96255No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ceway UPAMA NA CHINTAMANI BY GANG ESIOP ADHI YA YA.. A Celebrated Treatise Os TE COM'ARISON OF THE NYAYA PHILOSOPHY. Edited By PAND!T JIBANANDA VIDYASAGARA B. A. V11 LA DR1 Calcutta. PRINIED AT THE SUCHARU JASIRA. 1872 6OOOOO B.A. .ایر) To be har from Punt Jibuona Villy'tsugara scrit College of Caluutta.

·१० ... w ... पण्डितकुलतिलक-पूज्यपाद श्रीमत् तर्क वाचस्पति पाद-प्रणोत-प्रकाशित-पुस्तकान्येतानि । १ आशुबोध व्याकरणम् २ धातुरूपादर्श: ३ शब्दस्तोम-महानिधि [संस्कृत अभिधान ४ सिद्धान्तकौमुदी-सरलाटीकासहिता ११ ५ सिद्धान्लविन्दुसार वेदान्त ६ तुलादानादिपद्धति [वङ्गाक्षरैः] ७ गयाश्राद्धादिपति ८ शब्दार्थरत्न ८ वाक्यमञ्जरी वङ्गाक्षरैः १० छन्दोमञ्जरी तथा वृत्तरत्नाकर-सटीक ११ वेणीसंहार नाटक---सटीक १२ मुद्राराक्षस नाटक-सटौक १३ रत्नावली १४ मालविकाग्निमित्र-सटीक १५ धनञ्जय विजय-सटीक १६ महावीरचरित १७ सातत्त्वको १८ वैयाकरणभूष १८ लोलावतो २० वोजगणित २१ गिशुपालबध- २२ किरातार्जुनीय- २३ कुमारसम्भव- ... -- ·तत्त्वचिन्तामणौ उपमानखगदः । थीमद्गङ्गशोपाध्याय विरनितः । FDMES वि, ए, उपाधिधारिणा पोजोवानन्द विद्यासागर भट्टाचार्याण मंस्कृतः । --- कलिकाता-राजधान्याम सुचारुय न्त्र मुद्रितः । 11 . --.

·RMIC LILRARY Ouru ·गोशाय नमः। तत्त्वचिनालणौ। उपसान, रबर सा स्वप्रमाकर मामुपलानमिति केचित् । माह पञ्च प. भार्यान्सर । तथाहि । मायाहाराट बाधितासित मार दन न प्रतिपदाची मर्या सर्व माना पत्त: २.गाला- ५ सय सामन्टमासाहायस्य तदवाने तुप कोच न च थाभगः सामान्याता व भय वास्यां तद्योरिनियाच्च बढ़- और पेश व्यय सानघटाटो हामा छोरदर्शनात् ! या मात्र व्यवहार सिद्दी निरिम। नाधि साथ- र माज्याचा , जलोपना मानपाययमात नसबत् गायि र ? म त नरामद.. अपतनमान । प्रमाण वायकि पिता या विसावेदान्टल गहन चान पद प्रसाः । यस भितम् । नौ व्यभिचारादनक.पा- प्रयमः माटयपटव्यत्यकिय नस्वादिलित-- वद्यमास्यवसामान्यात मापदायी .. दयविश चवच नसतो , न ·२ तत्वचिन्तामणी। अतएक । गुगाः कर्म वा गुणकर्मत्तित्वात् नच सदृशाश्रयट त्तित्वादेव तत्र व्यवहार: म्वाश्रयवैसाहयेऽपि तत्र तत्प्रतीतेः । नाश्रयमादृश्यात्तत् सामग्रीग्रहात् वाधकाभावाद विशेषेण वैप- रीत्यसम्भवाच्च । नापि सामान्यं तच्हि न मर्वत्तोक मन-- भ्युपगमात् सुसहशमन्दमहशव्यवहारानुपपत्तेश्च। अथ विजा- तीयत्व मत्यवयवगुणकर्मशक्ति भूय: सामान्यं तत् अतएक दूरस्थे प्रतियोगिनि भूयः सामान्याज्ञानान्न तव माश्यप्रत्यय: वलं प्रसाद इतिवत् बहुत्वस्य समुदायस्यैकान्वादे के मामान्य मिति धीप्रयोगी अन्यथा वजाद्यपि अर्थान्तरं स्थात् सामान्य- बत्याल्पदास्यां सुमहामन्टमर व्यवहार: तदुच्यते। सा मान्यान्येव भयांशि गुणावश्ववार्मणाम्। भित्र प्रधान सामान्य व्यक्तं सादृश्यमिष्यते इति माजान्ये प्यरपिदइयवत् यमज डयोरवयवादिन्ये गुरणादौ जातौ च सहमप्रत्ययात् विम दृशयो: करभरामभयोम्तमत्त्वाच नापि धस्यन्तरे धर्यन्तर- वृत्तिधर्म बाहुल्यम् अमाधारण धर्मशान्य व मति तङ्गतभयो धर्मवत्त्वं वा स्वनिष्ठात्यन्तामाश्प्रतियोगिधर्मममानाधिकरण भयो धर्मवत्त्वं वा त्रिचतुःपञ्चादिभेदेन भूयस्वस्थाननुगत त्वात्। नापि कपिलवचित्वपर्य वमन्नं विसहशयोरपि हस्तिमशकयोः सादृश्यप्रमङ्गात् । तदुक्तम् । एवं जाति- गुणद्रव्य क्रियाशक्तिषु धर्मनः । एकैकदिविसामस्त्यभेद कत्र चित्रतेति ॥ अथ व्यावर्त्तकधर्मापेक्षया तद्गतधर्म- बाहुल्यं सादृश्यबाडल्यश्च लिचतुरादिष्वनुगतं हस्तिमशक योस्तु बहुव्यावर्तकं साधारणन्वल्पमतएव भेदाधिष्ठानमुच्यते ·उपमानखण्डः। इति चेन्न व्यावर्त कमममये नाल्पना गणितेनापि सादृश्य- व्यवहारात्। किञ्च सामान्यान्यात्रयभेदेनाभिन्नानि भवन्ति सादृश्यन्तु भिन्नम्। सामान्यं नि:प्रतियोगिकं तदनिरूप्यञ्च । सादृश्यन्तु सप्रतियोगिळं तहीव्यङ्गश्च । अथ भेदेसति तगत भयः सामान्य वत्वं माश्यं भेदश्च प्रत्याश्रयमन्यः सप्रतियोगिक शति चेत्तर्हि साश्यस्य भेदघटित वेन तस्मात् मग इति स्थात् नतु तेन तस्य वा सहा इति स्वात्। नच माश चापि मप्रतियोगिकले तन्मात् महश इति स्वात् अवयो डि प्रतिमयोगी नतु प्रतियोगिनि अमावेपि महानि अतीतिमाशात् ॥ अपिप तबर्मवत्वं यदि माश्यं तदा तत्ता नत्ययो: नरनात्। तदर्भवत्ता हि तत्ता तदन्या च तदन्ता यदि च तव तहत्ता तदा तदेव तदिति खात् । तपाज नर्मवत्ताजाने प्रयभिज्ञानवत् सोऽयमिति स्थात् नतु तद्द- दिति। एवं तहतैव हि तत्तेति गवयेऽपि गोब दिव्यपदेशो स्वातास् गोगतमामान्य योगित्व न गोवत्तत्ताश्रयत्वात् नापि विशेषः प्रत्यक्ष वात् न ममवाय: तितत्त्वात् । इत्यतिरिक्त मारण्यं यत्तु माग्नं भावोऽभावो वा भावोऽपि सगुणैर्निर्गुणे तो निर्गुगामप्याश्रित मनाश्रितं वा। आश्रितमपि सामान्य- नि:मामान्यं वा सामान्यवत्त्वे स्पन्दोऽस्पन्दो वा निर्गुगां नि:- 'मामान्यामाश्रित मनाश्रितमने काश्रितं वा। इति यथायथं सप्तपदार्यान्तर्गमिति तन्न व्यवहारानुपपत्ता तहिर्भावात् अन्यथैताणविकल्पेन सामान्य विशेष समवायानामपि द्रव्या दिवयधभत्तदन्तर्गतत्वं स्वादिति ॥ ॥ उच्यते ॥ ० ॥ असाधा ·तत्त्वचिन्तामणौ। मिति नानुगमः। रणान्य महतबहुवर्गव त्वं तत्माइखं यमजाद्यादि माधारा भेदाघटिततया च निरवधि तङ्गतबहुधर्मवत्वं तन्निरूप्य मिति तनिरूप्यत्वमेव तस्य सप्रतियोगिकत्व तवापि मादृश्ये तदेव मप्रतियोगिकत्वं नतु भेददीर्घादियदावधित्वं तस्मात् महाग इति प्राय यापत्तः । बहु नञ्च विचतुगदिसाधारगा- न चातिप्रमङ्गः हस्तिमशकयोरपि प्रावि सुग्वित्य:पिनादिना मादृश्यात् अतए । वैमादृश्ये ऽपि आह्लाद- कलादिना सन्द्र इव सुख बहुक्षीरवादिना महियीव गो- रिति । बम्बपततधर्मवत्त्वेन मुनामदास गाम् । गत एप गपये गोमाभ्यं सन्दत हवन्त्वने व विवेचयति मा गावोऽगु थायन्तीत्यत्र में नाश्य बराऽप्यताम् । वत्वेनापमानापोकव्यवहार काव्यादो माध्यताधनवज्ञामाले हटान्ते पक्षमा श्य वाचकावति प्रयोग: परीवका गाए । न गोगा मुख्य बाधक भावात् । तम्मात् केनचित् कस्यरित् काचित् साशा नलनुगतमस्ति । किञ्च याहा बहुत धर्म व त्त्वज्ञानं माइश्य यञ्चकं तदेव तावहार जियामास बन्नु किस- धिकेन। अन्यमा विचतुरादिले तु व्ययकमपि बडाद - वत्त्वमननुगतं स्वात्। व्यञ्जक मननुगतमपि वही प्रत्यना- दिवदिति भन्न तलाव्यक्तीनां वैजात्यात् धूमालोकादी वशिव्याप्यत्वमेवानु गत। अत्रापि तद्याप्यत्वमस्तीति चेत् यादशं तद्याप्यं तदेव लद्यवहारनिमित्तं नट तहत बद्धधर्म- वत्त्वज्ञानं न व्यञ्जकलेवानुभव विरोधात् तद्र तभयोधर्मस्य बल- ल्पत्वज्ञानं विना ममहा मम्महत्वज्ञानाभावाच्च ।

