·The D. A.-V. College Sanskrit Series, No. 20.
RĀMAYANA
OF
VĀLMIKI
( in its North-Western Recension )
UTTARA-KĀNDA
Critically edited for the first time
from original manuscripts
BY
VISHVA-BANDHU SHASTRI
with the assistance of
PITAMBARA-DATTA SHASTRI
LAHORE
1947

·श्री दयानन्दमहाविद्यालय-संस्कृतप्रन्थमाला, सं. २०
अप्रकाशितचरं
पश्चिमोचरशाखीयम्
वाल्मीकीय-रामायणम
तत्र चैतद्
उत्तर-काण्डम्
विश्ववन्धुशास्त्रिणा
पीताम्बरदच-शास्त्रिणः
साहाय्यकेन
नानादर्शपुस्तकाधारेण संशोध्य
संपादितम्
लाभपुरे
२००३ वि.

·Published
by
The D. A.-V. College
Research Department,
LAHORE.
( All rights reserved )
First Impression, 500 Copies.
PRICE: RS. 7-8-0.
Printed at
The V. V. R. Institute Press,
Lahore.

·FOREWORD Out of the ten manuscripts, namely, 2, 7, , 72, 7, 2, 3, 4, 5, and Ez utilised in this edition of the text of Uttara-Kāņda of Vālmīki's Rāmāyaṇa in its North- Western recension, the seven, namely, 37, , H4, 74, 7, 1,0, and as have already been introduced in presenting the text-editions of the previous Kāņdas, the last-named az, having been noted there as z. The remaining ones, namely Hą and ma (as noted in the present volume having not been used in any of the previous volumes, may be briefly noticed here :- I. 4.-1. Lalchand Library, D.A.V. College, Lahore, No. 3037; 2. Folios 121 (No.4 missing), 118"x5" ; 3. Up to f. 103, 10, but thereafter 15 or 16 lines per page, up to f. 103, 45, but thereafter 56-60 syllables per line, 3890 Granthas in all; 4. Old, Indian paper; 5. Up to f. 103, old Devanāgarī script of c, 1500 A, D,, thereafter Devanāgari script of c, 1750 A, D, (the colophon being dated B. S. 1825), in the former case, (a) very little difference between and a, (6) 27, mātra of . # and I as in old South-Indian Devanāgrī, (c) visarga looking like the numeral 8; 6, Correct; 7, Marginal double lines in black ink; 8. Top-signatures 11.3; 9. Slokas not numbered, Sarga-ends red-marked, but not numbered except the last one numbered 106; 10. Hails from Bharatpur ; 11, Begins sft RIPA, ST HT nad TTH- चन्द्राय, जयति रघुवंशतिलकः कौशल्याहृदयानन्दनो रामः । दशवदननिधन- #r) parfet: geesta179: 11; 12, Colophon given in the concluding portion of the Critical Apparatus, II. -1. Lal Chand Library, D, A,-V.College, Lahore, No. 6161 ; 2, Folios 88 (No. 1 missing), 139" x 7"; 3. 15 or 16 lines per page, 42 syllables per line, 3480 Grapthas in all ; 4. Indian paper; 5. Kasbmir Cevanāgari script; 6. Good hand, fairly correct, yellowpigmented corrections ; ,7. No marginal lines ; 8. Topsignatures. T7, 3, #1. 9. Slokas pot numbered, Sarga-ends red-marked, but irregularly numbered, the last Sarga being 101; 10. Hails from Labore; 11, Colophon given at the end of the Critical Apparatus. The details of the editorial technique followed in this volume as in the previous ones has been explained in the Introduction to the Sundara-Kāņda volume and ·vi need not be repeated here. It is, however, to be mentioned that owing to the continuity of paper-scarcity, it has been necessary to stick to the same method of excluding orthographic aberrations and syntactical mislections from the Critical Apparatus and to have the same meisure of page-printing and typographical compactness as in the Yuddha-Kāņda volume, with the result that the text-materials which ordinarily would have covered over 650 pages have been printed on 356 pages. Main assistance in the production of this volume has been rendered by Shri Pitambara Datta Shastri. Shri Shiva Prasad Shastri and Shri Ratna Chandra Shastri ; Shri Bhim Deva Shastri and Shri Amar Nath Shastri have helped in making the press-copy and in correcting the proofs I am grateful to these gentlemen for this co-operation. I also very much very much appreciate the help rendered by the Vishveshvarananda Vedic Research Institute Press in the matter of procuring paper of proper quality for this volume and seeing to its printing in a satisfactory manner. The first copy from manuscript for this edition of the Rāmāyaṇa text was commenced in January, 1922. My predecessor in office, Shri Bhagavad Datta had already published the first two volumes when I assumed the charge of the D A,-V College Research Department effective from the beginning of 1935. The remaining five volumes have been done during the years that have followed. Very much heartening as it is, indeed, to me and to my colleagues to witness the end of this task with the publication of this seventh volume, our sincere thanks are due to the D, A.-V, College authorities who by taking a keen and, what is more, sustained interest in the progress of this great cultural project of universal importance and financing it to the best of their resources during the past quarter of a century have contributed in no small measure to its successful conclusion. रामो 5146 मर्यादा-स्थापको नर-नायकः। Anfahrasa amelife: efecama-qayt: 11 9 11 वर्ष भारती-तिलकायितम् । सामाजिक-यशः कारि-सदादर्श-प्रवर्तकम् जयतु भारतं 112 = Vißhva-Bandhu Shastri. Lahore, January 23, 1947.

·अथ
पश्चिमोत्तरशाखीये
वाल्मीकीय-रामायणे
उत्तर-काण्डम्
.

·No text on this page.

·[वं-१,२]= [प्रथमः सर्गः] =[दा-१,२] प्राऽऽप्त-राज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते । १] आ-जग्मुर् मुनयः सर्वे राघवं प्रति-नन्दितुम् ॥१॥ [१ अ-सितोऽथ यव-क्रीतो रैभ्यश् च्यवन एव च । २] कण्वो मेधाऽतिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि संस्थिताः ॥२॥ [२ स्वस्त्य-आत्रेयश् च भग-चान मुचुश्'च' प्र-मुचुस् तथ। ३] आ-जग्मुस् ते सहाऽगस्त्या ये श्रिता' दक्षिणां दिशम् ॥३॥ [३ ऋष्य-शृङ्गश्च कपिलो धौम्यश चैव महान् ऋषिः । ४] अभि-जग्मुर् महाऽऽत्मानः प्रतीच्या दिशि संस्थिताः ॥४॥ [४ कश्यपोऽत्रिर् वसिष्ठश् च विश्वा-मित्रोऽथ गौतमः । ५] जमद्-अग्निर् भरद्-नाजस् ते च सप्तर्षयोऽगमन् ॥५॥ [५ ६उ] प्राऽऽप्य ते तु महाऽऽत्मानो राघवस्य नि-वेशनम् । ७पू] वि-ष्ठिताः प्रतिहाराऽर्थ हुताऽशन-सम-प्रभाः ॥६॥ [६पू प्रती-हारस् ततस् तूर्णम् अगस्त्य-वचनाद् इदम् । ९] समीपं राघवस्याऽथ प्र-विवेश महाऽऽत्मनः ॥७॥ [८ दृष्ट्वा स रामं सहसा पूर्ण-चन्द्र-सम-प्रभम् । १०] अगस्त्यं कथयामास सम्प्राऽऽप्तम् ऋषिभिः सह ॥८॥ [९उ श्रुत्वा प्राऽऽप्तान मुनींस्" तास् तु बाल-सूर्य-सम-प्रभान् । ११] तदोवाच नृपो" द्वाः-स्थं प्र-वेशय यथा-सुखम् ॥९॥ [१० पूजिता विधि-चत् सर्वे नाना-रत्न-विभूषिताः । १२] दृष्ट्वा प्राऽऽप्तान् मुनीस्तांस्तु प्रत्युत्थाय कृताऽञ्जलिः । रामोऽभि-वाद्य प्र-गमन्न आसनेषु न्य-अवेशयत् ॥१०॥ [११ १३] ते तु काश्चन-चित्रेषु' स्व-आस्तीर्णेषु महत्सु च । कुशोचरेष्व् अथाऽऽसीना आसनेष्व ऋषि-पुङ्गचाः ॥११॥ १. भत भारभ्य लर-१५-श्लोकं यावास्ति | २. अ रा लाल -वसिष्ठोथ । भ,-औसिजोय । प्र-औनिजोय | ३. च भ, भ. प्र-मुमुचुः । ४. च भ, मर-स्थिता । ५. अ- कपिलो रेभ्यो। च भर-ऋथकः कापिलो रैभ्यो । ६. भ, भ, ल, ब प्र-प्रतीचीं। ७. ल, ब प्र-विशि(श)माश्रिताः । ८. च भभ, लवप्र-धिष्ठिताः । ९. च भर-प्रतिहा° | १०. अभ- 'न् ऋषींस् | भ,-विप्रान् मु°। ११. अरा, ल-महाराजः।ल, बप्र-यथायोग्य | १२. अ-ऋषीस् । १३. ल-नसर्वेषु । १४. अ-ऋषिसत्तमाः ।। .. .

·वाल्मीकीय-रामायणम् । १४] पाद्यम् आ-चमनीयं च दत्त्वाऽषं च प्रयत्न-तः । [१२ रामेण कुशलं पृष्टाः शिष्टा अत्रि-पुरो-गमाः । १५] महर्षयो वेद-विद इदं वचनम् अब्रुवन् ॥१२॥ [१३ कुशलं नो महा-बाहों सर्वेषां रघु-नन्दन । १६] त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं पश्यामो हत-शात्रवम् ॥१३॥ [१४ नि-हतोऽरिः स ते राम रावणो राक्षप्तेश्वरः । १७] स-धनुस् त्वं हि लोकांस्त्रीन् वि-जयेर्नाऽत्र सं-शयः।१४। [१६ १८उ] दिष्टया च देव त्वाम् अद्य पश्यामः सह भार्यया । लक्ष्मणेन च धर्माऽऽत्मन् भ्रात्रा तु हित-कारिणा । [१७ १९] हनू-मता च स-हितं पश्यामोऽद्य वयं नृप ॥१५॥ [१८ दिष्टथा प्र-हस्तो वि-कटो विरूपाऽक्षो महोदरः । २०] अ-कम्पनश् च दुर्-धर्षों नि-हतास ते निशा-चराः ॥१६॥ [१९ यस्य प्र-माणाद् वि-पुलं प्र-माणं नेह विद्यते । २१] दिष्ट्या स सम्-अरे राम कुम्भ-कर्णस्त्वया हतः ॥१७॥ [२० दिष्टया त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्व-युद्धम् उपा-गतः । २२] देवतानाम् अ-वध्येन वि-जयं प्राऽऽप्तवान् असि ॥१८॥ [२५ शक्यं तच् च महा-चाहो रावणस्य नि-बर्हणम्" । २३] द्वन्द्व-युद्धम् अनुप्राऽऽप्तो दिष्ट्या ते रावणिर् हतः ॥ १९॥[२७उ कुम्भो नि-कुम्भश् च तथा जम्बु-माली घटोदरः । [२२पू २५] कुर्वन्तः कदनं घोरं" वोरा युद्धे नि-पातिताः ॥२०॥ [२४पू अन्तक-प्रतिमौ चाऽपि देवाऽन्तक-नराऽन्तको । २६] अन्तक-प्रतिमैर् बाणैर् दिष्टया युधि नि-पातितौ ॥२१॥ [२४उ १. अ ल. ब-यं । २. अ च भ, भ, रा, ल, व प्र-ऋषिपु° । ३. रा-दस्त्विदं । ४. भ.-महाराज | ५. च भर-नहि भाद्रः । ६. अ-साधु त्वं तु । ल, ब-साधु तु स्वं | ल प्र-साधु तं स्वं | ७. रा-यी। ८. अतः परमधिकः पाठः-रा, भ.-दिष्ट्या तु निहतो राम रावणः पुत्रपौत्रवान् । ९. अ-तु। १०. ल. ल, ब प्र-तथा गतः । ११. भ,-सझं। १२. ल:- कालस्येवाभिधावतः । १३. ल -नास्ति । १४. अतः परमधिकः पाठः-अल- वर्ज-दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्वाभिधावतः। वधाते राक्षसेशस्य कृतमथुप्रमार्जनम् ॥ दिष्ट्यातिकायो बलवान् यज्ञकोपश्च राक्षसः। युद्धो- न्मत्ताश्च मत्ताश्च कालांतकयमांतकौ।। १५. अ-सर्वान्तकदनं कृत्वा । . १६. च भरभर ल ल ब प्र-वीर ॥

·उत्तर-काण्डम् १ । ३४ । एते चाऽन्ये च बहवो राक्षसा नायकोत्तमाः । २७] दिष्टया हतास त्वया वीर रघूणां कुल-वर्धन ॥२२॥ [३१ वि-स्मयस्त्व एष नः सौम्य संश्रुत्येन्द्र-जितं हनम् । [३० २८] अ-वध्यं सर्व-भूतानां महा-माया-धरं' युधि ॥२३॥ [२९उ दत्त्वा पुण्याम् इमां वीर सौम्याम् अभय-दक्षिणाम् । ३०] दिष्टया वर्धसि' काकुत्स्थ जयेनाऽमित-विक्रम ॥२४॥ [३२ श्रुत्वा तेषां तु वचनं मुनीनां भाविताऽऽत्मनाम् । ३१] विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥२५॥ [३३ महा-चलं कुम्भकर्ण रावणं च निशा-चरम् । ३२] अति-क्रम्य महा-वीयौं प्र-शशंसाऽथ रावणिम् ॥२६॥ [३४ की-दृशः किं-प्रभावो वा किं-बलः किं-पराक्रमः । ३३] केन वा कारणेनैष रावणाद् अति-रिच्यते ॥२७॥ [३७ शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्ल् आ-ज्ञापयाम्य अहम् । ३४] यदि गुह्यं न चैतद्वः श्रोतुम् इच्छामि तत्त्व-तः ॥२८॥ [३८ कथं शक्रो जितस् तेन कथं लब्ध-चरश् च सः । ३५] कथं चाऽस्मै वरो दत्तो बालायैव महाऽऽत्मने ।।२९॥ [३९ वं-२] एतत् तु वचनं श्रुत्वा राघवस्य महाऽऽत्मनः । [दा-२ १] कुम्भ-योनिर् महा-तेजा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥३०॥ [१ शृणु राम यथा-वृत्तं तस्य तेजो बलं महत् । २] जघान च रिपून युद्धे यथाऽवध्यश् च शत्रुभिः ॥३१॥ [२ अहं तु रावणस्येह कुलं जन्म च राघव । ३] वर-प्रदानं च तथा कथयिष्यामि तच छृणु ॥३२॥ [३ पुरा कृत-युगे राम प्रजापति-सम-प्रमः। ४] पुलस्त्यो नाम विप्रर्षिः साक्षाद् इव पिता-महः ॥३३॥ [४ अनु-कीर्त्या गुणास् तस्य धर्म-तः शील-तस् तथा । ५] प्रजा-पतेः पुत्र इति शक्यं ज्ञातुम् अतो मम ॥३४॥ [५ १. अ ल लर-रक्षसां । २. ब-रो। ३. ल ल ब प्र-भुवि | ४. च भर-वर्धस्व | ५. च-रजनीचरं । ल-भावितात्मनाम् । ६. मतः परमधिक: पाठ:-श्रच भ, रा, ल, ल. लब-महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसम् । कस्मादेतानतिक्रम्य प्रशशंसाथ रावणिम्। ७. चरा, कारणेन वै। ८. च भ, भ, रा, ब-व्यति । ९. भ,-चैवैतच् । १०. ल ब प्र-किंतु । • ११. च रा-यथाऽजेयश् । १२. च भर भर-स्येदं ॥

·वाल्मीकीय-रामायणम् । स तु धर्म-प्रसङ्गेन मेरोः पावें महा-गिरेः । ६] तृणाङ्गेर् आ-श्रमं गत्वा न्य अवसन् मुनि-पुङ्गवः ॥३५॥ [७ कुर्वतस् तस्य हि तपः स्वाध्याय-निरताऽऽत्मनः । ७] अथ गत्वाऽऽश्रम-पदं विघ्नं कन्याः स्म कुर्वते ॥३६॥ [८ ततः पन्नग-कन्याश् च राजर्षि-तनयास तथा । ८] क्रीडन्त्योऽप्सरसश् चैव ते देशम् उप-पेदिरे ॥३७॥ [९ नित्य-शस् तास् तु सं-गम्य तत्र क्रीडन्ति कन्यकाः । [१०उ ९] देशस्य रमणीय-त्वात् पुलस्त्यो यत्र स द्वि-जः ॥३८॥ [११पू अथ क्रुद्धो महा-तेजा व्या-जहार महान् ऋषिः । ११] या मे दर्शनम् आ-गच्छेत् सा गर्भ धारयेद् इति ॥३९॥ [१२ तास् तु सर्वास् ततः श्रुत्वा तस्य वाक्यं महाऽऽत्मनः। १२] ब्रह्म-शाप-भयाद् भीता न तं देशं सिषेविरें ॥४०॥ [१३ तृण-बिन्दोश् च राजर्षेर् दुहिता न तदाऽशृणोत् । [१४ १३] गत्वाऽऽश्रमपद-द्वारि सा चचार सु-निर्भया ॥४१॥ [१५पू एतस्मिन्न् एव काले तु प्राजापत्यो महान् ऋषिः । १४] स्वाध्यायम् अकरोत् तत्र तपसा घोतित-प्रमः ॥४२॥ [१६ तं तु वेद-ध्वनिं श्रुत्वा दृष्दैव च तपो-धनम् । १५] अभवत् पाण्डु-देहा सा सु-व्यञ्जित-शरीर-जा ॥४३॥ [१७ बभूव च समुद्-विग्ना दृष्ट्वा तद् रूपम् आत्मनः । १६] इदं मे किं त्व् इति ज्ञात्वा पितुर् गत्वाऽन-तस् तदा ॥४४॥ [१८ तां तु दृष्ट्वा तथा-भूतां तृण-विन्दुर् अथाऽब्रवीत् । १७] किं त्वम् एवं त्व अ-सदृशं धारयस्य आत्मनो वपुः ॥४५॥ [१९ साऽथ कृत्वाऽञ्जलिं दीना कन्योवाच तपो-धनम् । १८] न जाने कारणं तात येन मे रूपम् ईदृशम् ॥४६॥ [२० किं तु पूर्व गताऽस्म्य एका महर्षे भाविताऽऽत्मनः। १९] पुलस्त्यस्याऽऽश्रमं दिव्यम् अन्व-एष्टुं स्व-सखी-जनम् ॥४७॥[२१ न च पश्याम्य अहं तत्र कां-चिद् अभ्या-गतां सखीम् । २०] रूपस्याऽथ विपर्य-आसम् अपश्यं वै" तथा-विधम् ॥४८॥ [२२ १. अ-मे | २. च भ, रा.-वर्ज-तां दिशं | ३ च भर रात ल, लर प्र-प्रतिश्रुत्वा । लब-प्रतिश्रुत्य । ४. अराल, ललिब प्र-निषे। ५. अ रा, लाल-सा । ६. बलप्र-नास्ति । ७.अल-वर्ज-तथा ) ८. च-नास्ति । ९. ल. ब-नास्ति । १०. च भर-वर्ज- स्थापि । ११. अरावल-इममेवं ।।

·उत्तर-काण्डम् १ । ५९। तृण-बिन्दुस् तु तपसा राजर्षिर् द्योतित-प्रभः । २१] ध्यानं विवेश तच चाऽपिसोऽपश्यन् मुनि-कर्म तत् ॥४९॥ [२३ स तु वि-ज्ञाय तं शापं महर्षेर् भाविताऽऽत्मनः । २२] तनया-सहितो गत्वा पुलस्त्यम् इदम् अब्रवीत् ॥५०॥ [२४ भग-चस् तनया मा? गुणैः स्वैर् एव भूषिता । २३] भिक्षां प्रति-गृहाणेमां महर्षे स्वयम् उह्यताम् ॥५१॥ [२५ तपश्चर्या-प्रसक्तस्य शम्यमानेन्द्रियस्य च । २४] शुश्रूषण-परा नित्यं भविष्यति न संशयः ॥५२॥ [२६ एवं ब्रुवाणं तं वाक्यं राजर्षि धार्मिकं तदा । २५] प्रति-गृह्याऽब्रवीत् कन्यां बाढम् इत्य् एव स द्वि-जः॥५३॥ [२७ स च दत्त्वा ततः कन्यां स्वम् आश्रम-पदं ययौं ।' २६] साऽपि तत्राऽवसत् साध्वी तोषयन्ती पतिं गुणैः ॥५४॥ [२८ २७उ] प्रीतः स तु महा-तेजा वाक्यम् एतद् उवाच ह । [२९उ परि-तुष्टोऽस्मि भद्रं ते गुणानां सं-पदा भृशम् ॥५५॥ २८] तुष्टोऽहं ते ददाम्य अद्य पुत्रम् आत्म-समं गुणैः । उभयोर् वंश-कर्तारं पौलस्त्यम् इति विश्रुतम् ॥५६॥ [३० २९] यस्मात् तु वि-श्रुतो वेदस् त्वयेहाऽभ्यसतो मम । तस्मात् स वि-श्रवा नाम भविष्यति महा-यशाः ॥५७।। [३१ ३०] एवम् उक्ता तु सा कन्या भर्ती राजीव-लोचना । अ-चिरेणैव कालेनाऽसूत वि-श्रवसं सुतम् ।।५८॥ ३१] स तु लोक-त्रये ख्यातः शौच-धर्म-समन्वितः। [३२ ३२उ] पितेव तपसा युक्तो वि-श्रवा मुनि-पुङ्गवः ॥५९॥ [३३उ इस्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे वि-श्रवस उत्पत्तिर् नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥ १. ल ब प्र-सर्व । पाठः =म यं>मेयं ! २. च-उच्यतां | भ, रा, ल-उद्यतां । ३. ब-वज-शाम्य° । ४. प्र-मुनिः। ५. असः परमधिकः पाठः- प्र-तृणबिंदुर्महाभागस्तमामन्त्र्य तदा ययौ । ६. अरा, ल, ल-"ह बसतो। ल, ब प्र-हापा- सतो । ७. अरा, ल, ल ल ब-जातः। भ, प्र-ज्ञातः । ८ भतः परमधिकः पाठ:--प्र-प्रीतिमान् समदर्शी च व्रताचाररुचिस्तथा । ९. रा-श्रीरा॥

·[वं-३] [द्वितीयः सर्गः] =[दा-३] अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य वि-श्रवा मुनि-पुङ्गवः । १] अ-चिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः ॥१॥ [१ N] मति-मान् सम-दर्शी च व्रताऽऽचार-युतः सदा ।' [N सत्य-वाञ् छील-वान् दक्षः स्वाध्याय-निरतः शुचिः। २] सर्व-भावेष्व् अ-सक्तोऽभून् नित्यं धर्म-परायणः ॥२॥ [२ ज्ञात्वा तु तस्य तद् वृत्तं भरद्-वाजो महान् ऋषिः । ३] ददौ वि-श्रवसे भार्यां स्वां सुतां देव-चणिनीम् ॥३॥ [३ प्रति-गृह्य तु धर्मेण भरद्वाज-सुतां तदा। ४] मुदा परमया युक्तो वि-श्रवा मुनि-पुङ्गवः ॥४॥ स तस्यां शील-सम्पन्नं सुतं तु परमाऽमृतम् ५] जनयामास धर्म-झं सर्वैर् एव गुणैर् युतम् ॥ ५॥ [५ तस्मिञ् जाते सु-संहृष्टो बभूव स पिता-महः । [६ ६] नाम चाऽस्याऽकरोत् प्रीतः सार्धे देवर्षिभिस्तदा ॥६॥ [७उ यस्माद् वि-श्रवसोऽपत्यं सादृश्याद् वि-श्रवा इति । ७] तस्माद् वैश्रवणो नाम भविष्यत्य एष वि-श्रुतः ॥७॥ [८ स तु वैश्रवणस् तत्र तपोवन-गतस् तदा । ८] अवर्धताऽऽहुति-हुतो महा-तेजा यथाऽनलः ॥८॥ [९ तस्याऽऽश्रमपद-स्थस्य बुद्धिर् जज्ञे महाऽऽत्मनः । ९] चरिष्ये नि-यतो धर्म धर्मो हि परमा गतिः ॥९॥ [१० स तु वर्ष-सहस्राणि तपस् तप्त्वा महा-चने । [११पू १०] पूर्ण वर्षसहस्राऽन्ते तां तां वृत्तिम् अवर्तयत् ॥१०॥ जलाऽऽशी मारुताऽऽहारो निर्-आहारस् तथैव च । ११] एवं वर्ष-सहस्राणि जग्मुस् तस्यैक-वर्ष-वत्" ॥ ११॥ [१२ १. ल ब प्र-सदशात्मा। २. लब प्र-सदाचार | ३. भर-नास्ति | ४. अरा, ल, लर-श्रुस्वा | ५. च ब-वर्ज-भार । ६ मत भारभ्य भर- ३०-शश्लोकं यावश्वास्ति । ७. ल ब प्र-वर्ज-मा । ८. च भ,-अत्यंत । ९. अरा, ल, लल-च ऋषि । ब प्र-सर्वर्षि । १०. अरा, ल, लर ल-°सो नाम्ना । ब प्र-सः संज्ञः। ११. च प्र-तान्येक° । १२ अलर- - नास्ति।

·उत्तर-काण्डम् २ । २५ । ततः प्रीतो महा-तेजाः सेन्द्रः सुर-गणैः सह ।' १२] गत्वा तस्याऽऽश्रम-पदं ब्रह्मेदं वाक्यम् अब्रवीत् ॥१२॥ [१३ परि-तुष्टोऽस्मि ते' वत्स कर्मणाऽनेन' सु-व्रत । १३] वरं वरय भद्रं ते वराऽर्हस् त्वं हि मे मतः ॥१३॥ [१४ अथाऽब्रवीद् वैश्रवणः पिता-महम् उप-स्थितम् । १४] भग-वल् लोक-पालोऽहम् इच्छेयं वित्त-रक्षणम् ॥१४॥ [१५ ततोऽब्रवीद् वैश्रवणं परि-तुष्टेन चेतसा । १५] ब्रह्मा सह सुरैः सर्वैर् बाढम् इत्य एवं हृष्ट-वत् ॥१५॥ [१६ अहं हि लोक-पालानां चतुर्थ स्रष्टुम् उद्-यतः । [१७ १६] यमेन्द्रवरुणानां हि पदं तच च तवेप्सितम् ॥१६॥ शक्र निर-गर्छ धर्म-ज्ञ धनैश्वर्यम् अवाऽऽमुहि । १७] शक्राऽम्बुप-यमानां हि चतुर्थस् त्वं भविष्यसि ॥१७॥ [१८ एतत् तु पुष्पकं नाम वि-मानं सूर्य-सन्निभम् । १८] प्रति-गृह्णीष्व यानाऽर्थ त्रि-दशैः सम-तां बज ॥१८॥ [१९ स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथाऽऽगतम् । १९] कृत-कृत्या वयं तात तुभ्यं दत्त्वा वर-द्वयम् ॥१९॥ [२० २०७] गतेषु ब्रह्म-पूर्वेषु देवेष्व् अथ नभस्-तलम् । धनेशः प्राऽऽह पितरं विनयात् प्र-णतो वचः ॥२०॥ [२२ २१] भग-वंल लब्धवान् अस्मि वरं कमलयोनि-तः। नि-वासं तु न मे देवो वि-दधे स प्रजा-पतिः ॥२१॥ [२३ २२] तत् पश्य भग-वन् कं-चिद् देशं वासाय नः प्र-भो । न च पीडा भवेद् यत्र प्राणिनो यस्य कस्य-चित् ॥२२॥ [२४ २३] एवम् उक्तस तु पुत्रेण वि-श्रवा मुनि-पुङ्गवः । २४पू] वचनं प्राऽऽह धर्म-ज्ञः श्रृयताम् इति सत्-तमः ॥२३॥ [२५ २५उ] लङ्का नाम पुरी रम्या निर्-मिता विश्व-कर्मणा । [२६३ राक्षसानां निवासाऽर्थ यथेन्द्रस्याऽमरा-वती ॥२४॥ २६] तत्र त्वं वस भद्रं ते रंस्यसे वाऽपि नित्य-शः । [२७ रमणीया पुरी सा हि रुक्म-वैडूर्य-तोरणा ॥२५॥ २८उ १. अलर-नास्ति । २. ब-भो। ३.च-°णा तेन । ४. अरालर-एवमब्रवीत् । ५.भ,-तथे । ६.च-शंकरं गच्छ । ७.व प्र-सर्वार्थ । ८.अलव-विप्रेण। ९. च भ,-वर्ज-°म | १०. च भ,-वर्ज-नास्ति । ११. च भ, ख, ब प्र-वर्ज-नास्ति।

·१० वाल्मीकीय-रामायणम् । २७] राक्षसः सा तु संन्त्यक्ता पुरा विष्णु-भयाऽदितैः । २८पू] शून्या रक्षो-गणैर् हीना रसातल-तलं गतः ॥२६॥ [२९ स त्वं तत्र निवासाय रोचयस्व मति स्वयम् । [३०उ २९] निर्दोषस् तत्र ते वासो न च बाधाऽस्ति कस्य-चित् ॥२७॥ [३१ एतच् छ्रुत्वा तु धर्माऽऽत्मा' धर्मिष्ठं वचनं पितुः । ३०] नि-वेशयामास तदा लङ्का , पर्वत-मूर्धनि ॥२८॥ नैर्ऋतानां सहस्त्रैः सा बहुभिर् मुदितैस् तथा । [३२ ३१] अ-चिरेणैव कालेन सं-पूर्णा तस्य शासनात् ॥२९॥ [३३ स तु तत्राऽवसत् प्रीतो धर्माऽऽत्मा नैऋतर्षभः । ३२] समुद्र-परिधानायाँ लङ्कायां विश्रवा-सुतः ॥३०॥ [३४ लोक-पालस्' तु स तदा पुष्पकेन(?ण) धनेश्वरः । ३३] अभ्य्-अगच्छद् विनीताऽऽत्मा पितरं मातरं च ह ॥३१॥ [३५ स देव-गन्धर्व-गणैर् अमि-ष्टुतो गभस्तिभिः सूर्य इवौजसा वृतः । पितुः समीपं प्र-यतो ययौ तदा ३४]] सदाऽप्सरो नृत्य-विभूषिताऽऽलयः ॥३२॥ [३६ इस्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे वैश्रवणोत्पत्तिर नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ [तृतीयः सर्गः ] [वं-४] = =[दा-४] श्रुत्वाऽगस्त्येरितं वाक्यं राघवो विस्मयाऽन्वितः । [१पू १] लङ्केति पूर्वम् अप्य आसोद् राक्षसानाम् इतीऽव हि ॥१॥ [N ततः शिरः कम्पयित्वा त्रिरमि-सम-विग्रहम् । २] अगस्त्यं स मुहुर् दृष्ट्वा स्मयमानोऽभ्य-अभाषत ॥२॥ [२ भग-चन् पूर्वम् अप्य् एषां लङ्काऽऽसीत् पिशिताऽऽशिनाम् । ३] इत्य एवं वचनं श्रुत्वा विस्मयो जनितो मम ॥३॥ [३ १. लब प्र-देवैरिवामरावती। २.भ,-धर्मिष्ठ विश्रवा । ३. च-तु । ४. च-रिसावायां । ५. च भ, काले काले । ल ब प्र-एककाल । ६. अभ, भर-वर्ज- स ह। च-स्वं यक्षराट् ह । ७, भ,-अभिद्रुतः । ८. च-लोकं । ९. च-निशम्य सम । म-वर्ज-हः । १०. अरा, ल, ल, प्र-च। ११. भ.

·उत्तर-काण्डम् ३ । १३ । ११ पुलस्त्य-वंशात् सं-भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् । ४] इदानीम् अपि चाऽन्येषां सं-भवस् त्वद्-उदीरितः ॥४॥ [४ रावणात् कुम्म-कर्णाच् च प्र-हस्ताद् वि-कटाद् अपि । ५] रावणस्य' तु पुत्रेभ्यः किं तु ते बलवत्-तराः ॥५॥ [५ क एषां पूर्व-जो ब्रह्मन् किं नामाऽथ बलोत्कटः। ६] अ-परे चाऽपि किं-वीर्या विष्णुना पातिताः कथम् ॥६॥ [६ एतद् विस्तर-तः सर्व कथयस्व ममाऽन्-अपं । ७] कौतूहल-कृते सर्व वं तु वेत्सि यथैव तत् ॥ ७॥ [७ राघवस्य वचः श्रुत्वा संस्काराऽलङ्कृतं तु" तत्" । ८] ईषद् वि-स्मयमानो हि स मुनिः प्राऽऽह राघवम् ॥८॥ [८ प्रजा-पतिः पुरा सृष्ट्वा प्र-सुः सलिल-सम्भवाः(१वान्) । ९] गोपायन्" सर्व-सत्त्वांस तान् अभवत्" पद्म-सम्भवः ॥९॥ [९ ते गत्वा देव कर्तारं विनीत-वद् उप-स्थिताः । १०] किं कुर्म इत्य् अभाषन्त क्षुद-पिपासा-भयाऽदिताः ॥१०॥ [१० प्रजा-पतिस् तु तान् आह सर्वान् सम्प्र-हसन्न् इव । ११] अम्भांस्य एतानि यत्नेन रक्षध्वम् इति मान-दाः ॥ ११॥ [११ रक्षामो मेनिरे के-चित् अणुमेति" तथाऽपरे । १२] क्षणुमेति च तैर् उक्तस् ततस् तान् आह भूत-कृत् ॥१२॥ [१४ उक्तं यैस्" तु" क्षणुमेति ते वै यक्षा भवन्तु वः । १३] रक्षामेति च यैर् उक्तं राक्षसास ते भवन्तु वः ॥ १३॥ [१५ १. ल ब प्र-मे । २. भ.-तदुदी° । ल-रितं | ३. अ रा ल ल--°णः स | ४. अरा, ल, ल ल ब प्र-पूर्वेभ्यः । ५. अरा, भ, ल, लर ल, ब प्र-पूर्वतो। ६. अच रा, भर-वापि । ७. ल ब प्र-श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ८. च रा, भ, ल, ल:-तं । ९. च भ, भ, प्र-सुद् भानुर्यथा तमः । १०. लब-नास्ति । ११. च भर-च तत् । भा-ततः। १२. अ रा ल- प्रजाः। १३. भर-वर्ज-वः। १५. च ब-यत् । १५. अलर-विरिचिः । च भर-अब्रवीत् । १६. भ.-वर्ज-मानसाः। १७. अतः परमधिकः पाठः-च भद भ२ प्र-इत्युक्तास्ते नुधाविष्टा अंभांस्यादातुमुद्यताः | अंभांस्येतानि रक्षाम उक्तवंतस्तथापरे ।। सात्वा प्रजापतिस्तेषां महाधात्वर्थसंयुतम् । १८. ल ब प्र-वर्ज-तत्र । १६. अरा, भ, ल, ल.-क्षुणुमेति | च भ-पुणुमोऽन्ये । २०. अरा, भ, ल, ब-क्षु । च भ.-ऋणु° | २१.च-यैर्वा । भ,-यैर्हि । ल ब प्र-बैश्च | २२. अराभ, ल, ल, ल ष-भु° | च-शृणु' | २३. अत: परमधिकः पाठः-प्र-यक्षेति यक्षणे धातुस्तथा रक्षस्तु पालने। यक्षणाद्यक्ष ·पुत्राय हेती १२ वाल्मीकीय-रामायणम् । तत्र प्र-हेतिर् हेतिश् च भ्रातरौ राक्षसर्षमौ' । १४] मधु-कैटभ-सङ्काशौ बभूवतुर् अरिं-दमौ ॥१४॥ [१६ प्र-हेतिर धार्मिकस् तत्र नदारान् अभ्य-अकाङ्क्षत । १५] हेतिर दार-क्रियाऽथं तु यत्नं परमम् आ-स्थितः ॥१५॥ [१७ स काल-भगिनीं(?नी-) पुत्रीं भयां नाम भयाऽऽवहाम् । १६] उदाऽवहद्' अमेयाऽऽत्मा स्वयम् एव महा-मतिः ॥१६॥ [१८ स तस्यां जनयामास हेती हेती राक्षस-पुङ्गवः। १७] पुत्रं पुत्र-वतां श्रेष्ठं विद्युत् केशम् इति श्रुतिः ॥१७॥ [१९ विद्युत् केशो हेति-पुत्रः प्रदीप्ताऽमि-सम-प्रभः । १८] प्राऽवर्धत महा-तेजास् तोय-मध्य इवाऽम्बु-जम्(१जः)॥१८॥[२० यदा तु यौवनं भद्रम् अनुप्राऽऽप्तो निशा-चरः । १९] तदा दार-क्रियां तस्य कतुं चिन्तयते स्म सः ॥१९॥ [२१ सन्ध्या-दुहितरं सोऽथ सन्ध्या तुल्यां प्रभाव-तः । २०] वरयामास राक्षस-पुङ्गवः ॥२०॥ [२२ अवश्यम् एव दातव्या वरस्यैवेति सन्ध्यया । २१] चिन्तयित्वा तु दचा सा विद्युत्-केशाय राघव ॥२१॥ [२३ सन्ध्यायास् तनयां लब्ध्वा विद्युत् केशो निशा-चरः। २२] रमते स्म तया साध पौलोम्या मघवान् इव ॥२२॥ [२४ केन-चित् त्व् अथ कालेन राम शालकटङ्कटा । २३] विद्युत् केशाद् गर्भम् आप मेघस् तोयम् इवाऽर्णवात् ॥२३॥ [२५ ततः सा राक्षसी गर्भ तदा रा अनल-सप्रभम् । २४] प्र-सूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भम् इवाऽग्नि-जम्" ॥२४॥ [२६ तम् उत्सृज्य तु सा गर्ने विद्युत्केश-रताऽर्थिनी । २५] रमते पतिना साध वि-सृज्य सुतम् आत्मनः ॥२५॥ [२७ इत्युक्तस्तथा रतस्तु पालनात् ॥ च-आगतस्तत्र देवशस्तांश्च पप्रच्छ कि कृतम्। भवंतः के तु विख्याताः किमर्थ ह्यत्र आसते। उक्तं येहि कृणुमेति भवंतु तत्र किन्नराः ॥ १. च ल ब प्र- सावुभौ । २. अल, ल-भायाँ । ३. भ, ल बप्र-तदव |रा, ल, ल-तदा । ४. च भ, भ,-व्यव। ५ ल,-वर्ज-तदा। ६. भ,-सोऽपि । ७. ल, ब प्र-वर्ज-च। ८. अ-शालालुकण्टका । ९. अ राक ल, ल ल ब प्र-आसाच । १०. अ-वधाराग्निरिवारणि । व भभर-(ब)- नगर्भसमप्रभ । ११. च भर-वर्ज- निना ।। .

·वै उचर-काण्डम् ४।३। १३ तयोत्-सृष्टः स तु शिशुः शिशुर् दिवस-कृद् यथा । २६] पाणिम् आस्ये समा-धाय रुरोद घन-राड् इव ॥२६॥ [२८ अथोपरिष्टाद् गच्छन् वृषभ-स्थो हरः प्र-भुः। [२९पू २७] अपश्यद् उमया साध यथा-वद् राक्षसाऽऽत्मजम् ॥२७॥ कारुण्य-भावात् पार्वत्या भवस् त्रिपुर-हाऽर्थितः । [३० २८] तं राक्षसाऽऽत्मजं चक्रे मातुर् एव समं तदा ॥२८॥ अ-मरं चैव तं कृत्वा' महा-देवोऽक्षयोऽव्ययः। [३१ २९] पुरम् आकाश-गं प्राऽदाद् उमायाः प्रिय-काम्यया ॥२९॥ उमया च वरो दत्तो राक्षसानां नृपाऽऽत्मज । [३२ सद्यः प्र-लब्धिर गर्भस्य प्र-सूतिः सद्य एव च । ३०] सद्य एव च गर्मस्य वयो भवतु मातृ-जम् ॥३०॥ [३३ ततः सुकेशो वर-दान-गर्वितः श्रियं प्र-भोः प्राऽऽप्य हरस्य पार्श्व-तः । चचार सर्वत्र महा-मतिः ख-गः ३१]] ख-गां पुरीं प्राऽऽप्य यथा पुरं-दरः ॥३१॥ [३४ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे सुकेश-वरदानं नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३॥ [वं-५]% [चतुर्थः सर्गः] =[दा-५] सु-केशं धार्मिकं ज्ञात्वा वर-लब्धं च राक्षसम् । १] ग्राम-णी" नाम गन्धर्वो विश्वावसु-सम-प्रभः ॥१॥ [१ तस्य देव-वती नाम द्वितीया श्रीर इवाऽऽत्म-जा । २] सु-केशाय सु-धर्मेण ददौ दक्षः" श्रियं यथा ॥२॥ [२ वरदान-कृतैश्वर्य' सा तं प्राऽऽप्य प्रिय पतिम् । ३] आसीद् देव-चती तुष्टा स्वर्ग प्राऽऽप्येव दुर्-गतिः ॥३॥ [३ १. ल.-नास्ति । २. अ-प्रोतः सनमरं । ३. अलर-ष्ट्वा । ४. मल- ५. लब-नास्ति । ६. अ-प्रियं । ७. अल-चकार । ८. बल प्र-खं । ९. ल, खगः। १०. ल प्र-दानो। ११. च-गत्वा । १२. अल- •णिर् | १३. लब-स्वध | १४. रा.-रक्षःश्रि| १५. अलर-कृतं सर्व । १६. च-वर्ज-प्रिया । १७. लव-दुर्मतिः ॥

·वाल्मीकीय-रामायणम् । स तया सह सं-सक्तो रराज रजनी-चरः। ४] अञ्जनाद् अभिनिष्-क्रान्तः करेग्वेव महा-गजः ॥ ४॥ [४ देव-वत्यां सु-केशस् तु जनयामास राधव । [५ ५] त्रीस् त्रिनेत्र-समान् पुत्रान् महावीर्यान् स राक्षसः । सु-मालिनं माल्य-चन्तं मालिनं च महा-बलम् ॥५॥ [६ ६] त्रयो लोका इवाऽत्य्-अर्थ गतास् त्रय इवाऽनयः । त्रयो मन्त्राइवाऽत्य-उग्रा वातास् त्रय इवोद्-धताः ॥६॥ [७ ७] यः सु-केशस्य सुतास् त्रेताऽग्नि-सम-वर्चसः । वि-वृद्धिम् आऽगमंस ते तु व्या-धयः प्र-बला इव ॥७॥ [८ ८] वर-प्राऽऽप्तं ततस् ते तु ज्ञात्वैश्वयं पितुर् महत् । तपस् तप्तुं गता मेरुं भ्रातरः कृत-निश्चयाः ॥८॥ [९ ९] प्र-गृह्य नि-यमांस् तस्थू राक्षसा नृप-सत्तम । चेरुस तत्र तपो घोरं सर्वभूत-भय-प्रदम् ॥९॥ [१० १०] सत्याऽऽर्जवदमोद्भूतः स तु तेषां तपो-बलः । निर्-दहत्य् एव लोकांस् त्रीन्स-देवाऽसुर-मानवान् ॥१०॥ [११ ११] ततोऽम्य्-अयाच् चतुर्वक्लो विमान-वरम् आ-स्थितः। सुकेश-पुत्रान् आ-मन्व्य वर-दोऽस्मीऽत्य् अभाषत ॥११॥ [१२ १२] ब्रह्माणं वर-दं ज्ञात्वा दृष्ट्वा सं-मन्त्र्य राक्षसाः । ऊचुः प्राऽञ्जलयः सर्वे वेपमाना द्रुमा इव ॥१२॥ [१३ १३] तपसाऽऽराधितो देव यद्य् आ-दिशसि नो वरम् । अ-जेयाः स्याम शत्रणां तथा 3 दीर्घ-जीविनः । १४] परस्पर-हिते युक्ता भूयास्म प्र-मविष्णवः ।।१३।। [१४ एवं भविष्यतीऽत्य उक्त्वा सुकेश-तनयान् प्रति । १५] प्र-ययौ ब्रह्म-लोकोय ब्रह्मा ब्रह्मा ब्राह्मण-वत्सलः ॥१४॥ [१५ वरं लब्ध्वा ततः सर्वे राम रात्रि-चरास तथा । १६] सुराऽसुरान् प्र-धावन्तो वर-दानात् सु-निर्भयाः ॥१५॥ [१६ तैर् (१का)ध्यमानास् त्रि-दशाः सर्षिसङ्घाःस-चारणाः । १७] त्रातारं नाऽध्य-अगच्छन्त निरय-स्या यथा नराः ॥१६॥ [१७ १. लब-संयुको। २. च भ, भ, ल, ब प्र-जनयामास) ३. अरा ल, ल, ल-इवोग्रताः । ४. च भ, भर-भग । ५. म,- भ्येत्य । ६ ल, ब प्र-यथादि । ७. ल,-तथैव। ८ लब प्र-दच्चा ॥ ९. अलर बं-सुदा- रुणाः। १०. प्र-नाधिगच्छति ।

·उत्तर-काण्डम् ४ । २७ । १५ अथ ते विश्वकर्माणं शिल्पिनां वरम् अ-व्ययम् । १८] आ-गत्योचुः सु-संहृष्टा राक्षसा राज-सत्तम ॥१७॥ [१८ ओजस् तेजो बलं लब्धा महत्त्वम् आत्म-तेजसा । १९] गृह-कर्ता भवान् नित्यं देवानां हृदयेप्सितः ॥१८॥ [१९ अस्माकम् अपि तावत् त्वं गृहं कुरु महा-मते । २०] हिम-वन्तं समा-श्रित्य मेरु-मन्दरम् एव च । महेश्वर-गृह-प्रख्यं गृहं नः क्रियताम् इति ॥१९॥ [२० २१] विश्व-कर्मा ततस् तेषां राक्षसानां महा-भुजः । नि-वासं का(१क)र(१थ)यामास देवानाम् इव तां पुरीम् ।२०। [२१ २२] दक्षिणस्योदचेस् तीरे त्रि-कूटो नाम पर्वतः । त्रि-कूट इव सह्योऽन्यो द्वितीयो' बुद्धि-सत्तम ॥२१॥ [२२ २३] शिखरे तस्य शैलस्य मध्यमेऽम्बुद-सन्निभे । शकुनैर् अपि दुष्-प्राऽऽपादुर्-गमा वै चतुर्-दिशम् । [२३ २४] त्रिंशद्-योजन-विस्तीर्णा स्वर्ण-प्राकार-तोरणा ॥२२॥ मया लङ्केति नगरी शक्राऽऽज्ञया विनिर्-मिता । [२४ २५] तस्यां वमत दुर्-धर्षाः पुर्यां राक्षस-पुङ्गवाः ॥२३॥ [२५ अमरावतीम् इवाऽऽसाद्य' सेन्द्रा इव दिवौकसः । २६] लङ्का-दुर्ग समा-साद्य राक्षसैर् बहुभिर् वृतम् । दुर्-धर्षा में भविष्य शत्रूणां शत्रु-सूदनाः ॥२४॥ [२६ २७] विश्वकर्म-वचः श्रुत्वा ततस् ते राम राक्षसाः । सहस्राऽनुचरा गत्वा लङ्कां राक्षस-पुङ्गवाः ॥२५॥ [२७ २८] दृढ-प्राकार-परिखां स्वर्णैर् गृह-शतैर् वृताम् । २९पू] लङ्काम् अवाऽऽप्य हृष्टा वै वि-हरन्ति निशा-चराः ॥२६॥ [२८ नर्मदा नाम गन्धर्वी नाना-धर्म-समाहिता। [२९उ ३०] कन्या बभूवुस् तिस्रोऽस्या" ही-श्री-कीर्ति-समन्विताः॥२७॥ १. अ-नं। २. ल, ल. ल. ब-लया। ३. लब-यश्राद्रिसत्तमः । ४. च भा भर-टंकछिना। ल, ल-त्रुटित: पाठः । ल ब-लंका छच्चा । प्र- सर्वा छिमें । ५. अ भ, लव-समासाद्य | ६. प्र-वृता | ७. ल3 ब-दुष्पवर्षा । ८. च भर-वर्ज-व्यंति | ९. अतः परमधिकः पाठः-च भ, भ.-एतस्मिन्नेव 'काले तु यथाकामं च राघव । १०. अ भर लर -वर्ज-गा। ११. ललिब प्र-सुश्रोणी॥ - ·१६ वाल्मीकीय-रामायणम् । ज्येष्ठ-क्रमेण सा तेषां राक्षसानाम् अ-राक्षसी । [३० ३१] कन्यास ताः प्र-ददौ हृष्टा पूर्ण-चन्द्र-निभाऽऽननाः ॥२८॥ त्रयाणां राक्षसेन्द्राणां तिस्रो गन्धर्व-कन्यकाः । [३१ ३२] मात्रा दचा महा-भाग नक्षत्रे भग-दैवते ॥२९॥ कृत-दारास् तु ते राम सुकेश-तनयाः प्र-भो । ३३] क्रीडन्ति सह भार्याभिर् अप्सरोभिर् इवाऽमराः ॥३०॥ [३२ तत्र माल्य-चतो भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी । ३४] तस्यां सं-जनयामास यान्य अपत्यानि वच्मि ते ॥३१॥ [३३ वज्र-मुष्टिर् विरूपाऽक्षो दुर्-मुखश् चैव राक्षसः । ३५] सुप्त-नो यज्ञ-कोपश् च मद-मत्स् तथैव च । अनु तस्याऽभवत् कन्या सुन्दाँ ना(१रा)म सुन्दरी ॥३२॥ [३४ ३६] सु-मालिनोऽथ भार्याऽऽसीत् पूर्ण-चन्द्र-निभाऽऽनना । नाना केतु-मती नाम प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥३३॥ [३५ ३७] सु-माली जनयामास भार्यायां रघु-नन्दन । [३६पू N] रूप-यौवन-शालिन्यां यान्य अपत्यानि राक्षसः । IN केतु-मत्याम् अतो'राजंस तान्त्रि(?नि) बोधाऽनुपूर्व-शः ॥३४॥[३६उ ३८] प्र-हस्तोऽकम्पनश् चैव वि-कटः करटा-मुखः । धूम्राऽक्षः कम्पनो दण्डः सु-पार्श्वः सु-महाबलः ॥३५॥ [३७ ३९] सं-हादी प्र-घसश् चैव भास-कर्णश् च राक्षसः । पुष्पोत्कटा च राका च कैकसी च शुचि-स्मिता । ४०] कुम्भी-नसोच कन्यास् ता बलिनश च सु-मालिनः ।।३६।। [३८ मालिनो वसु-धा नाम गन्धर्वी रूप-शालिनी । ४१] भार्याऽऽसीत् पद्म-पत्राऽक्षी स्व-अक्षी यक्षी-समा शुभा ॥३७[३९ माली च ट अनु-जस् तस्यां जनयामास यानि तु । ४२] अपत्यानि महाबाहो वदतः शृणु तानि में" ॥३८॥ [४० अ-नलश् च नलश् चैव हरः सं-पातिर् एव च । ४३] एते विभीषणाऽमात्या बलिनो हि" निशा-चराः ॥३९॥ [४१ १. अल-नर्मदा नाम रा° | २. प्र-गा | ३. ल,-वर्ज-सुंदरी । ४. च- मातृवातका ।। ५. लब-ततो। ६. भ-°नुसर्वशः। ७. अ ल, ल- कोप। ८. च-च म° | ९. भरा, ल,-प्रसभश् । १०. भ.-वर्ज-काका | ११. ल. लब प्र-गंधर्वा । १२. अ-समाश्रिता । रा,-'माकुला। १३. ल:- माला । १४. ब प्र-तु। १५. लब प्र-च ॥ ल-स्तः ·१७ ४४]] उत्तर-काण्डम् ५ । ७। निशा-चरा जातिगुणोपपन्ना निशा-चरैः पुत्र-शतैश् च युक्ताः । सुरान् सहेन्द्रांश् च मुनीश् च सिद्धान् सर्वे ह्य अबाधन्त सदा प्र-वृत्ताः ॥४०॥ [४२ जगद् द्रवन्तोऽनिल-वद् दुरा-सदाः बलेन मृत्युं शत-शः समा-स्थिताः । श्रमं न जग्मुर् वर-दान-गर्विताः ऋतु-क्रियाणां प्रशमं कराः सदा ॥४१॥ [४३ इत्या रामायण उत्तर-काटे राक्षसोत्पत्तिर नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ॥ ४५]] [वं-६]% [पञ्चमः सर्गः] तैर् व(१बा)ध्यमाना देवाश् च मुनयश् चारणैः सह । १] भयाऽऽर्ताः शरणं जग्मुर् देव-देवं महेश्वरम् ॥१॥ [१ ते समेत्य तु कामाऽरिं त्रिपुराऽरि त्रि-लोचनम् । २] ऊचुः प्राऽञ्जलयः सर्वे गन्धर्वाः किं-नरैः सह ॥२॥ [३ सुकेश-पुत्रैर् भगचन् पितामह-वराऽन्वितैः । ३] प्रजाऽध्यक्ष प्र-जाः सर्वा बाध्यन्ते' रिपु-बाधिमिः ॥३॥ [४ शरण्या अ-शरण्याश् चाऽऽश्रम-स्था वन-वासिनः । ४] स्वर्गाच् च च्यावितः शक्रः स्वर्गे कीडन्ति देव-वत् ॥४॥ [५ अहं विष्णुर् अहं रुद्रो ब्रह्माऽहं देव-राड् अहम् । ५] यमोऽहं वरुणश् चाऽहं चन्द्रोऽहं भास्-करोऽप्य् अहम् ॥५॥ [६ इति माली सु-माली च माल्य-वांश चैव राक्षसाः । ६] भाषन्ते समरोद्धर्षा ये च तेषां पुरः-सराः ॥६॥ [७ ततो देव भयाऽऽर्तानाम् अ-भयं दातुम् अहंसि । ७] अ-शिवं वपुर् आ-स्थाय जहि दैवत-कण्टकान् ॥७॥ [८ १. प्र-न्तोऽनलवद् । २. अ रा, ल:- सदो | ३. ल,-वर्ज-राक्षस- वरप्रदान | ४ ल,-स्याशु । ५. च-प्रवाध्यते । रा, बल-प्राधक्ष्यंत । ६. ल.- ७. च भर-स्वार्गेवत् | भ,-शक्रवत् । ८. अरा, लल-खेचरोऽप्य् । च भ, भर-रविरप्य् । ९. अरा, ल. लर लब-°सः॥ नास्ति । ब प्र-वनानीव वनाग्निमिः।

·१८ वाल्मीकीय-रामायणम् । इत्य्-उक्तो दैवतैर देवः कपर्दी नील-लोहितः । ८] सु-केशं प्रति साऽऽक्षेपः प्राऽऽह देव-गणान् प्र-भुः॥८॥ [९ अहं तान् न हनिष्यामि मम वघ्या न ते सुराः । ९] किं तु मन्त्रं प्र-दास्यामि यस्'तुतान् नि-हनिष्यति ॥९॥ [१० एवम् एव समुद्-योगं पुरस्-कृत्य सुरषयः । १०] गच्छन्तु शरणं विष्णुं स हनिष्यति राक्षसान् ॥१०॥ [११ ततस् ते जय-शब्देन प्रति-नन्द्य' महेश्वरम् । ११] विष्णोः समीपम् अगमन् निशाचर-भयाऽर्दिताः ॥११॥ [१२ शङ्ख-चक्र-धरं ते तु प्र-णम्य बहु मान्य च । १२] ऊचुः सम्भ्रान्त चद् वाक्यं रजनीचर-पीडिताः ।।१२।। [१३ सुकेश-तनयैर् देव त्रिभिस् त्रेताऽग्नि-सन्निभैः । १३] आ-क्रम्य वर-दानेन कर्माण्य अप-हतानि नः ॥१३॥ [१४ लङ्का नाम पुरी रम्या त्रिकूट-शिरसि स्थिता । १४] तत्र स्थिताः प्र-बाधन्ते ते सर्वान् क्षणदा-चराः ॥१४॥ [१५ त्वं तु तस्मात् प्रियाऽर्थ नो जहि तान् मधु-सूदन । [१६पू १५] चक्र-कृत्वाऽऽस्य-कमलान नि-वेदय यमाय वै ॥१५॥ भयेष्ठ अभय-दोऽस्माकंनाऽन्योऽस्ति भवता समः । [१७ १६] यातु चेदं भयं घोरं नी-हारम् इव भास्करात् ॥१६॥ [१८उ इत्य्-उक्तो" दैवत-गणैर् देव-देवो जनाऽर्दनः । १७] अ-भयं' भय-दोऽरीणां दत्त्वा देवान् उवाच ह ॥१७॥ [१९ १८५] सु-केशं राक्षसं जाने ईशानचर-दर्पितम् ।। [२०पू १९उ] तस्य पुत्रान् हनिष्यामि लङ्कायाम् अपि संस्थितान् ॥१८॥ [२१उ इत्य् उक्तास् तेऽमराः सर्वे विष्णुना प्र-भविष्णुना। २०] यथाऽऽवासं ययुर् हृष्टाः प्र-शंसन्तो जनाऽर्दनम् ॥१९॥ [२२ वि-बुधानां समुद्-योगं माल्य-चान् स निशा-चरः। २१] श्रुत्वा तु भ्रातरौ ज्येष्ठ इदं वचनम अब्रवीत् ॥२०॥ [२३ १. अच भ, ल,-देव । २. अरा, ल, ल, ब-यथा । ३. रा, ल- व्यथ । ४. अरा, ल ल -दानवान् । ५. च भर भर-वर्ज-प्रतिवंय । ६. च भर-तं । ७. च भर-वर्ज-च । ८. अ-शिखरे । ९. अभ, ल, ल, व प्र-थे। १०. ल ब प्र-कोकेष्वू । ११. च भव भर-क्ते । १२. ल व प्र-भाश्रयं । १३. अवः परमधिकः पाठः-प्र-तांश्वास्य तनयाजाने येषां ज्येष्ठः म माल्यवान् । तानहं समतिक्रांतमर्यादान्राक्षसाधिपान् ॥ १४. ल ब प्र-दर्पितान् ।।

·उत्तर-काण्डम् ५। ३२ । १९ अ-मरा ऋषयश् चैव सं-हत्य किल शंकरम् । २२] अस्मद्-वधं परीऽऽप्सन्त इदम् ऊंचुः सुरा हरम् ॥२१॥ [२४ N] भय-भीतास् तु ते सर्व एवम् ऊचुर् महेश्वरम् । [N सुकेश-तनया देव वर-दान-बलोद्धताः। २३] बाधन्तेऽस्मान् समुद्-युक्ता घोर-रूपाः पदे पदे ॥२२॥ [२५ राक्षसैर् अभि-भूताः स्मो न शक्नुम उमा-पते । २४] स्वेषु वेश्मस्व अपि स्थातुंभयात् तेषां दुर्-आत्मनाम् ॥२३॥ [२६ त्वम् अस्माकं हितार्थाय जहि तान् वै त्रिलोचन । २५] भारं त्वं हु-कृतेनैव दह' प्रदहतां-वर' ॥२४॥ [२७ इत्य् एवं त्रि-दशैर् उक्तो नि-शम्य शत्रु-सूदनः । २६] शिरः करेण धुन्वान इदं वचनम अब्रवीत् ॥२५॥ [२८ अ-वध्या मम ते देवाः सुकेश-तनया रणे। २७] मन्त्रंतु वः प्र-दास्यामि यस् तान् वै नि-हनिष्यति ॥२६॥ [२९ यः स चक्र-गदा-पाणिः पीत-वासा' जनाऽदनः । २८] हनिष्यति स तान् युद्धे शरणं तं प्र-पद्यत ॥२७॥ [३० हराद् अवाऽऽप्य ते काम कामाऽरिम् अभि-चाद्य च । २९] नारायणाऽऽलयं प्राऽऽप्ताः सर्वाऽर्थस् तैर् नि-वेदितः॥२८॥ [३१ ते तु नारायणेनोक्ता देवा इन्द्र-पुरो-गमाः। ३०] सुराऽरीस् तान् हनिष्यामि सुरा भवत वि-ज्वराः ॥२९॥ [३२ सुराणां भीत-भीतानाम् अस्म(१स्मा)त्-तो(?त्तु) राक्षसर्षभाः। ३१] प्रति-ज्ञातो वघोऽस्माकं तच् चिन्तयत सं-गताः ॥३०॥ [३३ ३२पू] हिरण्य-कशिपोर् मृत्योर्" अन्येषां च सुर-द्विषाम् । [३४पू ३७पू] दुःखं नारायणो जेतुं यो नो हन्तुम् अभीऽऽप्सति ॥३१॥ [३९पू ३२उ] न-मुचिः काल नेमिश्च प्रह्लादोऽसुर-सत्तमः ।" [३४३ अ-सुरा दानवेन्द्राश् च सत्त्व-चन्तो महा-बलाः ॥३२॥ १. भ.-सर्वे । २. अरा, ल, ल-सुराः । ३. ल प्रदेव प्रहरता। ४. भर-म्यांधकसू° । ५. अरा, ल.- सो। ६. अरा, ल ल ब-अभिवंच। ७. प्र-ततो। ८. च-मसुरालिह। ९. ल,-तत्त्वं नयत । १०. अ ल३-वर्ज- मृत्युर । ११. प्र-वर्ज-नास्ति । १२. च ल, प्र-वज-मी। १३. अतः परमधिक: पाठ.-प्र-राधेयो बर्हिपासी च खोकपालो धार्मिकः। यमकार्जुनहार्दिक्याः 'शुम्भश्चैव निशुम्भजः॥

·२० वाल्मीकीय-रामायणम् । ३४] सर्वे सम्-अरम् आ-साद्य न श्रूयन्ते परा-जिताः । [३६ ३५५] सर्वैः क्रतु-शतैर् इष्टं सर्वे मायाविनस् तथा ॥३३॥ [३७पू नारायणेन नि-हताः शत-शोऽथ सहस्र-शः। ३६] एतज् ज्ञात्वा तु सर्व वै समा-गन्तुम् इहाऽहंथ ॥३४॥ [३८ एतन् माल्य-चता प्रोक्तं धार्मिकेण यशस्विना । N] सर्व क्षमा-वता युक्तं दीर्घम् आयुर् अवाऽऽप्यते ॥३५॥ [N ४१उ] विष्णोर् दोषश् च नाऽस्त्य् अत्र कारणे राक्ष सेश्वरौ । ४२पू] अस्माकम् इह दोषेण विष्णोः प्र-चलितं मनः ॥३६॥ [४३ ३७७] माली चैव सु-माली च श्रुत्वा माल्य-चतो वचः । ऊचतुर् भ्रातरं ज्येष्ठं धर्म-ज्ञं बलवत्-तरम् ॥३७॥ [३९उ ३८] अधीतं दत्तम् इष्टं च ऐश्वर्य चाऽनु-पालितम् । आयुर् निर्-आमयं प्राऽऽतं स्व-धर्मः प्राऽऽपितश च नः ॥३८॥[४० ३९] देव-सागरम् अ-क्षोभ्य शस्त्रौषैः प्रवि-गाह्य ता(१त)म् । जयन्तां संत्रासाऽऽलापान नो मृत्यु-कृतं भयम् ॥३९॥ [४१ ४०] इन्द्राऽऽदीस् त्रि-दशान वाऽपित्व अथवाऽपि पिता-महम् । ४१५] नाऽस्माकंप्र-मुखे स्थातुं शक्ष्यन्ति त्वं बिभेषि किम् ॥४०॥ [४२ ४३७] एव सं-मन्त्र्य बलिनः सर्वे सैन्य-समाश्रिताः । [४५७ N] उद्-योगं घोषयित्वा तु सर्वे युद्धाय निर्-ययुः क्रुद्धा जम्भ-वृत्र-बलास् त्रयः ॥४१॥ [४६ ४४] स्यन्दनैर वारणैर् भीमैर" हयैश् च हरि-सन्निभैः । खरैर् गोमिस् तथोष्टैश च शिशु-मारैर् भुज-गमैः ॥४२॥ [४८ ४५] मकरैः कच्छ-पैर मीनर विहं-गैर गरुडोपमैः । ४६पू] सिंहै"व्याधैर् वराहैश्च शम्बरैः शर-भैर् अपि ॥४३॥ [४९ ४८3] स्थौधैर् उह्यमानाश् च शत-शोऽथ सहस्र-शः । ४९पू] लङ्काया राक्षसास् तूर्णं देव-लोक-जिगीषवः ॥४४॥ [५२पू १. च ल ब-सवे । २. अरा, ल, ल, ब-समायातुं | ३. च-चापि | ४. च राभ, ल,-'त्तरौ । ५. च भ, भर-वर्ज- । ६. भ,-वर्ज-प्रतिगृह्म । ७ अराद ल लर-जयंतां सत आलापान् । भर-जयंतां शात्रवान्भीमान् । ८. च-च । ९. ब-वर्ज-वाय । १०. च भ, भ,-वर्ज-चरणैर । ११. भ, भर- वर्ज-हेमर । १२. च भ, भ, ब प्र-सिंहव्या । १३. च भ, भ.-वर्ज-चं हरिणैः । १४. च भ भ -प्रयाता | १५. अल-देवदेवं जि° । नैर्ऋत-पुङ्गवाः। ।

·उत्तर-काण्डम् ५। ५७ । २१ ४६उ] त्यक्त्वा लङ्कां ततः सर्वे राक्षसा बल-गर्विताः । स्वर्ग प्रति सुराञ् जेतुं प्र-याता देव-शत्रवः ॥४५॥ [५० ४७] लङ्कायां पर्य-अयं दृष्ट्वा यानि लङ्काऽऽलयान्य अर्थ । N] भूतानि भय-दर्शीनि वि-मनस्कानि सर्व-शः ॥४६॥ [५१ ४९उ] भौमांस् ततोऽन्तरिक्ष-स्थान् काले ज्ञात्वा भयाऽऽवहान् । उत्-पातान् राक्षसेन्द्राणाम् अ-भावायोत्थितान् द्रुतम् ॥४७॥[५३३ ५०] अस्थीनि मेघा वर्षन्ति शोणितं चोष्णम् एव च । वेलां सम्-उद्रा व्युत्-क्रान्ताश् चलन्ते वाऽचलोतमाः ॥४८॥[५४ ५१] अट्ट-हासान् वि-मुश्चन्ति धन-नाद नमास् तथा । सं-पतन्त्य् अपि भूतानि क्रोशन्ति च यथा-क्रमम् ॥४९॥ ५२] गृध्र-चक्रं महच् चाऽत्र प्रज्वालोद्गारिभिर् मुखैः । ५३पू] रक्षो-चलस्योपरिष्टाद् भ्रमते काल-चक्र-चत् ॥५०॥ [५७५ अ-गणयन्तो महोत्पातांस ते रात्रि-चर-सत्तमाः । ५५] यान्त्य् एव न नि-वर्तन्ते मृत्यु-पाश-वशं गताः ॥५१॥ [५८ ५३३] कपोता रक्त-पादाश् च शारिका वि-द्रुता ययुः। काका वाशन्ति तत्रैव विडालाश् च द्वि-पादकाः । [५७३ ५४] वाशन्ने च शिवास् तत्र दारुगा' घोर-दर्शनाः ।।५२॥ [५५उ माल्य-वांश च सु-माली च माली च रजनी-चराः। ५६] पुरः-सरा राक्षसानां ज्वलिताः पावका इव ॥५३॥ [५९ माल्य-वन्तं तु ते सर्वे माल्य-वन्तम् इवाऽचलम् । ५७] निशा-चराः सं-श्रयन्तें धातारम् इव देहिनः ॥५४॥ [६० तद् बलं राक्षसेन्द्राणां महाऽभ्र-धन-नादितम् । ५८] जयेप्सया. देव-लोकं ययौ मालि-चशे स्थितम् ॥५५॥ [६१ राक्षसानां समुद्-योगं तं तु नारायणः प्रभुः । ५९] देव-दूताद् उप-श्रुत्य ततो युद्धे मनो दधे ॥५६॥ [६२ स देव-सिद्ध-द्विज-सङ्घ-जुष्टो गन्धर्व-विद्याधर-पूग-गीतः। विनिर्-ययौ चक्र-गदाऽसि-पाणिः ६२]] सुराऽरि-नाशाय हरिः प्रहृष्टः ॥५७॥ [६७ १. ल ब प्र-न्यपि | २.भ,-हि वै | ३. भर-भिनंषु-बलवंतो बलोत्तमाः। ४. अरा, ल, ल, कंप्यंत्य् । बल प्र-अपतस्य । ५. लब प्र-त्रस्यस्यपि । ६. भ, ल बप्र-°दपाः । ७. च-वर्ज-गं| ८. ब प्र-धर्ज-संश्रियन्ते । ९. च-दधौ ।

·२२ ६३]] वाल्मीकीय-रामायणम् । सुपर्ण-पक्षाऽनिल-धुत-चस्त्र सिताऽऽतपत्रं प्रविकीर्ण-शस्त्रम् । चचाल तद् राक्षस-राज-सैन्यं दृष्ट्वा हरिं साऽम्बु-पयोद-नीलम् ॥५८॥ [६८ ततः शितैः शोणित-मांस-भूषितैर् युगाऽन्त-चैश्वानर-तुल्य-विग्रहः। निशा-चराः सम्परि-चार्य माधवं वराऽऽयुधैर् निर्-बिभिदुः सहस्र-शः॥५९॥ [६९ इत्या रामायण उत्ता-काण्डे राक्षस-निर्याणं नाम ६४] पञ्चमः सर्गः ॥५॥ . [वं-७] [षष्ठः सर्गः] =[दा-७] तं तु नारायणं देवं गर्जन्त राक्षसा मुदा । १] आर्दयन्न् अस्त्र-वर्षेण वर्षेणाऽद्रिम् इवाऽम्बु-दाः ॥ १॥[१ श्यामाऽवदातस् तैर् विष्णुर् नीले रात्रि-चरैस् तदा । २] वृत्तोऽञ्जनो गिरिर् इव वर्षमाणैः पयो-धरैः ॥२॥ [२ शल-मा इव केदारं पतं-गा” इव पावकम् । ३] यथाऽमृत-घटं जीवा मकरा" इव चाऽर्णवम् ॥ ३॥ [३ तथा रक्षो-धनुर्-मुक्ता वज्राऽनिल-मनो-जवाः । ४] हरिं विशन्ति स्म शरास्" तं लोका इव पर्य-अये ॥४॥ [४ स्यन्दनैः स्यन्दन-गता गजैश च गज-संश्रिताः। ५] अश्वाऽऽरूढास्" तथाऽश्वैश् च पादाताश चाऽपरे" स्थिताः ।५[५ राक्षसेन्द्रा गिरि-निर्म" शर-शक्त्य्-ऋष्टि-तोमरैः । ६] निर्-उच्छ्वासं हरिं चक्रुः प्राणाऽऽयामो यथा द्वि-जम् ॥६।। [६ निशा-चरैर अर्घमानो मीनैर् इव महा-तिमिः । ७] जघानाऽऽपत्य" वेगेन राक्षसान् स महा-रणे ॥७॥ [७ १. च- वर्ज-शता | २. भ.-शतैः। ३. च भ, भर-ते । ४. भ.- गर्जतो | ५. भ, ल,-भई । ६. भर-नास्ति । ७. च-नास्ति । ८. अ रा ल काले । ९. अरा, प्र-तथा | १०. भर-नास्ति । ११. अ ल ल ब प्र- • सूकरा । १२. भर-नास्ति । १३. प्र-अश्वगतास । १४.प्र-वर्ज-चांबरे | १५. च मा-भाः भर-त्रुटितः पाठः। १६. अ-निजघान स | च भ-शाह भानम्य । १७. च भ, भर-महाहवे ॥ लेर ·: उत्तर-काण्डम् ६ । २१ । २३ शरैः पूर्णाऽऽयतोत्सृष्टैर वन-चेगैर मनो-जवैः । ८] विभेद तिल-शो विष्णुः शत-शोऽथ सहस्र-शः॥८॥ [८ तद् बाण-वर्ष विद्राव्य वर्ष वायुर् इवोत्थितः । ९] पाञ्चजन्यं महा-शव प्र-दध्मौ पुरुषोत्तमः॥९॥ [९ सोऽम्बु-जो हरिणाऽऽध्मातः सर्व-प्राणेन शङ्ख-राट्। १०] रराज(१स) भीम-निहाँदो युगाऽन्ते जल-दो यथा ॥१०॥ [१० शङ्ख-राज-रवः सोऽत्र' त्रासयामास राक्षसान् । ११] सिंह-राजो महाऽरण्ये स-मदान् इव कुञ्जरान् ॥११॥ [११ गन्तुं नाऽशक्नुवन्त(?न्-अ)श्र(वा) वि-मदाः कुजराः कृताः। १२] स्यन्दनानि च मुख्यानि नाऽस्यन्दन्त यथा पुरा ॥१२॥ [१२ शाङ्ग-चाप-विसृष्टा ये वज्र-तुल्याऽऽननाः शराः । १३] शरीराणि विनिर्-भिद्य स-पुडा विविशुः क्षितिम् ॥१३॥ [१३ भिद्यमानाः शरैश चाऽन्ये नारायण-धनुश्-च्युतः । १४] अपतन् राक्षसाः शैला वनि-वज्राऽऽहता यथा ॥१४॥ [१४ व्रणानि वर-नागानां विष्णु-बाण-कृतानि तु । १५] असृक् क्षरन्ति धाराभिस तूर्ण रसम् इवाऽचलाः ॥१५॥ [१५ शङ्खराज-वश् चाऽपि शाङ्ग चाप-रवस् तथा । १६] असन्ति वैष्णवा वाणास् तेषां ध्वज-वपूपि च ॥१६॥ [१६ सूर्याद् इव करा घोरा वार्य-ओघाः सागराद् इव । १८] पर्वताद् इव नागेन्द्रा धारौपा इव चाऽम्बु-दात् ॥१७॥ [१८ तथा गाड-विनिर्मुक्ताः शान् िनारायणेरिताः । १९] निर्-धावन्तश्च ते तूणं शत-शोऽथ सहस्र-शः ॥१८॥ [१९ शर-भेण यथा सिंहाः सिंहेन द्वि-रदा यथा । २०] द्वि-रदेन यथा व्या-घा व्या-घेण द्वीपिनो यथा ॥१९॥ [२० द्वीपिना च यथा श्वानः शुना मार्जार का यथा । २१] मार्जारेण यथा सर्पाः सर्पेण च यथोन्दुराः ॥२०॥ [२१ तथा ते राक्षसा युद्धे विष्णुना प्र-भविष्णुना । २२] द्राव्यन्ते द्राविताश् चैव शायिताश् च मही-तले ॥२१॥ [२२. १. अल,-'प्राणविदारणः । २. अ भ, ल:-वश्वान लव प्र-अस्वने- नाथ । ३. बप्र-न शक्नुवंतश्च | ४.प्र-वर्ज-नास्ति। ५. म भ, भ, ब-चुतैः। ६. ल ब- हतानि | ७. ल,-शानें । ८.ल, बप्र-निर्ययुग शरास् । ९. ल,-वर्ज-इव ।।

·२४ वाल्मीकीय-रामायणम् । प्र-भग्ने राक्षस-चले - राक्षसानां सहस्राणि नि-हत्य मधु-सूदनः । २३] वारि-जं ध्मापयामास तोय-दं सुर-राड् इव ॥२२॥ [२३ नारायण-शर-प्रस्तं' शङ्खनाद-सुविह्वलम् । २४] लङ्काम् अभि-मुखं चाऽऽशु प्र-भग्नं रक्षसां बलम् ॥२३॥ [२४ नारायण-शराऽऽहते । २५] सु-माली शर-जालेन चकार' वि-वशं हरिम् ॥२४॥[२५ स तु तं छादयामास नी-हारम् इव भास्करम् । २६] राक्षसाः सत्त्व-सम्पन्नाः पुनर् धैर्य समा-दधुः ।।२५।। [२६ । अथ तेनैव रोषेण स्व-बाहु-बल-दर्पितः । २७] महा-नादं प्र-कुर्वाणो राक्षसाञ् जीवयन्न् इव ॥२६॥ [२७ उत्-क्षिप्य लम्बाऽऽभरणं करं करम् इव द्वि-पः। २८] ररास राक्षसो हर्षात् स-तडित् तोय-दो यथा ॥२७॥ [२८ अथ नानद्यतस् तस्य शिरो ज्वलित-कुण्डलम् । २९] यन्तु चिच्छेद तस्याऽश्वा उद्-भ्रान्ता युधि रक्षसः ॥२८॥ [२९ उद्-भ्रान्तैर भ्रामितः सोऽश्चैः सु-माली राक्षसेश्वरः। ३०] इद्रियाऽश्वैर् इवोद्-भ्रान्तैर् धृति-हीनों यथा नरः ॥२९॥ [३०. ३१पू] द्रुतैः सु-माली तुर-गैः प्र-गृह्य तुर-गांस् तदा । ३२उ] माली चाऽभ्य-आर्दयद् युद्धे जनाऽर्दनम् अथेषुभिः ॥३०॥ [३१ मालि-चाप-च्युता बाणाः कार्तस्वर-विभूषिताः । ३३] विविशुर् हरिम् आ-साद्य क्रौञ्चं पत्र-स्था इव ॥३१॥ [३२ अर्धमानः शरैः सोऽथ मालि-मुक्तः सहस्र-शः । ३४] क्षोभ्यते" न रणे विष्णुर् यतेन्द्रिय" इवेन्द्रियैः ॥३२॥ [३३ मौर्वी-स्वनं ततः कृत्वा" भगवान् भूत-भावनः । ३५] मालिनं प्रति वाणौघान् वि-ससर्ज गदा-धरः ॥३३॥ [३४ १. ल.-शरैर्नारायणप्रस्तं । २. अ ल, ल:-राविवरं । भर-विबलं । ३. च-नास्ति । ४. भ.-युद्धं । ५. ल ब प्र-सुबाहु । ६. च राभ, भर ल,-राज । ७. भरा, ल लर-विष्णुश चि लवप्र-तचिच्छेद ततश्चाश्वा । ८चल, ल, ब प्र-राक्षसः | ९. अरा, ल,- भ्रांतो। १०. चल-वृत्ति- हीनोभ, भर-भूति | ११. अरा, ल, ल ल ब प्र-हतः । १२. भ, लग स, ब प्र- लिस् । १३. ल ब प्र-क्षुभ्यते। १४. च भर-जिते । १५. लब प्र-मौाः स्वनं । १६. ल ब प्र-श्रुत्वा । १७. अ-नास्ति ।

·उचर-काण्डम् ६ । ४५ । २५ मालिनो देहम् आ-साद्य वज्र-विद्युत्-प्रभाः शराः । ३६] पिबन्ति रुधिरं भित्त्वा देवा इव पुराऽमृतम् ॥३४॥ [३५ मालिनं वि-मुखं कृत्वा मालि-मौलिं हरिर् बलात् । ३७] शरान् ध्वजं च चापं च वाजिनश् च न्य्-अपातयत् ॥३५॥ [३६ वि-रयस तु तदा माली गदाम् आ-दाय वीर्य-चान् । ३८] शुशुभे स गदा-पाणिः केसरीऽव महा-वने ॥३६॥ [३७ वि-चिक्षेप गदां गुर्वीम् उद्-भ्राम्य वि-धिना बली । ३९] शिरस्य अभ्याऽहं तं(१स्त) क्रुद्धो वज्रेणेव महा-गिरिम् ।३७॥[३८ गदयाऽभि-हतस् तेन मालिना गरुड़ो भृशम् । ४०] रणात् पराङ्-मुखं देवं कृतवान् वेदनाऽऽतुरः ॥३८॥ [३९ पराङ्-मुखें कृते देवें मालिना गरुडेन च । ४१] शुश्रुत्रे राक्षस-वं सिंहानाम् इव गर्जितम् ॥३९॥ [४० गर्जता रक्षसा" नादं श्रुत्वा हरि-हयाऽनुजः । ४२] पराङ्-मुखोऽपि चिक्षेप चक्रं मालि-जिघांसया ॥४०॥ [४२ तत्" सूर्य-मण्डलाऽऽकारं युगाऽन्ताऽग्नि-सम-प्रभम् । ४३] काल-चक्र-निभं चक्रं व्य-अहरत् तस्य तच् छिरः ॥४१॥ [४३ तच् छिरो राक्षसेन्द्रस्य चक्रोत्कृत्तं तु राघव । ४४] पपात रुधिरोगारि पुरा वृत्र-शिरो यथा ॥४२॥ [४४ ततः सुर-गणैर् हृष्टैः सर्व-प्राण-समीरिताः । ४५] सिंह-नाद-रवा* मुक्ताः साधु-वादन-चादिभिः ॥४३॥ [४५ सु-माली मालिनं दृष्ट्वा नि-हतं माल्य-वांस् तथा । ४६] बभूवतुः शोक सन्तप्तौ लङ्का चैवाऽम्य-अधावताम् ॥४४॥[४६ गरुडस् तु समा-श्वस्तश् चिरेणाऽचिर-काल-कृत् ।। ४७] राक्षसान् द्रावयामास पक्ष-वातेन कोपितः ॥४५॥ [४७ १. ल-नास्ति । २. च प्र भर-शरैर्। ३. अरा, ल, ल ल ब- नास्ति । ४. अल-अभ्यहनत् । ल-हनत् । ५. भ.-तुरं। ६ च-खो। भर ल.- खी। ७. च भर-कृतो देवो । ८. भ. ल. -वर्ज-शुशुभे । ९. अल- सवरं । १०. च भ,-रक्षसां रवतां । ११. च भर-वर्ज यत् । १२. ल ब प्र- 'नादास्ततो। १३. च-नास्ति । १४. ल.-वर्ज-ग चि॥ - ·२६ धनु:-प्रमुक्तः। वाल्मीकीय-रामायणम् । नारायणोऽपीऽपु-चरैर विचित्रर ४८पू] वि-दारयामास [५०पू ४८] नक्तंचरान् मुक्त-विधूत-केशान् [५०उ N] विध्वस्त-चापाऽसि-निकृत्त-बाणान् ॥४६॥ [N प्रविद्ध-पत्रं प्रतिविद्ध-शस्त्रं शरैः सम् अन्ताद् अति-भिन्न-देहम् । विनिःसृताऽसृग-भय-लोल-नेत्र ४९] बलं तद् उन्मत्त-निभं बभूव ॥४७॥ [५१ सिंहाऽदितानाम् इव कुञ्जराणां ५०पू] चक्राऽदितानां हि निशा-चराणाम् । दुःखेन लब्धो वि-जयों हि देवैर N] युद्धे स्थितानां हि वसऽन्वितानाम् ॥४८॥ [५२ सं-साधमाना' हरि-बाण-जालैः स्व-बाण-जालानि समुत्-सृजन्तः । धावन्ति नक्तंचरकाल-मेघा ५१]] वायु-प्रणुना इव काल-मेघाः ॥४९॥ [५३ चक्र-प्रहारैर् विनिकृत्त-देहाः संचूर्णिताऽङ्गाश् च गदा-प्रहारैः। असि-प्रहारैश् च द्वि-धा वि-भक्ताः ५२]] पतन्ति शैला इव राक्षसेन्द्राः ॥५०॥ [५४ चक्र-विच्छिन्न-शिरसो गदा-संचूर्णितोरसः । ५३] लागलर् दारित-ग्रीवा' मुसलैर् भिन्न-मस्तकाः ॥५१॥ [४८ असिभिर् बहुभिश् छिन्नाः शर-सम्मिन्न-वक्षसः । ५४] नि-पतन्त्य अम्बरात् तूर्ण राक्षसाः सागराऽम्भसि ॥५२॥ [४९ तदाऽम्बरं विगलित-हार-कुण्डलैर् निशा-चरैर नीलबलाहकोपमैः । नि-पात्यमानैर् ददृशुर् (शे)निर्-अन्तरं ५५]. नि-पात्यमानैर् इव नील-पर्वतैः ॥५३॥ [५५ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे राक्षस-भको नाम षष्ठः सर्गः ॥६॥ १. ल,-वर्ज-लब्धं विजयं । २. भर-संपाय | ३.प्र-पाटित । ४. च-. नाशिरसो गदासंचूर्णितोरस:ल, ब प्र-असितव ॥

·[-] [ सप्तमः सर्गः] = [दा-८] हन्यमाने बले तस्मिन् पद्म-नाभेन पृष्ठ-तः । १] माल्य-चान् सन्नि-वृत्तोऽभूद् वेलाऽति-ग इवाऽर्णवः ॥१॥ [१ संरक्त नयनः कोपाच् चलन्-मौलिर् निशा-चरः । २] पद्म-नाभम् इदं प्राऽऽह वचनं परुषं तदा ॥२॥ [२ नारायण न जानीषे क्षत्र-धर्म सनातनम् । ३] अ-युद्धमनसो यस्माद् भग्नान् हमि यथेतरः ॥३॥ [३ पराङ्मुख-वधं नाम यः करोति सुरेश्वर । ४] न हन्ता लभते स्वर्ग कृत-पुण्योऽपि नः श्रुतम् ॥ ४॥ [४ युद्ध-श्रद्धाऽथवा तेऽस्ति शङ्क-चक्र-गदा-घर । ५] अयं स्थितोऽहं देवेश बलं दर्शय नः पुरः ॥५॥ [५ ६उ] उवाच राक्षसेन्द्रं तं दैवतेन्द्राऽनुजो बली । भवद्भयो भय-भीतानां देवतानां मयाऽभयम् । ७] राक्षसोच्छेदन दत्तं तद् एतद् अनु-पाल्यते ॥६॥ [७ प्राणैर् अपि प्रियं कार्य देवतानां मया सदा । ८] सोऽहं वोऽद्य हनिष्यामि रसा-तल-गतान् अपि ॥ ७॥ [८ एवं ब्रुवाणं विष्णुं तु रक्ताऽम्बु-रुह-लोचनम् ।' ९] शक्त्या विभेद संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रो ररास ह॥८॥ [९ माल्यवद्-भुज-निर्मुक्ता शक्तिर् घण्टा-कृत-स्वना । १०] हरेर् उरसि सं-लमा मेघस्येव शत-हदा ॥९॥ [१० ततस् ताम् एव निष्-कृष्य शक्तिं शक्ति-धरः प्रियः । ११] माल्य-चन्तं समुद्-दिश्य चिक्षेपाऽम्बुरुहेक्षणः ॥१०॥ [११ स्कन्द-सृष्टेव सा शक्तिर् गोविन्द कर-नोदिता । १२] काङ्क्षन्ती राक्षसं याति महोत्केवाऽञ्जनाऽचलम् ॥११॥ [१२ सा तस्योरसि वि-स्तीणे हार-भार-समन्विते । १३] अपतद् राक्षसेन्द्रस्य गिरेः कुञ्ज इवाऽशनिः ॥१२॥ [१३ १. च भ-यत्नतः। भा-परंतप । ब-ससम । २. भ, लब प्र- महाभ | ३. च-'सोसाद । ४. ल,-नास्ति । ५. भ, भर-वर्ज-निष्क्रम्य । ६. भर-स्कंदासः । लवप्र-धातृसू । ७.भ.- मर्पिते । ८. भर-मिना:- "कूट । टि. दा-कूट ॥

·२८ वाल्मीकीय-रामायणम् । तया भिन्न-तनु-त्राणः प्र-विष्टोऽविरलं. तमः । १४] माल्य-चान मुहुर् आ-श्वस्तो यथा राम जलोक्षितः ॥१३॥ [१४ ततः कार्णायसं शूलं किङ्किणी-शत-भूषितम् । १५] प्र-गृह्याऽभ्य-अहनद् देवं स्तनयोर् अन्तरे दृढम् ॥१४॥ [१५ तथैव तु रणे सक्तो मुष्टिना सोऽरुणाऽनुजम् । १६] विनि-क्षिप्य धनुर्-मात्रम् अप-क्रान्तो निशा-चरः ॥१५॥ [१६ ततोऽम्बरे महा-शब्दः साधु साध्व इति चोत्थितः । १७] हत्वा च राक्षसो विष्णुं गरुडं यद् अताडयत् ॥१६॥ [१७ वैनतेयस् ततः क्रुद्धः पक्ष-वातेन राक्षसम् । १८] उवाह बल-वान् वीरः शुष्क-पर्ण-चयं यथा ॥१७॥ [१८ द्वि-जस्य पक्ष-चातेन यदा क्षिप्तो निशा-चरः । १९] प्र-ययौ स तदा लङ्कां स्व-चलेन समा-वृतः ॥१८॥ [१९ पक्ष-वात-भयाद् भीतो माल्य-वान् स निशा-चरः । २०] स्व-बलेन समा-विष्टो ययौ लङ्कां श्रि(?हि)याऽऽवृतः॥१९॥ [२० एवं ते राक्षसा राम हरिणा हरिणेक्षण । २१] बहु-शः सं-युगे हत-प्रवर-नायकाः ॥२०॥ [२१ अ-शक्नुवन्तस् ते योद्धु विष्णुं प्रति बलाऽन्विताः। २२] त्यक्त्वा लङ्कां गता वस्तुं पातालं तु स-योषितः ॥२१॥ [२२ सुमाली(लि)-कुलम् आ-साद्य राक्षसा" रघु-नन्दन । २३] स्थिताः" प्रख्यात-वीर्या ये" वंशे शालकटङ्कटे ॥२२॥ [२३ ये वै ते राक्षसा राम एते शालकटङ्कटाः । [N २४] ये त्वया नि-हतास् ते वै पौलस्त्या नाम राक्षसाः ॥२३॥ सु-माली माल्य-वान् माली ये च तेषां पुरः-सराः । २५] सर्वे ह्य् एते महा-भाग रावणाद् बलवत्-तराः ॥२४॥ [२४ न चाऽन्यो रक्षसां हन्ता सुरेष्व् अपि पुरं-जय" । २६] ऋते नारायणाद् देवाच् छल-चक्र-गदा-धरात् ॥२५॥ [२५ १. ल ब प्र-विपुलं । २. भर-आह । ३ ल-महासुरः। ४. लब प्र-महाग्छब्दः । ५. अ रा ल, लर-स हत्वा । ६ च-पदाता । ७. च- शुष्क पर्ण च । ८. अलर-द्विजेन । ९. लर-यथाक्षि° | १०. अलर-समावृतः । प्र-रयान्वितः। ११. च-वर्ज-सो। १२. च भ, भर-स्थितः प्रख्यातवीर्यायो । १३. ल, प्र-वर्ज-भागा । १४. भ, ब प्र-वर्ज-यः॥ भग्ना रा ·उत्तर-काण्डम् ८।८। २९ भवान् नारायणो नाम शङ्खचक्र-गदा-धरः। २७] राक्षसान् हन्तुम् उत्-पन्नो ह्य् अ-जेयश् च वर-प्रदः ॥२६॥ [२६ नष्ट-धर्म-व्यवस्थाता' काले काले प्रजा-करः । २८] नित्योदितो दस्यु-चधे शरणाऽऽगत-वत्सलः ॥२७॥ [२७ इस्यार्षे रामायण उत्तर काण्डे राक्षस-प्रवासो नाम सप्तमः सर्गः ॥७॥ %3D [अष्टमः सर्गः [-] = [दा-8] कस्य-चित् त्व् अथ कालस्य सु-माली नाम राक्षसः । १] रसा-तलान् मत्य-लोकं चचार' पिशिताऽशनः ॥ १॥ [१ नील-जीभूत-सङ्काशस् तप्त-काश्चन-कुण्डलः २] कन्यां गृहीत्वा तनयां पद्म-हीनाम् इव श्रियम् ॥ २॥ [२ ३उ] सोऽपश्यद् वित्त-दं देवं पुप्पकण महौजसम् । [३उ ४पू] गच्छन्तं पितरं द्रष्टुं पुलस्त्य-तनयं द्वि-जम् ॥ ३॥ [४पू ६उ] सोऽथ राक्षस-शार्दूलः पाक-शासन-विक्रमः। [N उवाच तनयां तत्र कैकसीं नाम नाम-तः ॥४॥ [६उ ७] पुत्रिके दान-कालस् ते यौवनं चाऽति-वर्तते । प्रत्या-ख्यातैश च भीरु त्वं न वरैः प्रति-गृह्यसे ॥५॥ [७ ९] त्वं च सर्व-गुणोपेता श्रीः स-पझेच पुत्रिके । ८पू] त्वत्-कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्म-बुद्धयः ॥ ६॥ कन्या-पितृ-त्वं दुःखं हि सर्वेषां मान-काक्षिणाम् । [८ १०] न ज्ञायते वरः पुत्रि कन्याय चारु-दर्शने ॥७॥ [९ मातुः कुलं पितृ-कुलं यत्र चैव प्रदीयते । ११] कुल-त्रयं सदा कन्या कृत्वा तिष्ठति सं-शये ॥८॥ [१० १ अरा, ल ल ल प्र-नष्टे धर्मेप्यवस्थाता । २ भतः परमधिकः पाठः-च भ, भ.-एषा मया तव नराधिप राक्षसानामुत्पत्तिरथ कथिता सकला यथावत् । भूयो निबोध रघुसत्तम रावणस्य जन्मप्रभावमतुलं खलु तस्य सर्वम् ॥ चिरात्सुमाली व्यचरद्रसातले स राक्षसो विष्णुभयार्दि- तस्तदा । पुरैश्च पौत्रैश्च समन्वितो बली ततश्च लंकामविशद्धनेश्वरः ।। ३. ल-वर्ज-माल्यवान् । ४. अच-चचाल । ५. प्र-नास्ति । ६. अल, लर- पुनि वै । ७. च भर-नीचैश्च । ८. च-नास्ति | ९. च-नास्ति । भ, सुवरः पुत्रि कन्याय दर्शय | भर-वर्ज-ते वरं पु० ॥

·३० वाल्मीकीय-रामायणम् । सा त्वं मुनि-वरं पुत्रि प्रजापति-कुलोद्वहम् । १२] गच्छ वि-श्रवसं पुत्रि' पौलस्त्यं वरय स्वयम् । [११ ईदृशास् ते भविष्यन्ति पुत्राः पौत्रा महौजसः ॥९॥ १३] श्रिया परमया जुष्टो' याशोऽसौ धनेश्वरः । [१२ १४३] गत्वाऽऽश्रम-पदं तिष्ठ वि-श्रवा यत्र तप्यते ॥१०॥ [१३उ एतस्मिन्न् अन्तरे राम पुलस्त्य-तनयो द्वि-जः । १५] अग्नि-होत्रम् उपाऽतिष्ठच' चतुर्थ " इव पावकः ॥११॥ [१४ अ-विचिन्त्य तु सा कालं दारुणं पितृ गौरवात् । १६] उप-सृत्या ग्र-तस् तस्य कन्यकाऽधो-मुखी स्थिता ॥१२॥ [१५पू स तु तां वीक्ष्य सु-श्रोणी पूर्ण-चन्द्र-निभाऽऽननाम् । १०] अब्रवीत् परमोदारो दीप्यमान इवौजसा ॥१३॥ [१६ भद्रे कस्याऽसि दुहिता कुतो वा त्वम् इहाऽऽगता । १८] किं कार्य कस्य वा हेतोस तत्त्व-तो ब्रूहि तच्छुभे ॥१४॥ [१७ १९५] एवम् उक्ता च सा कन्या कृताऽञ्जलिर् अथाऽब्रवीत् । २०७] आत्म-प्रभावेण मुने ज्ञातुम् अर्हसि मे मतम् ॥१५॥ [१८ १९७] किं तु विद्धि हि मां ब्रह्मन् शासनात् पितुर् आ-गताम् । २०पू] कैकसीं नाम नामो(नो)क्तां श्रुतां पुष्पोत्कटेति च ॥१६॥ [१९ स तु गत्वा मुनि ध्यानं वाक्यम् एतद् उवाच ह । २१] वि-ज्ञातं ते मयो भद्रे कारणं यन् मनो-गतम् ॥१७॥ [२० २२उ] दारुणायां तु वेलायां यस्मान् मां त्वम् उप-स्थिता । [२१३ शृणु तस्मात् सुतो भद्रे यादृशस् ते भविष्यति ॥१८॥ २३] दारुणो दारुणाऽऽचारो दारुणाऽभिजन-प्रियः । [२२ साक्षाद् दारुण-कर्मा च न चिरात् प्र-सविष्यति ॥१९॥ २४] साऽपि तद् वचनं श्रुत्वा प्रणि-पत्याऽब्रवीद् वचः [२३ २५पू] भग-वन् नेदृशः पुत्रस् त्वत्-तोऽहो ब्रह्म-योनि-जः ॥२०॥ [२४पू ततोऽब्रवीन् मुनिस् तां तु पश्चिमोऽयं(?पि) तवाऽऽत्मजः। २७] मम वंशाऽनुरूपोऽसौ धर्माऽऽत्मा च भविष्यति ॥२१॥ [२६ १. प्र-नास्ति । २. अच राभ, भ ल लर-जुष्टा | ३. राद ब प्र- तिष्ठश् । ४. ल ब प्र-नाम्ना च । ५. च भ, भर-भिन्नाः-पुण्योत्क° | ६. अ रा, ल, लय-त्वं यन् । ७. अरा, ल लर-समुप | ८. च भ, भर-वर्ज- वनी । ९. अच भ, रा, ल, ल.-तवानुजः । १०. अल-वामानु | च भर भर लब प्र-°प स सद्धर्मा ।।

·उत्तर-काण्डम् ८ । ३३ । ३१ एवम् उक्ता तु सा कन्या राम कालेन केन-चित् । २८] जनयामास बीभत्सं रक्षो-रूपं सु-दारुणम् ॥२२॥ [२७ दश-शीर्ष महा-दंष्ट्रं नीलाऽञ्जन-चयोपमम् । २९] लम्बोदरं विंश-भुजं महाऽऽस्यं दीप्त-लोचनम् ॥२३॥ [२८ तम्मिन जातेऽथ भवने स-ज्वाल-कवलाः शिवाः । ३०] क्रव्याऽदाश् चाऽप-सव्यानि मण्डलानि' प्र-चक्रिरे ॥२४॥ [२९ ववृष्(१वर्षं) रुधिरं तत्र मेघाश् च खर-निःस्वनाः । ३१] न दीप्यते च खें सूर्यो महोल्काश् च प्र-पेदिरे ॥२५॥ [३० पृथिवी प्र-चकम्पें च' ववुर् वाताः सु-दारुणाः । ३२] अ-क्षोभ्यः क्षुभितश् चाऽपि सम्-उद्रः सरितां पतिः ॥२६॥ [३१ अथ नामाऽकरोत् तस्य पितामह-समः पिता । ३३] दश-ग्रीवः प्र-मूतोऽयं दश-ग्रीवो भवत्व् इति ॥२७॥ [३२ तस्य त्व् अन्-अन्तरं जातः कुम्भ-कर्णो महा-बलः । ३४] प्र-माणात् तस्य वैपुल्यात् सदृशोवा(ना)ऽप्य अदृश्यता २८[३३ ततः शूर्पणखा नाम सं-जज्ञे विकृताऽऽनना । ३५] वि-भीषणश् च धर्माऽऽत्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः ॥२९॥[३४ तौ तु तत्र महाऽरण्ये ववृधाते महौजमौ । ३७] कुम्भकर्ण-दशग्रोबी लोकोद्वेग-करौ सदा ॥३०॥ [३७ कुम्भ-कर्णः प्र-मत्तश् च महर्षीन् धर्म-संश्रितान् । ३८] भू-लोकम्" इत्य सम्पुष्टो" भक्षयन् वि-चचार ह ॥३१॥ [३८ वि-भीषणश च धर्माऽऽत्मा नित्यं धर्म-पथे स्थितः। ३९] स्वाध्यायो नियताऽऽहार उवास नियतेन्द्रियः ॥३२॥ [३९ अथ वित्तेश्वरो देवस् तेन कालेन केन चित् । ४०] अगमत् पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण महौजसम् ॥३३॥ [४० १. अल-- सुं। २. अ रा ल, लर-जोरूपं । ३. च भर-भिनाः- प्रव्यथानि । ४. भ. भर-वै। ५. अ भ, ल, ल, ल, व प्र-च चकंपे । ६. ल. ब प्र-ऽथ | ल,-वे । ७. भ.-वाऽथ न दृश्यते। ८. अतः परमधिकः पाठः-भ- प्रमाणात्तस्य विपुलः प्रमाणं नेह विद्यते॥९. अतः परमधिकः पाठः-चम-- चरोविभागकाले तु विश्रवानमयाचत | तत्प्राशनाद्वभूवाथ धर्मामा राघव- प्रियः॥ तदनं पतितं किंचिद्यक्षिण्यौ ते अभक्षताम् । ततो द्वे त्रिजटा जाता सरमा जानकीप्रिया ॥ १०. अ च भ. रा. ल प्र-भूर। ११. च भर ल.- संतुष्टो । १२. च भर भर रा, ल,-पथि । १३. अरा, ल ल ल कस्यचित् ।।

·३२ वाल्मीकीय-रामायणम् । तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तम् इव तेजसा । ४१] आ-गम्य राक्षसी बुवा' दश-ग्रीवम् उवाच ह ॥३४॥ [४१ पुत्र वैश्रवणं पश्य' भ्रातरं तेजसा वृतम् । ४२] भ्रातृ-भावे समे चाऽपि पश्याऽऽत्मानं त्वम् ईदृशम् ॥३५॥ [४२ दश-ग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वाऽमित-विक्रम । ४३] यथा त्वम् अपि मे पुत्र भव वैश्रवणोपमः ॥३६॥ [४३ मातुस् तद् वचनं श्रुत्वा दश-ग्रीवः प्रताप चान् । ४४] अ-मर्षम् अन्तुलं लेभे प्रति-ज्ञां सोऽकरोत् तदा ॥३७॥ [४४ सत्यं ते प्रति-जानामि भ्रात्रा तुल्योऽधिकोऽपि वा । ४५] भविष्याम्य् ओजसा चैव सं-तापं त्यज मद्-गतम् ॥३८॥ [४५ ततः क्रोधेन तेनैव दश-ग्रीवः सहाऽनु-जः । ४६] चिकीर्षुर् दुष्करं कर्म तपसे धृत-मानसः ॥३९॥ [४६ प्राऽऽप्स्यामि तपसा कामम् इति बुद्धा व्यव-स्य च । ४७] आऽगच्छद् अर्थ-सिद्धय्-अर्थ गो-कर्णस्याऽऽश्रमं शुभम् ।४०[४७ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे रावणाऽऽदि-जन्म नामाऽष्टमः सर्गः ॥८॥ [वं-१०] [नवमः सर्गः] =[दा-१०] अथाऽब्रवीद् राघवस् तं गत्वाऽऽश्रमम् अन्-उत्तमम् । १] कीदृशं तु तदा ब्रह्मस् तपोऽकुर्वन् निशा-चराः ॥१॥ [१ अगस्त्यस् त्व अब्रवीद् रामं तत्र प्रणय-मानसम् । २] तांस् तान् धर्म-विधींस्तात भ्रातरस्ते समा-श्रिताः ॥२॥ [२ कुम्भ-कर्णस् तदाऽत्य-अर्थ सत्य-धर्म-परायणः । ३] अतप्यद् ग्रीष्म-काले तु सोऽग्निभिः सूर्य-सन्निभैः ॥३॥ [३ मेघाऽम्बु-सिक्तो वर्षासु वीराऽऽसनम् असेवत । ४] नित्यं च शैशिरे काले जल-मध्य-प्रतिश्रयः ॥४॥ [४ १. अराल-भगमद् । २. भर रा ला ल२ ब प्र-बुट्या। ३. अ लर-तत्र | ४. च-ततेजसा। ५. च भ, भर-वर्ज-नास्ति । ६. ल, ब-वर्ज- कृत्वा । ७. च भर भर-अग° । ८. ल. स ततो | ९. अ चरा, ल-समावृताः। ब-समागताः। ल ल प्र-समाहिताः ॥

·उत्तर-काण्डम् ९ । १७ । ३३ एवं वर्ष-सहस्राणि दश तस्य तथाऽत्य-अगुः । ५] धर्म-सत्याऽभिरक्तः स तपस् तेपे महोत्कटम् ॥५॥ [५ वि-भीषणश च धर्माऽऽत्मा नित्यं धर्म-रतः शुचिः । पञ्च-वर्ष-सहस्राणि पादेनैकेन पादेनैकेन तस्थिवान् ॥६॥ [६ दिव्यं वर्ष-सहस्रं तु निर-आहारो दशाऽऽननः । १०] पूर्णे वर्ष-सहस्रे च शीर्षम् अग्नौ जुहाव सः ॥७॥ [१० एवं वर्ष-सहस्राणि नव तस्याऽति-चक्रमुः। ११] शिरांसि नव चैवाऽस्य प्राऽविशन्त हुताऽशनम् ॥ ८॥ [११ अथ वर्ष-सहस्त्रे तु दशमें दशमं शिरः । १२] छेत्तु-कामः स धर्माऽऽत्मा प्राऽऽप्तश् चाऽथ प्रजा-पतिः॥९॥[१२ पिता-महस् तु सु-प्रीतः सार्धे देवैर उदार-धीः । १३] वत्स वत्स दश-ग्रीव प्रीतोऽस्मीऽत्य् अभाषत ॥१०॥ [१३ शीघ्रं वरय धर्म-ज्ञ वरो यस् तेऽभि-काङ्क्षितः । १४] कं ते कामं करोम्य अद्य न वृथा ते परिश्रमः ॥११॥ [१४ ततोऽब्रवीद् दश-ग्रीवः प्र-हृष्टेनाऽन्तर्-आत्मना । १५] प्र-णम्य शिरसा देवं हर्ष-गद्दया गिरा ॥१२॥ [१५ भग-वन् प्राणिनां नित्यं नाऽन्यत्र मरणाद् भयम् । १६] नास्ति मृत्यु-समः शत्रुर् अमर-त्वं ततो वृणे ॥१३॥ [१६ सुपर्ण-नाग-यक्षाणां दैत्य-दानव-रक्षसाम् । १९] अ-वध्यः स्यां प्रजाऽध्यक्ष देवतानां च शाश्वतम् ॥१४॥ [१९ न हि चिन्ता ममाऽन्येषु प्राणिषु प्र-पितामह । २०] तृण-भूता हि ते सर्वे प्राणिनो मानुषाऽऽदयः ॥१५॥ [२० एवम् उक्तस् तु धर्माऽऽत्मा दश-ग्रीवेण रक्षसा । २१] उवाच वचनं राम सह देवैः पिता-महः ॥१६॥ [२१ भविष्यत्य् एवम् एवैतत् तव राक्षस-पुङ्गच । २२] शृणु चाऽपि वचो भूयः प्रीतस्येह शुभं मम ॥१७॥ [२२ १. अ-भिसंरक्तस् । २. अ रा ल ल लब-नास्ति | ३. अतः परमधिकः पाठः-च भ, भ२ प्र-पपात पुष्पवर्ष च जुत्तृष्णा नैव वर्तते । तस्थावूर्वशिरोबाहुः स्वाध्यायासक्तचेतसा।। एवं विभीषणस्यापि शतानि नियतात्मनः। दशवर्षसहस्राणि स्वर्गस्थस्येव नंदतः।। ४. अ-जुड़ता। .५. भ.-नास्ति । ६. अ च रा, ल--°मस्य । ७ च भ, भर-°त । ८. भत परमधिकः पाठः-भ-तृणभूता हि ते सर्वे नरवानरजातयः॥

·त्वया वाल्मीकीय-रामायणम् । हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वम् अग्नौ त्वयाऽन्-अघ । २३] पुनस् तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ॥१८॥ २३ वि-दधामि च ते सौम्य रूपम् अन्यत् सु-दुर्लभम् । [२४ २४] छन्द-तो वि-ग्रहीऽदानी रूपम् अन्यद् यदीऽच्छसि ॥१९॥ [२५पू एवं पितामहोत्तस्य दश-ग्रीवस्य रक्षसः । २५] अग्नौ हुतानि शीर्षाणि यानि तान्य उत्थितानि वै ॥२०॥ [२६ एवम् उक्त्वा तु तं राम दश-ग्रीवं प्रजा-पतिः । २६] वि-भीषणम् उवाचेदं वाक्यं लोक-पितामहः ॥२१॥ [२७ वि-भीषण वत्स धर्म-संहित-बुद्धिना। २७] सं-तोषितोऽस्मि धर्म-ज्ञ वरं वरय सु-व्रत ॥२२॥ [२८ वि-भीषणस्तु धर्माऽऽत्मा प्राऽञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् । २८] वृतः सर्वैर् गुणैर् नित्यं चन्द्रमा रश्मिभिर् यथा ॥२३॥ [२९ भग-चन् कृतम् एतावद् यन् मे लोकेश्वरः स्वयम् । २९] प्रीतोऽसि यदि दातव्यो वरो मे शृणु सर्व-तः ॥२४॥ [३० यथा जायेत मे बुद्धिस् तेषु तेष्व् आ-श्रमेष्व् इह । ३१] सा सा भवतु धर्मिष्ठा तन्" (१) नाऽ(?")धर्म भजेत वा ।२५। [३२ एष मे परमोदारो वरः परम-को मतः । ३२] न हि धर्माऽभिरक्तानां किं-चिल् लोकेऽस्ति दुर्लभम् ॥२६॥[३३ अथ प्रजा-पतिः प्रीतो वि-भीषणम् उवाच ह । ३३] धर्मिष्ठस् त्वं सदा वत्स तया चैतद् भविष्यति ॥२७॥ [३४ तस्माद् राक्षस-योनी ते जातस्य हि निशा-चर"। ३४] नाऽधर्मे रमते बुद्धिर् अमर-त्वं ददामि ते ॥२८॥ [३५ कुम्भ-काय तु वरं प्रयच्छन्तम् अरिं-दम । ३६] प्रजा-पतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राऽञ्जलयोऽब्रुवन् ॥२९॥ [३६ न" देव" कुम्भ-कर्णाय प्र-दातव्यो वरस् त्वया । ३७] जानासि हि यथा लोकांस् वासयिष्यति राक्षसः ॥३०॥ [३७ १. रा-नास्ति। २. च भ, भर प्र-वर्ज-नास्ति। ३. अ-बहौ। ४. रा-नास्ति । ५. अल-तपस्थितं । ६ अलर प्र-स । ७. च-ततः । ८. अ प्र-सर्वगुणैर् | ९. अ-किमन्यत् । ल बप्र-तावच । १०. अ च भर भर रा ल, लय-प्रीतो यदि तु | ब-प्रीतोऽस्ति यदि। ११. अलर-तथा। रा-तेषां । १२. भर भर-तत्तद् । १३. अ-लोकेऽस्तु | १४. च-यस्माद् । १५. अच-स १६. च भप्र-तदेव ।।

·दश। उत्तर-काण्डम् ९ । ४१। ३५ नन्दनेऽप्सरसः सर्वा महेन्द्राऽनुचरा ३८] अनेन भक्षिता ब्रह्मन् ऋषयो मानुषास् नथा ॥३१॥ [३८ तच् छापो वर-(१रो)नामाऽस्मै दीयताम् अमर-प्रभो। ३९] लोकानां स्वस्ति चैव स्याद्भवेद् अस्य च सन्नतिः॥३२॥ [४० एवम् उक्तः सुरैर् ब्रह्माऽचिन्तयत् पद्म-सम्भवः । [४१पू ४०] देवीं सरस्वतीं चैव पद्माऽक्षी पद्म-मालिनीम् ॥३३॥ [N त्रैलोक्ये सर्व-भूतानां जिह्वा बुद्धिर् धृतिः स्मृतिः । [N ४१] चिन्तिता चोप-तस्थे सा पार्श्वे हृष्टा सरस्वती ॥३४॥ [४१उ साऽञ्जलिः सा तु पार्थ-स्था प्राऽऽह देवी सरस्वती । ४२] इयम् अस्म्य आ-गता देव किं कार्य करवाण्य् अहम् ॥३५॥ [४२ प्रना-पतिस् तु सम्प्राऽऽप्तां प्राऽऽह देवी सरस्वतीम् । ४३] वाणी त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ॥३६॥ [४३ ४४पू] तथेत्य उक्त्वा प्र-विष्टा सा प्रजा-पतिर् अथाऽब्रवीत् । महा-बाहो वरं वरय राक्षस ॥३७॥ [४४ ४५] कुम्भ-कर्णस् तु तच् छ्रुत्वा वाक्यं वाक्यम् उवाच ह । स्वप्तुं युग-सहस्राणि देव-देव मयेप्सितम् । [४५ ४६] षण् मासान् हि स्वपे देव दिनम् एकं तु भोजनम् ॥३८॥ [N एवम् अस्त्व् इति चैवोक्ते प्रहृष्टास् ते वनौकसः । ४७] देवी सरस्वती चैवम् उक्त्वा तं प्र-जहौ ततः ॥३९॥ [४६ कुम्भ-कर्णस् तु दुष्टाऽऽत्मा चिन्तयामास दुःखितः। ४९] की-दृशं किम् इदं वाक्यं ममाऽद्य वदनाच् च्युतम् । [४८ ५०पू] अन्-अभिप्रेत-पूर्व हि सं-मोहाद् एव भाषितम् ॥४०॥ एवं लब्ध-वरास् ते तु भ्रातरो दीप्त-तेजसः । ५२] श्लेष्मातकचनं नाम तत्र सर्वेऽवसंश् चिरम् ॥४१॥ [४९ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे रावणाऽऽदि-वर-प्रदानं नाम नवमः सर्गः ॥९॥ कुम्भ-कर्ण १. अ-वर्ज-नास्ति । २. भ,-दैव । ३. अ च भ.-उक्ता । ४. लव प्र-नास्ति । ५. अराल, प्र-स्वयं । ६. ले प्र-वर्ज-तु | ७. भ, ल, लर लब प्र-देवी सरस्वती।।

·[वं-११] [दशमः सर्गः] =[दा-११] सु-माली वर-लब्धांस तु ज्ञात्वा तान् वै निशा-चरान् । १] उद्-अतिष्ठद् भयं त्यक्त्वा साऽनुजः स रसा-तलात् ॥१॥ [१ मारीचश् च प्र-हस्तश् च विरूपाऽक्ष-महोदरौ । २] उद्-अतिष्ठन् महाराज सचिवास् तस्य रक्षसः ॥२॥ [२ सु-माली स तु तैः सर्वैर् वृतो राक्षस-पुङ्गवः । ३] अभि-गम्य दश-ग्रीवं परि-ध्वज्येदम् अब्रवीत् ॥३॥ [३ दिष्ट्या ते पुत्र सं-वृत्तश् चिन्तितोऽयं मनो-रथः । ४] यत् त्वं त्रि-भुवन-श्रेष्ठं लब्धवान् वरम् ईदृशम् ॥ ४॥ [४ यत्-कृते च वयं लकां त्यक्त्वा याता रसा-तलम् । ५] उद्-धृतं नो महा-बाहो महद् विष्णु-कृतं भयम् ॥५॥ [५ अ-सकृत् तेन भग्ना हि परि-त्यज्य स्वम् आ-लयम् । ६] वि-द्रुताः सहसा सर्वे प्र-विष्टाः स्मो रसा-तलम् ॥ ६॥ [६ अस्मदीया च लकेयं नगरी राक्षसोषिता। ७] नि-वेशिता' सम्प्रति या धनाऽध्यक्षेण धी-मता ॥७॥ [७ यदि नामाऽत्र शक्यं स्यात् साम्ना वस्तुं त्वयाऽन्-अघ । ८] तरसा वा महा-बाहो प्रत्या-नेतुं कृतं भयम् (श्वेत्) ॥८॥ [. त्वं च लङ्केश्वरस् तात भविष्यसि न सं-शयः । ९] सर्वेषां त्वं प्र-भुश् चैव भविष्यसि महा-बलः ॥९॥ [९ अथाऽब्रवीद् दश-ग्रीवो माता-महम् उप-स्थितम् । १०] विशेशो गुरुर् अस्माकं नाऽहस्य एवं प्रभाषितुम् ॥१०॥ [१० इत्य् एवम् उक्तः स तदा सु-माली रावणेन हि । ११] नोवाच किं-चित् तत्रैव नि-वसच् च सुहृद्-वृतः ॥११॥ [११ केन चित् त्व अथ कालेन वसन्तं तत्र रावणम् । १२] प्र-हस्तः प्र-त्रितं वाक्यम् इदं राक्षसम् अब्रवीत् ॥१२॥ [१२ दश-ग्रीव महा-बाहो नाऽर्हस् त्वं वाक्यम् ईदृशम् । १४] सौभ्रानं नास्ति शूराणां शृणु भूयो वचश् च मे ॥१३॥ [१३ १. ल-माल्यवान् । २. ल-माझ्यवान् । ३. च-यस् । ४. भर भर- तद्र्त । ५. अ ल२- सोचिता । ६. च भ. भ. लक ल ब प्र-निषेविता । ७. च भइ-द्रुतं । ८. प्र-वर्ज-नास्ति | ९. अभ, रा, ल, ल, प्र-प्रथितं । च भ, ब-प्रसृतं ॥

·उत्तर-काण्डम् १० । २५ । अ-दितिश् च दितिश् चैव द्वे भगिन्यौ बभूवतुः । १५] भार्ये परम-रूपिण्यौ कश्यपस्य महाऽऽत्मनः ॥१४॥ [१४ अदित्यां जज्ञिरे देवास् तस्यां त्रिभुवनेश्वराः । १६] दितिस्त्व अजनयद् दैत्यान् कश्यपस्याऽऽत्म-सम्भवान् ।१५।[१५ दैत्यानां किल धर्म-ज्ञ भूर् इयं स-चनाऽर्णवा । १७] आसीत् स-पर्वत-वना तेऽभवन् प्र-भविष्णवः ॥१६॥ [१६ नि-हत्य तांस् तु सम्-अरे विष्णुना प्र-भविष्णुना' । १८] देवतानां वशं नीतं त्रैलोक्यम् इदम् अ-व्ययम् ॥१७॥[१७ नैतद् एको भवान् अद्य करिष्यति विपर्य-अयम् । २०] सुराऽसुरैर आ-चरितं कुरुष्वैतद् वचो मम ॥१८॥ [१८ एवम् उक्तो दश-ग्रीवः प्र-हस्तेन दुर्-आत्मना। २१] चिन्तयित्वा मुहूतं तु बाढम् इत्य एव सोऽब्रवीत् ॥१९॥ [१९ स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्न् अहनि वीर्य-वान् । २२] वनाद् गतो दश-ग्रीवः सह तैः क्षणदा-चरैः ॥२०॥ [२० त्रि-कूट-स्थः स तु तदा दश-ग्रीवो निशा-चरः। २३] प्रेषयामास दौत्येन प्र-हस्तं वाक्य-कोविदम् ॥२१॥ [२१ प्र-हस्त शीघ्रं गत्वा तं ब्रूहि नैर्ऋत-पुङ्गच । २४] वचनान् मम विवेशं साम-पूर्वम् इदं वचः ॥२२॥ [२२ २५पू] इयं लङ्का पुरी राजन् राक्षसानां महाऽऽत्मनाम् । त्वया नि-वेशिता यत् तु तन् न युक्तम् इदं कृतम् ॥२३॥ [२३ २७] तद् भवान् यदि साम्नैतां दद्याद् अतुल-विक्रमः । कृता भवेन् मम प्रीतिर् धर्मश् चैवाऽनु-पालितः ॥२४॥ [२४ २८] स गत्वा तस्य वचनात् प्र-हस्तों विनि-चत्यं च । ३०पू] दश-ग्रीवम् उवाचेदं वाक्यं वाक्य-विदां वरः ॥२५॥ [४५पू १. अ-देवा राज्यमवाप्नुवन् । २. अ-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः- प्र-यथा वैरमपर्यत गरुडस्योरगैः सह । भ्रातृभिः संप्रसंसक्तं संहारो यस्य नाऽभवत् ॥३. च-महात्मना। ४. भरा, ल लर-ततस् । ५. च भर भर-वनं। ६. ल ब-नास्ति। ७. अतः परमधिकः पाठः-प्र-निवासो देव विहितः सर्वलोकपरिश्रुतः। किंचित्कारणमुद्दिश्य त्यक्तासीद्राक्षसैरियम् ॥ ते पुनः कालसमये स्वं निवासमुपागताः । ८. च भर-'म । ९. ब-प्राह त तदनंतरं ।

·३८ वाल्मीकीय-रामायणम् । ३३३] दश-ग्रीव महाबाहो वाक्यम् उक्तवतो मम । [३६पू. ३४पू] पिता तव महा-योगी वि-श्रवाः कुपितः प्र-सुः ॥२६॥ [३५पू निर्- भयंतेन चाऽप्य उक्तो ध्वंसिष्यति' मुहुर् मुहुः। [३७पू ३६] प्राऽञ्जलिं धन-दं प्राऽऽह मम पुत्र वचः शृणु ॥२७॥ [३५उ वर-दानात् तु सं-मूढो मान्याऽमान्यं स राक्षसः । ३७] न वेत्ति मम शापाच् च प्र-कृति दारुणां गतः ॥२८॥ [३८ तद् आ-गच्छ महा-बाहो कैलासं धरणी-धरम् । ३८] निवेशय निकेताऽर्थं त्यज लवां महा-भुज ॥२९॥ [३९ तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनां प्र-वरा नदी । ३९] काञ्चनैः सूर्य-सङ्काशैः पङ्क-जैर् उप-शोभिता ॥३०॥ [४० ४१७] न ते क्षमं तेन पुत्र वैरं धन-द रक्षसा । जानीषे यथा तेन लब्धः परम-को वरः ॥३१॥ [४२ ४२] एवम् उक्त्वा गृहीत्वा च पिता तव धनेश्वरम् । ४६उ] स-दार-पुत्रं साऽमात्यं स-वाहन-धनं गतः ॥३२॥ [४३ शून्या सा नगरी लङ्का त्रिंशद्-योजनम् आ-यता । ४८] प्र-विश्य तां सहामात्यः स्व-धर्म तत्र पालय ॥३३॥ [४६ एवम् उक्तः प्र-हस्तेन दश-ग्रीवो निशा-चरः। ४९] प्र-विवेश पुरीं लङ्कां भ्रातृभिः सहितोऽन्-अघ ॥३४॥ [४७ स चाऽभिषिक्तः क्षणदा-चरैस् तदा निवेशयामास पुरी दशाननः । निकाम-पूर्णा च बभूव सा पुरी ५०] निशा-चरैर् नीलबलाहकोपमैः ॥३५॥ [४९ धनेश्वरस् त्व् अथ पितृ-वाक्य-नोदितो न्य्-अवेशयत् स्वयम् अचलोचमे पुरम् । स्व-अलङ्कृतैर् भवन-वरैर् वि-भूषितम्। ५१] पुरं-दरः स्व-पुरम् इवाऽमरावतीम् ॥३६॥ [५० इत्यार्षे रामायण उत्तरकाण्डे ११ रावणाऽभिषेको दशमः सर्गः ॥१०॥ १. भ.-सस्वेति । २. अ भ, भर ल.-गं | ३. ल.-वचः | भर-°णीतलं | ५. ल, ब-पुण्या। ६. प्र-नः पुत्राणां । ७. प्र-भ्रातृभिः सहितोऽनघः । ८.प्र-नास्ति । ९. ल, ल, ब प्र-पुरीं । १०. ल.-वर्ज-भुव । ११. ल, ल२ ब-तां | १२. च-°ण्डे आभ्युदयिकपर्वणि राव ॥ - नाम -- -- ·[वं-१२]= [एकादशः सर्गः] -[दा-१२ ] राक्षसेन्द्रोऽमि-षिक्तस् तु भ्रातृभिः सहितस् तदा । १] ततःप्र-दानं राक्षस्या भगिन्याः सोऽभ्य्-अरोचयत् ।। १ ।। [१ स्वसारं राक्षसेन्द्राय काल-खञ्जाय राक्षसः । २] ददौ शूर्प-णखां राजा विद्युज-जिह्वाय नाम-तः ॥ २॥ [२ अथ दत्त्वा स्वसारं तु मृगयां पर्य-अटन् नृपः । ३] अपश्यत् स मयं नाम वने तात दितेः सुतम् ॥ ३॥ [३ कन्या-सहायं तं दृष्ट्वा दश-ग्रीवो निशा-चरः। ४] अपृच्छत् को भवान् अत्र निर्-मनुष्य-मृगे' वने ॥ ४॥ [४ ५पू] मयस् तथाऽब्रवीद् राम पृच्छमानं निशा-चरम् । [५५ N] कुले महति चोत्-पन्नं ब्रह्मणोऽव्यक्त-जन्मनः ॥५॥ [N N] तपसा द्योतमानं तु दिति-जो राक्षसेश्वरम् । [N ५उ] श्रूयतां सर्वम् आ-ख्यास्ये यथा-वृत्तम् इदं मम ॥ ६॥ [५उ हेमा नामाऽप्सरा तात श्रुत-पूर्वा त्वया यदि । ६] दैवतैर्' मम दत्ता सा पौलोमीऽव पुरंदरे॥७॥ [६ तस्यां सक्त मनास् तात दश वर्ष-शतान्य अहम् । ७] सा च दैवत-कार्येण चतुर्दश समा गता ॥८॥ [७ तस्याः कृते हेमाया हैम्याः प्रासाद-पङ्क्तयः । ८] वज्र-वैडूर्य-विकचा निर्-मिता मायया मया ॥९॥ [८ तत्राऽहम् अ-रतिं विन्दंस् तया हीनः सु-दुःखितः । ९] भवनात् स्वाद् अरण्य' हि दुहित्रा प्र-स्थितः सह ॥१०॥ ९ सेयं ममाऽऽत्म-जा हैमी तस्याः कुक्षौ वि-वधिता । १०] भर्तारम् अस्या दुहितुः प्राऽऽप्तवान् अस्मि मागितुम् ॥११॥ [१० कन्या-पितृ-त्वं दुःखाय नराणां मान-काङ्क्षिणाम् । ११] द्वे कुले सं-शये" कृत्वा नित्यं कन्या प्रदीयते ॥१२॥ [११ पुत्र-यं ममाऽप्य् अस्यां भार्यायां सम्-अजायत । १२] मायावी प्रथमस् तत्र दुन्दुभिस् तद्-अनन्तरम् ॥१३॥ [१२ -°णखा नाम । २. अलर-दशाननः । ३. ल.-य मृग । ४.रा, ल-वर्ज-दे । ५. टि'<पुरन्दर-। ६. ल.-मां त्यक्त्वैव दिवं गता। '७. ल. बप्र-रत्नवै । ८. अरा, ल२ ल-मम । ९. अ च बल, ल. ल प्र-ये | १०. रा,-नास्ति । ११. भ. ब-यं । १२. भर-प्रसूयते | १ . .

