्यक्तियनवायच्छेदकत्व सम्भयेनोक्तगुरुरूपेण तदयोगात् , तव्यक्तित्वेनावच्छेदकतया निशे च सिद्धसाधनात् , अतस्तादात्म्यलव्यापकविपयनाकधीरूपेण, तादृशाधियश्च तद्वयक्तित्वेन प्रवेश इति । तत्तु पूर्वमेय निरस्तम् । एतेन सत्यं सर्प दाच्यमिति वाक्पजन्यवोधस्य निरुक्तमुरूपविशे- प्यतासम्बन्धावच्छिन्नाभाव एवं सद्वलक्षण्यमिति पोषि निरस्तः, तादृश घोषस्यासार्वकालिफत्वेन विषयतासम्बन्धावच्छिन्नतदभावस्य सत्यत्ववादि गतेषि कदाचित्राम्भा सिद्धसाधनापत्तेः । नच निरवच्छिन्नविशेषणता . ,

·.
1
-
बहा
शाह मुक्तापळी ।
सम्बन्धेन तादृशामावस्य साध्यघटकलाम सिद्धमापनतेति वाच्यम्, तथापि
तादृशविषयतासम्बन्धस्य इत्पनियागकत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिमागावाप्रशि-
या साध्याप्रसिद्भपापवे. ! वृत्यनियागनसम्बन्धस्याभावपतियोगितावच्छे-
दकत्वांगीकोरपि विषयताया विषयतात्वेन सम्बन्धताया: प्रामाणिकवेपि
विशेप्यताप्रकारतागिनविषयतारन सम्बन्धताया नमागाणिकतया तादशा
भावाप्रसिद्धया सायापसिद्भिर्दुदीरेति दिक।
यन साध्यषटकमसद्धिलक्षणत्वमपि सत्त्वेन प्रतीयमानत्वम् । ता
सणदाम्पतद्वदन्यतरत्वम् , तेनाली नातिन्याहिः, या सत्तादाम्ये
बाधा; नवं सत्प्रतियोगिकत्वविशिष्टतादात्म्यस्य प्रमण्य सम्मवात
पारणस्य तेनैव सम्भवेग सत्ताभावोपादानं व्यमिति वाच्यम् , परमते.
घटाचारमकसरप्रतियोगिकत्यविशिष्टतादात्म्यस्य सद्पपट वादी सम्मवेन
सिद्धसाधनात ; विजातीयव्यावृत्यरागवेन लक्षणत्वालापाच्चेति । तन्न,
स्वदगिमततादात्म्यत्यैव परमतासिद्धस्वेन सिद्धसाधनानवकाशात् । भति
च्याप्तवारकरवेन लक्षणे सत्याभाववैयर्यस्य दुरित्वाच । विगातीत्यप्य
सत्, सरप्रतियोगिक वविशिष्टतादाम्पत्यैव विजातीयव्यावर्तकत्वसम्गवात् ।
यदपि गुर्यामुक्त- सत्येन प्रतीयमानाय च स्वरूपसम्बन्धेन यास
घादात्यप्रकारता तनिरूपितविशेष्यत्वम् , अस्ति च तादाम्ये हावास्य
पति दृश्ये च स्वरूपमम्पन्धेन या सतादात्म्यप्रकारता तनिरूपितविशेष्य-
ता, सत्पतियोगिफलविशिष्टतादात्म्यवत्सविति प्रतीत्यमावेपि वस्तुगत्या समो
यतादात्म्यं सतत्सदिति प्रतीतम्ताहशविशेष्यत्वल मन्माणि सत्त्वातद्वारणाय
सत्वाभावनिवेशनमिति । तन, स्वरूपेण सत्तादात्म्यवत्वस्यैव तपारवसम्भ.
बेनोक्तविशेष्यतापर्यंतनिवेशनम्य गुरवात् । सहावापेपि तेन सम्बन्धेन
तत्सत्त्वात् । अन्यथा तादृशापिंशष्यत्वस्याप्ययोगात् । भ्रममादाय तदुपपा-
दनस्यासत्यपि सम्भवादिति।
सदसदिलक्षणवरूपमिथ्यात्वभहो द्वितीयः ॥२॥

·न्यायमारकरः। प्रतिपोषायावित्यादिमिथ्यात्वमा - यदपि “ नेह नाने " ति श्रुत्यर्थे विवदमानं प्रति साध्यान्तरमुक्तं- पतिपनोपाधों कालिकनिषेधप्रतियोगित्वम् , पारमार्थिकत्वाफारेणोक्तनिषेध प्रतियोगित्वं वा मिथ्यात्वम् । प्रतिपनोपाधौ- स्वप्रकारकधीविशेष्ये सर्वत्र घर्मिणि, त्रैडालिकस्स- सर्वदा विद्यमानस्य , अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगित्वं मिथ्यात्वमित्यर्थः । येन सम्बन्धेन यद्रूपविशिष्टसम्बन्धितया ययज्ज्ञातं त- सम्बन्धतद्रूपावच्छिन्नं तनिष्ठोत्ताभावस्य मतियोगित्वं निषेश्यम् , भ- न्यथा सम्बन्धान्तररूपान्तरावच्छिन्नमुक्तपतियोगित्वमादाय सिद्धसाधना पत्ते; तथाच स्यनिष्ठमफारताविशिष्टप्रतियोगितावत्वं मिथ्यात्वमिति फ. लितम् । प्रतियोगितायां प्रकारतावैशिष्टयं च स्वावच्छेदकधर्मसम्बन्धो मयावच्छिन्नत्व स्वविशिष्धाभावीयत्वोमयसम्बन्धेन । मभावे स्ववैशिष्टचं च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेद कतारुपतियोगिताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन। स्वाधिकरणता स्वावच्छेदकावच्छिन्न भारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धावच्छिन्ना, नतु स्वनिरूपितविशेष्यता सम्बन्धावच्छिन्ना, तथा निवेशे रजतशून्यशक्तयादिनिष्ठविशेष्यतानिरूपि चरजतनिष्ठयत्किंचित्प्रकारतामादाय सिद्धसाधनापतेः । भेदमविपोगिताव-- च्छेदकता च स्वरूपसम्बन्धावच्छिना। अत्र न स्वपदं विशेषानुमाने रजतत्व विशिष्टपरम् , विमतं मिथ्या दृश्यत्वादित्यनेन विशेषपक्षकानुमानस्य सामान्य पक्षकानुमानस्म च विवक्षितत्वात् । 'विन्मिथ्या नवा पृथिवी मिथ्या नवे ति प्रत्येकं वा विप्रतिपत्ति' रित्यादिना विशेषपक्षिकायाः ब्रमप्रमातिरिक्तत्या दिना सामान्यपक्षिकाया बपि विप्रतिपणेद्वैतसिद्धयादौ प्रदर्शितत्वात् । तत्र रजनत्वविशिष्टं तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नरजतत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्ट प्रतियोगिताश्रयः दृश्यत्वायटयदिति विशेषानुमानम् , रजतत्वेन घटो ना स्तीति प्रतीतिसिद्धाभावमादाय घटे साध्यस्य मसिद्धवात् । ममममामाध्य , ६ ·नासमतापसी। पत्यापि प्रशारत्योपगमेनोक्ताव्याप्तिपरिहारम्यत्र रक्षण कालिकत्वनिवेशन च्यर्थम् , अव्याप्यवृश्यत्यतामायस्य स्वप्रकाराविशेष्यतासमानाधिकरमा भावाप्रतियोगिरवरूपव्यापकत्यागावादव पारणेना याम्यवृत्मत्यन्तामावमादा पार्थान्तरानवकाशात् , भेदघटितव्यापकतानिवेशमीकृत्याव्याप्यवृत्यमाव मादाय दोष सम्पाय तदारकविशेषणोपादानस्य प्रशासनादीति न्यायेनायुक्त स्वात् । नचाम्मन्मते सर्वस्यापि सर्वत्र विद्यमानामावप्रतियोगित्वेनात्यन्ता भावपटितव्यापकरवास भावात् भेदषटितमेव तदुपादेयमिति कालिकत्व नियदान सायकमिति वाच्यम्,- समानाधिकरणप्रतीतिस्थले सर्वत्र भेदा भेदोमयवादिना भवतामय ताभावपटि तस्येव भेदघटितस्यापि व्यापक त्वस्य दुर्वचत्वात् । रजतत्वायच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाधिकरण रजतत्वावच्छिन्नामाववदिति समानाधिकरणप्रीतिसत्वेन तत्र साहशामार বয়ংতাআৰহসক্ষতা, জ ম মুবিক যুগৰ বিন্ধান্সিস समानाधिकृतवादित्यनुमाने सगानाधिकृत वरूपहतोन्यभिचारापते । सन्चाय भेद औपाधिक इति व्यापकतापटको देनौपाधिकत्वनिवेशान व्याप कत्यापसिद्धिरिति वाच्यम् भवन्मते औपाधिकत्वस्य मिथ्यात्वेनोपाधिकरवा भावस्नुपानोपाधिफत्वस्योपाधिकभेदेषि सम्भवात् , अप भेद औपाधिक इति समानाधिकरणमतीतिसत्वेनोपाधिकरवावच्छिन्नभेदरूपायाप्यनौप धिकत्तस्य साक्षभेदसम्भवात् । मिथ्यात्वघटकागावाय पारमार्थिकतारक्षेत्यताभाव घटिलव्यापकत्वात्यैव सम्भवात् । मिथ्यात्वघटकाभावस्य व्यावहारिकत्वपि तादृशामावस्य सर्वत्र सस्वेपि शेकसिद्धाभावीयविशपणतानाम यतमत्वेन ध्यापकताघटकाभावक्षरयतया निवेश सम्पाचात्य सामावघटितव्यापकत्ता निर्वचनस्य भवद्धि स्वमत समायतवन शव्यापकत्लनिवेशस्य निर्दष्ट वाच । नच मिथ्यात्वपटकाभावस्य पारमार्थिकताकल्पेपि शक्तिमप्ये व्यावहारिकाभावघटितमिथ्यावस्येव वाव्यतया तनाव्याप्तिरित्यत्स ताभाव परितव्यापकतानियशन न सम्भवति, एव स्वामार्थम्य स्वामनिषेधेन बाध ·ज्यायभास्करः। दर्शनेन तत्र प्रातिभासिकामावघटितस्यैव तस्य वक्तव्यतया तत्राप्य व्याप्तिरिति वाच्यम् ,- भेवघटितव्यापकतापक्षमालम्ब्य अकालिकत्वनिवेशे तबोगयत्राव्याप्तिधोव्यात् , व्यावहारिकामावादी निरुक्तत्रैकालिकत्वाभावात् । , यत्तु- कालिकत्वं कालत्रयसम्बन्धित्वं कालत्वव्यापकलपर्यवसि- तम् , तच व्यावहारिकप्यगावे नानुपपन्नम् , मुक्ती कालानभ्युपगमेन कालवव्यापकतायास्तत्राक्षतेरिति । तन्न;- निरुक्तकालिकत्वस्याव्याप्य वृत्त्यभावसाधारण्येन तादृशाभावमादायोक्तार्थान्तरावारकत्वेन अव्यावर्त करवापतेः । स्थामगजादावव्याप्तेश्चावारणात् , तन स्वामतदभावघटित मिथ्यात्वस्योपपादनीयस्वेन तादृशाभावे निरुक्तकालिकत्वाभावात् । यदि च त्रैकालिकपद निरवच्छिन्नविशेषणतासम्बन्धघटितव्यापकतालाभाय, तथा घोक्तार्थान्तरवारणं,अन्याप्यवृत्त्यमायस्य तादृशसम्बन्धेन व्यापकत्वाभावात् ; स्वामगजादावपि नाम्याति , तन्न सादृशगजाभावे उक्तव्यापकत्वत्तत्त्वादि त्युच्यते; तदापि भावस्य निरवच्छिन्नविशेषणतासम्बन्धेन वृत्रप्रामाणि कत्वेन तेन सम्बन्धेन पटादिमझेदस्य प्रतियोग्यमसिध्या प्रसिद्धत्वेन घटाघटाभावप्रकारसानिरूपितनिरुक्तज्यापकताश्रयताशाभावप्रतिगोगित्वे - पि यथा न मिथ्यात्वं तदेव पपश्यस्यामिथ्यात्वापत्त्यार्थान्तरस्य दुर्वा- रत्वात् । नच स्वप्रकारकधीविशेष्यतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानिरूपित निरयच्छिन्नविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्तावच्छेदफताशून्यत्वे सति निरवच्छिन्न विशेषणतासम्बन्धेन वृतित्वमेव तादृाव्यापकत्वम् . घटादेश्वोक्तसम्बन्धेन वृत्तित्वामावानोक्तदोष इति वाच्यम् । तथासति स्वामगजामावेव्याप्तया पत्ते , तत्र स्वागजात्मफाभावमादाय मिथ्यात्वस्य भवद्भिरुपपादनाव । एप निषेधपदस्यात्यन्ताभावपरतया व्याख्यानमपि न युक्तम्, भेदप्रतियोगि ताया भेदसहिष्णुतादात्म्यावच्छिारवाभावात् । भेदासहिष्णुतादात्म्यम्य च भवद्भिरनशीशरात तादृशप्रतियोगितामादायार्थान्तरानवकाशात् ।

·शास्त्रमुत्तावळी । यत्तु- तादृशभेदप्रतियोगिताया अप्रसिद्धत्वेपि प्रकृतानुमानेनैव मेह निरूपितवादाल्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितासिद्धिमादायार्थान्तरवारणाया त्यत्तामावत्वनिवेशनमावश्यकमिति । तत, तेन सम्बन्धेन तदधिकरणे तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभावत्यैर मिथ्यात्वरूपत्वेनात्यन्ताभावत्वानिवेदोपि समीहितसिद्धया अर्थान्तरानवकाशात; अत्यन्तामवत्खघटितमेव मिथ्यात्व मिति निबन्धाभावात् । तथा सति समभावपरतया तादृशपदस्य व्याख्या नान्तरासाङ्गस्यापते , ससर्गाभावो वा नियेश्य इत्यनेन ताशपक्षस्थापि भवद्भिरवलम्बनात् । एवं ससर्गाभावनिवेशपक्षे विंसप्रतियोगितामादायार्थी न्तरपनिश्च भवता दुर्वारा स्यात् । यत्तु ध्वप्तस्य नशालिकत्वाद्यभावाद्वारणमिति । तर, प्रकृता नुमानबलेनैव त्रैवालिफत्वादिविशिष्टध्यसादिप्रतियोगितासिद्धयापचे । वस्तु तन्तु भेदासहिष्णुतादात्म्यमवश्यमीकार्यम् , अत्यन्ताभेदे घटी घट इत्यादि शब्दाभावपि तथाविषप्रत्यक्षायुत्पनौ राधकाभावात् । अतएप निविहिमानित्या वयभारसिद, दहिमान् निधिरित्यत्र वहिम द्वहिमतच दोपल गदाधरप्रभृतिभिरुपगम्यते । नयज्ञायमानाय दोषत्व मुपपद्यते । नापि निर्वहनौ निर्वहनिवप्रकारयमेव ज्ञानम् . नतु तादात्म्येन निर्वयादिमकारकगिति विनिगन्तु शक्यते, निर्वदौ निर्वहानव्याप्यवसापरा मशीनिदिविधेयकानुमितेर्दुरिताच । किंच व्यधिकरणसम्बन्धेन घर स्वादिविशिएसम्बन्धितया यद्यज्ञायते तनिष्ठात्यन्ताभावीयोक्तसम्बन्धा- चरिउसप्रतियोगितामादापायांन्तरवारणाय येन येन सम्बन्धनेत्यवश्य या. प्यतया सपोगादिना घटादिसम्बन्धितया ज्ञायमाने सपोगादिना पटादि निघसिद्धेरावश्यकतया भेदमात्रसिद्धया अर्थान्तरानवकाशात् । एवं विरुद्धपटत्वपटत्योभयावच्छिन्नायन्नाभावप्रतियोगिलमादाय तदोपवारणाय यघट्प वैशिष्टेयस्यापि विवक्षणीयतया सत्त्वादिविशिष्टसम्बन्धितया ज्ञाम माने सर्वत्र सावायच्छितमेदसिद्भावप्युद्देश्यगिरयाताभाव वेनिशेन .

·यायगास्कर। , . न किंचित्प्रयोजनमिति बोध्यम् । किंच गेंदध्वसादे स्वसाधारण स्वप्रकारकधीविशेष्यता प्रति व्यापकत्याभावादेव वारणात् तद्वारणायोक्त मत्य-ताभावत्वमफलमेवेति योध्यम् । एवं प्रतियोगिताया सम्बन्धविशेषा वच्छिन्नत्वनिवेशनमयुक्तम् , दृष्टान्ते साध्यवैकल्यापते , विशेषानुमाने व्य विकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितामादाय घटादे. दृष्टान्तीकृतत्वात् ; तादृशप्रतियोगितायाध सम्बन्धानवच्छिनत्वात्।नच घटत्वादिविशिष्टपटाद्यव गाहिज्ञान- घटत्यादिनापटाचभावावगाहिज्ञानयो प्रतिवध्यप्रतिबन्धभाव सत्वात्ताशप्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावस्य च सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्वानु रोघेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितायामपि सम्बन्धावच्छिन्नत्यमाव- श्यकम् , व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावज्ञानस्य व्यधिकरणधर्मप्रकारेण त द्वचाज्ञानविरोधित्व च दीधितिकारानुमतम् , तेन बाधअन्ये लाघवोपनीत काचनमयत्वादिना बयायनुमितिविरोधितया काचनमयत्वावच्छिन्नवय भावस्य हेत्वाभासत्वोक्तरिति वाच्यम्; उक्तयुक्त्या न्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितायास्सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य गदापरादिभिः व्यवस्थापितत्वेपि वाशयुक्ते भवसिद्धान्तविरुद्धत्वात् । भवसिद्धान्ते घटत्वविशिष्टपटवानिति ज्ञान काचनमयवहिमानिति ज्ञानंच प्रतिभासिकविषयकम् , अन्यथाख्या। भवद्भिरनङ्गीकारात् , तादृशप्रातिभासिकतिपयकज्ञानयोश्च नाशप्रातिभासिका भावविषयफज्ञानस्यैव विरोधित्व युक्तम् , नोक्तव्यधिकरणधर्मावच्छिन्गा भावज्ञानस्येति । नच घटत्वपटत्योभयावच्छिन्नप्रकारताशालिबुद्धि प्रति घटत्वावच्छिन्न पटनिष्ठप्रतियोगिताकामावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतया व्यधिकरणधर्माव- च्छिनाभावज्ञानस्याप्युक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपानान्तत्वेन प्रतिवन्धकरवं दुर्वारमिति वाच्यम् ; तथासति घटत्येन पटवानिति बुद्धौ घटत्वेन पट जलोभय नास्तीति ज्ञानस्यापि प्रतिबन्धमतापचिरिति । तद्वारणाय तदुमया .

·१८ शास्त्रमुतावळी । . वच्छिन्न प्रकारताशालिबुद्धौ तदुभयपर्याप्तावच्छेदकप्रतियोगिताकामावज्ञान- स्येनैव प्रतिनन्धयत्वस्य दाव्यतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावज्ञान न्यास्ते , पटत्येन पटामावस्य पटवमानावच्छिमप्रतियोगिताकत्वात् । नच सादशव्यधिरणधर्मापच्छिन्नाभावस्यापि तदुभयावच्छिनप्रतियोगिता करवमावश्यकम् , अन्यथा तज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्यानुपपश्या तस्य वाघरवकथनासनचाप, तथाच ताशप्रतिवध्यप्रतिबन्धकमावस्य सम्प न्धविशेपनियन्त्रितत्वानुरोधेन तादृशपतियोगिताया अपि सम्पन्धावच्छिन्नाव सिध्यान साध्य कल्याणति वाच्यम् एवमपि साध्यवैवल्यम टुर्वा रत्वात् , रजतपटोमयामावगादाय रजतादी सिद्धसाधनवारणाय प्रकारता वच्छेदकधर्मपर्याशावच्छेदकताकत्वस्यैव प्रतियोगिताया निदेशनीयतया रततत्त्वेन घटापायीय प्रतियोगिताब्यावर्तनात् , ताशपतियोगिताधारजतत्व খেলাঞ্জঙ্গিবন নাৱসাংবাণীৰেংঘৰবাৰক ताकत्यामावात् । एतेन स्वापच्छेदकसम्बधावच्छिन्नत्वाभाने स्वानवच्छेदसम्बया नवच्छिन्नस्व निवेश्य पूर्वोतसाध्यवैकत्यपरिहारेपि न निम्तार 1 किञ्च रजतस सत्यतामुपगम्य तदाश्यत्येन प्रतीयमाने तदययवे तरसामान्या भावानुपगमेपि उक्तानुमानवलेनैव रजतत्वावच्छिमपटनिष्ठप्रतियोगित्वस्य रजते सिध्यापत्यार्थान्तर दुरिम् । नच पारमार्थिकत्वावच्छिन्नपतियोगि तापटितपाध्ये पारमार्थिकत्वेन शुक्तिरूप्यात्यन्तामावमादाय दोषदारणाय तपसामानाधिकरण्यनिवेशवदनापि नतिश्यमिति वाच्यम् , तभासति साध्याप्रतिध्यापचे, रजतत्वेन घटाभावप्रतियोगिताया रजतत्वसामानाधि करण्यविराहात् । पारमाधिपतावच्छिन्नरजनत्वसमानाधिकरणाभावाति योगितामा प्राततिकरूप्ये प्रसिद्धादेन पारमार्थिकत्वमरितसाध्यकरपे साध्यप्रसिद्धिविरहेण तत्कास ताशविक्षेपणोपादानसम्भवात् । रजतत्वा ·न्यायभास्कर । पच्छिलाभावस्य च रजताययवसाधारणरजतत्वावच्छिनप्रकारतानिरूपिता विशेष्यताव्यापकत्वाभावात् , तादृशाभावप्रतियोगितामादाय शुक्तिरूप्येषि प्रथमकल्पे साध्यमसिध्यसम्भवात् । अथान रजतत्वेन केवळपटाभावप्रतियोगितामा रजते असम्भा विततया तादृशमतियोगितागादायार्थान्तरानवकाशेन रजतत्वेन रजत घटान्यतरामावप्रतियोगितामादाय रजतत्वेग रजतपटोगयाभावप्रतियोगिता माठाय वार्थान्तर वाच्यम् ,- नाय , सत्यत्वयादिमते रजतानयवे रजत सामान्याभाषस्पेवोक्कायतराभावम्याप्यसत्वान् रजतप्रकारकधीविशेष्यताव्या पकवाभायात् । न तसिद्धौ च रजतम्य सत्यताभास्य दुरित्वात् । नान्त्य , निरुक्तपतियोगितारूपसाध्ये भव्यासज्यवृत्ति वविशेषणेन पर्याप्त स्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वोपगमेन या तादृशोमयागायगादायार्थान्तरवार रणसम्भवादितिचेश, तथाप्युक्तप्रकारद्वयस्य पारगार्षिकत्यपटितसाध्यपि सम्भवेन तत्र सामानाधिकरण्यनिवेशयध्यै दुर्यारम् । तरकल्पेपि पार मार्षिकत्वेन केवलशुक्तिरूप्याभावप्रतियोगित्वस्य घरे असम्भवेन पार गायिकत्वेन शुक्तिरूप्यघान्यतराभावास कपालादिसाधारणपटप्रकारता निरूपितविशेष्यताध्यापकरमामावेन व्यासज्यवृतिप्रतियोगिताक केवला विपिन पारमार्थिकत्वेन घटशुक्तिरूप्योभयाभावमादायान्तरस्य वक्तव्य तया निरुक्तोमयागावप्रतियोगितामा घटत्वसामानाधिकरण्यसत्त्वेन यथा श्रुततद्विशेषणेन वारणायागात् । पर्याप्तिद्रयगर्भसामानाधिकरप्य निवेश्व वारणस्य कर्तव्यतया तदपेक्षया पशिसम्बन्धेन साध्यनाया एव युक्तवात् । प्रतेन प्रथगसाध्ये साध्याप्रसिद्रिगोन सामानाधिकरण्यानवेशा सम्भयाद रजतवेन रजतपटोभयागावागावामार्थान्तरवारणाय रजत वाय- छिनोक्ताभावप्रतियोगिताशयत्व पक्षे विशेषण देयम् , पारमार्थिकत्वघटि- तद्वितीयाध्यन सामानाधिकरण्यानिवेशेपि मातीतिघटे ।

·शानुपापली। धेन स्युना सामानाधिकरप्यनिवेशेनेव तारणसम्मादुरीयापक्षविशेषणो पादाने मारवाय त्या मानाधिकरण्याविशेषणेच पारमार्मिवत्वेन शुक्ति प्यायप्रतियोगितामादायान्तर वारणीयमिति निरस्तम् । उपयत्र पर्याप्त सम्बन्धेन सायापासणवार्थान्तरवारणसम्भदे तदर्थ विदोषागान्त। पानानानाचित्पान , प्रथममागे पक्षे तशिमणोपादाने आश्रयास रसाच । रजतवेग रजतपटोभयाभागस्य व्यविमरणधर्मावच्छिाव यादिना मते प्रसिद्धलेज मक्ता च व्यधिकरणधर्मायसिनामावम गुप गच्छता तातियोजितन्यत्रस्य रजते असम्भवात् । यशु- पारमार्थिकत्वन घटतविरुदोगामापादः प्रतियोगिताप च्छेदकविशिरप्रतियोगिमतो प्रसिद्धचा केदलावयित्न तत्पतियोगिता मादाय मिद्धसाधनपिस्याणक्य न्याधिकरणसम्बधापच्छिन्नाभायमादाय लिद्धसाधमवारणाय येन यन सम्पन्धनति वीप्लाया आनइयत्वेन पटत- द्विरुशोभयं पारमार्थिकमिति नागे विपथनया भयवति तत्राम्य- न्यावच्छिमतदुभयानाम्सासमाम सिद्धनारनमिति समादितम् । तन्नः- पारमार्थिकत्वेन घटनशोषयाभावमादाय सिद्ध साधनतादयाथ्यात् । शाया यागारमार्थिकतया तदुभयान कचिदपि पारमार्थिकत्वेनासत्यात् । अथ पटशशटोमयं पारमाभिकगिति जाने तहमामयो सन्नि, तथाहि.- यत्र ययावच्छिन्नयत्सम्बन्धापच्छिन्न वतिष्ठाधेयनानिकपत्वज्ञान प्रमा तत्र জুৰাৰ্থনাঘমাগিরগিবিসানাক্ষাবান্নান সালে विवादम् , मतलादो सयोगादिराव भावच्छिन्नामानिनिष्ठाघयतानिरूपकत्र ज्ञानस्य प्रमान सत्र सादृशाभावज्ञानभ्य समत्यदर्शनान् , पदशशतोमयं पारगाय कागति झाले व गारमार्थिकत्वावरिउन्नविषयितासम्बनावच्छिन्न तदुभयनिष्ठाधेरतानिरूपपरवज्ञानम्य प्रमावान तत्र ताशाभावज्ञान प्रमति न तत्र लारामावगम्भव रति चेत्र,- आधेयतापर्याप्त्यधिकर पनि यायावच्छेदको नाममाधिपारमाधिकरवायपर्याप्ताधेय- ·न्यायभास्करः । सांयच्छेवकत्वायोगात् , उक्तज्ञानस्य प्रमात्यामम्मदात् । नच विषयता सम्बन्धावच्छिन्ना यता विषयतारूपैवेति पारमारियायुक्ताधेयतावच्छे वकर सम्भवः, भगानुरोधेन विषयानृधिधर्मस्यापि विषयतापच्छेदक- स्थावश्यकत्यादिति वाच्यम् - परमते घटः पारमार्थिक इति ज्ञाने विपयि तया पारमार्थिकत्वविशिष्टयाभावासत्येन पावारणाय प्रातिमासिकान्य पारमार्थि सत्यस्य निदेश्यलादिति । किच-पारमार्थिकत्यपटितसाध्मकल्पेन्योन्याश्रमः, पारमार्थिकत्वस्य मिथ्यात्वाभावरूपत्वात्। पारमाणिकत्यस्यापि पारमार्थिफत्याकारणय निषेधस्य रकन्यतयानवस्थापत्तिश्च । अन्यथा अरोपितस्प पारमार्थिकत्यस्य प्रपञ्चप्य भ्युपगलस्वेन तन तदगावस्य दुरुपपादत्वात् । पेन रूपेण गेन सम्बन्धेन च यत्र यत्सम्बध्यते तत्र तत्सम्याधावच्छिनागावानजीकारपक्षे व्यधिकरण धर्भावच्छिन्नागारमादाय साध्योपपत्त्यर्थमुक्तपक्षावलम्बनात् । आरोपित पारमार्थिकत्ववति प्रपञ्चे स्वरूपेण तदमावासम्भवात् । यत्तु- पारमार्थिकर प्रकृने न मिथ्यात्वाभावः, किन्तु ज्ञानानिववं माविशेष्यकधी , तथा च विषयतासम्बन्धेन तदच्छि नत्य प्रतियोगित्व- स्य निवेशनानान्योन्याश्रयः, पारमार्थिकत्वम्य तद्घटितमिथ्यात्याटित- लात् । नयोक्तवियस्तद्वयक्तित्वेन निवेशासम्भवः, परार्थानुमाने तदादि सर्वनामशब्देन साध्यनिर्देशस्यासाम्पदायिकत्वात् तद्वयक्तित्वविशिष्टज्ञाना पेक्षया लबोर्घटत्वादेरेव विशेष्यतासम्बन्धेन प्रपंचनिष्ठप्रतियोगितायामव- च्छेदकस्वाद । नापि तादृशधीत्वेन तस्य तद्वयक्तित्याद्यपदाया गुरुशरीरत्वेन सेन सोग धियः प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्व निवेशयितुगमयस्यादिति गाच्यम् -- ताहशीलोपलक्षितज्ञाननिष्ठावच्छेदकताया एवं निवेशेन ताशधीत्वस्य गुरुत्वेपि क्षतिविरहात् । न चैव प्रपचस्य तादृशपारमार्थिकत्व घरेपि पूर्वक्षणवृत्तिनाश पारमार्थिकत्वरूपीव्यतिरूपेण उत्तयटादेस्तद .

·नाममुहापा पिकरणे वभावत्वेन मिदसायनमिनि दाध्या:- सचिमोत्ताप মুস্তাম। খুব নিৰখা যায়বিয়াৰণে। ন্য मपंचाप मिथ्यावशयकले प्रश्नानुमानस्सावतार, रामा पतला ता. मापिय प्रपंचविशेयरपरय सन्दियतया परयति वारसायप्र. पायाभाषो मानुमशक्य ति वाच्यम, उक्तधाराण पंचवार या निपति तत्रैव तपेण प्रपंचागादप्प भानुगमतपस्वेन प्रपंचे ताराधीशय प्रयुक्त तागधारपेण प्रपंचाग मनि संशये सवपित्तद्रूपेण तत्र सम्या আবার যারা বাসায় সারাবি এবং সব तस्वीकारानुनिस्याम पोकामावाने तदाधीकारादिवि । तस; - प्रपंच -सत्यतागत्तपि पटपटाविषिोपचाराणा उपपारमार्थिवान मिनमिस या चाहिनीन्यायन पदिविशेष्यापीरूपपारमाधिकरपेन पटायमार मादाय सिद्धसाधनात् । नच तासालन्याएकनिरयटिसापच्छेदका खोप पारमाथिभरवावसिशस्वम्, तथा प पटादे. पटादिविशेष्यपधारूप यतितचिरपारमाधिक येन यगावमादाय सिद्धगाधनस्य नारफाश, सदीय প্রবাসিরাহ, মাদাখিব - আহার্থাস্কোশ च्छेदनाकावाभावात् , पाणितमामान्येन पटाघमावस्य च सत्यस्य यादिगते शासिद्धत्वादिति वाच्यम्; अवच्छेदशनुगमकरसपामार मिमिका चच्छेदकच्यक्तीना स्वरुपात एकावच्छेदकताथयलासम्मवात् , दण्डादि व्यक्तीना दरवादिनानुगतानामकारच्छेदत्व सम्पदान् , तथाच स्थमनपि झानानिवर्त्य भूतवनमारविषयकापियामपि परत्वेन गाशवन्याएकनिरवच्छिन्तावच्छंदरत्याप्रसिद्धया साध्यासिनपाप। एव पटगतपारमार्थिवतदन्यगत्तपारमार्थियोमाभ्या प्रमेमसामान्या भावमादाय सिद्धसापन दुरिम् । पटादावेक कपारमाधिकरवसत्त्वपि यावत्पारमार्थिकसाभावेन यावरयामाथिकवावच्छिनप्रतियोगितायासार भीत्यन्यापनिरपच्छिलावच्छेदकताकदायापि मनभायात् । नत्र यावन्ति ·न्यायमारकरः। ५३ पारमार्थिकत्वानि तत्तदच्छितस्व प्रकारकधीविशेष्यताध्यापकामावप्रतियो- गित्वकूटवत्त्वस्य साध्यत्वान्नोत्तासिद्धसाधनावसर , पटादिगतपारमार्थिकत्वेन घटादेरभावस्य प्रसिद्धादपि पटगतपारमार्थिकत्वावच्छिन्नतादृशप्रतियोगित्व स्यापि कूटान्तर्गतत्वेनतस्य पटादौ सत्यत्ववादिभिरनहीकारात, तथाच तादृश धीत्वममानाधिकरणभेदानियोगितानवच्छेदमत्वमेवोतसाध्य पर्यवसितम् । भेदप्रतियोगितावच्छेदकता च आधेयतासम्बन्धामच्छिन्ना, मायना च स्व निष्ठतादृशप्रतियोगितानिरूपितनिरवजिन्नावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नति वाच्यम्, एवमपि सविकसमधियामेव ज्ञानानिव मानविशेष्यकधीत्वरूपानु गतरूपानान्ततया निर्विकश्वकम्य च सदनामान्तत्वेनोपहित चैतन्ये बाधापत्तेः साशधीरूपपारमार्थिकत्वम्योपहितचियेव सम्भवात् ज्ञाननिवाविषय फत्वरूपं ज्ञानानियत्य मात्रविशेष्यकत्व निरुच्योक्तरूपम्य स्वमते निर्दि फल्पफगात्रवृत्तित्वादुक्तदोषवारणपि ज्ञान सर्व स्वविषयकगिति वादिनां गते ज्ञानमात्रम्य ज्ञाननिवर्त्यम्वविषयकत्वेन ज्ञामनिवार्य विषयकधियो प्रसिद्धया साध्याप्रसिद्धयापत्ते । नच विविषयकरपस्वभिनयोभय सम्बन्धावच्छिन्नज्ञाननियनिष्ठप्रतियोगिताकाभादविशिष्टधीत्लेन तादृशो भयसम्बन्धावच्छिन्नज्ञाननियनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताफमेदवीत्वेन पा पारमार्थिकत्वपदार्थमा धियानुगमय्य तादृशधीत्वापनक्षितनिष्ठनिरवच्छि नावच्छेदपताकताशप्रतियोगित्वस्य साध्यत्वाझीकाराम साध्याप्रसिद्धिरिति धाच्यम् , एचपि तादृशीरुपपारमार्थिकत्वे निरुक्तपक्षतावच्छेदका फ्रान्ते बाधस्य दुरित्यात् । तादृशमीरूपपारमार्थिकत्दस्य स्वस्मिन विषयतासम्बन्धेन सत्त्वेन तेन रूपेण स्वस्य निषेधासम्पयन यायन्ति पार मार्थिकत्वानि तायदयाच्छन्नप्रतियोगिताफ्टवत्वम्य निरुकाधेयतासम्बन्धन तादृशीत्वमापत्वपर्यचसितस्य साध्यस्य तत्राभावात् । नच स्वभिन्न ताहाभीत्वव्यापकत्वमेव साध्यमिति नोक्त बाधः । एकधीरुपपारगार्थिकत्व स्य नदन्यधीरूपपारमार्थिकत्यान्तरेण निधगादाय सान्यपर्यवसानसम्भवा ·शासमुक्तावली दिति वाच्यम्, एउसत्यननुगमापरी । पशीभूनघटादिनीनामेव स्वादे नापादेयमात । नच ताशीद यापकत्वमेव साध्यम् । व्यापकताघटक भेदप्रतियोगितावच्छेदकताचयितासम्बधारच्छिमा, आवेयता च स्वनिष्ठ ताशय नियोपिलानिलपिननिरवच्छितावच्छेदमदानावरातत्वोभयामाद वत्वसम्बन्धादना, सधाच म्वमितालीकपपारमार्थिक निष्ठ ताशप्रतियोगितानिरूपितगिरवच्छिावच्छेदक बम्वैव सत्त्वेन तदभावाभा वेन स्यात्मकपारमार्थिकले च सभिशस्वाभावनोकोमयामावयव व तारा धात्वव्यापकतया तादोमयाभावत्वसम्बधापविनायतासम्ब-वेन व्याप फरवस्यक्तिपार विकलेवि सरवादिति वाच्याम्, एक्सपि साहसपारमा विरुपामपियामेकम्या मन्यया तस्या मायन्यया तस्या अध्यन्यया निषेधमतियोगित्वस्य वामनानुमितिविषयावस्थाया दुरित्या । पत्तु पारमाविशयावोपलाशसम्परूपम् । ऐक्यसामनन भिप्रायपस्ताक गायों निवेश्य । रोनाध्यासिफलम्बन्धन प्रारमकोक्त पारमा स्वस्य प्रपश्चगमभिपेन स्वरूपावच्छेदकलपक्षोकदोष । एज्यस्य सिद्धान्तेऽवच्छेद लाभापि न क्षति । पोस्तदभ्युपगमात् । स्द्रीत्या तान्मत्सुतिमागवात् । व्ययिकरणस्य धर्मविधयेवासम्बन्ध स्थापि सम्वदिषया प्रतियोगित यामवच्छेदक पसापाचेति । तर,- पूर्वक्षणा पाकिमोक्तम्यागात्मकप्रदायभावमादाय मराशे सिमापावारणामामय पिछलावच्छेदकनाया रिवगनीयतया पटादिम्वरूपम्पराण्डस्वाभाव घटादे रमाध्यतरूपत्वेप्पवयमम्ब धादच्छिनप्रतियोगिताददकत्यसम्मवाताना भावमादाय पटादी सिद्धतापनापते । नच सखण्डस्यापि स्वरूपम्मानन चिन्नावच्छेदकतावाववाचकामाद इति गुर्यायुक्त युक्ता 1 तवापि राय एयटादे स्वरूपतोरच्छेदकत्याशुपग तूताकिादिमते सिद्धसाधनस दुर्वा रत्वात ( अवच्छेदकापच्छदेन माध्यमिदेदेश्यति मा-यग तयामा स्वरूपणापच्छिनप्रतियोगिता भावमादाय दृश्यमाने सिद्धसारनात् ।

·न्यायभाकर। य- ज्ञानानिवत्यत्वमेव पारमार्थिकस्य, तशिविशेषगतासम्बन्धा वच्छिनावच्छेदकताफारशप्रतियोगित्वगेर साध्यम् ; भनो नानव-भा, शानानिषत्यस्वरूपेण स्वस्तरसफलश्याना निषेधप्रतियोगित्यसम्भपात् तस्याभावीयविदोषणतासम्बन्धेन सस्मिनप्यसत्यात लाघवात्तदेव निवेश्मत अति । तन्न; ज्ञाननिवर्यत्वस्य मिथ्यालयादिना ज्ञाननिवर्त्य प्रपञ्च इति प्रतिभेदाभेदनियतत्वं च स्पीकुर्वाणाना भवता ज्ञाननिधर्मस्वाभावस्य ज्ञाननियमोदम्य मा प्रपंवनिष्ठतया तनिष्ठमतियोगितामा मधिकरणतया बच्छेदक-घासम्भवात् । न च मतियोग्मनधिकरणवृत्तित्वाविशिष्टजाननियर्त्य स्वाभावस्म पन्चे ऽभावाचस्य व्यधिकरणतयावच्छेदमयसम्भव इति वाच्यम् ; - प्रतियोमधिग्गर णत्याभावाय तदरच्छिनभेदस्य वा उक्तरीत्या प्रपपि सन्भदेन प्रतियोग्यताधिकरणशिवविमिरज्ञाननिगयवाभावस्थापि अपने सम्भात् । पूर्वाणवातित्यापशिएतदभावनिष्ठायछेदकामात योगितामादाय सिद्धमाधनवारणाय स्वरूपताऽवच्छेन फत्वस्मैन निदेशनीय तयोक्ताभावस्प प्रतियोग्यनाधिकरणवृत्तित्वविशिष्ठतादशाभावत्वेन ब्यधि करणतनावच्छेदकत्वसम्भवे स्वरूपतस्तदत्तम्भयाश्च । न च विशिष्टस्याति रिक्ततागते प्रतियोग्यनधिकरणीभूत अझतित्वविशिष्टतादृशागानस्य अपाय गावाव स्वरूपात एव व्यधिकरणतयावच्छेदकत्वसम्मम इति वाच्यम् । तथासदि मादितित्यमिशिएतासगावस्म घटादिनिष्ठप्रतियोगिताया गप्यवच्छेदकत्वसम्भवेन पूर्वोक्तरीत्या सिरसाधनवारणाय तादृशाभावा वच्छिन्न प्रतियोगिताटवावस्यैव साध्यकार्यस्वन बाधतादवस्थ्यात् । किंच पारमार्मिकत्वस्टलामाभ्या पटाद्यभावमादाय सिद्धसाधन दुप्परिहरम् । पारमार्थिकत्वार्याप्तावच्छेदकताकताइशप्रतियोगित्वस्य साध्यत्वे च साध्या प्रसिद्धिः । प्रतियोगिविशेषण तापमधर्मस्यामि व्यधिकरणार्गदाच्छन्नाभाव प्रतियोगितावच्छेदकनाया गदाधरादिमिर्व्यवस्थापितत्वादिति दिक् । यदपि सवदेशकालवृत्त्यभावप्रतियोगित्वमेव साध्यं पर्यवसितम् , तथाच अपचयाळीकत्वापत्चिरित्याशय कालसम्बन्धित्वसमानाधिकरणस्य ·समुपादकी। तम्य निदेश्यत्वादिति समादितम् । तत्र शय तापमोपपते । तथाहि, भळीकत्यपदेन सर्वदेशकालवृश्यगावप्रतियोगित्वमेव विवक्षितम् , किया निरुपास्पत्यम् । अमदा कासरावान्धवम् , यद्वा अलीकपदपाच्यत्वम् । नाप , आपाधापादकयोरगेदरसद्गात् तत्साधयतस्तदापतेरियाध । र द्वितीय , त्यागते यत्र सर्वदेशकालवृत्यभावप्रतियोगित्य तन्त्र निरुपण इयत्वमिति व्यापयगावेग तदापचेरयोगात् । न च सनिर्वाच्यस्य पक्ष स्वात् पयामि तुच्छे तपोतिसितिरिति वाच्यम्,- अप्रयोजकत्वात् । अतएव न तृतीय । नापि चतुर्थ , प्रतिनिनियम्य सत्त्वे वाच्यत्वस्ये स्यात् । तदभावे ततएव तदनापत्ते । एतेन ताशाभावप्रतियोगित्यस्य प्राय तुच्छत्येषुपपत्त्या अर्था- सामित्याशकाभाववर्णनमपि निरस्तम् । पक्षमेटौ सत्तादात्म्यारोपणरायन तेनैव तद्वारणात्। यदपि प्रतियोपाधाचित्यादे स्वसमााधिकरणाभावप्रतियो शिवम नचैव प्रतिभासिदाभावमादाय सिद्धसाधनम्, अमावे स्वान्यूगसता फरवस्म विशेषणत्वात् । न्यूनसताइरन च अभाषाय प्रातिभातिकनि यद्यावहारिकपारमार्थिकान्यतरप्रतियोगिलम् । यच्च व्यावहारिकनिष्ठ पारमा भिकप्रतिमागित्व तत्, समान व्यावहारिकपारमाधिकान्यतरनिष्ठ यत्माति मासिकामावप्रतियोगित्व पर पारमार्थिकनिष्ठज्यानहारिकाभावप्रतियोगित्व तदन्यद्यम्यसमानाधिकरणामाक्प्रतियोगित तदेव मिथ्यात्वम् । व्यावहा- रिक पारमार्भिको बाय एट स्वसमानाधिकरणपानिमासिकात्यन्तामापति योगीति झानकाले एतदपटे मिथ्याचव्यवहाराभायात् पारमार्थिक मिद पारमार्थिकास्यस स्वसमानाधिकरणामावस्य प्रतियोगीति ज्ञानकाले इद मिध्येति गवहाराभावाच तदन्यदिस्यन्त प्रतियोगित्व विशेषणम् । ननु पारमार्थिक मिथ्यात्वम्, तया च मिथ्यात्यटितम्मि ग्यालमित्यामात्रय , ज्ञाननिवत्यत्वामावरूप पारगाशिक वमेव घटक ·न्यायभास्करः। ५७ . स्वाद मित्युक्तायवि तद्घटितस्य प्रकृतमिथ्यावस्स मिथ्यात्वलक्षणयानुपपत्तिः शानिवार्यत्वान्यस्य चैयादितिचेन; धूमपागभावादौ धूमादेरिय ज्ञान निवय॑त्यस्सोक्तप्रतियोगित्वे विशेषणत्वात् भविनाशिस्वरूपस्य पारमार्थि कास्यस्य प्रकृते निवेशासम्भवाथ । प्रातिभासिकनिष्ठं यत् स्वसमानाधिक- रणाभावप्रतियोगित्यं विनाशिनिष्ठ यदप्रातिमासिफास्य स्वसमानाधिकरणा स्यन्तामावस्य प्रतियोगित्वं समोरन्यतरवत्त्वं मिध्यावमिति तु निष्कर्ष इति । तश;- पारमार्थियो ब्रमणि प्रातिभासिकाभावप्रतियोगित्वमादाय मिथ्यात्दापत्तिवारणाय प्रातिमासिकाभावप्रतियोगिताभेदनिवेशस्यावश्यक त्येपि ताशप्रतियोगितायां निष्टान्तविशेपणवैयर्थ्यात् । न घ तत्र निष्ठा न्तानुपादाने स्थाप्नगजा मिथ्यात्वव्यवहारानुपपति दृश्यस्यहेतोस्तत्र व्यांग चाररपतिथ प्रातिमासिकामाय स्वप्ने प्रतीतमादायव मिथ्यात्यस्य वक्तव्य , स्वमे च व्यावहारिकाभावस्य प्रत्यक्षादिना ज्ञानासम्भयादिन्द्रिया णामुपरतस्यात् , अभावेऽनुभूयमानप्रत्यक्षत्यस्यापलापे स्वामाभावाना स्मर णादेवमशक्यत्वात् । गथ रथानिस्यादिस्वमे पदार्थमृष्टिप्रतिपादकतेश्व, নাহামরসরাযায়। पातिमासिकस्यावश्यकरयादिति याच्यम् - स्वामगजादौ विद्यमाने प्रातिभासिकाभायप्रतियोगिले प्रातिभासिका भावप्रतियोगिताभिन्नत्वाभायेपि ताहश प्रतियोगिताभेदस्य प्रातिमासिकस्यैव ताशमतियोगित्वे सत्त्वेग प्रातिभातिकाभावप्रतियोगिताभेदविशिष्टमातिमासि फागावप्रतियोगित्यज्ञानादेय तदशाया मिथ्यात्वव्यवहारनिर्वाहात् ; अन्यथा व्यावहारिकपारमार्मिकान्यतरनिष्ठत्वं प्रतियोगितायां निवेश्य ताइविशेषण विशिरप्रातिभासिकामावप्रतियोगिताभेदस्य व्यावहारिकस्यैव मिध्यात्य लक्षणघटकत्ये स्वमे इन्द्रियाणागुपरतत्वेन साहशव्यावहारिकदघटितमि पात्यस्य प्रत्यक्षासम्भयेन मिथ्यात्वव्यावहारानिर्वाहात् ! जामत्कालिक व्यवहारस्य र व्यावहारिकामावघटितमिथ्यात्वेनेव गिर्वाहात् । ८ ·। शासमुक्तायी। यत्तु स्वामगादानातिरिक्तव्यावहारिकामावरूपो गौरवाजाम इमायामपि नातिगाणिकरापायटिनगेय मिथ्यान प्रतीयत इति । तम, यसो मागरे इहेदानी स्यानो गो गाम्तांति चापादे प्रत्यये सामो राजाभावो न शाससे तम्मानन्द्रियकोनेद्रियजन्याने भाना नईयात् । तस्य काकाले वापसझेग तयुद्धे मलापत्तेध । किन्तु स्वामगजादिप्रतियोगिको व्यावहारिको माघ मासने. तथाच तास गादेलीवहारिकाभारम्य पलनत्वेन गौरवतिरहात् । यदपि यस्य व मादिनानिविशेगम्ग जामकाले न प्रत्यक्षाम् । किन्तु स्वम एत नानायकि प्रत्यक्ष सदछिनाग,याय व्यावहारि पत्येनारलसत्पात् स्याहारिकलिने गौरवेण प्रातिमासिकामावटित स्यैत मिथ्यात्वस्य वाच्यता प्रतियोगितायर निमा-तानुपादाने नाश क्षेत्रवादिजात्ययच्छिये दृश्य सत्य व्यभिचार इति राद्वारणाय निछा-त हामिति । उमः नमामि प्रयापदिसामान्यधर्गावरिउमा,यस्य म्यावहारिकस्य क्लुसत्येग ताशाभायमादायव मिनास्यस्य सूपगादत्वात् । যনি বাংলাখেল দুলোধনৰৰযথেষ্কাণ নর तत्सत्रे मानाभाग सामान्यामातस्य न तत्पतियोगित्यागिति । तन्न, যায়াম ও দি}} শনিয়াস কাঞ্চন भाामादायक तर निग्यायोपपादनमम्मयात् । धातुतस्तु वामगनायनायम्य सा नायकभीविषयत्वामाग वददितनिध्यावमित्ययुक्तमेव बाधावियाभावस्थेत नियात्वघटकत्वात् । अन्यथा पाशषि प्रातिभामिकामावटितनिध्यातापते मगोपनि जीवका नारा या चैतन्य विधायिन ब्रह्म वा स्वाना माथि पानगिति भनि स्वीकारेण स्त्राप्नानागासाकदिन्तचितोऽ TET भावान् । स्वाप्नानागावाद प्रति सम्वनानामयिस्तागयच्छेदक्लात् ।