·उपमाड: । 11 सङ्गतब व त्वं न मप्रतियोनि साशं तु तथेति - हलव्याधियामिति बेला साहर बससापि रामतियोगिता यशु तत्तातहत्तयोः सर: स्वादिति लन्न तवैव त मवत्ता सबभेदो नाता साच कोऽमिति प्रतिपाताने जापते। रोट भासमाने तदन्यसि तदर्भवत्ता तत्ता यतो भाति तदर्थ ननु मइति तय भेदात। कन्येवं व्यत्यन्तरे गोवा से तो- यद ममिति स्यात्वियापि गरिति चेन्न गोलमालस्य तदन्य- व्यक्तिरति ग्रहे सञ्चयः एमान नानासाकामाल । तन्नो- कृति बइधर्मज्ञाने भवत्येत्र शवनावडवलेति तथाप्ययमपि गादियानिति समुच्चयधी: स्यात् नतु गम' इति वेज ए सोमवारमा मञ्चमोऽल्पगतसूयोधर्मवत्वमन्यल माश्य- निति निकाल । नबोनाश । मिलना मुखद्धो इतरशकाव्या- रान्समनुसूयते न त इवमान शान्तिजातिरमि तदूहर: भारे जारिन अमले नागित्वप्रणात्। नाप अन्य छ । नारनवीच साहसान वापि समानधर्भवतव्य नामा THI का सावाभिव्यक्तिरिति चेत प्रलीबजाय द्रलेल्या गुमादत्तु व्यभिचार अगए। न व्य कलाव्यया सिसिपि सादृश्यानुभवादिकाः। तत्तुच्छ विला मुखल मुजगालहेनुजन्यं सुखान्तरस्यापि ताणत्यापन्ते' कि विजन पाइष्टजन्य तबादष्टं विहिनत छेतु क्रियाविशेष:- मुछालादन्ये वामप्य नीति तेषामपि तायानि सुखानि भव- तीति तेषु कारणविशेषप्रयोज्याविलक्षणमति तस्मादा- मामालनपान प्रनादिभियनवादुत्वन्नानागतविजातीय न ·६ तत्त्वचिन्तामणी वैसादृश्यमपि स्वात। मुखमति एवं दुःखान्तरकायेवपि नानु मन्त्रमनुत्लकस्य मानजातीयं बार्यन स्ति। यच्च व्यक्ति में जातेरनित्यल मापादितं तदपि न नाशकाभावाल अतए व प्रलयेऽपि तद व स्थानम् । अपि चैकत्र प्रतियोगिभेदेन माइभ्यभिन्नं नत्वक समदृगसन्दमहण्यवहारात् तथा च योग्य जाटेकर हे मय ग्रहप्रभङ्गान् । प्रतियोगिगत भो धर्म ज्ञानस्य व्य अकस्स आमाक्रमे तदेव व्यवहारनिमित्तमित्युक्तम् । किवं नच सादृश्याभाव त्तत् वै परीत्यस्यापि सम्भवात्। मादृश्याभारत्वे नैव प्रतीतिवि गन्दस्य निषेधार्थना दिति चेत्तर्हि गोरिव मक्षिपीत्यत्व पावन नीरवत्यादिना विक्षित माश्यानात्रो गवये मादृश्यं न स्यात् नहि तत्व गोसाश्यं तदभावश्च । तस्मात् माघम्य धर्म मान्यवैमा दृश्ये । यत्तु तद्वत्ताने कधर्मबत्त्व सादृश्य तेनाभेटेपि गगन गगनाकारं मागर: गागरोपमः। रामरावण योई गाम रावगायोरिवेत्यादी माश्यं नवं गारपि गोमदात्वे गाय पदाभिधेयत्व पतिः। तत सहापद व विगो तालव्यात । अन्यथा महिऽतिप्रमङ्ग इति। तन्न। तस्य तेन वा मः। इति प्रतीतिप्रयोगात् नचायेदेमवन्ध: महार्थो वा मम्भवति । गगनं गगनाकामियादो तु गगनाद्ये वैतादृशधर्मवनान्यदि त्यत्र तात्पर्यम्। यहा सगीतरीयगगनसागरयोकपमानता तयोर्युवषिश घे तयोरेन बुद्धान्तर मु पमानमिति ॥ देवदत्तस्तदन्यो वा भवतु तत्सम्मावदयमिति भेदाभेट संपायपि सादृश्यनिश्चयान् अतिरिक्त सादृश्य मिति चेत् र ·उपमानवाः । ७ देवदत्ताभिप्रायगे कदेगे माश्यपदप्रयोगात् कथमन्यया म एवायं नतु तमश इति तत्महगोऽयं नतु म इति । प्रतीति प्रयोगौ। न चात्र मशपदं भेदमातपरमिति युक्तं मुरटे सम्भवति लक्षणाया अयोगान् तम्मन्न पदार्थान्तरं सादश्य मिति ॥ स्यादेतत् । माभूत् पदान्तिरं तथापि प्रत्यक्षा च्छब्दादा गवये गोमाह श्यज्ञानात् गवयमहशो गौरितिज्ञान मुपमिति:। न चैतत्प्रत्यक्षं विशेष्यामन्निकर्षात् नानुमान निगाभावात् । नच गवयगतं मादृश्यं लिङ्गम् अपक्षधर्म वात्। अब महशवयान्तरदर्शने यो यगत माभ्यप्रतियोगी म तत्मश इति प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहे मति गवयगत मार श्यप्रति योगिचात्। गोगवयमा इत्यनुमिति रितिचेत् । व्याप्ति - ग्रह विनैव प्रथममपि प्रत्यक्षाच्छब्दाहा गोमदशं गवयं जाना गवि गवय माश्य ज्ञानोदयात्। किञ्च गबिगवयमादृश्य न माध्य प्रथमतस्त दप्रतीने: गवयगतमा श्यप्रतियोगित्वञ्च गवि न