·४० वाल्मीकीय-रामायणम् । एतत् ते सर्वम् आ-ख्यातं याथातथ्येन' पृच्छतः । १३] त्वाम् इदानीं कथं तात जानीयां को भवान् इति ॥१४॥ [१३ एवम् उक्तो राक्षसेन्द्रो विनीत इदम् अब्रवीत् । १४] पौलस्त्यस्याऽथ पुत्रोऽहं दश-प्रीवेति' नाम-तः ॥१५॥ [१४ ब्रह्मर्षेस् तं सुतं मत्वा मयो दैत्याऽधिपस् ततः । १६] प्र-दानं दुहितुस् तस्या रोचयामास तस्य हि ॥१६॥ [१५ करेण तु करं तस्य गृहीत्वा समव-स्थितम् । १७] अ-हमन्न् इव दैत्येन्द्रो राक्षसेन्द्रम् अथाऽब्रवीत् ॥१७॥ [१६ इयं ममाऽऽत्म-जा राजन् हेमायाऽप्सरसः सुता । १८] कन्या मन्दोदरी नाम पत्न्य्-अर्थ प्रति-गृह्यताम् ॥१८॥ [१७ वाढम् इत्य् एव तं राम दश-ग्रीवोऽब्रवीद् वचः । १९] प्र-ज्वाल्य तत्र चैवाऽग्निं नि-वृत्तः पाणि-संग्रहः ॥१९॥ [१८ न हि तस्य मयो राजन् शापं जानाति दुर्-मतेः । २०] विदित्वा तस्य सा दत्ता तेन पैतामहं कुलम् ॥२०॥ [१९ अमोघां च ततः शक्ति प्र-ददौ परमाऽद्भुताम् । २१] परेण तपसा लब्धा जमिवाल् लक्ष्मणं यया ॥२१॥ [२० एवं स कृत-दारो वै लब्ध्वा पत्नी मयात् तदा । २२] गत्वा स नगरं भार्ये भ्रातृभ्यां समुदाऽवहत् ॥२२॥ [२१ वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्र-ज्वालेति वि-श्रुताम् । २३] तां भायाँ कुम्भ-कर्णाय दश-ग्रीव उदाऽवहत् ॥२३॥ [२२ गन्धर्व-राजस्य सुतां शैलूषस्य महाऽऽत्मनः । २४] वि-भीषणस्य भार्याऽर्थं धर्म-ज्ञां समुदाऽवहत् ॥२४॥ [२३ तीरे वै सरसः सा हि मानसस्य व्य्-अजायत । २५] मानसं तु सरस् तद् वै वर्धते जलदाऽऽगमे ॥२५॥ [२४ मात्रैवाऽस्यास् तु कन्यायाः पुत्री-स्नेह-तया वचः । २६] उक्तं सरो मा वर्धेति तेन सा सरमाऽभवत् ॥२६॥ [२५ १. भ, ल, व प्र-वर्ज-यथा । २. भ.-°थ वीर्योऽहं । ल ल प्र- स्त्यात्मजश्चाऽहं । ब-स्याथात्मजोऽहं | ३. ल ल प्र-ग्रीवोऽस्मि । ४. सन्धि- रा! द. 1 ५. अतः परमधिकः पाठः-च भ, भ,-गृहाण कन्यां चेमां वै मया दत्तां निशाचर। ६. भर-निवृत्तः । ७. रा,-नास्ति । ८.च-नास्ति । ९, अ रा लर-ततः ॥

·जात-मात्रेण हि उत्तर-काण्डम् १२ । ६। ४१ एवं ते कृत-दारा वै रेमिरे' तत्र राक्षसाः । २७] स्वां स्वां भार्याम् उपा-दाय गन्धर्वा इव नन्दने ॥२७॥ [२६ ततो मन्दोदरी पुत्र मेघ-नादम् अजीजनत् । २८] य एष युद्धे युष्माभिर् इन्द्र-जित् समभि-श्रुतः ॥२८॥ [२७ पुरा तेन राक्षस-सूनुना। २९] रोदमानेन मुक्तोऽभून् नादो जल-भृता' यथा ॥२९॥ [२८ जडी कृतायां लङ्कायां तेन नादेन तस्य वै। ३१] पिता तदाऽकरोन् नाम मेघ-नाद इति प्र-भुः ॥३०॥ [२९ सोऽवर्धत तदा राम रावणाऽन्तःपुरे शिशुः । ३२] रक्ष्यमाणः प्र-यत्लेन छन्नः काष्ठेर् इवाऽनलः ॥३१॥ [३० इत्या रामायण उत्तर-काण्ढे इन्द्रजिद्-उत्पत्सिर नामैकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ [वं-१३]= [द्वादशः सर्गः] =[दा-१३] अथ लोकेश्वरात् सृष्टा' तत्र कालेन केन-चित् । १] निद्रा समाऽविशत् तीव्रा कुम्भ-कण स्व-रूपिणी ॥ १॥ [१ ततो भ्रातरम् आसीनं कुम्भ-कर्णोऽब्रवीत् तदा । २] नि-द्रा मां बाधते राजन् कारयस्व ममाऽऽलयम् ॥२॥ [२ नि-युक्तास् तु तदा राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्म-चत् । ३] अकुर्वन् कुम्भ-कर्णस्य कैलासाऽऽकारम् आ-लयम् ॥३०॥ [३ षड्-व्याम-शत-विस्तीर्ण ततः षड्-गुणम् आ-यतम् ४] दर्शनीयं महाऽऽकार कुम्भ-कर्णस्य चक्रिरे ॥ ४॥ [४ काश्चनाः स्फाटिकास् तत्र सर्व-तः स्तम्भ-पङ्क्तयः । ५] वैडूर्य-कृत-भूषाश् च किङ्किणी-जाल-भूषिताः ॥५॥ [५ दान्त-तोरण-विन्यासा" वज्र-अथित-वेदिकाः । ६] सर्वत्र सुख-दा नित्यं प्राऽग्रथा मेरु-गुहा यथा ॥६॥ [६ १. अ-रेजिरे । २. अ ल.-भिद्रुतः | ३. च-नास्ति । ४ भ. रा- भृतो । ल ब प्र-जलमुचो । ५. च भर-रोत्सृष्टा । ६. ल, ब प्र-निद्रा । ७. ल, ब प्र-तीवां कुंभकर्णः । ८. ल, ल प्र-°णीम् । ९. ल-रावणम् । १०. ब-नास्ति । ११. प्र-तश्च । १२. अरा, ल ल ब-नास्ति । १३. च भर-गुहा । १४. ल प्र-दंत ।।

·४२ वाल्मीकीय-रामायणम् । तत्र निद्रां स गत्वा तु कुम्भ-कर्णो निशा-चरः। ७] बहून्य अब्द-सहस्राणि प्र-सुप्तो नाऽव-बुध्यते ॥७॥ [७ निद्राऽभिभूते तु तदा कुम्भ-कर्णे दशाऽऽननः । ८] ब्राह्मणान् दैवतान् यक्षान् नि-जन्ने स महोरगान् ॥ ८॥ [८ उद्यानानि वि-चित्राणि नन्दनाऽऽदीनि यानि च । ९] तानि गत्वा सु-संक्रुद्धो भिनति स्म दशाऽऽननः ॥९॥ [९ नदीं गज इवाऽऽक्रीडन् वृक्षान् वायुर् इवाऽक्षिपत् । १०] शैलान् वज्रीऽव सं-क्रुद्धों वि-ध्वंसयति' नित्य-शः ॥१०॥ [१० तथा-वृत्तं तु वि-ज्ञाय दश-ग्रीवं धनेश्वरः । ११] कुलाऽनुरूपं धर्म-ज्ञो वृत्तं सं-स्मृत्य चाऽऽत्मनः॥११॥ [११ सौभ्रात्रं दर्शयंस् तस्य दूतं वैश्रवणो नृपः । १२] लवां संप्रेषयामास दशग्रीव-हिताय वै ॥१२॥ [१२ स गत्वा नगरी लङ्काम् आ-ससाद वि-भीषणम् । १३] आ-गतस् तेन पृष्टस् स हेतुम् आ-गमनं प्रति ॥१३॥ [१३ स पृष्ट्वा राज-राजं तं ज्ञातीन् अन्यांश् च बान्धवान् । १४] सभायां दर्शयामास सम्-आसीनं दशाऽऽननम् ॥१४॥ [१४ स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानम् इव श्रिया । १५] जयेन चाऽभि-नन्द्यैनं तूष्णीम् आसीन मुहूर्त-कम् ॥१५॥ [१५ तस्योप-नीतः पर्यङ्कः स्व-आस्तीर्णो रावणाद् अनु । १६] तत्रोप-विश्य राजानं दूतो वचनम् अब्रवीत् ॥१६॥ [१६ राजन् वक्ष्यामि ते सर्व भ्राता तव यद् अब्रवीत् । १७] सर्वेषां प्र-हितं सम्यग् वृत्तस्य च कुलस्य च ॥१७॥ [१७ साधु पर्य-आप्तम् एतावत् कृतश् चारित्र-सङ्करः । १८] साधु धर्म-व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥१८॥ [१८ दृष्टं मे नन्दनं भगम् ऋषयश् च हताः श्रुताः। १९] देवतानां समुद्-योग ततो राजन् श्रुतं मया ॥१९॥ [१९ नि-वारितस् त्वं पूर्व हि मया. भूयो नि-वार्यसे । २०] अप-राध्यश च बालो हिरक्षितव्यः सबान्धवैः॥२०॥ [२० १. च भ, भ, राम-प्रबुद्धो । २. भ.-। ३. ल -ऽतिरावणः । ब प्र-निशाचरः। ४. च-नास्ति । ५. अरा, ल-सचिव । ६. ल,-सौभ्रातरं । ७. ब-नास्ति । ८. च भ, भर-च हे । ९. रा-यथा । १०. भ, भर-ध्यन्हि । ग-ध्यति । ११. रा, ल ल ल, ब प्र-स्वबा ॥ - .

·उत्तर-काण्डम् १२ । ३२ । अहं हिम-चतः पृष्ठं गतो धर्मम् उपाऽऽसितुम् । २१] रौद्रं व्रतम् उपाऽतिष्ठं नि-वे(?वि)श्य च(१स)त्वर गिरिम् ।२१।[२१ तत्र रुद्रो मया दृष्टो देव्या' सह तदा प्रभुः। २२] सव्यं चक्षुर् मया राजंस तत्र देव्यां नि-पातितम् ॥२२॥ [२२ केयं त्व् इति महा-राज न खल्व् अन्येन हेतुना । २३] रूपं ह्य् अन्-उपमं कृत्वा तत्र चिक्रीड पार्वती ॥ २३॥ [२३ तत्र देव्याः प्र-भावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् । २४] रेणु-ध्वस्तम् इव ज्योतिः पिङ्गल-त्वम् उपा-गतम् ॥२४॥ [२४ ततोऽहम् अन्यद् विस्तीर्ण गत्वा तस्य गिरेस् तटम् । २५] पञ्च वर्ष-शतं तूष्णीं तपोऽहं तप्तवांस तदा ॥२५॥ [२५ सम्-आप्ते नि-यमे तस्मिस् तत्र देवो महेश्वरः । २६] प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राऽऽह वाक्यम् इदं प्र-भुः ॥२६॥ [२६ प्रीतोऽस्मि तव धर्म-ज्ञ येनैतत्" ते कृतं तपः । [२७४ २७] मया चाऽऽचरितं पूर्व त्वया चाऽन्-उपमं व्रतम् ॥२७॥ तृतीयः पुरुषो नाऽस्ति यश् चरेद् व्रतम् ईदृशम् । २८] व्रतं सु-दुष्करं ह्य् एतन् मयैवोत्-पादितं पुरा ॥२८॥ [२८ तत् सखित्वं मया साध रोचयस्व धनेश्वर । २९] तपसा चार्जित-त्वाद् धि सखा मम भवाऽऽत्मनः ॥२९॥२९ देव्या दग्धं प्र-भावाच् च तव यत् सव्यम् ईक्षणम् ।" ३०] एकपिङ्गेक्षण इति नाम ते ख्यास्यते एवं कृते" मया सख्ये" गतो देवः स्वम् आ-लयम् । ३१] आ-गतेन मया तत् ते श्रुतं पापं सु-निश्चितम् ॥३१॥ [३१ तद् अ-धर्मिष्ठ-संयोगाद् विनि-वर्तस्व किल्बिषात् । ३२] चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घः सुरैस् तव ॥३२॥ [३२ १. अच भ, राल. ल. ल. ब-तुरं । भर-सतं | २. च मा भ.- देवो देव्या सह । ३. च भ.-वर्ज-कार्य । ४. प्र-एकेन । ५. ल-नास्ति । ६. च भ, लय-तच | ७. अब-वर्ज-गता | ८. रा, ल, लज प्र-रेः स्थळं। ९. च भर भरलाल ब-माप्तवान्सुमहत् । ल प्र-ततवान्सुमहत् । १०. चार भ-प्रतं । ल ल ब प्र-तपः। ११. भ. ब-वर्ज-येन सत् । १२. च-उसमम् | १३. अरा, ल-वं रोचय । १४. च-नास्ति | १५. अल-कृतं । १६. अभं. स, ल लर प्र-सख्यं । १७. च भर भर-विनि।. ध्रुवम् ॥३०॥ [३० - ·४४ वाल्मीकीय-रामायणम् । एवम् उक्तो राक्षसेन्द्रः क्रोध-संरक्त-लोचनः । ३३] तलं तलेन सं-पीड्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥३३॥ [३३ वि-ज्ञातं ते मया वाक्यं दूत यच् च प्र-भाषसे । ३४] नैव त्वम् असि नवाऽसौ येनाऽसि प्र-हितो मम ॥३४॥ [३४ हित-बुद्धया न मे वाक्यम् उक्तवान् धन-रक्षिता । ३५] महेश्वर-सखि-त्वं च मां श्रावयति वि-स्मितः ॥३५॥ [३५ एतावन्तं मया कालं स्नेहात् तस्यैव मर्षितम् । [३६उ ३६] भ्राता किं तु गुरुर् ज्येष्ठो ममाऽयम्' इति जानता ॥३६॥ तस्य त्व् इदानीं श्रुत्वा मे वाक्यम् एवं कृता मि(१म)ति(?तिः) । ३७] त्रील लोकान् अव-जेष्यामि बाहु-वीर्य-व्यपाश्रयः ॥३७॥ [३७ एवं मुहूर्तम् एकोऽहं तस्यैकस्य कृतेन वै । ३८] चतुरो लोक-पालांस् तान् नयामि यम-सादनम् ॥३८॥ [३८ छित्वा स रोष-रक्ताऽक्षो दूतं खङ्गेन राक्षसः । ३९] भक्ष्याऽर्थ प्र-ददौ तत्र राक्षसेभ्योग्र-कर्म-कृत् ॥३९॥ [३९ ततः कृत-स्वस्त्ययनो रथम् आ-रुह्य राक्षसः । ४१] त्रिलोक-विजयाऽऽकाक्षी ययौ यत्र धनेश्वरः ॥४०॥ [४० इत्या रामायण उत्तर-काण्डे रावण-प्रयाण नाम द्वादशः सर्गः ॥१२॥ ] [वं-१४] [त्रयोदशः सर्गः] = [दा-१४] स ययौ सचिवैः सार्धं षड्भिः क्रुद्धो महा-रथैः । १] महोदर-अहस्ताभ्यां मारीच-शुक-सारणैः ॥१॥ [१ धूम्राऽक्षेण च वीरेण नित्यं समर-गधि(१धि)ना । २] ततः स प्र-ययौ धी-माल लोकान् क्रोधाद" दहन्न् इव ॥२॥ [२ स पुराणि नदीः शैलान् वनान्य उप-चनानि च । ३] अति-क्रम्य मुहर्तन कैलास-गिरिम् आऽगमत् ॥३॥ [३ १. अल-हंत | २. लाल, बम-मांस | ३. राल, ब-वर्ज-मयाऽयम्। ४. अभ, ल ल ल ब प्र-कृतानपि । ५. रा-भ्यो विक° | टि० संधिर्वाऽऽर्षः । ६. ब-रावणः । ७. ल ल ल प्र-धनाधिपः । ब-नराधिपः। ८. च मरा- प्रस्थानो।ल, ल ब-प्रस्थानं । प्र-'प्रस्थापनं | ९. अ भ भ ल ल ल ब्र प्र-गृध्रिणाच-गर्वितः रा-गर्विणा | १०. लबप्र-क्रुद्धो । ११. च-प्रद ॥

·[४पू उत्तर-काण्डम् १३ । १५ । ४५ N] सोऽधि-ष्ठितान् गिरौ तस्मिन यक्षान् रण-विशारदान् । ५पू] व्य-अद्रावयत शैलेन्द्रात् ते ततो दुद्रुवुः' क्षणात् ॥ ४॥ [५५ ४पू] ते तु तत्र नि-शाम्यैवं दश-ग्रीवं निशा-चरम् । [N ५७] राज्ञो भ्रातेति वि-ज्ञाय गता यत्र धनेश्वरः ॥ ५॥ [५उ ते गत्वा सर्वम् आ-ख्याय भ्रातुस् तस्य विनिश्चयम् । ६] अनु-ज्ञाता ययुर् हृष्टा युद्धाय धन-देन ते ॥६॥ [६ ततो बलानां संक्षोभी व्य-अवर्धत यथोदः। ७] तस्य नैर्ऋत-राजस्य शैलं सं-चालयन्न् इव ॥७॥ [७ ततो युद्धं सम्-अभवद् यक्ष-राक्षस-संकुलम् । ८] व्यथिताश् चाऽमवंस् तत्र सचिवा राक्षसस्य ते ॥८॥ [८ स दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दश-ग्रीवो निशा-चरः । ९] हर्षान् नादान् मुहुर् मुक्त्वा तदा क्रोधाद् अधावत ॥९॥ [९ ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा भीम-विक्रमाः। १०] ते सहस्र-सहस्राणाम् एकैकं सम्-अयोधयन् ॥१०॥ [१० ततो गदाऽसि-मुसलैः शक्तिभिश्च स तोमरैः । ११] हन्यमानों दश-ग्रीवो रोपाद् अहत तद् बलम् ॥११।। [११ स निरुच्छ्वास-चांस् तत्र वध्यमानो दशाऽऽननः । १२] वर्षमाणैर इवें घनैर यक्षेन्द्रः सोऽव(वाड)रुध्यत ॥१२॥ [१२ स" दुर्-आत्मा समुद्-यम्य काल-दण्ड-निमां गदाम् । १४] प्र-विवेश ततः सैन्यं नेतुं यक्षान् यम-क्षयम् ॥१३॥ [१४ स कक्षम् इव सं-पूर्ण' शुष्कन्धन-समाकुलम् । १५] वनम्" अग्निर् इवाऽऽदीप्तो यक्ष-सैन्यं ददाह तत् ॥१४॥ [१५ तैस्तु तब महाऽमात्यैर् महोदर-शुकाऽऽदिभिः । १६] अल्पाऽवशेषास्"ते" यक्षाः कृता वातैर् इवाऽम्बु-दाः॥१५॥ [१६ १. अ-तेजसा रुरुधुः । ल-वर्ज-वे तमारुरुहुः । २. रा, ल, लब प्र- निश° J३. भ, नास्ति । ४. अलर-द्विसहस्रे स°। ल ल ब प्र-द्विसहस्त्रं स! ५. च रा-मुशलैर | भ, म. ल, ल, लड-मुसुलैर। ६. अ लव-वर्ज- भसिमिः शाक्तितो । ७. च भ, ल, प्र-मभ्यमानो । रा-वध्यमानो | ८. च भ भर रा१ ल ल प्र-व्यवगाहत | ल-ग्यगाहत च । ९. अल-महाबाणि शमाणि च समंततः । १०. अल-दशग्रीवः । ११. प्र-विस्तीर्ण । १२. भ, भ. प्र-बार । १३. ल, प्र-ते | १४. लव-शेषिताः ॥

·४६ वाल्मीकीय-रामायणम् । के-चित् समा-हता भनाः पतिताः सम्-अरे क्षितौ । १७] ओष्ठान् स्वदशनैस् तीक्ष्णैर् ददंशुः कुपिता रणे ॥१६॥ [१७ श्रान्तास्त्व अन्योऽन्यम् आ-लिङ्गय भ्रष्ट-शस्त्रारणाऽजिरे। १८] सीदन्ति स्म च ते यक्षाः कूलानि सलिले यथा ॥१७॥ [१८ हतानां गच्छता स्वर्ग युध्यताम् अथ धावताम् । १९] पश्यताम् ऋषि-सङ्घानां न बभूवाऽन्तरं तदा ॥१८॥ [१९ भनांस् तांस तु समा-लक्ष्य यक्षेन्द्रान् सु-महाबलान् । २०] धनाऽध्यक्षो महा-बाहुः प्रेषयामास नायकान् ॥१९॥ [२० एतस्मिन्न् अन्तरे राम विस्तीर्ण-बल-वाहनः । २१] प्रेषितोऽभ्याऽगमद् यक्षो नाम्ना यो गण्डभिण्डिकः ॥२०॥ [२१ तेन यक्षेण मारीचो विष्णुनेव रणे हतः । २२] पतितः पृथिवीं शैलात् क्षीण-पुण्य इव ग्रहः ॥२१॥ [२२ स-संज्ञस् तु मुहूर्तेन विश्राम्याऽर्थ निशा-चरः । २३] तं यक्षं योधयामास स तु ममः प्र-दुद्रुवे ॥२२॥ [२३ तप्त-काञ्चन-चित्राङ्ग वैडूर्य-मणि-भूषितम् । २४] मर्यादां प्रति-हाराणां तोरणाऽन्तरम् आऽविशत् ॥२३॥ [२४ तं तु राजन् दश-ग्रीवं प्र-विशन्तं निशा-चरम् । २५] सूर्य-भानुर् इति ख्यातो द्वार-पालो न्य-अवारयत् ॥२४॥ [२५ २६पू] स वार्यमाणो यक्षेण प्र-विवेशैव रावणः । [२६पू २७५] ततस् तोरणम् उत्-पाटय तेन यक्षेण ताडितः ॥२५॥ [२७पू स शैल-शिखराऽऽभेन तोरणेन समा-हतः। २८] अगच्छन् न क्षिति" रक्षो वर-दानात् स्वयं-भुवः ॥२६॥ [२८ तेनैव तोरणेनाऽथ रक्षसा सोऽभि-ताडितः । २९] नाऽदृश्यत ततो राजन् भस्मी-कृत-दृढ-च्छविः ॥२७॥ [२९ १. रा, ब-ततम् । २. रा, भ्रष्टराष्ट्रा । ३. रा,-°लैर् । ४. ल,-'वाक- वितं नमः । ५. च-गांडतिडिकः । ६. च भ, भ, रा-वर्ज-चक्रेण | ७. भ, भ, रा-वर्ज-तं | ८. लल-विश्वस्याथ । ९. अ च भर ल, ललव प्र-तालकांचनचित्रांगो। भ, रा-नीलकांचनचित्रांगो । . १०. अल-भूषितः । ११. ब-क्षयं । १२. अल-वर्ज-सोऽपि ता । १३ रा-रवधुतिः ।'

·उत्तर-काण्डम् १४।८। ततः प्र-दुद्रुवुः सर्वे यक्षा दृष्ट्वा परा-क्रमम् । ३०] नभों नदीर्' गुहाश् चैव विविशुर् भय-पीडिताः ॥२८॥ [३० इत्याचे समायण उत्तर-काण्डे कैलास-युद्धं नाम प्रयोदशः सर्गः ॥१३॥ ] सहस्रम् अपरं [वं-१५] [चतुर्दशः सर्गः] =[दा-१५] तान् समा-लक्ष्य वि-त्रस्तान् यक्षान् गच्छन् सहस्र-शः। १] धनाऽध्यक्षो महा-यक्षं मणि-भद्रम् अथाऽब्रवीत् ॥१॥ [१ रावणं जहि यक्षेन्द्र दुर्-वृत्तं पाप-चेतसम् । २] शरणं भव वीराणां यक्षाणां युद्ध-शालिनाम् ॥२॥ [२ एवम् उक्तो महा-बाहुर् मणि-भद्रः सु-दुर्जयः । ३] वृतो यक्ष-सहस्रश् च चतुर्भिः सम्-अयोधयत् ॥३॥ [३ .ते गदा-मुसल-प्राऽऽस-शक्ति-तोमर-मुद्गरैः । ४] अभि-मन्तस् तदा यक्षा राक्षसान् अभि-दुद्रुवुः । [४ ५५] कुर्वन्तस् तुमुलं युद्धं चरन्तः श्येन-चल् लघु ॥४॥ [५५ तदा प्र-हस्तेन तदा(तेषां) सहस्त्रं विनि-पातितम् । ७] महोदरेण गदया अपरं हतम् ॥५॥ [७ ८उ] क्रुद्धन" च तदा राम मारीचेन युयुत्सुना । ९पू] निमेषाऽन्तर-मात्रेण" द्वे सहस्र नि-पातिते ॥ ६॥ [८ १०] धूम्राऽक्षेण च सं-गम्य मणि-भद्रो महा-रणे । मुसलेनोरसि क्रोधात् ताडितोऽपि न कम्पितः ॥७॥ [१० ११] ततो" गदां समा-विष्य मणि-भद्रेण राक्षसः । धूम्राऽक्षस् ताडितो मूर्ध्नि वि-ह्वलः पतितो भुवि ॥८॥ [११ १. अप्र-ततो। २. ल ब प्र-रुद्धा । ३. अतः परमधिक पाठः-भ, रा, प्रत्यक्ताहरणाः सर्वे विवर्णवदनास्तदा । ४. अल-समभ्येत्य | ५, अ ल-निवृत्तो । भ,-सोऽपि । ६. भ, भ, रा-नौवैश् । ७. अच-मुसुस । भ, भर-मुशल° । रा-'मुशलप्राशण। ल, ब-कपाशश । ल, ल, प्र- मुसुलपाशश° 1 ८. भ-यक्षाः । ९. भर-ताः । १०. अल-क्रोधेन । ११. च- 'त्सता । १२. रा, ल-वर्ज-निमिर्षा । १३. मतः परमधिकः पाठः-प्र-कच यक्षार्जवं युद्धं क च मायाबलार्दितम् । राक्षसाः पुरुषव्याघ्र तेन तेऽप्यधिका युधि ॥ १४. अ ल. ल. ल. प्र-मुसुले । च-मुझुले । भ. भ. रा.-मुशके । १५.च-सदा ॥.

·४८ १० च वाल्मीकीय-रामायणम् । १२] धूम्राऽक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् । अभ्य-अधावत् सु-संक्रुद्धो मणि-भद्रं दशाऽऽननः॥९॥ [१२ १३] तं क्रुद्धम् अमि-धावन्तं युगाऽन्ताऽमिम् इबोत्थितम् ।' शक्तिभिस् ताडयामास तिसृभिर् यक्ष-पुङ्गवः ॥१०॥ [१३ १४] ततो राक्षस-राजेन ताडितो गदया रणे। मुकुटेन निवृत्तस्य मुकुटः पार्श्व-तोऽगमत् । [१४ १५] ततः प्रभृति यक्षोऽसौ पार्श्व-मौलिर् अथाऽभवत् ।।११।। [१५उ तस्मिस् तु विमुखी भूते मणि-भद्रे महाऽऽत्मनि । १६] सं-सादः सु-महान् राजस् तत्र सैन्ये व्य्-अवर्धत ॥१२॥ [१६ ततो दूरात् प्र-ददृशे धनाऽध्यक्षो महा-बलः । १७] शुक्र-प्रोष्ठपदाभ्यां शङ्ख-पद्म-समावृतः ॥१३॥ [१७ स दृष्ट्वा प्रातरं सं-ख्ये शापाद् विभ्रष्ट-गौरवम् । १८] उवाच वचनं धी-मान् युक्तं पैतामहे कुले ॥१४॥ [१८ मया वं वार्यमाणोऽपि नाऽव-गच्छसि दुर्-मते । १९] पश्चाद् अस्य फलं प्राऽऽप्य भोक्ष्य(१त्स्य)से" निर्-अयं गतः।१५।[१९ यो हि मोहाद् विषं पीत्वा नाऽव-गच्छति दुर-मतिः । २०] स तस्य परिणामाऽन्ते जानीते कर्मणः फलम् ॥१६॥ [२० देवतानि न नन्दन्ति तपो-युक्तेन केन-चित् । २१] येन त्वम् ईदृशं भावं नीतः स च न बुध्यसे ॥१७॥ [२१ मातर पितरं विप्रान आचार्यांश चाऽव-मन्यते । २२] स पश्यति फलं तस्य प्रेत-राज-चशं गतः ॥१८॥ [२२ योऽप्रवेण शरीरेण न करोति तपोऽर्जनम् । २३] स पश्चात् तप्यते मूढो मृती दुःखां गतिं गतः ॥१९॥ [२३ न हि सर्वस्य दुर्-बुद्धे दीप्यते" छन्द-तो मतिः" । २४] यादृशं कुरुते कर्म ' तादृशं फलम् अश्नुते ॥२०॥ [२६ १. अमर ल२ ब-पातितं | २. अभ, ल, लय-तारितं । ३. रा नास्ति । ४. च भ, भ, रा,-पार्वे शूलिर । ५. रा.-अभूरिकल । ६ अ भ२ लब-खे भू। ७. लर-वर्ज-सबादः । ८. च-राज्ञां। ९. अ ल, ल-तस्मिन्शैले। १०. अभ, ल, ल, ल ब प्र-शुक्रः प्रो । भ, रा,-प्रीष्ठ । ११. च भ, भ, रा-वर्ज-बाध्यसे । १२. अल, लर-सर्व । १३. अचल, लप्र-चाव- मन्बसे । ल-चापमन्यते । १४. च भर-जायते। १५. च भ, रा-वर्ज-गतिः।।

·उत्तर-काण्डम् १४ । ३२ ॥ ४९ बुद्धिं रूपं कुलं पुत्रान् शौर्य गाम्भीर्यम् एव च । २५] प्राऽऽप्नुवन्ति नरा लोके निर्-जितं पूर्व- कर्मभिः ॥२१॥ [२७ एवं निरय-गामी त्वं यस्य ते मतिर ईदृशी । २६] न त्वां समभि-भाषिष्ये दुर्-वृत्तो' ह्य् एष निर्णयः ॥२२॥ [२८ एवम् उक्तस्ततस् तेन तस्याऽमात्याः समा-ग(होता। २७] मारीच-प्रमुखाः सर्वे वि-मुखाः सम्प्र-दुद्रुवुः ॥२३॥ [२९ ततस् तेन दश-ग्रीवो यक्षेन्द्रेण महाऽऽत्मना । २८] मूर्म्य आ-हतः स गदया न चकम्पे च राक्षसः ॥२४॥ [३० ततस् तौ राम नि-मन्तौ तथाऽन्योऽन्यं महाऽऽहवे । २९] न विह्वलौ न च श्रान्ताव अभूतां यक्ष-राक्षसौ ॥२५॥ [३१ आग्नेयम् अस्त्रं तस्मै तु मुमोच धन-दस् तदा । ३०] राक्षसेन्द्रो वारुणेन तद् अखं पर्य-अवारयत् ॥२६॥ [३२ ततो मायां प्र-विष्टः स राक्षसी राक्षसेश्वरः । ३१] रूपाणां शत-साहस्रं वि-नाशं प्र-करोति च ॥२७॥ [३३ व्याघ्रो वराहो जीमूतः पर्वतः सागरो हृदः। [३४३ ३२] रक्षो-रूपश् च स तदा दृश्यते न च दृश्यते ॥२८॥ [३५ सं-मोहयित्वा मायाभिर् एवं राक्षस-पुङ्गवः । ३३] जघान गदया मूनि धन-दं वि-ननाद च ॥२९॥ [३६ एवं स तेनाऽभि-हतो वि-ह्वलः शोणितोक्षितः । ३४] कृत्त-मूल इवाऽशोको" नि-पपात" धनाऽधिपः ॥३०॥ [३७ ततः पद्माऽऽदिभिस् तत्र नि-धिभिः स धनाऽधिपः ।" ३५] आ-धासितो नर-पते वनम् आ-नीय नन्दनम् ॥३१॥ [३८ निर्-जित्य राक्षसस् तत्र" धन-दं हृष्ट-मानसः । ३६] पुष्पकं तस्य जग्राह वि-मानं जय-लक्षणम् ॥३२॥ [३९ १. च भ, भरा-शौचं शैडीर्यम् । २. च रा-दुर्वृत्ते । दि. बस. उप. = परिवर्तन-। ३. भ.-मारीचाचा ते । ४. ल.-म्पे स रावणः । ल ब प्र- बर्ज-नास्थातुं तस्य रक्षसः । ५. अ च ल, ल-- हौ तौ न । भ, भर-विहलेता न। ६. अ-रूपाश्च तदा ते। ७. अरा, ल-च नराधिप । चभ, भर ल, ब- स नराधिप | ८. लय-अत आरभ्य १५-शसर्गस १२-शश्लोकं यावनास्ति । ९.प्र- धर्ज-नास्ति । १०. अ-क्षतमूल | रा, प्र-कृन्तमूल । १५. प्र-वर्ज-हवाकाक्षे । १२. अच म. भ. रा, लर-निषसाद । ल, ब-विषसाद । १३. ल,-नास्ति। १४. रा-नास्ति ॥

·५० वाल्मीकीय-रामायणम् । काश्चन-स्तम्भ-निर्ग्रह बैडूर्य-मणि-तोरणम् । ३७] मुक्ता-जाल-प्रतिच्छन्ने सर्व-काम-फल-प्रदम् ॥३३॥ [४० मनो-जवं काम-गर्म काम-रूपं विहंगमम् । ३८] मणि-काश्चन-सोपानं तप्त-हाटक-वेदिकम् ॥३४॥ [४१ दै(१दे)वोपवाह्यम् अ-क्षय्यम् श्री-मद् दृष्टि-मनः-सुखम् । ३९] बढ्-आश्चर्य भक्ति-चित्रं ब्रह्मणा परि-निर्मितम् ॥३५॥ [४२ तं (तत्) स राजा समा-रुह्य काम-गं वीर्य-निर्जितम् । [४४पू ४१] जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासाद् व्य-अतरत् तदा ॥३६॥ [४५ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे कैलास-निर्जयो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥१४॥ [सं-१६] = [पञ्चदशः सर्गः] = [दा-१६] जित्वा स धन-दं देवं कैलासाद् राक्षसाऽधिपः । १.] महासेन-प्रसूतिं तां ययौ शर-वर्ण महत् ॥१॥ [१ सोऽपश्यत् तद् दश-ग्रीवो रौक्मं शर-चणं महत् । २] गभस्ति-जाल-संवीतं द्वितीयम् इव भास्करम् ॥२॥ [२ स पर्वतं समा-रुह्य क-चिद् भव्य-वनाऽन्तरम् । ३] प्र-वृत्तं पुष्पकं तत्र राम विष्टम्भितं बलात् ॥३॥ [३ वि-ब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा दश-ग्रीवः प्रताप चान् ! ४] अचिन्तयद् राक्षसेन्द्रः सचिवैस् तैः समा-श्रितः ॥४॥ [४ किम् इदं ह्य् अ-निमित्तं मे नेदं गच्छति पुष्पकम् । ५] पर्वतस्योपरिष्टात् तु कर्म कस्य भवेद् इदम् ॥५॥ [५ ततोऽब्रवीत् तदा राम मारीचो बुद्धि-कोविदः । ६] नेदं निष्-कारणं राजन् नाऽध गच्छति पुष्पकम् ॥६॥ [६ शिखर-स्थं गिरि-स्थस्य कर्म कस्येदम् अद्भुतम् । N] निश्-चितं राज-राजेन पुष्पकं विनि-वारितम् ॥ ७॥ [७ १. अ ल, वर्ज-हनुमं | २.प्र-वैद्यमणिवे। ३. भ, भि, राप्र- वर्ज-नास्ति । ४. भतः परमधिकः पाठः-प्र-जितं त्रिभुवनं मेने वीयौत्सुक्याच दुर्मतिः । ५. भ, ल, ल ब प्र-वनं | ६. च भ, भ, रा-रम्यव° । ७. भर रा-प्रख्यातं | ८.च भ, भ, रा१ ब-समावृतः । ९ अचल-नास्ति । १०. भात भारभ्य-रा-११-शश्लोकस्य पूर्वाध यावसास्ति ।

·उत्तर-काण्डम् १५ । २० । ५१ ८उ] ततः पार्श्वम् उपा-गम्य भवस्याऽनु-चरोऽब्रवीत् । [१०पू ९उ] नि-वर्तस्त्र दश-ग्रीव शैले क्रीडति शं-करः ॥ ८॥ [११ सुपर्ण-नाग-यक्षाणां देव-गन्धर्व-रक्षसाम् । १०] सर्वेषाम् एव भूतानाम् अ-गम्यः पर्वतः कृतः ॥९॥ [१२ ११उ] स-रोष-ताम्र-नयनः' पुप्पकाद् अव-तीर्य सः। कोऽयं शं-कर इत्य उक्त्वा शैल-मूलम् उपा गतः ॥१०॥ [१३ १२] अ-पश्यन् नन्दिनं तत्र देवस्याऽदूर-तः स्थितम् । दीप्तं शूलम् अव-ष्टभ्य द्वितीयम् इव शं-करम् ।।११।। [१४ १३] तं दृष्ट्वा वानर-मुखम् अव-ज्ञाय स राक्षसः । प्र-हासं मुमुचे तत्र सु-तोयम्' इव तोय-दः ॥१२॥ [१५ १४] । क्रुद्धो भग-त्रान् नन्दी शंकरस्याऽपरा तनुः । अब्रवीद् राक्षस तत्र दशाऽऽननम् उप-स्थितम् ॥१३॥ [१६ १५] यस्माद् वानर-रूपं मां त्वम् अव-ज्ञाय दुर्-मते । अशनी-पात-सङ्काशम् अट्ट-हासं प्र-मुक्तवान् ॥१४॥ [१८ १६] तस्मान् मन्-मुख-सङ्काशा मद्-वीर्य-सम-तेजसः । उत्-पत्स्यन्ते वधाऽथं ते कुलस्याऽस्य च वानराः ॥१५॥ [१९ १७] नख-दन्ताऽऽयुधाः शूरा मनः-पवन-संहसः । युद्धोन्मत्ता बलोदग्राः शैला इव वि-सर्पिणः ॥१६॥ [२० १८] ते तवाऽऽशु बलं दर्पम् उत्-सेकं च पृथग्-विधम् । व्यप-नेष्यन्ति सं-भूय सहाऽमात्य सुतस्य हि ॥१७॥ [२१ १९] किं त्व् इदानीं मया शक्यं कर्तुं यावन् न बुध्यसे । शक्यो हन्तुंहतस् त्वं हि पूर्वम् एव च यन् मया ॥१८॥ [२२ २०] अ-चिन्तयित्वा स तदा नन्दि-वाक्यं महा-बलः । पर्वतं तं समा-साद्य वाक्यम् आह दशाऽऽननः ॥१९॥ [२४ २१] पुष्पकस्य गतिश् छिन्ना यत्-कृते" मम गच्छतः । २२उ] तम् इमं शैलम् उन्-मूलं करोमि तव गो-पते ॥२०॥ [२५ १. भर-रोषाताम्रनयनस्तु । च ल ब प्र-स रोषाता। ३. अ-वर्ज-उक्तः। ४. अ-उपागमत् । ५. अ च भ, भर-स तो°१६. भ, भर रा-तत् । ७. अ च ल -तत्र रक्षेन्द्रं रावणं समुप । भ, भर-तत्र रक्षः स 'दशा | ८. च भ, भ, रा-नखदंष्ट्रायुधाः । ९. अ-ते । १०. अ च ल, लर लव प्र-यस्त्रया | ११. अल, लर-यतस्ते । १२. भर-तेः ॥ २. ल-वै & ·वाल्मीकीय-रामायणम् २३पू] केन प्र-भावेण भवः क्रीडत्य् अत्र प्र-भुर् यथा । N] वर्जनीयं न जानीते भय-स्थानं न बुध्यते ॥२१॥ [२६ स एवम् उक्त्वा ततो राजा भुजान् आ-क्षिप्य पर्वते । N] तोलयामास तं शीघ्रं स च शैलोऽभ्य्-अकम्पयत् ॥२२॥ [२७ ततो राम महा-देवो देवानां प्र-वरो हरः । N] पादाऽङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास सर्व-तः ॥२३॥ [२९ २३उ] आऽपीड्यन्त ततस तस्य शैलस्तम्भोपमा भुजाः। वि-स्मिताश् चाऽभवंस् तत्र सचिवास् तस्य रक्षसः ॥२४॥ [३० २४] रक्षसा तेन रोषाच् च भुजानां पीडनात् तथा । मुक्तो वि-रावः सु-महान् त्रैलोक्यं येन कम्पितम् ॥ २५॥ [३१ २५] तम् एवं वज्र-निष्पेषं दैत्या मत्वा युग-श्यम् । २६पू] आसनेभ्यः प्र-चलिता देवाः शक्र-पुरो-गमाः ॥२६॥ (३५ ततः प्रीतो महा-देवो म(१ब)लेनाऽधि-ष्ठितांस तदा। ३०] मुक्त्वा चाऽस्य भुजान् राजन् प्राऽऽह वाक्यं दशाऽऽननम् ।२७/[४१ प्रीतोऽस्मि तव वीर्येण शौण्डीर्याच् च दशाऽऽनन । ३१] अ-राक्षसश् च ते रावो मुक्तो लोक-भयङ्करः ॥२८॥ [४२ यस्माल लोक-त्रयं चैव रावित" भयम् आ-गतम् । ३२] तस्मात् त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन भविष्यसि ॥२९॥ [४३ एवं त्वां मानुषा दैत्या गन्धर्वाः सह दैवतैः । ३३] सर्वदैवाऽभि-धास्यन्ति रावणेत्य् एव रावण ॥३०॥ [४४ गच्छ पौलस्त्य विश्रब्धो पथा येन त्वम् इच्छसि । ३४] मया चैवाऽभ्यनु-ज्ञातो राक्षसाऽधिप गम्यताम् ॥३१॥ [४५ साक्षान् महेश्वरेणैवं कृत-नामा स राक्षसः । ३५] अभि-वाद्य महा-देवम् आ-रुरोहाऽथ पुष्पकम् ॥३२॥ [५१ ततो मही-तलं राम पर्याऽक्रमत रावणः । ३६] क्षत्रियान् स महा-भागान् बाधमानस् ततस् ततः ॥३३॥ [५२ १. अल-केन प्रभावेन | प्र- वेण हरो। २. ल प्र-विद्यते । ३. ल, व-सर्वः । ४. भर-वर्ज-पर्वतम् | ५. भ, भ, रा, ब-अपी | लव-आपोख्यत | ६. अ ल. ल. ब-मास्ति । ७. ल-ततो मुश्चन महारावं दशग्रीवो महा- बलः ।। ८. अ ल-तं रावं । रा, च भ, भर-मेनिरे । ल,-तच्छ्रुत्वा | ९. ल3 बप्र-वर्ज-शैलाने धि । १०. अल, ल, ब-शौटीर्याच् । ११. च भ, मर रा-द्रावितं । १२. ल ल प्र-किनारैः । १३. अल-रावणः ।। ।

·उत्तर-काण्डम् १६। ८। के-चित् तेजस्विनः शूराः क्षत्रिया युद्ध-दुर्मदाः । ३७] तच्-छासनम् अ-कुर्वन्तो वि-नेशुः स-परिच्छदाः ॥३४॥ [५३ अपरे दुर्-जयं रक्षो जानानाः प्राज्ञ-सम्मताः ।' ३८] जिताः स्म इत्य् अभाषन्त राक्षसं बल-दर्पितम् ॥३५।। [५४ एवं दपबलोसिक्तो रावणो लोक-रावणः। ३९] प्रतापाऽवनतान् कुर्वन् क्षत्रियान् वि-चचार ह ॥३६॥ [५५ इत्यार्षे रामायण उत्तर-फाण्डे महादेव-वाक्यं नाम पञ्चदशः सर्गः ॥ १५॥ [वं-१७ ] %3D [षोडशः सर्गः] = [दा-१७] अथ राम दश-ग्रीवो वि-चरन् स महो-तलम् । १] हिमवद्-वनम् आ-साद्य परि-चक्राम रावणः ॥१॥ [१ तत्राऽपश्यत कन्यां स कृष्णाऽजिन-जटा-धराम् । २] आर्षेण वि-धिना युक्तां तप्यन्ती देवताम् इव ॥२॥ [२ स दृष्ट्वा रूप-सम्पन्नां कन्यां तां सु-महा-प्रभाम् ४] काम-लोभ-परीऽताऽऽत्मा पप्रच्छ प्र-हसन्न् इव ॥३॥ [३ किम् इदं वर्तते भीरु विरुदं यौवनस्य ते । ५] न हि युक्तं तवैतस्य रूपस्येह परि-श्रमः ॥ ४॥ [४ कस्याऽसि दुहिता भीरु को वा भर्ता तवाऽन्-अधे । ७] पृच्छतः शंस मे तत्-त्वं को वा हेतुस् तपोऽर्जने ॥५॥ [६ एवम् उक्ता तु सा कन्या तेनाऽन्-आर्येण रक्षसा । ८] अब्रवीद् विविधं(?) कृत्वातस्याऽऽतिथ्यं तपो-धना ॥६॥ [७ कुश-ध्वजो नाम पिता ब्रह्मर्षिर् मम धार्मिकः । ९] बृहस्पति-सुतः श्री-मान् बुद्धया तुल्यो बृहस्पतेः ॥७॥ [८ तस्याऽहं कुर्वतो नित्यं वेदाऽभ्यासं निशा-चर । १०] सं-भूता वाङ्-मयी कन्या नाम्ना वेद-वती मता ॥८॥ [९ १ च-नास्ति । २. रा, ल-दिग्विजयो। ३. ल, ल ल ब प्र-तले। ४. रा-वर्ज-जिनधरां तदा। ५. अ ल. ल ब प्र-तथा तां । भर-तपन्ती । ६. टि. विधिवत् (तु. वं. दा.)। ७. अल--°धन | ८. अ भ, राल--नाम । ९. अललप्र-समाभा-मम | ब-च सा॥

·वाल्मीकीय-रामायणम् । ततो दैत्याः स-गन्धर्वा देव-दानव-राक्षसाः । ११] ममाऽभि-गम्य' पितरं वरणायोप-चक्रमुः ॥९॥ [१० न च मां स पिता तेभ्यो दत्तवान् राक्षसेश्वर । १२] कारण तच च वक्ष्यामि नि-शामय महा-भुज ॥१०॥ [११ पितुर् हि मम जामाता योऽभिप्रेतः पुरा किल । १३] श्रावितः म च मे मात्रा विष्णुः किल सुरोत्तमः ॥११॥ [१२ शं-मुर्' नाम ततो राजा दैत्यानां कुपितस तदा । [१३उ १४] तेन रात्रौ प्र-मत्तेन' पिता पापेन हिंसितः ॥१२॥ [१४ ततो जनित्री मम' या शरीरं सा पितुर मम । १५] परि-प्वज्य महा-भागा प्र-विष्टा हव्य-वाहनम् ॥१३॥ [१५ ततो मनो-रथं श्रुत्वा पितुर् नारायणं प्रति । [१६पू १६] मृतं च पितरं दृष्ट्वा चर्तु-कामा महा-व्रतम् ॥१४॥ १७पू] तस्य प्रेत-गतस्याऽपि करिष्यामि मनो-रथम् । [१७ १९पू] मम चेदं तपो विद्धि नारायण-परीऽऽप्सया ॥१५॥ [१९उ इत्य् एतत् सर्वम् आ-ख्यातं तव राक्षस-पुङ्गव । [१८उ १८] नारायणः पतिर् मह्यं न चाऽन्यो मानुषो मतः॥१६॥ [१९पू १९७] वि-ज्ञातस त्वं मया राजन् पौलस्त्य-कुल-नन्दनः । जानामि तपसा सर्व त्रैलोक्ये यद् धि वर्तते ॥१७॥ [२० २०] सोऽब्रवीद् रावणस् तत्र तां कन्यां कनक-प्रभाम् । अब-तीर्य विमानाऽग्रात् कन्दर्प-शर-पीडितः ॥१८॥ [२१ २१] अव-लिप्ताऽसि सु-श्रोणि यस्यास् ते मतिर ईदृशों । वृद्धानां मृग-शावाऽक्षि भाजते धर्म-सञ्चयः ॥ १९॥[२२ २२] त्वं तु सर्वगुणोपेता नाऽहसे क्तुम् ईदृशम् ।" त्रैलोक्य-मुन्दरी भूत्वा यौवने वार्धक वि-धिम् ॥२०॥ [२३ २३] कश् च तावद् असौ यंत्वं विष्णुर् इत्य् अभि-भाषसे । एकनाऽपि न तुल्योऽसौ गुणेन मम वीर्य-तः ॥२१॥ [२५ २४] मा मैवम् इति सा कन्या तम् उवाच निशा-चरम् । [२६उ २५५] मूर्ध-जेषु च तां रक्षः कराऽग्रेण पराऽमृशत् ॥२२॥ [२८उ १. अ च ल२ प्र-समा° | २. रा-शुंभो । ३. भ२ रा-प्रसुप्तो मे ४. रा-मे दीना । ५. ब प्र-श्रुत्वा । ६. ल.-एव । ७. भर-नन्दन | ८. च भ, रा-वर्ज-क्यं | ९ लव-कर्तुमीदृशं । १०. रा. ल.-नास्ति | ११. ल. प्र-बज एव भा॥

·ते उत्तर-काण्डम् १६ । ३२ । ततो वेद-वती क्रुद्धा नेत्राभ्यां ज्वलतीऽव सा । [२९पू. २६] उवाचाऽग्निं समा-धाय दृष्टि पातैर् दहन्न् इ(?न्ति)व(?का)।२३[३०उ धर्षितायास् त्वयाऽन्-आर्य नेदानीं मम जीवितम् । २७] क्षेमं तस्मात् प्र-वेक्ष्यामि पश्यतस् हुताऽशनम् ॥२४॥ [३१ यस्मात् तु धर्षिता चाऽहम् एकेन चरता वने । २८] तस्मात् तव वधाऽर्थाय समुत्-पत्स्याम्य अहं पुनः ॥२५॥ [३२ न हि शक्यः स्त्रिया पापहन्तुम् त्वम् अ-शुभ-त्रत । २९] शापाद् यद्य अपि मे शक्तिस् तपसः किं व्य-अयेन मे ॥२६॥[३३ यदि त्व अस्ति मया किं-चित् कृतं दत्तं हुतं तथा । ३०] तेन ह्य् अ-योनि-जा साध्वी भवेयं धर्मिणः सुता ॥२७॥ [३४ एवम् उक्त्वा प्र-विष्टा सा ज्वलन्तं जात-वेदसम् । ३१] पपात च दिवो दिव्या पुष्प-वृष्टिः समन्त-तः ॥२८॥ [३५ ३७३] पूर्व क्रोध-हतः शत्रुस् तयाऽसौ घातितस् त्वया । ममुपा-श्रित्य शैलाऽऽभं तव वीर्यम् अ-मानुषम् ॥२९॥ [४१ ३८] एवम् एषा महा-भागा पुनर् मत्र्येष्व् अजायत । क्षेत्रे हल-मुख-अस्ते जनकम्य महाऽऽत्मनः ॥३०॥ [४२ ३९] सैषा वेद-वती नाम' पूर्वम् आसीत् कृते युगे । [४३पू सीतोत्पन्ना तु सीतेति मानवैः पुनर् उच्यते ॥३१॥ [४४उ कृते युगे विनिर्-वृत्तम् एतत् पर-पुरं-जय । [N ४०] ता-युगे तद्-वधाऽर्थ जज्ञे तु जनकाऽऽत्मजा ॥३२॥ [४३उ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे वेदवत्य्-उपाख्यानं नाम षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥ रा १. अल, लक-प्रांतैर् । २. अचल, ल, ल, ब-शक्ताः स्त्रियः पापं । ३.भ, रा-व-स्वाम् | ४. ल. ल, लव प्र-तम् | ५. ल,-वर्ज-यद् । ६. -वर्ज-प्राप्तं । ७. च भभर-तपसा। ८. अनः परमधिकः पाठः-प्र-पुनरेव हि संभूता पने पद्मसमप्रभा। तस्मादपि पुनः प्राप्ता पर्यटन तेन रक्षसा॥ कन्यां पनगर्दा तां गृह्य स्वगृहान् ययुः प्रविश्य रावणः सेनां दर्शयामास मत्रिणे ॥ लक्षणानिरीक्ष्यैव रावणस्येदमावहत् । गृहस्थैषा हि सुश्रोणी त्वद्वधायैव दृश्यते ॥ एतछुत्वार्णवं राम संप्रचिक्षेप राक्षसः | सा क्षिप्रं क्षितिमासाद्य यशायतनमध्यमा || राज्ञो हलमुखाप्रस्था पुनरभ्युदिता सती। च भ, भ, रा, प्र-सैपा जनकराजस्य प्रसूता तनया प्रमो। तव •भार्या महावाहो त्वं हि विष्णुः सनातनः ॥ ९. अ-क्रोधवशः । प्र-कुदहतः । १०. लालब-नाना ।।

·[वं-१८] [सप्तदशः सर्गः] [दा-१८] प्र-विष्टायां हुताऽशं तु वेद-वत्यां स रावणः । १] आ-रुह्य पुष्पकं कृत्स्ना पर्याऽक्रमत मेदिनीम् ।। १ ॥ [१ ततो मरुत्तं नृ-पति यजन्तं सह दैवतैः । २] उशीर-बीजम् आ-साद्य शैलं प्रेक्षत रावणः ॥२॥ [२ सं-वत्तॊ नाम विप्रर्षिः साक्षाद् भ्राता बृहस्पतेः । ३] याजयामास धर्म-ज्ञस् तं सर्वैर् ब्राह्मणैर् वृतः ॥ ३॥ [३ दृष्ट्वा देवास तु तद् रक्षो वर-दानात् सु-दुजयम् । ४] तां तां योनि समा-विष्टास् तस्माद् धर्षण-भीरवः ॥ ४ ॥ [४ इन्द्रो मयूरः सं-वृत्तो धर्म-राजस् तु वायसः । ५] कृकलासो धनाऽध्यक्षो हंसो वै वरुणोऽभवत् ॥५॥ [५ तं राजानं समा-साध रावणो राक्षसाऽधिपः । ७] प्राऽऽह युद्धं प्र-यच्छेति निर्-जितोऽस्मोऽति वा वद ॥६॥ [७ ततो मरुत्तो नृ-पतिः को भवान् इत्य् अभाषत । ८] अट्ट-हासं च मुक्त्वा तद् रक्षो वचनम् अब्रवीत् ॥७॥ [८ अ-कौतूहल-भावेन प्रीतोऽस्मि तव पार्थिव । ९] भ्रातरं धन-दस्यैवं रावणं यन् न वेसि माम् ॥ ८॥ [९ लोकानां न स लोकोऽस्ति यो मे वीर्य न विन्दति । १०] प्रातरं येन निर्-जित्य वि-मानम् इदम् आ-हृतम् ॥९॥ ततो मरुतो नृ-पती रावणं प्रत्य्-उवाच ह । [१० ११] धन्यः खलु भवान् येन ज्येष्टो भ्राता रणे जितः ॥१०॥ [११पू न धर्म-सदृशं प्रोक्तं न लोक-प्रतिमहितम् । १२] कर्म पापाऽऽत्मकं कृत्वा श्लाघसे भ्रातृ-निन्दया ॥११॥ [१२ किं त्व् एकः केवलं धात्रा निर्-मितः पाप-कम-कृत् । १३] श्रुत-पूर्व हि न मया यादृशं भाषसे स्वयम् ॥१२॥ [१३ -ततो विमानमारा च भर भर रा-पुष्पकं तत्सम रहा । २. अ ल-ख्यिो हि। ३. च भर-राजर्षिः । ४. रा१ ब प्र-वर्ज-देवांस | ५. ल,-नास्ति । ६. अल, लर-वद वा निर्जितोस्म्यहं । ७ भ, भ, रा- आकौतू । ८. अ च ल ल.-स्यैव | ९. च भ, रा-भद्भुतं । १०. भर भर रा, ल-वर्ज-लाध्यसे । १. अलर ·ते उत्तर काण्डम् १७ । २५ । ५७ गृहीत्वा तु ततश् चापं सायकांश् च नराऽधिपः । १५] निर्-जगाम ततस् तस्य सं-वर्तो मार्गम् आ-वृणोत् ॥१३॥ [१५ मोऽब्रवीद् धम-संयुक्तं मरुत्तं तं महान् ऋषिः । १६] श्रोतव्यं यदि ते मह्यं सम्प्र-हारो न ते क्षमः ॥१४॥ [१६ माहेश्वरोऽयं यज्ञस हन्यात् कुलम् अधि-ष्ठितः। [१७ १७] दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रूर-त्वं दीक्षिते कुतः । सं-शयश् च रणे नित्यं राक्षसश् चैव दुर्-जयः ॥१५॥ [१८ १८] स नि-वृत्तो गुरोर् वाक्यान् मरुतः पृथिवी-पतिः। उत्-सृज्य स-शरं चापं स्थिनो मख-मुखेऽभवत् ॥१६॥ [१९ १९] ततस तं निर्-जितं ज्ञात्वा घोषयामास वै शुकः । रावणो जयतीऽत्य उक्त्वा हर्षान् नादं वि-मुक्तवान् ॥१७॥ [२० २०] स भक्षयित्वा तत्र-स्थान् ब्रह्मर्षीन् यज्ञ-सङ्गतान् । वितृष्णो रुधिरैस् तेषां पुनः सम्प्र-ययौ महीम् ॥१८॥ [२१ २१] जित-काशिनो नि-वृत्तस्य रावणस्य तु ते सुराः । पुनः स्व-रूपम् आ-स्थाय तानि सत्त्वान्य अथाऽब्रुवन् ॥१९॥ [२२ २२] हर्षाद् अथाऽब्रवीच् छक्रो मयूरं नील-बहिणम् । प्रीतोऽस्मि तव धर्म-ज्ञ भुजङ्गाऽरे विहंगम ॥२०॥ [२३ २३. मम नेत्र-सहस्रं तु यत् ते बहिर् भविष्यति । २४पू] मयि वर्षति हर्ष च परं त्वम् उप-पास्यसि ॥२१॥ [२४ नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणाम् इहाऽभवन् । २५] सुराऽधिपाद वरं प्राऽऽप्य गताः सर्वे विचित्र-ताम् ॥२२॥ [२५ वरुणस् त्व अब्रवीद् धंसं गङ्गा-तोय-विचारिणम् । २६] श्रयतां मे प्र-सन्नस्य वचः पत्ररथेश्वर ॥२३॥ [३० वर्णो मनो-हरः सौम्यश चन्द्र-मण्डल-निर्मलः । २७] भविष्यति तवोद्-अग्रः शुक्ल-तोय सम-प्रभः ॥२४॥ [३१ मेच्-छरीरं समा-साद्य तोयं जलचरेश्वर । २८] प्राऽऽप्स्यसि ह्य् अ-तुलां प्रीतिम् एतत् ते प्रीति-लक्षणम् ।२५/[३२ १. अ लर-संव”। २ भर-वचनं । ३. ल, ल ब-सख्यं । ४. भर रा-वर्ज-महे । ५. ब-यज्ञ । ६. ल प्र-मक्षयित्वा च | ७. ल ल. ब- पर्यते ते | ८. रा, ब-वर्ज-इवाभ° | ९. ल-त्रुटितः । १०. ल ल ब प्र- प्राप्स्यसे ॥

·५८ बाल्मीकीय-रामायणम् । हंसानां हि पुरा राजन् न वर्णः सर्व-पाण्डुरः । २९] पक्षा नीलाऽग्र-संवीताः क्रोडः सोऽग्र-पाण्डुरः ॥२६॥ [३३ अथाऽब्रवीद् वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् । ३०] हैरण्यं सम्प्र-यच्छामि वर्ण प्रीतस् तवाऽप्य् अहम् ॥२७॥ [३४ स-द्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाऽक्षयम् । ३१] एष चाऽञ्जन-को वर्णो निः-शेषं ते नशिष्यते ॥२८॥ [३५ ३२उ] यमस् तथाऽब्रवीद् राम वायसं' चोपसं-स्थितम् । पक्षिस तवाऽस्मि सं-प्रीतः प्रीतस्य शृणु मे वचः ॥२९॥ [२६ ३३] मृत्यु-तो वै भयं नाऽस्ति मत्-तस् तव विहंगम । यावत् त्वां न हनिष्यन्ति तावत् त्वं हि धरिष्यसि ॥३०॥ [२८ ३४] यथाऽन्ये विविधैर रोगैः पोड्यन्ते प्राणिनः सदा । न त्वाम् अभि-भविष्यन्ति मयि प्रीते तु वायस ॥३१॥ [२७ ३५] यश्च मद्-विषय-स्थानां मानवो निर्-वपिष्यति । त्वयि भुक्ते तु तृप्तास् ते भविष्यन्त्य् अन्त्य-लोक-गाः ॥३२॥ [२९ एवं दत्त्वा वरांस् तेषां तस्मिन् यज्ञाऽऽश्रमे सुराः । ३६] नि-वृत्ते यज्ञ-समये पुनः स्व-विषयं गताः ॥३३॥ [३६ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे मरुत्त-समागमो नाम सप्तदशः सर्गः ॥१७॥ [वं-१६]= [अष्टादशः सर्गः] =[दा-१९] ततो जित्वा मरुत्तं स प्र-ययौ राक्षसेश्वरः । १] नरेन्द्रान् अपरांस्तांस्तान युद्ध-काङ्क्षी दुरात्म-वान् ॥१॥ [१ स समा-साध नृ-पतीन् महेन्द्रवरुणोपमान् । २] अब्रवीद् राक्षसः क्रुद्धो युद्धं मे सम्प्र-दीयताम् ॥२॥ [२ जिताः स्म इति वा ब्रूत ज्ञात्वैवाऽऽत्म-विनिश्चयम् । ३] अन्य-था कुर्वतां वाचं नाऽस्ति मोक्षोऽद्य जीवताम् ॥३॥ [३ १. अप्र-पांडरः । रा-पृष्ण्यश्च पा । ल ब-राः | २. ब-वर्ज-ति । ३. अ च भर राल, प्र-प्राग्वंशे । ४. लव-नास्ति । ५. च भ, भ, रा- वर्ज-यदि । ६. अलर ल-'यस्थांस्तु । ७. भ ल -पेत्त्वयि । ८. ल.-तत्र राक्षस. १९ च भरा ल-वाबो ।।

·उत्तर- काण्डम् १८ । १५ । ५९ ततः सु-बहवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्म-निश्चयाः । ४] जिताः स्म इत्य् अभाषन्त ज्ञात्वा वर-चलं रिपोः ॥ ४॥ [४ दुष्यन्तः सु-रथो गाधिर् जयो राजा पुरूरवाः । ५] एते सर्वेऽब्रुवन् राम जिताः स्मेत्य् अरि-सूदन ॥५॥ [५ अथाऽयोध्यां समासाद्य रावणो राक्षसाऽधिपः । ६] सु-गुप्ताम् अनरण्येन शक्रेणेवाऽमरा-चतीम् ॥६॥ [६ N] स तं पुरुष-शार्दलं पुरन्दर-समं प्राऽऽह राजानम् आ-साथ युद्ध मे दीयताम् इति । ७] निर्-जितोऽस्मीऽति वा ब्रूहि ममैतद् इह शासनम् ॥७॥ [७ अनरण्यस् तु सं-क्रुद्धो राक्षसेन्द्रम् अथाऽब्रवीत् । [८उ ८] स्थीयतां द्वन्द्व-युद्धे मे राक्षसेन्द्राऽधिप स्वयम् ॥ ८॥ [९५ अथ पूर्व-श्रुताऽर्थेन सूऽऽर्जित' सु-महद् बलम् । ९] निश्-चक्राम नरेन्द्रस्य राक्षसेन्द्र-वधे वृतम् ॥९॥ [१० नागानां बहु-साहस्रं वाजिनाम् अयुताऽन्वितम् । १०] महीं सं-च्छाद्य निर्यातं स-पदाति-रथ क्षणात् ॥१०॥ [११ तद् रावण-बलं प्राऽऽप्य बलं तस्य मही-पतेः । १२] प्राऽणश्यत तदा राजन् हुताऽऽहुतिर् इवाऽनले ॥११॥ [१३ स नश्यमानं सम्प्रेक्ष्य नरेन्द्रस् तन् महद् बलम् । १३] महाऽर्णवं समा-साद्य यथा पञ्चाऽऽप-गा-जलम् ॥१२॥ [१६ ततः शक्र-धनु:-प्रख्यं धनुर् विस्फार्य वीर्य-वान् । १५] आ-ससाद नरेन्द्रस् तं राक्षसं क्रोध-मूच्छितम् ॥१३॥ [१७ ततो बाण-मयं वर्ष पातयामास मूर्धनि । १६] तस्य राक्षस-वीरस्य सोऽनरण्यो नरोऽधिपः ॥१४॥ [१९ तस्य बाणाः पतन्तस्ते नाऽकुर्वन्त क्षतक-चित् । १७] वारि-धारा इवाऽभ्रेभ्यः पतमाना मही-धरे ॥१५॥ [२० १. रा -मानवन्तः । २. मल-पर। ३. च-नास्ति | ४. भरा-द्धं | ५. रा-सजितं | ६. ल. नास्ति | भत: परमधिकः पाठः-च भ, भर राप्र- अनरण्यस्य नृपते राक्षसेंद्रस्य चाऽद्भुतम् | ततः प्रवृत्तं सुमहाद्धं युद्ध- विशारद ॥ ७. च भ, भ, रा-सपिगा। ८. अतः परमधिकः पाठः-च भ, भ- रा, प्र-अनरण्येन तेऽमात्या मारीचशुकसारणाः प्रहस्ससहिता भन्नाः प्राद्रवंत मृगा इव ॥ ९. च भव भ. ब-च यातास्ते न कुर्वति क्षति । १०. अ 'राल ल -नास्ति ।।

·६० वाल्मीकीय-रामायणम् । ततो राक्षस-राजेन क्रुद्धेन स नराऽधिपः । १८] तलेनाऽभि-हतो मूनि स रथान् नि-पपात ह ॥१६॥ [२१ स राजा पतितो भूमौ विह्वलाऽङ्गः प्र-वेपते । १९] वज्र-दग्ध इवाऽरण्ये सालो नि-पतितोऽभवत् ॥१७॥ [२२ तं प्र-हस्याऽब्रवीद् रक्षोऽनरण्यं पृथिवी-पतिम् । २०] किम् इदानीं त्वया प्राऽऽतं मया सह युयुत्सुना ॥१८॥ [२३ त्रैलोक्ये नाऽस्ति यो द्वन्द्वे मम तिष्ठेन नराऽधिप। २१] शङ्के हिसक्तो' भोगेषु न शृणोषि बलं मम ॥१९॥[२४ २२पू] तस्यैवं अवतो राजा मन्दाऽसुर् वाक्यम् अब्रवीत् ।” २३उ ] किं नु शक्यं मया कर्तुं यत् कालो दुर्-अतिक्रमः ॥२०॥[२५ नय् अहं निर्-जितो रक्षस् त्वया ह्य् अद्याऽभि-भाविना । २४] कालेन वाऽभि-पन्नोऽहं हेतु-भूतस् तु मे भवान् ॥२१॥ [२६ किं त्व इदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राण-परिक्षयात् । [२७पू २५] वाचा त्वां सम्प्र-वक्ष्येऽहम् इक्ष्वाकु-परिभाविनम् ॥२२॥ [२८पू काल-पाशस्य हि यथा मध्ये तिष्ठन्ति मानवाः । २६] एत(१वम् अस्मि जितो युद्धे" वदतः शृणु" राक्षस ॥२३॥ [N यदि दत्तं यदि हुतं यदि मे सु-कृतं तपः । २७] यदि गुप्ताः प्र-जाः सम्यक् तथा सत्यं वचोऽस्तु मे ॥२४॥ [२८3 उत्-पत्स्यति कुले ह्य् अस्मिन्न् इक्ष्वाकूणां महाऽऽत्मनाम् । २८] राजा परम-तेजस्वी यस् ते प्राणान् हरिष्यति ॥२५॥ [२९ ततो जलधरोदनस् ताडितो देव-दुन्दुभिः । २९] तस्मिस् तदाऽद्भुते" शापे पुष्प-वृष्टिः पपात ह ॥२६॥ [३० १. अरा, ल, ल-नास्ति । २. ल.प्र-साधं । ३. च भ, भर राव ल- सता | ४. ल ल ब प्र-कस्तु । ५. ल ब प्र-पः । ६. राम-प्रसको । प्र-प्रमत्तो। ७. राप्र-स्वं जानासि मे बलं । ८. लब-नास्ति | ९.रा- मंदाश्रुर् । १०. अतः परमधिकः पाठः-प्र-किमिदं गर्जसे युद्धे मां निहत्य विकाथसे| नह्येवं भासते शूरः कुलीनोऽयं नराधिपः॥ ११. ल-नास्ति । १२. रा-भिमानिना । १३. अ ल-एवं वाक्यांतरे। च भ, भ. ल. ल3 ब प्र-एवं वाक्योत्तरे । १४. अ भ, ल ल ब प्र-स?ऽश)के | च भ, ल-सको । -वर्ज-मम राक्षस । १६. अ ल, ल, ल ब प्र-तिष्ठतः। च-तिष्ठसे | भ,-तिष्ठसि | भर-तिष्ठति । १७. अ- उत्पत्स्यते । १८. भ.-तदा कृते | रा- तदा हते ॥ .. १५. राक्ष ·उत्तर-काण्डम् १९ । ९। ६१ ३०पू] ततः स राजन् राजेन्द्रो गतः स्थानं त्रि-विष्टपम् । [३१पू N] कर्मणा तेन दुर्-धर्षस् तथा सु-व्याहृतेन च । IN ३०उ] स्वर्-गते च नृ-पें राम राक्षसः सन्य-3 -अवर्तत ॥२७॥ [३१३ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे पृथ्वी-जयो नामाऽष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥ [-२०]= [एकोनविंशः सर्गः]. [दा-३१] ततो रामो महा-तेजाः स्मयित्वा पर चीर-हा । १] उवाच प्र-णतो वाक्यम् अगस्त्यम् ऋषि-सत्तमम् ॥१॥ [१ भगवन् किं तदा लोकः शून्य आसीद् द्विजोचम । [२उ २] येन युद्धेषु न प्राऽऽप्तो रावणः परा-जयम् ॥२॥ [३उ उताऽहो क्षीण-वीर्यास्' ते बभूवुः पृथिवी-क्षितः । ३] बहिष्कृता वराऽस्त्रैश् च यैर् उक्त वि-जिता. इति ॥३॥ [४ रामस्य तु वचः श्रुत्वा अगस्त्यो भग-वान् ऋषिः । ४] उवाच रामं प्र-हसन् पिता-मह इवेश्वरम् ।। ४।। [५ स एवं बाधमानस् तु पार्थिवान् पार्थिवर्षभ। ६] चचार रावणो नाम पृथिवीं पृथिवी-पते ॥५॥ [६ ततो माहिष्मती नाम पुरी स्वर्ग-पुरीम् इव । ७] संप्राऽऽप्तो यत्र सान्निध्यं राज्ञां नैर्ऋत-सत्तमः ॥६॥ [७ तुल्य आसीन् नृ-पस् तत्र प्र-तापाद् वसु-रेतसः । ८] अर्जुनो नाम बल-वान् अग्नि-कुण्डे-शयः सदा ॥ ७॥ [८ तम् एव दिवसं सोऽथ हैहयाऽधिपतिर् बली ।" ९] अर्जुनो नर्मदा-तीरे गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ॥८॥ [९ रावणो राक्षसेन्द्रस् तु तस्याऽमात्यान् अपृच्छत । [१०३ १०] क सोऽर्जुनोऽथ नृ-पतिः शोघ्रम् आ-ख्यातुम् अर्हथ ॥९॥ १. अ च ल, ल-नृपते । २. च भ, भर-रावणपृथ्वीजयो | ३ अलर ल: ब-'रायणम् । च भरभ, राल -स प[प्र-न पराभवम् । ४. च रा. ल, ल ब प्र-हीनवीर्यास | ५. मल,-सहसा | ६ रा-वर्ज-भः । ७. ले: ब प्र-वर्ज-राम । ८ भ,-राज्ञो । ९. च भ.-शूरः कुण्डेश्वरः । १०. रा,-नास्ति । • ११. लब प्र-सहस्रशः ।।

·६२ वाल्मीकीय-रामायणम् । रावणोऽहम् अनुप्राऽऽप्तो युद्धेप्सुः सह भू-भुजा । ११] ममाऽऽगमनम् अ-व्यग्रास् तस्य वै सन्नि-वेद्यताम् ॥१०॥ [११ इत्य एतद् रावणेनोक्तास् तेऽमात्याः सु-विपश्चितः । १२] अब्रुवन् राक्षसाऽधीऽऽशम् अ-सान्निध्यं मही-पतेः ॥११॥ [१२ श्रुत्वा वि-श्रवसः पुत्रो मन्त्रिभ्यो नृ-पतिं गतम् । [१३पू १३] अप-सृत्याऽऽस्थितो विन्ध्यम् उल्-लिखन्तम् इवाऽम्बरम् ।१२।[१४उ सहसशिखरोपेतं सिंहाऽध्युषित-कन्दरम् । १५] प्रपात-पतितैः शीतैः साऽट्ट-हासम् इवाऽम्बुभिः ॥१३॥ [१५ देव-दानव-गन्धर्वैः साऽप्सरो-गण-किन्नरैः । १६] क्रीडमानैः सह स्त्रीभिः स्वर्ग-भूतम् इवोत्थितम् ॥१४॥ [१६ नदीभिः स्यन्दमानाभिः षड्-गुण-प्रति-मण्डलम् । १७]स्फुटा(१फणा)भिश्चलदो भिर उन्-मत्त(१अन्-अन्त)म् इव धिष्ठितम् उल्का-चन्तं दरी-चन्तं हिमवत्-सन्निभं गिरिम् । १८] पश्यन्न एवं तदा विन्ध्यं रावणों नर्मदा ययौ ॥१६॥ चलोपलजला पुण्यां दक्षिणोदधि-गामिनीम् । [१८ १९] महिपैश् चमरैः सिंहै: शार्दूल:र" गजोत्तमैः । उष्ण,ऽभितप्तैस् तृषितैः संक्षोभित-जलाऽऽशयाम् ॥१७॥ [१९ २०] चक्र-चाकैः स-कादम्बैः सहस्रैर् जल-कुक्कुटैः । सारसैश् च सदा मत्तैः कूजद्भिश् च समावृताम् ॥१८॥ [२० २१] फुल्ल द्रुम-कृतोत्सां चक्रवाक युग-स्तनीम् । विस्तीर्ण-पुलिन-श्रोणी" हंसाऽऽवलित-मेखलाम् ॥१९॥ [२१ २२] पुष्प-रेण्व-अनुलिप्ताऽङ्गी जल-पुष्पाऽम्बरैर् वृताम् । जलाऽवगाह-संस्पर्शा फुल्लोत्पल-शुभेक्षणाम् ॥२०॥ [२२ १. रा,-वर्ज-पोरेभ्यो। २. भतः परमधिक. पाठः-प्र-जलदच्छन्नमूर्धानं मत्तकुंजरसंकुलम् | अपश्यद्रावणो विन्ध्यमाझ्यन्तमिवाऽचलम् ॥ ३. च भ, रा-वर्ज-शिरसोपेतं । ४. अल, ल.-क्रीडनैः सहभायैश्च । ५. च-नास्ति । ६. राम-प्रतिमं जनं ।भ, वर्ज- प्रतिमं जलं । ७. अब ल, ल, लब-स्फुट- निश्चलवीर्याभिर् । ८. अल-तुष्टोऽभूद् | ल, ल, ब प्र-स रेमे | ९. अल, ल ल ब प्र-राक्षसाधिपः । १०. अल. लब- पलामलां । ११. अल, ल ब-शार्दूलासंग । १२. ल, ब-उष्णाभिभूतैस् | प्र-ग्रीष्मामि । १३. च रा, प्र- शयं । १४. रा-कस्तनी बभौ । ब- ककृतस्तनीं। १५. रा, ब-वर्ष-विपुल- श्रोणी । १६. रा-हंसाचालितमे । १७. भा-जलफेनाऽम्बरां शुभांरा-म्बरा; वृतां १८. भ, रा-फुल्लोत्फुलशु'।

·उत्तर-काण्डम् १९ । ३२ । २३] पुष्पकाद् अव-रुह्याऽऽशु नर्म-दां सरितां वराम् । प्रियाम् इव वरां नारीम् अव(?वाड)गाह दशाऽऽननः ॥२१॥ [२३ २४] स तस्याः पुलिने रम्ये नाना-कुसुम-चित्रिते । २५पू] सुखोपविष्टः सचिवैः साधं राक्षस-पुङ्गवः ॥२२॥ [२४ N] आ-स्थाय' नर्मदा-तोयं गाङ्गेयम् इव रावणः । २५३] नर्मदा-दर्शने हर्ष तदाऽगा राक्षसाऽधिपः ॥२३॥ [२५ ततः स-लीलं प्र-हसन् रावणो राक्षसाऽधिपः। २६] उवाच सचिवांस् तत्र मारीच-शुक-सारणान् ॥२४॥ [२६ एष रश्मि-सहस्रेण जगत् कृत्वैव काञ्चनम् । २७] तीक्ष्णाऽऽतप-करः सूर्यो नमसो मध्यम् आ-स्थितः । माम् आसीनं विदित्वेह चन्द्राऽऽतप इवांऽशु-मान् ॥२५॥ [२७ २८] नर्मदा-जल-शीता(१त)ऽशु(१श्च) सु-गन्धः श्रम-नाशनः। मद्-भयाद् अ-निलो ह्य् एष वाति सद्यः शनैः शनैः ॥२६॥ [२८ २९] इयं चाऽपि सरिच-छेष्ठा नर्म-दा पुण्य-वधिनी । लीन-मीन-तरङ्गोमिः शङ्कितेवाऽङ्गाना स्थिता ॥२७॥ १२९ ३०] सर्व-तस्तु क्षताः शस्त्रैर् नृ-पैर् इन्द्र-समैर् युधि । चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण सम्-उक्षिताः ॥२८॥ [३० ३१] ते भवन्तोऽव-गाहन्तु नर्म-दां शर्म-दां नृणाम् । यथा त्रि-पथ-गां मचा गङ्गाम् इव महा-गजाः ॥२९॥ ३२] अस्यास् तीरं महा-नद्याः पावनं च निशा-चराः । [३१ वि-चरवं महाऽऽत्मानः पुष्पाऽऽहरण-कारणात् ॥३०॥ [N ३३] महोदराऽत्र पुलिने नर्म-दायाः शशि-प्रमे । पुष्पोपहारं विधिवत् करिष्यामि" ह्य् उमा-पतेः ॥३१॥ [३२ ३४] रावणेनैवम् उक्तास् तु मारीच-शुक-सारणाः । स-महोदर-धूम्राऽक्षा अव-तेरुर् महा-नदीम् ॥३२॥ [३३ १. च-भास्नाय | भ, भरा-माख्याय | २ भ.-इति । ३. च भ, भर रा-तदायद् । ल,-तदागच्छद् । ४. रा-°सेश्वरः । ल,-दशाननः । ५. ल- नास्ति । ६. ल, प्र-तीक्ष्णनाप'। ७. रा-दाया जलं शीतं । टि. तु. दा. । ८ भ, रा-वर्ज-सुगंधिः । भर-सुगंधी । ९. रा-भवन्तस । ल, ब प्र-सर्वथा । १०. भर-सलीलं वै त्रिपथगां मत्तां । रा-सलिलं तु त्रिपथगां मत्तां । ११. म ल,-विशेषतः । १२. च-पजिष्यामि ॥

·८ ६४ वाल्मीकीय-रामायणम् । ३५] राक्षसेन्द्र-भुजैस् तैस् तु क्षोम्यते नर्मदा नदी । वामनाऽञ्जन-पद्माऽऽद्यैर् गङ्गेव' हि महा-गजैः ॥३३॥ [३५ ३६] ततस् ते राक्षसाः सर्वे नर्मदाया वराऽम्भसि । उत्-तीर्य पुष्पाण्य आ-जहुर् बल्य्-अर्थ रावणस्य च ॥३४॥ [३५ ३७] नर्मदा-पुलिने रम्ये शुभ्राऽभ्र-सदृश-प्रमे । राक्षसेन्ट्रैर् मुहूर्तेन कृतः पुष्प-मयो गिरिः ॥३५॥ [३६ ३८] पुष्पेषूऽप-हृतेष्व् आशु रावणो राक्षसेश्वरः । अव-ती! नदी स्नातुं गङ्गाम् इव महा-गजः ॥३६॥ [३७ ३९] तत्र स्नात्वा तु विधि-वज जप्त्वा जप्यम्' अन् उत्तमम् । नर्मदा-सलिलात् तस्मात् उत्-ततार स रावणः ॥३७॥ [३८ ४०] रावणं प्राऽञ्जलिं यान्तम् अन्व्-अयुः सर्व-राक्षसाः । N] गायन्तो मधुरं तत्र नृत्यन्तश् च महा-बलाः ॥३८॥ [३९ ४२उ] यत्र यत्र हि याति स्म रावणो राक्षसाऽधिपः । ४३पू] जाम्बुनद-मयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ॥३९॥ [४० लिङ्गं तु पूजयन् रक्षो रावणो लोक-रावणः । जप्योपहारैः सततं गन्ध-पुष्पैश् च नित्य-शः । N] बलि-धूप-प्रदानैश् च रावणो लिङ्गम् आर्चयत्" ॥४०॥ [N सर्व-वादित्र-नादेश् च शर्वम् आराधयत् प्र-भुः। N] घृत-क्षीराऽभिषेकैश च दना चाऽप्य उदकेन च ॥४१॥ [N पद्वैः कौशेय-संमित्रैर् नामाऽष्ट-शत-संस्तवैः । N] शुशुभे तत्र लिङ्गं च सर्वरत्न-विभूषितम् ॥४२॥ [N १. च भ, भ, रा,-गंगा इव । २. अतः परमधिकः पाठः-रा, भ,- स तस्याः पुलिने रम्ये नानाकुसुममंडिते । सुखोपविष्टः सचिवैः सार्ध राक्षसपुंगवः ॥ अध्यास्ते नर्मदातोयं गांगेयमिव रावणः। नर्मदादर्शने तद्वद्यत्नवान्राक्षसेश्वरः ॥ ३. अ ल:- साधिपः । ४. रा-च । ५. च-दृष्टा विधि । ६. रा-वर्ज-सप्त।। ७. अ ल, ल ब प्र-यांति स्म राक्षसेंद्रस्य मंत्रिणः | ल, प्र-यांति स्म तत्र तत्र ववी मरुत् । ८. अतः परमधिकः पाठः- ल ब-सुगंधः शीतलश्चापि तत्र तत्र वधौ मरुत् । अल, ल, ल ब प्र- रावणो राक्षसश्चात्र प्रतस्थे युद्धलालसः॥ ९, अ-तत्रस्थमवनी । १०. अ ल:-त्वपूजयद् । ११. च भ१ भ, रा, ल,-अर्च° । १२. च भ, भर-तु । ५३. रा,-नास्ति। ~~~rnvr. ~~~~ ·उत्तर-काण्डम् २० । ६। ६५ अर्चयित्वा तु तं देवं यद् आ-रभति रावणः N] तत् सर्व सिध्यते तस्य शिव-लिङ्ग यदाऽर्चयेत् ॥४३॥ [N बालुका-वेदि-मध्ये तु लिङ्गं सं-स्थाप्य रावणः । ४३] अर्चयामास पुष्पैश् च गन्धैश् चाऽमृत-गन्धिभिः ॥४४॥ [४१ ततः सदा चाऽऽचि-हरं हरं तदा वर-प्रदं चन्द्रमसा विभूषितम् । तम् अर्चयित्वा शिरसा महीं गतः ४४]] प्र-सार्य हस्तांश् च जगौ ननर्त च ॥४५॥ [४२ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे रेवा-तीर-गमनं नामैकोनविंशः सर्गः ॥ १९॥ [विंशः सर्गः [वं-२१ ] - -[दा-३२] नर्मदा-पुलिने रम्ये राक्षसेन्द्रः स रावणः। १] पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद् देशाद् अदूर-तः ॥१॥ [१ अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्र-भुः। २] क्रीडते सह नारीभिर् नर्मदा-तोयम्' आ-श्रितः ॥२॥ [२ तासां मध्य-गतो राजा रराज सं ततोऽर्जुनः । ३] करेणूनां सहस्रस्य मध्य-स्थ इब कुञ्जरः ॥३॥ [३ जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्-तमं बलम् । ४] रुरोध नर्मदा-तोयं बाहुभिर् बहुभिः प्रभुः ॥.४॥ [४ कार्तवीर्य-भुजैः सेतुं तज-जलं प्राऽऽप्य निर्-मलम् । ५] कूलाऽपहारं कुर्वाणं प्रति-स्रोतःसु धावति ।।५॥ [५ स-मीन-नक्र-मकरः स-पुष्प-कुश-संस्तरः । ६] स नर्मदाऽम्भसो वेगः प्रावृट-काल इवाऽभवत् ॥६॥ [६ १. भ.-अर्धयित्वा |२ रा-नास्ति | ३. भतः परमधिकः पाठः-च भ, भ, रा, ल, ब-अप्यवशां करोत्यत्र रावणो दुर्मतिर्यदा। ऋषिभिर्दैवतैश्चास्य मृत्युः संचिंत्यते तदा ॥ स तु रक्षो न जानीते विधिहीनं तदार्चयेत् | ४. अल, ल, ल, व प्र-हस्तौ । ५. अल-गः। ६. अ भ, भ, ल, ल-तीरम् । ७ प्र-ररास । ८. राम-समरेर्जुनः । ९. भर-वर्न-मुजान् । १०. रा-तः प्रधावितं । ११. ल.-नास्ति ।

·६६ वाल्मीकीय-रामायणम् । स वेगः कार्तवीर्येण संप्रेषित इवाऽम्भसः । ७] पुष्पोपहारं तत् सर्व रावणस्य जहार ह ॥७॥ [७ रावणोऽर्ध-समाप्तं तम् उत्सृज्य नि-यमं तदा । ८] नर्म-दां पश्यते' कान्तां प्रति-कूलां यथा प्रियाम् ॥ ८॥ [८ पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गार-सन्निभम् । ९] वर्धन्तम् अम्भसा वेगं पूर्वां दिशम् अपश्यत ॥९॥ [९ तत्राऽन्-उद्भान्त-शकुनां स्व-भावे परमें स्थिताम् । १०] निर्विकाराऽर्णवाऽऽभासाम् अपश्यद् रावणो नदीम् ॥१०॥ [१० अङ्गुल्या सव्य-हस्तस्य' शशास हि दशाऽऽननः । ११] वेग-प्रभावम् अन्व्-एष्टुं मन्त्रिणौ शुक-सारणौ ॥११॥ [११ तौ च रावण-संदिष्टौ भ्रातरौ शुक-सारणौ । १२] व्योम-मार्ग-चरौं वीरौ प्र-स्थितौ पश्चिमा-मुखौ ॥१२॥ [१२ अर्ध-योजन-मात्रं तु गत्वा तौ च निशा-चरौ । १३] पश्येतां पुरुष तोये क्रीडन्तं सह-योषितम् ॥१३॥ [१३ तोय-व्याकुल-मूर्धजम् । १४] मद-रक्ताऽन्त-नयनं मदनाऽऽकार-वर्चसम् ॥१४॥ [१४ नदी बाहु-सहस्रेण रुन्धन्तम् अरि-मर्दनम् । १५] गिरि-पाद-समीपे तु सर्व-कान्ताऽभिनन्दितम् । [१५ १६७] स-मदान करेणूनां सहस्रणेत्र कुञ्जरम् ॥१५॥ [१६उ तम् अद्भुत-तमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुक-सारणौ । १७] सनि-वृत्ताव् उपा-गम्य रावणं तम् अथोचतुः॥१६॥ [१७ कोऽप्य् असौ राक्षसेश्वर । १८] नर्म-दां रोधयन् बद्धा क्रीडापयति योषितः ॥१७॥ [१८ तेन पाहु-सहस्रेण सन्निरुद्ध-जला" नदी । १९] सागरोद्वार-सङ्काशान् उद्-गारान् सृजते" बहून् ॥१८॥ [१९ १. च प्र-तु|२. रा,-अपश्यनर्मदा । ३. ल-बबन्ध | ४. अल,-°वो- प। ५.ल, बप्र-वर्ज-रारुणाभासां | ६. रा-वर्ज-करेण सन्येनांगुल्मा। ७. अ- वेगमानौ वरौ । भ, ल-वेपमानौ वरौ । ८. अ-°मानं । ९ भ, भ, रा- बृहच्छाल° । १०. अ ब ल - नाक्रांतचक्षुषं । ल, ल, प्र-नांतकवर्चसं। ११. ल-अरिसूदनं । १२. अ-नास्ति । १३. इत: पूर्व "बालानां वरनारीणां सहस्रण समावृतम्" इति श्लोकार्धस्त्रुटिन न. (तु वं, दा.)। १४. च भव भ, रा- बृहच्छाल। १५. ल ब प्र-संरुइसलिला | १६. अल ल ल ब प्र-सृजती ।। बृहत्-साल-प्रतीकाशं बृहत-साल-प्रतीकाशः" ·७ उत्तर-काण्डम् २० । ३१ । इत्य् एवं भाषमाणौ तौ नि-शम्य शुक-सारणौ । २०] रावणोऽर्जुन इत्य उक्त्वा प्र-तस्थे युद्ध-लालसः ॥१९॥ [२० अर्जुनाऽभिमुखे तस्मिन् प्र-स्थिते राक्षसेघरे । २१] चण्डः प्र-वाति पवनः स-नादः स-रजास् तथा ॥२०॥ [२१ महोदर-महापार्श्व-धूम्राऽक्ष-शुक-सारणैः । २२] सं-वृत्तो राक्षपेन्द्रस् तु तत्राऽगाद् यत्र सोऽर्जुनः ॥२१॥ [२२ नाऽति-दीपेण कालेन स तदा राक्षसो बली। २३] स नर्मदा-हादं भीमम् आ-जगामाऽञ्जन-प्रभः ॥२२॥ [२३ स तत्र स्त्री-परिवृतं गीत-वाद्य-निनादितम् । २४] नरेन्द्रं पश्यते राजा रावणों राक्षसो बली ॥२३॥ [२४ स रोषाद् रक्त-नयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः। २५] इत्य् एवम् अर्जुनाऽमात्यान् प्राऽऽह गम्भीरया गिरा ॥२४॥ [२५ अमात्याः शीघ्रम् आ-ख्यात हैहयस्य नृपस्य माम् । २६] युद्धाऽर्थी समनुप्राऽऽप्तो रावणो नाम राक्षसः ॥२५॥ [२६ रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणोऽथाऽर्जुनस्य ते । २७] उत्-तस्थुः साऽऽयुधास् ते वै रावण वाक्यम् अब्रुवन् ।॥२६॥ [२७ २८पू] रणस्य कालोऽविज्ञातः साधु रावण तं(ते) शृणु । २९पू] क्षीवं च स्त्री-प्रसक्तं च बाधयेत रिपुं न तु ॥२७॥ [२८ २८उ].क्षीबं च स्त्री-प्रसक्तं च योदुम् इच्छति को नृ-पम् । २९उ] वाशिता-मध्य-गं दीप्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥२८॥ [२९ क्षमस्वाऽद्य दश-ग्रीव वस चैकां क्षपाम् इमाम् । ३०] युद्ध-श्रद्धां वि-नेता ते विश्वस्तः सम्-अरेऽर्जुनः ॥२९॥ [३० अथवाऽप्य अ-समाप्ताऽध" युद्ध-श्रद्धा च ते यदि । ३१] नि-हतस् त्वं ततो युद्धाद् अर्जुनेनोप-यास्यसि ॥३०॥ [३१ ततस् तु रावणाऽमात्यैर् अमात्याः पार्थिवस्य ते । ३२] बहु-धा" द्राविता युद्धे भक्षिताश् च बुभुक्षितैः ॥३१॥ [३२ १. अल-रावणो | रा-उत्तस्थौ । ल ल ब प्र-खरया | २. मला ल, ल ब प्र-नर्मदा ययौ । ३ च भ, भरा-राक्षसानां तदार्जुनं | ४. च ल प्र-मामात्याः । ५. अल-भागस्य । ६. च ल प्र-युद्धार्थ । ७. अल, निष्ठुरा । ४. अल-राक्षस । ९. च भ, रा,-स्त्रीगतं चैव । १०. ल, ब-वर्ज- वासिता । ११. अ भर ल-°माते हि | च भर लर प्र-°समस्तेऽध । २२. अल, ल,-बहुशो।

·६८ : वाल्मीकीय-रामायणम् । ततो हलहला-शब्दो नर्मदा-नीर-सनिधौ । ३३] अर्जुनस्याऽनु-यात्राणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ॥३२॥ [३३ ३४पू] इषुभिस् तोमरैः शूलैर् मुष्टिभिर् वज्र कम्पनैः । रावणेनाऽऽहतानां तु समन्ताद् बलिनां तदा ॥३३॥ [३४ ३५] हैहयाऽधिप-योधानां वेग आसीत् सु-दारुणः । स-नक्र-मीन-मकरः सम्-उद्रस्येव' सं-क्षये ॥३४॥ [३५ ३६] रावणस्य तु ते भृत्याः प्रहस्त-शुक-सारणाः । कार्तवीर्य-चले क्रुद्धा ज्वलन्त इव तेजसा ॥३५॥ [३६ ३७] अर्जुनायाऽथ तत् कर्म रावणस्य तु मन्त्रिणाम् । क्रीडमाणाय कथितं पुरुषैर् द्वार-दर्शिभिः ॥३६॥ [३७ ३८] न भेतव्यम् इति ह्य् उक्त्वा स्त्री-जनं स ततोऽर्जुनः । उत्-ततार जलात् तस्माद् गङ्गा-तोयाद् इव द्वि-पः ॥३७॥ [३८ ३९] क्रोधाऽधिष्ठित-नेत्रस् तु स ततोऽर्जुन-पावकः । प्र-जज्वाल यथा धीरो युगाऽन्ताऽर्णव-पावकः ॥३८॥ [३९ ४०] स तूर्ण-तरम् आदाय वरां हेमाऽङ्गदा गदाम् । अभ्याऽद्रव रक्षांसि तमांसीऽव दिवा-करः ॥३९॥ [४० ४१] बाहु-विक्षेप-करणैः गारुडं रूपम् आ-स्थाय नि-पपातैव सोऽर्जुनः ॥४०॥ [४१ ४२] तम्य मार्ग समा-वृत्य विन्ध्योऽर्कस्येव पर्वतः । स्थितो मेरुर् इवाऽकम्प्यः प्र-हस्तो मुसलाऽऽयुधः ॥४१॥ [४२ ४३] ततोऽस्य लोह-मुसलं' नर्दयित्वा" बलोत्कटः" । प्र-हस्तः प्रेषयत्" क्रुद्धो ननाद च यथाऽम्बु-दः ॥४२॥ [४३ ४४] तस्याऽग्रे मुसलस्याऽग्निम् अशोकाऽऽपीड-सन्निभम् । १. इतः परं च-३५-शश्लोक यावनास्ति । २. भर-नार्दितानां | ३. भर रालब प्र-हि। ४.भ,-नास्ति | ५. रा-वस्य च | ६. अ भर ल.- स्याथ | राम-स्य छ। ७. अ-द्विपं यथा | ८. अ-नास्ति । ९. प्र-दो । १०. भ भ ल प्र-अभ्यत । ११. अभ, भ, रावल, ल, गदः। च- °गदाः। १२. भ, भ, रा-मुशला । १३. अल, ल, ब-मुसुर । च भर भ, राक-मुशलं । १४ ल -प्रामयित्वा । १५. अ ल. ब-महोत्कटः । १६. अ च लर-प्रेष्य यत् । १७. अ ल, लब-मुसुलस्याग्निर । ल, मुसुरू । च भ, भ, रा-मुशलस्याग्निर् | १८. च भ, लक-बर्ज-भः ।। समुद्यत-महा-गदैः ·उत्तर-काण्डम् २० । ५६ । ६९ प्रहस्त-कर-मुक्तस्य निर्-ईक्ष्य' प्र-हसन्न् इव ॥४३॥ [४४ ४५] अथाऽऽपतन्तं मुसलं कार्तवीर्यस् तदाऽर्जुनः । नि-पुणं वञ्चयामास' गदया गज-विक्रमः ॥४४॥ [४५ ४६] ततस् तम् अभि-दुद्राव प्र-हस्तं हैहयाऽधिपः । भ्रामयंस तां गदां गुर्वी तस्य पाहु-समुच्छ्रिताम् ॥४५॥ [४६ ४७] तेनाऽऽहतोऽति-वेगेन प्र-हस्तो गदया तदा । नि-पपात ततः शैलो वजि-चाऽऽहतो यथा ॥४६॥ [४७ ४८] प्र-हस्तं पतितं दृष्ट्वा पतितं दृष्ट्वा मारीच-शुक-सारणाः । स-महोदर-धूम्राऽक्षा अप-क्रान्ता' रणाऽजिरात् ॥४७॥ [४८ ४९] अप-यातेष्व् अमात्येषु प्र-हस्ते च नि-पातिते । रावणोऽभ्य-अद्रवत् तूर्णम् अर्जुनं नृप-सत्तमम् ।।४८॥ [४९ ५०] सहस्र-बाहोस् तद् युद्ध रावणस्य च दारुणम् । नृप-राक्षसयोस् तत्र विषमं तत्र वि-पमं रोम-हर्षणम् ॥४९॥ [५० ५१] सागराव् इव सं-क्षुब्धौ चल-मूलाव इवाऽचलौ । [५१पू बलोद्धतौ यथा नागौ वाशिताऽर्थे महा-बलौ ॥५०॥ [५२पू ५२] ओजो-दृप्ताव् इवाऽऽदित्यौ प्र-दहन्ता इवाऽनलौ । [५१उ मेघाव् इव प्र-नर्दन्तौ सिंहाव् इव बलोत्कटौ ॥५१॥ [५२उ ५३] रुद्र-कालाव् इवाऽत्य-उनौं तथा राक्षसाऽर्जुनौ । ५४पू] परस्परं गदाभ्यां चे ताडयामासतुर् भृशम् ॥५२॥ [५३ ५५पू] वज्र-प्रहारान् अ-तुलान् यथा मेघौ वि-षेहतुः । ५४उ] गदा-प्रहारांस् तौ तद्-वद् असहेतां परस्परम् ॥५३॥ [५४ ५५उ] यथाऽशनि-रवेभ्यस् तु जायन्ते वै प्रति-स्वनाः । तथा ताभ्यां गदाऽऽघातैर् दिशः सर्वाः प्रति-स्वनाः ॥५४॥५५ ५६] अर्जुनस्य गदा सा हि क्षिप्यमाणा तथोरसि । काञ्चनाऽऽभ नभश् चक्रे विद्युत् सौदामिनी यथा ॥५५॥ [५६ ५७] तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्-मुहुः । अर्जुनोरसि निर्-भाति रवि-ज्योतिर्" महा-गिरौ ॥५६॥ [५७ १. अ-नास्ति । २. भ, रावल,-वर्ज-भ्रामयंत । ३ भ, प,-पंचबाहु- शतोकिछ । ब-प्रहस्तस्य समु।४. ब-वर्ज-अपा। ५. च भ, भ, रा-अपाक्रांतेव्छ । ६. अ चरापल-संक्रुन्छौ। ७. अतः परमधिकः पाठः-प्र-घोणाविव विनती सिंहाविव बलोत्कटौ। ८. अब-नास्ति | ९. प्र-विरेचतुः । १०. च भ, भ. राल, प्र-वत्सहेतां नरराक्षसौ । ११. ब-प्रतिश्रुताः । १२. भल, ल-नास्ति। १३. च भ भ रा-गदोकेव ।।

·७० वाल्मीकीय-रामायणम् । ५८] नाऽर्जुनः खेदम् आ-याति न राक्षसगणेश्वरः । समम् आसीद् द्वयोर् युद्धं यथा पूर्व वलीऽन्द्रयोः ॥५७॥ [५८ ५९] ऋषभाव इव तो शृङ्गैर् दन्ताऽत्रैर् इव कुञ्जरौ । परस्परं जन्नतुर् वै नर-राक्षस-पार्थिवौ ॥५८॥ [५९ ६०] ततोऽर्जुनेन क्रुद्धन सर्व-प्राणेन सा गदा । स्तनयोर् अन्तरे मुक्ता रावणस्य महा-मृधे ॥५९॥ [६० ६१] वरदान-कृत-त्राणे सा गदा रावणोरसि । दुर्-बलेव यथा सेना द्विधा भूताऽपतत् क्षितौ ॥६०॥ [६१ ६२] स चाऽर्जुन-प्रमुक्तेन गदा-वेगेन रावणः । अपाऽसर्पद्' धनुर्-मात्रं निषसाद च धि-ष्ठितः ॥६१॥ [६२ ६३] वि-ह्वलं तु समा-लक्ष्य दश-ग्रीवं ततोऽर्जुनः । सहसा प्रति-जग्राह गरुत्-मान् इव पन-गम् ॥६२॥ [६३ ६४] स तं चाहु-सहस्त्रेण बलेनाऽऽदाय राक्षसम् । बबन्ध बल-वान् राजा बलिं नारायणो यथा ॥६३॥ [६४ ६५] बध्यमाने दश-ग्रीवे सिद्ध-चारण-देवताः । साधु साध्व् इत्य् अभाषन्त किरन्तः कुसुमं बहु ॥६४॥ [६५ ६६] व्या-घो मृगम् इबाऽऽसाध सिंहो वा हस्तिनं यथा । ररास हैहयो राजा हर्षाद् अम्बुद-चन् मुहुः ॥६५॥ [६६ ६७] प्र-हस्तोऽय समा-श्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाऽऽननम् । सह ते राक्षसैः क्रुद्धः प्र-दुद्राव नराऽधिपम् ॥६६॥ [६७ ६८] नक्तंचराणां वेगस् तु तेषाम् आ-पततां बभौ । उद्-भूतानां तपाऽपाये सम् उद्राणाम् इवोद्-धतः ॥६७॥ [६८ ६९] मुश्च मुञ्वेत्य अभाषन्त तिष्ठ तिष्ठेति चाऽसकृत् । मुसलानि च शैलांश् च अर्जुने ससृजुस् तदा ॥६८॥ [६९ ७०] अ-प्राऽऽप्तान्य एव तान्य आशु ह्य् अ-सम्भ्रान्तस् ततोऽर्जुनः । आ-युधानि सुराऽरीणां जग्राह च ननाद च ॥६९॥ [७० ७१] ततस् तैर् एव रक्षांसि दुर्-धर्षः प्रवराऽऽयुधैः । भित्त्वा विद्रावयामास वायुर् अम्बु-धरान् इव.॥७०॥ [७१ १. भ, रा-वर्ज-अथास° | २. ल.-नास्ति । ३. भ.-गौ | ४. रा- मृगयूथपं । ५. अल-नास्ति । ६. अल, ल, लब-मुसुलानि । च भ, भूर रा,-मुशालानि | ७. च भर भर रा-तान् | 4. भ. भर रा-तान् । . - ·स कीर्यमाणः उत्तर-काण्डम् २१॥ ८॥ ७१ ७२] राक्षसांस त्रासयित्वा तु कार्तवीर्याऽर्जुनस्' तदा । ७३पू] गृहीत्वा नगरी रक्षः प्र-विवेश सुहृद्-वृतः ॥७१॥ [७२ कुसुमोत्करैः शुभैर द्वि-जैः स-पौरैः पुरुहूत-सन्निभः । नृ-पोऽर्जुनः सम्प्र-विवेश तां पुरी ७४]] बलि नि-गृह्येव नि-गृह्येव सहस्र-लोचनः ॥७२॥ [७३ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे रावण-प्रग्रहणं नाम विंशः सर्गः ॥ २० ॥ : . [वं-२२] = [ एकविंशः सर्गः =[दा-३३] रावण-ग्रहणं तत् ' तु वायु-ग्रहण-सन्निभम् । १] ऋषिः पुलस्त्यः शुश्राव कथ्यमानं दिवाऽऽलयैः ॥१॥ [१ ततो भृशं सुत-स्नेहात् तप्यमान-मनो-धृतिः । २] स च माहिष्मती द्रष्टुं जगाम सहसा मुनिः ॥२॥ [२ स वायु-मार्गम् आ-स्थाय वायु-तुल्य-गतिर् द्वि-जः । ३] पुरी माहिष्मती प्राऽयान् मनः-सम्पात-विक्रमः ॥३॥ [३ सोऽमरावति-सङ्काश हृष्ट-पुष्ट-जनाऽऽवृताम् । १] विवेश 'ब्रह्मणः पुत्र इन्द्रस्येवाऽमरा-वतीम् ॥४॥ [४ पाद-चारी यथाऽऽदित्यः प्र-तपन् सर्व-तो दिशः। ५] ततस् तं प्रत्यभि-ज्ञाय द्वा-स्यो रोजे न्य-अवेदयत् ॥५॥ [५ पुलस्त्य इति सम्प्राऽऽप्तःप्राऽऽह तं हैहयाऽधिपम् । ६] शिरस्य अञ्जलिम् आ-धाय मृत्य-अगच्छत् स ब्रह्म-जम् ॥६॥ [६ पुरो-हितः स गृह्याऽध्य मधु-पकं च गां च ह । ७] पुर-तः प्र-ययौ राज्ञः . शकस्येव बृहस्पतिः ॥७॥ [७ ततस्तम् ऋषिम् आ-यान्तम् उद्-यन्तम् इव भास्करम् । ८] अर्जुनः प्रेक्ष्य सं-भ्रान्तो ववन्दे चरणाव ऋषः ॥८॥ [८ १. रा, ल, ब-वीर्योऽर्जु । २. रा-स्म दुईदं । ३. अलर-तवि- क्रमः । ४. अभं रा, ल. लब-बल | ५. प्र-स महामुनिः । ६. अ च भ, भ२ ल२ ल-संपातिवि° । ७. अ भ२ लर प्र- संप्रत्य°1८. च भ, भर-वर्ज-. भावीय.। १. अ च भ. भ. ल.-गृह्मार्थ । १०. अ लर-द्भुतमीश्वरं | च- तमिवेश्वरं । भ, भ, रा, इन्द्रमिवेश्वरं ।। 1 ·वाल्मीकीय-रामायणम् । स तस्य मधु-पकं च पाद्यम् अध्यं प्र-दाप्य च । ९] पुलस्त्य प्राऽऽह' राजेन्द्रो हर्ष-गद्दया गिरा ॥९॥ [९ अद्येयम् अमरावत्यास् तुल्या माहिष्मती पुरी। १०] अद्य'चाऽहं द्विजेन्द्राऽऽभो यस् त्वां पश्यामि वेश्मनि ।१०। [१० अध मे कुशलं ब्रह्मन्न् अद्य मे कुलम् उद्-धृतम् । ११] यत् ते देव-शतैर् वन्द्यौ वन्देऽहं चरणाव इमौ ॥११॥ [११ इदं राज्यम् इमे पुत्रा इमे दारा इमे वयम् । १२] कि कार्य विप्र किं कुर्म आ-ज्ञापय ममाऽन्-अघ ॥१२॥ [१२ धर्म चाऽग्निषु भृत्येषु पृष्ट्वा तं कुशलं यथा । १३] उवाच विप्रो राजानं हैहयानां ततोऽर्जुनम् ॥१३॥ [१३ राजन् कमल-पत्राऽच पूर्णचन्द्रनिभाऽऽनन । १४] अ-तुलं ते बलं येन दश-ग्रीवस् त्वया जितः ॥१४॥ [१४ भयाद् यस्य तु तिष्ठेते नि-यन्दौ सागराऽनिलो । १५] सोऽयम् अद्य त्वया बद्धः पौत्रो" मेऽतीव दुर्-जयः॥१५॥ [१५ तत् पुत्र-क यशः स्फीतं नाम वि-श्रावित त्वया । १६] मद्-वाक्यं मानयाऽद्य त्वं मुच्यतां हि दशाऽऽननः ॥१६॥ [१६ पुलस्त्यस्याऽऽज्ञांप्र-गृह्याऽऽशु प्र-हृष्टः स नृपोत्तमः । १७] अमुञ्चत् पार्थिवेन्द्रो हि राक्षसेन्द्रं प्रहृष्ट-वत् ॥१७॥ [१७ स तं वि-मुच्य दिशाऽरिम् अर्जुनः प्र-दाय दिव्याऽऽभग्णाऽम्बर-स्रजम् । अ-हिंसकं सख्यम् उपेत्य साऽग्निक १८] प्रणम्य च ब्रह्म-सुतं गृहं ययौ ॥१८॥ [१८ पुलस्त्येनाऽभिसं-गम्य राक्षसेन्द्रः स" रावणः । १९] परिष्वङ्ग-कृताऽऽतिथ्यो लजमानो वि-सर्जितः ॥१९॥ [१९ पितामह-सुतश् चाऽपि पुलस्त्यो मुनि-सत्तमः । २०] मोचयित्वा दश-ग्रीवं ब्रह्म-लोकं जगाम ह ॥२०॥ [२० १. च-नास्ति । २. भ,-मम | ३ प्र-अथवाई। ४. भ, भर-द्विजेन्द्रेन्द्रो । लप्र-द्विजश्रेष्ठो । ५. च ल ब प्रदेव । ६. ल, ल ब प्र-देववरैर् । ७. अलर-°णौ तव । ८.ल-नास्ति | ९. भ.-कुर्म ऋषिवर्य स्वं । १०. भ.- नास्ति । ११. अ च म ल ल-पुत्रो। १२. अल-विश्राव्यता । १३. च म, भर-वर्ज-सुरोषणः ॥

·उत्तर काण्डम् २२ । ७। ७३ एवं स रावणः प्राऽऽप्य कार्तवीर्यात् प्र-धर्षणाम् । २१] पुलस्त्य-वचनाच् चाऽपि पुनर् मोक्षम् अवाऽऽसवान् ॥२१॥[२१ एवं बलिभ्यो बलिनः सन्ति राघव-नन्दन । २२] नाऽव-ज्ञातु परें कुर्याद् य इच्छेच् छ्रेय आत्मनः॥२२॥ [२२ ततः स राजा पिशिताऽशनानां सहस्रबाहुं मित्रम् । पुनर् नराणां कदनं चकार २३]] चचार सर्वां पृथिवीं च दर्पात् ।।२३।। [२३ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे रावण-मोक्षो नामैकविंशः सर्गः ॥२१॥ परि-रभ्य [वं-२३%3D [ द्वाविंशः सर्गः] =[दा-३४ ] अर्जुनेन वि-मुक्तस तु रावणो राक्षसेश्वरः । १] चचार पृथिवीं सर्वाम् अ-निविण्णस्' तथा कृतः॥१॥ [१ राक्षसं वा मनुष्यं वा यं शृणोति बलाऽधिकम् । २] रावणस् तं समा-साद्य युद्धायाऽऽह्वयत्ते' हिं तम् ॥२॥ [२ ततः कदा-चित् किष्किन्धां नगरी वालि-पालिताम् । ३] गत्वाऽऽह्वयत युद्धाऽर्थं वालिनं हेम-मालिनम् ॥ ३ ॥ [३ ततस तं वानराऽमात्यस् तारस ताराऽधिपः प्रभुः। ४] उवाच रावणं वीरो युद्ध-प्रेप्सुम् उपा-गतम् ॥ ४॥ [४ राक्षसेन्द्र गतो वाली यस् ते प्रति-चलो भवेत् । ५] नाऽन्यः प्रमुख-तः स्थातुं तव शक्तः प्लवं-गमः ॥५॥ [५ चतुर्व अपि सम्-उद्रेषु सं-च्याम् अन्व-आस्य रावण । ६] इमं क्षणम् इहाऽऽयाति वाली तिष्ठ मुहूर्त कम् ॥ ६॥ [६ पश्यस्य अस्थीनि यान्य एव महान्ति बलिनाम् अपि । ७] दृश्यन्ते शङ्कशुद्धानि वानराऽधिप-तेजसा ॥७॥ [७ १. ल, अ-मोहम् । २. रा-भवाप्नुयात् । ल,-अवाप हि ल-अवाप ह । ३. ब-नास्ति। ४. अब-स्वधरे । ५. ल -अविषण्णः |६. राप्र- याहूयते । ७. रा-नित्यम् । ८. च-राजा । प्र-गवाहूयत । ९. अ ल ल ब-प! २०. च भ, भर वर्जयोऽसौ । ११. ल-वानरः ।। .