·न्यायमाकर । यत्तु त्वाम्नागदबद्धेधित्वानुभवात् गोवच्छिन्न इर स्वा प्नामावावच्छिन्नपि चैनन्ये अव्यवस्थाज्ञानागीकिगते, न च प्राप्ति गासिकरविरोधः । तसदशानान्यथाजागामासाय तन्न निवेशात् । अन्यथा मातमोपि राशिमास्यतयाज्ञानविषयतापदफत्वविरोधात् , तथाचेदं गजाभाववदिति (वाद्ध्युचरकालावटेन गजायगापायच्छेदेना ज्ञानविषयत्वसम्भवातदानीमुनस्य अयं गज इत्यादिम्माजस्य तदुसरो सनया अय गजागायचानित धिया काध । अथवा रामरजाताधभावोत्पते: पूर्व प्रकाशापरतावपि पश्चात चाधनस्वानुमयादेव तदवच्छेदेनाज्ञान विषयत्वं मान्यवच्छेदेनाजागविषयत्ववदिति गुळमुक्तम् । तन्न,- प्राति मासिकस्य ज्ञातैकसतोऽज्ञानादयतावच्छेदकत्वायोगात् । अधचेत्यादिकर पूर्वसिद्धतगतोहीत्यादिन्यायविरामात् । अत प्रातिगासिकाभावाय पाधकपी विषगलाभावातदघटितमिथ्यात्वानुपपत्ति । नर बाधकीविषयाभाव घटितं गिथ्यात्वमिति न नियम, प्रपद्याभाव य तत्वापकनिवि कल्पकधी विपयवागावादिति वाच्यम् :- तदभावाद्यविषयस्य निर्विकल्पकरय प्रपञ्चन्नगनिवर्तकलाया एवानुपपसे । यत्तु यच्च पारमार्थिकनिष्ठं व्यावहादि फाभायप्रति प्रोगित्वं तदन्यदित्यप्यसङ्गतम् । भान्मतेपि पारमार्थिकनिष्ठस्य व्यावहारिकाभावातियोगित्वस्यापसि द्वचा साध्यापसिद्धे । नव मिथ्यात्वस्य व्यावहारिक लक्षणम् , तन्न नाप्रसिद्धिदाग , तज्ज्ञानमात्रस्य मिथ्यात्वन्य वहारे हेतुत्वादिति वाच्यम् ;- व्यावहारिकलक्षणरूपवेषि साध्यनिर्वचन रूपत्वानागात् । अन्यथा सायनिर्वचनावसर तदुक्तरसातेः । नत्र पारमार्थिकम्यापि सम्बन्धास्तरावच्छिन्नाभानातियोगितासम्भवान्न सा. ध्याप्रसिद्धि. । यद्धा व्यावहारिकगिमितत्ववारमार्थिकनिए वोययामावयत्व मुक्तविशेषणेन विवभिसमिति नाप्रसिद्धिारीत वाच्यम् ; एवमपि पति योगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वपक्षे साध्यागसिर्दुवारत्तात् 1 घटादिनिष्ठ - ·হায়দাথষ্ট । শাষবিকারগ্যারিশ্যামারিয়াসিসবন না বিনিযেংগ সামযিালিনাবাব , সরিষাণানায়, নিয{সন। থষ্টকমযifায়ণগবিবি। বারিসারিত কৰি থাৰৰণীযনববববালিং। একম ou fieধন খে। সানিধ্যদিও বাণী বাখাবি সাদাগাদাগাথা দারিপাবধান যা কয়েকঘামাখামাণিgসাবাসার খাতিরে না। মানিব্যাপিংৰালীকবি সনাকুলার নাহাসিন চানিস্কামনখ্যাগিরায় খো খাত। সাকঃখাবাৱাৰয়াণবাধিকাৰৰ বাবদ কাপ্তাখা, মানিমৰদাল নাগালিঘাটিনাম সুমণি যহিধলংথ ঘষাঘাষাশি যাণ, নগা বালি থানার্থণাবদিবিষযারাঙ্গাযাত্র- মাগuানি লিমিয়ে রাখা যায় প্রায় দাবনৰীৰা,নশিন লৰিনাৰান্নাবান্তাষানগঞ্জ এবাশখান এর সাথে বাংলা একাবাতিঘর {ফরার্থিতায় ঘাৰাবাৰ । গরম খা নিরব ঘাঘণাম মুনিরামবিলাদবি মানিসারাবিনা বাধ্যতনয় অসের ৭তমান चलेग सिद्धिमादायाधीता दुर्वारम् । नेन सम्मान तदधिकरणे तरमन শালিলনামঃবধি মেয়াবিয়াখা। কিম শাকাগ নাব্যবিধি দ্বাণাৰিখ্য যুদ্ধ যাত্মক যষ্টিক্লিয়াসৰ হিচ্ছ। ন ব ওয়াজিনাকান্দা प्रतियोमित्व विकशितमिति नानान्तामिति वाच्यम् , स्वाधिकरणे तद গােঙ্গার ব্যাঙ্গাল্যার্থতাবসাবান্না ·न्यायभास्करः । प्यावे वादशोदप्रतियोगितावच्छेदकत्वा महिनभेदसिद्धिमादायार्थान्तर स्य दुर्यारत्वात् । एतेन प्रातिभासिननिष्ठ गम् स्वसगानाधिकरणाभावप्रतियो गित्व विनाशिनिष्ठं यदप्रातिमासिकस्य स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावस्य प्रति योगिवं तदन्यतरवाय मिथ्यास्यमिति निष्कर्ष इत्यपि निरस्तम् । प्रातिभा सिकनिष्ठप्रातिभासिकामावप्रतियोगिताया घटादौ सिद्धिगादायार्थान्तरस्या नायारोन राम्भवात् । एवं घटादर्शानाय ध्यत्वाभावरूपपारमार्थिकत्वसद्धा- वेपि विनाशिस्वागीहारमात्रेण निरुतमा यसिचान्तरं तदयस्थमेव । न च विनाशिस्ये सति स्पसगानामिकरणाप्रतिभासिकाभावप्रतियोगित्वमेव मिथ्या गिति तसिद्धौ कथान्तरगिति वाच्यम् :- सत्यत्ववादिभिरमही कृतत्वमात्रेण तस्य मिथ्यात्वलगत्ये स्वसमानाधिकरणाप्रातिभासिकाभाव प्रतियोगितमात्रस्यैष तथात्वसम्भवेन विनाशिनिष्ठत्तनिवेशवयात् । यदि च स्यमते मिथ्यात्वव्यवहारमयोजक गद्प तदे प साध्यम् ,. तादृशा भावप्रतियोगित्यमागं न सादृशम् , प्रति मोमिनि पारमार्थिक ज्ञानदशायां तादृशाभावप्रतियोगित्वज्ञानेपि मिथ्यात्वन्यपहारानभ्युपगमादित्युच्यते, सदा विनाशिनिष्ठत्यविशेपितमपि तत्व, विनाशित्वज्ञानपि पारमार्थिक विज्ञानसम्मनात् । शानबाध्यत्माभावरूपपारमार्थिकत्वेन विनाशित्वस्यावि- रोधात् । अन्न मिथ्यात्वघटक प्रपञ्चाभावो मानहारिक पारमार्थिको देति परेषा पक्षद्वयम् ; तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्न , प्रपन्चामावन्य व्यावहारिकत्वे सादृशाभावम्यापि प्रकृतागुमागेनात्यन्तागायबोधनात् तादृशाभावप्रतियोगिनि मपञ्चे निषेपापेक्षया अभिकसतम्यापत्ते अपचम्य जलगिफम्याभावामाव बोधकमिथ्यात्यानुमानादिरूपप्रमाणक वात् तद्धर्गिकन्यामापसचादिकसत्या पारी । यचार्तिकम्घाभावाभावबोयफपमाणक तार्मिकस्वाभावसघाधिक सचाकमिति व्यासे , यथा रगते नेद रजतामिति भमोरारमिद नारजत मिति प्रत्यक्षामित्युत्सत्ती रजतसं रजतपर्मिकस्याभावाभाववोधकप्रमाण रगतमिफरजतत्वाभावगतप्रातिभासिकात्यापेक्षयाधिकमताकम् । इरभ य .

·शारभुलाया नपश्चापेक्षया तनिधम्य न्युनातावान्यारतासाभावटितगिट्याटर राम्य । यतु. समागमायादिपरणेत्यन्तामायानगी कुर्यता प्राचा मते पर असाच्चमकाननिष्ठपातिगासियट पूर्वोक्तव्याव्यभिचार , तारा कपाले घटाय-नागावागावेग Arपालगिए पातिभासिम तद्ध मिकामावरोधकमाणससि तर्णिमासचाधिकारका भागत् । अतस्तत्र व्यभिचारवारणाय स्वागावाबोरवे सति स्वा भावाभावीपरत्यरूप स्वागावागावमा धक्तमापादककोटी विटयम् , याच घटलमापच्चियापाले घरसदत्य लागावा यतरत्नावच्छिन्नागर आहफप्रत्यक्षादिप्रमाणात्य पटांगावान हमाग पटागावाबाहकत्सविशिष्टपटा गावाभावमा कदरूपघामावामाबमा ग्राहकरवान व्यभिचार । एब ब्राणि मपञ्चागादगादयोधकस्य मिथ्यात्वानुमानस्य 'नहाने' त्याद श्रुतेश्य प्रपचामावयोधकत्वात् मापाटितनिस्तादिनस्व मपचे पासवान स्वाभावाषिकसत्ताक पाया तासिकासापतिरिति । तदा उक्तरीत्या मापदार्ययापाइक कोटी निशेषि घटवसाध्छिन तनिष्ट पातिाविकपटे व्यभिचारावारणात् , सादृशप ले पदाभावाधिकम्प पदामायाभायगाोधकाय पणाले. घराभाको गस्तीत्याकारक-य पि प्रस क्षादिप्रमाणम्य सम्भवात् । एवं ब्रह्मायामाशाम को नास्तीत्माकारकस्यामा शाभारमात्रणि यात्माहत्यापि प्रमाणाय सम्भयन साशममाणम्य वाणि स्वाभावानोधकरवे राति १३ भाषाभाषबाबकाया साहश गाय स्वरूपारायकस्याशमादिप्रपचेपि सत्वा तत्र সানাক্ষাদ্বাদ বই याधिकसत्त्वापत्तेधावारणात् । प्रायेकमाकाशाभावदाद्यवच्छिन्नपक्षामिथ्या নানিয়াহাতির গায়িসুহাম্মণাঙ্গা, ধ্য चित् सम्भबरि सर्वदा तादृशानुगितिरतासमूहोलम्बनरूपैच जायत ·न्यायगास्करः। इत्यत्र मानाभायात् । नत्र यो यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वाभावनिष्ट प्रकारतागालिपसि तिकान्यत्वे सति यनिविशेष्यतानिरूपितस्वाभावाभाव प्रकारताशासिममितिकस्स तनिम्बाभावापेक्षयाधिकसत्ताय इति व्याप्त्यही कारानोक्तदापयायकाफा, तादृशकालनिष्ठघटस्य कपालधर्मियान्याभान प्रकारकमागितिकत्वाद्विपदादेव ब्रह्मर्मिकस्वाभावप्रकारकामिति कत्येन ता- दृशमितिकान्यत्वघटितापादकाभावादिसि पाच्यम् ; तभासयुक्तव्यप्तरेवा प्रसिद्धयापत्तेः । रजरो नेदं रजतामिति भमोरारमिदं गारजतामिति ममितिस्थलेपि रजतत्वस्य रजतधर्मिकस्वाभावप्रकारकप्रमितिकान्यस्वाभावात् रजतेपि सम्बन्धान्तररूपान्तरावच्छिन्न प्रतियोगिताफरजतत्त्वाभाषस्य प्रमि तत्वात् । नच स्वावच्छिन्नमसम्बन्धापच्छिन्नावाभावत्वावच्छिन्नाभाय प्रकारकयधर्मिकपमितिको. यो धर्मम्स तलिटतत्सम्बन्धावच्छिन्नम्यावच्छि साभवापेक्षयाधिकसत्ताकवस्तुवृत्तिरिति नियगे न दोग, समयायावच्छिमाज तत्वत्वापच्छिन्नागावामागप्रकारकरजनम कपमिति कास्य रजननिष्टगमा यावच्छिन्नरजतलाभाचाधिकासाकायस्य च रजतस्ये सत्त्यादिति वाच्यम् । तथा सरयुक्त कपालनिष्ठघटवृतिमातिभासिकपटले व्यभिचारात् । तत्र स्या मच्छिन्नसमवायसम्बन्धावच्छिमानावाभावप्रकार सकपालविशेष्यकामितिक त्यस्य सत्येपि ताशकपालनिष्ठसमयायावच्छिन्नघटाभावाधिकसत्तासत्यपिर हात् । उक्तरीत्या गानपदार्थनियेगेपि नोक्तव्यभिचारपारणसम्भव' । सन कपालविशेष्यकासगवामायाछिन्नघटालावच्छिलाभावकारका मिल्य सत्वेन सा दृशप्रगितिकागत्यस्यापि तादृशषटले सत्यात् । कपाले समयायेन पटो नास्तीति प्रतीतेस्तन्गसे प्रमात्यासम्भवात् । ध्वसण सामान्यधर्मावच्छिमा प्रतियोगिताकत्यस्य प्राचीनरंगीकारेगि सम्पन्गायच्छिनप्रतियोगिताकत्वस्या नहीकारात् । तमार स्वाभावभकारमकारयदकिमणितिको यो गावासस्याधिक रासाम्वनियोग्यधिकरणवृत्तिरिति व्यामिरगीकार्या। तत्र च नोक्रुघटे ·शासमुशापळी व्यभिचारः ! सादशम्पाले समयायाच्छिमपटाप्यन्तागावश्य पटत्य च प्रातिमारिकरवाय ताशघटागावाधिकमतानस्य घरध्यमस्य सत्क्षण प्रा. चीनगरे पटायन्तागावस पटर३८यसतरमागगावैतस्सियमतियोगिन्यांग कारात् । एवं च अपंचामावस्यापि स्वाभावारिशेप्यासमिनिक- स्वात् , स्वाधेिसत्ताकप्रपंचपत्तिस्वापरया प्रपंचस्प पारमार्थिकत्वापाई दुवारा । प्रपंथाभावस्य पारमार्थिकतापक्षोप्ययुक्तः, तहानेः । नच तस्य प्रास्यरूपरवानाद्वैवानिरिति वाच्यम् ; भावत्वविशिरपणा भाषस्य अझस्वरूपत्यासम्भवात् । केवलरूपेण प्रशस्वरूपतास्वीकारस्य व्य- यत्वात्। न च भावाभाययोतिरोधार्य विषयसपायरयावश्यकतया नभा वत्यविशिष्टम्य पारमार्थिकत्यासम्भवात्तत्वादाम्यापक्षकेवलरुपस्य तस्वीतर इति वाच्यम् । तत्प्रतियोगिफास्यानागावत्यरूपेणैवाभावम्म प्रतियोगिविरो- मित्वेन विरोधभनाथ तेनैव रूपेण प्रतियोगिभिन्न सकत्वस्याबदएकत्यार , तदम्पोमात्य केवल सक्षम्पेण भिमसमावीकारस्य न्यर्थत्वेनाभाषम्य ब्रह्म स्वरूपतास्वीकारस्य विफलत्वात् । किंचाभाषम्य मनपस्ये प्रपंचाधिका- रणीभूत बनवृत्तित्याभावेन सगानाधिकरणाभावघटिनमिथ्यास्यानुपपति , সময় জাগায়মানশাহ । বিহিষণায নৱনুধাব टुारा । तयोराधाराधेयभावादर्शनात् । अन्यमा पटो द्रव्यगिनियत्तत्र द्रव्य मिति प्रत्ययापत्तेः। पत्त्वन्यत्र तरधीकारेषि प्रहले तशारीक्रियते घटामा पटो नास्तीति प्रतीशिवनेमानेनि प्रतीनेन्द्रल्यत्वात् , यद्वा स्वाधिकरणस म्वन्धित्वमेदाभाये निवेश्यते, अशावमत्यय सारस्वमाननियमात् , भाधारयन्तु सति सम्भवे यथा पृथिव्यां गन्धामावागत्यादी, ने गोन्यता मातीत्यादौत्दयम्भयान सदाचीनिः ततः- यथा तार्कि शादिगते गुणत्वयतिज्ञाने विषयतासम्बन्धेन गुणवागावसत्येपि गुण- स्वाय न मिथ्यात्वम् । तथा अपचनति ब्रह्मनैतन्ये तादात्म्यग तदमायसवेगि ·न्यायभास्कर । मिथ्यात्वानुपपत्ते चिचैत्यतादात्म्यस्यैव विषयतारूपताया भवद्भिस्स्वीका रात् । एव तद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणनिष्ठाभावीयतद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्य साध्यत्वे दृष्टान्ते साध्यवेकल्यम्,शुक्तिरुप्यत्वावच्छिन्नाधिकरणे पारमार्थिक वाकारेण तदभावागीकारेपि शुक्तिरूप्यत्वावच्छिन्नाभावानजीकारात् । ना- स्ति नासीन मविप्यतीति प्रतीयमानत्रैकालिफनिषेध प्रति स्वरूपेणापणस्थ रूप्य पारमार्थिकस्याकारण प्रतिभासिक वा प्रतियोगीति भवसिद्धान्तात् । - यत्तु नास्ति नासीन्न भविष्यतीति वाधज्ञाने लौकिकपरमार्थरजतस्यैव स्वरूपेण निषेघप्रतियोगित्वावगाहने अमवाधयोभितविषयकत्वरूपवैयधि करण्यापत्ति , अप्रसक्तपतिषेधापत्तिश्च,शक्ती व्यावहारिकरूप्यम्य तादात्म्येन ज्ञातत्वरूपसकेरभावात् , अत प्रातिभासिकस्यैव स्वरूपेण निषेध , नचैव त्रैकालिकनिषेध प्रति स्वरूपेणापणस्थ पारमार्थिकत्वाकारेण प्राती तिक वा प्रतियोगीत्माचार्यवचनविरोध इति वाच्यम् ,• अस्याचार्थवचस परमार्थलौकिकरजततादात्न्येन प्रतीते प्रातिमासिक रजत प्रतियोगीयर्थ , तच स्वरूपेण पारमार्थिकत्वेन बेत्यनास्थाया वाशब्द , नचेव आपणस्थ रूप्यमित्यस्य प्रातीतिकरजते व्यावहारिकरजततादात्म्येन प्रतीतत्वयोध कस्य तद्वचने उपादान व्यर्थमिति वाच्यम् ,- पुरोवृत्तितादात्म्येनैव रजत प्रतीयत इति न नियम पारमार्थिकरजततादात्म्येनापि प्रतीयत इति प्रतिपादयितु तदुपादानादिति ! तन्न, इद रखतमिति अमे प्राततिके व्यावहारिकरजततादात्म्यमानाहीकारस्य विफलत्वात् । नच सद्रजतप्राप्ति भववितीच्छावत तत्र प्रवृत्तिनिर्वाहाय तचादात्म्यमानमावश्यकमिति चाच्यम् , - च्यावहारिकरूप्यनिष्ठत्लोपलक्षितस्य रजतत्वस्य प्रानीतिक रूप्येपि स्वीकाराच्छुक्तिगतस्येदन्त्वादेरिय सत्त्वस्यापि तत्र प्रत्ययाच्च सद्- उत्तमिति प्रत्ययोपपतेर्सानहारिकरूप्यम्य प्रातीनिके तादात्म्यारोपस्वी ·- शारमुक्तावली : कारम्य व्यर्थत्वात् , त विनाप्युक्तप्रवृत्युपपत्ते । नच व्यावहारिफनिपुरज स.वादिक पातीति न स्वीक्रियते, मातीतिमादपि व्यावहारिकरजतादिका पिसे, प्रातीतिक प्रातीतिकस्यैव रजतत्यादेस्सम्बाध फन्स्यते, तथाच व्यावहारिनुभूतं यावत्यादि तद्विशिष्टविषयकेच्छावना प्रातातिक प्रति निर्वाहायोजतादात्म्यारोप आवश्यक इति वाच्यम् :- व्यावहारिकरजतादि निष्ठरजतत्वादे पातीतिकव्यावृतत्वे रजताविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबुद्धौ रज तस्वावच्छिन्नमारनिश्चयम्य अमप्रमासाधारण्य कहेतुताया. विचिद्ध विच्छिन्नविशेष्यकरजतप्रकारकनिश्चयम्य भ्रमसाधारगम्पतिवध्याति चन्धकभावस्य सतादिलित कानुमिती सलिलपरामशदिसमसाधारण्येनेक हेतुतायावानुपपत्ते । व्यावहारिक्वविशिष्टारणझूटभ्यर फलोत्पचिच्याप्य ताम्वीकारेण प्रातीनिवाद्यावहारिकरजतादिजन्य कार्यापचे वारणसम्भवात् । नच रजतनमसामान्ये व्यावहारिकाजततादात्म्यभानातावरजतत्त्वम्य मातीतिक यावृत्तवेशि व्यावहारिकगात रत्तिरजतत्वावछिपविषय ताया गुव तादृशममेषु सत्त्वादेफहेतुतादिनिर्वाहसम्मय इति वाच्यम् ;- व्यावहारिकाजत्नस्यासनिहायवेन नचादात्म्यम्य प्रात्यक्षिकधी माना सम्भवात् । भवहिर्नानागाश्त्यासरस्वीकारात । ज्ञानलक्षणया तस्य भानोपगमे चान्यथारपात्यापचे यत्तु प्रानीतिक तन्दुरपति कालोतरकालमुत्रानेन दरम्थत्वादिदोषण सन्निहितस्यानविष्ठानम्यारि व्यावहारिश्स्य तादात्म्गरोपो दृट , व्याव हारिकरजनाय न्यासनिकृष्ट येपि नदशे स्मृतिरूपनमसम्भव इति । सन्न, एका वादापेनापिनय पानिमासिकम्यान्यत्र तादालनारोपा सम्मवान् । विषय तारयोग्तादात्म्येन भानन्थलं वोपादानाजान विषयत्वनिगमा , दापादानानानानियतकारिणय व नादात्यारो पाच ! मारा गरणा परम्पंद समिनि जनम्याधुप - ·न्यायभाम्फर । . गमे अनिर्वचनीयरजतोत्पत्तिकल्पन व्यर्थम , ग्रहणस्मरणात्मकज्ञान दयनैव प्रवृत्यादिनिर्वाहात्, प्राभाकररपि ज्ञानद्वर्यायविषयतयोनिरूप्यनिरू पकमावस्य फल्पनात् । तस्मात्स्वाचाक्तिर या कल्पनमयुक्तमवेत पूर्वोक्त साधनवैफल्य दुर्यारम् । यदपि निरुक्तमिथ्यात्द 'नेह नानास्ति किंचने 'शि श्रुत्या बोध्यत इति । तस, तादृशश्रुत्या ब्रह्मणि प्रपञ्चामावयोधनसन्मवेपि तादृशा भावे प्रपञ्चसामानाधिकरण्यम्य प्रपश्चा-यूनसचाकत्व य प्रतियोग्यचन्छे दकटेशकालावच्छिन्नत्यावच्छित्सवृत्ति कान्यत्वयोरन्यतरस्य च चोधना सम्भवात् । यत्ततश्रुताबिहेतीदम्पद श्यसामान्यविशिष्टतापरम्, 'यस्मिन् पच पचजना आकाशश्च प्रतिष्ठित ' 'प्राणस्य प्राणामि त्यादिपूवाक्यगतस्य पच जनशब्दस्य प्राणशब्दस्य च दृश्यसामान्ये लाक्षणिकत्वात् , यथा यस्म ब्रह्म च क्षन चोभे भवत ओदन " इति वाक्यगतमम शत्रशब्दयो श्वराचरसामान्यलक्षकत्वमुक्त साकृता "अचाचराचरग्रहणा" दिति, नाना पदस्य च ब्रहाभिन्न तदन्वितबस्तुसामान्य च किंचनेति निपातस्वार्थ , तस्यच नन प्रतियोगितयान्वय , असधात्वर्थ आधेयता, आनयत्वमाख्या सार्थ , तथाच ब्रह्मभिन्नवस्तुसामान्याभावो द्वैतकालावच्छिन्नद्वेतदगिरू- पिताधेयताश्रय इति बोध , लट प्रकृतशब्दप्रयागाधिकरणकालरूपवर्तमान फालार्थकतया उक्तवाक्याधिकरणकालस्यच द्वैताधिकरणकालरूपतया तदयच्छिन्नत्वस्याराधात्वर्थाधेयताया भानसम्भवात् , यथवा इहेतीदम्पदस्य द्वैतवद्ब्रह्मपरतया तादृशब्रह्मण एनोद्देश्यत्वेनाद्देश्यतावच्छेदकालावच्छि नत्वस्य द्वैताभावानियतसप्तम्यथ'धेयतारूपविधेये मानसम्भयात् गिव्यात्व पटफस्य प्रतियोग्यवच्छेद देशाधवच्छिन्नत्वस्य भागनिर्वाह , निरवच्छिन्न विशेषणतापटित मिया पगिति पक्षे निरवच्छिमाविशेषणतामयन्यायच्छि - ·-- ਦੌਰਾਧੜੀ } साधेयत्वमेयागघात्वर्थ ; नचक्तिरीत्या प्रपञ्चामा प्रपञ्चसामानाधिरण्यादि लामसम्भवेपि तत्र नान्यूनसत्ताकवलाम इति वाच्यम्, दृश्यवति श्यामावः স্বদনেপালি, সুনির্দিনান আৰব মনুমান অগ तिभासिकलगानसम्भवात् , तथा चेक्तानुमितिसहमततादृशश्रुतिजन्यबोयो तरं मनसय मिश्यात्वनिश्चयसम्मव इति । तन्ना- नत्रसमभिव्याहतयादृशया क्यापदमावच्छिन्ने यद पच्छिन्नप्रकारफयोधोनुभवसिदा नसमभिव्याहत ताशवाक्याचायच्छिने तसविच्छिन्नाभाववोधम्य प्रतियोग्यभावान्दयो तुल्ययोगक्षेमादिति न्यायसिद्धतया ननसमभिव्याहतोक्तश्रुतिवास्यात् ब्रह्मभिन्न नानापदायें द्वैतवनमत्तिस्यस्य बोधेन नन्मत्वे ताशवाक्या नानापदायें ताशरावृत्तित्यागावयोभ्य युक्तत्यान, ननविशेष्यक बोधस्यामामाणिकरवात् । भूतले न पट इत्यादी घटाघभावे भूतलति स्वान्वयनोपोपगमे पृथिव्या गन्धो न जल इत्यादि बायजन्ययोधस्य गन्धा कविशेष्यकरवानुभवविरोध , तन्मवे न जल इत्यतो गन्धाभाव एवं जलवृत्तित्वप्रकारकबोधोपगगेन तसवीतावमावस्यैव विशेष्यतया पृथिव्यां गन्ध इत्यादितच तद्विदोप्यकोषानुत्पत्त्या तयोरेफविशेष्यस्योधजनकत्वा भम्भवात् । एव भूनले पटो नास्तीत्यादाभाषम्य भूतलास्तित्वविशे प्यत्वे तादृशाभाधेश्येन घटौ न स्त घा न सन्तीत्यादी द्विवधना धनुषपत्तिश्च । नच भवन्मपि पो नास्ति पटौ न त इत्यादावा स्यामार्थस्य प्रतियोगितया अभावविशेषणत्वमेव नतु घटविदोषणत्व मिति फयमारयातान्तस्य घटादिपटरामानवचनकवमिति याच्यम्,- विशेषणपदम्य साक्षात्स्वार्थविशेष्यपदेनेव म्वार्थविशेष्यनिरूपितार्थविशेष्य पदेनापि समानवचनपत्वनियमाझीकारात् । नच घटो नस्त इत्यादाय तित्याभावस्य घटादावन्वयोपगमे एकघटवति घी नस्त इति व्यवहारो न स्यात् घटे तद्देशस्तित्वसत्त्वेन द्विस्वायवच्छिन्नपि तत्र तदभावासावा ·न्यायभाकर। दिति वाच्यम्:- द्वित्वाद्यवच्छेदन प्रतियोग्यसत्त्वेन तदवच्छेदेनाभावसत्त्वे वाध कविरहात् , विशिष्टस्यातिरिक्तत्वादेव च विशेष्यवृतिप्रतियोगिकविशिष्टा नुयोगिकामावानझीकारेपि गुणे विशिष्टसचा नास्तीत्यादिव्यवहारनिर्वाह । नच सामान्यादौ समवायेन घटो नास्तीत्यादी सामान्यादिनिरूपितसम वायसम्बन्घावच्छिन्नवृत्तित्याप्रसिद्ध्या तदभाववोधासम्भवेन तादृशवाक्यात् समवायावच्छिन्नघटाद्यभावे सामान्यादिवृत्तित्वबोभत्यावश्यकतया तद्वदुक्क श्रुतिवाक्यादप्यमावे ब्रह्मवृत्तित्वयोधसम्भव इति वाच्यम् ; प्रातिमासिक पदार्थगनड्गीकुर्वतां नैयायिकानां नर्थविशेष्यकचोधस्य तादृशवाक्यादा वश्यकत्येपि भवता तदनावश्यकत्वात् , सामान्यादिनिरुपितसमवायाव च्छितवृत्तित्वस्यापि प्रातिमासिकस्य प्रसिद्धिसम्भवात् ! भूतले पटो नास्तीति वास्यात् कदाचिदभावदिशेष्यकभूनलवृत्तित्वादिप्रकारकम्य कदाचित् घट विशेष्यभूतलवृत्तित्वाभावप्रकारकस्य न बोधस्य स्वीकारे तादृशसमभि व्याहारज्ञानादीनां कारणतायापत्त्या गौरवात् । उभयसाधारणकार्यतावच्छे दकैश्यस्य कथचित्सम्भवेपि तादृशवाक्यधर्मिकद्विविधवाल्यार्थतात्पर्यज्ञानस्थ पृथकारणत्वात कारणताधिक्यस्य दुरित्यान् । उक्तश्रुतिवाक्यात् तात्पर्य वशादद्वैताभावे द्वैतयद्बमवृत्तित्वयोधागीकारसम्भवेपि नोक्तमिथ्यात्वबोधस- म्भव , सम्बन्धान्तरायच्छिन्नद्वैताभावविषयकतया तादृशोधनिर्वाहात् । नच निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वेन यस्मिन् पच पचजना आकाशश्च प्रतिष्ठित इति वाक्ये तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्सित्ययोगकप्रतिष्ठितपदेन तादात्म्य राम्बन्धेन दैतस्य प्रसत्तस्यात् तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावोध एवोक्तवाक्य तात्पर्यविषय इति तादृशयोधनिर्वाहाय तादात्म्यनति पदमध्याहर्तव्यमिति वाच्यम् ;- तादात्म्यगेत्यत्रावच्छिनत्वस्य तृतीयार्थत्वे तम्य नानापदार्थों गावससर्गविषया भासमान प्रतियोगित्वेन्वयासम्भवनावच्छितपतियोगिताक स्वस्य नजांगावान्वयिन एव तृतीयाधताया उपगन्तव्यतया कालिकादि , ·शाम्नमुतापा। सम्ब पावचिनद्वैत यावच्छिन्नाभावाव्यावर्तनात् , कालिकसम्बन्धावच्छिा द्वैताभावस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्न ताधिकरणलम्य तादाम्येन यो ऽभाव स्तत्ममनियतत्वेन तदभिवतया तादात्म्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकवानपा यात् । नच तादात्म्यावच्छिद्वनवावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेनैव नाना पदार्थम्य मन वग , तादास्येनेति पदसमभिव्याहारस तादृशससर्गक बोधे नियामकत्वान उस वैयद्यमिति वाच्यम्:-~एवमपि द्वैतवत्वावच्छे दक्देमालाइच्छिन्न म्यामा योधानिहिण तद्घटितामा यत्वबोधा निर्वाहात् रद्देश्यतावच्छेदकालापन्निवस्य विधये भानोपगमेप्यनि- वाहात् । द्वैनवद्वारूपेदम्पदार्थ सप्तम्यधेियताया विधेयतया-वयोधास भवात् । विधेयस्वम्य प्रकारत्वानियतत्वेन विशेष्यत्वस्य विधेयस्याविरोधिरये पिनीनघट इत्यादितो पटोद्देश्यग्नीलविधेयकान्वयनोधानुदयेन एसयुपन्त पटकपदार्थयो परम्पर मुद्देश्यविधेयमावनात्यय योधम्या युत्पन्नत्वात् । अत एवेदशबोधतात्पर्येण एकमुक्तघटकपदयो भयोगे एकपसरतामझा दोष इति शाब्दिका यदन्ति । अत एव च वपटस्तु प्रथममक्ष इत्पर भक्षण द्देशेन प्राथम्याय विधेयाद दूपयित्वा प्राथभ्यविशिष्टमक्षणस्य विधेयत्व मीमाम के सिद्धान्तितम् । यतु एकनन्तघटकपदार्थयों परस्परमुद्देश्यविधेयभावेन अन्व- बोधासम्भवेपि नक्षति , उक्तश्रुताबिहेवि सप्तम्यर्थो निरूपितत्वम् , अस पात्सर्थश्वायत्यम् , एवच सुबतार्थ द्वैतविशिष्टनमनिरूपितरवे विद् न्तार्थासघालाधेयत्वम्य विधेयतयान्वयनोपन्तीकारामानुपपत्तिरिति । तन्न, विदोषणीभूतदिमक्तचोदयकविशेप्याभूततितार्थविधेयश्वोधम्या न्याप्टत्या तयोरदेदयविधेयभावस्यायुक्तत्वात् । अमावच्छिन्नो वृक्षर योगी आयशगावटिनो पो गन्धाभाववान् इत्यादौ देशकाल पोरदेश्य तावच्छेदकायल एरोइश्यतारन्ठेदनदेशाधवच्छिनत्वभानन्य प्रामाणि पत्वे यायन नहाने मानामापाच ।

·न्यायभास्करः। . यत्त्वत्र द्वैतवत्त्वावच्छेदकदेशकालविशिष्टद्वैतवद्मह्मण एवेदंशब्दार्थ- त्वान्न दोष इति । तन्न; तादृशविशिष्टस्य पूर्वमप्रक्रान्तत्वात् , 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना ' इत्यत्र पञ्चजनशब्दस्य द्वैतावच्छेदकदेशकालयोलाक्षणिक वागीकारस्यात्यन्तमनुचितत्वात् । पचजनशब्दस्य द्वैतसामान्यलाक्षणिकत्व वर्णनमप्ययुक्तम् , पञ्चेत्यस्यानन्वयप्रशात् ; आकाशश्च प्रतिष्ठित इति पृथगाकाशोक्तिवैय्याच, 'प्राणादयो वाक्यशेषा' दिति सूत्रविरोधाश्च । तत्सूत्रे पञ्चजनशब्दस्य प्राणादिपरत्ववर्णनात् । यत् 'प्राणादयो वाश्यशेषादि ति सूत्रमभ्युपगम्यवादमानम्, नहि 'य- स्मिन् पंच पंचजना' इति मन्त्रे पचनशब्दः वाक्यशेगतप्राणादिपरः, तस्य मन्नान्तरानुसारेण चेतनविशेषपरत्वात् , अथर्ववेदेहि तृतीयदाण्डे पञ्चानु वाके समामायते""यं ला होतार मनसाभिसविदुः त्रयोदश गौवना पंच मान वा" इति । अस्यार्थो वेदभाप्ये दर्शित - अयं त्वा त्वां होतारं देवानामा वातारं मनसाभिसविदु. सम्यग्जानन्ति ये त्रयोदशभौयनाः भुवनस्य महर्षेः पुन्नाः विश्वकर्मप्रभृतयः त्रयोदशसख्यकाः पंचमानवाः निषादपंच माश्चत्वारो वर्णाः गन्धर्वाप्सरसो देवा यक्षा रक्षासीत्येक इति । यमाय हर्य मवपम्पवमानवाः। पंचगिर्मानवर्यम इत्यादिरपोहोदाहरणम् । तत्रापि निषादपंचमाश्चत्वारो वर्णाः पचमानवा इति भास्करादिभिर्व्याख्या- तम् । वर्गेषु पञ्चमत्वा निषादग्रहणं अमिसम्बन्धात् । अतएव मन्त्रवर्णे 'जना यदनिमयजन्न पंचेति श्रूयत इति। तदपि न, तथांगीकारेपि प्राणादिशब्द स्य द्वैतसामान्य लाक्षणिकत्वायोगात् । एवमप्रातिमासिकत्यसाधकानुमानमप्य नुचितम् 'अजपणेकां लोहित शुक्लकृष्णा ' मित्यत्र प्रातिभासिफाजारूपाजात्व कल्पनस्य 'गसौ वा आदित्यो देवगधि' त्यादौ मधुवकल्पनस्म 'कल्पनोप देशाच मध्यादिवदविरोध' इति सूत्रे भवतां गाये स्वीकृतत्वेन तत्र व्यभिचारात् स्वाग्निपदार्थानाम् ॥ अथरथानि त्यादि श्रुतिपमितत्वेन तन व्यभिचाराच । एवं पारमार्थिकनिष्ट .