प्रत्यक्षं विशष्यस्यामन्निकर्यादिति नानुमितिगम्यं तल्लिा- स्वापि तगतल्वे नाप्रत्यक्षस्थ लिङ्गान्तरगम्यत्वे नव स्थानात। गौरतद्वयमश: गवयगतभयोऽवर वादिसामान्यवत्त्वात् गवयान्तरवदिति वाच्यं गवयान्तराज्ञानेपि गवि गवयपदशल- प्रत्ययात्। अतएव गवयगतगोसादृश्यं गो गवयगतसादृश्य नाजुप द्यमानं तत्कल्पयति न हि गोसहशो गवय एतद्वि- महगो मारितिवाच्यमिति निरन्त रस्। गवर्यानरूपितगो- सा? या प्रमिछौ तेन विनानुपपत्तिज्ञानाभावात् किञ्च । तवा- या पतिव्यतिरेवयनुमानं नच गवयगतप्ता दृश्यप्रतियोगित्वं गवि ·तत्वचिन्तामणो। । -- प्रत्यवादिनानातु शायमित्युतम् । नन्ने बार में वापञ्च- माना गवि बारमधयेकानमपि नागान्तरं साहिति चेत् गवि कारभ वन्यं यदि करमर तिवम भावत्वं सदाम्झने गधि- प्राङ्गाजितादिदापश्चिास्यमेव यब करभावारत्तिधर्मवत्व' दहा गोबम्म गविगता एव इदानों स्मत गोषनर्माण करने ऽभावमानमधिकं गम्यं तच्च प्रत्यक्षादेव । अन्य तत्प्रतियोगि- कैतन्निष्ठ माश्ये भासमाने समानसनि झसंवेद्यतया एन ति- योगिकतन्निष्टगाश्ये वैधय॑ञ्चलातमिति चेन्न विशेषाधि- शेष्यप्रतियोगिभेदेन समानसंवि वेशत्वासिछः। एतलाश एतद्विधर्माम इत्येतदिशेयक प्रत्ययानुदयाच तदिशेयक प्रत्यक्षे तत्मनिकर्षख हेतुत्वात् । नाम यक्षे पियेध मन्त्रि कों हेतुर्मत्तयावदिशष्य ससिकोगोरवात् अन्य बाती. पाना गतव्याप्य विपकच्यातिप्रायचं न स्यादिति चेत्र अती.।ा- नागतमिले सामान्य लक्षगाया: सस्यात् । अध गवयास गवि गवयगतरामादिमत्व र गलो को भारूमान गधि भावनेव यद्धा गेोगामिलादे नवयगतलं जायेगा दृश्य एवं तवैव गवयगःख माना गवि गोला खंत ट्रिोवज्ञात सामान्य वै कयनेन्द्रियमन्नि सष्टावात् च इति विपरीतप्रायभिडायाभिषेति चेत् सत्यं गोका गयय गतगृङ्गित्वादिज्ञानं दियजन्य गारपत्रिकपात तरमा तत् मश एविधा एतमादीः स इति जानं नामुमागा विशेप्यासनिक तनवाज्ञानात् एवञ्च समतियानिक- पदार्थज्ञानेन तलतियोजिका दाज्ञान प्रमार प्रत्यक्षादिक ·उपमान खगडः। है. पिनार्थादर्था पत्तो पूर्वेषामुपमानतेतिवार्तमेतत् तथा नि । परस्परमशं हत्यादिकं प्रत्यक्षमतो यो यत्मादृश्य प्रतियोगी स तत्महग इतिमामान्यतो व्याप्तिज्ञाने सति गोर्गवयमग: तबाध्य प्रतियोगित्वात् यथा भ्राता भगिनी । गवयगतमाश्य प्रतियोगित्वञ्चयोर्गवयगतसादृश्यवित्तिवेद्यमेव साहश्ये गोः प्रतियोगित्वे नैवज्ञानात् अन्यथा माश्ये गोर नन्वयापति, यादा मामान्यतोव्याप्ति ग्रहं विना एतत्महग: म इति फला-- मिहः यत्तहा। व्याप्तिग्रहे माकं व्यतिरेकी परेपामापत्ति यिन्यसायचोभयरजिधर्मस्व किञ्चिायो यमनियापन प्रयोगा भात लावणे यमजिकर्षस्य प्रयोजल्य त् । अन्य का का इति भान्तविपरीतप्रत्यभिजायां कागतिः। मनसैव चविष्टनारयणतियोगिल पर: प्रत्यक्ष विशेयकल्प परातन प्रयोजकामिन्यु लम् । कोदगो सवय इति जिज्ञासा यथा गौस्तद्वद्गणवध इति श्रुतोत्तरवाक्यस्य तथा मते पिण्डे दृष्टे तथा गवय इत्यतिदेशवाकयार्थीनुमन्धाने यं गवयगब्द वाच्य इति मतिम यमानफलम् न चेयं वा कामावात् अप्रत्यक्षीकृतपिण्ड स्थापि प्राङ्गात्। नापि प्रत्यसमावात् अग्युतवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् । नापि तयोः सहकारात् महि प्रमाणमाकारी या फलगमाहारी वा याचे प्रमाणात्वे सति ममाहार: समाहतयो- प्रमागावं फलानेकावे ममाहारानुपपत्तेः तस्य परस्परसह- कारिरूप त्यात नान्य' वाक्यप्रत्यायोभिन्नकालत्यात वाकातद र्थयोः म्म तिहारोपनयेऽपि गवयपिण्डसम्बन्धेनापि