·वाल्मीकीय-रामायणम् । भवेत् पीतोऽमृत-रसस् त्वया रावण राक्षस । ८] तयाऽपि वालिनं प्राऽऽप्य तद्-अन्तं तव जीवितम् ॥ ८॥ [८ अथवा बरसे मर्नु दक्षिणं गच्छ सागरम् । १०] हरिं द्रक्ष्यमि तत्र त्वं भूमि-स्थम् इव भास्-करम् ॥ ९॥ [१० स तं तारं त्रिनिर-भयं रावणो राक्षसेश्वरः । ११] पुष्पकं तु समा-रुध प्र-ययौ दक्षिगाऽर्णवम् ॥१०॥ [११ तत्र हेम-गिरि प्राऽऽप्य तरुगाऽर्क-निभाऽऽननम् । १२] वालिनं रावणोऽपश्यत् सन्ध्योपासन-तत्परम् ॥११॥ [१२ पुष्पकाद् अव-रुयाऽऽशु रावणोऽञ्जन-सन्निभः । १५] ग्रहीतुं वालिनं तूर्ण नि:-शब्द-पदम् आऽबजत् ॥१२॥ [१३ यहच्छोन्मीलित-दृशा' वालिना स च रावणः । १३] पापाऽभिप्राय-वान् दृष्टश् चकार च न सं-भ्रमम् ॥१३॥ [१४ गजम् आ-लोच(१च्यं) सिंहो वा भुज-गं गरुडो यथा। १४] नाऽचिन्तयत तं वाली रावणं पाप-निश्चयम् ॥१४॥ [१५ जिघृक्षमाणम् एवैनं रावणं पाप-चेतसम् । १७] कक्ष्याऽवलम्बिनं कृत्वा गमिष्ये त्रीन् महाऽर्णवान् ॥१५॥ [१६ द्रक्ष्यन्त्य एनं मयाऽऽनीतं संसितोरुकराऽऽननम् । १८] लम्बमानं गरुडस्येव पन्न-गम् ॥१६॥ [१७ इत्य् एवं मतिम् आ-स्थाय वाली कर्ण-विलं श्रितः । १९] जपन् वै नैगमं मन्त्रं तस्थौ पर्वत-राड् इव ॥ १७॥ [१८ ताव् अन्योऽन्यं जिघृक्षन्तौ हरि-राक्षस-पार्थिवौ । २०] प्रयत्न-वन्तौ तत् कर्म ईहतुर् बल-दर्पितौ ॥१८॥ [१९ हस्त-ग्राह्यं ततो मत्वा पाद-शब्देन रावणम् । २१] पराङ्मुखः प्र-जग्राह वाली" सर्पम् इवाऽण्ड-जः ॥१९॥ [२० ग्रहीतु-कामं सं-गृह्य रक्षसाम् ईश्वरं हरिः । २२] खम् उत्-पपात वेगेन कृत्वा कक्ष्याऽवलम्बिनम् ॥२०॥ [२१ १. च भ, भ.-वर्ज-पश्चादुन्मी । २. प्र-वतो। ३. च भर भर प्र-- वर्न-नास्ति । ४. च भ, भ.-आलंध्य | ५. प्र-पापनिश्चयं । ६. अ रा लन ल, कशाविलम्बिनं। ७. अ च रा, ल.ल.-लंघमानं । ८. अ ल-वर्ज- कर्णवलं । ९. ल-वर्ज-श्रितं । १०. च भ, भ. मुखात् / ब-मुखं | ११. ब-वर्ज- वालि । १२. ल. ल प्र-वर्ज-कक्षाव ॥ दश-ग्रीवं ·७५ उत्तर-काण्डम् २२ । ३३ । ततः सं-पीड्यमानं(?नस) तु तुदते स्म नखैर् मुहुः । २३] जग्राह रावणं वाकी पवनस् तोय-दं यथा ॥२१॥ [२२ ततस् ते रावणाऽमात्या हियमाणं दशाऽऽननम् । २४] सुमोचयिषवो वालिं द्रवमाणम् अभि-द्रुताः ॥२२॥ [२३ २५उ] अन्-ईयमानो मेघौधैर्' अम्बर-स्थ इवांऽशु-मान् ।।२३।। [२४३ अ-शक्नुवन्तः संप्राऽऽप्तुं वालिनं राक्षसोत्तमाः। २६] तस्य बाहूऽरु-वेगेन परिश्रान्ता व्यव-स्थिताः । [२५ २७पू] वालि-मार्गाद् अपा-क्रान्ताः पर्वतेन्द्राद् इव च्युताः ॥२४॥ [२६पू. स पक्षि-गण-सम्पातो वानरेन्द्रो महा-जवः । २८] अगमत् सागरान् सर्वान् मन्ध्या-कालम् उपाऽऽसितुम् ॥२५॥[२७ सं-पूज्यमानो भूतश् च खे-चरैः खे-चरों हरिः । २९] पश्चिमं सागरं वाली जगामैव स-रावणः ॥२६॥ [२८ तत्र सं-ध्याम् उपाऽऽस्यैवं स्नात्वा जप्त्वा च वानरः । ३०] उत्-तरं सागरं प्राऽयाल लम्बमाने दशाऽऽनने ॥२७॥ [२९ ३०पू] तत्र सं-च्याम् उपाऽऽसित्वा स्नात्वा जप्त्वा च वानरः । ३२उ] वहमानोऽगमद् वाली पूर्वम् एवं तथोदधिम् ॥२८॥ [३१ तत्राऽपि सं-ध्याम् अन्व-आस्य वासविः स हरीऽऽश्वरः। ३३] किष्किन्धाऽभि-सुखो रक्षः सं-गृह्य पुनर् आऽगमत् ।।२९।। [३२ चतुर्ख अपि सम्-उद्रेषु सं-ध्याम् अन्व-आस्य वानरः। ३४] स-रक्षा वालिर् अ-श्रान्तः किष्किन्धोपवनेऽपतत् ॥३०॥ [३३ रावणं च मुमोचाऽथ कक्ष्या-तः कपि-कुञ्जरः । ३५] कुतस् त्वम् इति होवाच प्र-हसन् रावणं प्रति ॥३१॥ [३४ वि-स्मयं परमं गत्वा श्रम-लोलाऽऽकुलेक्षणः । ३६] राक्षमश् च हरीऽऽशं तम् इदं वचनम अब्रवीत् ॥३२॥ [३५ वानरेन्द्र महेन्द्राऽऽभ रावणो राक्षसाऽधिपः । ३७] युद्धेप्सुर् इह सम्प्राऽऽप्तस्तनोरा आ-सादितस् त्वया ॥३३॥[३६ १. च भ, भर-वर्ज-ध्रिय | २. टि-भत्र 'अन्वीयमानस्तैाली भाजते ऽम्बरमध्यगः" इति पूर्वार्धस्त्रुटितः (तु. दा-२४५) । ३. अ-मघोऔर। ४.च-"गा ग्रुप । ५. च भ, भर-भाक्रमत् । ६. अरा, लर-वचनैः । ७. च भ, भ,-वर्ज- खेबभौ । ८. अल-जापं चकार ह। ९. प्र-वर्ज-नास्ति । १०. अच भ, मरा, ले-सरक्षो। ११. बल प्र-मभ्रांतः । १२. अ च म, भ, स, लर ल-कक्षांतः ।

·६ वाल्मीकीय-रामायणम् । अहो बलम् अहो धैर्यम् अहो गम्भीर-ता च ते । ३८] गृहीत्वा दंश-वद् येन भ्रामितश् चतुरोऽर्णवान् ॥३४॥ [३७ एवम् अ-श्रान्त-वद् वीर शीघ्रम् एव' च वानर । ३९] गृहीत्वा मां च कोऽध्वानम् एवम् अन्यो गमिष्यति ॥३५॥ [३८ त्रयाणाम् एव भूतानां गतिर् एषा प्लवं-गम । ४०] मनो-गरुड-वातानां तव वा नाऽत्र सं-शयः ॥३६॥ [४० सोऽहं दृढ-बलो युद्धे बलिनां हरि-पुङ्गव । ४१] त्वया सह चिरं सख्यं सु-स्निग्धं पावनं प्र(?)हे ॥३७॥ [४१ दाराः पुत्राः पुरं भृत्या भोगाऽऽच्छादन-भोजनम् । ४२] सर्वम् एवाऽवि-भक्तं नौ भविष्यति हरीऽऽश्वर ॥३८॥ [४२ ततः प्र-ज्वाल्य दहनं ताव् उभौ हरि-राक्षसौ । ४४] भ्रातृ-त्वम् उप-पन्नौ तौ परि-ष्वज्य परस्परम् ॥३९॥ [४३ अन्योऽन्याऽऽलिङ्गन करौ ततस् तो हरि-राक्षसौ ।' ४५] किष्किन्धा विशतुर् हृष्टौ सिंहौ गिरि-गुहाम् इव ॥४०॥ [४४ स तत्र मासम् उषितः सु-ग्रीव इव रावणः । ४६] अमात्यैर् आ-गतैर् नीतस् त्रैलोक्योत्सादनाऽर्थिभिः ॥४१॥ [४५ एवम् एतत् पुरा-वृत्तं वालिनो रावणस्य च । ४७] धर्षितश् च कृतश् चाऽपि भ्राता पावक-सन्निधौ ॥४२॥ [४६ बलम् अ-प्रतिमं राम वालिनोऽद्भुतम् उत्-तमम् । ४८] सोऽयं त्वया विनिर्-दग्धः शलभो वै यथाऽग्निना ॥४३॥ [४७ इस्पार्षे रामायण उत्तर-काण्डे रावण-वालि-सख्यं नाम द्वाविंशः सर्गः ॥२२॥ [वं-२४] [त्रयोविंशः सर्गः] = [दा-२०] संतुवि-त्रासयन् मान् पृथिव्यां राक्षसाऽधिपः । १] आ-ससाद वने पुण्ये देवर्षि नारदं ततः ॥१॥ [१ १. च रा, भ, भ, प्र-एवं । २. अल-बर्ज-पावकाग्रतः । ३. ल, लब. प्र-जने | ४. प्र-वर्ज-नास्ति | ५. भ, भर-विविशुर । ६. च-नास्ति ७. ल, लब प्र-सर्वान् । ८. च-सर्गसमाप्तिं यावास्ति।

·७७ उचर-काण्डम् २३ । १३ । नारदस् तु महा-तेजा देवर्षिर् अमित-द्युतिः । २] अब्रवीन् मेरु-पृष्ठ-स्थः पुष्पके रावणं स्थितम् ॥२॥ [३ राक्षसाऽधिपते वीर तिष्ठ वि-श्रवसः सुत । ३] प्रीतोऽस्म्य अभिजनोपेत (?तैर्) वि-क्रमैर् ऊर्जितैस्तव ॥३॥[४ विष्णुना दैत्य-मथनात् ता]णोरग-धर्षणात् । ४] त्वया च युद्ध-शौण्डेन दृढम् अस्म्य अभि-तोषितः ॥ ४॥ [५ ५पू] किं तु वक्ष्यामि तावत् त्वां श्रोतव्यं तत्त्वम् एव च । N] श्रुत्वा चाऽनन्तरं कार्य त्वया राक्षस-पुङ्गव ॥५॥ [६ किम् अयं वध्यते लोकस् त्वयाऽवध्येन दैवतैः । ६] हत एव ह्य् अयं लोको यतो' मर्यो निसर्ग-तः ॥६॥ [७ पश्यै(१श्य)ता(व)न् महा-बाहो भार्या-बन्धु-मनोरथैः । १३] मुह्यमानो ह्य् अयं लोको लोभान् मृत्यु न बुध्यते ॥७॥ [१४ तत् किम् एवं परि-क्लिश्य लोकं मोहान्' निर्-अर्थकम् । १४] जित एव त्वया सौम्य मर्त्य-लोकों न संशयः ॥८॥ [१५ ११] पश्यस्य एवं विचित्राऽर्थ जीव-लोकं समन्त-तः। [१२३ यत्र वादिन-निनदा मुदितैः सम्प्र-वर्तिताः ॥९॥ १२] भज्यते किल चाऽप्य एतद् अश्रु-धौताऽऽननै जनैः। [१३ अवश्यम् एव गन्तव्यं सर्वैश् च यम-सादनम् ॥१०॥ १५] तं गृह्णीष्व च" पौलस्त्य यमं पर-पुरं-जय । तस्मिन् विनिर्-जिते सर्व जितं भवति धर्म-तः ॥११॥ १६] एवम् उक्तो राक्षसेन्द्रो दीप्यमान इवौजसा । अब्रवीन" नारदं वाक्यं सम्प्र-हस्याऽभि-वाद्य च ॥१२॥ [१७ १७] महर्षे देव-गन्धर्व-विहार-समर-प्रिय । N] शृणुष्वैक-मना ब्रह्मन् यन्-निमित्वम् अयं श्रमः ॥१३॥ [N १. भ,-वर्ज-नप्रीत्या | २. अलर ल-तस् । ३. अब-वर्ज-यदा । ४. अब-वर्ज-नास्ति । ५. रा, लब-भावान् । ६. अरा, ल ल ब प्र- मोहो । ल, हंसि । ७. अ रा ल२ ल3-°कः। ८. अभ. रा ला ल. प्र- मृत्युलोको । ९.भ.-वर्ज-मसुधौ । १०. भ, भर-तमिगृह्णीष्व । ल, ल, 'ब प्र-तं स्वं गृहीष्व । ११. अराल -अबोचन् ।। : - ·७८ PM वाल्मीकीय-रामायणम् ! अहं खलूहद्-यतो गन्तुं जयाऽर्थी' वसुधा-तलम् । [१८उ १८] ततो लोक-द्वयं जित्वा कृत्वा तान्' अ-सुरान् वशे। सम्-उद्रम् अमृताऽर्थी च अन्व-एष्यामि नभस्-तलम् ॥१४॥[१९ १९] अथाऽब्रवीद् दश-ग्रीवं नारदो भगवान् ऋषिः । किं-चित् त्व इदानीं मार्गेण त्वयेहाऽन्येन गम्यते ॥१५॥ [२० २०] अयं तु सु-गमः पन्थाः प्रेतराज-पुरं प्रति । गच्छत्व अमर-मुख्यस्य यमस्याऽमित्र-कर्षणः(१ण) ॥१६॥ [२१ २१] स तु शारद-मेघाऽऽभं हास्यं मुक्त्वा दशाऽऽननः । अब्रवीत् कृतम् इत्य् एवं वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥१७॥ [२२ २२] तस्य(१तश्) चैवम् अहं ब्रह्मन् वैवस्वतवधोद्यतः। गच्छामि दक्षिणाम् आशां प्र-हृष्टः सह मन्त्रिभिः ॥१८॥ [२६ २३] मया हि भग-चन् क्रोधात् प्रति-ज्ञातं वधाऽर्थिना । अव-जेष्यामि चतुरो लोक-पालान् इति प्र-भो ॥१९॥ [२४ २४] तद् एष प्र-स्थितोऽहं वै वैवस्वत-पुरं प्रति । प्रजा-संक्लेश-कर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना ॥२०॥ [२५ २५] एवम् उक्त्वा दश-ग्रीवो मुनि तम् अभि-चाद्य च । प्र-ययौ दक्षिणाम् आशां प्र-हृष्टः सह मन्त्रिभिः ॥२१॥ [२६ २६] नारदस् तु महा-तेजा मुहूर्त ध्यानम् आ-स्थितः । चिन्तयामास विप्रेन्द्रो वि-धूम इव पावकः ॥२२॥ [२७ २७] येन लोकास् त्रयः कृत्स्नाः क्लिश्यन्ते स-चराऽचराः । N] क्षीणे चाऽऽयुषि धर्मे च"स"कालो हन्यते कथम् ॥२३॥ [२८ यस्य" लोकास् त्रयो नित्यं वि-द्रवन्ति भयाऽदिताः। २९] तं कथं राक्षसेन्द्रोऽयं स्वयम् एवाऽभि-यास्यति ॥२४॥ [३० यो वि-धाता च धाता च सु-कृते दुष्-कृते तथा । ३०] त्रैलोक्यं तु वशे यस्य तं कथं नु हनिष्यति ॥२५॥ [३१ १. अल, ल२ ब-र्थे । २. भ, भ२ रा लर-नागासु°| ३. रा ब ल-अप्येष्यामि । ४. अ-नास्ति । ५. भभर-किं स्वित् । ६. भ भर राम ल-कर्शिनः । ७. च-श्रुत्वा । ८.प्र-यन्त्र सूर्यास्मजो नृपः । ९. प्र-वर्ज-नास्ति । १०. मराल, ल, ब-वायुधि । ११ ल ब प्र-वा । १२.प्र-धर्मेण । १३. भ,- यत्तेजसा इमे लोकाखयो नित्यं । १४. भ. रा, ल व प्र-भिधास्यति | ल:- निधास्यते । ल -°धावति । १५. अ-नास्ति ॥

·उत्तर-काण्डम् २४ । ९ । ७९ अ-परं किन्' नु दृष्ट्वं विधान संविधास्यति । ३२] कौतूहल-समाविष्टः सोऽहं यास्ये यमाऽऽलयम् ॥२६॥ [३२ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे नारद-समागमो नाम प्रयोविंशः सर्गः ॥२३॥ [वं-२५] [चतुर्विशः सर्गः] =[दा-२१] एवं वि-चिन्त्य विप्रेन्द्रो ययौ त्वरित-विक्रमः । १] आ-ख्यातुं तद्यथा-वृत्तं यमस्याऽऽशु महाऽऽत्मनः।। १॥ [१ सोऽपश्यद् भय-दं तत्र देवताभिः पुरस्कृतम् । २] वि-धानम् अनु-तिष्ठन्तं प्राणिनां यस्य यादृशम् ॥२॥ [२ स तु दृष्ट्वा यमः प्राऽऽप्तं नारदं देव-दर्शनम् । ३] अब्रवीत् समुपाऽऽसीनम् अय॑म् आ-वेद्य धर्म-तः ॥३॥ [३ कच्-चित् क्षेमंतु विप्रर्षे कच-चिद् धर्मो न नश्यति । ४] किं चाऽऽगमन-कृत्यं ते नृत्य-गान्धर्व-कोविद ॥ ४॥ [४ अब्रवीत् प्रेत-राजानं नारदो भगवान् ऋषिः । ५] श्रूयतां चाऽमि-धास्यामिश्रुत्वा चैव वि-धीयताम् ॥५॥ [५ एष एव दश-ग्रीवः पितृ-राज निशा-चरः । ६] उप-याति वशं नेतुं वि-क्रमैस् त्वां तु दुर्-जयः ॥ ६॥ [६ एतद् वै कारणं येन त्वरितोऽस्म्य आ-गतः प्र-भो । ७] मृत्योः प्र-हरणस्याऽद्य तव किं नु करिष्यति ॥७॥ [७ एतस्मिन्न् अन्तरे दूराद् उद्-अयन्न् इव भास्-करः । ८] ददृशे दिव्यम् आ-यान्तं वि-मानं तस्य रक्षसः ॥८॥ [८ स त्व् अपश्यन् महा-बाहुर् दश-ग्रीवस् ततस् ततः । ९] प्राणिनां (नः) सु-कृतं कर्म दुष्-कृतं चोप-भुञ्जताम् ?तः)।९।[१० १. च-वर्ज-किं तु दृष्टेव । २. भ, रा, ल ल ल प्र-विधानमभि । ब-वधं कथं विधास्यति । ३. अ-नास्ति ।४. अ-सोऽयं । ५. अ-हिमा । ६.च भर भर-वर्ज- स्यापि । ७. अल, प्र-ताह । ८. अलर-दर्शिनं । ९. च भ-अर्ध । १०. अच भर-°मेन कृ.। ११. च भ-चैवाभिधी । १२. च भक भ-वर्ज-°य | १३. भ, मृत्युं प्रहरतश्चाथ । १४. च-नास्ति ।

·वाल्मीकीय-रामायणम् । अपश्यत् सैनिकांश् चाऽस्य यमस्याऽनु-चरैः सह । १०] वध्यतीः पूज्यमानाश् च प्र-जाः सुकृत-दुष्कृतैः ॥१०॥ [११ N] दुष-कृतैः सु-महाघोरैः क्रोशतीश च महाऽऽननैः । [१२पू १७पू] ददृशे रमतीस् तत्र रावणः सु-कृतैः प्र-जाः ॥११॥ [N १८ उ] सभाकर्तृन्(?) गृहांश् चैव तत्र तत्र समन्त-तः । क-चिद् अन्तर्-जल-गृहांस् तमसा सं-वृतान् क-चित् । २०] -चिद् रम्यांश् च दिव्यांश् च ददृशे राक्षसः शुभान् ।१२।[N तं देशं प्र-भया तस्य पुष्पकस्य महाऽऽत्मनः । २१] कृत्वा वि-तिमिरं सर्व समीपं सोऽभ्य्-अवर्तत ॥१३॥ [९ ततो यास् तत्र वध्यन्ते कर्मभिर् दुष्-कृतैः प्र-जाः । २२] ता रक्षो मोक्षयामास वि-क्रमेण बलाद् बली ॥१४॥ [२० ततो हलहला-शब्दः सर्व-दिग्भ्यः समुत्-थितः । २५] धर्म-राजस्य योधानां शूराणां सम्प्र-धावताम् ॥१५॥ [२३ ते प्राऽऽप्तः परि-पैः शूलैस् तोमरैः शक्ति-मुद्गरैः। २६] पुष्पकं सम्-अवर्षन्त शूराः शत-सहस्र-शः ॥१६॥ [२४ अ-संख्येयं यमस्याऽऽसीत् तत्र सैन्यं महाऽऽत्मनः । २७] शूराणाम् उग्र-वीर्याणां सं-युगेष्व् अ-निवर्तिनाम् ॥१७॥ [२७ ततो वृक्षांश् च शैलांश् च प्रासाऽऽदीन्य आ-युधानि च । २८] पुष्पके" सम्-असज्जन्त शीघा मधु-करा इव ॥१८॥ [२५ आ-युधैः पूर्यमाणं तु यानं पुष्पकम् आ-बभौ । N] यथा स्वर्ण-मयं शृङ्गं समन्ताद् वि-द्रुतं" धनैः ॥१९॥ [N १. अच भर रा, ल लर-वध्यतां । २. च-जनाः। ३. टि-उप-नन- (</*नन् शब्दे),आनन-धा१।४.च भ, भर-क्रोशतन्तश्च महानादान् दुष्कृतैश्च ततोऽपरान् । अतः परमधिकश्च पाठः-विमदंतः सुरनद्यां क्षुरधारापथेरितान् । क्वचिद् गृहेषु रम्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥ ५. अतः परमधिकः पाठः-प्र-स गवाऽक्षागृहांश्चैव तत्र तत्र समाश्रिताः। क्वचिदभ्रसमा वृक्षास्तमसा संवृतान्क्वचित् ॥ ६. च-गृहांश्च । ७. च भर-सपथः । भर-सपथि | ल- समयान् । ब-समये । ८. अ-वदीयास । ९. मतः परमधिकः पाठः-प्र-वीरा- णामुग्रकर्माणां संग्रामेम्वनिवर्तिनाम् । १०. च भ, भर-वर्ज-प्रासैश्च । ११. भ.-'नां । १२. ल, लब प्र-अतिवीराणां । १३. भ-कस्य बभंजुस्ते | १४. अल, ल-शीघ्रं । १५. चभ, भर-समंताभिद्रुतं तैस्तु । १६. च ल, ल प्र-अभिदुतं वनैः॥ : - ·उचर काण्डम् २४ । ३२ । ८१ देव-निर्माण-भूतं तु वि-मानं पुष्पकं तथा । २९] पूर्यमाणं तथैवाऽऽसीद् अ-क्षय्यं ब्रह्म-तेजसा ॥२०॥ [२६ ततस् ते सचिवास् तस्य यथा-कामं यथा-बलम् । ३०] अयुध्यन्त महा-बाहो दश-ग्रीवस्य रक्षसः ॥२१॥ [२८3 ते च शोणित-दिग्धाऽङ्गाः सर्व-शस्त्र-निराकृताः । ३१] अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुर् आ-योधनं महत् ॥२२॥ [२९ अन्योऽन्यं ते महा-वेगा जन्नुः प्र-हरणैर् भृशम् । ३२] यमस्य च महाऽऽत्मानो रावणस्य च मन्त्रिणः ॥२३॥ [३० अमात्यांस तांस्तु संन्त्यज्य यम-योधा महाबलाः। ३३] तम् एव पर्य-अधावन्त शूल-वर्षेर् दशाऽऽननम् ॥२४॥ [३१ ततः शोणित-दिग्धाऽङ्गः प्रहारैर जर्जर-च्छविः । ३४] फुल्लाऽशोक इवाऽऽभाति पुष्पके राक्षसेश्वरः ॥२५॥ [३२ ततःशूल-गदा-प्राऽऽसान राक्षसो वि-विधान् सृजन् । ३५] नगान् वाणांश च वृक्षांश् च चिक्षेप कार्मुक च्युतान् ॥२६॥ [३३ ३६पू] तानि सर्वाण्य् अवा-क्षिप्य तच् चाऽस्त्रम् अप-कृत्य च । N] तद् रक्षो रुषितं जघ्नुर् एकं शत-सहस्र-शः ॥२७॥ [३५ N] परिचार्य च तं सर्वे शैलं मेघोत्करा इव । ३६उ] शक्तिभिर् भिण्डिपालैश्च निर-उच्छ्वासम् अपोथयन् ।२८।[३६ विमुक्त-कवचः क्रुद्धः स तु शोणित-विस्रवैः । ३७] त्यक्त्वा तत् पुष्पकं वीरः पृथिवीं सम्-अतिष्ठत ॥२९।। [३७ ततः स-कामुक-बाणो' राक्षसेन्द्रो महा-चलः । ३८] लब्ध-संज्ञो मुहूर्तेन तस्यौ क्रुद्ध इवाऽन्त-कः ॥३०॥ [३० ततः पाशुपतं दिव्यम् अस्त्रं सं-धाय कार्मुके । ३९] इदानीं तिष्ठतेत्युक्त्वा तच चापं वि-चकर्ष सः ॥३१॥ [३९ ज्वाला-माली स तु शरः व्याऽऽदाऽनुगतो" रणे । ४०] मुक्तो" गुल्मान् द्रुमांश् चैव भस्म-साद् अकरोत् तदा ॥३२॥ [४२ १. भल,-वर्ज-दैव । २. भर-भज्यमानं । ३. अरा, ल.-गा नानाप्रहरणा। ल, ल ब प्र-गा हताः प्राणहरैर्। ४. अरा, लर-व-राक्षसस्य । ५. ल, भ,-महाजवाः । ६. च-सृजन्वै यमकिंकराः । ७ च भ, भर-अस्त्रं । ८. च ल ब प्र-तं वै सह | भ, लव-ते वै सह°।९. अ-मेघा वरा| रा,-वर्ज- मेषकरा । १० राम-वज-मत्तः। ११, च-वज-मुंकी मा । चम, भलब- ' काणान् । १२. भ, भ.-धर्ज-तथा। १३.. अब-दोऽनु । १४. अप्र-मुक्त्वा ।।

·८२ वाल्मीकीय-रामायणम् । अथाऽस्त्र-तेजसा दग्धा योधा वैवस्वतस्य ते । ४३] न्य-अपतन्त रणे तस्मिन् महेन्द्र-ध्वज-सन्निभाः ॥३३॥ [४३ ततः स सचिवैः साध राक्षसो भीम-विक्रमः । ४४] ननाद सु-महानादं कम्पयन्न इव मेदिनीम् ॥३४॥ [४४ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे यमबल-विध्वंसनं नाम चतुर्विशः सर्गः ॥२४॥ [वं-२६ ] [पञ्चविंशः सर्गः] = [दा-२२] स तु तस्य महा-नदं श्रुत्वा वैवस्वतः प्र-भुः । १] शत्रु वि-जयमानं वै स्व-बलस्य परि-क्षयम् ॥१॥ [१ ततो योधान् हताञ् ज्ञात्वा क्रोध-संरक्त-लोचनः । २] अब्रवीत् त्वरितं सूतं रथं मे समुपा-नय ॥२॥ [२ तस्य सूतो रथं दिव्यम् उप-स्थाय महा-प्रभम् । ३] स्थितः स च महा-तेजा रथं समध्य-अरोहत' ॥३॥ पाश-मुद्गर-हस्तश् च मृत्युस् तस्याऽग्र-तः स्थितः । [३ ४] येन सं-क्षिप्यते सर्व त्रैलोक्यं स-चराऽचरम् ॥४॥ काल-दण्डस्तु पार्श्व-स्थो मूर्ति-मान् स्यन्दने स्थितः। ५] यम-प्रहरणं दिव्यं तेजसैव समुज्-ज्वलम् ॥५॥ [४ ततो लोकास् त्रयः क्षुब्धाश् चकम्पे च वसुं-धरा । ६] कालं क्रुद्धं तां दृष्ट्वा लोक-क्षय-भयङ्करम् ॥६॥ [६ ते तु सं-दृश्य वि-कृतं रथं मृत्योर् भयाऽऽवहम् । ९] सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सहसा विप्र-दुद्रुवुः ॥७॥ [९ लघु-चित्त-तया ते हि नष्ट-संज्ञा भयाऽदिताः । १०] नाऽत्र योद्धं सम्-अर्थाः स्म इत्य उक्त्वा सम्प्र-दुद्रुवुः ॥८॥ [१०उ स तु तं तादृशं दृष्ट्वा मृत्यु लोक-भयाऽऽवहम् । ११] चुक्षुभे न दश-प्रीवो न बभूवाऽस्य च व्यथा ॥९॥ [११ १. अल, ल, लब प्र-स्वताश्च ते | च-तस्तदा | २. लब प्र-तु। ३. अभ, ल, ल. रा-धर्मराजवलिविध्वंसनं | ४. अ-सैन्य । ५. च भ, भ,- महारयं । ६. अभ, भरालेर-समधिरो' | भत भारभ्य च-७-मश्लोकस्य 'विकृतं रथं इत्यन्तः पाठो नास्ति । ७. भ, भ ल प्र-प्रासमु । ८.भ, भर-धर्म-कृत्स्नार । ९.भ, रा२ ल ब प्र-तदा । १०. अल, लय-नास्ति । - ·३ उत्तर-काण्डम् २५ । २२ । स तु रावणम् आ-साद्य व्य्-असृजच् छक्ति-तोमरान् । १२] यमोऽप्य् अत्राणि सं-क्रुद्धो रावणस्य न्य्-अकृन्तत ॥१०॥ [१२ रावणस् तु ततः स्व-स्थः शर-वर्ष सुमोच ह । १३] तस्मिन् वैवस्वत-रथे तोय-वर्षम् इवाऽम्बु-दः ॥११॥ [१४ ततो गदा-शक्ति-शतैः पात्यमानैर् महोरसि । १४] नाऽशकत् प्रति-कर्तुं स राक्षसः शल्य-पीडितः ॥१२॥ [१७ एवं नाना-प्रहरणैर् यमेनाऽमित्र-कर्षिणा' । १५] सप्त-रात्र कृतं(१तः) सं-ख्ये वि-संज्ञो वि-मुखो रिपुः॥१३॥ [१८ तद् आसीत् तुमुलं युद्धं यम-राक्षसयोर् द्वयोः । १६] जयम् आकाङ्क्षतोर् वीर सम्-अरेष्व् अ-निवर्तिनोः॥१४॥ [१९ ततो देवाः स-गन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः । १७] प्रजा-पतिं पुरस्-कृत्य समेतास् तद्-रणाऽजिरें ॥१५॥ [२० सं-वर्त इव लोकानां युध्यतोर आ-बभौ तदा । १८] राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानाम् ईश्वरस्य च ॥१६।। [२१ राक्षसेन्द्रोऽथ वि-स्फार्य चापम् इन्द्राऽशनि-प्रभम् । १९] निर्-अन्तरम् इवाऽऽकाशं कुर्वन् बाणान् अमुञ्चत ॥१७॥[२२ मृत्युं चतुर्भिर् वि-शिखैः काल सप्तभिर् आर्दयत् । २०] यमं शत-सहस्रेण शीर्ष-मर्मस्व अताडयत् ॥१८॥ [२३ ततः क्रुद्धस्य वदन यमस्य सम्-अजायत । २१] ज्वाला-माली स-निश्वासः स-धूम इव पावकः ॥१९॥ [२४ तद् आश्चर्यम् अथो दृष्ट्वा देव-दानव-सनिधौ । २२] प्र-हर्षितौ मुदा-युक्तो मृत्यु-कालौ बभूवतुः ॥२०॥ [२५ ततो मृत्युः क्रुद्ध-तरो चैवस्वतम् अभाषत । २३] मुश्च मां सम्-अरे यावद् धन्म्य एनं पाप-राक्षसम् ॥२१॥ न ममैष भवेत् कश-चिन्" मर्यादा मे निसर्ग-तः । [२६ २४] हिरण्य-कशिपुः श्रीमान् न-मुचिः शंबरस् तथा ॥२२॥ १. च भ भरा, ल-कर्शिना । २. भ, वर्ज-संख्यं । ३. अ राक ल, ल-तयोः। ४. अभ, राल, ल-चैत्र । ५. च भ, भ.-२ । ६. अ रा, ल-लोकेषु । ७. च-नास्ति । ८. भर-सूतं । ९. भ,-अईयन् । १०. अ राल,-वर्ज-शीर्षे म°। ११. भ, भ, रा-वर्ज-कश्चिन् ।

·८. वाल्मीकीय-रामायणम् । वि-सुन्दो धूम-केतुश् च बलिर् वैरोचनोऽपि च । २५] शं-भुर् दैत्यो महा-राज वृत्रो बाणस् तथैव च ॥२३॥ [२७ राजर्षयः शस्त्र-विदो गन्धर्वाः स-महोरगाः । २६] ऋषयः पन्न-गा यक्षास् तथैवाऽप्सरसां गणाः ॥२४॥ [२८ [युगाऽन्ते परिवर्तेत' पृथिवी स-महाऽर्णवा । २७] क्षयं नीता महा-राज स-पर्वत- वन-द्रुमा ॥२५॥१] [२९ एते चाऽन्ये च बहवो बल-वन्तोऽपरें सदा । २८] नि-पातिता मया दृष्टाः किम् उताऽयं निशा-चरः ॥२६॥ [३० मुश्च मां साधु धर्म-ज्ञ यावद् एनं नि-हन्म्य् अहम् । २९] न हि कश्-चिन् मया दृष्टो मुहूर्तम् अपि जीवति ॥२७॥ [३१ बलं मम न खल्व् एतन् मर्यादा हि निसर्ग-तः । ३०] दृष्टो हि न मया कश्-चिन्' मुहूर्वान् म्रियते न यः ॥२८॥ [३२ एतत् तु वचनं श्रुत्वा धर्म-राजः प्रताप-वान् । ३१] अब्रवीत् तत्र तं मृत्युंय(१) ए(?ह्ये) नं च नि-हन्म्य् अहम् ।२९ [३३ ततः संरक्त-नयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्र-भुः । ३२] काल-दण्डम् अ-मोघं तं तोलयामास पाणिना ॥३०॥ [३४ यस्य पार्थेषु निश्-छिद्राः काल-पाशाः प्रति-ष्ठिताः। ३३] पावकस्याऽर्थसंकाशो" मुद्रो मून्य अव-स्थितः ॥३१॥[३५ दर्शनाद् एव यः प्राणान् प्राणिनां विप्र-कर्षति । ३४] किं पुनः स्पृश्यमानस्य ताड्यमानस्य वा पुनः ॥३२॥ [३६ स ज्वाला-परिवारस् तु निर्-दहन्न इव राक्षसम् । ३५] करे स्पृष्टो" भग-वता महा-प्रहरणं(?णोऽ) स्फुरन्(१०) ।३३।[३७ सर्व राक्षसा भय-पीडिताः । ३६] सुराश् च क्षुभिताः सर्वे स-यक्षोरगराक्षसाः ॥३४॥ [३८ १. भर-विद्युभो । ल, ल, ब-वितु' । प्र-वित्तदो। २. ल, ल ब प्र- 'वर्तते | ३. अरावल, ल, प्राप्ता । ल ब प्र-गता। ४. च-न्तो दुरासदाः । ५. च-नास्ति । ६ मत भारभ्य ल-२४-शश्लोकस्य तृतीयपादं यावन्नास्ति । ७ भ-नास्ति । ८. भर-एवमुक्त्वा वचस्ताय । ९. ल प्र-वर्ज-ध्वनि । १०. च-भ, भर-कस्पर्शसं | ११. भ भर-मूर्ध्नि च स्थितः । १२ भर- व्यपक° | १३. अ-ताडमा' | १४. भ, वर्ज-स्पृष्टं । १५. अ ल. ल. महास्फुरणं महत् । प्र-रणं फुटत् ।। ततोऽभि-दुद्रुवुः ·८५ उत्तर-काण्डम् २५ । ४६ । तस्मिन् प्रहर्तु-कामे तु यम-दण्डेन भास्-चता । ३७] यमं पिता-महः साक्षाद् दर्शयित्वेदम् अब्रवीत् ॥३५॥ [३९ वैवस्वत महा-पाहो न खल्ब अमित-विक्रम । ३८] नि-दन्तव्यस् त्वयाऽनेन दण्डेनैष निशा-चरः ॥३६॥ [४० वरः खलु मयैतस्य दत्तस् त्रिदश-पुङ्गच । ३९] तत् त्वया नाऽन्-ऋतं कार्य यन् मया व्याहृतं वचः ॥३७॥ [४१ अ-मोघो ह्य् एष सर्वेषां प्राणिनाम् अ-मितप्रभः । ४२] काल-दण्डो मया सृष्टः सर्व-मृत्यु-पुरः-सरः ॥३८॥ [४४ न तु खल्व् एष ते सौम्य पात्यो राक्षस-मूर्धनि । ४३] न ह्य् अस्मिन् पतिते कश्-चिन् मुहूर्तम् अपि जीवनि ॥३९॥ [४५ यदि ह्य् अस्मिन् नि-पतिते न म्रियतेव' राक्षसः । ४४] म्रियेत वा दश-ग्रीवस् तथाऽप्य् उभय-तोऽन्-ऋतम् ॥४०॥ [४६ तन् नि-चर्तय लकेशाद् दण्डम् एनं समुद्-यतम् । ४५] रोषं च मा कुरुष्वाऽद्य लोकस् त्वां पर्यवेक्षते ॥४१॥ [४७ एवम् उक्तस्तु धर्माऽऽत्मा प्रत्य-उवाच यमस् तदा । ४६] मया व्या-चतितो दण्डःप्र-भविष्णुर् हि नो भवान् ॥४२॥ [४८ किं न्व् इदानीं मया शक्यं कर्तुं रण-गतेन हि । ४७] न मया यद्य् अयं शक्यो हन्तुं वर-पुरस्कृतः ॥४३॥ [४९ एष तस्मात् प्रणश्यामि दर्शनाद् अस्य रक्षसः । ४८] इत्य उक्त्वा स-रथः साऽश्वस् तत्रैवाऽन्तर्-अधीयत ॥४४॥ ५० दश-ग्रीवस तु तं जित्वा नाम वि-श्राव्य चाऽऽत्मनः । ४९] पुष्पकेण सु-संहृष्टो निश्-चक्राम यमाऽऽलयात् ॥४५॥ [५१ स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्म-पुरो-गमैः । ५०] जगाम त्रि-दिवं देवो नारदश् च महान् ऋषिः ॥४६॥ [५२ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे बमाऽन्तर्धानं नाम पञ्चविंशः सर्गः ॥२५॥ १. च- भ | २. च ल -°येत च । ३. च भर भ. एष । ४. अ च भी में ल ल ब-६। प्र-च॥

·[वं-२७] = [षड्विंशः सर्गः] [दा-२३] स तु जित्वा' दश-ग्रीवो यमं त्रिदश-पुङ्गवम् । [१पू १] निर्-गत्य नगरात् तस्मान् नारदं ददृशे पुनः ॥१॥ [N जयेन वर्धयित्वा तं मारीच-प्रमुखास् तदा । २] पुष्पकं तं समा-रूढाः सान्त्विता रावणेन तु ॥२॥ [३ ततो रसा-तलं रक्षः प्र-विष्टः पयसां निधिम् । ३] दैत्योरगगणाऽऽकीर्णं वरुणेन सु-रक्षितम् ॥३॥ [४ स तु भोग-वती जित्वा पुरीं वासुकि-पालिताम् । ४] कृत्वा नागान् वशे हृष्टो ययौ मणि-मती पुरीम् ॥४॥ [५ निवात-कवचा यत्र दैत्या लब्ध-वराः स्थिताः । ५] आ-साद्य तान् राक्षसेन्द्रो युद्धायाऽऽह्वयते तदा ॥५॥ [६ ते तु सर्वे सु-विक्रान्ता दैतेया' बाहु-शालिनः । ६] नाना-प्रहरणास् तत्र प्र-वृद्धा युद्ध-दुर्मदाः ॥६॥ [७ तेषां प्र-युध्यतां तत्र साऽग्रः सं-वत्सरो गतः । ८] न चाऽन्य-तरयोस् तत्र वि-जयोऽथ क्षयोऽपि वा ॥७॥ [९ ततः पिता-महो देवस् त्रैलोक्य-गतिर ईश्वरः । ९] आ-जगाम द्रुतं तत्र विमान-वरम् आ-स्थितः ॥८॥ [१० निवात-कवचानां च नि-वार्य रण-कर्म तत् । १०] पिता-महस् ततो वाक्यम् आह दैतेय-राक्षसान्" ॥९॥ [११ नैव चाऽयं रणे शक्यो युद्ध (योधेर) जेतु सुरासुरः। ११] न भवन्तः क्षयं नेतुं शक्याः" साऽमर-दानवैः ॥१०॥ [१२ तत् सखि-त्वं तु भवतां राक्षसेन तु रोचते । १२] अ-विभक्तांश च सर्वाऽर्थान् सु-हृदो नाऽत्र संशयः॥११॥(१) [१३ ततोऽग्नि-साक्षिकं सख्यं कृत्वा तत्र दशाऽऽननः । १३] निवात-कवचैः सार्धं प्रीति-मान् अभवत् तदा ॥१२॥ [१४ १. क-गत्वा । २. ल.-नास्ति | ३. भर-वर्ज-टम् | ४. च भ, भ, रा, ल व प्र-पयसो । ५. च रा, ल, ल व प्र-भोगपुरीं । ६. अल, प्र- दैत्येया । ७. च-दैतेया | ८. व प्र-क्षयोऽथ | ९. च भ, भ.-'गतिरव्यय: । ब ल, प्र-गतिसंश्रयः | १० च-र्मकृत् । ११. भ, ल,-वर्ज-दैत्येय । १२. ल,- युद्धे जेतुं यौद्धः शक्यः । १३. ल, व-भवद्भिः । प्र-भवद्विधाः । १४. ल,-वर्ज- अपि | १५. च भर भर-वर्ज-सर्वांस्तान् ।।

·उत्तर-काण्डम् २६ । २४ ! पूजितस् तैर् यथा-कामं संचत्सरम् अथाऽवसत् १४] स्व-पुरान् निर-विशेषां हि पूजां लेभे दशाऽऽननः॥१३॥ [१५ स तु(तू 5)प-धार्य' मायानां शतम् एकोनम् आत्म-वान् । १५] सलिलेन्द्र-पुराऽन्वेषी भ्रमति स्म रसा-तलम् ॥१४॥ [१६ ततोऽश्म-नगरं नाम दैत्यानां पुरम् आऽविशत् । १६] तास् तु जित्वा मुहूर्तेन हत्वा दैत्यान् सहस्र-शः ॥१५॥ [१७ ततः पाण्डुर-मेघाऽऽभं कैलास-चद् अव-स्थितम् । १७] वरु गस्याऽऽलयं चित्रम् अपश्यद् राक्षसाऽधिपः ॥१६॥ [२० पयः क्षरन्ती सततं यत्र गौः काम-संज्ञिता । १८] यस्याः पयोऽभिनि-ध्यन्दात् क्षीरोदो नाम सागरः॥१७॥ [२१ तस्मात् प्र-भवति श्री-माञ् छीत-रश्मिः प्रजा-पतिः । [२२उ १९] यं समा-साद्य जीवन्ति फेन-पाः परमर्षयः ॥१८॥ अ-मृतं यत्र चोत्-पन्नं सुधा चाऽपि सुधाऽऽशिनाम् । [२३ २०] ब्रुवन्ते यां नरा लोके सुरभी नाम नाम-तः ॥१९॥ प्र-दक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाऽद्भुताम् । २१] प्र-विष्टो वारुणं वेश्म रम्यं यादो-गणैर् वृतम् ॥२०॥ [२४ ततो धारा-शताऽऽकीण शारदाऽभ्र-निमं तदा । २२] नित्य-प्रहृष्टं" ददृशे यत्राऽऽस्ते वरुणो गृहे ॥२१॥ [२५ ततो हत्वा बलाऽध्यक्षान् सम्-अरे तैश् च ताडितः । २३] अब्रवीत् क स वो राजा गतः शीघ्रं नि-वेद्यताम् ॥२२॥ [२६ युद्धाऽर्थी रावणः प्राऽऽप्तस् तस्य युद्धं प्र-दीयताम् । २४] वद" वा न भयं तेऽस्ति निर्-जितोऽस्मीऽति" साऽञ्जलि:"।२३।[२७ एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महाऽऽत्मनः । २५] पुत्राः पौत्राश च निष्क्रान्ता" गौर-पुष्कर-रोचिषः ॥२४॥ १. ल, वज-तैस् । २. अ-स पुरे । ३. अ-अरूपं धार्यमाणानां । भ.- सरूपधार्यमाणानां । रा-वर्ज-सरूपं धार्यमाणानां | ४. अल--प्राप्य । ५. च भ, रा, ल, ल व प्र-तत्र । ६. च भ, भ, ल, ब-नाभिसं° । लप्र- नानसं । ७. अरा, ल-तत्र । ८ रा-वदंति । ल ल ब प्र-ब्रुवंति । ९. रा-सुरा । १०. ल-वर्ज-प्रविश्य | ११ च रा, ल-निस्य प्र । १२. च- यतः । १३. ल व-वरदानभयं । १४ भ-मेऽस्ति | १५ च रा-वर्ज- स्मि कृताञ्जलिः । १६. अल, ब प्र-श्वरः पुष्कर एव च | भ, 'भ, रा-गौश्न पुष्कर एव च । ल ल,-शान्ये पुष्कर एव च ॥

·८८ वाल्मीकीय-रामायणम् । निष्-क्रम्य च महा-वीर्या बलैः समुद्-इतास् तथा'। २६] युक्त्वा रथान् काम-गमास् तुल्यान् पुष्कर-तेजसा ॥२५॥ [२५ ततस् तद् युद्धम् अभवद् दारुणं रोम-हर्षणम् । २७] सलिलेशस्य पुत्राणां रावणस्य च रक्षसः ॥२६॥ [३० अमात्यैः सु-महावीर दश-ग्रीवस्य रक्षसः । २८] वारुणं तद् बलं कृत्स्नं क्षणेन विनि-पातितम् ॥२७॥ [३१ ततस् त्वं एतान् समा-साद्य वरुणस्य सुतास्तदा । २९] अदिता वै शरौवेन" नि-वृत्ता रण-कर्मणः ॥२८॥ [३२ अदितेष्व् अथ रक्षःसु तदा वरुण-सूनुभिः । ३०] रावणः क्रोध-ताम्राऽक्ष आ-काशे सम्-अतिष्ठत ॥२९॥ [N दृष्ट्वाऽऽकाश-गतं तं तु रावणं राक्षसं" स्थितम् । [N ३१] आ-काशम् एवाऽऽविविशुस् ते रथाः शीघ्र-गामिनः ॥३०॥ [३३उ तद् आसीत् तुमुलं तेषां तुल्यं वि-जयम् इच्छताम् । ३२] आकाश-युद्धं तुमुलं पुरा वृजेन्द्रयोर् यथा ॥ ३१॥[३४ ततस् ते रावणं युद्धे शितैः पावक-सन्निभैः । ३३] विमुखी-कृत्य सं-हृष्टाः शरैर् मर्मस्व अताडयन् ॥३२॥ [३५ ततो महोदरः क्रुद्धो राजान' बीऽऽक्ष्य ताडितम् । ३४] त्यक्त्वा मृत्योर् भयं शूरो युद्धाऽऽकाङ्क्षी व्य-अलोकयत् ॥३३॥[३६ तेन तेषां हयाः सर्वे काम-गाः पवनोपमाः। ३५] महोदरेण गदया ताडितास् ते मदोत्कटा: ॥३४॥ [३७ हत्वा रथांश् च योधांश् च वारुणानां स राक्षसः । ३६] मुमोच सु-महानादं वि-रथान् प्रेक्ष्य संस्थितान् ॥३५॥ [३८ १. च-परिवृताः स्वकैः । २. अ-सः। ३. च-ततो युद्धं समभवत्तुमुलं लोमहर्षणम् । ल, प्र-ततस्तु यु । ४. च-°लेंद्रस्य । ५. प्र-मैत्रिणां । ६. च प्र- तु म । ७. प्र-रावणस्य च । ८.च भ, ल,-ते तान् । ९. अच म, लर- सुवास् । १०. च-ते । ११. भ, भ, रा, ल,-घेण। १२. च भर-मंतः । १३. च-घर्ज-नास्ति । १४. 'च-गर्म। १५ ब-ते। १६. च-गगनास्थितं । १७. च-रथैः । १८. च-युद्धं | १९. च-तदा सुमहदाकाशे वृत्रवासवयोरिव । २०. च रा-वर्ज-शरैः। २१. अल-रावणं । २२. च-धर्षितं । २३. च-हताः पेतुरांवरात् । भ,-तास्ते महोत्कटाः । २४. च-वारुणीयान् ।। :

·१३ उत्तर काण्डम् २६ । ४५ । ८९ तेन तेषां रथाः साऽश्वाः स ह सारथिभिस्तदा । ३७] महोदरेण नि-हताः पतिता' जगती-तले ॥३६॥ [३९ ते तु त्यक्त्वा रथान् पुत्रा' वरुणस्य महाऽऽत्मनः । ३८] आकाशे धि-ष्ठिताः सर्वे स्व-प्रभावान् न विव्यथुः ॥३७॥ [४० धनूंषि कृत्वा सञ्जानि विनिर्-भस्य॑ महोदरम् । ३९] रावणं सम्-अरे क्रुद्धाः सहिताः समुपाऽद्रवन् ॥ ३०॥ [४१ ततः क्रुद्धो दश-ग्रीवः कालाऽग्निर् इव धि-ष्ठितः । ४१] शर-वर्ष महा-वेगं तेषां मर्मस्व अताडयत्" ॥३९॥ [४३ मुसलानि वि-चित्राणि तथोपल-शतानि च। [४४३ ४२] पट्टिशांश चैव शक्तीश् च शत-भीर् महतीर् अपि । पातयामास लकेशस् तेषाम् उपरि धि-ष्ठितः ॥४०॥[४५ ४३] रथ-भ्रंशात् तु ते वीराः सीदन्ति" स्म" पदातयः । N] महा-पकं समासाद्य कुञ्जराः षष्टि-हायनाः ॥४१॥ [४६ सीदमानांस तु तान् दृष्ट्वा पुत्रान् अम्बु-पतेस् तदा ।" N] ननाद रावणो हर्षान् महान् अम्बु-धरो यथा ॥ ४२॥ [४७ ततो रक्षो महा-नादं मुक्त्वा सम्प्राऽहरत् तदा । ४४] नाना-प्रहरणाऽऽसारैर् धाराऽऽसारैर् इवाऽम्बु-दः ॥४३॥ [४८ ततस् ते वि-मुखाः सर्वे पतिता धरणी-तले । ४५] युद्धात् स्वैः पुरुषैः क्षिप्रं गृहान् एव नि-वेशिताः ॥४४॥ [४९ ततस् तान् अब्रवीद् रक्षो वरुणाय नि-वेद्यताम् । [५० ४६] रावणं चाऽब्रवीन् मन्त्री प्र-मासो नाम वारुणः ॥४५॥ १. ल, व-आश्रमा रथि । प्र-आशु सार । २. च-व-सह। ३. अ ल, ल, प्र-पानिता। ४. च-पृथिवीतले । ल,-धरणीतले । ५. च-तैस् । ६. च-पुत्रैर । ७. च-मभिः। ८.च- शेऽवस्थितैः शूरैः। ९ अल--वर्ज- समभिद्रुताः । १०. भतः परमधिकः पाठः-च-ते शरैश्चापनिर्मुक्कैर्वहुवक्त्रैः सुदारुणैः। दारयन्ति दशग्रीवं मेघा इव महागिरिम् ॥ ११. च भ, भ,- अपातयत् | ब ल प्र-अवासृजत् । १२. रा. मुशलानि । १३. अलग-नास्ति । १४. अभ, भ, ल,-नास्ति । १५. च-न्यसीदस्ते | १६. च भा-नास्ति | १७. अल,-नास्ति । १८. च-शीघ्रं । १९ च-प्रवे° | २०. अल-निवेदितां । २१. अत आरभ्य रा,-५०-शश्लोकस्य पूर्वाध यावनास्ति ॥

·९० वाल्मीकीय-रामायणम् । गतः खलु महा-राजो ब्रह्म-लोकं जलेश्वरः । ४७] गान्धर्व हि सुरैः सार्ध श्रोष्यते' पद्म-योनिना ॥४६॥ [५१ तत् किं तव वृथा वीर श्रमेण नृ-पतौ गते । ४८] ये हि संनि-हिता वीराः कुमारास ते परा-जिताः ॥४७॥ [५२ एतच् छुत्वा राक्षसेन्द्रो नाम वि-श्राव्य चाऽऽत्मनः । ४९] हर्षान् नाद सवि-सृजन निष्-क्रान्तो वरुणाऽऽलयात् ॥४८॥[५३ महोदरेण सं-घुष्टं हर्ष-गद्गदया गिरा । [दा २३-प्र १, १उ ५०] द्वितीयं जितवाल लोकं रावणो राक्षसाऽधिपः ॥४९॥ [N ते येनैवाऽऽगतास् तत्र तेनैव प्रतिनिर्-गताः । ५१] पातालं नगरं जित्वा ततस् ते प्र-ययुर् द्रुतम् ।। ५०॥ [५४ इस्या रामायण उत्तर-काण्ड पाताल-विजयो३ नाम षड्विंशः सर्गः ॥२६॥ [२ [4-२८]- [सप्तविंशः सर्गः] =[दा-२३, प्र०-१] "ततोऽश्म-नगरं भूयो विविशुर" युद्ध-लालसाः। १] स तु तत्र दश-ग्रीवो गृहं पश्यति · भास्वरम् ॥१॥ वैडूर्य-तोरणाऽऽकीर्ण मुक्ता-जाल-विभूषितम् । २] सुवर्ण-स्तम्भ-गहनं वेदिकाभिः समन्त-तः ॥२॥ वज्र-स्फटिक-सोपानं किङ्किणी-स्वन-सङ्कुलम् । [३ ३] भद्राऽऽसन-युतं" रम्यं महेन्द्रभवनोपमम् ॥३॥ तत्" तु" दृष्ट्वा गृह-वरं दश-ग्रीवः प्रताप-वान् । [४ ४] कस्येदं भवनं सौम्यं मेरु कन्दर-सन्निभम् ॥ ४ ॥ १. अलर-प्रविष्टः । व-विश्राव्य । २. च-वर्ज-पभसंभवः। ३. च-तदलं ते वृथा वीर परिश्रम्य नृपे गते । ४. च-येऽत्र । ५. च-नादान् । ६. अ ल, ल-समसजन् | प्र-सुविसृजन् । ७. ल ल ब प्र-संजुष्टो। ८.च- सेश्वरः । ९. च-तेनैव तं ग°। १०. अ लर-योधास | ११. च-सुविनि.- सृताः । १२. च-लंकामभिमुखा हृष्टा नभस्तलकृतेक्षणाः । १३. च-रसासल विजयो । १४. इतः पूर्वमधिकः पाठः-च-पाषाणनगरं हृष्टास्ततस्ते प्रययुद्धतम् । पुरस्तादास्थिता रौद्रा वरदत्तस्य रक्षसः ॥ १५. च भ, रा-विचेरुर । १६. च-°णीजालशोभितं । अ, भ.-°णीजालसं° | राणीजालभूषितं । १७. च-बहास | भ.-महास| १८. च-तत्र | १९. ल, ब-महेन्द्र भवनोपमं ॥

·उत्तरकाण्डम् २७ । १५ । गच्छ प्र-हस्त शीघं त्वं जानीष्व भवनोचमम् । [५ ५] एवम् उक्तः प्र-हस्तस् तु प्र-विवेश गृहोत्तमम् ॥ ५॥ [६ शून्यं सम्प्रेक्ष्य तद्-द्वारं पुनः कक्षाऽन्तरं ययौ । ६] सप्त-कक्षाऽन्तरं गत्वा ततो ज्वालाम् अपश्यत ॥ ६॥ [७ तेन' दृष्टः पुमांस तत्र हृष्टों हास्यम् अमुञ्चत । ७] श्रुत्वा तु स महा-हास्यम् ऊर्ध्व-रोमाऽभवत् तदा ॥ ७॥ [८ ज्वाला-मध्ये स्थितस् तत्र हेम-माली वि-मोहनः । ८] आदित्य इव दुष्-प्रेक्ष्यः साक्षाद् इव यमः प्रभुः ॥ ८॥ [९ तथा दृष्ट्वाऽद्भुतं तत्र प्र-हस्तोऽथ विनिर्-गतः । ९] विनि-वृत्याऽब्रवीत् सर्व गवणाय निशा-चरः ॥९॥ [१० अर्थ राम" दश-ग्रीवः पुष्पकाद् अव-रुह्य" सः । १०] प्रवेष्टु-कामो वेश्माऽथ भिन्नाऽञ्जनचयोपमः ॥१०॥ [११ वद्ध-मौलिर् धनुष्-मांश्" च पुरुषोऽस्याऽग्र-तः स्थितः। ११] द्वारम् आवृत्य सहसा ज्वाला-जिह्वो भयानका ॥११॥ [१२ श्वेताऽक्षश् चारु-दशनो वि-मुखोऽप्रिय-दर्शनः । १२] महा-भीषण-नासश् च कम्बु-ग्रीवो महा-हनुः ॥१२॥[१३ गूढ-श्मश्रुर् निगूढाऽस्थिर" दंष्ट्रालो" लोम-हर्षणः । १३] गृहीत्वा लोह-मुसल" द्वारं विष्टभ्य तिष्ठति ॥१३॥ [१४ अथ सं-दर्शनात् तस्य ऊर्ध्व-रोमा बभूव सः । १४] हृदयं कम्पते चाऽस्य वेपथुश् च व्य्-अजायत" ॥१४॥[१५ निमित्तान्य् अ-मनोज्ञानि दृष्ट्वा राम व्य्-अचिन्तयत् ।" १५] अथ चिन्तयतस तस्य स एव पुरुषोऽब्रवीत् ॥१५॥ [१६ १ अ ल ल ल प्र-कक्ष्यांतरं । २. ल ब प्र-क्ष्यांतरं । ३. अभ. ल-तेन हृष्टः । च-ज्वालामध्ये | ४. अ भर ल, ल,-दृष्टो हा । च-टो हास मुमांच सः । अत भारभ्य ल ब प्र-८-मश्लोकस्य प्रथमपादं यावास्ति । ५. अ लर-९-मश्लोकस्य च प्रथमपावं यावत्रास्ति । ६. भ, भ,-दिवसकृष्प्रभः । ७. च भ, भ, रा, ल,-ततो दृष्ट्वा तु वृत्तांतं । ८. च भ, भर रा१ ल- स्वरमाणो | ९. च-विनिर्गस्या । १०. च-अवगम्य | ११. च-भवतीर्य । १२. च भर-वपुष्मांश् । १३. च-ज्वलजिहो । १४. च-नास्ति । १५. रा,-रका | १६. च-नास्ति । १७. भर-दंष्ट्रागो। १८. च-वर्ज-मुसुलं । १९. च रा- धिष्ठितः ।२०, च-यजायत ।२१. ब-विजायते । २२. च-नास्ति | २३. अमर लप्र-त्तानि म° | २४. च-तान्यायचि°१२५. राम-नास्ति ।।

·९२ वाल्मीकीय-रामायणम् । किं त्वं चिन्तयसे रक्षो वि-स्रब्धं ब्रूहि मा चिरम् । १६] युद्धाऽऽतिथ्यं महा-वीर' करिष्ये रजनी-चर ॥१६॥ [१७ रावणो हि ततो भूय ऊर्ध्व-रोमा व्य-अजायत १८] अथ धैर्य समा-लम्ब्य रावणो वाक्यम् अब्रवीत् ॥१७॥ [१९ गृहेऽत्र तिष्ठते' को वै ब्रूहि' में वदतां वर । १९ अनेन साधं योत्स्यामि यथा वा मन्यते भवान् ॥१८॥ [२० २०५] स एनं पुनर् एवाऽऽह दानवेन्द्रोऽत्र तिष्ठति । एवम् उक्त्वा तु तद् रक्षः कथयामास वीर्य-चान् । १७] योत्स्यसे बलिना सार्धं तत् सर्वं सं-विधीयताम् ॥१९॥ [१८ २०उ] एष वै परमोदारः शूरः सत्य-पराक्रमः । वीरो बहु-गुणोपेतः पाश-हस्त इवाऽन्तकः ॥ २०॥ [२२ २१] बालाऽर्क इव तेजस्-ची सम्-अरेष्व् अ-निवर्तकः । अ-मर्षी दुर्-जयो जेता बलवान् गुण-सागरः ॥२१॥ [२३ २२] प्रियं-वदः संवि-भागी गुरु-प्रिय-करः सदा । कालाऽऽकाङ्क्षी महा-सत्त्वः सत्य-चाक् सौम्य-दर्शनः ॥२२॥[२४ २३] दक्षः सर्वगुणोपेतो गूढः स्वाध्याय-तत्परः । एष गर्जति वात्य् एष ज्वलते तपते तथा" ॥२३॥ [२५ २४] देवैश् च भूत-सङ्घश् च पन्न-गैश् च पतत्रिभिः । भयं यो नाऽभि-जानाति तेन त्वं योद्धुम् इच्छसि ॥२४॥ [२६ २५] बलिना यदि ते साधं रोचते राक्षसेश्वर । प्र-विश त्वं महाबाहो सं-ग्रामं कुरु मा चिरम् ॥२५॥ [२७ १. च-श्रूहि विस्तब्धमानसः । २. च भ, रा-अहं वीर | ३. च-वर्ज- नास्ति। ४. ल य प्र-गृहे प्रति° | ५. च-तद् ब्रूहि । ६. अच-वर्ज-एवं। ७. अतः परमधिकः पाठः-भ, ल, प्र-योत्स्यसे बलिना सार्ध मया वा मन्यसे कथम् | रावणोभिहितो भूय ऊर्ध्वरोमा व्यजायत ॥ अथ संदिश्य भगवान् रक्षो वचनमब्रवीत् । ८. च-मया वा तं वि° । व प्र-मया'चा मन्यसे कथं । ९. अतः परमधिकः पाठः-प्र-स एनं पुनरेवाह यः पुमान् द्वारमास्थितः । १०. मत आरम्य अ-२२-शश्लोकं यावनास्ति | ११ भा-सौम्यविक्रमः । १२. अ ल ल ब-तप्यते यथा । १३. च-वर्ज-सर्पसं। १४. च-सपक्षिभिः। १५ अ लर ल-युद्धम् ॥ .:

·उत्तर-काण्डम् २७ । ३५ । ९३ २६] एवम् उक्तो दश-ग्रीवः प्र-विवेश यतो बलिः । प्रवि-लोक्याऽथ लङ्केशं जहास दहनोपमः । [૨૮ २७] आदित्य इव दुष-प्रेक्ष्यः स्थितो दानव-सत्तमः ॥२६॥ अथ सं-दर्शनाद् एव बलिना विश्व-रूपिणा ।' [२९ २८] समुद्-गृहीतं रक्षा 4 उत्-सङ्गे स्थाप्य चाऽब्रवीत् ॥२७॥ दश-ग्रीव महा-बाहो किं ते कर्म करोम्य अहम् । २९] किम् आगमन-कृत्यं ते ब्रूहि त्वं राक्षसेश्वर ॥२८॥ [३० एवम् उक्तस् तु बलिना रावणो वाक्यम् अब्रवीत् । ३०] श्रुतं मया महा-भाग बद्धस् त्वं विष्णुना पुरा । [३१ ३१पू] सोऽहं मोचयितुं शक्तो बन्धनात् त्वां न संशयः ॥२९॥ [३२पू कोऽयं तिष्ठति ते द्वारि पुरुषः काल-रूप-धृत् । N] एनं तु नाऽभि-जानामि तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥३०॥ [N ३१उ] एवम् उक्तस् ततो हासं बलिर् मुक्त्वैनम् अब्रवीत् । [३२ श्रूयताम् अभि-धास्यामि यं वं पृच्छसि रावण ॥३१॥ ३२] य एष पुरुषः श्यामो द्वारि" तिष्ठति नित्य-शः। [३३ एतेन दानवेन्द्राश् च" तथाऽन्ये बल-दर्पिताः । ३३] वशं नीता बल-वता पूर्वे पूर्व-तराश् च ये ॥३२॥ [३४ बद्धश् चाऽहम् अनेनैव कृताऽन्तो दुर्-अतिक्रमः । ३४] क एनं पुरुष लोके वञ्चयिष्यति रावण ॥३३॥ [३५ सर्व-भूताऽपहर्ता च य एष ह्य् अनु-तिष्ठति । ३५] कर्ता कारयिता चैव धाता च भुवनेश्वरः ॥३४॥ [३६ न त्वं वेद न वाऽहं वै भूताऽऽत्मानं हि नित्य-दा"। ३६] कलिश् चैवैष" कालश् च" सर्व भूताऽपहारकः ॥३५॥ [३७ १. च-स वि । २. अतः परमधिकः पाठः-अल, ल प्र-अथ संदर्श- नादेव प्रविवेश यतो बलिः। ३. प्र-नास्ति | ४. भ.- गृह्यतु । ५. चभ, भर कामं । बल प्र-काले १६. भ, रा-वृक् । ७. च-नास्ति । ८. अल, लर-एतं तु | म ल ब प्र-एवं तु | रा-तमेनं । ९. अप्र ब-यस् । १०. अ-स यज्ञपु । लब प्र-पुराणपु° । ११. च-वर्ज-हरिस । १२. च-ते। १३. प्र-नास्ति । १४. ल, ल प्र-यो । १५. अल-तानि चैव नि। च भ, भर-चाई भूत- भव्यस्य नित्यशः । १६. च-चव हि कालेशः। १७. अभ, भ, रा-पकारकः ।।

·३ वाल्मीकीय-रामायणम् । ३७पू] लोक-त्रयस्य सर्वस्य हर्ता स्रष्टा तथैव च । सं-हरत्य एष भूतानि स्थावराणि चराणि च । [३८ ४७] पुनश् च सृजते विश्वम् अन्-आद्यन्तं महेश्वरः ॥३६॥ [३९पू इष्टं चैव हि दत्तं च हुतं चैव निशा-चर । ४८] सर्वस्यैव हि लोकेशो धाता गोप्ता न संशयः ॥३७॥ [४० नैव-विधं महद् भूतं विद्यते भुवन-त्रये । [४१ ४९] अहं त्वं चैव' गजेन्द्र ये चाऽन्ये पूर्ववत्-तराः। नेता' ह्य् एष महा-भूतः पशुं रसनया यथा ॥३८॥ [४२ ५०] वृत्रो दनुः शुकः शं-भुर् नि-शुम्भः शुम्भ एव च । काल नेमिश च प्रह्लादः कूटो वैरोचनो मृडः ॥३९॥ [४३ ५१] यमलाऽर्जुनौ कंसश् च कैटभो मधुना सह । एते तपन्ति द्योतन्ति भान्ति वर्षन्ति चैव हि ॥ ४०॥ [४५ ५२] सर्वैस् त्रिदश-राज्यानि कारितानि महाऽऽत्मभिः । युद्धे सुर-गणाः सर्वे निर्-जिताश् च सहस्र-शः ॥४१॥[५० ५३] प्र-मचा भोग-सक्ताश च बालाऽर्क-सम-तेजसः ।" [५१ ते हि सर्वे क्षयं नीता बलिना काम-रूपिणा ॥४२॥ [५४उ ५४] सम्-अरे" च दुरा-धर्षाः श्रूयन्ते न परा-जिताः । ५५५] तेऽपि नीता"महा-भूताः कृताऽन्त-बल-नोदिताः ॥ ४३।। [५५ १. च-सर्वम् ।२ च- तन् । ३. अचल,-वै। ४. च-वर्ज-सर्वमेव । ५.प्र-चैव हि । ६. भ ल -निस्यो |७. रा-महद्भूतं पशुरस । ल, लब प्र- भूतान्पशुन् र°। ८.च-नेता खेतान् यथा सिंह पश्वोधान् यमसादनम् । ९. च- बलिः । भ, रा, मृदुः। १०. अतः परमधिकः पाठः-प्र-सर्वैःऋतुवरैरिएं सर्वैस्तप्तं महत्तपः । सर्वे ते सुमहात्मानः सर्वे वै योगधर्मिणः ॥ सर्वैरैश्वर्य- मासाद्य भुक्तं भोगैमहत्तरैः । दत्तमिष्टमधीतं च प्रजाश्च प्रतिपालिताः ॥ स्वपक्षेष्वनुगोप्तारः सर्वे शस्त्रविशारदाः। सर्वे हि गुणसंपन्नाः समरेष्व- निवर्तकाः ॥ ११ अतः परमधिकः पाठः-प्र-देवानामपि ये शक्ताः स्वपक्षपरि- पालिताः ॥ १२. अतः परमधिकः पाठः-प्र-यदा देवान्प्रद्विषन्ति तदैषां विष्णुरीश्वरः । स पापपूर्वकं नाशं संचिन्त्य भगवान्हरिः ।। प्रादुर्भाव च कुरुते येनैतन्निधन नयेत् । पुनरेवात्मनात्मानमधिष्ठाय स्वधिष्ठितः । एवमेतेन देवेन दानवेन्द्रा महात्मनः॥ १३. भ,-रे चैव दुर्धर्षाः | ब ल3 प्र-सर्वे ते च दु । १४. च-चाप । १५. च-सर्वे । १६. अभ, ल, लप्र- बलनोदि।च- लमोहिताः |रा-कचोदिताः। १७. अतः परमधिकः पाठः-अ च भ, भ, रा, ल, ल, ल, ब-इन्द्राणां च सहस्राणि सुराणामयुतानि च ।। .. - ·उत्तर-काण्डम् २७ । ५५ । ९५ ऋषीणां चैव मुख्यानां शतान्य अथ सहस्र-शः। ३८] वशं नी(१त्वै) तानि सर्वाणि स एव द्वारि तिष्ठति ॥४४॥ [७४३ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रावगो वाक्यम् अब्रवीत् । ३९] मया प्रेतेश्वरो दृष्टः कृताऽन्तः सह मृत्युना ॥४५॥ [७५ पाश-हस्तो महा-ज्यालो ह्य ऊर्ध्व-रोमा भयानकः । ४०] दंष्ट्रालो विद्युज-जिह्वश् च सर्प-वृश्चिक-रोम-वान् ॥४६॥ [७६ रक्ताऽक्षो' भीम-वेगश् च सर्व-सत्व-भयं-करः । ४१] आदित्य इव दुष्-प्रेक्ष्यः सम्-अरेष्ठ अ-निवर्तकः । [७७ पापानां शासिता चैव स मया युधि निर्-जितः ॥४७॥ ४२] तत्र मे न च भीः का-चिद् यथा वा दानवेश्वर । [७८ एनं तु नाऽभि-जानामि तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥४८॥ ४३] रावणस्य वचः श्रुत्वा बलिर् वैरोचनोऽब्रवीत् । एष त्रैलोक्य-धाता च हरिर् नारायणः प्र-भुः॥४९॥ [८०उ ४४] अन्-अन्तः कपिलो जिष्णुर् नर-सिंहो महा-धुतिः । ऋत-धामा सु-धामा च पाश-हस्तो भयानकः ॥५०॥ ४५] द्वादशाऽऽदित्य-सदृशः पुराणः पुरुषोत्तमः । [८१ नील-जीमूत-सङ्काशः सुर-नाथः सुरोत्तमः ॥५१॥ ४६] ज्वाला-माली महा-नादो योगी भक्त-जन-प्रियः। [૮૨ ५५उ] एष धारयते लोकान् एष वै सृजति प्र-भुः ॥५२॥ एष सं-हरते चैव कालो भूत्वा महा-बलः । [८३ ५६] एष यज्वा च याज्यश् च चक्राऽऽयुध-धरो हरिः ॥५३॥ सर्व-देव-मयश् चैव सर्वभूत-मयस् तया ।" [८५ ५७] सर्व-रूपी महा-रूपो बल-देवो महा-भुजः ॥ ५४॥[८५उ वीर-हा वीर-वक्षुष्-मास् त्रैलोक्य-गुरुर् अ-व्ययः । ५८] एनं मुनि-ग गाः सर्वे चिन्तयन्तोऽह" योगिनः ॥५५॥ [८६ १. अप्रल-नास्ति | २. च रा-एष । ३. अ लर-अक्षोभ्यो । ४.च- नास्ति। ५.च-न च मेऽस्तीह। ६. च-एतन् । ७. अतः परमविकः पाठः-प्र- विद्युजितोऽथ दंष्ट्रातः सर्वविश्वकरो महान् । सर्वलोकमयश्चैव सर्वज्ञान- मयस्तथा ॥ ८ च ल, लब प्र-संकाशः। ९ च- ते | १०. च-सर्वभूतान् । ११. ल१-महाभुजः । १२. च-यष्टा । १३. ल-नास्ति । १४. मतः परमधिक: पाठः-च-सर्वलोकमयश्चैव सर्वज्ञानमयस्तथा । १५. अ भ, रा१ ब प्र- युवं । १६. च भ, भर रा-न्ति हि मोक्षिणः ॥

·९६ वाल्मीकीय-रामायणम् । य एनं वेत्ति पुरुषं स तु पाशैर् वि-मुच्यते । ५९] स्मृत्वा स्मृ(?स्तु)त्वा'तथेष्वा च सर्वम् अस्माद् अवाऽऽमुयात्५६[८७ एवं श्रुत्वा तु वचनं रावणो निर्-ययौ तदा । [८८पू ६०] न च तं पुरुषं तत्र पश्यते रजनी-चरः ॥५७॥ [९० हर्षान् नादं वि-मुश्चन् वै निष्-क्रामन् वरुणाऽऽलयात् । ६१] गत एवाऽऽगतो येन पथा तेन नि-वृत्य तु ॥५८॥ [९० इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे बलि-दर्शन नाम सप्तविंशः सर्गः ॥ २७ ॥ ] [वं-२६ ] = [अष्टाविंशः सर्गः ] = [दा-२३,प्र०-३] अथ सं-चिन्त्य रक्षेन्द्रः सोम-लोकं जगाम ह । १] मेरु-शृङ्ग-वरें रम्ये रजनीम् उष्य वीर्य-वान् ॥१॥ [१ अथ स्यन्दनम् आ रूढो दिव्य-स्रग्-अनुलेपनः । २] अप्सरो-गण-मुख्येन सेव्यमानस् तु गच्छति ॥२॥ [२ रति-श्रान्तोऽप्सरोत्सङ्गे चुम्धितः सन् ) वि-बुध्यते । ३] सं दृष्टः पुरुषस् तेन दृष्ट्वा कौतूहलाऽन्वितः ॥ ३॥ [३ अथाऽपश्यद् ऋषिं तत्र दृष्ट्वा चेदम् उवाच ह। ४] स्व-आगतं तव देवर्षे कालेनेहाऽऽगतो ह्य् असि ॥४॥ [४ कोऽयं स्यन्दनम् आ-रूढो ह्य् अप्सरो-गण-सेवितः । ५] निर्लज्ज इव सं-याति भय-स्थानं न विन्दति ॥५॥ [५ रावणेनैवम् उक्तस तु पर्वतो वाक्यम अब्रवीत् । ६] शृणु वत्स यथा-तत्त्वं वक्ष्ये त्वाऽहं महा-द्युते ॥६॥ [६ एतेन निर-जिता लोका ब्रह्मा चैवाऽभि-तोषितः । ७] सैष गच्छति सौख्याय" मु(१मो)ख्य(१क्ष)-स्थानम् अन्-उत्तमम् । १. च-पापैर् | २. अल, ल, ब-तथा दृष्ट्वा स । च-तथेष्ट्वा च सर्वान् कामान् । ३. रा-यथा पथायातस्तथा तेनैव निर्ययो । ४. भ, भरा-'शृङ्गे वरे। ५. च-ग्गन्धले १६. टि.-भाषः सन्धिः। अ ल ल प्र-°ः संधैः। च-गेषु । ७. अल, ल ल ब प्र-श्रावितः । च-चुम्बितैः। ८. टि.-तु. दा.। ९. भ, रा,-वर्ज-संह | १०. च-चैवम् | ११. च-तम् । १२. ल, लब प्र-महामते', १३. चम-मोक्षाय । १४. च भ, भरा-सुसुखस्था ॥ 1 ·उत्तर-काण्डम् २८ । १७ । ९७ तपसा निर्-जिता यद्-वद् भवता राक्षसाऽधिप । ८] तथाऽनेन जिता लोकाः सोमं पीत्वा न संशयः ॥८॥ [८ त्वं तु राक्षस-शार्दूल शूरः सत्य-अतस् तथा । ९] नेदृशेषु विरुध्यन्ति' वलिनो ब्रह्मचारिषु ॥९॥ [९ अथाऽपश्यद् रथ-वर महा-कायं महौजसम् । १०] जाज्वल्यमान रूपेण गीत-चादित्र-निःस्वनैः ॥१०॥ [१० कोऽयं गच्छति देवर्षे शोभ-मानो महा-द्युतिः । ११] किन्-नरैः सम्प्र-गायद्भिर् नृत्यद्भिश् चाऽप्सरो-गणैः ।११। [११ श्रुत्वैवैनम् उवाचाऽथ पर्वतो मुनि-सत्तमः । १२] एष शूरो रणे योद्धा संग्रामेष्व् अ-निवर्तकः ॥१२॥ युध्यमानस् तथा" चैप" प्र-हारैर् जर्जरी-कृतः । [१२ १३] कृती शूरो रणे जेता स्वाम्य्-अर्थे त्यक्त-जीवितः । सं-ग्रामे नि-हतो वीरो हत्वा च सम्-अरे रिपून ॥१३॥ [१३ १४] इन्द्रस्याऽतिथिर् एवैष अथवा यत्र गच्छति । गीत-नृत्य-विलासैश् च" सेव्यते नर-सत्तमः ॥१४॥ [१४ १५] पप्रच्छ रावणो भूयः कोऽयं यात्य् अर्क-सन्निभः । रावणस्य वचः श्रुत्वा पर्वतो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ १५॥ [१५ १६] य एष दृश्यते राजन् वि-माने सर्व काञ्चने । अप्सरो-गण-संयुक्ते" पूर्णेन्दु-सदृशाऽऽननः ॥१६॥[१६ १७] सुवर्ण-दो महा-राज विचित्राऽऽभरणाऽम्बरः । एष गच्छति शीघ्रण यानेन स महा-द्युतिः ॥१७॥ [१७ १. अमर लाल-जातः पुण्यक्षयतस्तत् । च-प्रयाति पुण्यकृत्तद्वत् । रा-स याति पुण्यकृत्तद्वत् । २. भर-वै। ३. च-शे न क्रुध्यन्ति । भ,-च सिध्यति । ४.च वरं । ५.च-नवपुषा। ६.च-च। ७. च-च मनोरमं । भर भ, रा-च मनोहरम् । ब प्र-च मनोहरैः । ८. च-श्रुत्वा चैवम् । भ, भ, राल, ब-श्रुत्वा चेदम् । ९. ल२-जेता । १०. च भ, भ,-तथैवैष । ११. च-बहून् । १२. अ भ. ल ल ल व-नृत्तवि । च-नृत्यगीतपरैलोकैः । ब ल ल प्र-गाननृत्य° । १३. अत आरभ्य अल-१७-शश्लोकं यावशास्ति । १४. रा-°णसंकीर्णः । भ, भर-संकीर्णे। १५. ब ल ल -एष वीर महारोवो लिंगार्चनरतः सदा । रुद्राक्षमालया युक्तो नित्यं भस्मांगरागत् ॥ भनेन देवदेवस्व शिवस्यानुचरैः सह । अर्केणेव द्वितीयेन गम्पते शिवसशिधौ ।।

·वाल्मीकीय-रामायणम् । १८] पर्वतस्य' वचः श्रुत्वा रावणों वाक्यम् अत्रवीत् । य एते यान्ति राजानो ब्रूहि तान् ऋषि-सत्तम ॥१८॥ [१८ १९] को ह्य् अत्र याचितो' दद्यात् युद्धाऽऽतिथ्यं ममाऽद्य वै। तन् ममाऽऽख्याहि धर्म-ज्ञपिता मे त्वं हि धर्म-तः ॥१९॥ [१९ २०] एवम् उक्तः प्रत्य्-उवाच रावणं पर्वतस् तथा । स्वर्गाऽथिनों महा-राज नैते युद्धाऽथिनो नृ-पाः ॥२०॥ [२० २१] वक्ष्यामि त्वां महाराज यस् ते युद्धं प्र-दास्यति । एष राजा" महा-तेजाः सप्तद्वीपेश्वरो" महान् ॥२१॥ २२] मान्धातेत्य् अभिवि-ख्यातः स ते युद्धं प्र-दास्यति । [२१ एवं" तस्य वचः श्रुत्वा रावणो वाक्यम् अब्रवीत् । २३] कुत्राऽसौं विद्यते राजा तन् ममाऽऽचक्ष्व तत्व-तः ॥२२॥ [२२ सोऽहं यास्यामि तत्राऽद्य" यत्राऽसौ नर-पुङ्गवः । २४] रावणस्य वचः श्रुत्वा मुनिर् वचनम अब्रवीत् ॥२३॥ [२३ युवनाश्व-सुतो राजा मान्धाता राज-सत्तमः । २५] सप्त-द्वीप-समुद्राऽन्तां जित्वेहाऽद्याऽऽगमिष्यति ॥२४॥ [२४ अथाऽपश्यन् महा-बाहुस् त्रैलोक्य-चल-दर्पितः । २६] अयोध्याऽधिपति" वीर मान्धातारं नृपोत्तमम् ॥२५।। [२५ सप्त-द्वीपाऽधिपं" यान्तं स्यन्दनेन वि-राजितम्" । २७] काञ्चनेन वि-चित्रेण मुकुटेन* च" भास्-वता ॥२६॥ [२६ रूपेण दिव्य-वस्त्राऽनुलेपनम् । २८] तम् उवाच दश-ग्रीवो युद्ध" मे दीयताम् इति" ॥२७॥ [२७ दश-ग्रीवं प्र-हस्यैवम् उक्तवान् प्रत्य्-उवाच ह ।" २९] यदि ते जीवितं नेष्टं ततो युद्धयस्व राक्षस ॥२८॥ [२८ १. ल, लब-ततो गक्षसराजेन्द्रो पर्वतं । २. च-स्वम् । ३ अल ब प्र-यांचती । ४ ल ब प्र-इमा । ५. भ.-पर्वत । ६. च रा, ल, ब प्र-तदा । ७.च-शर्मार्थिनों । ८. भ. नास्ति । ९. च-च । भर रा-तु । ल ल ब-ते । १०. च-महाभाग! ११. म च ल.-वर्ज-राजन् | १२. भ,-श्वेतद्वी । १३. च- पर्वतस्य | १४ अरा, लय-तत्रासौ वि । च-कुनोसौ श्यते | भर-क चासौ वि। १५. च-सुव्रत । १६. च भ, भ-तत्रैव | १७. च भ,-वर्ज-हाय ग । १८. अ भ, लर-हुँ। १९. च-°ध्यायाः पति | २०. च-नरोस | २१. भर-चतु: । २२. च म भर रा-जता । २३. च-महेन्द्राहेण । २४. दिग्पगन्धानु । २५.रा,-युबसप्तप्रदीयताम् । २६. च-एवमुक्त्वा दशग्रीवं प्रहंस्येदमुवाच ह । भ भ, रा- हस्येदमेवमुक्तमुवाच ह । २७. भर भर रा, ल ल ल ब प्र-नष्टं। जाज्वल्यमानं ·उत्तर काण्डम् २८ । ३९ । मान्धातुर् वचनं श्रुत्वा रावणो वाक्यम् अब्रवीत् । ३०] वरुणस्य कुबेरस्य यमस्याऽथ न विव्यथे। किं पुनर् मानुषात् त्वत्-तो रावणो भयम् आ-विशेत् ॥२९॥ [२९ ३१] एवम् उक्त्वा राक्षसेन्द्रः क्रोधात् तं प्र-दहन्न् इव । आ-ज्ञापयामास तदा राक्षसान् युद्ध-दुर्मदान् ॥३०॥ [३० ३२] ततस् तु क्रुद्धाः सचिवा रावणस्य दुर्-आत्मनः । ववर्षः शर-जालानि शर-जालानि नाना-युद्ध-विशारदाः ॥३१॥ [३१ ३३] अथ राज्ञा बल-चता कङ्क-पत्रः शिला-शितैः । इषुभिस् ताडिताः सर्वे प्रहस्त-शुक-सारणाः । ३४] स-महोदर-धूम्राऽक्षा अकम्पन-पुरो-गमाः ॥३२॥ [३२ अथ प्र-हस्तो नृ-पतिम्" इषु-वर्षे" अवाऽकिरत् । ३५] अ-प्राऽऽप्तान् एव सास तान् प्र-चिच्छेद नृपोत्तमः ॥३३॥ [३३ भुशुण्डीभिश् च भल्लैश च भिण्डिपालैः स-तोमरैः। ३६] नर-राजेन दह्यन्ते शल-भा" इव तेऽग्निना" ॥३४॥ [३४ ततो नृप-वरस् तूर्ण पञ्चभिः प्र-विभेद तम् । ३७] नोमरैः सु-महावेगैः पुरा क्रौञ्चम् इवाऽग्नि-जः ॥३५॥ [३५ ततो मुहुर् भ्रामयित्वा मुद्गरं यम-सन्निभम् । ३८] प्राऽहरच चाऽति-वेगेन राक्षसस्य रथं प्रति ॥३६॥ [३६ स पपात महा-वेगो मुद्रो वज्र-सन्निभः । ३९] सं-चूर्ण्य" रावणस् तेन पातितः शक्र-केतु-वत् ॥३७॥ [३७ तदा स नृ-पतिः प्रीत्या हर्षोद्धतषलो बभौ । ४०] सकलेन्दु-कर-स्पृष्टं यथाऽम्बु लवणाऽम्भसः ॥३८॥ [३८ ततो रक्षो-चलं सर्व हाहा-भूतम् अ-चेतसम् । ४१] परि-चार्याऽथ तत् तस्थौ राक्षसेन्द्रं समन्ततः ॥३९॥ [३९ १. च रा-स्यापि । २. अभ, भ, रा, लर-गं । ३. ल.-आविशत् । ४. च-तु रक्षेन्द्रः । ५. अल ल ल ब प्र-ग्रहसन्न् | च-प्रज्वलन्न् । ६. च- अथ क्रुद्धास्ते । ७. च-क्रुद्धा यु। ८. अल, ल, ब-राजा बलवतां । ९. अ भ, ल-शिलाशतैः । ल ब प्र-शिलाचितैः । १०. च-रविरूपाक्षा । ११. अ लर- 'मैः । १२. च-तु नृपं शरव । १३. अल-अवाक्षिपत् | भल, रा-रन् । १४. रा-वज-भुसुंडी । १५. च-तृणभारा इवाग्निना । १६. च-क्रुद्धः । १७. च- स पूर्ण | भ संयुगे । १८. च-°न्दुकलाः स्पृष्ट्वा । १९. अल, ब-वर्ण-वर्न । २०. ल, ल ब प्र-र्याप्रतम् ॥ . :

·८ १०० वाल्मीकीय-रामायणम् । ततश् चिरात् समा-श्वास्य रावणो लोक-रावणः । ४२] मान्धातुः पीडयामास देहं लङ्केश्वरो भृशम् । रथं साऽश्वयुगाऽऽक्षेपं बभञ्ज च महा-बलः ॥४०॥ [४० ४३] वि-रथः स रथात् प्राऽऽप्य शक्ति घण्टाऽट्टहासिनीम् । मान्धाता प्रवि-चिक्षेप तां बलाद् रावणं प्रति ॥४१॥ [४१ ४४] मरीचिम् इव चाऽर्कस्य चित्र-भानोः शिखाम् इव । दीप्यन्तीं रुचिराऽऽभासां मान्धातुः कर-विच्युताम् ॥४२॥ [४२ ४५] ताम् आ-पतन्ती शूलेन' पौलस्त्यो रजनी-चरः। ददाह शक्तिं रक्षेन्द्रः पतङ्गम् इव पावकः ॥४३॥ [४३ ४६] यम-दत्तं च नाराचं विनिष्-कृष्य दशाऽऽननः । पातयामास वेगेन स तेनाऽभि-हतो भृशम् ॥४४॥ [४४ ४७] मूच्छितं तु नृपं दृष्ट्वा प्र-हृष्टास् ते निशा-चराः चुक्रुशुः सिंह-नादांश्च चिक्ष्वेडुश् च महा-बलाः ॥४५॥ [४५ ४८] लब्ध-संज्ञो मुहूर्तेन ह्य् अयोध्याऽधिपतिस तदा । दृष्ट्वा स्व" शत्रुभिः सक्त पीड्यमानं मुदाऽन्वितैः ॥४६॥ [४६ ४९] ततः कोपाद् दुरा-धर्षश् चण्डाऽशु-सदृश-द्युतिः । महता शर-वर्षेण(?णाऽ)पीडयन्(१) राक्षसं बलम् ॥४७॥ [४७ ५०] (चापस्य तु नि-नादेन बाण-शब्देन रावणम्" १)" सं-चचाल ततः सैन्यम् उद्-भूत" इव सागरः । [४८ ५१] तद् युद्धम् अभवद् घोरं नर-राक्षस-सङ्कुलम् ॥४८॥ [४९ अथाऽऽविष्टौ महाऽऽत्मानौ नर-राक्षस-सत्तमौ । ५२] कार्मुकाऽसि-धरौ वीरौ वीर-मार्ग-स्थितौ तदा ॥४९॥ [५० १. अ रा ल-साश्वभुजाक्षेपं । २. भ, रा, ल, प्र-वर्ज-°सं | ३. लव ल, व प्र-आयांतीं त्रिशू १४. टि.-संधिरार्षः । ५. प्र-दंडं। ६. च भ, म.- तु । ७. अ रा, ल-विनिष्टभ्य । ८. ल, ल ब-यमदंदं तुमुलारावं विनिष्कृष्य दशाननः । ९. च-तु प्रज्वंकतो। ल, ब प्र-'हुः सु° । १०. भ, ल, ब-वर्ज- 'ध्यायाः प°। ११. ल ब प्र-वर्ज-तं । १२. च-मंत्रिभिः। १३. च भ,-शत्रु पूज्यमानं । १४. च भ,-°न्वितं । १५. च-चन्द्रार्कस । १६. च भ, भर-वर्ज- °ण: | टि.--संभ्रान्त- । १७ च-मांधातुस्तु निनादेन राक्षसस्य रवेण च | भा- °न तस्य वाणरवेण च । १८. च भर-वर्ज-मुहूर्तम् । १९. च- ससंकुलौ । २०. च भर भर ल प्र-वर्ज-वरमा । च-वीरासनगती ॥ .

·१०१ उत्तर-काण्डम् २९ । १। मान्धाता रावणं चैव रावण' चैव तं नृ-पम् । ५३] क्रोवेन महताऽऽविष्टौ शर-वर्षम् अमुञ्चताम् । तौ परस्पर-संक्षोभात् प्रहारैः क्षत-विक्षतौ ॥५०॥ [५२ ५४] कार्मुके ऽस्त्रं तु सं-धाय रौद्रम् अस्त्रम् अयुङ्क्त सः। आग्नेयेन तु मान्धाता तद् अस्त्रं पय्-अवारयत् । [५३ ५५] गान्धर्वेण दश-ग्रीवो वारुणेन' च राज-राट् ॥५१॥ [५४ गृहीत्वा स तु स(१श)ोऽस्त्रं सर्व-भूत-भयाऽऽवहम् । ५६] तोलयामास मान्धाता दिव्यं पाशुपतं महत् ।।५२॥ [५५ तद् अस्त्रं घोर-रूपं तु" त्रैलोक्य-भय-वर्धनम् । ५७] दृष्ट्वा त्रस्तानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । वर-दानात् तु रुद्रस्य तपसा" साधितं" महत् ॥५३॥ [५६ ५८] ततः स्म कम्पते सर्व त्रैलोक्यं स-चराऽचरम् । देवाः प्र-कम्पिताः सर्वे भयान्" नागाश् च सं गताः ॥५४॥[५७ ५९] अर्थ तौ" मुनि-शार्दूलौ ध्यान-योगाद् अपश्यताम् । पुलस्त्यो गालवश् चैव वारयामासतुर् नृ-पम् । ६०] उपा-लब्धश् च वि-विधैर् वाक्यै राक्षस-सत्तमः ॥५५॥ [५८ तौ च कृत्वा परां प्रीति नर-राक्षसयोस् तदा । ६१] सम्प्र-स्थितौ सु-संहृष्टौ पथा येनेह चाऽऽगतौ ॥५६॥ [५९ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे मान्धातृ-रावण-युद्धं नामाऽष्टाविंशः सर्गः ॥२८॥ [वं-३०] = [एकोनत्रिंशः सर्गः] = [दा-२३,प्र०-४] गताभ्याम् अथ विप्राभ्यां रावणो राक्षसाऽधिपः । १] दश-योजन-साहस्रं प्रथमं तु मरुत्-पथम् । [१ यत्र तिष्ठन्ति नित्य-स्था हंसाः सर्व-गुणाऽन्विताः ॥१॥ [२ १. भ, भ.-राक्षसश् । २. च-मुमोचतुः। ३. °केषु समाधाय । ल- केषु तु सं० । ४. च-अमुचतं | ५. अ रा ल ल व प्र-वरु। ६. च भ, प्र- ब्रह्मास्त्रं | ७. च-योजया' । ८. अ रा ल, लव-धर्मामा । ९. च-तदा । १०. अ ल-च | ११. अ ल ल -°सासादितं । १२. अ रा ल-तचरा । १३. भर-लयं | रा, ल ल व प्र-भये | १४. च-नास्ति । १५. भ, रा- भथातो । १६. प्र-°स पुंगवः । १७. च-तु। १८ च-येनैव । १९. अभ, भ, रा, ब- सहस्त्रं॥

·१०२ वाल्मीकीय-रामायणम् । २] अत' ऊर्ध्वं तु गत्वा वै मरुत्-पथम् अन्-उत्तमम् । दश-योजन-साहस्रं तद् एव परि-गण्यते ॥२॥ [३ तत्र सन्नि-हिता मेघास त्रि-विधा नित्य-शः स्थिताः। आग्नेयाः पक्ष-जा राम ब्रह्माऽऽद्यास् त्रि-विधाः स्मृताः॥३॥ [४ ४] अथ गत्वा तृतीयं तु वायोः पन्थानम् उत्-तमम् । नित्यं यत्र स्थिताः सिद्धाश चारणाश् च मनस्-विनः । ५] दशैव तु सहस्राणि योजनानां तथैव च ॥४॥ [५ चतुर्थं वायु-मार्ग च शीघ्रं गत्वा परं-तप । ६] वसन्ति तत्र नित्य-स्था भूतास् तु स-विनायकाः ॥५॥ [६ अथ गत्वा तु शीघ्रं वै पञ्चमं वायु-गोचरम् । ७] दशैव तु सहस्राणि योजनानां तथैव च ॥६॥ [७ गङ्गा यत्र सरिच-छेष्ठा नागा ये कुमुदाऽऽदयः । ८] कुञ्जरास् तत्र तिष्ठन्ति ये च मुश्चन्ति शीकरम् । गङ्गा-तोयेषु क्रीडन्ति पुष्पं वर्षन्ति सर्व-तः ॥७॥ [८ ९] ततः करि-कराद् भ्रष्टं वायुनाऽथ लवी-कृतम् । जलं पुष्पेषु पतति हिम-वर्ष तु राघव ॥८॥ [९ ततो जगाम षष्ठं स वायु-मार्ग महा-द्युते । योजनानां सहस्राणि तावन्त्य ११ एव स रावणः । ११] यत्राऽऽस्ते गरुडो नित्यं ज्योतिषां चैव सं-वृतः ॥९॥ [१० दशैव च सहस्राणि योजनानां तथोपरि । १२] सप्तम" वायु-मार्ग" तु" यत्रैते ऋषयः स्थिताः ॥१०॥ [११ तत ऊर्ध्व तु गत्वा वै सहस्राणि दशैव तु । १३] अष्टमं वायु-मागं तु गङ्गा यत्र प्रति-ष्ठिता ॥११॥ [१२ १. भ, भराल3 ब-तत । २. अ-नास्ति । अत भारभ्य ल-- १०-मश्लोकं यावनास्ति ।, ३. च-आग्नेयाः पक्षिणो ब्राह्मास्त्रिविधास्तत्र तु स्थिताः । ४. भ, रा, ल ल ब प्र-हि । ५. अ ल२-नास्ति । ६. च भ भर ल; ल प्र-सर्वे । ७ अरा, ब-दालयाः 1 ८. भ, राल, लब प्र-वर्षतः ।। ९. अ ल. ल-वर्ज-सर्वशः। १०. च भ, भर-नापलवी । प्र-'ना विचली । ११. च- ढशैव तु । १२. च-राक्षस: । भ, भ२ ल, प्र-राधव । १३. च रा१-°षा चैव सं°। भ, जातिर्वाधवसं । ल-°वसंयुतः । १४. भ, भर-°व तु | प्र-दश चैव | १५. च-मे वायुमार्गे । १६. अरी-तं । च-च ।। - ·उचर-काण्डम् २९ । २१ । १०३ आकाश-गङ्गा वि-ख्याता आकाश-पथ-संस्थिता । १४] वायुना धार्यमाणा सा महा-वेगा महा-स्वना ॥१२॥ [१३ अत ऊवं प्र-वक्ष्यामि चन्द्रमा यत्र तिष्ठति । [१४ १५] अशीतिस् तु सहस्राणि योजनानां तथोपरि । चन्द्रमास् तिष्ठते यत्र' ग्रह-नक्षत्र-संयुतः ॥१३॥ [१५ १६] शतं शत-सहस्राणां रश्मयश् चन्द्र-मण्डलम् । प्र-काशयन्ति लोकानि(?नां) सर्व-सत्त्व-सुखाऽऽवहम् ॥१४॥[१६ १७] ततो दृष्ट्वा दश-ग्रीवं चन्द्रमा निर्ददाह" तम् । स"तु" शीताऽग्निना शीघ्रं प्राऽतपद्"रावणस् तदा ॥१५॥ [१७ १८] नाऽसहंस् तस्य सचिवाः शीतांशु-भय-पीडिताः । रावणं जय-शब्देन प्र-हस्तो वाक्यम् अब्रवीत् ॥१६॥ [१८ १९] राजञ् छीतेन वध्याम(१मो) नि-वृत्ताः स्म" इतो वयम् । चन्द्र-रश्मि-प्रतापेन रक्षसां भयम् आऽविशत् । [१९ २०] स्व-भावेनैष राजेन्द्र शीतांऽशुर् दहनाऽऽत्मकः ॥ १७॥ [२० एतच् छ्रुत्वा प्र-हस्तस्य रावणः क्रोध-मूच्छितः । २१] वि-स्कार्य" धनुर् उद्-यम्य शरैश् चन्द्रम् अताडयत् ।।१८।[२१ अथ ब्रह्मा समाऽगच्छत् सोम-लोकं त्वराऽन्वितः । २२] दश-ग्रीव महा-बाहो साक्षाद् वि-श्रवसः सुत ॥१९॥ [२२ गच्छ शीघ्रम्" इतः सौम्य मा चन्द्रं पीडयस्व वै । २३] लोकस्य हित-कामोऽयं द्विज-राजो महा-द्युतिः ॥२०॥ मन्त्रं च ते प्र-दास्यामि प्राणाऽत्यय-गतिर् यदि । [२३ २४] यस् त्व् इमंसं-स्मरेन् मन्त्रं नाऽसौ मृत्युम् अवाऽऽप्नुयात् ॥२१॥ १. अल-आवृत्य पथि सं° | च-पथमास्थिता । भ, लप्र-आदित्यप। भ, रा, ब-शपथि सं° । २. अलर-तु । ३. अ स ल ल व-महामेघा । च-महाभागा । ४. अरी ल, ल3 ब-यथा दश । ५. भ,-नित्यं । ६. अतः परमधिकः पाठः-अ-तत ऊर्ध्वं तु गत्वा वै सहस्राणि दशैव तु । ७. अ राक ल ल ब प्र-तथा । ल,-ततः । ८. प्र-वर्ज-लोकांस्तु । ९. च भ,-वर्ज-°हः । १०. च-निर्दहन्निव । ११. ल,-हत्तः । १२. च-प्रदहद् । भर ल, प्र-प्रापतद् । रा, ल, ब-प्रपतद् । १३. च-निवर्ताम | १४. च भ,-स्वभाव एव । १५. ल:- नास्ति । १६. च-विस्तीर्य । १७. च-नाराचैम् । १८. च भ, भर-भपीड । १९. च-नास्ति | २०. अ भ२ लर-चन्द्रम् ॥ 4 -- ·च ३१] नमस् १०४ वाल्मीकीय-रामायणम् । एवम् उक्तो दश-ग्रीवः प्राऽञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ।' [२४ २५] यदि तुष्टोऽसि मे देव लोक-नाथ महा-द्युते ॥२२॥ यदि मन्त्रश च मे देयो दीयतां मम धार्मिक । [૨૬ २६] यं जप्याऽहं महा-भाग सर्व-देवेषु निर्-भयः ॥२३॥ असुरेषु सर्वेषु दानवेपु पतत्रिषु । २७] यत्-प्रसादाच् च देवेश अ-जेयः स्यां न सं-शयः ॥२४॥ [२६ एवम् उक्तो दश-ग्रीवं ब्रह्मा वचनम अब्रवीत् ।' २८] प्राणाऽत्ययेषु ते दनि न नित्यं राक्षसाऽधिपं ॥२५॥ [२७ अक्ष-सूत्रं गृहीत्वा च जप मन्त्रम् इमं सदा । २९] जप्त्वा च" राक्षस-पते" त्वम् अ-जेयो भविष्यसि । [२८ अ-जप्त्वा राक्षस-श्रेष्ठ न ते सिद्धिर् भविष्यति ॥२६॥ ३०] शृणु मन्त्रं प्र-वक्ष्यामि येन राक्षस-पुङ्गव । मन्त्रस्य कीर्तनाद् एव प्राऽऽप्स्यसे परमं जयम् ॥२७॥ [२९ ते देव-देवेश सुराऽसुर-नमस्कृत । भूत-भव्य महा-देव हरि-पिङ्गल-लोचन ॥२८॥ [३० ३२] बालस् त्वं वृद्ध-रूपी च वैयाघ्र-परिवारण" । अर्हणीयोऽसि" देव त्वं त्रैलोक्य-प्रभुर् ईश्वरः ॥२९॥ [३१ ३३] हरो हरित-नेमी" च युगाऽन्त-कर-लोचनः । गणेशो लोक-शम्भुश् च लोक-पालो महा-भुजः ॥३०॥ [३२ ३४] महा-योगी महा-शूली महा-दण्डः महेश्वरः । कालश् च काल-रूपी च नील-ग्रीवो महोदरः ॥३१॥ [३३ ३५] वेदाऽन्त-गस् तपोऽन्तश्च पशूनां पतिर् अ-व्ययः । शूल-पाणिर बृहत्-केतुर् नेता गोप्ता हरों हरिः ॥३२॥ [३४ १. अत आरभ्य भ-२४-शश्लोकं यावनास्ति । २. च-जप्त्वा तु । भर- जप्त्वाहं | ३. अ भर ल-योऽहं । ४. ल,-नास्ति | ५. लड-ब्रह्मप्रोक्तमिदं पुण्यं नामाष्टशतमुत्तमम् । ६. च-°षु जतन्यो । ल, प्र-'ये जपेदेतन् । ७. प्र- राक्षसेश्वर । ८. च-तु | ९. च ल प्र-जपेन् । १०. च-प्रभो। ११. च-यं । १२. ल, प्र-सैतेन । १३. च-समरे । १४. च-प्रवसनच्छदः । १५. च-अर्चनी- योसि । १६. भर भर-रोमा । ब-तलोमा | १७. अलर-नास्ति । १८. ब- महोरगः । १९. अल-देवतागस्त [भा-देवानां वै त° प्र-सुदेवो वातकेतुश् । च-देवांतकस्त । २०. अल-हरिप्रभः |रा, ल, ब-हरिहरः। ल-हरिप्रियः ।। २० ·उत्तर-काण्डम् २९ । ४४। १०५ ३६] जटी मुण्डी शिखण्डी च लगुडी' च महा-यशाः । प्रेतेश्वरो' गणाऽध्यक्षः सर्वाऽऽत्मा भूत-भावनः ॥३३॥ [३५ ३७] सर्व-गः सर्व-हारी च स्रष्टा च गुरुर् अ-व्ययः । कमण्डलु-धरो देवः पिनाकी झर्झरी तथा ॥३४॥ [३६ ३८] माननीयोऽर्चनीयश् च ओं-कारोऽप्य अथ साम-ग। मृत्युश् च मृत्यु-दूतश् च पारिजातशे च सु-व्रतः ॥३५॥ [३७ ३९] ब्रह्म-चारी गुहा-वासी वीणा-पणव-तूर्य चान् । अ-मरो दर्शनीयश् च वाल-सूर्य-निभस् तथा ॥३६॥ [३८ ४०] श्मशान-चारी भगवान् उमा-पतिर् अरिं-दमः । भगस्याऽक्षि-निपाती च पूष्णो दर्शन-नाशनः ॥३७॥[३९ ४१] ज्वर-कर्ता पाश-हस्तः प्र-लयः काल एव च । उल्का-मुखोऽग्नि-केतुश् च सुनिर् दीप्तो विशां पतिः ॥३८॥ [४० ४२] उन्-मादो विमदाऽऽकारश् चतुर्थो लोक-सत्तमः । वामनो वाम-देवश् च प्रादक्षिण्यश् च वामनः ॥३९॥ [४१ ४३] भिक्षुश् च भिक्षु-रूपी च त्रि-जटी जटिलः स्वयम् । शस्त्र-हस्त-प्रविष्टम्भी" चमू-स्तम्भन एव च ॥४०॥ [४२ ४४] ऋताऽनृत-करः" कालो मधुर् मधुक-लोचनः । वानस्पत्यो वाज-सनिर" नित्यम् आश्रम-पूजितः ॥४१॥ [४३ ४५] जगद्-धाता च कर्ता च पुरुषः शाश्वतो ध्रुवः । धर्माऽध्यक्षो विरूपाऽक्षस् त्रि-वां भूत-भावनः ॥४२॥ [४४ ४६] त्रि-नेत्रो बहु-रूपश् च सूर्याऽयुत-सम-प्रभः । देव-देवोऽति-देवश् चे चन्द्राऽङ्कित-जटस् तथा ॥४३॥ [४५ ४७] नर्तको लासकर चैव पूर्णेन्दु-सदृश-च्छविः । ब्रह्मण्यश् च शरण्यश् च सर्वचीज-मयस् तथा ॥४४॥[४६ १. अव-लगुटी |च-मुकुटी । २. च-भूते° | ३. च भ, भ, ल, प्र- सर्वभा'। ४. च-त्रिशरी । भर-मर्मरी । ल--जडेस् । ब लड-जर्जरी। ५. भ, भ,-रो ज्येष्ठसामगः ।६. च-माननीयश्च ओंकारो वरिष्ठो ज्येष्ठसामगः । ७. च- पारिपात्रश् । ८. व प्र-व-वाणीपल-वीणापणववेणुवान् | ९. च-अनिंदितः। १०. ल3-नास्ति । ११. ल-वासवः । १२. च-वर्ज-शक्रह | रा, ल, लब प्र-प्रतिष्टम्भी। १३. च-चमूनां स्तम्भनस्तथा । प्र-चतुस्तं । १४. च-मत्तो ऋतुकरः | १५. च भ, भर-वाजिसनो । र, ल, प्र-वाजिसना | १६. भ, भर रा, ल-नृत्तको । १७. च भ, भर- दशाननः । ल,-"दृशप्रमः । १८. रा, ल, लब अ-नास्ति ॥

·१०६ वाल्मीकीय-रामायणम् । ४८] सर्व-रूपी' नि-नादी च सर्व-बन्ध-विमोचकः । मोहनो बन्धन' चैव सर्व(१६)-धारी नरोत्तमः ॥४५॥ [४७ ४९] पुष्प-दन्तो विश्व-पाश च मुख्यः सर्व-हरस् तथा । हरि-श्मश्रुर् धनुर्-धारी भीमो भीम-पराक्रमः ॥४६॥ [४८ ५०] ब्रह्म-प्रोक्तम् इदं पुण्यं नामाऽष्टशतम् उत्-तमम् । जन्यम् एतद् दश-ग्रीव कुर्याच छत्रु-विनाशनम् ॥४७॥ [४९ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे ब्रह्म-प्रोक्तो महादेवाऽशतस्तवो' नामैकोनत्रिंशः सर्गः ॥२९॥ ] [१ [वं-३१,३२]- [ त्रिंशः सर्गः] = [दा-२३, प्र०-५,२४] दत्त्वा च रावणस्येदं वरं स कमलोद्भवः । १] पुनर् एवाऽगमत् क्षिप्रं ब्रह्म-लोकं सनातनः ॥१॥ २पू] रावणस् तु वरं लब्ध्वा पुनर् एवाऽगमद् गृहम्" । 4-३२] हत्वाऽरीन् बहु-शश् चैव देव-गन्धर्व-कन्यकाः। . [दा-२४ १] स प्र-गृह्याऽहरत्" क्रुद्धाः क्रोशमानास्" ततस्ततः॥ २॥ १] दर्शनीया राक्षसेन्द्रः स्त्रियो या यत्र पश्यति । २] हत्वा बन्धु-जन तासां वि-माने चाऽध्य्-अरोपयत् ॥३॥ [२ एवं पन्नग-कन्याश् च राक्षस्योऽसुर-मानुषीः । ३] दैत्य-दानव-कन्याश च वि-माने शतशोऽभवन् ॥ ४॥ [३ दीर्घ-केश्यः सुचाई-अङ्गयः पूर्ण-चन्द्र-निमाऽऽननाः। ७] पीन-स्तन-तटा मध्ये वज्र-वेदि-सम-प्रभाः ॥५॥ [७ रथ-कूबर-सङ्काशैः ओणी-सूत्रैर् मनो-हरैः । ८] स्त्रियः सुराऽङ्गना-प्रख्या · निष्टप्तन्कनक-प्रभाः ॥६॥ [८ १. च ल सर्वभूतानि | भ, ल, प्र-सर्वत्र्यनि । २. च-विमोक्षणः । ३. मल-वर्धनश्.| ४. च भ, भर-विभागश् । रा, ल, प्र-विश्रवाश् । ५. ल. प्र-हरिप्रेछ। ६. च-मया प्रोकं । ७. प्र-भयवि। ८. च भ, भर- कस्तवो । ल, प्र-°को महेश्वरस्तवो । ल.-अष्टशतस्तवो | ९, च भ, भर-तु। १०. अप्र- नम् । ११. च भ. भ. लवप्र-तदा । १२. चम, भर-प्रसमा ! १३. अरा लाल-कुद्धः। चमभर-रक्षः । प्र-तत्र १४. प्र-रुदमानास् । १५. मतः परमधिकः पाठः-चभ, भ, ल, प्र-राजर्षिनागकन्याश्चअप्सरोमुनिकन्यकाः। निवर्ततस्तु दृष्टस्य रावणस्य दुरात्मनः । पुष्पके यात्रियो रुद्धास्तेन ता रुरुदुर्धशम् ॥ १६. रा, ब ल ल प्र-संतसकनक । १७. अ भ, स,-नास्ति । : - ·उत्तर काण्डम् ३० । १९ । १०७ सर्वास ताः श्रम-दुःखाऽऽतीं मुमुचुः शोक-जं जलम् । ४] तुल्यम् अग्नि-त्विषा तत्र पुष्पकंत(?)धि(?व्य)दीपयन् ॥७॥[४ ९उ] तासां विनिः श्वसन्तीनां निःश्वासैः सम्प्र-दीपितः। अग्नि-होत्र इवाऽऽभाति निहिताऽग्निः स पुष्पकः ॥ ८॥ [. १०] दशग्रीव-वशं प्राऽऽप्तास् तास् तु शोकाऽऽकुलाः स्त्रियः । ११] दीन-चक्त्रेक्षणाः श्यामा मृग्यः सिंह-वशा इव ॥९॥ [१० का-चि चिन्तयते दुःखाधनिष्यति च मांध्रवम् । [११३ १२] पितॄन् मातृ॑श् चिन्तयन्त्यस् ताः स्त्रियः शोक-पीडिताः। दुःख-शोक-समाविष्टा वि-लेपुर् असितेक्षणाः ॥१०॥ [१२ १३] कथं नु खलु मे पुत्रः करिप्यति मया विना । कथं माता कथं भ्राता नि-मनाः शोक-सागरे ॥११॥ [१३ १४] हा कथं नु भविष्यामि भर्तारं दैवतं विना । मृत्यो प्र-सीद यावेऽहं नय मां यम-सादनम् ॥१२॥ [१४ १५] किं नु नो दुष्-कृतं पापं कृतं देहाऽन्तरे पुरा । येन स्मः कृपणाः सर्वाः पतिताः शोक-सागरे ॥१३॥ [१५ १६] न खल्व् इदानीं पश्यामो दुःखस्याऽन्तम् इमं पुनः । अहो धिङ् मानुषाल लोकान् नाऽस्ति खल्व् अधमः परः॥१४॥[१६ १७] यद् दुर्-चला बल-वता बान्धवा रावणेन नः। 'सूर्येणोदयता काले नक्षत्राणीऽव नाशिताः ॥१५॥ [१७ १८] अहो सुचलवद् रक्षो वधोपायेषु रज्यते । अहो दुर्-वृत्तम् आत्मानं स्वयम् एव न विन्दति ॥१६॥ [१८ १९] सर्वथाऽधि-कृतस् तावद् विक्रमोऽस्य दुर्-आत्मनः । नाऽनु-रूपम् इदं चाऽस्य पर-दाराऽभिमर्षणम् ॥१७॥ [१९ २०] यस्माद् एष पर-स्त्रीषु रज्यते राक्षसाऽधिपः। २१पू] तस्माद् वै स्त्री-कृतेनैव वधं प्राऽऽप्स्यति दुर्-मतिः ॥१०॥ [२० सतीभिर् वर-नारीभिर एवं वाक्यैर् उद्-ईरितः । N] नेदुर् दुन्दुभयश् चैव पुष्प-वृष्टिः पपात च ॥१९॥ [२१ १. च भ, भ, रा, ल, समदु । प्र-बंधुदुः । २. प्र-विनिश्चयं स्त्रीणां । ३. अभ, राद ल-ताम् | च भ, लब-तम् | ४. ल.प्र-क्रुधा। ५. च- .मानुषान् | रा-मानुषं । ६. अलग-रक्ष्यते । ७. प्र-सुदुर्लभः । ८. भ, भ, प्र- वर्ज-नास्ति । ९.भा-खस्थाः॥ -खस्थाः ·१०८ वाल्मीकीय-रामायणम् । २२पू] पति-प्रताभिर् नारीभिः स तु दुष्टो दशाऽऽननः । २१३] स हतौजास् तथा भाति यथा शान्तो हुताऽशनः ॥२०॥ [२२ २२उ] स्त्रीष्व् एवं वि-लपन्तीषु रावणो राक्षसाऽधिपः । प्र-विवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशा-चरैः ॥२१॥ [२३ २३] ततः शूर्प-नखा नाम भगिनी तस्य रक्षसः । पादयोः पतिता तूर्ण पति-घाताऽभिमूच्छिता ॥२२॥ [२४ २४] स स्वसारं शूर्प-नखां रावणः परि सान्त्वयन् । अब्रवीत् किम् इदं भद्रे वक्तुम् अर्हसि में द्रुतम् ॥२३॥ [२५ २५] द्रुतं सा बाष्प-पूर्णाऽक्षी राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । हताऽस्मि विधवा राजस् त्वया बल-चता कृता ॥२४॥ [२६ २६] ये ते राजस् त्वया युद्धे दैतेया विनि-पातिताः । कालकेया इति ख्याताः सहस्राणि त्रयोदश ॥२५॥ [२७ २७] तत्र मे दयितो भर्ता प्राणेभ्योऽप्य् अधिक-प्रियः । स त्वया नि-हतो युद्धे भर्ता प्राण-समो वि-भुः ॥२६॥ [२८ २८] सा' हताऽस्मि त्वया राजन् स्वयम् एवेह बन्धुना । वैधव्य-शब्दं भोक्ष्ये च त्वत्-कृते राक्षसेश्वर ॥२७॥ [२९ २९] ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता सम्-अरेषु हि । स त्वया नि-हतो युद्धे स्वयम् एव न लजसे ॥२८॥ [३० ३०] एवम् उक्तो दश-ग्रीवो भगिन्या क्रोशमानया। अब्रवीत् सान्त्वयित्वा तां साम-पूर्वम् इदं वचः ॥२९।। [३१ ३१] अलं वत्से रुदित्वा ते न भेतव्यं च सर्वथा । दान-मान-विभागैस्' त्वां तोषयिष्यामि सर्वदा ॥३०॥ [३२ ३२] युद्धे प्र-मचो व्या-क्षिप्तो युद्धाऽऽकाङ्क्षी क्षिपन् शरान् । नाऽव-गच्छामि युद्धेषु स्वान् परान् विजयाऽऽतुरः ॥३१॥ [३३ ३३] जामातरं नाऽभि-जाने प्र-हरन् युद्ध-दुर्मदः । तेन" में" नि-हतः सं-ख्ये तव भर्ता च हि स्वयम् ॥३२॥ [३४ १. अल, ल-मे वद । रा. ब-मामिति | २ भ, भ२ ल, प्र-सा बाष्पपरिपूर्णाक्षी । ३. च-क: प्रियः | भ-कः प्रभुः । ४. भ.-स्वया विनिहतो राजन् मात्रा प्राणसमेन मे । ५. रा बल, ल-हा। ६. ल, प्र-वर्ज-'सि | ७. च भ,-शांत° । प्र-क्षप | ८.म-शः । ९.प्र-गां । १०. ल, प्र- मानयि । ११.प्र-तेनासौ । १२. भ. प्र-वर्ज-नास्ति ।

·उत्तर-काण्डम् ३१।२। १०९ ३४] अस्मिन् काले तु यद् युक्तं तत् करिष्यामि मा रुद । भ्रातुर् ऐश्वर्य-युक्तस्य खरस्य त(१भ)व पार्श्व-तः ॥३३॥ [३५ ३५] चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति । ३६पू] प्र-भुः प्रदान-मानेन राक्षसानां महा-बलः ॥३४॥ [३६ ३७ उ] शीघ्रं गच्छत्व् अयं शूरो दण्डकान् परि-रक्षितुम् । दूषणश् च बलाऽध्यक्षो भविष्यति महा-बलः ॥३५॥ [३८ ३८] स हि शप्तो वनोद्देशः क्रुद्धेनोशनसा' स्वयम् । ३९पू] राक्षसानाम् अधी-वासों भवितेति द्रुतं व्रज ॥३६॥ [३९ ३६ उ] तत्र मातृ-ष्वसेयस् ते भ्राता स हि खरः प्र-भुः। ३७पू] भविष्यति सदा कुवस् तवाऽऽदेशं निशा-चरः ॥३७॥ [३७ ४०3] एवम् उक्त्वा दश-ग्रीवः सैन्यं तस्याऽऽदिदेश ह । चतुर्दश-सहस्राणि रक्षसां काम-रूपिणाम् ॥३८॥ [४१ ४१] ततः स तैः परि-वृतो राक्षसैर् घोर-दर्शनः । प्र-ययौं च खरः शीघ्रं दण्डकान् अ-कुतोभयः ॥३९॥ [४२ स तत्र राज्यं कुर्वाणः खरो निहत-कण्टकः । ४२] सा च शूर्प-नखा प्रीता वसन्ती दण्डका-वनम् ॥४०॥ [४३ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे वर-प्रदानिको नाम त्रिंशः सर्गः ॥३०॥ [वं-३३] = [एकत्रिंशः सर्गः] = [दा-२५] स तु दत्त्वा वनं घोरं दश-ग्रीवः खरस्य तु"। १] भगिनी च समा-श्वास्य हृष्टः स्व-स्थोऽभवत् तदा ॥१॥ [१ ततो निकुम्भिला नाम लङ्कायां तु महा-वनम् । २] तन् महाऽऽत्मा दश-ग्रीवः प्र-विवेश महा-भुजः ॥२॥ २ १. ल.-नास्ति । २. अरा, ल, लय-क्रोधेनों । ३. च-पुरा। ४. च- भथाध्यक्षो भवेति स महात्मनाम् | ५. च-तत्र ते वचनं शूरः करिष्यति सदा खरः। रक्षसां कामरूपाणां प्रभुरेष भविष्यति ॥ ६. च-स तैः परिवृतः सर्वैः । ७. च भ, लद प्र-मगच्छत्स । भर-भागच्छत्स । ८. च-तंत्ररा | ९. च भर-शूर्पणखी । १०. अल-सोदकं वनम् | भर-°ण्डकं वनम् । ल, प्र-°ण्डके वने | ११. अ ल-च । १२. च-नास्ति ।।

·बहु-सुवर्णकः। ११० वाल्मीकीय-रामायणम् । ततो यूप-शताऽऽकीणं सौम्यं(?म्य) चैत्योपशोभितम् । ३] ददृशे धि-ष्ठितं यज्ञे श्रिया परमया युतम् ॥३॥ [३ ततः कृष्णाऽजिन-धरं कमण्डलु-शिखा-ध्वजम् । ४] ददर्श रावणः पुत्रम् इन्द्र-जेतारम् आ-हवे ॥४॥ [४ तं समा-साद्य रक्षस् तु समा-श्लिष्य च बाहुभिः । ५] अब्रवीत् किम् इदं वत्स वर्तते तद् ब्रवीहि मे ॥५॥ [५ उशना त्व अब्रवीत् तत्र गुरुर् योऽत्र सम्-ऋद्धये । ६] रावणं राक्षस-श्रेष्ठं द्विज-श्रेष्ठो महा-तपाः ॥६॥ [६ सु-प्रियं तव हे राजञ् छ्यतां सर्वम् एव हि । ७] यज्ञास् ते सप्त पुत्रेण प्राऽऽप्ताः पुम्भिः सु-दुर्लभाः ॥७॥ [७ अग्नि-टोमोऽश्व-मेधश च यज्ञो ८] राज-सूयस् तथा यज्ञो गो-प्ल(१स)वो वैष्णवस तथा ॥ ८॥ [८ माहेश्वरः प्र-वृत्तस तु प्राऽऽप्ताः पुम्भिः सु-दुर्लभाः। ९] वरांस् ते लब्धवान् पुत्रः साक्षात् पशु-पतेर् इह ॥ ९॥ [९ काम-गं स्यन्दनं दिव्यम् अन्तरिक्ष-चरं ध्रुवम् । १०] मायां च तामसी नाम यस्यां प्र-भवते तमः ॥१०॥ [१० एतया किल संग्रामे ' मायया राक्षसोत्तम । ११] प्र-युद्धस्य गतिर्" बोडुं न शक्या वै सुराऽसुरैः ॥११॥ [११ अ-क्षयान् इषु-धीन् बाणांश् चाऽपि युद्धे सु-दारुणान् । १२] अस्त्राणि वि-विधान्य एवं शत्रु-विध्वंसनानि च ॥१२॥ [१२ एवं सर्वान् वरांल् लब्ध्वा ततश् चाऽयं दशाऽऽनन । १३] अद्य यज्ञ-समाप्तौ तु त्वत्-प्रतीऽऽक्षः स्थितोऽभवत् ॥१३॥ [१३ ततोऽब्रवीद् दश-ग्रीवो न शोभनम् इदं कृतम् । १४] पूजिताः शत्रवो मह्यं देवा इन्द्र-पुर:-सराः ॥१४॥ [१४ इहेदानीं कृतं यत् तु तच्" च कर्तुं न शक्यते । १५] आ-गच्छ वत्स गच्छामः स्वम् एव भवनं प्रति ॥१५॥ [१५ १. भर-यज्ञं । २. प्र-राक्षसः । ३. च भ, भ,-वर्ज-नास्ति । ४. अ ल-मा. | १५. रा, ल, ब प्र-गतिं । ६. च भ, भर-वेत्तुं। रा, व-चोढुं । प्र-वक्तुं । ७. अ-वर्ज-याविषुधी। ८. च भ, प्र-चापं । ९. च-युखुसु । भर प्र-रुणम्।। १०. अ लर-स्थितोऽब्रवीत् । ११. अल, प्र-पुरोगमाः । १२. च भ, भर-तदकर्तु॥ • - ·उत्तर-काण्डम् ३१ । २७ । ततो गत्वा दश-ग्रीवः स-पुत्रः स-विभीषणः । १६] अव-तारयितुं चक्रे ताः स्त्रियो बाष्प-विक्लवाः ॥१६॥ [१६ पृथिव्यां यानि रत्नानि दैत्य-गन्धर्व-रक्षसाम् । १७] तेजसा. ज्वलमानानि नाना-प्रहरणानि च ॥१७॥ [१७ सिंहीनां राज-सिंहीनां सरितां कोकिलास्व अपि । N] तुल्य-वेशाः स्त्रियस् तत्र ददर्शाऽथ वि-भीषणः ॥१८॥ [N मध्ये क्षामाऽभवत् सिंही राज-सिंही कुचोन्नता। N] सरिद् विस्तीर्ण-जघना कोकिला मञ्जु-भाषिणी ॥१९॥ [N वि-भीषणश् च ता दृष्ट्वा नारीः शोक-समाकुलाः । १८] पापं भ्रातुर् मतं ज्ञात्वा स धर्मात् त्व इदम् अब्रवीत् ॥२०॥ [१८ ईदृक्-पाप-समाचारैर् यशो-बल-विनाशनैः । १९] परान् धर्षयतो राजन् धर्षणेयम् उप-स्थिता ॥२१॥ [१९ परान् हि धर्षयित्वेमास् त्वयाऽऽनीता वराऽङ्गनाः । २०] तवाऽप्य आक्रम्य मधुना राजन् कुम्भी-नसी हृता ॥२२॥ [२० रावणस् त्व अब्रवीद् वाक्यम् इदानीं नाऽव-गम्यते । २१] कोऽयं पापस् त्वयाऽऽख्यातो मधुर्" इत्य् एव राक्षसः॥२३॥ [२१ वि-भीषणस् तु स-क्रोधों" रावणं वाक्यम् अब्रवीत् । २२] श्रूयताम् अस्य पापस्य कर्मणः फलम् आ-गतम् ॥२४॥ [२२ योऽस्मन्-मातामहस् तस्य ज्येष्ठो भ्राता निशा-चरः। २३] माल्य-वान् इति वि-ख्यातो" देवानाम् अपि दर्प-हा ॥२५॥ [२३ सु-मालिनः स्वसा ज्येष्ठा अस्माकं तु स आर्यकः । २४] तस्य कुम्भी-नसी नाम दुहितुर् दुहिताऽभवत् ॥२६॥ [२४ मातृ-वसेया त्व अस्माकं जाता पुष्पोत्कटा सुता । २५] भवतो(ति) धर्म-तोऽस्माकं सर्वेषां नः स्वसा हि सा ॥२७॥ [२५ १. प्र-विहलाः । २. भर-रक्षणीयानि | ३. च भव भर-वेषाः । ४. राम ल ल ल प्र-°चोज्वला | ५. च.भ, नास्ति । ६. च भ, भ, रा, ल, ल-दृष्टा./ ७. अ रा व ल, लल-धर्मस्त्व् । ८. च भ, भर-ईरसस्ते सारा ल ब-ईदशैः पा । ल, प्र-ईशैर्दुरिताचार। ९. च भ, यशो वः कुलना.। भर-यशोऽर्थकुलना । .१०..च-वर्ज-°णीयम् | ११. ल-तम् । १२. च भर-वर्ज-बंधूनां । १३. प्र-वर्ज-गच्छसि । १४. अरा, ब.ल. प्र- नास्ति । १५. भ, भ.-सक्रोधात् । १६. च-शुभा ॥

·११२ वाल्मीकीय-रामायणम् । सा हृता मधुना राजन् पापेन' सु-दुरात्मना । २६] यज्ञे प्रवृत्ते पुढे ते मयि चाऽन्तर्-जलोषिते ॥२८॥ [२६ नि-हत्य राक्षस-श्रेष्ठ सचिवांस् तव सं-मतान् । [२७३ २७] धर्षयित्वाऽऽहतं तेन गुप्तम् अन्तः पुरं तव ॥२९॥ श्रुत्वा चेदं मया सर्व क्षान्तं तस्य हतो न सः'। [२८ २८] यस्माद् अवश्यं दातव्या सेयं धर्मेण वै हता। २९उ] अस्मिन्न् एवाऽभिसम्प्राऽऽप्ते लोके विदितम् अस्तु वः ॥३०॥ [२९ विभीषण-वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः स रावणः । N] दौरात्म्येनाऽऽत्मनोबूतस् तपोऽन्तेनेव सागरः ॥३१॥ [३० ततोऽब्रवीद् दश-ग्रीवः क्रोधात् संरक्त-लोचनः । ३०] सं-कल्प्यतां रथः' शीघ्र शूराः सजी-भवन्तु नः । [३१ N] वर्मभिश् चित्र-सन्नाहैर् प्रा-ब्रियन्ता गजोत्तमाः ॥३२॥ [N पुत्रो मे कुम्भ-कर्णश् च मुख्या ये वै निशा-चराः । ३१] वाहनान्य अव-रुयाऽऽशु निर्-यान्त्व् एते ममाऽऽज्ञया ॥३३||[३२ अद्य तं सम्-अरे हत्वा मधुं रावण-निर्भयम् । ३२] इन्द्र-लोकं गमिष्यामि युद्धाऽऽकाङ्क्षी सुहृद्-वृतः ॥३४॥ [३३ ततो वि-जित्य त्रि-दिवं स्थाय चेन्द्रं बलाद् वशे । ३३] नि-वृत्तो वि-हरिष्यामि त्रैलोक्यैश्वर्य-दर्पितः ॥३५॥ [३४ अक्षौहिणी-सहस्राणि दर्श" तस्य तु रक्षसः । ३४] नाना-प्रहरणा" हृष्टा निर्-ययुर् युद्ध-काक्षिणः ॥३६॥ [३५ इन्द्र-जिच् चाऽग्र-तस् तस्य रक्षः सैन्यस्य सोऽभ्य्-अयात् । ३५] रावणः पृष्ठ-तो वीरः कुम्भ-कर्णश् च वीर्य-चान् ॥३७॥ [३६ वि-भीषणस् तु धर्माऽऽत्मा लङ्कायां धर्मम् आऽचरत् । ३६] एते राक्षस-शार्दूला गताः सुर-पुरं प्रति ॥३८॥ [३७ स्थैर् नागैर् खरैर् उष्टैर् हयैर दीप्तैर्" महोरगैः। ३७] राक्षसा निर्-ययुः सर्वे कृत्वाऽऽकाशं निर्-अन्तरम् ॥३९॥ [३८ १. ल, वर्ज-प्राणेन च दुरा। २. च भर-स्था इतं । भर-हता । प्र- दर्शयि । ३. अ-हवौजसः। ४. अरावल, ल:- नो धूतः । ५. ल.-रथाः । ६. अब ल, ल प्र-व्या १७.च-नानामहरणाः सर्वे वाहनान्यवरोहत । ८.भ.- सर्वत्र नि।९.च-वशे कृत्वा पुरंदरम् |.१०.च-तत्र चत्वारि रक्षसाम् । ११. भ- प्रहार । १२. चराक्षसः । १३. च-धर्ममेव समाच । १४. च-चैव महारथैः । ब- मनोरथैः । प्र-दामहो ।

·उत्तर-काण्डम् ३१ । ५० । ११३ दैत्याश् च शत-शस् तत्र बद्ध-वैराः सुरैः सह । ३८] रावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तं पृष्ठ-तोऽनु-ययुस् तदा ॥४०॥ [३९ स तु गत्वा मधु-पुरं प्र-विश्य च दशाऽऽननः । ३९] अपश्यद् भगिनीं तत्र मधुं न तत्र दृष्टवान् ॥४१॥ [४० भ्रातुः सा प्राऽञ्जलिर् भूत्वा पादयोः शिरसा गता। ४०] तस्य राक्षस-राजस्य भयात् कुम्भी-नसी शुभा ॥४२॥ [४१ स ताम् उत्थापयामास न भेतव्यम् इति ब्रुवन् । ४१] उवाच राक्षस-श्रेष्ठः किं ददामि तवेप्सितम् ॥४३॥ [४२ साऽब्रवीद् यदि मे राजन् प्र-सन्नोऽसि महा-बल । ४२] भर्ती मे मधुर् एषोऽद्य न हन्तव्यो ह्य' अरिंदम ॥४४॥ [४३ सत्य-चाग भव राजेन्द्र माम् अवेक्षस्व याचतीम् । ४३] त्वया ह्य् उक्तं महा-राज न भेतव्यम् इति स्वयम् ॥४५॥ [४५ रावणस् त्व् अब्रवीद् वाक्यं ततः कुम्भी-नसी बली । ४४] व गतो राक्षसेन्द्रोऽसौं तव कान्तो नि-वेद्यताम् ॥४६॥ [४६ सह तेन गमिष्यामि सुर-लोकं जयाय वै । ४५] तव कारुण्य-सौहार्दान्"नि-वृत्तोऽस्मि मधोर् वधात् ॥४७॥ [४७ शयानं शयने तं तु समुत्थाप्य निशा-चरम् । ४६] अब्रवीत् सा प्र-हृष्टेव राक्षसी सु-विपश्चिता ॥४८॥ [४८ एष प्राऽऽप्तो दश-ग्रीवो मम भ्राता निशा-चरः। ४७] देव-लोक-जयाऽऽकाङ्क्षी सहायं त्वां वृणोति सः ॥४९॥ [४९ तस्य त्वं हि सहायाऽर्थ रक्षः संबन्धिनो ब्रज। ४८] स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तम् अर्थाय रक्षितुम् ॥५०॥ [५० १. अल-शश्चैव बद्ध। च-बहवस्तन्न कृतवैराः । २. च-तत्तप्यत्र समीयिरे । ३. च-नापश्यत्तं मधुं तत्र भगिनीमेव चैक्षत । ४. च भ,-रावणो रा। भ,-रावणो रक्षसां श्रेष्ठः । ५. अरा, ल ल ब प्र-भर्तारं मधुरं मचं न हंतव्यम् | च भ, भर-मारं मधुनं मह्यं न हन्तव्यम् । ६च-अवन् । ७. अ ल.-न्द्रो वा । ल ल ब प्र-न्द्रो वै । ८. अ लक ल ब-निबोध्यताम् | ९. ल-प्रया | १०. ल-वर्ज-°ण्यमोहास्मा । ११. टि.-'ता->-ता द. 1 १२. भ.-२ | १३. रा-वर्ज-तदस्य स्वं । १४. रा.-सहार्थेन । ल साहाय्येन | १५. च-करिपतुम् ।।

·पूजयामास धर्मेण ११४ वाल्मीकीय-रामायणम् । पत्न्यास् तु वचनं श्रुत्वा तथेत्य उक्त्वा मधुस् तदा। [५१ ४९] दृष्ट्वा स रावणं तत्र सं-मान्य च यथा-वयः । राक्षसं राक्षसर्षभः ॥५१॥ [५२ ५०] प्राऽऽप्यैव तु दश-ग्रीवो मघोर् गृहम् अन्-उत्तमम् । तत्र चैकां निशाम् उष्य' गमनायोप-चक्रमे ॥५२॥ [५३ ततः कैलासम्' आ-साद्य शैलं वैश्रवणाऽऽलयम् । ५१] राक्षसेन्द्रो महेन्द्राऽऽभः सैन्यम् उपन्य्-अवेशयत् ॥५३॥ [५४ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे सैन्योपनिवेशनो नामैकत्रिंशः सर्गः ॥ ३१॥ [वं-३४] [द्वात्रिंशः सर्गः] =[दा-२६] तस्मिन् गिरौ दश-ग्रीवः सह सैन्येन वीर्य-चान् । १] अस्तं गते दिन-करे नि-वासं सम्-अरोचयत् ॥१॥ [१ उद्-इते - वि-मले चन्द्रे तुङ्गे पर्वत-मूर्धनि । २] प्र-सुप्ते च . महा-सैन्ये । नाना-प्रहरणैर् युते ॥ २॥ [२ रावणः सु-महावीर्यो वि-चरन् शैल-मूर्धनि ।' ३] अपश्यत् सु-बहून् भावान् प्र-दोषे वि-मले गिरौं ॥३॥ [३ कर्णिकार-चनैर्" दिव्यैः कदम्ब-गहनैस् तथा । ४] पयिनीमिः सरिदिश् च मन्दाकिन्य-आदिभिर युतैः (ते)[ प्र-ववौ सु-सुखो वायुः पुष्प-गन्ध-वहस् तथा । [११७ ५] तस्मिन् गिरि-चरे रम्ये चन्द्र-पादोपशोभिते ॥५॥ [N घण्टानाम् इव सं-नादः शुश्रुवे मधुरः" पटुः । ६] गायन्तीनाम् अप्सरसां शब्देनाऽऽपूरयन् गिरिम् ॥ ६॥ [९ पुष्प-वर्षाणि वर्षन्तो न-गाः पवन-ताडिताः । ७] शैलं तं वासयन्तीऽव मधु-माधव-गन्धिनः ॥७॥ [१० १ च-तस्यास्त । २. च-मधुस्तु रावणं दृष्ट्वा समेत्य । ३. च-रावणं . राक्षसेश्वरम् । ४. चं-नास्ति । ५. च-उषित्वैकां निशां तत्र । ६. भ, भ: रा, ल, ल-कैलाशं । ७. भ, भ, राल प्र-सैन्यान्युप° ) ८. च प्र-शनं । ९. अ लं, ल-नास्ति । १०. अल, ल, ब- लेऽम्बरे | ११. प्र-रैवनर । १२. में- युवम् । रा,-युतः । १३. लं,-नास्ति । १४, च भ.-समधुः । १६. भ६-यद्॥ .