·शास्त्रमुक्तारळी । स्यापातिमासिकामावप्रतियोगित्वस्य मिथ्यात्यरूपस्याभावेन पारमार्थिका न्यनिBामातिभासिमाभावप्रतियोगित्वस्यैव मिथ्यात्वरूपतया उकाति योगिरवे पारमार्थिकान्यनिष्ठत्वालाभेन मिथ्यात्वरोधानिर्वाहाच । यत्तु 'किंचने' त्यस्य 'अतोन्यदातमि' ति श्रुत्यादिमानेन विनाशितया प्रमित दृश्यमित्यर्थश्त्यात्तपतियोगिताया विनाशिनिष्ठत्वलामात उक्त मिथ्यात्वबोधनिर्वाह इति । तचित्यम् , विनाशि वविशिष्टात्मभिनत्वर पेक्षया विनाशिरस्य लतया तत्समनियतस्योक्तविशिष्टधर्मस्य प्रतियो गितावच्छेदकत्वासम्भवात् । नच विनाशित्य प्रतियोगिन्युपलक्षणतया भाति आगमितत्वच प्रतियोगितावच्छेदातयेति नोत्तदोष इति वाच्यम् , प्रतियोगिताससर्गकामवयुद्धौ प्रतियोगिकोटावुपर क्षमतया भानस्य शास्त्र कारैरनुपगमात् । यदपि यादृशाभादप्रत्यये यस्य धर्मम्य प्रतियोगिन्युपलक्षणतया भाने अतिप्रसादि वाधक तत्रैव तदनभ्युपगम , यथा घटो नास्ति नील घटो मारतीत्यादी घटत्वम्य, यत्र तु न राधक तन तदभ्युपगम्यत एव, नैयायिकरवि जात्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकोभाव इति प्रतियोगिताप्रकारक ज्ञाने जातित्वस्य द्रव्यत्वेन धूमो नास्तीत्यादी द्रव्यतम्य चोपरक्षण तया मानागीकारात् , प्रकृतेर ब्रमभिन्नत्वाय प्रतियोगितावच्छेदक तयाविनाशिदृश्यावम्योपलक्षपातया भाने न किंचिद्वाधामिति । तन्न, स्वाच्छिाप्रतियोगिताकत्यसम्बन्धावच्छिन्नयन्तिरनिरूपितमकारवा वचिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वापछिसप्रकारतानिरूपितमसर्गतासम्ब. न्धेन शान प्रत्यभावीयानुयोगिताविशेषभेदम्य कारणताया गदा धरादिमि. प्रतियोगिकोटातुपरक्षणतया मानवारणाय स्वीकृततया तारश कारणव्यभिचाररूपवायकस्य नीलो घटो नास्तीत्यादाविध प्रतियोगिफोटा वुपरक्षणतया भान या वन सर्वत्र समानत्वात् । यथा'हे म्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्ब-धावच्छिन्नाभाव विशेष्यवानिरूपितपरायानदाउन्ना ·न्यायभास्करः। या नेल्यादिप्रकारफता तन्निरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नघटादिप्रकारतानिरूपि- तसंसर्गतासम्बन्धेन ज्ञानमनुयोगितामा न जायते, तगानुयोगितागेदरूपकार माविरहात् , तथा तादृशसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारत्वानवच्छिन्नविनाशित्वप्रका- रतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नात्मभिन्ननिष्ठपकारतानिरूपितसंसर्गतासम्ब- धेनापि झानं न जायन इति समानमेव । विनाशिनिष्ठं यत्स्वरामानाधि फरणामातिमासिकामावप्रतियोगित्वं तस्य गिध्यास्वरूपत्वासम्भव', द्वैतस्य पारमार्थिकपि बिनाशिवराम्भवादिति पूर्वरोवोक्तम् । यदप्युक्तश्रुतिजन्यवोधे द्वैतवति द्वैतागावविपयकत्वे आहार्य वापत्तिमाशंक्य, इदम्पदस्य दृश्यविशिष्टब्रह्मबोधकत्वेन दृश्यविशिष्टे ब्रह्मणि द्वैतत्वावच्छिन्नामावबोधस्य आहायस्वासम्भवात् , एकघमिर्माण येन रूपेण प्रतियोगिभान तद्रूपावच्छिन्नपतियोगिताकामावावगाहिन एवं ज्ञानस्याहायत्वात, प्रकृते च रूपोदान तदापत्या शान्द स्वानुपपचिरुक्तबोधस्येति परिहृतम् । तदपि न, स्वविरोधिधर्म पगितावच्छेदकफस्वप्रकारकज्ञानस्यैयाहार्यत्वेन भवन्मते द्वैनतदभावयोर्षिरो धानुपगमादाहायस्यशकाया एयायुक्तत्वात् । नचाविरुद्धयोरपि संयोगतद गावयोरिव अविरुद्धत्वाज्ञानदशायां परस्परज्ञानयो प्रतियध्यप्रतिवन्धकभावो पगमात् निरुक्ताहार्यत्वघटकस्वविरोधित्वस्य स्वज्ञान प्रतिबन्धकतावच्छेदक विषयताश्रयत्वरूपस्य निवेशादाहार्यत्वशंकासामञ्जस्यमिति वाच्यम्;- एय मपि विनाशिदृश्यवत्तेन प्रतीयमाने ब्रमणि ब्रह्मभिनवेग तदभायलागेपि विनाशिदृश्यत्वेन तदभावलाभ दिना मिथ्यावालाभादुक्तपरिहारासंगतेः । तेन रूपेण तद्वत्त्वेन प्रतीयमाननिष्ठाभावीयतद्पायच्छिन्नतन्निष्ठमतियोगि- ताया एव मिथ्यात्वरूपत्वात् । उत्तरीत्या श्रुतिजन्यबोधस्यहिर्थित्वपरिहार प्यनुमितेराहार्यत्वापरिहारात् । मिथ्यात्वानुमितेराहार्यत्वेपि ममाणत्वे श्रुति नन्यबोपे माहार्यत्वांगीकारेपि बाधकविरहेण तत्परिहारस्यानुचितत्वात् ।

·शास्त्रगुतायटी। यदपि उरतश्रुतिजन्यायादायत्वगहकियते, मयं च विनाशिदृश्य स्यस्य प्रतियोगितायच्छेदनया मानानिध्यायलाम; नच विनाशिदृश्य बदामणि विनाशिदृश्य नास्तीत्याहार्गस्य भगा कथं अमणि विनाशि दृश्यत्वावच्छिन्नामावसाधकाला, तत्त्वेवा विनाशिहत्यत्वावच्छिन्नमपि तन साघमेदिति वाच्यम्, -श्रतहि स्वतापर्यविषयी गूतावधिगता प्रमाणतया तामायकत्यम्, पिनाशिदृश्यत्वावच्छिदं च द्वाणि नानधिगतं नवा ध्रुविना. पर्यविषयः, लोफसिद्धत्वान् , किन्तु सदगार पप, लोभागिद्धत्यान् , च उक्ताहायमभावम्यैव साधकं ग प्रतियोगिन इत्यस्य युगवान चलो सश्रुतेः बाधित्तार्यमाहितयाऽपामाण्यं दुवारगेव,तथा चीत दीधिनी बाधेन हि न शब्दज्ञान प्रतिपयते किन्तुलनेतनामागाये गृसत" इनीति याच्यम् लौकिकवाधकमानापेक्षया श्रुतेः पावल्या सिद्धान्तगिद्धन्वान, स्वापेक्षया प्रबलप्रमाणबाधितार्थग्राहिताया एवाप्रामाण्यप्रयोज करवादिति । तन- प्रत्यक्षप्राप्त इस प्रत्यक्षबाधिपि श्रुतस्तापर्यासमवेनोक्तश्रृंत तामावगाधक त्यायोगात् । प्रत्यक्षबाधितपि Qते. प्रामाण्ये "यादियो यूप" "यजगार: प्रस्तर" इत्यादी गीमांसकाना लक्षणाकथनम्य नागपि प्रत्यक्षाविरोधाय तत्त्वमसीत्यादौ लक्षणावर्णनस्यायुतातापरिनि दिक् । इठि श्रीशेपकुलतिलान्य यादवाद्रिनिवामामिझम्यागन्ताचार्यस्य कृतौ न्यायभास्करे प्रतिपक्षोपाधावित्यादि मिथ्याघमा नृती ।

·न्यायमारकरः । अय ज्ञाननिवलमिथ्यात्वर्गरतुनयः । यदपि-विद्वानामरूपाद्विमुक्त ' इति श्रुत्य विवदमान प्रति (यान्तरमुक ज्ञाननिय त्यस्व वा मिथ्यात्वमिति । तन्न, ज्ञानजन्यध्वस मातियोगित्वक रम्य ज्ञाननिवांत्वस्यो तरज्ञाननिवर्त्यपूर्वजाने सत्त्वेन सिद्ध- साधनापते । अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेन्देश्यत्वपक्षेप्युत्तरज्ञान निवारीपूर्वजानवदेव प्रश्नत्य सत्यत्वापत्त्या अर्था-तरात् । गच ज्ञान सावच्छिन्नयन कनानिबपितजन्यतावनाशप्रतियोगित्वमेव रान् , उत्सर विशेषगुणत्वावच्छिसजनकनानिलपितजन्यतायन्नासप्रतियोगित्वम्य पूर्वज्ञाने सस्वेपि नोक्तसिखसाधनम्, शानत्वावच्छितजनकतापरितसाध्याभावादिति पाच्यम्,- सथासति बाधा, আথিয়য়াহাকাৰাবাসন फनिरूतिजन्यतावाशानियोगित्वम्य अपचे स्वीकारेपि ज्ञानवाय जिनकनाप टेनसा-याभावात । शुक्तिमप्ये सा यवैकल्यापतेश्च, तथय तत्रापि शागत्यायनिकतार्याटनमा यामावान् । मानवव्याप्यधर्गाव छिजनतानिरूपितज गतायनाश नियामित्वविक्षणेपि स्मृतित्वेन शान शिवाय राम्फारे निणययन निश्चयनिवार्य सशये भगवसरूपत्वेग सनियर जगति च सिटसापना, पूर्ववदन्तर पा साक्षात्कारपेग मान शिवस्ववियशयोक्तदोषपारणप मुगरपानादिनिय पटादी याध । एर भावनाम प्रति प्राजानमन करणता, परगनव-यनाशायानाशापत्या "रि जागरूपाहिमुक्त इति निविरोधापरे ,नाय जानानिया सत्यत्या पत्ते, " अनो-यदा " मिति श्रुतियाय । तथा शुक्तियप्यार गुया याचे गानाकार हा न यानिग पासिदिए । या अप्रामाण्यादित सम्बन-पानगाकारगाह नराय भार नगा यायपासाकारायनगमायामागे न शानिधान दान ·शानमुहावळी ताशपमा प्रति स्वसमाविषयफत्वकालिक विशेषणत्वोमयसम्बधावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्याज्ञानतरमकारा यतरामावस्य स्वप्रयोनकाज्ञानसमागविष फरमरवाश्रयकानपूर्वयोमयसम्म धावच्छिन्न प्रतियोगितामयाज्ञानपयुक्ततास. स्कारान्यतरामायस्य च व्यापकत्वाचनमायप्रतियोगितामादायाज्ञानताम- युकतत्सस्कारेषु रक्षणसमन्वय ! या या अप्रामाण्यज्ञामादिशून्य शुद्धसा क्षात्कारममा सा स्वमगानविषयकत्यकारिफविशययस्योगयसम्पन्धावच्छिना गानाभावयती, या या स्वजयपटुनमसस्कारसहितोक्तपमा सा निरुतो गयाम्य पावच्छिमाज्ञानतासम्कारा यतरापाववतीति व्यासे । अत्र द्वितीय व्याप्ती सहितातोपानाजीव मुकप्रमालाले बगानाभावेपि तसाकार सत्वेनोक्तोमयसम्पयाच्छिमाजानतमारा यतरामावस्प तादशप्रमाया मसत्त्वेपि न व्यभिचार । ण्य या या स्वन यपटुतारास्कारसहितोक्त पमा सा स्वपयोगकाशानसमानविषयकत्यस्वाभयकालपूर्वदामयसम्बन्धाय छिन्नानानप्रयुक्ततःसस्कारा यतराभावयतीति न्यसे । स्वजन्य पटुतगताकारसहिताधिष्ठानप्रमाया सत्या तकाले तत्सगानविषयकाज्ञान वसकारयोत्तदुपरकाले च तादृशाज्ञानप्रयुततासम्कारयोरसम्भवात् । नहि तादृशशुक्तिसाक्षाकारप्रमाकाले शुब्स्यज्ञानतःसम्भारयोस्तार चा ताशाज्ञानप्रयुक्तरजलतरमस्फारोम्सम्भव इति शुक्तिमप्यादी न साध्य विश्लता । चौतर पश्यन कस्यचियोत्यतामायाताशप्रमाव्यापक स्त प्रतियोगित्वसवास्तु किमुका यतरात्य तामातत्वनिवशनेति वाच्यम् --- तथासति शशविषाणादावतिव्यासे ,तस्याप्युक्तसम्बन्धावच्छिनाभावस्य व्यधि करपासम्म धावच्छिनाभावरूपस्य ताशज्ञानध्यापकलात् । वासविषाणस्य ध स्वीय सूक्ष्मावस्यास्पसस्कारा सत्वाच नोक्ता यतराभावसम्भव इति तत्र ति याठि । ना अमत्त्वपर्यवसानमादायार्थी तरम् । कार्याणाच तदधि सनत साक्षात्कारपर्यत किंचिप्रमावश्यकम्, प्रळयकालेप्यदृष्टादिज याया कार्यमूक्ष्मावश्याया त मालसाधकशुत्यादिसिद्धत्वान, " उद्भेद ठी यात च ·७७ - ध्यायमारकरः । मासी ' दित्यादिश्रुत्या तत्काले कार्यरयानभिव्यक्तरूपेणावस्थितियोधनात् , दण्डपातेन पटो नास्तीत्यादिशल्ययन दण्डघातजन्यनाशावगाहनाच । नहि तार्किकादिगतेपि कार्यस्य नाश उपलभ्यते, परन्तु उक्तश्रुत्या पटो नाशत्व मापन्न. पूर्वावस्थेयोत्तराधाथा गातेत्यायनुभवेन च सिद्धनाशस्य पूर्वावस्था तादात्म्यापोतरावस्थारूपत्वम् । नच पूर्वोत्तरावस्थयोस्तादात्म्यमनुपपन्न मिति वाच्यम् - मिन्नकालीनयोः प्रतियोग्यनुयोगिमावसम्बन्धस्येव तादा रस्यात्याप्यनुगवरलेन सम्भवात् । तथाच सर्वदा व्यवहारकाले कार्यस्य तादाम्यापन किंचित्कार्यसपमम्ति, तत्वदर्शनं विना तदु च्छेदासम्मयादिति सत्कार्यवादस्सायानामिवाम्माकमपि, परं स्वस्गाफ सट्पं मिथ्येति विशेष इनि । वन;- अत्यन्ताभेदे तादात्म्यसम्बन्धस्य भव सिद्धान्तेनहीकारातादाम्पेन प्रगाया व्याप्पत्यकथनस्यायुक्तत्वात् । नच बादशमगात्वन्यापफायमगाये निवेश्यत इति न दोष इति वाच्यम्- तथापि ताराप्रमात्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वरूप व्यापकतानिवेगे तादृशप्रतियोगितानचोदकपमेयत्यवत्वमादाय सिद्धसाधन प्रसंगात्, तादमागावरयोसज्ञाने असत्यप्युक्तव्यापकतासम्भवात् । नय स्व स्वीयसंस्कारान्यतरत्वावच्छिनामावलेनेव व्यापकप विवक्षितम्, स्वपदं च तत्स्यक्तिपरम् , तथा च तादृशामास्वव्यापकतावच्छेदकानुयोगिताविशिष्ट स्वस्थीयसकारान्यतरत्रकख माध्य, अनुयोगितावैशिष्टय च स्वनिरूपिता या स्वामानविषयकल कालिकोमयसम्बन्धानच्छिन्नमतिगोगिता तदवच्छेदफत्व स्वनिरूपिनस्वप्रयोजकाजानसमानविषयकत्वम्वपूर्ववोभपसम्बन्धावच्छिन्न मतियोगितावच्छेदकत्वान्यतरसम्बन्धेनेति वाच्यम्-तथा सति पटतसं. स्कारान्यतरस्य स्वसमानविषयकवायटितसम्बन्धधनाभावमादायाज्ञानतसं सारान्यतरस्य च स्वप्रयोजकामानसमागविषयकत्यघटितसम्बन्धद्वयेनागाव मादाय च मिद्धसाघमात् । तादृशमायोधिग्गसम्बन्धावच्छिन्नाभाव- स्पेन घटादे नानियस्वेपि वमन्वयिका। नच तादृशानुयोगिता . - ·- भासमुनायी। विशियाचीयसम्मान्यारवांच गापा , शनुयोगितावशिष्टय में ३ निलपिततादृशप्रतियोगिता यता विशिष्टयमय-धन, विशिष्टर च- दार रछेदकत्व स्वविच्छदागधापच्छिमानावच्छेदप योगयत बन्धेन त थाच नोक्त यधिकरणसन्धावच्छिन्नामावगादाय मिद्धमानमिति वाच्यम्। सदलालमाधारणम्य दृष्टान्तपक्षमाधारणम्य चामुगतस्वखायागायेग वाथ स्म का येकल्या च प्रसक्तं । गच ताराप्रमावच्यापरतावच्छेदन य दानतःसम्झारायतरामावस्त्र तदानपनियपितवममाविषयावहालिको ধনধামিকিস্বাবিংবহন ওঠকামাল নয় কানাযায়নিষ্টার্ণবয়স মাসালাল বঙ্গবন্ধুৰৰ आयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वा यतायावता यतया विवक्षिवमिति नाता सिमाधनायसर इनि वाच्यम्। तथा सत्ति दृष्टान्त सायकर यापते । सामान्यतोऽज्ञाननत्मकारान्यता पाचवच्छिन्नाभारस सायकोटिपवित्वपि मुक्तंच जानतत्यकार मन्यतरवायचस्टिभागामाय माविष्टत्वात्। ननोक्त विशेषामावम्य साध्याघटकवि न एति , ताशसा यामायन्येव शुक्ति भगायच्यापकानाच गाभासादाय शुकन्यादी सा योपपानमसम्भवात, समानपयुक्तत्य घटादम्तायाम यो म्नपूर्व पमम्ब बन सत्वेपि बप्रयो असामागसमानापियवसाप नागाव नोक्कोमयसमन्दापच्छिवाजानप्रयु कनामाकारान्यतरवारनिधनामारम्य तादशगुनप्रमावस्या यादिति वाच्यम् - पतमसम्बारमननारच्छएकाक्तिनि ठविपयसा वह उपेक्षात्मके सम्हालम्बनमारपन नेप्यरुप्रमावसन तत्र शुक्तत्रज्ञान प्रयुक्ततत्सम्कारा यतरवावच्छिमाभासवेधज्ञानप्रयताकारा यत्तर- बाच्छिनाम विरहात् । महयन नश्यनाम्य बहावारोपिउगुजापुजत्य वे स्वप्रयोजनासनाविषयक व मयसम्म थेन तादृशसमूहालम्बन गाय सरया ताहासागान्य भावगादास दृपा से साध्योपपदनासा .

·ग्यायभास्कर । व यात् । नन समयोजकानानविपयनासानीयपटुनमम कारजासताले दपिपता कत्वमेव प्रयोगमाजानममानविषयकालम् तथा चाक्तममूहा सपनामाया बहावारोपितगुनापुज सादानमममानविषयकत्यघटिनोपय राम धनाभावादुतमामा-याभावमादायव हटा ते साम्योपपाटनस शव टनि वाच्यम्,--तथा सति प्रणाया स्वमन्य पटुतगस कारगाहतेत्यस्य वैया यात्, जब मुक्तपमाया निरुक्तसमाननिपयात्वदितसम्बन्धयेनोरामामा-बाभाव सत्येनोक्तव्यभिचारागवकाशात् । तादशाविशेषणोपादानम्योक्तसम्म थक्टो तसितापर्यग्राहक दागी कारेति प्रातिमासिकमात्र प्रागानप्रयुक्तत्वेन तामा प्रस्य बननानान्नित्तावपि जगतसत्वपि पातिमासिकमतियोंगिकाज्ञ नप्रयुक तस-कारान्यत्तरत्वावच्छिनाभारस्म प्रमावव्यापकत्वसम्ब धेन साम व प्रतियोगित्वम्य अपचे स्वीकारमात्रेणोकसा प्रनिर्वाहादर्थातरम, अटो नाती त्यादिमा सिसिद्धाभावप्रतियोगिताया घटत्वेन प्रमेय नास्तीतिमतिविषय प्रतियोगित्याभेदेन पटादी तादृशपति यागितावत् जगत्यपि त उशप्रतियो गितासम्भात् । उक्ताचीतरवारणाय पक्षकोटामगनपयुक्त यम्य निदेशे चि नित्यमत्तात्म्ययोयय॑म् , अज्ञानम्य तदपयुकायेन ५६ वहिर्भाव , पक्षस्योभययाधसिद्धता च प्रसज्यते नयोक्ती-तरवारशाम नाशपतियोगितावच्छेदानानतरसत्कारान्यतरत्वाज नागु करत - न्यतरवैतदन्यतस्वत्व सा यमीका गिति वाच्यम, एमपि दृष्टान्ते सायवैकल्याय दुरित्वात् , शुक्तयज्ञानप्रयुक्त हि रजत विपश्याचिंध, इप शक्तिरित्यरिछानसाक्षात्कारान-सर तत्सम्झार परजतदमायायाया अनावश्यक वेपि ताशवृतिसूक्ष्मावस्यालपा गानमयुक्तसम्भारम्यावश्यम्त्वान् । अन्यथा रजतस्मयनुपपणे, रजत विषयतिनाशरूपतादृशत्तिमूदगम्याया एव रजनस्मृतिहेतुसम्झाररूप वार व हि मिन्दुरीकाया- 'आवश्यकीच मानीतिरप्यविद्यापति , , ·न्तरम् भामगुलाबी तन्नाशस्यैव सम्बारात । अनुमित्यादिगृतिनाशस्य रजतायामाबेन स्मृति हेतुताया यल वात् , रमतानिनचैतन्यनाशस्य रजतादितादात्म्य सम्भवेपि रनमादितबध्याराविषयक नाभावादिति। नच बाधित रमतस्य सरणमसिद्धम् , अन मया रजत प्रान्समासीदिति स्मरणस्या नुभवसिद्धत्वात् , तनाशस्त्र सकारत्यादिति वदता भवतामनुमत वाच्च । यदि च तद्रजतनान्तरेव म्गरण म रजतस्येति न रजतविषयमाविद्या वृत्तिनाशरूपवत्सस्कारपेक्षेति नोक्तसाव्यसैल्यमित्युन्यते , तदाप्यर्था ब्रज्ञानानन्तर जगत सत्वेपि तादृशमायामुक्तोमयसम्म धाव च्छिन्नाभावसम्भवात् , येन सम्बन्धेन या यत्सम्बन्धले सम्म तत्सम्य-धा पच्छिन्नतदभावो वर्तत इति भवतामभ्युपगमात् । नच ब्रमजाना मन्तर जगतस्सत्ये तादृशममायामुक्ताभावसम्भवेपि न तादृशामात्य ग्याएकनासाभर ताशाज्ञानत सहकारान्यतरामावागावरूपाय तामा न्यतरस्यापि सत्त्वात् ताशप्रमाउसमानाविकरणाभावाप्रतियोगित्वविरहा दिति वाच्यम् - वयारा युक्ताभाचे प्रमाण मापकताया एव दुर्घटः स्वापत्त्या साध्यामसिध्याएते , ताशाभावम्य गिज्यावेग तावस्य साहशामायामक्षतत्वात् । यतु मिथ्यात्वघटकामाव पारमार्थिक इति पक्षे धूम समानाधिकरणो व्यावहारिक प्रतियोगिन्याधिकरणो या योभावस्तादृशा भावाप्रतियोगित्वमेव वहन्यादी धूमव्यापकत्वस् गिय्यात्वघटकामावो व्याद हारिक इति पक्षे लोफसिद्धाभावीयविशेषणतानागन्यतमलेनाभावराय तथा व्यापकताशरीरे निवेश नियत इति धूगवन्निरूपितवाशान्यताम सम्य पावच्छिन्नवृत्तिाकामावाप्रतियोगित्वमेव घूमव्यापकतामेति सर्वत्र सर्श भावस्तीकारेषि न ब्यापकत्वादिक दुवचम् , ता - मकते तादृशममात्वव्यापरत्व ताशप्रमानिष्ठयावहारिकामायापतियोगिल , ·न्यायभास्करः। ताशप्रमानिष्ठप्रतियोगिव्याधिकरणाभावाप्रतियोगित्वं ताशप्रमानिरूपित लोकसिद्धविशेषणतावन्यसमावच्छिन्नवृतिमदभावामतियोगित्यं वा साध्य पर्यवसितमिति नोक्तार्थान्तरसाध्याप्रसिध्द्योरवकाश इति । तन्न, प्रतियोगि वैयधिकरण्यादिघटितव्यापकतानिवेशे उक्तरीत्या ब्रह्मज्ञानानन्तरं जगत स्सत्त्वेपि तदभावस्य व्यापकत्वसम्भवेनार्थान्तरात् । एवं प्रतियोग्यधिकरण वृत्तिभिन्नत्यस्य प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वाभावस्य च समानाधिकरणप्रतीति स्थले भेदाभेदमानं सर्वत्र सर्वस्याभावं चाभ्युपगच्छतां वन्यादिमनिष्ठ बन्याद्यमावेपि सम्मवात् व्यावहारिकत्येनाभावस्य व्यापकत्वापट करले प्रतिवादिमते साध्याप्रसिद्धिः । लोकसिद्धाविशेषणतानामन्यतमत्वादिना सम्म न्धत्वममामाणिकमेव, भन्यतमत्वघटकतदिनभेदस्य मिथ्यात्वसम्पादक विशेषणतास्वप्युक्तरीत्या सम्भवात् । फिंच ब्रह्मज्ञानानन्तरं जगतस्सस्नेपि भ- ज्ञानतत्संस्कारान्यतराभावे तादृशप्रमानिष्ठाभावप्रतियोगिनि तादृशप्रतियो गित्वावच्छिन्नभेदाहीकारमानेणोक्तसाध्यसिद्धिसम्भवादर्थान्तरं दुर्वारम् । अपि च जगतश्शाश्वतिकत्वेपि ब्रह्माज्ञानसमानविषयकनिर्विकल्पकज्ञाना नङ्गीकारमानेणोक्तसाध्यसिद्धया अर्भातरं दुर्वारम् , ताशप्रमासामान्ये प्रयोजकाज्ञानसमानविषयकत्वघटितसम्बन्धद्वयावच्छिन्नाभावस्य सत्त्वेन ता- दृशप्रमात्वव्यापकतासम्भवात् । एवं ब्रह्मज्ञानानन्तर जगतस्सत्त्येपि काला नवस्थानमात्रेणोक्तसाध्यसिद्धचार्थान्तरं दुर्वारम् , तद्दशायां कासाभामादेव स्वाश्रयकालपूर्ववरितसम्बन्धद्वयावच्छिमोक्तान्यतराभावस्य तादृशामा त्वयापकतासम्भवात् । संसारदशायां कालसम्बन्धित्वेनावस्थितस्य ब्रह्मणो मुक्तौ स्वरूपमात्रावस्थानवन्मूलप्रकृतिजीवेशभेदादिरूपस्म सर्वस्यापि प्रपञ्च स्य तथावस्थानसम्भवेन प्रपञ्चसत्यावाविरोधात् । एतेन चिदिन्नत्वं यविचिद्विषयकप्रमात्यच्यापकस्यपूर्णत्वसम्बन्धार- च्छिन्नामावतियोगितावच्छेदक दृश्यवृत्तित्वाच्युक्तिरूत्ववदित्यनुमानेन ·. . दालमुत्तारळी! किंच " अय यदरस सम्ममन्यराजानस्ते ऽक्षय्यलोका भवन्ती" त्यादि तिमि ध्वसमतियोगिफलस्य निन्दितत्वात मोक्षस्यापुरुषार्थत्व पसल , चरमक्षणरूपाविद्यानिवृत्तरेव मोक्षत्वेन तस्यापि ध्वसप्रतियोगि स्वात् , "अघिद्यास्तमयो मोक्षरसा च वा उदाहृत" इति घातिकन नि- रुक्ताविद्यानिवृत्तरेव गोत्वमातिपादनात् । उक्ताविद्यानिवृत्युपर क्षिता मस्वरूपाय मोक्षत्व व निराकरिष्यते । पदपि स्वसमानविषयकत्व- पालिकविशेषणस्वोभवसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताको योऽझामनत्मस्कारान्यतरस्याभाव यश्च स्वपयोजकाज्ञान समानविषयकल स्वपूर्व वोमयसम्बन्धावच्छिन्नाज्ञानप्रयुक्ततासकारान्यतरा गायो ज्ञानाधीन तत्प्रतियोगित्वमेव ज्ञाननिवर्त्यत्वम् , पूर्वमते नाशस्यवे तन्मते मस्यन्तामाथस्स झानसमानकासीनस्यापि ज्ञानाधानत्वम् , तत्व ज्ञानादानप्रयुक्तमुच्छियडे सर्वदृश्यमुच्छिद्यत इति प्रत्ययात् , मनूक्ता त्यन्ताभावस्याविधकत्येन तस्याप्युक्तात्यन्ताभावो ज्ञागाधीनो वाच्य एव तस्यापीत्यनवस्थेति चेन्न,- पूर्वमते एकस्गव स्तम्वेवरनाशलषदेतन्मते प्येकस्यैव स्वत्वेतरोक्तात्यन्तामावत्वस्यापि सम्भवादिति । तदपिन , घटदिक्षाने स्वसमानविषयकवायगावेन तादृशसम्बन्धद्वयावच्छिन्नाज्ञान सत्सस्कारा-बतरामावस्याज्ञानप्रयुक्ततत्यकारान्यतराभावम्य च सत्त्वेन तादृशामावस्य भगवत्सकल्यादिश्युकल्वेग ब्रह्मज्ञानानन्तर जगतसत्त्वपि निरुकमाननिवयित्वसम्भवनार्थान्तरस्य दुर्वारस्वात् । घटादिनिष्ठताशा भावस्य ज्ञानाधीनत्वसिद्धिमादायान्तराय । मच शाननिछो ज्ञानापी नध यस्तादृशाभाव तत्प्रतियोगित्वविवशणोक्तान्तिरमिति वाच्यम्,--- ज्ञानाधानो ज्ञाननिष्ठ फालिकसम्बन्धेनाजानत-सत्कारान्यवरस्प स्वाध्य झालपूर्वत्वसम्बन्धेनाज्ञानप्रयुक्ततत्सस्कारान्यतरस्य चाभावात मतियोगित्व स्यैच ज्ञाननिवर्त्यांवरूपतासम्भवेन ज्ञानाधीनत्वविदक्षाया सम्बन्धद्वयनि वेशनम्य वैययात् । तावन्मात्रविक्शायामप्यसनिमतादृशाभावस ज्ञानाधी ·न्यायमास्करः। नवसिद्धिमादायार्यान्तरस्य दुरित्वात् । एवं घटादेरज्ञानप्रयुक्तत्यानभ्युप गमे स्वप्रयोजनाज्ञानसमानविषयकत्वघटितसम्बन्धद्वयावच्छिन्नाभावस्य केव मान्बपिनो ज्ञानाधीनत्वसिद्धिमादायार्थान्तरं दुरिम् ; व्यधिकरणसम्बन्धा वच्छिन्नत्वनिवेशेपि व्यधिकरणसम्याधावच्छिन्न प्रतियोगितायामेव तदनव च्छित्तत्वसिद्धिमादायार्थान्तरमिति । एतेन ज्ञानाधीनो यः स्वतादात्म्यापन्नवस्तुसामान्यस्याभावस्त प्रतियोगित्वं ज्ञाननिवर्त्यत्यम् , स्वात्मकं च स्वसमानसत्ताकं प्रायम्,तच स्वीयसंस्कारस्वीयपरिणामादिरूपमेव, ज्ञानेन यज्ञानतत्परिणामसामान्यस्या त्यन्ताभावः स्वोत्पचिद्वितीयक्षणावच्छिन्नसाध्यते, साध्यता न तत्र क्षेम साधारणी, स चाभावः स्वान्यसदृश्यविरोधी क्षणिकः, इति चतुर्थकल्पोपि निरस्तः ब्रह्माणि तादाम्यसम्बन्धेन जगतम्सत्वेपि तत्सम्बन्धावच्छिन्नामा- वस्य शशशृङ्गादिनिष्ठस्य ज्ञानाधीनत्वमात्रेणोक्तसाध्यासिद्धिसम्भवेनार्थान्त- रात् । घटत्यपटत्वाभ्यां दृश्यसामान्याभावस्य दृश्याविरोधिनो ज्ञानाधीनत्व मादायान्तराच । व्यधिरधर्मावच्छिनपतियोगिताकत्वनिवेशेपि व्यधि फरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितायामेव व्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नत्वसिद्धिमादाया र्थान्तरात् । ब्रह्माणि तादाम्यसम्बन्धेन दृश्याधिकरणे तत्सम्बन्धावच्छिन्न तदभावम्य स्खमते अनादित्वेन तस्य ज्ञानाधीनत्वासम्भवेन साध्या प्रसिद्धेश्च । गच ज्ञाननिवयत्वं मिथ्यात्वमिति पक्षे तेन सम्बन्धेन तदधिकरण तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभावानभ्युपगमपि मिथ्यालसिया ब्रह्मणि तादात्म्य सम्बन्धावच्छिन्नदृश्यसामान्याभायो न स्वीकर्तव्य इति वाच्यम् - रजत मत्र नास्ति नासीन्न भपिप्यतीत्यादिधाधयुद्धीनां वदभिमतन्यावहारिक प्रमात्वानुरोधेन "नेह नानास्ति किंचन" "एकमेवाद्वितीय" मित्यादिश्रुत्यनु रोधेन च तदधिकरणे तदमावस्यावश्यमनीकार्यत्वात् । + ·- - . शामुसावळी । नन पारमार्थिकामार एवोक्तश्रुस्यादिसिद्ध , व्यावहारिकामावध शानभ्य इति न दोष इति वाच्यम्-तथासत्यत्यन्तामावत्याम पारि भाषिकत्वापचे जन्याभावस्य ध्वसरूपताया एवं युक्तावात् । न चाय सामयिकामान, भधिकरणान्तरस्य प्रतियोगिमचादशायामेव सदभ्युप गमात् । नहि तस्मिन्नेवाधिकरणे स्थितम्य प्रतियोगिनोधिकरणान्तर सम्यन्ध विना निवृत्ती सस्या सामयिकाभाव केनाप्यभ्युपगम्यते । नन नित्यससर्गाभावत्वमत्यन्ताभावत्वमिति न सम्भवति, मन्मते ब्रह्मभिन्न सामान्यस्यैवानियलेन न्यावहारिकात्यन्ताभावेऽ व्याप्ते , घटम्य घटा भावात्यन्ताभावत्यानुपपत्तेश्च, कि तु नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकोऽनुयोगिता विदोष, तथाच ताशात्याताभावत्व ज्ञानगन्यस्यापि सम्भवतीति ज्ञान अन्यध्वसप्रतियोगिल्वरूपपूर्वकल्पाद्वलक्षण्यमिति वाच्यम् , तमासति स्वोत्पतिद्वितीयक्षणावच्छिन्नस्य क्षेमसाधारणसाध्यत्वसमर्थनविरोधात घटादिवजन्यत्वस्यैव सम्भवात् । नच दृश्यसामान्यामावस्यामादित्वेसि तस्य स्ववितीयक्षणसम्बन्धित्वविशिष्टम्य ज्ञानसाध्यत्व सम्भवतीति वाच्यम्। ज्ञानपूर्वक्षणसम्बन्धस्य ज्ञानोत्पचिक्षणसम्ब घस्सेव च ज्ञानद्वितीयक्षण सम्बयस्यापि ज्ञान विनैव सम्भवात् । नच श्रुत्यादिनलात् पूर्वमद स्थितम्याप्यमावस्य तत्वज्ञानसाध्यवमाफियत इति वाच्यम्,- उक्त रोत्या ऽनुपपन्ने] श्रुतेस्नात्पर्यासम्भवात् । नचानादिसिद्धायापि दृश्य सामा याभावस्य लोकसिद्धाविशेषणतया प्रतिल ज्ञानोत्पत्तिद्वितीयक्षणा घच्छेदेनेति ताशवृतित्वविशिष्टस्य साध्यतासम्भव , ताशविशेषणठा च तादृशाभावस्य प्रतियोग्यनवच्छेदककालावच्छेदेनेव ब्रह्मणि न पूर्वम् , यथा नैयायिकमते मित्यस्यापि तदधिकरणे पूर्वमवस्थितम्यापि घटा घभावस्य प्रतियोग्यनाधिकरणकालावच्छेदेनेव तादृशविशेषणतया वृचित्त कारणाभावप्रयोज्यमिति वाच्यम् ,- दृश्यसामान्यप्रतियोगके ताशा भारे खप्रतियोगित्वत्याध्यक्षततया तादृशामायाधिकरमीभूतज्ञानोत्पतिद्विती T ·न्यायभास्करः। यक्षणावच्छेदेन तादृशाभावस्य उक्तविशेषणतया इत्तित्वासम्भवात् , प्रतियोगिसामान्यानाधिकरणकालावच्छेदेनैव तादृशषिशेषणतमा पत्तित्वा- टीकारात् । अन्यथा स्वान्यप्रतियोगिनामपि ज्ञानोत्पत्तिद्वितीयक्षणे वृत्तित्वा पातेन ब्रह्मज्ञानानन्तरं जगतोनुवृत्तिप्रसंगात् । मत एव स्वान्यसदृश्य विरोधप्रतिपादनमप्ययुक्तम् , मभावस्य प्रतियोगिमध्ये केनचित्साकमवि. रोधः केनचित्साकं विरोध इत्यस्य क्वाप्यदर्शनात् । प्रतियोगितावच्छेदक रूपानान्तत्वस्यैव विरोभप्रयोनकत्वात् । अन्यमा सामान्याभावनिश्चयेऽप्य विरुद्धपतियोगिविशेषसम्भावनया सर्वत्र प्रतियोगिमत्तायुद्धेरनिवृचिप्रसंगात्। नर तादृशामावस्य स्वान्यदृश्यसामान्यमतियोगिकत्वमेव न स्यमतियोगि कत्वमपति नोक्तदोष इति वाच्यम्,-तथा सति तादृशामावस्याभावान्त- राभ्युपगमेऽनवस्थानात् , तदनभ्युपगमे तत्रैव बाधस्य दृश्यत्वदेतोय॑भि चारस्य च प्रसंगात् । यदपि स चामावः क्षणिक इत्युक्तम् । तत्र क्षणिकत्वं नाम किं द्वि- तीपक्षणतिध्वंसप्रतियोगित्वम् , किंवा स्वसित्व- स्वभिन्नक्षणवृतित्वोभय सम्बन्भेन क्षणविशिष्टान्यरमरूपं क्षणद्यावृत्तित्वं विवक्षितम् ! नाधः, तस्य ध्वंसाभ्युपगमे पुनस्तात्यापि ध्वंस इत्यनयस्मानात् । तद्ध्वसस्य बसान्तरं विना नित्यतयाऽवस्भाने सत्यत्वप्रसगात् । अज्ञानादेरेव तादृशध्वंसाभ्युप गमसम्भवेन मध्ये भभावान्तरकल्पनवयाच्च । नापि द्वितीयः, गनादि सिद्धे तस्मिन् क्षणद्वयवृतित्वस्याप्यानश्यकत्वात् । तत्वज्ञानानन्तरं क्षगद्य वृत्तिस्वाभावविवक्षापि न युज्यते, तदनन्तरं झगन्यवृत्तित्वरूपप्रतियोगिन एकापसिद्धया ऽभायामसिद्धेः। नच स्वाधिकरणक्षणपूर्वसामावनस्वाधिकरणीमतत्तत्वज्ञानोत्पति द्वितीयमणकत्वमेव क्षणिकरलमिति वाच्यम्:-- तत्वज्ञानानन्तरं क्षणाभावेनैव निरुक्तक्षणिकत्वसम्भवेन उक्तक्षणिकत्वस्स तादृशामावाननुवृत्तिपर्यवसापिला ·शासमुक्तारळी! गावात { फालामाषप्रयुक्तक्षणव्यावृतित्वस्य क्षणिकपरूपतया वारशामाय- स्याननुपृश्यम्युपगमे तद्देव मन्मणोपि ज्ञानानन्तरमननुपतिप्रसङ्गात् । किंच नावानोत्पत्तितृतीयक्षणावृतिवपर्यवसायिनिरुक्ताक्षणिकरत्व मुतागायस्य किं प्रयुक्तम् । तालकानप्रयुक्तमिति चेन्न; निरुक्तक्षणिकत्वस्य तत्वज्ञानप्रयोज्यतासाधकप्रमाणाभावात् । न तत्वज्ञानप्रयोज्यतावच्छेदक निरुक्त मणिकविशिधाभाषप्रति मोगिलस्यैव साध्यत्वांगीकारण उक्तानुमा. नने ताशामावस्य क्षणिकत्वं सिद्धचत्तीति वाच्यम् । तथासति शुक्ति सप्याभारे ज्ञानप्रयोज्यतावच्छेदकनिरुक्तक्षणिकत्याभावेन रटान्ते साध्य कमाय इदमत्वहेतोन्तत्र व्यभिचारस्म र दुर्वारस्वात् । नन साध्यकोटी क्षणिकत्वं न निवेश्यते, किन्तु अमज्ञानतृतीयशणनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वमेव पक्षनावच्छेदककोटी निवेश्यते, तभान तादशाभावे निरुक्तक्षणिकत्वं सिद्धय ताति नोक्तदोपरयमिति वाच्यम्- तपासत्याश्रयासियापः, तास शागतृतीयक्षणादेरप्रप्तिः । नर स्वाधिकरणक्षणपूर्वस्वाभाववनमज्ञानो বায়ুনায়দংযোগৰনিয়ণস্বাকীষ', शुक्तिरूप्यामावस्या प्यु कांदशेपणाकान्तत्यादिति वाच्यम्; तथा सत्ति स्थापिकरणक्षणपूर्वत्वा আয়নাবাখিলগৰৰ নিধৰণৰৰন হব पयस्यात् । तत्वज्ञानानन्तरद्वितीयक्षशस्य सन्न निरुत्तक्षणिकत्वशिशिरश्य सामा-याभावस्य र कल्पनाया वैयधि। पदपि नाधिकरणकालपूर्वत्वशून्यज्ञानाधिकरणकान्तकत्वमेव ज्ञानो- द्यावरूप झागनिवर्त्यवम् , स्वपदं र यत्र ज्ञाननियतत्वं साध्यते तत्प रम् , दृश्याधिकरणक्षणे दृश्याधिकरणक्षणपूर्वत्वानाधिकरणत्वं हि यो छेदः, शारीयररमतत्वज्ञानोत्पचिक्षणे न दृश्याधिकरणक्षणपूर्वत्वं नास्ति, तदुत्तरं क्षणस्यामसिद्धत्वात् , तत्पूर्वक्षणपूर्वस्वाय क्षगान्तरे प्रसिद्धस्यापि तत्रागम्भवात् । नतु नैयापिकादिवद्ध एव दश्योच्छेदः, तस्य सत्मत्वे होनशुनितिरोधात् । मिरयात्वे व चरममनोहत्यनन्तरं उपभस्य ·न्यायभास्कर । . , समुच्छेदकाभावेनोच्छेदाभावात् "विद्वानामरूपादिमुक्त" इति श्रुतिविरोधा पत्ते ; नचोक्तध्वंसस्य सत्यत्वेपि श्रुतेनविरोध , तया भावाद्वैतबोपनादिति भाच्यम् , मसकुचिताद्वैतस्य श्रुत्यर्थतया प्रतीयमानत्वादिति । तन्न, विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तेपि सर्वमुक्तिदशाया जडप्रकृतेरीश्वरात् परस्पर च भि सानामनन्तकोटिजीवाना तदीयगुणाना च अवस्थानपि कालतत्वस्य क्षणा पात्मना तत्तत्कार्यानुगुणपरिणामहेतुभूतकर्मविशेपाभावात् प्रकृत्यादेरिद स्वरूपेणावस्थित्या प्रकृत्यादौ सर्वत्र स्वाश्मयकालपूर्वस्वाभानवज्ञानाधि करणकासकरवस्य सस्वात् , तदानी जन्यकालान-युपगमात् महाकाल मात्रसम्बन्धितयावस्भानेपि तस्यानादितया तदवधिकपूर्वत्वस्य चापि चवतुमशक्यत्वात् , निरुक्तमाननिवर्त्यत्वस्य सिद्धान्तिन साधने सिद्ध साधनस्स दुर्वारत्वात् । अतएव " सदिया हैवास्य भवती " नि मुक्क प्रति प्रकाशैकमयस्य भारिनस्सर्वस्यापि कालस्यैकदिनरूपत्व श्रूयते । गास्तुया सिद्धसाधनए,निरुक्तरूपोच्छेदस्त सर्वस्यापि स्वरूपनिवृत्ति विनव समाधादर्थी न्तरस्य दुईरत्वात् । स्वत्वस्याननुगतत्वेन साध्यस्य पक्षदृष्टान्तसापाण्या सम्भवाच । नच स्वाधिकरणक्षणोतरक्षणावृत्तिल स्माधिकरणक्षणतिलो भयसम्पन्धेन तत्वज्ञानविशिष्टत्वमेव ज्ञाननिवर्त्यत्तमिति नाननुगम , दितीय सम्बन्धनिदेशाच नासत्यमादायार्थान्तरमिति वाच्यम्,-तथासति बावापत्ते , ब्रह्मज्ञानोत्तरक्षणम्याप्रसिद्धत्वेन स्पाधिकरणक्षणोत्तरक्षणावृतित्व अस्तिोगय सम्पन्न ब्रह्मज्ञानविशिष्टवस्य प्रपञ्चेऽसम्भवात् । मच खाधिकरणक्ष गोचर क्षणवृत्चित्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावयत्त्व स्वाधिकरणक्षण वृत्तित्वोमयसम्बन्धेन तत्वज्ञानविशिष्टत्यस्य साध्यत्वान्न बाथ , प्रमजानोसर क्षणस्यापसिद्धत्वेपि उक्तसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठप्रतियोगिताकामाचम्य न्य मरणसम्भारचिन्न प्रतियोगिताकाम प्रसिद्रिसम्भवादिति वाच्यम् , एवं सति पटनाशाधिकरणक्षणतितत्वज्ञानमादाय पटादी सिद्धसाधनापते । नर स्वाधिकरणक्षणोचरमणसिवानुविशिष्ट सम्बनावरिछनम्वनिष्ठपनि , ·सासमुहान सगिताकामावरत्व-शभिकरणक्षमनित्योमयसम्बन्धेन तत्वज्ञान विशिस्त स साध्यबानीकाराचोकसिद्धसामनन् , पातुविशिष्टत्वं च तारमा परक स्वतमानसमात्योमयसम्बन्मेन, परतादाम्याप पटसमानमा काय बस्तुनातत्प्रयोजकाज्ञानादेतिपय पत्त्यावटनाशाधिकरणक्षण तितत्वज्ञानयोक्तोमयसमानामावादिनि पाच्यम् ;- एपमपि ब्रह्म भागानन्तरक्षणामसिया उत्तोभयसम्बन्धेन तत्वज्ञानविशिष्टत्यस्य ब्रह्माणि सावं यथा न मिथ्यात्वं सादेव जगतोपि सत्यत्वापत्या अर्थान्तरस्य यारवान् । एवं स्वोरक्षणचित्वसम्बधापचिन्नास्वनिष्ठभतियोगिता कामाववत्व- स्ववृतित्वोभवसम्बन्धेन दाणविशिष्टत्वस्यैव नराधात्वर्थवे असा भानानन्तरं दृश्यं नश्यतीतिवद्रमा नश्यतीति व्यवहारापश्च । नच शुद्धरितः कालसम्बन्धित्यानभ्युपगमासोक्तदोषद्वयादफाश इति वाच्यम् :- ब्राणः फालासम्बन्धित्ये मरणम्तुच्यत्वस्य " सदेव सोम्येदमम मासी। दित्यादि श्रुतीनाममामाण्यय व मसान् । पतु सदेवे ' त्यादिवाक्यमुपहितपरम् , नगुरुपरम् , निविदो परयाधिकरणाप्रसिद्धः, "स्वे महिमी " ति श्रुत्या तस्याधिकरणानिये धात् ; ग्रमणः फालासम्बन्धित्वे तुच्छरवापत्तिरित्यपि म युक्तम् , नहि क्षण सम्बन्धाधीन कम्यचित्सत्त्वम् , प्रतिक्षणं पूर्वपूर्वक्षणसम्यन्यध्वंसेन जगतः क्षणिकवारते , भाकामेश्वरादीनामनित्यत्वापत्यन्यायनयेषि नित्यान! महाकालवृत्तित्वानभ्युपगमेन असत्यापत्ते, आत्माश्रयदोषेण महाकालस्प महाकास्यत्तित्यासम्भवेन महाकालस्यैवासत्त्वाफ्नो ससम्बन्धाधीनस्य जगतस्सत्त्वस्व मुनरामसम्मवेनं शन्यवादपर्यवसानाति । तन्न, शुद्ध असण: कारमानन्धानभ्युपगमम्सापकामावात वायफादावादा। नायः, 'सदेवे ' त्यादिश्रुतेरेप साधमत्वान् । मद्विनीयमित्युक्त्या तस्याश्शुद्धविप यफत्वत्यैव वारसिकत्वात् । विवरणकारादिभिश्शुद्धस्यापि कल्पितधर्मवसाया ज्ञानविषयकवाय र स्वीतत्वात् । व्यधिकरणमावच्छिन्नाभाग , ·न्मायभास्करः। गमे पारमार्थिकत्वेन विशेषामावरत्वस्व स्वसमानसत्ताकत्व- स्वाश्रयत्वोभय सम्बन्धादच्छिन्नविशेषसामान्यागाववत्त्वरूपस्व वा निर्विशेषत्वस्य कालसम्म धित्वारियातकत्वात् । न द्वित्तीयः, " स्वे महिम्नी " त्यादि श्रुतेर्भटादिव दन्यप्रयोज्यस्थितिनिपेघपरत्वेन समस्य कल्पिततया भसद्गत्वादिश्रुतेश्य विरोधाभावात् । सत्वस्य क्षणसम्बन्धव्याप्यत्यस्वीकारेपि क्षणसम्बन्भाधीन स्वास्वीकारेण जगतः क्षणिकत्वापचेरयोगात् । नैयायिकनये नित्यानामपि कालवृत्तित्वं स्वीकृतमेव । अतएव दीषितिकता नित्यानाम्महाकालावृतित्व पक्षे स्वरसमुद्भाव्य तेषां कालवृतित्वपक्षे प्रनियोग्यनापकरणदेनापिकरण वृत्त्यभावप्रतियोगितासामान्ये यद्धर्मावच्छिन्नम- यत्सम्पन्धानच्छिनत्वो भपामावस्तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्य न्याप्तिरिति स. क्षणान्तरमुक्त सिद्धान्तलक्षणे । भन्यथा तेषां कालवृतित्वघटितकारणत्वा नुपपत्तेः । महाकालस्य स्ववृत्तित्ये आत्माश्रय इत्यपि न युक्तम् , प्रमेय प्रमेय घटाभावे पटो नासीत्यादिवत् फालस्सदास्तीति प्रतीत्या कारस्यापि कालवृत्तित्वसम्भवात् । यदुक्तं नमायिकादिमत इबास्मसिद्धान्ते ध्वसो नाभ्युपगम्यत इति । तन्न, तभाराति तत्वज्ञानपर्यन्तमनुवर्तमानः प्रपञ्चस्तत्वज्ञानानन्तरं क गत इति प्रश्नस्य भवन्मते उतराभानप्रसंगात् । यत्तु ध्वंसाभ्युपगन्तृनैयायिकादिमतेपि तत्वज्ञानपर्यन्तमनुवर्तमान दुखं भगतमिति प्रश्नस्म किमुत्तरम् । अथ नन्मते आत्यन्तिको दु समेत स्तत्वज्ञानेन जायत इति चेत् किं वाचता दुख कगतमिति प्रभानिवृतेः; भय दुःख न कुत्रापि गतम् , तत्वज्ञानोतरं न ममीयत इति चेत् ! कुतः भंसाधिकरणकालस्य प्रतियोपिकरणस्वाभानियमस्वीकारादिति चेत् ! तत्सम् , भस्माभिरपि तत्वज्ञानोत्पत्तिक्षणस दम्माधिकरणकानपूर्वसामान नियमस्म स्वीकारात् ; प्रमायाः समानविषयकाहानतमयुक्तदश्याविरोषि - ·शासमुक्तापळी। त्वनिपमात् । शक्तयादिममामों तथा दर्शनात् । तथाच ध्वंसमतिरिक्तमंगी हत्य प्रतियोगिना मा तम्यककालपटितविरोधकत्सनापेक्षया वंसजनक लेन नैयायिकायभिमतकारणस्यैद पूर्वोत्तरकालघटितविरोधकस्पन युक्तम् , सस्य बहुना तादृशध्वस प्रतिहेतुत्वस्य र कल्पने गौरवादिति । तर, तमामति दण्डाभिपातेन पटो नष्टः तत्वज्ञानेन मोक्ष इत्यादौ तृतीयानुप पत्तेः। तत्र दण्डागिमातजन्मत्वस्य घटादिनाशे तत्वज्ञानजन्यरवस्याविद्या निवृत्तिरूपमोशे भवन्मतेऽनगीकारान् । नत्र तत्र तृतीयायाः ज्ञापकरलम- में नशधात्वम स्वोत्तरक्षणावृत्तित्वम्ववृत्तित्वोभरसम्बन्धेन सणाविशिष्टत्यम् वाप्यशापकमानस्य च न्यायव्यापकमाननियतत्वात् दण्डाभिपातव्याप कसणनिशियो घर इत्यायस्थले नोष, द्वितीयस्थले च तत्पन्नानन्यापकः अविद्यानिष्ठोशक्षणसम्नाय इति बोध इति नानुपपचिरिति वाच्यम् । एवं साति दण्डाभिषातकालोत्पत्तिकमायुसपोगादिव्यापकत्वस्य निरुक्तनाशे स लेन दण्डाभिघातेन पटो नष्ट इति वचतायुतपोगेन पटो नष्ट इत्यपि न्य नहारापचे । एव तत्त्यनानेन मोक्ष इतिवत् तत्कालोत्पत्तिकोदासीनवरचन्त रेण मोक्ष इत्यायापत्तेम. निरुताले तत्वज्ञानव्यापकत्वस्व तत्कालो त्यतिकनस्त्वन्तरम्यापकत्वस्यामन पायात् । जनकत्मात्य तृतीवार्थत्व र समो न्यभासिद्धत्तानोक्तापत्ति । एव तत्वज्ञानस्यानिपानिवृत्तिरूपमोक्षाजनकाचे सुमुक्षोः तत्व ज्ञानोद्देशेन भवणादी प्रवृत्यनुपपचिन, मनोवृत्तिविशेषरूपस्य ज्ञानत्य सुसदु सामावतत्सापनान्यत्वात् । रत्तु मनोनिरोधपूर्वक निदिध्यासनादौ यतमानस्य मुमुक्षपुरु पस मनोनिरोधादिप्रयुक्तदु खस्य तत्वज्ञानोत्पत्तिक्षणे विच्छेदात्ताइश टु सम्बसरूपत्व चरमवृत्तिरूपतत्वज्ञाने सम्मपति, यस्योत्पत्तिक्षणे य द्विवियते तत्पूर्व र वर्तते स एव मन परिणामस्तस्य मन परिणामस्म ·त्यानभास्करः । " काम्यब ध्वंसः, यथा कक्षणानन्तरोत्पत्तिकसमानविषयकज्ञानेच्छादिस्थरे तादृशो सरपरिणामस्य पूर्वपरिणामध्वंसता, तदन्यध्वंसस्वीकारे तस्वरूपत देत स्मादिकल्पने गौरमात् , तमाच तत्वज्ञानस्य दुःखध्वंसरूपत्वात्तदुद्देदोन प्रवृत्तेरुपरत्तिः, एवममिन्यज्यमानात्मसुखल्याप्यत्वाच तत्त्वज्ञाने इच्छ। द्युपपचिः, योहि यदा यदिच्छति स कदाचित्तव्याप्यमपीच्छतीति सर्मा नुभवसिदत्वात् , भतएर विपदोपि स्वकीयाः श्रीकृष्णभगवदर्शन व्याप्यतया कामिताः कुन्त्या, तदुक्तं श्रीभागवते " विपदस्सन्तुनस्तास्ता स्तत्र तत्र जगरो । मतो दर्शनं यत्स्यावपुनर्भनदर्शन " मिति, भत एव च " मोक्षःपुनरात्यन्तिको दुःखनिवृति " रित्युक्त्वा दुःलाभावः, दुःखस्य स्वभानतो देवत्वात् , सुखार्थ तथायमिति चेन्नी- दुखामावस्य मुखाहेतुत्वात् , अभ मुखल्याप्यत्वात् स तथेति चेन्न,- तस्य तदन्याप्यत्वादि " त्युक्तमुदयनाचार्यः बौद्धाधिकारे मुखव्याप्यत्वस्य काम्यत्वाप्रमोजकत्ये अर्थत्यादिशकानुपपत्तेः, युक्तंचे तत्- यस्मिन् सत्यनश्यमिष्टाभावस्तत्र द्वेषस्पेय यस्मिन् सत्यवश्यमिष्टं तत्रेच्छाया अपि सम्मवात् ; तस्मात्सुखस्वादिपत्सुखादिन्याप्सत्यमयी च्छाप्रयोजकमिति । तन, उक्तरीत्या तत्वज्ञानस्य दुःसध्वंसरूपत्वेन दुःखध्मंसदेनेच्छाविषयवसम्भवेपि ब्रह्मज्ञानलेनेच्छानिषमत्वानुपपत्तेः । तेन रूपेण मोलहेतुतापले च तद्पावच्छिन्ने इLसाधनतामहादिच्छोप पत्तेः । यस्म दुःखध्वंसरूपत्वं तस्य दुःलध्वंसत्यातिरिक्तरूपेणापीछा विषयस्वे उत्तरदःवस्य पूर्वदुःखध्वंसरूपत्वेन दुःखत्वेनेच्छाविषयतापस झात् । भ्रमज्ञानस्य प्रहाज्ञानस्वेनैवेच्छाविपरत्वानुभवात् । शानं मे जायतामितीच्छासत्त्वात् । " प्रज्ञेन दानेन तपसा नाशने ॥ ति श्रुत्या तत्सेनेच्छाविपयवरोपनाच्च । न्याप्यत्तम कामताप्रपोजकत्यकभनमप्यनुचितम् , मातदमावर ·शासमुक्तावली । दवृतित्वन्यापक्षसामानाधिकरण्यादिपायाः अत्यन्तान्योन्याभावघटितस्वेन नानानिषतया ततज्ज्ञानानां प्रत्येकमिच्छ प्रति देतुरवे परस्परं व्यभिचारणा पहिलोपरत्वस्य कार्यतावच्छेदकगर्ने निवेशावश्यकरया गुरुगरकार्यका- रणभावनाहुळ्यापते., दुखादौ मुखादिव्याप्पत्यग्रहेपि तत्रेच्छानुपया उत्र दु सत्वादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकतामा मद्धिाच्यतया गौरवात् । बायुसयो- गादी बन्दनसंमोगादिमन्यमुखादिन्याप्यतामहेपि नवेच्छानुत्पत्या मुलादि व्याप्नलमहस्येच्छाहतुवकलनस्य भनुभवनिरुद्धमात् । अभिव्यज्यमाना स्ममुखन्याप्यत्तस्य उदासीनपदार्थसाधारण्येन उदासीनपदाबिच्मानुल्स- देन तत्यज्ञान एव मुमुक्षूणां सर्वामिच्छति नियमानुपपत्तेः । तत्वज्ञानेन मोक्ष इत्यादौ तृतीयाया ज्ञाप्यज्ञापकनाथार्यकत्वासम्भवस्य पूर्वमुतत्वेन श्रया तत्वज्ञाने उक्तसुखव्याप्यताया बोधयितुमशक्यत्वाच । विपदस्सन्स्यि स्मादिकुन्तीरामये च विपशामिच्छाविषमत्वमुपपद्यते, तासां गगषदर्शन हेतु मूर्त सद्भगवत्सानिध्य तद्धेतुभूतभगवस्मरणहेतुतमा परम्परमा मुख प्रयोजकत्वेन इसापनताज्ञानादेव वेच्छासम्भवात् । बौदाधिकारशक्यपि सम्बन्याम्यवादस्य सुखप्रयोजकत्यपरतया शशेषपत्तेश्च । मुखल्याप्यत्वस्य नमाम्यताप्रयोजनावसम्मान , मुसार्थ तथायमिति प्रश्रमयका च साक्षादेवत्व मादाय प्रवृत्तेति न पोनरुवत्पमिचि बोध्यम् । पदपि ज्ञानवव्याप्यधर्मावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावनाश प्रतियोगित्वमेव ज्ञाननिवर्त्यत्वम् ; उत्तरज्ञाननिमर्त्यपूर्वज्ञाने च न सिद्ध सापगम् । प्रतियोगितासम्बन्धेन योग्यविभूविशेषगुणनाश प्रति स्वसामाना विकरम्यानपूर्वत्योभयसम्बन्धेन योग्यविमुविशेषगुणत्वेन कारणतया बादशा विशेषगुणत्वस्य च ज्ञानान्यावृत्तित्वरूपज्ञानत्वव्याप्यत्वाभावात् ; नच स्मृतित्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतारन्नावप्रतियोगिनि सस्कारे सिद्ध- तापनं तदेव जगतोपि सत्यस्वापत्या गर्भातर चेति वाच्यम् ।