इन्द्रिया- दिना तद्गत सादृश्यानु पनये समयपरिच्छे दामिद्धेः। फलसमा ·१० तत्त्वचिन्तामणी। ८ पतः। हारे च तदन्तर्भावे शब्दानुमानयोरपि प्रत्यक्षलप्रमङ्गः । ता कि ततफनस्य प्रमाण वहिर्भाव एव। अन्तभावे वा कियत सीमा। तत्तदसाधारगोन्ट्रियादिसाहित्यम् अस्ति तर्हि मा दृश्य जाने पि विस्फारितस्य चक्षुपो व्यापारः। न तस्मिन् सस तम्मानुपयोगात् उपलब्धगोमा दृश्य विशिष्टगवयपिण्डस्य वा क्यार्थ स्वातिमत: कालान्तरे ऽप्य लुमन्धानब तात् ममपरिच्छे दे। तस्मादागमप्रत्यक्षाभ्यामन्य देवेदमागमम्म तिमहि मायज नमुपमानप्रमाण मिति जरन्यायिकाजयन्तप्रभू नयः ॥ तत्र ॥ वैधीपत्तेः॥ यदोदोच्थेन क्रमेलनिन्दनः । विर मतिदोघग्रीव प्रनम्बचपलो; कठोर तीन कागट क गिनं कुभितात्रयवमन्निवेगमपसदं पशूनामिति तदुपट दाक्षिणात्य उत्तरापथं गतस्तादृशं वस्त पलभ्य न नमसौ कर इति प्रथेलि। तत्र किमानं न तावदुपमानं सारश्याभावार नच प्रमागा न्दरं सम्भवति ॥ उच्यसे । न तावदनुगतं प्रकृति निमित्तमुपलक्षां विना प्रत्यभिज्ञानतः शरीरैकत्ववादिन शरीरविशे ये चैत्रादिपदवदक्षेपङ्गग्राहिकया गवयपदशक्ति ग्रहे गवयान्तरेऽपि सम्भवात् । नाप्यनध्यक्ष गत्यन्तरोपस्थिते परिभाषाकागादिपदवत् अतएवाध्यक्षत्वाञ्च उपलक्षणस्य च शक्त वहिर्भावात् तद्ददेव । नापि योगनिर्वचनात्माउकादिवत् मोपलक्षगो अन्यथा पठिक्रियानुपहिते पठति न प्रयोग स्यात्। अतस्तदनुगुणज्ञानादियोगिनि शक्तिः। अवच्छेदक तया बपलक्षणे पीति योगाभावात्। नाप्युपस्थितनिमित्त मनोचनात् रूर्गादि पदवत् तदभावात्। अतो गन्धाधुप- ·उपमानखण्डः। ११ १ १ लक्षितेन पृथिवीत्वेन निमित्तेन एयिव्यादिपदवत् सादृश्यााप क्षक्षिते गवयत्वादी गवयादि पदानां शक्तिरिति परमार्थतः । अन्यथा फलस्याभासत्वे मानत्व विरोधात् । नच पूर्व गवयत्यमुप स्थितमुपस्थापकाभावात् ( सादृश्याद्युपलक्षिते गवरत्वादी) च गवयपदादेव तदुपस्थितिरन्योन्याश्रयात्। अथ वाक्या- देवानेन समय: परिच्छिनः केवल मग्रे प्रत्यभिजानातियोगो सदृशो गवयपदबाच्यत्वेन मयावगत: सोऽयमिति नोपमानस्य विषय इति चेन्न नहि सादृश्यमेव निमित्तसमा तीतगनामव्यव हारप्रनगात गौरवाच नापि गवरत्व तदनुपस्थितेः । अतएव नोभयं यं प्रतीतरामयमंक्रान्तये ऽतिदे गवाक्यप्रयोगानुपप- कोच । गवयत्वे ह्य यं व्युत्पन्नो न गोसादृश्य निमित्तस्य गवय त्वस्य प्रतीते: । ननु यदा तद्दाको समयपरिच्छेदं पर्व नाजीजजत् तदा तदेववाक्यं म्म तं मत्प्रट त्तिनिमित्तं के त्यति अध्ययनसमयग्टहीत इव वेदराशिरगोपाङ्गपर्यतदातस्य कालान्तरे नववाक्य त्येवास्यप्रागेव बोधितत्वात् पर्यवसित इति पाच्यं गो: सादृश्य ,पलक्षात्व निमिक्तत्व यो: मन्दे हात पश्चाद्या- षयत्वे वगते तर्क पुरस्कारान्। सादृश्यस्योपलक्षणत्वे गङ्गायां घोष इत्यत्वेवान्वयो भविष्यतीति चेत् न। उपलक्षणनि- मित्तत्वमन्देहेऽपि यो गोसहशस गवयपदवाच्य इति सामा- आधिकरण्यमानेणान्वयोपपत्तौ मानान्तरोपनीतानपेक्षणात् रक्तारक्तसन्देहेपि स्टो भवतीति वाक्यवत् अन्यथा पर्यावसिते- पि वाक्य मानान्तरसहकारात् तत्तदन्वयवुद्धौ वाक्यभेदा- पत्तेः। गङ्गायां घोष इत्यत्व त पदार्थ ए वान्वया योग्य इति ·तत्त्वचिन्तामणो अथ तात्यय्य युक्तं तत्र मानान्तरापेक्षणम् । यदि च प्रतीतममर्गबन यातोप्यो वाक्यख व तदा वाक्यभेदापत्तिः । नुपपत्तायटीः प्रतिवन क्षणास्त गवयपदव्युत्पन्न प्रा तात्पत्तरे वाक्यमाप्ते नोक्तं तन न प्रतिनिमित्तोपादा विना। न च गोमारभ्यं तक्षेति तात्यय॑तो गोसाश्यपदे