·उत्तर-काण्डम् ३२ । २० । ११५ स तु पुष्प-समृद्धया' च वातस्य शिशिरस्य च । ८] प्र-वृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योद्-अयनेन तु ॥८॥ [१२ रावणः सु-महावीर्यः काम-वाण-वशं-गतः। ९] विनि-श्वस्य विनि-श्वस्य चन्द्रं मुहुर् उद्-ऐक्षत ॥ ९॥ [१३ एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र दिव्य-पुष्प-विभूषिता । १०] सर्वाऽप्सरोवरा रम्भा गच्छन्ती तेन लक्षिता ॥१०॥ [१४ ११] कृतैर विशेष-कैर हृद्यैः सर्वतुकुसुमोज्ज्वलैः । नील-तोयद-सङ्काशैर् वस्त्रैः समव-गुण्ठिता ॥११॥ [१७ १२] यस्या वक्त्रं शशि-निभं गात्रं चामीकर-प्रभम् । ऊरू करिकरोदयौ करौ कमल-कोमलौ ॥१२॥ [१८पू १३] वज्रमध्योपमं मध्यं श्रोणी पुलिन-विस्तृता । पादौ फुल्लाऽरबिन्दाऽऽभौ स्व-अङ्गुली-तल-लक्ष्मणौ ॥१३॥ [N १४] रुते वीणा गतौ हंसी कुन्द-पुष्प-निभा द्वि-जाः । इत्य् एषा ह्य् उपमा स्त्रीणां स्वर्गेऽपि वर-वर्णिनाम् ॥१४॥ [N १५] द्वितीया श्रीर् इवोद्-अग्रा श्रीर' इवोदग्र-गामिनी । सैन्य-मध्ये च सा रम्भा गङ्गेच त्वरिता ययौ ॥१५॥ [N १६] तां समुत्थाय रक्षेन्द्रः काम-चाण-बलाऽदितः । करे गृहीत्वा गच्छन्तीं वदनं वीऽऽक्ष्य सोऽब्रवीत् ॥१६॥ [१९ १७] क गच्छसि वराऽऽरोहे रम्भे तत् त्वं ब्रवीहि मे । १८पू] कस्याऽभ्युदय-कालोऽयं यस् त्वां समुप-भोक्ष्यते ॥१७॥ [२० य इदं पूर्ण-चन्द्राऽऽभं निरवद्योपलक्षणम् । N] मुखाऽमृतं पास्यते को ह्य् अ-मृतं देव-राड् इव ॥१८॥ [२१ स्वर्ण-कुम्भ-निभौ पीनाव उभाव अपि निर्-अन्तरौ। N] कस्योरु-कर-संस्पर्श सम्प्राऽऽप्स्येते कुचौ तव ॥१९॥ [२२ स्वर्ण-चक्र-प्रतीकाशं स्वर्ण-दाना परिष्कृतम् । N] अध्यारोहयते कस् ते जघनं स्वर्ण-रूपिणम् ॥२०॥ [२३ १. अ व ल,--स च पु° । ल-मधुपु | २. भ.-सांद्रेः। रा-सो । ३. च-मध्यं चापि लतोपमम् | ४. च भ,-वर्ज-कुचौ । ५ च-कोमलपल्लवी । भ, भ, रा, बल-पल्लवकोमलौ। ल-पासुको । ६. अच भ, भ, ल.. °र्णिनी। ७. च भ१ भर-हीर । ८. ल,-°णवशंगतः । ९. अ रा ल. ल ब-यन्त्रेद॥

·: ११६ वाल्मीकीय-रामायणम् । १८उ] मद्-विशिष्टः पुमान् कोऽन्य इन्द्रोऽग्निर् वरुणो यमः। माम् अतीऽत्य तु कस्य त्वं गच्छसीऽन्दु-निभाऽऽनने ॥२१॥[२४ १९] वि-श्राम्य त्वं वराऽऽरोहे शिला-तलम् इदं शुभम् । त्रिषु लोकेषु न ह्य् अस्ति यो मे तुल्य-बलो भवेत् ॥२२॥ [२५ २०] तद् एष प्राऽलिर् भूत्वा याचते त्वां दशाऽऽननः । यः प्र-भुश् चैव भर्ता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम् ।।२३॥ [२६ २१] एवम् उक्ता तु सा रम्भा वेपन्ती प्राऽञ्जलि: स्थिता । अब्रवीन् नाऽहंसे राजन् याचितुं त्व गुरुर् हि मे ॥२४॥ [२७ २२] स्नुषाऽहं तव राजेन्द्र तत्त्वम् एतद् ब्रवीमि ते । N] अन्येभ्योऽपि त्वया रक्ष्या नाऽहंसे वक्तुम् ईदृशम् ॥२५॥ [२८ N] अब्रवीत् तां दश-ग्रीवश् चरणाऽधोमुखों स्थिताम् । [२९पू २३पू] सुतस्य कस्य मे भार्या येन त्वं मत्-स्नुषाऽप्सराः ॥२६॥ [३०पू N] इन्द्र-जित् त्व् अति-कायो वा यो वाऽन्यः स नि-गद्यताम् [N २३उ] बाढम् इत्य् एव तं चाऽऽह रम्भा कमल-लोचना ॥२७॥ [३०उ धर्म-तस् ते सुतस्याऽहं भार्या राक्षस-पुङ्गव । २४] पुत्रः प्रिय-तरः प्राणैर् भ्रातुर् वैश्रवणस्य ते । ख्यातोऽयं त्रिषु लोकेषु नल-कूबर इत्य् असौ ॥२८॥ [३१ २५] धर्म-तो यो भवेद् विप्रः क्षत्रियो वीर्य-तो भवेत् । क्रोधेनाऽस्त्य् अग्निना" तुल्यः क्षान्त्या च वसुधोपमः॥२९॥[३२ २६] तस्याऽस्मि कृत-सङ्केता लोकपाल सुतस्य वै । तम् उद्-दिश्य हि मे सर्व वि-भूषणम् इद कृतम् ॥३०॥ [३३ २७] तथा तत्र हि नाऽन्यत्र सर्व" मे प्रति-तिष्ठति । हेतुनाऽनेन" मा राजन् मोक्तुम् अर्हस्य् अरिंदम ॥३१॥ [३४ २८] स हि सम्प्रति धर्माऽऽत्मा मत्-प्रतीऽऽक्षोऽव-तिष्ठते । तन् न वि-नं सुतस्येह कर्तुम् अर्हसि मुश्च माम् ॥३२॥ [३५ १. च भ-त्य तु पश्य | ल,-स्यैव यस्य । २. अराव ल ल ब- म्यतु । प्र-विश्रामय | ३. ल-रोहा । ४. अ रावल, ल२ लब-'तटम् | ५.च-शुभे । ६. ब-वर्ज-कालेषु । ७. च-नास्ति | ८.च-°षा भवेत् । ९. अ च लर-तरैः । १०. अ भल,-वर्ज-क्रोधो यस्याग्निना । ११. भर-भावो। १२. च भ, भ२ प्र-तेन सत्येन | ल,-धर्मेण तेन | १३. अरा, बललमे ॥

·उत्तर-काण्डम् ३२ । ४४ । २९] सद्भिर् आ-चरितं मागं गच्छ राक्षस-पुङ्गव । माननीयो मया हि त्वं लाडनीया तथाऽस्मि ते ॥३३॥ [३६ ३०] एवं ब्रुवाणां रम्भां तां धर्माऽर्थ-सहितं वचः । [३९पू निर्-भयं राक्षसो मोहात् प्रति-गृह्य बलाद् बली । [N ३१] काम-मोहाऽभिसन्तप्तो मैथुनायोपचक्रमे ॥३४॥ [३९उ सा वि-मुक्ता भयाद् रम्भा भ्रष्ट-माल्याऽन्तराऽम्बरा । ३२] गजेन्द्राऽऽक्रीड-मथिता वापीऽवाऽऽकुलतां गता ॥३५॥ [४० सा वेपमाना लज्जन्ती रम्भा कृत-कराऽञ्जलिः। ३४] पादयोः पतिता गत्वा ततो वैश्रवणाऽऽत्मजम् ॥३६॥ [४२ तदा ध्वस्तां तु तां दृष्ट्वा महाऽऽत्मा नल-कूवरः । ३५] अब्रवीत् किम् इदं भद्रे पादयोः पतिताऽसि में ॥३७॥ [४३ सा तु निः-श्वसमाना च वेपमाना कृताऽञ्जलिः । ३६] तत्र तस्य यथा-तथ्यम् आ-ख्यातुम् उप-चक्रमे ॥३८॥ [४४ एष देव दश-ग्रीवः प्राऽऽप्तो गन्तुं त्रि-विष्टपम् । ३७] तेन सैन्य-सहायेन नि:-शेष परि-णेष्यते ॥३९॥ [४५ आयान्ती तेन दृष्टाऽस्मि त्वत्-सकाशम् अरिंदम । ३८] गृहीत्वा चाऽपि पृष्टाऽस्मि कस्य त्वम् इति रक्षसा ॥४०॥ [४६ मया तु तथ्यं कथितं पृच्छतो रावणस्य है। ३९] काम-मोहात् तु तत् सर्व न स वाक्यं शृणोति मे ॥४१॥ [४७ याच्यमानो मया देव स्नुषाऽहं तव चेति । ४०] तत् सर्व पृष्ठ-तः कृत्वा बलात् तेनाऽस्मि धर्षिता ॥४२॥ [४८ एतद् विदित्वा तत् सर्व" मम धन्तुम् इहाऽर्हसि । ४१] नाऽपि तुल्यं बलं देव स्त्रियाश् च पुरुषस्य च ॥४३॥ [४९ एतच् छ्रुत्वा तु सं-क्रुद्धस् तदा चैश्रवणाऽऽत्मजः। ४२] धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं सम्प्र-विवेश ह ॥४४॥ [५० १. भ-वर्ज-पूर्व । २. भ,-अभिगृह्य | ३ अरा, ल, लब-बाष्प- न्याकु० । ४. ल,-तदाधस्तां । ५. ब-किम् । ६. भ,-प्रांजलिस्तत्र सा सती। च भर रा, प्र-°ना च प्रांजलिः । ७. अ-रेण | ८ अ य ल ब-परिनेष्यते । च-परिशास्यते | भ, भ, ल, प्र-परिणम्यते । ९. अ ल,-चास्मि । १०. च- नास्ति । ११. अराव ल, ल ब प्र-च । १२. च-नास्ति | भ.- वा सर्व त्वं । ल-एतच्छुत्वा तु° । १३. च भ भ, प्र-ह । १४. प्र-नास्ति ।। - ·११८ वाल्मीकीय-रामायणम् । गुरोस् तत् कर्म वि-ज्ञाय तदा वैश्रवणाऽऽत्मजः । ४३] मुहूर्त रोप-रक्ताऽक्षस् तोयं जग्राह पाणिना ॥४५॥ [५१ गृहीत्वा सलिलं दिव्यम् उप-स्पृश्य यथा-विधि । ४४] शापं तस्योत्-ससर्जाऽथ राक्षसस्य सु-दारुणम् ॥४६॥ [५२ अ-कामा तेन यस्मात् त्वं बलाद् भद्रे प्र-धर्षिता । ४५] तस्मात् स युवतीः सर्वा नाकामा धर्षयिष्यति ॥४७॥ [५३ यदा य् अ-कामा दुष्टाऽऽत्मा धर्षयिष्यति योषितः । ४६] तदाऽस्य सप्त-धा मूर्धा फलिष्यति न सं-शयः ॥४८॥ [५४ तस्मिन् प्र-मुक्ते शापे तु ज्वलिताऽग्नि-सम-प्रमे। ४७] देव-दुन्दुभयो नेदुः पुप्प-वृष्टिः पपात ह ॥४९॥ ब्रह्मणा च वि-मुक्तोऽत्र हासस् तुष्टाश् च देवताः । ४८] ज्ञात्वा लोक-गतीः सर्वास् तस्य मृत्युं च रक्षसः ॥५०॥ [५६पू श्रुत्वा तु स दश-ग्रीवस् तं शापं लोम-हर्षणम् । ४९] नारीषु मैथुनी-भावं नाऽकामास्व अभ्य्-अगच्छत ॥५१॥ [५७ इत्यारे रामायण उत्तर काण्डे रावण-शापो नाम द्वात्रिंशः सर्गः ॥ ३२॥ [वं-३५] = [त्रयस्त्रिंशः सर्गः] = [दा-२७] कैलासं लवयित्वा तु दश-ग्रीवः स राक्षसः । १] आ-ससाद महा-तेजा इन्द्र-लोकं निशा-चरः ॥१॥ [१ तस्य राक्षस-सैन्यस्य समन्ताद् उप-यास्यतः । २] देव-लोकं गतः शब्दो भिद्यमानाऽर्णवोपमः ॥२॥ [२ श्रुत्वा तु रावणं प्राऽऽप्तम् इन्द्रश् चलित आसनात् ।' ३] स देवान् अब्रवीच छक्रः सर्वान् एव समा-गतान् ॥३॥ [३ आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश् च स-मरुद्गणाः । ४] सज्जी-भवन्तु युद्धाय रावणस्य दुर्-आत्मनः ॥ ४॥ [४ १. प्र-नास्ति | २. च भ, भ,-र्ताद् । ३. च भर-नास्ति । ४. च- स्फुटिष्यति । भ, ल-फटिष्यति | ५. च भ२ रा.-प्रभः। ६. भ, भर ल, व-च । ७. च भ, भ, कैलाशं । ८. ल-तं लंघयित्वा । प्र-वर्ज-त्वा स । ९. अराल लल ब-नास्ति ।।

·उत्तर-काण्डम् ३३ । १८ । ११९ त एवम् उक्ताः शक्रेण देवाः शक्र-समा युधि । ५] अनह्यन्त महा-सत्त्वा युद्ध-श्रद्धा-समन्विताः ॥५॥ [५ इन्द्रोऽपि दीनः सं-त्रस्तः स ययौं रावणं प्रति । ६] विष्णोः समीपम् आ-गम्य इदं वचनम अब्रवीत् ॥६॥ [६ विष्णो कथं करिष्यामो रावणं राक्षसं प्रति । ७] असौ हि बल-वान् रक्षो युद्धाऽर्थम् अनु-वर्तते ॥७॥ [७ वर-दानेन बल-वान् न खल्व् अन्येन हेतुना । ८] स च सत्यो वरः कार्यो यो दत्तो वै स्वयं-सुवा ॥८॥ [८ तद् यथा न-मुचिर् वृत्रो बलिर् नरक एव च । ९] त्वद्-बलं समव-ष्टभ्य मया दग्धास तथा कुरु ॥९॥ [९ न ह्य अन्यो देव-देवेश त्वाम् ऋते मधुसूदन । १०] गतिः पराऽयणं वाऽस्ति त्रैलोक्ये स-चराऽचरें ॥१०॥ [१० त्वं हि नारायणः श्रीमान् पद्म-नाभः सनातनः। ११] त्वया मे स्थापिता लोकाः शक्रश् चाऽहं प्र-भुः कृतः॥११॥ [११ तथाऽऽख्याहि यथा-तत्त्वं देव-देव' मयि स्वयम् । १२] असि-चक्र-सहायस् त्वं योत्स्यसे रावणं प्र-भो ॥१२॥ [१३ एवम् उक्तः स शक्रेण देवो नारायणः प्रभुः । १३] अब्रवीन् न परि-त्रासः कर्तव्यः श्रूयतां च मे ॥१३॥ [१४ न तावद् एष दुष्टाऽऽत्मा शक्यो जेतुं सुराऽसुरैः । १४] हन्तुं युधि समासाद्य वर-गुप्तः स्वयं-भुवा ॥१४॥ [१५ सर्व-था तु महत् कर्म करिष्यति रणोत्कटः । १५] राक्षसः पुत्र-सहितो दृष्टम् एतत् पुरा-तनैः ॥१५॥ [१६ यत् तु मां भाषसे शक्र युध्यस्वेति सुरोचम । १६] नाऽहं तु प्रति-योत्स्येऽद्य रावणं राक्षसं युधि ॥१६॥ [१७ नाऽहत्वा सम्-अरे शत्रून् विष्णुः प्रति-निवर्तते । १७] दुर्लभश् चैव कामोऽध वर-गुप्ताद् धि रावणात् ॥१७॥ [१८ प्रति-जानामि देवेश त्वत्-समीपे शत-क्रतो । १८] राक्षसस्याऽहम् एवाऽत्र भविष्ये मृत्यु-कारणम् ॥१८॥ [१९ १. च-संययौ । २. ल,-वर्ज-तद् बलं । ३. अल-च चरा । ४. प्र-देवदेवो यसि । ५: भ,-वर्ज-योत्स्येऽहं । ६.भ,-दिष्टम् । ७. भ,-वनम् । ८. अल-प्रतिपस्येच ॥

·१२० वाल्मीकीय-रामायणम् । अहम् एनं नि हत्याऽऽशु राक्षसं स-पुरःसरम् । १९] देवान्' आ-नन्दयिष्यामि लोक-पालैः समन्वितान् ॥१९॥ [२० एतत् ते कथितं तत्त्वं देव-राज शची-पते । २०] युध्यस्व विगत-त्रासः सुरैः सह महाऽऽत्मभिः ॥२०॥ [२१ ततो रुद्राः सहाऽऽदित्या वसवो मरुतोऽश्विनौ । N] सं-नद्धा निर्-ययुस् तूर्ण राक्षसान् अभि-तः पुरा(१२:)॥२१॥ [२२ एतस्मिन्न् अन्तरे नादः शुश्रुवे रजनी-क्षये । २१] तत्र रावण-सैन्यस्य प्र-बुद्धस्य समन्ततः ॥२२॥ [२३ ततः सम्-अभवद् युद्धं देव-दानव-रक्षसाम् । २४] घोरं तुमुल-निर्हादं नानाप्रहरणोद्यतम् ॥२३॥ [२६ एतस्मिन्न अन्तरे शूरा राक्षसा भीम-विक्रमाः। २५] युद्धाऽर्थम् अभ्य्-अवर्तन्त सचिवा रावणस्य ते ॥२४॥ [२७ मारीचश् च प्र-हस्तश् च महापार्श्व-महोदरौ । २६] अ-कम्पनो नि-कुम्भश् च शुकः सारण एव च ॥२५॥ [२८ सं-हादिर् धूम-केतुश् च महा-दन्तों महाऽऽननः । २७] जम्बु-माली महा-नासो विरूपाऽक्षश् च राक्षसः ॥२६॥ [२९ ते दैवत-बलं सर्व नाना-प्रहरणैः शितैः। २९] व्य्-अध्वंसयन्त सं-क्रुद्धाः सह तैः क्षणदा-चरैः ॥२७॥ [३२उ तद् दैवत-बल राम हन्यमानं निशा-चरैः । N] अ-गुन्नं सर्व-तो दिग्भ्यः सिंह-नुन्ना यथा मृगाः ॥२८॥ [३४ एतस्मिन्न अन्तरे राम वसूनाम् अष्टमो वसुः । ३०] सावित्र इति वि-ख्यातः प्र-विवेश रणाऽजिरम् ॥२९॥ [३५ १. अप्र-वर्ज-देवता नंद | २. अ-वर्ज-ज्ञात्वा कालमुपागतम् । ३. म ल-नास्ति 1४. लर-धर्ज-प्रयुद्धस्य । ५. अतः परमधिकः पाठः-प्र-ते प्रयाता महावीर्या अन्योन्यमभिवीक्ष्य च । संग्रामे वाभिमुखा अभ्यवर्षत वृष्टिवत् ॥ ततो देवतासैन्यं संक्षोभ्य समजायत । तदा स्वयं महासैन्यं दृष्ट्वा परमर्द्ध- गम् । ६. भ, म.-राक्षसस्य । ७.च भ, भर-देष्ट्रो | ८. अतः परमधिक: पाठः-च भ, भर प्र-सुप्तनो यक्षकोपश्च दुर्मुखो दूषणः खरः । त्रिशिराः करवीराक्षः सूर्यपुषश्च राक्षसः । एतैः सर्वैर्महावीर्यवृतो राक्षसपुंगवः ।। भतोऽधिकच-भ, प्र-रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह । ९ भ भ.- स। १०. रा, ल.प्र-धर्ज-"यत । ११. च भ, भर-डैः। १२. च भ, भर- बर्ज-संगताः क्षणदाचराः । १३. च-नास्ति । १४. प्र-विभुः । १५. अ-रे ।।

·उत्तर काण्डम् ३३ । ४१ । १२१ देवैः परि-वृतो हृष्टैर् नानाप्रहरणोद्यतैः । ३१] त्रासयन् शत्रु-सैन्यानि प्र-विवेश' रणाऽजिरम् ॥३०॥ [३६ ततो युद्धं सम्-अभवत् सुराणां सह राक्षसैः । ३३] क्रुद्धानां जयम् इच्छूनां सम्-अरेष्व् अ-निवर्तिनाम् ॥३१॥ [३८ ततस् ते राक्षसाः शूग देवानां प्र-मुखे स्थिताः। ३४] नाना-प्रहरणैर् देवाञ् जघ्नुः शत-सहस्र-शः ॥३२॥ [३९ राक्षसान् अपि ते देवा महा-वीर्याः स्व-तेजसा । ३५] समेत्य नि-शितैः शस्त्रैर् नयन्ति यम-सादनम् ॥३३।। [४० एतस्मिन्न् अन्तरे राम सु-माली स तु राक्षसः । ३६] नाना-प्रहरणः क्रुद्धो रणम् एकोऽम्य्-अवर्तत ॥३४॥ [४१ स दैवत-चलं सर्व दिव्यैः प्र-हरणैः शतैः। ३७] वि-ध्वंसयति वै देवान्' वायुर् जल-धरान् इव ॥३५॥ [४२ ते महा-दानवा (१)श् चैव शूल-वर्षेः सु-दारुणैः । ३८] पात्यमानाः सुराः संख्ये व्य्-अतिष्टन्त वि-भीषणाः॥३६॥ [४३ ततो वि-द्राव्यमानेषु तेषु देवेषु मालिना। ३९] वसूनाम् अष्टमः संख्ये सावित्रः पर्यव-स्थितः ॥३७॥ [४४ स ततोऽस्त्रैर् अनेकैश् च प्र-हरन्तं निशा-चरम् । ४०] वि-क्रम्य स वसुः क्रुद्धो वारयामास राक्षसम् ॥३८॥ [४५ ततो युद्धं महत् तत्र राक्षसाऽमर-मुख्ययोः । ४१] सु-मालिनो वसोश् चैव भीरूणां भय-वर्धनम् ॥३९॥ [४६ ततस् तस्य महा-बाणैर् वसुना सु-महाऽऽत्मना । ४२] सु-महान् सन्-नाग-रथः क्षणे तस्मिन् नि-पातितः॥४०॥ [४७ तं हत्वा सं-युगे तस्य रथं बाण-शतैस् तथा । ४३] गदाम् अस्य" वधाऽर्थाय वसुर् जग्राह पाणिना ॥४१॥ [४८ १. प्र-प्रजाकाल इवान्तकः । भा-प्रजाकाल इवातुरः। भर-जिरे । २. अ रा, ल, ल, व-नास्ति | अतः परमधिकः पाठः-प्रभ-अथापरी महावीयौँ त्वा पूषा च दंशितौ । निर्भयौ सह सैन्येन प्रविष्टौ तु ततो युधि.।। ३. च भर भर-अथ। ४.भ, भर-संयुगेप्च् । ५. भ प्र-वर्ज-नास्ति । ६. च भ, भ, प्र-रक्षेन्द्रो । ७. भ,-'नि च । ८. अभ, ल, ल, ल, ब-सुरैः। ९. अ- भृगूणां । १०. भ. भ. ब-पनगरथः । ११. च भभ:-ततः । प्र-तदा । १२. च भ, भर-तस्य ।।

·१२२ वाल्मीकीय-रामायणम् । तां प्र-दीप्तां महा-वेगां काल-दण्ड-निभा गदाम् । ४४] तस्य मूर्धनि सावित्रः पातयामास रक्षसः ॥४२॥ [४९ स तस्योपरि चोल्काऽऽभा नि-पतन्ती तदा बभौ । ४५] इन्द्र-प्रयुक्ता राजन्ती गिरेर् इव महाऽशनिः ॥४३॥ [५० तस्य नैवाऽस्थि कायो वा मांसं रुधिरम् एव च । ४६] दृश्यते गदया भस्म-कृतः स नि-पपात' ह ॥४४॥ [५१ सु-मालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना राक्षसा भयात् । ४७] दुद्रुवुः सहिताः सर्वे क्रोशमानाः समन्त-तः ॥४५॥ [५२ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे सुमालि-बधो नाम त्रयस्त्रिंशः सर्गः ॥ ३३ ॥ لا [वं-३६ ] = [चतुस्त्रिंशः सर्गः =[दा-२८] सु-मालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्म-सात् कृतम् । १] वि-द्रुतं चाऽपि तत् सैन्यं लक्षयित्वाऽदितं शरैः ॥१॥ [१ ततः स बल-वान् क्रुद्धो रावणस्य सुतस् तदा । २] निवर्त्य राक्षसान् सर्वान् मेघ-नादो व्यव-स्थितः ॥२॥ [२ स रथेन महाऽhण काम-गेन महा-रथः । ३] अभि-दुद्राव तत् सैन्यम् अग्निः कक्षम् इव ज्वलन् ॥३॥ [३ ततः प्र-विशतस् तस्य विविधाऽऽयुध-धारिणः । ४] व्य-अद्रवन्त दिशः सर्वा दर्शनाद् एव देवताः॥४॥ [४ नत्व् अस्य कश्-चित् प्र-मुखो" बभूवाऽन्यो"युयुत्सतः। ५] दृष्ट्वा तु देवान् सं त्रस्तांस्ततः शक्रोऽब्रवीत् सुरान् ॥५॥[५ न भेतव्यं न भेतव्यं निवर्तध्वं रणे सुराः। ६] एष गच्छति मे पुत्रो युद्धाऽर्थम् अ-पराजितः ॥६॥ [६ १. च भ, भ, ल, प्र-भाननाम् । २. भ, भर-पतंतीव । ३. अल- वर्ज-यथाशनिः । ४.प्र-वर्ज-नैवास्ति । ५. टि.-व्यभाव भाषः । ६. च भर -सचिप | ७. च भ, भ.-सुरैः। ८. अलर-भगवान् । ९. अ रा ल. ल-महाश्वेन । १०. च भ, भर-तस्य | ११. भ, भ.-खे । १२. अल- बभौ चान्यो । १३. च भर भर ब ल प्र-तत्र । १४. भर-वचः॥

·उत्तर-काण्डम् ३४ । १९ । १२३ ते शक्र-वचनं श्रुत्वा देवाः शत्रु-चलाऽदिताः । N] पुनर नि-वृत्ता युद्धाय नानाप्रहरणोद्यताः ॥७॥ [N ततः शक्र-सुतो देवो जयन्त इति वि-श्रुतः । ७] रथेनाऽद्भुत-युक्तेन सं-ग्रामं सोऽभ्य-अवर्तत ॥ ८॥ [७ ततस् ते त्रि-दशाः सर्वे परि-चार्य शची-सुतम् । ८] रावणस्य सुतं युद्धे समा-साद्याऽव-तस्थिरे ॥९॥ [८ तेषां युद्धं सम्-अभवद् देव-दानव-रक्षसाम् । ९] शक-पुत्रस्य शूरस्य राक्षसेन्द्र-सुतस्य च ॥१०॥ [९ ततो मातलि-पुत्रस्य गो-मुखस्य स रावणिः । १०] सारथेर् अथ कायात् तु क्षणेनाऽपातयच् छिरः ॥११॥ [१० शची-पुत्रस् त्व् अपि तथा जयन्तस् तस्य सारथः । ११] तं चैव रावणिं क्रुद्धः समन्तात् प्रत्य्-अविध्यत ॥१२॥ [११ स तु क्रोधात् सु-संरब्धों रक्ताऽन्त-नयनस् ततः। १२] रावणिः शक्र-पुत्रं तं शर-वर्षेर् अवाऽकिरत् ॥१३॥ [१२ १३पू] ततो नानाऽऽयुधान्य आशु शित-धाराणि सं-युगे । [१३पू नाना-प्रहरणान्य आशु गदा-खड्ग-परश्वधान् । १४] शैल-शृङ्गाणि च तदा पातयामास रावणिः ॥१४॥ [१४ ततःप्र-व्यथिता लोकास् तमश् च महद् आऽविशत् । १५] अस्य रावण-पुत्रस्य शक्र-सैन्यानि नि-नतः ॥१५॥ [१५ ततस् तद् दैवत-बलं समन्तात् स-शची-सुतम् । १६] बहु-प्रहार-मध्य-स्थं समन्ताच् छर-पीडितम् ॥१६॥ [१६ नाऽभ्य्-अजानात् तदाऽन्योऽन्यं रक्षो वा देवताऽपि वा। १७] तत्र तत्र विपर्य-अस्तं समन्तात् पर्य-अधावत ॥१७॥ [१७ देवा देवान् नि-जनुश् च राक्षसा राक्षसांस् तथा । १८] ते मोह-तमसाऽऽच्छन्ना निवर्तन्ते तथाऽपरे ॥१८॥ [१८ एतस्मिन्न् अन्तरे वीरः पुलोमा नाम वीर्य-वान् । १९] दैतेयस् तेन सं-गृह्य पुलोना चाऽति-वाहितः ॥१९॥ [१९ १. अरा ल, ल ब प्र-शचीपतिम् । २. च भ, भ, प्र-शिरः कांचनकुंड- लम् । ३. च भ, भर-वर्ज-थि। ४. भ.-च क्रोधात्सुसंरब्धात् । ५. भ,-नानाख। ६. अल--वर्ज-आभवत् । ७.च भ, भर-सैन्यस्य । ८. अल-बाहुमा चम, भ,-रमश्वस्थं । ९, भ, संमोहात्तु समाच्छना। १०.अभाल, ल प्र-दैत्येयस्॥

·१२४ वाल्मीकीय-रामायणम् । स सं-गृह्य तु दौहित्रं प्र-विष्टः सागरं तदा । २०] आर्ता(?यको)ऽथ सहि तेनाऽऽसीत् पौलोमीत्येन(१व) सा शची॥२०॥ प्रणान् सम् ईक्ष्य च तदा जयन्तस्याऽति-दारुणान् । २१] व्यथिताश् चाऽप्रहृष्टाश् च व्य-अद्रवन्त भयाऽदिताः ॥२१॥ [२१ रावणिश् चाऽपि सं-हृष्टो बलैः परि-वृतः स्वकैः । २२] अभ्य-अधावत् ततो देवान् मुमोच स महा-स्वनम् ॥२२॥ [२२ ज्ञात्वा प्रणाशं पुत्रस्य देवतानां च वि-क्रियाम् । २३] मातलिं प्राऽऽह देवेन्द्रो रथः समुप-नीयताम् ॥२३॥ [२३ स तु दिव्यो महा-भीमः सज्ज एव महा-रथः । २४] उप-स्थितो मातलिना वाह्यमानो महा-रथः ॥२४॥ [२४ ततो मेघा' रथे' तस्मिस् तडिद्-गुण-धराः स्वयम् । २५] अग्र-तो वायु-चपला गच्छन्ति च नदन्ति च ॥२५॥ [२५ नाना चाधान्य अवाद्यन्त स्तुतयश् च समा-हिताः । २६] नृत्यद्भिश् चाऽप्सरः-सङ्घर् निर्यातस्' त्रिदशेश्वरः॥२६॥ [२६ रुदैर् वसुभिर् आदित्यैर् ऋषिभिः स-मरुद्गणैः । २७] वृतो नाना-प्रहरणैर् निर्-ययौ त्रिदशाऽधिपः ॥२७॥ [२७ निर्-याणे चाऽपि शक्रस्य परुषः पवनो ववौ । २८] भास्करो निष्-प्रभश् चाऽऽसीन् महोल्काश् च प्र-पेदिरे॥२८॥[२८ एतस्मिन्न् अन्तरे शूरो दश-ग्रीवः प्रतापवान् । २९] आ-रुरोह रथं दिव्यं निर्-मितं विश्व-कर्मणा ॥२९॥ [२९ पन्न-गैः स-महानागैर वेष्टितं लोम हर्षणम् । ३०] येषां निःश्वास-वातेन दीप्यते स-चराऽचरम् ॥३०॥ [३० दैत्यैर् निशा-चरैः शूरै रथः स परिचारितः । ३१] समराऽभिमुखो दिव्यो महेन्द्रं चाऽभ्य्-अवर्तत ॥३१॥ [३१ पुत्रं तं वारयित्वा च स्वयम् एव व्यव-स्थितः । ३२] सोऽपि युद्धाद् विनिष्-क्रम्य रावणिः समुपाऽविशत् ॥३२॥ [३२ १. अ भ, रा-वर्ज-सा | २. अ-वर्ज-पौलोमी येन | ३. अ-वर्ज- सम्प्रेक्ष्य । ४. अ, रा, ल प्र-रथं । ५. अ रा ल. ल ब-°घरवे । ६. लड- निर्ययो । ७. च भ, भ, प्र-च म°१८. रालप्र-धर्ज-निश्वास |९. च भ.. भ, प्र-प्रदीप इव सर्वतः । १०. भ.-सर्वैः॥ । ।

·: : उत्तर-काण्डम् ३४ । ४५ । १२५ ततो' युद्धं प्र-वृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह । ३३] नाना-शस्त्र-विवष्णां मेघानाम् इव सं-युगे ॥३३॥ [३३ कुम्भ-कर्णश् च दुष्टाऽऽत्मा नानापहरणोद्यतः । ३४] समुपाऽयात् तदा युद्धे गच्छन्न् एवाऽप्य असौ वली॥३४॥ [३४ हस्त-पादैः शिला-वृक्षः शक्ति-तोमर-सायकैः । ३५] येन तेनैव सं-क्रुद्धस् ताडयामास वै परान् ॥३५॥ [३५ स तु रुद्रैः समा-गम्य वसुभिश् च तथा वि-भो। ३६] प्र-युद्धं तैश् च सं-ग्रामे कृतम् अस्त्र-निरन्तम् ॥३६॥ [३६ असृग्-व्याप्तः कुम्भ-कर्णस् तदा शस्त्राऽऽचितो वभौ। N] सहैव विद्युत्-स्तनितो' धाराभिर् इव तोय-दः ॥३७॥ [३७ ततस् तद् राक्षसं सैन्यं दैवतैः स-मरुद्गणैः । ३७] रणे व्य्-अद्राव्यत' मुहुर् नाना-प्रहरणैस् तदा ॥३८॥ [३८ के-चिद् विनि-हता भूमौ व्य्-अचेष्टन्त तथा परे । ३८] वाहनेष्व् अव-सक्ताश् च स्थिता एवाऽऽयते रणें ॥३९॥ [३९ यथा नागान् खरान् उष्ट्रान् पन्न-गांस्तुर-गांस् तथा । ३९] शिशु-मारान् वराहांश् च पिशाच-बदनांस् तथा ॥४०॥ [४० आ-लिङ्गय बाहुभिस् तांस तान् विष्टब्धाः केचिद् आ-हवे । ४०] दैवतैः सह संरब्धा राक्षसा वि-ललम्बिरे ॥४१॥ [४१ चित्र-कर्म इवाऽऽभाति स तेषां रण-संप्लवः । ४१] नि-हतानां प्र-विद्धानां राक्षसानां मही-तले ॥४२॥ [४२ तोय-शोणित-विस्यन्दा कङ्क-कूर्म-समाकुला ४२] प्र-वृत्ता संयुग-तले शस्त्र-ग्राहचती नदी ॥४३॥ [४३ एतस्मिन्न अन्तरे क्रुद्धो दश-ग्रीवः प्रताप-वान् । ४३] निर्-ईक्ष्य तद् वलं सर्व दैवतैर् विनि-पातितम् ॥४४॥ [४४ सोऽथ तत् प्रति-गृह्याऽऽशु प्र-वृद्धं सैन्य-सागरम् । ४४] देवताः समभि-नंश् च शक्रम् एवाऽभ्य्-अवर्तत" ॥४५॥ [४५ १. अल-ततो युद्धे प्रवृत्ते तु । प्र-युद्ध प्रवृत्तं तु तदा। २. अभद भर ल, ब प्र-तु| ३. च भ, भ,-शस्त्रं नि | ४. भ, शस्त्रादितो । ल ब- शस्त्रादिभिर् | ५. च भर भा-सहाकवि । दि. बस.। ६. अ-विद्रावितं । ७. अरा, ल ल लड-व्याचे । ८. च भर-स्थिता एवापरे रणे | भ-स्थिरवा .चैवोपपेदिरे । ९. च भ, भ,-वर्ज-संभवः । १०. भ, भ--विस्पन्दा । ११. च भ-अधावत ॥

·१२६ वाल्मीकीय-रामायणम् । ततः शक्रो महच्चापं व्य्-अस्फारयद् अनु-उत्तमम् । ४५] यस्य विस्फार-शब्देन स्वनन्तीऽव दिशो दश ॥४६॥ [४६ तद् वि-कृष्य महच् चापम् इन्द्रो रावण-वक्षसि । ४६] नि-पातयामास तदा शरान् पावक-सन्निभान् ॥४७॥ [४७ तथैव च महाबाहुर् दश-ग्रीवो व्यव-स्थितः । ४७] शक्रं कार्मुक-निर्मुक्तः शर-वर्षेर् अवाऽकिरत् ॥४८॥ [४८ ततस् तेषां प्र-वृद्धानां बाण-वर्षेः समन्ततः । ४८] नाऽज्ञायत तदा किं-चित् सर्व हि तमसाऽऽवृतम् ॥४९॥ [४९ इत्या रामायण उत्तर-काण्ड इन्द्र-रावण-समागमो नाम चतुस्त्रिंशः सर्गः ॥३४॥ [वं-३७] [पञ्चत्रिंशः सर्गः] = [दा-२६] ततस् तस्मिस् तमो-भूते राक्षसा दैवतैः सह । [१पू १] प्र-युद्धान् स्वान् परांश चैव पोथयन्तो वि-चक्रमुः॥१॥ [N चक्र-शूल-गदा-बाणास तोमराऽशनि-शक्तयः । [N N] राक्षसाऽमर-निर्मुक्ताः सूदयन्तीऽतरेतरम् ॥२॥ [१उ ततो दैवत-सैन्येन राक्षसानां महद् बलम् । N] दिशः प्र-द्रावितं युद्धे सर्व नीतं यम-क्षयम् ॥३॥ [२ तस्मिस् तमसि दुर्-धर्षे मग्ना दैवत-राक्षसाः। २] अन्योऽन्यं न प्र-पश्यन्ति त्रीज् जनान् वर्ण्य केवलम् ॥४॥ [३ शक्रं च रावणं चैव रावणिं च महा-बलम् ।' ३] सर्व तद् धि च ते तत्र पश्यन्ति स्म स्व-तेजसा ॥ ५॥ [४ स तु दृष्ट्वा बलं सर्व दैवतैर् विनि-पातितम् । ४] क्रोधम् आऽहारयत् तीवं दश-ग्रीवो ननाद च ॥६॥ [५ स क्रोधात् सूतम् आहेदं स्यन्दनं सूत वाहय । ५] पर-सैन्यस्य मध्येन यावद् अन्तं न याम्य अहम् ॥७॥ [६ १. अतः परमधिकः पाठः-प्र-उग्रं परमधृष्टं च भयदं सर्वविद्विषाम् । २. च भ, भर-कविभ्रष्टै । प्र-कवितस्तैः । ३. च भ, भ,-दिशं प्रस्थापितं । ४. च भ, भर-केवलं तु जनास्त्रयः । ५. च भ, भर-इन्द्रस्तु रावणश्चैव रावणिः सुमहाबलः । ६.च भरभर-तमम् । ७. अ-तदा ।।

·उचर-काण्डम् ३५ । १९ । १२७ अद्यैतान् दैवतान् सर्वान् सम्-अरे विक्रमेण हो । ६] शर-वर्ष-महावर नयामि यम-सादनम् ।।८।। [७ अहम् इन्द्रो भविष्यामि धन-दो वरुणोपमः । ७] देवता विनि-यम्याऽहं स्थापयिष्यामि चाऽपरान् ।।९॥ वि-पादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् । [८ ८] द्विः खलु त्वां ब्रवीम्य एष यावद् अन्तं न याम्य अहम् ॥१०॥ [९ अयं हि नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे क्यम् ९] नयस्व मां सूत-वर उद्-अयो यत्र पर्वतः ॥११॥ [१० स सूतस् तद्-वचः श्रुत्वा सद्-अश्वान्' वात-रहसः। १०] आ-दिदेशाऽथ शत्रूणां मध्येनैव स सारथिः ॥१२॥ [११ तस्य तं निश्चयं मत्वा शक्रो देव-वरस् तदा । ११] स्थ-स्थः समर-स्थाः स देवता इदम् अब्रवीत् ॥१३॥ [१२ सुराः शृणुत मे सर्वे यन् मह्यम् इह रोचते । १२] रावणो जीवमानोऽयं साधु रक्षो नि-गृह्यताम् ॥१४॥ [१३ एष ह्य् अति-रथः सैन्यं रथेन पवनौजसा । १३] गमिष्यति प्र-वृद्धोमिः सम्-उद्र इव पर्वसु ॥१५॥ [१४ नह्य एष हन्तुं शक्योऽद्य वर-दानात् स्वयं-भुवः । १४] तद् ग्रहीष्यामहे रक्षः सज्जी-भवत भो सुराः ॥१६॥ [१५ यथा बलि नि-गृयैतत्" त्रैलोक्यं भुज्यते मया । १५] तथैवाऽप्य् अस्य पापस्य नि-ग्रहो मम रोचते ॥१७॥ [१६ ततोऽन्यं देशम् आ-स्थाय शक्रः सं त्यज्य रावणम् । १६] अयुध्यत महा-तेजा राक्षसान् नाशयन् रणे ॥१८॥ [१७ उत्-तरेण दश-ग्रीवः प्र-विवेशोतरं द्रुतम् । १७] दक्षिणेन तु पार्थेन प्र-विवेश शत-क्रतुः ॥१९॥ [१८ १. च भव भइ-हि । २. च भ, भर-वै निहत्याहं । ३. च भ, भ.- तुरगांस्तान् मनोजवान् | ४. च भरभर-देवेश्वरस्तथा। ५. च भ, भर-स्थांस्तान् देवतान् । ६. च भ, भर-देवाः । ७. ल.-निगृह्य । ८. च भर भर-न चैव ९. चभ, भर-दानेन दर्पितः । ल, प्र-नारसुनिर्भयः। १०. अल,-ज्याम्यहं। ११. अ रा ल ल ल ब-यथावलं नि । च भ, भ-यथैव बलिमागृह्य । १२. च भ, भ.-एवमस्य हि । १३. च भ, भ.-महायुद्धे राक्षसं नाशयन् बलं । १४. च भरभर - वेशानिवर्तकः : ल प्र- वेशान्तरं द्रुतं ।।

·ततः स योजन-शतं १२८ वाल्मीकीय-रामायणम् । प्र-विष्टो राक्षसाऽधिपः। १८] देवानां तद् वलं कृस्त्रं वाण-वर्षेर् अवाऽकिरत् ॥२०॥ [१९ ततः शक्रो निर्-ईल्याऽथ प्र-तिष्ठन्तं स्व-कं वलम् । १९] न्य-अवर्तयद् अ-सम्भ्रान्तस्' तम् आ-वृत्य' निशा-चरम् ।।२१॥[२० एतस्मिन्न् अन्तरे नादो मुक्तो दानव-राक्षसैः। २०] हा हताः स्मेति तं दृष्ट्वा ग्रस्तं शक्रेण रावणम् ॥२२॥ [२१ ततो रथं समा-रुह्य रावणिः क्रोध-मूच्छितः । २१] तत् सैन्यम् अति-संक्रुद्धः प्र-विवेश सु-दारुणम्' ॥२३॥ [२२ स तां प्र-विश्य मायां तु दत्तां गो-पतिना पुरा । २२] अ-दृश्यः सर्व-भूतानां तत् सैन्यं समवाऽकिरत् ॥ २४॥ [२३ ततः स देवान् सं-त्यज्य शक्रम् एवाऽभ्य्-अधावत । २३] महेन्द्रश् च महा-तेजा न ददर्श" सुतं रिपोः ॥२५॥ [२४ विमुक्त-कवचस् तत्र वध्यते चाऽपि रावणिः । २४] दैवतैः सु-महावीर्यैर् न चकार स किं-चन ॥२६॥ [२५ स मातलिं हयांश् चैव लोडयित्वा शरोत्तमैः ।। २५] महेन्द्र" बाण-वर्षेण शीघ्र-हस्तो" ह्य् अवाऽकिरत् ॥२७॥ [२६ ततः शक्रो रथं त्यक्त्वा वि-सृज्य च स मातलिम् । २६] ऐरावत समा-रुह्य मृगयामास रावणिम् ॥२८॥ [२७ २७पू] स तु माया-चलो रक्षः प्र-हरंश् चाऽम्य-अवर्तत । [२८पू N] ह्रियमाणं शरौधेन महेन्द्रम् अ-मितौजसम् ॥ २९॥ [N N] ततस् तु मायया युद्धं दृष्ट्वैक रहितं रिपुम् । [N २७उ] इन्द्रं माया-परिक्षिप्तं कृत्वा तं प्राऽहरच्” छरैः ॥३०॥ [२८उ १. च भ, भर-देवतानां | २. च भ, भ.-प्रभग्नं तत् । रावल, प्र- प्रविष्टं तं । ३. च भरभर-न्तो दधार च | ४. च भर-राक्षस । ५. च भर भर-अभिसं । ६. च भ, भ--णः । प्र-हुताशनम् | ७. च भ, भर-रुद्रेण वै। ८. च भ, भर-प्रविवेश सुसंरब्धस्तश्च सैन्यमभिद्रवत् । ९. च भ, भर-स सर्वान्दैवतांस्त्यक्त्वा । १०. प्र-भ्यवर्तत । ११. च भर-नापश्यत । भव-नाव- मृश्यद् । १२. च म भरल, ल, प्र-°णः। १३. च भ, भर-इन्द्रजित्तायामास महेन्द्रं सहसारथिम् | १४. च भ, भ.-सुरेंद्रं । १५. रा ल ल ल प्र- °स्तोऽभ्यवाकि । १६. अ च भ, भ, ल.- वर्ण | १७. ल ब-चाभिवर्तते १८. च भ, भ.-नास्ति । १९. च भ, भर-स तत्र मायी बलवान् वीक्ष्यकं । २०. अ ल ल ब-तु प्राच भर भर-सम्प्रादवच् ।। - ·उत्तर-काण्डम् ३५ । ४० । १२९ स तं तदा परि-श्रान्तम् इन्द्रम् एको' हि रावणिः । २८] तयैनं मायया बवा स्व सैन्यम् अभि-तोऽनयत् ॥३१॥ [२९ तं तु दृष्ट्वा बलात् तस्मान् नीयमानं महा-बलम् । २९] महेन्द्रम् अ-मराः सर्वे किम् एतद् इति चुक्रुशुः ॥३२॥ [३० दृश्यते न स मायावी जित्वेन्द्रो येन नीयते । ३०] वलं रोदिति तत् सर्वे शक्रो दैव-बलाद् धृतः ॥३३॥ [३१ एतस्मिन्न अन्तरे घोरे सर्वे सुर-गणास्तदा । ३१] अभ्य्-अद्रवंस् तु सं-क्रुद्धा रावणि (?णं) क्रोध-मूच्छिताः । [३२ N] नाना-प्रहरणाः सर्वे वल-वन्तः सुरोत्तमाः ॥३४॥[N रावणस् तु समा-साद्य वस्व-आदित्य-मरुद्गणान् ।' ३२] न शशाक बले स्थातुं न योद्धं शत्रु-पीडितः ॥३५॥ [३३ तं तु दृष्ट्वा परि-श्रान्तं प्र-हारैर् जर्जर-च्छविम्" । ३३] रावणिः पितरं युद्धेऽदर्शन-स्थोऽब्रवीद् इदम् ॥३६॥ [३४ आ-गच्छ तात गच्छामो नि-वृत्य" रण-कर्म-तः। ३४] जितोऽयं विदितं तेऽस्तु स्व-स्थो भव गत-ज्वरः ॥३७॥ [३५ अयं हि सुर-सैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः । ३५] संगृहीतो मया शक्रो भग्न-मानाः सुराः कृताः ॥३८॥ [३६ यथेष्टं भुक्ष्व भोगांस् त्वं नि-गृहीतो रिपुस् तव । ३६] वृथा किं ते श्रमेणेह युद्धेनाऽद्य न वै फलम् ॥ ३९॥[३७ ततस् तद् दैवत-चलं नि-वृत्तं रण-कर्म-तः । ३७] तच्छ्रुत्वा रावणे वाक्यं स्व-स्थ एव दशाऽऽननः ॥४०॥ [३८ १. च भ, भ.-जिग्येऽथ । २. च भ, भर-धर्ज-तथैव । ३. च भव भ:-अभिनीतवान् । ४. च भ, भर-तेन । ५. च भ, भर-महारथम् । ६. च भभर-महेंद्रं देवताः सर्वाः किमिदं स्विस्यचिंतयन् । ७. च-वर्ज-स्विजिद् । ८. च भ, भर-तदभिमतः शूरः । ९. च भ. भ.-क्रुद्धः सर्व देवबलं । १०. च भ, भर-रावणि विमुखीकृत्य शरवरवाकिरन् । ११. च भ, भ.-नास्ति। १२. च भ, भर- स संग्राम योद्धं शत्रुभिरर्दितः । १३. च भ, भ, जर्जरीकृतम् । १४. अरा, ल, ल, ब-निवर्त । च भर-निर्वत्य । १५. च भ, भ.-कर्मणः । १६. च भ, भर-जितं नो | १७. अ-रणसै° 1१८. च भर भर-निगृ । १९. च भ-श्रमं कृत्वा युद्धमेतशिरर्थकम् । २०. अतः परमधिकः पाठःच भ, भर-वर्ज- पागच्छ दशग्रीव कृतकृत्योसि मानद । २१. च भ, भ२ ल-मणः । २२. च भ, भर-गता देवा यथागतम् ।।

·१३० वाल्मीकीय-रामायणम् । ३ प्र-भो । वीर्य-वांस् अथ' रण-विगत-ज्वर प्र-मुर् ३८पू] वि-जयम् अवाऽऽप्य निशाचराऽधिपः । N] स्व-शिविरम् उप-गम्य रावणः ३८३] स्व-सुतम् अवेक्ष्य च' वाक्यम् अब्रवीत् ॥४१॥ [३९ अति-बल-सदृशैः पराऽऽक्रमेर मम कुल-मान-विवर्धन तव हि सुत गुणेन ३९] त्रिदश-पतिस् त्रि-दशाश् च निर्-जिताः ॥४२॥ [४० नय रथम् अधि-रोप्य वासवं नगरम् इतोऽथ ब्रज सैन्य-संवृतः । अयम् अहम् अपि पृष्ठ-तः स्वयं ४०]] सह सचिवैर् उप-यामि हृष्ट-वत् ॥४३॥ [४१ अर्थ स बल-वृतः स-वाहनस् त्रिदश-पति रावणिः । उप-गम्य ४१] मुदित-मना" वि-ससर्ज राक्षसान ॥४४॥ [४२ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे महेन्द्र-ग्रहणं नाम पञ्चत्रिंशः सर्गः ॥ ३५॥ परि-गृह्य वीर्य-वान् स्व-भवनम् [-३८]= [षत्रिंशः सर्गः] = [दा-३०] जिते महेन्द्रेऽति-चले रावणस्य सुतेन तु"। [१पू १] प्रजापति पुरस्-कृत्य गता लङ्कां सुरास्" ततः ॥१॥ [५उ २पू] ते रावणं समा-साद्य पुत्र-भ्रातृ-समावृतम् । [६पू N] वि-मानैश् छादितं देशम् अव-तस्थुस् तदाऽम्बरे ॥ २॥ [N १. च भ, मर-अयमथ वि°। २.च भरभर- चरेश्वरः। ३. च भर भर-स्वनगरममितो जगाम विक्रमी । ४. ल-स सु°। ५. च भ, भर-अवाप्य स | ६. च भर भर-कुलवंशवि° | ७. च भ, भर मे जिसाः | ८. च भा- अहमषिपृष्ठतो नु ते वै |भ,-अहमधिपृष्ठतस्तु सः।९. च भ, भर-स्ववलपरि- वृतः । १०.च भर-शकृत्समरान् । भ-कृतसमरान् । ११. च भर भर-इन्द्र- ग्रहणम् । १२. च भ, भर-वर्ज-ते । १३. च भ, भर-वर्ज-दुरत्ययाम् | १४. च भ, भ.-'सेदुः पुत्रभ्रातृभिरावृतम् । १५. च भ, मर-मास्ति ।।

·उचर काण्डम् ३६ । १२ । १३१ २उ] अथाऽब्रवीद् विमान-स्था सान्त्व-पूर्व प्रजा-पतिः । वत्स रावण तुष्टोऽस्मि पुत्रस्य तव सं-युगे । ३] अहोऽस्य विक्रमौदार्य त्वया तुल्योऽधिकोऽपि वा ॥३॥ [७ जितं हि भवता सर्व त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा। ४] कृता प्रति-ज्ञा स-फला प्रीतोऽस्मि स-सुतस्य ते ॥४॥ [८ अयं च पुत्रोऽति-बलस् तव रावण वीर्य-वान् । ५] इन्द्र-जिच्' चेति वि-ख्यातो जगत्य एष भविष्यति ॥५॥ [९ वल-वान् दुर्-जयश् चैव भविष्यत्य् एष राक्षसः । ६] यम् आ-श्रित्य त्वया राजन् स्थापितास् त्रि-दशा वशे ।।६।। [१० तन् मुञ्चस्व महा-बाहो महेन्द्रं पाक-शासनम् । ७] किं चाऽस्य मोक्षणाऽर्थाय प्र-यच्छन्तु दिवौकसः ॥७॥ [११ अथाऽनवीन महा-तेजा इन्द्र-जित्' समिति-जयः। ८] अमर-त्वम् अहं देव वृणुयाम् अस्य मोक्षणे ॥८॥ [१२ तद् दद्यास् त्व अमर-त्वं मे यावद् एष प्र-मुच्यताम् । N] त्वत्-तो नाऽन्यम् अहं देव लब्धुम् इच्छामि वै वरम् ॥९॥ [N अथाऽब्रवीद्" इन्द्र-जित देवः कमल-सम्भवः । ९] नाऽस्ति पुत्राऽमरत्वं हि कस्य-चित्"प्राणिनो भुवि ॥१०॥ अप्सरसां चैव गणा ये च सत्त्वाश् चतुष्-पदः । [१५ १०] यथा चाऽन्यानि सत्वानि स्थावराणि चराणि च ॥११।।[१६पू अथाऽब्रवीत् स तत्र-स्थम् इन्द्र-जित्" पद्म-सम्भवम् । ११] श्रूयतां या भवेत् सिद्धिस्" तां ब्रवीमि पिता-मह ॥१२॥ [१७३ १. च भ, भर-अब्रवीद्गगने निष्ठन् । २. च भ, भ,-वर्ज-इदं वचः | ३. च भ, भ.-'मैश्वर्य | ४. च भर-तु पु । भर-पुत्रोतिबलवांस् । ५. च भर भ-जगतींद्रजिदित्येष परिख्यातो । ६. च भरभर-समाश्रित्य ते । ७. अतः परम- धिकः पाठः-च भ, भर-वर्ज-बलवाञ्छत्रुनिर्जेता भवितायं रणाजिरे । ८. अ-°च्छंति । ९. च-अत आरम्य १०-मश्लोकस्य प्रथमपादं यावास्ति । १० भ, भर-वृणे यद्येष मुच्यते । ११. भ , भर-नास्ति । १२. भ, भ,-ततोऽत्र- वीन्महातजा । १३. अ ल ल ल प्र-देवः सलिलसं°। चभरभर-मेघनादप्रजा- पतिः । १४.प्र-वर्ज-सर्वाम।१५. च भाभ-वर्ज-केषांचित् प्राणिनां । १६.च भर भर-चतुष्पदा खेचराणामन्येषां च महौजसाम् । वृक्षगुल्मचपलतातृणोपलमहीमृताम् । मतः परमधिकच पाठः-श्रुत्वा पितामहेनोकमिन्द्रजित्प्रभवाव्ययम् । १७. च भ, भ.-मेघनादः पितामहम् । १८. च भ, भर-सिद्धिर्मम जीवितसिद्धये ॥

·: १३२ वाल्मीकीय-रामायणम् । ममेष्टं हवनं नित्यं मन्त्र-चद् वह्नि-पूजनम् । १२] सं-ग्रामम् अव-ततुं च शत्रोर् निधन-काङ्क्षया ॥१३॥ [१८ अश्व-युक्तो मम रथ उत्-तिष्ठतु विभा-चसोः । N] तत्-स्थस्याऽमरता मे स्याद् एष मे निश्-चितो वरः॥१४॥ [९९ तस्मिंश् चैव(वा)समाप्ते'तु जातु होमे विभा-बसौं ।' १३] युद्धेयं देव संग्रामे तदा में स्याद् वि-नाशनम् ॥१५॥ [२० सर्वो हि तपसा देव वृणोत्य् अमर-तां पुमान् । १४] विक्रमेण मया चेदम्' अमर-त्वं प्र-वर्तितम् ॥१६॥ [२१ एवम् अस्त्व् इति त" प्राऽऽह वाक्यं देवः प्रजा-पतिः। १५] मुक्तश् चेन्द्र-जिता शक्रो गताश् च त्रि-दिवं सुराः ॥१७।। [२२ एतस्मिन्न अन्तरे राम दीनो भ्रष्टाऽम्बर-स्रजः । १६] इन्द्रश् चिन्ता-परो देवो ध्यान-तत्परतां गतः ॥ १८॥ [२३ अमरेन्द्र मया बह्वयः प्र-जाः सृष्टाः पुरा प्र-भो । [२५पू १७] शत-क्रतो कि" न कथा" करोषि स्मर दुष्-कृतम् ॥१९॥ तं तु" दृष्ट्वा तथा-भूतं प्राऽऽह देवः पिता-महः । [२४ १८] एकवर्ण-(१र्णाः) समानास् ता एक-रूपाश् च सर्व-शः॥ २०॥ तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने" लक्षणेऽपि च ।" [२५उ १९] ततोऽहम् एकाऽग्र-मनाश् चिन्तयामास ता: प्र-जाः ॥२१॥ [२६ सोऽहं तासां वि-शेषाऽथ स्त्रियम् एकां विनिर्-ममे। २०] यद् यत् प्र-जानां प्रत्य्-अङ्ग वि-शिष्टं तत् तद् उद्-धरन् ॥२२॥[२७ १. च भ, भर-वर्ज-नास्ति । २. च भर भर-नास्ति । ३. अरा, ल, ल, ल, ब-तौ तु जाते होमे । ४. अ ल, ल ब प्र-वसोः। ५. च भ, भ.- गच्छेयं । ६. अरा, ल, ब-तद्यन्न | लर-तद्यथा । ७ च भ, भर-विपर्ययः । ८ च भ, भर-प्रभो। ९. च भ, भ.-'मेणार्जितं चैतद् । १०. अल-प्रतिष्ठितम् । च भ, भ.-मया विभो । ११. च भ. भ.-स । १२. च भ, भर-शको दीनो भ्रष्टस्रगम्बरः | १३. च भ, भर-ब्रोडाचिंतापरिग्लानो ध्यानमूकत्वमागतः । १४. च मन-पुरा सुरेन्द्र बहयो हि मया सृष्टाः शतक्रतो। भ. पुरा सुरेन्द्र ब्रह्मणा मया सृष्टाः शतक्रतो । १५. च भ, भर-मूकतां किं । १६. च भव भ.-तथाभूतं तु तं शक्रं । १७. च भ, भ,-वयोपेता रूपतत्रैकदर्शनाः । १८. रा, ब ल ल - नेऽपीक्ष | १९. च भर भर-तासां नाम विशेषश्च दर्शनं लक्षणं समम् । २०. च भ, भ.-यामि स्म । २१. च भ, भर-°षार्थी | २२. अ ब ल ल. तु तवृतम् ॥

·- उत्तर-काण्डम् ३६ । ३२ । १३३ ततो मया रूप-गुणैर् अहल्या स्त्री विनिर्-मिता | २१] अहल्येत्य् एव च मया तस्या नाम विनिर्-मितम् ॥२३॥ [२९उ निर-मितायां तु देवेन्द्र तस्यां नायाँ सुरर्षभ । २२] भविष्यतीति कस्येयं मम चिन्ता समाऽभवत् ॥२४॥ [३० त्वं तु शक्र तदा तां स्त्री जानी मनसा प्र-भो। २३] रूपाऽधिकतया पत्नी ममैषेति सुरेश्वर ॥२५॥ [३१ सा मया न्यास-भूता तु गौतमस्य महाऽऽत्मनः । २४] ततो बहूनि वर्षाणि तेन निर्-यतिता च सा ॥२६॥ [३२ ततो मया परि-ज्ञाय तस्य धैर्य महा-मुनेः । २५] ज्ञात्वा धैर्यस्य सिद्धिं च पत्न्य्-अर्थ प्रति-पादिता ॥२७॥ [३३ स तया सह धर्माऽऽत्मा रमते च" महा-मुनिः। २६] आसन् निर्-आशास् त्रि-दशा गौतमे दत्चया तया ॥ २८॥[३४ त्वं क्रुद्धस्"त्रि-दिवान् मायी गत्वा तस्याऽऽश्रमं मुनेः। २७] दृष्टवांश् च तदा तां स्त्री दीप्ताम् अग्नि-शिखाम् इव ।।२९॥ [३५ सा त्वया धर्षिता शक्र कामाऽऽतेन स-मन्युना । २८] दृष्टश् च त्वं तदा तेन महेन्द्र परमर्षिणा ॥३०॥ [३६ ततः क्रुद्धेन तेनाऽसि शप्तः परम-तेजसा । २९] वि-कलोऽसि कृतो देव तदा मेष-वृषोऽभवत् (१:) । [३७ ३०उ] तस्मात् त्वं सम्-अरे शक्र शत्रु-हस्तं गमिष्यसि ॥३१॥ [३८उ अयं तु" भावो" दुर्-बुद्धे यस् त्वयेह प्र-वर्तितः । ३१] मानुषाण्य् अपि सत्वानि गमिष्यति न संशयः ॥३२॥ [३९ १. च भ, भ,-°णादह° [२ च- प्रकाशितम् | ३. भ. भ.-अहल्येति मया वीर नाम तस्याः प्रतिष्ठितम् । ४. च भ, भ.-यति तु कस्यैषेत्येवं चिन्ता ममाभवत् । ५. चम, भर-मन्यसे मनसा विभो। ६. च भभ-स्थानाधि । ७. ल.-सुरोत्तम । ८. च भ, भ,-ज्यस्ता । ९. च भ, भर-बर्ज-मया । १०. च भ, भ--वर्ज-तं | ११. च भ, भर-महात्मनः । १२. च भ, भ--तपसि । १३. च भ, भर-वर्ज-यदर्थ । १४. च भ,-स्म तपोवने | भ,-स्म म° । १५. च भ, भ,-निराशाश्वाऽभवन् देवा दत्तायां गौतमस्य ह। १६. च भम,-तु लुब्धश्न कामात्मा गतः । १७. च भ, भर-विमानश्च कृतो मुनिः । १८ च भग भ-- विफलश्च कृतस्तेन | १९. च भ, भा-बर्ज-°षो भवान् । २०. च भ भ -राजन् । २१. च भ, भ.-वर्ज-स्वसाधो । २२. च भ, भ,-वर्ज-त्वमेवं । २३. च भर .भ.-स यास्यति |रा लव-गमिष्यति ॥

·[N वाल्मीकीय-रामायणम् । तत्राऽधर्मस्' तु बल-वान्' यः समुत्थास्यते' महान् । ३२] तस्याऽध लभतां कर्ता तब चाऽध भविष्यति ॥३३॥ न चैतद् अ-सतः स्थानं भविष्यति सुरेश्वर । [४० ३३] एतेनाऽधर्म-योगेन यस् त्वयेह प्र-वर्तितः ॥३४॥ [N यश् च यश् च सुरेन्द्रश् च ध्रुवो न स भविष्यति ।' ३४] एष शापो मया मुक्तस् त्वद्-अर्थं च सुरेश्वर ॥३५॥ [४१ तां तु भार्यां विनिर्- भयं सोऽब्रवीत् सु-महातपाः । ३५] दुर्-विनीते वनाई ध्वंस मम चाऽपि समीप-तः ॥३६॥ [४२ रूप-यौवन-सम्पन्ना यस्मात् त्वम् अन्-अवस्थित्ता । ३६] तस्माद् रूप-वती न त्वम् एका लोके भविष्यसि ॥३७॥ [४४ रूपं चैतत्प्र-जाः सर्वा गमिष्यन्ति सु-दुर्लभम् । ३७] माम्" इह त्वं सु-दुर्वृत्ते यद् आ-श्रित्याऽव-मन्यसे ॥३८॥[४५ प्र-सादयामास" च सा" महर्षि गौतमं तदा । [४६उ ३९] अ-जानती धर्षिताऽस्मि" त्वद्-रूपेण दिवौकसा । न काम-काराद् विप्रर्षे प्र-सादं कर्तुम् अर्हसि ॥ ३९॥ [४७ ४०] अहल्यया त्व् एवम् उक्तः प्रत्य्-उवाच स गौतमः । उत्-पत्स्यति महा-तेजा इक्ष्वाकूणां महा-रथः ॥४०॥ [४८ ४१] लोके राम इति ख्यातो वनं चाऽप्य् उप-यास्यति । ब्राह्मणाऽर्थे महा बाहुर् विष्णुर् मानुष-रूपवान् ॥४१॥ [४९ ४२] तं द्रक्ष्यसि यदा भद्रे तदा पूता भविष्यसि । स हि पावयितुं शक्तस् त्वया यद् दुष्-कृतं कृतम् ॥४२॥ [५० १. अ लर-तत्र धर्मः स भगवान् | राब ल ल प्र-तत्र धर्मः स बलवान् | २. च भव भर-वर्ज-स्थाप्यते । ३. च भर भर-वर्ज-समाप्तेन स्वयं दत्तां । ४. प्र-तवार्थ न यतिष्यति । ५. भ, भर-वर्ज-यस्तु यस्तु महेन्द्रः स्याद् ध्रुवः स स भविष्यति । ६. च भ, भर-इति वाक्यमथाब्रवीत् । ७.भ-सुमहामुनिः । ८. च म भर-वर्ज-गता ध्वंस । ९. च भ, भर-प्रजाध्वपि ह्येतद्गमिष्यति । १०. ब-सुरेश्वर । ११. अल-ममेह । १२. च भ-अवष्टभ्याव° । भ-एवमेवाव | १३. अतः परमधिकः पाठः-च भ, भर-वर्ज-तदाप्रभृति भूयिष्ठाः प्रजा रूपसमन्विताः। शापात्स सर्जयामास पुनः सत्त्वमुपासते ।। १४. च भ, भर- सा तं प्रसादयामास | १५. च भर भर-अज्ञानाबर्षिता विप्र । १६. च भ, भर प्र-वर्ज-विप्र प्रसाद क° प्र-विप्रर्षिराजगाम स्वमाश्रमम् । १७. अतः परमधिक: पाठः-प्र-बवांजलिपुटं प्राह प्रसादं कर्तुमर्हसि । १८. च भर भर-रामो नाम श्रुतो लोके । १९. च भ, भर-विग्रहः । २०. भ, भर-वर्ज-मुक्का ॥

·उत्तर-काण्डम् ३७।१। १३५ ४३] समेष्यसि मया साधं तदा-प्रभृति भामिनि ।' एवम् उक्त्वा स विप्रषिर् आ-जगाम स्वम् आ-श्रमम् । ४४] तपश् चचार सु-महत् साऽपि तत्र धृत-त्रता ॥४३॥ [५२ तदा-प्रभृति देवेन्द्र' प्र-जा रूप-गुणाऽन्विताः । [N ३८] शापोत्सर्गाद् धि तस्यैतन् मुनेः सर्वम् उपाऽऽगतम् ॥४४॥ तत् स्मरस्व महा-बाहो यत् त्वया दुष्-कृतं कृतम् । ४५] येन त्वं ग्रहणं शत्रोर् गतो नाऽन्येन वासव ॥४५॥ [५३ सं शीघ्रं यज' यज्ञेन वैष्णवेन समा-हितः । ४६] ततस् त्रि-दिवम् आ-क्राम धूत-पाप्मा जितेन्द्रियः ॥४६॥ [५४ पुत्रश् च तव देवेन्द्र न वि-नष्टो महाऽऽहवे । ४७] आर्य-केन स नीतश् च नि-हितश् च महोदधौ ॥४७॥ [५५ ततः श्रुत्वा महेन्द्रः स यज्ञेनेष्ट्वा च वीर्य-वान् । ४८] ततस् त्रि-दिवम् आऽक्रामद् देव-देवो जगत्-प्रभुः ॥४८॥ [५६ एतद् इन्द्र-जितो राम बलं यत् कीर्तितं मया । ४९] निर्-जितस् तेन देवेन्द्रः किम् उताऽन्यान्" न जेष्यति ॥४९॥[५७ एवं राम समुद्-भूतो रावणो देव-कण्टकः। N] स-पुत्रो येन सं-ग्रामे जितः शक्रः सुरेश्वरः ॥५०॥ [६१ इस्या रामायण उत्तर-काण्डे अहल्या-शापवर्णनं नाम षट्त्रिंशः सर्गः ॥ ३६ ॥ [4-३१ ] = [सप्तत्रिंशः सर्गः] =[दा-२३,प्र०-५] २उ] केन-चित् त्व् अथ कालेन रावणः प्र-ययौ गृहात् । पश्चिमाऽर्णवम् आऽगच्छत् सचिवैः सह राक्षसः ॥१॥ [२ १. च भ, भर-वस्स्यसि त्वं मया साधं तदेह वरवर्णिनि | २. च भ, भर-सा परनी ब्रह्मवादिनः । ३. च भ, भर-वर्ज-राजेंद्र। ४. च भर-गांव। भ,-त्तु । ५. च भ, भर-दुष्कृतं स्वं पुरा । ६. अ भ, लर-नान्यत्र । ७. भर-शीघ्रं यजस्व | ८. अरा, ल, ब-नास्ति | ९. ल, ल२ प्र-नीवमेव सुगुप्तश्च - पुलोम्नार्यकेन तु । एतच्छुत्वा महेन्द्रस्तु यष्ट्वा यशेन वीर्यवान् । पुनस्त्रिदिवमागम्य दैवतैः सह मोदते ।। १०. ल ल प्र-कथितं । ११. लव लर प्र-उतान्यं ॥

·१३६ वाल्मीकीय-रामायणम् । ३] द्वीप-स्थं पश्यते तत्र पुरुषं पावक-प्रभम् । महान्तं कनकाऽऽकारम् एकम् एव व्यव-स्थितम् ॥२॥ [३ ४] यदा(?था) दृश्येत भय-दो युगाऽन्ताऽनल'उत्थितः। देवानाम् इव देवेशो ग्रहाणाम् इव भास्-करः ॥३॥ [४ ५] शर-भाणां यथा सिंहो हस्तिष्व् ऐरावणो यथा । पर्वतानां यथा मेरुः पारिजातश् च शाखिनाम् ॥४॥ [५ ६] तथा तं पुरुषं दृष्ट्वा स्थितं मध्येऽनलं यथा । [६पू अब्रवीत् तं दश-ग्रीवो युद्ध मे दीयताम् इति ॥ ५॥ [११उ ७] अभवत् तस्य सा दृष्टिर् ग्रह-माला इव स्थिता । दन्तानां दशतः शब्दो यन्त्रस्येव प्र-पीडि(?ड)तः ॥६॥ [१६ ८] जगर्न चोच्चैर् बल चान् सहाऽमात्यैर् दशाऽननः । [१२पू स गर्जन् वि-विधैर् नादैर् लम्ब-हस्तं भयानकम् ॥७॥ [६उ ९] दंष्ट्रा-लं वि-कटं चैव कम्बु-ग्रीवं स-रोमशम् । मण्डूक कुक्षिं पिङ्गाऽक्षं पिङ्गाऽक्ष कैलासशिखरोपमम् ॥८॥ [७ १०] पद्म-पाद-तलं भीमं रक्त-तालु' कराऽम्बु-जम् । महा-कायं महा-नादं मनोऽनिल-समं जवे ॥९॥ [८ ११] भीमम् आवद्ध-तूणीरं स-शरं बद्ध-चामरम्" । ज्वाला-माला-परिक्षिप्तं किङ्किणी-कृत-निःस्वनम् ॥१०॥ [९ १२] मालया स्वर्ण-पमानां कटि-देशाऽवलम्बया । ऋग्वेदम् इव साऽऽभास" पद्म-माला-विभूषितम् ॥११॥ [१० १३] अञ्जनाऽचल-सङ्काशं" कनकाऽचल-संनिभम् । प्राऽहरद् राक्षस-पतिः शूल-शक्त्य्-ऋष्टि-तोमरैः ॥१२॥ [१२ १४] स द्वीपिना सिंह इव शर-भेणेव कुञ्जरः । सु-मेरुर् इव नागेन नदी-वेगैर् इवाऽर्णवः ॥१३॥ [१३ १. च भ, भर-हाटका | २. च भ, रा-यदादृश्यत । ३.च म भ.- लवस्थितः । ४. अ ब ल -वानराणां । च भ.-ऋक्षाणां च । ५. च भ, भर-इवाभुता । ६. अ-दशतां । ७. च भग भर-वातिवाचतः । ८. अल- लब्धहस्तं । रा, ल, ल ब-लघुहस्तं । ९. च भव भ.-वर्ज-चैकं । १०. च भर भर असेम । ११. अ ब ल ल प्र-°लु वरा' । च भर-तालतलाम्बु । रा, लव-लुर्वरा । १२. च भ, भर-सघंटाब | १३. च भ, भ३-वक्षोदे । १४. च भभर-शोभतं । १५. च भर भर-कांचना | १६. च भ, भर- कांधनाच । १७. व भ, भर-ष्टिपष्टिशैः । १८. च भ, मर-करमे ॥

·: उत्तर-काण्डम् ३७ । २५ । १३७ १५] अ-कम्प्यमानः पुरुषो राक्षसं वाक्यम् अब्रवीत् । युद्ध-श्रद्धां हि ते रक्षो नाशयिष्यामि दुर्-मते ॥१४॥ [१४ १६] रावणस्य च यो वेगः सर्व-लोक-भयाऽऽवहः । तथा वेग-सहस्राणि सं-श्रितानि तम् एव हि ॥१५॥ [१५ १७] धर्मस् तस्य तपश् चैव जगतः सिद्धि-हेतुको । ऊरू सं-श्रित्य तस्थाते मन्मथः शिश्नम् आ-स्थितः ॥१६॥ [१७ १८] विश्वे देवाः कटी-भागे मरुतो वस्ति-शीर्षयोः । मध्येऽष्टौ वसवस् तस्य सम्-उद्राः कुक्षि-संस्थिताः ॥१७॥ [१८ १९] पार्थाऽस्थिषु दिशः सर्वाः सर्व-सन्धिषु मारुताः । पितरश् चाऽऽस्थिताः पृष्ठे हृदये च पिता-महः ॥१८॥ [१९ २०] गो-दानानि पवित्राणि भूमि-दानानि यानि च । सु-वर्णस्य च दानानि यत् तद्-रोमाणि यानि ॥ १९॥ [२० २१] हिम-वान् हेम-कूटश् च मन्दरो मेरुर् एव च । नरं तं तु समा-साय ह्य अस्थि-भूता व्यव-स्थिताः ॥२०॥ [२१ २२] मणिर् वज्रोऽभवत् तस्य शरीरे द्यौर् इव स्थिता । कृकाटिकायां सन्ध्या च जल चाहाश् च मेहने ॥२१॥ २३] बाहू धाता वि-धाता च भगः पूषा च तौ करौ। [૨૨ शेषश् च वासुकिश् चैव विशालाऽक्ष इरावतः ॥२२॥ २४] कम्बलाऽश्चतरौ चोभौ कर्कोटक-धनञ्जयो । [२३ सर्वे घोर-विषा नागास् तक्ष-कश् चोप-तक्षकः ॥२३॥ २५] कर-जान् आ-श्रितास् तस्य विष-चीयं मुमुक्षवः । [२४ अग्निर् आस्यम् अभूत् तस्य स्कन्धौ रुदैर् अधि-ष्ठितौ ॥२४॥ २६] अब्दा मासर्तवश् चैव दंष्ट्रयोर उभयोः स्थिताः। नासे कुहूर्" अमावास्या तच्-छिद्रेषु च वायवः ॥२५॥ [२५ १. अलर-धर्मवैव। २. अलर ल प्र-तपसः | ३. अल, ल ब प्र- सिद्धहेतुके । ४. च भव भर कुक्षिमाश्रिताः। ५. च भ, भर-वर्ज-पाश्र्वादिषु । ६. अरा, ल२ ब-'तः । ७. च भ, भ. प्र-चाश्रिताः पृष्ठं हृदयं । ८. ल,-हाः। ९. च भ, भ.-सरिक्रयाश्चास्य वै तथा । १०. च भ, भ, प्र-वर्ज-नास्ति | ११ च भ, भ.-वर्ज-तानि सर्वाणि पाण्योश्च सर्वभूता व्य । १२. च-वर्ज-कार्को । १३. भ, भ.-वर्ज-°क्षकाः । १४. च भ, भ.-दंता । १५. प्र-अमर ।।

·१३८ वाल्मीकीय-रामायणम् । २७] ग्रीवा तस्याऽभवद् देवी वाणी चाऽपि सरस्वती । नासत्यौ श्रवणौ चोभौ नेत्रे च शशि-भास्करौ ॥२६॥ [२६ २८] वेदाऽङ्गानि यज्ञाश्च' तारा-रूपाणि यानि च । सु-वृत्तानि च वाक्यानि तेजांसि च तपांसि च । २९] एतानि नर-रूपस्य तस्य देहं श्रितानि ३ ॥२७॥ [२७ तेन वज्र-प्रभावेण तल-मात्रेण लीलया । ३०] पाणिना पीडितं रक्षो नि-पयात मही-तले ॥२८॥ [२८ पतितं राक्षसं ज्ञात्वा विद्राव्य च निशा-चरान् । ३१] ऋग्वेद-प्रतिमः सोऽथ पद्म-माला-विभूषितः । प्र-विवेश च पातालं नृत्यन् पर्वत-सनिमः ॥२९॥ [२९ ३२] उत्थाय च दश-ग्रीव आहूय सचिवान् स्वयम् । क गतः सहसा बेत प्रहस्त-शुक-सारणाः ॥३०॥ [३० ३३] एवम् उक्ता रावणेन राक्षसास् तम् अथाऽब्रुवन् प्र-विष्टः स नरोऽत्रैव देव-दानव-दर्प-हा ॥३१॥ [३१ ३४] अथाऽसिं गृह्य वेगेन गरुत्-मान् इव पन्न-गम् । शीघ्र' स च विल-द्वार प्र-विवेश सु-दुर्मतिः ॥३२॥ [३२ ३५] सम्प्र-विश्य च तद् द्वारं रावणो वर-निर्भयः। अपश्यत् स नरांस् तत्र नीलाऽजनचयोपमान् ॥३३॥ [३३ ३६] केयूर-धारिणः शूरान् रक्त-माल्याऽनुलेपनान् । अङ्गुलीयक-वजाऽऽद्यैर् वि-विधैर् अपि भूषितान् ॥३४।। [३४ ३७] दृश्यन्ते तत्र नृत्यन्त(न्त्य)स् तिस्रः कोटयो महाऽऽत्मनाम् । नित्योत्सवाः शान्त-मया वि-मलाः पावक-प्रभाः ॥३५॥ [३५ ३८] क्रीडन्तीः पश्यते तत्र राक्षसो भीम-विक्रमः। द्वार-स्थो रावणस् तेषां तिस्रः कोटय(१टी)स्तु निर्-भयाः॥३६॥[३६ १. च भ, भ.-धेदी। २. च भव भर-सर्वाणि । ३. च भ, भ.- गायत्र्यादीनि वा° Jल-संपत्तानि च भूतानि | ४. अल-च! ५. अ-व्रतम । चभ, भ, मुष्टिप्रहारेण । ६. अरा, ल ल ब-नरमा । ७. च भ, भर- दृष्ट्वा । ८. च भ, भर-धज-°ले गृहं पातालसन्निभम् । ९. रा, ल: ब-नास्ति । १०. च भ,-अथ संगृह्य । ११. च भ, भर-स तु शीघ्रं । १२. भर-बलिद्वारं । १३. च भ, भर-वर्ज-स प्र° । १४. च भभ.-च । १५. च भ, भर धेश्च विभू॥

·उचर-काण्डम् ३७ । ४७। १३९ ३९] यथा दृष्टः स तु नरस् तुल्यास् ने तस्य सर्व-शः । एक-वर्णान् एक-बलान् एक रूपान् महौजसः । [૩૭ ४०] चतुर्-भुजान् महोत्साहांस् तत्राऽपश्यत् स राक्षमः ॥३७॥ तांस्तु दृष्ट्वा दश-ग्रीव ऊर्ध्व-रोमा बभूव ह । [३८ ४१] स्वयं-भुवा दत्-वरस् ततः शीघ्रं विनिर्-ययौ ॥३८॥ [३९ अथाऽपश्यत् परं तत्र पुरुषं शयने' स्थितम् । ४२] पाण्डुरेण महाऽहेण शयनीयेन' सं-वृतम् । शेते स पुरुषस् तत्र पावकेनाऽव-गुण्ठितः ॥३९॥ ४३] दिव्य-स्रग्-अनुलेपा हिं दिव्याऽऽभरण-भूषिता । [४१ दिव्याऽम्बर-धरा साध्वी त्रैलोक्यस्येव भूषणम् ॥४०॥ ४४] वाल-व्यजन-हस्ता च देवी तत्र व्यव-स्थिता । लक्ष्मीर् देवी स-पमा वै भ्राजन्ती लोक-सुन्दरी ॥४१॥ [४२ ४५] प्र-हृष्टः स तु रक्षेन्द्रो दृष्ट्वा तां चारु-हासिनीम् । जिघृक्षुः सहसा साध्वी सिंहाऽऽसनम् उप-स्थिताम् ॥४२॥ [४३ ४६] विना तु सचिवैस् तत्र रावणो दुर्-मतिस् तदा । हस्ते ग्रहीतुं ताम् ऐच्छन् मन्मथेन वशी-कृतः । ४७] सुप्तम् आशीविषं यद्-वद् रावणः काल-चोदितः ॥४३॥ [४४ अ-सुप्तः स महा-बाहुः पावकेनाऽव-गुण्ठितः । ४८] ग्रहीतु-कामं तं ज्ञात्वा व्यप-विध्य पटं तदा ॥४४॥ जहासोच्चैर् भृशं देवो दृष्ट्वा तं राक्षसाऽधिपम् । [४५ ४९] तेजसा तस्य सं-दीप्तो रावणो लोक-रावणः ॥४५॥ कृत्त-मूलो यथा शाखी" नि-पपात मही-तले । [४६ ५०] पतितं राक्षसं" ज्ञात्वा" वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥४६॥ उत्-तिष्ठ राक्षस-श्रेष्ठ मृत्युस् ते नाऽद्य वर्तते । [४७ ५१] प्रजा-पतेर्वरो रक्षो(१क्ष्यो) येन जीवसि राक्षस ॥४७॥ १. च भ, भर-तान्दृष्ट्वा स । २. अ व-°नं । ३. च भ. भ.- यनासनवे. श्मना । ४. च भरभर-वर्ज-'नेव गु। ५. च भ:-'नुलिप्तांगा। भ-लिप्सा च । ६. ल, प्र-उपाश्रिताम् । ७. चभ,-'ना च । भर- नाऽपि । ८. लर-वर्ज-गृहीतुं । ९. अलर-वर्ज-कालनोदितः । १०. च भ, भर-अथ सुप्तो । ११ च-वर्ज-तथा । १२. च भ, भ२-'सर्षभम् । १३. च भ, भर-वृक्षो। १४. अ ल२-रावणं | १५. च भभर-दृष्ट्वा । १६. च भ, भर-विद्यते । १७. च भ, भर-वर्ज- पतिवरो दत्तो॥

·१४० वाल्मीकीय-रामायणम् । गच्छ रावण वि-स्रब्धं नाऽधुना मरणं तव । [४८ ५२] लब्ध-संज्ञो मुहूर्तेन रावणो भयम् आऽविशत् ॥४८॥ [४९ एवम् उक्तस् तथोत्थाय रावणो देव-कण्टकः । ५३] लोम-हर्षणम् आ-पन्नो ह्य् अब्रवीत् तं महा-द्युतिम् ।।४९॥ [५० को भवाञ् छौर्य सम्पन्नो युगाऽन्ताऽनल-सन्निभः । ५४] ब्रूहि त्वं को भवान् देवो भूतो वेह' यतः स्थितः ॥५०॥ [५१ एवम् उक्तः स तेनाऽथ रावणेन दुर्-आत्मना । ५५] प्रत्य्-उवाच हसन् देवो मेघ-गम्भीरया गिरा ॥५१॥ किं ते मया दश-ग्रीव वध्योऽसि न चिरान् मम । [५२ ५६] एवम् उक्तो दश-ग्रीवः प्राऽञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥५२॥ प्रजा-पतेस् तु वचनान् नाऽहं मृत्यु-वशं गतः । [५३ ५७] न स जातो जनिष्यो वा मत्-तुल्यो वाऽसुरेष्व् अपि ॥५३॥ प्रजापति-वरं यो हि लचयेद् वीर्यम् आ-श्रितः । [५४ ५८] न तत्र परि-हारोऽस्ति प्र-यत्नश् चाऽपि दुर्-लभ ॥५४॥ न तं पश्यामि त्रैलोक्ये यो मे कुर्याद् वृथा वरम् ५९] अ-मरोऽहं सुर-श्रेष्ठ येन मे नाऽविशद् भयम् ॥५५॥ अथ चाऽपि भवेन् मृत्युस्त्वद्-धस्तान् नाऽन्य-त: प्र-भो। [५६ ६०] यशस्य" श्लाघनीय" च त्वद्-धस्तान् मरणं मम ॥५६॥ [५७ अपश्यद् अथ गात्रेषु रावणो भीम-विक्रमः । ६१] देवस्यैकस्य सकलं त्रैलोक्यं स-चराऽचरम् ॥५७॥ [५८ आदित्या वसवो रुद्रा" मरुतोऽथाऽश्विनाव् अपि । ६२] साध्याश्" च पितरश् चैव यमो वैश्रवणस् तथा ॥१८॥ १. च भ, भर-श्रब्धो । २. च-नास्ति । ३. च भ, भ.- कल्पांता । ४. अ राम ब ल नास्ति । ५. ल, लर-वैकचरः । च-ह यन्त्र । भ, भ.-°ह च यत् । ६. च भ, भर-एतच्छ्रुत्वा । ७. च भ.- मृत्युपथे । भ,-मृत्युपथं । ८. भ, भ,-वर्ज- हासोऽस्ति । ९. अभ, लर प्र- दुर्बलः । १०. च भभर-अथवा मे । ११. च भभर-भविष्यति कथंचिच् । १२. च भभर राव-गात्रेभ्यो। १३. अल, ल, प्र-दैव । च भव भर- देवदेवस्य । १४. च भभर-सदेवासुरपन्नगम् । १५. च भ भ ल प्र- साध्या |१६. च भ, भरल प्र-रुद्राश् ।

·उत्तर-काण्डम् ३७ । ६८। सम्-उद्रा गिरयो' नद्यो वेद-विद्यास् त्रयोऽग्नयः । [५९ ६३] ग्रहास् तारा-गणा व्योम सिद्ध-गन्धर्व-चारणाः ॥५९॥ महर्षयो वेद-विदों गरुडोऽथ भुज-गमाः । [६० ६४] ये चाऽन्ये दैवता' यक्षाः संस्थिता दैत्य-राक्षसाः । गात्रेषु शयन-स्थस्य दृश्यन्ते सूक्ष्म-मूर्तयः ॥६०॥ [६१ ६५] आह रामोऽथ धर्माऽऽत्मा ह्य् अगस्त्यं मुनि-सत्तमम् । द्वीप-स्यः पुरुषः कोऽसौ तिस्रः कोटयश चतास् तु काः ॥६१॥[६२ ६६] शयानः पुरुषः कश् च दैत्य-दानव-दर्प-हा । रामस्य वचनं श्रुत्वा ह्य् अगस्त्यो वाक्यम् अब्रवीत् ॥६२॥ [६३ ६७] श्रृयताम् अभि-धास्यामि देव-देवं सनातनम् । ६८पू] भगवान् कपिलो नाम" द्वीप-स्थो नर उच्यते ॥६३॥ [६४ स च नारायणो देवः शङ्ख-चक्र-गदा-धरः। N] वि-धाता चैव भूतानां सं-हर्ता च तथैव सः ॥६४॥ N] अन्-आदिर् अ-च्युतो विष्णुः प्र-भवः शाश्वतोऽव्ययः।" ६८3] ये तु नृत्यन्ति वै तत्र सुतास्" ते तस्य धी-मतः ॥६५॥ तुल्य-तेजः-प्रभावास्" ते ऋषेस्" तस्य" नरस्य वै । ६९] नाऽसौ क्रुद्धदेन दृष्टस् तु राक्षसः पाप-निश्चयः ॥६६॥ न बभूव तदा तेन भस्म-साद् राम रावणः । [६७ ७०] खिन्न-गात्रो नग-प्रख्यो रावणः पतितो भुवि ॥ ६७॥ [६८पू अथ शीघ्रण" कालेन लब्ध-संज्ञः स राक्षसः । ७१] आ-जगाम महा-तेजाः यत्र ते सचिवाः स्थिताः ॥६८॥ [६९पू इस्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे महापुरुष-दर्शन नाम सप्तत्रिंशः सर्गः ॥ ३७ ॥ -- १, च भव भर-गधर्वाप्सरसो। २.भ-वेदा वि| ३. अब-"रिणः । ४. च भव भर-मुनिगणास्तथान्ये च । ५. रा, ल, प्र-देव । चम, भ.- देवतापक्षे । ६. च भ, भर-वर्ज-देवरा । ७. च भ, भर-आह । ८. च भ, भ,-वर्ज-सेवितम् | ९. च भ, भर-तु का हि ताः। १०. च भ, भ,-कोऽसौ ११. च भ, भर-राम । १२. च भ, भर-नास्ति | १३. अ ल, ल, ब दूतास् । १४. ल-जाः प्र°| १५ च भू भर-कपिलस्य | १६. च भर भर-वर्ज- छिन। च भ,-स्विम । १७. अतः परमधिकः पाठः-च भ, भर प्र- वाक्शरैस्तं बिभेदाशु रहस्यं पिशुनो यथा। १८. च भ, भ, अथादीण | १९. च भर भर-महौजाश्च । २०. ल, प्र-पुरुषोत्तमद ॥

·॥ [वं-३८]= [अष्टात्रिंशः सर्गः ] = [दा-२३, प्र०-५,३५] ५०पू] श्रुत्वैतत् तु ततो राम आश्चर्यम् इति चाऽब्रवीत् । N] पूज्यमानाः स्थितास् तत्र ये रामस्य समीप-तः । ५०उ] तेऽप्य आश्चर्यम्' इति प्राऽऽहुर् वानरा राक्षसास्' तथा ॥१॥[७० वि-भीषणश च धर्माऽऽत्मा पार्श्व-स्थो वाक्यम् अब्रवीत् । ५१] आश्चर्य स्मारितोऽस्म्य अद्य यत् तद् वृत्तं पुरा-तनम् ।।२।। [७१ अगस्त्योऽथाऽब्रवीद् रामं सर्वम् एतच् छ्रुतं त्वया । N] दृष्टः सभाजितश् चाऽसि राम गच्छामहे वयम् ॥३॥ [७२ अ-पृच्छत्तं ततो रामोदक्षिणाऽऽशाऽऽलयं मुनिम् । [दा-३५ ५२] प्राऽञ्जलिर् विनयोपेत इदम् आह वचोऽर्थ-वत् ॥ ४॥ [१ एतयोर् अन्तुलं वीर्यं रावणे रावणस्य च । ५३] न त्व" एतौ हनुमद्-वीर्ये समाव् इति मतिर" मम ॥५॥ [२ शौर्य तेजो" चल" धैर्य प्र-ज्ञा च नय-संयुता"। ५४] वि-क्रमश् च प्र-भावश् च सर्वम् एतस्य सं-स्थितम्" ॥६॥ [३ सागरं प्रेक्ष्य सीदन्तीं दृष्ट्रव" कपि-चाहिनीम् । ५५] एष वीरः समा-श्वास्य योजनानां शतं प्लुतः ॥७॥ [४ धर्षयित्वा पुरीं लङ्कां रावणाऽन्तःपुरं तथा । ५६] दृष्ट्वा सं-भाषिता सीता पृष्ट्वा वि-श्वासिता तथा ॥८॥ [५ सेनाऽग्र-गा मन्त्रि-पुत्राः किं करा रावणाऽऽत्मजाः । ५७] एते हनु-मता तत्र एकेन" नि-हता रणे ॥९॥ [६ १. च भ, भर-श्रुत्वैवं । २. भ,-तथाश्चर्यम् । ३. च भ, भ.-सैः सह । ४. च भर भर-तु रामस्य । ५. च-तद्भुतं भ, भ.-भूतं । ६. च भ, भर-वर्ज- एतस्कृतं । ७. अ च लब-चापि | रावल, ल प्र-चास्मि। ८. च भ, भर- यास्यामहे । ९. च भ, भ, रा, ल-आप | १०. च भ.-तम् । ११. भ, भर-हि । १२. भ.-चैनौ। १३. ल-मतं । १४. च भ, भ.-दाक्ष्यं श्रुतं । १५. च भ, भर-नयसाधनम् । १६. भ.-"तः | च भर-संश्रितम्। ब-संयुतम् । १७. अरा, ल ल ब प्र-वं । १८. अलर-णस्यांतरं। १९. च भ, भ२- वर्ज-नास्ति । २०. च भ, भर-वर्ज-प्रस्था । २१. अरा, लल. ब-°त्मजः । २२. च भर-सूदिता। भ,-ताडिता | २३. च भर भर-रावणाऽऽलये ॥ ..

·उत्तर काण्डम् ३८ । १२ । १४३ भूयो बन्ध-विमुक्तेन सं-भाष्य' च दशाऽऽननम् । ५८] लङ्का भस्मी-कृता तेन पावकेनेव मेदिनी ॥१०॥ [७ न कालस्य न शक्रस्य न विष्णोर वित्त-पस्य च । ५९] कर्माण्य एतानि श्रयन्ते' यानि युद्धे हनू-मतः ॥११॥ [८ एतस्य वाहु-चीर्येण लङ्का सीता च लक्ष्मणः । ६०] प्राऽऽप्तो मया जयश् चैव राज्यं मित्राणि बान्धवाः ॥१२॥ [९ हनु-मान् यदि मे न स्याद् वानराऽधिपतेः सखा । ६१] प्र-वृत्ताव अपि कश चाऽस्या जानक्याः शक्ति-मान् भवेत् ॥१३॥[१० वाली किम्-अर्थम् एतेन सुग्रीव-प्रिय-काम्यया । ६२] तदा वैरे समुत्-पन्ने न नीतो" यम-सादनम् ॥१४॥ [११ नहि वेदितवान् मन्ये हनू-मान् आत्मनो बलम् । ६३] यद्" दृष्टवाञ् जीवितेष्टं क्लिश्यन्तं वानराऽधिपम् ॥१५॥ [१२ एतन् मे भग-वन् सर्व हनू-मति महा-सुने । ६४] वि-स्तरेण यथा-तत्त्वं कथयाऽमर-पूजित” ॥१६॥ [१३ रामस्य" वचनं श्रुत्वा हेतु-युक्तम् ऋषिस् ततः। ६५] हनू-मतः सम्-अक्षं तम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥१७॥[१४ सत्यम् एतद् रघु-श्रेष्ठ यद् ब्रवीषि हनू-मतः । ६६] न" बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ” परः ॥१८॥ [१५ अमोघ-शापैः शापस् तु दत्तोऽस्य मुनिभिः पुरा । ६७] न च वेद बलं येन बलिना बल-मर्दनम् ॥१९॥ [१६ १. च भ, भ२ प्र-वर्ज-वधाद्विमु । २. च भ, भर-वर्ज-संभाषित्वा । ३. च भ, भर-वायोर्वित्तदस्य । ४. भ. भर-वा। ५. च भ, भर-श्रूयंते तानि कर्माणि । ६. प्र-एतेन । ७. च भ, भर-वर्ज-वीर्येण मया। ८. च भ, भर-वर्ज- नयश् । ९. च भ, भर-सखायं वानरपतिमुक्स्वैनं हरिपुंगवं । प्रवृत्तिमपि जानक्याः को वेत्तुं शक्तिमान्भवेत् । १०. च भ, भर-°वहितका । ११. च म, भर-दग्ध- स्तृणवन्मुने । १२. च भ, भर-नायं विदि । १३. च भ, भर-उपेक्षितं च यन्मित्रं । १४. अ-हनु । १५. च भ, भर-वर्ज-निखिलं कथयस्व मे । १६. भ, भर-राघवस्य वचः । १७. अ रा लब-हनु । १८. च-नास्ति । १९. अब ल:-यद् । २०. अ-मतोमरः | च भर भर-मतावपि । २१. च भर भर- ज्ञातं हि । २२. च भ, भर-ना वालिमर्दने ।

·१४४ वाल्मीकीय-रामायणम् । वाल्येऽप्य अनेन यत् कर्म कृतं वै सु-महाऽऽत्मना । ६८] तन् न वर्णयितुं शक्यम् एतस्य बलिनो महत् ॥२०॥ [१७ यदि चाऽप्य अस्त्य् अभिप्राऽयस् तच्छ्रोतुं तव राघव । ६९] समा-धार्य मतिं राम नि-शामय वदाम्य अहम् ॥२१॥ [१८ सूर्य-दत्त-वरः पूर्व सु-मेरुर् नाम पर्वतः । ७०] यत्रं राज्यं प्र-शास्त्य् अस्य केसरी नाम वै पिता ॥२२॥ [१९ तस्य भार्या बभूवेष्टा ह्य् अञ्जनेति' परि-श्रुता । ७१] जनयामास तस्यां वै पवनः पुरुषोत्तम ॥२३॥ [२० शालि-शूफ-समाऽऽभासं प्राऽस्तेमं तदाऽञ्जना ।' ७२] फलान्य आहर्तु-कामा सा निष्-क्रान्ता गहने-चरा ॥२४॥ [२१ एष मातुर् वि-योगाच्" च क्षुधया च भृशाऽदितः । ७३] रुरोद शिशुर् अत्य्-अर्थ यथैव" शर-भः शिशुः ॥२५॥ [२२ अथोद्-यन्तं वि-चस्वन्तं जपापुष्योत्करोपमम् । ७४] ददृशे फल-लोभाच् च उत्-पपात रविं प्रति ॥२६॥[२३ बालाऽर्काऽभिमुखो बालो वालाऽर्क इव मूर्ति-मान् । ७५] ग्रहीतु-कामो बालाऽक पुप्लुवेऽम्बर-मध्य-गः ॥२७॥ [२४ एतस्मिन् प्लवमाने तु शिशु-मावे" हनू-मति । ७६] देव-दानव-सिद्धानां वि-स्मयः सु-महान् अभूत् ॥२८॥ [२५ नाऽप्य एवं वेग-वान् वायुर् गरुडो वा मनोऽथ वा। ७७] यथाऽयं वायु-पुत्रो वै क्रमतेऽम्बरम् उत्तमम् ॥ २९॥ [२६ १. च भ, भर-बालेनानेन । २. च भर भर-राम म° | ३. च भर भर-न वस्कथयि । ४. च-वा स्निमति प्रायः | भर भर-वास्ति झमि । ५. भ,-ते तु । ६. च भ, भर- यैकभावेन | प्र-तिं वीर । ७. च भ, भर- स्वर्णः । ८.च भर भर-तत्रास्ते बलवान् । ९. ल-नीति | १०.भ- पतिव्रता। ११ च भ, भर-तत्रैन पवनो बलवांस्तथा । १२. च भभर- पावकार्कनिभाभासं सूत्वा क्षेत्रजमंजना । १३. च भ, भर-च वनं तदा। प्र-वने बने । १४. च भव भर-गेन क्षुधया भृशमर्दिसः। १५. च भर भर-शिशुः शरभरारिव | १६ च भ, भर-ददर्श फललामाय झुपपात च तं प्रति । १७. रा, बल- र्कातपमू । १८. भर-पुप्लावांऽब । वल प्र-वासुरम | १९. च भ, भर-वेन वै तदा । २०. च भर भर-वर्ज-पतन्त्रवान् । २१. च भ, भर-यदि तद्वीर्यमासाद्य क्रामत्यम्बरमुत्तमं ॥

·राम उत्तर-काण्डम् ३८ । ३९ । १४५ यदि तावच छिशोर् अस्य त्व् ईदृशो गति-विक्रमः । ७८] यौवनं बलम् आ-साद्य कथं वेगो भविष्यति ॥३०॥ [२७ ७९पू] तम् अनु-प्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रम् आत्मनः । [२८पू N] तस्मात् सर्वेषु वीरेषु' हनु-मान्' बलवत्-वरः ॥३१॥ [N N] स्थैर्याद् धैर्यात् तु गाम्भीर्यान् न समोऽस्तीऽति कश्चन | [N ७९ उ] सूर्य-दाह-भयाद् रक्षत्य एनं वायुस् तु शीतलः ॥३२॥ [२८३ वहु-योजन-साहस्रं क्रमत्य् एष ततोऽम्बरे । ८०] पितुर्बलाच् च बाल्याच् च भास्करेण समा-गतः॥३३॥ [२९ शिशुर् एष ह्य् अ-दोषज्ञ इति मत्वा दिनेश्वरः। ८१] सूर्य एवं समा-यान्तम् इत्य् एवं न ददाह तम् ॥३४॥ [३० यम् एव दिवसं ह्य् एष ग्रहीतुं भास-करं प्लुतः । ८२] तम् एव दिवसं राहुर् जिघृक्षति" दिवा-करम् ॥३५॥ [३१ अनेन तु परा-मृष्टो सूर्यरथोपरि। ८३] अप-क्रान्तस्तदा" त्रस्तो राहुश् चन्द्राऽर्क-मदनः ॥३६॥ [३२ N] स चेन्द्र-भवनं गत्वा स-रोषः" सिंहिका-सुतः । ८४उ] अब्रवीद् भृकुटिं" कृत्वा देवं देव-गणैर् वृतम् ॥३७॥ [३३ क्षुधाऽपनोदनं कृत्वा" चन्द्राऽकौं मम वासव । ८५] किम् इदानीं त्वया दत्तो वरोऽन्यस्मै सुरेश्वर ॥ ३८॥[३४ अद्याऽहं पर्व-काले तु जिघृक्षुः सूर्यम् आ-स्थितः । ८६] अथाऽन्यो" राहुर् आ-साद्य सूर्य ग्रसति पर्वणि ॥३९॥ [३५ १. च भ. भ. ब-कीडग् । २. अल,-देवेषु । च भ, मर-भूतेषु । राम ल-प्राणेषु । ३. रा१ ल. ब प्र-हनू। ४. च भ, भर-स्तीह । ५. च भर भर-रक्षन् वायुस्तुहिनशी । प्र-रक्षन् वायुस्तु हिमशी । ६.च भ, भर-वायुयोजन- साहस्र क्रामत्येष नभस्तलं । ७. अल, ल. ल प्र-दुर्बलत्वाच् । ८. च भव भ कार्य चात्र समापनम् । ९. च भ, भरप्र-सः। १०. च भ, भर-गतः । ११. च भ, भर-वर्ज-जिग्रासति | प्र-जिग्रसति । १२. च भ, भर- राहुस्तूर्ण र । १३. अल, ल ल ब-तदा तस्थौ । च भ, भर-च तत्रस्थो । प्र-ततस्तस्थौ । १४. च भ, भर-पं । १५. भा-भ्रू। ल. ल. ब-भ्रुः। १६. च भ, भर-शक्रं | १७. च भर भर-वर्ज-भक्ष्यामीमौ हि नैवास्तां । ल, प्र- भक्ष्याविमौ हि नैवास्तां । १८. च भ, भर-वर्ज-किमिदं यत्वया दत्तं विन्यस्य बलवृत्रहन् । १९. च भ, भर-आगतः । २०. अरा, भर-भयान्यो। २१. च भर भर-जग्राह सहसा रविं | २२. ल-नास्ति ।।

·१४६ वाल्मीकीय-रामायणम् । राहोस् तु वचनं श्रुत्वा वासवः सम्भ्रमाऽन्वितः। ८७] उत्-पपाताऽऽसनं हित्वा उद्-वहन्' काञ्चनी स्रजम् ॥४०॥ [३६ ततः कैलास-कूटाऽऽभं चतुर्-दन्तं मद-स्रवम् । ८८] शुक्ल दन्त(?न्ति)-चरं चैव स्वर्ण-घण्टाऽट्ट-हासिनम् ॥४१॥[३७ इन्द्रः करीऽन्द्रम् आ-रुह्य राहुं कृत्वा पुरः-सरम् । ८९] प्राऽयाद् यत्राऽभवत् सूर्यः सहाऽनेन हनू-मता ॥४२॥ [३८ अथाऽति-रभसेनाऽयाई राहुर् उत्-सृज्य वासवम् । ९०] अनेन च स वै दृष्टो घ अधावत् शैल-कूट-बत् ॥४३॥ [३९ ततः सूर्य समुत्सृज्य राहुं स्थूलम् अवेक्ष्य च । ९१] उत्-पपात पुनर् व्योम ग्रहीतुं सिंहिका-सुतम् ॥४४॥ [४० उत्सृष्टाऽर्कम् अमुं राम ह्य् आ-धावन्तं प्लवं-गमम् । ९२] दूरा राहुः परि-१(१प)त्य(१श्य) मुख-शेषः पराङ्-मुखः४५[४१ इन्द्रं प्र-क्रोशमानश् च त्रातारं सिंहिका-सुतः। ९३] इन्द्रेन्द्रति" च सं-त्रासान् मुहुर्-मुहुर् अभाषत ।।४६॥ [४२ राहोर वि-क्रोशमानस्य प्राग एवाऽऽलक्षितं स्वरम् । ९४] श्रुत्वेन्द्रः प्राऽऽह मा भैस् त्वम् अहम् एनं नि-धूदये ॥४७॥ [४३ ऐरावणं ततो" दृष्ट्वा महद् अन्यद् उपाऽऽगतम् । ९५] बलिनं हस्ति-राजानम् अभि-दुद्राव मारुतिः ॥४८॥ [४४ तद् अस्य धाव-तो" रूपम् ऐरावण-जिघृक्षया । ९६] मुहूर्तम् अभवद् घोरं कालाऽमेर् इव मूठितम् ।।४९॥ [४५ १. च भ, भैरस राहोर । .२. ल-नास्ति । ३. च भर भर-सव्यूढं । ४. च भ, भ२ ल ल प्र-नन । ५. च भर-महागजं| भग-मदाश्रुतं । ६..च भ, भ२-झारधारिणं प्राशुं । रा-शुलं वरगजं चैव । ल ल ब प्र-शुक्ल गजवरं चैव । ७.'च भर-स्वर्णशृङ्गाह । ८:च भर भर-सह तत्र | ९. च भर मर- रभस: प्रायाद् । १०. च भ, भर-वर्ज-युद्धे धावंतं ।। ११. च भ, भर- मः। १२. च भ, भर-इमं । १३. अ रा ल ल ल ब प्र-द्रुतं । १४ अ- राहुं । १५. म-वर्ज-परावृत्य | च भर-परावृत्तो। १६. च भ भ वर्ज-°शोषः। १७. च भव-वर्ज-इन्द्रमिन्द्रेति । १८. भ. भर-श्रुवेन्द्रोऽप्याह मा भैषीस | १९. अलर-समारुह्य ततो देव । च भ, भ२ ल3 प्र-ततो दृष्ट्वा महातमिमं । २०. च भर भर इत्यपि । २१. च भ. भर-बलात्तं | २२. अ रा ला ला ल-ब प्र-अथास्य चाभवद् ॥ - - ·त' उचर-काण्डम् ३८ । ५७। १४७ दृष्ट्वा धावमानं तु' नाऽति-क्रुद्धः शची-पतिः ।' ९७] हनुं तेनाऽभि-मुक्तन' कुलिशेनाऽभ्य-अताडयत् ॥५०॥ [४६ ततो गिगै पपातैष इन्द्र-बनाऽभिताडितः । ९८] पतमानस्य चैवाऽस्य वामो हनुर् अभज्यत ॥५१॥ [४७ तस्मिंस तु पतिते बाले वज्र-ताडित-विह्वलें । ९९] चुक्रोधेन्द्राय पवन: प्र-जानाम् अ-शिवाय च ॥५२॥ [४८ ततः प्र-चारं सं-गृह्य प्र-जास्व अन्तर्गतः प्रभुः । [४९पू १००] रुरोध सर्व-भूतानि मातरिश्वाऽथ राधव" ॥५३॥ [५०उ वायु-प्रकोपाद् भूतानि निर्-उच्छ्वासानि सर्व-शः।" १०१] सं-धिभिर् मज्यमानानि" काष्ठ-भूतानि जझिरे ॥५४॥ [५१ निः स्वधं निर्-वषट्कारं निष्-क्रियं धर्म-वर्जितम् ।" १०२] वायु-प्रकोपात्" त्रैलोक्यं निरय-स्थम् इवाऽभवत् ॥५५॥ [५२ ततः प्र-जाः स-गन्धर्वाः स-देवाऽसुर-मानवाः ।" १०३] प्रजा-पतिं समाऽधावन्" अ-सुखा" वै सुखैषिणः" ॥५६।। [५३ N] प्रजा-पति प्र-जास् तास् तु सुख-हीनाः सु-दुःखिताः। N] ऊचुः" प्राऽञ्जलयो देव ब्रह्माणं जगतः पतिम् । त्वया स्मो भगवन् सृष्टाः प्र-जा" नाम चतुर्-विधाः॥५७॥ [५४ १. च भर-एवमाधावतस्तस्य । २. अतः परमधिकः पाठः-भर-वज्र- मेवाभिमुक्तं तु देवेन्द्रेण महात्मना। ३. अ भ, भर ल,-हंतानेना । च-हनुस्तस्याभियुक्तेन । ल प्र-हंतुं तेना। ४. च-वर्ज- शेन व्यता । ५ च-शकवाभिपीडिनः । ६. च-अस्मिस् । ७. च- ताडनवि। ८. च-चुको- पेन्द्राय ° । भ,-चुकोप पवनाश्चासौ । ९. च भ,-प्रचारं स तु सहस्य । १०. अ रा, ल, ल. ब-निरोध्य । ११. अ भर-व्रजमानानि सर्वतः । च-वायुर्वर्ष- मिवाम्बरे । १२. च-वायोः प्र । १३. ल ल ल ब प्र-मज्यमानानि सर्वतः । १४ अरा,-नास्ति | १५, च भर- मानश्च । १६. राम-नास्ति । १७ च भर भर-वायोः प्र° । १८. च भ, भर-इवाबभौ । १९. च मर-ततोऽमराः सगन्धर्भ: सयक्षासुरमानुषाः । २०. अ भर भर बलप्र-समाज्यायन् । राप ल समाख्यायन् । २१. अ ल, ब-बहुधा हितकाम्यया । च भर-सु(दि.)खार्ता वैसु। "२२. च-भृशातुराः। २३. च भर-वर्ज-ऊर्ध्व।२४. च-देवा२५. च-प्रजानाथ ।

·१४८ वाल्मीकीय-रामायणम् । १०४] सृष्ट्वा चैव कृतोऽस्माकम् आयुषः पवनः पतिः । सोऽस्मत्प्राणेश्वरो भूत्वा व वसत्य अद्य सत्तमः । [५४ १०५] बाधयत्य एष किं चाऽस्मास् तद् भवान् ज्ञातुम् अहंति ॥५८॥ त्वाम् एव शरणं प्राऽऽप्ता वायुनोप-हता भृशम् । १०६] वायोः सं-रोष-जं दुःखं नुद नः परमेश्वर ॥५९॥[५६ एतच् छुत्वा' प्र-जानां तु प्रजा-नाथः प्रजापतिः । १०७] कारणाद् इति चाऽप्य् उक्त्वा प्र-जाः पुनर् अभाषत ॥६०॥ [५७ यस्मिंश् च कारणे वायुश् चुकोप च रुरोध च । १०८] प्र-जाः शृणुध्वं तत् सर्व श्रूयतां चाऽऽत्मनः क्षमम् ॥६१॥ [५८ पु-त्रस् तस्याऽमरेशेन शक्रेणाऽद्य नि-सूदितः । १०९] राहोर वचनम् आ-ज्ञाय तेन वः कुपितोऽनिलः ॥६२॥ [५९ अ-शरीरः शरीरेषु वायुश् चरति पालयन् । ११०] शरीरं हि विना वायु समतां याति दारुभिः ॥६३॥ [६० वायुः प्राणाः सुखं वायुर् वायुः सर्वम् इदं जगत् । १११] वायुना सम्परित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत् ॥६४॥ [६१ अद्यैव" सम्परित्यक्त" वायुना" जगद् आयुषा" । ११२] अद्यैव च निर्-उच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः॥६५॥[६२ तद् यामस् तत्र यत्राऽऽस्ते मारुतोऽत्य-उत्कटो हि यः । ११३] मा वि-नाश गमिष्यध्वं प्र-सादान् मे(?) सदा-गतिम् (१ते.) ६६। ततः प्र-जाभिः स-हितः प्रजा-पतिः स-देव-गन्धर्व-भुजङ्ग-गुह्यकः । जगाम यत्र त्व् अभवत् स मारुतः ११४]] सुतं हि वज्राऽभिहतं प्र-गृह्य तम् ॥६७॥ [६४ १.च भर भर-स्वया च दत्तः सोस्माकम् ।२ च भ, भ,-वर्ज-कस्मानद्य पितामह । ३. च भव भर-रुणद्धि दुःखं जनयनंतःपुर इव स्त्रियः । ४. च-वयं । ५. च-वायु- संरोधनं दुःसं सवानां त्रिद शेश्वर । ६. चभ, भ,-वर्ज-ज्ञात्वा । ७. च भ, भ,- कारणं कारणारमा स । ८.च भर भर-कुरुध्वं । ९. च भर-ततो। १० च भाभ- अथावायुः। ११. च म, भर-दारुणः। १२. च भ, भर-वर्ज-सुखं नो। १३. चम, मर-जनः । १५. च म भर-अघ यूयं परित्यक्ता । १५. प्र-नास्ति। १६. अलर- निरनुच्छ्वासं । राव बल प्र-तु निरुच्छ्वासाः। १७. च भ, भर- तो नः प्रजाहितः। १८ च भ, भर-दातु तथास्य वै। १९. च भ, भर-सह देवगुणः । २०. च भामर-गन्धर्वयक्षोरगराक्षसोत्तमः । २१. च भ, भ,-वर्ज-सत्राशु स यत्र गुमकःr २१ ·उत्तर-काण्डम् ३९ । ६। १४९ ततोऽक-वैश्वानर-काश्चन-प्रभं सुतं तम् उत्सङ्ग-गतं सदा-गतेः' । चतुर्-मुखं(?खः) प्रेक्ष्य कृपाम् अथाऽकरोत् स देव-गन्धर्व-महर्षि-राक्षसैः ॥६८॥ [६५ इस्या रामायण उत्तर-काण्डे वायुप्रदर्शन नामाऽष्टात्रिंशः सर्गः ॥ ३८ ॥ ११५]] [-३६,४०] = [ एकोनचत्वारिंशः सर्गः] = [दा-३६ ] ततः पिता-महं दृष्ट्वा वायुः पुत्र-वधाऽदितः । १] शिशु के पुत्रम् आ-दाय ह्य उत्-तस्थौ वेगवत्-तरः ॥१॥ [१ चलत्-कुण्डल-मौलिः स तपनीय-विभूषणः । २] पादयोर् न्य-अपतद् वायु: शिरोऽव-स्थाप्य वेधसः॥२॥ [२ तं तु वेद-वता तेन" लम्बाऽऽभरण-शोभिना । ३] वायुम् उत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं परि-स्पृष्टवान् ॥३॥ [५ स्पृष्ट-मात्रस्" तु देवेन स तदा" पद्म-योनिना । ४] जल-सिक्तं यथा सस्यं पुनर् जीवितम्" आप्तवान् ॥ ४॥ [६ प्राण-वन्तं सुतं दृष्ट्वा प्राणो गन्ध-बहो मुदा । ५] चचार सर्व-भृतेषु ह्य" अ-विरुद्धं यथा पुरा ॥५॥ [७ मरुद्-रोग-विनिर्मुक्ताः" प्र-जा" चै मुदिता भवन् । ६] शीताऽऽतप-विनिमुक्ताः पअिन्य इव पुष्पिताः ॥ ६॥ [८ १. अरा, ल, ल ल ब-हि वैश्वानरकांचनार्चिषं । २. अल, ल- अयोस । च-समुत्सं' । ३.भ.-गतिः । ४. अरा, ल लब- मुखो- दिष्टकृ। ल, प्र- मुखोहिश्य | च भ, भर-क्ष्य मुदं यथा । ५. च भ, भर-वर्ज- धृतं सगंधर्वसयक्षराक्षसैः । ६. च भ, भ,-हनुमजन्मवर्णनं । रा-वायुपुत्रदर्शनं । ७ च भ, मर-शिशु पुत्रकम् । ८. च भ, भ.-वर्ज-उत्तस्थौ वायुरुत्तमः | ९. च भ, भर-वर्ज- मौलीयस्तपनीयविभूषितः । १०. च भ, भर-धौतपटांतेन | ११.च ल, ब-परिमृष्ट । १२. च-परिसृष्टस् | भ, भर-परिस्पृष्टस् । १३. च भ, भ.- पाणिना । १४. अ-तमाप्नुयात् । च भर-तवांस्तदा। भ-तांस्तथा । १५.च भ, भर-वर्ज-तु। १६. चभभ,-वर्ज-अवि। १७. चम, भर-द्रोधाद्वि। ल-द्रोगादि । १८. च भर-ताः प्रजाः सुखिता भ°। भ-नास्ति । १९. च भर-शीतदाहवि । भ-नास्ति | २०. च भ, भ.-वज-साम्बुजाः ॥

·१५० वाल्मीकीय-रामायणम् । ततस् त्रि-युग्मस् त्रि-ककुत्' त्रि-धामा त्रि-वृतोऽच्युतः। ७] उवाच' देवता ब्रह्मा' मारुत-प्रिय-काम्यया ॥७॥ [९ भो महेन्द्राऽग्नि-वरुण-महेश्वर-धनेश्वराः । ८] जानताम् अपि वः सर्वं हितं वक्ष्यामि श्रूयताम् ॥८॥ [१० अनेन शिशुना कार्य भवतां सं-भविष्यति' । ९] तद् ददाम वरान् सर्वे मारुतस्याऽस्य तुष्टये ॥९॥ [११ ततः सहस्र-नयनः पीत-रक्तांऽशु-भासुराम् । १०] कुशेशय-मयीं मालां समुत्-क्षिप्येदम् अब्रवीत् ॥१०॥ [१२ मत्-करोत्सृष्ट-वज्रेण गिरौं हन्वा व्यव-स्थितः । ११] नाम्नेष कपि-शार्दूलो हनु-मांस तु भविष्यति ॥ ११॥ [१३ अहम् एवाऽस्य"दास्यामि परमं वरम् उत्-तमम् । १२] अद्य-प्रभृति वज्रस्य ममाऽवध्यो भविष्यति ॥ १२॥ [१४ मार्तण्डस् त्व् अब्रवीत् तत्र भग-वांस् तिमिराऽपहः। १३] तेजसोऽस्य मदोयस्य ददामि शतम् अंश-कम् ॥१३॥ [१५ यदा तु शास्त्रम् अध्येतुं मतिर् अस्य भविष्यति । १४] तदा शास्त्रं तु दास्यामि येन वाग्मी भविष्यति ॥१४॥ [१६ वरुणोऽस्य वर प्राऽदान् नाऽस्य मृत्युर् भविष्यति । १५] वर्षाऽयुत-शतेनाऽपि मत्-पाशाद् उदकाद् अपि । यम-दण्डाद् अवध्य-त्वम् अरोगि-त्वं च नित्य-शः ॥१५॥ [१७ १. अल, प्र-त्रिगुणस् । २. अ लय-तदा च । ३. च भ, भ.-वर्ज- प्राप्ता मारुतेः प्रि । ४. च म, भ, सर्वेषां वः परं देवा । ५. च म, भर-वर्ज- सर्वत्र । ६. च भ, भर-कर्तव्यं वो भ° 1 ल,-सर्वेषां नो भ° | ७. च-अद्यास्य । भ, भ-दमोऽस्य | ८. च म. भ.-"तेर्मुदिता वयं । ९. च भ, भर-रक्ताम्बर- धरः प्रमुः । १०. च भ म यस्मादेष हनौ ततः। ११. च भ, भ.-चर्ज- नामैतत्कपिशार्दूल भवतावनुमानिति । १२. अ ल२-°वानुयास्यामि | ल ब- व प्रदा । १३. च भर भर-अद्भुतम् | १४. टि.-च म, भर-भिवेष्वयमोंऽस्मिन् भ्रष्ट इव सत्यधिकः पा। च भ, भर-वर्ज-नामुं वनाधिर्क पास्त्र प्रहरिष्यति मारुतिम् | अधिकच पाठ:-अवध्योयमवध्योयमजरोमर एव च । १५. च भव मा- हा। १६. च भ, भर-शतिर । १७. चम, भर ल१ प्र-तदाऽस्य शास्त्रं । १८. च भर भर-°णश्च ) १९. मत भारभ्य अलग-१६शश्लोकस्य ३-यपाद वावबास्ति। ।

·[२०उ उत्तर-काण्डम् ३९ । २६ । १५१ १६] दिदेशाऽस्य वरं तुष्टो झ् अ-विषादं च सं-युगे । गदेयं मामकी' चैव सं-युगे न हनिष्यति ॥१६॥ १७] इत्य एवं वर-दः प्राऽऽह तदा रा एकाऽक्ष-पिङ्गलः। [१८ मत्-तो गदाऽऽयुधा(त्) पाशाद् अ-चध्योऽयं भविष्यति॥१७॥[१९पू १८] इत्य एवं शंकरेणाऽपि दत्तोऽस्य परमो वरः । सर्वेषां च त्रि-शूलानाम् अ-वध्योऽयं भविष्यति ॥१८॥ [१९उ सर्वेषां ब्रह्म-दण्डानाम् अ-वध्योऽयं भविष्यति । १९] दीर्घाऽऽयुःसु-महाऽऽत्मा च इति ब्रह्माऽब्रवीद्वचः ॥१९॥ [२१ विश्व-कर्मा तु दृष्दैन बालसूर्योपम शिशुम् । २०] शिल्पिनांप्र-वरः प्राऽदाद वरम् अस्य महा-मतिः ॥२०॥ [२२ विनिर्-मितानि दैवानि देवानाम् आ-युधानि च । २१] तेषां सङ्ग्राम-काले तु अ-वध्योऽयं भविष्यति ॥ २१॥ [२४ ततः सुरैस् तु स-हितो दृष्ट्वा ह्य् एनम् अलं-कृतम् ।" २२] चतुर्-मुखो" हृष्ट-मुखो वायुम् आह जगद्-गुरुः ।।२२।। [२५ अ-मित्राणां भयं कर्ता " मित्राणाम् अभय-प्रदः। २३] अ-जेयो भविता पुत्रस् तव भविता पुत्रस् तव मारुत मारुतिः ॥२३॥ [२६ रावणोत्सादनाऽर्थानि राम-प्रिय-कराणि च । २४] रोम-हर्ष कराण्य् एष कर्ता कर्माणि सं-युगे ॥२४॥ [२८ ४०, एवम् उक्त्वा समासेन त्रि-दशास ते सम्-ईरणम् । १] यथाऽऽगतं ययुः सर्वे पितामह-पुरो-गमाः ॥२५॥ [२९ सोऽपि गन्ध-वहस् तत्र प्र-गृह्य सुतम् आत्मनः । २] अञ्जनायास् तम् आ-ख्याय वर-दानं विनिः-सृतः ॥२६॥[३० १. राल-दिदेश तस्य । प्र-वितेशोऽस्य | २. रा, ल, ब प्र-मामका | ३. रा, लवप्र-धनदः। ४ च भ भ प्र-धानां च । लब-धानां तु । ५. च भभर-णास्य दत्तो वै । ६. च भ, भर-नास्ति । ७. लव-नास्ति । ८. अभ, भर ल२ दृष्ट्वैव । ९. च भ, भर-सूर्यमिभं । १०. च भ, भर-भस्मै महात्मने । ११. ल,-धान्यपि । १२. च भ, भ-मनिमित्तानि देवानामायुधानीह यानि तु । १३ च भ, भर- लेऽयमवध्यो भविता सदा। १४. चभ, मर-ततः सुरापां प्रवरो दृष्ट्वा वरसमन्वितं । १५. च भ, भर-मुखस्तुष्टमना । १६. च भ, मर-एषो- मित्रभयंकारी। १७. च भर भर-र्थाय राघवत्रीणनाय च । १८.च भर भर- तमामन्त्र्य मारुतं तेऽमराः शुभाः । १९. च भव भ.-सोऽपि गंधवहः पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत् । अजनाय तदाचल्यो वरं दत्तमिति प्रभुः।।

·१५२ वाल्मीकीय-रामायणम् । प्राऽऽप्य नाऽति-वयस् त्व एष वर-दान-बलाऽन्वितः। ३] बलेनाऽऽत्मनि सं-स्थेन ह्य अपूर्यत' इवाऽर्णवः ॥२७॥ [३१ श्रा-पूर्यमाणस् तरसा ह्य् एष वानर-पुङ्गवः' ।' ४] आ-अमेषु महर्षीणाम् अप-राध्यति निर्-भयः ॥२८॥ [३२ सुग-भाण्डं दहनाऽऽज्यं च वल्कलान्य अजिनानि च। ५] भन्न-विच्छिन्न-विध्वस्त-संशीता(?)नि करोत्य् अयम् ॥२९॥[३३ सर्वेषां ब्रह्म-दण्डानाम् अ-वध्यो ब्रह्मणा कृतः। [३४उ ६] जानन्त ऋषयस् ते 3 क्षमन्ते तस्य शक्ति-तः ॥३०॥ [३५ यदा केसरिणा ह्य् एष वायुनाऽञ्जनयां तथा । ७] प्रति-षिद्धोऽपि मर्यादां लङ्घयत्य एष वानरः ॥३१॥ [३६ तदा महर्षयः क्रुद्धा भृग्व-अङ्गिरस-वंश-जाः । ८] शेपुर् एनं रघु-श्रेष्ठं नाऽति-क्रुद्धाऽति-मन्यवः ॥३२॥ [३७ बाधसे यत् समा-श्रित्य बलम् अस्मान् प्लवं-गम । ९] न दीर्घ कालं वेचाऽसि तस्मात् त्वं शाप-मोहितः ॥३३॥ [३८ १०उ] ततस् तु हत-तेजीजा महर्षि-वचनौजसा । तान्य" एव आ-श्रमाण्य एष मृदु-भाव-गतोऽचरत् ॥३४॥ [३९ ११] अथों" विरजा नाम चालि-सुग्रीवयोः पिता । सर्व-वानर-राजाऽऽसीत् तेजसाम् इव भास्-करः ॥३५॥ [४० १२] स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां हरीऽऽश्वरः । तदर्यो विरजा नाम काल-धर्मम् उपाऽऽगतः ॥३६॥ [४१ १३] तस्मिन् अस्तम्-इते वाली मन्त्रिभिर मन्त्र-कोविदैः। पित्र्ये पदे कृतो राम* सु-ग्रीवो वालिनः पदे ॥३७॥ ४२] १. च भ, भर-वर्ज-प्राप्यैव निर्दयस् | २. च भ, भर-वर्ज-आपू' । ३. अ-बलवानेष वानरः। ४. भर-नास्ति । ५. भर भर-वर्ज-नायं । टि.-पूप =दधन ->=दधि-११६.चभ, भर-°विध्वंसं समंतादकरोद् ।७.चभ, भर- तो मुनयस्तद्धि । ८.च-याऽपि च । भरभर-याऽपि वा । ९. च भ, भ.- नरश्रेष्ठ वेऽपि क्रुद्धाति । १०. च भ, भर-तद् | ११. च भ, भर-नास्मध्छाप- विमों । १२. भ-तस्य तु तसेजो । १३. च भ, भर-अथाश्रमाणि तान्येषां । प्र- एष आश्रमाणि तान्येव । १४. च भ, भर-गतिश्चरन् । १५. च भ. अथाक्षि । १६. च भरभर-सर्ववानरवेजस्वी दीतिमान्भास्करो या । १७. च भ, भर- महेश्वरः । १८. च भर-तदाक्षि । प्र-तरो। १९. च भभर-राम । २०.न. भ, भर-पैत्रे | २१. अरा, ल ल व प्र-नाम । च भ, भ,-वाली ॥