·न्यायभाकरः। १७ स्मृतेस्संस्कारनाशकवे मानाभावात् ; स्मृतौ वा जातायां संस्कारो दृढो भवत्तीत्यनुभवात ; रडावं च स्वसमानविषयकव-स्वसामानाधिकरण्योभय सम्बन्धेन संस्कारान्तर विशिष्टत्वम् नचैवं विलक्षणामृत्या विलक्षणसंस्कारा नुमानं न स्यात् , स्मृते:संस्कारनाशकवे च स्मृत्या पूर्वसंस्कारनाशेन विलक्षणस्मृत्युपत्त्या तया तदनुमानराम्भवः, वैलक्षण्ये च जातिविशेषा विति वाच्यम् । स्वसमानविषयकत्व-सामानाधिकरण्योभयसम्बन्भेन संस्कार विशिष्ट संस्कारत्वेन तरसमनियतजातिविशेषेण वा विलक्षणस्मृतिहेतुतयैवो फानुमानोपपचौ स्मृतस्संस्कारनाशकताया अकल्पनान् , तस्कल्पने गौ रयादिति । तन, प्रतियोगितासम्बन्धेन तत्तविशेष्यकतत्तत्प्रकारकसंस्फारनाश प्रति जनकतासम्बन्पेन तत्तद्विशेष्यकततत्प्रकारकस्मृतेरनुगतहेतुतयैव नि. चाहे संस्कारनाशं प्रति चरमस्मृतिव्यक्तीनां तत्तव्यक्तित्वेन हेतुत्वकल्पनस्या नुचितत्वात् । नच स्मृतिसामान्यस्य संस्कारनाशकतापक्षेपि नोक्तानुगत हेतुत्वसम्भवः, घटपटादिलपनानाविषयावगाहिनाऽनुभवेन जनितस्य ता मद्विषयकसंस्कारस्य पटायेकैकगोचरस्मरणेनाऽविनाशान् , तादृशनाशं प्रति स्वजनकरव-स्वसमानविपयकत्वोमयसम्बन्धेन स्मृतित्येन हेतुत्वे च प्रत्येकगो चरनानासंस्कारजनितसमूहालम्पनस्मरणस्य स्वजनकसकलसंस्कारनाशकत्वा नुपपचिः, प्रत्येकं संस्कारामां स्वसमानविषयकवाभावादिति वाच्यम् - प्रतियोगितया संकारनाशं मति स्थानतिरिक्तविषयकत्वस्यपूर्वस्वोभयसम्ब- धेन स्मृते हेतुत्ये दोपविरहात् । नच स्वानतिरिक्तविषयकत्वं न स्वाविष- पापियफत्यम् , प्रमेयखादिना सकलप्रमेयविषयकस्मरणस्याविषयाप्रसिद्धः संस्कारनाशकतानुपपत्तेः, भाववादिना सकलभावादिविषयकस्मरणात् पर इत्यादिज्ञानजन्यसंस्कारनाशापचेश्य, किन्तु स्वातिवियिताशून्यत्वम्, उभयथापि सम्बन्धमध्ये तत्चत्स्मरणव्यक्तिरूपस्वपदार्थमनन्तर्मान्याविषय- स्वस्यावृत्तिवस्य चामसिक्या दुर्निचत्वेन एक्झिविधामप्त्यावश्यकता, ·शास्त्रमुहावटी । सनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताशून्यत्वरूपानतिरिक्तविषयक लेपि भेदे वस्मृतिनिष्ठत्यमारश्यकम् , अ यथा अवच्छेदकान्तस्य विपयित्वाव्या वर्तकनापत्तरिति वाच्यम्,- स्वविशिष्टविपयितावत्यसम्पन्यावच्छिन्नम्वनिष्ठा बच्छेदकतारुमतियोगितागंदवत्वयानतिरिक्तविषयक्लयपत्वेन रदपदा धस्य सम्बन्धाप्रवेशल दोपाभावात् । विपयिताया स्वविशिष्टन च स्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदस्त्वसम्बन्धेनेति । नच चरमस्मृनिव्यक्तीना नाशकतापक्षेपि चरमस्मृतिसामान्ये वैजात्म कल्पयित्वा तेन रूपेणानुगनहेतुत्वालानसम्मव इति वाच्यम् , तादृशजात्ये गानाभावारपनागौरयाचरमस्मृतिपर्यन्तमनन्तसस्काराणा सत्योपामे स्मृतिधारापथ्य । नच होघकाभावान्न तथेति वाच्यम् , सदृश सम्प ध्यात्मस्ययाक्तिशानादेव यत्पुररस्य सति ससारे यपदर्थस्मृति स्तचरपुस्पीयतचदयामृनी तत्तय क्तशागत्वेनैवोद्बोधकत्वेन तस्य तत्र सत्यात् , अ यधोरोधकम्य निमिप्य म्मृतिहेवतयैवानतिमसोनुभवस्यापि तद्धतुरव न स्यात् , प्रनिपुरष जगति सकारो नित्य स्यात् राम्कारी नैव या म्यात् , अनुभवध्दसनेव सब्यापारतानिर्वाहात् , अतिपसहस्योद्घोषक नेव वारणान् । विध स्मृनित्वा चरमम्मृतित्वेन वा सरकारनाशक मिति विचार एवानवसरग्रस्त , चरणामृतित्वस्यापि जानत्वन्याप्यत्वाविपेण तत्तत्पेपि सिरसाधनादेरित्वेन भवता स्मृतित्वेन सस्कारनाशक्लसण्डनपूर्वक चरमस्मृतिस्वेन तव्यवस्थापनम्मानुचितवान् । यदपि साक्षात्कारत्वावच्छिन्नजनतानिरूपित गन्यतारलाशपत्तियो गित्वमेव ज्ञाननिवत्यत्वम् , अधिष्ठानसाक्षात्कारत्वेनेवाध्यातनिवृत्ति प्रति दारणतयोकमान्याय शुफिनप्यप्रपञ्चोभयसाधारणत्वात् , जनकताया सारस्व वच्छिन्नविनिवेशाच नोचरज्ञाननिवर्यपूर्वको नया स्मृति - .

·न्यायमारकाः। - वर्त्यसंस्कारे सिद्धसाधनादिकामिति । तन्न, 'सत्यं ज्ञान' मित्यादिशोधक वाक्य जन्यज्ञानस्य पश्यनिवर्तकत्यापनिवारणाम शक्तिविशेषविशिष्टत्वेनैव ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वं न त्वधिष्ठानसाक्षात्कारस्तेन, शक्तिविशेष विना समानविषयकत्वमात्रेणाज्ञाननिवर्तकत्वस्वीकारे नायं स इति भ्रमप्रयोजका ज्ञानस्य सोयमिति पाक्यजन्यज्ञानव नितिनतु तत्समानविषयकेणाप्यय मिति ज्ञानेनेति व्यवस्थानुपपत्तिरित्यस्माद्वैतसिद्धावेव वक्ष्यगाणतयोक्ता क्षात्कारत्यावच्छिन्नबनकतापटितसाध्यस्य प्राचे अभावेन बाधापत्तेः । तत्र गुल्या “ नायं स इति अमसिद्धगेदभ्य तवेदन्तोपहितप्रतियोग्यनुयो गिकत्यात ज्जनकाज्ञानमप्युपहितयोरवयविषयकम् , नतु व्यक्तिमानरूपा खण्डेक्यविषयकम्, अतस्सोयमिति ज्ञानमप्युपहितयोस्तादात्म्यविषयका , अयमिति ज्ञानं तु न तथेति तन शक्तिविशेषेण निवर्तकत्वस्वीकारानावश्य फते" स्याशक्य, " उपहितयोहि भेदसहिष्णुतादात्म्यमपि नास्ति , दूरे भेदासहिष्णुरैक्यम् , नहि घटाकाशं पटाकाशमित्युक्ततादात्म्य स्वीकारेपि तस्य भेदाविरोधित्वेन नोदजनकाज्ञानविषयत्वम् , नबत्यन्ता भेदे तादात्म्यादिसंसर्गममा, पो पटस्तव्यक्तिस्तस्यक्तिरिति संसर्गबुद्धय नुदयात् , तथानोक्तभेदश्शुद्धव्यक्तिमतियोग्यनुयागिको नायं स इत्याका रस्तु तत्तेदस्वयोरुपलक्षणत्वमात्रेण गतु भेदधीचियत्वेन; नचैवं पतियो मितानुयोगितावच्छेदकराहित्येन दधीरेव न सम्भवतीति वाच्यम् , प्रति यो यो स्वकारस्य न प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन भानम् , ग्मंश इव प्रतियोगिताररूपसम्बन्धशिष्यवच्छेदकस्योपलक्षणत्वं नतु तदव च्छिनत्वेन प्रतियोगितामानम्, अतएव शुद्धप्राण्यानन्दचिद्मभेदः कल्पित स्वनच्छते, एवंच शुद्धव्यक्तिरूपैश्यविषयकाज्ञाननाशकमुक्तवाक्यजन्य ज्ञानमयुक्तविषयकमे" ति समाहितम् । किंच साक्षात्कारत्वं जनकता पच्छेदफमुभयवादिसिद्ध दुर्वचम् । तथाहि ।ग नावदिन्द्रिय तथाच प्रतियो ·. शास्त्र मुक्तावळो । जन्यज्ञानत्वं साक्षात्कारत्वं जनकतावच्छेदम् , शुक्तचादिसाक्षात्काररूप वृत्तरिन्द्रियजन्यावेन दृष्टान्ते साध्योपपत्तावपि वाधस्य दुरित्वात् । तत्त्वमसीत्यादिनापजन्यज्ञानस्पेन्द्रियजन्यवघटितनिरुक्तमाक्षात्कारनामा - मात् । नापि जातिविशेष, मवन्मने ब्रह्ममिन्नसामान्यस्यानित्य लेन सम यायानझीकारेण च नित्याने कसमवेतात्मकजातेरनीकारात् । यत्तु यस्म प्रमातुर्य योपमादाय बोद्धृत्व तदभिन्नार्थविषयकशागत्वमेव तस्यापरो क्षत्वम्, तदमिन्नत्वं च मनोनवच्छेदप्रयुक्तो यो भेदस्तच्छ्न्यतावच्छेदकत्वम्, तेन पटादिप्रत्यक्षकाले घटादी प्रभातृगेदेपि न क्षतिः, यविषयावच्छेदेग हि वृतिरूपेण परिणतमनस्सम्बन्धस्तद्विषयावच्छेदेन पूर्व सत उक्तमेदस्य नाशादुक्तशून्यता, सुखादौ तु सा सहजप, तन्मनोवच्छिन्नचि दश्यता बच्छेदकविषयफज्ञानत्व तन्गनोवच्छिन्नज्ञानस्यापरोक्षरवमिति पर्यवसितम् ; तेन पुरुपान्तरीया भन्नविषयकज्ञानन्नापरोक्षमिति, नन्न, भपञ्चनिवर्तमवृत्तौ निरुक्तसाक्षात्कारत्वाभादेन बाघापते , घटायच्छिन्नचित इय ब्रह्माव छिन्नचित्रोप्रसिद्धत्वेन ब्रह्मण निरुक्तगेदशून्यतावच्छेदकावासम्मवाचद्वि षयकत्वस्य वृत्त्यवच्छिन्नचिद्रूपज्ञाने सम्भयाच । ब्रह्मणो वृत्तिविषयत्वस्य कैश्चिदतीकारेपि चिद्विषयत्वस्य कैरप्यनगीकारात् । यदप्यावरणसामान्या भावप्रयोजवृत्तित्वमेव था, आवरण च द्विविध • 'असत्यापादक अमानापादक च, तत्राय परोक्षापरोक्षसाधारणम्यममागविषयक तिसामान्येन निवर्तते, द्वितीयन्त्यपरोक्षमृत्यैवेति निरकमाक्षात्कारत्यस्य च तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यवृत्तिसाधारणत्वान्न बाध इति । तन्न, शुक्त्यादिगोचरवृचे शुगत्यायपच्छिन्नाज्ञानाभावप्रयोजखेप्यज्ञानसामा - न्याभावप्रयोज यामावेन दृष्टान्ते साध्यवैक्ल्यात् । नन शुद्ध चिति शुक्त्यवच्छेदेनाज्ञानसामान्याभावशुक्तिमोरस्तृत्तिमयोग्य इति सद बच्छेदेन विद्यमानाज्ञानसामान्याभाषपयोजकले शुक्तिज्ञानेशुण्णमिति न साध्याल्यामति वाच्यम् , चैत्रादिशक्तिज्ञानम्य शुक्ल्यवच्छेदेन चे ·न्यायभास्कर। - श्रीयाज्ञानसामान्याभावप्रयोजकत्वेपि तदवच्छेदेनापि तादृशवृत्तिदशायां अज्ञानसामान्याभावविरहेण शाहशाभावप्रमोजकत्वाभावेन एन्ते साध्य वैकल्यात् । एकाज्ञानपक्षे शुक्त्याचा कारवृत्यावरणोच्छेदे सद्यो मोक्षा पत्या शुक्त्यादिज्ञानस्यावरणनिवर्तकत्वाभावाच । एवं साक्षात्कारत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्यनिवेशे परोक्षपमानिवर्त्यपरोक्षन्नमविषयप्रातिभासिके निरक्त साध्याभावेन तन दृश्यत्वस्य व्यभिचारापतिः । एतेन परोक्षप्राति भासिकामे साक्षात्कारत्वेनानिवर्तकत्वेपि तस्य दृष्टान्तत्वानभ्युपगमान दोष इति गुळमुक्तं निरस्तम् । एवमुपादानमत्यक्षस्य साक्षात्कार वेन प्रवृषिप्रागभावनाशात्मकप्रवृत्ति प्रति कारणतया वादशभागभावे सिद्धसाधनम् । नच प्रागमावस्यानड्गीकारान तत्र सिद्धसाधनम् । नाशत्येनात्यन्तामावस्येग या प्रयोज्यत्वनिवेशात्तदशीकारेपि न दोष , प्रवृत्ति वेग स्वप्रागभावनाशम्योपादानप्रत्यक्षप्ररोज्यत्वेपि नादावेन तत्प्रयोग्य स्वाभावादिति वाच्यम् ; अतिरिक्तपागभावानझीकारेपि प्रतियोगिनन फस्य तन्नाश्यावस्थाविशेषस्य प्रत्यक्षादिसिद्धस्यावश्यकत्वात् तत्रैव सिद्ध साधनात् । अपञ्चस्य केनचिद्रूपेण नाशस्य साक्षात्कारप्रयोज्यस्यानी कारमानेणोक्तसाध्यसत्त्वनिर्वाहणोक्तसाभ्यस्म मप्तशानानन्तर भननुवृत्ति पर्यवसायित्याभावात् , स्थूलरूपरिशिष्टस्य नापि सूक्ष्मरूपेणावस्थान सम्भवात् । साक्षात्कारत्वावच्छिन्नयोग्यस्वस्वोपादानान्यतरत्वावपिउना भायमस्वनिति परिकारेच साक्षात्कारस्वावच्छिन्नभयोजकतानिवेशवफल्पात् , ज्ञानप्रयोज्यत्वनिवेशेनेयोपपत्ते ; पूर्वोक्तिपरिधार एव पर्यवसानेन पूर्वोक्त दोषाणां दुरित्वादिति दिक् । इत्यनन्तायस्य कृवी पायमारकरे ज्ञाननियंत्वभङ्ग धतुर्थ ॥

·१०२ शारामुनावी गिति वाच्यम्, . अप प्रतीयमानत्यरूपांगर यात्रभर । यदपि सात्यन्तामानापिकरण एवं प्रीयमानस या साम् , तघ स्वप्रशारीविशेष्यता गायकामायमतियोगित्वपर्य सितम् , फारस्य न्यायस्वरूपाशेपपरत्वात् वाच्य एव गेयत्वमित्यादी बाध्यत्वे मेयत्वस्येव प्राते स्यात्यन्तागारे स्वप्रकारकप्रीमिशेयरकव्यापकतालाभान् । गर सम्मान पटाधिकरणे पाले सयोगेनामारमादाय सिद्धरणपन स्वनिष्ठमारतायच्छेदनरानन्यावच्छिन्नन प्रतियोगि ताया विशेषणीयत्वात् , नन सगमायादिना घटायधिकरणकपालादौ सग चायाघ-धावरिउन्नाभावम्वीकारे कपालादी घटादिप्रत्यक्षकाले पटाभावा देरपि प्रत्यक्षापति, पारादिक सदा पटायगावदि यादिज्ञानस्य प्रभाव व्यवहारापतिथेति वाच्यम्,-अविष्टानगतस्य सत्यम्याऽऽरोपोऽनादिद वासनासहितो दोपविधया तर मिथ्यावग्रहे प्रतिपयक इति भटादि प्रत्यक्षकार चक्षुरादिना घटागावारे प्रत्यक्षापतिविरहादुक्तमा अन्यय हारापत्तेल वारणात् मिथ्यावाहकश्रुत्यादिना उपासपस्योपमर्दान तर तम्य प्रत्यक्षादिस गवात् , ग प्रतियोग्यभाययो रेफाधिकरण वृत्तित्व न सम्भवतीति वाच्यम् , तयोरेककालवृत्तित्वसमावयदेशदेशवृत्ति स्वाविरोधात् नच प्रतियोग्यधिकरणकाले तदभाववृतित्वमदच्छेदक भेदनेव, तभा देशेषि स्यात् , तथाच न मिथ्यावमिति वाच्यम्,- किंचि देशावच्छेदेन काले किंचिकालावच्छेदेन च देशेऽभावस्य दृचिरिति स्त्री कारे देशकालनिष्ठानन्तावच्छेदकता यक्तीना स्पिने गहागौरवात् , पदादे रस्यन्तामावस्यानच्छित यैव सर्वत्र स्वीकारात् , नचैतत्काले गृहे भटो नास्तीति भी पारनिष्यवच्छेदकलमवगाहत इति वाच्यम् , गृहादि निष्ठाया अभिकरणाया अवच्छेदसत्यस्याभाव हि सा तत कालेवगाहते , नन्येव कार्यालयमहितमाकारावच्छेदेन कार्यक्शे वर्तमानस्यामायस्यापति ·न्यायभास्करः । योगित्वे सत्यनन्यथासिद्धत्वं कारणत्वमित्यादिव्यवहारो नोपपद्यत इति चेत् ! नोपपद्यताम् । तथापि यत्क्षणावच्छेदेनोपद्यमानस्य कार्यस्य महेश सम्बन्धस्तरक्षणाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन कारणस्य तद्देशसम्बन्ध इति यत्कार्यनिष्ठं कारणस्य सामानाधिकरण्यं तदवच्छेदकपटरवादिरूपस्य दण्डा दिव्यावृत्तस्य घटादिकार्ये सत्त्वेन स्वसामानाधिकरण्यावच्छेदकपटत्यमत्व रूपत्य घटकारणत्वस्य दण्डादौ व्यवहार उपपद्यत एवेति । तन, अवृत्तित्व मादायार्थान्तरादिभिरुक्तसाध्यपरिष्कारस्य पूर्वमेव निरस्तत्वात् । घटादिविशेष्यकाधिष्ठानगतसत्त्वारोपस्य प्रतिबन्धकतास्वीकारेण कपालायधिकरणकताशाभाषप्रत्यक्षापतिवारणमप्यनुचितम् वस्तुतो पटादिमयतलादि तद्विशेप्यायटामायप्रकारकपत्यक्ष प्रत्युक्त सत्यारोपस्य प्रतिबन्धकवे भूतले घटादिप्रत्यक्षप्रतिबन्धकदोपादि समवपानदशायां घटादाबुक्तसत्त्वारोपकाले जायमानस्य तदूतले घटा घमावप्रत्यक्षस्थानुपपरे, प्रतियोगिमत्यपि प्रतियोगिग्रहप्रतिबाधकदोषादि सत्त्वे तदगावप्रत्यक्षस्य सरप्यभ्युपगणात् । नच पटवनि भूतले दोपादि सत्वेपि च्यावहारिकाय पारमार्थिकस्य वा घटाभावस्य न प्रत्यक्षम्, तमासति वादशज्ञाने अगस्त्रव्यवहारानुषपः, प्रवासमातिरिक्तज्ञानपाध्याविषयकत्व रूपनमतस्य तादृशज्ञाने अभावात् , किन्तु प्रातिमासिकम्यैव घटाभा वस्य तत्र प्रत्यक्षम् , तथाच सादृशभूतलादिविशेष्यकमातिभासिमान्यघटा गावमत्यक्षं पगुनासत्त्वारोपम्य प्रतिबन्धकत्वे न किंचिदाधकमिति या. च्यम् , ताशभूनलादिविशेष्यकमातिमासिकान्यपटायभावप्रत्यक्षस्याप्रति इया तरसाममया अकल्लगादेन ताशमत्यक्षापतिवारणे उचाप्रतियन्म कताकल्पनस्य निकत्वात् । नव जीवनमुनादेनिरुक्तसत्त्यारोपोपमदेवतां बादशप्रत्यक्षं प्रसिद्धमिनि ताशप्रत्यक्षसामप्रयाः फल्पनीयतया साहस सामनीवलादिदानी तादृशाभावप्रत्यक्षवारणाय निरक्तपनियन्य रुवफल्पन पटम्सनित्यादिरूपसत्यारोपशून्यतादशायां ता - मावश्यामति वाच्यम् , ·१०५ शासमुक्तावळी । दशामावत्यक्षापतेरेवगप्यवारणात् । नच तारशारोपनन्योबुद्धसस्कारस्य ताशारोपरान्यतादशायामपि सत्वानोक्तापचिरिति वाच्यम् , एवमपि पटचद्भूतले घटाभावविषयकयोरनुमितिशाब्दवोधयोरप्रातिमासिफामाव भागस्योक्तप्रतिवन्धकवलेन वारणासम्मवेन तादृशज्ञानयो प्रमास्यव्यव, हारस्य वारयितुमशक्यत्वात् । सादृशानुमितिशाब्दयोधयो प्रमात्वव्यय हारत्येप्टले च प्रत्यक्षेपि तादृशव्यवहारे इष्टापचिसम्भवेन निरकप्रतिय सकताकल्पनस्य व्यर्थत्वात् । नच प्रतियोगिग्रहप्रतिबन्धकदोषादिसमव पानदशाया तादृशप्रत्यक्षस्येष्टत्वेपि तादृशदोपादिविरहदशाया अभावमत्वक्ष वारणाय निरुतपतिबन्धसत्वकल्पनमावश्यकमिति वाच्यम्, तदशाया घटादि लौकिकप्रत्यक्षामग्रीरूपप्रतिवयकवलादेवोक्तापत्तिवारणात् 1 निरुक्तमत्त्वा रोपप्रतिबन्धकतागतेपि तइशाया प्रतिभासिकपटाभावप्रत्यक्षापविधारणायो- क्तसामग्रया अभावलौकिकमत्यक्ष पति पतिबन्धकताया आवश्यकत्वात् । । यदप्युक्तमिदानी गेहे घटो नास्तीसि बुद्धरेतत्काले गृहादिनिष्ठघटा अधिकरणतावच्छेदकत्वाभाव एव विषय इति । तन्न, प्रतियोग्यभावयोर- विरोधवादिना गवताम्मते अभावाधिकरणताया इस प्रतियोग्यधिकरणताया अपि किंचिदनवच्छित्ततया गृहादिनिष्ठवटाद्यधिकरणकावच्छेदकत्वस्यैव अम सिद्धरवेन तदमावाप्रसिद्धे, प्रतियोग्यभावयोर्विरोधमजनार्थमेवारच्छेदक भेदस्वीकारात् , प्रतियोग्यभावयोरायरीधे अवच्छेदकभेदस्याकल्पनीय स्वात् । एतरकाले गेहे घटाभाष इति प्रतीतरेसकालावच्छेदेन गेहे घटा भावविषयफत्वेन तत्समानविषयकत्वेनानुभवसिद्धाया इदानीं गेहे मटो नास्तीति बुद्धरपि एतरकालावच्छेदेन गृहाती घटाभायविषयक्त्वाय युक्त त्वात् । नचैतत्काडे गेहे भटागाव इत्सतकामविशिष्टगेहे घटामावविषय फरवन वेतत्कालावच्छेदेन गृहादौ घामावविषयकत्वम्, विशिष्ट चातिरिक्त ·न्यायभास्करः। १०५ मिति वाच्यम्-तथा सतीदानी गहे पटो नास्तीति बुद्धरपि विशिष्ट गेहे घराद्यमावविषयकत्वेनैवोपपत्तायवच्छेदकरवामावविषयकत्वकल्पनस्या युक्तत्वात् । इदानी गेहे घटो नास्तीत्यादाववच्छेदकत्वानुल्लेखेनावच्छेदकत्वा भावविषयकत्वस्यायुक्तस्यात् । यादृशशब्दाचादृशार्थः प्रतीयते असति या. धके तादृशशब्दोलिखितप्रत्ययस्य तादृशार्थविषयफत्यनियमाच । यदपि स्वमते सर्वेषां कारणानां कार्याव्यवहिनपूर्वक्षणायच्छेदेन का- यधिकरणवृत्त्यगावाप्रतियोगित्वासम्भवेपि स्वसामानाधिकरण्यावच्छेदकपट त्यादिमत्त्वरूपघटादिनिष्ठन्याप्तिनिरूपकत्वघटितं कारणत्वं दण्डादेरुपपद्यत इत्युक्तम् । तन्न, आधेयतावच्छेदकत्वस्यातिप्रसक्तधर्मसाधारणतया तविशेष रूपसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्यापि तथात्यावश्यम्भावेन तादशधर्मवत्त्व- स्य न्याप्तिरूपत्वाभावात् । घटत्वादी भूतलादिवृत्तितावच्छेदकत्वस्यानुभव सिद्धत्यात्। एवं कारणताशरीरे निरुक्तव्याप्तेः घटकत्वे नियत्तान्वयव्यतिरेक निश्चमस्य कारगतामहं प्रति सर्वानुभवसिद्ध हेतुत्वं व्यतिरेकव्याभिचारज्ञान- स्य तत्प्रतिघ-धफत्वं च न स्यात्, नाशव्याप्तिग्रहे सस्याविरोधित्वादिति । यदपि पत्याधयच्छिन्न प्रकारतामात्मभिन्नत्वावरिइन्न प्रकारतां वा पक्षीकृय स्वभ्याएकाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनत्व - स्वनिरूपितत्वो मयसम्बन्धेन विशेप्यताविशिष्टत्वं साध्यम् , दृश्यनिष्ठप्रकारतात्यं हेतुः, इदं रजतमित्यादिज्ञानीयरजतादिप्रकारता दृष्टान्तः, तादशज्ञानीयरजतादि कारतायामुक्तोमयसम्बन्धेन शुक्तयादिनिष्ठविशेष्यताविशिष्टत्वस्य सत्त्वात ; एवंच प्रातिमासिकानभ्युपगमेपि न क्षतिः; यद्वा प्रातिभासिकानभ्युपगमे गगनामावादिफ स्टान्तीकृत्य स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वं प्रपञ्च सा- ध्यते,तच स्वाधिकरणारित्व-कृतित्वोमयाभाववदमावप्रतियोगिल्लम् गगना भावे गगनात्मकाणायप्रतियोगित्वमादाय दृष्टान्ते साध्यनिर्वाह ; गवृत्य भावाप्रतियोगितस्य पक्षविशेषणत्वाच नावृष्यभावमतियोगित्वमादायार्या ·शास्त्रमुकावी । न्तरम् । अथवा संयोगादिकं दृष्टान्तीहत्य स्वसमानाधिकरणामावप्रति योगित्वमेव साधनीयम् . अध्याप्यवृत्त्यस्यन्ताभावाप्रतियोगित्वेन पक्ष- विशेषगात् ताशाविशेषणविशिष्टे निरक्तसाध्यं व्याप्यवृत्त्यत्यन्तागावेन पर्यवस्यतीति । तन्न,पथमारपे भ्रमीयप्रकारतायां निरुक्तसाध्यम्य सिद्धत्वात पिद्धसाधनात् । अपच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धिमुपगम्योक्तदोपवारणे पर्यंतही पहिमन्तापित्यादिज्ञानीयाकारताया. पर्वतद्वदोमयनिष्ठविभिन्न विशेष्यतानिरूपितत्वेनोक्तोभयसम्बन्धेन हूदनि विशेष्यताविशिष्टलेपि यथा न वहनिध्यात्वं तथा जगनिष्टकारतायास्तथास्वप्यामध्यात्वापत्तिमादाया र्थान्तरस्य दुरवात । नच तादृशपकारतायां स्वनिरूपित्तचिोप्यता व्यापाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य साध्यत्यानीकारान दोपः, रवनिरूपितविशेष्यताबेन स्वाधिकरणनिष्ठविशेभ्यताया अपि सद्ग्रहेगा भावे तयापत्तसिद्धयोक्तसाध्यपर्यवसानादिति याच्यम् ;- पक्षसापारणायकम्य स्वत्सम्याभावेन साध्याननुगमापतेः । द्वितीयकल्पे अवृत्त्यभावाप्रतियोगित्वस्य पक्षविशेषणत्वे आश्रयासिद्धिः, अभावन्याधि करणस्वरूपत्वेन गगनादिनिष्ठम्य अपञ्चामावस्य सम्बन्धान्तरावच्छिन्न प्रतियोगिताकम्प नैशिष्ट्यव्यासज्यवृधियमावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य च गगनादिरूपत्वेनावृत्त्यमावासतियोगित्वस्य च मपये भावात् । एवं पचास्य कालिकसन्यावच्छिन्नागावत्य प्रळयावच्छेदन विद्यमानस्या वच्छिन्नवृत्तिमत्वेन तासाभावाप्रतियोगित्वामावादाश्रयासिद्धस्तृतीयमरूपादि नोचित । अपच्छित्तिकमायाप्रतियोगित्वस्य पक्षविशेषणत्वे मिय्या पघटकामारस्य व्यावहारिकत्वकले तादृशाभावम्य प्रतियोग्यवच्छेदक देशकालावच्छिनचिकलेग सादृशामावामतियोगित्वस्य अपये ऽगाया चति दिक् । इत्यनन्तायम्ग कृती न्यायगाकरे इयत्यन्ताभाराधिसण एक प्रयिमानत्वरूपमिथ्यात्वमन 141 हटान्त ·न्यायभास्कर । १०७ अथ मिध्यावनिरुक्तिभन्नः । यदपि सद्विविक्तत्वमेव मिथ्यात्वं साध्यम् , सत्य च प्रमाण सिद्धत्वम् , प्रमाणत्वं च दोषाजन्यज्ञानकरणलम् , तथाच दोषाजन्यज्ञान विषय भिन्नत्वं साध्यं फलितम् , अपञ्ज्ञाने आवद्याया इन्द्रियसन्निकर्षा दरेव वा दोपविधया हेतवाहोपानन्यज्ञान तत्वमसीत्यादिवाइयजन्यनिर्वि फल्पकज्ञानमेव, तद्विपयान्यत्वं प्रपञ्चे क्षुण्णम् ; नच दोषत्वस्य अननु गतत्वादिन्द्रिय सन्निकर्षादिजन्यवानामनन्तानां प्राविस्विकरूपेणाभावकट निवेशे दुर्जेयता स्यादिति वाच्यम् , भ्रमजनकत्वेन दोषाणामनुगमेन भ्रम जनकाजन्यधीविषयान्यत्वग्मिध्यादगिति सुज्ञेयप्रकारसवात् ; नमत्यस्यापि जातिविशेषरूपावेन तत्तद्विषयघटितत्वनिय धनदुयत्वस्याभावाच्चा नचो तलक्षणयासत्सापारण्येनासत्त्वे पर्यवसानसम्भवादातरम् , असतो वृति विपयत्यागाचेनोकधीविषयान्यत्वस्य तन्त्रमत्वात् , वृत्ते सत्वेन सदसतो संसर्गाभावेनासतो वृत्तिविषयस्थासम्भवात् , अळीकाविषयकेनापि विकल्पेन शशविषाणादिपदोक्तिरूपव्यवहारोत्पत्तिसम्भवात् तस्य तादृशत्तिविषयत्वेपि तादृशवृत्तेर्ममत्वाभावात् , प्रमाणाध्यविषयकस्यैव ममत्वात् , विपर्ययविकल्पनिंद्रास्मृतय " इति वृत्तिविभाजपात जलसूत्रे विपर्ययात् पृथविकल्पस्य परिगणनादसद्विषयकविकल्पास्यवृत्तेीवाभावात् , "ही रित्येतत्सर्वम्मन एवे" वि श्रुत्या मनोवृत्तरेव पीत्वोक्तः, एव ब्रह्मणो वृत्तिविषयत्वाभावपक्षे उक्तलक्षणात्य ब्रह्मसाधारण्येन तद्वत्सत्यस्यापत्या अर्थान्तरं चेति वाच्यम्,- सत्पतियोगिकत्वविशिष्टतादात्म्याधिकरणाव स्याप्युक्तसाध्यकोटौ निदेशेनार्थान्तराभावादिति । तन्न, वाचस्पतिमते अमजनकाजन्यधीविषयस्यामसिद्धया तदन्यत्वरूपसाध्यामसिद्धेः । तन्मठे अखण्डाकारचरमवृत्तेरपि स्वोपहितरूपयाधितार्थविषयकतया प्रमस्यात् ; अळीकविषयकवृत्धीत्वाभावस्य स्वयमेवोपंपादितत्यात् । विवरणादिमते शुद्धस्य वृषिविषयवस्वीकारेपि उन्मतरीत्या उतपरिष्काराश्रयणे उक्त " प्रमाण ·शक्यमिनि बाय, १०८ शायमुक्तावळी । परिष्कारस्य प्रमसाधारण्यापसक्कया नमवारकविशेषणोपादानवैध्यय प्रसन्नात् । वाचस्पतिमत एव अविद्याया दोपविधया हेतुत्वस्वीकाराच्च । नचासत्रख्याविस्वीकारावाददायीविपयम्यासत्त्वेपि तदन्यास प्रपन्चे वक्तु असल्याविवादिभिरप्यसन्न भवतीति प्रतीत्या असत्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदाभ्युपगमेपीद शादा न भवतीति प्रतीत्यसिद्धया शशशृङ्गत्वाद्यवच्छिन्नभेदस्य कैरप्यनभ्युप गमान् , उन्मतरीत्या प्रमजनकाज-पपीविषयत्वात्य विशिष्टत्वसम शीलस्यात् । नच बगते अमजनकाजन्यपाविषया-यत्तस्यापसिद्धत्वेपि स्वनिष्ठभीविषयतावश्यागकभमननकरूपदोपनिरूपितन यतावच्छेदकवाक व साध्या , अतो न साध्याप्रसिद्धि , शुतिरूप्यनिष्ठीविषयतासामान्य स्य दोपजन्मतारच्छेदकत्वेन तत्र साध्योपपत्तिश्चेति वाच्यम्, जग मिथ्ये यायाकारकजीवन्मुक्तादिज्ञानीयविषयताया दोपजन्यतावादकत्वा भावेन बाधापचे । शुक्तिरूप्यम्मिथ्या गेद रजतमित्यादिज्ञानीयविषय ताया दोपजन्यतावच्छेदकत्वामावेन दृष्टान्वे साध्यवैकल्याच । व्याप कत्वमनिवेश्य दोपजन्यतावच्छेदकस्वनिष्ठीविषयतास्त्वस्य साध्य बानी फारे च ब्रह्म क्षणिकमित्यादिज्ञानविषयताया दोपजन्यतावच्छेदकत्वेपि महायो ऽमिथ्यावेनोक्तसाम्यस्य सत्यत्वाविघातकलनार्यान्तरान् । नन स्वाभापाविषयकज्ञाननिरूपितम्वनिष्ठविषयतात्वव्यापकदोषजन्यतावच्छेदक ताकत्यस्य साध्यत्वानोक्तदोष प्रपो मिथ्या शुक्तिरूप्यस्मिथ्येत्यादि ज्ञानस्य स्वागायविषयकत्वेन तदविषयकवाभावादिति वाच्यम्, एक अमे यस्य दोषप्य कारणता तम्य तद्यक्तित्वावच्छिन्न प्रत्येव कारणतया तारामविपयप्रातिमासिके निरुक्तसाध्याभावापने, बारशदोपजन्य वच्छेदके विश्यताया अनिशात् । एव समानाकारा याहदायादृश प्राविभासिकविषयमा मिन्नदोषण भाताम्बाशप्रातिमासिरवरि निरुक्त साध्या सम्भव तत्र दोषाणा परम्पर व्यभिचारयारणाय जन्यतावच्छे ,