गोममानाधिकरण गवयवमुपलक्षितं कप्ये ते नतु यथा धूम ऽस्तीत्यव बनी तात्पर्थमनुमानेन निर्बहतीत न लक्षा न चाल प्रमाणान्तरमस्तीति येन तनिर्वाह्यं अनुमानस्य मिछः। अन्यथान्योन्यान्याश्रयात् नच वाक्ये न लक्षगा तस्य पदधर्मत्वादिति वाच्यं एकपद एव लक्षगापदान्तरन्तु निय मकमित्यस्थ वक्तव्यत्वात् । अथ गवयत्वेन लक्षगाया तदु स्थितावपि व्यक्तिवाच्यता न ज्ञात शब्दादिति विशिष्टवाच्या ग्राहकमानान्तरमवश्य स्तीकरणीयम् । नच यनिष्ठो धम यत्पदवाच्यः सोऽपि तद्याच्य इति नियमः । जातिपदे व्यति चारादिति चेत् न प्रतिषहाच्यत्वबोधतात्यर्यकत्वेन ज्ञ सीति देशवाक्ये गवयत्वविशिष्टव्यक्त रैव लक्षणात् । गवयत्वे साक्षात् तात्मयं गोमादृश्य शब्दस्यग्टह्येत तदा लक्षा नच साक्षात् तात्पर्य्यमवतम् अन्यथा धमोऽस्तीत्यवापि म भ्यादिति चेत् न उपस्थापकान्त राभावे तात्यर्यास्त्र साक्ष तात्यर्यरूपत्वात् नचोपमानमेव तथा अन्योन्याश्रयात् ॥ . यत्व प्रतिनिमितविषयबोधने न तालव्यं योगासदृशः ग वयशब्दवाच इति स्वरूपाख्यानमात्र तत्राप्युक्तमामग्री भन्सयपरिच्छित्तिर्भवत्येव नच व्यु त्पित्सु व्युत्पत्तये प्रति ·उपमानखगडः। १३ नच तत्र अथ प्रक- निमित्तविशेषे तात्पर्य यदनुपपत्तिलक्षणावीजं स्यात् । पिच, धिक् करभमतिदीर्घग्रीवमित्यादिवाक्यस्य ( करभ- मतिदीघग्रीवमित्यादिवाक्यस्य ) करभनिन्दातात्पर्य कस्य प्रतिनिमित्तपरत्वाभावेऽपि तादृशपिण्डमनुभवत: स्मरतश्च शाक्यार्थप्सयं करभशब्दवाच्य इति भवति मतिः । भत्तिनिमित्तविशेषे तात्पर्य्यमस्ति लक्षणाया वीज निन्दा- परत्वात्। किञ्च सर्वत्रान्वयानुपपत्तिरेव लक्षणावी यष्टी: प्रवेशयेत्या दावपि प्रकरणादिना पुरस्कारादिप्रयोजनकत्वं प्रवे- शनस्यावगतं ताशेच प्रवेशनादौ यध्यादेरनन्वयात् तात् पर्या- मुपपत्तेरपि तात्पर्य्यमज्ञात्वा ज्ञातुमशक्यत्वात् । रणा देरननु गम: तात्पर्थव्याप्यत्वेन तदनुगमे तात्पर्बानुप- पत्तिरेव तबीजमस्त लाधवादिति चेत् न धमादिवदननुगत- स्थापि व्याप्यत्वा विरोधात्। तम्मान गवयशब्दः कस्यचिद्दा- चक:शिष्टप्रयुक्तत्वादिति सामान्यतो निश्चितेऽपि विशिष्टो धर्मी गवयपदवाच्य इति लाघवान्निमयम्। तच्च प्रमाणसहकारि नच तस्यां दशायां प्रमाणान्तरमस्यतो यत् प्रमाणमहकारि तत्प्रमाणान्तरमास्थेयम् । अस्वनुमानं तथाहि गवयशब्दो गवयत्वविशिष्टवाचकः असति दृत्तान्तरे- ऽभियुक्तः : प्रयुज्यमानत्वात् गवि गोशब्दवदिति नेत न गवयत्व- शिष्टो यो धर्मों तस्य वाचकत्वग्रहेपि गवयत्वप्रत्ति- मित्त वासिद्दः। न च शक्तिमज्ञात्वा रत्तान्तरं शापि अव- धारयितुं शकाते सामानाधिकरण्यमातस्य विनतोपनल- गालामाधारण वात्। अथ गोसा:श्यनिमित्तागोरवस्थान- गवयत्व- ·१४ तत्त्वचिन्तामणौ। वतारेणानोपमानस्याप्यनवतारः। तथा व तण तस्य प्रट त्तिनिमित्त कृत्वे वगते गवयपदं गवयत्वप्रति निमित्त इतराप्रतिनिमित्तकत्वे मति सप्रट त्तिनिमित्तकत्वात यन्नै तत्रैवमितिचेन्न तर्कस्यानिश्चायकत्वात् । न चायं तर्को व्यादि ग्रहमलको येन विपर्यायानुमानादासिद्धिः। अथ गवयप सप्रतिनिमित्तकमिति सामान्य तो दृष्टमेव तर्कसहक गवयपदस्थेतराप्रतिनिमित्तकत्वं परिच्छिनत्ति नतु मान न्तरं कल्पयित्वा तर्कः सहकारी कल्प्यते इति चेन्न इदं मा हतिनिमित्त कमन्यज्ञ न प्रतिनिमित्तमिति बहाव गवयत्वप्रतिनिमित्तकं गवयपदमिति मानान्तरं वि प्रतीते: अनुमिता पकतावच्छेदकत्वप्रकारताकत्वनियमाः अथ यथेच्छायां मामान्यतो दृष्टेन विशेषबाधमहकतेनान द्रव्याश्रितत्वं