·उत्तर-काण्डम् ३९ । ४४। १५३ १४] सुग्रीवेण समं त्व् अस्य अ-द्वेष्यं छिद्र-वर्जितम् । अ-पाय सख्यम् अभवद् अनिलस्य यथाऽमिना ॥३८॥ [४३ १५] एष शाप-वशाद् एव न वेद वलम् आत्मनः ।' १६पू] वालि-सुग्रीवयोर वैरं यदा' राम समुत्थितम् ॥३९॥ [४४ N] न क्षमे(१च) चैष सु-ग्रीवं वध्यमानं हि वालिना ।' १६ उ] 'यद्य् अवौ(१भो)त्स्यद् अयंधी-मान् बलम् आत्मनि मारुतिः ४० [४५ ऋषि-शापाद्वल-वतस् तद् एष कपि-सचमः । N] सिंहः पिञ्जर-बन्ध-स्थो यथा तत् सहते रणे ॥४१॥ [४६ पराऽऽक्रमोत्साह-मति-प्रभावैः सौशील्य-माधुर्य-नयाऽनयैश् च । गाम्भीर्य-चातुर्य-सुवीय-धैर् १७] हनू-मतो" नाऽभ्य्-अधिकोऽस्ति लोके ॥४२॥ [४७ व्या-करणं ग्रहीष्यन् सूर्योन्मुखः पृष्ठ-गतः कपीऽन्द्रः । उद्यद्-गिरे अस्त-गिरि जगाम १८]] ग्रन्थं महद् धारयद् अ-प्रमेयम्" ॥४३॥ [४८ यथाऽनिल-क्षोभित-सागरस्य" लोकान् दिधक्षोर् इव पावकस्य । लोकक्षयोत्यस्य" यथाऽन्त-कस्य हनू-मतः स्थास्यति का पुरस्-तात् ॥४४॥ [५१ १. भ, भर-द्वेषछिद्रविव° । २. भर-अजयं । भर-अक्षय | ३. च- नास्ति । ४. अ राल ल व-यथा । ५. च भ, भर-तष राम सुग्रीव- स्तदाऽक्लिश्यत वालिना | प्र-नास्ति । ६. अ ल, ल ल ब प्र-अवैल्सीदयं । च भ, भ--तदावस्यत् कपिभैष । ७. च भ, भर-शापवशान्मूढो यद् । ८. च भ, भ:-रुद्धो वा यासाय स इतो भवेत् । ९. च भ, भर- मतिप्रतापैः । १०. च- तः को शधि | भ,-'तः को मस्ति परं हि लोके । भर-तः स्थास्यति कः पुरस्तात् । ११. च भा -पुराह्यसौ। १२. च भ, भ.-गतिः। १३. च भ, प्र-उदग्गिरेर । १४. ल.-'यन् । १५ च भ, भ.-'मेयः। १६. चेभ, भर- वायोरिव क्षो । १७ अब-रूपं । १८.च भ, भर-प्रजा जिहीर्षोरिव चान्तकस्य । अयं पुन ·१५४ वाल्मीकीय-रामायणम् । एषों य(१अ)थाऽन्ये च तथा कपीऽन्द्राः सुग्रीव-मैन्द-द्विविदा स-नीलाः । स-तार-तारेय-नलाः स-रम्भास् २०] त्वत्-कारणाद् राम सुरैस् तु सृष्टाः । [५२ महीं गता देव-गणाः सम्-अग्रा' N]] रावण-नाश-हेतोः ॥४५॥ [५४पू एतत् ते देव कथितं यन् मां पृच्छसि राघव ।' २१] हनू-मतोऽस्य बाल-त्वे कर्मणा(१णो)ऽद्भुत-कर्मणः ॥४६॥ [५५ महा-बला १. च भ, भर-एतेपि चान्येपि महाक°१२. अल-विसृष्टाः।च भर-हि सृष्टाः । ३. अ ल ल -महीन्द्र । ४. भ.-नास्ति । ५. अरा, ल ल ब-यथा पृ । च भर-तदेतत्कथितं तुभ्यं यन्मा त्वं परिपृच्छसि । ६. च भर ल- कर्माण्यद्भु। भ३ प्र-वर्ज-कर्मण्यद्भु। ७. अतः परमधिकः पाठः-च भ.-एतत्पुरा राम हरीश्वरस्य वृत्तं शिशोश्चैव यदद्भुतं विभो। हनूमत्यतिबलप्रदानं बलं च वीर्य च पराक्रमं च ।। इत्या रामायण उत्तर-काण्डे हनूपदुस्यत्तिर्नाम सर्गः ॥ [दा-३७ प्र०-१] एतच्छुत्वा तु निखिलं राघवोऽगस्त्यमब्रवीत् । य एषक्षराजो नाम वालिसुग्रीवयोः पिता ॥ जननी काऽस्य भवनं तत्त्वया परिकीर्तितम् । वालिसुग्रीवयोर्ब्रह्मन्माता का नामतः स्मृता ॥ एतद्ब्रह्मन्समाचक्ष्व कौतूहलमिदं हि नः । सम्प्रोक्तो राघवेणैवमगस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ।। शृणु राम कथामेतां यथापूर्व समागतः । नारदः कथयामास ममाश्रयमुपागतः ।। कदाचिटमानोसावतिथिर्मामुपाऽऽगतः । अर्चितस्तु यथान्यायं विधि- दृष्टेन कर्मणा।सुखाऽऽसीनः कथामेतां मया पृष्टः स कौतुकात् । कथयामास धर्माऽऽत्मा महर्षे श्रूयतामिति ॥ मेरुर्नगवरः श्रीमााम्बूनदमयः शुभः । तस्य यन्मध्यमं सर्वदैवतपूजितम् ॥ तस्मिन्दिव्या सभा रम्या ब्रह्मणः शतयोजना। तस्यामास्ते यदा देवः पायोनिश्चतुर्मुखः ॥ योगमभ्यसतस्त- स्य नेत्रेभ्यो यद्रसोऽनवत् । तद्गृहीतं भगवता पाणिना चाऽर्चितं तु तत् ॥ निक्षिप्तमात्रं तद्भूमौ ब्रह्मणा लोककर्तृणा । तस्मिन्ननुकणे राम वानरः सम्बभूव ह ॥ उत्पन्नमात्रस्तु तदा वानरः स नरोत्तम । समाश्वास्य प्रियैर्वाक्यैरुक्तः किल महात्मना ।। पश्य शैलं सुविस्तीर्णे सुरैरध्युषितं सदा । अस्मिन्रम्ये गिरिवरे बहुमूलफलाऽशनः ।। ममाऽन्तिकचरो नित्यं भव वानरपुंगष। कंचित्कालमिहाऽऽस्व त्वं ततः श्रेयो भविष्यति ॥ पवमुकः स वै तेन ब्रह्मणा वानरोत्तमः। प्रणम्य शिरसा पादौ देवदेवस्य राघव ॥ उक्तवान् लोककर्तारमादिदेवं प्रजापतिम् | यथाऽऽशापयसे ·उचर-काण्डम् ३९ । ४६ । १५५ देव स्थितोऽहं तव शासन ।। एवमुक्त्वा हरिवं ययौ हुएमनास्तदा । स तदा द्रुमपण्डेषु फलपुष्पवनेषु च ।। भ्रमन्नतिवलः शीघ्रं बने फल- कृताऽशनः । चिन्वन्मधूनि मुख्यानि चिन्वन्पुप्पाण्यनेकशः ।। दिने दिने च सायाह्ने ब्रह्मणोऽतिकमागमत् | गृहीत्वा राम मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ॥ ब्रह्मणो देवदेवस्य पादमूले न्यवेदयत् । एवं तस्य गतः कालो बहुः पर्यटतो गिरिम् ॥ कस्यचित्त्वथ कालस्य समतीतस्य राघव । ऋक्षराड् वानरवृषस्तृष्णया परिपीडितः । उत्तरं मेरुशिखरं गतस्तत्र च दृष्टवान् । नानाविहङ्गसंघुटं प्रसन्नसलिलाऽऽशयम् || चलन्केसरमात्मानं कृत्वा तस्य तटे स्थितः। ददर्श तस्मिन्सरसि वक्त्रच्छायामथात्मनः ।। कोऽयमस्मिन् मम रिपुर्वसत्यंतर्जले महान् । रूपं चांतर्गतं तत्र वीक्ष्य तत्पश्यतो हरेः॥ क्रोधाऽऽविष्टमना ह्येष नियतं माऽवमन्यते । तदस्य दुष्टभावस्य करिष्यामि विनिग्रहम् ।। एवं संचिंत्य मनसा स वै वानरचाप- लात् | आप्लुत्य चापतत्तस्मिन्हदे वानरसत्तमः ॥ उत्प्लुत्य तस्मात्स हृदादुत्थितः सवगः पुनः । तस्मिन्नेव क्षणे राम स्त्रीत्वं प्राप स वानरः॥ मनोक्षरूपा सा नारी लावण्यललिता शुभा। विस्तीर्णजधना सुभ्रू- नीलकुंचितमूर्धजा ॥ मुग्धा सस्मितवक्त्रा च पीनस्तनतटा शुभा। हृदतीरे स्थिता भाति ऋजुयष्टिलता यथा ॥ त्रैलोक्यसुन्दरी कांता सर्वचित्तप्रमाथिनी । लक्ष्मीव पारहिता पद्मज्योत्स्व निर्मला ।। रूपेणाऽभ्यभवत्सा तु श्रियं देवीमुमा यथा । द्योतयंती दिशः सर्वास्तत्रा- भूत्सा वरांगना ॥ एतस्मिन्नंतरे देवो निवृत्तः सुरनायकः । पादावुपास्य देवस्य ब्रह्मणस्तेन वै पथा ॥ तस्यामथ च वेलायामादित्योऽपि परिभ्रमन् । तस्मिन्नेव पदे सोऽभूद्यस्मिन्सा तनुमध्यमा ।। युगपत्सा तदा दृष्टा देवाभ्यां सुरसुन्दरी। कंदर्पवशगौ तौ तु दृष्ट्वा तां सम्बभूवतुः। तत: सुभित- सर्वोऽगौ सुरेन्द्रौ पन्नगाविव । तद्रूपमद्भुतं दृष्ट्वा त्याजितौ धर्म(धैर्य)- मात्मनः ॥ ततस्तस्याः सुरेन्द्रस्य स्कन्नं शिरसि पातितम् । अनासाव तां नारी स निवृत्तमदोऽभवत् । ततः सा वानरपतिं जशे वानरमीश्वरम् ।। अमोघरेतसस्तस्य वानर(सव)स्य महात्मनः । वालेषु पतितं वालं(बीजं) वाली नाना बभूव सः ।। भास्करेणापि तस्यां वै कंदर्पवशवर्तिना। बीजं निसि(षि)कं ग्रीवायां विधानमनुवर्तिना ॥ तेनाऽपि सा वरतनुः प्रोक्ता किंचिद्वचः शुभम् । निवृश्चमदनश्चाऽथ सूर्योऽपि समपद्यत । ग्रीवायां पतिते बीजे सुग्रीवः समजायत । एवमुत्पाद्य तौ वीरौ वानरेन्द्रौ महाबली। दत्त्वा तु काञ्चनी मालां वानरेन्द्रस्य वालिनः। अक्षयां गुणसम्पूर्णा शकस्तु त्रिदिवं ययौ । सूर्योऽपि स्वसुतस्यैनं निरूप्य पवनाऽऽत्मजम् । कृत्येषु व्यवसायेषु जगाम सविताऽम्बरम् ॥ तस्यां रजन्यां व्युटायामुदिते च दिवाकरे। स तद्वानररूपं तु प्रतिपदे पुनर्नुप | स एव वानरो भूत्वा पुत्रौ स्वस्य प्लवङ्गमौ ।। पिनेक्षणौ हरिवरौ बलिनौ कामरूपिणौ ! मधून्यमृतकल्पानि पायितौ तेन तौ तदा ।। गृहीत्वक्षरजास्तौ तु ब्रह्मणोऽन्तिकमागमत् । दृष्ट्वरजसं ·१५६ वाल्मीकीय-रामायणम् । । पुत्रं ब्रह्मा लोकपितामहः | बहुश: सान्त्वयामास पुत्राभ्यां सहितं हरिम् ।। सान्त्वयित्वा ततः पश्चाद् देवदूतमथादिशत् । गच्छ मद्वचनाद् दूत किष्किन्धां नाम वै शुभाम् ॥ सा ह्यस्य गुणसम्पन्ना महती च पुरी शुभा। तत्र वानरयूथानि सुबहूनि वसन्ति च । बहुरत्नसमाकीर्ण वानरैः कामरूपिभिः ॥ पण्यापण्यवती दुर्गा चातुर्वर्ण्यपुरस्कृता । विश्वकर्मकृता दिव्या मन्नियोगाश्च शोभना ॥ तत्रर्दरजसं दृष्ट्वा सपुत्रं वानरर्षभम् । यूथपालान् समाहूय यांभाऽन्यान्प्राकृतान्हरीन् । तेषां सम्भाब्य सर्वेषां मदीयं जनसंसदि । अभिषेचय राजानमारोप्य महदासने ॥ दृष्टमात्राश्च ते सर्वे वानरेण च धीमता। अथर्वरजसो नित्यं भविष्यन्ति वशाऽनुगाः।। इत्येवमुक्त वचने ब्रह्मणा तं हरीश्वरम् | पुरतःकृत्य दूतोऽसौ प्रययौ तां गुहां शुभाम् । स प्रविश्याऽनिलगतिस्ता गुहां वानरोत्तमः | स्थापया- मास राजानं पितामहनियोगतः ॥राज्याभिषेकविधिना स्थापितोऽभ्यर्चित- स्तदा । स वद्धमुकुटः श्रीमानभिषिक्तः स्खलंकृतः ।। भाज्ञापयामास हरीन्सर्वान्मुदितमानसः। सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यां ये प्लवङ्गमाः॥ वालि- सुग्रीवयोरेवाऽस्त्वेष त्वृक्षरजाः पिता। जननी चैष तु हरिरित्येतद्भद्रमस्तु ते। यश्चैतच्छावयेद् विद्वान्यश्चैतच्छृणुयानरः । सिध्यन्ति सर्वकार्यार्था मनसो हर्षवर्धनाः॥ एतश्च सर्व कथितं मयाऽपि प्रविस्तरेणेह यथाऽर्थ- तस्तत् । उत्पत्तिरेषा रजनीचराणामुक्त्वा तथैवेह हरीश्वराणाम् ।। इत्याचे रामायण उत्तरकाण्ड अष्टात्रिंशः सर्गः ॥ ३८॥ [दा, ३७, प्र०-२] एतां श्रुत्वा कथां दिव्यां पौराणी राघवस्तदा । भ्रातृभिः सहितो वीरो विस्मयं परमं ययौ ॥ राघवोऽथ ऋषेर्वाक्यादृष्टो वचनमब्रवीत् । कथेयं महती पुण्या त्वत्प्रसादाच्छ्रुता मया ॥ बृहत्कौतू- हलेनास्मि संवृतो मुनिपुङ्गव । उत्पत्तिादृशी दिव्या वालिसुप्रीवयोर्द्विज ॥ किं चित्रं मम ब्रह्मर्षे सुरन्द्रतपनावुभौ । जातौ वानरशार्दूलौ बलिनौ बलिनां वरौ॥ एवमुक्त तु रामेण कुम्भयोनिरभाषत । एवमेतन्महाबाहो वृत्तमा- सीत्पुरा किल ॥ अथाऽपरां कथा दिव्यां शृणु राजन्पुरातनीम् । यदर्थ राम वैदेही रावणेन ह(हाता पुरा ॥ तत्राऽहं कीर्तयिष्यामि समाधि श्रवणे कुरु | पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतं प्रभुम् ।। सनत्कुमारमासीनं रावणो राक्षसाऽधिपः । ददृशे सूर्यसंकाशं ज्वलितमिव तेजसा । विनयाऽवनतो भूत्वा त्वभिवाद्य कृतांजलिः | उक्तवान्रावणो राम तमृर्षि सत्यवादिनम् ॥ को स्मन्प्रवरो लोके देव.नां बलवत्तरः। यं समाश्रित्य विबुधा जयंति समरे रिपून् ॥ कं यजंति द्विजा नित्यं के ध्यायंति च योगिनः। एतन्मे शंस भगवन्विस्तरेण तपोधन ॥ विदित्वा हृदूतं तस्य ध्यानदृटिमहायशाः। यस्य नाभ्युद्भवो ब्रह्मा विश्वस्य जगतः पतिः ॥ १. भर-ज्वलंतमिव | २. अतः परमधिकः पाठः-भ-उवाच रावणं प्रेक्ष्य श्रूयतामिति पुत्रक । यो वै भर्ता जगत्कृस्त्रं यस्योत्पत्तिर्न विग्रहे । सुरासुरैर्नतो नित्यं हरिनारायणः प्रभुः ।।

·उत्तर-काण्डम् ३९ । ४६ । १५७ .. येन सर्वमिदं सृष्टं विश्वं स्थावरजङ्गमम् । ते समाश्रित्य विवुधा विधिना हरिमध्वरे । पिवंति ह्यमृतं चैव मानवाश्च यजंति तम् ॥ पुराणैश्चैव वेदैश्च पंचरात्राऽऽगमैरपि । ध्यायति योगिनो नित्यं क्रतुभिश्च यजंति तम् ।। दैत्यदानवरक्षांसि ये चाऽन्ये चाऽमरद्विपः । सर्वान् जयति सङ्ग्रामे सदा सर्वेः स पूज्यते ॥ श्रुत्वा महर्षेस्तद्वाक्यं रावणो राक्षसाऽधिपः । उवाच प्रणतो भूत्वा पुनरेव महामुनिम् । दैत्यदानवरक्षांसि ये हताः समरे पुरा । कां गति प्रतिपद्यन्ते किं वा ते हरिणा हताः ।। रावणस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच महामुनिः। दैवतैर्निहता नित्यं प्राऽऽनुवन्ति नभस्तलम् ।। पुनस्तस्मात्परिभ्रष्णा जायन्ते वसुधातले । पूर्वाऽर्जितैः सुखैर्दुःखैजायन्ते च नियन्ति च ॥ ये ये हताश्चक्रधरेण राजन् त्रैलोक्यनाथेन जनार्दनेन । ततो गताः खं निलयं नरेन्द्राः क्रोधोऽपि देवस्य वरेण तुल्यः॥ श्रुत्वा ततस्तद्वचनं निशाचरः सनत्कुमारस्य मुखाद्विनिर्गतम् । तथा प्रहृष्टः स वभूव विस्मितः कथं नु यास्यामि हरि महाहवे। इत्या रामायण उत्तरकाण्डे सर्गः ॥३९॥ [दा-३७, प्र०-३] एवं चिन्तयतस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः । पुनरेवापरं वाक्यं व्याजहार महामुनिः ॥ मनसश्चेप्सितं यत्तु भविष्यति तदाहवे । सुखी भव महाबाहो किंचित्कालमुदीक्षय ॥ एवं श्रुत्वा महाबाहु- स्तमृर्षि प्रत्युवाच ह । कीदृशं लक्षणं तस्य ब्रूहि सर्वमशेषतः॥ राक्षसे- शवचः श्रुत्वा स मुनिःप्रत्युवाच तम् | श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये तव राक्षस- पुङ्गव ।। स हि सर्वगतो देवः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः । तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। स भूमौ दिवि पाताले पर्वतेषु वनेषु च । ओङ्कारश्चैव सत्यं च सावित्री पृथिवी च सः ॥ धराधरधरो देवो ह्यनन्त इति विश्रुतः । अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये दिवाकरश्चैव यमश्च सोमः। स एव कालो ह्यनिलोऽनलश्च ब्रह्मेन्द्ररुद्राश्च स एव चापः॥ विद्योतति विज्वलति भाति च वाति लोकान् सृजत्ययं संहरति प्रशास्ति । क्रीडां करोति जगति प्रथितो महाऽऽत्मा विष्णुः पुराणः पुरुषोऽघनाशनः ।। अथवा वहुनाऽनेन किमुक्तेन दशाऽऽनन । तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ नीलोत्पलदलश्यामः किअल्काऽरुणवाससः । प्रावृट्काले यथा व्योम्नि सतडित्तोयदो यथा । श्रीमान्मेघवपुः श्यामः शुभपङ्कज- लोचनः । श्रीवत्सेनोरसा युक्तः शशाङ्ककृतलक्षणः ।। तस्य नित्यं शरीरस्था मेघस्येव शतहदा । समग्रा रूपिणी लक्ष्मीदेहमावृत्य तिष्ठति ।। न स शक्यः सुरैर्द्रष्टुं नाऽसुरैर्न च पत्रगैः । यस्य प्रसादं कुरुते स वैतं द्रष्टुमर्हति ॥ न च यज्ञफलस्तात न तपोभिश्च सञ्चितैः। शक्यते भग- वान्द्रष्टुं न दानेन न चेज्यया ॥ तद्भक्कैस्तद्गतप्राणैस्तश्चित्तैस्तत्परायणैः । शक्यते भगवान्द्रष्टुं ज्ञाननिर्दग्धकिल्बिषैः ।। अथवा पृच्छ राजेन्द्र यदि तं द्रष्टुमिच्छसि । कथयिष्यामि ते सर्व श्रूयतां यदि रोचते ॥ कृते युगे .. ..

·१५८ वाल्मीकीय-रामायणम् । व्यतीते तु मुख्ये त्रेतायुगस्य तु । हितार्थ देवमानां भविता नृपविग्रहः ।। इक्ष्वाकूणां च यो राजा भाव्यो दशरथो भुवि । तस्य सूनुर्महातेजा रामो नाम भविष्यति ॥ महातेजा महावुद्धिर्महाबलपराक्रमः। महाबाहुर्महासत्त्वः क्षमया पृथिवीसमः॥ आदित्य इष दुष्प्रेक्ष्यः समरे शत्रुभिः सदा । भविता हि तदा रामो नरो नारायणः प्रभुः ।। पिनुर्नियोगात्स विष्णुर्दण्डके विविध वने | विचरिष्यति धर्माऽऽत्मा सह भ्रात्रा महात्मना ॥ तस्य पत्नी महाभागा लक्ष्मीः सीतेति विश्रुता। दुहिता जनकस्यैषा उत्थिता वसुधा- तलात् ।। रूपेणाऽप्रतिमा लोके सर्वलक्षणलक्षिता | छायेवाऽनुगता राम निशाकरमिव प्रभा ॥ शीलाऽऽचारगुणोपेता साध्वी धैर्यसमन्विता । सहस्रांऽशो रश्मिरिव ह्येका मूर्तिरिव स्थिता ।। एवं ते सर्वमाख्यातं मया रावण विस्तरात् । महतो देवदेवस्य शाश्वतस्याऽव्ययस्य च ।। एव श्रुत्वा महाबाहू राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् | त्वया सह विरुद्धच्छुश्चिन्तयामास राघव ॥ सनत्कुमारात्तद्वाक्यं चिन्त्यमानो मुहुर्मुहुः । रावणो मुमुदे श्रीमान्युद्धाऽर्थी विचचार ह ।। श्रुत्वा शुभां कथां रामो विस्मयोत्फुल्ललोचनः । शिरसश्चालनं कृत्वा विस्मयं परमं गतः ॥ श्रुत्वा तु वाक्यं स नरेश्वरस्तदा मुदा युतो विस्मयमानचक्षुः । पुनश्च तं शानवतां प्रधानमुवाच वाक्यं वद में पुरातनम् ॥ इत्याचे रामायण उत्तरकाण्डे सर्गः ॥४०॥ [दा-३७, प्र०-४] ततः पुनर्महातेजाः कुम्भयोनिमहायशाः। उवाच रामं प्रणतं पितामह इवेश्वरम् ॥ श्रूयतामिति प्रोवाच रामं सत्यपराक्रमम् । कथा- शेषं महातेजा कथयामास स प्रभुः ।। यथाऽऽख्यानं श्रुतं चैव यथावृत्तञ्च तत्तथा । प्रीताऽऽत्मा कथयामास राघवाय महामतिः ।। एतदर्थ महाबाहो रावणेन दुरात्मना । सुता जनकराजस्य हता राम महामते ॥ एतां कथा महाबाहो मेरौ गिरिवरोत्तमे । देवगन्धर्वसिद्धानामृषीणां च महात्मनाम् ।। कथाशेषं पुनः सोऽथ कथयामास राघवम् । नारदः सुमहातेजाः प्रहसन्निव मानदः॥तां कथां शृणु राजेन्द्र महापापप्रणाशिनीम् | यां तु श्रुत्वा महाबाहो ऋषयो दैवतैः सह । ऊचुस्तं नारदं सर्वे हर्षपर्याकु लक्षणाः ॥ यश्चेमा श्रावयेन्नित्यं शृणुयादपि भक्तितः । स पुत्रपौत्रवान्राम स्वर्गलोके महीयंत ॥ इत्या रामायण उत्तरकाण्डे सर्गः ॥४१॥ [दा-३७, प्र०-५] ततः स राक्षसो राम पर्यटन्पृथिवीमिमाम् । विजयाऽर्थ महाघोरै राक्षसैः परिवारितः ॥ दैत्यदानवरक्षःसु यं शृणोति बलाधिकम् । तमाऽयत युद्धाऽथं रावणो वलदर्पितः ।। एवं स पर्यटन्सर्वो पृथिवीं पृथि- 'वीपते । ब्रह्मलोकान्निवर्तन्तं समासाद्य स रावणः ।। व्रजन्तं मेघसृष्टं तमं- शुमन्तमिवाम्वुदः । तमभिद्रुत्य प्रीताऽऽत्मा ह्यभिदु (वा)त्य (घ)कृता- ऽअलिः | उवाच हृष्टमनसा नारदं रावणस्तदा ॥ आब्रह्मभवनालोकास्त्वया ·उत्तर-काण्डम् ३९ । ४६ । १५९ दृष्टा ह्यनेकशः । कस्मिल्लोके महाभाग मानवास्तपवत्तराः ॥ योद्भुमि- च्छामि तैः सार्धं यथाकामं यदृच्छया | चिन्तयित्वा मुहूर्त तु नारदः प्रत्युवाच तम् । अस्ति राजन्महाद्वीप क्षीरोदस्य समीपतः ॥ यत्र चन्द्रसङ्काशा मानवाः सुमहावलाः । महाकाया महावीर्या मेघस्तनितनिः- स्वनाः॥ महामात्रा धैर्यवन्तो महापरिधबाहवः । श्वेतद्वीपे मया दृष्टा मानवा राक्षसाधिप ॥ वलवीर्यवलोपेता यादृशांस्त्वमिहेच्छसि । नारदस्य वचः श्रुत्वा रावणः प्रत्युवाच ह । कथं नारद जायन्ते तस्मिन्द्वीपे महावलाः । श्वेतद्वीपे कथं वासः प्राप्तस्तैस्तु महाऽऽत्मभिः ।। एतन्मे सर्व- माख्याहि प्रभो नारद तत्त्वतः । त्वया दृष्टं जगत्सर्व हस्तामलकवत्सदा ॥ रावणस्य वचः श्रुत्वा नारदः प्रत्युवाच ह । अनन्यमनसो नित्यं नारायण- परायणाः ॥ तदाराधनसक्ताश्च तश्चित्तास्तत्परायणाः । एकान्तभावाऽनु- गतास्ते नरा राक्षसाधिप ।। तश्चित्तास्तद्गतप्राणा नरा राक्षस ते तदा। श्वेतद्वीपे तु तैर्वास अर्जितस्तु महात्मभिः ॥ये हता लोकनाथेन शाक्रमानस्य संयुगे | चक्राऽऽयुधेन देवेन तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥ न हि यक्षफलैस्तात न तपोभिन संयमैः । न च दानफलैः संख्ये स लोकः प्राऽऽप्यते सुखम् ।। नारदस्य वचः श्रुत्वा दशग्रीवः सुविस्मितः । ध्यात्वा तु सुचिरं कालं तेन योत्स्यामि संयुगे। आपृच्छय नारदं प्रायाच्छ्वेतद्वीपाय रावणः ।। नारदोऽपि चिरं ध्यात्वा कौतूहलसमन्वितः । दिक्षुः परमाऽऽश्चर्य तत्रैव त्वरितं ययौ। स हि केलिकरो विप्रो नित्यं च समरमियः।। रावणोऽपि ययौ तत्र राक्षसैः सह राघव | महता सिंहनादेन नादयन् स दिशो दश ।। गते तु नारदे तत्र रावणोऽपि महायशाः । प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं दुर्लभ यत्सुरैरपि द्वीपस्य तेजसा राम रावणस्य बलीयसः। तत्तस्य पुष्पकं यानं यातवेगसमाहतम् | अवस्थातुं न शक्नोति वाताहत इवाम्बुदः॥ सचिवा राक्षसेन्द्रस्य द्वीपमासाद्य दुर्दशम् | अब्रुवन्रावणं भीता राक्षसा जातसाध्वसाः॥राक्षसेन्द्र वयं मूढा भ्रष्टसंशा विचेतसः। अवस्थातुं न शक्ष्यामो युद्धं कर्तुं कथञ्चन । एवमुक्त्वा दुद्रुवुस्ते सर्व एव निशाचराः ।। रावणोऽपि च तद्यानं पुष्पकं हेमभूषितम् । विसर्जयामास तदा सह तैः क्षणदाचरैः ।। गते तु पुष्पके राम रावणो राक्षसाऽधिपः । कृत्वा रूपं महा- भीमं सर्वराक्षसवर्जितः ।। प्रविवेश तदा तस्मिन् श्वेतद्वीपे स राक्षसः। प्रविशन्नेव तत्राशु नारीभिरुपलक्षितः ।। एकया सस्मितं कृत्वा हस्ते गृह्य दशाननः । पृष्टश्चाऽऽत्मानं ब्रूहि किमर्थमिह चाऽऽगतः॥ को वा त्वं कस्य वा पुत्रः केन वा प्रहितो वद । इत्युक्तो रावणो राजन्क्रुद्धो वचनमब्रवीत् ।। अहं विश्रवसः पुत्रो रावणो राक्षसाधिपः।युद्धार्थमिह सम्प्राऽऽतो नो च पश्यामि कञ्चन ॥ एवं कथयतस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः । प्राहसंस्तास्('स्ते)ततः सर्वाः) सुस्वनं युवतीजनाः।। तासामेका ततः छुद्धा बलवद् गृह्य लीलया। भ्रामितस्तु सखीमध्ये मध्ये गृह्य दशाननम् ।। सखीमन्यां समागृह्य पश्य त्वं कीटकं धृतम्। दशाऽऽस्यं विंशतिभुजं कृष्णाऽअनसमप्रभम् ॥ हस्ताद्धस्तं ·१६० वाल्मीकीय-रामायणम् । सच क्षिप्तो भ्राम्यते भ्रमलालसः॥ भ्राम्यमानेन बलिना राक्षसेन विप- श्चिता। पाणावकाङ्गना दष्टा रोषेण बलिना शुभा । मुक्तस्तयाऽशुभः कीटो धुन्वन्त्या हस्तवेदनात् | गृहीत्वाऽन्या तु रक्षेन्द्रमुत्पापात विहायसा ।। ततस्तामभिसंको(?)छो विददार नखै शम् ॥ तया स च विनिर्धूतः सहसैव निशाचरः। पपात सोऽम्भसो मध्ये सागरस्य भयाऽऽतुरः ॥ पर्वतस्येव शिखरं यथा वज्रविदारितम् । प्रापतत्सागरजले तथाऽसौ विनिपातितः॥एवं स रावणो नाम श्वेतद्वीपनिवासि(१)भिः । युवतीभिर्वि- गृह्याऽऽशु भ्रामितश्च ततस्ततः ॥ विस्मयं परमं गत्वा प्रजहास ननर्त च? एतदर्थं महावाहो रावणेन दुरात्मना । विजयाय हृता सीता त्वत्तो मरणकाझ्या ॥ भवान्नारायणो देवः शङ्खचक्रगदाधरः। शाहपद्माऽऽयुधो वजी सर्वदेवनमस्कृतः॥ श्रीवत्साऽङ्को दृषीकेशः सर्वदेवाऽभिपूजितः ॥ पनानाभो महायोगी भक्तानामभयप्रदः। वधार्थ रावणस्य त्वं प्रविष्टो मानुषी तनुम् ॥ किं न वेत्सि तत्व)मात्मानं यथा नारायणो ह्यहम् | मा मुह्यस्व महाभाग सर चात्मानमात्मना। गुह्याद् गुह्यतरस्त्वं हि ह्येवमाह पितामहः । त्रिगुणश्च त्रिवेदी च विधामा त्रिचरागमः॥ त्रिकालकर्मा त्रिविद्यो त्रिदशाऽरिप्रमर्दनः। त्वयाक्रान्तात्रयो लोकाः पुराणैर्विक्रमैत्रिभिः ।। त्वं महेन्द्राऽनुजः श्रीमान्बलिबन्धनकारणात् । आदित्यगर्भसम्भूतो विष्णुस्त्वं हि सनातनः ॥ लोकाननुग्रहीतुं वै प्रविष्टो मानुषीं तनुम् । तदिदं साधितं कार्य सुराणां सुरसत्तम । निहतो रावणः पापः सपुत्रः सपशुवान्धवः । प्रहृष्टाश्च सुराः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः॥ प्रशान्तं च जगत्सर्वं त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर । सीता लक्ष्मीमहाभागा सम्भूता वसुधा- तलात् ॥ तदर्थमियमुत्पन्ना जनकस्य गृहे प्रभो । लङ्कामानीय यत्नेन मातेव परिरक्षिता ॥ एवमेतत्समाख्यातं तवराम महायशाः । ममाऽपि नारदेनोक्त- मृषिणा दीर्घजीविना ॥ तथा सनत्कुमारेण व्याख्यातं तस्य रक्षसः । तेनाऽपि च तदेवाऽऽशु कृतं सर्वमशेषतः॥ यश्चैतच्छावयेच्छ्राद्धे विद्वान्ब्रा- ह्मणसन्निधौ । अन्तं तदक्षयं नित्यं पितॄणामुपतिष्ठते । एतां श्रुत्वा कथा दिव्यां रामो राजीवलोचनः । परं विस्मयमापन्नो भ्रातृभिः सह राघवः ।। वानराः सहसुग्रीवा राक्षसाः सविभीषणाः राजानश्च सहाऽमात्या ये चाऽन्येपि समागताः॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मसमन्विताः । सर्वे चोत्फुल्लनयनाः सर्वे हर्षसमन्विताः॥ राममेवाऽनुपश्यन्ति भृशमत्य- न्तहर्षिताः। ततोऽगस्त्यो महातेजा राघवं चेदमब्रवीत् ॥

·उत्तर-काण्डम् ४०।८। १६१ दृष्टः सभाजितश् चाऽसि राम गच्छामहे वयम् । [५७७ २२] एवम् उक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्' ते यथाऽऽगतम् ॥४७॥ [६५उ ततोऽस्तं भास्-करे प्राऽऽप्ते वि-सृज्य नरवानरान् । N] प्रवृत्तायां रजन्यां तु सोऽन्तः-पुर-परोऽभवत् ॥४८॥ [६६ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे ऋषि-प्रयाणो नामैकोन- चत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥ [4-४१,४२] = [चत्वारिंशः सर्गः] =[दा-३७,३८] अभि-षिक्ते तु काकुत्स्थे धर्मेण विदिताऽऽत्मनि ।' १] व्यति-याता निशा पूर्वा पौराणां हर्ष-वर्धिनी ॥१॥ [१ तस्यां निशायां व्य-उष्टायां प्रातर् नृपति-बोधकाः । २] वन्दिनः पर्युपाऽतिष्ठन् सौम्या नृपति-वेश्मनि ॥२॥ [२ वीर सौम्य वि-बुध्यस्व कौशल्या सु-प्रजा त्वया । ३] जगद् धि सर्व स्वपिति त्वयि सुप्ते नराधिप ॥३॥ [४ वि-क्रमस् ते यथा विष्णो रूपं तें अधिनोर् इव । ४] बुद्धया बृहस्पतेस् तुल्यः प्रजापति-समो ह्य् असि ॥४॥ [५ क्षमया पृथिवी-तुल्यस् तेजसा भास्करोपमः। ५] वेगस् ते वायुना तुल्यो गाम्भीर्यम् उदधेर् इव ॥५॥ [६ अ-कम्प्यो हि" यथा स्थाणुश् चन्द्रः सौम्य(१म्ये) तथा भवान् ।[७पू ८] दानं धन-पतेस् तुल्यं सम-त्वं च स्वयं-भुवा ॥६॥ [N नेदृशाः पार्थिवाः पूर्वे भवितारो न वा पुनः । [७उ ६] यादृक् त्वम् असि दुर्-धर्ष धर्म-नित्यो नराऽधिप ॥७॥ जहाति न त्वां कीर्तिश् च लक्ष्मीश् च पुरुषर्षभ । [८ ७] श्रीश्च धर्मश्च काकुत्स्थ त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ ॥८॥ १. च भ, भ.-मुनयस् | २. भतः परमधिकः पाठः-भ,-राघवश्न तमेवार्थ चिन्तयामास विस्मितः। ३. च भ, भर-वर्ज-मास्ति | ४. अरा, ल, ल ल, ब-भत भारभ्य ३४-शश्लोकं यावसास्ति । ५. च भ, भर-या प्रवृत्ता। ६.प्र-रजन्यां । ७. प्र-विवर्धस्व । ८. प्र-नराधिपे । ९. प्र-भयाशिव । १०. प्र- नये । ११. प्र-ऽसि । १२. प्र-तथा । १३. च भरभर-कदाचन । १४ च भर- भं| १५. च भव भर-हीश् ॥ :

·१६२ वाल्मीकीय-रामायणम् । एताश चाऽन्याश च मधुरा वन्दिभिः परि-कीर्तिताः। [९ ९] स्तुतयः स्तुति-काल-जैस् ततोऽवुध्यत राघवः ॥९॥ [१०पू तम् उत्थितं महा-बाहुं दृष्ट्वा प्राऽञ्जलयो नराः । ११] गृहीत्वा भाजनैस् तोयम् उप-तस्थुः सहस्र-शः ॥१०॥ [१२ कृतोदकः शुचिर् भूत्वा स्नातो हुत-हुताऽशनः । १२] वेदी-गृहं जगामाऽथ पुण्यम् इक्ष्वाकु-सेवितम् ।।११।। [१३ देवान् पितृन् गुरून् विप्रान् अर्चयित्वा यथा-विधि । १३] बाह्यं कक्ष्याऽन्तरं रामो निर्-जगाम जनाऽऽवृतम् ॥१२॥ [१४ १४उ] सम्-उत्थिता महाऽऽत्मानो मन्त्रिणः स-पुरोहिताः। १५पू] वसिष्ठ-प्रमुखाः सर्वे दीप्यमाना इवाऽमयः ॥१३॥ [१५ १४पू] सभाम् एवाऽभि-जग्मुस् ते पुण्याम् इक्ष्वाकु-सेविताम् । [N १५उ] क्षत्रियाश् च महाऽऽत्मानो' नानाजनपदेश्वराः ॥१४॥ रामस्योपाऽविशन् पार्श्वे शक्रस्येवाऽमराः प्र-भोः । [१६ १६] भरतो लक्ष्मणश् चाऽपि शत्रु-नश् चैव ते त्रयः ॥१५॥ [१७पू १७३] ते तु साऽञ्जलयः प्राऽऽप्ताः किं कराः समुपाऽविशन् । [१८पू वानराश् च महाऽऽत्मानों विविशुः काम-रूपिणः । १८] सुग्रीव-प्रमुखाः सर्वे ते रामं पर्युपाऽऽसते ॥१६॥ [१९ वि-भीषणश् च धर्माऽऽत्मा चतुभिः सचिवैर् वृतः । १९] तम्" उपाऽऽस्त" महाऽऽत्मानं राघवं राक्षसेश्वरः ॥१७॥[२० तथा निगम-वृद्धाश् च कुल-वृद्धाश् च वानराः। २०] प्र-णम्य शिरसा रामं राजानं पर्युपाऽऽसते ॥१८॥[२१ ततः परि-वृतो वीरों" महद्भिः स महा-यशाः । [२२पू २१] शुशुभे वि-मेलः पूर्णों ग्रहैर् इव निशा-करः ॥१९॥ [N यथा देवेश्वरो नित्यं देवर्षिभिर् उपाऽऽस्यते । [२३पू २२] तथा सोपाऽऽस्यते रामस् तैर् महाऽऽत्मा नरेश्वरैः ॥२०॥ [२२उ १.च भर भर-कक्षांतरं । २. प्र-'तः | ३. च-नास्ति। ४. भर भर- कुशोमिता १५. प्र-दिवि । ६. च भ, भर-चैव । ७. प्र-चेति । ८. भ२ प्र- महावीर्या । ९. च भर भर-विशंतः। १०. प्र-यं तदा । ११. भर भ.- १२. म.-समुपा । १३. प्र-नास्ति । १४. प्र-समः सुमहदिर। १५. च म भर-°:॥ . . सह।

·उत्तर काण्डम् ४० । ३३ । १६३ तेषां समुप-विष्टानां ततः स-मधुरं वहु । २३] कथ्यते धर्म-संयुक्तं पौराणैश् च महाऽऽत्मभिः । [२४ N] अर्थ-युक्तम् अन्-एकाऽथ काम-मोक्षं स-विस्तरम् ॥२१॥ [N वं-४२,] एवम् आस्ते महाबाहुर् अहन्य-अहनि राघवः । [दा-३८, १] पौर-जानपदानां स कुर्वन् कार्याणि सर्व-शः ॥२२॥ [१ ततः कतिपयाऽहस्य वैदेहं मिथिलाऽधिपम् । २] राघवः प्राऽञ्जलिर् भूत्वा वाक्यम् एतद् उवाच ह ।।२३।। [२ ३पू] भवान् नो गतिर् अत्य्-उग्रा भवता पालिता वयम् । N] भवन्तम् आ-श्रिताश् चैव सम्पदस्' त्वद्-गता हि नः॥२४॥ [३ इक्ष्वाकूणां च सर्वेषां वि-देहानां च सर्व-शः। ४] अ-तुलाः प्रीतयो राजन् सम्बन्धक पुरस्कृताः ॥२५॥ [४ तद् भवान् स्व-पुरं यातु रत्नान्य आ-दाय पार्थिव । ५] भरतेन सहायेन पृष्ठ-तस् त्व् अनु-यायिना ॥२६॥ [५ तथेत्य उक्त्वा तु जनको राघवं वाक्यम् अब्रवीत् । ६] प्रीतोऽस्मि भवतो राम दर्शनेन दमेन च ॥२७॥ [६ यान्य् एतानि तु रत्नानि मद्-अर्थे सत्-कृतानि ते । ७] एतान्य अहं प्र-यच्छामि तुभ्यम् एव नरर्षभ ॥२८॥ [७ ततः प्र-याते जनके मातुलं च युधा-जितम् । ८] कैकेयं प्राऽञ्जलिर् भूत्वा राघवो वाक्यम् अब्रवीत् ॥२९॥ [९ तव राज्यम् इदं सर्व भ्रातरश् च वयं प्र-भो। ९] आर्य-कस्" त्वं हि चाऽस्माकं गुरुश् च पुरुषर्षभ ॥३०॥ [१० राजा हि" वृद्धः संतापं त्वद्-अर्थम् उप-यास्यति । १०] तस्माद् गमनम् अद्यैव रोचते मे तवाऽन्-अव ॥३१॥ [११ लक्ष्मणश् चाऽनु-याता ते पृष्ठ-तोऽनु-गमिष्यति । ११] धनम् आ-दाय वि-पुलं रत्नान्य आ-भरणानि च ॥३२॥ [१२ युधा-जित् तु तथेत्य उक्त्वा गमनं प्रति राघवम् । १२] उवाच धन-रत्नाऽऽधं तुभ्यम् एव ददाम्य अहम् ॥३३॥ [१३ १. च भ, भर-मुहुः। २. प्र-तैर् ! ३. प्र-च। ४. भर-भत्रैव सर्ग- समासि.-प्रकृतिसमागमो नाम | ५. च-इत्युक्त्वा । ६. च भ, भर-सर्वार्थास् । ७. प्र-साम्बन्धिक° | ८. च म भर-नास्ति । ९. प्र-उक्तः स । १०. प्र-स । ११. प्र-अयंता स्वं हि ओस्मा । १२. च भ, भर-तु । १३. प्र-च तयेत्युक्ते ।।

·१६४ वाल्मीकीय-रामायणम् । प्र-दक्षिणं तु राजानं कृत्वा कैकेय-वर्धनः । १३] रामेण सत्-कृतः पूर्वम् अभि-वाद्य जगाम सः ॥३४॥ [१४ गते' तस्मिंस्' ततो रामो वयस्यम् अकुतोभयम् । १४] प्र-तर्दनं काशि-पति परिष्वज्येदम् अब्रवीत् ॥३५॥ [१६ दर्शिता भवता प्रीतिर् दर्शितं सौहृदं परम् । १५] उद्-योगाय त्वया राजन् भरतोऽनु-गतः सदा ॥३६॥ [१७ तत् त्वम् अद्यैव काशीऽऽश गच्छ वाराणसी पुरीम् । १६] रमणीयां त्वया गुप्ताम् इन्द्रेणेवाऽमरा-वतीम् ॥३७॥ [१८ एतावद् उक्त्वा काकुत्स्थ उत्थाय परमाऽऽसनात् । १७] परि-प्वज्य च धर्माऽऽत्मा काशि-राजं प्र-तर्दनम् ॥३८॥ [१९ विसृज्य स महा-चीर्यो मही-पालान् सु-दुर्जयान् । १८] प्र-हसन् राघवो वाक्यम् उवाच मधुराऽक्षरम् ॥३९॥ [२१ भवन्तो गुण सम्पन्ना भवतां वीर्यम् उत्-तमम् । १९] धर्मश् च नि-यतो नित्यं भवत्स्व इति च मे मतिः ॥४०॥ [२२ युष्माकं वै प्र-भावेण तेजसा च महाऽऽत्मनाम् । २०] हतो" दुर्-आत्मा दुर्-बुद्धी रावणो राक्षसाऽधिपः ॥४१॥ [२३ हेतु-मात्रम् अहं तत्र' भवतां तेजसा हनः । २१] रावणः स-गणो युद्धे स-पुत्रः सह-बान्धवः ॥४२॥ [२४ भवन्तश् च समा-नीता भरतेन महाऽऽत्मना । २२] श्रुत्वा जनक-राजस्य रक्षसाऽप-हृता" सुताम् ॥४३॥ [२५ उद्-युक्तानां च सर्वेषां भवता" सु-महाऽऽत्मनाम् । २३] कालो छ् अतीऽतः"सु-महान् गमनं रोचयामि वः॥४४॥ [२६ १. प्र-नं। २. च म भर-प्रदक्षिणं । ३. अ रा लव ल३ ल3 ब-विमृष्य च । ४. च भ, भर-वर्ज- स नृपति | ५. च भर भर-सह । ६. च भ, भर-स विसज्य महावीर्यास्त्रिशतीन्पृथिवीपतीन् | ७. च भ, भर- मधुरं तदा । ८. अरा, ल, वीर्यस° । ९. च भ, भर-मतिर्मम । १०. अरा ल ल ब प्र-वेन | च भ, भर-प्रसादेन । ११. च भ, भर-वर्ज-मया । १२. च भ, भर-धर्ज-कृत्वा कर्म हेतुमात्रं । १३. च भभर-सह मन्त्रिभिः । १४. च भ, भर-सा धर्षितां । १५. अ रा ल ल ब-तदुक्तानां । १६. च भर भर-पार्थिवानां म° | १७. च भ, भ२-यतीतः । १८. च भर-चोदयामि । मर-नोदयामि ॥

·उचर-काण्डम् ४१।१। २४पू] तथेत्य उक्त्वा' नृ-पतयो मुदा परमया युताः । ऊचुः स-प्रणयं वाक्यं राघवं नृ-पतिं प्रति ॥४५॥ [३२ N] दिष्टथा प्रत्या-हृता सीता दिष्टथा प्रत्या-हतो रिपुः। [२८पू २४] दिष्टयाऽसि वि-जयी राम दिष्टया राज्ये प्रतिष्ठितः॥४६॥ २८3 दिष्टया ते कमल-निमें सुचारु-नासं ताम्रोष्ठं मुखम् इदम् अद्य शुक्ल-दन्तम् । पश्यामो वि-जयिनम् आ-हवेषु' नित्यं' N] राजन्तं नव-शारदीय-पूर्ण-चन्द्रम् ॥४७॥ [३३ एष नः परमः काम एषा प्रीतिर् अन्-उत्तमा । [२९उ २५] यत् त्वां वि-जयिनं राम पश्यामो हत-कण्टकम् ॥४८॥ २६पू] एतत् त्वय्य उप-पन्नं हि यद् अस्मांस्" त्वं प्र-शंससि । [२९ २७पू] हतो हि बाहु-वीर्येण रावणः स महा-बलः । N] रावणः स-गणो युद्धे देवैर् अपि दुरा-सदः ॥४९॥ [N २७उ] आ-पृच्छामो गमिष्यामो हृदि-स्थो नः सदा भवान् । [३०उ २८3] अस्माकम् अपि या प्रीतिः सा ते भूयात् तु नित्य-दा॥५०॥[३१उ इस्यार्षे रामायण उसर-काण्डे राज्ञां प्र-याणं नाम चत्वारिंशः सर्गः ॥१०॥ [वं-४२] = [एकचत्वारिंशः सर्गः] =[दा-३६ ] ते प्र-याता महाऽऽत्मानः पार्थिवाः सर्व-तो-दिशम् ।" २९] स्थ-वाजि-सहस्रौधैः" कम्पयन्ति स्म मेदिनीम् ॥१॥ [१ १. अ लब प्र-उता। च भ भर- ऊचुर । २. च भरभर-नास्ति । ३. च भ, भर-शत्रुः पराजितः । ४.च भ, भ.- लदलेक्षणं सुनासं। ५.च भर भर- हवात्प्रमुकं । ६. च भ, भ,-वर्ज-भ्राजन्तं नवशरदीव पू । ७..च भ -वर्ज-राज्ये चैव । ८. च भ, भर-अयं । ९. च भ भ इयं । १०. च भर भ,-च योस्मांस् । ११.अ रा, ल ल ब प्र-°णो हि म: । च भ, भ.- रक्षस्तव नरोत्तमः । १२. च भ, भ.-आमंत्रयामहे चीर, इदि ते नित्यशो वयं । १३. च भ, भ.-वामहे महाबाहो प्रीतिरस्माकमुत्तमा। १४. च भव भ३- नास्ति | १५. अतः परमधिकः पाठः-च भ भ२-वर्ज-कथयन्तो महावीरा स्वपुराणि महाबलाः । १.६. रा, ब-गजवा १७ अ च ल ल२ प्र- कल्पयन्ति ।

·: वाल्मीकीय-रामायणम् । अक्षौहिण्यो हि तत्राऽऽसन् राघवाऽर्थे समुद्-यताः । ३०] भरतस्याऽऽज्ञयाऽनेकाः प्रहृष्ट-नर-चाहनाः ॥२॥ [२ ऊचुस् ते पृथिवी-पाला बल-दर्प-समन्विताः । ३१] न राम रावणं युद्धे पश्यामः पुर-तः स्थितम् ॥३॥ [३ ३२पू] भरतेन वयं पश्चात् समा-नीता निर्-अर्थकम् । N] न चैत्र रावणोऽस्माभिर् दृष्टः स युधि राक्षसः । [N ३२उ] हता' हि पार्थिवैः क्षिप्रं राक्षसाः स्युर् न सं-शयः ॥ ४ ॥ [४उ सुखं पारे सम्-उद्रस्य युध्येम विगत-ज्वराः । ३३पू] रामस्य वाहु-वीर्येण पालिता लक्ष्मणस्य च ॥५॥ [५ एताश् चाऽन्याश् च राजानः कथास् तत्र सहस्र-शः। ३४] कथयन्तः स्व-राष्ट्राणि विविशुस ते महा-बलाः ॥६॥ [६ पुराणि स्वानि ते गत्वा रत्नानि वि-विधान्य अथ"। ३५] रामस्य प्रिय-कामाऽर्थम् उप-हारान्" नृपा ददुः ॥७॥ [८ अश्वान् धनानि रत्नानि हस्तिनोऽथ मदोत्कटान् । ३६] चन्दनानि च मुख्यानि चित्राण्य आ-भरणानि च ॥८॥ [९ मणि-मुक्ता-प्रवालं च दासी-जन-समायुतम् । N] अजाऽविकांश् च वि-विधान रथांश् च वि-विधान् बहून्॥९॥[१० भरतो लक्ष्मणश् चैव शत्रु-नश् च महा-बलः। ३७] आ-दाय तानि रत्नानि स्वां" पुरी" पुनर् आ-गताः ॥१०॥ [११ आ-गम्य च पुरीं रम्याम् अयोध्यां पुरुषर्षभाः । ३८] ददुः सर्वाणि रत्नानि राघवाय महाऽऽत्मने ॥११॥[१२ १. अरा, ल, ल-स्थिताः । २. अतः परमधिकः पाठः-अगल लर ल, ब-हृष्टाः समुदिताः सर्वे राघवाऽर्थ समुद्यताः । अक्षौहिण्यस्तु तास्तत्र समवेतास्त्वनेकशः ॥ ययुश्च सुमहावीर्या बलदर्पसमन्विताः ।। लर-नास्ति । ३ च भरभर-नास्ति । ४. च म, भर-वर्ज-तथा हि राक्षसास्तत्र पार्थिवाः। ५. च भ, भर-वर्ज-निवरस्यामो। ६. च भ, भ२-रक्षिता लक्ष्मणेन | ७. च भर भर-तस्य । ८ च भ, भर-जग्मुहर्षसमन्विताः । प्र-शुस्ते महारथाः । ९. भ, भर-वर्ज-यथा पुराणि । १०. अलर-धानि च । ११. च- भमिहारं । भर-परिहारं । १२. भ.-त्रुटितः । १३. च भ, भर-दिव्यान्य । १४. च भ, भ, नास्ति । १५. लर-लाः । १६. भ, भ, वर्ज-अयोध्यां । १७. च भ, भर-वर्ज-वानरर्षभाः। १८. च भ, भर-तानि रत्नानि चित्राणि रामाय समुपानयन् ॥

·उत्तर-काण्डम् ४१ । २१ । १६७ प्रति-गृह्य च तत् सर्व प्रीति-युक्तः स राघवः । ३९] सर्वाणि प्र-ददौ तानि सु-ग्रीवाय महाऽऽत्मने ॥१२॥ [१३ वि-भीषणाय ददौ तथाऽन्येभ्योऽपि राघवः । ४०] राक्षसेभ्यः कपिम्यश् च यैर् वृतो जयम् आप्तवान् ॥१३॥ [१४ सर्वे ते राम-दचानि रत्नानि कपि-राक्षसाः। ४१] शिरोभि धारयामासुर् भुजैश्चाऽपि महा-बलाः ॥१४॥ [१५ हनू-मन्तं च नृ-पतिर् इक्ष्वाकूणां महा-रथः । ४२] अङ्ग-दं च महाबाहुर् अङ्कम् आ-रोप्य वीर्यवान् । रामः कमल-पत्राऽक्षः पिङ्गाऽक्षम् इदम् अब्रवीत् ॥१५॥ [१६ ४३] अङ्ग-दस् तव पुत्रोऽयं सु-मन्त्री चाऽनिलाऽऽत्मजः। वालि-सुग्रीवयोर् वीरौ मम चाऽपि हिते रतौ । ४४] अर्हतोऽभ्य्-अधिकां पूजा मत् कृतां च कपीऽऽश्वर ॥१६॥ [१७ इत्य उक्त्वा सु-महाऽर्हाणि भूषणानि महा-यशाः। ४५] आ-चबन्ध स" ह्य् उभयोर् मारुत्य्-अङ्गदयोः समम् ॥१७॥ [१८ आ-भाष्य च" महा-वीर्यान् राघवो यूथपर्षभान् । ४६] नीलं नलं केसरिणं" कुमुदं गन्ध-मादनम् ॥१८॥ [१९ सु-षेणं पनसं" चैव मैन्दं द्वि-विदम् एव च । ४७] जाम्बवन्तं गवाऽक्षं च धूम्र विनतम् एव च ॥१९॥ [२० वली-मुखं प्र-जचं च सन्नादं च महाबलम् । ४८] दरी-मुखं दधि-मुखम् इन्द्र-जानुं च यूथ-पम् ॥२०॥ [२१ मधुरं श्लक्ष्णया वाचा नेत्राम्यां च पिबन्न् इव । ४९] भवन्तः सु-हृदो मह्यं शरीरं भ्रातरस् तथा ॥२१॥ [२२ १. च भरभर-तु। २.च भर भर-रामः प्रीतिसमग्वितः । ३. च भ, भर प्र-सुग्रीवाय ददौ राशे महात्मा कृतकर्मणे । ४. लर-नास्ति । अत: परमधिका पाठः-च भ, भर-वर्ज-ततः सर्व यतो येन आनीतं सुमहद्धनम् । ५. अ रा, ल, ल, लब प्र-ये चान्ये ऋक्षवानराः । ६. च म, भ.-वर्ज-हनुमप्रमुखाः सर्वे राक्षसाश्च महाबलाः । ७. च भ, भर-ते सर्वे हृष्टमनसो रामदत्तान्यमानुषाः । ८. च म भर-शिरःसु । ९. च भर भर-भुजेषु च। १०. भर-वथ । ११. भर-अहेतेऽभ्य° | भरा, ल प्र-तोऽप्य° । १२. च भ, भर-वाम्य- वमुच्यांगाद् । १३. च भर भर-महामनाः । १४. च भ. म. प्र-भुजाभ्यां सह हनुमदंग । १५. च भर-वर्ज-हि। १६. अल-कुमुदिनं । १७. च भर भर- वर्ज-च महात्मानं । १८. च भ, भर-वर्ज-महाबाहुं ।

·१६८ वाल्मीकीय-रामायणम् । युष्माभिर् उद्-धृतश् चाऽहं व्य-असनात् काननौकसः। ५०] धन्यो' हि राजा सु-ग्रीवो भवद्भिः सुहृदां वरैः ॥२२॥ [२३ एवम् उक्त्वा ततस् तेषां ददौ भूषणम् उत्-तमम् । ५१] वस्त्राणि च महाऽर्हाणि स स्वयं च नरर्षभः ॥२३॥ [२४ बहूनि च सु-गन्धीनि मधूनि वि-विधानि च। ५२] मांसान्य् एवं सु-मृ(भृष्टानि भु(१भोक्तानि स्वाद-वन्ति च।२४। एवं तेषां नि-वसतां मासो हैमो ययौ तदा । ५३] मुहूर्तम् इव तत् सर्व राम-भक्त्या सम्-अ(?आ)र्थ(१५)यन् २५[२६ रेमे" रामोऽपि तैः साधं वानरैः काम-रूपिभिः । ५४] भ्रातृभिश च महा-चीर्यै राक्षसैश् च महा-बलैः ॥ २६॥ [२७ एवं तेषां ययौ मासो द्वितीयः शैशिरः सुखम् । ५५] वानराणां च सर्वेषां राक्षसानां च सर्व-शः ॥२७॥ [२८ इक्ष्वाकु-नगरे रम्ये परां प्रीतिम् उपेयुषाम् । रामस्य प्रीति करणैः कालस् तेषां ययौ तदा । [२९ N] न विना वानरै रामो रेमे रामं विना न ते ॥२८॥ [N इत्या रामायण उत्तर-काण्डे रनाऽऽभरण-दानं नामैकचत्वारिंशः सर्गः ॥४१॥ [वं-४३ ]= [द्विचत्वारिंशः सर्गः =[दा-४०] N] तथा तेषां नि-वसताम् ऋक्ष-वानर-रक्षसाम् । १उ] कालो व्यतीऽतः सु-महांस ततो राजाऽब्रवीत् कपिम् ॥ १॥ [१ १. च भ. भ.-धन्यश्च । २. च भ, भ.-सस्वजे च नराधिपः | ३. च- ते पिबन्ति | भ, भर-ते पिबन्तः। ४. च भ, भर-मधुपिंगलाः । ५. च भ, भर-वर्ज-मांसानि च । ६. च भ, भर-दिव्यानि रुचिराणि । ७. अतः परमधिक: पाठ:-च भ, मर-विविधानि सुगन्धीनि फलानि परमानि च | पुष्पाणि च विचित्राणि सुगन्धीनि लघूनि च ॥ ८. च भ, भर-एवं तै: समतिकान्तं दीर्घकालं सुतर्पितः । ९. च भ, भर-सर्वे ते । १०. च भ, भ.-वर्ज-समर्पयन् । ११. च भ, भ, रामोऽपि रमते । १२. च भ, भर-राक्षसैश्च महावीर्यैश्चैव महोत्कटैः । १३. अ लल-स्वयं । १४. च भ, भर-एवं तेषामुपययौ वसतां तत्र शिरा कालः प्रहष्टमनसामृक्षवानररक्षसां ॥ १५. प्र-उपागतां । १६. च भा भर- नास्ति । १७. ल, महान् । १८. च भ, भा-स तेषां व°। १९. अतः परमधिक: पाठः-च भ, भर-वर्ज-राघवः सुमहातेजा इदं वचनमब्रवीत् ॥

·उत्तर-काण्डम् ४२ । ११ । १६९ गम्यतां सौम्य किष्किघां दुरा-धर्षां सुरैर् अपि । २] पालयस्त्र महाऽमात्य राज्यं निहत-कण्टकम् ॥ २॥ [२ अङ्ग-दं च महा-वीय प्रीत्या परमयाऽन्व-इतः । ३] सं-पश्यस्व हनू-मन्तं नलं च सु-महावलम् ॥ ३॥ [३ सु-षेणं श्वशुरं चैव तारं चोत्तम-विक्रमम् । ४] कु-मुदं चैव दुर्-धर्ष सु-बाहुँ चाऽपराजितम् ॥ ४॥ [४ वीरं शत-चलिं चैव मैन्दं द्वि-विदम् एव च । ५] जाम्ब-चन्तं महा-वीरं गन्ध-मादनम् एव च ॥५॥ [६पू ६पू] गजं गवाऽक्षं शरभं गवयं च महाचलम् । [५उ N] ऋषभं चाऽति-क्रान्तं च" सु-गन्धं च सु-पाटलम् ॥ ६॥ [६उ ६उ] ये चाऽन्ये सु-महाऽऽत्मानो" मद्-अर्थे त्यक्त-जीविताः। सं-पश्य" प्रीति-संयुक्तो मा चैषां वि-प्रियं कृथाः ॥७॥ [७ ७] एवम् उक्त्वा च सु-ग्रीवं प्र-साध" च पुनः-पुनः । वि-भीषणम् अथोवाच राघवो मधुरं वचः ॥ ८॥ [८ ८] लङ्कां प्र-शाधि धर्मेण सं-ग(?म)तो ह्य् असि पार्थिव । सुराणा राक्षसानां च भ्रातुर् वैश्रवणस्य च ॥९॥ [९ ९] मा बुद्धि स्वाम् अ-धर्मे त्वं राजन् कार्षीः कदा-चन । धर्म-युक्ता हि राजानो भुञ्जते मेदिनी चिरम् ॥१०॥ [१० १०] अहं च नित्य-शो राजन् सुग्रीव-सहितेन च । स्मर्तव्यः परया प्रीत्या मित्रैर् एतैः सहैव तु ॥११॥ [११ १. भ, भर-सुदुर्घषां । २. च भ, भरच तत्सर्व । ३. च भ, भर- वर्ज-°दश्च महाबाहो । ४. अरा, ल ल ब प्र-°या स्वया । भ,- यान्वितम् । ५. अ रा, ल, ल, ल ब प्र-सखा च मलयश्चैव हनुमांश्च महाबलः । ६. अ रा ल ल ब प्र-शूरं । ल-भूपं । ७. च भी भर- वर्ज-च समहाद्युतिं । ८. अ-प्लवङ्गं धैव पाटलं | रा, ल ल ल प्र-प्रवकं चैव पाटलिं । ९. च भ, भर-वर्ज-यशःप्रीतिसमायुकं । १०.प्र-'नसंयुतं । ११. च भ, भर-च सुविक्रान्तं प्लवङ्गं । १२. च भ, भर-न्येऽपि म° । १३. च ल - °श्येः । भ, भ, रा, लर प्र-संपश्येत् । ल-तान्पश्यः । १४. च भ, मर-वेषां । १५. च भ, भर-प्रशंस्य । १६. च भ, भर-वर्ज-रघुनन्दनः । १७. च भ, भर- वर्ज-समेत्यान्यैश्च । १८. च भ, भर-देवानां रक्षसां चैव । १९. च भ, भर-च बुद्धिम् । २०. च भ, भर-तु । २१. च भ, भ,-सहितो मान्यराक्षसः ।।

·वाल्मीकीय-रामायणम् । ११] राघवस्य वचः श्रुत्वा वानराः' स-राक्षसाः । साधु साध्व् इति काकुत्स्थं प्र-शंसन्ति स्म नैक-धा॥१२॥ [१२ १२] तव बुद्धिर् महा-बाहो वीर्यम् अद्भुतम् एव च । माधुर्यम् अ-तुलं चाऽपि भुवि चाऽन्-उत्तमं यशः ॥१३॥ [१३ १३] तेषाम् एवं कथयतां हय्-ऋक्षाणां स-रक्षसाम् । प्र-णम्य मूर्धा हनु-मान् राघवं वाक्यम् अत्रवीत् ॥१४॥ [१४ १४] स्नेहो मे परमो राम त्वयि तिष्ठति सर्वदा। भक्तिश् च नि-यता वीर भवत्य् एषाऽनु-चर्तते ॥१५॥ [१५ १५] यावद् राम-कथा वीर श्रोष्यामि पृथिवी-तले । १६पू] तावच छरीरे वत्स्यन्ति प्राणा ममें न संशयः ॥१६॥ [१६ यच् चैतच् चरितं दिव्यं कथा च रघु-नन्दन । N] तन् ममाऽप्सरसो राम श्रावयेयुर् नरर्षभ ॥१७॥ [१७ तच् छुत्वाऽहं ततो वीर तव वीर्याऽमृतं वि-भो। N] उत्-कण्ठी" वि-हरिष्यामि मेघ-लेखाम् इवाऽनिलः ॥१८॥ [१८ १६७] हनू-मति ब्रुवत्य एवं राघवः पर चीर-हा ।" उत्थाय सस्वजे तं" च" वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥१९॥ [१९ १७] एवम् एतत् कपि-श्रेष्ठ भविता नाऽत्र संशयः । [२०पू लोका हि यावत् स्थास्यन्ति तावत् स्थास्यति" मे कथा॥२०॥[२१ १८] चरिष्यति कथा यावल लोकान् एतान् हि मामकी । तावच् छरीरे वत्स्यन्ति प्राणास् तव न संशयः ॥२१॥[२०उ १९] अङ्गेष्व् एवं जरा यातु यत् त्वयोप-कृतं कपे ।" नरः प्रत्युप-काराणाम् आपत्सु लभते फलम् ॥२२॥ [२३ १. च भ, भर-वर्ज-रा अक्षरा' । २. अरा, ल, ल ब-मनेकधा । ३. च भ, भर-वर्ज-नास्ति । ४. च भ, भर-वर्ज-नित्यशः । ५. च भ, भर- भकिन परमा साधो भावश्चैव न गच्छति । ६.प्र-लोके । ७. च भ, भर-वर्न-सततं । ८.भ, भर-कथाः।९ च भ, भर-वर्ज- यन्ति । १०. च भभर-वर्ज-वाक्यामृतं। ११. च भव भ.-प्रभो। १२. ल, ब-उस्कंठं। प्र-°ठो। १३. च-इवाचलः । १४. च भ, मन-एवं ब्रुवन्तं रामस्तु हनूमन्तमथासनात । १५. च भ, भर- स्नेहाद् । १६. च भभर-वर्ज-वस्यति । १७. च भ, भर-भविष्यति कथा याव- देवलोके हि मामकी | तावत् ते भकिता कीर्तिः शरीरे यसवस्तथा ॥ १८ अ- चंगेडन्येवं । १९. अतः परमधिकः पाठः-प्र-भवान्प्रपद्यतामर्थे यदुर्लभं सुलभतां तथा ॥

·उचर-काण्डम् ४३।४। १७१ २०] ततः स्व-हार चन्द्राऽऽभं मुक्वा कण्ठात् स राघवः । वैडूर्य-तरलं कण्ठे बबन्ध च हनू-मतः ॥२३॥ [२४ २१] तेनोरसि नि-बद्धन रराज' स महा-कपिः । हारेण काञ्चनः शैलश् चन्द्रेणाऽऽक्रान्त-मस्तकः ॥२४॥ [२५ २२] श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्' उत्थायोत्थाय वानराः । प्रणम्य शिरसा पादौ निर्-जग्मुस् ते महा-बलाः ॥२५॥ [२६ २३] सु-ग्रीवश् चैव' रामेण परि-वक्तो महा-भुजः । वि-भीषणश् च धर्माऽऽत्मा सर्वे च हरि-यूथपाः ॥२६॥ [२७ २४] सर्वे च ते बाष्प-गला अनु नेत्रैः प्र-सुस्रुवुः । २५पू] सं-मूढा इब दुःखेन रामं ते तत्यजुस् तदा ॥२७॥ [२८ इत्या रामायण उत्तर-काण्ड वानर-ऋक्ष-राक्षस-प्रयाण नाम द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥४२॥ [वं- ४४]= [त्रिचत्वारिंशः सर्गः] =[दा-४१] वि-सृज्य तान् महा-बाहुर् ऋक्ष-वानर-राक्षसान् । १] भ्रातृभिः स-हितो रामः प्र-मुमोद सुखं सुखी ॥१॥ [१ अथाऽपराऽह-समये" भ्रातृभिः सह राघवः । २] शुश्राव मधुरां वाणीम् अन्तरिक्षात् प्र-भाषिताम् ॥२॥ [२ सौम्य राम निर्-ईक्षस्व सौम्येन वदनेन माम् । ३] कैलास-भवनात् प्राऽऽप्तं विद्धि मां पुष्पकं प्र-भो ॥ ३॥ [३ तव शासनम् आ-ज्ञाय गतोऽहं धनेश्वरम्"। ४] उप-स्थातुं नर-व्याघ्र स च मां प्रत्य्-अभाषत ॥ ४॥[४ १. अ-वर्ज-ततोऽस्य हारं । २. च भ, भर-हारेण महता कपिः। ३. च भ, भ.-रराज | ४. च भ, भर-रामस्य वचनं । ५. च भ, भर-अययुस् । ६. च भ, भर-चापि | ७. च भ, भ,-वर्ज-निरंतरमनन्तरं । ८. च भ, भा- नास्ति | ९. च भ, भर-वर्ज-वानरप्रयाणं । १०. च भ, भ.-रामो विजहार यथासुखं । ११. भ, सुखेनैवोपतिष्ठन्वै । १२. च भ, भर-रामः सर्वैः सहानुगैः । १३. च भ, भर-रिक्षे विभुस्तदा। १४. च भ, भर-कैलाशमिलयात् प्राप्त विमानं पुष्पकं तदा । १५. च भ, भ, ल-तो धनदं प्रति । १६. च भभ.. उपस्थाने रघुश्रेष्ठ स च मामिदमब्रवीत् ।।

·१७२ वाल्मीकीय-रामायणम् । निर्-जिनस त्वं नरेन्द्रेण राघवेण महाऽऽत्मना । ५] हत्वा युधि दुरा-घर्ष' रावण राक्षसाऽधिपम् ॥५॥ [५ ममाऽपि परमा प्रीतिर् हते' तस्मिन् दुर्-आत्मनि । ६] रावणे स-गणे सौम्य स-पुत्राऽमात्य-बान्धवे ॥६॥ [६ स त्वं रामेण लङ्कायां नि-जितः परमाऽऽत्मना । ७] वह सौम्य तम् एव त्वम् अहम्' आ-ज्ञापयामि ते ॥७॥ [७ एप मे परमः कामो यस् त्वं रघु-विवर्धनम् । ८] वहस्व प्रति-बुद्धस् त्वं तस्मात् तत्रैव गम्यताम् ।। ८॥ [८ तच-छासनम् अहं ज्ञात्वा धन-दस्य महाऽऽत्मनः । ९] त्वत्-सकाशं पुनः प्राऽऽप्तः शाधि किं करवाणि ते ॥९॥ [९ अ-दृष्टश् चैव भूतानां सर्वेषां धनदाऽऽज्ञया । १०] चराम्य अहंप्र-भावेण तवाऽऽज्ञां परि-पालयन्" ॥१०॥ [१० यदा मे स्मरणे बुद्धिं त्वं करिष्यसि राघव । N] तदाऽहम् ईप्सितं ज्ञात्वा उप-स्थास्ये तवाऽन्तिकम् ॥११॥[N १२पू] बाढम् इत्य्-एव काकुत्स्थः पुष्पकं सम्-अपूजयत् EN १३पू] लाजाऽक्षतैश् च धूपैश्" च पुष्पैश् चैव सु-गन्धिभिः ॥१२॥[१३पू गम्यतां च यथा-कामम् आ-गच्छेस् त्वं यदा स्मरें। १४] प्रति-घातश् च ते मा भूद् यथेष्टां गच्छतो दिशम् ॥१३॥[१४ एवं विसर्जितस् तेन रामेणाऽक्लिष्ट-कर्मणा । १५] अभि-प्रेतां दिशं पूर्वां प्र-यातः पुष्पकस् तदा ॥१४॥ [१५ १. अ ल. ल. प्र-निहत्य तु दु । रा, ल, ब-निहत्य च सुदुर्धर्ष । २. अ रा, ल, ल ब प्र-राक्षसं रावणं ततः। ३. च भ, भ.-जिते । ४. च भ, भ.-सहपुत्रे सबा । ५. च भ, मर-प्रभुर | ६. अ ल ल राक्ष ब प्र-वै ७. च भ, भ.-परमो हर्षकामो मे यत्वमिक्ष्वाकुव । ८. च भ, भर-वर्ज-वहेश्च लोकसंघानां गच्छ त्वं विगतज्वरः । ९. च भर भर-सोहं शासनमाज्ञाय । १०. च म. भ.-अनुप्राप्तः । ११. च भ, भर-वर्ज-चै । १२. च भ, भ:-वर्ज-सर्वभू। १३ च भ, भ.-वर्ज-मि चानुभा ॥१४ च मभ.-वर्ज-प्रतिपा । १५. च भ, भ-यदा च मे स्वं स्मरणे बुद्धिं नृप करिष्यसि । उपस्थास्याम्यहं वीर तदा तद्विहितां गतिं ॥ १६. च भ, मर-छाजोल्करेण पुष्पैश् १७. च-तथा सौम्य सु° । भ, भर-गन्धैश्च सुसुग° १८. च भ, म.-°च्छेथा स्मृतो मया। १९. च भ, मर-परिवातश् । २०. च भ, भर-टं। २१. च-दिशि । भ, भ,-दिशः। २२. राललर-तथा।। - ·उत्तर-काण्डम् ४४ । २ । १७३ गते तस्मिन् वि-माने तु पुष्पके रुचिराऽऽत्मनि'। १६] भरतः प्राऽञ्जलिर् भूत्वा' रामं वचनम अब्रवीत् ॥१५॥ [१६ अत्य-अद्भुतानि दृश्यन्ते त्वयि वीर प्र-शासति । १७] अ-मानुषाणां सत्त्वानां व्याहृतानि पुनः-पुनः ॥१६॥ [१७ अन्-आमयश् च सत्त्वानां साऽग्रो मासो गतो ह्य् अयम् । १८] जीर्णानाम् अपि सत्त्वानां मृत्युर् नाऽभ्य-एति राघव ॥१७॥ [१८ पुत्रान् नार्यः प्र-सूयन्ते वपुः पुष्णन्ति मानवाः । १९] हर्षश् चाऽभ्य्-अधिको राजञ्जातश् च पुर चासिनाम् ॥१८॥[१९ कालेन वासवो वर्ष जनयत्य अमृतोपमम् । २०] वायवश् चैव वायन्ते स्पर्श-वन्तः सुख-प्रदाः ॥१९॥ [२० ईदृशो नश् चिरें राजा भवत्व् इति नरेश्वर । २१] कथयन्ति पुरे पौरार जना जन-पदेषु च" ॥२०॥ [२१ एता वाचः सु-मधुरा भरतेन सम्-ईरिताः । २२] शृण्वन्" रामो मुदा युक्तः प्र-मुमोद" सुखी सुखम् ॥२१॥ [२२ इत्यारे रामायण उत्तर-काण्डे पुष्पक-प्रत्यागमनो" नाम त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥४३॥ [4-४५]= [चतुश्चत्वारिंशः सर्गः] =[दा-४२] तं" वि-सृज्य ततो रामः पुष्पकं हेम-भूषितम् । १] प्र-विवेश महा-बाहुर् अशोक-वनिका शुभाम् ॥१॥ [१ चन्दनाऽगुरु-गन्धैश् च तुङ्ग-कालीयकैर् अपि । ६] देवदारु वनैश् चाऽपि शोभितां हेम-सप्रभैः ॥२॥ [२ १. च भभर-तु कृतात्मनि | २. च भ. भर-वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् । ३. च भ, भर-मुहुर्मुहुः । ४. च भ, भर-मांनां सुख संवत्सरा ययुः । ५. अ प्र-नास्येति। चभ, भ--नायाति | ६. च भर भर-भरोगप्रसवा नार्यों वपुष्मन्तश्च | ७. च भ, भ--राम जनस्य पुरवासिनः। ८. च भ, भ-काले वर्षति पर्जन्यः पातयामृतं पयः। वाताश्चापि प्रवान्त्येते स्पर्शयुक्ताः सुखाः शिवाः । ९. च भव भर-सदा । ल-पुरे। १०. भ, ल-°रः । ११. च-राजन् पौरा जनपदास्तथा । भ-राजन्पौरजानपदास्तथा । भर-राजन् पौरा जानपदास्तथा । १२. च भ, भ.- श्रुत्वा । १३. च भ भर-बभूव नृपसत्तमः । १४. राक्ष ल-स्यानयनो । ल ब- त्यानयनं । १५. च भभर-तद् । १६. च भ, भर-तत्राशोकप्रियंगाश्च चम्पका रक्कमल्लिकाः । सुबहूनि सुगन्धीनि माल्यानि विविधानि च ॥

·१७४ वाल्मीकीय-रामायणम् । रोध-नीपाऽर्जुनैर् नागैः सप्तपत्राऽतिमुक्तकैः । ८] मन्दार-कदली-गुल्म-लता-जाल-समावृताम् ॥३॥ [४ प्रियङ्गुभिः कदम्बैश् च तथा कारण्ट(१)कैर् अपि । ९] जम्बुभिः पाटलाभिश् च कोविदारैश् च सं-वृताम् ॥४॥ [५ सर्व-दा कुसुमै रम्यैः फल-चद्भिर् मनोरमैः । १०] चारु-पल्लव-पुष्पाऽऽढयां मत्त-भ्रमर-सङ्कुलाम् ॥५॥ [७ कोकिलैर् भृङ्ग-राजैश् च नाना-वर्णैश् च पक्षिभिः । १२] शोभितां शत-शश् चित्रैश् चूत-वृक्षाऽवतंसकैः ॥ ६॥ [९ शातकौम्भ-निभाः के-चित् के-चिद् अग्निशिखोपमाः। १३] नीलाऽञ्जन-निभाश् चाऽन्ये तत्र भान्ति स्म पाद-पाः ॥७॥[१० दीपिका विविधाऽऽकारा वृक्षाः फल-समन्विताः। १४] महाऽहं-मणि-सोपानाः स्फटिकाऽन्तर-कुट्टिमाः ॥८॥ [१२ १५पू] फुल्ल पद्मोत्पल-भृतश् चक्रवाकोपशोभिताः । १६३] प्रासादैर् विविधाऽऽकारैः शोभिताश् च शिला-तलैः॥९॥ [१४ तत्रोद्देशाः सु-रुचिरा वैडूर्य-मणि-शोभिताः । १७] शाहलैः परमोपेता शीताऽर्थम् उप-कल्पिताः ॥१०॥ [१५ नन्दनं च यथेन्द्रस्य ब्राह्म १८] तथा-रूपं हि रामस्य काननं सन्-निवेशितम् ॥११॥ [१७ बह्वाऽऽसनगृहोपेतां लता-गृह-समन्विताम् । १९] अशोक-वनिकां स्फीतां विवेश रघु-नन्दनः ॥१२॥ [१८ आसने सन्नताSSकारे पुष्प-प्रकर-शोभिते। २०] कुशाऽऽस्तरण-सङ्कीर्णे रामः सन्-निषसाद ह ॥१३॥[२० १. चम, मर-अकालजाश्चापि नगाः शिल्पिमिः परिकल्पिताः । पुष्पवन्तोऽति- गन्धाख्याः पुष्पं मायाकृतं यथा॥२.प्र-कारकटैर् । ३. चम, भ, सङ्घर्षादिव जातानां वृक्षाणां पुष्पशालिनां | स्वास्तराः पुष्पशवला बभुस्तारागणा इव ॥ ४. अत आरभ्य- च भ भर-९-मश्लोकं यावनास्ति | ५. च भ, मर-णिसलिभाः। ६. च भव मर-उपसम्पचाः । ७. च भ, भर-वनं। ८.च भर भर-राषवस्य तथा रूपं । ९.च भा भर-°वेशने । १०. ल, प्र-प्रविश्य। ११. च भ, मर-नीलजीमूत- संकाशाः पग्रिन्यो विमले जले। हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ १२.च माभर-ततस्तत्र शुभे देशे पुष्पप्रस्तरसंसृते । भयास्तरणसंस्तीर्णे रामश्च निषसादह॥ चैत्ररथं यथा।

·उत्तर-काण्डम् ४४ । २३ । १७५ सीतां सं-गृह्य बाहुभ्यां मधु मैरेयम्' उत्-तमम् । २१] पाययामास काकुत्स्थः शचीम् इन्द्रो यथाऽमृतम् ॥१४॥ [२१ मांसानि च वि-चित्राणि फलानि वि-विधानि च । २२] रामस्याऽभ्यव-हाराऽर्थ किं-करास् तूर्णम् आऽहरन् ॥१५॥ [२२ उपाऽनृत्यन्त राजानं नृत्-गीत-विशारदाः । २३] दक्षिणा रूप-वत्यश्च स्त्रियः सर्व-गुणाऽन्विताः ॥१६॥ [२४३ मनोऽभिरामा रामास ता रामो रमयतां वरः ।" N] रमयामास धर्माऽऽत्मा नित्यं परम-भूषितः ॥१७॥ [२५ स तया सीतया सार्धम् आसीनो वि-रराज ह । N] अरुन्धत्या सहाऽऽसीनो वसिष्ठ इव तेजसा ॥१८॥ [२६ २४उ] एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सु-रुचिराऽऽननाम् । रमयामास वैदेहीम् अहन्य-अहन्य् अदेव-चत्" ॥ १९॥ [२७ २५] तथा तां रममाणस्य भार्यां वै शिशिरः शुभः । [२९उ अत्य्-अक्रामन् नरेन्द्रस्य राघवस्य महाऽऽत्मनः ॥२०॥२८उ २६] सीताऽपि" देव-कार्याणि कृत्वा पूर्वाऽह्निकानि च । श्वश्रृणाम् अकरोत् पूजां सर्वासाम् अविशेष-तः ॥२१॥ [३१ २८] ततो रामम् उपाऽगच्छद् विचित्र बहु-भूषणा ।" त्रि-विष्टपे सहस्राऽक्षम् उप-विष्टं शची यथा ॥२२॥ [३२ २९] दृष्ट्वा तु राघवः पत्नी शोभमानाम् अ-निन्दिताम् । ३०पू] प्र-हर्षम् अ-तुलं लेभे साधु साध्व् इति चाऽब्रवीत् ॥२३॥ [३३ १. च भर-आलम्ब । भर-भादाय | २. अल-जानुभ्यां । च भ, भर- हस्तेन | ३. च भ भ - यकं शुचिः । ४. च म भर-इवामृतं । ५. च भर भर-समुपानयन् । ६.भ, भ.-वर्ज-उपानृत्य च | ७. भ. भ.-गीतनृत्यवि । रा,-नृत्यगी। ८. च भ, भ.-वर्ज-वालाश्व कामवस्यश् । ९. च भ, मत-वर्ज- किं न वशं गताः । १०. च भ, भर-वर्ज-नास्ति । ११. अच भ, भर प्र-ताः। १२. च भ, भर-सुरसुतोपमा । १३. अ ब ल ल ल प्र-अहनि देव । च भ, भर-अहनि राधव । १४. अतः परमधिकः पाठः-च भ, भ.-तथानयोर्वि- हरतोः सीताराघवयोश्चिरम् । दशवर्षसहस्राणि गतानि सुमहात्मनोः । १५. च भ, भर-पूर्वाहे देवकार्याणि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् । शेष दिवसभागार्ध- मन्तःपुरचरोऽभवत् ॥ १६. अरा, ल ल ब अ प्र-पूर्वाहे। १७. च भ, भर-भभ्यगच्छत्ततो रामं चित्राम्बरविभूषिता । १८. च भव भर-उपतिष्यथा शची। १९. च भ, भर-च राघवः सीतां ।।

·१७६ वाल्मीकीय-रामायणम् । अपत्य-कालो वैदेहि तवाऽयं समुप-स्थितः। ३१] किम् इच्छसि वराऽऽरोहे कः कामः क्रियताम् इति ॥२४॥ [३४ प्र-हमन्ती च वैदेही रामं वाक्यम् अथाऽब्रवीत् ।' ३२] तपो-चनानि रम्याणि द्रष्टुम् इच्छामि राघव ॥२५॥ [३५ गङ्गा-तीरे नि-विष्टानाम् ऋषीणाम् अग्यू-तेजसाम् । ३३] धन्यानाम् अहम् इच्छामि समीपे परिवर्तितम् ॥२६॥ [३६ एष मे नृ-प' कामोऽद्य फलमूलीय-भोजने । ३४] अप्य् एक-रात्रं काकुत्स्थ नि-वसेयं तपो-चने ॥२७॥ [३७ तथेति च प्रति-ज्ञात' रामेणाऽक्लिष्ट-कर्मणा । ३५] वि-स्रब्धा" भव वैदेहि श्वो यास्यसि तपो-चनम् ॥२८।। [३८ एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिली जनकाऽऽत्मजाम् । ३६] मध्य-कक्षाऽन्तरं रामो निर्-जगाम सुहृद्-वृतः। N] मन्त्रिभिर् मन्त्र-तत्त्व-ज्ञैर्" बल-मुख्यैश् च संवृतः ॥२९॥ [N इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे सीता-प्रमोदो नाम चतुश्चस्वारिंशः सर्गः ॥४४१५॥ [4-१६] = [पञ्चचत्वारिंशः सर्गः] =[दा-४३] तत्रोप-विष्टं" राजानम् उपाऽऽसांचक्रिरे तदा । १] कथानां बहु-जल्पानां" कथा-काराः सु-संहिताः ॥१॥ [१ वि-जयो मधु-मचश्" च कश्यप पिङ्गलस् तथा । २] पशु-राजी कलिर् भद्रो वज्र-दन्तः स-मागधः ॥२॥ [२ १. च भर भर-त्वं कल्याणि | २. च भ, भर-तव | ३. ल ब-नास्ति । ४. च भ, भर-सीतापि सस्मितं वाक्यमुवाच मधुराक्षरम् । ल ब-नास्ति । ५. अ ल२ ब प्र-प्रवि' । ६. भ भर मुनीनाम् । ७. च ल, प्र-अग्रते° | भ, भर -उग्रते । ८. च भव भर-वर्ज-वन्यमाहारमिच्छामि । ब-वन्यमाहार- यिष्यामि । ९. च भ, भर-परमः कामो यन्मूलफलभोजनम् । १०. अचरा, ल, ल. ल. व प्र-परिज्ञातं । ११. रा, ल, ल3-वर्ज-विश्रब्धा। १२. भ,- वने । १३ च भ, भर-जानकीं । १४. च भर भर-तत्वज्ञो । १५. च भ, भर- नास्त्यत्र सर्गसमातिः। १६. रा-तथोप । १७. च भ, भ.-रामं तु सुहृदः पर्युपासते । १८. च भ, भर-बहुरूपाणां शृण्वन्तं सारचित्रतां । १९. च भग भर- मांश्चैव विशिष्टः । ल-च काश्यपः । २०. च भर भर-कुहुः। प्र-सुतः । २१. भा-सुराजीका भद्रश्च पञदन्तश्च माग° | च भर-सुराजीकश्च वज्रश्च वज्र- दन्तमा माग । २२. लब-नास्ति ।।

·उत्तर-काण्डम् ४५ । १२ । १७७ एते कथा बहु-विधाः परिहास-समन्विताः। ३] कथयन्ति स्म ते हृष्टा' राघवस्य महाऽऽत्मनः ॥३॥ [३ ततः कथायां कस्यां-चिद् राघवः सम्-अभाषत । ४] का कथा वर्तते भद्र पुरे जानपदे तथा ॥४॥ [४ माम्' आ-श्रितानि कान्य आहुः पौर-जानपदा जनाः। ५] किं च सीतां समा-श्रित्य भ्रातॄन् आ-श्रित्य कि च में ॥५॥ [५ कैकेयीं किं सु-मित्रां च कौशल्यां मातरं च मे । ६] वक्तव्य-तां हि राजानो नवे राज्ये व्रजन्ति हि ॥६॥ एवम् उक्तस तु रामेण भद्रः प्राऽञ्जलिर् अब्रवीत् । ७] शुभाऽशुभाः कथा राजन् वर्तन्ते पुर-वासिनाम् ।।७॥ [७ अयं च वि-जयः सौम्य दशग्रीव-वधाऽऽश्रितः । ८] भूयिष्ठं तु" पुरे पौरैः कथ्यते पुरुषर्षभ ॥८॥ [८ एवम् उक्तस् तु भद्रेण राघवो वाक्यम् अब्रवीत् । ९] कथयस्व यथा-तत्त्वं किम् आहुः पुर-चासिनः ॥९॥ [९ शुभाऽशुभानि वाक्यानि यानि मे गुणदोषतः।" १०] श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्यां वर्जयेयम् अथाऽशुभम् ॥१०॥ [१० कथयस्व च" वि-स्रब्धो निर-भयो विगत-ज्वरः । ११] कथयन्ति यथा पौरास् तथा जानपदा जनाः ॥ ११॥ [११ काकुत्स्थेनैवम् उक्तस तु भद्रस् तु रुचिरं वचः।" १२] उवाच प्राऽञ्जलिर् भूत्वा राघवं वाक्य-कोविदः ॥ १२॥ [१२ १ च भ, भर-नरेन्द्रस्य । २. च भ, भ.-समीपतः । ३. अय, ल. लव प्र-वर्तते । ल-वार्तिकी । ४. अलर-विषयेषु ते | रा, ल, ल व प्र- विषयेषु च । ५. च भव भर-मय्याश्रिता वा किञ्चाहुः। ६. च भ, भर-भरतं किञ्च लक्ष्मणम् । ७. च भ, भर-वर्ज-किञ्च शत्रुघ्नमाश्रित्य कैकेयीं। ८. च भ, भर-नृपतयो वै राज्येन प्रयान्ति । ९. च भ, भ,-क्रियते पुरवासिमिः। १०. रा, लब-नास्ति । ११. भ भर-तु। १२. च मा भर-वधस्तथा । १३. च भ, भर-कथ्यते पौरैः पौरजानपदैस्तथा । १४. अल, ब प्र-तथ्यं सर्व निरवशेषतः । रावल, ल-तथ्यं सर्वमिव विशेषतः। १५. च भ, भर-वर्ज-शुभानि वाक्यानि मयि कान्याहुः पुरवासिनः । १६. अ च भरभर ल.प्र-वाक्यं । १७. च भ, भर- वर्जन कुमशुभानि च । १८.च भ, भर-सुविश्रब्धं । १९. रा, ल, ब-जना जनपदेषु च | २०. अ ल, लर-नास्ति | २१. अल, ल:-नास्ति । राल ब- राघवेणैवमुक्तस्तु भद्रः प्रसः कृताञ्जलिः | २२. च भ, भर-वर्ज-प्रत्युवाच महाबाहुँ काकुरस्थं सुसमाहितः॥ :

·१७८ वाल्मीकीय-रामायणम् । शृणु राजन् यथा पौराः कथयन्ति शुभाऽशुभम् । १३] चत्वराऽऽपण-रथ्यासु वने ऽप-चनेषु च ॥१३॥ [१३ दुप्-करं कृतवान् रामः सागरे' सेतु-बन्धनम् । १४] न कृतं पूर्व-कैः कैश्-चित् सम्-उद्रे सेतु-बन्धनम् ॥१४॥ [१४ रावणः सु-दुराधर्षों' हतः स-बल-चाहनः । १५] वानराश् च वशं नीता ऋक्षाश् च सह राक्षसैः ॥१५॥ [१५ हत्वा च रावणं युद्धे सीताम् आ-हत्य राघवः । १६] अ-मर्ष पृष्ठ-तः कृत्वा स्व-वेश्म पुनर्" आऽव्रजत्" ॥ १६॥ [१६ अङ्कम् आ-रोप्य हि" तदा रावणेन बलाद् धृता । १७] कीदृशं हृदये" तस्य सीता-सम्भोग-जं सुखम् ॥१७॥ [१७ लङ्कायाम् अवसच् चाऽपि" ह्य् अशोक वनिकां गता। १८] रक्षसां वशम् आ-पन्नां कथं रामो न कुत्सते ॥१८॥ [१८ अस्माभिर् अपि दारेषु सहनीयं भविष्यति । १९] याहम् भवति राजा तु तादृशी भवति प्र-जा ॥ १९॥ [१९ एवं बहु-विधा चाचो वदन्ति पुरवासिनः । २०] वैदेह्याश् च पुरे राजन् ना(ज)ना जन-पदेषु च ॥ २०॥२० तस्यैतद्* भाषितं श्रुत्वा राघवः परमाऽर्थ-वित्" । २१] उवाच सु-हृदः सर्वान् कथम् एतद् ब्रवीत" में" ॥२१॥ [२१ ते" सर्वे शिरसा भूमाव" अभि-वाद्य प्रणम्य च । २२] प्रत्य-ऊचू" राघवं दीनम् एवम् एवन् न संशयः ॥२२॥ [२२ १. च भ, भर-वर्ज-शुभं खयि । २. भर-दुष्कृत | ३. च भ, भर-समुद्रे । ४. राल, ल, ल ब प्र-°ने । ५. भल, ल,-नास्ति । ६. च भ, भर-च दु°। ७. म च लर प्र-सुव । ८. च भ, भ,-वर्ज-हस्वा रक्षांसि चैव हि । ९. अल-स वै|१०. लक-नास्ति । ११. च भ, भर-प्रत्यपादयत् | ल, ब प्र-पुनरागमत् । १२. च भ, भर-याऽरण्ये । १३. अभ, भ, प्र-यं । १४. च भाभ-लां चापि पुरी नीता । १५. च भ, भर-शुभां। १६. च भ, भर- दृष्ट्वा । १५. च भव.भ-कुप्यते । १८. भ-अस्माकम् | १९. च भर भर- दाराणां । २०. च भाभ-वर्ज-यथा हि कुरुते राजा प्रजा : तमनुवर्तते. २१. भ. भर-एता। २२. च भ, भर-जानक्याश्च जनो राजन्पौरजानपदस्तथा । २३. च भ, भर-तस्य भुस्वाप्रियं वाक्यं । २४. च भ, भर-वर्ज-मार्तवत् | २५. च भ, मन-इति प्रभुः। रा, ब-प्रवीति मे | प्र-'तु मे । २६. च भ, भर-सर्वे तु शिरसा भूमिम् । २७. च भ, भ, उचुनरपति वीरा ॥

·उत्तर-काण्डम् ४६ । ८। १७९ श्रुत्वा तु वाक्यं काकुत्स्थः सर्वैस् तैः समुद्-ईरितम् । २३] वि-सर्जयामास तदा सर्वांस् ताञ् छत्रु-तापनः ॥२३॥ [२३ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे जनाऽपवादो नाम पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ॥१५॥ [वं-४७ ]= [ षट्चत्वारिंशः सर्गः] -[दा-४५ ] वि-सृज्य च सुहृद्-वर्ग बुद्ध्या निश्-चित्य राघवः । १] समीपे द्वाः स्थम् आसीनम् इदं वचनम अब्रवीत् ॥१॥ [१ शीघ्रम् आ-नय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभ-लक्षणम् । २] भरतं च महा-बाहुं शत्रु-नं चाऽपराजितम् ॥२॥ [२ रामस्य भाषितं श्रुत्वा द्वा:-स्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः। ३] लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा प्र-विवेश त्वराऽन्वितः ॥३॥ [३ उवाच च महाऽऽत्मानं वन्दयित्वा कृताऽञ्जलिः। ४] द्रष्टुम् इच्छति राजा त्वां गम्यतां तत्र मा चिरम् । [४ यावद् भरत-शत्रुघ्नौ त्वरयामि नृपाऽऽज्ञया ॥४॥ [N ५] बाढम् इत्य् एव सौमित्रिः श्रुत्वा रामस्य शासनम् । प्राऽद्रवद् रथम् आ-स्थायं राघवस्य नि-वेशनम् ॥५॥ [५ ६] प्र-यान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वा:-स्थो भरतम् अन्तिके।" [६५ उवाच प्राऽअलिर् वाक्यं राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति ॥६॥ ७] भरतस् तु वचः श्रुत्वा द्वार-स्थाद" राम-समीरितम् । [७ उत्-पपाताऽऽसनात् तूर्णं पद्भयाम् एव ततोऽगमत् ॥७॥ ८] दृष्टा प्र-यान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः । [८ शत्रुघ्न-भवनं गत्वा शत्रु-नं वाक्यम् अब्रवीत् ॥८॥ १. च मतभ३-वाक्यं च तत्तेषां काकुत्स्थः। २. च म भर-व्रतः। ३. अरा, ल, ल ल ब प्र-प्रजाप्रमोहो। ४.च भर भर-। ५. च भव भर-गत्वा । ६. च भ, भ, ल-नास्ति । ७. च भ, भर-मनवीरूक्ष्मणं पूर्व सोभिगम्य विनीतवत् । ल-नास्ति । ८. चभत भर-भारुम । ९. च भरभर- वर्ज-रामस्य च | १०. च भ, भर-प्रयाते लक्ष्मणे द्वास्थो भरवं गृहमाभिवं । ११. च भ, भर-द्वास्थेन च स । १२. च भ, भ.-ययौ च सः। १३. च भर म.-बर्ज-ततो वाक्यं जगाद च ।।

·[? वाल्मीकीय-रामायणम् । ९] इहाऽऽगच्छ' रघु-श्रेष्ठ रामस् त्वां द्रष्टुम् इच्छनि । गतो हि लक्ष्मणः पूर्व' भरतश् च महा-यशाः ॥९॥ १०] श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रु-नो राम-शासनम् । शिरमा प्रति-गृह्याऽऽशु ययौ यत्र स राघवः ॥१०॥ [१० ११] द्वाः स्थश् चाऽऽगत्य रामाय सर्वान् एव कृताऽञ्जलिः। नि-वेदयामास तदा भ्रातृ॑स् तान् समुप-स्थितान् ॥११॥ [११ १२] कुमारान् आ-गताञ् छुत्वा चिन्ता-व्याकुलितेन्द्रियः। अवाक्-शिरा दीन-मना द्वाः-स्थं वचनम अब्रवीत् ॥१२॥ [१२ १३] प्र-वेशय कुमारांस् त्वं मत्-समीपं त्वराऽन्वितः। एतेषु जीवितं चैव प्राणाश् च मम साम्प्रतम् ॥ १३॥[१३ १४] आ-ज्ञप्तास ते नरेन्द्रेण कुमाराः शुक्ल-वाससः" । प्र-ह्वाःप्राऽञ्जलयः सर्वे विविशुस् ते समा-हिताः ॥१४॥ [१४ १५] एते दृष्ट्वा मुखं तस्य ह्य् अ-प्रभं शशिनं यथा । सन्ध्या-गतम् इवाऽऽदित्यं प्र-भया" परि-वर्जितम् ॥१५॥ [१५ १६] बाष्प पूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धी-मतः । गत-शोमं यथा पमं मुखं वीऽऽक्ष्य च तस्य ते ॥१६॥ [१६ १७] ततोऽमि-वाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः । तस्थुः प्राऽञ्जलयः सर्वे रामस् त्व् अश्रूण्य अवर्तयत् ॥१७॥ [१८ १८] तान् परि-वज्य बाहुभ्याम् उत्थाप्य स महा-भुजः आसनेष्व् आसतेत्य उक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥१८॥ [१९ १९] भवन्तो मम सर्व-स्वं भवन्तो मम जीवितम् । भवतां च कृते राज्यं पालयामि नरेश्वराः ॥ १९॥ [२० १. च भ, भ, लर-एह्याग । २. च भर भर-राजा। ३. ल-तूर्ण । ४. च भ, भर-महाबलः । ५. च भ, भर-सनात् । ६. च भ भर-शिरसा- भिनन्य शत्रुघ्नः प्रययौ यत्र राघवः। ७. च भर भर-तत्रागम्य स। ८.च भ, भैर-दृष्ट्वा । ९. भ, भर-सान् । १०. च भर भर-मम जीवितमेते हि प्राणाश्चैव बहिश्वराः । ११. च भव भर-सूक्ष्मवा । १२. च भर भर-भूत्वा प्रावि- शन्पुरुषर्षभाः । १३. च भ, भर-दृष्ट्वा पूर्ण यथा चन्द्रं राहुणा समभिद्रुतं । १४. च भ, भर-अन्तरा तमसावृतं । १५. च भ, भर-क्लिष्टपत्रस्य पत्रस्य मुखं च सहशप्रभं। १६. च भव भा-शिरोमिस्ते तदा राममभिवाथ नृपात्मजाः | १७. च भ, मर-वर्ज-अचूण्य । १८. च भर भर-हर्षेण मनुजाधिपः । १९. च भ, भ,- भासम्वमिति चोत्त्वा तांस्ततो वाक्यमथाब्रवीत् । २०. च भर भर-नास्ति । १६ ·उत्तर-काण्डम् ४७।७। १८१ २०] भवन्तः कृत-शास्त्राश् च बुद्धौ च परिनि-ष्ठिताः। २१५] सं-भूय च मद्-अर्थोऽयं सर्वेश् चिन्त्यो नरर्षभाः ॥२०॥ [२१ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे कुमाराऽऽज्ञानं नाम षट्चस्वारिंशः सर्गः ॥४६॥ ८ [वं-४८] = [सप्तचत्वारिंशः सर्गः] = [दा-४५] तेषां समुप-विष्टानां सर्वेषां दीन-चेतसाम् । १] उवाच वाक्यं काकुत्स्थो मुखेन परि-शुष्यता ॥ १॥ [१ इदं शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनो-व्यथाम् । N] पौराणां चैव सीताया यादृशी वर्तते कथा ॥२॥ [२ पौराऽपवादः सु-महान् तथा जन-पदेषु च । [३पू २] चारित्रं प्रति वैदह्या अ-ज्ञानान् मन्द-बुद्धिमिः ॥३॥ [N अ-यशः सु-महत् प्राऽऽप्तं पुरे जन-पदे तथा । [N ३वर्तते मम" बीभत्स तन् मे मर्माणि कृन्तति ॥४॥ [३उ अहं किल कुले जात इक्ष्वाकूणां महाऽऽत्मनाम् । [४पू ४] सीतां पाप-समाचाराम् आ-नयेयं पर-क्षयात् ॥ ५॥ [६उ जानीषे हि यथा सौम्य दण्डके वि-जने वने। ५] रावणेन हृता सीता स च वि-ध्वंसितो मया ॥६॥ [५ प्रत्य-अक्षं तव सौमित्रे देवानां" हव्य-वाहनः । ६] अ-पापां मैथिली प्राऽऽह" वायुश् चाऽऽकाश-गोचरः॥७॥[७उ १. च भ, भर-नास्ति | २. प्र-भैः । ३. च भ, भर-भवद्भिश्च सहार्थोयमन्वेष्टव्यो नरर्षभाः। अतः परमधिकश्च पाठः-च भ भ-तथा वदति काकुत्स्थे सर्वे ध्यानपराः स्थिताः। चिन्तयन्तोऽपि ते नैव पश्यन्तोद्वेग- कारणम् । वितर्कमनसः सर्वे किं नु राजाभिधास्यति ॥ ४. च भर भर- नास्स्यत्र सर्गसमाप्तिः । ५. च भ, भ,-चैकचे । ६. च भ, भर-भश्रुपूर्णक्षणो राम इदं वचनमब्रवीत् । ७. च भ म.-नास्ति | ८. च भ, भर-सीतापवादः सुमहान्पौरजानपदैः कृतः । ९. ल,-चारित्र्यं । १०. च भर भर जान° | ११. च भ, भर-मयि । १२. च भ, वर्ज- सः । १३. अ-स मे | रा लब-स च । १४. च भ, भर-जानासि स्वं यथा सौम्य विजनाहकानात् । १५. च भभर- यच्च देवो हुताशनः । १६. च भ भ -आह ।। ..

·१८२ वाल्मीकीय-रामायणम् । शशंसतुश् च चन्द्राऽकौं सुराणां सन्नि-धौ तदा । ७] ऋषीणां चैव' सर्वेषाम् अ-पापां जनकाऽऽत्मजाम् ॥ ८॥ [८ एवं शुद्ध-समाचारा देव-गन्धर्व-सन्निधौ । ८] लङ्का-द्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते नि-वेशिता ॥९॥ [९ अन्तर्-आत्मा च में वेचि सीताया गुण-विस्तरम् । ९] ततस् ताम् अहम् आदाय स्वां पुरीं पुनर् आ-गतः ॥१०॥ [१० अयं तु मे महान् छोको हृदि शल्यम् इवाऽपितः । १०] घोरोऽप-चादः सीतायाः पौर-जानपदैः कृतः ॥११॥ [११ अ-कीतिर यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्य-चित् । ११] वसते ह्य् अधमे लोके यावच् छब्दोऽस्य कीयते ॥ १२॥ [१२ कीतिर् एवाऽतुला लोके कीर्तिर् देवेषु पूज्यते । १२] कीर्तेर् धर्मः प्र-भवति वचो ह्य् एतन् महाऽऽत्मनाम् ॥१३॥ सर्वाऽऽरम्भाश् च कीय्-अर्थ क्रियन्ते सु-महाऽऽत्मभिः । [१३ N] कीर्त्या सुखम् इहाऽऽमोति अमुत्र च महद् यशः ॥१४॥ [N अप्य" अह"जीवितं जयां युष्मान् वा पुरुषर्षभाः। १३] अपवाद-भयाद् भीतः किं पुनर् जनकाऽऽत्मजाम् ॥१५॥ [१४ ते मां भवन्तः पश्यन्तु पतितं शोक-सागरे। १४] न" हि"पश्याम्य अहं भूयः किं-चिद् दुःखम् अतोऽधिकम्" [१५ सं त्वं प्र-भाते सौमित्रे सुमन्त्राऽधिष्ठितं रथम् । १५] आ-रुह्य सीतां चाऽऽरोप्य विषयाऽन्ते परि-त्यज ॥१७॥ [१६ १. च भ, भर-शंसतुश्चन्द्रसूयौँ तु। २. च भ, मर-तथा। ३. च भर भर-भपि । ४. च भ, भ,-वर्ज-अहमाल्मा । ५. अब-ते । ६. च भ, भर- वर्ज-पुनर । ७. च भ, भ,-धन-जाता तु मे महाशका । ८. भ,-वर्ज-पितम् । ९. च भ, भ,-वर्ज-पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च । अतः परमधिश्च पाठः-च भर-वर्ज-वर्तते मम बीभत्सः स च मर्माणि कृन्तति । १०. च भ, भर-पतस्येवाधमान्लोकान्यावच्छन्दोस्य गीयते। ११. च भ भ -लोककीर्त्या स्वतुलया पूज्यन्ते त्रिदिषे नराः | की चाप्यसमारम्भा वास: स्वर्ग महात्मनाम् ।। १२. च भ, भर-नास्ति । १३. च भ, भर-अवश्यं । १४. च भर भर-वापि नरर्षभाः । १५. च भ, भर-न च । रा, ल ब-नेह । १६ च भ, भर-भतो। १७. च भ, भर-दुःखतरं नृणां । १८. च भ, भर-श्वः प्रभाते तु । १९. राम ल, ल ल ब प्र-हिते रथे । २०. भ, म.-आरोप्य | २१. च भ, भर- समुत्सूज ॥

·उत्तर काण्डम् ४८।१। गङ्गायास् तु परे पारे वाल्मीकेम् तु महाऽऽत्मनः । १६] आ-श्रमो दिव्य-सङ्काशस् तपस्वि-जन-सम्प्रियः ॥१८॥ [१७ तत्रैनां वि-जनेऽरण्ये वि-मृज्य रघु-नन्दन । १७] शीघ्रम् आ-गच्छ सौमित्रे कुरुष्व वचनं मम ॥१९॥ [१८ न चाऽस्ति प्रति वक्तव्यं सीतां प्रति कथं-चन । [१९५ १८] अ-प्रीतिर हि परा मे स्याद् भवद्भिः प्रति-चारित ॥२०॥ शापिताश् च मया यूयं भुजाभ्यां जीवितेन च । [२० १९] ये मां वाक्याऽन्तरं ब्रूयुर् अनु-नेतुं कथं-चन ।' [२१पू N] मानयन्तु भवन्तो मां यदि मच-छासने स्थिताः ॥ २१॥ [२२पू २०७] यद् अहं प्र-भविष्णुर् वा यदि वा मयि गौरवम् । [N इतोऽद्य" नीयतां सीता" कुरुष्व वचनं मम ॥२२॥ [२२उ २१] पूर्वम् उक्तोऽहम् अनया गङ्गा-तीरेऽहम् आ-श्रमम्।। पश्येयम् इति चाऽप्य अस्याः कामः सं-पाद्यताम् अयम् ।। २३॥[२३ एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थो बाप्पेणाऽपिहितेक्षणः । २२] सं-विवेश स धर्माऽऽत्मा भ्रातृभिः परमाऽदितः ॥ २४॥[२४ इत्यार्षे रामायण उत्तरकाण्डे राम-वाक्यं नाम सप्तचत्वारिंशः सर्गः ॥१४॥ [-४६] = [अष्टाचत्वारिंशः सर्गः] = [दा-४६ ] ततो रजन्यां व्य-उष्टायां लक्ष्मणो दीन-मानसः। १] सु-मन्त्रम् अब्रवीद् वाक्यं मुखेन परि-शुष्यता ॥ १॥ [१ १. भल-मे । २. च भ, भ.-तमसातीरमाश्रितः। ३. अ रा लक- भत्रेमा । ४. च भ, भ-युस्सृज्य | ५. च भर ल प्र-न चास्मि । भर- स्वयामि । ६. च भ, भ, ल-म्यः । ७. च भ, मर-ति: परमा । ८.भ. भ-पूर्व | ९. च भ, भर-यो मे वाक्यान्तरं व्यावचोनुनयसंहितं । १०. अल:- नास्ति । ११. च भ, भर-कीयतां जानकी शीतं । १२ च भ, भर-पूर्व कामो हि वैदेखा । १३. च भ, भर-°मान् । १४. अ ल लर-अपि । १५. च भर भर-द्रष्टुमिच्छेयमित्येवं स कामः क्रियतामिति । १६. च भ, भ, रा-बाष्पेण पिहितेन्द्रियः । १७. भ-प्रवि | १८. अ रा, ल ल ब-मार्धितः । १९. अत: परमधिकः पाठः-च भ, भर-शोकसंविग्रहदयो निशश्वास यथा द्विपः | २०. अ लक ल ब प्र-कुमारवाक्यं । २१. च म भर-नास्त्यत्र सर्गसमाप्तिः।।

·१८४ वाल्मीकीय-रामायणम् । सारथे शीघ्र-तुरगम् आ-नयस्व' रथं मम । २] स्व-आस्तीर्ण राज-भवनात् सीताया ह्य' आसनं शुभम् ॥२॥ [२ सीता हि राज-भवनाद् आ-श्रमं पुण्य-कर्मणाम् ।' ३] उप-नेया महर्षीणां शीघ्रम् आ-नीयतां रथः ॥३॥ [३ सु-मन्त्रस् तु तथेत्य उक्त्वा रथं परम-वाजिभिः । ४] युक्तं सु-रुचिर-प्रख्यं स्व-आस्तीर्ण सुख-शय्यया ॥४॥ [४ उवाच शीघ्रम् आ-गम्य सौमित्रिं मित्र-वत्सलम् । ५] रथोऽयं समनुप्राऽऽप्तो यत् कार्य क्रियतां तु तत् ॥५॥ [५ एवम् उक्तः सु-मन्त्रेण राज-वेश्म से लक्ष्मणः । ६] प्र-विश्य सीताम् अभ्येत्य व्या-जहार परं-तपः ॥६॥ [६ गङ्गा-तीरे" ह्य् अहं देवि मुनीनाम् आ-श्रमे शुभे । ७] शीघ्रं हि त्वां विनेष्यामि शासनात् पार्थिवस्य वै ॥७॥ [८ एवम् उक्ता तु वैदेही लक्ष्मणेन महाऽऽत्मना । ८] प्र-हर्षम् अ-तुलं लेभे गमन चाऽप्य् अरोचयत् ॥ ८॥[९ १०3] वासांसि च वि-चित्राणि रत्नानि वि-विधानि च । सा वै गृहीत्वा वैदेही ततो लक्ष्मणम्" अब्रवीत् । [१० ११] अमूनि मुनि-पत्नीनां दास्याम्य आ-भरणान्य् अहम् ॥ ९ ॥[११पू सौमित्रिस् तु तथेत्य उक्त्वा रथम् आ-रोप्य मैथिलीम् । १२] प्र-ययौ शीघ-तुरगै रामस्याऽऽज्ञाम् अनु-स्मरन् ॥१०॥ [१२ १. च भ, भर-स्यन्दनं समुपानय | २. च भ, भर-व-स्वास। ३. मतः परमधिकः पाठः-च भ, भ.-वर्ज-युक्तं सुरुचिरप्रख्यं स्वास्तीणं सुखशय्यया। ४. च भर भर-राजवचनाद् झाश्रमे वनवासिनाम् । ५. अतः परमधिकः पाठः-च भभर-वर्ज-आशु वै नीयते सूत शासनाद्राघवस्य वै । ६. च भ, भर-युक्तमादाय सम्प्रातः स्वास्तीर्ण रचितासनं । ७. च भ, भर- स महास्मान | ८. च भर भर-वर्ज-इति । ९. च भ, भर-सुमन्त्रेणैवमुक्कस्तु राजवेश्मनि । १०. च भर भर-व-आसाद्य व्याजहार नरर्षभः । ११. अल. प्र-२ । १२. अब-म । १३. च भर भर-वं देवि गङ्गापुलिने झाश्रमे वनवा- सिन। उपमेया मया गत्वा शासनापार्थिवस्य तु ॥ १४. च भर-चक्रे च गमनं प्रति । १५. भ.-नास्ति । १६. च-महाहाणि सौमिन्ने वनवासिना | भ, भर ल, ल-महाहाणि दिव्यान्याभरणानि च । १७. अल-नास्ति । १८. च भ, भर- भीघ्रतुरगं रथमारोप्य सुप्रभ॥

·उत्तर-काण्डम् ४८ । २० । १८५ अब्रवीद् अथ सा सीता लक्ष्मणं शुभ-लक्षणम् । १४] अ-शुभानि बहून्य अद्य पश्यामि रघु-नन्दन ॥११॥ [१३ नयन मेऽस्फुरत् सव्यं ममोत्-कण्ठाऽनि-जायते ।' १५] अ-स्वस्थम् इव सौमित्रे हृदयं चोप-लक्षये ॥१२॥ [१४ औत्सुक्यं परमं चाऽपि अ-धृतिश् च परा मम । N] शून्याम् इव च पश्यामि पृथिवीं पृथु-लोचन ॥१३॥ [१५ दृढं च तस्य देवस्य भ्रातुस् ते भ्रातृ-वत्सल । N] स्मरामि चैव मे रामो हृदयाद् अप-सर्पति ॥१४॥ [N कुशलं च भवेत् सम्यग् भ्रातुस् ते भ्रातृभिः सह ।" १६] श्वश्रूणां चैव" सौमित्रे सर्वासाम् अविशेष-तः ॥१५॥ [१६ १७पू] पुरे जन-पदे चैव कुशल' प्राणिनाम् इह । N] इत्य-अञ्जलिं च सा कृत्वा देवतास् त्व अभ्य्-अयाचत ॥१६॥[१७ लक्ष्मणोऽथ ततोऽप्य एवं शिरसा वन्ध" मैथिलीम् । N] शिवम् इत्य्-अब्रवीद् धृष्टो हृदयेन वि-दीर्यता" ॥१७॥ [१८ ततो वासम् उपा-गम्य गो-मत्यास तीर आ-श्रमे ।" १८] प्र-भाते कल्यम् उत्थाय सौमित्रिः सूतम् अब्रवीत् ।।१८।। [१९ योजयस्व रथं तूर्णम् अद्य भागीरथी-जलम् । १९] शिरसा धारयिष्यामि देवः पशु-पतिर् यथा ॥१९॥[२० अश्वांस् तु स्नापयित्वाऽऽशु रथे युक्त्वा मनो-जवान् । २०] आ-रोहस्वेति वैदेहीं ततः प्राऽञ्जलिर् - अब्रवीत् ॥२०॥[२१ १. अरा, ल ब- लक्ष्मणं । ल, प्र-लक्ष्मिवर्धनं । २. च भ, भ.- उवाच पथि सीता तु सौमित्रि मित्रवत्सलं । ३. च भ, भर-वर्ज-अत्र । ४. च भर भर- -वेपन्तीव हि गात्राणि नेत्रं स्फुरति वै भृशं । ५. च भ, भर-वर्ज-हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थं चैव लक्ष्यते । ६. च-मे न च धृतिः परमा हदि वर्तते। भ, भर में मेघ सरतिः परमा च मे।-७. च-तथान्यामिव । ८. अरा, लइल, व-मुखं । ९.च भर भर-हि । १०. ल-चारु । ११. भ, भर न च । १२. च भ, भर-अपि स्वस्ति भवेत्सौम्य राघवायानुजैः सह । १३. भ, भर-चापि । १४. च भ, भर-सर्वेषु विषयेषु च । १५. च भ, भर-कृता सीता दिवसं प्रययौ तदा । १६. ल-वर्ज-नन्ध | १७.ल,-वर्ज-विधूयता। १८. च भभर-नास्ति | १९. च भ, भर-गोमतीतीरमासाथ ग्रुपगम्याश्रमं ततः । २०. भ. भर-पुनर । २१. च-नास्ति | २२. भ, भर-याधान्रथे । २३. भ, भर प्र-वर्ज-त्र्यंबक: पततीं। २४. चं भ, भर-सोऽश्वान् प्रनोरणो)दयित्वा तु रये युक्त्वा मनोरमान् । भारोहेस्यब्रवीत्सीतां सूतो लक्ष्मणमेव च ।।

·१८६ वाल्मीकीय-रामायणम् । सा तु सूतस्य वचनाद्' आ-रुरोह रथोत्तमम् । २१] सीता सौमित्रिणा साधं सु-मन्त्रेण च धी-मता ॥२॥ [२२ अथाऽध-दिवसं गत्वा भागीरथ्या. जलाऽऽशयम् । [२३उ २२] निर्-ईक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्र-रुरोद महा-स्वनम् ॥२२॥ [२४ सीता हि लक्ष्मणं दृष्ट्वा रुदन्तं परमाऽऽतुरम् । २३] उवाच वचनं धर्म-ज्ञा' किम् इद रुद्यते त्वया ॥२३॥ [२५ जाह्नवी-तीरम् आ-साद्य चिराऽमि-लषितं मम । २४] हर्ष-काले किम्-अयं मा विषादयसि लक्ष्मण ॥२४॥ [२६ २५पू] नित्यं वर्तयसे' भ्रातुः पादयोः पुरुषर्षभ । २६उ] कच-चिन् न तद्-विना-भावात् तवेदं दुःखम् आ-गतम् ॥२५॥[२७ ममाऽपि दयितो राजा" जीवितेनाऽपि लक्ष्मण । २७] न चाऽहम् अपि शोचामि मा गा वि-क्लवताम् इमाम् ॥ २६॥[२८ तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् । २८] तपो-वनेषु" वासांसि" दास्याम्य आ-भरणानि च ॥२७॥ [२९ ततः कृत्वा महर्षीणां यथाऽहम्" अमि-वादनम् । २९] तत्रैकां च निशाम् उष्य यास्यामः स्व-पुरीं ततः ॥ २६॥ [३० ममाऽपि पद्म-पत्राऽक्षं सिंहोरस्क" कृशोदरम् । N] त्वरते हि मनो द्रष्टुं रामं रमयतां वरम् ॥२९॥ [३१ १. च भ, भर-सूतस्य मनसाशाय | २. च भ, भर-सूतेन च सुमन्त्रिणा। ३. च भभर-ततो । प्र-यथा च दि° । ४. च भ, भर-तु | ५. ल, लर । ६. च भ, भर-पथि | ७. च भ, भर-प्रीतिर्हि मम विद्यते । ८. अ ल.. मे | च भ. भरखं | ९. च. भ, भर-स्मरसि किं । १०. च भर-ममाय.। ११. रा-रामो जीवितादपि । १२. अ ल. ल ब प्र-तव । रा, ल.-एवं । १३. रा, ल, मैवं वं विवशो भव । १४. अतः परमधिकः पाठः-अल, ब प्र- न चाहमेवं शोचामि मैवं त्वं विवशो भव । १५. चं भर-तेभ्यो धनानि रवानि | भा-तेभ्यो रवानि वमाणि | रा-ततो मुनिभ्यो वा । १६. च भ भर-यथा- पद् । १७. च भ, भर-उष्य तत्र निशामेकां यास्यामो नगरं पुन: । १८. च भ, भर-सिंहस्कन्ध ·उत्तर काण्डम् ४९ । ५। १८७ ततस् तद् वचनं श्रुत्वा प्र-मृज्य नयने शुभे ।' [३२पू ३०] तितीपुर् लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावम् उपाऽनयत् ॥३०॥ [३४पू इत्यार्षे रामायण उत्तर काण्डे सीता-विवामों नामाष्टाचत्वारिंशः सर्गः ॥४८॥ - [4-88 ] = [एकोनपञ्चाशः सर्गः] =[दा-४७ ] अर्थ नावं सु-विस्तीर्णा नैषादी राघवाऽनुजः । ३१] आरुरोह सु-संयुक्तां पूर्वम् आरोप्य मैथिलीम् ॥ १॥ [१ सु-मन्त्रं चाऽपि स-रथं स्थीयताम् इति लक्ष्मणः । ३२] उवाच शोक-सन्तप्तः प्र-याहीऽति वि-नाय (१च नावि)कम् ।१२।[२ ततस् तीरं समा-साद्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः ।" ३४] उवाच प्राऽञ्जलिर् वाक्यं मैथिली बाप्प-गद्गदः" ॥३॥ [३ हृद्-गतो" मे महान् शोको यद् आर्योऽपि हि बुद्धि-मान् । ३५] अस्मिन् निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचने स्थितः ॥४॥ [४ श्रेयो हि मरणं मेंऽद्य मृत्योर् वा यत् परं भवेत् । ३६] न चाऽस्मिन्न ईदृशे कार्ये नि-योगो लोक-निन्दिते ॥५॥ [५ १. च भ, भर-तस्यास्तद्भाषितं । २ अतः परमधिकः पाठः-रा- नाविकानाह्वयामास लक्ष्मणः परवीरहा | इयं च सजा नौश्चेति दाशाः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ।। ३. रा,-उपाहरत् | ४. च भ,-नास्ति । भ, गङ्गां संतार- यामास लक्ष्मणः परवीरहा । अतः परमधिकः पाठः-रा-गङ्गां संतारयामास लक्ष्मणस्तां समाहितः । ५. च भ, राम-सीतावनवासो । ६. इतःपूर्वमधिक: पाठ:-च भ, भर-नाविकानातयामास लक्ष्मणः परवीरहा । इमे स्म सज्जा नौश्चेयमिति ते तमथाब्रुवन् ॥ च भ, भ.-ततो। ७. अरा, ल ल ल3 ब-सुसंस्तीर्णा । च भ, भर-सुखास्तीर्णा । ८. च भ, भ.-भारोप्य सीतां प्रथम सोभ्यारोहन्महारथः । ९. रा-चैव । १०. च भ, भ, प्र-तथा च । ११. अल, ल ल ब-नास्ति । १२. रा, उपागम्य । १३. अ ल ल ल ब-नास्ति । अतः परमधिकः . पाठः-च भ, भ.-अथ व्यवस्थापितवान् कथंचित्सौ- मित्रिरन्तर्गतवाच्पकण्ठः । औत्पातिकमद्य इवाश्मवर्ष महीपतेः शासनमुज्ज- हार ॥१४. राम-बाष्पसंवृतः । १५. अ ल ल ल ब प्र-स्वगतो । १६. च भी भर -वर्ज-दाहो यस्मादार्येण धीमता । १२. राव-नास्ति | १७. अलर ब- तं | १९. भर-ते देवि। २०. च भ, म.-वर्ज-वचनात् कृतः।२१. च भ भ - ममाघ मरणं श्रेयो यदन्यद्वा ततोधिकं । २२. च भ. भर-स्वस्मिन्न् । २३. च भी भर-विन्यासो ॥