·न्यायभास्करः।
दककोटाबव्यवहितोजरत्वस्य निवेशावश्यकतया तत्र विषयतानिवेशे प्रयो
जनविरहात् । एतेन भ्रमविषयत्वमविनाश्यवृचिधर्मवत्त्वं या साध्यमिति
निरस्तम् , सर्वस्यापि क्षणिकवादिप्रकारकत्रमविषयत्वेन सिद्धराधनादेः
दुर्वारत्वात् । स्वविषयकज्ञानत्वव्यापकममत्वकत्वस्य साध्यत्वाङ्गीकारे च
बाघादेः दुर्वारस्वात् , प्रपंचो मिध्येत्यादिज्ञानस्य भवन्मते ममत्वा
भावात् । स्वविषयकज्ञानस्यान्यांशे भ्रगत्वमादायार्थान्तरस्य दुर्वास्त्वाच ।
अयं पट इदं रजतमिति सम्हालम्बनस्य घटांशे प्रमात्मकस्यापि रजतांशे
अमत्वस्य दृष्टत्वात् । नच स्वविषयकज्ञानत्वव्यापाप्रमाभेदफावं साध्य
मिति नोक्तार्थान्तरमिति वाच्यम् -
तथा सत्ययं परः अहं ब्रह्मास्मीति
समूहालम्बनस्य शुद्धविषयकस्य तदंशे प्रमात्वेन स्वविषयकज्ञानत्वन्यापक
प्रमाभेदकत्वस्य साध्यत्वे बाधापत्तेः । द्वितीयसाध्ये विनाशिवस्यैव
साध्यत्वसम्मवेनाविनाश्यवृत्तीत्यादिशिरोवेष्टनं व्यर्थम् । वस्तुतो विनाशि
स्वस्याविनाश्यवृत्तिधर्मवत्त्वस्य वा अवच्छेदकावच्छेदेन साम्यत्वे सिद्ध
साधनाभावेप्यर्थान्तरं दुर्वारम् , विनाशित्वेपि घटादेरमिथ्यात्वस्य दैत
बादिमतसिद्धत्वादित्यलं विस्तरेण ।
इत्यनन्ताचार्यस्य न्यायमारकरे
मिथ्यात्वनिरुक्तिभाषष्ठः ॥६॥

·११० शानमुकाबन्दी अब सामान्यतोमिथ्यात्यभार । ---14)-- भस्तु वा मिथ्या यस्मिचित् , तथापि तथा गिल्याचे सत्य मिथ्या वा नाय , अद्वैत हाने । तत्र दृश्यावहतो.यभिचाराच्च । तत्रानु मितिविपयत्वसत्त्वेन दृश्यत्याक्षतेः । नान्त्य, मिथ्याभूतमिथ्यात्वस्य स्प निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि स्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकीभूतागावप्रतियोगि • स्वकल्ये पर्यवसानेन तस्य प्रपञ्चे अस्माभिरप्यभ्युपगमेन सिद्धसाधनात् । नच तादृशमिथ्यात्यस्थ म्परूपसम्बन्धेन साध्यवान् सेन सम्बन्धेन प्रपचे अनहीकाराव सिद्धसाधनामिति पाच्यम् । एवगपि जगतस्सत्य ताया दुरित्तात् । जगत्सत्यं स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि स्वप्रकारकधी विशेष्यताब्यागकीमूतानावपतियोगित्वकस्वादात्मवदित्यनुगानात् । नच मात्मस्वमुपाधि, धान्ते साध्यव्यापकस्यात्पक्षे सापनाव्यापकत्वादिति धाच्यम् - सत्यत्वमस्तु आत्मलं मास्वित्यप्रयोजकत्वशकायों थारकतर्कागावेनोपारसाध्यव्यापकत्वसन्देहात् । नचैवमपि तस्य स. न्दिग्धोपाधिरव दुरिमिति वाच्यम् :- मिथ्यात्ववझेदरूपसत्यत्वाभावे निरव. छिन्नविशेषणतया मिध्यात्वाभावानुपपत्तिमयानुकुलतकस्य सत्यत्वसाधका नुमान सत्वेन सन्दिग्धोषाधेरवोपस्यात् । अनुकुलतर्कविरहदशायामेव तस्य दोपत्वात् । नवमपि मिथ्याभूतमिथ्यात्वाभाये शुक्रूिप्ये सत्यत्वाभाव धाभिचारोदुर्वार इति वाच्यम्,- शुक्ता मासमानरूपायैव शक्तिरूप्यान्वार्थ तया तस्य सत्यत्वात् । मिथ्याभूतस्य रूप्यस्य तत्रोत्सविस्वीकारेपि तद्गत मिथ्यावस्य मिथ्यात्वे प्रमाणामावादुक्तव्यभिचाराप्रसक्ते. [ नच भक्तिरूप्य মৰ দিব দি সিমুনর্মিকমেণকৰিবৰুদাৰাব দি मात्वमिद्धमा व्यगिचारो दुरि इति वाच्यम् , Bाशमिथ्यात्वं न मिथ्य सत्यभूततविरुद्धसत्यस्वासमानाधिकरणत्वात् यासत्यभूतयद्विरद्धसमानाधि करण न भवति तान्मथ्या न भवति यथा गोपविरुद्धसत्य गूगोत्वा ·न्यायमारकरः । तारश भावासमानाधिकरणं गोनिष्ठं गोत्वं न मिथ्येत्यनुमानेनोक्तानुमानस्य सत्पतिपक्षितत्वेन तादृशमिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वासिद्धेः । नच बन्ध्यासुतनिछे गौरत्वे तबिरुद्ध सत्यभूतश्यामत्वासमानाधिकरणे मिथ्यामते निरुक्तसामान्य च्यातिव्यभिचारेण प्रतिपक्षस्य होनरलवान सत्प्रतिपक्षितत्वम् , सामान्य व्याप्तौ सहानवस्थित्यादिसाधारणविरोधगनिवेश्य तदभावत्वरूपविरोष निवेशपि यत्र स्वमे एकाधिकरणवृतित्वेन गजतदभाक्यो न तन गजा भावविरुद्धसत्यभूतगजासमानाधिकरणे मिथ्याभूतगजाभावे व्यभिचारो दु- चार इति वाच्यम् ; एवमपि सत्यभूतब्रह्मधर्मत्वस्य भवन्भते सत्य त्यासाधकत्यवनिगथ्याभूतधर्मिकत्वस्यापि मिथ्यात्वासापकत्वेन मिथ्यात्वे मिथ्यात्वसाधकानुमानस्याप्रयोजकत्वशकाकपाळतत्वात् । वस्तु वस्तु प्याविरुद्धयारेकन्मिथ्या तयोरेकापेक्षया अपरमधिकसत्ताकमिति नि- यगात्प्रपञ्चगतस्य मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वे सत्यस्वत्य तात्विकत्वं दुर्वारम्, नतु विरुद्धयोगिध्या तदपेक्षया अपरमधिकसत्ताकमिति नियमः, शुक्तिरूप्ये व्यावहारिफमिथ्यात्वयुक्त तात्विकरात्यत्यापत्तेः । यतु मिथ्यात्यावच्छेदकीभूतकधर्मशून्ययोर्ययोर्विरुद्धयोरेक मि- थ्या तदपेक्षया अपरमधिफरासाकमित्येव परस्परविरहरूपयोरजतलतदभावयोश्शुक्ती विरहव्यापकयोरजतमिदात्वरजतत्वयोः तत्रैव उभयन रजतत्वापेक्षया बदमावतदवच्छिन्नगेदयोरषिकसत्ताकचात् । अत्र शून्यान्तोपादानादेकगजा रोक्तियोः परस्परविरुद्धयोगात्वाधत्वयोरेकापेक्षया अपरस्याधिकसचाविर हेपि न क्षतिः, तत्र गजत्वात्यन्ताभावव्याप्यस्वरूपमिथ्यात्वावच्छेदकै धर्म सत्त्वेन तयोस्तच्छून्यत्वविरहात्; एवं च प्रपञ्चगतमिथ्यात्वापेक्षया सत्य त्यस्याधिफसत्ताविरहेपि न क्षतिः, तन्न सत्यस्वमिथ्यात्वमोमिथ्यात्वावच्छे दकीमतदृश्यत्वरूपैकधर्मवत्त्वेन तच्छ्न्यलविरहादिति ! तन्न, भेदाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदफस्वरूपतया रगतभिन्नत्वरजतत्त्वयोरपि परस्पराभावरूप ताया एवं युकावार परस्पाविरहव्यापकत्वोक्तरयोगात् । यदि च मान नियमः, यथा यथा परस्पर ·११२ शाख मुस्तारळी । स्वाभावत्वयाविरोधाजतवं न रजतभेदानावः रजनभेदस्य तदभावाभाव सपत्याच नानवस्थेति विमाध्यते तदा रजतत्वतदभावयोः परस्परविरहरूप स्वोकसातिः, तत्रापि रजतनामावस्यैव तदभावाभावरूपत्वात् । कि चोक्तनियमप्रविष्टं विरुद्धत्वन्न तावदेकाधिकरणावृत्तित्वम्, एकगजारोपितयो गोवाश्यत्वमारुतविरोधाभावादेव व्यावृत्या शून्यान्तोपादानवैग्यात् । रजतत्वतदभावयोरपि शुक्तौ सामानाधिकरण्यात्त्येन तब नियमोपपादना योगाच्च, किंतु परस्पराभावतयाएकोमयसाधारणं पर पराभावव्यापकत्वम् , तथा च तस्य गोत्वाचस्वव्यावृत्तत्वेन तद्यावर्तकविशेषणानुपादानादुक्ताप- चिर्याशा या यथा च सत्यस्वमिध्यात्वयोर्न परस्परविरहरूपत्वं तभोपपादित मस्तादित्यद्वैतसिद्धायुक्तम्, वदान्तिमलम्, पूर्वमद्वैतसिद्धौ सत्यत्वमिथ्यात्व योः परस्परविरहरूपत्वाभावादेरनुपपादनात्, प्रत्युत द्वितीयमिथ्याने मि- रयावाभावस्सत्यत्वमित्युकत्वाच । यदपि यथेति- येन प्रकारेणेत्यर्थः, तथा- स प्रकारः, उप पादित- सत्यासत्त्वे अधिकृत्य ज्ञापितम् , तथा च सत्यासत्वयोः परस्परामावत्वं नास्ति, प्रपञ्चे तयोरेकासत्त्वेप्यपरासत्त्वादिति यभोक्तं प्रथम मिथ्यावे, तथा सत्यत्वमिथ्यात्वयोरपि तत्र तुच्छे द्वयोः प्रत्येकासत्वादिति भाव इति लघुचन्द्रिकायां ताशसिद्धिवाक्य व्याल्यातम् । तन्न, तुच्छास्वी कर्तृमते मिथ्यात्वसत्यत्वयोः प्रत्येकासत्वविरहेण तयोः परस्पराभावरूपरखे बाधकामावान् , तुच्छस्वीकर्तृमपि विशेषाभावफ्टातिरिक्तसामान्यामावा स्वीकर्तृणां भवत्वाम्मत्ते उभयाभावस्य प्रत्येकाभावानतिरिक्ततया स्वरकारक धौविशेष्यताव्यापकी मनाभावप्रतियोगित्यसत्तादात्म्योभरपर्यवसिवसदसद्विल. क्षणवरूपमिथ्यात्वामावत्वस्य सत्यत्वे प्रतिक्षेप्नुमशक्यत्वात् , मिथ्यात्वा भावस्सत्वत्वमिति मूलविरोधाच्च ।

·बाबमारपरः। बत्तु तयोः पारविहरूपत्वेपि भिलमत्तात्वाल विरोपा, स्यार- हारिकगियावेन बावहारिकसत्यत्वापदारेपि बाल्पनिकसत्यवानपहारा विति तदपि न, प्रपश्चगतसत्मत्वस्य प्रातिमासिकरने तबामपस्य पवाय पातिमासिकरवापत्या अर्मनियाकारित्यानुपरेः । " सत्यं चानृतं च सत्यमभवति" ति श्रुतापनृतपदयात्म , सत्यस्य प्रक्षणः मातीतिक तात्यलाश्याकाशादिरूपचापहारिकशुक्तिरूप्यादिरूपमातिमासिकोगमाविष- प्रपथकारणापोरनृतपदं विनापि सम्भवान् ; शुक्तिरूप्यादिन्यावषसत्य सार सत्यपदेन गइणे च शुक्तिरूप्पादिमाहकावेनानुतपदसार्थक्यान् । यतु शुक्तिरूप्मादी न्यावहारिकम मिथ्यालय प्रातिकाम सल. खाप प एरवेन प्रपश्शेपि हाडशे ते करप्येत्ते, शुक्तिरूप्यावाविष प्रापि निध्यात्वाज्ञानेन सत्यस्योत्परिष प्रपञ्चमिथ्यात्वमनया ताशाज्ञानात्कार्य सत्तापयोगच्छदस्वीकारामायणगामाध्यानेन शुक्तिरूप्पादिगतस्येव पर गतस्यापि सत्यत्वस्म प्रातीतिकार युक्तम् , श्रुतौ । सत्यपरस्म मवहार भागमापासेन नानूनपई वर्षमिति तल, मपबोरपादकाशानस्म नका पपपमों परस्सरतादात्म्याध्यास इस तबर्मयोः परस्पराधिकरणे संसर्गामा सेपिरेनायाः बलप्ततेन नित्यत्वादेरिव सत्यत्वस्यापि ब्रमधर्मस्म मपश्चेतदु पादानाज्ञानादेव संसृष्टरूपेणोत्पत्तिसम्भवात्; मिथ्यावाशानस्य सत्यस्योपनि देवसकरुपने गौरमात । मिथ्यावाशानासत्यत्वतासंसर्गयो योरुत्पतिकपना पक्षया अपपोत्सादकाज्ञानासायासंसर्गमात्रस्योसत्तिकापने मापनात् । मपचे भासमान सत्यत्वस्म नार्मलेन पारमार्थिकतावास्तसंसर्गस्य मावहारिक तापाय विश्वात्वसदश्रद्धानुभिः कत्तयितुं युक्तस्यात् । तदशमदापरित्यागे र तसंसर्गव्यज्ञानास्प हेवग्यापनेन ताशाज्ञानतत्कायोनि ता नस्य हेतुताया नापनेन र हारमारसपत्यतरसंसर्गमपचानां पारमार्षिक सम्बर गुरुवात् । १५ ·सरिस्यतानिवस्य कल्पनायास्तवाधिकापात् ; मग तु घरवापपछि नावेन स्वीकृनाना प्रकारतानामेव नीलपटवायुपहिनि हरवेन सीकामन गौरवम् । मत एव सयोगलादीनामपि केरलनिहानागेनोपहिताना गानाशप्रतियोगित्वदृश्यावादींना न केवलनिसासमबस्तेमामप्यकि- पाचपाधिनिशानामा तदुपहिलनिष्टतास्वीकाराम गौरम् ; नवमुपहित घर वदिशागात केवलघटस्वादिक्षानकाय जायमानस्यापनपानिरिति 'वाच्यम्, - केवलस्याप्युपस्नियाविषयत्वस्वीकारात ; नचैवमुहितनिष्ठ सपोगादीना फेवलनिःस्वानुरोधेनोपहितकार्यजाकाय फेवलेपि सादादुप हितमाशे केवल स्यापि नाशपतिरति वाच्यम् , नहि थे येन सम्पन्न यद्यदुपहिले नायते तेन तेन सकेपलेपि जायत इति नियम ! पेन विषय सामानन्धेन शानमिव प्रतियोगितासम्बन्धेनोवहिते जायमागनास फेरलेप्या पषेत , किन्तु अतिविषयकवानस्य व्यक्तिविषयकत्ववत् उपहि तमिश्यक शानाय के पलविश्यकत्यम्-उपहिते सयोगादिजनकाय लोप तवमिनि पभानुमब निमम , तथानोपाध्युत्पत्तिनाशसामनचोरेवोपहितो पतिलाशासा- मातोपाध्युरा तिनाशये काहितोपनिनाशवेपि केलोत्पविनाशवामान उपहित्तनाशाय केवलनाडाव नेति नोक्तदोष " इति प्रतिपादितम् । एवं चोपहितविषयकज्ञानविषयत्वस्थ करते समयभिचारो दुरि । एवं शुस्या पर "म यो ह वै तत्पर ब्रम वेदे" स्यादिवधिविरोधापति , पास तन्मतरीत्या प्रदतागानरूपत्वात् । नाहि सत्यतवादिन इस ज्ञान बक्तवादिभि सोहएत्व ब्रमण परत्वमिति स्यावादिनोऽभ पगरान्ति' सम्या पशुकोटिनिरिष्टतया निवर्तनीयान्तर्गतम्य निवर्तक ज्ञानविकमाया सम्भवात् । " भात्मा वा मरे द्रष्टव्य " इसादौ पहितस्यैर दर्शनविष माचे तादशज्ञानम्म मोक्षसाधनत्व नापछि उपस्तिविषयकामाय मारले ममत' इत्यादिवानम्यापि नवादात !

·, बत्तु उपाध्यविषयकावे सत्युपहिमियप ज्ञानरमेव धोपाना ज्ञाननिरकत्वम , स्वविशिष्ट विषयव वृशेरपि सोपहिताविषयकवात. सत्यन्तम् , कोपहिता माविषयका दियः, गायिका रस सामा उक्तविशिष्टविषयावृत्तियारणेपि वृत्युपहिताशे अज्ञानादिप्रकारकशानरम सहमहाधेिः छायाने सायरा त्यासद्वारणाय विशेष्यबळम् । ना सविश्यकत्वमात्रेण तन्य सरणसम्मवात पोपहितानशे गौरव मिति सध्यम् .-१२रूपस मधेन विषयमा विशिष्ट रूप विषयकावापेक्षया सोप हितासण्डवृत्या विषयमान पिशितायागुरुयात् । सुशकारपुरे स्सविषयक स्वगते तेन तदवारणाच ; अहं ब्रह्म पो पिनापति सम्हा मानना ५ मूलाज्ञाननाशकत्वामीकारे तु स्यापहित शनिष्ठा मा नायक सवानिरूपितविषयता तच्छालियमेव समानविषयक व नियतकस्योपपिक गाच्या निवर्तकर च ज्ञानम्य तासमानाविषयकं तदा मनोनिरूपित यदज्ञानं तदासपकालपूनरव शून्य पनि दिक पर्वर्गवीतम् ; मया सहा बास न जीवन्मुक्तेननि प्रतीतनानाजन दो मनोविशेषस्यामानविशेष निरूपकर शोध्य गत्यु हितविषय ज्ञानस्य गोक्षहेतुसारालोक्तदोष इति तम, तुरि समरिकहरूमधात्विाभाकादमिका ५५ ५५च्यात् । साकारतेसविषयकत्वमते स्वोपरित या सन्ताप वारणामदर्थ विशष्यदळोपादानस्य युक्तरवाच । किन समानविषयको ज्ञानज्ञानमो निवानिवर्सहभायम्म लोकसिद्धत्वावृत्युपहितमिया हानामा शनिवरित न सम्भवत्येव, गिरियकस्यात् । मज्ञान हि शुद्धविषयक वा हितारिएका, नात करणवृत्तिविशोपहिनविषयकम् “भाम परविश्यमागिनी निविभागभितिोष केवमा पूर्वसिदनममोहि पश्चिमो ना. भयो भवति नापि गोचरः" इसुक्तरीत्या मज्ञानस्य बनायोपहितारिया मम्मान । रामापा विरादिम मार गुदाम पार ·हामाकारली । सतिमते महान कार्यानुपहितपरतया भवद्विपात्यातत्यान र प्यज्ञान परिणामान्तःकरणपरिणागस्वादज्ञानम्पत्यमस्तीति समानविपत्वनिर्वाह इति सम्यम्, तपासात पटादरम्यान कार्यवेग तदुपहितहानसापि समान विषयकरमेन निवर्तकस्वापचे । नच प्रत्युपहितविस्यकत्वस्यैव विशिष्य निव कितावच्छेदककोरो निवेशान पर पुहितमानमादायाविमा हति पाच्या उभपोरप्यज्ञानसमानविषयासाभारेन विनिगमनाविहेण द्रयो रवि मिकताया दुर्धारस्वात् । किय शुद्धस्य वृत्तिविषयवानाचे शुद्ध म्वप्रकाशगिति वामनाम बापाव शुद्धस्साभावात् शुद्ध सपा नवेति सशयानिमिसन पत्त भमितावच्छेदकतासम्बन्धम बरमकारक बुद्धि प्रति विशेष्यता सम्यान तद्यापीभूनाभावातियोगिस्थ नव्ययस्य प्रसिवपकवानुन मिदा , वदमान्याकीदामादपतियोगी पम इति निश्चयस्योद्द HERER या विशेष्यतास वनो सत्ते धूमपान वायभावधानिया कहास्य धमितावरकतामाब-मन धुने अनुतादात् । एतमस्वप्रकास 16 माताभावप्रतियोगि भनुाहितस्वरूपशुद्भमिति निम्बये रद्ध कारे या सात नदवच्छिन्नविष्यकास्वारस्वतारकदिन जायते, एवर शुद्ध स्वामिति सक्यस्य लक्षण शुद्धसमस कायापकी महाभारतियोगितरूपालनिरूपितम्यतिरेकन्यासिमदित्यई इति बाइसवाक्यस्य अविशेष्यकावासमशयानुम्पादपयोजककोपजनकरा रूप शुद्ध स्वप कामवमापक यमुपपनामिति-नन, उतोपतुभूतशुद्रादिपट बक्षणासानन शुरय दृषिविषयात विना भमभवात् लक्षणायाम समय रूपापेन शक्यज्ञानाशनज्ञानविश्वस्तात् नर गुरसरकाशदि पदाना शदवाSTHापदिन एन महिन मुद्ध इति न तज्ञामा पैदेवि वाच्यम् । एवमप्यराहिललाभाषरावस्याप्यपाभिलेन प्रदत्त ·मा तद्वत्त दो स्यामात त्याग्य तादृशोपहितलाभावस्प बातरूपतया समाधानास सिदिद्वितीयपरिच्छेदे प्रतिपादिनसेन शुदत्तमस्वपाशसम्पापकीभताभार प्रतियोगीति च्याप्तिज्ञाने शुदस्यावश्यं ज्ञातव्यस्वात् । सदपि - रवीवपतिापपछेदकतानिरूपिता प्रतियोगितासम्पन्धावच्छिनावश्छेदकता सरपच्छेद कतासमापन पषितावच्छेएकतासम्बन यापयशानं प्रतिवन्धकम् , यथा दन्यगावपिशिष्टे धूमसाज्ञाने वरिभूगन्यापक इति शानदम वहिलसियासत्या प्रतिबन्धाता, एशोपहिनावगमका व्यापकमिति ज्ञागस्योपहित वनिष्ठ स्यासत्या उपहिलादाभावयदस्यमकास मिति ज्ञानमतिमन्धरत्वादुपहिन भावरूपगुवाशापि या भागात् । उक्तागस्य उपदितत्वमस्यमकायाकमित्यर्भकतथा पूर्वोत्तर रामानु. पादश्योगकरवानमिति तदपिन, महासकारात्वस्य महातारपरि तोग स्वकाशवाय परम्परूपवन शुद्धग्य प्रत्यविषयाने निरुण मासिज्ञागस्य बाराम्भतान् । उक्तं पातद्धिो सक्षणोपपती- "अपर सत्माक्षम्यादारोग्यासात्यन्ताभागानविकरमा स्वार गम मालेमाहिः, मनधिकरणास्वाय एकरूपतया तदापि सत्वात् नम स्वरू पाये सक्षणानामुपाति स ममागितागदादौ गुणस्वामवहारवत् स्वरूप भूपनधिकरण लक्षणहारादि" ति। नर समसार सारित मंपित्सापेक्षसमे रामपकाशनम् , सरभावध समाचाररूपम् , तमा बोकारवाशयारकरवाने न सज्ञानापेक्षेतियाध्यद, एम्प्यु. पहितस्यस्पालपतातच्यापासवाना शुद्धावप्रकाशयोमा महाशितत्मा'। भन्मयोपदित्यागवृत्त स्वप्रकाशमिति पनि शारशनानुच्छेदेनोनपाएताहानासम्मान | TEHहमारक अदरक परिसर त देशदरमरितापात् नर सुदाम वृक्षपिकाबदार -

·২০
মুখ ।
কৰিাফাবিয়াসমা কালাইব সাবনখাদ্ধাসহ
য, খাইর সনকা তথা সখিকাল মারা যায়
বলাকাণাধরা নিয়নি বা - গাধার রায়
বান মত লজছ না বোঝামগ্রীবাল বক মামলা
নুৰীকালনিক সব যুঃ কঙ্কার কথা সুব
না। তাহন মুখোদা নাইবাব নোৱাৰ
বিৰিবাং বগন্ধাকাবাজীৗকবালবি ব্যৱহাৰ
সিধূনিমাই সাধুবানৰ কণীকুল ই বা ল বলা
হাসানুদাসৰীক্ষামধানানুৰিৰবা ।
- হাঃ গঙ্গাহদিার বাগম লৰা পৰে পৰা
মাংস ৰি ৰবাশযশিলা,- যুবইএফএ ক্ষান্ধব
হালসবিয়া সাখাওযসব লক্ষনাব লণ; খনির বুট
শােল অাহী বিমাবন্ধাৰণকাৰূলাখ মুখ
বেবিথষীবাশয়ৰশৰীৰ নীং বিদষ', বকরিয়াল
জাবি ; বল, ওকীলাখনৰামৰণি শিমুজাখাসান
খালেৰি ৰাঝাৰ অৱবি ন বনি ভালো । দুহাবাদ
পৰা জন বাৱৰাৱৰৰূলাবাগাংলঃ।
সুন্নাৱাৰি ঘূৰিৰীক্ষণদিনি নৱ বুদ্ধিমত্ব
শুনানিবাৰী ৰায়। কিন্তু মারমা সম্বলি লাশ
पारो दु., नानुमानं येन प्रयुनते समय व्यभिगो दूषणं न प्रति
আবীনি কৰি, সৰিয়াৰী শিৰাবাৰ মণি ৰখা যায়
ৰাৱাৰে ।

·यसूक्तं विवरणानुयायमि - शुद्धपि वृत्तिविषयत्वमस्त्येव, "केवलो निर्गुण" इति श्रुत्या प्रमाण परमानो धर्मनिपधेपि व्यावहारिकाविरो थार, अन्यथोपहितब्रह्मतादास्यस्य युद्धेष्यवश्यं वाच्यत्वेनोक्तश्रुति घाघापत्तेः; ब्रह्मणस्वप्रकाशतेपि कल्पिताज्ञाननाशार्थ वृत्तिविषयत्वस्य युक्तत्वात ; किञ्च नस्वप्रकाशे चिदंशे अज्ञान-कित्वानन्दाशे, तथाच तस्य शुद्धस्यापि वृत्तिविषयत्वमावश्यकम् । तदुक्तम्- "फलच्याप्यत्वमेवाम्य शास्त्र ऋद्धिनिराकृतम्। ब्रह्मण्यज्ञाननाशार्थ वृचिन्याप्यत्वमिष्यत " इति, एव च स्वमतेपि ब्रह्माणि व्यभिचारस्य निरावाधत्वात् तद्वारणाय सम्दाजन्यवृच्चि विषयत्वमेव हेतु:, तेन ब्रह्मणः श्रुतिजन्यशाब्दबोधात्मकवृत्तिविषयत्वेपि तद च्यमानस्य तताप्रवृत्तेने व्यभिचारः। एवं तुच्छेपि न व्यभिचार, शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशुन्यो विकल्प " इति पातञ्जलसूत्राच्छशविषा यादिशब्दैस्तुच्छन्यवहाराच तुच्छस्य शान्दवृत्तिविषयत्वेपि तदतिरिक्त विषयवागावादिति । तदयुक्तम, ब्रह्मणस्सर्वज्ञत्वसत्यसकरूपत्वादिगुण स्प युत्यैकसमधिगम्यतया तत्रोक्तहेतोर्यागासिद्धेः । नच सर्वज्ञलादिक ब्रह्मधर्म:- तथा तिबोध्यत्वादित्वनुमानेनापि वेद्यत्वान्न भागासिद्धिरिते पाच्यम् , तथासति अनुभूतिः स्वप्रकाशा अनुभूतिनादित्यादिस्वपका- शस्वादिसायकैः जीवः परमात्मनो न भिद्यते चेतनत्यादित्यादिजीवनमा भेदसापकैश्वानुमानै यत्वात् ब्रह्मणि व्यभिचारस्तदवस्थः । सन् घटोह मज्ञ इत्यादिपत्यक्षेणापि वेयत्वाञ्च । नचोपहितमेव प्रत्यक्षवेधम् , उप हितस्य माने स्वरूपस्यापि भानावश्यकत्वात् । अन्यथा विशिष्टे निधि तेपि स्वरूपे संशयापतेः । नच विशिष्टज्ञानमेव शुढे संशयनिवर्तक भन्यज्ञानस्यान्यसंशयनिरर्तकत्वायोगात् । उपहितज्ञानादेव शुद्धप्यज्ञाननितिसम्भवेन शुद्धस्य वृत्तिविषयत्वामी कारमैफल्यात् । एवं तुच्छ धृत्तिविषयो व्यरहियमाणत्वार - तुच्छ न यणिकमकारणत्वादिसायमानुवेपत्वेन तुच्छेपि न्यभिचारो दुर्वारः । मिति वाच्यम्, अन्यथा ·१२२ शास्त्रमुहावी। यदपि-सत्तादाम्यमकारवृत्तिविषयत्व हेव , ब्रमणि तुच्छे र समाति योनिम्नविनितादात्म्यामानानोतरीत्या व्यभिचार इति । बन, समादा ये सत्तादात्म्याभावेन माणासिद्ध । परस्सनितिषत् ब्रह्म मदिवि प्रती त्या रानादायप्रकारकतिविषमत्वस्य ब्रह्मणि न्यभिचारात् , तुच्छपि अविराण सदिति प्रसीमा गाभिनाराम । , एतेन - सलादारमतत्वान्यतामकारकनिषिपयत्व हेतु , मनस वादालो नासिद्धिरित्युक्तावनि ननिस्तार , मत्तादारमतत्यान्यतरस्मैव हेतुत्वसम्भोन परेवाच्च । बाबमात्रस्य हेतुत्वमपि न युक्तम् , मर दभिमतमत्वादास्यम्योमयवायसिद्धत्वेन हेतुत्वालम्भवात् । सत्तादात्म्य पदेन समाजातविक्षगे सामान्मादी, भावरम्य विवक्षगे चामावे भागा सिद्धे । कालसम्बन्वित्वविचक्षणे समझणि व्यभिचारात् । यदपि - स्बसमानमवाजानविश्यत्वमेव दृश्यत्वम् , ज्ञाने स्व समानालाय वनिवेशामत्सयोर्न व्यभिचार , स्वसमानसलाकरन र स्वानाशकज्ञानानाश्यत्यम् -- तेन सन्चाविध्वसिद्धर्मियालसियानरमा- विपि नान्नोन्यामर, तत्रज्ञानपदोपादानाच पादिज्ञानस्ल कस्यचित् घटायनासकेन पटादिक्षानेन नारयनेरि घटादी नासिद्धि , डाऽब्यब हितोपरपटाविज्ञानगादाब हेतुपपादनात् , मादृशमिश्यविशेषविषयक शानसामान्लमिच्छापूर्वमनुबन मागविषयवारसिद्ध एष- सर्वस्मापि गस्तून इछारमहितपूर्ववर्तिनस प्रमेयमित्यामारमयतिविज्ञानविर स्त्वात् , नप ममणि प्रतिवादिरीत्या रसनाशकज्ञानानाविज्ञानविषयल स्म सवारसा दमयभिचार इति वाच्यम्, -त्वानावकज्ञाननासत्यनादत मसिद्ध यसरन्पशनविषयत्वस्य विवक्षित वात् , महाज्ञानसामान्यस्म मज्ञाननासनातमासिद्धतया इ-मज्ञानविषयवाभावात् , इथप খলিছুনাহকালিমারশাফিয়জামাৰ লাহাব ·कात्तिसम्बधिज्ञानविपमत्वसम्बन्यावच्छित स्वनिशवध्छेदकताकप्रतियोगि बाकभेदवज्ञानविषयत्वतादात्म्योमयसम्बधेन किश्चिद्विशिष्टत्वं दश्वत्वमिति फलितम् , तेन नाननुगमः, नवा घटादिकं स्वपदेनोपादाय ब्रह्मणि न्यमि चारः, तादात्म्यानिशादिति । वन्न , इच्छाग्यवहितपूर्वोपत्ननमज्ञानगा- दाय ब्रह्मगि न्यभिचारस्य दुरवात् । नच स्वनिष्ठनाशकतासम्बर भावचिनपतियोगिताकानाववज्ञाननाश्यस्योपादानान्यवर कवनात मतसिद्धं यत्तद्विवज्ञानविषयत्वस्य विवक्षणान ब्रह्मणि व्यभिचारः, इच्छा अवहितपूपिन्नमज्ञानस्य मझज्ञाननाश्यत्वनिरहेपि तताइयोपादानकत्वेना द्वैतमतासि दूत बानिन्नत्वाभावादिति वाच्यम् । वृतेस्सूहमालसाहि तदुपादानम् संस्कार, तथाचेच्छाब्यवहिता पूर्वोत्पनघटादिज्ञानसंस्कारस्य रदुपादानात्मकस्य पयादिस्मत्या चरम स्मृत्या या नाशाद्धटादावसिदिः, घटादिज्ञानस्य घटाधनाशकपारि स्मृतिनास्योपादानकत्वेनाद्वैतमतसिद्धतया तद्धिमत्वाभावात् । ब्रह्माज्ञानेन अपवस्व नाशो न जन्यचे किंतु सञ्चात्यन्ताभाव एव ब्रह्मज्ञानपयुक्त इति, मतसापारण्यविरहाच । + पदपि - स्वनिश्कताम्बयावच्छिन्नमतियोगिताकामावरमा नसाध्यत्वप्रकारका तिसम्बन्धिज्ञानविषयत्वसम्बन्धामच्छिन्नम्वनिष्ठावच्छेद- फवाफपतियोगिताकमेदवज्ज्ञान रिपयत्वतादात्म्योभनमा बन्न किञ्चिति- शिरलनेव रश्यत्वं विवरितम् , नाशज्ञानाध्यक्षं च तारयज्ञान प्रयुक्तस्वस्वोपादानान्यतस्त्वावच्छिनाभावकत्वम् , तपाच पटादिज्ञानोपा- दानवादहिनामावस्य प्रज्ञानमात्रमयुक्ततानाम घटायचापकलविरहेग स्वासापक गुक्तयादिज्ञानमेव , नहाध्याबरकारकाविसम्वन्भिज्ञानविषय भिन्नं च घराविज्ञानमिति नासिसिरिति । तदपि न, सज्ञानं शुक्ति ज्ञानराममित्यदेतिनो श्रमसम्भवेन नदीयरिश्यताबारमाल नानसाधारण्य, ·१२४ शासबुधावली। , शादशज्ञानविषयलमाययावच्छिन्नम्वनिष्ठावच्छेदफताफमतियोगिताकोदा ज्ज्ञानाप्रसिद्धका स्वादेन पटादेहवादानासम्मवादसित । अतिसम्म भिप्रमाविषयत्यनिवेशे च सन्दिग्नासिद्धेः , अद्वैतिनस्ताइसबापत्लपकार कशाने प्रमावस्योममवाद्यसिद्धवार । मय याशाति यतादृशम्रमो न प्रसिद्धयति नाशाद्वनि व्यक्तोष नातिन निवेशान दोष; न तापक्रमादित, सवें पामेव चेतनानामयोग्यताज्ञानयिाहदशाया सई ज्ञान शुक्तिज्ञानमाध्यमिति बासाहोघम्य दुरित्वात् , अयोग्यताज्ञानजन्यसंस्कारस्य प्रतिमन्धक वेपि यद्रूपावच्छिन्नधर्मिकमयोग्यताज्ञान सस्कारो वा तदन्यरूपावच्छिन्न धर्मिकयोधस्य शब्दादुरपहवत्वादिति वाच्यम् ,- यादशकालावच्छेदेग पद्यनाशनमो नास्ति ताशकालायच्चिनवरुपीयाबाध्यत्वप्रकारक ज्ञाननिवेशेनादोषादितिन मैवम् , परार्धानुमाने तदादिशब्देन निर्देशस्या साम्प्रदायिकत्वात् । स्वनिप्पयाध्यापकारकाद्वैतिसम्बन्धिज्ञानविषयत्वतादा- स्योगयसम्म धेन किश्चिद्विशिष्टत्वस्यैत्र हेतुत्वाम्गवेनेतराशस्य चैयर्या छ । तथाहि- नीलधूमत्वादिवारणाय व्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरायटित स्यैव व्याप्यतावच्छेदकावयद्धेनुतावच्छेदकसम्यन्धतावच्छेदकान्तराघाटितस्यै ब हेतुत्तावच्छेदकसम्व-स्तावच्छेदकलानियगय काकदन्तसमानकालीन ज्ञान विषयसयोगवादीना तादृशसम्बन्यतावच्छेदकत्यवारणायावश्य स्वीकरणी यतया निरुक्ततागोमरवस्य बाध्यापकारकाद्वैतिसम्बविज्ञानविषयतारव रूपलधुर्मपटितत्वेन ताशसम्यवादकत्यामम्भवायाध्यवासिदिर- घिकोक्तियों निमहम्यानमिति। नच स्वसमानाधिकरणब्याप्यनावच्छेदकान्त परिसम्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्मस्वसमानाधिकरणहेतुत्तावच्छेदकतम्या भतावच्छेदकान्तरघटितस्यैच हेतुतावच्छेदकमाव-मनावच्छेदकत्वनियमस्वी फारोपे ग दोष , तादृशज्ञानाविषयावतादात्योभयत्तसागानापियस्यो.

·घाममारकरः। ૨૨૬ जागतिसम्बन्धिज्ञानविषयत्वे गभावेन निरुतोगयत्वे वाशसम्बन्धताय च्छेदकघटितत्वस्याकिश्चित्करस्वादिति वाच्यम् ,- प्रथमनियमे स्वसामा नाधिकरण्यनिवेशस्या साम्प्रदायिकतावा भवतेवोक्तत्वात् । उक्तं हि लघुचन्द्रिकामां--- " ईश्वरवादपक्षधरीये ताशपर्मान्तरघटितत्वेन हेतुता बच्छेदकं विशेषणीयमित्युक्तम् , ता हारपदं साध्यसम्पभित्तावच्छे- दकपरम् , गन्थे तस्यैव प्रका-तत्वात , तशाच स्वसामानाधिकरण्य निवेशस्य तान्त्रिकसम्प्रदायासिद्धवात् स्वकपोलकल्पितत्वं नियुक्तिमत्व " ति । एवंच द्वितीयनियमनि स्वसागानाधिकरण्यानिवेशादुक्कोभयत्वस्य हेतुतावच्छेदकसम्बनतावच्छेदकत्यं न सम्भवतीति । एवं येन सम्बन्धेन यस यस्तम्नध्यते तत्र तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभावमझी कुर्वता स्वपदेन घटा धुपादानेषि नाघमतासम्पन्भेन घटाभाववज्ज्ञानं ब्रह्मज्ञानमपीति तद वाध्यज्ञानामसिद्धिः । समानाधिकरणातीविस्थ भेदागदोभयानामीकारेण महाज्ञानव ध्येपि तद्नेदोपपादने न ब्रह्मणि व्यभिचारो दुर्वारः । भेना सहिष्णुतादाम्यस्य गवतिरनजीकारेण हेत्वप्रसिद्धिश्चत्पल पल्लवितेन । पदपि- वृत्तिविषयत्वमेव दृश्यतम् ; गर शुद्ध प्रहाणि न्यगि धारः, विनिरपितनिरवच्छिाविषयताया एत्र विषक्षितत्वात् । शुद्ध छ कृतिविषयताया वृत्युपहितावच्छिन्नवृत्तिहतमा ग व्यमिवार, गई विमादिनिष्ठाया विषयताया भपि वियत्पच्छिन्नत्वेन स्वरूपासिद्धिरिति वाच्यम् ,-सशगीनिदेश्य पहिलाण देशिकारच्छेदपरवं तदनिरूपतरूप निरवच्छिनत्वस्य वियदादिनिष्ठायां सिमाय! अपत्यूहत्वात् । वियदादाविध मानण्यपि निविपश्शानवच्छिनेति वाच्यम् , यदे श्योग " ति श्रुतिरवारस्यामानिमिषयतागा भन्याप्पकृतित्वममान; नन विषप्तासागाभ्यवापिगः कर्णपत्ययस्यानच्छिन्नविषयमापरवेपि युने चातापरस्यरूपं स्नारम्यं न गिरतीति वाच्यम् ,- प्रथमतदास .