प्रतीयते अन्यथा विशेषण ( ग्रहस्य तविपर्याय वा प्रमाणत्वात् ) बाधकानां पृथि याद्यैकैकमानव्यतिरे विषयकत्वं जन्य द्रव्यानाश्रितत्वं केन ग्राह्यम्। तथाना गौरवाख्यतर्कसवकृतसामान्यतो दृट्यादितया प्रतिनि मित्तकत्वं ज्ञायते पश्चायतिरेकी स्यात् काप्यप्रमाणान्तर पेक्षया क्लप्तप्रमाण पहकारित्व य युक्त वादितिचेन्न इच्छाय मेकैकबाधमहापरापरबाधकैरेव तावद् पविशिष्टवैशिष्ठ दन्य द्रव्यानाश्रयत्व परिच्छेदान् न तु मामान्य तो दृष्टेन विशेष तयोपस्थित्यैव विशिष्टवैशिध्यबोधनिर्वाहात् तर्कानवता दशायां तस्य तदपरिच्छेदकत्वाच्च। न च व्याप्तिपरमि वाक्यं यो गोमशः स गवयपदार्थ इति वाकयादवगतव्याप्तिर ·उपमानखण्ड: । १५ सिन। मिनुयादयं गवयपदवाच्यो गोसदृशत्वात् अतिदे शकालावगत. पिण्डवदिति वाच्यं न हि गोसहणं ज्ञात्वाऽनेन पृष्टः सपकि- शब्दवाच्य इति किन्तु सामान्य तो गवयपदार्थमवगम्य म कीगिति तथाच यद्योगप्रायमाख्यां तस्यैवार्थत्वं ततः कि अथ लक्षणापरमिदं वाक्य किं लक्षणकोऽसाविति प्रश्नार्थः एवञ्च प्रयोक्तव्यं अयमसौ गवय इति व्यवहर्तव्यो गोसशत्वात् यस्तु न तथा नामौ गोप्तश: यथा हस्तीतिचेन्न न हि हत्यादीनां विपक्षत्वे प्रमाणमस्ति सर्वप्रयोगस्य दुजा- भत्वात् कतिपयव्यवहारस्यानै कान्तिकत्वात् अथ कीहक् कि लिन इति प्रार्थो नानुनलिङ्गमज्ञात्वा गवयपदस्य वाच- कत्वं कस्यचिहाच्यवमवगतं येन तदर्थप्रश्नः। अथ प्रति निमित्तविशेषे लिङ्गप्रत्रौ गवयपदं येन निमित्तेन वर्तते तस्य कि लिङ्गमित्यर्थ इति चेन्नहि तदनुमेयमेवेत्यनेन निश्चितं येन तथा स्यात् ज्ञानहेतुमावप्रश्ने तहिशे घेणोत्तर- मितिचेत्र अविशेषादिन्द्रियसन्निकर्षमप्युत्तरयेत् । वनं गतो द्रक्ष्यति। तम्मानिमित्तभेदे एवायं प्रश्नः कीदृग्गवयः केन निमित्तेन गवयपदं प्रवर्तते गवयत्वस्य साक्षादुपदर्श- यितुमशक्यत्वात् दृष्टस्तदुपलक्षणं सादृश्यमाचष्ट पश्चादृष्टेऽपि पिण्डे ति देशवाक्यं मरतस्तर्कसहकारेण गवयत्व विशिष्टो भी गवय शब्दवाच्य इति प्रतिनिमित्तविशेषपरि- त्तिरुपमानफलम् । गौरवेणान्यानिमित्तकत्वे सनिमित्तकत्वादिति व्यतिरेकिण एव गवयत्वप्रतिनिमि- तकत्वधीरितिचेत् न व्याप्यमूलकत तया गौरवग्रहस्य तहिप- अथ -- ·तत्त्वचिन्तामणी। र्ययस्य वा अप्रमाणत्वात् तर्कव्यपदेशशत्यप्रमाणसहकारित मात्रेण अन्यनिमित्तशङ्कायां कथमुपमानमिति चेत् न गौर सहकृतोपमानादेवान्यानिमित्तकत्वे सति सनिमित्तक परिच्छेदात्। अस्तु गौरवमहकृतात् सनिमित्तकत्वग्राह मानादेव गवयत्वनिमित्तकत्वसिद्धिः । न चैवं व्यतिरेक्यच्छेद कार्यत्वे पर्यवसिते बाधकानन्तरं व्यतिरेक्युदयात् यत्र च प्रय बाधकालाभस्तत्र कार्यत्वादेव फलं न। अन्यानिमित्तक सनिमित्तकत्वं वेति बुद्धावपि गवयत्व निमित्तकं गवयप भिति बुझेरसिद्ध रुतत्वात्। किं गत्र व्यवहारेण प्रति विषये पदशक्तिग्रहो नतु तन्निमित्ते सेनाप्रतिबन्धात् न गौरवादिव्याप्तादिनेतरनिरासेन गोत्वानिमित्तत्वग्रह गौरवादेरतन्त्रत्वात् अप्रमाणत्वाच्च। तस्मात् व्यक्तौ शनि ग्रह एव लाघवादिमहरुतोऽन्य तरनिमित्तकत्वे सति गोत्वाति निमित्तक वमवधारयति तद्यवति देवोपमानमिति कश्चि तन्त्र शक्ति प्राहकमेव लापवादिमततं निमित्तमवधारयां यथा क्षित्यादौ कर्ट ग्राहकं कर्तुरेकताम् । अथैनं भिन्त्रकर्ट के लाघवात् कार्य त्वमेककर्ट तां च कोऽपि बोधयत्येव पवादाधके त्यज्यते इति चेत्तहि सहेतोराभामानुमिति: माध्याव्यभिचार द्यभावादिति चेन्न बाधितविधयो नाभामत्वात्। अत लघुत्वज्ञानन्यायथार्थत्येज तज्जन्यानुमितेराभासत्वाच्च । चोपमितिरेव व्युत्पत्तिरन्यथा तदनिरुक्तरिति वाच्य व्युः पत्तेः शब्दमहकारित्वेन मानान्तरत्वेन व्याघातात्। व्युत पत्तिस्तु ला बुद्धिमाप्ताद्य पदार्थबोध: सा । अन्ये तु यत्तदादि ·उपमान खगडः। . । "पदानामनुगतैकरू पाभावेनैवालापि शक्तिग्रहाद न्यत्रापि शब्द- व्यवहार इति पदान्तरवैधर्मादस्तु मानान्तरमुपमानमिति चेन्न बुट्विस्थल्लादिनोपलक्षणेन माधारोन शक्तिग्रहात् । 