·[१२पू १८८ वाल्मीकीय-रामायणम् । प्र-मीद न च मे रोषं कर्तुम् अर्हसि मैथिलि। ३७] इत्य् अञ्जलि-कृतो भूमौ नि-पपात मही-तले ॥६॥ [६ रुदन्तं प्राऽञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युम् आत्मनः । ३८] मैथिली भृशम् उद्-विना लक्ष्मणं वाक्यम् अब्रवीत् ॥७॥ [७ किम् इदं नाऽव-गच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण । ३९] पश्यामि हि त्वाम् अ-स्वस्थम् अपि क्षेमं मही-पतेः ॥८॥ [८ शापितोऽसि मम' प्राणैर् यस् त्वं सं-तापम् आत्मनः । ४०] न ब्रूयाः सन्नि-धौ मेऽद्य अहम्' आ-ज्ञापयामि ते ॥९॥ [९ वैदेह्या नोद्यमानस् तु लक्ष्मणो दीन-मानसः । ४१] अवाङ्-मुखो बाष्प-कण्ठों वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥१०॥ [१० श्रुत्वा तु पर्षदो मध्ये अप-वाद सु-दारुणम् । ४२] पुरे जानपदे' चैव त्वत्-कृते जनकाऽऽत्मजे ॥११॥ [११. ३] न तानि वचनीयानि मया देवि तवाऽग्र-तः । N] शक्यं कथयितुं शुद्ध शुद्ध पतिव्रत-समन्विते । [N ४३उ] यानि राज्ञा हृदि न्य-अस्य" नाऽमर्षः पृष्ठ-तः कृतः ॥१२॥ [१२उ सा त्वं त्यक्ता नरेन्द्रेण निर्-दोषा मम सन्नि-धौ । ४४] लोकाऽपवाद-भीतेन तद् ग्राह्यं नाऽन्य-था त्वया ॥१३॥ [१३ आश्रमाऽन्तेषु च मया त्वं त्यक्तव्या भविष्यसि । ४५] राज-शासनम् आ-ज्ञाय तवैष" किल दोह-दः ॥१४॥ [१४ गङ्गा-तीरे महा-पुण्ये आ-श्रमे पुण्य-कर्मणाम् । N] त्वं तु नेया मया गत्वा शासनात् पार्थिवस्य तु ॥१५॥[N १. च भर भर-दस्व न | २. भर-सि शोभने । लर-हस्यनिंदिते । ३. च भ, भ-स लक्ष्मणः | ४. अत: परमधिकः पाठः-च भ, भर-सुखेन लङ्कासमरे मृतं मामजीवयन्मारुतिरात्तवैरः । आयोः ससत्त्वां विपिने विहातुं श्रोतुं च तस्याः परिदेवितानि ॥ ५. च भ, भर-वर्ज-नरेन्द्रेण । ६. च भ, भर-मचं स्वयं । ७. च भ, भ२-चोधमा । ८. च भ, भर-दीन- चेतनः । ९ च भ, भर-दुःखवपुर । १०. च भ, भर-परिवादं । ११. च भव भर-जन । १२. च भर भर-तच्छक्यं कथयितुं । १३. ल ब प्र-व्रत्यस । १४. च भ, भर-नास्ति । १५. च म भर-राज्ञा हि बदये कृत्वा । १६.च मा भर-वर्ज-तदा श्यक्तवांस्वा न संशयः । १७. अरा१ ल ल. लब प्र-तव चैव विदोषतां । भ-ल दौहृदः । १८. च भग भन-नास्ति ।

·उत्तर-काण्डम् ५०।४। १८९ तद् एतज् जाह्नवी-तीरे महर्षीणां तपो-वनम् । ४६] पुण्यं च रमणीयं च मा वि-पादं कृथाः शुभे ॥१६॥ [१५ राज्ञो दश-रथस्यैष पितुर् नो' मुनि-पुङ्गवः । ४७] सखा परम-को विनी वाल्मीकिः सु-महातपाः ॥१७॥ [१६ पाद-च्छायाम् उपाऽऽगच्छ' तस्यैतस्य महाऽऽत्मनः। ४८] उपवास-परैकाऽग्रा वस त्वं जनकाऽऽत्मने ॥ १८॥ [१७ पतिव्रत-त्वम् आ-स्थार्य रामं कृत्वा सदा हृदि । ४९] श्रेयः परम-कं देवि तदै(?)वं हि भविष्यति । [१८ N] लालितालालितानां हि सत्-स्त्रीणां दैवतं पतिः ॥१९॥ [N इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे लक्ष्मणवाक्यं नामैकोनपञ्चाशः सर्गः ॥१९॥ [वं-५०] [पञ्चाशः सर्गः =[दा-४८] श्रुत्वा तु लक्ष्मणस्यैतत् वाक्यं परम-दारुणम् । १] परं वि-पादम् आ-पन्ना वैदेही नि-पपात ह॥१॥ [१ सा मुहूर्तम् इवाऽसंज्ञा शोक-व्याकुलिताऽक्षरम् । २] लक्ष्मणं जानकी वाक्यम् उवाच परमाऽर्थ-वत् ॥२॥ [२ मामकीऽयं तनुर् नूनं सृष्टा" दुःखाय लक्ष्मण । N] धात्राऽस्या यन् न मेऽद्याऽपि दुःखस्याऽन्तःप्र-दृश्यते ॥३॥[३ किं नु पापं कृतं पूर्व को वा दारैर् विना-कृतः" ३] याऽहं शुद्ध-समाचारा त्यक्ता नृ-पतिना सती ॥ ४॥ [४ १. च भव भर-राजर्षीणां । २. च भ, भ.- मुनिसंधैर्वृतं शुभं । ३. च भ, भर-वर्ज-मे। ४. भ,-रमणको । ५. च भ, भर-वर्ज- हानृषिः । ६. च भ, भर-गम्य सुखं तस्य । ७.च भ भर-रामस्य निग्धहदया गच्छ त्वं माऽन्यथा कृथाः । ८. अ प्र-तमुपास्थाय । च भर भर- स्वमादाय | ९. च भ, भ३-वर्ज-श्रेयश्चैव परं देवि विशुद्धवं भविष्यसि । १०. च भ, भर-सुस्त्रीणां । ११. च भ, भ२-नास्त्यन्न सर्गसमाप्तिः । १२. च भ, भर-तथा वदन्तमस्यन्तं बाष्पसंदिग्धलोचनं । १३. च भ, भर-नास्ति । १४, च भ, भ.-°मावत् । १५. अल, लब-दृष्टा । १६. च भ भर-नास्ति । १७. च भ, भर-वियो- जितः । २८. च भ, भर-जानन्शुद्धसमाचारां यन्मां संत्यकवान् नृपः॥

·२ १९० वाल्मीकीय-रामायणम् । पुराऽहम् आ-श्रमे वासं राम-पार्श्वे तु वर्तती। ४] नाऽचिन्तयं वै सौमित्रे(?ौ) वर्तमाने वि-भीषणम् ॥५॥ [५ सा कथं रा आ-श्रमे पुण्ये वत्स्यामि विजनी-कृता । ५] किम्-आहारा कथाः काश् च कथयिष्यामि केषु च ॥६॥ [६ किं वा वक्ष्यामि सिद्धेपु किं मयाऽप-कृतं नृ-पे । ६] कस्मिन् हि कारणे त्यक्ता राघवेणेति-वादिषु ॥७॥ [७ अहं खल्व् अद्य सौमित्रे स्व-प्राणान् जाह्नवी-जले । ७] त्यजेयं राज-वंशं तु राघवः परि-हास्यति ॥८॥ [८ न (१ तत्) खल्व् अद्यैव सौमित्रे त्यज मां दुःख-भागिनीम् । ८] नि-देशे स्थीयतां राज्ञः कुरु" चेदं वचो मम ॥९॥ [९ श्वश्रूणाम् अ-विशेषेण प्राऽञ्जलिः प्र-श्रयेण" च । ९] शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ॥१०॥[१० वि-ज्ञाप्यश्" चैव नृ-पतिर धर्मेण सु-समाहितः । १०] यद्-वद् भ्रातृषु वर्तेथास् तद्-चत् पौरेषु नित्य-दा ॥ ११॥[१४ एष ते" परमो धर्म एषा कीर्तिर् अन्-उत्तमा । ११] यस् त्वं पौर-जनराजन् धर्म (१ में)तु (१ ण) परि-पालयेः ॥ १२॥[१५ अहं तु" नाऽनु-शोचामि स्व-शरीरं नरर्षभ । १२] यथाऽप-चादं पौरेषु ते" चेह" रघु-नन्दन ॥१३॥ [१६ एवं ब्रुवत्यां सीतायां लक्ष्मणो दीन-चेतनः १७] शिरसा धरणीं गत्वा व्या-हतु न शशाक ह ॥१४॥ [१९ १. अ-वर्तनी । २. च भ, भर-पुरा तदाश्रमवासे रामपादौ समा- श्रितो | ३. अप्र-वर्ग-ना । ४. अ-णे । ५. च भा भर-कथं वय वने सौम्य वसामि विजन ऋते । किमाहारं विहारं च करिष्यामि नृपात्मज ॥ ६. च भर भर-यन् । ७. च भ, भर-यस्मिस्तु । ८. च भ, भर-वर्ज-नास्ति । ९. च भ, मा-यथाज्ञां कुरु। १०. अरा, ल ल ब-सन्देशे । ११. च भ, भर- शृणु । १२. च-°णां मे वि° । १३. भ, भर-साक्ष । १४. च भर भर-प्रग्रहेण । १५. च भ, मर-शिरसाभिनतो श्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण । १६. च भ भ - वक्तव्यम् । १७. च भर-धज-तु समा° । १८. च भव भ.-भ्रातृषु तेषु वर्तेथाः पौरजानपदेवपि । १९ च भ, भर-धर्मो हि सुमहान् । २०. प्र-सनातनी | २१. च भ, भर-यस्त्वां सर्वात्मना राजन्हर्षपूर्णाननस्तु यः । २२. च भ० भ-नन्वहं । २३. च भ, भर-विप्रयोग स्वया सह । २४. च भ, भर-यदापवादः पौरभ्यस् । २५. च भरभर-तवापि |ल-तवेह । २६. च भ, भ, प्र-दीनमानसः।२७. च भ, भ.-मूनाभिवाच भूयस्तां । २८. अ ल, ल प्र-व्याकर्तुं ॥

·उत्तर-काण्डम् ५१ । २। १९१ प्र-दक्षिणं तु कृत्वा स रोदिति स्म महा-यशाः'। १८] आ-रुरोह पुनर् नावं नाविकेनाऽनिलोदयाम् ॥१५॥ [२२ स गत्वा चोचर कूलं शोक-भार-प्रपीडितः । १९] सं-मृढ इव दुःखेन रथम् अध्य्-अरुहद् द्रुतम् ॥१६॥ [२३ मुहुर्-मुहुर् अथाऽऽवृत्य पश्यन् सीताम् अर्थ' वरन् । २०] तिष्ठन्ती पर-कूल-स्था लक्ष्मणः प्रन्ययौ ततः ॥१७॥ [२४ दूर-स्थं रथम् आ-लोक्य लक्ष्मणं च मुहुर्-मुहुः । २१] निर्-ईक्ष्य(१क्ष)माणां उद्-विना सीतां शोकः समाऽविशत् ॥१८॥[२५ तपस्विनी यशो-धना" नाथम् अ-पश्यती सती । २२] रुरोद ३२ बहिण-नादिते बने महा-स्वनं तदा ॥१९॥ [२६ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे लक्ष्मणोपाऽऽवन नाम पञ्चाशः सर्गः ॥५०॥ सा दुःख-भाराऽक्नता" दुःख-परायणा" [वं- ५१] = [एकपञ्चाशः सर्गः] [दा-88] सीतां प्र-रुदतीं दृष्ट्वा ये तत्र मुनि-दारकाः । १] प्राऽद्रवन् यत्र भगवान् आस्ते वाल्मीकिर अग्रथ-धीः॥ १॥ [१ तेऽभि-वाद्य मुनेः पादौ वाल्मीकेर्" मुनि-दारकाः।" २] जस्ता नि-वेदयामासुस् तस्यास् तं रुदित-ध्वनिम्॥२॥ [२ १. च भ, भर-तां रुदश्वेव महास्वनं । २. च भ, भर-नाविकांश्चाभ्यनो- दयत् । ३. च भ, भर-तु गल्वोत्तरं । ४. च भ, भर-वर्ज-रसमन्धित:/५.च भ, भ.-आरोह रथ दीनः सौमित्रियाकुलेन्द्रियः । ६. च भ, भर-अथारुदत् । ७. च भ, भर-चेष्टमानां परे तीरे । ८.च भ, भर-अथ | ९. च भ, भर- सोद्वेगां| १०. च भ, भ- राभिनिपीडिता सती । ११. च भ भर-यशस्विनी । १२. च भभर-भृशं | १३. च भभर-तस्मिन्बहुबर्हिणे । १४. च म, भर- बाष्पसमाकुला | १५. च भ, भर रा, ल,-"तनो । १६. च भ, भर-भाद्रवन्त स यत्रास्ते वाल्मीकिर्भगवानृषिः। प्र-नास्ति| १७. अरा, लखरल ब-वन्य । १८. च भ. भर-सम्भ्रान्ता | १९. प्र-नास्ति | २०. च भ, भर-न्यवेदयन्त तां चैव मुनये॥

·। १९२ वाल्मीकीय-रामायणम् । अ-दृष्टपूर्वा भग-वन् कस्याऽप्य् एषा महाऽऽत्मनः। ३] पत्नी श्रीर् इव सं-मोहाद् वि-रौति विकृत-स्वरा ॥ ३॥ [३ भग-वन् साधु पश्येमा देवताम्' इव प्रच्युताम् । ४] न ह्य् एतां (?षा) मानुषीं(?षी)विप्रगमनं प्रति- युज्यताम् ।४।[६पू तेषां तद् वचनं श्रुत्वा बुद्धया निश्-चित्य मुनिः। ५] वाल्मीकिः सु-महातेजाः" प्राऽद्रवद् यत्र मैथिली ॥५॥ [७ त" प्र-यान्तम् अभिप्रेक्ष्य शिष्या महर्षिम् अन्व्-अयुः। [८पू ६] अय॑म् आ दाय रुचिर" जाह्नवी-तीरम्"आऽविशन्"।६। [९पू स सीतां दुःख-भाराऽऽता वाल्मीकिर मुनि-सत्तमः। ७] उवाच' मधुरां वाणी साम्ना" प्रह्लादयन्न् इव ॥७॥[१० स्नुषा दश-रथस्य त्वं रामस्य महिषी प्रिया" । ८] जनकस्य सुता राज्ञः स्व-आगतं ते पति-प्रते ॥८॥ [११ आ-यान्ती चाऽसि वि-ज्ञाता मया धर्म-समाधिना। ९] कारणं चैव सर्व मे हृदयेनाऽपिलक्षितम् ॥९॥ [१२ अ-पापां वेभि सीते त्वां तपो-लब्धेन चक्षुषा । १०] वि-सब्धा भव" वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥१०॥ [१३ आ-श्रमस्य विन्दूरे मे तापस्यस् तपसि" स्थिताः। ११] तास् त्वां वत्से यथा-चच् च पालयिष्यन्ति सर्व-शः॥११॥ [१५ १. च भा भर-अचिन्स्यरूपा । २. अ रा ल ल ब प्र-कस्य योषिन्महास्वरा | ल-तन्वी योषिन्महास्वना । ३. च भ, भर-भृशमङ्गना । ४. अ लव-नास्ति [ ५. च भर-पश्यनां । भ,-पश्यैतां । ६. च भ, भर-खाच्च्युतां देवतामिव । ७. टि-कर्मप्रवचनीयः । ८. च भ, भर-नझेनां मानुषीं विनो लक्ष्म्या परमया 'युतां । ९. च भ, भर-धर्मवित् । १०. च भ, भर-तपसा लब्ध. चक्षुष्मान् । ११. अ-ते । १२. भ, मर-अह्मर्षि । १३. भर भर लव-वर्ज- अर्धम् । १४. भ, भिशेषु-तु चिरं । १५. अ-शत् । च भ, भ२-जाह्नव्या- स्तीरमागमन् । १६. च भर-अतिदुःखार्ता | भ,-अतिदुःखातों । १७. च भव भर-भगवानृषिः । ल, प्र-मुनिपुङ्गवः | १८. च भ भ -आबभाषे मधुरया वाचा । १९, च भ, भर-पक्षी रामस्य धीमतः । २०. चम, भ.-वर्ज- महावते । २१. च भ, भर-विदिता मया चित्तस' [ २२. च भ, भर-तरसर्व ध्रुवमेयोपल° J.२३. च भ, भर-तपसा लन्धदर्शनः । २४. च भ भ -बर्ज- विशुद्धभावा । २५. च भर भर-संशितव्रताः॥

·उत्तर-काण्डम् ५१ । २० । १९३ १२उ] इदम् अध्यं प्रतीऽच्छ' त्वं वि-स्रब्धा' विगत-ज्वरा । यथा-स्व-गृहम् अभ्य-एहि वि-पादं चैव मा कृथाः ॥१२॥ [१६ १३] श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः सा परमाऽद्भुतम् । १४पू] प्र-गम्य शिरसा पादौ तथेत्य् आह कृताऽञ्जलिः ॥१३॥ [१७ N] तं तु यातं मुनि सीता प्राऽञ्जलिः सु-समाहिता। [N १४] अन्व्-अगाद्येश्य न(त्र) तापस्यो धर्म-नित्या: समा-हिता १४[१८ ते" दृष्ट्वा मुनिम् आ-यान्तं चैदेद्याऽनु-गतं तदा । १५] उपाऽऽजग्मुर्" मुदा युक्ता वचनं चेदम्" अब्रुवन् ॥१५॥ [१९ स्व-आगतं ते मुनि-श्रेष्ठ चिरस्याऽऽगमनं वि-भो । १६] अभि-वादयामः सर्वास् त्वाम् उच्यतां करवाम किम् ॥१६॥ [२० तासां तद् भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर् अवदद् वचः । १७] सीतेयं समनुप्राऽऽप्ता पत्नी रामस्य धी-मतः ॥१७॥ [२१ स्नुषा दशरथस्येयं जनकस्याऽऽत्म-सम्भवा । १८] अ-पापा पतिना त्यक्ता परि-पाल्या मया सती ॥१८॥ [२२ इमां भवन्त्यः पश्यन्तु स्नेहेन परमेण वै। १९] गौरवान् मम वाक्यस्य पूज्या वोऽस्तु विशेष-तः ॥१९॥ [२३ मुहुर्-मुहुश् च वैदेही परि-सान्त्व्य महा-यशाः । २०] स्वम् आ-श्रमं शिष्य-वृत्तः पुनआऽयान् महा-मुनिः ॥ २०॥[२४ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे वाल्मीकि-दर्शन नामैकपञ्चाशः सर्गः ॥५॥ भर भ.-अभ्येषि। १. अ च ल, ब-अर्घ | २. च भ, भर-च्छस्व माना । ३. च- ४. च भर भर-तथा तहनमाविश | ५. च भर भर-परममद्भु° । ६. अत: परमधिक पाठ:-च भ, भर-वर्ज-अन्वगच्छत्तु गच्छन्तं वाल्मीकि मुनिसत्तमम् । उदारमृषिभिर्जुष्टं श्रीधर्ममिव रूपिणी ।। ७. च भ, भ.-अयान्तं । ८. च भ भर-आगच्छद् । ९. अरावल, ल. ल3 प्र-धर्मानंत्याः । १०. ब-नास्ति । ११. च-वद् । १२. च भव भर-प्रत्युत्ताः प्राअलयस्तापस्यो वाक्यं । १३. अलर प्रति | च भ, भर-प्रभो। १४. च भर भ-मुनिरब्रवीत् । १५. च भ, भर-वर्ज-परिपाल्या स्वयं मया । १६. च भ, भ-वर्ज-नास्ति । १७. च भ, भर-गौरवेण मयोकस्य वाक्यस्यास्य | १८. च भ, भ--ततः सीतां महर्षिः परिसान्वयन् | १९.ल-मुनिवृतः । २०. चम, भर- शिष्यः परिवृतः प्रीतः पुनरायात्स्वमाश्रमं ।।

·[सं-५२ ]= [द्विपञ्चाशः सर्गः] = [दा-५०]] १५] दृष्ट्वा तु मैथिली दीनाम् आ-श्रमं तु प्र-वेशिताम्। सं-तापम् अकरोद् घोरं लक्ष्मणो दीन-मानसः ॥१॥ [१ ३] अब्रवीच् च सु-मन्त्र तं सखायं तत्र सारथिम् । सीता-सन्ताप-जं दुःखं पश्य रामस्य धी-मतः ॥२॥ [२ ४] अतो दुःख-तरं किं नु राघवस्य भविष्यति । पत्नी शुद्ध-समाचारां वि-सृज्य जनकाऽऽत्मजाम् ॥ ३॥ [३ ५] व्य्-अक्तं दैवाद् अयं मन्ये विना-भावो महाऽऽत्मनः । वैदेह्या सारथे साधं दैवं हि दुरति-क्रमम् ॥ ४॥ [४ ६] यो हि देवान् स-गन्धर्वान् अ-सुरान् सह-पन्नगान् । नि-हन्ता राघवः शुद्धम् (१क्रुद्ध)उपाऽऽस्ते दैवव (१म्) अद्यशः(१स:)।०५ ७] पुरा रामः पितुर् वाक्याद् दण्डके वि-जने वने । उषितो' नव वर्षाणि पञ्च चैव सु-दारुणे ॥६॥ [६ ८] ततो दुःख-तरं भूयः सोताया विम-वासनम् । पौराणां वचनात् सूत नृ-शंसं प्रति-माति मे ॥७॥ [७ ९] को नु धर्मोऽत्र सूत स्यात् कर्मण्य अस्मिन् अ-शोभने । १०पू] मैथिली तु समुत्-सृज्य पौरे हीनाऽर्थ-वादिनि ॥८॥[८ ११उ] एता बहु-विधा वाचः श्रुत्वा लक्ष्मण-भाषिताः। सु-मन्त्रः प्राऽञ्जलिर् भूत्वा सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥ ९ ॥[९ १२] न सं-तापस् त्वया कार्यः सौमित्रे" मैथिली प्रति । दृष्टम् एतत् पुरा विप्रैः पितुस् ते लक्ष्मणाऽग्र-तः ॥१०॥ [१० १३] गमिष्यति वनं रामः सुखाद् दुःखम् अवाऽऽप्नुयात् ।" [११पू १. च म भर-द्वारमाश्रमस्यागतां सती । २. च भ, भर-तीव्र लक्ष्मणो हतचेतनः | ३. अल-न्नं तं सहायं त° | च भ, भ२-महाबाहुः सुमन्त्रं मन्त्रि- सत्तम। ४.च भ, मर-संस्थागजं | ५. च भर भर-पत्नी शुद्धसमाचारा यदुत्सृष्टा नृपात्मजा। ६. च भर भ-जातो । ७. रा ल ल ल ब प्र-गुरुमंया । ८. चभ, भर-धर्मपल्या नरेन्द्रस्य । ९. च भ भर-सहराक्षसान् । १०. च भ, भर-धुनुयाद्राघष: क्रोधास देवमनुवर्तते । ११. लक-उषित्वा । १२. च भभ- वर्ज-परिवा° । १३. च भभ.-सूत कर्मण्यकार्यस्मिन् किं नु धर्मः करिष्यति । राजानं लक्ष्मणं वापि पौरांस्तान्वाक्यदुर्वचः ॥ १४. च भर भर-श्रुत्वा ता विविधा वाघो लक्ष्मणेन समीरिताः । युगपवाजलिर्भूत्वा सुमन्त्रश्चेदमब्रवीत् ॥ १५ च भक भर-वीर कर्तव्यो । १६. च भ, भर-नास्ति ।

·उत्तर-काण्डम् ५३ । १। १९५ १४] त्वां चैव मैथिली चैव शत्रुघ्न-भरनाव् अपि । सं-त्यजिष्यति' धर्माऽऽत्मा कालेन महता महान् ॥११॥ [१२ १५] न त्व् इदं तव सौमित्रे वक्तव्यं तव (?न च) तैर् अपि । राजानं व्या-हृते वाक्ये दुर्-चासा यद् उवाच ह ॥१२॥ [१३ १६] महाराज-समीपे तु मया' चैव नरर्षभ। ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च सन्नि-धौ ॥१३॥ [१४ १७] तद् ऋषेस् तु वचः श्रुत्वा माम् उवाच स पार्थिवः । न ते क-चिद् इदं सूत वक्तव्यम् ऋषि-भाषितम् ॥१४॥ [१५ १८] तस्याऽहं लोक-नाथस्य वाक्येन सु-समाहितः । नाऽन्-ऋतं तम् अहं कुर्याम् इति सौम्य नि-दर्शनम् ॥१५॥ [१६ १९] सर्व-था नाऽस्ति वक्तव्यं मया सौम्य तवाऽग्र-तः । यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघु-नन्दन" ॥१६॥ [१७ २०] यद्य" अप्य" अहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितः पुरा । N] तत् तेऽहं कथयिष्यामि शृणु तन् महद् अद्भुतम् ॥ १७॥ [१८ त" छुत्वा व्या-हृतं वाक्यं गम्भीराऽर्थ-पदाऽक्षरम्"। २२] बेहि-बहीऽति सौमित्रिः सूत" वाक्यम् उवाच ह ॥१९॥ [२० इस्पार्षे रामायण उत्तर-काण्डे लक्ष्मण-सन्तापों द्विपञ्चाशः सर्गः ॥५२॥ नाम 1 [वं-५३ ] = [त्रिपञ्चाशः सर्गः] %= [दा-५१] ततस्" तेनोदितः सूतो लक्ष्मणेन महाऽऽत्मना । १] तद् वाक्यं श्रावयामास लक्ष्मणाय महाऽऽत्मने ॥१॥ [१ १. टि-आर्ष इट् । ल, लर-संत्याजि । २. च भ, भर-भरतः स च शत्रुघ्नः कथिता प्रवादिभिः । ३. च भ, भर-न श्रोतम्यं तु सौमित्रे स्वया तारतेन चा। ४. च भरभर-राज्ञो वाचोसृतं यत्तु । प्र-तं वाक्यं । ५. च म भ ल.- मम । ६. च भाभ, नरोत्तम। ७. अ रालयल, ब-ऋषीणां । ८.च भाम- इतिभा । ९. च म, म.-त । १०. अ-र्शने। प्र-निदर्शितं| ११. च भर-तत्तु । भर-यतु । १२. च म भर-बुद्धिः । १३. चम, भर-तत् श्रुतान्वितं । १४. चम भर-तदप्य् । १५. च भं, भ.-न तत्परिहरिष्यामि दैवं हि परमामुवम् ॥१६. च भ, भर-यत् । १७. च भव भर-पदं महत् । १८. च म भर-उवाचावहितस्तदा। १९. च भ, भर-तया समोदितः । २०. च भ, भर-ऋक्षिणा प्रोक्त म्याहमुप- चक्रमे ।।.

·१९६ वाल्मीकीय-रामायणम् । पुरा नाम्ना हि दुर्-वासा अत्रेः पुत्रो महान् ऋषिः।' २] वसिष्ठस्याऽऽश्रम-पदे वर्षाऽऽवासम् उवास ह॥२॥ [२ तम् आ-श्रमं महा-राज' पिता ते सु-महायशाः । ३] पुरो-धसं महाऽऽत्मानं दिदृक्षुर्' अगमत् स्वयम् ॥३॥ [३ सोऽपश्यत् सूर्य-सङ्काशं ज्वलन्तम् इव तेजसा । ४] उप-विष्टं वसिष्ठस्य सव्ये पार्श्वे महा-मुनिम् ॥४॥ [४ ततोऽभि-वाद्य तम् ऋर्षि' मित्रावरुण-सम्भवम् ।' [N ५] तं मुनि तपसा युक्तं वि-नीतस्त्व अभ्य्-अवादयत् ॥५॥ स ताभ्यां पूजितो राजा स्व-आगतेनाऽऽसनेन च । ६] वन्येन फल-मूलेन आस्ते ताभ्यां नि-योजितः ॥ ६॥ [५ तेषां तत्रोप-विष्टानां तास् तास् तु मधुराः कथाः । ७] बभूवुर् वि-विधा" रम्या मध्यन्दिन-गते रवौ ॥७॥ [६ ततः कथायां कस्यां-चित् प्राऽञ्जलिःप्र-श्रयी' नृ-पः। ८] उवाच तं महाऽऽत्मानम् अत्रे पुत्रं तपो-धनम् ॥ ८॥ [७ भग-चन् किं-प्रमाणो में" शेषो" वंशो भविष्यति । ९] किम्-आयुश्च भवेद् रामः"पुत्राश् चाऽन्ये किम्-आयुषः।।९।।[८ रामस्य सुता ये स्युस् तेषाम् आयुः" कियद् भवेत् । १०] क्रम-शो" भग-वन् ब्रूहि वंशस्याऽस्य गताऽऽगतम् ॥ १०॥[९ ११] तच् छ्रुत्वाऽभि-हितं वाक्यं राज्ञा दश-रथेन हि । १२पू] दुर्वासास्" तु" महा-तेजा व्या-हर्तुम् उप-चक्रमे ॥ ११॥[१० १. च भ, भर-सुतोत्रे मदुर्वासा: पूर्वमासीन्महामुनिः । २. अरा लग ल व प्र-वसिष्ठं समुपागमत् । लर-वार्षिक्यं समुवास ह । ३. ल२-महातेजाः । ४. अ-च म° | रा, ल, ल, ल ब प्र-तुम° | ५. अल-नास्ति | ६. अतः परमधिकः पाठः-रा, ल, ल ब प्र-तौ मुनी तपसा युक्तावभिगम्याभ्य- वादयत् । ७ च भ, भ. ल,-अभिगम्याभ्य। ८. च भ, भर-पायेन | ९. अलर-ताभ्यां स च नि | च भव भर-स तत्रोपविवेश ह । १०. च भ, भर- परमोदारा मध्यादित्यगतहनि । ११. च भ, भ२-प्रग्रहो । १२. च भ.-महा- बाहुम् । भ-महाबाहुर । १३. च भ१ भर-इदं वचः । १४. च भर भर-वर्ज- वा मम | १५..च भभर-राम किमायुः पुत्रो मे । १६. च भ, भर-आयुश्च किं मुने ! १७. च,भ, भर-इच्छया । १८. च भ, भ.-गति । १९. मतः परमधिक: पाठः-च भ, भर-वर्ज-उपविष्टो वसिष्ठस्य सव्ये.पार्श्वे महामुनिः । २०. च भ, भ२.छुवा व्याहृतं । २१. अराब ल, ल२, ल3 ब-च । प्र-तु । २२. च- "साः सुम' । २३. अतः परमधिकः पाठः-च भरा लर-शृणु राजन्पुरा- ·उत्तर-काण्डम् ५३ । १७ । १७3] स सर्वम् अ-खिलं राज्ञो वंशस्याऽस्य गताऽऽगतम् ।' आ-ख्याय सु-महातेजास्तूष्णीम् आसीन् महा-मुनिः॥१२॥ [३१ १८] तूष्णी-भूने मुनौ तस्मिन् राजा दशरथस् तदा । १९पू] अभि-वाद्य महाऽऽत्मानं पुनर् आऽयात् पुरोत्तमम् ॥१३॥ [३२ १२उ] यथा पृच्छसि मां तत् त्वम् इदं बृहोऽति लक्ष्मण । शृणु तत् सर्वम् अ-खिलं यद् आह भगवान् ऋषिः ॥१४॥[N १३] रामः पतिर् अयोध्यायों दोध-काल भविष्यति । १४पू] सुखिनश् च समृद्धाश् च भविष्यन्त्य् अस्य चाऽनु-जाः ॥१५॥[२६ १५उ] दश वर्ष-सहस्राणि दश वर्ष-शतानि च। रामो राज्यम् उपाऽऽसित्वा" ब्रह्म-लोकं गमिप्यति ॥१६॥ [२७ १६] बहुभिर्" हय-मेधैश् च इष्ट्वा पर-पुर-जयः" ।" १७पू] राज-वंशांश् च काकुत्स्थः सु-बहून् स्थापयिष्यति ॥१७॥ [२८ १९उ] एता वाचो मया तत्र मुनिना समुद्ईरिताः । वृत्तं तदा देवासुरे युधि । दैत्याः सुरैर्भय॑माना भृगुपत्नी समाश्रिताः । तया दत्ताभयास्तत्र न्यवसन्नभयास्तदा ॥ तया परिगृहीतांस्तान्दृष्ट्वा क्रुद्धः सुरेश्वरः । चक्रेण शितधारेण भृगुपन्याः शिरोऽहरत् । ततस्तां निहतां दृष्ट्वा पत्नी भृगुकुलोद्भवः । चम, रा-शशाप सहसा क्रुद्धो विष्णुं रिपुबलार्दनम् । यस्मादवध्यां मे पत्नी ह्यवधीः क्रोधमूञ्छितः ॥ तस्मात्त्वं मानुषे लोके जनिष्यसि जनार्दन । तत्र पत्नीवियोगं त्वं प्राप्स्यसे बहुवार्षिकम् । शापाs- भिहतचेतास्तु आत्मनाऽभावितोऽभवत् । अर्चयामास तं देवं भृगुः शापेन पीडितः ॥ तपसा भावितो देवो ह्यब्रवीद्भक्तवत्सलः । लोकानां संप्रियार्थ तु शापं संगृह्य उक्तवान् ॥ इति शप्तो महातेजा भृगुणा पूर्वजन्मनि | इहा- गतो हि पुत्रत्वं तव पार्थिवसत्तम ॥ राम इत्यभिख्यातस्त्रिषु लोकेषु मानद । तत्फलं प्राप्यते चाऽपि भृगुणा यत्कृतं महत् ।। १. च भ, भर-गतागतिं | २.. प्र-यथावच्छ्रावयामास ज्ञानलब्धेन चक्षुषा । ३. च भ, भर-पिता दशरथ- स्तव |रा, ल.-'रथो मुनौ। ४. लर-स्मानौ । ५. च भ, भर-यत्तत् । ६. च भ, भ.-सौम्य वाक्यं । ७. च भ, भ.-राधव | ८. च भ, भर-मुनिः। ९. रा. ल२-नास्ति । १०. च भ, भ.-वर्ज-अयोध्याधिपती । ११. रा- चरिष्यति । १२. भ, भल,-वर्ज-चानुगाः। १३. च भ, भर-प्रशास्य रघवो राज्यं । १४. राल, प्र-समृद्धैश्चाश्वमे । १५. रा, लर-परमदुर्जयः । १६. मत मारभ्य-ल, ल ब-५५-शसर्गस्य ३३-शलोकस्य तृतीयपादपर्यवं नास्ति । १७. रा-च्याहताः पुरा । ल२ प्र-व्याहतास्तदा ।।

·१९८ वाल्मीकीय-रामायणम् । २०पू] श्रुत्वा च हृदये क्षिप्ता नाऽन्य-था तद् भविष्यति ॥१८॥ [३३ २१३] एवं गते न सं-तापं कर्तुम् अर्हसि लक्ष्मण । सीताऽर्थे राघवाऽर्थे च दृढो भव नरोत्तम ॥१९॥ [३४ २२] तच्' छुत्वा' व्याहृतं वाक्यं सूतेन परमाऽद्भुतम् । प्र-हर्षम् अ-तुलं लेभे साधु साध्व् इति चाऽब्रवीत् ॥२०॥ [३५ तयोः संचदतोर् एवं सूत-लक्ष्मणयोस् तदा । २३] रविर् अस्तं गतो वासं कौशिक्याम् एव चक्रतुः ॥२१॥[३६ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे सूत-वाक्यं नाम त्रिपञ्चाशः सर्गः ॥ ५३ ।। [वं-५४ ] = [चतुष्पञ्चाशः सर्गः] =[दा-५२] तों यामिनीम् उषित्वा तु कौशिक्यां रघु-नन्दनः । १] प्र-भाते पुनर् उत्थाय स्वां पुरीं प्र-ययौ तदा ॥१॥ [१ ततोऽर्ध-दिवसे' प्राऽऽसे प्र-विवेश महा-रथः । २] अयोध्यां रत्न-सम्पूर्णां हृष्ट-पुष्ट-जनाऽऽवृताम् ॥२॥ [२ सौमित्रिस् तु परं दैन्यम् आ-जगाम" परं-तपः । ३] राम-पादौ समा-साद्य वक्ष्यामि किम् अहं गतः ॥३॥ [३ तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं देव-सन्निभम्" । ४] रामस्य परमोदारं पुरस्तात् सम्-अदृश्यत" ॥ ४॥ [४ स" राज-भवन-द्वार रथं संत्यज्य लक्ष्मणः । ५] अवाङ्-मुखो दीन-मनाः प्र-विवेश दिन-क्षये ॥५॥ [५ १. ल. ब प्र-श्रुतं हृदि च निक्षितं । अतः परं-ल:-५५-शसर्गस्य ४० शोकस्य द्वितीयपादपर्यतं नास्ति |२. अत: परमधिकः पाठ-अ च भर भर रा, सीतायाश्च ततः पुत्रावभिषेक्ष्यति राघवः । अन्यत्र न त्वयोध्यायां मुनेस्तस्य वचो मया ॥ ३. रा-राघव । ४. रा-श्रुत्वा तु | ५ रा५-सूतस्य ) ६. रा, प्र-पथि । ७. रा,-अस्तम: गते वासं केशिनद्यामथोषतुः । ८. राप्र- तत्र तां रजनीमुष्य केशिन्यां। ९. अ-तां पुरी | रा-लक्ष्मणः। प्र-अयोध्यां । १०. प्र-निर्ययो.। ११. अभ, भ.-सं। १२. रा-जगाम सुमहामतिः । प्र- जगाम सुमहामनाः । १३. सच भ, म-प्रति । प्र-ततः। १४. रा-शशिस) प्र-शोभनं पुरा । १५. ब च म, भर-अग्रतः । १६ अमर भर-सम्प्रदृश्यते । १७. प्र-रामस्य मुदा न द्वारे । १८. रा-सोवतीर्य मरोनमः। प्र- सोवतीर्य रथोत्तमात् ॥ .

·उत्तर काण्डम् ५४ । १३ । १९९ तत्राऽपश्यन्' नृ-पं दोनम् आसीनं परमाऽऽमने । ६] नेत्राभ्याम् अश्रु-पूर्णाभ्यां दहन्तम् इव मेदिनीम् ॥६॥ [६ जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणों दीन-चेतनः । ७] उवाच च महाबाहुः प्राऽञ्जलिः सु-समाहितः ॥७॥ [७ आर्यस्याऽऽज्ञा पुरस्-कृत्य वि-सृज्य जनकाऽऽत्मजाम् । ८] गङ्गा-तीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेर् आ-श्रमे शुभे ॥८॥ [८ ९उ] पुनर् अस्म्य् आ-गतो वीर पाद-मूलं तवाऽन्-अ!" [९उ १०] मा शुचः पुरुष-व्याघ कालस्य गतिर् ईदृशी ॥९॥[१०पू सर्वे क्षयाऽन्ता नि-चयाः पतनाऽन्ताः समुच्-छ्याः । ११] सं-योगा विप्रयोगाऽन्ता मरणाऽन्तं हि जीवितम् ॥ १०॥[११ शक्तस् त्वम् आत्मनाऽऽत्मानं वि-जेतुम् अञ्जसा" नृ-प। १२] लोकान् सर्वांश् च काकुत्स्थः किं पुनर् दुःखम् आत्मनः ॥११॥[१३ नेदृशेषु हि मुह्यन्ति कार्येषु पुरुषर्षभाः । १३] त्वद्-विधाः सत्त्व-सम्पन्ना राजन्न् उत्तम-बुद्धयः॥ १२॥[१४ यद्-अर्थ मैथिली त्यक्ता त्वया साच मनस्विनी । १४] सोऽप-वादः पुरे राजन् भविष्यति न सं-शयः ॥ १३ ॥ [१५ १. रा-स दृष्ट्वा राघवं | २. रा-पदर्शाग्रजमग्रतः । ३. प्र-तत्र तस्यां हि कार्यस्य फलं नापति पार्थिवात् । लक्ष्मणस्पसंगम्म चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ ४. प्र-सुमित्रानन्दवर्धनः । ५. अतः परमधिकः पाठः-प्र-राघवाय महातेजा लक्ष्मणो दीनमानसः । ६. भ,-तु म । रा-दीनया वाचा । रा-च महातेजा । ७. रा, प्र-वर्ज-गंगातीरं यथोदिष्टं वाल्मीकोनु चाश्रमं । अतः परमधिकः पाठः-रा-तत्र तां च शुभाचारामाश्रमान्ते यशस्विनीम् । ८.म- अभ्यागतो | रा-अप्यागतो । ९. रा.-"लमुपासितुं । प्र-तव पादावुपासितुं । १०. अतः परमधिकः पाठः-प्र-सेयं राजन्महाबाहो कौशल्यानन्दवर्धन । अपवाद- भयात्त्यका त्वया राघव मैथिली ॥ ११. अत: परमाधिकः पाठः-प्र-त्वद्विधा हि न शोचन्ति सत्यवन्तो मनस्विनः।१२. अ-समुद्भवाः । १३. मत: परमधिक: पाठः-रा-तस्मात्पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु च धनेषु च । नातिप्रसंगः कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्धवम् ।। १४. अच भ, भर-मनसा नृप । रा, मनसा मनः । प्र-जसैव हि । १५. भ-दुःखमानसः।रा,-शोकमारमनः । प्र-दुःसमीर । १६. रा-विमुन्ति त्वद्विधाः । १७. च-बास्ति । रा-अपवादः स किल से पुनरेव्यति राघव । प्र-स्वद्विधा बुद्धिसम्पमा महाबुद्धय एव च | भतः परमधिका पाठः-प्र- अपवादश्च नगरे पुनरेष्यति राघव | १८. रा, अपवादभयान्नृप। प्र-अपवाद- कृते त्वया ।:१९. भ भ भर-वचनादपमानस्ते न भविष्यति मानद । प्र-अपवादः पुरे.राजन भविष्यति ते प्रभो ।२०. च-नास्ति ।

·२०० वाल्मीकीय-रामायणम् । स त्वं पुरुष-शार्दूल धैर्येण' सु-समाहितः। १५] त्यजेमा शोक-जाँ बुद्धिं सं-तापे मा मनः कृथाः ॥१४॥ [१६ एवम् उक्तस तु काकुत्स्थो लक्ष्मणेन महाऽऽत्मना । १६] उवाच परम-प्रीत्या' सौमित्रि मित्र-वत्सलम् ॥१५॥ [१७ एवम् एवं महा-बाहों यथा वदसि लक्ष्मण । १७] परि-तोषस तु मे सौम्य वाक्येऽस्मिन् परमाऽद्भुते ॥१६॥ [१८ नि-वृत्तिश् चाऽऽगता वीर सं-तापश् च निराकृतः। १८] त्वद्-वाक्यैर् मधुरैर् एभिर" अनु-नीतोऽस्मि लक्ष्मण। [१९ N] जानानश् च गती चित्रा द्वन्द्वानां पक्षयोर" द्वयोः ॥ १७॥[N इस्याऐं रामायण उत्तर-काण्ड राम-शोको नाम चतुष्पञ्चाश. सर्गः ॥५४१५. [-५५, ५६] = [पञ्चपञ्चाशः सर्गः] = [दा-५३, ५४] लक्ष्मणस्य तु तद् वाक्यं नि-शम्य परमाऽद्भुतम् । १] सु-प्रीतश् चाऽभवद् रामो वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥१॥[१ दुर्लभस्" त्व ईदृशो बन्धुर् अस्मिन् काले विशेष-तः। २] यादृशस् त्वं महा-बुद्धिर् मम सौम्य मनोऽनु-गः ॥२॥ [२ यच च मे हृदये किं-चिद् वर्तते शुभ-लक्षण । ३] तन् नि-शामय च श्रुत्वा कुरुष्व वचनं मम ॥ ३ ॥[३ चत्वारो दिवसाः सौम्य कार्य पौर-जनस्य च । ४] अ-कुर्वाणस्य काकुत्स्थ तन् मे मर्माणि कृन्तति ॥ ४॥ [४ १. राप्र-वर्ज-कार्येषु । २. अ च भ, भर-स्यत्वेमां । ३. रा, प्र- दुर्बला । ४..स-पंमा कुरुष्व ह। प्र-°५ चैव मा कृथाः ।५. रा-स। ६. रा- परया प्रीत्या । ७. प्र-वर्ज-ल: । ८. रा, प्र-एतनरश्रेष्ठ । ९. रा-परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने । प्र-परितोषश्च मे सौम्य तव वाक्यमकल्मषं । अतः परमधिक: पाठः-प्र-निवृत्तं मानसं दुःखं मनः स्थैर्यमुपागतम् । श्रुत्वा तव महाबाहो वाक्योक्तानि च सुव्रत ॥ १० रा-सौम्य | ११ रा-भवद्वाक्यैः सुरुचिरैर् । प्र-भवद्वाक्यैः समधुरैर् । १२. च भ, भर-च क्षयोदयौ । १३. प्र-जनानां च गतिश्चित्रा द्वन्द्वानां च प्रियोदयैः । १४. च भ, भर-नात्र सर्गसमाप्तिः। १५. अ- नास्ति । १६. प्र-भो हीदृशो। १७. अतः परमधिकः पाठः-च भ, भर राप्र- तस्य त्वन्तरमाशाय सुधार्तस्य द्विजस्य च । १८. रा-सौमित्रे । प्र-मे यातास् ॥

·७] बभूव उत्तर-काण्डम् ५५ । १३ । २०१ आ-हूयन्तां प्र-कृतयः पुरो-धा मन्त्रिणस् तथा । ५] कार्याऽर्थी च जनः सर्वः क्षिप्रम् इक्ष्वाकु-नन्दन ॥५॥ [५ पौर-कार्याणि' यो राजा न करोति दिने दिने । ६] व्य-अक्तं स नरके घोरे पच्यते नात्र संशयः ॥६॥ [६ श्रूयते' हि पुरा राजा नृ-गो नाम महा-रथः । पृथिवी-पालो ब्रह्मण्यः सत्य-सङ्गरः ॥७॥ [७ स कदा-चिद् गवां कोर्टि स-वत्सां हेम-भूषिताम् । ८] नृ-देवो भूमि-देवेभ्यः पुष्करेषु ददौ नृपः ॥ ८॥ [८ तत्र सं-गाssगता धेनु: स-वत्सा काम-दोहना। ९] ब्राह्मणस्याऽग्नि-वेशस्य तपसा भाविताऽऽत्मनः ॥ ९॥ [९ सतु तत्राऽऽगतां धेनुम् अन्व्-एष्टुं (१ष्टा) तत्र तत्र वै।" १०] नाऽपश्यत् सर्व-राष्ट्रषु संवत्सर-गणान् बहून् ॥१०॥ [१० ततः कनखले गत्वा जीर्णां वत्स-विना-कृताम् । ११] स ददर्श तदा गां स्वां ब्राह्मणस्य नि-वेशने ॥११॥ [११ स" दृष्ट्वा नाम-धेयेन स्वेन ताम् आऽह्वयद् द्वि-जः । १२] आगच्छ शबलेत्य् एवं सा च शुश्राव । स्वनम् ॥१२॥ [१२ तस्य तं स्वनम्"आ-ज्ञाय क्षुधाऽऽर्तस्य द्वि-जस्य । १३] अन्व-अयात्"पृष्ठ-तः सा गौर गच्छन्तम् अनलोपमम् ॥१३॥[१३ १. अ-जनाः सर्वे | भ,-जनं सर्व । २. रा-कार्यार्थिनः पुरुषाः नियो वा पुरुषर्षभ । प्र-र्थिनो वा पुरुषाः शेषाश्च पुरुषर्षभ। ३. अ च भ, भर- कार्य हि | ४. अच भ, भर-सदा नृपः । प्र-समाहितः । ५. प्र-स मृनो नरकं घोरं प्रायान् । ६. प्र-श्रूयतां महाबाहो । ७. रा.१ प्र-महायशाः । ८. भ- संगत: । रा-सत्यवाक् शुचिः । ९. रा-कोटीः सवत्साः स्वर्णभूषिताः । १०. अ चम, भ.-पुनः । ११ प्र-माझगेभ्यो नृपवरः प्रददौ पुष्करेषु हि । १२. अच भ, भर-तस्य । १३. प्र-संगाग्रतो | १४. रा-सा शितानधा। प्र-सा काम्य- दो । १५. रा- स्याहिताग्नेस्तु दरिद्रस्योछवृत्तिनः । प्र-याशिकस्य ब्राह्मणस्य दरिद्रस्योच्छवृत्तिनः । १६. रा-नुगस्य गोसमूहले ददतः पूर्वमेव सा । प्र-स नष्ट गां क्षुधातस्तामन्वेष्टुमुपचक्रमे । अतः परमधिकः पाठः-रा-विनष्टा सा दुधार्ता वै अन्विष्टा तत्र तत्र ह । १७. रा,-जीर्णवत्सां निरामयाँ। १८. रानाशे तां स्वकां घेर्नु प्र-दर्श ता स्वकां धेनुं। १९.प्र-तां | २० रा-स्वकेनोवाच ब्रामणः । प्र-स्वकेनोवाच स द्विजः | २१, रा-गौः स्वरं । प्र-तं स्वरं । २२. रा, प्र-स्वर । २३. प्र-सुधितस्य । २४. प्र-च। २५. राम-अन्वगात् । २६. अ-पमा । रा- पावकोत्तमं । प्र-तं महापुर्ति ।।

·२०२ वाल्मीकीय-रामायणम् । ०३ गां दृष्ट्वा ह्रियमाणां तां ब्राह्मणो येन राज-तः। १४] नृ-गात् प्रति-गृहीता' सास तूर्ण त्वरितोऽन्व्-अगात् ॥१४॥[१४ १५३] तयोर् ब्राह्मणयोर् वादो महान् आसीद् विपश्चितोः । [१५उ वि-चदन्तौ नृ-गं तं च राजानम्' अभि-जग्मतुः ॥१५|| १६] तौ राज-भवन-द्वारि दिसू नृ-पतिं स्थितौ । [१६ बहून् अहोरात्र-गणान् क्षुधाऽऽतौं द्वारम् आ-गतौ ॥१६॥ १७] ऊचतुश्च महाऽऽत्मानौ नृ-गतं ब्राह्मणर्षभौ । क्रुद्धौ परम-सन्तप्तौ वाक्यं घोराऽभिसंहितम् ।।१७॥ [१७ १८] अर्थिनां कार्य-सिद्धय्-अर्थ यस्मात् त्वं नैषि दर्शनम् । १९पू] अ-दृश्यः" सर्व-भूतानां कृकलासो भविष्यसि ॥१८॥ [१८ N] अष्टादश-युगं कालं कृताऽविपरिवर्तनम् । श्वभ्रे त्वं कृकली-भूतो" दीर्घ कालं नि-वत्स्यसि ॥१९॥ [१९ २०] उत्-पत्स्यति च लोकेऽस्मिन् यादवः पुरुषर्षभः । वसुदेव-सुतः श्री-मान् विष्णुर् मानुष-विग्रहः ॥२०॥ [२० २१] स ते मोक्षयिता राजन शापाद् अस्माद् भविष्यति । २२पू] कृता ह्य् अनेन कालेन निष्-कृतिस ते भविष्यति ॥ २१॥[२१ भाराऽवतारणाऽर्थ हि नर-नारायणाव् उभौ । N] उत्-पत्स्येते महा-चीयाँ कलौ युग उप-स्थिते ॥२.२।। [२२ २२उ] एवं तौँ शापम् उत्-सृज्य ब्राह्मणौ विगत-ज्वरो । तां गां हि दुर्बलां वृद्धां ददतुर् ब्राह्मणाय वै ॥२३॥[२३ १. अप्रहूयमानां । २. रा, योपि पालयत विमा सोपि गामन्वगाद् द्रुतं । ३. प्र-परिगृ° १४. रा-गत्वा च तमृषि चष्टे मम गौरिति सत्वरः। मतः परमधिकश्च पाठ:--स्पर्शिता राजसिंहन मम दत्ता नृगेण ह । ५. अ-नृगं तौ च रा। रा-ततोन्योन्प्रदातारं । ६. अ-तिं हि तौ ।रा,-सम्प्राप्ती कार्यगौरवात् । ७.प्र- 'माश्रितौ । ८. रा-अहोरात्राण्यनेकानि तौ स्थित्वा क्रोधमायतुः। ९, प्र-तुस्तौ । १०.रा,-तावभौ द्विजसत्तमौ । ११. प्र-तस्माददृश्यो भू। १२. अतः परमधिकः. पाठ:-भ, बहून्यब्दसहस्राणि बहून्यब्दशतानि च। १३. रा-बहुवर्षसहस्राणि बहुवर्षशतानि च । प्र-गंकालमावयोः शापमोहितः । १४. रा-कासो वै । प्र- कीभूखा । १५. रा-भविष्यसि । १६. प्र-मोचयिता । १७ च-नास्ति । १८. प्र-द्वापरेति युपं० | १९. अ-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-रा-वर्ज-वसिष्ठश्च चतुर्थोऽयं समुपरस्यति वै कविः । स राजवंशं प्रक्षीणमुत्पाद्य कुरुराजसु ॥ प्रजानां युगदौर्बल्याद् धर्मकार्य वदिष्यति । ततः प्रभृति घोरं तु युगं तच प्रवत्स्यति।।

·उत्तर-काण्डम् ५५ । ३२। २०३ २३] एवं स राजा तं शापम् उप-भुङ्क्त' सुदारुणम् । [२४ कार्याऽर्थिनां वि-लम्बों हि राज्ञा' दोपाय कल्पते ॥२४॥ तच् छीघ्र दर्शनं मह्यम् अभि-चतन्तु कार्यिणः । २४] वि-फलस्य हि कार्यस्य फलं नापति पार्थिवः । [२२ N] तस्मात् स्वयं प्रतीऽऽक्षस्त्र सौमित्र कार्य-वज जनम् ॥२५॥[२६ वं-५६] रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः पर-वीर-हा । [हा-५४ १] उवाच प्राऽञ्जलिर् वाक्यं राघवं दीप्त-तेजसम् ॥२६॥ [१ अल्पऽप-राधे काकुत्स्थ द्वि-जाभ्यां शाप ईदृशः २] दचो" नृ-गस्य राजर्ष" ब्रह्म-दण्ड” इवाऽपरः ॥२॥ [२ श्रुत्वा स शापम् उत्-सृष्टम् आत्मनः" पुरुषर्षभः । ३] किम् उवाच नृ-गो राजा द्वि-जौ क्रोध-समन्वितौ ॥२८॥ [३ लक्ष्मणेनैवम् उक्तस् तु राघवः पर-चीर-हा। प्रत्य-उवाच महा-तेजा लक्ष्मणं शुभ-लक्षणम् । ४] शृणु सौम्य यथा चक्र" स राजा शाप-विक्षतः ॥२९॥ [४ दत्त्वा" शापं गतौ विप्रो वि-ज्ञाय नृप-सत्तमः । ५] मन्त्रिगश् चाऽऽह्वयामास पुरुषान् नैगमास् तथा ॥ ३०॥ [५ तान् उवाच नृ-गो" राजा सर्वाश् च प्रकृतीस्तथा ।" ७] भृशं दुःख-समाविष्टः श्रूयतां मे समा-हिताः ॥३॥ [६ नारदः पर्वतश् चैव मम दत्त्वा महद् भयम् । ८] गतौ स्व-भवनं दिव्यं देव-भूताव्" उभाव ऋषी ॥३२॥ [७ १. अच भ, भर-उपमुंजन्युगान्बहून् । २. अचम,-विसर्गोभ प्र-विमों । ३. प्र-राज्ञो । ४. भ, भर-ततः । ५. म, अतिव । ६. रा- सुकृतस्य | ७.मा-नापैति ।रा-नावैति | ८.रा,-गच्छ । ९. च भ, भर-शिष्ये । १०. राम-वासनः । ११. भ, रा-अतः परं सर्गसमाप्ति:-श्री रानृगोपाख्यानं । प्र-नास्ति । १२, रा-परमार्थवत् । प्र-परमात्मवान् | १३. प्र-दोहचेतसं । १४: अ च म, भर-उत्तमः। १५. रा प्र-महान् | १६. प्र-विप्रर्षेर । १७. रा.-अमदण्ड। १८. रा-तु पापसंयुक्तमात्मानं प्र-शापसमायुक्तमात्मानं । १९. च भ.-°न्वितः। प्र-महातेजा तौ द्विजो क्रोधमूर्छितौ | २०. रा, प्र-पुमरमवीत् । २१. रा-पूर्व । प्र- कुर्वन् । २२. रम्, प्र-थाध्वनि ।२३. रा स नृपस्तदा।प्र-नृपतिस्तदा । २४. रा.- भाहूय मन्त्रिणः सर्वाड्रैगमान्सपुरोधसः। प्र-माहूयतां मत्रिणः सर्वे नैगमाः सपुरो- धसः। २५. प्र-व्रतो २६.प्र-तदा) २७. रा१ प्रबजे नास्ति । २८ अच भर भर-सर्वास्तान्प्रत्यभाषत । २९. अच-सुम । रा-त्रिभु । ३०. रा, भद्रौ ।प्र- विप्रो । ३१. अच भ, भर-तौ महानुषी|रा-वायुभूतावनिन्दितौ ।।

·वाल्मीकीय-रामायणम् । कुमारोऽयं वसुर् मा क्षिप्रम् एवाऽभि-षिच्यताम् । ९] श्वभ्राश्चैव सुख-स्पर्शाः क्रियन्तां शिल्पि-संमताः। N] यत्राऽहं क्षपयिष्यामि शापं ब्राह्मण-निम्मृतम् ॥३३॥ [८. वर्षघ्नं श्वभ्रम् एकं तु हिम-नम् अपरं तथा । १०] ग्रैष्मिकं तु सुख-स्पर्शम् एकं कुर्वन्तु शिल्पिनः ॥३४॥ [९ फल-वन्तश् च ये वृक्षाः पुष्प-वन्तश्च पाद-पाः । ११] वि-रोप्यन्तां बहु-विधा गुल्मा: कण्टकिनस् तथा ॥३५॥ [१० पुष्पाणि च सु-गन्धीनि श्वभ्रे-श्वभ्रे च' सर्व-तः । १२] रथ-चर्या-पथो नम्याद् आ-वृतं(?तो) यो जनस्य च ॥३६॥[१२ एवं कृत्वा वि-धानं स सं-दिदेश. सुतं तदा । १४] धर्म-नित्यः प्रजाः पुत्र क्षत्र-धर्मेण पालय ॥३७॥[१३, प्रत्य-अक्षं ते यथा शापों द्वि-जाम्यां मयि पातितः। १५] नर-श्रेष्ठ न. रोप त्रम् अप-राधे. च तादृशे ।। ३८॥ [१४, मा कृथास्' तं तु सं-तापं मत्-कृते पुरुषर्षभ । १६] कृताऽन्तो बल-चाल लोके येनाऽसि व्यसनी-कृतः ॥३९।। [१५ प्राऽऽतव्यं लभते सर्व सुखं दुःखं यथा कृतम् । १७] पूर्व-जन्माऽन्तर-स्थेन मा विषादं कृथाः सुत ॥ ४०॥ [१६ एवम् उक्त्वा सुतं तत्र नृ-गो राजा महा-यशाः । १८] श्वनं जगाम. सु-कृतं. वासाय पुरुषर्षभः ॥४ा[१७ १.रा, प्र-नामसहायाभिषिच्यतां ।२.रा-वभ्रं च यत्सुखस्पर्श । ३.रा, ब-क्रियतां ।४. रा-तं। ५. अ-सृज| च भ, भ,-णसं सृतं । ६. अरा-तदा। ७. च भ, भर-ग्रीष्मन्नं सुखसंस्पर्शमाशु । ८. च भ, भ.-वन्स्यश्च या लताः। ९. चम, भर-गुल्माश स्वादुसम्पका रोप्यन्तां के सहस्रशः । ल ल ब- निरोप्यता बहु' । १०. चम, भर-तेषु श्वश्रेषु । ११, अराल, लप्र-परिवार्य यधाधस्तादत्यर्थ । १२. च भ, भैर-नित्यधर्मः सा पुत्र राज्य स्वं प्रतिपालय । ३. च भय भर-वृत्तं शापस्ताभ्यां सुदारुणः । १४. च.भ, भ.-विमुक्को मम विप्राभ्यां अपराधे च तद्विधे । १५. च म भरमास्त्वं पुत्र । १६. च भ, भर- येनाहमभिपीडितः । १७. अ-स्वभाव्यं । १८.चममर-तरे राजन्मा कार्क- विकृतं मनः ।,१९. चम, भर-स दनयं । २०. च भ, भर-दीनारमा १२१. मतः परमधिकः पादः-च भ, भ. प्र-तं शापमद्यापि गुरुं क्षपयत्येव, - भूपतिः ·२०५ ४] उच्चर-काण्डम् ५६ ।। एवं प्र-विष्टः स नृपः श्वभ्रं रत्न-विभूषितम् । १९] द्विजाऽऽज्ञा धारयामास बहन वर्ष-गणान् नृ-गः ॥४२॥ [१८ इस्योरे रामायण उत्तर-कापडे नृग-श्रुभ्र-प्रवेशो' नाम पंचपञ्चाशः सर्गः ।। ५५ ।। [वे-५७] = [ षट्पश्चाशः सर्गः] [द-५५ ] एष ते नृग-शापस्य वि-स्तगेऽभि-हितो मया । १] यद्य् अस्ति श्रवणे श्रद्धा शृणुष्वेहाऽपरं यथा ॥ १॥ [k एवम् उक्तस तु रामेण सौमित्रिर् इदम् अबवीत् । २] तृप्तिर आश्चर्य-भूतानां कथानों नास्ति मे नृ-प ॥२॥ [२ लक्ष्मणेनैवम् उक्तस तु राम इक्ष्वाकु-नन्दनः । ३] कथां परम-धर्मिष्ठां व्याहतुम् उप-चक्रमे ॥३॥ [३ आमीद् राजा निमिर नाम इक्ष्वाकोः सु-महाऽऽत्मनः। पुत्रः अक्र-समो वीर्ये धर्मे च परमाऽऽत्म-चान् ॥ ४॥ [४ स राजा वीर्य-सम्पन्नः पुरं देव-पुरोपमम् । ५] निवेशयामास तदा गौतमोद्देशम्" आ-श्रितम् ॥ ५॥ ५ पुरस्य तु" कृतं नाम वैजयन्तम् इति श्रुतिः । ६] निवेशं तत्र राजर्षिर् निमिश् चक्रे महा-यशाः ॥ ६॥ [६ तस्य बुद्धिः समुत्-पन्ना नि-वेश्य सु-महापुरम् । ७] यजेयं दीर्घ-सत्रण' पितुः प्रह्लादयन् मनः ॥७॥ [७ ततः पितरम् आ-मन्व्य स इक्ष्वाकु-सुतो निमिः । [पू ८] अत्रिम् अङ्गिरसं चैव भृगुं चैव तपस्विनम् ॥ ८॥ [९उ १. च भर भर-हेमवि । २. च म भर-द्विजाम्यां धारमन्शापं । ३. च भ, भर-अपि । लब-नृपः । ४. चम, भ,-नृगशापा। ५. च भ, भर-वै| ६. ब-नृपशा' | ७. च भ, मं-बुद्धिरपरां मे कथा शृणु । ल. ब: ह प । ८. व भ, भर-पुनर | R. च भ, भर-वज- कुवर्धनः | १०. च भ, भ.-इक्ष्वाकुः प्रथितो लोके निमिनाम जनेश्वरः। द्वादशतनयो धीमान्धमिधः परमात्मवान् ।। ११. च भ:-गौतमादेशम् । ल, प्र-गोत | १२. च भ, मर-च | १३. च भ, भर-न्यवेशब यन्नपतिर्निमिर्यवात्स्वलंकृतम् । १४. च भ, भ.- महत्पुरं । १५. च भ, भर-इति यज्ञेन । १६. राम-यात्मनः । १७. च भ भा- सुनीन् । ल ल ब-मुनिः । १८ च म भ.-चावरयस्स्वयं राल, ल ब प्र-पोन्वितं - ·[८उ २०६ वाल्मीकीय-रामायणम् । वसिष्ठं चैव विप्रर्षि ख्यात-कीर्ति तपो-धनम् । ९] वरयामास राजर्षिर् निमिर इक्ष्वाकु-वंश-जः ॥९॥ [९पू अथाऽऽह वचनं वि-प्रो वसिष्ठो मुनिर् अञ्जसा । १०] वृतोऽहं पूर्वम् इन्द्रेण प्रतीऽऽक्ष(१क्ष) तद् अनन्तरम् ॥१०॥ [१० ११3] तम् अन्तरम् अथो गत्वा गौतम प्रत्य्-अपूजयत् । वसिष्ठोऽपि महा-तेजा इन्द्र-यज्ञम् अथाऽकरोत् ॥११॥ [११ १२] निमिस् तु राजा तं वि- समा-नीय नराऽधिपः । १३५] अयज धिमवत्-पाचे स्व-पुरस्य' समीप-तः ॥१२॥ [१२पू N] धन-रत्नौध-बहुलां निमिः संस्कार संस्कृताम् । [N १३३] पञ्च वर्ष-सहस्रं स यज्ञ-दीक्षाम् उपाऽगमत् ॥१३॥ [१२उ १४3] इन्द्र-यज्ञाऽवसाने तु वसिष्ठो भग-वान् ऋषिः । सकाशम् आ-गतो राज्ञो होतृ-कर्मण्य" अ-तन्द्रितः ॥१४॥ [१३ १५] तद् अन्तरम् अथाऽपश्यद् गौतमेनाऽभि-पूरितम् । क्रोधेन महताऽऽविष्टो वसिष्ठो ब्रह्मवित्-तमः ॥१५॥ [१४ १६] स राज्ञो दर्शनाऽऽकाङ्क्षी मुहूर्त समुपाऽविशत् । तस्मिन्न् अहनि राजा तु निद्राम् आ-हृतवान् सुखम् ॥१६॥ [१५ १७] ततो मन्युर् वसिष्ठस्य प्रादुर्-भृतो महाऽऽत्मनः । अदर्शनेन" राजर्षेर् व्या हर्तुम् उप-चक्रमे ॥१७॥ [१६ १८] यस्मात् त्वम् अन्यं वृतवान् माम् अव-ज्ञाय पार्थिव । चैतन्येन विना-भूतो देहस् तव भविष्यति ॥ १८॥ [१७ १. च भव भ.-विप्रर्षिर् । २ म, भ,-निमिम् । ३. च-कुसंभवः । भ, भ.-"कुसंभवं । ४. चम, मर-इन्द्रेणाहं वृतः पूर्वमन्तरं प्रतिपालय । ५. लर- गोतमं । ६. च म, भर-चक्रे यशं शतक्रतोः । ७. च भ, भर-राजा च स निमिविप्रं समानीय महामतिः । ८.च भरभर-इयाज हिम° । ९. च भ भर-सागरस्य । १०. च भ, म.-लं बहुसंस्कारसंस्कृतं । ११. अलर-वज- सात् | १२. अतः परमधिकः पाठः-च म; मर-दीक्षामुपागमच्छकः पञ्चवर्षशतानि तु । १३. च भ.- तु सम्पूर्णे। म.-शे तु सम्पाते। १४. च भ, भ, लर-हौत्रक । १५. ल ल ब प्र-अनिन्दितः । १६. च भर भर-उपागम्य । १७. भ भर- वर्ज-मिपूजितः । १८. च भ, भर-भगवानृषिः । १९. च भ, भ.-उपविश्य ह । २० अल-राजापि । लब-राजन्यो। २१. चम, भर-निद्रयापहतो भृशं । २२. च भभ.-र्शनातु । २३. च मम.-ग्याजहार वचोऽथ सः । '२४. च भ, भ.-विनाकृतश्रेतनया विदेहस्त्वं भविष्यसि ।।

·उत्तर-काण्डम् । ५७।६। २०७ १९] ततः प्र-बुद्धो राजर्षिः श्रुत्वा शापं महा-मुनेः। ब्रह्म-योनिम् उवाचाऽथ स राजा क्रोध-मूच्छितः ॥१९॥ [१८ २०] अ-जानाने शयाने चं' क्रोधेन कलुषी-कृतः । मुक्तवान् मयि शापाऽग्निं यम-दण्डम् इवाऽपरम् ॥२०॥ [१९ तस्मात् तवाऽपि ब्रह्मर्षे चैतन्येन विना-कृतः । २१] देहस् तु (१त्व)रुचिर-प्रख्यों भविष्यति न सं-शयः ॥२१॥[२० इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे निमिवसिष्ठयोरन्योऽन्य-शाप-वर्णन नाम षट्पञ्चाशः सर्गः ॥५६॥ [व-५८] = [सप्तपश्चाशः सर्गः] =[दा-५६] N] एवं शप्तो मुनी राज्ञा राजा च मुनिना तदा । [N तौ परस्पर-शापेन देहम् उत्सृज्य धार्मिको । ४] अभूताम् ऋषि-राजर्षी वायु-भूती तपो-धनौ ॥१॥ [४ अ-शरीरः शरीरस्य कृते तस्मिन्" महा-मुनिः । ५] वसिष्ठस तु महा-तेजा जगाम पितरं प्रति ॥२॥ [५ सोऽभि-चाय पितुः पादौ देव-देवस्य धर्म-वित् । ६] पिता-महम् अथोवाच वायु-भूत" इदं वचः ॥३॥ [६ भगवन् निमि-शापेन वि-देहोऽस्मि कृतः प्र-भो । [७पू ७] संभवेऽन्यस्य' देहस्य" प्र-सादं कतुम् अर्हसि ॥४॥ [८उ तम् उवाच ततो ब्रह्मा स्वयं-भूर् अमित-द्युतिः । ८] मित्रा-वरुणयो" ओजः प्र-विश त्वं महा-सुने ॥५॥ [९ अ-योनिजस् त्वं भविता तत्राऽपि द्विज-सत्तम । ९] धर्मेण महता युक्तः पुनर्" एष्यसि तां तनुम् ॥६॥ [१० १. अ-'नत: ।भ, रा, ल ल ल ब प्र-नता | २. च भर भर-वज-नेन । ३. च भ, भ-यस्मात्वं सत्पयि स्थिते । ४. च भ, भ, प्र-विप्रर्षे । ५. च भ, भ.- कृतं । ६. ब-देहं। ७. अरा, ल, ल ल प्र- ल्यं । व-अरुचिरप्रख्यं । ८. च भ, भर-न भविष्यत्यसंशयः । ९. च भ, भर- नात्र सर्गसमाप्तिः । १८.भ.-नास्ति । ११. च भ, नाशे स्वयं तु बौ। १२. च भ, भ,-वसिष्ठोपि हि ब्रह्माणं जगामाथ पितामहं । १३. च भ, भर प्र-ततः । १४. च भ, भर-'तो मनोगतिः । १५ च भ, भ.-देहस्याम्पस्म सडावे । १६. च भ, भैर-योस्तेजस्वमाविश । १७. च भ, भर-पूतत्रैव भविष्यसि ।।

·.. ६ २०८ वाल्मीकीय-रामायणम् । एवम् उक्तस् तु देवेशम्' अभि-वाद्य पिता-महम् । १०] कृत्वा प्र-दक्षिणं चैव प्र-ययौ वरुगाऽऽलयम् ॥ ७॥ [११ तम् एव कालं मित्रोऽपि वरुणस्य' महाऽऽत्मनः । ११] क्षीरोदेन सहायेन पूज्यमान सुरेश्वरः ॥८॥ [१२ एतस्मिन्न् एव काले तु उर्वशी परमाऽप्सराः । १२] यदृच्छया तम् उद्-देशम् आ-गता देव-निर्मिता ॥९॥ [१३ तां दृष्ट्वा रूप-सम्पन्नाम् उर्वशीं वरुणाऽऽलये । १३] आऽविशत् परमो हों वरुणं ह्यू उर्वशी-कृतः ॥ १०॥[१४ स" तां पद्म-पलाशाऽक्षी" पूर्णेन्दु-वदनाऽऽननाम् । १४] वरुगो वरयामास वारुणीम् अप्सरो-वराम् वारुणीम् अप्सरो-वराम् ॥११॥ [१५ तम्" उवाचोर्वशी" वाक्यं प्राऽञ्जलिः सु-समाहिता । १५] मित्रेणाऽहं वृता साक्षात् पूर्व च वरुणेश्वर ॥१२॥[१६ वरुणस् त्व अब्रवीद् वाक्यम् अनङ्ग-शर-पीडितः। १६] इदं तेजः करिष्यामि , कुम्भेऽस्मिन् देव-निर्मिते ॥१३॥ [१७ भावम् उत्-मुंज सु-श्रोणि न लक्ष्य वर-वणिनि । १७] कृत-कृत्यों भविष्यामि यदि नेच्छसि सं-गमम् ॥१०॥ [१८ तस्य तल्लोक-पालस्य" श्रुत्वा वाक्यम् उदाहृतम् । १८] उर्वशी. परम-प्रीता तत्र . भावं न्य्-अवेशयत् ॥१५॥ [१९ कामं देव भवत्व" एवं". हृदयं मे तव स्थितम् । १. चभर भर-भाषेन सोऽभि | २. च भ, भ,-वर्ज-प्रदक्षिणं । ३. ल. प्र-पितामहं । ४. रा-ये । ५. च भ, भर-वर्ज-°णश्व महात्मना । ६. अरा, ल, ब प्र-°मानौ सुरेश्वरौ | च भ, भर-क्षीरोदमुपसंगम्य तं सम्पूज्य परस्परं । ७. च भभर-उर्वशी स्वय कालस्य, कस्यचित् । ८. च भ, भर-भाजगाम सखी गणैः । ९. च भ, भर-क्रीडन्तीं । १०. च भर भर नास्ति । ११. च-तामुवाच ततो हृछ । भ, भर-तामूचतुस्तौ हृष्टार्थ । १२. च भ, भर-उर्वशी देववर्णिनीं। प्र- मदुसरशानना | १३. चम, भर-आवां स्वमनवांगि वरयस्व वरानने | १४. चभ, भर-तावुभौ चो । १५. च भ, भर-मित्रेणाऽस्मि वृता पूर्व नोत्सहेन्यं निषेवितुं । १६. च भ, भ-काममार्गणपी° | १७. अरा, ल, ल, प्र-समुरिक्षप्य । लब- समुक्षिप्यं । १८. च भ, भ, मयि स्वं । १९. च भ, भर-कृतकामो । २०. अ रा, ख, लप्र-नेच्छामि । २१. अरावल, लाल ब-संगतं । प्र-संगति । २२. च भ, मर-लोकनाथस्य । २३, अरा, ल ल ब प्र-वरुणस्य तु भाषित ल, वरुणस्य च भाषितं । २४.,प्र-प्रीत्वा ! २५. च भ, भर एवं | २६. अ राम ल ल व प्र-भवस्येवे । २७. च भ, भल, स्वयि स्थितं | प्र-तवेप्सित ।

·उत्तर-क्राण्डम् ५८।३। २०९ १९] भावश् चाऽभ्य-अधिकस् तुभ्यं देहो मित्रस्य तु प्र-भो ॥१६॥[२० उर्वश्या एवम् उक्त तु तेजोऽभून् महद् अद्भुतम् । २०] जज्वालाऽनल-सङ्काशं कुम्भे चाऽप्य असृजत् अ-सुः॥१७॥ [२१ उवशी त्व् अगमत् तत्र स मित्रो यत्र देवता। २१] स तु मित्रः सु-संक्रुद्ध उर्वशीम् इदम् अत्रवीत् ॥१८॥ [२२ मया पूर्वं वृता भद्रे यस्मात् त्वम् अ-विसर्जिता। २२] भावेनाऽन्यं वृतवती किम्-अर्थ दुष्ट-चारिणि ॥१९॥ [२३ अनेन दुष्कृतेन त्वं मत्-क्रोध-कलुषी-कृता। २३] मानुषं लोकम् आ-साथ कि-चित् काले नि-वत्स्यसि ॥२०॥[२४ बुधस्य पुत्रो राजा" यः पुरू-रखा" इति श्रुतिः । २४] तम् अभ्या-गच्छ दुर्-बुद्धे स ते भर्ता भविष्यति ॥ २१॥[२५ इस्यारे रामायण उत्तर-काण्ड उर्वशी-शापो नाम सतपञ्चाशः सर्गः ॥५॥ [-५६ ] अष्टापञ्चाशः सर्गः] = [दा-५७] तां श्रुत्वा दिव्य-संयुक्तां" कथाम् अद्भुत-विस्तराम् । १] लक्ष्मणः परम-प्रीतो राघवं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ १॥ [१ निक्षिप्त-देही काकुत्स्थ कथं तौ द्विज:पार्थिवौ । २] पुनर् देहेन सं-योग जग्मतु" देव-सबिमौ ॥२॥ [२ तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा रामः सत्य-परायणः । ३] तां कथा कथयामास वसिष्ठेक्ष्वाकुनाथयोः ॥३॥ [३ १. च भ, भर-स्वगतो सत्र मे भावो मित्र चैव वसेत्स्वयं । २. च भ, भ.: वथ वाक्यांत तेजश्च । ३. च भ, भर-ज्वलज्ज्वलनसं° । ४. च भर भर-च व्यसृ। ५. च भर भर-यत्र मित्रच सुब्रत | ६. अतः परमधिकः पाठः-च स, भर-आविशत्परमो हर्षों मित्रं वरुणमेव च। ७. चभ, भर-मित्रोऽथ परमयुद्धो उर्वी वाक्यम् | ८. च भ, म.-किमर्थ । ९. चम, भ.-न थे। १०. च भ, भर-स्वमन्यं । ११. प्र-धकिल्बिषी । १२. च भ, भर-काले भविष्यसि । १३. च म भ -धर्मास्मा नरेन्द्रर्षिर। प्राजर्षिः पु।१४च भ, भर ल, म-प्रतापवान् । १५. अरा, ल ल ब-भरे ते । १६. च भ, म- तमम्येहि स ते भर्ता भविष्यति महायशाः। १७. च भा भर-संकाशा। १८. च. भ, भर- तदर्शनां । १९. च भ, भ.-आगती मुक्तसंभयो । २०. च भ, भ. 'राक्रमः । २१. च भ, म.-ठक्षितिना ॥

·२१० वाल्मीकीय-रामायणम् । यः स कुम्भो नर-श्रेष्ठ तेजः-पूर्णो महाऽऽत्मनो । ४] तस्मिस् तेजो-भयौ वि-प्रौ सं-भूताव ऋषि-सत्तमौ ॥४॥ [४ पूर्व सम् अभवत् तत्र अगस्त्यो भगवान् ऋषिः । ५] नाऽहं सुतस् तवेत्य उक्त्वा तस्मात् कुम्भाज् जगाम सः॥५॥[५ तेजस् तत्र तु मित्रस्य उर्वश्या पूर्वम् आ-हितम् । ६] तस्मिन् सम्-अभवत् कुम्भे वसिष्ठो भगवान् ऋषिः ॥६॥ [६ कस्य-चित् त्व् अथ कालस्य मित्रावरुण-सम्भवम् । ७] वसिष्ठं तेजसा युक्तम्' इक्ष्वाकु-कुल-दैवतम् ॥७॥ [७ तम् इक्ष्वाकुर् महा-तेजा जात-मात्रम् अ-निन्दितम् । ८] वत्रे पुरो-हितं सौम्य वंशस्याऽस्य भवाय ॥८॥ [८ एष ते पूर्व-देहस्य वसिष्ठस्य महाऽऽत्मनः । ९] कथितो भव(१वस्) त:(१ते)सम्यग् राज्ञः शृणु यथाऽभवत् । ९।[९ दृष्ट्वा वि-देहं राजानम् ऋषयः सर्व एव ते । १०] तच" चेतो योजयामासुर" यावद् दीक्षा सम्-आप्यते॥१०॥ [१० तदा देह नरेन्द्रस्य तेऽरक्षन् ऋषि-पुङ्गवाः । ११] गन्ध-माल्यैश्(१ल्ये) च युज्यन्ते पौर-भृत्य-समन्विताः।११।[११ ततो यज्ञ-समाप्तौ तु देवास् तत्र समा-गताः । १२] आ-गताः परमां तुष्टिम् ऋषिभिस् तेऽभि-गम्य" च ॥१२॥ [१२ सु-प्रीताश् च सुराः सर्वे निमेश् चेतस्" तदाऽब्रुवन् । १३] वरं वृणीष्व राजर्षे यत्" ते चेतो निरूप्यताम् ॥१३॥ [१३ १. च भ, भ.-'नः । २. च भ, भर-अगस्यस्तन भगवान्सम्बभूवाप्रतो मुनिः। ३. ल-नास्ति | ४. अरा, ल ल प्र-श्याः । च म भ-यां सुसमाहितम् । ५. च भ, भर-पूर्णे | ६. च भ, भ.-पुरा । ७. च भ, भर- सुखावहं । ८. च भर भर-स विदे° । ९. च-उत्पत्तिः कथिता सौम्य निमः शृणु परंतप । भर-उत्पतिः सा कथा सौम्य निमः शृणु परंतप | भर-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-च भ--वंशस्य निर्गमः सौम्य तन्मे शृणु परंतप । १०. च भ, भर-हि । ११. च भ, भर-तयैव याज° । १२. अलर-तथा देहं । च भ, भ-तं विदेहं । १३. च भ, भ-वर्ज-ते रक्षन्ति ऋषिसत्तमाः । १४. च भ, भर- वरैर्मात्यैः सुगन्धैश्च पूज्यमा मुहुर्मुहुः । १५. च भ, भर-वर्ज-तं समेस्य | १६. च भ, भर-भात्मानमत्रु । १७. च भ, भ-वश्य । १८. च भ, भर-क्व ते जन्म विधीयतां ॥

·उत्तर-काण्डम् ५८।२१ । २११ एवम् उक्तः सुरैः सर्वैर् उवाचाऽऽत्मा निमेस् तदा । १४] वसेयं सर्व-सत्वानां दृष्टयां वै सुर-सत्तमाः ॥१४॥ [१४ वाढम् इत्य एव देवास् ते निमे' आत्मानम् अत्रुवन् । १५] नेत्रेषु सव-भूतानां वायु-भूतश् चरिष्यसि ॥१५॥ [१५ निमेषिष्यन्ति चशूपि त्वत्-कृते सर्व-देहिनाम् । १६] वायु-भूतेन चरता विश्रमाऽथं मुहुर्-मुहुः ॥१६॥ [१६ एवम् उक्त्वा तु वि-बुधाः सर्वेऽगच्छन् यथाऽऽगतम् । १७] ऋषयोऽपि महाऽऽत्मानो निमेर् देहं तपो-धनाः ॥१७॥ [१७ अरणिं तत्र नि-क्षिप्य मथनं चक्रुर् ओजसा । १८] मन्त्र-होमैर् महाऽऽत्मानः पुत्र-हेतो निमेस् तदा ॥१८॥ [१८ अरण्यां मथ्यमानायां प्रादुर्-भूतो महा-यशाः । १९] मथनान् मिथिर् इत्य् आहुजननाज"जनकोऽभवत् ॥१९॥ वि-देहश् चाऽभवद् यस्मान् महाऽऽत्मा स महा-तपाः [१९ २०] तस्माद् वि-देहाः प्रोच्यन्ते सर्वे तद्-वंश-सम्भवाः ॥२०॥ [N एवं विदेह-राजस्" तु" पूर्व-जो" जनकोऽभवत् । २१] मिथिर् नाम महा-तेजास् तेनाऽसौ"मिथिलाऽभवत् ॥ २१॥[२० इत्यार्षे रामायण उत्तर-कारे निमि-सम्भवो नामाऽष्टापञ्चाशः सर्गः ॥५८॥ - १. राम ल ल ल ब-मत भारभ्य १५-शश्लोकस्य -मपाद यावसास्ति । प्र-निमिश्निन्स्य तदाब्रवीत् | २. अतः परमधिकः पाठः-प्र-नेच्छति परमात्मानं सशरीरं दयालवः | ३. अरा, ल ल ल , ब-निमेश्वेतस्तदाऽनुवन् । प्र-तरात्मानमथानुवन् । ४. च भ, भर-वर्ज-नयनैर्निमिषिष्यन्ति विश्रमार्य मुहुर्मुहुः । चथूषि सर्वभूतानां वायुभूतेन पार्थिव ॥ ५. च भ, भ, यश्च । ६.च भ, भा- समाहरन् । ७. च भ, भर-वे कुर्वन्मथनं वदा । ८ च भ, मर-अथ । ९. च म, भर-अयो मिथिरिति ख्यातो। १०. अल-मत आरभ्य २१-शश्लोकस्य तृतीयपादं यावास्ति । ११. ब-यस्माद्विदेहः सम्पनो विदेहः स ततोऽभवत् । १२. च भव भर- वर्ज-नास्ति । १३. रा, लवल, प्र-राजस्य । १४. च भर भर पूर्वकोऽभवत् । १५. च भर भर-मथनान्मिमिकोऽभवत् । १६. मतः परमधिका पाठः-च म, भर-ख्याताः पुण्यवतां श्रेष्ठाः सत्यार्जवपरायणाः ।। वर्व-जनका ·[वं-६०] = [एकोनषष्टितमः सर्गः] =[दा-५८] एवं ब्रुवाणं रामं तु लक्ष्मणः पर चीर-हा । १] प्रत्य-उवाच महा-तेजा ज्वलन्तम् इव तेजसा ॥१॥ [१ महद् अद्भुतम् आश्चर्य विन्देहेषु' पुरा-तनम् । २] निमित्त राज-शार्दूल वसिष्ठस्य निमेस् तथा ॥२॥ [२ निमिस् तु क्षत्रियः शूरो वि-शेषेण च दीक्षितः । ३] न क्षमाम् अकरोत् कस्माद् वसिष्ठस्य महाऽऽत्मनः ॥३॥ [३ लक्ष्मणेनैवम् उक्ते तु सौमित्रि पुनर् अब्रवीत् । ४] रामः कथयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्त-तेजमम् ॥४॥ [४ न सर्व क्षमया वीर मु(१सु)खेनैव प्र-पद्यते । N] यथा तु क्षत्रियेणैव क्षान्तं शुक्रस्य तच छृणु ॥५॥ [N सौमित्रे दुः-सहः कोपो यथा क्षान्तो ययातिना । ५] सम्बन्ध-कं पुरस्-कृत्य तन् नि-बोध समा-हितः ॥६॥ [६ नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौर-वत्सलः । ६] तस्य भार्या-द्वयं सौम्य रूपेणाऽप्रतिम भुवि ॥७॥ [७ एका तु तस्य राजर्षेर् बहु-मान-पुरस्कृता" । ७] शर्मिष्ठा नाम दयिता दुहिता वृष-पर्वणः ॥ ८॥ [८ सुता तूऽशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ । ८] न तु सा दयिता राज्ञो देव-यानी सु-मध्यमा ॥९॥ [९ तयोः पुत्रौ समुद्-भूतौ चोप-पन्नौ गुणान्वितौ । ९] शर्मिष्ठाऽजनयत् पूरु देव-यानी यदुं तथा ॥१०॥ [१० पूरुस् तु दयितो राज्ञो गुणैर् मातृ-कृतेन च । १०] ततो दुःख-समाविष्टो. यदुर् मातरम् अब्रवीत् ॥१६॥ [११ १. च भ, भर-पुनरेव महात्मानमुवाचामिततेजसं । २. प्र-अत्यगु । ३. भ. भर-व-हं तु । ४. च भ, भ.-सनातनं। ५. च भ, भ, वर्ज-निवृत्तं । ६. ल-नास्ति । ७. अलब प्र-त्वदीरितः । ८. अंरा लर लब प्र- कृतवानराजा । ९. च म भर-एवं अवति वीरे तु लक्ष्मणे | १०. अरा, लर ल, व प्र-सुख - नैव । ११. ल, प्र-प्रपश्यते । १२. च म भर-नास्ति । १३. च म, भ.-रोषो । १४.. च भ, भर-वर्ज-नमुपस्थिता । १५. च भ, मैं:-सुतामुशनसो राजा ययातिः पुरुषर्षभः ।अद्विषत् सततं पनी देवयानी सुमध्यमा ।। १६. च म. म.-देवगर्मोपमं पुत्रं प्रथितं स्वेन तेजसा ।।

·उत्तर-काण्डम् ५९ । २० । २१३ भार्गवस्य कुले जाता' शुक्रस्याऽक्लिष्ट-कमणः । ११] सहसे तत् कथं दुःखम् अव-मानं च दुः-सहम् ॥१२॥ [१२ ताव उभौ सहितौ शीघ्रप्र-विशावो' हुनाऽशनम् । १२] राजाऽपि रमतां माधं दैत्य-पुज्या यथा-मुवम् ॥१३॥ [१३ यदि वा मर्षणीयं ते माम् अनु-ज्ञातुम् अहमि । १३] क्षमस्व न क्षमिष्यऽई मरिष्यामि' न संशयः ॥१४॥ [१४ १४३] देव-यानो भृशं क्रद्धा सस्मार पितरं तदा। [१५उ चिन्तितं तच् च वि-ज्ञाय दुहितुः स महा-यशाः । १५] समीप क्षिप्रम् एवाऽस्या महा-बुद्धिर् उपाऽगमत् ॥१५॥ [१६ दृष्ट्वा च तां दीन-मना अ-प्रहृष्टाम् अ-चेतनाम् । १६] पिता दुहितरं वाक्यं किम् एतद् इति चाऽब्रवीत् ॥१६॥ [१७ अ-सकृत् तं तु" पृच्छन्तं भागवं मुनि-सचमम् । १७] देव-यानी तु"सं-क्रुद्धा" पितरं वाक्यम्" अब्रवीत् ॥१७॥[१८ अहम् अनि विशेतोक्ष्णम् अपो वा मुनि-सत्तम । १८] भक्षयिष्ये विषं वाऽपि न तु शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ १८॥ [१९ अनु-जानीहि मां तात अवमान-विमानिताम् ।" १९] वृक्ष हि समति-क्रम्य वध्यन्ते वृक्ष-चारिणः ॥१९॥ [२० अव-ज्ञाय हि राजर्षिः परि-भूय च भार्गवम् । २०] त्वय्य् अव-ज्ञां प्र-युक्ते म न यन् माँ बहु मन्यते ॥२०॥ [२१ १. च भ, भर-जाता देवस्याक्लि । २ च भ, भर-छातुलं । ३. च भर भर-ते वयं । ४. अ ल ल व प्र-सहित | च भ, भर-सहिताः । ५. च भ, भ--मातः प्रविशामो । ६. च भ, भर-सहनीयं ते तदवज्ञाकृतं भयं । ७. च भग भर-इत्युक्त्वा सोऽरुदभृशं । ८. भ, भरप्र-ततः । ९. अरावल, ल ब-दुहितुः समुपा । १०. अल, ल-मनामपहृष्टामपचे । च भ, मर-दृष्ट्वाप्रकृतिरूप- स्थां तामह । ११. भ.-प्राज्ञः । १२. च भ, भ.-सोऽब । १३. च भभर- च। १४. च भ, भर-दीप्ततेजसं। १५. च भ, मर-सुसं। १६. च भ, मर- प्रत्युवाच ह। १७. अतः परमधिकः पाठः-च भर भर-बाप्पविक्लवया वाचा कृशा दैन्यं समागता । ब-नास्ति । १८. अरा, ल, ल ल ब प्र-शमथवा मु। च भ, भर-विषं शनमापो वा द्विजस | १९. च भभ, दुःखेनानन संतक्षा भजिप्ये ज्ञातमस्तु ते । २०. च भ, भर-स स्वं मामनुजानीहि दुःखितां मन्दमागिनी । २१. अ लर-समतिक्रम्य वर्तन्ते । च भर-वृदं हि समवज्ञाय । भा-वृक्षं हि समनुज्ञाय | २२. प्र-राघव [२३. च भ, भर-मय्यवसाय परा सेषा परः परिभवस्तथा । यन्मां राजावजानीते न चापि बहु मन्यते ॥ A ..

·२१४ वाल्मीकीय-रामायणम् । तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा क्रोधेनाऽभिपरि-प्लुतः । २१] व्या-हर्तुम् उप-चक्राम भार्गवो नहुषाऽऽत्मजम् ॥२१॥ [२२ यदि मे तनयां मोहाद् अव-जानासि मारिष ।' २२] तस्मात् त्वं जरया' जीर्ण शैथिल्यम् उप-यास्यसि ॥२२॥ [२३ एवम् उक्त्वा दुहितरं समा-श्वास्य च भार्गवः। २३] मुनिर जगाम स तदा भवनं स्वं महा-यशाः ॥२३॥ [२४ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे ययाति-शापो नामैकोनषष्टितमः सर्गः ॥ ५९॥ [वं-६१ ] [षष्टितमः सर्गः] =[दा-५६] N] ययातिर् अपि धर्माऽऽत्मा देवयानी-समुद्भवम् ।' [N श्रुत्वा तम् अभि-शापं तु शुक्राद"स" नहुषाऽऽत्मजः। १] जरां परमिकां प्राऽऽप्य यदु वचनम्" अब्रवीत् ॥ १॥ [१ यदो" त्वम् असि धर्म-ज्ञो" मद्-अर्थे प्रति-गृह्यताम् । २] जरां(?रा) तु महती(?ती) पुत्ररंस्ये भोगैर् महा चल:॥२॥ [२ न तावत् कृत-कृत्योऽस्मि विषयेषु नरोत्तम । ३] अनु-भूय हि कामान् वै ततः" सम्प्राऽऽप्नुयां जराम् ॥३॥ [३ यदुस् तु वचनं श्रुत्वा प्रत्य्-उवाच नरर्षभम् । ४] पुत्रस् ते दयितः पूरुः प्रति-गृह्णातु ते" जराम् ॥ ४ ॥ [४ बहिष्-कृतोऽहम् अर्थभ्यः सर्वेभ्यस् तव पार्थिव । १.च भ भ. -क्रोधेन स प । २. च भर भर-वर्ज-प्रहसन् । ३. च भ, भर-अवजानाति बी यस्माबहुषस्यात्मजो नृपः । ४. अ लर-जरसा । ५. चम, भ,-वर्ज-भग्नः । ६, च भ, भर-समाश्वास्य तनयामृषिसत्तमः । ७. च भर भर-पुनर् जगाम धर्मात्मा । ८. च म म-देवयानीवाक्यं । ९. च भर-नास्ति । १०. च म भर-स मुनिशा । ११. च म, भर-वन- श्रुतार्थों । १२. च म. म.-वर्ज-स पुत्रमिदं । १३. च म, भ,-जरा स्वयेयं धर्मश । १४. अ च भ, भर-मदर्थ । १५. ल, प्र- जैः । १६. च भ, भर-स्वयि संक्राम्य धर्मज्ञ भोगैरस्ये यथासुखं । १७. चम, भ-कृतकार्योऽस्मि । १८. च भव भर-नरर्षभ । १९. चम, म.-पुनः प्राप्स्याम्यहं । २०. च भ, भर-स पितुर | २१. च-यदुस्तदा । म भ. यदुस्तथा । २२. च भ, भर-वै॥

·उत्तर-काण्डम् ६०।१६। २१५ ५] प्रति-गृह्णन्तु ते राजन' यैः सहाऽश्नासि भोजनम् ॥ ५॥ [५ एवम् उक्तस तु पुत्रेण यदुना पुरुषर्षभः । [N ६] प्रत्य्-उवाच महा-प्राज्ञः'क्रुद्धोऽत्य-अर्थ तम्' आत्म-जम्॥६॥[१३उ राक्षसस् त्वं मया जातः पुत्र-रूपो दुरा-सदः । ७] प्रति-हंसि ममाऽऽज्ञां यत् प्र-ज्ञया विफली-कृतः ॥७॥ [१४ पितरं गुरु-भूतं मां यस्मात् त्वम् अव-मन्यसे । ८] राक्षसान् यातु-धानांस् त्वं जनयिष्यसि दारुणान् ॥ ८॥ [१५ न तु सोमकुलोत्पन्ने वंशे स्थास्यसि दुर्-मते । ९] भविता खलु वंशो हि दुर्वि-नीतश् चिरं तव ॥९॥ [१६ तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा राजा पुरुम् अथाऽब्रवीत् । १०] इयं जरा महा-प्राज्ञ मद्-अर्थे प्रति-गृह्यताम् ॥१०॥ [६ नाहुषेणैवम् उक्तस् तु पूरुः प्राऽञ्जलिर् अब्रवीत् । ११] धन्योऽस्म्य् अनु-गृहीतोऽस्मि शासनेऽस्मि स्थितस्तव ॥११॥[७ पूरोर् वचनम् आ-ज्ञाय नाहुषः परमया मुदा । १२] सं-क्रामयामास जरां प्रति-पेदे च तत्-सुतः ॥ १२॥ [८ ततः स राजा तरुणो यज्ञान् बहु-विधान् यजन्" । १३] बहु-वर्ष-सहस्राणि पालयामास मेदिनीम् ॥१३॥[९ अथ दीर्घस्य कालस्य राजा पूरुम् अथाऽब्रवीत् । १४] आ-नयस्व" जरां पुत्र न्यासं निर्यातयस्व मे ॥१४॥ [१० न्यास-भूता" मया पुत्र त्वयि सं-क्रामिता जरा । १५] तस्मात् प्रति-ग्रहीष्यामि ताम् अहं मा वृथा कृथाः ॥ १५॥ [११ प्रीतोऽस्मि ते महा-बाहो शासनस्य परि-ग्रहात् । १६] त्वां चाऽहम् अभि-पेक्ष्यामि प्रीत्या युक्तेन चेतसा ॥१६॥ [१२ १.च भ, भर-जरां । २. अ-यैः सह भोजनं सदारा, व-पौरजानपदेस्तदा। प्रल-पौराः जानपदास्तदा । ३. चम, भर-वर्ज-महात्मानं क्रुद्धस्तु यदुम् । ४. चभ, भ-यो । ५. भ. प्रकृतं । ६. अलर-गुरुरूपं । ७. च भ, भर लर प्र-पि । ८. रा, प्र-मदर्थ । ९. अल, ल3 ब-नास्ति । १०. च भ, भर- वर्ज-परमाया | ११. च भ, भर-स युक्तोऽभूत्प्रहृष्टश्च संक्राम्य तु जरां ततः। १२. च म भर-बहून् । १३. च भ, भ.-आजहार स धर्मात्मा पालयामास च प्रनाः। १४. च भ, भर-उवाच ह । १५. च भ, भ.-'येतां । १६. च भ, भर- "भूततया । प्र-ता जरा | १७. भ, भर-तव । १८. च भ, भर-पुनरिच्छाम्यह स्वसः शीघ्रं मे प्रतिदीयतां । १९. च भ, भ.-यस्माचेदं कृतं वाक्यं मम वै पितृ- गौरवात् । तस्मात्वं यशसा युक्को राज्य प्राप्स्यसि शावतं ।

·[१३पू २१६ वाल्मीकीय-रामायणम् । एवम् उक्त्वा तु तं पूरु ययातिर् नहुषाऽऽत्मजः।' N] अभि-पेण सं-योज्य धर्माऽरण्यं जगाम ह ॥१७॥ [१७उ N] ततः कालेन महता दिष्टाऽन्तम् उप-लब्धवान् । त्रि-विष्टपं ब्रह्म-लोक ययातिर् नाहुषो' ययौ ॥१८॥ [१८ १७] पूरुश् च कारयामास राज्यं धर्मेण राघव' । प्रति-ठाने पुर-वरे काशि-राज्ये महा-यशाः ॥१९॥ [१९ १८] यदुश् चाऽजनयद् राजा' यातु-धानान् सहस्र-शः । पुरे क्रौञ्च-वटे दुर्-गै राज-वंशं च शाश्वतम् ॥२०॥ [२० १९] एष तूऽशनसा मुक्तः शापोत्सर्गस् तु नाहुषे ।। धारितः क्षत्र-धर्मण निमिना" तु न धारितः ॥२१॥ [२१ एष ते सर्वम् आ-ख्यातं दर्शितं सर्व-कर्मिणाम् । २०] अभि-वर्तामहे" सौम्य दोषो न स्याद् यथा नृ-पे" ॥२२॥ [२२ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे पूरोरभि-को नाम षष्टितमः सर्गः ॥६॥ १. अ रा ल ल ब-पुत्रं । २. च भभ.-तमेवमुक्त्वा राजर्षिः पूरु सुप्रियमात्मनः । अतः परमधिकः पाठः-- राल, ल२ प्र-देवयानीसुतं क्रोधादाजा वाक्यमथाब्रवीत् । रतस्त्वं हि मया जात: क्षत्ररूपी दुरासदः॥ प्रतिहंसि ममाज्ञां च प्रक्षया विफलीकृतः । पितरं गुरुभूतं मां यस्मान्न वहुमन्यसे ॥राक्षसान्यातुधानांश्च जनयिष्यसि दारुणान् | न तु सोमकुलो- त्पन्चे वंशे स्थास्यसि दुर्मते ॥ वंशो हि भवता तुल्यो दुर्विनीतो भविष्यति । अरा, ल, ल ल ब प्र-तमेवमुक्त्वा राजर्षिः पूरु राज्यविवर्धनम् । ३. चभरभर -संयोज्य चमिषेकेण विवेशाश्रममात्मवान् । ४. च भ, भ--तस्मिन्पु- ण्यवने वसन् । ५. च भ, भर-पुण्यकर्मा नरेन्द्रर्षिर्ययातिस्तु दिवं । ६. ल, प्र- पार्थिव । ७. च भ, भर-कारयामास धर्मेण राज्यं पूरुच धर्मवित् । ८. अरा ल ल ल ब-राजो। ९. च भव म.-च जनयामास । १०. च भ, भर- राज्यं वंशं चैव चकार सः [ ११. च भ, भर-ययातेरथ शापाग्निः सृष्टः काम्येन लक्ष्मण । १२. च भ, भ,-वर्ज-निमियों हि न चक्षमे । १३. च भ, भर-सर्वकार्य- निदर्शने । १४. अतः परमधिकः पाठा-च भ, भ. ज्येष्ठकनिष्ठनिर्वृत्तं क्षमाबुद्धिसुखप्रदम् । १५. च भ, भर-वर्तितव्यं तथा । १६. च भर वर-तयोः॥ ।

·[वं-६२] =[एकषष्टितमः सर्गः]-[दा-६०,५६०-१ तयोः सं-वदतोर एवं राम-लक्ष्मणयोस् तदा । १] वासन्तिकी निशा याता' न शीता न च धर्मदा ॥१॥ [१ ततः प्र-भाते वि-मले कृत्वा पौर्वाह्निकं क्रमम् । २] अभि-चक्राम काकुत्स्थो दर्शने पौर-कर्मणाम् ॥२॥ [२ धर्माऽऽसन-गतो राजा रामो राजीव-लोचनः । [५९.प्र.१-१उ ३] राज-धर्मान् अवैक्षन्(?) वै ब्राह्मणैर् नैगमैः सह ॥३॥ पुरो-धसा वसिष्ठेन ऋषिणा कश्यपेन च। [२ ४] मन्त्रिभिर व्यवहार-जैस् तथाऽन्पैर् धर्म-चाचकैः ॥४॥ नीति-जैर् नीति-मद्भिश्च राजभिः सा समा-वृता। [३ ५] सभा यथा महेन्द्रस्य वरुणस्य यमस्य च । शुशुभे राज-सिंहस्य रामस्याऽक्लिष्ट-कर्मणः ॥५॥ [४ ६] अथ रामोऽब्रवीत् तत्र लक्ष्मणं शुभ-लक्षणम् । निर-गच्छ त्वं महा-मार्ग सुमित्राऽऽनन्दवर्धन । ७] कार्याऽथिनस् तु सौमित्रे व्यापारयितुम् अर्हसि ॥६॥ [५ रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः शीघ्र-विक्रमः । ८] द्वार-देशम् उपाऽऽक्रम्य कार्पिणश् चाऽऽह्वयत् स्वयम् ॥७॥[६ न कश्-चिद् अब्रवीत् तत्र मम कार्यम् इहाऽद्य वै । ९] नाऽऽधयो व्या-धयश् चैव रामे राज्यं प्रशासति ॥८॥ [७ पक-सस्या वसु-मती सौषधि-समन्विता । १०] न बालो म्रियते देही न युवा न च मध्यमः ॥९॥ [८ धर्मेण शासते सर्व न च बाधा वि-धीयते । दृश्यते न च कार्याऽर्थी रामे राज्य प्र-शासति । [९ लक्ष्मणः प्राऽञ्जलिर् भूत्वा रामायैव न्य्-अवेदयत् ॥१०॥ [१० १२] अथ रामः प्रसन्नाऽऽत्मा सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् । १. भ, वासन्ती सा निशा प्रायान् । २. प्र-क्रमात् । ३. अरा, ल. ल. व-कर्मिणां ।४. च भव भर-नास्ति । ५. ल प्र-वै। ६. च भर म.- धर्मपाठकैः । ७. च-परमधीमिस्तथान्यैश्च । भ, भर-परमधीमी रा । ८. च भ, भर.-महाबाहो । ९. च भ, भ, व्याहतुं त्वमुपाक्रम । प्र-प्पाहमुपचक्रमे । १०. च भः भर-उपागम्य । ११. च भ, भर-तत्र । १२. रा-राज्ये १३. म च ल, लरप्र-रामायैव ।। ..

·१६] तम् एव(१) वीक्ष्य(?क्ष)माणं वे प्राऽऽक्रोशन्तं मुहुर्-मुहुः। २१८ वाल्मीकीय-रामायणम् । भूय एवं तु गच्छ' त्वं कार्यिणं प्र-विचारय ॥११॥ [११ १३] सम्यक् प्रणीतया' नीत्या नाऽधर्मो विद्यते क-चित् । तस्माद् राज-भयात् सर्वे रक्षन्ति स्म परस्-परम् ॥१२॥ [१२ १४] बाणा भुवि मया मुक्ता इह रक्षन्ति 3' प्र-जाः। तथाऽपि त्वं महा-बाहो प्रजा-रक्षण-तत्-परः ॥१३॥ [१३ १५] एवम् उक्तस्तु सौमित्रिर् निर्-जगाम नृपाऽऽलयात् । अथाऽपश्यद् द्वार-देशे श्वानं पाद-द्वये स्थितम् ॥१४॥ [१४ दृष्ट्वा तु लक्ष्मणस् तं वै पप्रच्छाऽथ स वीर्य-वान् ॥१५॥ [१५ १७] किं ते कार्य महा-भाग बेहि वि-स्रब्ध" मा चिरम् । लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयोऽभ्य्-अभाषत ॥१६॥ [१६ १८] सर्वभूत-शरण्याय रामायाऽक्लिष्ट-कर्मणे भयेष्व् अभय-दात्रे च तस्मै वक्तुं समुत्-सहे ॥१७॥ [१७ १९] एतच् छुत्वा तु वचनं सारमेयस्य लक्ष्मणः। राधवाय तदा वक्तुं प्र-विवेश नृपाऽऽलयम् ॥१८॥ [१८ २०] नि-वेद्य रामस्य पुनर् निर्-जगाम नृपाऽऽलयात् । वक्तव्यं यदि ते किंचित् तत् त्वं ब्रूहि नृ-पाय वै ॥१९॥ [१९ २१] स लक्ष्मण-वचः श्रुत्वा सारमेयोऽम्य्-अभाषत । देवाऽऽगारे नृपाऽऽगारे द्विज-वेश्मसु वै तथा । [२०पू २२] नाऽत्र योग्योऽस्मि सौमित्रे योनीनाम् अधमा त्व इयम् ॥२०॥ प्र-वेष्टुं नाऽत्र शक्ष्यामि धर्मो विग्रह-वान् नृ-पः । [२१ २३] सत्य-वादी रण-पटुः सर्व-सत्त्व-हिते रतः ॥२१॥ पाड्गुण्यस्य पदं वेता नीति-कर्ता च राघवः । [२२ १. च-एवानुगच्छ । २. च भ, भर-वर्ज-कार्याणि । ३. च भ, भ.- प्रणिहिता ४.च भर भर-इव | ५. च म भर-ये। ६. अरा, ल. लवप्र- दूर । ७. च-इयोस्थितं । ८. च भ, भर-वर्ज-°माणो | ९. च भ, भर- विक्रो । प्र-आक्रो । १०. च भ, भर-च। राल लब-°थ । ११. च भर मरा, प्र-विश्रब्धं । १२. च भभर-अवीदिदं । १३. च भ, भर-वर्ज-प्रवेशो नास्ति । १४. च भ, म.-वर्ज-प्रवेशो नात्र वक्ष्यामि । १५. च भ, भर.हि सः । ल, सर्वभूतहि । १७. च म, भर-स ।।

·उचर-काण्डम् ६२ । ४। २१९ २४] धर्म-ज्ञः सर्व-दर्शी च रामो रमयतां वरः ॥२२॥ [२३ स सोमश् च स मृत्युश् च म यमो धन-दस् तथा । २५] वाह्नः शत-क्रनुश्' चैव सूर्यो वरुण एव च ॥२३॥ २४ तस्य त्वं ब्रूहि मौमित्रे प्रजा-पालस्य राघव ।' २६] अन्-आज्ञप्तस् तु सौमित्रे प्र-वेष्टुं नोत्-सहे सभाम् ॥२४॥ [२५ आनृशंस्यान् महा-भागः प्र-विवेश महा-द्युतिः । २७] नृपाऽऽलयं प्र-विष्टस् तु लक्ष्मणो वाक्यम् अन्नवीत् ॥२५॥ [२६ श्रूयतां मम वि-ज्ञाप्यं कौसल्याऽऽनन्द-वधन । २८] यन् मयो(?मो)क्तं महा-चाहो तदाऽ(?द्-अभिनयजं(?योऽयं)वि-भो। श्वा वै तिष्ठति ते द्वारि कार्याऽर्थी समुराऽऽगतः ॥२६॥ [२७ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामो वचनम अब्रवीत् । २९] तं प्र-वेशय वै क्षिप्रं कार्याऽर्थी योऽत्र तिष्ठति ॥२७॥ [२८ इत्याचे रामायण उत्तरकाण्डे सारमेय-वाक्यं नामकषष्टितमः सर्गः ॥ ६१ ।। [वं-६३ = [ द्विषष्टितमः सर्गः ] =[दा-५६.प्र२] दृष्ट्वा द्वारि स्थितं श्वानं रामो वचनम अब्रवीत् । १] विवक्षया स्फुटं ब्रूहि सारमेय न ते भयम् ॥ १॥ [२ अथाऽपश्यत तत्र-स्थं रामं वा भिन्न-मस्तकः । २] तं तु दृष्ट्वाऽर्थ राजानं सारमेयोऽब्रवीद् वचः॥२॥ [३ राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः । ३] राजा सुप्सेपु जागति राजा पालयतें प्रजाः ॥३॥ [४ राजा नीत्यां सु-नीतायां धर्म रक्षति रक्षिता । ४] यदा न पालयेद् राजा क्षिप्रं नश्यन्ति वै प्र-जाः॥४॥६ १. भर-सर्वज्ञः । २. अतः परमधिकः पाठः-च-ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः। वैराग्यस्याथ मोक्षस्य षण्णां भग इतीरणा।। प्र-नास्ति | ३. अलर-शक्रः |४. च भ भ ल वै वरुणस्तथा। ५. प्र- नास्ति ।६. च भ, भ.-समुपस्थितः |७, च भभ.-हि ते । ८. च भ, भर- तत्र दृष्ट्वा स । ९. च भ, भर-ति । १०. च भ, भर-नश्येत । ११. लव- नास्ति ।

·२२० वाल्मीकीय-रामायणम् । राजा' कर्ता च गोप्ता च सर्वस्य जगतः पिता । ५] राजा कालो युगश् चैव राजा सर्वम् इदं जगत् ॥ ५॥ [५ ६पू] धारणाद् धर्म इत्य् आहुर् धर्मेण रञ्जयन् प्र-जाः । [ছু ७3] तस्माद् धारण इत्य उक्तः स धर्म इति निश्-चयः ॥६॥ [८उ एप राम परो धर्मो रक्षणात् प्रेत्य चेह च । [१०उ ८] न हि धर्माद् भवेत् किं-चिद् दुष्प्राऽऽपम् इति मे मतिः॥७॥[९उ दानं दया सतां पूजा व्यव-हारेषु चाऽऽर्जवम् । [१०पू ९] एष राजन् परो धर्मः फल-वान् प्रेत्य राघव ॥८॥ [९पू त्वं प्र-माणं प्र-माणानां भासि राघव सु-प्रत । १०] विदितश् चैव ते धर्मः सद्भिर् आ-चरितश् च वै ॥९॥ [११ धर्माणां त्वं परं धाम गुणानां सागरोपमः। ११] अ-ज्ञानाच् च मया राजन्न" उक्तस् त्वं राज-सत्तम । प्र-सादयामि शिरसा न त्वं क्रोदुम् इहाऽर्हसि ॥१०॥ [१२ १२] शुनः स" वचनं श्रुत्वा रामो" वाक्यम् अथाऽब्रवीत् । किं ते कार्य करोम्य अद्य ब्रहि वि-सन्धमा चिरम् ॥११॥ [१३ १३] रामस्य वचनं श्रुत्वा सारमेयोऽब्रवीद् वचः। धर्मेण राष्ट्रं विन्देत" धर्मेणैवाऽनु-पालयेत् ।।१२।। [१४ १४] धर्माच् छरण्य-तां याति राजा सर्व-भयाऽपहः । इदं विज्ञाप्यं सु-कृतं" श्रूयतां मम राघव ॥१३॥ [१५ १५] भिक्षुः सर्वाऽर्थक: कश्-चिद् ब्राह्मणाऽऽवसथेऽभवत् । तेन दत्तः प्र-हारो मे निष्कारणम् अन्-आगसः ॥१४॥ [१६ १६] एतच् श्रुत्वा तु रामेण द्वा-स्थः सम्प्रेषितस् तदा । १. अ-प्रजाका ।२.प्र-नास्ति । ३. भ,-°णाश्च विशां चैव | ४. च भर- नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-म-धारणे धर्म इत्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः। भ, भ२ प्र-तस्माद्धारयते सर्व त्रैलोक्यं सचराचर। ५. ब-मे मतिः । ६. च भाभ-नास्ति । ७. ब-नास्ति । ८. प्र-एव च । ९. च भ, भर-तु। १०.च भर भ-गुणवान् । ११. अरा ल ल ब प्र-महाराज । १२. अ राल, ल, ल, ब-मूना प्रसादयिष्यामि। १३.रा, ल, बप्र-तद् । १४. ल, प्र-राघवो वाक्यमब। १५. अरा, ल ल ब-नास्ति । १६. प्र-इदं । १७. भ, भर-वर्ज-विदितं । १८. च-नास्ति । १९. च भ. भर-तु विज्ञाप्य कृतं । ल प्र-मे विज्ञाप्य कृतं । २०. चम, भर-सिद्धस्तु | २१. च भ. भ.-थे वसन् । १. म,-धर्मवलोक्ये स परावरे ।

·उत्तर-काण्डम् ६२ । २५ । २२१ आ-नीतश् च द्वि-जस् तेन सर्वाऽर्थः सर्व-कोविदः ॥१५॥ [१७ १७] अथ द्विजर्षभस् तत्र रामं दृष्ट्वा महा-द्युतिः । किं ते राजन् मया कायं तद् ब्रहि त्वं ममाऽन्-अथ ॥१६॥ [१८ १८] एवम् उक्तस् तु वि-प्रेण रामो वचनम् अत्रवीत् । त्वया दत्तः प्र-हारोऽयं सारमेयस्य वै द्वि-ज। १९] किं ते ह्य् अप-कृतं वित्र दण्डनाऽप-हतम् त्वया ॥१७॥ [१९ क्रोधः प्राण-हरः शत्रुः क्रो मित्र-मुखो रिपुः । २०] क्रोधो ह्य् असिर् महांस तीक्ष्णः सर्व क्रोधोऽप-कर्षति ॥१८॥ [२० तपते जपते वाऽपि यच्च दानं प्र-यच्छति । २१] क्रोधेन सर्व हरति तस्मात् क्रोधं वि-वर्जयेत् ॥१९॥ [२१ इद्रियाणां प्र-दुष्टानां हयानाम् इव धावताम् । २२] कुर्वीत धृत्या सारथ्यं संहृत्येन्द्रिय-गोचराम्(?) ॥२०॥ [२२ मनमा कर्मणा वाचा चक्षुषाऽपि समा-चरन् । २३] श्रेयो लोकस्य चरते" न स द्वेष्टि न लिप्यते ॥२१॥ [२३ न तत् कुर्याद् असिस् तीक्ष्णः सो वाऽपि प्र-कोपितः। २४] अरि"वा" नित्य-सङक्रुद्धो यथाऽऽत्मा दुर्-अधिष्ठितः॥२२॥२४ विनीत-विनयस्याऽपि प्र-कृतिर् न वि-धीयते । . २५] प्र-कृति गृहमानस्य निश्चय प्र-कृतिर् ध्रुवा ॥२३।। [२५ एवम् उक्तः स विप्रो वै रामेणाऽक्लिष्ट-कर्मणा । २६] द्वि-जः सर्वाऽर्थ-सिद्धस्" तु अब्रवीन नृप-सन्निधौ ॥२४॥ [२६ मया दत्तः प्र-हारोऽस्य" क्रोधेनाऽऽविष्ट-चेतसा । २७] भिक्षाऽर्थम् अटमानेन" काले विगत-भै (१क्ष)के ॥२५॥ [२७ १. च भर भर रा, ल ल ब प्र-यसिद्धिको । २. च भर-ति । ३. च भ, भर-राम। ४. च भर-कर्मदडे । भ,-ब्रूहि दंडे' । अलर-विन दंडेनोप'। ५. च भ. भर-यतः । ६. अलर-चापि । ७. अ रा१ प्र-सर्वदानं । ल, ल, ल, ब-पर्वदान | ८. च भ, भर-दहति । ९. अरा, ल, लल ब प्र-गौरवं | भ, भर-गोचरं । १०. च भ, भर-°षा च । ११. च भ भर- वर्ज-चरेत् । १२. च भरा, ल, ल ब-यो । १३. भर-च । १४. रा लर ल, ब प्र-सर्यो । ल,-शर्यो । १५. च भ, भर-धर्ज-अर्थिने । १६. च भ, भ.- नातिसं । १७. च भ, भ-यदात्मा । १८ च मा-यः | भर-यं । १९. च भ, भ.-धुवं । २०. भ, भ, प्र-वर्ज-तु । २१. प्र-सिदिस्तु जगाद | २२.च भ, भ:-वन-रो वै|२३. प्र-टतेजसा | २४. अरा, ल, लब- मानो वै॥

·२२२ वाल्मीकीय-रामायणम् । रथ्या-स्थितस त्व् अयं वैश्वा गच्छ गच्छेति भाषितः। २८] अथ श्वानम् अ-गच्छन्तं रथ्याऽन्ने वि-षमे स्थितम् ।।२६॥ [२८ क्रोधेन महताऽऽविष्टस्' ततो दचोऽस्य राघव । २९] प्र-हारो राजराजेन्द्र शाधि माम् अप-गधिनम् । त्वया शास्तस्य राजेन्द्र नाऽस्ति मे नरकाद् भयम् ।। २७॥ [२९ ३०] अथ रामेण सं-पृष्टाः सर्व एव सभा-सदः । किं कार्यम् अस्य च ब्रूत को वा दण्डो नि-पात्यताम् । ३१] सम्यक् प्रणि-हिते दण्डे प्र-जा भवति रक्षिता ॥२८॥ [३० भृग्व-आङ्गिरस-कुत्साऽऽद्यावमिष्ठाऽऽदि-सकश्यपाः।" ३२] धर्म-पाठक-मुख्याश् च सचिवा नैगमास् तथा ।" एते चाऽन्ये च बहवः पण्डितास् तत्र सं गताः ॥२९॥ [३१ ३३] अ-वध्यो ब्राह्मणोऽदण्ड्य एवं शास्त्र-विदो विदुः। ब्रुवते" राघवं सर्वे राज-धनेष्व् अधि-ष्ठिताः ॥३०॥[३२ ३४] अथ ते मुनयः सर्वे रामम् एवाऽब्रुवंस् तदा । [३३ राजा शास्ता हि सर्वस्य" वं विशेषेण राघव । ३५] त्रैलोक्यस्य भवेच छास्ता देवो विष्णुः सनातनः ॥३१॥ [३४ एवम् उक्त तु तैः सर्वैः श्वा वचनम् अब्रवीत् । [३५ ३६] यदि तुष्टोऽसि में" राम" यदि देयो वरो मम ॥३२॥ प्रति-ज्ञातं त्वया वीर किं करोमीऽति में" श्रुतम् । [३६ ३७] प्र-यच्छ ब्राह्मणस्याऽस्य कौलपत्य नराऽधिप । कालिञ्जरे महा-राज कौलपत्यं प्र-दीयताम् ॥३३॥ [३७ ३८] एतच छुत्वा तु रामेण कौलपत्येऽभि-पेचितः । प्र-ययौ ब्राह्मणो हृष्टो गज-स्कन्धेन सोऽचितः ॥३४॥ [३८ ३९] अथ ते राम-सचिवाः स्मयमाना" वचोऽब्रुवन् । १. अ लर-स्वयं | २. च भ, भर-स्त्रेण ग° । ३. अल--वर्ज-क्षुधया- वि° । ४. च भ भ रा, ल, ब प्र-शासति । ५. च भ.राल, प्र-माणाद् । ६. अ लर-नास्ति । ७. रा, ब प्र-ते पृष्टा. 1 ८. लब प्र-महर्षयः । ९. रा- नास्ति । १०. अ-वर्ज-गि । ११. च भ, भर-छात्रिस। १२. रा-नास्ति । १३. भ-पालक ११४. च-जुवन्तु । भ,-ऊचुस्ते । १५. भर-नास्ति-1 १६. अ रा, ल ल ख-शास्ति हि| प्र-प्रशास्ति । १७. प्र-सवं हि । १८. लव-वर्ज-उक्तास् । १९. अरा, ल ल ब-वै । २०. च भ, भर-देव | २१. अचरा ल२ ब- वै। भ भर-नः | ल-च १२२ च भर भर-वर्ज-यते । २३. भर-स्तूय ॥ वै ·उत्तर-काण्डम् । ६२ । ४६ । २२३ वरोऽयं दत्न एतस्य नाऽयं शापो महा-धुने ॥३५॥ [३९ ४०] एवम् उक्तस तु सचिवै रामो वचनम अब्रवीत् । न यूयं गति-तत्त्वज्ञाः श्वा 4 जानाति कारणम् ॥३६॥ [४० ४१] अथ पृष्टस् तु रामेण सारमेयोऽब्रवीद् इदम् । अहं कुल-पतिस् तत्र ह्य' आसं शिष्टाऽन्न-भोजनः ॥३७॥ [४१ ४२] देव-द्विजाति-पूजायाँ दासी-दासेपु राघव । संवि-भागी शुभ-रतिर देव-द्रव्यस्य रक्षिता ॥३८॥ [४२ ४३] वि-नीतः शील-सम्पन्नः सर्व-सत्व-हिते रतः । सोऽहं प्राप्त इमां घोराम् अव-स्थाम् अधमां गतिम् ॥३९॥ [४३ ४४] एष क्रोधाऽन्वितो विप्रस् त्यक्त-धर्मोऽहिते रतः । क्रूरो नृ-शंसः परुषोऽविद्वान् मानी न धार्मिकः ॥४०॥ [४४ ४५] कुलानि पातयत्य् एवं सप्त सप्त च राघव । तस्मात् सर्वास्त्र अव-स्थासु कौ उपत्यं न कारयेत् ॥४१॥ [४५ ४६] य" इच्छेन्" नरकं नेतु स-पुत्र-पशु-बान्धवः । देवेष्व अधि-कृतः स स्याद् गोष्ठ-गो-ब्राह्मणेषु च ॥४२॥[४६ ४७] ब्रह्म-स्वं देव-द्रव्यं च स्त्रीणां बाल-धनं च यत् । दत्तं हरति यो राजन्" इष्टैः स ह वि-नश्यति ॥४३॥ [४७ ४८] ब्राह्मण-द्रव्यम् आ-दत्ते देवानां चैव राघव । ४९पू] सद्यः पतति वै घोरे नरके वीचि-संज्ञिते ॥४४॥ [४८ N] मनसाऽपि हि देव-स्वं ब्रह्म-स्वं वा हिनस्ति यः । ४९७] निर्-अयान निर्-अयं चैव पतते स नराऽधमः ॥४५॥ [४९ एतच् छ्रुत्वा तु रामो वै विस्मयोत्फुल्ल-लोचनः । ५०] श्वाऽप्य"अगच्छन् महा-तेजा यत एवाऽऽगतस्ततः॥४६॥[५० १. च भ.-महामते । भ-महामुने। २. भर-वचः। ३. अरा, ल, ल, ल, ब प्र-आसं । ४. च मर-मिष्टा । ५. च भर भर-वर्ज-तिभृत्यांश । ६. भर भर-वर्ज-शुभगतिर | ७. अ भ.-सर्वतस्व । ८. ल ब-नास्ति । ९. च भ. भ.- ऽहिते । १०. च भ, भ.-वर्ज-पातयामास | ११. च भा- यम् | १२. अ ल.-इत्थं । १३. च भ-वर्ज-गन्तुं । १४. च भव-न्धवं । १५. च भ,-तं देवेषु नियुजीत गोषु च मा | १६. भर-नास्ति । १७. भर-नास्ति । १८. च भ, भर-मोहाद् । १९. भर-ज्ञिके । २०. च भ, भर-वर्ज-धिप । २१. च भ. भर-राधवः । २२. च भव भर-वापि गत्वा ।।