·१२६ शाखमुक्ताडी। भावोस्साकस्मविश्यकाष्टरूपगुरुरावच्छिन्नलक्षणागपेदय नमान्यमत्ययस्यैव विलमगावच्छेदकलानिरूपाविषयत्तास्वरूपलपुधर्माय छिन्ने सपनाया एवा भ्युपगन्तु युक्तस्वादिति । तन , पटापच्छिन्नचैतन्यनिधविश्यतायाः घटामवच्छेदेन प्रस्तान्तरण चिनिरूपिताया घालवनिरपेन निर वच्छिन्नविविषय-वाभावेन भागासिढे । नच प्रत्यक्षस्थले वृत्रे प्रसर- णाीकारेण तादृशावृतेर्घटाचवच्छिलतमा तद्विषयतापास्तदवच्छिन्नत्वसम्म बपि परोक्षवृत्तेन दवच्छिन्नवामिति तद्वेषयलामादाय हेतूपपादनसम्भव इति वाच्यम् ,- तथासति प्रमण्यपि परोक्षवतिविषयता विभिदव छिन्नस्वस्साप्रामाणिपतया न्यगिचारस्य दुरित्तात् । न या शुद्ध विषमता वृत्युपहितावदेन घटादारच्छेदेन शरीराधवच्छेदेन पा जायत इत्यत्र पिनिगमनाचिरहेगान तावच्छेदतात्यकिसनाप्रसङ्गात् । ६३५ स्वम्मापि गिध्यानवावच्छेदकोंद विनैव सदभावोपपत्या ब्रह्माणि विषय तामा निस्किन्न पेपि “य तहदेश्यमि " वि श्रूयुपपत्तेस्ता लक्षणानापन स्व युक्तत्वात् । अ-गमा " नेह नानास्ती " स्यादावपि र क्षणामलान् । किन-घटादाविद ब्रह्मण्यपि निरवछिन्नविषयताया उताविवारमाय पस्परिपतिय पकताया गवच्छेदकतासम्ब मेन ब्रह्मनिष्ठाविषयना प्रति तादाम्बयान विनिगममानिरहेण बहूना हेतुनायाच कानीक्समा महागौरव । एवीत्या निषिदवन्छिनतकरूपाधि सत्यत्ववादिरीला ज्यभिचारो दुर्गार पोति । एलेन- स्वामशिरविश्यक ज्ञानावाध्यनिविषयवारेत दृश्यत्वर । स्वपदं यस्मिन् दृश्यत्वमुपपादनीय तत्परम् , ब्रह्मविषयकवृष ननाग विरिक्तविषयकवाननाध्यत्लान तर व्यभिचार , यद्वा सत्यादिपनारपर्म विषया विषयकसिविषयात दइयत्तन, मनोपयोपि दोष इति निरस्तम् , ·न्यायभास्करः। भन्मते घटादिविश्यकज्ञानसामान्यस्य तदवपिन चैतन्यविषयकोपेन बटादेस्स्वपदेनोपादाने तदनतिरिक्तविषयकज्ञानाप्रसिद्ध्या हेलसि । नच स्वभिन्नं यचिद्भिन्न तदविषयकत्वमेव मागतिरिक्तविषयकत्वमत्तो नासिद्धिरिति वाच्यम्, - एवमपि घटाटिज्ञानस्य घटत्वादिविषयकरसेन शुक्तिरूप्यादिज्ञानस्य च शुक्तादिविषयकत्वेनासिनेस्सापनवैकल्यस्व च दुरित्त्वात् । दृष्ट्वान्तपक्षसाधारणानुगतस्मत्वाभावेन हेतोरुभयसाभारण्या नुपपत्तेश्च । नच स्वनायकज्ञानविषयत्वसम्ब-यावच्छिन्न स्वनिष्ठावच्छेदक तकप्रतियोगिताफमेदवत्तसविषयावोभयसम्बन्धेन प्रचिविशिष्टरवर तथेति नाननुगम इतिवाच्यम् ,- अहं ब्रन्मास्मि घटो विनाशीत्यादिसम् हालम्पनस्यापि प्रपश्चापकतापसे घटादावसिद्धे , घटादिज्ञानस स्व. परेनोपादाने साधकच वृत्तिविषयत्वस्य घटादौ सत्त्वात् । नच स्वचा- धकताबछेदकविषयत्वसम्म धावच्छिन्नम्बनिष्ठावच्छेदकताकभेदनिवेशासो- तासिद्धि, समूहालम्बनज्ञानस्य बाधकत्वेपि बटादिविषयकत्येन तथाला भावेन घटादिविषबताया बायकत्तानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् ,- प्रपञ्चा शिकरणकालपूर्वस्वागावसरे भवन्मतसिद्ध राषकले नमविश्यतामा अवच्छे दकत्वं न घटादिविषयताया इत्यस्य वस्तुमशस्यत्वात । शुकीः रजतं नेत्यादिज्ञाननिष्ठबाधकतारच्छेदककोटौं शुक्तिरूप्यविषयताया बपि भविष्टत्वेन दृष्टान्ते साधनयकल्माच । नर सवाषकवानवृत्तित्वसम्बन्धा वच्छिनखनिष्ठावच्छेदकतागेदस्य निवेशान साधनबैकल्पम् , वृत्तित्व च स्वानतिरिक्तरित्यक्त्रसम्बन्धेन, एसदमेव हेतौ स्वविषयकज्ञानाबालेति विहाय स्वानतिरिकविषयकज्ञानापाध्येयुक्तमिति वाच्यम् ,- सभापति सम्हालम्बनम बालकलापले स्वपदेन घटादिगोचरवृत्तेरुपाबाने निरुक्त सम्बन्धेन सविशिष्टारमपनियोग्यप्रसिद्धयोक्तभेदाप्रसिद्धः । भसद्भेदमा दाय हेतू पादने र प्रमणि न्यभिचारम्य दुर्यारत्वात् । चासमहान बनवान ·वामनायनी । स्य पान आणि नि म्यागार इति वाच्यम् - नारा ज्ञानरसे यत्पुरुषायामामलितं नमाम्दालम्पनेनेव पारित नहीवधान विपयनस्य प्रमणि सत्तेन मनिचारान् । पुरान्तीयासमूहानग्रन भानस्य गुरुपीपज्ञानायकस्यामांसार । यद्वेत्यादिफपि न मुक्तम् । सत्यादिपदलापविनयरामा प्रमामि सोन वषिषष चिविपस्य भयामते पटादावगायनासिद्धेः । नत्र घटादिवाने पटायाविछानन्यस्य भानपि शुद्धस्मानानानासिदिः यद स्वैर सत्यादिरशाररित्यानिवि वायम् ,- मतिरिक्तमिवार निमय विनर शुद्ध तत्पदनामस्य निम्तमशक्यत्वेन अन्योन्याश्रमात् । यदपि फममाप्यत्वमेव स्स्यस्यम, फलं च स्थानियमिपतिपिरिता वृत्यु শংকয়াখানা যাবি,বঃমাণৰ নাৰ, মৰাণকৰা न.परपस्य नेवादिद्वारा बहिर्गिय घटादिविषयदेच गतास तदाकारामाः चुतरतिवन्धन पतिषियोपचियोग्यत्वात् , घटादेरस्वच्छोपि स्वच्छ तिम वन्येन पनिनियोतातयोग्यस्यमणवात् , स्वतः प्रतिषियोत्परय योगमाया भनि गित लादिसम्बापेन तयोग्यत्यदर्शनात् , द्वितीयक पुपएन इति । तज्ञ, नित्यातीदिये गुरुत्वादी मारशिदे, परोक्षयची प्रतिसिंबसम्भोषि तार वृषिपदेशप्राप्त्यभावेन स्वावरिधिपति विचितविवादाम्याप वृत्युपरकत्वमतिषिधितषितादात्म्यस्य या अभावाव। यदपीश्वरीमा मायापरिणामरूपाय विधमानसर्गाविषयिकायाँ वृती प्रतिविरितस्य तत्वस्य गुरुत्वादिकं सर्व विषय इविन मागामिद्धिः, उक्तं हि विवरणे "ईश्वस्य सर्वकर्तृत्वादेव विमानसरिसवते" ति। उक्त र तस तत्व " ईश्वरोपावित्सत्वप्रधान माया विद्यमानस रविश्या कारण परिगमते, तम्मिश्च परिणाम प्रतिविदितं वन्य सर्व पश्यत्याध्यासिक सम्बाया " दिति एवं च मुखदुःखादी शक्तिरूप्मादौ च वक्षस्वीकारेषि ·न्यायभास्करः। न भागासिद्धिसाश्नवैकल्ये इति । तदपि न, फलपदस्य प्रमाफलार्थकत्वा दोभरीयमायावृतेश्च प्रमात्वाभावेन तस्मतिविम्बित्तचितः फलशब्दावा भावात् । येन हिं पुरुषेण यदज्ञातं तत्पुरुषायतद्विषयवृद्धः प्रमावावीश्वरेण पाज्ञातस्य कस्पाप्यमावेन सदीयमायावृत्तेः प्रमात्वाभावात् । यदिच फलशब्दार्थमपहायेश्वरवृत्तिसाधारण एव हेतुरुज्यते तदा उक्तभागासिद्धर भाषेपि सन्दिग्यासिद्धिाप्यवासिद्धिश्च दुर्वारा, द्वैतवादिमते स्वाकारक वृत्तिप्रतिविम्वित्तचितोनतीकारात् , विचादास्यमानस्य हेतुत्वसम्भवेन प्रति विम्बितान्तवैश्यति । किंच नीरूपस्य निरवयवस्य चैतन्यस्य निरूपाया मन्तःकरणवृगै प्रतिबिम्पाङ्गीकारोपि न युक्तः, गगने कालादिपतिविम्म पदसम्मावितस्वात् । नच जपाकुसुमरूपस्य नीरूपस्य निरवपस्यापि स्फटि- कादी प्रतिबिम्रदर्शनात् साक्यवस्य सरूपस्यैव प्रसिनिम्न इति म नियम इति वाच्यम् - एवमपि चाक्षुषस्यैव चाक्षुपे प्रतिबिम्ब इति नियगस्याव्या. हतस्येनोक्तस्थले प्रतिविम्यासम्भवात् । नच शब्दस्याचाक्षुपस्य प्रतिशब्दा रूमपतिविम्बोपलम्भादचाक्षुषस्याकाशस्य जलादौ प्रविषिम्वदर्शनाच नायमपि नियम इति वाच्यम् , शब्दस्म दम्यत्वपक्षे पटहपयोनिधिप्रभृतिशब्दाभि पावेनान्मन्त्र शब्दान्तरोत्स्तावपि तत्र विश्वप्रतिबिम्बभावान्यवहारात् । शब्द स्याद्रव्यत्वपक्षे ऽभ्यभिव्यभवाम्वभिघातेन शब्दान्तरोत्सत्तेः । माकायस्थ च पञ्चीकरणपक्रियया रूपवत्वेन चाशुपत्वात् । यदपि- फलव्याप्यरर स्वावच्छिन्नविषयकाज्ञानमा विशिष्टवितिपयल मेव, वृतेरावरणमार्थत्वस्वीकारात् , यत्र विषयावं साप्यं तदेव स्वमिति । उदपिन, नित्यादीन्द्रिये गुरुवादी मागासिद्धेः, सावरणमविशिष्टचितः प्रत्यक्षसिफलत्वात् । भावरणे हि द्विविघम्- असत्त्वापादकममानापाद च। तत्रायस्य परोक्षारोशसापारणनिश्चयेन नाशेरि द्वितीयस्यापरोक्षवृत्व नाशात् । साक्षिमास्से सुखादी भागासिदेदशक्तिलम्यादौ सानवकल्याच, ·- शाखसुतारळी । যথিয়াজনমষ্টবৰেন যাবিছুপাৰথ্রিষদবানা । रिद्विषयत्वगानय देतु वसम्भवेनेतराशनेयादुक्कहैतोरभयवायसिद्धविन सन्दिग्यासिद्धेश्व । यदपि वृत्तियाप्यफल याप्ययोरन्मतरत्वमेव दृश्यत्वम्, मन्यवरत्वं च तदुभयमुपविशेष्यक यज्ञान सन्मुत्पविशेष्यत्रम् , तद्यक्तित्वेन शानस्य निवेश , तेन वृत्ति याप्यत्वस्यैव हेतुत्वसम्भवनान्यवैयर्यमित्यपा तम् , यहा कदानित कृचिन धीविषयत्व किश्चित्काररावच्छिन्नमावृताना वृतचिद्विषयस्वरूप इयत्वम् , अत्र चितादात्म्यमेव हेतु , देशिकसम्बन्धेन हेतुमालागायावच्छिन्नान्तम् , कालिकसम्बन्धेन हेतुत्वे विद्यादिन माद्विपदार्थेषु भागासिद्धिरिति । सन्न, वृतियाप्यत्वस्योक्तरीत्या प्रमादौ व्यभिचरितन उत्तम्यरत्वस्यापि तत्र व्यभिचारात् । न्यायमयोगे सदादिपयोगस्यासाम्प्रदायिकत्राच्च । यवेत्यादिकमपि न युक्तम् । चित्ता दाम्यस्य ब्रह्मांगे न्यभिचारात । विप्रतियोगिफत्वविशिष्टतादात्म्याधिकरण स्वस्य हेतु वेपि ताशस्य प्राविभातिकस्य प्राणि सम्भवेन व्यभिचारात् । प्रातीतिकान्यस्य चिचादाम्यस्य हेतुत्वे व दृष्टान्ते सापनकल्यात् । हेलो रुगयनाचासिद्धत्येन सन्दिग्धासिद्धेश्य । नच दिवृत्तित्वविशिष्टतादात्म्य वेन हैतुत्वानीकारान्न कैपि दोष इति वाच्यम् -चिदवृत्तित्वविशिष्टतादा स्यस्यापि ब्रह्मणि भ्रमप्तन्मवेन तासमातिमासिकोपरया व्यभिचारण दुरिस्तात् । भवदभिगततादाम्यस्योभयासिद्धवेन सन्दिग्धासिदेव । यदपि- स्वातिरिक्तमित्मयोज्यस्मन्यवहारकत्व दृश्यत्वम् , घटो परोक्ष इत्याफारके घटविशेष्यकापरीक्षश्वव्ययहारे अनावृतचिततादात्म्येन हतुवात घरादावपरोसत्वस्थानावृत्तचित्तादात्मरूपत्वात् , व्यवहारे व्यन हर्तन्यस्य प्रयोजकतायास्सर्वसिद्धत्वात् , नित्वातीन्द्रिये अस्तित्वन्यवहारस्या सत्यपादकाज्ञानशू-पचिषयोज्यत्वादुत्तचित एवास्तिवमलाव, सलादी ·साक्षिमास्ये प्रत्यक्षतव्यवहारस्य च साक्षिचिसापेक्षवाईन्द्रियकासन्द्रिय साक्षिमास्येषु हेतुसत्यमुपपन्नम् । नचैवं शुद्धै व्यभिचार तंत्रास्वस्तिव म्यवहारेऽसरवापादकाज्ञानशू-यचितस्तादाम्येन कारणस्वात् , भन्यथा बाशव्यवहारं प्रति निरुतचित कारणताया व्यभिचारापः उक्तविशेषण विशिष्टचितश्च शुद्धचिनिन्नतया शुद्धावति तादम्बिसम्भवादिति बाच्च । खातिरिक्तचित्पमोज्यस्यव्यवहारसामान्यकत्वस्य विवक्षितवात् , व्यवहार शब्देनासत्यापदिकाज्ञानाविषयत्वप्रयोजकविशिष्टनिपरिणशब्दप्रयोग स्यादीनां परिग्रहात स्वगोचरम्पारणाधन्यतमत्यध्यापकस्वातिरिक्तचित्रयोज्य ताकत्वे पर्यवसानात् शुद्धगोचरनिरुक्तस्फुरणरूपव्यवहारे स्वातिरिक्तचिप योज्यत्वाभावेनादोपात् । घरादेनिरुक्तस्फुरणं शुद्धचिदंपेक्षम् , शुद्रचित मनोवृत्त्या तत्त्वापादकाज्ञाननिवृत्तेः उक्तविशिष्टचिपस्फुरणस्य शुचिति कल्पितरवेन तदामितत्वाच, शुद्धचिद्विषयकोत्तम्फुरणस्य शुचितपेक्षिततोषि सान ब्रह्मातिरिक्ता, ब्रह्मभिन्नसामान्यस्याविधामयोज्यत्वेन स्वातिरिक्कमयोज्य फुरणकत्वस्यापि शुद्ध सत्याभिचार इति चित्पदम् अत्र सातिरिक्तचिरम्यो ज्यस्फुरणकावं लघुहेसुर्योध्य इति । तत, ब्रह्मविषयाशादोधारमकनिक स्फुरणस्य स्वातिरिक्तपदज्ञानादियाचित्प्रयोज्यान उक्तटे तोरी पणि व्यभिचारात् । नचानादिस्फुरणं ब्रनगरवातिरिक्तचिदप्रयोज्यमेव, पूणी नन्दांशे उताज्ञाननिवृत्तेसदाकारवृत्यधीनत्वेपि चिदशे सापादान विषयत्वाभावस्यागादित्वात् ; शुद्धचितोऽज्ञानाविषयत्वे नित्यसिद्ध परमयो योजकत्वेन्यज्ञानाविषयत्वविशिष्टषित एव तत्र क्षेमसाधारणप्रयोजकत्वात शुद्धचितस्तद्विशिष्टत्वेन स्फुरणत्वादिति वाच्यम् : तस्यापि स्वातिरिक्त जीवचित्प्रयोज्यत्वात् । अन्यथा चैतस्य स्फुरतीत्यादिश्व्यवहार नुपपरे । निरुकत्फुरणादिघटितहेतोरुभपवाद्यसिद्धत्वेन सन्दिग्धासिधा किंव यावरणसाणन्याभावरितादात्म्यम्यापरोक्षपदावमपि न युक्तम् , पहार ·शामुकारली । विश्यकचाक्षुशादिकाले घटोपरोक्ष इत्यादिज्यवहारस्थानुभवसिद्धस्यानुरपते, সম্মাখামৰি যাঘাষনসহ মুন্তাভাবনাধূন্যস্থান। বাংলা नवच्छेदकत्वरूपानावृतत्वविशिष्टचिरसम्बाध एवापरोक्षत्वम् , पट वाशुपादि काले घटादिचिरसम्वन्धम्यावरणानवच्छेदकत्वात् , जन्यमाने आवस्योगा पादनत्वपक्षे घटादिमिनीवस्याध्यासिकोपरागसत्वे ऽप्यावरणाभिभवार्थ अल- ए उपादानले तूकोपरागार्थमावरणमन्नार्थ च वृचिरिति स्वीकारेण परादि चाक्षुपादिवृत्त्या घटादिविचादात्म्यावच्छेदेर शज्ञाननाशामोक्तानुपपति रिति वाच्यम् - तयाप्येकालानपक्षे पटदिवाशुपवृत्या भज्ञाननिवृत्ति स्वीकारे सद्यो मोक्षापचेस्तपक्षे चित्सम्बन्धे आवरणानवच्छेदकत्वासम्भ वात् । नव तत्पसे समाविरदविशिष्टं यदज्ञानविषयतावच्छेदपवं तदभाव विशिष्टश्चैतन्यसम्बन्ध एवापरोक्षचा, सुखादिचित्सम्बन्धे अशागविषयता वच्छेदकत्वस्येवाभावेन घटादिचित्सम्पन्धे च यज्ञानविषयतावच्छेदकत्व सत्तेपि तत्र प्रमाविरहरूपविशेषणामावेन विशिष्टागानसत्त्वादुममाप्य परोक्षध्यमहारनिर्वाह इति याव्यम् ।-एन सति प्रमाविरहायनुपस्थितिदक्षाया सुखादानपरोक्षव्यवहारानुस्पत्तेः । नच प्रमावश्छेदकत्वामावविशिष्टं यत्स्व विषयतावच्छेदकरवं तरसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताको यो ऽज्ञानाभावस्तद्धि शिष्टं चितादात्म्यमपरोषना, चाक्षुषादिममाकाले तस्पानियमेन घटादिनिष्ट चितादात्म्ये प्रमावच्छेदकलस्यैव सत्येन तदमावविशिष्टावच्छेदकत्वसम्व- শাবাদামৰাবাক মারাত্বৰাৰনিষী , বিহিঃ सम्यन्यत्वाच प्रमाविरहायनुपम्पितिदशायामप्युक्तव्यवहारनिर्वाह , धानुपस्थितावपि क्षतिचिरहादिति वाच्यम् ;- निरुक्तनितादात्म्यस्म उक्तन्यवहारे प्रवृत्यादौ च कारणत्वापेक्षमा लौकिकविषयताकभत्यक्षवेन कारणवे लापवात । नव भव मत्ते ऽपामान्यज्ञानास्कन्दिवसाक्षाकार- काले प्रवृत्त्यादिवारणायापामायदानानाकन्दितावास प्रवृत्यादिजनता - ·न्यायमारकरः। बच्छेदककोटौ निवेशावश्यकतया गौरवम् , अस्मन्मने चामामाण्यज्ञानादि सत्त्वे ऽज्ञानस्यैव सत्वेन नोक्तविशिष्टचित्तादात्म्यमस्तीति वाच्यम् । एवं मध्यज्ञाननाशं प्रयुक्तपमाया हेतुत्वस्य रादवच्छेदककोटावमामाग्यज्ञाना गावस्य च निवेशनीयतया गवन्मते महागौरवात । एवमसावापादक ज्ञान शून्यचितोस्तित्वरूपत्वमप्यनुचितम् , तथा सत्यस्ति स्फुरतीत्यनयोरेकार्थक स्वेन पटो मे स्फुरतीतिवदटो मेऽस्तीत्यादिज्यवहारापत्तेः । चैत्रस्य स्फुरति न मैत्रस्येतिवच्चैत्रायास्ति न मैत्रस्येत्यादिव्यवहारापत्तेश्च । पान्तु काल सम्बन्धित्वमेव - अस्तिस्वमिति युकम् । व्यवहारे व्यवहर्तव्यस्प हेतुत्वमपि न युक्तम् , ल्यरहर्तव्यस्य सत्वेपि तदज्ञानदशायां व्यवहारानुत्पत्तेः नच व्यद हर्तन्यज्ञान व्यवहारहेतुरिति वाच्यम्,- शुकादिन्यवहारे व्यभिचारादिति । एतेन स्वातिरिक्तनित्सापेक्षस्फुरणकत्वं दृश्यत्वमिति निरस्तम् , उतरीमा ब्रह्माणि व्यभिचारात । हेतोरुभयासिद्धत्वाच । तत्त्वं--- यदपि- अस्वप्रकाशश्वमेव दृश्यत्वम् , स्वप्रकाशत्वं च स्वान्यचिदनपेक्षा परोक्षकत्वम् , चिदंशनिष्ठस्यापरोक्षत्वस्य स्वान्याविद्यापेक्षास्वाचिदिति विशे- प्योपादानम् , आनन्दांशस्य च स्वान्यचिदंशापानापरोक्षलाकत्वान स्व- प्रकाशत्वम् । नच निर्दशेप्युकलक्षणस्यासम्भवः, खान्यचिदप्रसिद्धरिति वाच्यम् ,- स्वान्यत्वाभावविशिष्टा स्वनिष्ठापरोक्षत्वापेक्षणी याचियस्य स्वप्रकाशत्वम्- स्वापरोसत्वापेक्षणी या चिघदनन्या भवति तत्त्वं तदिति यत्स्वपदाभ्यां स्वपदयपदाभ्यां चैका पृत्तिमायति । तन्न, शुद्धगतानन्दांशस्यास्वमकाशवे तन व्यभिचारस्य दुर्वारदात् ! सत्य मिथ्यात्वे च मोक्षे आनन्दावाप्तिबोधकथुतेरनुपपतेः । मोक्षे आनन्दावास्ति योधकश्रुतीनामनावृतान दैक्यमर्यो नत्यानन्दसम्बन्ध, भभेदे सम्बन्धानुप पचेरिति भवतैयोक्तत्वात् । नवेत्यादिकमपि न युक्तम् , चिदंशस्य स्वादेनो पादागे स्वान्यस्या जीवचितः प्रसिद्धवेन अप्रसिद्धिविरहात् ।

·शासमुक्तानी किंच. अपरोक्षायाः प्रत्यक्षात्मकान्त करणवृत्तिविषयस्वरूपद विषय घासम्बन्धेन अर्थसम्पत्तिरूपत्वे या स्यान्यपिदयोग्यापरोक्षस्वाप्रति दे, स्वपदेन शुरूस्योपादाने तविषयकशब्दजन्मापरोक्षपचरपि स्वान्य जीवनियोज्यत्वेन तदप्रयोज्यत्यागावात् । गोतवनकाशवस्याप्रति दत्वेपि नातिः, तदत्यन्तामावस्य तदवछिन्नगेदस्य वा असत्प्रतियोगिका मावदरसिदिसम्भवेग हेत्वप्रसिद्धयमावादिति वाच्यम्,- तथासति समणि व्यभिचारापः। यदपि सत्रापरोक्षरद नोक्तवृत्तिरूपम्, किंत्वज्ञानविषयत्वामावायोजक विशिष्टान्तःकरणायच्छिन्नचिपम् , तथाच नामसिद्धिः, अझनियोक्तापरो- सत्वस्याधिष्ठानविषया स्वप्रयोज्यपि स्वान्यघिदप्रयोज्यत्वेन अमणि निरुक स्वमकाशत्वस्य प्रसिद्धोतत्र उद्वेवामावाच नोक्तव्यभिचार, नचापरोक्षरय स्योक्तरूपत्वापेक्षमा ज्ञानविषयत्यागावविशिष्टचिद्रूपत्वं युक्तं लावादिति वाच्यम् ,- साक्षाकरोत्सकर्तृकत्यानुरोधेनापरोधताया उक्तरूपत्वावश्यक स्वात् ; धात्वर्थतावच्छेदकफलशान्तिं हि कर्मत्वम्- फलप्रयोनकव्यागार शदितदारकरवं धातोरसकर्मकल मिति तार्किकादमः स्वयाच्यापारन्यपि करणं यत्फलं तद्वापकत्वं पातॊत्सकर्मकत्वम् , फलतत्मयोजकयो(तुवाच्य घटकत्ये धातोरसकर्मत्वानुपपतिः, अतएव जानात्यर्थरूपस्य स्फुरणस्याप्य सत्वापादकाज्ञानविषयत्वामावश्योजक विशिष्टचिद्रूपत्वमेव, नत्र सत्त्वापा दकाशानन्यचिद्यत्वम् , जानातेरसकर्मकरलानुपपत्तेः । ताशमयोजक र घटादिप्रत्यक्षरुपले घटायाकारइतिजनक सामग्री, मुखादिमत्यक्षस्थले मुखा दिजनकसामग्री, तत्पूर्वकालावच्छेदेन सूक्ष्मरूपेण विद्यमाने सुखादी वर्त मानस्वाज्ञानविषयत्वस्य मुखाद्यत्पत्तिक्षणे अमावों वर्तमानो हि वाश सामग्रीजयुक्त इदानीमज्ञानाविषयव सुखादी पादनयोगादिप्रयुक्तगिल्य नुभवाविति । तन, लगतस्योक्तापोशवस्य वेदान्वजन्मवृत्तवाहिन्न - ·न्यायभास्कर विपस्व खातिरिक्तपदज्ञानादिरूपचित्प्रयोज्यत्वेन निरुतस्वप्रकाशत्वामा प्रसिद्धः । पूर्वोकरीत्या व्यमिधाराय । किंचाताज्ञानविषयताशून्यचिद्रूपापरोक्षत्वस्यैव हेतो निवेशो युक्तः, धातोरसकर्गकरवोपपपये घातुयाच्यतावच्छेदकगर्भ फलसत्प्रयोजकयौनिवे शावश्यकमेपि हेतुकोटौ तन्निवेशस्य विफलत्वात् । वस्तुतोत्र पात्वर्यता वच्छेदकेपि फलतत्प्रयोजफयोनिवेशो नावश्यकः, पटमिच्छति घटं करोति घट द्वेषीत्यादौ सविषयवाचकधातुसमभिव्याहारे विषयत्वरूपं गौणं कर्मत्व मित्यस्यावश्यं वाच्यत्वेन विषयतानिरूपकवस्तुवाचकत्वरूपसकर्मकवाय फलादेर्षातूवाच्याघटकरवे ऽप्युपपन्नत्वात् । साक्षाकरोतेर्जानातेश्च उक्त] शक्तिस्वीकारे ईश्वरस्सव साक्षात्करोति सर्व ज्ञानातीत्यादिव्यवहारानुपपत्ति.' ईश्वरस्याज्ञानाभावेनाजानविषमस्वाभावप्रयोजकविशिष्टचित्तादात्म्यस्य तत्त बाधात् । वृत्तु- इच्छति देष्टि करोवीत्यादेरपि फलावच्छिन्नन्यापारवाचकला देव सकर्मकृत्यम् , फलमयोजकच्छा तादृशद्वेषश्च इच्उत्तिद्वेष्ट्योरर्थः, इच्छा साः फलं सुखादी ममातृसम्बन्धः, गवादी स्वत्वादिः, द्वेषस्य च सांदी तत्तदनियम, सुखाद्यनुत्पचावणीच्छादेश्ससम्बन्धास्वरूपयोग्मत्वानपागात सुख मिच्छतीत्यादिप्रयोग उपपश्नः, प्राममायनुपधानेपि प्रामं गच्छतीत्यादि प्रयोगवतू ; एव कालसम्बन्धप्रयोजक उत्पत्तिप्रयोजको वा यजः करे। त्यः, घटं करोतीत्यादी घटनिष्ठकालसम्बन्धमयोचायल्बोधातू । उक्त प " कर्मवत्कर्मणानुल्यक्किय" इति सूझे वैयाकरण;-"कृगोऽकर्ममतापत्तेनहि यत्रोर्य इत्यते । किन्तु पादानमेवातः कर्मवस्याप्रमाद्यपी " ति; उत्पादन मुत्पत्तिमयोजकन्यापारः, यततेश्च केवलयलार्धकखाल सकर्मस्वमिति । उन्न, तमासति यत्र पुक्षादिसुखेन्छया वजनादिचार सामग्रीवशाच सन्नि हिनशोरपि सुखोत्पत्ति त पुत्रस्य सुखमिच्छनीतिवत् शत्रोस्सुखमिच्छ , ·शास्त्र मुक्तावली । तीति भयोगापचे; तत्र ताशेच्छाप्रयोज्यस्व उत्सत्यादिरूपफलस्य पुत्र सुख व शत्रुमुखेपि सत्वात् । विषयताया द्वितीयार्थत्वे च शत्रुमुखविषयके- च्छाविरहान तदापतिः । एव पत्र द्वेषप्रयोज्यसाममया शोरिव मित्रस्याप्य निधोत्पत्तिस्तत्र मित्र द्वेष्टीति व्यवहारापदि नोमुख नेच्छति मित्र न द्वेष्टीत्यादिव्यवहारानुपपविध । एवमुत्पत्तिप्रयोजक्याहस करोविवाच्यत्वे जला हरणानुकूलयोन धमाधुत्ती जलाहरण करोतीतिपच्छम् करोतीति न्यवहारापतिः, श्रम न करोतीति मवहारानुपरचिध । किंत्र साक्षात्करो तेजीनातेश्चोक्तार्थ करवे शुक्तिसम्य साक्षात्करोति जानातीत्यनयोरनुपपतिः, मातिमासिकस्थाज्ञानविषयतानवच्छेदकत्वेन द्वितीयान्तार्थस्य शक्तिरूप्यादि निरूपितावच्छेदकत्वसम्रन्यावच्छिन्नाधेयरवस्य उकाज्ञानविषयत्वामा बा. पार । पट जानातीत्यावो द्वितीयान्वेन घटादिनिरूपितावच्छेदकत्वसम्बन्मा चच्छिन्नाषेयत्वस्य भानात् । एवं स्ववाच्यामापारन्यपिकरण यत्फलं सदाचकत्य धातोरसकर्मकत्वमित्यपि न युक्तम् , फलस्यापि किनिदपेक्षया व्यापारत्वेन स्वपाच्यव्यापारब्यधिकरणफलामसिदेरसम्मवारते । एषत ৰনাথৰ বংগৰেষিকানাবাহিৰৰকলৰ স্বাৱাৰ লাইয়া বা বল ঘটিয়াঘাববিজনাব वृद्धिरूपफलस्य वादशवृदियोज्यफलस्य वा वाचकत्वसस्वादतिन्याः । नव एषयावोस्वपदेनोपादाने वृद्धिसामान्यस्य स्ववाच्यत्वेन स्ववारय व्यापाराधिकरणलावच्छिलमेदववृत्तित्वरूपं वादृशम्पधिकरणत्वं न उदय न्तरे तत्फले या सम्भवतीति नोजातिच्यातिरिति वाच्यम्, - सकर्मकधातु सामा न्यस्य स्वपदार्पले स्ववाच्यव्यापाराधिकरणसामान्यभेदामसिद्ध कालमानपते सर्वमित्यादिव्यवहारेण सर्वप्रापि तासायकिश्चिद्यापारसत्त्वाता नपसवायफरव स्तनिशिष्टव्यापारवाचकलोमयसम्बन्धेन फलविशिष्टत्वमेव सकर्मकारदम् , व्यापारे स्ववैशिष्य च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व स्वम- योनकरयोमयसम्बन्धेन , तपाच सयोगाधिकरणमामादिनिष्ठमेदपतियोगिता , ·१३७ न्यायभास्वरः। पच्छेदकत्वसंबोगप्रयोजकत्वयोस्सत्त्वेन तादृशव्याचारफलोभयवाचकस्य ग- ग्यादेस्सकर्मफत्वम् ; एधत इत्यादौ च नातिव्याप्तिः, एकवृद्धिफलसमा. नाधिकरणभेदमतियोगितावच्छेदकत्वस्य वृदयन्तरे सत्त्वेपि तत्मयोजकत्वा भावादिति वाच्यम् ,- पटं साक्षात्करोतीत्यादौ चाक्षुपादिवृत्त्यवच्छिन्नचितः प्रमातरीब घटादावपि तादात्म्यसम्बन्धेन सत्वेनाज्ञानविषयवाभावरूपफल ग्यधिकरणत्वाभावेन सकर्मकवानुपपचितादवथ्यात् । एकवृद्धिफलसमा नाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वरूपयोग्यतारूपतत्फलप्रयोजकत्वयोई दयन्तरे सत्त्वेनातिव्यासेन , फलोपधायकत्वनिवेशे काशी गच्छन् पथि मृत इत्यादावच्याप्तया स्वरूपयोग्यतारूपस्यैव प्रयोजकत्वस्य निवेश्मत्वात् । एकस्यैव धातोरभेदेन सकर्मकत्वाकर्मकत्वदर्भनेन सकर्मकस्खलक्षणम्यार्थभेद पटितस्यैव वक्तव्यत्वेन सामान्यतो लक्षणकथनस्यानुचितवाच । वस्तुतो द्वितीयाधेियत्वनिष्ठमकारतानिरूपितयादृशफलनिष्ठविशेष्यताशालिबोधौपमि काकाक्षावत्त्वं याडशधातोस्तादृशफलावच्छिन्नव्यापारे बोपनीये तादृशधातो सकर्मकत्वमिति तु युक्तम् । मतएवात्मनः पाकमिच्छति पाकीयतीत्यादी प्रकृत्यर्थस्य पाकादेसकर्मकतमा सनन्तधातुसमुदायवत् क्यजन्तपनादिपद समुदायस्य सकर्मकताया दुरितया तण्डुलं पाकीयतीत्यादिप्रयोगापचिरिति निरस्तम् , धातुसमानार्थकयोरिव सनन्तसमानार्थफक्यजन्तादेरपि फर्म योधकाप्साकांक्षत्वानुपगमेन तण्डुलं पिपक्षीतिवतण्डुलं पाकीयतीति मयोगामसङ्गात् । एवं हंसायते रामा आनार्यायवे शिष्य इत्यादौ इंसकई काचारस्य गमनादेराचार्मकर्तृकाचारस्य ज्ञानादेव क्यजायन्सार्थत्वेपि ग्राम हंसापते माखमाचार्यायत इत्यादिको न प्रयोगः, ताहाघातोरपि कर्मयोधक सुप्साकांक्षरयानुपगमात् । किंच नारायणं नमस्करोति पण्डित पुरस्करोत्यवं प्रादुष्करोति दुःखमाविष्करोति कन्मामलङ्करोतीयादाशिव पटं साक्षाकरोती. त्यादावपि फलस्य निपातार्थत्वमेव नतु धावपटकत्वम् । नारायणं नमा ·१३८ शासालाया। स्करोतीत्यत्र हि स्वापकर्षावधित्वप्रकारकयोधविषयता नमःपदार्थ, व्यापारः कृधात्वर्थः, तथाच नारायणनिष्ठतादम्योपविषयताप्रयोजकन्यापारानुकूलकृति मानिति बोधः , नाविषयताश्रयतया च नारायणस्य फर्मत्वम् , यतो पात्यतावच्छेदकफलशास्त्यि कर्मत्वमित्यत यावर्यतावच्छेदकत्वं न पात রাষ্টবদু , কিন্তু থাকা অনুদূরাম বিৱৰল तग पातपतिपाद्यत्वम् । निपातार्थस्य च भावय साधादायेन दश बोधविषयतारूपपात्वर्थतावच्छेदकत्वमक्षतमेव । एवं मादेशावस्थान रूपपुर पदार्थस्य ज्ञानरूपाविरादिपदार्थस्य भूपणसंयोगरूपासम्पदार्थस्य चानुकूलतासम्बन्धेन कृषात्वर्थे विशेषगत्वातदाश्रयपण्डितादेः कर्मना । तथा प्रकृते साक्षापदार्भस्य प्रत्यक्षस्म कपास्यर्थे विशेषणवं विषयतका सदायघटादेः कर्मत्वं चेत्यरं मासनिकविचारणेन । किश्योक्तस्तप्रकाशवावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य हेतुत्वे ब्रह्माण न्यभिचारी दुर्दार, स्वप्रकाशो मा 'साक्षादपरोक्षाहो' ति लौकिकवैदि फसामानाधिकरण्यप्रत्ययेन ब्रह्माणि स्वप्रकाशत्वावच्छिमभेदस्यावश्यकस्यात् । अन्यथा तत्र स्वप्रकाथतादात्म्यानुपपसे । एव स्वप्रकाशत्वोपहिते मिथ्या मते तद्भेदाभावेन भागामिद्धिय । नत्र स्वप्रकाशवोलक्षितप्रतियोगिक भेवस्यैव हेतुत्वान्न दोष इति वाच्यम् ;- उपाहत्तभेदातिरिक्तोपलक्षितभेदस्यो भयवाचसिद्धनात् । यददि-मदेशवे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वरूपं यत्स्वमहासत्वं तद भाररूपमस्वप्रकाशत्वं वा दृश्यत्वम् , वेद्यत्वं च म्वावच्छिन्नाचिद्विषयक यदभानापादकाशन तनिवर्तवृत्तिव्याप्यावरूपं फलव्याप्यत्वम् , तच्च न ब्रह्मणि, यत्रोक्त याप्यत्वं स्शप्य तस्यैव स्वपदार्थमा ब्रह्मावच्छिन्नचिंद प्रसिद्ध, तथा निस्तदेवत्वामावरमानाधिकरणलाभानापादयानिनिवर्त ·न्यायभास्करः। पावृत्तिविषयत्वरूपापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वस्य ब्रममात्रनिहत्वाचदभाइरूप दृश्यत्वं प्रपञ्चाक्षुण्णम् ; शुक्तिरूप्यादेरतीतत्वादिदगायां तस्यासत्त्वापाद फाज्ञाननिवर्तकानुमित्यादिवृत्तिव्याप्यत्वे ऽप्यमानापादकाज्ञाननिवर्तकत्तिव्या प्यत्वाभावेन तन्त्र निरुवावेद्यत्वसत्त्येपि तत्रोतापरोक्षगवहारयोग्मत्वाभावाद दृष्टान्तस्य साधनवत्त्वमुपपाम् , मादौ चोक्तापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वसवेरि तत्रावेद्यस्दाभावे विशिष्टाभावो क्षत एवेति । तन्न, स्वावच्छिन्नविद्विषय काभानापादनाज्ञाननिवर्तकवृत्रिविषयत्वाभायसमानाधिकरणाभानापादकाक्षा ननिवर्तकवृतिविषयत्वररूपस्वप्रकाशत्वस्य ब्रह्माणि वृत्तिकाल एव सवेन तद मावस्य अमसाधारणतया व्यभिचारात् । नघोक्तस्वप्रकाशस्वाभामस्य निर वच्छितविशेषणतासम्बन्धेन हेतुत्वानोक्तव्यभिचार इति वाच्यम् ,- उक्त स्वपमादामस्यापि मिथ्यात्वेन तदभावस्य निरवच्छिन्नविशेषणतासम्बन्धेनापि सत्त्वेन न्यभिचारापरिहारात् । तदवच्छिन्नभेदस्य हेतुत्वेपि स्वमकाशं ब्रोति समानाधिकरणप्रतीत्या ब्रमणि तादृशमेदस्यापि सत्त्वेन व्यभिचाराघारणात् । ब्रह्मनिष्ठतब्यक्तित्वापेक्षयोक्तत्वप्रकारात्वस्य गुरुत्वेन तदवच्छिन्नभेदामसिद्धेः तुच्छे पञ्चमणकाराविद्यानिवृतौ च मभिचाराच । पतु अज्ञानाप्रयुक्तं सत् यजयन्यं तदन्यत्वे सति फालसम्बन्वित्वं हेतो निवेश्यम् , पञ्चमप्रकारे सत्यन्ताभाया तुच्छे च कालसम्बन्धित्वाभा- वान व्यभिचार इति। तन्न, सत्यत्ववादिमते घटादौ सत्यन्तामानासिद्धेः । भवनालेपि जीवन्मुक्तभोगादौ सत्यन्ताभाषेन मागासिद्धः । पञ्चमप्रकारेपि प्रतियोगिविधया अज्ञातस्य कारणत्वेन सत्यन्तेन तदवारणाय । नचाज्ञान मयुक्तत्वमज्ञानतल्लेशान्यतरतादात्म्यापनत्यम् , पश्चममकारस्य प्रतियोगि विषया अज्ञानपयुक्तत्वेपि तदसगानकालीनत्वेन तत्तादात्म्यापनत्वविरहा- सत्यन्वेन तद्वारणम् , जीवन्मुक्तभोगस्याज्ञानासमानकालीनतया सत्तादा- स्थानापन्नत्वेपिरलेशतादात्म्यापनत्वालासिद्धिरिति वाच्यम् ;- तथा सत्य ज्ञानमयुक्तत्वस्य निरुक्तरूपस्यैव हेतुत्वसम्भवेनेतरांशयान् । इति न्यायभास्करे दृश्यत्वगष्टमः ·शाखाकायली। अथ जदत्तभमः। जडत्वमपि न हेतु बहाव हि ज्ञातृभिन्नत्यम्, तर जाता यदि तादा-पेन तिमत्त्वरूप तदा तादशनातृत्वस्य वृस्पपिष्ठान रैतन्य इशान्त करणेपिसत्त्वेग उक्तदेतोस्तत्र भागासियापते । यदि चासत्यापादकानानविषयत्वाभाव प्रयोगफनिशिएचियादा ममेय ज्ञानृतम् , घट जानातीत्यादौ प्रमातृनिति नाशतादात्म्यमानादित्युच्यते, तदा घटादिप्रत्यक्षमले घटादिरूपदिपयेषि तादशभित्तादात्म्यसवेन घटादापामिति । नच मगोवच्छिन्न ताशचिता दायमेव ज्ञातृत्वम् , नतु ताशचिचादास्यमानम्, तमासति घटादिप्रयक्ष स्यले घटो जानाति घटो ज्ञातस्यादिश्यवहारापते , तथाच तादृशव्यवहार प्रयोनक यन्मनोवच्छिन्ननिरुतपित्तादात्म्य तदवच्छिनदत्य हेतु वात् न घटादावसिद्धिरिति वाच्यम् , तयासि मनोवच्छिन्नाचिति भागासिद्ध। नच मनोवच्छिन्नचितो न ज्ञातृत्वम् , सुषुप्ती तदभाषेप्यविद्यावृत्यागस्य सुखादिज्ञानस्य साक्षिणि दर्शनादिति वाच्यम् , -तथाप्यविद्या विशिष्टरूपेण सुषुप्तिस्यमयोरह शारनिशिष्टरूपेण चितो जामति ज्ञातृत्वेपि शुद्धस्यानात तेन तत्र व्यभिचारात् । नच मातृपदजन्योपस्थितिविशेष्यत्वावच्छिन्नभेदात्म हेतुत्वान्नासिद्धिव्यभिचाराविति वाच्यम् ,- ज्ञातेति समुदायस्य कार सूक्तयमावेग ताशसमुदायजन्योपस्थित्यप्रसिद्ध । वैयारणरीत्या तर शक्तिम्दीकारेपि न तादाभेदस्य हेतुतासम्मय , ज्ञानानुहारज्यापारवत्वेन पित इव मनसोपि ज्ञातृपदजन्यधीमुम्यविशेष्यावेन उक्तभेदस्यासिद्धत्वात् । यत्तु- ज्ञानपदजन्यधीमुरयविशेष्यत्वान्टिनमेद एवं जालम् , तन वृश्चिदुपरागार्थत्वपक्षे प्रतिविम्वप्रयोजकमनोवच्छिन्न चैतन्य जाना सर्थ , मनोवच्छिन्नपितो घरायाकारतृचौ प्रतिविम्बोदवान् घटादिज्ञान धर, इट अनाति वा इत्यादौ वटार्दिक स्वापारविनिरपसार ·+ - न्यायभास्मारः। न्धन जानात्यर्थंकदेशप्रतिविम्यरूपफलेन्वेति, मुखादी दृचिस्वीकारे स्वाकार प्रतिनिष्ठत्वसम्बन्धेनैव प्रतिविम्बे सुसादेरन्वयः, तदम्वीकारपक्षे सुखादा व मनोवच्छिन्नचित प्रतिविम्योपविस्वीकारात स्यनिष्ठत्वसम्बन्धेनैव तत्र तदन्वयः, सुखत्वं जानामीत्यादौ सुखस्वादी वृत्तेः प्रतिविम्यस्य चास्वीकारोपि स्वाभयमुसादिनिष्ठत्वसम्बन्धन सुखादे प्रतिविम्बेन्वय , तथाचाल कल्में नानातिसगभिव्याहृतद्वितीयाया. स्वनिष्ठत्व स्वाकारनिनिष्ठत्व स्वाश्रय निष्ठत्वायन्यतमसम्बन्धोर्थ इतियोध्यम् ; साक्षात्करोत्यर्थस्तु विषयविशिष्टं बत्पतिविम्वितं तत्पयोजलप्रयोज्य प्रतिविम्यविशिष्टा निदेय , विषयविशिष्टत्वं सम्बावच्छिन्नत्तिनिष्ठत्वं स्वनिष्टत्वं चेत्यायन्यतमसम्बन्धेन वाच्यम् । वृत्चेरानरमभङ्गान्याचे लमत्त्यापादकाज्ञानविषयत्वाभावप्रयोजकविशिष्ट- चैतन्यं जानात्यर्थ , घटं जानातीत्यादायाधेयरवस्य द्वितीयार्थस्य ताशा ज्ञानविषयत्वाभावे ऽन्वय, तथाच कल्पद्वयेपि जानात्यर्थे विशेष्यतया चितः प्रवेशातदवच्छिन्नभेदस्य दृश्यमाननिष्ठस्य हेतुतासम्भव इति। तन्न, ज्ञानपदप्रयोज्यशान्दोघीयमुख्यविशेष्यत्वावच्छिन्नभेदस्य हेतुत्वे ज्ञानविष यस्सर्वमिति वाक्यनन्ययोधीयविशेष्यताया ज्ञानपदपयोऽयायास्सर्वसाधार येन ताशविशेष्यत्वावच्छिन्नभेदाप्रसिद्धे । नच शाब्दबोभायमुख्याविशे प्यतापा ज्ञानपदप्रयोज्यत्वं हि ज्ञानपदजन्यतावच्छेदक वाच्यम् , शपस्य दुर्वचत्वात् , तथाच तादृशाचिनिष्ठविषमताशालियो प्ररोव ज्ञानपदज्ञानस्य कारणलेन तादृशचिनिष्ठमुख्यविशेष्यताया अपि तादृश विषयतात्वेन जन्यतावच्छेदकरतादुक्तबोधीयसर्वत्वावच्छिन्नविषयतायाश्चा- तथात्वान्नासिनिरिति वाच्यम् ;- तथासति पर्यायपदान्तरजन्यबोधे व्यभि चारवारणायाज्यवहितोचरवस्य जन्यतावच्छेदककोटौ निवेशावश्यकत्वेन विगतायास्तत्रानिवेशेन निरुक्तपयोज्यत्वस्य विषयतायामसम्भवेनासिद्धः । ज्ञानपदपयोज्या या विषयतान्यक्तिस्तादृशविषयताव्यक्तस्तव्यक्तित्वेन स्वरू पत्तो वा भेदप्रतियोगितावच्छेदकल्लसमावेन ज्ञानपदपयोज्यविषयताबविशि- ·शात सोडली । - दृश्य गुरुनाथ । नव ज्ञानपदप्रयोज्यां चिनिधविषयताप्यक्ति सबसिन गृहाया तनिष्ठनिरवच्छिवायच्छेदकताकभेदस्य वयन्नित्वावनितावच्छे. दकताकभेदस्य वा हेतुत्वमनुगसमिति वाच्यम् । - तदाविश्वेष हेत्वादि निर्देशस्य न्यायप्रयोग साम्प्रदायिकस्वस्य भवद्भिरेबामकृदुत्तत्वात् । किन- सादृशमुरूमविश्वेप्यता रहित्तनिष्ठेव, नतु शुभचिविष्ठा- शुद्धस्य सविकल्प- कावेवस्यात् , तथाचोकमुख्यविशेष्यत्वावच्छिन्नभेदस्य व्यभिचारे दुः । न तत्तदुपहितत्वावच्छिन्नभेदस्य तद्विशिष्टतावच्छिन्नभेदस्य च शुद्धे स्वीकारेप्युपाहिलादिघटकाविशेष्योमवावच्छिन्नभेदस्य शुद्धनझी फारान्न व्यभिचारः, वाहविशेष्यांशत्यावच्छिन्नभेदस्यवोक्तमुल्यविशेष्यता वच्छिन्नभेदत्वेन निवेशादिति वाच्यम्, त्रीयवटाशाजारानिनिष्ठपति बिम्बश्योनकशुदाचिनमादाय मैत्रीयज्ञानव्यवहारापचे गणाय ज्ञापालथें शुद्धचित्तो न प्रवेश.-- किंतु मनोवच्छितावित इति भवद्भिरेव जिन्दुटीकायामुक वन मनोवच्छिन्नचित एव विशेग्मांशवेन तदच्छिन्नभेदय मनोवच्छि. मारित्यमावेन भागातिदेवशुद्धावति व्यभिचारस्म व मसात् । स्वनिष्ठर বাঙ্গালি বালিংৰাথনদা আলানিনাশন द्वितीयार्य इत्यपि न युरूप , मुखत्व जानानीतिर मुलनियावद्धर्नान भागातीति व्यवहारापरे, स्वाश्रयनिष्टत्वसम्बन्धन प्रतिषिचे मुखवास्येव तदतिधर्मान्तरस्यापि सवात् । यदपि ज्ञानलावाउिसमेद एव जडत्वम् ; तत्र मानत्वं रग साव जगातिः, वृचिप्रतिविम्पितज्ञानामागेषु तत्समवेपि भखण्डमाज्ञाने तद मोगात , विर्यप्रकाशवम् ; नन मोशे अन्यायोडिग्वाभावात् स्वरूप लेखे च सदिषयत्वापातादुक्तज्ञानव न सम्मवतीति वाच्यम् ,- - मुनापर्या भावेऽप्य|पलक्षितपासवानमायादिनि । तर, मुली प्रकाया मानेन मातम्यवासामना क्षित वाया । मुक्तिकरण ·शास्त्रपुकापी । + प्रकाशस्यस्य दुश्चत्वाच । पिंच ज्ञानत्वं हि सविषयकत्वव्याप्यम् , सविष- यकत्वं च स्वसमानसचाकविषयसम्पन्धव्याप्यम् , इच्छादौ तथा दर्शनात् , तथाच सर्वदृश्योच्छेदे मोशे वर्तमानस्य शुद्धस्य सविषयकवासम्मयात् त - दस्य हेतुत्वे शुद्धे व्यभिचारो दुरिः । यतु-- सविषयकवे स्वसमानसत्ताकविषयसम्बन्धव्याप्तिरवासिद्धा , इच्छायां सविषयकत्वात्यैवासिद्धेः, याचितमण्डनन्यायेन स्वजनकज्ञानीय विषयतयैवेच्छादौ सविषयकत्वव्यवहारात , ज्ञानविषययोस्तादात्म्येष्वेव विषयतात्वस्य क्लुप्तस्यादिति । तर, पटमिच्छत्तीस्यादौ हि विषयतानिरूपक ज्ञानजन्यत्वं द्वितीयार्थ इति भवद्भिर्वक्तव्यम् , तथाष घट इएसापनं पटप प्रमेय इति समूहालग्यनज्ञानजन्येच्छादशाया घटमिच्छत्तीतिवत् पट मिच्छतीति व्यवहारप्रसनच स्वजनकतावच्छेदऋविषयतावत्वोव इच्छा- बासम्बन्धः , तथाच नोकदोष इति वाच्यम् , तापीष्टसायनस्वविषयताया स्वजनकतावच्छेदकत्वेन ऋमिच्छतीतिवदिष्टसाधनत्वमिच्छत्तीत्यादिमन- हारापः । नच स्वजनकतावच्छेदकीगतेष्टसावनस्वकारतानिरूपिता- ध्यतापच्छेदकघटस्बादितत्त्वमेव इच्छायाससम्बन्ध इति नेटमापनस्वामिच्छ तांति व्यवहारापतििित वाच्यम् ,- एवमपि नित्येच्छास्थले उक्तसम्बन्धा सम्भवेन तस्यास्सर्वविश्यकत्वानुपपत्तेः । किञ्च-- ज्ञानस्य ज्ञातृसेयनिरूप्यत्व नियमाज्ञानमफाशत्वस्य विषयादिप्रकाशवव्याप्याव सिद्धम् । भवन्मते ज्ञेप्रज्ञातृ विशेषतशुद्धनिद्रूपेणाप्यसम्प्रज्ञातसमाधी मोक्षे चारमन: प्रकाशमानवान आनत्योपक्षितस्वरूपलम् । अतएवोक्तं विचरणे "ज्ञातु रमकाशस्य ज्ञानत्वादिति । तत्र ज्ञावृज्ञेययोमुत्त्ववच्छिन्न चैतन्यरूपे असत्यापादकाज्ञानविषयवाभावप्रयोजकविशिष्ट चैतन्यरूपे ना ज्ञानपदार्थ घटकतापिरहेषि ज्ञातुरयुक्त नस्य ज्ञानयनिरूप्यकलामार्थत्वात् । तथाच ·२११ न्यायमारकर । एव भातृनेयाविशेपितरूपेण मासमानम्यात्मनो ज्ञानवासम्भवाचमुद्धा मनि ज्ञानस्वावच्छिन्नमदस्य वृत्तव्यमियरो दुर्वार ( नर सिद्धान्ते ज्ञान ज्ञेयाविरपितरूपण भासमाना। जीवेश्वरनित्यविभूतींना कय मानस्वमिति याच्यम् , जीवेश्वरयो प्रत्यक्त्वविशिष्टतयेद भानाशीकारेण स्वात्मकज्ञातृ जयविशेषितरूपणेच मानात् । प्रत्यक्त्वस्य च स्वकर्तृकन्यवहारजनकता बदरुस्वनिरूपितविश्यताप्रयत्वरूप वात् । नित्यविमूतेन्य ज्ञेयाविशेपित रूपेण मानविरहान म्वरकाशत्वेनैव मानेन स्वात्मकायविशेषितस्येव मानातू । यत्तु-यथा जादेव्यक्तिनिरूप्यत्वेपि गोत्वप्रकारेणाचावगाहियो उयमि चारेण नातिप्रत्यक्षरवस्स न व्यक्तिविपक्वव्याप्यता- किंतु अमान्यजाति प्रत्यक्षवस्येव, ज्या ज्ञानस्य इवादिनिमप्यत्वेपि ज्ञान दविशिष्टमकागस्त मेव विषयप्रकाश वयाप्य न जानवोपक्षितमकावत्यम् , उदाहविवरण वाममपि ज्ञानत्वविशिष्टम्य ज्ञेयादिनिमप्यतापरमिति नोक्तदाप इति । उन्ह, सवादी तादात्म्येन गवादिप्रमस्य भव मतसिद्धये गोकपिशे प्यकगोदप्रकारकत्रमासिद्धया शान्तासिद्धे । नचाश्वो गौरिलाकारकज्ञान भवस्वित्याकारके विषया तरजिज्ञासारूपे प्रतिय धके सति जायमानप्रत्यक्षे गवादिमानासम्भवायच्यविषयकनानिविषयकपत्यक्षपसिद्धया न दृष्टान्ता सिविरिति वाच्यम् ,- तदात्म्येन गोप्रकारकममस्याप्यश्चनिष्ठविशेषता निम्लपितमोत्वनिष्टप्रकारताकत्वेन अश्वो गौरमा फारकतासम्भवेन ताममे ताशेच्छाया प्रतिष परसामसक्ते । तादात्म्येन यध्यासस्थल सद्धर्म ससर्गाध्यासनियमात् । नच गोनिष्ठविशेष्यवानिखपितभकारदानदच्छिन्ना निष्पविभेप्यतानिरूपितगोत्वप्रकारताशालि शान जायतामिती छादशामा नोवतादात्म्यारोपसम्भव इति वाच्यम् ,- तद्दशायामप्यवच्छेद्यापच्छेदक मावानापन्न गोलनिष्ठपकारतापनिरूपस्य वादास्यारोपस्य सम्भवार ।