'बुद्दिविशेषादेव विगे पपर्यवसानं तथैव व्यवहारात् अन्यथा मानान्तरे पि दोपः। नानुगतरूपप्रतीतावर तत्र शति- ग्रहः। यत्तु मात्रादिपदानां जनकास्त्रीत्यादिना शक्तिबहे कथं मैत्रमात्रादि नाभः नच समभिव्याहार विशे यादिति वाच्यं पदार्थो हि पदार्थान्तरमन्वेति जनकात्रीत्वं च तथेति कथं मैत्रादिना जनवानान्वय इति मानान्तर मिति तन्न जनकस्य जन्यापेक्षत्वेन योग्यत्वादिना मैत्र गणान्वयात् । लक्षगां तु उपमिति करण वम् । उपमितिश्च जातिः । न चासिद्धिः, कारण विशेपे कार्यवैजात्यमप्रयुक्तमिति कारणविशे पव्यय- त्वात् यहा नियतधर्मसमानाधिकरणप्रतिनिमित्त ज्ञानमुप- मिति: प्रकारतया शब्दशक्तिग्रहविषयानिमित्तल म्। अग्टहीत- समयमंनया वाक्यार्थमामानाधिकर येन संज्ञानिमित्तपरि- च्छेदोवा। किञ्चिदाक्याथसामानाधिकरण्येन संज्ञानिमित्त प- रिच्छेदो बा। गोसहशो न मवष इत्यनापि परम्परया तब तात्पर्य्यमस्त्येवेति सर्वमयदानम् ॥ शुभमस्तु ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायमङ्गशचिन्तामणिविरचिते श्रीतत्त्वचिन्तामण, उपमानखण्ड: समाप्त: । इति शुभम् । वि, ए, उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्द-विद्यासागर-भट्टा- चार्येण संस्कृत:॥ 96255 INSTITUTE OF

·No text on this page.

·[२] ६० १ १ १ १॥ १॥ २४ कुमारसम्भव-उत्तरखण्ड २५ अष्टकम् पाणिनीयम् २६ वाचस्पत्यम् [संस्कत वृहदभिधान २७ कादम्बरी-सटीक २८ राजप्रशस्ति २८ अनुमानचिन्तामणि तथा अनुमानदौधिति ३० सर्वदर्शनसंग्रह ११ भामिनौविलास-सटौक १२ हितोपदेश-सटीक १३ भाषापरिच्छेद मुक्तावलीसहित १४ बहुविवाहवाद १५ दशकुमारचरित-सटीक १६ परिभाषेन्दशेखर १७ कविकल्पद्रुम (वोपदेवकृत धातुपाठ) १८ चक्रदत्त (वैद्यक) 1८ उणादिसूत्र-सटीक ० मेदिनी कोष ११ पञ्चतन्त्रम् [श्रीविष्णु-शम्म-सङ्खलितम्] २ विहन्मोदतरङ्गिणी (चम्यूकाव्य) ३ भाधवचम्प ४ तर्कसंग्रह (ईराजी अनुवाद सहित) १५ प्रसवराघवनाटक (श्रीजयदेवकविरचित) १६ विवेकचूड़ामणि [श्रीमत्शङ्कराचार्य विरचित ७ काव्यसंग्रह [सम्म ण] ८ लिङ्गानुशासन (मटीक) 2 ऋतुसंहार-सटौक ॥ ... २॥ २ २॥ २॥ H ॥ १॥ ५ ----- ·• [.. विक्रमोर्वशी-सटीक वसन्ततिलक भाण गायत्री [मारे सांख्यदर्शने (भाषसहित) सांख्यप्रवचन भायं भोजप्रबन्ध नलोदय-सटीक ईश केन कठ, प्रश्न, मुण्ड, माण्डुक्य, (उपनिषद्) [माइरभाष्य तथा आनन्दगिरिकत टोका ५ .. २ ४ छान्दोग्य (उपनिषद) [शाङ्करभाथ तथा प्रानन्दगिरिकतटीका सहित] तैत्तिरीय ऐतरेय (उपनिषद्) [शाङ्करभाथ तथा आनन्दगिरिशतटीका सहित] वृहदारण्यक (उपनिषद्) [भाथसहित] सुनत शाधर [वैद्यक वेतालपञ्चविंश्रुति [जन्भलदत्त विरचिता] तथा सिंहासन हात्रिंशत् कथा पातञ्जलदर्शन [महर्षि वेदव्यासक्कत भाषसहित] ४ आमतत्त्वविवेक [वौडाधिकार मुक्तिकोपनिषद् उपमामचिन्तामणि कलिकातासंखतविद्यामन्दिर-वि, ए, उपाधिधारिक वानन्द-विद्यासागर-भट्टाचार्यस्थ सकामात् लभ्यानि १॥ ... ८

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.