·वाल्मीकीय-रामायणम् । मनस्वी पूर्व-जात्यां' च साम्प्रतं जाति-दूषितः । ५१] वाराणस्यां महा-भागः प्रायं चोपाऽविशत् तदा ॥४७॥ [५१ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे सारमेय-ब्राह्मण-संवादो नाम द्विषष्टितमः सर्गः ॥६॥ [वं-६४] = [त्रिषष्टितमः सर्गः ] = [दा-५६,प्र.३] अथ तस्मिन् वनोद्देशे रम्ये पादप-शोभिते । १] नदो-कीर्णे गिरि-बरे... कोकिला-शत-कूजिते ॥१॥ [१ N] नानापक्षिवरोदुष्टे नाना-मृग-समाकुले । [N सिंह-व्याघ्र-समाकीणें नाना-द्विप-शताऽऽवृते । २] गृध्रोलूको प्रचसतो बहून् वष-गणान् अपि ॥२॥ [२ अथोलूकस्य भवनं . गृध्रः पाप-विनिश्चयः । ३] ममेदम् इति कृत्वाऽसौ कलहं तेन चाऽकरोत् ॥३॥ [३ राजा सर्वस्य लोकस्य रामो राजीव-लोचनः। ४] तं प्र-पद्यावहे शीघ्रं कस्यैतद्" भवन" महत् ॥ ४॥ [४ रामं प्र-पद्य तौ शीघ्र कलि-व्याकुल-चेतसौ । ६] तौ परस्पर-विद्वेषात् स्पृशतश् चरणौ तदा ॥५॥ [६ अथ गृद्धो नरेन्द्रं तु" दृष्ट्वा वचनम अब्रवीत् । ७] सुराणाम् अ-सुराणां त्वं प्र-माणं च मतो मम ॥६॥ [७ बृहस्पतेश्च शुक्राच च त्वं वि-शिष्टों महा-धुते । ८] पराऽवर-ज्ञो भूतानां कान्त्या" चन्द्र इवाऽपरः ॥७॥ [८ १. भ, जातिमात्रश्च जातिमात्रोपतोषितः । अल.-"जात्यां वै सां° १२. च भर भर-महातेजाः १३. च भ-वरप्रदानो। ४. च भर-वर्ज-नदाकीर्णे। ५. च- वर्ज-तमण्डिते । ६. म, भ.- क्षिरवोद्भुष्टे । ७. च-नास्ति । ८. च-द्विज- समाहिते । भ-द्विजसमाकुले । ९. भ, भर-वर्ज-बहुव । १०. च-ममैतद् । ११. च प्र-वाक° । १२. भ,-वर्ज-स सर्वलो । १३. अरा, ल, लब प्र- नास्ति । १४. भल,-भवेत् । १५. अतः परमधिकः पाठः-च भ, भर ल, गृध्रो- लूको तु पश्येतां जातकोपौ घमर्षणौ। १६. भ-तं । १७. च-वं प्रधानोसि मतो मम | भ-हि स्वं प्रधानतमो मतः । ल,-च त्वं प्रमाणं म° । १८. अरा, लब प्र-विश्व शुक्रा त्वं वसिष्ठो। १९. च-परापरज्ञो लोकानां । २०. अल- अत आरभ्य ९-मश्लोकस्य ३-यपादं यावास्ति।

·उत्तर-काण्डम् ६३ । १८। २२५ दुर्-निरीक्ष्यो यथा सूर्यो हिमांश चैव' गौरवे । ९] मागरश्चाऽसि गाम्भीर्य लोक-पालो' यमों' ह्य् असि॥८॥ [९ क्षान्त्या धरण्या तुल्योऽसि शीघ्रत्त्वे ह्य् अनिलोपमः। १०] गुरुस् त्वं सत्त्व-सम्पन्नः कीर्ति-युक्तश्च राघव ॥ ९॥ [१० अमर्षी दुर्-जयो जेता सर्वाऽस्त्र-विधि-पार-गः ११] शृणु त्वं मम वै राम वि-ज्ञाप्यं नर-पुङ्गव ॥१०॥ [११ ममाऽऽलयं पूर्व-कृतं वाहु-वीर्येण राघव । १२] उलूको हरते राजन्न् अत्र त्वं त्रातुम् अर्हसि ॥११॥ [१२ एवम् उक्ते तु गृध्रेण उलूको वाक्यम् अब्रवीत् । [१३ १३] सोमाच्छत-क्रतोः सूर्याद् धन-दाद् वा यमात् तथा॥१२॥ जायते वै नृ-पो राम किं-चिद् भवति मानुषः । १४] त्वं तु सर्व-मयो देवो नारायण इवाऽपरः ॥१३॥ [१४ या च ते सौम्य-ता राजन् सम्यक् प्रणि-हिता वि-भो । १५] सम्यक्च करुणाऽऽविष्टस् तेन सोमाऽङ्ग-जो भवान् ॥१४॥[१५ कोशे दण्डे प्रजानाथ दाने पाप-भयाऽपहः । १६] दाता भोक्ता प्र-हर्ता च" तेनेन्द्र इव नो भवान् ॥१५॥[१६ अ-धृष्यः" सर्व-भूतेषु तेजसा चाऽनलोपमः । १७] अभीक्ष्णं तपसे पापांस् तेन भास्कर-सनिमः ॥१६॥ [१७ साक्षाद् वित्तेश-तुल्योऽसि छ अथवा धनदाऽधिकः । १८] वित्ते" यत्ता म-पद्मा" श्रीर् नित्यं ते राज-सत्तम ॥१७।। [१८ धन-दस्य च कोपेन धन-दस् तेन नो भवान् । १९] समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥१८॥ [१९ १. च भर रा, प्र-वानिव । २. भ. ल, लब-समुद्रशापि । ३. भ, भर ल ल ब-लसमो । ४. भ,-धरित्र्या । ५. भ. ब- लो यथा । ६. भर ल ल3- सर्वभूतानां । ७. भ.-कीर्त्या यु° । अभ, लर-युक्तोऽसि । ८. भ.-राजस्तत्र । ९. च-वरुणात् । १०. भ.-सर्वदेवमयस्त्वं तु । ११. भर- स सम्यक् चरसि त्वं वै तेन सोमसमो भवान् । १२. च-हासि गोहासि । भ- प्रहर्ता गोसासि । १३. भ, माहेन्द्र । १४. भतः परमधिकः पाठः-भ-साक्षाद्धि- तेशतुल्योपि ह्यथवा धनदाधिपः | विर्यस्मात्सपमा श्रीनित्यं ते राज- सत्तम । रा, लब प्र-नास्ति । १५. च भर भर-वर्ज-अदृश्यः | १६. अ- भत आरभ्य १८-शोकस्य ३-यपादं यावास्ति | भ, स्थावरेषु चरेषु च | १७. भर ल, ल-खं राम भास्करः । १८. टि० 'विचाऽऽयत्ता सर्वा' इति शोधः। १९. भ. लप्र-तु कोशेन धनदा तात ॥

·२२६ वाल्मीकीय-रामायणम् । शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः सम-तां याति राघव । २०] धर्मेण शासनं दिव्यं व्यवहार-विधि-क्रमात् ॥१९॥ [२० यस्य रुष्यसि वै राम मृत्युस् तस्याऽमि-धावति । २१] गीयसे तेन वै राजन्' यम इत्य उरु-विक्रमः ॥२०॥ [२१ यश् चैप' मानुषो भावो' भवतो' नृप-सत्तम । २२] आनृशंस्य-परो राजा सर्वेषु कृपयाऽन्व्-इतः ॥२१॥ [२२ दुर-बलस्य त्व् अ-नाथस्य राजा भवति वै बलम् । २३] अ-चक्षुषों भवेच् चक्षुर् अ-गतेश् च गतिर् भवेत् ॥२२॥ [२३ अस्माकम् अपि नाथस् त्वं श्रूयतां मम धार्मिक । २४] ममाऽऽलय-प्रविष्टोऽयं गृध्रो मा" बाधते नृप ॥२३॥ वं हि देव-मनुष्येषु शास्ता हि नर-पुङ्गव । [२४ २५] एतच् छुत्वा तु वै राजा सचिवान् आऽह्वयत् स्वयम् ॥२४॥ [२५ धृष्टिर्" जयन्तो वि-जयः सिद्धाऽर्थो" राष्ट्र-वर्धनः । २६] अ-शोको" धर्म-पालश् च सु-मन्तश् च महा-चलः ॥२५॥[२६ एते रामस्य सचिवा राज्ञो दश-रथस्य च । २७] नीति-युक्ता महाऽऽत्मानः सर्व-शास्त्र-विशारदाः । ही-मन्तश् च कुलीनाश् च नये मन्त्रे च कोविदाः॥२६॥ [२७ २८] तान् धी-मतः स धर्माऽऽत्मा पुष्पकाद् अव-रुह्य च ।" गृध्रोलूक-विवाद तं पृच्छति स्म रघूत्तमः ॥२७॥ [२८ २९] कति वर्षाणि वै गृध्र त्वयेदं नि-लयं कृतम् । एतन्" मे कारणं ब्रूहि यदि जानासि तत्व-तः ॥२८॥ [२९ ३०] एतच् छुत्वा तु वे गृध्रोबमा" राघवं स तम् । [३० १. च भ,-रे वि° | भ, रा, ल-°षि क° । २. च-तस्य हि धा। ३. च-राम | ४. अलर-अथ उत्तरवि | च-यम इत्यतिवि° । ५. अ च रा, लर-चैव । ६. भ, भर रा, ल ब प्र-वो भवते | ल,-वपरो भावो । ७. च भर-राजन् सत्वेषु । ८. च भव-वर्ज-°षां। ९. च-स्वं । १०. चम-एस्तु । ११. अच ल.-'यं । १२. च-पुनः । १३. च भर १४. भ२ ललरा, ब-सृष्टिर । १५. च भ, वर्ज-सुराष्ट्रो । १६. च भ- वर्ज-मकोपो।१७.भ-तु। १८.मर-सुमंत्रश् | भर-सुमन्तुश् | १९. च-तु । २०. अ-नास्ति |२१. भर घूद्वहः । २२. भव-इद । २३. भ-गृध्र थे । २४. प्र- ततो। २५. च-भाषते । २६. म-वचः । भररा लब प्र-स्मतं ॥ -वै - 1 ·उत्तर-काण्डम् ६३ । ३७ । २२७ इयं वसु-मती गम मनुष्यैः परि-तो' यदा। ३१] उत्यितैर् आ-वृता सर्वा तदा-प्रभृति मे गृहम् ॥२९॥ [३१ उलूकस् त्व् अब्रवीद् रामं पाद-पैर् उप-शोभिता'। ३२] यदेयं पृथिवी राजंस तदा-प्रभृति में गृहम् । [३२ एतच छुत्वा तु मैं रामः सभा-सद उवाच ह ॥३०॥ [३३ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा बृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नों यत्र नं सत्यम् अस्ति ३३]] न' तत् सत्यं यच् छलेनाऽनु-विद्धम् ॥३१॥ [३४ ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायन्त आसते । [३५पू ३४] सहस्रं वारुणान् पाशान् वि-मुञ्चन्त त आत्मनि !॥३२॥ (३६उ नेषां संवत्सरे पूर्ण पाश एकः प्र-मुच्यते" ३५] तस्मात् सत्यं प्र-वक्तव्यं जानता सत्यम् अञ्जसा ॥३३॥ [३७ एतच्छुत्वा तु सचिवा रामम् एवाऽब्रुवस् तदा । ३६] उलूकः शोभने राजन् न तु गृध्रो महा-मते" ॥३४॥ [३८ त्वं प्र-माणं महा-राज राजा हि परमा गतिः । ३७] राज-मूलाः प्र-जाः सर्वा राजा धर्मः सनातनः ॥३५॥ [३९ शास्ता राजा नृणां येषां न ते गच्छन्ति दुर्-गतिम् । ३८] वैवस्वतेन मुक्तास् ते" भवन्ति पुरुषोत्तम ॥३६॥ [४० सचिवानां वचः श्रुत्वा रामो वचनम अब्रवीत् । ३९] श्रृयताम् अभि-धास्यामि पुराणे यद् उदाहृतम् ॥३७॥ [४१ १. अ भर रा, ल ल ल ब-आवृता यदा । भर-रुखबाहुभिः । २. च म, प्र-वर्ज-शोभिता सबैस । ३. अरा, ल, ललि, ब-न देशैल्पशो। शैलेश्च शो | ४. अ च भर रा, लर-वै। ५. भ,-रामो वै वानुवाच सभासदः। ६. च-वर्ज-नासौ धौ । ७. भरसत्यं न चास्ति । ८. च-सत्यं न तद्य- च्छलमभ्युपैति । ९. अतः परमधिकः पाठः-च-वर्ज-यथाप्राप्तं न जुषते सर्वे तेऽनृतवादिनः । भ, ल, जाननविब्रुवन्प्रश्नान्कामाक्रोधाद्याचथा। १०. अभ२ प्र-न्ते तु भा' | च- तोह चात्मनि । ११. भा-विमु । १२. च- सत्येन व°। १३. भ-एवं| १४. भर-शुध्यते । १५. अ म, रा, लर लब- महीपते । ल,-महीतले । १६. च-नृणां नृपो । १७. भर-च । १८. भा- 'त्तमा॥

·२२८ वाल्मीकीय-रामायणम् । द्यौः स-चन्द्राऽक-नक्षत्रा स-पर्वत-महावना । ४०] सलिलाऽर्णव-सम्भूतं त्रैलोक्यं स-चराऽचरम् ॥३८॥ एक' एव यदा ह्य् आसीद् युक्तो मेरुर् इवाऽपरः । [४२ ४१] पुनर भूः सह लक्ष्म्या चविष्णोर् जठरम् आ-स्थिता ॥३९॥ तां नि-गृह्य महा-तेजाः प्र-विष्टः सलिलाऽर्णवम् । ४२] सुष्वाप देवः सर्वाऽऽत्मा बहून् वर्ष-गणान् अपि ॥४०॥ [४३ विष्णौ सुप्ते तदा ब्रह्मा विवेश जठरं ततः । [४४ ४३] रुद्ध-स्रोतं तु तं ज्ञात्वा महा-योगी समाऽविशत् ॥४१॥ नाभ्यां विष्णोः समुत्-पन्नः पद्मो हेम-विभूषितः । [४५ ४४] स तु निर्-गत्य वै ब्रह्मा योगी भूत्वा महा-प्रभुः ॥४२॥ सिसक्षुः पृथिवीं वायु पर्वतांश् च मही-रुहान् । [४६ ४५] तद्-अन्तराः प्र-जाः सर्वा मानुष्याः स-सरीसृपाः। जरायु-जाऽण्ड-जाः सर्वाः ससर्ज स" महा-तपाः॥४३॥[४७ ४६] विष्णोः" कर्णमलोत्पन्नः' कैटभो मधुना सह । दानवौ तौ महा-वीयौँ घोर-रूपौ दुरा-सदौ ॥४४॥ [४८ ४७] दृष्ट्वा प्रजा-पति" तौ तु क्रोधाऽऽविष्टौ बभूवतुः । वेगेन महता तौ तु स्वयं-भुवम् अधावताम् ॥ ४५॥[४९ ४८] दृष्ट्वा स्वयं-भुवा मुक्तो रावो वै विकृतस् तदा । तेन शब्देन सम्प्राऽऽप्तो हरो वै हरिणा सह ॥४६॥ [५० ४९] अर्धचन्द्र-प्रहारेण" सूदिती मधु-कैटभौ । मेदसा प्लाविता सर्वा पृथिवी च" समन्त-तः॥४७॥ [५१ ५०] भूयो वि-शोधिता तेन हरिणा लोक-धारिणा । शुद्धा वै मेदिनीं तां तु वृक्षैः सर्वाम् अपूरयत् । ५१] ओषध्यः सर्व-सस्यानि निष्-पद्यन्ते पृथग-विधाः ॥४८॥ [५२ १.भ.-'हार्णवा। २. भ.- सम्पूर्णा । ३ च भ,-वर्ज-एक । ४. च भर-वर्ज-युक्तं । ५. च-वर्ज-इवाम्बरं । ६. भ, सहितो लक्ष्म्या | ७. च भ,- मात्मनः । ८. च-तस्मिन्सुप्ते महाभागे । ९. च भर-वर्ज-प्रति । १०. च भर- निर्गम्य । ११. च भर-वर्ज-समन्वितः । १२. च-वर्ज-मानुपांश्च सरीसृपान् । १३. भर-सर्वे ऋषयश्च । १४. राम-नास्ति । १५. च भर-तस्य गानम | १६. अ ल.- वीरौ । १७. रा-वर्ज-तिर् | १८. भ,-तं । १९. अतः परमधिकः पाठः-च भ, वर्ज-धावमानौ समालोक्य रावो मुक्तः स्वयम्भुवा। २०. भ,-अथ चक्र' । २१. भ-वै। २२. च-नास्ति । २३. भा-विशुद्धां ॥ - ·उत्तर-काण्डम् ६३ । ५८। २२० मेदो-गन्धात् तु धरणी मेदिनीऽत्य अभि-संज्ञिता । ५२] तस्मान् न गृध्रस्य गृहम् उलूकस्येति मे मतिः॥४९॥ [५३ तस्माद् गृध्रस् तु दण्ड्योऽयं पाप-कर्मा पराऽऽलये। ५३] पीडां करोति पापाऽऽत्मा दुर्-विनीतो महान् अयम् ॥५०॥ [५४ अथाऽशरीरिणी वाणी अन्तरिक्षाद् अभाषत । ५४] मा वधी राम गृधं त्वं पूर्व-दग्धं तपो-बलात् ॥५१॥ [५५ काल-गौतम-दग्धोऽयं प्रजा-नाथो नरेश्वरः । ५५] ब्रह्म-दत्तेति नामैष शूरः सत्य-व्रतः शुचिः ॥५२॥ [५६ गृहम् आ-गत्य विप्रोऽस्य॑ भोजनं प्रत्य्-अमागंत । ५६] साऽयं वर्ष-शतं चैव भुक्तवान् नृप-सत्तम ॥५३॥ [५७ ब्रह्म-दत्तस् तु वै तस्य पाद्यम् अयं स्वयं नृपः । ५७] हार्देनैवाऽकरोत् तस्य भोजनाऽथ महा-धुते(१:) । मांस-पेश्य् अभवत् तत्र ह्य आ-हारे तु महाऽऽत्मनः ॥५४॥ [५८ ५८] अय क्रुद्धेन मुनिना शापो दचोऽस्य" दारुणः। गृध्र-त्व गच्छ"वै राजन् मांसाऽदोऽस्य अथाऽप्रवीत् ॥५५॥[५९ ५९] प्र-सादं कुरु धर्म-ज्ञ अ-ज्ञानान् मे महा-यशः। शापस्याऽन्तो महा-भाग क्रियतां वै ममाऽन्-अघ ॥५६॥ [६० ६०] तद् अज्ञान्-कृतं मत्वा राजानं मुनिर् अब्रवीत् । उत्-पत्स्यति कुले राजा रामो नाम महा-यशाः ॥५७॥ [६१ ६१] इक्ष्वाकूणां महा-भागो रामो राजीव-लोचनः। तेन स्पृष्टो वि-शापस् त्वं भविता नृप-सत्तम ।।५८॥ [६२ ६२] स्पृष्टो रामेण तच् छ्रुत्वा नरेन्द्रः पृथिवी-पतिः । गृध्र-त्वं त्यज्य राजा वै दिव्य-स्रग्-अनुलेपनः । १.भ,-स्य तु।२.च-वै पापो हत्वा परालयं ।३.अतः परमधिकः पाठः-च- वर्ज-एवं चिन्तयमानस्य रामस्य सुमहात्मनः। ४. च-वन्तरिक्षाप्रबोधिनी। भा-स्वंतरिक्षप्रबोधिनी । ५. च भव-वर्ज-धने | ६. च-गृहं स्वस्य गवो विनो। भ-गृहागवस्य विप्रस्य । ७.च भ,-वर्ज-राम स° । ८. च-हार्द चैवा १९. रा, लर ल-नार्थे । १०. च-महामतिः । ११.भ, ल ल ब-दत्तो महात्मनः। १२. अ-नास्ति | १३. च-गृध्रस्त्वं भव । १४. रा, ल प्र- दोथवाब्रवीत् । १५. च भरा ल-शाः | १६. अ भरलरप्र-नास्ति| १७. च-नरपुङ्गव भाभ, राप्र-नरस'।१८.भ-दिव्यगन्धानु०॥

·२३० वाल्मीकीय-रामायणम् । ६३] पुरुषो दिव्य-रूपोऽभूदु बभाषे तं नराऽधिपम् ॥५९॥ [६३ साधु राघव धर्म-ज्ञ त्वत्-प्रसादाद् अहं वि-भो। ६४] वि-मुक्तो नरकाद् राम शापस्याऽन्तः कृतस् त्वया ॥६०॥ [६४ इस्या रामायण उत्तर-काण्डे गृध्रोलूक-संवादो नाम त्रिषष्टितमः सर्गः ॥ ६३।। [वं-६५] = [चतुःषष्टितमः सर्गः] =[दा-६० ] द्वाः-स्थः प्राऽऽह ततो राजन् द्वारि तिष्ठन्ति तापसाः। [३उ १] भार्गवं च्यवनं नाम पुरस-कृत्य महर्षयः ॥ १॥ दर्शनं ते" महा-राज काङ्क्षन्त्य एते" महर्षयः । २] त्वरमाणा नर-व्याघ्र यमुना-तीरचासिनः ॥२॥ [४ स"तु" तद् वचनं श्रुत्वा रामः प्रोवाच स त्वरम् । ३] प्र-वेश्यन्तां महाऽऽत्मानो भार्गव-प्र-मुखा द्वि-जाः ॥३॥ [५ रामस्याऽऽज्ञा पुरस्-कृत्य द्वाः-स्थो मूनि कृताऽञ्जलिः ।" ४] प्र-वेशयामास ततस् तापसान् धर्म-चारिणः ॥ ४॥[६ शान्तं सम्-अधिकं लक्ष्म्या दीप्यमानं स्व-तेजसा । ५] प्र-विष्टा राज-भवनं तापसास् ते महा-व्रताः ॥५॥ [७ सं-हिताः पूर्ण-कलशैस् तीर्थीयम् उदकं शुचि ।" ६] गृहीत्वा फल-मूलं च रामस्याऽभ्या-हरन्" बहु ॥६॥ [८ प्रति-गृह्य च" तत् सर्व रामः प्रीति-पुरस्कृतम् । १.भ,-नरोत्तमं । २. च-नास्ति । ३. च-प्रभो । ४. च-अस्माच्|५. ल- नास्स्यत्र सर्गसमाप्तिः । ६. इतः पूर्वमधिकः पाठः-च-ततः प्रभाते विमले कृत्वा पौर्वाहिकी क्रियाम् । अभ्यधावत काकुत्स्थः पौरकाण्यवेक्षितुम् ।। च भ, भल-ततः । ७. च-निवेदितं । भ, भर-प्रणिहिता | ८. भ,-द्वारे । ९. भ, भर-भागवख्यवनौ ते तु | १०. च भरभर-महामुनी । ११. च ल-तव राजेन्द्र । ११.भ, भ.-कांक्षतो वै।ल,ल-नोदयन्ति । १३. रा, ल-समाहिताः । १४. अल-नास्ति | १५. ल -तस्य । १६.भ, भर रा, ल ल ब-सस्मितं । १७. चम, भर-ततःप्रवेशयामास स समस्तांस्तु तापसान् । १८. च म, भ,- वर्ज-तत्र । १९. च-प्रविश्य राममद्राक्षुस्तापसाः सुसमाहिताः । भर भर- नास्ति । २०. व भ, भ.-ते द्विजाः कलसैस्तोयं नानातीर्थोवृतं शुचि । २१. च भर भर-रामाव समुपाहरन् । २२. च-महर्षाणां भि, भ.-महर्षेिभ्यः । २३. च- "मःप्रोतः समाधिना | भ, भर-प्रीतिमान्वै स राधवः ।।

·एव महर्षयः। उत्तर-काण्डम् ६४ ॥ १६ ॥ २३१ ७] तीर्थोदकानि सर्वाणि' तथा मूल-फलानि च ॥७॥ [९ उवाच स महा-बाहुः सर्वान् एव महा-मुनीन् । ८] इमान्य आसन-मुख्यानि यथाऽहम् उप-विश्यताम् ॥ ८॥ [१० रामस्य भाषितं श्रुत्वा सर्व ९] वृसीपु' रुचिराऽन्तासु' नि-पदुः काञ्चनीषु ने ॥ ९॥ [११ उप-विष्टान् महा-भागान् दृष्ट्वा पर-पुरं-जयः। १०] प्र-यतःप्राऽञ्जलिर् भूत्वा राघवो वाक्यम् अत्रवीत् ॥१०॥ [१२ किम् आगमन-कार्य वः किं करोमि तपो-धनाः । ११] आ-ज्ञाप्योऽहं तपः-सिद्धैः सर्व-काम-पुरःसरः ॥११॥ [१३ इदं राज्यं च सकलं जीवितं च हृदि स्थितम् । १२] सर्वम् एतद् द्विजाऽयं मे सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः ॥१२॥ [१४ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा साधु-वादो महान् अभूत् । १३] ऋषीणाम् उग्र-तपसां यमुना-तीर-वासिनाम् ॥१३॥ [१५ ऊचुश् चैव महाऽऽत्मानः प्र-हर्षण" समन्व-इताः । १४] उप-पन्नं नर-व्याघ्र त्वय्य एवं भुवि नाऽन्य-तः ॥१४॥ [१६ बहवः पार्थिवा राजन्न् अति-क्रान्ता महा-बलाः । १५] आ-श्रुत्वा" नाऽभ्य-अरोहन्त प्रति-ज्ञां कार्य-गौरवात् ॥१५॥[१७ त्वया पुनः सद-पुरुषेण दुर्-चह वचः प्रति-ज्ञातम् अ-चिन्त्य-विक्रम । करिष्यसे तद् घि" तथा न सं-शयो मुनीन् भवान् पालयिता महा-भयात् ॥१६॥ [१८ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे ऋषिदर्शन नाम चतुःषष्टितमः सर्गः ॥ ६ ॥ १. म भर-पुण्यानि फलमूलमथापि | २. भर-च । ३. च मा भर- विनीतात्मा सर्वास्तानृषिसत्तमान् । ४. अच भ, भर-वृषीषु । ५. च-हविराभासु । भा-विधिवज्जाता। ६. च भ, भर-काशनीषु समाविशन् । ७. च भ, भर-नकृत्यं । ८. च-सानुजः करवाणि किं । भभर-करवाणि समाहितः । ९. च भ, मर- वर्ज-यतः सिद्धयै । १०. च-सर्वथा किंकरः सदा । भ, भर-सर्वदा सर्वदः सुखं । ११. भर भर-एतत्तु । १२. च-मुनीनां । १३. ब-मुनीनां ती । १४. अ राम ल, ल, लवप्र-हर्षेण परमान्विताः । भ, भर-हर्षेण च स° | १५. भ, भर- एवैतस्कुलोपमं । १६. च-ते श्रुस्वा भ, ल, प्र-अश्रुस्वा । रा, ल, लब-अश्रुता। १७. च-नेह रोचन्ते । १८. च-दुर्वरं। १९. च भ, भ.-तब२०. अलर ल3 प्र-मुनीन्भवान्मानयिता महानयात् । च-महाभयास्त्रातुमृषीस्स्वमर्हसि । भ, भर- मुनीस्ततः पालयतां भयातदा ॥ - ·[वं-६६,६७ ] = [पञ्चषष्टितमः सर्गः ] = [दा-६१,६२] अवत्स्व एवं तदा तेषु काकुत्स्थो वाक्यम् अब्रवीत् । १] किं कार्यं ब्रूत मुनयो भयं तावद् अपैतु वः ॥१॥ [१ तथा ब्रुवति काकुत्स्थे भागवो वाक्यम् अब्रवीत् । २] भयं नः शृणु यन्-मूलं देशस्य च नरेश्वर ॥२॥ [२ पुरा' कृत-युगे राम दैतेयः सु-महान् अभूत् । ३] श्रेष्ठः कुम्भीनसी-भर्ता' मधुर् नाम महाऽसुरः ॥३॥ [३ ब्रह्म-ज्ञश्च कृत-ज्ञश् च बुद्धया च परि-निष्ठितः । ४] सुरैश् च परमोदारैः प्रीतिस् तस्याऽतुलाऽभवत् ॥४॥ [४ स मधुर् वीर्य-सम्पन्नो धर्म परमम् आप्तवान् । [५पू ५] बहु-मानाच् च रुद्रेण दत्तस् तस्याऽद्भुतो वरः ॥५॥ [६उ शूलाच छूलं विनिष्-कृष्य" महा-वीर्य महा-प्रभम् । ६] दत्त्वा स मधुने प्रीतो" वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥६॥ [७ तवाऽयम् अ-तुलो धर्मो मत्-प्रसाद-करः शुभः । ७] येन प्रीतस् तवाऽरिघ्नं ददाम्य आ-युधम् उत्-तमम् ॥७॥ [८ यावत् सुरैश् च विप्रैश् च न वि-रोध" करिष्यसि । ८] तावच्छूलं तवैतत् स्याद् अन्यथा नाशम् एष्यति ॥८॥ [९ अभि-यास्यति यश् च त्वां युधि" योद्धु महाऽसुर । ९] तं शूलं भस्म-सात्-कृत्वा पुनर् एष्यति ते करम् ॥ ९॥ [१० एवं शूलं समा-साद्य भूय एवं महाऽसुरः ।" १०] प्रणि-पत्य महा-देवं वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥१०॥ [११ १. च-किं भयं ब्रूत भवतामहं नाशयिष्यामि तत् | च भ, भ२ ल,-वर्ज- नास्ति J२. च-इति । ३. च-च नरोत्तम | भ, भर-नगरस्य च | ४. च भ भर-पूर्व । ५. च-हिरण्यकशिपोर्नप्ता । म भर-प्रभुः परमधर्मात्मा । ६. च भ, भर-ब्रह्मण्यश्च वदान्यश् । ७. च भर-सुसमाहितः । ८. च भ, भर-अस्याभ' । ९. च भ, भर-धर्मे च परिनिष्ठितः । १०. भ, भर-दत्तोऽस्य परमो वरः। ल, लर लबप्र-स्यागुतोपमः। ११. अल, लब प्र-कम्य । १२. च-महा- बलं । १३. च-ददौ महात्मा सुप्रीतो । भ, भर-ददौ महात्माप्रीतामा | १४. च- विरुध्येगवान्भुवि । १५. अल-एष्यसि | १६. अभ लर-यदि । १७. च- यश्च स्वाममियुजीत युद्धाय विगतज्वरः। रानास्ति । १८. च-नूनं । भर भर- आयु । १९. रा, ब-नास्ति । २०. च भ, भ.-वरं लब्ध्वा स्मयमानो | २१, च- महात्मनः ॥२२. ब-नास्ति । २३. प्र-नास्ति ।

·उत्तर-काण्डम् ६५ । २० २३३ भगवन् मम वंशस्य शूलम् एतद् अन्-उत्चमम् । ११] भवेद् धि' सततं देव वराणाम् ईश्वरो ह्य असि ॥११॥ [१२ ब्रुवाणं तं मधु देवः सर्व-भूत-पतिर् भवः । १२] प्रत्य-उवाच महा-भाग नैतद् एवं भविष्यति ॥१२॥ [१३ मा ते भूद् वि-फला वाणी मत्-प्रसादात् कृताऽसुर। १३] भवतः पुत्र एकस्मिन् शूलम् एतद् भविष्यति ॥१३॥ [१४ यावत् कर-स्थं तच्छूलं भविष्यति सुतस्य ते । १४] अ-वध्यः सर्व-भूतानां तावत् स" तु" भविष्यति ॥१४॥[१५ एवं मधुर् वरं लब्ध्वा देवात् सु-महद् अद्भुतम् । १५] भवनं सोऽसुर-श्रेष्ठः कारयामास सु-प्रभम् ॥१५॥ [१६ तस्य पत्नी महाराज" नाम्ना" कुम्भी-नसी हृता" ।' १६] विश्वावसोर" अपत्यं सा राक्षसी रावण-स्वसा" ॥१६॥ [१७ तस्याः पुत्रो महा-वीर्यो लवणो नाम दानवः । १७] वाल्यात् प्रभृति दुष्टाऽऽत्मा पापान्य एव समाऽचरत् ॥१७॥ [१८ तं पुत्रं दुर्-विनीतं तु दृष्ट्वा शोक-समन्वितः । १८] मधुः स शोकम् आ-दत्ते न चैनं किं-चिद् अब्रवीत् ॥१८॥ [१९ वि-हाय स इमं लोकं प्र-विष्टो" वरुणाऽऽलयम् । १९] शूलं नि-वेश्य लवणे वरं चाऽस्मै न्य-अवेदयत् ।।१९।। [२० सप्र-भावाच् च शूलस्य दौरात्म्याद् आत्मनस्तथा ।" २०] लोकान् सं-तापयामास विशेषेण तु तापसान् ॥२०॥ [२१ १. भ भ -प्रहरणं | २. च-तथा ब्रुवाणमसुरं । ३. च-शिवः | भर म-वचः । ४. च-स्वयं साम्ना। ५.च-दकरी तव | भर भर-दकृता मधो प्र-ता ततः । ६. च-औरसं| भ, भर-भाव्यं वै । ७. अ रा ल, ल२ ब- पुनमेकं तु | च भ, भर-पुत्रमेकं ते । ८. ल-नास्ति । ९. च-शूलं हि । १०. भ-वै। ११. च-एव | १२. भ.-नास्ति । १३. च-देववरादरं लब्ध्वा सुदुर्लभं । भ, भर-देववराद्वरं लब्ध्वा सुदुर्मतिः । १४. च-कारयामास सुप्रभ सोसुरोत्तमः । भ, भ-कारयामास सोसुर सुप्रभं महत् । १५. च भर भर-वर्ज-महाभागा चित्रा। १६. च-पुरा। १७. भ, भ:-तेन पत्नी पुरा लब्धा रावणान्तःपुरैधिता | १८. च भर भर-दत्ता विश्रवसोऽपत्यं । १९. च-वर्ज-माला नाम महाप्रमा। २०. च भर भर-दारुणः । २१. च-दुःखस। २२. च-स शोकं समासाथ । भ, भ.-स दुःखमापेदे | २३. च-प्रयातो । २४. च भ, भर-वर्ज-चास्य निवेच च । २५. च-स प्रभावेन शूलस्य दौराम्याच तथात्मनः। च भ, भर-वर्ज-नास्ति। २६. च भ, भर-तु।।

·२३४ वाल्मीकीय-रामायणम् । [१ एवं प्रभावो लवणः शूलं चाऽस्य तथा-विधम् । २१] श्रुत्वा प्र-माणं काकुत्स्थ त्वं हि नः परमा गतिः ॥२१॥ [२२ बहवः पार्थिवा राजन् भयाऽऽतैर् ऋषिभिः पुरा । २२] अ-भयं याचितास्नेभ्यो न कश्-चिद् अ-भयं ददौ ॥२२॥ [२३ ते वयं रावणं श्रुत्वा' हतं स-सुत-बान्धवम् । २३] त्रातारं राम विद्मस्' त्वां नाऽन्यं भुवि नराऽधिपम् ॥२३॥ [२४ ६-६७] रामस् तथोक्त ऋषिभिः प्रत्य-उवाच कृताऽञ्जलिः। [दा-६२ १] किम्-आहारः किम्-आचारो लवणः क च वर्तते । N] की-दृशो लवणः शूलो तच छीघ्रं वै नि-वेद्यताम् ॥२४॥ [N ऋषयो राघव-चचः श्रुत्वा ते सर्व एव ३ ।" २] नि-वेदयां तदा चक्रुर् लवणस्य वि-चेष्टितम् ॥२५॥[२ ३५] आ-हारः सर्व-भूतानि" वि-शेषेण तु मानुषाः" । [३पू ४पू] हत्वा दश सहस्राणि पूर्यते तस्य राघव" ॥२६॥ [४पू N] मृगाणां महिषाणां च भक्ष्यम् एकाऽह्निकं किल ।" [N ४३] मानुषाणां वराहाणां गवां चैव चतुः-शतम् ॥ २७॥ [४उ ततोऽपराणि सत्त्वानि खादते स महा-बलः। ५] सं-हारे समनुप्राऽऽप्ते व्यादिताऽऽस्य इवाऽन्त-कः ॥२८॥ [५ ३उ] आ-चरन् रौद्र-तां नित्यं वासं मधु-चने सदा ।" N] लवणस् तु महा-बाहो संतापयति नित्य-शः ॥२९॥[N तच् छुत्वा राघवो वाक्यं तान् उवाच तपस्विनः । १. च-चैव | २. चल,-वर्ज-तं | ३. च-तेषां । ४. अल-हस्वा । भ, भष्ट्वा । ५. भर-विन त्वां । च-विग्रहे। ६. अल-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-च-इति राम निवेदितं तु ते भयदं कारणमुत्थितं हि यत् । विनिवारयितुं भवान् क्षमः कुरु तं काममहीनमेव तत ॥ इत्युत्तरकाण्डे लवणो- त्पत्तिर्नाम सर्गः । अचलर-वर्ज-लवणाम्रो भयं तीवं तुद शीघ्रं महामते । भ, भर-अत्र सर्गसमातिश्यते-तद्यथा-लवणोत्पत्तिः । ७. प्र-मुनिभिः | ८.भ, म. ल, प्र-वर्ज-नास्ति । ९. च-रामवचनं । १०. च-तत् । ११. च-ते । १२. अरा, लल3 ब-नास्ति | १३. अल-नास्ति । च-न्यवेदयन्यथातथ्यं प्रचार लवणस्य ते । १४. च-सर्वसत्त्वानि । १५. रावल, लरब प्र-षान् । १६.च- सिंहग्याप्रमुगद्विपाम् । १७.च-नास्ति। १८. च-मानुषं चैव कुरुते नित्यमाहारमा- द्विक। १९. भ, भर-नास्ति । २०. च-प्रचारो रौद्रता नित्यं वासो मधुवने तथा । २१.च-नास्ति। [३उ ·उत्तर-काण्डम् ६५ । ३९ । २३५ ६] पातयिष्यामि तद् रक्षोभयं वो नश्यतां ततः ॥३०॥ [६ प्रति-ज्ञाय तदा नेपाम् ऋषीणाम् उग्र-तेजसाम् । ७] भ्रातृश् च सहितान् सर्वान् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥३१॥ [७ को हन्ता लवणं वीराः कस्यांऽशः स वि-धीयताम् । ८] भरतस्य महा-चाहोः शत्रु-नस्य महाऽऽत्मनः ॥३२॥ [८ राघवेणैवम् उक्तं तु भरतो वाक्यम् अब्रवीन् । ९] अहम् एनं हनिष्यामि ममांडशः स वि-धीयताम् ॥३३॥ भरतस्य वचः श्रुत्वा शौर्य-धैर्य-समन्वितम् । १०] लक्ष्मणाऽनुज उत् तस्थौ हित्वा सौवर्णम् आसनम् ॥३४॥[१० शत्रु-नस्त्व अब्रवीद् वाम्यं प्रणि-पत्य नराऽधिपम् । ११] कृत-कर्मा महाबाहुर् मध्य-मो रघु-नन्दनः ॥३५॥ [११ आर्येण हि पुरी" शून्या अयोध्या रक्षिता पुरा"। १२] सं-ता" हृदये कृत्वा" आर्यस्य" गमन प्रति ॥३६॥ [१२ सु-बहूनि च” दुःखानि अनु-भूतानि पार्थिव । १३] शयितं दुःख-शय्यासु नन्दि-ग्रामे महाऽऽत्मना ॥३७॥ [१३ १४पू] फल-मूलाऽशनो भूत्वा जटा-चीर-धरस् तथा । N] अनु-भूयेदृशं दुःखम् एष राघव-नन्दनः। १४] प्रेष्ये मयि स्थिते भूयः कथं क्लेशम् अवाऽऽप्नुयात् ॥३८॥[१४ तथा ब्रुवति शत्रु-ने" राघवः पुनर् अब्रवीत् । १५] एवं भवतु काकुत्स्थ क्रियतां मम शासनम् ॥३९॥ [१५ राज्ये त्वाम् अमि-षिञ्चामि" मधोस्तस्य महा-पुरे। १. अरा, लइल, ब-पात । २. लर-वै। ३. च-नश्यतु द्विजाः । ४. च-तथा तेषां मुनीना। ५. च-तात् । ६.भ, भर-वाग्वै सहितान् । ७. च भ, भ,-उवाच रघुनन्दनः । ८. अरा, ल, लब प्र-वीरः । ९. च भर भर-वर्ज-यते । १०. अरा, ल, ल ल ब प्र- स्यापि चाविभोः । ११. च भ, मर-उकस । १२. भ.-यते । १३. भव भ.-नास्ति । १४. च-पुरायोध्या शून्याने- नैव रक्षिता | भ, भर-पुरायोध्या शून्येयं परिपालिता । १५. भ, भर-हदि कृत्वा तु संवा । १६. च-आर्यस्याग । १७. चम, भर-अनुभूतानि । १८. च- भरतेन बहूनि हि। भ, भर-पार्थिवानि बहूनि च । १९, च भर भर-नास्ति । २०. च-शेष । भ, मर-राजन् । २१. च-न भूयः क्लेशमर्हति । २२. म, भर- काकुत्स्भो । २३. च-शत्रुन्न । २४.भ, भ,-वचनं मम । ३५. अच म, भर ल-पेक्ष्यामि । २६. च भ, भर-तु नगरे शुभे (प्र-तस्य पुरे शुभे ।।

·६ २३६ वाल्मीकीय-रामायणम् । १६]नि-वेशय' महा-बाहो नगर परि-रक्ष च॥४०॥ [१६ शूरस् त्वं कृत विद्यश् च सम्-अर्थश्' च नि-वेशने'। [१७ १७ नगरं मधुना जुष्टं तथा जानपदं शुभम् ॥४१॥ यो हि वंश समुत्-पाठ्य पार्थिवस्य परि-क्षये । १८] न वि-धत्ते पुरं तत्र नरकं सोऽव-गाहते ॥४२॥[१८ स त्वं हत्वा मधु-सुतं लवणं पाप-चेतसम् । १९] राज्यं प्र-शाधि धर्मेण मद्-वाक्यं यद्य् अवेक्षसे ॥४३॥[१९ उत्-तरं न च वक्तव्यं शूर' वाक्याऽन्तरे मम । २०] पूर्व-जस्याऽविचार्याऽऽज्ञा कर्तव्या ह्य अनु-जैः सदा ॥४४॥ [२० अभिषेक च' काकुत्स्थ प्रतीऽच्छ त्वं मयोद्-यतम् । २१] वसिष्ठ-प्रमुखैर् विप्रैर् मन्त्र-पूतम् अ-निन्दितम् ॥४५॥ [२१ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे शत्रुन्न-नियोगो नाम पञ्चषष्टितमः सर्गः ॥६५॥ [वं-६८.६६] = [ षट्षष्टितमः सर्गः] =[दा-६३ ] एवम् उक्तस तु रामेण हर्षात् किंचिद् अघो-मुखः । १] शत्रु-नो वीर्य-सम्पन्नो मन्दं मन्दम् उवाच ह ॥१॥ [१ काकुत्स्थ वेत्सि धर्म त्वम् अस्मिन् अर्थे नरेश्वर । २] कथं ज्येष्ठेषु तिष्ठत्सु कनीयान् अभि-षिच्यते ॥ २॥ [२ अवश्यं करणीयं ते श्रासनं पुरुषर्षभ । ३] गुरूणां हि महा-चाहो तव" चैव मया श्रुतम् ॥३॥ उचरं हि" न वक्तव्यं गुरूणां प्रति-जानता" । [६ ४] व्याहृतं" दुर्-बचो घोरं तन् मे मर्माणि कृन्तति ॥४॥ १. च-निःशेषं स । २. च-वर्ज-भरत ययवेक्षसे । ३.च-कुशलेषु नि। ४. च भ, भ. लवर्ज-नास्ति । ५. च-खया। ६. भर-तु। ७. च-अरिंदम । ८. च भर भर-अवाङ्मुखः । ९. च-लोके । १०. अरा- भवशं । ११. च भ, भ.-च । १२. च-तव पार्थिव । १३. च-स्वमेव हि । भर मर-आत्मनश्च । १४. च-ममेदं ते प्रतिश्रु । १५. च-यन्मया तुभ्यं दत्तमप्रति । भव भर- मन्मया वाक्यमुच्यते विप्रजानता। १६.च-अनार्यव्याहृत ।।

·[५ उत्तर-काण्डम् ६६ । १३ । २३७ ५पू] तस्येयं मे दुर्-उक्तस्य निष्-कृतिः पुरुषर्षभ ।' सोऽहं द्वितीयं काकुत्स्थ न वक्ष्यामि तवोत्तरम् । ७] दण्डो द्वितीयो नेदानी हीयते मे परं-तप ॥५॥ [७ अहं कम-करम ने हि सर्व-धर्म-भृतां वर । ८] अ-धर्म जहि काकुत्स्थ मत्-कृते पुरुषोत्तम ॥ ६॥ [८ ९पू] शत्रु-नस्य वचः श्रुत्वा राघवः प्रीत-मानसः ।' १०पू] आ-ज्ञापयामाम वि-सुर् आभिपेचनिकं वि-धिम् ॥७॥ [१०पू पुरो-धसं वसिष्ठं च नैगमाश् च द्वि-जांस्ौं तथा । ११] मन्त्रिणश् च तथा सर्वांस त्वरितों नृप-मत्तमः ॥८॥ [११ राज्ञः शासनम् आ-ज्ञाय चक्रुः सर्वम्" अशेष-तः । १२] अभिपेक-समारम्भ पुरस-कृत्य पुरो-धसम् ।।९॥ [१२ ततोऽभि-पेकोऽव-धृतः शत्रुघ्नस्य महाऽऽत्मनः ।। १३] प्र-हर्षम् अ-तुल चक्र भ्रातृणां च पुरस्य च ॥ १०॥ [१३ अभि-षिक्तः पुरा स्कन्दः सेन्ट्रैर् इव दिवौकसैः ।। १४] अभि-षिक्तस् तु शत्रु-नः प्र-भयाऽऽदित्य-सनिमः ॥११॥ [१४ अभि-षिक्ते" तु शत्रुघ्ने रामेणाऽक्लिष्ट-कर्मणा । १५] पौरा: प्र-मुदिताः सर्वे ब्राह्मणाश् च बहु-श्रुताः ॥१२॥ [१५ कौसल्या च सु-मित्रा च मङ्गलं कैकयी तथा । १६] चक्रुस् ता राज-भवने याश् चाऽन्या राज-योषितः ॥१३॥ [१६ ऋषयश् च महाऽऽत्मानो यमुना-तीर-चासिनः ।" १. भ, भ,-तस्यैवं | २. अत: परमधिकः पाठः-च-अस्यैव मे दुरुतस्य क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित । चभ, भर-उत्तरं हि न वक्तव्यं ज्यष्ठानां मद्विधः सदा। च-अधर्मसहितं चैव इहामुत्र च गर्हितम् । तव चैव महाबाहो शासनं दुरतिक्रमम् ॥ ३. अलग-मदतं रघुनन्दन | ४. अ ल नास्ति । ५. च-एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महामना | भतः परमधिकच पाठ:--उवाच रामः संदृष्टो लक्ष्मणं भरतं तथा। ६. च-अभिषेकस्य संभारा भानीयन्तां त्वरान्वितं । मतः परमधिकच पाठः-अधैव पुरुषव्याघ्र अभिषेकस्नु राघवम् । ७. च भ भर-ऋस्विजस । ८. च-नरव्याघ्र । ९. च-शीघ्रं सर्वान्समानय ! भ, भर-शीघ्र नृपतिस । १०. भर-वर्ज-वक्तुं । ११. च-तूर्ण । १२. अतः परमधिकः पाठः- च भ, भ,-वर्ज-प्रविष्टा राजभवनं पुरन्दरगृहोपमम् । १३. च-अभिषिक्तस्तु श्रीमान्स शत्रुघ्नः स महायशाः। भरभर-अभिषेका सुश्रीमान्स शत्रुघ्नस्य महात्मनः । १४ प्र-नास्ति । १५. च भ, भर-नास्ति | १६. प्र-नास्ति । १७. अ-षेक ।। -- ·२३८ वाल्मीकीय-रामायणम् । १७] हतं लवणम् आ-शंसुः शत्रु-नस्याभि-षेचने ॥१४॥ [१७ ततोऽभिषिक्तं काकुत्स्थम् अङ्कम् आ-रोप्य राघवः । १८] उवाच मधुगं वाणी तेजसोऽस्य वि-वर्धयन् ॥१५॥ [१८ अयं शरस् त्व अ-मोघस् ते दिव्यः पर-पुरं-जय । १९] अनेन लवणं सौम्य हन्ताऽसि मधुनः सुतम् ॥१६॥ [१९ सृष्टः शरोऽयं शत्रु-न यदा शेते महाऽणवे। २०] स्वयं-भूर् अ-च्युतो देवो यन् नाऽपश्यन् सुराऽसुराः॥१७॥ अ-दृश्यः सर्वभूतानां तेनाऽयं हि शरोत्तमः । [२० २१] सृष्टः क्रोधाऽभिभूतेन वि-नाशाऽथ सुर-द्विषाम् ॥१८॥ मधु कैटभयोर् वीर विधाते वर्तमानयोः ।। २२] स्रष्टु-कामेन त्रील लोकांस तौ चाऽनेन हतौ युधि ।" २३उ] अनेन शर-मुख्येन ततो लोकांश चकार सः ॥१९॥ [२२उ नाऽयं मया शरः पूर्व रावणस्य वधाऽर्थिना । २४] मुक्तः शत्रु-म भूतानां त्रासो मा भून महान् इति" ।।२०।। [२३ वं-६९स.] यत् तु तस्य महच् छूलं त्र्यम्बकेन महाऽऽत्मना । २] दत्तं शत्रु-विनाशाय मधोर् आ-युधम् उत्-तमम् ॥२१॥[२४ तत् तु नि-क्षिप्य भवने पूज्यमानं मुहुर्-मुहुः । ३] दिशो वि-लोकयन् सर्वाश् चरत्य् आहार-धर्म-तः ॥२२॥ [२५ यदा तु युद्धम् आकाङ्क्षन् कश्-चिद् एनं समा-ह्वयेत् । १. च भव भर-नास्ति |२. च भ, भर-शत्रुघ्नं । ३. च भ, भर-वर्ज- तेजश्चास्य | ४. चम, मल-नी) ५. च भ, भर-अमोघोऽयं शरो वीर । ६. च- जयतां वर | भ, मर रघुनन्दन १७. च-जगत्येकार्णवे पुरा । म, भर-जगत्येकार्णवी- कृते । ८.भ, स्वयंभुवा हि देवेन वधार्थ हि सुरद्विषाम् ।भर-नास्ति ।९. च-शाय । १०. च भ, मर-दुरात्मनां । ११ चम, भर-जगदर्थे हि निहितावसुरौ मधुकैटभौ । १२. च भ, भर-नास्ति १३. चम, भर-दशग्रीवजिघांसया । १४. च-महानासो लोकानां खस्त्रभूदिति । भ, भ, मा त्रासो भूतानां तु भवेदिति । १५. मतः परम- धिकः पाठः-च-अनेन तं सुरगणशत्रुमाहवे हनिष्यसे रघुवर नात्र संशयः। निहत्य तं पुरमेव च स्वयं निवेशय त्रिदशपुरोपमं लघु ॥ इत्याचे रामायण उत्तरकाण्ड शत्रुनाऽभिषेको नाम सर्गः शरं दत्त्वा तु शत्रुघ्ने राघवः परवीरहा। पुनश्चैवमुवाचेदं वचनं वाक्यकोविदः ॥१६. च-अपृष्यः सर्वभूतानां तेनायम- सुरोत्तमः ११७. चभ म-संनि ११८. च म-विलोडयन् | १९. अरावल ल ल, ब प्र-कर्म सत् | भ, भ.-रकर्मवान् । २०. च भभ,-युद्ध- काक्षी तं कविवाहयते रिपुं ।।

·उत्तर-काण्डम् ६७।४। २३९ ४] तदा शूलं गृहीत्वा तु शत्रु भस्मी-करोति सः ॥२३॥ [२६ स त्वं पुरुष-शार्दूल तम् आहार-विनिर्गतम् । ५] अ-प्रविष्टं पुरे पूर्व' द्वारि तिष्ठ धृताऽऽयुधः ।।२४।। [२७ अ-गृहीताऽऽयुधं चैव युद्धाय पुरुषर्षभ । ६] आ-ह्वयेथा महा-बाहो ततो हन्ताऽसि राक्षसम् ॥२५॥ [२८ अन्य-था क्रियमाणे तु न वध्यः स्यात् तु वीय-चान् । ७] सद्यस् त्व एवं कृने वीर वि-नाशम् उप-यास्यति ॥२६॥ [२९ एतत् ते सर्वम् आ-ख्यातं शूल-हस्तः स दुर्-जयः । ८] श्री-मता शिति-कण्ठेन कृतो हि दुर्-अतिक्रमः ॥ २७॥ [३० इत्या रामायण उत्तर-काण्डे शर-प्रदानिको नाम षट्षष्टितमः सर्गः ॥६६॥ [वं-७०] = [सप्तषष्टितमः सर्गः ] दा-६१] एवम् उक्त्वा तु शत्रुघ्नं प्र-शंस्य च पुन:-पुनः । १] पुनर् एवाऽपरं वाक्यम् उवाच वदतां वरः ॥१॥ [१ इमान्य अश्व-सहस्राणि चत्वारि रघु-नन्दनम् । २] स्थानां द्वे सहस्रे च द्वि-पाना" तु शतं तथा"॥२॥ [२ अन्तर्-आपण-पीथ्यश् च नाना-पण्योपशोभिताः। ३] अनु-गच्छन्तु काकुत्स्थं तथैव नट-नर्तकाः ॥३॥ [३ हिरण्यं च सु-वर्णं च अ-मित पुरुषर्षभ। ४] आ-दाय गच्छ शत्रु-न पर्याप्त-बल-चाहनः ॥४॥ [४ १. च- स्वाशु भस्म तं कुरुते युधि । २. च भ, भ-निवर्वमानं तं दृष्ट्वा- हारप्रचारिणं । ३. म भर-प्रविष्टः प्रथमं क्षिप्रं | ४. च भ, भर- ५. भ, भर-रघुनन्दन । ६. च-अवध्यः स भविष्यति। ७. भ भर-स सबन्न पुरुषव्याघ । ८. भ. भर-सुदु । ९. च म भ.- शिविकंठस्य कीर्तिकर । १०. च भ,-हि दुरतिक्रमा | भर-सुदुरविक्रमा। ११. अतः परमधिकः पाठः-च- वर्ज-तस्मादनेन विधिना युध्येथा मुनिकण्टकम् । १२. च-इत्युचरकाडे शत्रुघ्नशरप्रदानं नाम । भ, भ.-नास्यत्र सर्गसमाप्तिः । १३. च भ, भरघुनन्दनः। १४. च भ भर-पुरुषर्षभः । १५. च-गजानो शतमुत्तमं । १६. च-चस्वराप । १७. च-नानारखोप | १८. च भ, भर-हिरण्यस्य सुवर्णस्य नियुतं । १९. च- मयुतं तथा ॥ -वर्ज-करे।

·वाल्मीकीय-रामायणम् । वलं च सु-प्रभूतं' च' हृष्ट-पुष्ट-जनाऽऽकुलम् । ५] वश्यं साम-प्रदानाभ्यां कुरुष्व' रघु-नन्दन ॥५॥ [५ नह्य् अर्थास् तत्र तिष्ठन्ति न दारा न च बान्धवाः । ६] सु-(१अ-)प्रीतो भृत्य-वर्गस्तु यत्र तिष्ठति राघव ॥ ६॥ [६ स त्वं हृष्ट-जनाऽऽकीर्णा प्र-स्थाप्य महतीं चमूम् । ७] एक एव धनुष-पाणिर् उप-गच्छ मधोर् वनें ॥७॥ [७ यथा त्वां न प्र-जानीयाद् आ-यान्तं' युद्ध-काक्षिणम् । ८] लवणः स मधोः पुत्रस् तथा निः-शङ्कितो प्रज" ॥८॥ [८ ९५] न रा अन्य-था भवेन् मृत्युस् तस्य घोरस्य रक्षसः। [९पू N] आ-ख्याता नहि तस्याऽस्ति कश्-चिन् मृत्यु-भयात्" किल"९[N ९उदर्शनं यो हि गच्छेत" हन्येत लवणेन सः । [९उ N] न तस्याऽस्ति त्वद्-अन्यो हि मृत्युः कश्-चित् सु-निर्भयः१० [N ग्रीष्मे चाऽपि व्यति-क्रान्ते वर्षा-रात्रे ह्य उपस्थिते"। १०] हन्यास् त्वं लवणं सौम्य ते युक्त्या लोक-कण्टकम् ॥११॥ [१० महर्षीश्" च" पुरस्कृत्य प्र-यान्तु तव सैनिकाः। ११] यथा" ग्रीष्माऽवशेषेण तरेयुर् जाह्नवी-जलम् ॥१२॥ [११ तत्र स्थाप्य बलं सर्वम् अनु-तीरं" समा-हितः । १२] अग्र-तस् त्वं धनुष्-पाणिर् गच्छस्व लघु-विक्रमः॥१३॥ [१२ एवम् उक्तस् तु रामेण शत्रु-नः सु-महाबलः । १. अलर-तं स । च भ, भर-सुभृतं वीर । २. च-°ष्टमनिन्दितं । भभर-ष्टमनुद्धतं । ३. च-अथ । ४.च-सम्मानदा | भ, भर-सान्स्वप्र । ५. च-कुर्यास्त्वं । ६. अरा, ल, ल२ ब-तब | ७. च भ भ -वर्ज-च। ८. भर-सम्प्राप्य | ९.च-वनं.। म भर-सुतं । १०. च-स स्वां न जानाति । भ, भर-च त्वां न जा । ११. च-गच्छंतं । १२. च-वं गच्छ राघव | १३. च भर भर-नास्ति । १४. च भ, भ-यान्वितः। १५. च-तस्येयास्स वध्यो लवणस्य हि । १६. च. भ, मर-नास्ति | १७. च-ग्रीष्मकाले व्यतीते तु । १८. अराल, लर व प्र-बिर। च-त्र | १९. भर-वर्ज-ता| २०. भ, भर-वीर । २१. अ ल.-'क्त्या देवक' । स हि कालोस्य दुर्मते | २२. च-ऋषीनिमान् । २३. च- गच्छन्तु |२४.च-अथ | २५. च-स्थापयित्वा बलं तत्र पम्पातीरे । २६. अरा, ल ल. ब प्र-ताः । २७. च-धनुषा साध। २८. च-यातस्त्वं | भ. भ.-गच्छेथा। २९. च-सर्वान् लक्ष्मणानुजः। भ, भर-स तदा लक्ष्मणानुनः ।।

·उत्तर-काण्डम् । ६८।१। २४१ १३] मेना-मुख्यान् समा-नीय नती वाक्यं जगाद ह ॥१४॥ [१३ वामरा गणिता ह्य' एते यथा तत्र नि-चन्म्यथ । १४] स्थेयं नेप्व अ-प्रमादन ममाऽऽनांप्रनि काइक्षिभिः ॥१५॥ [१४ तथति प्रति-ज्ञाने निर-यान्य मु-महद् बलम् । १७] कोमल्यां कैकयीं चैव सु-मित्रां चाऽभ्य-अवादयत् ॥१६॥ [१५ रामं प्रदक्षिणी-कृत्य शिरमाऽभिप्र-णम्य' च । १८] उपाऽऽघानश् च रामेण शत्रु-नः शत्रु-तापनः ॥ १७॥ [१६ १९५] लक्ष्मणं भरतं चैवम् अभि-चाद्य कृताऽञ्जलिः।" पुरो-हितं वसिष्ठं च शत्रु-नः परमाऽऽत्म-वान् ॥ १८॥ २०] प्र-दक्षिणम् अथो कृत्वा निर्-जगाम महा-बलः ।" [१७ N] आ-शास्ता वि-जयं श्री-मान् वसिष्ठाऽऽद्यैर् महाऽऽत्मभिः ॥१९॥ इत्याचे रामायण उत्तर-काले शत्रुन-नियोणरनाम सप्तष्टितमः सर्गः ॥६॥ . [वं-७१] [अष्टाषष्टितमः सर्गः] = [दा-६५] प्र-स्थाप्य तद् बलं सर्व सप्त-रात्रम्" अथोप्य च । १] शत्रु-न एवाऽऽशु तदा जगामक रथः किल ॥१॥ [१ द्वि-रात्रम् अन्तरा शूर उभ्य राधव-नन्दनः । १. मतः परमधिकः पाठः-च-शीनमधैव निर्यात सभृत्यबलवाहनाः। पुरस्कृत्य महाभागान्सर्वानेतांस्तपोधनान् ॥ न च वो विषये कश्चिद्वाधः कार्यः प्रतापजः । प्रतापार्थोपचारण राजा दोषेण गम्यते ॥ २. चम, भ:- इमे वो। ३. च-वासा यत्र यत्र निवत्स्यते । ४. अल-परिरक्षित: । राख, ल व प्र-प्रतिरक्षितः । ५. च-तथा तांस्तु समाधाय निर्याप्य च महाबलः | कौशल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चापि राघवः । ६. च भ भ.- कृत्वा । ७. च-°सा निप्र । ८. -रामेण मू[पात्रातः । ९. अतः परमधिकः पाठः-च-राघवेणाभ्यनुज्ञातो निज- गाम नृपालयात् । १०. च-चैव भरतं प्रणिपस्य । ११, अतः परमधिकः पाठः-ल- ताभ्यां वै अभ्यनुज्ञातमाघ्रातः शिरसि स्म सः । १२. च-प्रयतां वरान् । १३. भ, भ.-नास्ति । १४. भ, भर-नृपालयात् ॥१५. मतः परमधिक: पाठ-च- निर्याप्य सेनामथ सोग्रतस्तदा गजेन्द्रवाजिप्रवरौघसकुलाम् । उपोष्य मासं स नरेन्द्रपार्श्वतः प्रतिप्रयातो रघुवंशवर्धनः ॥ १६. च भ, भ.- नास्ति | १७. च भ-नप्रयाण। १८. च-तु। १९. अ-मावमासं । चम, म.- वर्ज-मासमधं । २०. च-अथोषितः । २१. च भ, भर-एक एवाम शत्रुनो जगाम स्वरिवस्तदा । २२.भभर-इक्ष्वाकुनं ।।

·२४२ वाल्मीकीय-रामायणम् । २] वाल्मीकेर् आ-श्रमं पुण्यम् अध्य्-आसामास' चोत्-तमम् ॥२॥[२ सोऽभि-गम्य महाऽऽत्मानम् अभि-चाद्य च राघवः । ३] कृताऽञ्जलि-पुटों भूत्वा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥३॥ [३ भग-वन् वासम् इच्छामि गुरु-वाक्याद् इहाऽऽगतः। ४] श्वःप्र-भाते गमिष्यामि प्रतीचीम् अभि-तो दिशम् ॥ ४॥ [४ शत्रु-नस्य वचः श्रुत्वा' जहर्ष मुनि-पुङ्गवः । ५] प्रत्य्-उवाच महाऽऽत्मानंस्व-आगतं तेऽस्त्व इति प्र-भुः ॥५॥[५ स्वम् आ-श्रमम् अभिप्राऽऽप्तस्त्वं रघूणां हि राघव । ६] आसनं पाधम् अर्घ्यं च निर्-विशङ्कः प्रतीऽच्छ में ॥६॥ [६ प्रति-गृह्य ततः पूजां वन्यं च फल-भोजनम् । ७] भक्षयामास काकुत्स्थस् तृप्ति च परमां ययौ ॥७॥ [७ स भुक्तवान् महा-बाहुर् महर्षि तम् उवाच ह । ८] इयं यज्ञ-विभूतिर् कस्याऽस्त्य् अत्र समीप-तः॥८॥ [८ तस्य तद् भाषित श्रुत्वा वाल्मीकिर् वाक्यम् अब्रवीत् । ९] शत्रु-न शृणु यस्यैतद् बभूवाऽऽयतनं पुरा" ॥९॥ [९ १०पू] युष्माकं पूर्व-जो"राजा सु-दासस्य" महाऽऽत्मनः । ११३] पुत्रो मित्र-सहो नाम वीर्य-वान्" अति-धार्मिकः ॥१०॥ [१० स बाल एव सौदासो मृगयाम् अटते" नृ-प। १२] चंक्रम्यमाणो ददृशे वीर्य-चान्" राक्षस-द्वयम् ॥११॥ [११ शार्दूल-रूपिणौ घोरौ मृगान् बहु-सहस्र-शः" । १३] भक्षयन्तौ महा-कायौं" पर्य-आप्ति नैव जग्मतुः ॥१२॥ [१२ १.च-प्रविवेश महामतिः । भ, जगाम सतमुत्त । भर-अगमद्वासमुत्त। २. भ, भर-लिरयो । ३. ल.-नास्ति । ४. च-वस्तुमिच्छामि गुरुकार्याद् । ५. चभभर-वारुणीं। ६. च-प्रहसन् । भर भर-अहस्य | ७. च-ते नराधिप । ८.च-मपदं सौम्य राघवाणां न संशयः । भ भ - ममिमं प्रा|९. अभ, रा, प्र-क्षसे । १०. च-तदनममृतोपर्म । ११. भर भर-तु। १२. च भ, भर- कस्याश्रमस । १३.भ, म -तस्यैतद्वचनं । १४. भ, भ.-तदा । १५. च-पूर्वको। १६. च-दासो नाम धर्मवित् । भ, मर- सस्तस्य पार्थिवः। ल, ल3 ब-सुदामस्य म। १७. अतः परमधिकः पाठः-च-तस्य पुत्रोमहाभागः सलिशश्च संयुगे। योद्धा दानपतिः क्षत्रः प्रजानां पालने रतः॥१८. च-सस्ववान् । भ, भर- रूपवान् । १९. भभर-मतिमान् बुधः। २०. च म मर-उपचक्रमे । २१. च- ददर्श । भ, म -सोद्राक्षीत् । २२. म, भर-राक्षसौ हौ महाबलौ । २३. च-तोच स। २४. च-असन्तुष्टौ । २५. च-न चैवारूमभूत्तयोः। राम लब प्र-पर्याप्त ।।

·उनर-काण्डम् ६८ । २१ । २४३ स तु नो गक्षमा दृष्ट्वा निर्-मृगं च वनं कृतम् । १४] क्रोधेन महताऽऽविष्टो जधानकं महपुणा' ॥१३॥[१३ विनि-पात्य तम् एकं तु मौदामः पुरुषर्षभः । १५] वि-ज्वरो विगताऽमर्पम् तद् रक्षः समक्षत ॥१४॥ [१४ निर्-ईक्षमाणं तं दृष्ट्वा महायस् तस्य रक्षमः । १६] सं-तापम् अकरोत् क्रूरः सौदासं चंदम् अत्रवीत् ॥१५॥ [१५ यस्माद् अन्-अपराधं त्वं सहायं मम जनिवान् । १७] तस्मान् त्वम् अपि पापिष्ठं शापम् उग्रम् अवाऽऽप्स्यमि १६।[१६ एवम् उक्त्वा तु तद् रक्षस् तत्रैवाऽन्तर्-अघीयत । १८] काल-पर्याय-योगेन राजा मित्र-सहोऽप्य" अथ" ॥१७॥ [१७ सईने नृ-पतिः श्री-मान्" ममाऽऽश्रम-समीप-तः। १९] अश्व-मेधं महा-यज्ञं तं वसिष्ठोऽन्व्-अपालयत् ॥१८॥ [१८ ततो यज्ञो महांस् तस्य सर्व-काम-समन्वितः । २०] सम्-ऋद्धः परया लक्ष्म्या" देव-यज्ञ-समोऽभवत् ॥ १९॥ [१९ अथाऽव-साने यज्ञस्य पूर्व-वैरम् अनु-स्मरन् । २१] वसिष्ठ-रूपी राजानम् इति होवाच" राक्षसः ॥२०॥ [२० अस्य यज्ञस्य कर्माऽन्ते" साऽऽमिष भोजनं मम । २२] दीयताम् इति शीघ्रं वै परि-तुष्येद् यथा गुरुः ॥२१॥ [२१ ‘तच् छुत्वा व्याहृतं राजा" रक्षसा"ब्रह्म-रूपिणा"। १. म, भ,-ष्ट्वा नृवरस्ताभ्यां । २.च-पुभिः । ३. भ, भर-जधान परमकुन्दुस्तयोरेकं वरेपुणा । ४. भ, भर-विनिहत्य । ५. च-बभूव रघुनन्दनः । ६. भर भर-स रोपं । ७. च भ, भर-घोरं । ८. च-सखा अनपराधोऽयं यन्मे निहतस्त्वया (९. अल-काकुस्थ | भ, मर-°। १०.भा भर करिष्यामि प्रतिक्रियां। ११. भ, भर-उक्तस्। १२.भ, म.-'गाच । १३. च-वर्ज-होऽभवत् । १४. भ, भ.-धीमान् । १५. भ, भर-आश्रमस्य स।१६.च-स राजा यजते सत्रे अस्मिन्देशे नरर्षभ । १७. च भ, भर-वसि नामिपालितः । १८. भ, मर- भासीद्वहुवर्षगणायुनान् | अत भारम्य-ल-२०-शश्लोकस्य २-यपादं पावनास्ति । १९. अल-भस्या । २०. भ, भर-समृद्धो दक्षिणाबार्दक्षयज्ञसमः प्रिया। २१. भ, भ३-'वैरः स राक्षसः । २२. भ, भ,-पो। २३. च-वाचेदं स । २४. भ, भर-दारुणं । २५. च म, भर-अस्थावसाने यज्ञस्य | २६. म, मर-मा सामिषभोजनं | २७. भ, भर-अथ राजानं । २८. च-न च कार्या विचारणा | भ. भर-इति होवाच राक्षसः । २९. च म, भर-धान्यं । ३०. च-°सः काम- रूपिणः ।। - ·२४४ वाल्मीकीय-रामायणम् । २३] भक्ष्य-संस्कार-कुशलान् उवाच' पृथिवी-पतिः ॥२२॥ [२२ हविष्यम् आमिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् । २४] तथा कुरुध्वं शीघ्रं वै परि-तुष्येद् यथा द्वि-जः ॥२३॥ [२३ २५पू] शामनात् पार्थिवेन्द्रस्य ततः सम्भ्रान्त-चेतसः । N] सं-चस्करुस तथा क्षिप्रं साऽऽमिषं सूप-कारकाः ॥ २४॥ [N २५३] तच् च रक्षः पुनः कृत्वा सूद-वेशम् उप-स्थितः । [२४उ मानुषं चाऽपि सं-स्कृत्य मांसं राज्ञे न्य-अवेदयत् । २६] इदं स्वादु हविष्यं च सं-स्कृतं मांसम् आ-हृतम् ॥२५॥ [२५ स भोजनं वसिष्ठाय पन्या सार्धम् उपाऽहरत् । २७] मदयन्त्या नर-श्रेष्ठः साऽऽमिषं राक्षसाऽऽहृतम् ॥२६॥[२६ ज्ञात्वा तदाऽऽमिषं विप्रो मानुषं भोजनाऽऽगतम्। २८] ।" राजानं भृशं क्रुद्धो" व्या-हर्तुम् उप-चक्रमे ॥२७॥ [२७ अ-भोजनम्" इदं यस्मान् मह्यं त्वं" दातुम् इच्छसि । २९] तस्माद् भोजनम् एतत् ते भविष्यति न संशयः ॥२८॥ [२८ भार्यया सहितो राजा" प्रणि-पत्य यथा-तथम् । ३०] पुनर् वसिष्ठं प्रोवाच यद् उक्तं ब्रह्म-रूपिणा ॥ २९॥ [३३ तं ज्ञात्वा पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसोपाधिनाऽऽहृतम् । ३१] पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम् ॥३०॥[३४ मया रोष-परीऽतेन यद् इदं व्या हृतं वचः । ३२] न तच् छक्यं वृथा कर्तुं प्र-यच्छामि च ते वरम् ॥ ३१॥ [३५ कालो द्वादश वर्षाणि शापस्याऽस्य" भविष्यति । १.च- चाथ नराधिपः|२.च-गुरुः। ३. अतः परमधिकः पाठः-च-अथ रक्षःपुनस्तत्र तत्र वेशं समाहितः।४.च-शीघ्र | भ, भ.-तदा । लब-तथा। ५. च-न्तमेव ह । भाभ,-तमानसः। ६. अ-विप्राः । ७. च भ, भर- नास्ति | ८. अरा, ल ल , ब प्र-सूक्ष्मवे° । भ, भर-तदा वेषम् । ९. च- नास्ति । १०. च-मांसमानीय पार्थिवाय । ११. च-आमिषं । १२. भ ल ल - नास्ति । १३. च-चैव वसिष्ठो मानुषं तदा। भ, भ.- भोजनं गते। १४. च- क्रोधेन महताविष्टो । १५. च-यस्मारवं मानुषं मांस ममेदं । १६. च-सभार्यः स तु राजा तं । १७. च-वर्ज-मुहुर्मुहुः । १८. लव-नास्ति । १९. च-निवेदयामासतुस्तौ राक्षसस्य वचः स्वयं । २०. च भ, भ.-तछुत्वा । २१. च- सोदाइतं वचः । २२. च-द्विजसत्तमः । लब-भः | २३. ब प्र-नास्ति | २५. अल-शोकप | २५. च भ, भर-भाषितं ।२६. च-मृषा | २७. च ल -प्रदास्यामि | २८. भ, भ.- नास्ति । २९. भ, भर-पर्यन्तोऽस्म ॥

·उचर-काण्डम् ६८ । ३९ । २४५ ३३] मन्-प्रसादान् तु राजेन्द्र अनीऽनं न स्मरिष्यसि ॥३२॥ [३६ नतः क्रुद्धम् नु सौदामम् तोयं जग्राह पाणिना । ३४] वमिष्ठं शप्तु-कामम् तु भार्या चैनम् उवाच ॥३३॥ [२९ राजन् प्र-भवनेऽस्माकं वसिष्ठो भगवान् ऋषिः । ३५] अभि-शप्तुं न युक्तं ते देव-भून पुरो-धमम् ॥३४॥ [३० स तु क्रोध-मयं तोयं तेजो-चल-समन्वितम् । ३६] व्य्-अमर्जयन धर्माऽऽत्मा स्वौ पादाव् अभ्य्-अपचयन् ॥३५॥[३१ तेनाऽस्य राजस् तौ पादौ तत्र" कल्माष-तां गतौ । ३७] तदा-प्रभृति राजाऽसौ सौदासः सु-महावलः । ३८पू] कल्माष-पादः सं-वृत्तः ख्यायते च महान् नृ-पः ॥३६॥ [३२ N] एवं स राजा तच्-छापम् उप-भुज्याऽरि-मर्दनः । ३८3] प्रति-लम्य पुना राजा राज्यं चैवाऽन्व-अपालयत् ।। ३७॥ [३७ तस्य कल्माष-पादस्य यज्ञस्याऽऽयतनं शुभम् ।" ३९] आ-श्रमस्य" समीपेऽस्मिन् यत्" त्वं पृच्छसि राघव ॥ ३८॥[३८ तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सु-दारुणाम् । ४०] विवेश पर्ण-शालायां मुनि सममि-बाध सः ॥३९॥[३९ इत्याचे रामायण उत्तर-काडे सौदासोपाख्यान नामाऽष्टापष्टितमः सर्गः ॥१८॥ १. चभ, भ.-नास्ति । २. च-च भार्या चनं न्यवारयत् । ३. च भ, मर- प्रतिशप्त। ४.भा भरा, ल, ब प्र-युक्तम् । ५. अभ, भ. राल ल3 ब प्र-खं । ६. भ, भर-देवतुल्यं । ७. भ, भरोधसम | 4. च-वहिं। ९. च-तस्य । भ, भर-ततः । १०. च-सिषेच सः। भ, मर-सिषेच च। ११. च भ, भ,-दग्भो । १२. च-पृथिवीपतिः । १३. च भ, म.-नास्ति । १४. च-पुनलेंभे तदा राज्यं प्रजावाम्मपालयत् ।माम३-इक्ष्वाकोस्तु नरम्यान सच यज्ञसमाग्यत|१५.च-तस्येदं राजसिंहस्य यज्ञायतनमबुतं । म-दस्य पुण्यमाय । १६. अ-पेऽस्य यत् । च-पे हि यत् । मल-मवेदभितो यस | भ-मस्यैतद- भितो यस् । १७. भ, भर-पार्थिव । १८. मतः परमधिकः पाठः-भ, मर-इति स मुनिवचो निशम्य राना कुलवंशविवर्धनस्तदानी / महर्षिमभिगम्य पर्यशाला कृशतनुः ।। १९. म भर-स तस्य राज्ञः शत्रुघ्नः । २०. भ, भर-लां च ऋषि तमभिवाय च । २१. च-इति स मुनिवचो निशम्य राजा कुलवंशविवर्धनस्तदानीं । महर्षिमभिगम्य पर्णशालां शतनुः । २२. च-नात्र सर्गसमातिः॥

·[-७२] =[एकोनसप्ततितमः सर्गः] =[दा-६६] याम् एव वेलां शत्रु-नः पर्ण-शाला समाऽविशत् । १] ताम् एव वेलां सीताऽपि प्र-जज्ञे दारक-द्वयम् ॥१॥ [१ ततोऽर्धरात्र-समये बालका मुनि-दारकाः । २] वाल्मीकेः प्रियम् आ-चख्युः सीताया दारक-द्वयम् ॥ २॥ २ ३७] तत्र रक्षां महर्षे त्वं सर्व-भूत-विनाशिनीम् । [३उ N] कुरुष्व मुनि-शार्दूल सीताया बालयोर् द्वयोः ॥३॥ [N तेषां तद् भाषितं श्रुत्वा मुनिर् हर्षम् उपाऽऽगतः । [४पू ४] हृष्टश् चैवाऽकरोत् ताभ्यां रक्षा भूत-विनाशिनीम् ॥४॥ ५उ कुश-मुष्टिम् उपाऽऽदाय लवं चैव महा-धतिः । ५] वाल्मीकि प्रददौ ताभ्यां रक्षां भूत-विनाशिनीम्॥५॥ [६ यस्तयोः पूर्व-जातस् तु स कुशैर मन्त्रसंहितः । ६] निर्-मार्जनीयस्" त्व् अभवन् नाना स च कुशोऽभवत् ॥६॥ [७ यश् चाऽपरस् तयोस् तत्र स लवेन समा-हितः। ७] निर-मार्जनीयो वृद्धाभिर् लवश्" चेति स नाम-तः ॥७॥ [८ एवं कुश-लवौ नाम्ना यमलो" सं-बभूवतुः" । ८] भावेन कृत-नामानौ सुन(?ने यो(१यौ) रक्षया च तौ ॥ ८॥ [९ तां रक्षांप्रति-गृह्याऽऽशु" मुनेर् हस्तात्" समा-हिताः। ९] अकुर्वन्त ततो" रक्षां तापस्यों गत-कल्मषा: ॥ ९॥ [१० १. मत आरभ्य च-७-मश्लोकस्य पूर्वाध यावास्ति । २. प्र-नास्ति । अतः परमत्रिक. पाठः-भ, भ३ ल-भगवन्रामपत्नी सा प्रसूता दारकद्वयम् । ३. म भर-कुरु भू° । ४.भ, भर-नास्ति । ५. भ, भर-लवरेवाऽभिरक्षणं । ६. भ, भर-प्रययौ स्नेहाताभ्यां रक्षा विधापितुं । ७. लव-नास्ति । ८.भ, भर- योऽनयोः प्रथम जातः । ९. भ, भ.-मन्त्रसस्कृतै. | १०. भ. भ.- नीयो नाना वै ततः कुश इति स्मृतः । ११. च-प्रविवेश राजबु। १२ च-नाम्ना स भविता करः । भ, भ.-नाना स लवोऽभवत् । १३. च-तावुभौ । भ, भ,-तौ यमौ । १४. च-यमजातको ।१५. च-सस्कृताभ्यां च नामाभ्यां लोकख्याति गमिष्यतः । भ, भर-भगवन्कृतनामानौ विधिवद्रक्षया च तौ । १६. अचभाभ, लर-साथ । बब प्र-परिगृ | १७. अरा, ल, लर-हर्षसमाधिना । भ,-तस्स स। १८. च भ, भर-तदा। १९. च-तयोर्भूतविनाशिनी । २०. भत: परमधिकः पाठः-प्र- एवं कुशलवौ नाना यमलौ एव बभूवतुः। भगवत्कृतनामानी सुकृतौ रक्षया युतौ । माङ्गल्ये क्रियमाणे तु सीताया नामगोत्रतः॥

·२४७ उत्तर-काण्डम् ७० । २। सं-जल्प्य क्रियमाणायां रक्षायां नाम-गोत्र-तः। १०] मं-कीर्तनं तु रामस्य सीतायाः प्रथमं तथा ॥१०॥ [११ अध-रात्रे स शत्रु-नः शुश्राव सु-महन् प्रियम् । ११] पर्ण-शालां गतो रात्रौ दिष्टया दिष्ट्यनि चाऽब्रवीत् ॥११॥ [१२ तथा तस्य प्र-हृष्टस्य शत्रुघ्नस्य महाऽऽत्मनः । १२] व्यतीऽता वार्षिकी रात्रिर् न'शीता न च धर्म-दा ॥१२॥ [१३ प्र-भाते तु महा-वीयः कृत्वा पूर्वाऽह्निक क्रमम् । १३] प्राऽञ्जलिर् मुनिम् आ-मन्त्र्य प्राऽयात् पश्चान्-मुखः शनैः।११३[१४ स गत्वा यमुना-तीरं सप्तरात्रोषितः पथि। १४] ऋषीणां पुण्य-कीर्तीनाम् आ-श्रमे" वासम् अभ्य्-अयान्" १४[१५ स" तत्र मुनिभिः साधं भार्गव-प्रमुखैर् नृपः। १५] कथाभिर् बहु-रूपाभिर् वासं चक्र महा-यशाः ॥ १५॥[१६ इस्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे कुशलव-जन्म' नामैकोनसप्ततितमः सर्गः ॥ १९ ॥ : [-७३] [सप्ततितमः सर्गः] [दा-६७] १पू] अथ रात्र्यां व्यतीतायां शत्रु-म; शत्रु-तापनः । पप्रच्छ च्यवनं विनं लवणस्य बलाऽबलम् ॥१॥ [१ २] शूलस्य च बलं ब्रह्मन् के च पूर्व निपातिताः । रक्षसा शूल-मुख्येन द्वन्द्व-युद्ध द्वन्द्व-युद्धे महा-सुने ॥ २॥ [२ १. च-मंगलं । २. च-माणं च रक्षणं गोबनाम छ । भ, भर-°णे तु सीतया ना । ३. भ. भ.- नाच्४. च भ, भर-च। ५. च-वर्ज-प्रसवं । ६. च- °थ । ७.भ, मर-काकुत्स्थः । ८.च-मधुरं तथा । ९. च-पावणी लघुविक्रमा । १०.च-किं विधि । ११. भ, भर-नृपः। रा, ल, लब-पुनः । १२. च- ययौ प्राञ्जलिरामन्य मुनि तेन विसर्जितः । १३. च भर म.-मकरोदासमाभमे। १४. भ, भर-शत्रुघ्नो ऋषिभिः । १५. च-पदा। भ, भर-वृतः । १६. भतः परमधिका पाठा-च-सकांचनाद्यैर्मुनिभिः समेतो रघुप्रधीरोरजी तदानीं । कथाप्रकारैर्बहुभिर्महात्मा विरामयामास नरेन्द्रसूनुः ॥ १७. च-वोत्पत्तिर। भ, भर-यमुनातीरवासो। १८ भभ, भ, रघुनन्दनः । १९. भ, भर-उवाच परमां पाणी लवणः किपराक्रमः । २०. च-तेन लेन भगवन्कथयस्व ममानध । भाभ.- युबमुपागताः ।।

·२४८ वाल्मीकीय-रामायणम् । ३] तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा शत्रु-नस्य महाऽऽत्मनः । प्रत्य्-उवाच महातेजाश् च्यवनो रघु-नन्दनम् ॥३॥ [३ ४] अ-संख्येयानि' कर्माणि यान्य' अस्य पुरुषर्षभ । इक्ष्वाकुवंश-प्रभवे यद् वृत्तं शृणु तन् मम ॥४॥ [४ ५] अयोध्यायां पुरा राजा युवनाऽश्व-सुतो बली। मान्धाता इति विख्यातस् त्रिषु लोकेषु वीर्य-चान् ॥५॥ [५ ६] स कृत्वा पृथिवीं सर्वां शासने पृथिवी-पतिः । सुर-लोकम् अथो जेतुम् उद्-योगम् अकरोन् नृ-पः॥६॥ [६ ७] इन्द्रस्य च भयंतीव्र सुराणां च महाऽऽत्मनाम् । मान्धातरि कृतोद्योगे देव-लोक-जिगीषया ॥७॥ [७ ८] सोऽर्धाऽऽसनेन शकस्य" राज्याऽर्धेन च पार्थिवः । वन्धमानः" सुर-गणैः प्रति-ज्ञां चाऽति-चक्रमे ॥८॥ [८ ९] तस्य पापम् अभिप्राऽयं विदित्वा पाक-शासनः । सान्त्व-पूर्वम् इदं वाक्यम् उवाच युवनाऽश्व-जम् ॥ ९॥ [९ १०] राजस् त्वं मानुषे लोके न तावत् पुरुषर्षभ । अ-कृत्वा पृथिवीं वश्यां देव-राज्यम् इहेच्छसि ॥ १०॥[१० ११] यदि वीर समग्रा ते मेदिनी सागराऽम्बरा । देव-राज्यं कुरुष्वेह स-भृत्य-बल-वाहनः ॥११॥ [११ १२] इन्द्रम्" एवं ब्रुवाणं तु मान्धाता वाक्यम् अब्रवीत् । क्क मे प्रति-हतं शक्र शासनं पृथिवी-तले ॥१२॥ [१२ १३] तम्" उवाच सहस्राऽक्षो लवणो नाम दानवः । मधु-पुत्रो मधु-वने राज्य स" कुरुते तव ॥१३॥ [१३ १. भ, भर-भृगुनन्दनः।२. भरभर-अप्रमेयानि।ल:- याणि । ३. लर- पापस्यैतस्य राघव | भा-यान्यासरघुनन्दन । भर-स्य रघुनन्दन । ४.च- तच्छृणुष्व मे । ५. च-राघव । ६. च-गत्वा। ७. च-राजा स्ववशां । ८. भ. भर- कजयं प्राप्तुं । ९.च-अकरोन्मतिमात्मवान् । १०. चरा, लब प्र-तु | ११. भ, भ. देवानां । १२. च-चाभवत्तदा । १३. अ-°कं जि° | रा, ल, लय ल: ब प्र-कं जिगीषति । १४. रा ल२ लवप्र-पार्थस्य । १५. भर-छन्य । १६. भर-चाजहात्तदा | भर-चाजहत्तदा। १७. च-वशे। १८.च-° लोक। १९. च-कुरुषेऽनघ । २०. च-तदभुञ्जन्महीं कृत्वां कथं रा° | भ, भर-ज्यं न ते क्षमं | २१. च-निखिला वशे | २२. अ-°न | भ.-सपुत्रब | भर-ससैन्यब° । २३. भ, भर-इन्द्रस्येति वाणस्य । २४. च-शक्रस्तु प्रत्युवाचाथ । २५. च म, भर-राक्षसः । २६.भ, भर-मधोः पुत्रो। २७. च-नाज्ञा ते | २८. च-नृप ।।

·उत्तर काण्डम् ७० । २१ । २४९ १४] तच् छ्रुत्वा वि-प्रियं वाक्यं सहस्राऽक्षेण भापितम्। वीडितोऽवाङ्-मुखो' राजा व्या हतुं न शशाक है ॥१४॥ [१४ १५] आ-मन्त्र्य च सहस्राऽक्षं हिया किं-चिद् अवाङ-मुखः। पुनर् एवाऽगमच् ड्रीमान्' इमं लोक' नरेश्वरः ॥१५॥ [१५ १६] स कृत्वा हृदयेऽमपं स-भृत्य-बल-वाहनः । आ-जगाम मधोः पुत्रं वशे कर्तुम् अ-निर्जितम् ॥१६॥ [१६ १०] सं-काङ्क्षमाणो लवणं युद्धाय पुरुषर्षभ । दूतं सम्प्रेषयामास सकाशं लवणस्य वै ॥१७॥ [१७ १८] स गत्वा वि-प्रियाण्य आह" सु-बहूनि मधोः सुतम् । वदन्तम्" एवं दूतं तं" भक्षयामास राक्षसः ॥१८॥ [१८ १९] चिरायमाणे दूते तु राजा क्रोध-समन्वितः । आह्वयामास तद् रक्षः" क्रुद्धः शचं समन्त-तः ॥ १९॥[१९ २०] ततः प्र-हस्य लवणः शूलं जग्राह पाणिना। वधाय साऽनु-बन्धस्य तस्य राज्ञो मुमोच ह ॥२०॥ [२० २१] तच् छूलं दीप्यमानं तु स-भृत्य-चल-वाहनम् । भस्मी-कृत्वा नृ-पं भूयो लवणस्याऽऽगमत् करम् २२] एवं स राजा वल-चान् हतः स-बल-चाहनः ॥२१॥ [२२पू १. च-भाषिवं घोरं । भ, भर-सुमहद्वाक्यं । २. च-धीमता। ३. भर भ,-'तोऽधोमुखो। ४. भ, भर-सः । ५.भ, भ.-छीनं मत्र्यलोकं । ६. भ, भर-आगम्य तं । ७. च भ, भर-बर्ज-वशीकर्तुं । ८.च-वर्ज-प्रचक्रमे । ९. च-युद्धं तु लवणेन नरोत्तमः । १०. च-तु | भ, भर-ह। ११. च भ भ,-वर्ज-माथु । १२. च-न्येव । १३. च-राजवाक्यासतो दूतं । १४. च- भर्सयामास । १५. च-गत्याभ्यद्रवद् । १६. अ रा बप्र-उकः । १७. च- शरवृष्टया स° | भ, भर-गस्वा सर्वास्त्रविन्नृपः। १८. अतः परमधिकः पाठः- च भ, भ.-वर्ज-आह्वयामास तद्राजा गन्धर्वास्त्रं च विक्रमी। १९. च- चिक्षेप दारुणं । २०. च-मुमोचायुधमुत्तमं । २१. च-नृपं स बलवाहनः । २२. च- °कृत्य ततस्तूर्ण । २३. अत: परमधिकः पाठः-च भ, भ.-वर्ज-एतत्ते सर्व- माख्यातं लवणस्य महदलम् । च-धर्म-शूलस्य च बलं घोरमप्रमेयं नरर्षभ । च भ, भर-वर्ज-विनाशश्चैव मांधातुर्यनवान्भव पार्थिव । २१. च- सुमहान् ॥

·२५० वाल्मीकीय-रामायणम् । २३७] श्वः प्र-भाते तु लवणं वधिष्यसि न सं-शयः । २४पू] अ-गृहीताऽऽयुधं सौम्य ध्रुवो हि वि-जयस् तव ।' [२३ N] शूल-पाणिः स ते वयो हन्तव्यस् तद्-विना-कृतः ॥२४॥ [N इस्या रामायण उत्तर-काण्डे मान्धात्रुपाख्यान नाम सप्ततितमः सर्गः ॥ ७० ॥ [वं-७४] = [एकसप्ततितमः सर्गः] =[दा-६८ ] ततस् तच्छृण्वतस् तस्य जयं चाऽऽकाङ्क्षतः शुभम् । १] व्यतीता रजनी क्षिप्रं शत्रु-घ्नस्य महाऽऽत्मनः ॥१॥ [१ ततः प्र-भाते वि-मले तस्मिन् काले स राक्षसः । २] विनिर्-गतः पुराई वीरो भक्ष-हेतो" महा-बलः ॥२॥ [२ एतस्मिन् अन्तरे शूरः शत्रु-भो यमुना नदीम् । ३] तीा मधु-पुर-द्वारि धनुष्-पाणिर् अधि-ष्ठितः ॥३॥ [३ ततोऽर्ध-दिवसे प्राऽऽसे तद् रक्षो घोर-दर्शनम् । ४] आऽगम बहु-साहस्रं प्राणिनां भारम् उद्-वहन् ॥४॥ [४ ततोऽपश्यत्" स शत्रु-भं स्थितं द्वारि धृताऽऽयुधम् । ५] उवाच प्र-हसन् रक्षो धनुषा किं करिष्यसि ।। ५॥५ ईदृशानां सहस्राणि साऽऽयुधानां नराधम । ६] भक्षितानि मया रोपात् कालम्" आकाङ्क्षसेऽत्र किम् ॥६॥६ आ-हारश् चाऽप्य अ-सम्पूर्णो ममाऽद्य पुरुषाऽधम । ७] स्वयम् आस्यम् अनुप्राऽऽप्तो दुर्-बुद्धे "नाऽव-बुध्यसे |७॥ [७ १. च भ, भ, वज-च | २. भ, मर-निहन्तासि । ३. भ. भ.- वीर । ४. च-नास्ति । ५.च-स्वं श्वःप्रभाते लवणं महात्मन्वधिष्यसे नात्र तु संशयो मे । शूलं विना निर्गतमामिषार्थे ध्रुवो जयस्ते भविता नरेन्द्र । ६. भ१ भ२-नास्त्यत्र सर्गसमाप्ति | ७. भ, भर का । ८. च-वर्ज-कथयतस् । ९. भभर-शीघ्र । १०. च भ, भ.-निर्गतः स्वपु । ११. अ-तोर्महामनाः। च भ, भ.-भक्षार्थी सुम । १२. प्र-नास्ति । १३. च-तदा । १४. अच भ,-'नः । १५. राल ल ल ब प्र-अग| १६. च-तवो ददर्श । १७. अ-कृता । १८.च-चैन प्रहसन्किमनेन | १९, च भर-नराधिप । २०. ल ल ल प्र-क्रोधात् । २१. भर भर रा, ल ल ल प्र-कालेनानुगतो छसि । २२. अ ब-नास्ति | २३. ल, ल ल प्र-ममायं | २४. च-मास्ये प्रविष्टो मे । २५. च भर भर-कथमग्र विमोक्षसे ॥

·उत्तर-काण्डम् ७१ । १७ । २५१ तस्यैवं भाषमाणस्य हमतश् च मुहुर्-मुहुः । ८] शत्रु-नो रोप-सम्पन्नों रोपाद् अचूण्य अवतयत् ।।८॥ [८ तस्य रोषाऽभिभूतस्य शत्रु-भस्य महाऽऽत्मनः । ९] गात्रेभ्यश् चाऽभिनिष्-पेतुस् नेजो-मय्यो मरीचयः ॥९॥ [९ उवाचे' च स शत्रु-नः मं-क्रुद्धः पुरुषाऽऽदकम् । १०] योद्धम् इच्छामि दुर्-बुद्धे द्वन्द-युद्धम् उपहि माम् ॥१०॥ [१० पुत्रो दश-रथस्याऽहं भ्राता रामस्य धी-मतः । ११] शत्रु-नो नाम दुर्-बुद्ध वधाऽऽकाङ्क्षी तवाऽऽगतः ॥११॥ [११ तस्य" मे युद्ध-कामस्य द्वन्द्व-युद्धं प्रदीयताम् । १२] शत्रुस् त्वं सर्व-भूतानां न मे जीवन् वि-मोक्ष्यसे ॥१२॥ [१२ तथा" तस्य ब्रुवाणस्य राक्षस:" प्र-हसन् वचः । १३] प्रत्य-उवाच नर-व्याघ्र दिष्टया प्राऽऽप्तोऽसि दुर्-मते ॥१३॥ [१३ मम मातुः स्व-को भ्राता दश-ग्रीवो महा-बलः । १४] हतो रामेण दुर्चुढे स्त्री-हेतोः • पुरुषाऽऽदकः ॥ १४॥[१४ स" तु सर्वो मया क्षान्तो" रावणस्य कुल-क्षयः" । १५] अवज्ञा-पूर्वकं तन् मां दहत्य अग्निर् इवाऽऽशयम् ॥१५॥ [१५ इक्ष्वाकवो मया सर्वे परि-भूता यथा तृणम् । १६] भूताश् चैव भविष्याश् च ये युष्माकंनराऽधर्म ॥१६॥[१६ तस्य ते योद्ध-कामस्य" युद्धं दास्यामि दुर्-मते । १७] ईप्सितं यादृशं तुभ्यं यावद् आ-युधम् आ-नये ॥१७॥[१७ १. च भ, भ.-वीर्यस° 1 २. अरा, ल ल ब प्र-हर्षाद् । ३. च- निश्रु सर्वगात्रेभ्यस्ते । भ, भर-तेजोमयो मरीच्यग्निर्गाम्यो निपपात ह । ४. ल. च-नास्ति । ५. भ, मर-चाथ । प्र-चैव | ६. च-तं निशाचरं । ७. च-चं त्वया सह । रा, ल ब-अत भारभ्य शश्लोकतृतीयपादं यावास्ति । ८, भ, म.- दुष्टारमन् । ९. राल ब-नास्ति । १०. च-मम युदामिका | भ, लाल- योबुका । ११. च-तस्मिंस्तथा बुवाणे तु । १२. च-नास्ति । १३. च-"या हो। भ, भर-सं चाहं मर्षयन्सर्व । १४. म, भ,-'यं । १५. च-अवज्ञा तु पुरस्कृत्य भवंत भक्षयाम्यहंभ-अब तेऽवज्ञया तन्मे द । भर-नास्ति । १६. च-हि मे। १७. च-परिज्ञावा । १८ च भ, मर्ज-नृणां । १९. च-पूर्वच पुरुषाधमा। २०. भर-नास्ति । २१. च-युद्ध । २२. च-यत्र सञ्जयेथास्वमायुधाम, भा-यच सज्जयस्तं ममायुधं । २३. अतः परमधिकः पाठः-च-तिष्ठ च त्वं मुहूर्त हि यावदायुधमानये ।। - ·२५२ वाल्मीकीय-रामायणम् । शत्रु-धम् त्व अब्रवीद्वाक्यं न मे जीवन् गमिष्यसि । १८] आ-गतो दर्शनं' शत्रुर् न मोक्तव्यः कथं चनं ॥१८॥ [१८ यो हि वि-क्लवया बुद्धया प्र-ददाति' रणं रिपोः । १९] स हन्यते मन्द-बुद्धिर् यथा का-पुरुषस् तथा । [१९ N] विमुक्त बाहुर् युध्यस्व वध्योऽसि मम दुर्-मते ॥ १९॥ [N इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे शत्रुघ्न-वाक्यं नामैकसप्ततितमः सर्गः ॥१०॥ [4-७५ ] = [द्विसप्ततितमः सर्गः] =[दा-६६] तच्" हुत्वा भाषितं तस्य" शत्रु-नस्य महाऽऽत्मनः । १] रोषम् आहारयत् तीनं राक्षसः स नरोचमे ॥१॥ [१ नि-पीड्य पाणिना पाणि दन्तैर् दन्तांस्तथा पिषन् । २] भारं च भुवि नि-क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाऽब्रवीत् ॥ २॥ [२ तं वाणं तथा" वाक्य" लवणं भीम-विक्रमम् । ३] शत्रु-नो देव-शत्रुघ्न इदं वचनम अब्रवीत् ॥३॥ [३ शत्रु-घ्नो न तदा जातो यदाऽन्ये निर्-जितास् त्वया। ४] तद् अद्य बाणाऽभिहतो बज" त्वं यम-सादनम् ॥ ४॥ [४ ऋषयोऽद्यैव पापाऽऽत्मन् मयाऽद्य नि-हत रणे । ५] पश्यन्तु" शर-विद्धाऽङ्ग त्रि-दशा इव रावणम् ॥५॥ [५ १. भ, मर-तमुवाच स शत्रुघ्नो । २. च-गतो हि । ३. भ. भ.-'ने । ४. चम, मा-कृतात्मभिः । ५. च-प्रदयात्पशवं रि। भ, प्रहारं छात्रवं रिभ-- प्रहरेच्छन्नवे रिपुः। ६. च-स महान्मन्दबुद्धिः स्यात्स लोके पुरुषाधमः । भ, मर- इन्यते मन्दबुद्धिवास्सोऽपि कापुरुषः स्मृतः। अतः परमधिकः पाठः-च-तस्मादृष्टं कुरु जीवलोकं शरैः शितैस्त्वां विमलैर्नयामि | यमस्य गेहाभिमुखं हि पापं रिपुं त्रिलोकस्य सदेवकस्य ।। ७. भ, भर-किमुक्खा बहु।८. च भ. भ.-वर्ज- युद्धस्त्वं । ९. च-नास्ति । १०. भ, भर-नास्त्यत्र सर्गसमाप्तिः । ११. म. भ२- श्रुत्वा रोषपरीतस्य । १२. च-वर्ज-नास्ति । १३. च-पाणी पाणि विनिक्षिप्य दन्ता- न्कटकटायम च । अल, लब-भत आरम्य तृतीयपादं यावन् नास्ति | १४. भ. भर ल, प्र-लवणो रघुशार्दूलं राक्षसः स नरान्तकः । १५. च भ, भर-तदा । १६.च-पापं| १७. भ, भर-यदा वान्ये हतास । अराव ल ल ल ब प्र- न्ये विजितास । १८. च-ममाथ बा । भर भर-शत्रुन्नबा। १९. भ भर- यास्यसे |२०. च-यस्त्वच पश्यन्तु पापात्मानं हतं । २१. च-मदीयश°भ, भ- प्रपश्यन्तु महात्मन:।।

·उत्तर-काण्डम् ७२ । १५ । २५३ त्वयि मद्-याण-निदग्धे पतितेऽद्य निगा-चर' । ६] पुरे जन-पढ़े चाऽपि निर्-वृत्तिश्च' भविष्यनि ॥ ६॥ [६ अद्य मच्-चाप-निमुकः शरो वन-निभ-धुनिः । 9] प्र-वेक्ष्यते ते हृदयं पद्मम् अंशुर इवाऽक-जः ॥७॥ [७ ततः प्र-गृह्य वृक्षं तु लवणः क्रोध-मृच्छितः । ८] शत्रुघ्नोरसि चिक्षेप तं शूगे बहुधाऽच्छिनत् ॥८॥ [८ तद् दृष्ट्वा वि-फलं कम राक्षमः पुनर् एव च। ९] वृक्षान् अन्-एकान् उत्-पाटर्य शत्रु-ऽन्व्-असृजद् बली'९ [९ शत्रु-नश् चाऽपि तेजस्वी वृक्षान् आ-पततो बहून् । १०] चिच्छेद सायकैस् तीक्ष्णैर् एकैकं सप्त-धा छिनन्" (न्) । १०।[१० ततो बाण-मयं वर्षम् असृजद् राक्षसोरसि । ११] शत्रु-नो वीर्य-सम्पन्नो विव्यथे" न च राक्षसः॥११॥ [११ ततः प्र-हस्य लवणो वृक्षम् उत्-पाटय लीलया । १२] शिरस्य अभि-हतः शूरः सस्ताऽश: स पपातह ॥१२॥ [१२ तस्मिन् नि-पतिते भूमौ हाहा-कारो महान् अभूत् । १३] ऋषीणां देव-सङ्घानां गन्धर्वाऽप्सरसाम् अपि ॥१३॥ [१३ तं तु वृक्ष-हतं दृष्ट्वा शत्रु-मं विनि-पातितम् । १४] रक्षो लब्धाऽन्तरम् अपि न विवेश स्वकं गृहम् ॥१४॥ [१४ नाऽपि शूलं प्र-जग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम् । १५] ततो इतम् इति ज्ञात्वा तं भक्ष्यं समुपाऽहरत् ॥१५॥ [१५ १. ल ब-चरे। २.च-°दे चैव | ३. अब-त्तिः प्रम | च-वनमेतद् । म, भर-शिवमेतद् । ४. च-निष्क्रान्तः । भव भ२- निक्षिप्तः। ५. च-निभाननः । भ, भर-वज्रानलघुतिः । ६. च-एवं मुक्तो महावृक्षं। ७.च-नं प्रति । ८. च- तचासौ दशधा । ल-शत्रुनो ब° | ९. च-ह । भ, म. ल-तु। १०. च- पादपान्सुबहून्गृह्य । ११. च-मस्याएजद् बली। भ, भर-न्ने समवासजत् । १२. भर-त्रिधा । १३. टि= छिन्दत्→-न् । १४. च-विभिनतुर्मिकैकं चिच्छे- दानतपर्वभिः। १५. च भ, म.-सोपरि । १६.भ, मर-उद्धृतः स। १७. भ, मर- वृक्षान् | १८. च भ, भर-भभ्यहनस्क्रुद्धः। १९. च-संमुमोह च । २०. म. म.- देवतानां च | २१. च-र्वाणां च सर्वशः भर म.-"सां तथा। २२. अराल, लर ब-स तमाशाय तु हतंच-सत विज्ञाय तु हा । २३. अभरा,ल, लालब-तु नि । च-मुवि पा। भा-विनियोजितम् । २४. च-वर्ज-पापः प्रविवेश | भ-वर्ज-अपि मावि ।२५. च भ प्र-स्वमालयं|२६. च-मृतोऽयमिति दानवः। २७. मप्र-नाप्यग्रहान्महालं हष्ट्वा तं विनिपातितम् । २८. च-अगृहामारमामिषं। २७ ·२५४ वाल्मीकीय-रामायणम् । मुहूर्ताल लब्ध-संज्ञस् तु ततस्' तस्थौधृताऽऽयुधः । १६] शत्रु-नो राक्षस-द्वारि पूजितः परमर्षिभिः ॥१६॥ [१६ ततो दिव्यम् अ-मोधं स' जग्राह शरम् उत्-तमम् । १७] ज्वलन्त तेजसा घोरें दीपयन्तं दिशो दश ॥१७॥ [१७ वज्र-वेगं वज्र-शितं मेरु-मन्दर-गौरवम् । १८पू] नतं' पर्वसु सर्वेषु सं-युगेष्व् अ-पराजितम् ॥१८॥[१८ N] असृक्-चन्दन-दिग्धाऽङ्गं चार-पत्रं पतत्रिणम् । १८उ] दानवेन्द्राऽचलेन्द्राणां" पुराणां चाऽव-दारणम् ॥ १९॥ [१९ तं दीप्तम् इव कालाऽग्निं युगाऽन्ते" समुप-स्थिते । २०] दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परं मोहम्" उपाऽगमन् ॥२०॥ [२० स-देवाऽसुर-गन्धर्व स-मुनि' साऽप्सरो-गणम् । २१] जगत् सर्व तथाऽस्वस्थ पिता-महम् उपाऽगमत् ॥२१॥ [२१ ऊचुश् च देवदेवेशं वरदं प्र-पितामहम् । २२] कच्-चिल्लोक-क्षयः प्राऽऽप्तः प्राऽऽप्तो वा सुर-संक्षयः २२ [२२ २३पू] नेदृशं दृष्ट-पूर्व नः श्रुतं वाऽपि पिता-मह । N] देवानां भय-संमोहो" लोकानां सं-शयः प्र-भो ॥२३॥ [२३ २३उ] देवानां भाषितं श्रुत्वा देवः कमल-सम्भवः । भय कारणम् आऽचष्ट देवानाम् अभयं-करः ॥ २४॥[२४ २४] वधाय लवणस्याऽसौ शरः शत्रुघ्न-धारितः। तेजसा यस्य सं-मूढाः सर्वे 3" सुर-सत्तमाः ॥२५॥ [२५ १. च भ, भ,-वर्ज-तं । २. च-शत्रुघ्नः पुनरस्थितः । भ,-पुनरेव | ३. च-अतिष्ठद् | ४. भर-शत्रुघ्नं राक्षसद्वारि मुनयः समपूजयन् । ५. भर- प्रज।६. भर-ज्वलज्ज्वलनसङ्काशं । ७. च-पूरयंतं । ८. च-वज्रस्वनं वज्रमुखं । ९. च-निर्मितं हरिणा पूर्व । १०. भ.-नास्ति । ११. च-भिनेषु-वानरेन्द्रमहेन्द्राणा सर्ववेगापहारकं । १२. च-स्थितंभ,-युगक्षयमिवापरं । १३. च-त्रासं। म, हर्षः। १४. भात -सिद्धाप्सरसो गणं। १५. च-तत: सदेवगन्धर्व सयक्षऋषिचारणं । १६. च-हि सर्वमस्वस्थ । १७. भउपाद्रवत् । १८. च-देव प्राप्तो चाऽथ सुरक्षयः । भर-नाम प्रासः सुरसत्तम । १९. भर-क्षयकृद् बाणो | २०. भर-संक्षयोपमं । २१ च-नास्ति । २२ भ,-सुराणां । २३. च भर-वचनं । २४. म.-वरदः सर्वभूत- कृत् । २५. मर-उवाच मधुर वाणी ऋणुध्वं सर्वदेवताः। २६. अरा, ल, ल. लब प्र-ते । च-च । प्र-°पि । २७ भर-नास्ति ।

·उचर-काण्डम् ७२ । ३२ । २५] एप' 3 पूर्व-देहस्य' लोक-कनुः' मनातनः । शरस् तेजो-मयो येन भयं बोपहनं भवेत् ॥२६॥ [२६ २६] स एष कैटभस्याऽर्थे मधोश् चैत्र' महा-शरः । सृष्टो महाऽऽत्मना नेन वधाऽथ रक्षमोर् द्वयोः ॥२७॥ [२७ २७] एवम् एव" प्र-जानीत विष्णोस् तेजो-मयं शरम् । एषा चैव तनुः पूर्वा विष्णोस् तस्य" रघृऽनमः ॥२८॥ [२८ २८] प्र-यात" यूयं पश्यध्वं वध्यमानं महाऽऽत्मना । रामाऽनुजेन लवणं निर्-उद्विग्ना" निशा-चरम्" ।।२९॥ [२० २९] ते तस्य देव-देवस्य नि-शम्य वचनं सुराः । आ-जग्मुर् यत्र तद् युद्धं शत्रु-नस्य च रक्षमः ॥ ३०॥[३० ३०] तं शरं घोर-सङ्काशं शत्रुघ्न-कर-धारितम् । ददृशुः सर्व-भूतानि युगाऽन्ताऽनिम् इवोत्थितम् ॥३१॥ [३१ ३१] आ-काशम् आ-वृतं दृष्ट्वा देवतै रघु-नन्दनः । सिंह-नादं महत्" कृत्वा ददर्श लवणं मुहुः ॥ ३२॥ [३२ १. लव-वर्ज-एषो। २. अच भ, भ. प्र-पूर्वदेवस्य । ३. अभ, लर लरा, ब-कर्ता। ४ च-महात्मनः । ५. यस्माद् । ६.भ,-वोपकृतं महत् । ७. भ, एष हि । ८. मा-मधुनश् । ९. अ ल. -चैष । च-मपि । भा-च । १०. च-एष। ११. च-एकः । ल, ल-एवं । १२. च-प्रजानाति । १३. च भ,-वर्ज-चैव। १४.भ.-रघूछहः। १५. च-तस्माद्च्छत । म, तदध यूयं । १६. अभय राम ल ल ल ब प्र-वध्यमानं च-निरुद्वेगाः । १७. भ- महासुराः। १८. च भ, भर-बर्ज-निशाम्य । १९. अभ, राल ल ल ब प्र-मधुराक्षरं । भ, मधुरां गिरं । २०. भ,-आगच्छन्यत्र युद्धे ते शत्रुघ्नलवणावुभौ । २१. भर-नास्ति । २२. अरा, ल ल ल ब प्र-मुहुः । भ. भर-ततः । २३. च-पुनर्लवणमाइयत् । भ,-पश्यत । २४. अतः परमधिकः पाठः- च-अथोवाच शत्रुघ्नो लवणं राक्षसाघमम् | प्रवेष्टव्यं न दुर्बुद्धे मृत्युस्नेह- मुपागतः॥ ततः श्रुत्वा तु लवणो वाक्यं शत्रुघ्नचोदितम् । अस्त्रं च वैष्णवं दृष्ट्वा भैरवं हि समुद्यतम् ॥ सुधचेता उवाचेदं शत्रुघ्नमपराजितम् | मुहूर्त तिष्ठ दुर्बुदे रघूणां कुलपांसन । यावत्कृत्वाहिकं क्षिप्रमाहारश्च पुनर्गुणन् । निष्कमामि सशूलोऽध ततस्त्वन्न भविष्यसि॥शत्रुघ्नवाप्रवीद्वीरो भोक्ष्यसे क्व मयि स्थिते । यमलोकगतश्च स्वमाहिकं वै करिष्यसि ॥ ततः क्रुद्धोऽब्रवीद्वाक्यं लवणो दुष्टमानसः । यस्माध क्षमसे पाप बुभुखं मां चुधातुरम् ॥ तस्मात्ते नगरी कृत्स्ना धार्ता विद्रविष्यति । मुक्त्वा स शापं लवणः शत्रुघ्नममिदुद्रुवे ।।

·२५६ वाल्मीकीय-रामायणम् । ३२] आ-हूतश् च ततस् तेन शत्रु-घ्नेन महाऽऽत्मना । लवणः क्रोध-सन्तप्तो' युद्धाय समुप-स्थितः ॥३३॥ [३३ ३३] आ कर्णाद्'धि वि-कृष्याऽथ तद् धनुर् धन्विनां वरः । ३४पू] मुमोच तं महा-बाणं शत्रु-घ्नो लवणं' प्रति ॥३४॥ [३४ मुच्यमानस्य तस्याऽथ इषो रूपं तदाऽभवत् । N] आ-हुत्या सिच्यमानस्य वह्वेर् इव तदाऽतुलम् ॥३५॥ [N दह्यमानः स तान् वृक्षान् शरों वक्रोऽद्भुतोपमः । N] पपात सु-महा-तेजा' लवणस्य तदोरसि ॥३६॥ [N ३४उ] उरस् तस्य विदार्याऽऽशु प्र-विवेश मही-तलम् ।' [३५ गत्वा रसा-तलं दिव्यः शरो विबुध-पूजितः।" ३५] पुनर् एवाऽऽगमत् तूर्णम् इक्ष्वाकु-कुल-नन्दनम् ॥३७॥ [३६ शत्रुघ्न-शर-निर्मिन्नो लवणः सर निशा-चरः। ३६] पपात सहसा" भूमौ वज्राऽऽहत इवाऽचलः ॥३८॥ [३७ तच् च शूलं महद् दिव्यं हते लवण-राक्षसे । ३७] पश्यतां सर्व-भूतानां" रुद्रस्य करम्" आ-गतम्" ॥३९॥ [३८ एकेषु-पातेन" भयं नि-हत्य लोक-त्रयस्याऽस्य रघु-प्रवीरः । विनिर्-चमान् उद्यत-चाप-पाणिस् तमः प्र-मृद्येव सहस्र-रश्मिः ॥४०॥ [३९ १. भर-महाहवे | २. च-°संरक्तो वृक्षमादाय धिष्ठितः | भर-घुमुख्येन यु। ३.भ,-'कर्ण तु । ४. च-धनुषां वरं । ५. च-नास्ति । ६. अ राम- तथाऽभ । ७. भर-पूर्णाहुत्या सिच्यमाने रूपमग्न्यादिवानलम् । ८. भ-शरो वज्रायुघोपमः । भर-शरश्चक्रोपमोऽद्भुतः | रा-अत आरभ्य ३७-शश्लोकस्य प्रथमपादं यावास्ति । ९. च ल स शरस्तं विनिर्भिध प्रविवेश रसातलम् । भर- विनिर्मियोरसस्तस्य स शरो नरपूजितः। अतः परमधिकः पाठः-भ, रसातलं विवेशाथ सर्पराज इव श्वसन्। १०. च-'ले चैव । ११. भ,-स्नात्वा रसातले दिन्यः स शरो रिपुमर्दनः । १२. च-सोऽथ राक्षसः। १३. अ भर ल ल ल3 ब प्र-सुमहान्मूभौ । भ,-सुमहातेजा। १४. अलर-तच्छूलं सुम । १५. ल,- सर्वदेवानां । १६. च भर-वशमन्वगाव | १७. च-°षुणा चैव निहत्य शत्रु । १८. भ, लोकत्रयस्यास्य रघूत्तमस्य तमो विदीर्णोऽथ रराज वीरः सूर्यों यथा चार- सहसरश्मिः॥ - ·उत्तर-काण्डम् ७३ । ७ । ततस् तु देवा ऋषयः म-पन्नगाः प्र-नर्तयन्त्य् अप्सग्मश् च सर्वाः। दिष्टया जयोऽनेन रणे च प्राऽऽतो ३८]] दिष्टया च लोकाः सकलाः प्रसन्नाः ॥४१॥ [४. इत्याय गमायग उत्तर-काण्डे लवण-वधो नाम द्विसप्ततितमः सर्गः ॥ २॥ २] हतः [वं-७६] = [त्रिसप्ततितमः सर्गः] [त्रिसप्ततितमः सर्गः] =[दा-७०) हते तु लवणे देवाः सेन्द्राः साऽग्नि-पुरो-गमाः । १] ऊचुस् ते मधुरां वार्णी शत्रु-नं शत्रु-नापनम् ॥१॥ [१ दिष्टया त्वं वि-जयी वत्म दिष्टया लवण-राक्षमः। पुरुष-शाईल वरं वरय राघव ॥२॥ [२ वर-दाः स्मो महा-बाहो सर्व एव ममा गताः । ३] विजयाऽऽकाक्षिणस्" तुभ्यम् अ-मोघं दशनं च नः॥३॥ [३ देवानां भाषितं श्रुत्वा शूरो मूर्ध्नि कृताऽञ्जलिः । ४] प्रत्य-उवाच महा-तेजाः शत्रुघ्नः प्रयताऽऽत्मवान् ॥ ४॥ [४ इयं मधु-पुरी रम्या मथुरा" देव-निर्मिता"। ५] नि-वेशं प्राऽऽप्नुयाच्छीघ्रम् एष मेऽस्तु वरः परः ॥५॥ [५ त" देवाः"प्रीत-मनसो बाढम् इत्य् एवं राघवम्"। ६] भविष्यति पुरी रम्या मथुरेत्य् एव वि-श्रुता ॥६॥[६ ७उ] एवम् उक्त्वा महाऽऽत्मानों दिवेखं विविशुस तदा। शत्रुघ्नोऽपि महा-तेजास्" तां सेनां समुपाऽनयन् ॥७॥ [७ १. च-देवर्षिगणाः सभा-यश्च गन्धर्वाः२च-प्रपूजिरे साप्सरसश्च सिद्धाः । भव-सिद्धाः सहिताप्सरोमिश् । ३. अतः परमधिकः पाठः-भ-अपूज- यन्दाशरथिं समेत्य । ४. अलर-रणेषु प्राच-यो दाशरथे तवाय | भा- दिष्टयेति मुहुर्वदन्त्यः। भल, प्र-रणेऽपि प्रा । ५. च-वर्ज-काः सर्व एवं प्रशस्ताः ।भ,-नास्ति | ६. म, सुमधुरं वाक्यं । ७. भ, शत्रुसूदनं । ८. च-ते। ९. च-'यो । भ,-जीवितो । १०. भ,-वर्ज-स्म । ११. अच- । १२. म,- महाबाहुः । १३. भर-देवपुरी । १४. च-मधुना चैव निर्मिता! भ, सर्वतो देवसम्मिता। लर-मत आरभ्य -श्लोकस्य ३-यपादं यावास्ति। १५. म.- शुभः । १६. भर-देवास्ते । १७. भ,-अब्रवीत्स तं । १८. च-माहुभविष्यति पुरी रम्या मधुना वै विनिर्मिताभ-व्यतीयं नगरी मधुरे । १९. च-तथा चोक्वा । २०. भ,-'नं । २१. मा-देवलोकं ययुस्ततः। ल, देवाः खं वि°। २२. म,- महाबाहुस्तां सेनां समुदावहत् ।। - ·२५८ वाल्मीकीय-रामायणम् । ९] सा सेना शीघ्रम् आऽगच्छच् छ्रुत्वा शत्रुघ्न-शासनम् । नि-वेशनं च चक्रे स श्रवणेन महा-बलः ॥८॥ [८ १०] सा पुरी दिव्य-संवासा वर्षे द्वादश-मे शुभे । नि-विष्टा शूर-सेनानां विषयाश् चाऽकुतो-भयाः॥९॥ [९ ११] क्षेत्राणि सस्य-युक्तानि काले देवो ववर्ष च। अ-रोगा वीर-पुरुषा' शत्रुघ्न-परिपालिता ॥१०॥ [१० १२] अर्घ-चन्द्र-प्रतीकाशा यमुना-तीर-शोभिता ।" १४उ] शोभिता गृह-मुख्यैश् च चत्वरैर् आ-पणैस् तथा ॥११॥ [११ या च तेन महच् छुभ्रा लवणेन कृता तदा । १३] व्य-अशोभयत शत्रु-घ्नो नाना-पण्योपशोभिताम् ॥१२॥ [१२ तां सम्-ऋद्धां च शत्रु-घ्नो ददृशे लक्ष्मणाऽनुजः ।" १५] निर्-ईक्ष्य परम-प्रीतः परं" हर्षम् उपाऽगमत् ॥१३॥ [१५ तस्य बुद्धिः समुत्-पन्ना निर्-ईक्ष्य मथुरां पुरीम् १६] राम-पादौ नि ईक्षेऽहं वर्षे द्वादश-में शुभे ॥१४॥[१६ इस्या रामायण उत्तर-काण्डे मथुरोपनिवेशो नाम त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥७३ ॥ १. च-च शत्रुघ्नः | भर-ततश्चक्रे । २. च-तदाकरोत् । ३. च-संकाशा वर्षे च द्वादशेऽभवत् । भ,-देवसंस्थाना वर्षेऽभूद्वादशे शुभा। ४. च-°ष्टः शूर- सेनाख्यो । ५. च-भयः । ६. भव-निविष्टविषयश्चैव शूरसेनस्तथाभवत् । ७. च- सस्यवन्त्यासन् । भ, सस्यवन्स्यस्यां । ८. च-प्रवर्षति | भ,-स वर्षति । ९. म.-अप्रमत्ताश्च पुरुषाः । १०. च म-घ्नभुजपा । ११. च-वप्रप्राकार- सम्पमां गोपुराहालसंघृतां | अतः परमधिकः पाठः-भ रा लर-उद्यानवर- सम्पना संवृद्धतरुसंवृता । नानादेशागतैश्चापि वणिभिरुपशोमिता ॥ १२. च-शोभितां राजमार्गेण नानापण्यविभूषिताम् । १३. भर ल-पुरा । १४. च- उचानवेश्मससम्पनां समृद्धनरसंवृताम् । नानादेशागतैश्चापि वानरैरुपशोभिताम्॥भा- यच तेन महानं लवणेन कृतं पुरा। शोभयामास तद्वीरो नानापुण्यसमृद्धिभिः ।। अतः परमधिकश्च पाठः-उद्यानैश्च पुरैश्चैव तडागैश्चैव सर्वतः। शोभिता शोभमानैश्च तथान्यैर्दिव्यमानुषैः ॥ १५. च भा-वर्ज-भरतानुजः । १६. च- समृद्धा तु समृद्धार्थः शत्रुघ्नो काभ-तां पुरीं दिव्यसंकाशा नानापण्योपशोभिताम् । १७. अभ-परया प्रीत्या। च-मस्फीतां । १८. च-शत्रुघ्नो हर्षमाग | १९. च- यच्च ते महच्छख्यं लवणेन कृतं पुरा । अतः परमधिकश्च पाठः-ततः स ताममर- पुरोपमा पुरी निवेश्य वै विविधजनाभिसंवृताम् । नराधिपो रघुपतिपाद- दर्शने दधौ मतिं रघुकुलवंशवर्धनः ॥२०. भ,-°श भागते | २१. च-नास्ति ।

·[वं-७७ ] = [चतुःसप्ततितमः सर्गः] =[दा-७१ ] ततस् तु द्वादशे वर्षे शत्रु-नः शत्रु-तापनः । १] अयोध्या-गमने बुद्धिं चकाराऽल्प-पदाऽनुगः ॥१॥ [१ ततः पुर-प्रधानान्' सवल-मुख्यान् नि-चत्य च। २] जगाम रथ-मुख्येन जय-युक्तंन भास्-वता ॥ २॥ [२ स गत्वा दिवसैः कैश्-चित् सं-हृष्टों रघु-नन्दनः । ३] वाल्मीक्य्-आश्रमम् आ-साद्य वासं चक्रे महाबलः ।। ३ ।। [३ सोऽभि-चाध ततः पादौ वाल्मीकेः पुरुषर्षभः । ४] पाद्यम् अयम् अथाऽऽतिथ्यं जग्राह मुनि हस्त-तः ।। ४ ।। [४ बहु-चित्राः सु-मधुराः कथास तत्र सहस्र-शः। ५] कथयामास स"मुनिः शत्रु-ध्नस्य" महाऽऽत्मनः ॥५॥ [५ उवाच स मुनिर्" वाक्यं लवणस्य वधाऽऽश्रितम् । ६] सु-दुष्करं कृतं कर्म पूर्व-जैर्" अ-कृतं तव ॥ ६॥ [६ बहवः पार्थिवाः सौम्य" हताः स-चल-चाहनाः । ७] लवणेन महाऽऽत्मानो युध्यमानाः सहस्त्र-शः ॥७॥ [७ त्वया पुनर् हतः पापो लीलया पुरुषर्षभ । ८] जगतश् च भयं राजन् प्र-शान्तं तव तेजसा ॥८॥ [८ रावणस्य" वघो घोरो यत्नेन महता कृतः। ९] इदं महत्-तरं" कर्म त्वया कृतम् अयन-त:" ॥९॥ [९ प्रीतिश च महती जाता देवानां लवणे हते । १०] भूतानां चैव सर्वेषां जगतश् च प्रियं कृतम् ॥१०॥ [१० १. च-द्वादशमे । २. च-शत्रुकर्षणः । ३. च-यामीहवां गन्तुमरूपमृत्य- बलानुगः । ४.भ, मन्त्रिप्रधानांश्च । ५. म.-सः। ६. च-मन्त्रिणो बलमुल्यांब निवर्त्य र पुरोधसम् । ७.च भ-हयानां च शतेन च । ८.च-गणितावासं संप्रासो। ९. च-वारमीकेराश्रमं प्राप्य । १०. च भ.-बहुरूपाः। ११. मा-च म°। १२. भ-महर्षिः । १३. च-नाय महात्मने । १४. च-मधुरं । १५. च-सौम्य राषव- नन्दन । भ, लवणं निम्नता त्वया । १६. भ,-वर्ज-सौम्या | च-बीरा । १७. चल, प्र-वर्ज-दुरात्मना । प्र-निराकृताः । १८. च-रवया तु निहतः । भ.- त्वयायं निहतः। १९. अलर-राघवेण । २०. च-तु सुमहद । २१. भ, यस्लात्कृतं प्रभो । २२. भ.-चैव परा। २३. च-मानां ।।