·न्यायभारकाः। पान गोतादात्म्याविषयाज्ञानं जायनामितीच्छादशायां न तस्मम्मा ही चाच्यम्, तभामाते तुल्ययुक्तया प्रतिमासिकाविषयकनमो जायता मिनीच्छादशाया जायमानम्र प्रातिमासिकमानासम्भवेन अन्यथापयामि स्वीकारापतेः । अस्तुवा धर्मितादात्म्यारोपं विनैव भर्ममतगारोपः, तथाति च्याप्यतावच्छेदके प्रमान्यतानिवेशनमफलम् , तादृशभमदशायां अधे गोत्वसंसलिया अश्वत्यैर गोलाधयन्यक्तित्वाजातिपयक्षस्वस्य तराश्रय व्यक्तिविषयकलव्याप्यस्वाविषातात । एवं यनिम्मलितविषयिता विषयवितर कारवाभावच्याप्या तस्य घटादिवत् ज्ञानवासम्भवेन निर्विकाकज्ञाननि- छायाः शुबवेषयिताया विषयविषयकवाभावयाप्यमाच्छुदस्य ज्ञ नत्वा यत्त ज्ञानसांशे निर्विकसके ज्ञानावोपलक्षितविशेष्य के ननिहाकार प्रत्यक्षे शुषियितासत्ती विषयविषयकवामावपिरहेण व्यभिचारान्न शुद्धस्य ज्ञानले बाधकमिति । तन, तारशज्ञान प्रत्ययधिनस्य विष्ण पछिमस्य वा चैतन्यस्य विषयत्तेपि सुद्धस्याविषयत्वात् । अन्यथा घट सनित्यादिज्ञानेरि तदापतेः । एवं ज्ञानस्य सज्ञेय सज्ञातवं न स्वा. माविक्रमिति भइभिमतलाय ज्ञातृशेत्रविरहितस्य ज्ञानभासमयान उक्त तोभिचारः । यत् वानस्य सज्ञेपत्यं न स्वाभाविकन् । तद्रि शेयजन्या या शेय याप्पत्यं वा, नःघ , परोक्षज्ञाने ईश्वराने पाभागात; परदे हरजानस्या नन्यस्यात् , मन्मतेपीन्द्रिय सन्निस्येव विषयस्यापि ताहेतुत्वात् । नाती द्वितीयः, यदा यस्यास्य शानं तदा सोध इति कालियाही परोक्ष पाने ईश्वरज्ञाने च व्यभिचारात ; ज्ञानार्थयातकिया धाममा ; शातार ज्ञानरसभावादिति निन, या शान तत्र विषयतामसार- 1:

·शासक्तावली। च्छिन्नप्रमेयामाववद्भद इति व्याप्तिस्वीकारात् । शुद्धस्य निर्विषयत्वेन विष यतासम्बन्धावच्छिन्नमयाभाववतया ज्ञानत्वासम्भवात् । सिमान्ते जीव अक्षणोः नित्यविभूतेश्च ज्ञानत्वेपि तत्र विषयतासम्बन्धेन स्वात्मकप्रमभंसान रक्तसम्बन्घावच्छिन्नप्रमेयामादबत्त्वविरहेणोक्तव्याप्ती व्यभिचारविरहात् । असहिषयकविरुपाल्पवृत्तव ज्ञानसामावेन ताशवृत्तौ विषयतासम्बन्धा बच्छिन्नप्रमेयाभावदो व्यभिचारामावात् । यदपि- ज्ञानस्य सज्ञातृकत्वं न स्वाभाविकम् ; ज्ञानत्य सज्ञाकद म्वाभाविक्रमित्यनेन मन शानावं तन्न ज्ञामृजायन्वमिति व्याप्तिविवक्षामा नैयायिकादिमते ईश्वरज्ञाने व्यभिचार, सिद्धान्तेपि वाचस्पतिमते माया कृत्तिरूपज्ञानानहीकारण चैतन्यौवेश्वरज्ञानरूपत्वात् तत्र व्यभिचारः नच तन्मते विषयावच्छिन्नविषण ज्ञातजन्यतेति वाच्यम् - अविद्याथ- नादिविषयमानादित्वे सयौजन्यजनकभावविरहात ; यत्र जान सत्र प्रातृसमवेतत्त्वमिति ब्यासौ वामयोजकता, ज्ञानम्य पात्रजन्यत्त्ववत् ज्ञात्र समवेतस्तस्यापि सम्भवात ; कदाचिज्ज्ञामामधेनैवोकव्याप्तेरुपपत्या सर्वदा ज्ञातृसम्बन्धासाधकत्वात् । ज्ञानस्य गुणत्वक्रियात्वयोरेनभ्युपगमेन द्रव्या नितत्वानुमानायोगात , अनादेश क्रियात्वासम्भवान् । नवं मति अझे स्या करिळकारो न स्यात् , सत्ताया अनादित्वेन कियावासम्भवादिति याच्यम् ,- मणि कारमते चैको नानातीत्यादी ज्ञानकर्तृत्वादेरसम्भवात् ज्ञानाश्रयत्वादिलक्षणामां गौरवाचावच्छेदकतासम्बन्धेन शानप्रकारकशन भीस्वीकारादाल्यासस्य कर्तृतार्थकत्वासम्भपात् साधुत्वावर प्रश्ते बन सजाया मनादित्वेन तर्तृत्वबोधासम्भवात् घटोस्तीत्यादारपि क्रिया भावेन कारकावयबोधासम्मवादाश्रयत्वायैव नरूपाततो बोधाच प्रशास्ति पदाभ्यामखण्डब्रह्मोपवीकारणास्यावास साधुत्वमानार्थत्वादिति । तन्न, या शानलं तवायतका प्रमेयामारवद्वेत इति व्यासो दोषविरहात् ।

·नामभास्कर। तभात्यपि तत्र नीवस्य नित्यविभूतेश्व ज्ञानस्वरूपस्वेपि तत्राधेयतयेश्वरस्य सरवादीश्वरस्य य पिन्या तिष्ठन्नि " स्यादिश्रुत्युक्तरीत्या सर्वस्यापि सत्त्वेन तेषु व्यभिचारविरहात् । ज्ञानस्य ज्ञाधात्वर्थ वरूपक्रियात्वसत्वेन कि विदानिवत्वस्यावश्यकत्वाच । " अस्तित्रा ' त्यत्राख्यातत्य साधुत्व मानार्थत्वमयुकम् ; सत्ताया मनादित्वेन तदनुकूलकृतेरपसिद्धावपि प्रदाय (वस्व प्रसिध्द्या तद्वंधे वापकविरहात । नच नझण एवं सत्तास्वरूपत्वेन भभेदादाधारायभावो नास्तीति वाच्यम् ;- सत्ताया माध्यत्वाभावरूपत्वा दमावस्य चाधिकरणस्वरूपत्वाब्रह्मामिनस्वेपि ममवृत्तिलस्यापि भवद्भिाव स्वीकारात् । अन्यथा सत्त्वात्यन्ताभावासत्वात्यन्ताभानोगयरूपसदसदिला. णत्वस्य ब्रह्मण्यतिव्याप्त्यापत्ते । उक्त च लघु चन्द्रिकाया सदसाद लक्षणत्व रूपमिथ्यात्वनिरुक्तौ "तमाच भावरूपधर्मानाश्रयत्वेपि बाध्यत्वाभावरूप श्रयत्वान्नातिव्याप्ति " रिति । नच ब्रह्मपदस्य चैतम्यस्वरूपमात्रार्थकत्वा सनाख्यातनाश्रयत्वबोधन न युज्यत, निमितावच्छेदकक शाब्दबुद्धयसम्ममा दिति वाच्यम् ,-निष्प्रकारकशाब्दबोधाशीफतृणा भवतानिमितावच्छदक कशाब्दीस्वीकारे वाधकविरहात् । खण्डवाक्यार्थबाधपूर्वकमहावाक्यार्थ बोधस्वीकर्तृमसे घटाद्भिन घटमानयेत्यादा घटाद्भिामित्यशेन पटभेदप्रकार कस्य निमितावच्छेदककबोधस्य नैयायिकरपि स्वीकारान् । ब्रह्मपदस्य बृहत्वादिविशिष्टपरत्वेन निर्मितावच्छेदककशाब्दबाघपसक्नेरगावाच । नामपदस्य स्वरूपमात्रार्यकत्वेपि निर्मितावच्छंदककवाधानहीकारोपि ाख्या तस्य साधुत्वमानार्थत्वमयुक्तम् , बाध्यत्वाभावस्सलेति फलो गथा अभागा पादाइ नविरापिनी चिदानम् - मनानन्दापादकाजाविरोधिनी चिदानन्द सथा मपत्त्यापादकज्ञानविरोधिनी चिरसति पक्षेपि प्रशाभिन्नायिका ताशसति बाधाय धावविशेप्यास्प सम्भवात् । घावशेष्य कोष स्यैव स्मृत्यनुमतत्वात् गन्यमा "बायो विवाह माइप यतन्या दीयते स्वयम् " इति स्मृतिवारयावादानपूर्वक स्वय कन्यादान ब्राझो विवाह ·शाखाकायको । अथ परिच्छिन्नत्वमा दशय । आरु एवं परिच्छिन्नत्वमपि न हेतुः । परिच्छिन्नत्वं हि ज्यावर्तितत्वम् , व्यादिगुणेन क्रयसाधनगवादिकं परिच्छिन्नमिति व्यवहागत व्यावर्ति तवं च इतरभेदविधेयकानुमितिविपयत्वम् , तम्य च न हेतुतासम्मव., अक्ष तुच्छयाभिचारात् । विषयत्वमानस्य हेतुत्वसम्म नेतरांशवम्याच । यतु परिच्छिन्नतं त्रिविधम् देशपरिच्छिन्नतं फालपारीच्छितत्वं वस्तु परिच्छिन्नत्व चेति, तत्र यद्यपि देशपरिच्छिन्नत्वादिकं किश्चिदशादिलि के - तरभेदानुमितिविषयत्वादिकम् , अय घट एतद्देशपरिच्छिन्न इत्यस्य एत दर एतद्देशन देशान्तरावच्छिनेभ्यो न्यावर्तित इत्पात् ; एद मेताकालपर छिन्म इत्यादावपि; तथापि निरुतदेशपरिच्छ हत्यम्य देशान्तरनिष्ठाभाव प्रतियोगित्वं विनानुपानतया गर्यापत्या देशान्तरनिष्ठात्पन्नावपतियागि तस्य देशपरिच्छिन्नशब्देन लामादुकरीत्यैव कालान्तरनिविपतियोगि स्वस्य कालपरिच्छिन्नशब्दन वस्वन्तगठभेदमतियोगिरवस्य न वस्तुपरि च्छिन्नशब्देन लामातत्रापि देशान्तरादिपटितम्प हेतुखे तस्य सर्वदृश्याननु गतत्वादत्यतापावपतियोगित्वादिभित्रांसस्य पर्थर वाच्चात्यन्त भाव गयो गित्वं देशपरिच्छिन समतियोगिरवं काल मच्छिनमपतियोगिता च वस्तुपरिच्छिन्नत्यमिति- विविध परिच्छिन्नवापि हेतुरिति । तन्न, सम वायसम्बन्धावछिन्नाभावप्रतियोगिनाया प्रमणि सत्त्वं न प्रथमहेनो स्तन व्यगि चारान् । सयोगमम्बन्धावच्छिनाभावप्रतियागिताविपक्षणाच्या निम्मयोग- सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगिनि ब्रह्मणि व्यभिचारात् । नच तत्र व्याण चारवारणाय मूर्ननिष्ठात्यन्तागातीय प्रयोगमागमाच्छन्नमतियोगिताया हेत त्वमशीक्रियत इति वाच्या, माकाशकालपम्यादावमिद्धे । ममतवा फासमित्यादि तीते चिनिया कसपोगेनाप्य सम्णात्य नामावविहान् ।

·२५० न्यायमारः। तपतियोगिवरूाद्विनीयहेतोश्च प्रकृनिकालादावसिद्धिः, "गौरनाचत वती" "नित्या सततविक्रिये "त्यादिभिः प्रकृत्यादमित्वत्थायगमात् । भेद प्रतियोगित्वरूपतृतीयहे तोश्व ब्रमणि व्यभिचार, तस्य अडनिष्ठ भवति योगित्वात् । अन्यथा जहावापतेः । पदपि- स्वसमानताकास्य-ताभावपतियोगिवं देशपरिचिजन्नत्यम् , साहरामेदप्रतियोगिलं च वस्नु परिच्छिनतम् , या हेतुः स्थायः म स्वपदार्थ., तथाचात्मनि हेतोः स्थारने नस्येव स्वपदेन धार्यत्वा समान सताकात्यन्ताभावादेरमसिद्धया मनाश्मन एव स्वादावानामनि व्यभि चारइति । तदपि न , अविद्या काशदिव्यावहारिकस्य पारमार्थिकामाक्षे समानचाकाभावप्रतियोगित्वामान असिद्धे , शुक्तिरून्यादे. मात मासिकम व्यावहारिकामावपतियोगित्वेन घटान्ते साधनकल्याए । नग स्यान्यूनसताकाभावप्रतियोगिरवत विवक्षणान्न दोष इति वाच्यम् -- सपस्यामनुगतस्पेन मागासिद्ध. । नच पारमार्थिकनिष्ठ यद्यावहारिकाभाव प्रतियोगित्व तद्भिनले सति पारमार्थिकनि: यमातिमासिकाभावप्रतियो गिख उद्विमातियोगित्वस्य हेतुले तापनि भागासिद्रिारंति वाच्यम् । ज्यावहारिकत्वमातिमासिकरवादीना सत्यत्ववादिमते मसिद्धत्वन तटित तोमप्रवासिद्धत्वात् । पटो नास्ति घटत्वेन प्रमेयं नातीवि भतीन विषयीमूनाभावयोरेक्येन अभावये प्रतियागितावच्छेदकैक्ये मतियोगि ऐक्येन घटादिनिष्ठव्यावहारिकाभाव प्रतियोगिताया गपि पारमार्थिकनिष्ठत्वेन सहिनस्वाभावादसिद्धरुत्तरीत्येव दृष्टान्ते साधनवैकत्वाच । एनेन वस्तुतस्तु लापवादात्मादृत विशिष्टपातयोगितासम्बन्धेन सत्यनाम यो भेड़ो बाध्य इत्यो निरन् , उसेयर दि साया ·न्यायभास्करः। निष्ठप्रतियोगितायाः आत्मावृत्तित्वासम्भवेनासिद्धः; गात्मावृत्तित्वविशिष्ट सम्पन्न अत्यन्ताभावाहेतुत्वमित्येतावनैव निर्वाहे तत्र सम्बन्धतावच्छे दके पतियोगितावानिवेशवफल्याच । किन घटो नाम्तीनि बुद्धावगावांश प्रतियोगिन एव प्रकारतया भानान्मण्यमावादेः कारणवे प्रतियोगिनोवच्छ दकतावामाननिष्ठम्य पनिगोगिनिरूपितानुयोगितास्यसम्बन्धस्यावश्य- मी कायस्वेपि प्रतियोगिन्यमावविशिष्टवुध्यात्मकस्याभावीयो घर इत्यादि प्रत्ययम्यानुभवविरुद्धत्वात् प्रतियोगिज्यवहारस्य चानुयोगितानिरूपक खावलम्बनतयैवापतेथ अभावीयप्रतियोगितात्यस्वरूपसम्बन्धे मानाभा- वात् प्रतियोगितासम्बन्धेन अत्यन्ताभावादेतुस्वमनुचितम् । नच ध्वंसस्य प्रतियोगिनिष्ठपत्यासत्या मतियोगिजन्यतानुरोधेन तस्य प्रतियोगिनिष्ठ सम्बन्धोपगम बानगक इति वाच्यम् ,- अत्यन्तामदे तादात्म्यानको कर्तृणां भवतां पतियोगिनासम्बन्धन व प्रति तादात्म्येन प्रतियोगिनो हेतुत्वमित्यस्यासम्भवात ; अभावान्तरम्य तादृशमम्बन्धे मानाभावाच । स्पष्टं चेदं पूर्वपशव्याप्तिविचारगादापाम् । एतेन घटादयः स्वानुगतप्रतिमासे वासनि कालेनाः- पिंगतत्वात - खानुगतप्रतिभासे रज्जाविदमशे कतिसर्पमालादिवदित्यनुमानाम्मिथ्यात्व सिद्धिः, स्वानुगतप्रतिभासे कलिलतवं च स्वनिष्ठविशेष्यतानिरूग्नितादा. रम्यसम्बन्पावच्छिमपकारताव्यापकत्वनिवर्तकपीविषमताकत्वम् , प्रकारताव्यापकत्वात्यन्ताभावकत्व वा; अन ताहशपकारतासमानाधिकरण खनिवर्तकधीविषयनाकरवस्य साध्यत्वे पटादेः स्वतादात्म्यधविश्यघटस्वादी कल्पितत्वमादाय परैरान्तरं वाच्यमतो व्यापकत्वमुक्तम् । तादृशपकारता च निरवच्छिन्ना प्राधा, न स्वनिष्ठरिशेप्यतानिरूतीतकारतादाते द्रश्य गुणादी स्वनिवर्तकधीविषयत्वाभावेपि न शतिः पतियोगिताविषयतादेर- नाच्छिन्नपकारतास्वीकारे तत्र स्वनिवर्तकधीविषयताविरहानिरूपितान्त- तार ·शबपुक्तावली । स्याने स्वतादाम्यसमानाधिकाणेति वाच्यम् । एवंच सामानाधिकरश्य मपि व्याकरतम्याने धक्तुं शक्यम् ; द्विनीयसाध्ये तु न पकारनामा मनच्छिन्नवं देयम् । विभक्त च यममानाचाकमदपतिमागित्वमिति न बनगि व्यभिचार :- इत्यानन्दयोषानुमानपरिष्कारोपि निरस्त ; खण्डो गोमुण्डो गौरित्य नुगतप्रदीतो गवादिषु तादार येन प्रकारीभूने गोस्वादो गवादिनिवर्त कधीविषयवाभावेन प्रथमसाध्ये पाधापत्तेः । नच खण्डो गौरित्यादो प्रकारीभूतं गोत्वं ममेव, पराभिमता भावमा व्यन यस्ताव दन्यतमोपरचमटूपम्यैव गौरियादिव्यवहारकारणत्वात् , घट इत्यादिन्यत्र हारेपि नाशयावयात्यन्यतमोरक्कम पस्यैव फारणत्वात् । तथा च न चाध इति वाच्यम् ; - यदन्यतमत्वपटकमेवानां विशेषणविशेष्यमा विनि गमनारिहेण तापदन्यनमोपरक्तमद्वय गोरियादिव्यवहार मारणताया आनन्यनसङ्गात् गौरवायत्वाच उक्तान्यतमत्वाटेताम तथावा सम्भवेनानि रेकगोवादेः कानपैर युक्त वात् । तावरन्यतमोप(क्तयमे- यलवस्तुत्ववाध्यत्वादीना तथालकल्पनमादाय पिनिगमनाविरहाच । नमो कान्यतपस्याखण्डम्य स्वरूपम् एव निशान गौरवं दुर्गेयत्त पनि वाच्यम् ;- तथा सति साहशायतमाम तथालौचित्या ; बात गया दीनां करिश्तत्वाभावेन बाधस्य दुर्वारस्वात् । - एलेन बावद्यक्तीनां यावन्ति सोश सह तादाम्यानि तावदन्प तमत्वविशिष्टसम्बन्धेन सद्रूपविशिष्टं गौ.रेत्यादिन्यवहारविषयः, तेन सम्व धेन सद्यं तनिष्टभारणतादेवच्छेदकम् , तथाच खण्डो गौरिमादि प्रतीतो सत एवं प्रसारस्वातत्र करिपन्चस्य गादियु सत्यान्न बाध इति निरस्तम् । कारणाताबाहुल्पगौरवदुषत्वादेः पूर्वोकरीत्या सात अन्यतमस्वस्पद व्यास्तापत्र ।

·न्यायभास्करः। एतेन अनन्ता हि मूलाज्ञानीयाः कार्यजननानुकूला विक्षेपनामक शंक्तयो निर्विषयकाः, 'भावरणसरेव सविषयकत्वात , तथाच घटव्यक्ति- भिरवच्छिन्ना जलाहरणादिकार्यानुकूला - ताशयक्तिपरत्वम् , . एवं पट स्वादिकमपि वाच्यमिति प्रत्युक्तम् । यत्तु गोत्वादिजातिस्वीकारेपि तादृशान्यवमत्यभ्य कारणतावच्छेदकरववार- पाय तस्योभाभ्यामप्यन्यथासिद्धिनिरूपकत्वस्य स्वीकारानोकापचिरितितल, सद्रूपातिरिक्तजातिस्वीकारपक्षे सद्रूपस्याप्यन्यथासिद्धिनिरूपकत्वकल्पनात् । किंच, अत्र साध्यघटकीभूतं स्वनिवर्तकधीविषयत्वं यदि स्वनाशकज्ञानविष- यस्वरूपं तदा यादशपूर्वज्ञानस्योत्तरेण ज्ञानत्वज्ञानेन नाशस्त्रादृनपूर्वज्ञाने सिद्ध साधनात् । अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यस्वेपि तदेव वियदादेमिथ्यात्वापत्त्या र्थान्तरात । मुद्गरपातादिना नष्टे घटादौ बाधाच्च । स्वस्वकारणान्यतरत्वा वच्छिन्नागावप्रयोजकत्ररूपयापकतानिशे च तादृशान्यतरत्वावधिना भावप्रयोजकपीविषयताकत्वमानस्य साध्यतथैव समीहितनिर्वाहे व्यापकान्त निवेशवयथ्यात् । द्वितीयसाध्ये विशिष्टामावोभयाभावसम्मन्यान्तरावरिउमा भाववारणं दुर्घटम् । स्वनिष्ठविशेप्यताय छेदकधर्गावछिन्नत तादाम्प सम्बन्धावच्छिन्नत्वयोः प्रतियोगिताविशेषणत्वेन तद्वारणेऽप्यन्तरं दुर्वा- रम् ; स्वानाधिकरण एव स्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासिद्धया प्युक्त साध्यस्य पर्यवसानसम्भवेन तदधिकरणे तदत्यन्ताभावासिद्धेः। स्वाधिकरणता 'समानाधिकरणप्रकारतानियेशे च प्रकारतानिवेशवैयर्यम् , स्वाधिकरणता व्यापकाभावप्रतियोगित्वस्यैव साध्यतासम्गवात् ; गायनमात्रस्य च प्रागेव निरस्तत्वात् ।। अतएव, घटादि सधे कलितं प्रत्येक तदनुविद्वत्वेन प्रतीयगानखान् जलतरणचन्द्रवदित्यनुमानानिमय्यात्वसिद्धिः; मात्र सधे कल्पिता सद्प ज्ञाननिवय॑त्वम् , तदनुविद्धतया प्रतीयमा व सचादाम्येन प्रतीय २. . .

·२५१ न्यायभास्करः। मानवम् , तथाच घटादीनां सर्वेषा सत्तादात्म्येन प्रतीयमानत्वात् घटा- दिकं सर्व सद्रूपज्ञाननिवमिति पर्यवसितम्, वरस्थचन्द्रस्सन्निति प्रतीत्या सवादास्यस्य सदूरज्ञाननिवर्त्यत्वस्य च तरनचन्द्रे सत्त्वादुदा- हरणसतिरिति ब्रह्मासिद्धिचारोतमपि निरस्तम् । ब्रह्मणो रूपादिहीनस्य चाक्षुपादिविषयत्वास गवात् । ब्रह्मणम्सचादिजातिस्पतया द्रन्यतादाम्या पनजातिनिष्ठलौकिकविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति स्वाथयतादाल्यसम्ब- धेन रूपत्य कारणत्वेन तेन सम्बन्धेन ब्रह्मणो रूपादिमावपि तस्य चाक्षुषा सम्भव एव, तस्याऽऽसंसारमज्ञानावृतत्वेन शाव्दैकगम्यतया पटल्सन्नित्यादि बुद्धिविषयत्वानुपपत्तेः । "न चक्षुषा पश्यति कयनैनम्" "पराचि खानि व्यतृणत्स्वयम्भूरि " त्यादिशुविविरोधात् । अन्यथा सपकारकशब्दामन्य दृत्तिविषयत्वरूपदृश्यत्वापरया गिध्यावापतेः । यदपि सदानानन्दाशानामध्ये आनन्दाशरूपेणैव ब्रह्म मूलाज्ञाना वृतम्, पूर्णानन्दो मे न भातीति प्रत्ययात् , सद्भानरूपे भासेत इति प्रत्य याच नच सद्भानाशयोरनावृतत्वे घटायाकारत्यभावकालेपि घटस्सन् घटो भातीति धीरस्यादिति वाध्यम् ,- सद्धानाशयोलाज्ञानेनानावृतत्वेष যায়বিড়লাম। বুয়ানহানিরললুনাহ হুয়দষঙ্কাই तथावुद्धपापादनासम्भवात् । वृत्या तादृशज्ञाननाशे च तथा व्यवहारात ; एकाशानपक्षे मलाज्ञानेनैव सदानाशयोरावृतत्वेपि वृत्या तदुच्छेदासम्म वेपि वृत्तिफाले तथा व्यवहार उपपद्यते पसन् घटो भातीत्यादिव्यवहार प्रति घटायाकारवृत्त्यमावविशिष्टमूला ज्ञानविषयतायाः प्रतिबन्धकारवेन वृति दशयां महिषधाविरहार तथाच पटम्सनित्यादिपीती ब्रह्मणो विषयत्व मुपपलगिति । तन्न, पर नजानामांति साक्षिपिया घटादेव अज्ञानविष यत्वावगाहनन उनिवर्तकचाक्षुपादिवृत्तौ पटादरेद भानौचित्यात् सद्रपस्य मानाङ्गीकारस्यानुचितत्वात् । नच घटापच्छेदेन चितः स्फुरणवारणाय ·न्यायमारकरः। १५५ पटायवच्छेदेन चित्यज्ञानविषयमानामवश्यं कल्पनीयतया तदवच्छेदकरदे. नै घटादीनामाफुरणोपपतो तेप्वज्ञानविषयत्वान्तरकल्पने गौरवमिति वाच्यम् :- घटाघुपहितचैतन्यानां केवलचितो गिन्नलपक्षे उहितचैतन्येप्य ज्ञानविषयवानों घटादिषु तदवच्छेदकरवाना र कसनीयतया तदपेक्षपा घटादिप्वज्ञानविषयलानां कल्पनाया एव लपीयस्वात् । तादृश चैतन्यानां केवलचिदभिन्नत्वपक्षेपि घटादिविशेषितीचमे संशयावभावरूपस्फुरणस्य घटादावज्ञानविषयत्वाङ्गीकारमात्रेणेव निर्वाहात् तादविझे अज्ञानविय यत्त्वाकल्पनात् । न चाबपक्षे घटादायकच्छेदकत्वानि न कल्यानि, तत्रा ज्ञातचिचादात्म्यादेवाज्ञातत्वव्यवहारोपातरिति वाच्यम् - विनिगमका भावात् । पटादावशातत्वस्वीकारे प्यज्ञातचितादात्म्यादेव तदुपहितचिस्व ज्ञातरवन्यवहारनिर्वाहात् । नच रित्यज्ञातत्वस्वीकारे अज्ञातत्वशून्यचि पमपरोक्षज्ञानमिति सम्भवति , घटादौ तस्वीकारे तु नापरोक्षत्वम् , घटा घाकारत्यनुत्पत्तिकालेपि घटावेरपरोक्षवापते, कित्यज्ञातलशुन्योपहितत्व विशिष्ट चिद्रूपं तथा वाच्यमिति गौरवाचिस्यज्ञात वस्वीकारपक्षे लापपगिति वाच्यम्,- पटादावज्ञातःवस्वीकारपक्षेप्यात वाभावस्यैवापरोक्षतारूत्व- सम्भवात् । नचैवमळीकस्याप्यपरोक्षत्वाति , तम्याज्ञातवपन्यत्वादिति वान्यम् ,- वृत्त्यभावदशाया अज्ञातत्वसत्येपि पानिमासिकम्पाजातस्या भावम्प सम्भवेन तदशायामपरोक्षत्रव्यवहारदारणाय खसमानसताकाशात स्वसामान्याभावकत्वस्यैवापरोक्षतारूपत्वावश्यकतया लोकस्यापरोक्षदापति विरहात् । अस्तुवा सद्रूपस्याज्ञानविषयता , तथापि तलियःकमिविपरत सद्पास्वानावश्यकम् ; नर तपासति सावरणागाशे परम्मनित्यादिव्यय हारानुपपपिरिति वाच्यम् ,- घटादिविषयकवृतेरेव घटायवच्छेदेन सया घरणाभिमावकत्वसम्मवात् । अशावाविषयालेषि पटापामारवजाना नवच्छेदकविषयकत्वनैव प्रगावसम्मान । मारिपपगावाजातवियर परितं मसाकारतापिति वक्तं यतात् । - ·१५६ शासमुझावळी । T यदपि नव्यप्रामाफरमते विषयावभासकसामना एवं ज्ञानप्राह फरववत् मागासकमते फालसम्बन्धिग्राहकसामग्रया कालपार फववासना श्रयमाक्रमामयासत्ताग्राहकलानीकाराय सवारूप ब्रह्म सर्वश्त्ययेषु भासते, "न सोस्ति प्रायो लोके यन शब्दोन भासत" इति शाब्दिकोक्क नियमस्य सिद्धान्ते स्वीकारादिति तन्न,केवलवहिव्याप्त्यादिज्ञानासत्ता विशिष्ट वन्याद्यनुमित्यादेरसम्भवेन केवलवड्यादिवाचकपदेन सत्तापिशिष्टवदयादि बोपासम्भवेनानुमित्यादी सामानासम्भवात् । बहिन समित्याविज्ञाना नन्तरजातानुमिती बह-यादी सह भानासम्भवाच 1 गच न्यान्य विज्ञानेपि सचाविशिष्टबहादेरेव भानादनुमिती साविशिएबहयादिभानसम्मत्र , वहिन समित्यादिधीकालेपि सकाचवित्वयोरेका द्वयमिति रीत्या प्रकारत्व सम्भवादिति वाच्यम् ,-- एव सति सामानाधिकरण्येन सिध्यादिप्रतिबध्य तावच्छेदकग शुद्धवहिवावच्छिन्नविधेयत्वशुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नोद्देश्यवादे निवेशानुपपत्त । वहि वनिष्ठनिरवच्छिन्नारच्छेदकतामिनसवानिटनिरवच्छि नावच्छेदकतागिनावच्छेदक वानिरूपक वरूपशुवहिवादच्छिमत्वस्य दिने यतायानिवेशे च शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नत्वशुद्धययोगावच्छिनत्ययोरप्युक्त रोपेव निवश्यतया अधिकोदनिवेशाद्विशेषणविशष्यभात्र विनिगमनापिरहा गुरुतरमतियध्यपतिय पभावनाळ्यापत्ति । एवं परामर्शकार्यतावच्छेदक बाघप्रतिष यतावच्छेदकादापी तथानिवेशावस्यकतया बहुतरगौरव दुर्वा रम् । एवं बहिनास्तीत्यादिबुद्वौ सताया वहमशे उपलक्षणतया मान स्वीकार्यम् , सत्चाविशष्टवानेवस्य गौरवेणानवच्छेदकत्वात् , तथान महानीयवहनिर्नास्तीत्यादौ महानतीयत्वादेरुपदक्षणतया गानधारणाय कल्पनीयाया स्थावरिन्नपतियोगिताकत्तसम्मभावच्छिनधर्म तरनिहली सरकारसायच्छिन्नप्रकारावविशेष्यावच्छिमारतानिस्तस ·स्वायमारकर । सर्गतासम्बन्धेन ज्ञान प्रत्यभावीयानुयोगिताभेदम्य कारणताया उपपतये प्रकारस्वानवच्छिन्न प्रकारताया सवान्यनिष्ठत्वस्य पश्यतया गौरवात् । तस्मात्सलायास्सर्वप्रत्ययवेद्यत्वमनुनितम् । यदपि सत्तादाम्येन प्रतीयमानत्व च सदवृत्तित्वविशिष्ट भेदमति योगित्वम् , तथाच यदुक्तपतियोगित्ववचसदूपपीनिवत्य यया तरमचन्द्र इवे त्पन्न तात्पर्यान्नानुपपत्तिरिति । तदपि न, सदवृत्तित्वविशिष्टम्येच हेतुत्वमम्म वेन तर भेदप्रतियोगितात्वनिवेशीव्यर्यात् । अमति व्यभिचारात् 1 जगस. त्यत्ववादिमते सदचित्वविशिष्टमतियोगित्वादे प्रपञ्चे अम्वीकारेप सन्दि- म्यासिद्धश्च । इति शेषकुरातिरफम्यानन्ताचार्यम्य कृती न्यायभास्कर परिच्छिन्नत्वमको दशम । अाशित हेतुमन्न एकादश । अय पर एतचन्तुनिष्ठात्यन्तामादप्रतियोगी अशित्वात् इमरासिवाद स्पनुमानानिमथ्यास्वसिद्धि , नच पटे वन्यच्छिमारिदेषोपादानात समाति मते सिद्धसापनम् , तादाम्येन तन्तौ पटम्यात्य-ताभावसत्त्वादिति वाच्यम्,- সস নৱবৰাষাবানাবাজানুগনিন মাথাবানীপায়নামালিযৗলি वलशमनिटपात्यसिदे , नन कम्पपिलरम्प पयोगसम्पन्धेनैतन्तु सत्तन तत्र तनिष्ठात्यम्ताभावनियोजित नाहायभिचार इनि याच्यम् - तत्मगतस्य तनिष्ठात्य तामादमाग मिरवराम कायापि सनि शाय-नामापनियोगितहात पक्षमता, अगा11 AMAR ·१५८ ঘামুন্না। चोरकाशिभविन्यपेन विशेषणीयः, वेन नाव्याप्यतितामादा पायान्ताम् , नवा मिटपारवपटकात्यन्तामावस्यानयमितिकाव्यवासी क्षतिः इति - निमुखाचार्यपोषि न पुरु:- विभिटामामुमयामा सम्बन्धातरावच्छिन्नमतियोगिताकामा चावाय सिद्धमापनात् शिष्यन्यामध्यवृविधानपच्छिमारने सति तादायसम्बन्धावच्छिसत्वस्य प्रतियोगितामा निवेशेपि न निस्तारः, प्याराज्यवृविधावसिपि तदयिमावस्य द्विस्वादिनाऽमावसत्तात् । न्यासयवृत्तिधर्मायसिन्नं यत्तस्यक्तित्वावच्छिसभेवकटवयस्य अमर्थक বয়াৰ । ব্যঃযবৃঘিাষ্টিং ব্যলিন নিগরিব৭ি৭ शेप्येतापट साटोमपत्वावच्छिन्नतिपमिनाया: विभिनय व्यासस्य प्रतिविच्छिन्नभयकाटिनमेदवाया स्वभिनव विशिष्टव्याप्तम्य" यतिधर्मावच्छिन्नत्वावच्छिनगंदवत्वाय तव्यावृतः । नच स्वावन्नि पतियोगिताकतसम्बन्धेन व्यासज्यविधर्मावविधनस्वविशिष्टभेदम्य प्रति ভীবাহারারুণধ, শিকাবিননা করাঃ শিলংকাৰিয় ৰূম নন্তু মস্ক থাষবাবগাথিঙ্গিং विशिष्टस्य, तद्वविशिष्टपर्याहारच्छेदस्ताकपतियोगिता तदर्भावच्छिन्नस्य संसर्ग इति स्वीकारादुक्तमेदव्या तिरिति वाच्यम् ,- एवमपि प्रतियोगि 9 प्रतियोगिस्वरूपावरले बाधः , एतपटवावच्छिन्नेतरपटात्मकप्रति যৰািখা হব এক্সিডিলানাধরিসারখানাযা अपि तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वात् । प्रतियोगिताया अतिरिक्तरवेपि यादश पातिमासिकविशेषस्य वैशिष्ट्यध्यासग्यवृतिधर्माभ्यामेव भानं सामाति मासिके व्यभिचारश्च , तत्र धैशिष्ट्याधन वच्छिन्नपतियोगित्वसले माना मावात् । नतत्पटरवपर्याप्तावच्छंदताव प्रतियोगितसे निवेश्यम् , उकोभयाभावविशिष्टभावातियोगित्वयोरत्या वानोक्तदोष हति वाच्यम् :- स्टान्ते साध्यात्यावे. । नतापटपेन स्टान्तराभावमादाय तत्र साध्य . .

·१५१ शाचमुकाछ। - सास्वनिर्वाह इति वाच्यम् ;- व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानुपगमे साध्य सवानिर्वाहात्। नच परवृत्तिस्वाभावाश्रयत्वसम्बन्धेन तत्परत्ववदमावमादाय व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानुपगमपि दृष्टान्ते साध्योपपत्तिः, पक्षेच तार- शाभावप्रतियोगित्वयापेन स्वाभयत्वसम्बन्धेन तत्परत्ववदभावमादायव साध्यमुपपादनीयमिति वाच्यम् ;- विपत्तिपा एतत्सटस्ववतो ज्ञानस्य संयो गेन योभावस्तादशाभावप्रतियोगित्तस्यैतस्पटे सिद्धिमादायार्थान्तरवारणाया बच्छेदकताया समयायावच्छिन्नत्वमिवेशस्यावश्यकत्वेन दृष्टान्ते साध्यवैफल्यभोव्यात् । नचैतत्परत्वमेत तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि तावच्छेदकमंशिवृत्तित्वाद्धटत्वादिवदित्यत्र तात्पर्यान्न दोप इति वाच्यम् :- कम्युमीवादिमत्तादौ व्यभिचारात्; गुरोरनवच्छेदकत्वात् । मतियोगिता वच्छेदकत्वे सतीति हेतुविशेषणेपि तत्र व्यभिचारतादयस्पान , कम्बुप्री- बादिमत्त्वस्य विषयितासम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदका वात् । अयं घट इत्यादिज्ञानेपि कम्युमोवादिमत्त्वावच्छिन्नविषयितासम्बन्धादच्छिन्ना- भावसत्त्वेन तादृशाभावप्रतियोगितायां घटस्वादेरवच्छेदकत्वासम्मवात् । तत्पतियोगिताव्यापकत्वे सति तत्प्रतियोगितानिरूपकाभाववचितानवच्छे दकत्वस्यैव सम्भवति लपावित्यत्र सम्मवत्त्वरूपत्वात् । तादात्पसम्बन्धा वच्छिन्नमतियोगितावच्छेदकत्वे सतीति हेतुविशेषणेपि तदोपवादवस्थ्पम् । भवन्मते विषषितायाधिवेयतादात्म्यरूपत्वात् । एवं साध्यप्रविष्टप्रतियोगि वायां तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशे एततन्तुसंयुकपटे व्यभिचारशक्षा या मनुस्थितिः । तादात्म्यवतत्सम्बन्धान्तरापच्छिन्नामावमादाय मिद साधनय । तादात्म्यसम्बन्धनिष्ठा या सम्बन्पविधमा अवच्छेदकता तादात्म्य निष्टसम्बन्धानवच्छितावच्छेदकनारूपा तनिरूपकत्वस्य निवेशेपि संयोगोमयसम्बन्घावच्छिन्नाभावस्यान्यायुः । तादास्यातिरिक्तसम्बन्धान वच्छिमत्वनिवेऽपि स्वायतादात्यसम्पन्धावच्छिन्नामावस्यान्यानुयोगिक- ·शामकावटी । - वादास्यसम्पयाचित्रसामावस्य चाव्यावृत्या मिदमायन दुर्यारम् । বাংঘৰৰ?কষনীনাৱাষেনিঃসনানিবণঃ ऽन्यानुयोगिकतादात्म्यनिष्ठावच्छेदकतामादाय दोपो दुर्वार जान्यास वतस्याशियोतच-तुसमवेतन्द विना न युक्तमति पिरुदो हेल । यदप्येतसन्तुनित्यन्तामापाठियोगिदेवि एतवन्तुसमवेत वस्य सम्मवान विरोष , नवान्तुनिष्ठात्यालामावाप्रतियोगित्वमेतत्समयतत्वे प्रयो जकम् , परमते केवलान्वयिधर्ममावत्यैव तत्समवेतवापरे, कित्तनिष्ठ भागमावपतियोगित्वम् , ततनिष्ठात्यन्ताभावतियोगिवेपि न विरुद्ध मिति । तन्न, एततन्तनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वायतचन्तुसमयेताय पाप पतया व्यापकाभावाचाप्यामादे मापादित व्यापाखण्डनस्य युक्तावेन सरहार केवनान्यविधर्मे व्यभिचारादुकास्यन्तामायाप्रतियोगितात्य एत पन्तसमतत्वव्याप्यरत नसम्भवति खण्डनत्य अधुकरवाद । यदपि नवततन्मुनित्यादिग्रन्यासमव्यापकताबण्डनपर , प्रयोन हमित्यस्य समन्याएकमित्यादिति तद्यन्यसामगम् । तदपि न, समस्याए कताखण्डनस्यानवसरमस्तत्वात् , परोक्कापत्तिहेतुस्त पापाखण्दनस्यैव सावश्यकत्वात् । समयापरुताघटकायापकत्वाखण्डनेन तत्परत्यासम्मवाच । (एसमेतशिधात्यन्ताभावामतियोगिसमेतन्निटसमदायसम्बवादिनामावा प्रतियोगित्व वाच्यम् , अयथा सर्वस्यापि सम्मपावरावच्छिन्नामाव पतियोगत्वेनामसियापत्ते , तयार प्रमेयत्वादौ पमिनारोक्तधसति । एवमेतन्निप्रागमावप्रतियोगित्त्वप्यैतनिष्ठात्यन्तामायप्रतियोगितलेना विरोष कथनमसक्तम् , अत्य नामावप्रागमाक्याविरोधात् । अत्यन्तामाचपागमाययोर्विरोधस्तु दाधितादेव निरस्त " अन्तराश्याम रक रूप नास्तीति प्रत्ययात् , तस्य प्रागभावादिविषय कारले पूर्वापरकिंमध्यसमागमानवनि मध्यरक्तेपि नया प्रत्ययमानादिति ।"

·म्यायभास्करः। तन्त्र, अतिरिक्तात्यन्ताभाववादिमत्रे रफतादशायां वारशास्यन्तामावतावेपि मतियोमनाधिकरणकालावच्छिन्न स्वरूपस्य सम्बन्धलया बदभावात्ताह मत्ययामावात् । माचां ध्वंसप्रागभावयोरेर सामान्यधर्मावच्छिनप्रति योगिताकतया तादृशामतीतिविषयावेपि सामान्यधर्मावच्छिन्नपतियोगिताका मावतविशिष्ट प्रति तादृशखरूपस्यैव सम्बन्धावकसनेनोकापतिविरहात । उक्तयुक्तया रक्तपागभावदति तदत्यम्ताभावसिद्धावपि पटनागभाववति तद- त्यन्साभावासिद्धेश्च । प्रागभावहेतुतया पटवावच्छिनप्रतियोगिताका भावत्वविशिष्टस्योक्तस्वरूपसम्बन्धेन हेतुतयैव वा पटवति पटोत्सविधारणा आदमत्यन्ताभावहेतुत्वानावश्यकत्वात् । पटत्वाचवच्छिन्नाधिकरणे पट. स्वाचित प्रतियोगिताकाभावसिद्धिमात्रेण मध्यावनिर्वाह तदर्थ प्रा. भाराधिकरण ऽस्यन्तामावसापनत्य विकललाप । अत्रकेचित्- अयं पट एतचन्तुनिष्ठात्यन्ताभावमतियोगी न, एत. उन्त्वारब्धत्वात्, व्यतिरेकेण पटान्तरवदिति प्रतिरोधः, नचापसिद्ध विशेषणत्वम् , एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभावमतियोगित्वं फिचिनिष्ठात्यन्ताभाव प्रतियोगि- संसर्गाभावप्रतियोगिवन्याप्यत्वात्पागभावमतियोगितावदिति सामा पतस्तत्मसिद्धेरिति वदन्ति । यतु-किश्चिनिटेत्याधनुमान न सम्भवतिकम् , संसर्गाभाव प्रतियोगित्वस्येव तादात्म्येन हेतुत्वसम्भवेन व्याप्यत्वांश वैवात् ; किए यदि व्याप्यत्वं पेन केनचिपेणोच्यते तदा आकाशाभावस्यापि परादि वृतित्वविशिष्टत्वेन संसर्गाभाषपतियोगिलव्याप्यत्वाचन चायन्ताभावप्रति योगितामावाद्यमिवारः; अत्यन्तामादप्रतियोगितात्वेन तदुक्तौ साधन संसर्गाभावप्रतियोगितात्वेन तदुको साध्यसमानाधिकरणवृत्तिहेसुतावच्छेदकरूपन्गासिलो सायने संसर्गामाव स्वव्यापक वकरयम् , ·मासकामली। प्रतियोगितात्याय प्रविष्टान तस्यैव हेतुतावच्छेदकात समातिसंवेय गिति । तस, संसर्गागावप्रतिमोगितारवायच्छिन्नागायवदतियविशिष्ट म्यैव वह्याप्यवादिस्यनेन विवक्षितत्वेन वैवामानात् । स्वसमानाधिकरण व्याप्यमावच्छंदकधर्मान्तरापटिनस्यैव व्याप्यतापन्दकाइमित्या स्वप्समा- नाधिकरणपदेन सत्यापफरवस्यैव विवसितत्येन संसर्गाभायपत्तियागितस्य रक्तव्याप्यावे घटकत्वेपि तयापकवाभायात् । अन्यथा वदिनदन्यावृति स्वस्य बहिव्याप्यतावच्छेदकत्वानुपपतेः । राप्रतिपक्षता , पदपि यत्रतचन्तुनिमात्यन्ताभावप्रतियोगिर खतरवारहरवा भाष इति गतिकत्र्याक्षपेत तन्तुनिष्पागभावापतियोगित्वस्योपामियान एनत्तयारब्धवाभावच्यापास्य एतत् तुनिटमाग गावापतियोगिरवस्यततत्त्वच्छिन्नचिदुपादानकातिमासिकसपोदो एवात. स्तुनिष्ठात्यानाभावप्रतियोगित्वान्यापक-बात । एतत्तन्तुनिष्ठपागमाापतियो गिविनियोतत तुपदनमत्तन्तवच्छिन्नापित एव ग्रहणाचान्नछपागभावाप्रति योगियस्य प्रानिमासिकागोदारगावात् उजव्यतिरेकम्पालो बादशस व्यभिचारस्य दुवारत्वाविति । तन, मानिमासिकान्यत्वे सत्येतत्तन्वाररूप- वस्वैर पतिइतुतया विवक्षिसत्येन तदमागम्य तन्वच्छिन्नचिदुपादानक सदिसाधारणतया एतचन्तुनिष्ठभागभावामतियोगिरवस्य तथापकत्वामावे नागाधित्वासम्भवान् । उक्तमतियोगिवरूपसाध्याभाववति स निरुतत्व मायस्यापि सत्वेग पभिचारामावाच । नच एतसन्तुनिष्ठनागभावपतियो. गि प्रातिमासिकान्यायोमयावर उक्तत्वभावम्यापकस्य पक्षाचे বন্ধুবিনয় নিরুনিষ্টাব্যাপাদানগাবিবেচিত্রাবল্লাঘা धित्व दुर्वारमिति याच्यम् ;- साध्यासमानाधिकरणधर्मपद्यसाधावत्तनिष्ठा गावातियोगिताबळेदकमा समानाधिकरणयत्तियोधर्मस्तद्वत्त्वरूपस्य दी.

·न्यायभास्करः। पितिकासयुक्तस्योपाविलक्षणस्य तत्राभादेन तम्योपापित्यासम्भवात् । साधनवत्तया निश्चिते साध्यासमानाधिकरणधर्मवत्याभावात् । साध्या समानाधिकरणधर्मवतःसाधनवतया सन्दिग्धस्थापि तल्लक्षणघटकत्वे पृथिवी इत्तरेभ्यो मिद्यत इत्यादौ पाकजरूपामावादेरप्युपाधितापत्या व्यतिरेक्युच्छे- दापतेः पृथिवीस्वाभावव्यापकस्य पक्षावृते. पाकजरूपाभावस्य पत्ति तया सन्दिामानपृथिवीसम्त्वाव्यापकतनात् । वस्तुतस्तु पूर्वोक्तस्थापनानु माने सिद्धसाधनं दुरिम् , सिद्धान्ते मवयवातिरिक्तावययनही कारण असमायिकारणतया ऽभिमतसंयोगविश्वेषविशिष्टतन्तोरेव पटशब्दार्थतया तल तन्तुनिष्ठाभावप्रतियोगित्वाक्षतेः । विलक्षणसयोगस्य पूर्वमसिद्धवन तदर्थ कारकन्यापारस्य सार्थक्येनाभेदेपि कार्यकारणभावनिर्वाहात् । प्रर- शितं चेदं सिद्धान्तसिद्धाञ्जने । एवर्गशित्वादिस्यनेनावया समपेतत्वावर वजन्यतयोधिवक्षणे मन्मते ऽसिद्धिः । अवयवममुदायत्वविवक्षणे तु वैप ध्र्यम् , अपेक्षाबुद्धिवियेषविषयस्वरूपसमुदायवघटकविषयस्वमातम्यैव तया स्नसम्भवात् । किञ्च मिध्यात्वघटकाभावस्य तास्विकरले “एकमेवाद्वितीय" मिति श्रुतिविरोधः । पत्तु- तादृशश्रुतेलमिनभावशून्यत्वमर्थः, अभावरूपा धर्मा नाद्वैस निन्नन्तीति मण्डनोक्तेः, तादृशश्रुतेरखण्डार्यकत्वाद्वा न विरोध; नवं तादृशाभावस्य तास्विकतवन सम्भवति, तत्वावेदकपमाणवेपत्यामा- वाच्छुनेरेव तत्वावेदकत्वादिति वाच्यम् ,- मिथ्यात्वानुमाने स्वसमानाधि करणस्याधिकसचाकात्यन्ताभावस्य मण्डनमते साध्ये निवेशेन तस्यैव तत्वा- वेदकत्वात् ; तास्वियद्वैताभावविश्यकत्यादेव हि त य द्वैतमाहिमत्यादि बाधकत्वमिति मण्डनाभिप्रायात् ; किच्च तत्वज्ञानोद्देशेन मुमुक्षमा प्रवृत्ते स्तत्वज्ञानकार्योऽविधासस्वात्विको वाच्यः, तस्य मिथ्यात्वे तत्वज्ञान मायावेन तस्कार्यतानुपपतेः. एवञ्च मिथ्यात्वष्टकोऽ यन्ठाभावो भविद्या ·बतायी। यंसश्च मण्डनमते तास्थिको न स्वभावान्तरमिति | सन्न, अमावस्य सत्यत्वे नाभाववतस बातदधिकरणवाना अणि चाभावबघतदनुयोगित. यौरवश्यं वाच्यतया मावाद्वैतस्यापि दुमत्वापचे, । नचामावस्यतासम्म न्यादरामयरूपलाल दोष इति वाच्यम् - स्वर स्वायमित्यापनुममा सवस्य स्वसम्ब-धत्वे भामाश्रयापश्च स्वरूपस्य सम्बन्धत्वासम्मवान् । अन्यथा गुणगुण्यादिस्थगि स्वरूपस्य सम्बन्धवापती भवता तादात्म्यविलोपप्रसन्मान मिचाभावाय सत्यत्वे ब्रह्मपोत्यादिपक्षतावच्छेदका का.ते तत्र साध्याभानाद्वाधः । अभावान्यत्वस्यापि पक्षतापच्छेदकग नि- वेशे च जीवनाझमेदादेमिथ्यावासिया मेदवादापतिः । यनुमानान्तरेण तत्र मिथ्यात्वसाधने ऽयुक्तानुगाने श्यत्वादेः पारमार्थिकामाचे व्यभिचार । अभावान्यत्वस्य हेतुकोटावपि निदेशे चाप्रयोजकता , मिध्यावाभावे scযমৰ ঘৰফৰঘৰু এবি বা ব্যরuসন माशात् । भरिचानुमानवेशयामावस्य पारमार्थिकता स्वीकृत्याद्वितीय স্বাৱাৰীক দয়ামনিনজালগালামকি ধামকিলেজ। कारस्य युक्तस्वात् , उत्सर्गापवान्यायेन निषेधस्य तदतिरिक्तपरामरावा. इति शेष कुलतिलकायानस्ताचार्यस्य कृती न्यापमारकरे मंशित्वहेतुगम एकादशः।

·१६५ न्यायमाङ्करः। अनिरुपाधिपत्यभनो दादरः । सोपाधिकाश्च दृश्यत्वादयः, स्वबाधकाभिगताबाध्यतोषप्रयुक्तभानत्यं स्वयाधकामिमतावाध्यापक पति निषेप्यावेन विषयत्वं चेयुपाधिसम्म वात् । यत्रोपाधिस्स्याप्पः स स्वपदार्थः । शुक्तिसम्पादेः स्वपदेन प्रहणे तद्वापकत्वेनाभिमतमियशुक्तिरित्याविज्ञानं तदाऽगदापश्च सादृश्यादि स्त्र प्रयुक्तविषयताश्रयत्वस्य शुक्तिरूप्यादौ सत्तेन साध्यन्यापकत्वात् , वियदादेः स्वपनोपादाने सहायकवनज्ञानासाध्यदोषागदिश तदुपादानासम्मवेन शुक्तिलप्यादी प्रसिद्धस्य तस्य वियताविसाधारण साधनाव्यापकत्वात् एवं स्वबाघकशुक्तिज्ञानाबाध्यबाधकं नातरजतमित्य विज्ञानं ताशवाधक प्रति निषेध्यरवेन शुनिलप्यादपियत्वेन साध्यापकत्व त् , आकाशादि बाधकधियानाकामादबाधक ब्रह्मज्ञान २ या दशकापा भावेन साधनाव्यापकत्वात् । यद्यम्युक्तापापियस्य द्रुतमते न मासाद्धपम्म, शुक्तिरूप्यादरनिर्वचनीयस्याननीकारात , तथापि परी येवोगाधिकपना ना प्रसिद्धिः । हतारुभयगतेऽ स्पष्टवस्य वक्त मन पररीत्यापि दोपस्य वारर्ण यत्नात् । केवल दोषमपभानत्वस्य बाधकज्ञानं पति निध्ययन विपपत्वस्य च सन्मते पञ्चपाधारणपेन मापनाव्यापकत्वास भवात्स्व. बाधकाभिमताबा यत्न विशेषणम् । दैववादिना शक्ति प्यादेधिकायी कारातमतरीत्या नोपाधिसम्भव इति सूचनायाभिमतेत्युक्तम् । नच स्वत्य क्यानुगतस्यामाचन सालमातिमासिकसाधारणगिमायापफरवन्नोकोपाधे- सम्भवतीति वाच्यम् ; वाकया स्वभाबन्धावच्छिन्नम्वनिष्ठापच्छेद ताकभेदवदोपपयुकविषयत्वतादात्म्योभयसम्बन्धन किधिनियत्वाय ता. भेदवावकज्ञानाने झापित प्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारवतादाम्पो. भयसम्पन्धेन किविशिरस्वाप पोपाधि वात्स्योत्स्वस्थाननुगतवपि क्षतिविरहात् । - ।

·भासतापी । . - एतेन वनाधकत्यादी स्वयावयाप्यत्वं यदि स्वजनकाज्ञाननिवर्तक निवपत्त, तदा जनफरवम्यादच्छेदपटितवादपसिनाच' द्विपयकामानवानिरूपायोइकमदेन मिनायाजवर्तकस्वपटकनिधि जारभ्य ध शुक्तित्वप्रकार के विशेषत्वादिसायच्छेद फोदन भिन्नत्वादननुगम. , न हि स्वत्वयाननुगतरपि तदनुगमसम्भवः, दप বলবেন কথা কাঞ্চন বালিজনক্ষলানা লুনার , নখ नोत्तोपासाय341 तेति निरस्तम् , शुक्तिरूप्यादेपाधिरवे तजनक नाया एव ससर्गोन पविएतमा लनकतानागननुगतोपि क्षतिविरहात् । सम्बन्धाननुगमस्वादावत्वात | ঘানানষ্টাল पूर्वरितावच्छेदकधर्मवरतापजनकलानामवच्छदक देपि तादृशधर्मलेनानु गमस मवात , स्वावच्छेदकापरितस्यास होगाधिरूपस्य जनकत्वस्य तत्वस्य वा सभाच । कपालमतन्तुस्वाच्छिन्न जनकताना च द्रव्यजनस्तावे नानुगम इप्यत एव । अतएव होधिताववयवमन्य प्रकृतानुमितिजनकता वच्छेदकविषयतादेना-दयव्यतिरेकव्यासिविषयतयो सत्पतिपक्षमन्थे च विरोध्यनुमिति जनकतापेन नानाविधव्याति जनकनामा चानुगम कृतः । यदपि तूलाज्ञानास्वीकारपक्षे शुक्तिरुप्याद्युपादानमूनामाज्ञाननिव- मज्ञानानाध्यदोषापसिद्धया उक्तीपापिर्ने सम्भवतीति । तन्न, तूना नाकारंगैव उतोगापिकथनात | तूज्ञानानीकारे तु स्वनिष्ठ विषयताप्रयोजनोषप्रयोज्यस्पियताश्रयान्यस्व बिनामाभिरत बाध्यावर , शुक्तिमप्यनिष्ठाविषयता योजकसायाविरूपदोषपयोज्यविषयताश्रयत्वाम सादृश्यादिरूपदोषे अभावाचाहादापप्रयोज्यविषयमावतस्य साध्य व्यापकत्वात् , पटादिनियविषयत प्रयोज काविद्य दादापप्रयोपविषयताश्रय स्वस्याविद्यालादापमापारण्यातदन्यदोषप्रये ज्यविषयतावातावहे ग घटादैः सारनासक वैनोशस्विसम्भवात् । अथवा तमालागासीकमते अविद्याति ·ज्ययमास्कर । रिक्तदोषप्रयोज्य-विषयतावत्यमुपाधि ,तस्य शुक्तिरुप्यादौ साध्यव्यापकत्वा द्धटादौ साधनाव्यापकत्वात् । देहात्मैक्यादावविद्यातिरिक्तदोषाभावे तत्र साध्यव्यापकस्यामावेन तस्योपाधित्वासम्भवे तु स्वमिथ्यात्वनिश्चयानिधित मिथ्यात्वकदोषप्रयुक्तभानवमुपाधियोध्यम । नच निश्चयावस्य धर्मिता चच्छेदकादिभेदेन नानादादननुगम इति वाच्यम् , स्वावच्छिन्नप्रति बन्धकतानिरूपित्म तिवध्यतावच्छेदकत्व स्वसामानाधिकरण्योभयसम्बाधेन विश्यताविशिएविषयता शून्यन्वरूपानुगतनिश्चयत्वस्यैव निवेशात । माया संशयानात्मकमिथ्यास्वनिश्चयमादायवापाध्युपपादनसम्भवेनान्याशे सशया रंगकम्य मिथ्यावनिश्चयस्यासमपि क्षतिविरहात् । यद्वा प्रभारितान्तरानव च्छिन्नमिध्यावनिरूपित्तकारिताकत्वमेवानुगत मिथ्यात्वनिश्चमत्वम् , संशये कोटद्वयीयपकारतयारबन्छ यावच्छेदकभावस्य सपनिपक्षप्रायसिद्धत्वात् । जातेरल्याप्यतृत्तितास्वीकतामश्रादिमते तु सशयल जायनवच्छेदकमिथ्यात्व विषयित्ताफत्वमेव गिध्यावनिधयत्वम् । स्पष्ट चद केवला वगिअन्धगादा धर्याम । वस्तुतस्तु सन्देशीत्याकारप्रतीतिसिद्धो विषयताविशेषतशयत्व मित्यम्य स्वयमेवा युपगताया मिथ्यात्वनिष्ठतादृशविषयताभिन्नविषयताकस्य मेव मिथ्यावनिश्चमत्वगिति सम्भवादननुगमकथन स्वाभ्युपगमविरुद्धम् । यदपि नेहनानेति श्रुत्यादिजन्यनिधयेनेश्वरीयनिश्चयेन च दृश्य मात्रस्य मिथ्यात्वेन निम्मितवादतादृशदोपामसिद्धिरिति । तन्न, नेहनानेति श्रुतिजन्यबोधस्य ईश्वरीयज्ञानस्य च मिश्यात्वनिश्चयरूपत्वा सद्धेः सिद्धावपि दोपगिन्नयलभिन्न तदविशेष्यकामध्यावनिश्चयानिश्चितमिथ्यात्वकत्वषियक्ष णन दोपागवात् , उन्नतिजन्यम्येश्वरीयस्य च निश्चयस्य दोपभिन्नम्वभिन्न विज्ञप्यालेन तदविशेष्यावाभावात् । स्वभिलावियोप्यकमिथ्यात्व- निश्चयानिश्चितमिथ्यात्वकदोपप्रयुक्तमानवस्य घटादावपि सत्वासाधना व्यापकत्वनिहाय दोषभिनेति । स्वभिन्न यहोपभिन्नमीश्वर तदशिष्य ·शासमुक्तावली केष पटाविय मिथ्यत्यादिनिश्चयेनाविद्यास्पदोपमिथ्याय निश्चितामति सा. धनाव्यापकत्वनिर्वाहात् । - - यदप्युक्तरूपस्य पापित्वन्न सम्मवति , शक्तिरुप्यतज्ज्ञापकोपी मिथ्यस्यातिनेश्वयमादाय मायाव्यापकत्वात् , यत्र प्रतिमासिकान्तरा विशेष्यक स्वविशयकमिश्यावज्ञानन्न जात तत्र साध्याध्यापकत्वाचेति सन्न, सबसे प्रमायिनोमयमतसिद्धवस्य च निश्ये विशेषगरवात् , কিন্তৰ গৰখী বিনি লিগ্রাম সামিদামিমৰ আবিদ আবাসবায় সমবান রাবিহার । শিল্প यदोषभिन्न स्वस्थाने स्वाभावाविशेष्यफत्वम्य निवेशेन नेहना नेत्यादि श्रृयादिजन्यरोषवारणस्य प्रातिमासिकान्तविपकनिमित्या विभासिविशेष्य कमिप्यावनिश्चयसप्रस्म च सम्मवात् । . . पदपि दापत्यम्य सकलदोषानुगतस्यैकायाभावादे कदोषप दोन- लेन निवसे तमकमानतस्य न साध्यध्यापकतासम्भव , मन्यतमत्वेन रूपेण दोषाण निवारा अनन्तदोषपरितान्यतमत्वस्य दुयत्वापति , नाव दन्यतपस्यपक स्वरूपतो निवेशासुज्ञेयस्वेप्यविधा-पदोपाणामेव साद दन्यतमापरूपेण निवेशसम्भवेनावाध्यान्तवैवोपनि , न रूपेण माध्यापकतामाहातभावश्च , भ.यथा प्रातिमासिकानामन्य तमनव रूपेण तादाम्यसम्बन्धनोपाधि वम्यापचि , विश्व स्वामादिभ्रमे प्राप्तीतिक दोषस्यापि सम्भवेन तम्य स्वयाधकजाप्रदादिवाध्य धेन माध्यव्यापकत्व हानिधेति। तदपि न, भावावच्छित न यता निरूपितजनकनावावेन दोर जामनुगमात् उक्त हि प्रत्यक्षमणिदीधितो-- "श्रमत्वावच्छिन्नकार्यतानिरू पितकारणताशालिव च दोषत्तमि " ति अन्यायनिजातिस्वीकर्तृमि मादिमते प्रमत्वस्याच्याप्यत्तित्वपि वातिरूपतासम्भवेन तस्याप्यनुगतसात् ।

·न्यायभास्करः। जतेरव्याप्य इतित्यास्वीकारेमि स्वप्रतियोगिनिष्ठस्वस्थानुयोगिनिष्ठविशे- प्यतानिरूपितत्वस्वावच्छिन्नत्त्वैतत्रिमसम्बन्धेन सम्बन्धविशिष्टान्यपका रतानामित्वरूपस्यानुगतभ्रमत्वस्य गदाघरेणव हेतुमन्य निर्वचनात् । भन्यथाख्यात्यस्वीकर्तृणा निरूप्यनिरूपकभावापनाविषयताकशानद्वयस्य मम रूपरवानीकर्तृणा सिद्धान्तिनाग्मतेपि स्वनिरूपकज्ञानानिरूपितत्वस्वनि- रूपितत्वोमयसम्बन्धेन विषयताविशिष्टविषयतावज्ज्ञानत्वं ममत्वमित्यनुगम प्रकारस्यास्माभिनियाथार्थ्यवादे प्रदर्शितत्वात् । सद्विविक्तत्वरूपमिथ्या. स्वविचारे प्रमत्वस्य जातिरूपतायावदवच्छिनजनकत्वेन दोषानुगमस्य च भवत्तेवोक्तस्वेनावाननुगमोके सन्दर्भविद्वत्वाच । अन्यतमत्वेनापि दोषाणामनुगमसम्गवः, अन्यतमत्वस्त र स्वरूपतो मानाशीकारेण दुई पताविरहात् । नवं व्यक्तपन्यतमत्वेनैवानुगतप्रतीत्युपपछावतिरिक्त जात्य सिद्धयापपिरिति वाच्यम् ;- इष्टत्वात् , सिद्धान्तेतिकिजातेरनीकारात् । नचावियाम्पदोषाणामेवान्यतमत्वेन निवेशसम्भपेनाषाध्यान्तवैयमिति भविद्यातिरिक्तदोषमात्रनिष्ठान्यतमत्वघटितोपाधायबाध्यान्तस्या- निवेशात् , भविपासाधारणतबाटतोपाधापेव निदेशात् , अविधासाधा रणान्यतमायतदतिरिक्तदोपमात्रनिष्ठान्यतमत्वयोर्मेदार , समाध्यान्साघटित तादशान्यतमत्वपटितस्य लघोरुपाषित्वसम्मवेपि प्रकृत वैमानवकाशात् । ने च तादशलघुरूपस्योपाधिस्वासम्भवः, वेन रूपेण साध्यव्यापकतामाहक सर्कामावात् , अन्यथा मातिमासिकानामन्यवगत्वेनोपाधित्वापचिरिति वाच्यम् ;-- सचाया विशिएसत्तायाध द्रव्यत्वव्यापकतामाह कतई वोपनन्यज्ञानविषयत्वाविघान्यदोषजन्यज्ञानविषयस्ययोरपि तत्सम्भवात् । मातिमासिकानामन्यतमत्वेनोपापित्त्येष्टत्वात् । देहागैक्यतिरिक्तदोषा भावे भविद्यातिरिकदोषनिष्ठान्यतमत्वघटितस्योपाधिस्वासम्भवस्त्विष्ट एव , देहात्मैक्ये साध्यव्यापकताभनात् । तदानीगवाध्यान्तघटितस्यैव तत्सा पारमेन उपाधिस्यसम्भवात् । स्वामादिममे प्रानीतिकदोपस्य सम्भवेपि वाच्यम्- ·साबसाळी । परिधिनिरिचादिदोषरय व्यावहारिकम मायामय सम्म म तमादायोपाधलापादन गत्वात् । तथा च दृश्यतानुमाने तो पापिद्वर्ष दुर्वारम् । गत्य चोपाविदयस्य विपक्षादक्षणातुच्छाच व्या धृतवारमा यसग याप्तस्योपारिवमिपुनपनगतेऽभ्युपाधिस्वनिक्ष: । निक फोपाधिसाध्ययोयतिरवल्यासिसवाय साध्यामापाप्याषाभाषकर मति सायनामापकत्वमुपाषित्वमिति मतेपि नानुपपतिः । यत्तु समाजान मामाध्ये देहास्मेत्ये मिथ्यामने सापाव्यापकरवाना गयोरपाधित्वसम्भव इति । तन्न, नेदं रजतमिति प्रत्यक्षस्य शुक्तिरुप्य पाकतामनाएं देह रति प्रत्यायशपामाण्यवानागास्कन्दितस्य देहानेकप गायकरपा तयाध्याविधादिस्पदोषप्रयुक्तमानत्वस्य सवारमाध्य व्यापकतानि हात । तम प्रयासमानापार प्रमाणाभारात् । सम्पपा तम्यापि मप्रमान्यामायावेन पक्षान्तावापत्या सिरसापरस्म दुरित्लान् । यदपि- पर्वतायया वृत्यन्यत्वादिवसापनवपक्षमातम्याएतकविशेषण यषेनु परेतरत्यतुरमात्वान्नान पोरुपाधिषसम्म , उक्तं हि मणौ नहि पोला पायातकवेनानुपायो उपाधिलक्षणस्यातिपाति , तबानुकूल चर्कामायेग यावानिश्चयात् , आपोशीले च नकोस्त्येव ; एवं पर्वता क्यवृत्त्यन्यत्वादिकन्नोपाधिः पक्षगालव्यावर्तकविशेषणाया " दिति ; तथा च पक्षेतरस्वत्यस्येन पर्यायवृत्यन्यत्वादेर्ययोक्तमणिवाक्येनुपाधि स्वमुक्त तथा शरशयो स्वायत्याधुपाध्योरपीति । तन्न, বিষ অতিৰিক্তস্বাতৰিবস্থানকাল पर्वतावसतिपिशेषणस्य पवावस्वरूपादिनो विपाश्चातकस्वेन दृशान्तानियोगायोपि साधनसातव्यावर्न कपिशे मन माया अराध्यान्त ·१७१ न्यायभास्करः। ধাৰাৰ न च सापनमत्तामात्रमार्तणनाम साधन. पद्विपक्षाव्यावर्तकत्वम् , साधनवविपक्षनिष्ठभेदमतियोगितावच्छेदकतामा भनवच्छेदक यद्विशेषणं तद्घाटेतस्वपर्यवमितम् , तमा च पर्वतावयव वृत्त्यादिकं विशेषणान्यावादिनिष्ठाया उक्तावच्छेदकतामा अनवच्छेदकमिति म सद्धाटेतस्पोपामित्वन् , साधनवाद्विाशे गयोगोतकाश पर्वतायमच वृत्त्यायस्वादिमते भेदासत्वात् , भान्धनविशेषणस्यादयस्य च साधन वदयोगोळकनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकतातद्वस्तिस्योपाधिस्व. राम्भवादिति वाच्यम् ;-- तथामति प्रकृते साधनपद्विपक्षापसिद्भया प्रक तोपापोस्तशिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छे कतानवच्छेदकविशेषणपटितत्वस्मा-- सम्भनेन उपाधितामा दुर्वास्त्वात् । ग च यद्विश्रेणषघटिनस्य यस्यो पारामयादिने धमिणि प्रकृतसाधनवाविपक्षत्वोगपागावोस्नि तत्र सदिशे पणं साधनवदिपक्षाव्यावर्तकागिस्य माध्यान्तविशेषणस्यापि तादृशसानागयो रुपाधितासम्भव इति वाच्यम् ,- प्रकृतानुमाने प्रत्यादिना नाम वक्ष्यमाणतया पक्षस्यैव साधनयहिपचलेन तव्यावर्तविशेषगटिनले प्युपाधित्वाविरोधात् । पहिरनुग्णः कृतकवादित्यादौ पक्षे साध्यामा निश्चयशायां पक्षेतरत्वस्याप्युपापितरोग सर्वसिद्धलान् । मदपि यद्गवच्छिन्नमतियोगिताकामावत्वं साध्यागावव्याप्यता बच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नस्य माध्यापकावनिम्धयादुप:धित्वम् , यथा गान्धनस्वायच्छितागायत्वस्य भूमाभावव्याप्यतावच्छेदन स्वाउनुपावच्छिन्न स्य तथास्वम् , प्रकृते च समाजाभिमतावायदोपययुक्तभानवतावष्टिना भाववस्य लघुना दोपप्रयुकामानवस्वानाच्छन्नाभानवे पाप्यतायोद कान्तरेण घटितवानीलभूगत्यादिश्यापनावच्छेदकाय.भाउन न तव्या वभिगोपामिनाशगतः ; एनं द्वितीयोपामावनि; अ एव शरीर ·२७२ शास्त्रमुकायरी। नन्यत्वाभावत्वाय नफर्तजन्मत्वाभावव्याप्यतावच्छेदकत्व लघुना जन्य- त्वप्तामान्याभावत्वरूपन्याप्यतावच्छेदकान्तरेण घटितत्वादित्युक्त मणाविति। तदपि न, विशिष्टाभावस्यातिरिक्त वेन धमिभेदेन वैय्याभावात् । स्वस मानाधिकरणब्याप्यतावच्छेदकान्तरघरितत्वस्यैव व्यर्थविशेषणतारूपत्वात् । न च विशेष्यविशेषणाभावयोव विशिसभावरूपत्वाद्वैग्याक्तिनिर्वाह इति वाच्यम् ,- तथा स्वीकारेवि वैग्यासम्भवात , स्वसमानाधिकरण व्याप्यतावच्छेदकान्तरेत्यत्र स्वसमानाधिकरणपदस्य स्वव्यापकपरत्वात् । भन्यथा बदिमानवाहमदम्यावृतेरिस्यादौ पहिमदन्यानित्यव्यापि वहि व्याप्यतावच्छेदकसानुगप । पपमानाधिकरणपदस्यो कार्यपरत्वामिमा येणेष सामान्यनिहतो गदापरेणामिहितप्- " तत्तद्रमविच्छिन्ननिरुपित विपिगन्यतमविषयिवानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य लक्षणत्व (वधिक विकासकतया विशेषणमाक्यमित्यवसेम " मिति । । पदपि येन विशेषणेन विनापि व्याप्ति गृह्यते तदेव न्यविशेषण मिति स्वीकारादुकायले वैयर्यप्तम्भव , माध्यान्तविशेषण विनापि दोषमयुक्तभानस्वमात्रस्य साध्यच्याप्तिमसम्भवाव , उक्त. हि मगा- " उत्तरमले शरीराजम्यत्वे व्यर्थविशेषगत्वम् , तापवन ज यतिस्पन च्याप्यत्वात् , येन विशेषणेन विना न व्यासियते तस्यय याप्यनाव च्छेदकापनियमात् , ष एव प्राणेन्द्रिय पार्थिव रुपादा पान मध्ये गावस्यैवानियमादित्यादौ रूपादिपु मध्ये इत्य मापारमपि पथम्, वेन विनापि पाहा " दिति । अत्रोच्यत येन विशमन बिना ब्यामि तदेव स्पर्मविशेषणमित्याय न्याप्तिमहत्वसमानाधिकरण भदपतियोगितावच्छेदकविषयिसानिरूपकनारच्छदकाव यत्र तत्र व्याप्यता बच्छेदकरयामाय , यथा जन्यत्वाभाव मयस्वाभावच्याप्प इति प्रहे সন্ম নিয়োগবিবিয়াৰ शरारजन्य + ·न्यायमास्फरः। त्वाभावय न व्याप्यतायच्छेदकमित्यर्थः; स चायुक्तः, बहिव्याप्ययानिति व्यातिप्रहे धूमदायच्छिन्नविषयतावद्भेदसत्त्वेग धूमत्वस्यापि याप्यताव च्छेदकरयामावापः । न च विधिद्धर्मावच्छिन्नविशेष्माययाप्तिमहत्व समानाधिकरणभेदमतियोगितावच्छेदकविषयितानिरूपकतामध्छेदकत्वं यस्य तस्य तद्व्याप्तमवच्छेदकत्वाभाव इत्येव पासिः, तसार निर्मितावच्छेदक कच्यातिमा घटाविनिरूपितघटसंयोगादिनिष्ठज्यामिमहेपि धगत्यायच्छिन्न विषपितायवेवसत्त्वेपि न क्षतिः, यत्पदेन बहिन्यासरेव ग्रहणादिति वा- ध्यम् ;- साध्याभावववचित्वादिरूपव्याक्षेमत्वानोकस्वादिरूपहेतुताव. च्छेदकभेदेप्यभिन्नतया भालोको बहिन्याप्य इवि प्रहे भूनावावच्छित विषयिताबद्भेदसत्वात् । नचान व्यातिपदेन हेतुतावच्छंदकपरितहेतु समानाधिकरणेत्यादिन्यामिरेव विवक्षिता, किंचिदविछिनविशेष्यनत्वं च नोपादेयमिति वाच्यम् ,-तथा सति शारीरजन्यत्वाभावस्वावच्छिन्नसमानाभि करणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकरवागावटितव्याधितो जन्यरवसागा न्याभावदावच्छिन्नसमानाधिकरणागावप्रतियोगितावच्छेदकत्वासावघटित- न्मातभिन्नतया शरीनिम्पत्वाभावत्वपटितव्याप्तिमहत्वसमानाधिकरणभेद प्रतियोगितावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्याभावेन तादृशव्याप्तयका च्छेदकताया दुरित्वात् । एवं स्वाधकाभिगताबाध्यदोषमयुक्तभावता भावत्वावच्छिन्नघटितव्याप्ती तादाभानन्यस्यावच्छेदकलामा अनपायेना बाध्यान्तविशेषणघटितस्योपामित्वं दुर्वारमिति । यदपि केवलदोषजन्यज्ञानदिपयस्वे साध्यव्यापकताप्राइकतर्कसत्वे प्यबाध्यान्तविशेषणवाटते तदभावेन साध्ययापकत्वाभावाचघटितस्य नो पावित्वमिति । तन्न, शुद्धसत्वविशिष्ट सत्त्वयोव्यावव्यापकतावदनापि तत्सम्भवात् ।

·হাৱg#বী।
দু পাথালংশামিষধঘারাঘলয়ানববৰৰ
আমি , মুখে যুবকনিষপতাকাবাসী
লবিংবধৎপন বানর , যাৰী ৰাষ্টালংৰণিৰসৱ ধৰ
ধাৰাবাৰা বৰ যি ৰাণৰাৰ ।
।
য লিক লাপির পবলি, গাণীবিরক্ষিত।
tিuানুন
নিশাৰণ ৰাণৰাহ , শস্যৰ যুৱসম্বাদশ
ধ্বাঙ্গীত}ি। লং, খিষ্টান বানাৰিষাকৃত
এই বিবাগন বিরিয়াল বিনে
কারাবিয়াৰণশিৰ ঘৰত্বাক্ষর-যমুনাফা--
বাংলানালিসা, ক্ষমাশন বল ৪ দল
বা।
দৰ বাৰিশংসস্তুধি , র ব সাকি বয়ক
সাক্ষাবাসিং ধাধনাৰাৰোব।
অনু লাংবানিথিনেয়া যাবে বয়া}ি খি
হবিগুণ সুশিমালবাহাবাসার ব্যাথা।
মিলন , গানদের ধিংসাবহ ব মাৰেৰ বা
গণবিব নানিয়া হ্যায় মাগনা বলব্যি
শিরি । রস, বিনাখনৰমান্থাবনাবৰিখ খাবার
এবি । বুম মরিসfti Mথাবোৰী গলাবদ্ধতা।
হন মারা যাবে। মায়ামৰযর বানু।
বহাল ফ! এহারিরি!!! Blaখুশ
অন্যায় ।

·न्यायभार । । ঘৰ সরিজোগীৰোবালি। বৰ বিৰষদ্ধকালৰি करणकालासम्बन्धित्तम् । एतेन प्रतिभासमानकारिख यथज्ञानविषयानब फछेदकत्व तदा शुक्तिलपादेरमत्त्ववादिना गावाना मते शुक्तिरूप्यादे स्पतासमवेग तेषु तदसिद्धे साध्य पापक्ता , नगत्यन्तासत्वादेव न तनाज्ञानविषयावच्छेदकत्दागति तदभावस्यापतत्वात्माध्ययापकत्वमुपपन गिति वारुपए , असतस्सवेन धीवादिना भवता तासम्भवात् ; TE गादिति ज्ञानवच्छशशज्ञानस्य युद्धत्वात् , स्वकालवव्यापशावधीकरण प्रतिभासमार शरीरत्वमित्युक्तापी शुक्तिसम्यादी तदसिद्धि , असतस्यकाका प्रसिद्धरिति निरस्तम् , निरुकातिमासमात्र शरीरतस्यासस्ववादिमते युपपोरिति । इति शेरसिकाय यादवादिनिवासरसिकात्याननसाचार्यस्य कृती যখNংকা থংখাজনুন নিকষাঙ্গী রায়। न्यायभास्करमन्ध समाप्त ।