·२६० वाल्मीकीय-रामायणम् । तच् च युद्धं यथा-वृत्तं श्रुत्वैव' पुरुषर्षभ ।' ११] सभायाम् उप-विष्टस्य वासवस्य महाऽऽत्मनः ॥११॥ [११ ममाऽपि परमा प्रीतिस् त्वया' शत्रुघ्न वर्धिता । १२] उपाऽऽघास्यामि मूनि त्वां स्नेहेनैषा परा गतिः ॥१२॥ [१२ इत्य उक्त्वा मूर्ध्नि शत्रुघ्नम् उपाऽऽघ्राय महा-मुनिः । १३] आतिथ्यम् अकरोत् तस्य स-सैन्यस्य महा-यशाः ॥१३॥ [१३ स भुक्तवान् नर-श्रेष्ठो गीतं मधुर-निःस्वनम् । १४] शुश्राव राम-चरितं वि-विधं' विधि-संहितम् ॥१४॥ [१४ तान्य अ-क्षराणि सर्वाणि यथा-वृत्तानि सर्व-शः। १५] श्रुत्वा पुरुष-शार्दूलो" वि-संज्ञो बाष्प-लोचनः ॥१५॥ [१६ स मुहूर्तम् इवाऽसंज्ञो विनिः-श्वस्य" मुहुर्"-मुहुः । १६] तस्मिन् गीते यथा-वृत्वं वर्तमान इवाऽशृणोत् ॥ १६॥ [१७ पादाऽनुगाश् च ये राज्ञस् तच्छुत्वा गीतम् अद्भुतम् । १७] अवाङ्-मुखाश् च दीनाश् च आश्चर्यम् इति चाऽब्रुवन् ॥१७॥[१८ परस-परं च ते तत्र सैनिकाः" संबभाषिरे । १८] किम् इदं क च वर्तामो" मायेयं स्वम-दर्शनम् ॥१८॥ [१९ नेदं श्रुतम् इहाऽस्माभिर् अध्य-स्थैर् आ-श्रमे पुरा । १९] यद् अद्य शृणुमः साधु गीत-माधुर्यम्"उत्-तमम् ॥१९॥ [२० वि-स्मयं परमं गत्वा शत्रु-घ्नम् इदम् अब्रुवन् । २०] साधुपृच्छ नर-व्याघ्र वाल्मीकिम् ऋषिम् उत्तमम् ॥२०॥[२१ १. भ,-तदा वृत्ते दृष्टे वै | २. च-लब्धयुद्धं मया सर्व श्रुतं पुरुषसत्तम । च-प्टेन शत्रुघ्नस्य महदद्भुतं । भर-देवराजस्य यासीनेन सदा मया। ४. च-त्वयि । ५. च-वर्धते । भर-वर्तते । ६. भ.-तदाघ्रा । ७. स्नेहस्यैष परो विधिः । ८. अतः परमधिक: पाल-च-शत्रुघ्नस्य महात्मासी वाल्मीकिमुनिसत्तमः । ९. अल, प्र-नरव्याघ्रो । च भ,-रघुश्रेष्ठो । १०. अ ल, प्र- रनि | च भा-रमुत्तमं । ११. च-यथोकं । १२. अ ल:- संयुतं | १३. च-यान्यासन् | १४. भर-भूबरशा११५. च-निश्वस्याथ भा-निःश्वस्य च | १६. भग-पुनः पुनः | १७. भ,-वर्तमानं यथातीतं तस्मिन्गीते च शुश्रुवे । १८. च-पदातिश्चैव राज्ञश्च । १९. च-अर्थवत् । २०. भर-भृशं दीना। २१. च भ.- समभाषन्त सैनिका: । २२. च-तिष्ठामो। २३. भ,-स्यादिदं । २४. च-आश्रमे. न्यत्र कुत्रचित् । भरथस्थैराश्र । २५. च-गीतवादिनं । २६. अ भर लर- अद्भुतम् । २७. च-चेदं । २८. अ च भर-ऋषिसस । २९. राल, लब प्र-नास्ति।

·उत्तर-काण्डम् ७५ । ४। २६१ शुत्रु-घ्नस् त्व् अत्रवीन् सर्वान् कौतूहल-समन्वितान् । २१] मैनिका न क्षमं प्रष्टुम् इदम् अस्माभिर् ईदृशम् ॥२१॥ [२२ आश्चर्य मोहनीयं च वाल्मीकर् आ-श्रमे शुभे । २२] न तु कौतूहलाद् युक्तम् अन्व्-एष्टुं तानि 4 मया ॥२२॥ [२३ एवम् उक्त्वा तु तद् वाक्यं सैनिकान् रघु-नन्दनः । २३] अभि-वाद्य महर्षीश् च स्वं निवेशं ययौ तदा ॥२३।। [२४ इत्या रामायण उत्तर-काने गीत-श्रवणं नाम चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥७॥ २५ [वं-७८ ]= [पञ्चसप्ततितमः सर्गः ] = [दा-७२ ] N] गीत-माधुर्य-विश्रान्तं तच्-चित्त तद्गतेन्द्रियम् ।' तत्-प्रियं च नर-व्याघ्र निद्रा नैति स्म राघवम् । १] चिन्तयान" तम् एकाऽयं राम-गीतम् अन्-उत्तमम् ॥ १॥ [१ त" तु" शब्दं सु-मधुरं तन्त्री-लय-समन्वितम् । २] जगाम" शृण्वतो रात्रिः शत्रु-भस्य महाऽऽत्मनः ॥२॥ [२ तस्यां निशायां व्य-उष्टायां कृत्वा पौर्वाह्निकी क्रियाम् । ३] उवाच प्राऽञ्जलिर् वाक्यं शत्रु-नो मुनि-पुङ्गवम् ॥३॥ भगवन् द्रष्टुम् इच्छामि रामम्" इक्ष्वाकु-नन्दनम् । ४] त्वयाऽनु-ज्ञातु(त)म् इच्छामि गमनं वै सहाऽनुगः ॥ ४॥ [४ १. भ,-अपि । २. अरा, लब प्र-भवत् । ३. च-4 इष्टमपूर्व वाम-माश्चर्याणि बहूनीह वाल्मीकेस्तु सहस्रशः४. च भल -अस्माभित्र ततः सर्वमन्वेष्टव्यं । भ,-अस्माभिस्तु न तस्सर्वम° । ५. च-कुदहलैः। म, ल- कुतूहलात् । ६. अतः परमधिकः पाठः-ल, न तु कौतूहलाधुकमन्वेष्टुं तानि वै मया । ७. च-पि तु संविवेश तदा निशांभ-र्षि तं संविवेश ततो निशि। ८. भ,-र्यसम्भ्रान्तस्तन्मनास्तद्गतेन्द्रियः । च-नास्ति । ९. च-वंशयानं भ प्याच्च । १०. च-शत्रुभ्नमागमत् । ११. च-यन्तमनेकार्थ । १२. च-श्रुत्वा । १३. ल-नास्ति | १४. म-वर्ज-श्रुत्वा जगाम सा रात्रिः। च-तत्र रात्रि- जगामाशु । १५, च-मुनिसत्तमं । १६. च-राघवं रघुनं° । १७. च भर- वर्ज-स्वयाज्ञतो बहं गच्छे सहेभिः सैनिकामगैः । भर-तदनुज्ञातुमिच्छामि भवता वापसः - सह।।

·२६२ वाल्मीकीय-रामायणम् । इत्य एवं वादिनम् ऋषिः' शत्रु-नं शत्रु-सूदनम् । ५] वाल्मीकिः सम्परि-ध्वज्य वि-ससर्ज स राघवम् ॥५॥ [५ N] बजेति सोऽभ्यनु-ज्ञातः शधु-नः प्र-ययौ क्रमात् ।' [N ६]सोऽभि-वाद्य मुनि-श्रेष्ठं रथम् आ-रुह्य सु-प्रभम् ॥ ६॥ [६पू N] स तेनाऽम्बुद-नादेन इन्द्रवैवस्वतोपमः । [N N] ततो मध्याह्न-समये वाजिभिः शीघ्र-गामिभिः । [N ६उ] अयोध्याम् अगमत् तूर्णं राम-सन्दर्शनोत्सुकः ॥७॥ [६उ N] तां गोपुर-वती रम्याम् उद्यान-शत-शोभिताम् ।" [N सम्प्र-हृष्टी" पुरी हृद्या" श्री-मान् इक्ष्वाकु-नन्दनः । ७] प्र-विवेश महा-बाहुर् यत्र रामो महा-द्युतिः ॥१८॥ [७ सु-संपूज्य" तु" पौरैश् च द्वि-जैर् जानपदैर् अपि । N] रामाऽऽयतनम् आ-साद्य प्रविवेशाऽनिवारितः ॥९॥ [N स राम मन्त्रि-मध्य-स्थं पूर्णचन्द्र-निभाऽऽननम्"। ८] पश्यन् नगर-मध्य-स्थं सहस्र-नयनं यथा ॥१०॥ [८ सोऽमि-चाद्य महाऽऽत्मानं ज्वलन्तम् इव तेजसा । ९] उवाच प्राऽञ्जलिर् वाक्यं रामं सत्य-पराक्रमम् ॥११॥ [९ यथाऽऽज्ञसं महा-राज तत्" सर्व कृतवान् अहम् । १०] हतः स लवणः पापः पुरी सा" च नि-वेशिता ॥१२॥ [१० द्वादशं च गतं व त्वां विना रघुनन्दन । ११] नोत्-सहेयम् अहं वस्तुं विना-भूतस्" त्वयाऽन्-अघ ॥१३॥[११ मम प्र-सादं काकुत्स्थ कुरुष्व वदतां वर । १२] मातृ-हीनो यथा वत्सस् त्वां विना नोत्-सहाम्य अहम् ॥१४॥ [१२ १. च भर-तन्त्र । २. भा-राघवं । ३. च-महामुनिः । भर-सवाहनं । ४. अ-सौम्यानु । ५. भ, लर-ततः। ६. च-नास्ति J७. च-पार्थिवः । ८. च- नास्ति । ९. च-राघवं द्रष्टुमुत्सुकः। १०. च-नास्ति । ११. च-सम्प्रविश्य । भर- सम्प्रविष्टः । १२. भर-वर्ज-रम्यां । १३. भा-प्रविशन्वै स नृपतिर्वासवो मारुतैरिव । १४. मग भर रा१ लव-समपूज्यत । ल,-सम्पूजितः स । १५. च-नास्ति । १६. अ-नास्ति । १७. अ-नास्ति । च-पश्यस्यमरम | भ,-'न् स सुरम° । भर राल ल ब प्र-अमरम° । १८, च भर-भूत्वा। १९. च-सर्व वै । २०. भा-चाऽपि । २१. च-शो गतो वर्षों । २२. च भा-वसतस्तन मे प्रभो। २३. भर-हेऽहं पुनर | २४. अत आरभ्य १५-शश्लोकस्य प्रथमपादं बावास्ति।

·उचर-काण्डम् ७५ । २३ । २६३ एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिवज्येदम्' अब्रवीत् । १३] मा वि-पादं कृथा वीर' नैतत् क्षत्रिय-वेष्टितम् ॥१५॥ [१३ न वि-पीदन्ति राजानो विप्र-चामेषु' मानन्द । १४] राज्यं हि परि-रक्षन्तो राज्य-वृत्नाऽनुवर्तिनः ॥१६॥ [१४ काले काले च मां वीर ह्य अयोध्यां चाऽव-लोकये। १५] आ-गम्य तु नर-व्याघ्र गन्ताऽसि च पुर्ण ततः ॥१७॥ [१५ ममाऽपि त्वं सु-दयितः प्राणैर् अपि न सं-शयः । १६] अवश्यं करणीयं ते राज्यस्य परि-रक्षणम् ॥१८॥ [१६ तस्मात् त्वं वस काकुत्स्थ पञ्च-रात्रं मया सह। १७] ऊर्ध्व गन्ताऽसि मथुरा स-भृत्य-चल-चाहनः ॥१९॥ [१७ रामस्यैतद् वचः श्रुत्वा धर्म-युक्तं मनो-गतम् ।" १८] शत्रु-श्नो दीनया वाचा बाढम् इत्य् आह राघवम् ॥२०॥ [१८ सपञ्च-रात्रं काकुत्स्थो रामस्याऽऽज्ञा-चिकीर्षया । १९) उष्य' तत्र महेष्वासो गमनायोप-चक्रमे ॥२१॥ [१९ आ-मन्त्र्य तु महाऽऽत्मानं रामं सत्य-पराक्रमम् । २०] लक्ष्मणं भरतं चैव महा-रथम् उपाऽहरत् ॥ २२॥ [२० दूरं पद्भ्याम् उप-गतो लक्ष्मणेन महाऽऽत्मना ।" २२] भरतेन च शत्रु-नो ययौ" मधु-पुरी" तदा ॥२३॥[२१ इस्या रामायण उत्तर-काण्डे शत्रुन-प्रस्थापनं नाम पडसप्ततितमः सर्गः१७५॥ १. च-भ्रातरं भ्रातृवस्सलं । भ-उवाच भ्रातृवस्सलः । २. भ-मः । ३. भ, भर-शूर । ४.च-प्राह गाढं परिष्वज्य मा विषादं कृथा इति । ५. च- °सेन | ६. च ल,-राषष । ७. च- तमनुस्मरन् | ८. च-शूरस्वं । भा-मां शूर त्वं । ९. भ,-च विलो । १०. च भर-वर्ज-तथा । ११. च-आगच्छेथा नरश्रेष्ठ गन्ताहमपि च स्वयं। १२. च भर-प्राणेभ्योपि विशेषतः । १३. च भा-तु। १४. च भ,-परिपालनं । १५. भर-शत्रुन्न । १६. च-ततो। १७. च-मधुरां । १८. च- तस्य भाषितं भ,-रामस्यैव बहुविधैर्धर्मयुक्तैर्महापदैः । १९. च-पंचरात्र तु शत्रुघ्नो। २० भ, वज-राघवस्य यथाज्ञया । २१. च-तत्रोषित्वा । भ,-प्रोष्य तत्र । २२. च-तं । भर-च। २३. च-महाराज | भ.-महाभागं । २४. च-चैती मातरं चैव सर्वशः। भ,-चैव संप्रतस्थे महाबलः । भा-यमुपारुहत् । २५. अतः परमधिकः पाठः-च-प्रणम्य विधिवद्वीरो भ्रातूंश्चैवातिनन्दितः। आरुरोह रथं श्रीमान्नानारत्नविभूषितम्।।२६. च-स लक्ष्मणेनानुगतो महाबलो महात्मना। भर-दूरं चानुगतो वीरो भरवेन महात्मना। अतः परमधिकः पाठः-च प्रतिप्रतस्थे भरतेन चैव हि स दूरमध्वानमितो निवर्त्य तौ । २७. भ, लक्ष्मणेन । २८. भ. जगामाशु पुरीं । २९. च-पुरं स्वमेवातिययौ महात्मा ।

·वं-७६ ] = [ षट्सप्ततितमः सर्गः] = [दा-७३ ] प्र-स्थाप्य स तु शत्रु-नं भ्रातृभिः सह राघवः । १]प्र-मुमोद सुखी राज्यं धर्मेण प्रति-पालयन् ॥१॥ [१ ततः कतिपयाऽहस्य' वृद्धो जानपदो द्वि-जः। २] पुत्र शवम् उपाऽऽदाय राज-द्वारम् उपाऽगमत् ॥ २॥ [२ रुदन बहु-विधा वाचः स्नेहाऽक्षर-समन्विताः। ३] अ-सकृत् पुत्र-पुत्रेति' शोकाऽऽतः स जगाद ह ॥३॥ [३ किं नु मे दुष-कृतं कम पूर्व-देहाऽन्तरे कृतम् । ४] यद् अहं पुत्रम् एकं त्वां पश्यामि नि-धनं गतम् ॥४॥ [४ अ-प्राऽऽस-यौवनं चालं पञ्चवर्ष" दशाऽधिकम् । ५] अ-काले कालम् आ-पन्नं दुःखाय मम पुत्र-क ॥५॥ [५ अल्पैर् अहोभिर् नि-धनं गमिष्यावो" न सं-शयः । ६] अहं च जननी चैव तव शोकेन पुत्रक ॥६॥ [६ न स्मराम्य अन् जात" उक्तं न च हिंसां स्मराम्य अहम् । ७] सर्वेषां प्राणिनां पीडां कृतां नाऽहम् अनु-स्मरे ॥ ७॥[७ केन" में दुष्-कृतेनाऽद्य बाल एव ममाऽऽत्मजः। ८] अ-कृत्वा पितृ-कार्याणि" यातो" वैवस्वतं" क्षयम् ॥८॥ [८ नेदृशं दृष्ट-पूर्व मे श्रुतं वा घोर-दर्शनम् । ९] मृत्युर् अ-प्राऽऽस-वेलानां रामस्य वि-पये यथा ॥ ९॥[९ १. भमर-परिपा° | २. भर-हस्सु | ३. च भर-बालं । ४. भ.- उपाविशत् । ५. भ,-पुत्रेति शोकारों ब्राह्मणः । ६. च-नास्ति । ७. च-म पुरा दे। भ-पुत्र देहान्तरकृते । ८. भ. भ.-पुन | ९. च-बालं । १०. च-वर्षक- मेव ह । भ,-°वर्षसमन्वितं । ११. भ, ल,-'प्यामि । १२. भ, -जननी ते तथैवेयं शोकेन मम पुत्रक । अरा, ल ल व प्र-नास्ति । १३. भ.-अकृतं किंचित्कृतं हि स न मे स्मरन् । १४. भल,-वर्ज-नास्ति | ल,-न स्मराम्यहितं किंचिकृतां हिंसां न मे स्मरे । १५. भ, केनापि दुष्कृ । १६. च-°तेन त्वं मृतः पुत्राथ बालकः । १७. अ-पूर्वका । १८. च-नीतत्रैव सुत । १९. च-घोर- संहितं । २०. च-सवयसा | भ.- कालानां । २१. अ च रा, लइ लब प्र- तथा । २२. अतः परमधिकः पाठः-च भर-वर्ज-पुनर्जगाद वाक्यं स पुत्रशो- केन पीडितः॥

·उत्तर-काण्डम् ७६।१८ २६५ गमस्य दुष-कृतं किं-चिद् इदं घोराऽभिवर्तनम् । १०] न' न्यू अन्य-विषय-स्थान् वै चालकान' मृत्युर् आऽविशन् ।।१०॥[१० न राजा जीवयेद् एनं बाल मृत्यु-वशं गतम् । [११उ १२] राज-द्वारि मरिष्येऽहं पत्न्या साधम् अनाथ-चत् ॥११॥ ब्रह्म-हत्यां ततो रामः सम्प्रेक्ष्य मुखी भवेत् । [१२ १३] भ्रातृभिः सहितो राजन् दीर्घम् आयुर् अवाऽऽमुहि ॥१२॥ [१३५ १४पू] उषिताः स्म सुखं राज्ये राज्ञो दश-रथस्य ह । एवं सवि-लपन् विप्रः पत्न्या सार्धम् अनाथ-चत् । N] द्वारि तिष्ठति रामस्य भृशं शोकाऽभि-पीडितः ॥१३॥ [ रामं गहयमाणस् तु भ्रातृ॑श् चाऽस्याऽति-दुःखिनः । N] वसिष्ठ चामदेवाऽऽदीन ऋत्विजान्(?) अति-सम्मतान् ॥१४॥[s 5] उपितोऽस्मि मुखं राज्ये विषयेषु महाऽऽत्मनाम् [१३७ १४3] रामस्य विषय-स्थानां न ह्य् अल्पम् अपि नः सुखम् ॥ १५॥ [१४ मम्प्रत्य् अ-नाथो विषय इक्ष्वाकूणां महाऽऽत्मनाम् ।" १५] रामं नाथम् अनुग्राऽऽप्य बालाऽन्त करणं नृ-पम् ॥१६॥ [१५ राज-दोषा हि वर्धन्ते नृणाम् अ-प्रतिपालनात्" ।' १६] वृत्त-हीने" हि नृ-पता अ-काले म्रियते जनः ॥१७॥ [१६ यदा पुरेष्व अ-युक्तानि राजा जन-पदेषु च । १७] कुरुते न च रक्षाऽस्ति तदा काल-कृतं भयम् ॥१८॥ [१७ १. च-मन्ये | भा-व्यक्तं|२. च-महदस्ति न संशयः । ३. च-तथा हि विषयस्थानां बालानां मु। ४. च-व-नास्ति | ५. च-राजा दीर्घमायुरवाप्नुयात् । ६. भ, नास्ति ! ७. च-वर्ज-उषितोस्मि पुरे राज्ये तवास्मिन्सुमहायल । भर- नास्ति | भतः परमधिकः पाठः-च भ, भर-वर्ज-राजन्कमलपत्राक्ष तव राम वश स्थितः। ८.भ,-इत्येवं । ९. च-नास्ति । १०. भर-शोकेन पी। ११. च भ,-नास्ति | १२. च-रामं नृपतिमासाथ जाताः सम्प्रति दुःखिताः| मारा, ल ब प्र-नास्ति । १३. रा लब प्र-नास्ति । १४. च-इहासाब |१५. ब-न्त:- क° | १६. भ, ल,-अपरिपाल्यतां । १७. च-राजदोषैपिचन्ते प्रजाः सम्यगपा- लिताः। १८. च-असद्वृत्ते । १९. च-पुरे प्रयु | भ, वर्ज-नूपेष्वयु । २०. रा-वर्ज-जना ज° । भर-दुःखितो जनपदे तथा । २१. भ,-वर्ज-कुर्वति । च-कुर्वते । २२. च भ,-वर्ज-रक्षन्ति ।। 'रा-इयं ते प्रत्ययेनास्मि । बल, ल, ल प्रनास्ति (त्रुटितः) । 3 ·२६६ वाल्मीकीय-रामायणम् । सु-व्यक्त' राज-दोषों हि भविष्यति न संशयः । १८] पुरे जन-पदे चैव' यथा' बाल-बधो ह्य् अयम् ॥१९॥ [१८ एवं बहु-विधैर् वाक्यैर् निन्दमानों मुहुर्-मुहुः । १९] राजानं दुःख-सन्तप्तो जगहें गृह्य तं सुतम् ॥२०॥[१९ इस्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे ब्राह्मण-परिदेवनं नाम षट्सप्ततितमः सर्गः ॥ ७६ ॥ [4-८०] = [सप्तसप्ततितमः सर्गः] =[दा-७४ ] आर्त-चद् बहु-रूपं तद् द्वि-जस्य परि-देवितम् । १] शुश्राव राघवः सर्व दुःख-शोक-समन्वितम् ॥१॥ [१ स च दुःखेन सं-तप्तः सर्वान् आ-हूय मन्त्रिणः ।" २] पुरो-घसम् उपाऽध्यायं भ्रातरौं' नैगमास् तथा" ॥२॥ [२ ततो द्वि-जा वसिष्ठेन" सार्धम् अष्टौ समा गताः । ३] राजानं देव-सङ्काशम् ऊचु" वर्षस्व नित्य-शः ॥३॥ [३ मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वाम-देवः" स-कश्यपः । ४] कात्यायनोऽथ जाबालिर् गौतमो नारदस् तथा ॥४॥ [४ एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेऽप-वेशिताः । ५] मन्त्रिणश् च तथा सर्वे यथाऽहम् अनुकूल-तः ॥ ५॥ ५ १. च-तद् व्यकं । २. च-दोषेण जातो मे नात्र | ३. च-चापि तथा। ४.च-निदमथ । ५. च-स द्विजो दुखेन संतप्त उपगृम सुतं तदा । अतः परमधि- कश्च पाठ:-ब्राह्मण्या ब्राह्मणः सार्ध सुतमेकेन धारयन् । तत्रैवोपाविशद्भूमौ राजद्वारि च दुःखितः॥ एवं द्विजो बहुविधैः करुणैस्तदानीं वाक्यैः सुदुःख- परितप्तमना नृपेन्द्रम् । स रुद्य बालमुपधार्य रुरोद दुःखात् शुश्राव चैव नृपतिः परिदेवितं तत् ॥ ६. अलर-नास्ति । ७. च-ब्राह्मणपुत्रमरणं | ८ अतः पूर्वमधिकः पाठः-च भ-वर्ज-आर्को रोलयमाणस्तु सबन्धुरतिदुःखितः। च-तथातिकरुणं वस्य । अभी रा, लर प्र-वबलरूपस्य | ९.प्र-देवनं । १०. च-संश्रुत्य । ११. च भ ल२-:। १२. भ-सुदुःखेन सुसंतसो मन्त्रिणः समुपानयत् । १३. च-शातीय सह नैगमैः। १४. च-टप्रमुखा ऋषयः प्रविश्य तु। १५. च-वर्धयामासुरागताः | १६. अप्र-वासुदेवः स । चभ- देवोऽथ काश्य । १७. च-तत्रैव समुपागताः। भर-मंत्रिणो नेगमास्तथा। भरा, ल, ल-मास । १८. च-ततो राजा तु तान्सम्बियाहमुपवेशयत् । भर-भासनेषूप- विविशुः सर्वेषु रुचिरेविह।।

·५ उत्तर-काण्डम् । ७७ । १५ । २६७ तेषां समुप-विष्टानां सर्वेषां दीप्त-तेजसाम्' । ६] आ चचक्षे ततः सर्व' द्वि-जोऽयम् उप-रोदिति ॥६॥ [६ तस्य तद् भाषित श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः । ७] प्रत्य्-उवाच शुभं वाक्यम् ऋषीणां सन्नि-धौ तदा ॥७॥ [७ शृणु राम' यथाऽकाले प्राऽऽप्तोऽयं बालकः क्षयम् । ८] श्रुत्वा कर्तव्य-ता" वीर कुरुप्व रघुनन्दन ॥८॥ [८ पुरा कृत-युगे राजन्" ब्राह्मणानां तपस्वि-ता" । ९] अ-ब्राह्मणस्" तदा राजन् न तपस्वी कथं चन" ॥९॥ [९ तस्मिन् युगे प्रज्वलिते ब्रह्म-भूते रा अन्-आवृने ।" १०] अ-मृत्यवस् तदा सर्वे" जायन्ते दीर्घ-जीविनः ॥१०॥ [१० ततस् त्रेता युगं नाम ब्राह्मणानां" वपुष्-मताम्" । ११] क्षत्रिया यत्र जायन्तेऽपूर्वेण" तपसाऽन्विताः ॥११॥ [११ वीर्यण तपसा चैव तेऽधिकाः पूर्व-जन्मसु । १२] मानवेया महाऽऽत्मानस् तस्मिन्न् एव युगे युगे" ॥१२॥ [१२ ब्रह्म-क्षत्र" तु" तत् सर्वं यत् पूर्वम् अ-परं च यत् । १३] युगयोर् उभयोर् मध्ये" राम वीर्य-समन्वितम् ॥१३॥ [१३ अ-पश्यन्तस्" तु ते सर्वे" वि-शेषम् अधिकं ततः । १४] स्थापन चक्रिरे सर्वे चातुर्वर्ण्यस्य सर्व-शः ॥१४॥ [१४ १५उ] अ-धर्मः पादम् एकं तु पातयेत् पृथिवी-तले । [१५७ १६५] अ-धर्मेण तु सं-युक्तो" मन्द-तेजा भवेन् नृ-पः ॥१५॥ [१६ १. च-राघवो । २. भर-दीनचेतसां । ३. च-°थ तस्सव | भ- रघुश्रेष्ठो । ल,-'तः सर्वान् । ४. च-बाह्मणस्य प्ररोदनं । भ,-द्विजं तं सुतरोदिनं । ५. अ रा-तथा तद् भा'। च-तस्य तदूचनं | भा-इत्येवं भा'। ६. च भ-नृपं । ७. भ,-राजन् । ८. च-माप्तवान् । ९. भ,-दारकः । १०. च-चैव प्रतीकार । ११. च-राम ब्राह्मणा वै तपस्विनः। भर-राम सर्व ते प्रामणोत्सरं । भ२ ब प्र-नां तपस्विनां । १२. भ,-गो नैव कश्रिन् । १३. च-कदापन | भर-न विद्यते । १४. च-नास्ति । १५. च-माः । १६. भा-चिरजी । १७. च-मानुषाणां ततोऽभवत् । १८. च-न्ते अप्रेण | १९. मन-साहताः । २०. च-रघुनन्दन । म सर्वजन्तुषु । २१. च-त्रेतायुगेऽभवन् । भ,-प्रेतायुगे तदा । २२. भर-क्षने छ। २३. च-वर्ज- तत्पू । म-ततः पूर्व परं । २४. च भ -नर्ज-राम समा वीर्यसमन्विताः | च- आसन् समा वीर्यतपोऽन्विताः । २५. भ.-'श्यमाना वीर्य तु । २६. च भ.-नां । २७. भ. इष्टाश् । २८. अलर ल-ते तदा । च-राधव । २९. भ, भर-वर्ज- र्मपादम् । ३०.भ-वर्ज-पातयन् । ३१.भ-कास्ते न मन्दाऽभवस्तदा । ३२. अत भारभ्य च-१७-शश्लोकस्य पूर्वाध यावनास्ति।

·२६८ वाल्मीकीय-रामायणम् । AAPNn. Our AR UNN AN vvv आ-विशेद् यदि पूर्वेण राजसं हि मलं भृशम् । N] अन्-ऋतं नाम तद् भूतं पातयेत् पृथिवी-तले ॥१६॥ [१७ अन्-ऋते च समुत्-पन्ने धर्म-पादः प्रणश्यति । N] ततः पादुष्-कृतं पूर्वम् आयुस् तत् परि-कीर्तितम् ॥१७॥ [१८ पातिते त्व् अन्-करते तस्मिन्न् अ-धर्मे च महीं गते ।' १६उ] शुभान्य् एवाऽचरल् लोकाः सत्य-धर्म-पुरस्कृताः ॥१८॥ [१९ त्रेता युगेऽभवंस तत्र ब्राह्मणाः क्षत्रियाश् च ये। १७] तपोऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषाम् अपरे जनाः ॥१९॥ [२० अ-धर्मस् त्व् अ-परस्" तेषां वैश्य शूद्रम् उपाऽगमत् । १८] पूजा" च सर्व-वर्णानां शूद्राश् चक्रुर" विशेष-तः ॥२०॥ [२१ एतस्मिन् अन्तरे तेषाम् अ-धर्मेणाऽऽवृतेन" च"। १९] ततः सर्वे भृशं त्रासम् आ-जग्मुर्" नृप-सत्तमाः ॥२१॥ [२२ ततः पादस् त्वअ-धर्मस्य द्वितीयः सम्-अपद्यत । २०] ततो द्वापर-संज्ञोऽयं युगस् तु सम्-अजायत ॥२२॥ [२३ तस्मिन् द्वापर-संज्ञे तु वर्तमाने युग-क्षये"। २१] अ-धर्मश् चाऽन्-ऋतं चैव ववृद्धे (१धा)द्वे(?ते) पुरुषर्षभ ॥२३॥[२४ ततो द्वापर-संख्याने तपो वैश्याः" समाऽविशन् । २२] त्रिभ्यो युगेभ्यस् त्रैवयं धर्मस्य परिनि-ष्ठितम् ॥२४॥ १. भ,-राजभयं | २. भ,-पातयामास भूतले । ३. च-प्रादुरभूत् । मा-प्रादुष्करोत् | ४. च-मायुषां परिनिश्चयः । भर-आयुषः प्रतिनिश्चयः । ५. च-अधर्मेण च संयुक्ता महात्मानोऽभवन्नृपाः। भर-तदाप्यधर्म पतिते महात्मा- नोऽनृते तथा । ६. अलप्र-°नि वर्धयल्लोके । च-सत्यधर्म पुरस्कृत्य | मर- शुभाचार च । ७. च-शुभान्येवाचरंस्तदा । ८. च-त्रेतायुगे मुनिर्वीर ब्रशक्षत्रमनु- समं | भ, त्रेतायुगे पुनर्वृत्ते ब्रह्मक्षत्रमनुव्रताः । ९. अरा, लरप्र-ततोऽत|च- तपस्तेपे महाभागः शुश्रूषांचेतरे जनाः।म-तपस्तेपुमहात्मानःशु°1१०.च-सधर्मः परमस् । भर-स धर्म अपरस् | ११. भ,-वर्ज- वैश्यः । १२. च भ,-मथाविशत् । १३ च-प्रजा प्रयोजयचस्माद्राक्षत्रं । भ,-पूजां प्रयोजयंस्तस्मिन्ब्रह्मक्षत्रे । १४. च भा-एवं निरंतरे। १५. च-तदासीदद्भुतं तदा । भर-उद्भूतमनृतं पुनः । १६. च-गत्वा राधवनन्दनः । भ,-समाजम्मुनरर्षभाः। १७. भ,-वर्ज-पादमध१८. च-यं समपातयत् | भर-वर्ज-यमवतारयन् । १९ च-युगे नृप । २०. च- वर्धते भ-वर्तते । २१. च-रमध्ये तु । मल-रसंज्ञे तु | २२. भ, वैश्यान् । २३. भ. लर-वर्ज-शत् । २४. च-युगे तृतीये त्रैवर्ण्य धर्मे प्रतिवर्तते । भा- युगत्रयस्य त्रैवयं धर्मस्य प्रतिष्ठति ॥ - ·उचर-काण्डम् ७८ । २। २६९ न शूद्रो लभते ह्य' अंशं तपः कर्नु नषभ। [२६ २३] हीन-वर्णा नर-श्रेष्ठ नप्यन्ते' सु-महन् तपः ॥२५॥ [२७ भविष्या शूद्र-योनौ तु तपश्-चया कलौ युगे । २४] अ-धर्मः परमों राजन्' द्वापरे शूद्र-कारितः ॥२६॥ [२८ स ते विषय-पर्यन्ते राजन्न उग्र-तरं तपः। २५] शूद्रस् तपति दुर्-बुद्धिस् तेन बाल-वधः कृतः ॥२७॥ [२९ यो ह्य् अ-धर्मम् अ-कार्य वा वि-पये पार्थिवस्य हि । २६] पुरे वा राज-शार्दूल कुरुते दुर्-मतिर नरः ॥२८॥ क्षिप्रं स नरकं याति स च राजा न संशयः । [३० २७] चतुर्थ तस्य" पापस्य भागम् अनाति पार्थिवः ॥२९॥ [३१पू त्वं पुरुष-शाईल चरस्व" विषयं स्व-कम् । २८] दुष्-कृतं यत्र पश्येस् त्वं तत्र यत्नं समा-चर ॥३०॥ [३२ एवं ते धर्म-वृद्धिश् च बलाऽऽयुर्-वर्धन तथा । २९] भविष्यति नर-व्याघ्र बालस्याऽस्य च जीवितम् ।।३१।। [३३ इस्यार्षे रामायण उत्तर-कापडे वारद-वाक्यं नाम सससप्ततितमः सर्गः ॥ ७७ ॥ [वं-८१,८२]- [भष्टासप्ततितमः सर्गः] =[दा-७५,७६] नारदस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वाऽमृत-मयं तदा । १] प्र-हर्षम् अ-तुलं लेभे लक्ष्मणं चेदम् अत्रवीत् ॥१॥ [१ गच्छ सौम्य द्विज-श्रेष्ठं समा-श्वासय लक्ष्मण । २] बालस्य च शरीरं त्वं तैल-द्रोण्यां नि-धापय ॥२॥ [२ १. भ.-कर्तु तप उमं| २. च-महीपते । ३. च-नाचरेत् सु। ४. च- भविष्ये शूदवर्णस्य । भर-भविता पदयोन्या तु। ५. च-तपस्वयं । ६ भ,- 'मोदारो । ७. च-अधर्मश्र महाराज तदा सम्पत्स्यते महत् । मतः परमधिकः पाठः- भ,-अधर्मेण तु संयुकास्तेन मन्दासवस्तदा । ८. च-स वै स्वया न विज्ञातो राजन्नुग्रवपाः कचित् । ९. च भ,-तप्यति । १०. च-नप। ११. च-ह। १२. च भ, भ, ल,-वर्ज-राजन् । १३. च-यश्चैव । १४.च-सुरर्षे एमय स्वयं । १५. भ.- दुष्करं यत्र पश्येथास् । १६. भ,-एतत् । १७. च भ, लब-बाला । १८. भ.. नरश्रेष्ठ | १९. च-सथा। भा-यथा । २०.भ, लर-तु । २१. भ ल ल - निपातयच-निवेशय ।।

·२७० वाल्मीकीय-रामायणम् । गन्धैश च परमोदारस्' तैलैश चाऽपि सुगन्धिभिः । ३] यथा न शीर्यते बालस् तथा सम्यग' वि-धीयताम् ॥३॥ [३ यथा शरीरं गुप्त स्याद् बालस्याऽक्लिष्ट-कर्मणः । ४] वि-पचिः परि-भेदो' वा न भवेत् तत् तथा कुरु ॥ ४॥ [४ तथा सं-दिश्य सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभ-लक्षणम् । ५] मनसा पुष्पकं दध्या आ-गच्छेति महायशाः ॥५॥ [५ ईप्सितं स तु वि-ज्ञाय पुष्पको" हेम-भूषितः । ६] आ-जगाम मुहूर्तेन समीपं राघवस्य ह॥६॥ [६ सोऽब्रवीत् प्राऽञ्जलि वाक्यम् अयम् अस्मि नराऽधिप। ७] वश्यस् तव महा-बाहो किं-करः समुपाऽऽगतः ॥७॥१७ भाषितं" रुचिरं श्रुत्वा" पुष्पकस्य नराऽधिपः । ८] अभि-वाद्य महर्षास् तु" वि-मानं सोऽध्य्-अरोहत ॥ ८॥ [८ धनुर् गृहीत्वा तूणौ च खड्गं च रुचिर-प्रभम् । ९] नि-क्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रि-भरताव् उभौ ॥९॥ [९ १०पू] ययौं प्रतीची त्वरितो वि-चिन्वन् सु-समाहितः । उत्-तराम् अगमच्छी-मान्" दिशं हिमवद्-आश्रिताम् ॥१०॥ ११] अ-पश्यमानः स ततः स्व-अल्पम् अप्य् अथ दुष्-कृतम् १२पू] पूर्वां वै परि-चक्राम दिशं पश्यन्" नराऽधिपः ॥११॥ [११ १. भ,-परमैस्तद्वत् । २. च-हीयते। ३. च भव-सौम्य । ४ भ, रा, ल ब-यते । ५. च-गुप्तस्य बालस्याक्लिष्टमेव च। ६. च-वर्ज-परभेदो। ७.च- काकुत्स्थो। ८. अच-लक्ष्मणं | ९.भा-ध्यात्वा । १०. च भर-इङ्गितं । ११. भ-कामगं हेमभूषणं | रा, ल3 ब-पुरुषो हे° | १२. अ लर-सोऽभवत् । १३. च-आज्ञापयस्व नृपते किंकरं मामुपस्थितं । भा-वशे तव महाबाहो किंकर मामुपस्थितं। १४. भर-ततः प्रदक्षिणं कृत्वा । १५. चमर-तान् । १६. अतः परमधिकः पाठः~म,-भाषितं रुचिरं श्रुत्वा पुष्पके वै महायशाः। १७. भ तूणं । १८. भ, चापि महाप्रभ । १९. च-यातः । भ-वर्ज-प्रायात् । भा-दिशं । २०. च-रघुनन्दनः । २१. म.-चापि | भ, छीघ्रं । २२. अ-श्रितः । म,- °वताश्रितां। २३. च-नास्ति । २४.च-नापश्यत्तत्र धर्मारमा। २५. अतः परमधिकः पाठ:-च-विचित्य पश्चिमामाशामुत्तरां प्रययौ तदा । न तत्राधार्मिक सत्त्वमपश्यत्किचिदप्युत ॥ भ,-नास्ति | २६. च-ततः पूर्वी दिशं यासो विमा- नेन | भ,-पूर्वामपि दिशं सर्वामयाप ॥ २५ ·उत्तर काण्डम् ७८ । १९॥ २७१ शुचिः शुद्ध-समाचार आदर्श-तल-सनिमः। [१२पू १३] दक्षिणां दिशम् आऽक्रामन् ततो राजर्षि-नन्दनः । विन्ध्यस्य' चोत्-नरे' पार्श्वे ददश मु-महत् सरः ॥१२॥ [१३ १४] तस्मिन् सरसि तप्यन्तं तापसं सु-महत् तपः । ददर्श राघवो भीमं लम्बमानम् अधो-मुखम् ॥१३॥ [१४ १५] अथैनं समुपा-गम्य' तपन्तं तप उत्-तमम् । उवाच राघवो वाक्यं धन्यस् त्वम् असि सु-बत ॥१४॥ [१५ १६] कस्यां योन्यां तपो-वृद्धि(?) वतसे शुभ-लक्षण । कुतूहलात् त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर् ह्य् अहम् ॥१५॥ [१६ १७] मनीषितस् ते को न्व" अर्थः स्वर्ग-लाभोऽवरोऽपि वा। किम्-अर्थ तप्यसे स त्वं तपस्" त्व् अन्यैः सु-दुश्चरम् ।। १६[१७ १८] ब्राह्मणो वाऽसि भद्रं ते क्षत्रियो वाऽसि" दुर्-जयः । वैश्यो वा यदि वा शूद्रः सत्यम् एतद् ब्रवीहि मे। [१८ १९] तपः सत्याऽऽत्मकं नित्यं सत्ये ह्य् अ-मृतम् आ-हितम् ॥ १७॥[N वं-८२] तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा रामस्याऽक्लिष्ट कर्मणः । [दा-७६ १] अवाक् शिरास् तथा भूतो वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥१८॥ [१ शूद्र-योनौ प्र-सूतोऽहं चराम्य उग्र-तरं तपः । २] देव-त्वं प्राऽर्थये राम स-शरीरोऽद्य पार्थिव ॥ १९॥[२ १. च-न ददर्श च तत्रापि कं च दुष्कृतकारिणं । म,-सम्प्रहृष्टजनाकीर्णामा- दर्शमिव निर्मला | २. च-मत्ततो गधवनन्दनः। म, ततो दिशं समाक्रामइक्षिणां रघुनन्दनः | ३. च-स शैलस्योत्तरे | मन-शैलस्य उत्तरे। ४. रा, ल, महात्मनः । ५. भ.-तमुपागम्य काकुत्स्थो । ६. अ-तप्यंत 1च-तप्यमानं तप उ°। भा-तप्यमानं महत्तपः। ७. भ, भर-भत भारभ्य १६-शश्लोकपूर्वाध यावसास्ति । ८. च-योनौ । ९. च ल, ल.-दृढविक्रम । १०. च-कौतू । ११. च-वाच । १२. च-वर्ज। अ-भो धनाश्रयः । १३. रा, ल, प्र-तत् । १४. भक-श्रोतु- मिच्छामि तापम । भ, तपस्त्वन्यैः सुदुश्वरं । ल,-न्यैः सुदुष्करम् । १५. च- वायसे च मदर्थ तु तपोऽन्यैश्चरं नरैः । १६. च ब-वाऽथ । १७. च-प्रवीमि ते । १८ भ-वैश्यस्तृतीयो वर्णो वा शूद्रो वा सत्यमुच्यतां । अतः परमधिकः पाठः- च-इत्येवमुक्तः स नराधिपेन अवाक् दाशरथाय तस्मै । उवाच जाति नृपपुङ्गवाय यत्कारणं चैव तपःप्रयत्नः।। इत्या रामायण उत्तरकाण्डे शम्बुक- दर्शनं नाम सर्गःभा-आर्षे श्रीरामायणे शवदर्शनो नाम सर्गः। १९. च-नास्ति । भ,-कोऽर्थो व्यवसितस्तेऽद्य स्वर्गलोकपरिग्रहे ।। २०. चम,-तपश्चोग्र समास्थितः। २१. भ.-रीरेण धर्मवित् । २२. च-नास्ति ।

·२७२ वाल्मीकीय-रामायणम् । न मिथ्याऽहं वदे राम देव-लोक-जिगीषया'। ३] शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शम्बूकं नाम नाम-तः ॥२०॥ [३ भाषतस् तस्य शूद्रस्य खड्गं सु-रुचिर-प्रभम् । ४] निष्-कृष्य कोशाद् वि-मलं शिरश् चिच्छेद राघवः ॥२१॥ [४ तस्मिञ् शद्रे हते देवा: सेन्द्राः" साऽमि-पुरो-गमाः । ५] साधु साध्व् इति काकुत्स्थं प्र-शशंसुर् मुहुर्-मुहुः ॥२२॥ [५ ततो वृष्टिः सु-महती दिव्याना" सु-सुगन्धिनाम् । ६] पुष्पाणां वायु-मुक्तानां सर्व-त: प्र-पपात हैं ॥२३॥ [६ सु-संप्रीत्याऽब्रुवन् देवा रामं सत्य-पराऽऽक्रमम् । ७] सुर-कार्यम् इदं सौम्य सु-कृतं ते महा-मते ॥२४॥ [७ गृहाण च वरं राम" यत् ते मनसि काक्षितम् । ८] त्वत्-कृते नहि शूद्रोऽयं स-शरीरोऽभ्य्-अयाद् दिवम् ॥२५॥[८ देवानां भाषितं" श्रुत्वा राघवः सु-समाहितः । ९] उवाच प्राऽञ्जलिर् वाक्यं सहस्राऽक्षं पुरं-दरम् ॥२६॥ [९ यदि देवाः प्र-सन्ना मे द्विज-पुत्रः स जीवतु । १०] वरम् एतद् घि भवतां काक्षितं परमं हि मे ॥२७॥ [१० ममाऽप-चाराद् वालोऽसौ ब्राह्मणस्यैक-पुत्रकः । ११] अ-प्राऽऽप्त-काल: कालेन नीतो वैवस्वत-क्षयम् ॥२८॥ [११ स"सं-जीवतु" भद्रं वो नाऽन्-ऋती" स्याम् अहं सुराः । १२] द्वि-जस्य सं-श्रुतो छ अर्थो जीवयिष्यामि ते सुतम् ॥ २९॥ [१२ १.भ, ल-वर्ज-देव जीवलो° | २. भ ल ल ब प्र-शंबुकं | ३. च- नास्ति।४.भ.-भत आरभ्य २४-शश्लोकस्य प्रथमपाद यावनास्ति । ५. चभः-पुष्प- वृष्टिश्च महती पुष्पाणां । ६. च भर-भाकाशाद् । ७.च-तो राममागमत् भ,-राघवं सर्वतोऽकिरत् | ८. च-सुप्रीताश्चाब्रु। भ,-प्रीतात्मानो[१९. च भ,-वाक्यविदा वरं । १०. च-राम | ११. च-कृतं ते नरसत्तम । भर-कृतं ते रघुनन्दन । १२. च भर-सौम्य यमिच्छसि महामते । १३. च भ,-वर्ज-तस्कृते। रा, ल, ब-तस्कृतं । १४. अलर-रोऽभवद्विना । च-रेण स्वर्गभाक् । १५. भ.-नास्ति । १६. भर- वचनं । १७. च-त्रस्य जीवितं । १८. च-ददतां वरमेतद्धि । भ,-वरमेवं हि ददतां । १९. च भल-मम । २०. अ-समाचरतु । च भव- राधाद् । २१. च- बालोऽयं देवा ब्राह्मणपुरा, ल लब प्र-णस्यैष पु° । २२. च-अकाल एव । २३. च-तं जीवयत | २४. ल-वै । २५. च-ऋतं कर्तुमर्हथ । २६. च-सम्प्रति संश्रुतं तस्य जीवितं द्विजसनिधौ ॥

·उत्तर-काण्डम् ७९ । २। २७३ राघवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा विबुध-सत्तमाः। १३] प्रत्य-ऊचस्ते महाऽऽत्मानं प्रीत्या प्रीति-समन्विताः॥३०॥[१३ नि-वृत्तो भव काकुत्स्थ ब्राह्मणस्यैष' पुत्र कः । १४] जीवितं प्राऽऽनुयाद्' भूयः समेतश् चाऽपि वन्धुभिः ॥३१॥ [१४ यस्मिन् मुहूर्ते काकुत्स्थ शूद्रोऽयं विनि-पातितः । १५] तस्मिन् मुहूर्ते जीवेन स बालः सम्-अयुज्यत ॥३२॥ [१५ स्वस्ति प्राऽऽमुहि भद्रं ते साधयामः परं-तप । १६] अगस्त्यस्याऽऽश्रम-पदे द्रष्टारः स्मो महा-मुनेः ॥३३॥ [१६ तस्य दीक्षा-समाप्तिर् हि ब्रह्मर्षेः सु-महाऽऽत्मनः । १७] द्वादशे हि स वै वर्षे जल-वासाद् उपाऽऽगतः ॥३४॥[१७ ते गमिष्याम वै द्रष्टुम् अगस्त्यम् ऋषि-सत्तमम् ।" १८] त्वं चाऽपि गच्छ भद्रं ते वर्धयस्त्र" महा-मुनिम् ॥३५॥ [१८ स तथेति प्रति-ज्ञाय देवानां रघु-नन्दनः । १९] आ-रुरोह वि-मानं तं" पुष्पकं हेम-भूषितम् ॥ ३६॥ [१९ इस्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे शम्बूक-बधो" नामाऽष्टासततितमः सर्गः ॥७८॥ [-८३,८४]= [एकोनाशीतितमः सर्गः]= [दा-७६,७७] ततो देवाः प्र-यातास ते वि-मानैः सूर्य-सन्निभैः । १] रामोऽप्य् अनु-जगामाऽऽशु कुम्भ-योनेस्" तपो-चनम् ॥१॥ [२० दृष्ट्वैव देवान् सम्प्राऽऽप्तान् अगस्त्यःस"तपो-निधिः २] अर्चयामास तुष्टाऽऽत्मा" सर्वांस्तान् अविशेष-तः ॥२॥ [२१ १. च-देवाः सवासवाः। २.च-तम् । ३. च भ, लब प्र-प्रीताः। ४. अल.-नास्ति । ५. च-सोऽस्मिनहनि बालकः। ६. च ल-प्राप्तवान् । ७. च- बान्धवैः। ८ च-समबुद्धयत । ९. भ.-मा भयं ते | १०. च-पदं द्रष्टुकामा म । भा-दं द्रष्टुं रामो महाबलः । ११. प्र-हि म° । १२. च-द्वादशं हि गत वर्ष जलशय्यामुपागतः | १३. च-काकुत्स्थ तद्गमिष्यामि मुनि तमभिभाषितुं । १४. च- तं द्रष्टुं ऋषिसत्तमं । १५. च भर-वर्ज-तु | १६. अतः परमधिकः पाठः-च- अग्रे ततः सुरगणा मनःपवनवेगसमानवेगैः। रामोऽपि तान्स्वविमानवरा- भिरूढो द्रष्टुं तदा कलशयोनिमभिप्रयातः। १७. भर ल-शंबुक | राम ल-शूद्रशम्भुक । १८. च भ-बहुविस्तरैः । १९, भ,-"नि तपोनिधि । २०. च-दृष्ट्वा तु । २१. भर-भगवानृषिः । २२. च-धर्मात्मा। भ,-सुप्रीतः॥

·२७४ वाल्मीकीय-रामायणम् । प्रति-गृह्य ततः पूजां सं-भाष्य' च महा-मुनिम् । ३] जग्मुस् ते त्रि-दशास् तुष्टा नाक-पृष्ठं सहाऽनु-गाः ॥३॥ [२२ गतेषु तेषु काकुत्स्थः पुष्पकाद् अव-रुह्य च । ४] ततोऽभि-वादयामास य् अगस्त्यं मुनि-सत्तमम् ॥ ४॥ [२३ सोऽभिवाद्य महाऽऽत्मानं ज्वलन्तम् इव तेजसा । ५] आतिथ्यं परमं प्राऽऽप्य नि-पसाद नराऽधिपः ॥५॥ [२४ तम् उवाच महा-तेजाः कुम्भ-योनिर् नराऽधिपम् । ६] स्वागतं ते नर-श्रेष्ठ दिष्टया प्राऽऽप्तोऽसि राघव ॥६॥ [२५ त्वं मे बहु-मतो राम कर्मभिर् लोक-विश्रुतैः। N] तथा गतिश् च सर्वेषां मुनीनां दीप्त-तेजसाम् ॥७॥ [N त्वम् एवं बहु-मतो वीर गुणैर् बहुभिर् उत्-तमैः । ७] अ-तिथिः पूजनीयश् च मम नित्यं हृदि स्थितः ॥ ८॥ [२६ सुरास्तु कथयन्ति त्वाम् आ-गतं शूद्र-घातिनम् । ८] ब्राह्मणस्य च धर्मेण त्वया जीवापितः सुतः॥९॥ [२७ उष्यता रजनी चेह आचासे" मम राघव । ९] प्र-भाते पुष्पकेनाऽसि गन्ताऽयोध्या महा-धुते ॥ १०॥[२८ इदं चाऽऽभरणं सौम्य सु-कृतं विश्व-कर्मणः । १०] दिव्यं दिव्येन वपुषा दीप्यमानं स्व-तेजसा । प्रति-गृह्णीष्व काकुत्स्थ मत्-प्रियं कुरु राघव ॥११॥[३० ११] दत्तस्य हि पुनर् दानः सु-महत् फलम् अश्नुते । तारणे हि भवान् शक्तः सेन्द्राणां मरुताम् अपि १२] तस्मात् प्र-दास्ये विधि-वत् प्रत ऽच्छस्व नरर्षभ ॥१२॥ [३२ अथोवाच महाबाहुर् इक्ष्वाकूणां महा-रथः । १३] रामो मति-मतां श्रेष्ठः क्षत्र-धर्मम्" अनु-स्मरन् ॥१३॥ [३३ १. भर-च तां । २.च-सम्पूज्य | ३. भर-तु सानुगाः। ४.च-°मास स देवभूषिसत्तमं । भर-अभिवादयितुं चक्रे सोगस्यमृषिसत्तमं । ५. भ-अभि' । ६.भ.-महाभाग । ७. च भर-नास्ति |८. च भ-नित्यं । ९. च-हि । भर- च |१०.प्र-शीघ्रगामिनं । ११. च-संजीवितः । १२. च-इत्येतां । १३. च भ,- सकाशे । १४. च-गन्ता स्वपुरमेव हि। १५. अलभ ब-नास्ति । १६. च भर ल-वर्ज-नास्ति । १७. भ,-लब्धस्य । १८.च भर-उच्यते । १९. भ,-वं हि काकस्तारयितुं सेन्द्रानपि दिवौकसः।२०. च-नराधिप । २१. चभ,-वर्ज-सर्वध । -- - ·उत्तर-काण्डम् ७९ ॥ २२॥ २७५ प्रति-ग्रहो वै भग-चन् ब्राह्मणस्याऽव(?पि) गहितः । १४] क्षत्रियेण कथं विप्र प्रति-प्राचं वि-जानता ॥१४॥ [३४ १५] ब्राह्मणेन यथा दत्तं तन् मे वक्तुम् इहाऽर्हसि ।' [३५ एवम् उक्तस् तु रामेण प्रत्य-उवाच महान् ऋषिः ॥१५॥ [३६ १६] आसन् कृत-युगे राम ब्रह्म-भूते पुरा' युगे । अ-पार्थिवाः प्र-जाः सर्वाः सुराणां तु शत-क्रतुः [३७ १७] पप्रच्छुः सुरलोकेशं पार्थिवं सुर-सत्तम(१मम्) ॥१६॥ [३८ १९पू] यस्मै पूजां प्र-युञ्जाना धूत-पापाश् चरेमहि ॥१७॥ [४०पू ततो ब्रह्मा सुर-श्रेष्ठो लोक-पालान् स-पासवान् । २०] समा-हूयाऽब्रवीत् सर्वांस् तेजो-भागान् प्र-यच्छत ॥१८॥ [४१ ततो ददुर् लोक-पालाश् चतुर्-भागान् "स्व तेजसाम्।। २१] अ-क्षुपच्" च ततो" ब्रह्मा यतो जातः क्षुपोऽभवत् ॥ १९॥[४२ तं ब्रह्मा लोक-पालानां समांऽशैः सम्-अयोजयत् । २२] ततो ददौ नृ-पं तासां प्र-जानां जय-संयुतम् ॥२०॥ [४३ तत्रैन्द्रेण तु भागेन महीम् आऽज्ञापयन् नृ-पः । २३] वारुणेन तु भागेन वपुः पुष्णाति राघव ॥२१॥ [४४ कौवेरेण तु" भागेन आ-दत्तेऽर्थान् ददाति च । २४] यस् तु याम्यो भवेद् भागस् तेन शासतिस"प्र-जाः॥२२॥[४५ १. च-भगवन्प्रमहो नित्यं ब्राह्मणस्यापि ग° | २. च-भवेत्ततः। ३. भतः परमधिकः पा:-च-प्रतिग्रहो हि विप्रेन्द्र क्षत्रियाणां सुगर्हितः । ४. च-ब्राह्मणेन विशेषेण दत्तं तामहसि । ५. अ-ब-तदा । ६. च-अलाण- मुपतस्थिरे । ७. अतः परमधिकः पाठः-ल-ताः प्रजा देवदेवेशं शरणार्थमुपा- गमन् । सुराणां स्थापितो राजा देवराजशतक्रतुः। ८. च म,-ताः प्रजा देवदेवेशं राजार्य समुपाद्रवन् । अतः परमधिकः पाठः-च भ-सुराणां स्थापितो राजा त्वया देव शतक्रतुः । प्रयच्छास्मासु लोकेश पार्थिवं सुरपुङ्गव ॥ ९. अतः परमधिकः पाठः-च-निवत्स्यामो विना राक्षा एष नो निश्चयः परः। १०. भा-समागतान् । ११. भर-वेजोभागं प्रयच्छय । १२. च-वर्ज- भागं । १३. अ भरल, लाल-जसः। १४. भ-अक्षिपच् । १५. भर रा, ल-यज्ञे । १६. भ,-क्षमो नृपः। १७. च-नास्ति । १८. भर-भुनपीरितं । भर-वर्ज- जयपीरितं । १९. चम-पार्थिवः । २०. च-पथांशेन विधमानं ददौ सदा । २१. भ.-अनुप्रायो भवेद्राम । २२. भर-वै । २३. म ल ल -नास्ति ।

·२७६ वाल्मीकीय-रामायणम् । कौवेरेण' नर-श्रेष्ठ भागेन रघु-नन्दन । २५] प्रति-गृह्णीप्वाऽऽभरणं' तारणाऽथ मम प्र-भो ॥२३॥ [४६ तद् रामः प्रति-जग्राह मुनेस् तस्य महाऽऽत्मनः । [৪৩ত २६] दिव्यम् आ-भरणं चित्रं प्रदीप्तम् इव भास्करम् ॥२४॥ [N प्रति-गृह्य ततोऽगस्त्याद् दिव्यम् आ-भरणं ततः । २७] आ-गमं तस्य दिव्यस्य प्रष्टुम् एवोप-चक्रमे ॥२५॥ [४८ अत्य-अद्भुतम् इदं ब्रह्मन् वपुष्-मत् सु-मनोहरम् । २८] कथं भग-वता पाऽऽप्त" कुतो वा केन वाऽऽहृतम् ॥२६॥ [४९ कुतूहल-तया ब्रह्मन् पृच्छामि त्वां तपो-धन"। २९] आश्चर्याणां" बहूनां हि सन् -निधिः परमो भवान् ॥२७॥ [५० एवं वदति काकुत्स्थे मुनिर वाक्यम् अथाऽब्रवीत् । ३०] शृणु राम यथा-वृत्तं पुरा त्रेता-युगे गते ॥२८॥ [५१ द्वापरे समनुप्राऽऽप्ते वने यद् दृष्टवान् अहम् । N] आश्चर्य सु-महाबाहो राम" तत्राऽव-लोकयन् ॥ २९॥ [५२ 4-८४] पुरा कृत-युगे" झ् आसीन् अरण्यं बहु-विस्तरम्" । [दा-७७ १] समन्ताद् योजन-शतं निर्-मृगं पक्षि-वर्जितम् ॥३०॥ [१ तस्मिन् निष्-पुरुषेऽरण्ये कुर्वाणस् तप उत्-तमम् । २] अहम् आ-क्रमितुं सौम्य तद् अरण्यम् उपाऽगमम् ॥३११ [२ तस्य रूपम् अरण्यस्य निर-देष्टुं नाऽशकं तदा । ३] फल-मूल-सुखाऽऽस्वादैर्" बहु-रूपैश् च काननैः ॥३२॥ [३ १. च-तदिन्द्रेण । २. भर-तु भागेन रघुश्रेष्ठ नरोत्तम | ३. च भ, प्र- वर्ज-गृहाणाम° J४. च भर-गृहाणार्थ । ५. च-भुज । ६. च-दीप्यमानमिति श्रुतिः। ७. च-तु सेऽग । ८. च-राघव ऋषिसत्तमं । भा-राघवस्तमृर्षि ततः। ९. च-प्रतिज्ञातुमुप्र। भ-प्रष्टुं समुपच । १०. भर-अनुचमं । ११. रा, ल, ल प्र-प्रोक्तं । १२. भर-चाह । १३. च-नास्ति । १४. च भर कौतूहलितया। १५. च भ, महामुने | १६. च भ, ल,-वन-आचार्याणां | १७. च-उदाहरत् । १८.च-अतः परं सर्गसमाप्तिः-इत्या रामायण उत्तरकाण्डे आभरणदानो नाम सर्गः। १९. भव-दानमानित्य केवलं । २०. च-नास्ति । भर-भत्रैव सर्गसमाप्तिः- इस्या रामायण उत्तरकाण्डे भाभरणप्रदानो नाम सर्गः । २१. च भ, त्रेतायुगे । २२. अ-स्तृतं । २३, भ-मृगपक्षि विवर्जितं । २४. भर-गतः | २५. अत भारभ्य च भ, ल, ब-वज-३३-शश्लोकस्य पूर्वाध यावश्वास्ति । २६. भ. ब- फलमूलैस्तथा शाखैर् ॥

·२७७ ५ उत्तर-काण्डम् ७९ । ४१ । तस्य मध्ये त्व् अरण्यस्य सरो योजनम् आ-यतम् । ४] इंस-कारण्डवाऽऽकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ॥३३॥ [४ नद् आश्चर्यम् इवाऽत्य्-अर्थ निः-सत्त्वं वनम् उत्-तमम् । [५७ ५] अ-रजस्कं तथाऽक्षोभ्यं सरः पक्षि-गणाऽऽयुतम् ॥३४॥ समीपे तस्य सरसो महद्-अद्भुतम् आ-श्रमम् । [६ ६] पुराणं पुण्यम् अत्य्-अर्थ तपस्वि-जन-वर्जितम् ॥३५॥ तत्राऽहम्' अवसं रात्रि नैदाधी रघु-नन्दन । ७] प्र-भाते पुनर् उत्थाय सरस् तद् उप-चक्रमे ॥३६॥ अथाऽपश्यं शवं तत्र सु-पुष्टम् अ-रुजं शुचिम् । [८ ८] तिष्ठन्तं परया लक्ष्म्या तस्मिस् तोयाऽऽशये नृ-प॥३७॥ [९उ तद्-अर्थ चिन्तयानोऽहं मुहूर्तम् इव राघव । ९] धि-ष्ठितं(१तः) सरसस् तीरे किम् इदम् इति चिन्तयन् ॥३८॥ [१० अथाऽपश्यं मुहूर्तेन दिव्यम् अद्भुत-दर्शनम् । १०] वि-मानं परमोदार हंस-युक्तं मनो-जवम् ॥३९॥ [११ N] अध्यर्ध-स्त्री-सहस्रं तु" श्री-मद् अप्सरसां तथा"। [N तस्मिन् वि-माने काकुत्स्थ स्वर्गिणं तम् अन्-आमयम् । ११] उपाऽऽस्तेऽप्सरसां वीर सहस्रं दिव्य-भूषणम् ॥ ४०॥[१२ जगुर्* गेयानि दिव्यानि वादयन्ति स्म चाऽपराः । [१३५ १२] अपराम चन्द्र रश्म्य्-आभैर् हेम-दण्डैः स-चामरैः ।। N] विविजुर" वदनं तस्य पुण्डरीकदलेक्षणम् ॥४१॥[१४ N] ततः सिंहाऽऽसनं हित्वा मेरु-कूटाद् इवांऽशु-मान् । १. च ब-नास्ति J२. च-सरश्चाक्षोभ्यसलिलं नैकपक्षि। म,-सरश्चाक्षो- भ्यमभवत् नैकप । ३. च भ,-वर्ज-सरसस्तस्समीपे तु।४ भर-ददर्शाह महाश्रमं । ५. च-तत्राश्रमे वसानोहं । ६. च-रजनी नृप | भ.-पुरुषोत्तम । ७. च-कल्यम् । ८. च-शवमहं प्रशस्तमरुजं कचित् । भा-अहं शवं सुपुष्टमजरं शिवं | ९. च-समीपे सरसस्तदा | भर-सरसो नातिदूरतः । १०. च भर-वर्ज-अपि । ११. रा-मं इसं । १२. भव-तथाध्यधंस । १३. भ,-च विमाने । १४. भ-नृप । भर-तदा । १५. लडब- -वर्ज- |१६. भ,-नास्ति । १७. च-नास्ति । भ,-त्रपुष्मतीनां तत्रस्थं रमयन्ति स्म तारं । १८. च भगायन्ति । १९. च-गेयं दिव्यं तु | २०. भर- तथापराः । २१. च भ-मृदंगवीणापणवान्नृत्यन्ति च तथापराः। २२. अ-विरजं । २३. च भ-नास्ति।

·२७८ वाल्मीकीय-रामायणम् । पश्यतो वै मम पुरों विमानाद् अव-रुह्य सः । १३] भक्ष्यं च भक्षयामास स स्वर्गी रघु-नन्दन ॥४२॥ [१५ भक्षयित्वा' यथा-कामं मांसं बहु च' सुष्टु च। १४] अव-तीर्य सरः स्वर्गी तदोप-स्पृष्टवान् नृ-पं ॥४३॥ [१६ उप-स्पृश्य यथा-न्यायं स स्वर्गी रघु-नन्दन । १५] आ-रोडम् उप-चक्राम विमान चरम् उत्-तमम् ॥४४॥[१७ तम् अहं देव-सङ्काशम् आ-रूढ समुद्-ईक्ष्य वै। १६] श्रोतुम् इच्छामि कामं त्वाम् इत्य् एवं वाक्यम् अनुवम् ॥ ४५॥[१८ को भवान् देव-सङ्काश आ-हारश च वि-गर्हितः । १७] त्वया" सं-भुज्यते" सौम्य किम्-अर्थ क च वर्तसे ॥४६॥ [१९ कश्चाऽयम्" ईदृशो भावो भास्वरो" देव-सनिमः । १८] आ-हारो गहितश्चैव श्रोतुम् इच्छामि तत्त्व-तः॥४७॥[२० इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डेऽस्य-वाक्यं नामैकोनाशीतितमः सर्गः ॥ ७९ ॥ - [-८५] = [अशीतितमः सर्गः] =[दा-७८] श्रुत्वा तु भाषितां वाचं मम राम शुभाऽक्षराम्"। १] प्राऽञ्जलिः प्रत्य्-उवाचेदं स स्वर्गी रघु-नन्दन ॥१॥ [१ शृणु ब्रह्मन् यथा-वृत्तं ममेदं सुख-दुःख-जम् । २] कालो हि दुरति-क्राम्यो यत् त्वं मां पृच्छसे द्वि-ज ॥२॥ [२ १. च म-अयापश्यमहं तस्माद् । २. च-तं । भा-तु । ३. च भ.- स्वर्मिणं। ४. च-भक्षमाणं तु शवं रघुकुलोद्वह। भा-भक्षमाणं च सत्वं रघुकुलोद्भव । ५. च भ,-ततो भुक्वा । ६. भर-सुपीवरं । ७. च-ततमापोऽस्पृशतदा | भ.- प्रवेष्टुमुपचक्रमे । ल-तदापः स्पृ। ८. भल, ब प्र-तथा' | ९.रा, ल- रघुसत्तम । १०. च-तद्विमानमनुत्तमं । ११. भ,-नास्ति । १२. च भव-आरोहन्तं श्रियान्वितं । १३. च-कथय श्रोतुमिच्छामीत्यवदं पुरुषर्षभ । भ,-निकामं श्रोतु- मिच्छामीत्यवोचं परं वचः। १४. च-स्वमार्य भु। भा-स्वया र भु। १५. च- कस्यायं । १६. च भर-वर्ज-भास्करो । १७. च भव-देवनिर्मितः । १८. च- 'तश्चापि । भ-यश्च ते वीर । १९. अतः परमधिकः पाठः-च-पत्येवमुक्त्वा स नरेन्द्र स्वर्गी कौतूहलप्रश्रितया गिरा तदा । श्रुत्वा वाक्यं ममेदं सर्वं तदा कथितवान्विधिवन्ममेति()।म, नाहमोपयिकं मन्ये तव भोज्यमिदं शवम्॥ २०. च म राप्र-तं । २१. च भा-वाक्यं । २२. भ.-मतो | २३, च भव प्र-क्षरम् । २४. अभ-कामो हि दु°। च-यदि मां पृच्छसि मुने स कालो दुरतिक्रमः। भाकामा हि दुरतिक्रम्या यथा पृच्छसि मां द्विज।।

·उत्तर-काण्डम् ८०।११। २७९ पुरा वैदर्भको राजा पिता मम महा-यशाः । ३] सु-देव इति वि-ख्यातस् त्रिषु लोकेषु धार्मिकः ॥३॥ [३ तस्य पुत्र-द्वयं राजन् द्वाभ्यां स्त्रीभ्याम् अजायत । ४] अहं श्वेत इति ख्यातो यवीयान् सु-स्थोऽभवत् ॥ ४॥ [४ दिवं' याते च पितर' पौरा' माम् अभ्य-अषेचयन् । ५] तत्राऽहं कृतवान् राज्यं धर्मेण सु-समाहितः ॥५॥ [५ एवं वर्ष-सहस्राणि समतीऽतानि सु-व्रत । ६] राज्यं कारयतो ब्रह्मन् प्र-जाश् चैवाऽनु-शासतः ॥६॥ [६ सोऽहं निमित्चे कस्मिंश् चिद् विज्ञाताऽर्थो द्विजोचम । ७] मरणे हृदयं कृत्वा तपो-चनम् उपाऽगमम् ॥ ७॥ [७ सोऽहं वनम् इदं दुर्गं निर्-मृगं पक्षि-वर्जितम् । ८] प्र-विष्टस् तप आ-स्थातुम् अस्यैव" सरसोऽन्तिके ॥८॥ [८ भ्रातरं"सु-रथं राज्ये ह्य् अभि-षिच्य नराऽधिपम् । ९] इदं सरः समा-श्रित्य ह्य" अतपं सु-महत् तपः ॥९॥ [९ सोऽहं वर्ष-सहस्राणि तपस्" तप्त्वा महा-मुने । १०] शुभंत्रि-विष्टपं प्राऽऽपं स्वर्ग-लोकम् अन्-उत्तमम् ॥१०॥[१० ततो" मां स्वर्ग-संस्थं वै क्षुत्-पिपासे द्विजोत्तम । ११] बाधेते परमोदार ततोऽहं बाधितेन्द्रियः ।" गत्वा त्रिभुवन-श्रेष्ठ पिता-महम् अथाऽब्रुवम् ॥११॥ [११ १२] किम् एवं स्वर्ग-लोकोऽयं क्षुत्-पिपासा-विवर्जितः । १. च-वीर्यवान् । २. च-विप्र | भ,-ब्रह्मन् । ३. च-धर्मेण सुसमाहितः । ४. च भर-वर्ज-वीर्यवान् । ५. च-तेऽथ पि० । भर-ततः पितुरुपरते । ६. च भ,-वर्ज-श्वेतं | ७. भ, कारयन् । ८.च-बहूनि समतिक्रमन् | भा-बहूनि समुपाद्रवन् । ९. भ.-मई | १०. च-सम्यक् पालयतो प्रजाः। भ,-प्रजाच परि- पालतः । ११. च-ज्ञात्वा चायुर। १२. मत आरभ्य अ-11-शश्लोक धि याव- भास्ति । च-मृत्यु दत्त्वा च मनसि तपो । १३. चल-अस्य वै । १४. च भ- राज्येभिषिच्य सुरथं प्रावरं तं । १५. भ.-समास्थाय । १६. च-तपस्तेपे सुदारुणं | भ-तपोऽतपं सुदारुणं । १७. ल, प्र-त्रीणि । १८. मर-तपोवनं । ल,-तपोवने । १९. च-मृतस् । २०. भर-त्रिभुवनं । २१. च भर-प्राप्तो | २२. च भर- ब्रह्मलो | २३. च भर-स्वर्गप्राप्तं तु मां तन्त्र । २४. अभ, राम लल ल.प्र- बाधते । २५. भ.-अबाधेतां भूशं चाहमभवं व्यथितेन्द्रियः । २६. भर-तत्र | २७. भर-वर्ज-ने श्रेष्ठं । २८. भर-अवोचं धै पितामहं | २९. च भर-भगवन् । ।

·२८० वाल्मीकीय-रामायणम् । कस्येयं कर्मणः प्राऽऽप्तिः क्षत्-पिपासे यद् आप्नुवम् । [१२ १३] आ-हारः कश्च मे देव ब्रूहि त्वं' प्र-पितामह ॥१२॥ [१३ पिता-महस्' तु माम् आह तवाऽऽहारः सुदेव-ज'। १४] स्वानि मांसानि स्वादूनि तानि भक्षय नित्य-शः ॥१३॥ [१४ स्व-शरीरं त्वया पुष्टं कुर्वता तप उत्-तमम् । १५] अन्-उप्तं रोहते श्वेत न किंचिद् वै महा-मते ॥१४॥ [१५ १७७] अपि चे भिक्षमाणाय भिक्षा वै यतये पुरा ।" नहि दत्ता त्वया तत्र मोहाद् अ-तिथयेऽपि [१६ १६] तेन स्वर्ग-गतो वत्स क्षुत्-पिपासा-युतो ह्य् असि ॥ १५॥ [१७उ स त्वं सु-पुष्टम् आ-हारैः स्व-शरीरम् अन्-उत्तमम् । २१] भक्षयस्वाऽमृत-रसं सा ते तृप्तिर् भविष्यति ॥१६॥ [१८ यदा श्वेत अगस्त्यस् ते काननं सु-महातपाः ।" २२] आ-गमिष्यति दुर्-धर्षस् तदा कृच्छ्राद् वि-मोक्ष्यसे ॥१७॥ [१९ स हि तारयितुं शक्तो नाऽन्यस्" त्वां वै महा-मते । २३] शक्तः सुर-गणांस त्रातुं किं पुनस् त्वां सुरोत्तम ॥१८॥[२० सोऽहं भग-वतः श्रुत्वा देव-देवस्य भाषितम् । २४] आ-हारं गर्हितं मुझे स्व-शरीरं द्विजोत्तम ॥१९॥ [२१ बहून् वर्ष-गणान् ब्रह्मन् भुज्यमानं मया त्व् इदम् । २५] क्षयं नाऽभ्य्-एति सु-भृशं तृप्तिश् चाऽपि ममोत्-तमा ॥२०॥[२२ समां त्वं कृच्छ्रम् आ-पन्नं कृच्छ्राद् अस्माद् वि-मोचय । २६] अन्येषां न भवेच्छक्तिः कुम्भ-योनिम् ऋते द्वि-जम् ॥२१॥ [२३ १. मरा लर लप्र-यात् । २. च-यश् । ३. च-तं | ४. च- एवमुकम् । ५. अरा, ल ल ल ब प्र-: स्वदेहजः । च-भोजनं पद्मसम्भवः। भ, भोजनं ते सु। भ.- रस्तु देइजः । ६. च-हि पुष्टं तु । भ,-हि ते पुष्टं । ७. चरा, प्र-कुर्वतस् । ८. भ.-नादत्तं जायतेत्येतत्काचिद्धि महीपते । ९. भर- वै। १०. च-नास्ति । ११. अ-वा । १२. भ,-सा स्खयेन्द्राभ मोहादतिथये पुरा । च-नहि दत्तमक्षपानं च भवेचस्मिस्त्वयानघ | १३. भर-तेन ते स्वर्गतस्यापि क्षुत्पिपासे तथानुगे। १४. भर-तमयं । १५. च-यदा तु चैतद्धि वनमगस्त्यः सुमहानृषिः । भ-यदा चागस्स्यस्ते श्वेत का । १६. अ म ल लर-क्षसे । १७. च म-सेन्द्रानपि सुरासुरान् । १८. च-किं पुनस्त्वां महाबाहो क्षुत्पिपासावशं गतः। मा-आहारं च जरं दातुं राजर्षे किं पुनस्तव । १९.भ,-भुंजे बीभत्समाहारं स्वशरीरमनुत्त- मम् । २०. च-भक्षमाणस्य वर्तते । च-नं च तन्मया । २१. च-न चैतदायाति । २२. च-मन्या मम गतिनास्ति त्वामृते द्विजपुङ्गव भ,-नान्यस्य शक्तिभवति कुम्भ'। ..

·उत्तर-काण्डम् ८१ । २। २८१ इदम् आ-भरणं सौम्य तारणाऽर्थं द्विजोत्तम । २७] महर्षे प्रति-गृह्णीष्व प्र-सादं कर्तुम् अर्हसि ॥२२॥ [२४ तस्याऽहं स्वर्गिणो वाक्यं श्रुत्वा दुःख-समन्वितम् । ३०] तारणायोप-जगृहे तदाऽऽभरणम् उत्-तमम् ॥२३॥ [२७ मया' प्रति-गृहीते तु' तस्मिन्न आ-भरणे शुभे । ३१] मानुषः पूर्व-को देहो राजर्षेः स ननाश है ॥२४॥ [२८ प्र-णष्टे स्व-शरीरे से राजर्षिः परया मुदा । ३२] तृप्तः प्र-मुदितो राम जगाम त्रि-दिवं पुनः ॥२५॥ [२९ तेनेदं शक्र-तुल्येन दत्तम् आ-भरणं मम । ३३] तस्मिन् निमित्ते काकुत्स्थ दत्तम् अद्भुत-दर्शनम् । N] श्वेतो वैदर्भको राजा" तदाऽभूद् गत-कल्मषः ॥२६॥[N इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे श्रेतोपाऽऽख्यानं नामाऽशीतितमः सर्गः ॥८॥ [३० [वं-८६] = [एकाशीतितमः सर्गः] =[दा-७६] तद् अद्भुत-तमं वाक्यं श्रुत्वाऽगस्त्यस्य राघवः । १] गौरवाद् वि-स्मयाच् चैव नम्रः"पुनर्"अभाषत" ॥१॥ [१ भग-वंस् तद् वनं घोरं तपस्" तेपे स यत्र वै। २] श्वेतो वैदर्भको राजा" कथं तद् अ-मृगं द्वि-ज" ॥२॥ [२ १. च-दिव्यं वारणार्थ ममैव च । २. च भ, ल-प्रहार्थे । ३. अतः परम- धिकः पाठः-भ, ब ल, प्र-इह गावः सुवर्ण च धनं वस्त्रमनुत्तमम् । भक्ष्यं भोज्यं च विप्रर्षे ददाम्याभरणानि च ॥ सर्वान् कामान् प्रयच्छामि सर्वभो- गाश्च ते द्विज | भ, प्र-तारणेन भवान्मा प्रसादं कर्तुमर्हसि । ४. च भर- वर्ज-"न्वितः । ५. भ,-'योपचक्राम तस्याभरणसम्पदा । प्र-योपजमाह तदाभ ! ६ भ प्र-तदा गृहीते तु मया । ७. भ, राल,-वर्ज-। ८. च-व्यनश्यत । भर-च नश्यत | ९. च- सौ। भर-तु। १०. अलर प्र-ततः प्र । च-प्रमुक्को ऽसौ महातेजा । भा-युक्तो राजविमानेन । ११. भर-शुभं । प्र-स्वकं ।। १२. भा- नाम । १३. च-एतद्धि तच्छक्रनिभेन तेन तस्मिचिमिते मम दसमासीत् । भूषणं भूषितमद्भुतैर्गुणैर्दत्तं मया निर्विशंकः । १४. च-प्रहः । भ, प्र-भूयः। १५. भ, प्र-प्रष्टुं प्रचक्रमे । १६. च भ, प्र-यनासौ तप्तवान्नृपः । १७. ल. ब- भैराजोपि । १८. च भ-तदभूदगमं कथं ।। .

·२८२ वाल्मीकीय-रामायणम् । निः सत्त्वं च वनं सर्व कथं मानुष-वर्जितम् । ३] तपः कर्तुं प्र-विष्टोऽयं श्रोतुम् इच्छाम्य अहं सुने ॥३॥ [३ रामस्य भाषितं श्रुत्वा कौतूहल-समन्वितम् । ४] मुनिः परम-तेजस्वी वाक्यम् एतद् उवाच ॥४॥ [४ पुरा कृत-युगें राम मनुर् दण्ड-धरः प्र-भुः। ५] तस्य पुत्रो महान् आसीद् इक्ष्वाकुः कुल-नन्दनः ॥५॥ [५ तं पुत्रं पूर्व-जं राज्ये नि-क्षिप्य भुवि सं-मतम् । ६] पृथिव्यां राज-वंशानां भव" कर्तेत्य" उवाच ह ॥ ६॥ [६ तथेति च प्रति-ज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव । ७] ततः परम-संहृष्टः प्रत्य्-उवाच" महा-तपाः ॥७॥ [७ प्रीतोऽस्मि परमोदार कर्वा चाऽसि" न संशयः। ८] दण्डेन च प्र-जा रक्षन् न च दण्डम् अ-कारणम् ॥८॥ [८ अप-राधेषु यो दण्डः पात्यते पुरुषर्षभरे । ९] स दण्डो विधि-वद् युक्तः स्वर्ग नयति पार्थिवम् ॥९॥ [९ तस्मिन् दण्डे महा-बाहो यत्नवान् भव पुत्र-क । १०] धर्मस् ते" परमो लोके कृत एवं भविष्यति ॥१०॥ [१० इति तं चैव सं-दिश्य मनुः पुत्रं समाधिना । ११] जगाम त्रि-दिवं हृष्टो ब्रम-लोकम् अन्-उत्तमम् ॥११॥ [११ तस्मिन् प्र-याते त्रि-दिवम् इक्ष्वाकुर् अमित-प्रमः । १२] जनयिष्ये कथं पुत्रान् इति चिन्ता-परोऽभवत् ॥१२॥ [१२ कर्ममिर् बहु-रूपैस्तु तैस् तैर् मनु-सुतः सुतान् । १३] जनयामास धर्माऽऽत्मा" तदा देव-सुतोपमान ॥१३॥ [१३ १. च-जातं शून्यं मा भा-राजा शून्यं मृगविव ।२. च प्र-प्रविष्टस्तद्वन तप भास्थातुं कथयस्व महामुने | भ -प्रविष्टस्तप भास्थातुं कथं वद महामुने । ३. च म.-ः। ४. च-वाक्यं । भर-ततः। ५. च भप्र-वक्तुं समुपचक्रमे । ६. चम, प्र-वर्ज-पूर्व । ७. अप्र-त्रेतायुगे। ८. भ,-तस्य पुत्रस्य नामासीद् । प्र-तनयस्तस्य नानासीद् । ९. च भ -ममितप्रमः। १०. च-रघुवं । प्र-राज- कार्याणि । ११. च-भवान्भते । भ, -भवेस्क। १२.च-मनुः पुनरथाब्रवीत् । भा-पुनस्वं प्रत्युवाच । । १३. च-वर्ज-चास्मि । १४. च-दंगे। भर-दच्या। १५. च-णे । १६. च-मानवागंज । भ,-मानुषेषु वै । १७. च भर-तस्माद् । १८.च-हि परमोदारं कुर्ववेवं । १९. व भ, प्र-बहु। २०. च-पुनः। २१. च प्र-तदा । २२. भ,-पुत्राणां । २३. च-सुतान् । भ,-शतं । २४. भ, प्र-म ।।

·उत्तर-काण्डम् ८२ । २। २८ सर्वेषाम् अभवत् तेषां कनीयान् रघु-नन्दन । १४] मूढश् चाऽकृत-विद्यश् च न शुश्रूषुश् च पूर्व-जान् ॥१४॥ [१४ नाम तस्य च दण्डेति पिता चक्रे स बुद्धि-मान् ।' १५] भविष्यं दण्ड-पतनं शरीरे ह्य अस्य पश्यति ॥१५॥ [१५ सं-पश्यमानस' तं दोपं घोरं पुत्रस्य राघव । १६] स विन्ध्य-मलयोर् मध्ये राष्ट्र प्राऽदाद् अरिंदमः ॥१६॥ [१६ स दण्डस् तत्र राजाऽभूद् रम्ये पर्वत-रोधसि । १७] पुरं चाऽप्रतिमं राम न्य्-अवेशयत सं-मतम् ॥१७॥ [१७ नाम तस्य पुरस्याऽथ मधु-मत्तेति चाऽकरोत् । १८] तथा चोशनसं विषं पुरो-धसम् अथाऽकरोत् ॥१८॥ [१८ एवं स राजा तद् राज्यं चकार स-पुरोहितः । १९] प्रहृष्ट-जन-सङ्कीर्ण' देव-राजो" यथा दिवि ॥ १९॥ [१९ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे मधुमत्त-निवेशनं नामैकाशीतितमः सर्गः ॥८१।। [वं-८७] = [यशीतितमः सर्गः] = [दा-८०] + एतद् आ-ख्याय रामस्य महर्षिः कुम्भ-सम्भवः । १] तस्याम्" एवाऽपरं" वाक्यं कथायाम् उप-चक्रमे ॥१॥ [१ ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहून् वर्ष-गणाऽयुतान् । २] अकरोत् तत्र धर्माऽऽत्मा राज्यं निहत-कण्टकम् ॥ २॥ [२ १. रा,-सुबु । २. च-नाम चक्रे पिता तस्य कुबुद्धेर्दण्ड इत्युत | ३. च भ, रा, लक ल -तस्य ।४.च-पार्थिव । ५. भ. रा, ल, ल, व-वर्ज-स प°।६, च- रोषाधोरं पुत्रं तु । ७. च-विंध्यशैलयोर्मध्ये तस्य राज्यमदास्पिता।भ-विध्यशैल- चनास्पाः राज्यमस्य ददौ प्रभुः। प्र-विध्यस्य शृंगयोर्मध्ये राज्यमस्मै ददौ प्रभुः। ८. च-राजन्न्यवेशयदुत्तमं | रा-निवेशयति संमितं | ९.भ, रा-मधुमत्तमिति स्वयं । १०. च-अनुत्तमं । ११. च भ, रा-°टमनुजाकीर्ण | १२, च-देवदेवो । १३. भर-दिवं । १४. अतः परमधिकः पाठः-च-ततः स राजा मनुजेन्द्रपुत्रः साधं हि तेनोशनसा तदानीम् । चकार राज्यं सुमहन्महात्मा शको दिवीवां- गिरसा समेतः ॥ १५. भ,-एवं । १६. अ-राममेवापरं । च रा-वस्यैव चरपरं । १७. च रा-बहुवर्षगणायुतं । १८. च रा-वर्ज-कारयंस ॥

·२८४ वाल्मीकीय-रामायणम् । अर्थ' काले तु कस्मिंश्-चिद् राजा भार्गवम् आ-श्रमम् । ३] रमणीयम् उपाऽक्रामन् मासि' चैत्रे मनोरमें ॥३॥ [३ तत्र' भार्गव-कन्यां स रूपेणाऽप्रतिमां भुवि । ४] वि-चरन्तीं वनोद्देशे दण्डोऽपश्यद् अ-निन्दिताम् ॥ ४॥ [४ तां स दृष्ट्वैव दुर्-मेधाः दुर्-मेधाः कन्दर्प-शर-पीडितः । ५] अभि-गम्य समुद्-विग्नः कन्यां वचनम अब्रवीत् ॥५॥ [५ कुतस् त्वम् असि सु-श्रोणि कस्य चाऽसि सुता शुभे। ६] पीडितोऽहम् अन्-अङ्गेन पृच्छामि त्वां सु-मध्यमे ॥६॥ [६ तस्य त्व एवं त्रुवाणस्य मोहान् मत्तस्य कामिनः। ७] भार्गवी प्रत्य्-उवाचेदं वचः साऽनु-नयं नृ-पम्" ॥७॥ [७ भार्गवस्य सुतां विद्धि शुक्रस्याऽक्लिष्ट-कर्मणः । ८] अ-रजां नाम राजेन्द्र ज्येष्ठाम् आश्रम-वासिनीम् ॥८॥ [८ गुरुः" पिता मे राजेन्द्र त्वं च शिष्यो महाऽऽत्मनः । ९] व्य्-असनंसु-महत् क्रुद्धो" मा ते दद्यान् महा-यशाः ॥९॥ [९ यदि वा ते मया कार्य धर्म-दृष्टेन कर्मणा । १०] वरयस्व नर-श्रेष्ठ पितरं मे महा-द्युतिम् ॥१०॥ [१० अन्य-था विपुलं दुःखं भवेद् घोराऽभिसंहितम् । ११] क्रोधेन हि पिता" मह्यं त्रैलोक्यम् अपि निर्-दहेत् ॥११॥ [११ एवं स राजा तां कन्यां ब्रुवन्ती भार्गवीं तदा । १२] प्रत्य-उवाच मदोन्मत्तः शिरसाऽभि-नतः" प्र-भुः ॥१२॥ [१३ प्र-सादं कुरु सु-श्रोणि कामोन्मत्तस्य" भामिनि"। १३] त्वत्-कृते हि मम प्राणा वि-दीर्यन्ते सु-मध्यमे ॥१३॥ [१४ १. च रा-कस्यचिदथ कालस्य । २. रा-भार्गवस्याश्रमं शुभं । ३. च- मासे | ४. भ.-मनोहरे । ५. रा-तत्रैव भार्गवीं कन्यां । ६. च भ,-अनुत्तमा । बल प्र-भनिर्मितां । ७. भर-स दृष्ट्वा तां सुदुर्मेधा अनंगश° | ८. च-सुसं- विग्नः । रा-तु संविग्नः | ९. रा-कस्यासि त्वं । १०. च भ, रा-शुभानने । ११. च रा-तस्यैवं प्रब्रु । १२. च-मोहाविष्टस्य । भ,-मदोन्मत्तस्य ।ब-महाम। १३. च भ, री-वर्ज-परं। १४. च-देवस्या । भर-विप्रस्या । रा-द्विजस्या । १५. च रा-वर्ज-वृद्धः । १६. भ,-प्रासं। १७. रा,-न संशयः। १८. च-सम्पदा धर्मयुक्तया। १९. भ-नृपश्रेष्ठ । २०. म-घुते । २१. रा-संश्रयं । २२. रा. पितास्माकं । २३. म-ततः । २४ चरा,-माअलिप्रगृहो नृपः । २५. अ-स्य मार्गवि । च-न कालं धक्नुमर्हसि । २६. च भ, रा-विशीर्यन्ति शुभानने ॥ ।

·उत्तर-काण्डम् ८३ । ३। २८५ त्वां प्राऽऽप्य तु वधो वाऽपि वधाद् वाऽपि यद् उत्-तरम्। १४] भक्तं भजस्व मां भीरु त्वयि भक्तिर् हि मे परा ॥१०॥ [१५ एवम् उक्त्वा तु तां कन्यां दोां गृह्य बलाद् बली' । १५] वि-स्फुरन्तीं यथा-प्राणं' मैथुनायोप-चक्रमे ॥१५॥ [१६ तम् अन्-अर्थ महा-धोरं दण्डः कृत्वा सु-दारुणम् । १६] नगरं स्वं जगामाऽऽशु' मधु-मचम् अन्-उत्तमम् ॥१६॥ [१७ भार्गवी रुदती दीना आश्रमस्याऽविदूर-तः । १७] प्रतीऽऽक्षते स्म पितरं तत्र-स्था देव-संमितम् ॥१७॥ [१८ इत्या रामायण उत्तरकाण्डे अरजा-प्रमाथो नाम यशीतितमः सर्गः ॥ ८२ ॥ ] - [-८८] = [व्यशीतितमः सर्गः] = [दा-८१] से मुहूर्ताद् उप-स्पृश्य" महर्षिर" अ-मित द्युतिः । १] स्वम् आ-श्रमं शिष्य-वृतः क्षुधाऽऽतः संन्य-अवर्तत ॥१॥ [१ सोऽपश्यद् अ-रजां दीनां" रजसाऽभिपरि-प्लुताम् । २] उषस्य अरुण-संयुक्तां"ज्योत्स्नाम् इव निर्-अञ्जनाम् ॥ २॥ [२ तस्य रोषः सम्-अभवत् क्षुधाऽऽर्तस्य महाऽऽत्मनः । ३] निर्-दग्धुम् इव लोकांस्त्री शिष्यान् इदम् उवाच ह ॥३॥३ १. च-वोस्तु पापीयान्वा | २. च भ, रा-तथोत्तरं। च-भवाम्यहं । ३. रा-सदा । ४. भल-कन्यां तां बलात्संगृह्य बाहुना। ५. च भरा-यथा कानं । ६. अ- संज। च-स्वपुरं प्रययावाशु | रा-स्वपुरं प्रययौ चाशु । ७. ल,- अनिन्दितं । ८. च-विरनापि रुदन्ती सा । रामरुजा रुदती तत्र । ९. च- ते स्म संत्रस्ता पितरं देवसचिमं । भा-प्रत्यपालयदुद्विग्ना पितरं दे । राम-प्रत्यलीयदुद्विग्ना पितरं दे । अतः परमधिकः पाठः-च-इति कर्म सुदारुणं कृत्वा दण्डो दण्ड- मवाप्तवानुदग्रम् । शृणु सर्वमशेषतस्तमद्य कथयिष्ये तव राजसिंहवृत्तम् ॥ १०. च-ततो राम मुहूर्तास | रा-ततो राम मुहूर्तेन । ११. च-प्रक्षार्षिर । भ,- देवर्षिर | १२. च भ, रा,-'तप्रभः । १३. भर-सोऽभ्यव । १४. भ,-तमनर्थ महाघोरं । १५. च भ, रा-सा समभिप्लुतां । १६. भर-संवृत्तां | १७. च- विराजिताम् | रा, हतप्रभा । १८, भतः परमधिकः पाठः-रा-स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मुनिः किंचिदवाङ्मुखः। ज्ञात्वापराधं बुद्धथा तु वभूव चलितेन्द्रियः॥ च रा-स तामपृच्छश्च पिता सुतां परमदुःखिताम् । किमेतदिति सोवाच दण्डस्य दुरतिक्रमम् ।। १९. च रा-विशेषतः । २०. च-दिव्येन चक्षुषा वीक्ष्य ततः शिष्यान् । रा-कास्त्रीभृगुः शिष्यान् ।।

·२८६ वाल्मीकीय-रामायणम् । पश्यध्वं विपरीऽतस्य' दण्डस्याऽविजिताऽऽत्मनः । ४] वि-पति घोर-सङ्काशां दीप्ताम् अग्नि-शिखाम् इव ॥ ४॥ [४ क्षयोऽस्य दुर्-मतेः प्राऽऽप्तः साऽनु-गस्याऽजिताऽऽत्मनः । ५] यः प्रदीप्त-हुताऽशस्य ह्य् अचिषं स्पृष्टवान् इव ॥ ५॥ [५ यस्माच् च कृतवान् पापम् ईदृशं घोर-संमितम् । ६] तस्मात् प्राऽऽप्स्यति दुर्-मेधाः पांसु-वर्षम्" अन्-उत्तमम् ॥६॥[६ सप्त-रात्रेण राजाऽसौर स-भृत्य-बल-वाहनः । ७] पाप-कर्म-समाचारो वधं प्राऽऽप्स्यति दुर्-मतिः ॥७॥ [७ समन्ताद् योजन-शतं वि-षयं चाऽस्य दुर्-मतेः । ८] धक्ष्यते पांसु-वर्षेण महता" पाप-कर्मणः ॥८॥ [८ यानि सत्वानि जानीत जङ्गमानि स्थिगणि" च । ९] सर्वेषां पांसु-वर्षेण क्षयः क्षिप्रं भविष्यति ॥९॥ [९ दण्डस्य वि-षयो यावत् तावत् स-वनम्"आ(१साSS)श्रमम् । १०] पांसु-भूतम् इवाऽसेव्यं सप्त-रात्राद् भविष्यति ॥१०॥ [१० इत्य उक्त्वा क्रोध-सम्पन्नः स्वम् आश्रम-निवासिनम् । ११] जनंजन-पदादु बाह्ये स्थीयताम्" इत्य् उवाच ह ॥११॥ [११ उक्त-मात्रे ह्य उशनसा स तत्र विषये जनः । १२] निष्-कान्तो विषयात् तस्मात् स्थानं चक्रेऽथ बाह्य-तः ॥१२॥[१२ १ अ-पश्यत । २. म, रा-वज-°तन दण्डेनाविदितात्मना । भा-स्था. दीर्घदर्शिनः | ३. च-वर्ज-विशता । ४. अभ, ल ल ल ब प्र-मत्समीपं दुरात्मना । च-आत्मनः शकटीकृतां । ५. अत: परमधिकः पाठः-च-व्याहारयति मे वाचं निगूढामपि कर्मणा । दण्डकोपसमुत्थेन प्रदीताग्निशिखामिव ।। रा-नास्ति | ६. च रा-जातः। ७. च रा-गस्य दुरात्मनः। भर-गस्य न संशयः । ८. च-प्रदीप्तामिव चाग्नेयीं शिखां संस्पृष्टवानिमां । ९ च रा-घोरदर्शनं । १०. रा, ल प्र-वर्ज-प्राप्स्यसि । ११. च भ, रा, प्र-पांशुव° । १२. म.- सराजा सप्तरात्रे वै । १३. अभ, ल ल ल ब-महता । रा--स्वस्कृते । १४. अ भर भर ल ल लड-नाशं यास्यति दुर्मतिः । च प्र-ता पाकशासनः | १५. च- वर्ज-मस्थावराणि । १६ अ-दंडदोषात्पांशुवर्षमिह क्षिप्रं भ° | अत: परमधिक: पाठः - च भ, रा-वर्ज-सर्वेषां पांसुवर्षाणां पतनाप्रलयो भवेत् । १७. च- चैव समुच्छ्यं । १८ च- संतप्तस्तदा | भव-क्रोधततस्तु तस्याऽ° | चरा प्र-वर्ज-सिना । १९. अच भर रा-पदस्यांते । २०. अब ल-संरब्धं । २१. च-अचोदयत् । भर-अनोदयत् | रा-अथाब्रवीत् । २२ च-अनेनासौ स तत्रावसथीकृतः । भ.-°सा याश्रमावसथीकृतः । रा-सा संग्रामो दशयोजनः। २३ च रा-चके च । २५. रा-वाक्यतः ।।

·उत्तर-काण्डम् ८३ । २० । तं तथोक्त्वा मुनि-जनम् अरजां मुनिर अब्रवीत् । १३] इहैव वस दुर्-मेधे आश्रमे सु-समाहिता ॥१३॥ [१३ इदं योजन-पर्यन्तं सरः सु-रुचिर-प्रभम् । १४] अ-रजे वि-रजा भुव कालश्चाऽत्र प्रतीऽऽक्ष्यताम् ॥१४॥[१४ त्वत्-समीपं च ये सत्वा वासम् एष्यन्ति चाऽनिशम् । १५] अ-वध्याः पांसु-वर्षस्य ते भविष्यन्ति नित्य-दा ॥१५॥ [१५ श्रुत्वा नि-योगं तस्यपैर" अ-रजा" भार्गवी तदा । १६] तथेति पितरं प्राऽऽह भार्गवं भृश-दुःखिता" ॥१६॥ १७पू] इत्य्-उक्त्वा भार्गवो वासम् अन्यत्र समुपाऽगमत् । [१६ N] स तु शप्तस् तदा तेन प्र-देशो ब्रह्मवादिना ।" [N १७३] सप्ताऽहाद् भस्मसाद्-भूतो यथोक्तो" ब्रह्मचादिना ॥१७॥ [१७उ तस्याऽसौ दण्ड-विषयो विन्ध्य-शैलस्य सानुषु ।" १८] शप्तो ब्रह्मर्षिणा' तात वस्मिन् वै धर्षणे कृते ॥१८॥ [१८ ततः-प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकाऽरण्यम् उच्यते । १९] तपस्विनः स्थितास्तत्र जन-स्थानम् अथाऽभवत् ॥ १९॥ [१९ एतत् ते सर्वम् आ-ख्यातं यत् त्वं पृच्छसि राघव" । २०] सं-ध्याम् उपाऽऽसितुं वीर समयो ह्य अति-वर्तते ॥२०॥ [२० १. भ. रा ल ल ब प्र-तत् | २, च भ, रा-विरजामिदं । ३. च- आश्रमे त्वं स्वधर्मेण वस चैपसमाहिता। प्र-इहैव च सुदुर्मेधा मा | ४. रा-दश । ५. भ.-कालमत्र । ६. भ,-समा सती। प्र-वर्ज-प्रतीक्षतां । ७. च ल, ल-वर्ज- वानि । ८. च प्र-पांशुव । ९. च-तां निशां | ल-नित्यशः। १०. भ रा- नास्ति । ११. च-तमुषेः सा कन्या। भ,-देवर्षेः सा कन्या । रा,-विप्रर्षेः सा कन्या | १२. अ ल ल भर प्र-भतार | रा-भार्गवी । १३. च- भृगुनन्दनं । भ, रा-वर्ज-खितं | १४. भ, रा-तस्मादन्यदुपाक्रमत् । १५. च भ, रा-नास्ति । १६. च-स चापि ब्रह्मतेजसा । १७. च-तस्य दण्डस्य विषयो मध्यशैवलविन्धयोः । अतः परमधिकः पाठः-रा-शुक्रस्य दुहिता पूर्वमरजेति च विश्रुता। धर्षिता चाश्रमे मोहाइण्डेन पृथिवीभुजा ॥१८. च-°णा राम पुरा वैधार्मिके कृते । भ, रा-यशनसा राम तस्मिन्वैधार्मिक नृपे | १९. च- स्थिता यत्र तज्जनं स्थानमुच्यते । २०. भ, राम-नास्ति । २१. च मल-मां । २२. च-पृच्छति संशयं | २३. च-राम | २४. च-अरिसूदन ।

·२८८ वाल्मीकीय-रामायणम् । एते महर्षयः सर्वे पूर्ण-कुम्भाः समन्त-तः । २१] कृतोदका नर-व्याघ्र ह्य' आदित्यं पर्युपाऽऽसते ॥२१॥[२१ अन्यैर् ऋषिभिर् अभ्य्-अस्तैः सहितैर् ब्रह्म-वादिभिः। N] रविर् अस्तं गतो राम गच्छोदकम् उप-स्पृश ॥२२॥ [२२ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे दण्डक-शापो नाम ज्यशीतितमः सर्गः॥८३ ॥ व-८६ ] = [ चतुरशीतितमः सर्गः] = [दा-८२] ऋषेर् वचनम् आ-ज्ञाय रामः सं-ध्याम् उपाऽऽसितुम् । १] उप-चक्राम तत् पुण्यम् अप्सरो-बहुलं सरः ॥१॥ [१ तत्रोदकम् उप-स्पृश्य सं-ध्याम् अन्व-आस्य पश्चिमाम् । २] आ-श्रमं प्राऽविशद् रम्यं कुम्भ-योनेर् महौजसः ॥ २॥ [२ तस्याऽगस्त्यो बहु-विध फल-मूल न्य-अचेदयत् । ३] रस-चन्ति च शाकानि भोजनाऽर्थम् अकल्पयत् ॥३॥[३ स तु" भुक्त्वा नर-श्रेष्ठस्" तद् अन्नम्"अमृतोपमम् । ४] प्रीतश्च" परि-तुष्टश् च तां रात्रिं समुपाऽविशत् ॥४॥ [४ प्र-भाते काल्यम् उत्थाय कृत्वाऽऽह्निकम्" अन्-उत्तमम्। ५] ऋषि समुप-चक्राम गमनाय रघूऽद्वहः ॥५॥ [५ अभि-वाद्याऽब्रवीद् रामों" महर्षि कुम्भ-सम्भवम् । ६] आ-पृच्छे त्वां गमिष्यामि माम् अनु-ज्ञातुम् अर्हसि॥६॥ [६ १. भ,-राम | २. च-पूजयंति दिवौकसान् । ३. अतः परमधिकः पाठः- च-अभिष्टुतः सुरवरदेवसंधैः गतो रविः सुरुचिरमस्तशैलम् | त्वमथ तत्र गच्छरघुवर सन्ध्यामुपासितुं प्रयतमना नरेन्द्र ॥४.भ, सत्यैरेभित्रिरस्यभ्यस्ते स्तोत्रे ब्रह्मादिनिर्मिते | ५. च-नास्ति | ६. च-दण्डोपाख्यानो। लव-दंडकारण्य- शापो । ७. च-रोगणसेवितं । ८.ल-पुण्यं । ९. च-पूर्वश्च परितुष्टश्च तां रात्रि समुपाविशत् । १०. भर-फलमूलं सखांडवं । ११. ल लर-उपाहरत् । १२. अ- नास्ति । १३. च-नास्ति । १४. मा-मुकवानरव्याघ्रस् । १५. अ भा दतं । १६. ल, ल, ब प्र-प्रीतस्य । १७. च-कृत्वा पौर्वाधिकी विधि । भ,-कमरिंदमः । १८. भा-रघूत्तमः । १९. च-अनुज्ञापयितुं रामो महर्षिमुपचक्रमे । २०. च-चापि तमूर्षि शंसितम्रतं । २१. च-साधु यास्यामि |भर-साधये ब्रह्मन् ।

·उत्तर-काण्डम् ८४ । १५ । २८९ धन्योऽस्म्य अनु-गृहीतोऽस्मि दर्शनेन महा-मुनेः । ७] द्रष्टुं चैवाऽऽगमिष्यामि पावना नाऽर्थम् इतो गतः ॥७॥ [७ तथा वदति काकुत्स्थे वाक्यम् अद्भुत-दर्शनम् । ८] उवाच परम-प्रीतः सोऽगस्त्यो हर्षितस् तदा ॥ ८॥ [८ अत्य्-अद्भुतम् इदं वाक्यं तव राम शुभाऽक्षरम् । ९] पावनः सर्व-भूतानां त्वम् एव' रघु-नन्दन ॥९॥ [९ मुहूत्तं येऽपि राम त्वां नेत्रैर ईक्षन्ति मानवाः । १०] पाविताः सर्व-शस् ते वै कथ्यन्ते दिवि दैवतैः ॥१०॥ [१० ११पू] ये च त्वां घोर-चक्षुभिर' निर्-ईक्षन्तीऽह मानवाः ।" [११५ N] ते सर्वे भयम् आ-पन्ना यान्ति वै निर्-अयं तथा ॥११॥[N गच्छ चाऽरिष्टम् अ-व्यग्रः पन्थानम् अ-कुतोभयम् ।' १३] प्र-शाधि राज्यं धर्मेण गतिर हि जगतो* भवान् ॥ १२॥ [१३ एवम् उक्तस्" तु मुनिना प्राऽञ्जलिः"प्र-श्रयान् नृ-पः। १४] अभि-चादं तदा चक्रे सोऽगस्त्यम् ऋषि-सत्तमम् ॥१३॥ [१४ अभि-चाद्य मुनि-श्रेष्ठं तांश् च सर्वांस तपो-धनान् । १५] अध्याऽरोहत् तद् अ-व्यग्रः पुष्पक हेम-भूषितम् ॥ १४॥[१५ तं प्र-यान्तं मुनि-गणा आशीर्-वादैः समन्ततः । १६] अपूजयन् महाऽऽत्मानं सहस्राऽक्षम् इवाऽमराः ॥ १५॥ [१६ १. अभ, रा,ल-ने। च-महात्मनः । २. च-पुनश्चाग । ३. च भ- इहागतः । ४. भर-एवं अवति । ५. च-स्त्यो मुनिसत्तमः । भ,-बाष्पनेत्रस्तपो- धनः । ६. भ, ल, ल,-वर्ज-स्वामेव । म,-स्वयोक्तं । ७. च-अपि ये राम माः पश्यति केचन | भ.-अपि राजस्स्वां मैत्रेण क्षत्रिया नराः । भ, रा, ल, ल ल ब प्र-त्रैरीक्ष्यन्ति मा । ८. च-पार्थिवाः प्राणिनस्ते वै क्रीडति त्रिदिवे- श्वरैः । ९ च-मक्षिभि|रैर । १०. च-ह पार्थिवाः | भर-ईक्षते प्राणिनो भुवि । ११. अत: परमधिकः पाठः-च भर-हतास्ते ब्रह्मदण्डेन सद्यो निरयगामिनः। ईदृशस्त्वं रघुश्रेष्ठ पावनः सर्वदेहिनाम् । लोके त्वां कथयन्तो हि सिद्धि- मेष्यन्ति मानवाः ।। १२. च भ.-नास्ति । १३. च-नास्ति । १४. म, प्र-परमा । १५. अरा, लल ब-नास्ति । १६. अरा, ल ल ब प्र-उवा | १७. भ,-सांजलिं प्रयतो । १८. अ रा लर-दं तथा । च भ, ल,-दयितुं । १९. अ च-मुनिः श्रेष्ठं । २०. च-महामुनीन् | २१. अभ-हत्सदाग्यमः । ल-त्रुटितः । २२. अतः परमधिकः पाठः--भ,- अभ्यर्चितस्तु ऋषिभिर्जगामाशु महामतिः ।। २३. रा ल ल प्र-याशी । २४. भ, महेन्द्राभं । २५. च-भर्चयांचक्रिरे सर्वे महेन्द्रममरा इव । म,-यन्महेंद्रामं सह ।।

·२९० वाल्मीकीय-रामायणम् । स्व-स्थः स ददृशे रामः पुष्पकेन' विभूषितः । १७] चन्द्रो मेघ-समूह-स्थो यथा जलधराऽऽगमें ॥१६॥ [१७ ततोऽर्ध-दिवसे प्राऽऽसे रामः पर-पुरं-जयः । १८] अयोध्यां प्राऽऽप काकुत्स्थः कक्षाऽन्तरम्' अवाऽतरत्॥१७॥ [१८ वं.९०] ततो वि-सृज्य रुचिरं पुष्पकं काम-गामिनम् । १] कक्षाऽन्तर-विनिक्षिप्तान द्वाः-स्थान् रामोऽब्रवीद् वचः॥१८॥[१९ लक्ष्मणं भरतं चैव गत्वाऽतो लघु-विक्रमाः । २] ममाऽऽगमनम् आ-ख्याय शब्दापयत मा चिरम् ॥१९॥ [२० इत्या रामायण उत्तर-काण्डे राम-प्रत्यागमनं नामर चतुरशीतितमः सर्गः ॥ ८४ ॥ [-६०]- [पञ्चाशीतितमः सर्ग:] = [दा-८३] श्रुत्वा तु भाषितं तस्य रामस्याऽक्लिष्ट-कर्मणः । ३] द्वाः-स्थः कुमाराव् आ-हूय राधवाय न्य्-अवेदयत् ॥१॥ [१ दृष्ट्वा तु राघवौ प्राऽऽप्तौ प्रियौ भरत-लक्ष्मणौ । ४] परिष्वज्य ततो रामो वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥२॥ [२ कृतं मया यथा-तथ्यं द्विज-कार्यम् अन्-उत्तमम् । ५] धर्म-सेतुम् अतो" भूयः कर्तुम् इच्छामि राघवौ ॥३॥ [३ भवद्भयाम् आत्म-भूताभ्यां राज-सूयम् अन्-उत्तमम् । ६] सहितो यष्टुम् इच्छामि तत्र" धर्मो हि शाश्वतः ॥४॥ [५ इष्ट्वा हि राज-सूयेन मित्रः शत्रु-निबर्हणः । ७] सु-हुतेन" सु-यज्ञेन” वरुण-त्वम् उपाऽगमत् ॥५॥ [६ १. च- के हेमभूषिते । २. च-गच्छन्निजां पुरीं । ३ भ-नास्ति । ४. च- हृष्टपुष्टननैर्युतां । भ,-प्रातः सर्वार्थनिश्चयः । ५. च भव-वर्ज-विमानादवरुह्य च । च-मध्यकक्षामवा° । ६. च-नास्ति । अतः परमधिकश्च पाठ:-ततस्तु तद् ब्रह्म- विनिर्मितं शुभं वरं विमानं बहुरत्नमण्डितम्। विसृज्य वीरो रघुवंशवर्धनो व्याचिंतयद्यविधि महात्मा ॥ इत्याचे रामायण उत्तरकारे रामप्रत्यागमनो नाम सर्गः। ७. भरा, तलब प्रकक्ष्यांत । ८. अनिमसर्गस्य पाठ:-च- सचिपस्यासने शुभे द्वास्थं राजाप्रवीदिदं । ९. अच-°मः। भ, ल ल ल व प्र-'म । १०. च-शीघ्रमामय । ११ च रास-नात्र सर्गसमाधिः । १२. भव-तु रामस्तौ । १३. च-यथोदिष्टं । १४. च-वर्ज-धर्महेतुं । १५. च-ततो। १६. अ ल,-वतो । १७. च-सुसमृद्धेन विधिवद् ॥ ।

·उत्तर-काण्डम् । ८५ । १४ । २९१ इष्ट्वा' हि राज-सूयेन सोमो धर्मेण धर्म-वित् । ८] प्राऽऽप्तवाल लोक-विख्यातं कीति-स्थानंच शाश्वतम् ॥६॥ [७ तद् भवन्तौ सु-संचिन्त्य कार्येऽस्मिन् यत् क्षमं हितम् ।' ९] अस्मिन्न् अहनि यद् युक्तं प्र-यतो' वक्तुम् अर्हथः ॥७॥ [८ श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्' वाक्यं धर्म-समन्वितम् । १०] भरतः प्राऽञ्जलिर् भूत्वा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥८॥ [९ त्वयि धर्मः परः साधो त्वयि सर्वा वसुं-धरा । ११] प्रति-ठा हि महा-बाहो लोकानाम् अ-व्ययं यशः ॥ ९॥ [१० मही-पालाश च सर्वे त्वां प्रजा-पतिम् इवाऽमराः। १२] निर्-ईक्षन्ते महाऽऽत्मानो लोक नाथं यथा वयम् ॥१०॥ [११ प्र-जाश् च पितृ-वद् राजन् पश्यन्ति त्वां महा-मते । १३] पृथिव्यां गति-भूतोऽसि" प्राणिनाम् अपि राघव" ॥११॥ [१२ स त्वम् एवं-विध" यज्ञम् आ-हर्ता तु कथं नृ-प । १४] पृथिव्यां" सर्व-भूतानां विनाशो ह्य् अत्र दृश्यते ॥ १२॥ [१३ श्रूयते राज-शार्दूल" सोमस्य मनुजेश्वर । १६] ज्योतिषां सु-महद् युद्ध संग्रामे तारका-मये ॥१३॥ [N वरुणस्य महा-धोरे" संग्रामे मत्स्य-कच्छपाः। १७] निर्-वृते" राज-शार्दूल यत्र क्षीणा जले-चराः ॥१४॥ [N १. च-सोमश्च । २. अ भर रा ल ल ल ब-राजयज्ञेन । च- यज्ञेनेष्ट्वा हि । ३. च-प्राप्तवान्सर्वलोकेषु की भर-प्रातः सर्वेषु लोकेषु कीर्तिस्थान च शाश्वतं । ४. च-तन्मा भवन्तौ संचिन्त्य कार्येऽस्मिन्वनुमईतः । भ,-तस्माद्भवंती यवेन कार्यस्मिन्मस्कृतं हितम् । ५. च-हितं वा यदि वा युक्तं प्र| भ-यदायत्यां वदावे च युक्तं तद् । ६. च-स्येदं । ७. च भर-वाक्यविशारदः । ८. च भ- स्वधर्मः परमः । प्र-स्वयि धर्मपरे । ९. च-ष्ठिता महा बाहो यशश्वामित्रकर्षण भ-हो यस्य स्वमितविक्रमः । १०. मर-वर्ज-क्ष्यते । ११. अ ल.-'नाथा- खिला। भ,-नाथ यथा | भर-नाय तथा । १२. भ,-महाव्रत । १३. च- तोऽपि सर्वेषां प्राणिनां प्रभो । १४. भर-एव कथं । १५. भा-जगत्यां १६. अत: परमधिकः पाठः-च-ये केचित्पुरुषा राजन् पौरुषं समुपागताः। सर्वेषां भविता चात्र क्षयः कालान्तकोपमः ॥ १७. च-राजसूये हि । १८. च-हि महौजसः। १९. च- घोरं संग्रामो मत्स्यकच्छपौ। २०. अ लर-निर्मिते । च भ,-वर्ज-निदंतो॥

·२९२ वाल्मीकीय-रामायणम् । श्रूयते राज-सूये तु' मित्रस्याऽक्लिष्ट-कर्मणः । १८] देवाऽसुरं महा-युद्ध सर्वोत्साह-निवर्तकम् ॥१५॥ [N हरिश्चन्द्रस्य यज्ञाऽन्ते राज-सूयस्य राघव । १९] आडी(?दी)व(१)क महा-युद्धं सर्व-क्षत्र-विनाशकम् ॥१६॥[N पृथिव्याम् ए(१ये)व(१च) राजानो राज-पौरुषम् आ-श्रिताः। २०] सर्वेषां भविता तत्र क्षयः क्षयः संवर्तकोपमः ॥१७॥ [N स त्वं पुरुष-शार्दूल बुद्धया सं-चिन्त्य राघव' । २१] प्राणिनां चिन्तय शुभं त्वं हि तेषां परा गतिः ॥ १८॥ [१५ भरतस्य तु" तद् वाक्यं श्रुत्वाऽमृत-रसोपमम् । २२] प्र-हर्षम् अ-तुलं लेभे रामः सत्य-परा-क्रमः ॥१९॥ [१६ उवाच च शुभा" वाच" कैकेय्य्-आनन्द-वर्धनम् । २३] एतेन परि-तुष्टोऽस्मि परेण परेण वचनौजसा ॥२०॥[१७ इदं वचनम् अ-क्लीवं त्वया धर्म-समाहितम् ।" २४] व्याहृतं पुरुष-व्याघ्र पृथिव्याः परि-पालनम् ॥२१॥ [१८ एष तस्माद् अभिप्राऽयो राज-सूये हि मे परः। २५] नि-वर्तितो महा-चाहो त्वया तु व्याहृतेन वै ॥ २२॥[१९ २६उ] तस्माद् गृह्णामि ते वाक्यं साधूऽक्तं तु समा-हितम् । [२०उ N] प्र-जानां पालनो धर्मों राज्ञां यज्ञेन सं-मितः ॥ २३ ॥[N इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे भरत-वाक्यं नाम पन्नाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥ १. भ.-ब-राजशार्दूल | २. भा-वर्ज-क्षत्रस्या' । च-शक्रस्या । ३. अभ, भर-महयुद्धं । च-अभूयुद्धं । ४. च-यत्र वर्षमवर्तत । ५. च-अभीत- धन् | भर-भाटवीकं । ६. च-महयुद्धं । ७. च भर राब प्र-°शनं। ८. च भ.- पृथिव्यां यानि सस्वानि तिर्यग्योनिगवान्यपि । पार्थिवानां प्रजानां वै राजसूयः ऋतुक्षयः ॥ ९. च-गुणैरमितविक्रम । १०. च-पृथिवी नाईसे इंतुं वशे हि तव वर्तते । ११. च-हि । १२. च भ,-तमयं यथा । १३. भ,-प्राणभृतां वरः । १४. च भर-परिष्वज्य । १५. अ-°नः | १६. च भ,-प्रीतोस्मि परितुष्टच वाक्येनानेन सुव्रत । १७. अतः परमधिकः पाठः-म, ल ब प्र-हृधं तथ्यं च पथ्यं च सर्वस्य प्रीतिवर्धनम्। १८. म,-'ने । १९. च भव-यासक्रवत्तमात् । २०. अ ल,-नास्ति | २१. रा लाल ब-वर्ज-समतं | २२. अतः परमधिकः पाठः-अ लर प्र-दण्डश्च धर्मयोगेन प्रभ्रष्टोऽसौ शतक्रतुः । २३. च-बालानामपि हि शुभं बचो निशम्य प्राझं वै रघुवर पूर्वजैरेपीह । तत्रेदं वचनमनुत्तमं महहिं श्रुत्वेदं प्रयवमनाः करोमि सर्वम् ॥

·[वं-६१] [षडशीतितमः सर्गः ] =[दा-८४] तथोक्तवति' रामे तु भरते' च महाऽऽत्मनि । १] लक्ष्मणोऽपि शुभं वाक्यम् उवाच रघुनन्दनम् ॥१॥ [१ अश्व-मेधो महा-यज्ञः पापानां पावनः परः । २] अ-पापस्याऽपि दुर्धर्षों रोचतां तें ऋतूऽत्तमः ॥२॥ २ श्रूयते हि पुरा-वृत्तं वासवः परमाऽऽत्मवान् । ३] ब्रह्म-हत्याऽऽवृतः श्रीमान् हय-मेधेन पावितः ॥३॥ [३ पुरा किल महा-बाहो" देवाऽसुर-समागमे । ४] वृत्रो नाम महान् आसीद दैतेयो लोक-सम्मतः ॥ ४॥ [४ विस्तीर्णो योजन-शतम् उच्-छितो द्वि-गुणं ततः। ५] अनुरागेण तं लोकाः स्नेहात् पश्यन्ति सर्व-तः ॥५॥ [५ धर्म-ज्ञश् च कृत-ज्ञश्च बुद्धा" च परिनि-ष्ठितः । ६] प्र-शास्ति पृथिवीं सर्वां धर्मण सु-समाहितः ॥६॥ [६ तस्मिन् प्र-शासति महीं सर्व-काल-फला" द्रुमाः । ७] रस-चन्ति प्रसूनानि" वासांसि वि-विधानि च ॥ ७॥ [७ अकृष्ट-पच्या पृथिवी निःसपना महाऽऽत्मनः। ८] स राजा तादृशीं भुङ्क्ते स्फीताम् अद्भुत-दर्शनाम् ॥८॥ [८ तस्य बुद्धिः समुत्-पना तपश् चरितुम् उत्तमम्।। ९] तपो हि परमं श्रेयस् तपों हि परमं सुखम् ॥९॥ [९ १. च-अथो । अव भारभ्य अल-सगान्तं यावत्रास्ति । २. च-वर्ज- भरतेन महात्मना। ३. अतः परमधिकः पाठः-च भर रा-श्णु राजन्पुरा- वृत्तं तदा देवासुरे युधि। दैत्याः सुरैर्भय॑माना भृगुपत्नी समाश्रिताः । तया दचाभयास्तत्र न्यवसनिर्भयास्तदा ॥ तथा परिगृहीतांस्तान् दृष्ट्वा क्रुद्धःसुरो. त्तमः । चक्रेण शितधारेण भृगुपल्याः शिरोहरत् । ततस्तां निहतां दृष्ट्वा भृगुपत्नीकुलोद्वहः ॥ ४. च-भिशेषु-महाराज । ५. च-पावनः सर्वपावनः । रा, ब-वनः परं । ६ व-वर्ज-पस्त्वं हि । ७. च-मिनेषु-ऋतुरुत्तमः । ८. च-श्रूयतां च यथापूर्व वासवः सुमहायशाः । ९.च-बह । १०. म.-नास्ति । ११. भर- छूितं । १२. च-त्रिगुणं । १३. च भर-वर्ज-तथा। १४. भ, भर-पश्यति । १५. च-वदान्यश्च बुद्धौ । १६. च-वर्ज- कामफ° | भ.-"कामफलप्रदाः । १७. भ, भर ल, प्रभूतानि । १८. च ल-नास्ति । १९. च-अथोत्पचा तपः कर्तुमनु- तमं । २०. च-तत्र सर्व प्रतिष्ठिवं | भ.-संमोहमितरं सुखं । भ.-संमोह इतरत्सुखं ।। - ·भर-सायं २९४ वाल्मीकीय-रामायणम् । नि-क्षिप्य स सुतं' ज्येष्ठं सर्व-लोक-महेश्वरम् । १०] तप उग्रं समाऽतिष्ठत् तापयन्' सर्व-देवताः ॥१०॥ [१० ताप्यमानेषु देवेषु' वासवः परमाऽऽत-चत्' । ११] विष्णुं परम-तेजोऽप्रथं वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥११॥ [११ तपस्यता महा-बाहों लोका वृत्रेण तापिताः । १२] बल-वान् एष धर्मेण" नैन" शक्नोमि बाधितुम् ॥१२॥[१४ यद्य् असौ तप आ-तिष्ठेद् भूय एव सुरेश्वर ।" १३] यावल लोका धरिष्यन्ति तावत् स्थास्यन्ति तद्-चने(शे)।१३[१३ त्वम् एनं परमोदार" किम् उपेक्षसि सु-व्रत । १४] क्षणेन" न" भवेद् वृत्रः क्रुद्ध त्वयि सुरेश्वर ॥१४॥ [१४ यदा-प्रभृति सं-योगं तव" विष्णो समा-गताः । १५] तदा-प्रभृति देवा"" नाथ-चन्तस्" त्वया वि-भो ॥१५॥ [१५ स त्वं प्रसादं देवानां कुरुष्व सु-महा-बलः । १६] त्वत्-कृतेन हि सर्व स्यात् प्रशान्तोपद्रवं" जगत् ॥१६॥ [१६ इमे हि विष्णो सर्वे त्वां निर्-ईक्षन्ते दिवौकसः।" १७] वृत्र-पातेन महता तेषां साह्यं कुरुष्व ह ॥१७॥ [१७ १. प्र-शरं | २. भ, रा, ल, ल-श्रेष्ठं। भर-वीर । ३. भ-°कसुरेश्वरं । भर-राज्ये चैवासुरेश्वरः । प्र-वीरं चैवासुरेश्वरं । ४. भ.-सर्वलोकभयावहं। ५. अ च-वज-लोकेषु देवताः परमौजसा |६. च-तेजस्वी । ७. अच-वर्ज-ऊचुः समा- हिताः । ८. च-वर्ग-ताप्यन्ते । ९. भ ल ल ब प्र-ते महात्मानो | भर- देवदेवेश । १०. भर-निर्जिताः । ११. च-चैव धर्मी च । १२. भ.-नैनं शक्ष्यामि बा। भर-वैल्येयो सर्वतः प्रभो । ब-नैनं शक्यमवाधितुं । प्र-न शकाः स्मो विवा | १३. मत भारभ्य रा, ल-सांत यावमास्ति । १४. च-तप्यते यद्यसौ भूयस्तप एव सुरोत्तम । १५. भ.-प्रवर्तन्ते । १६. भ, ल, व प्र-देववशानुगाः । भ, ते यश उत्तमं । १७. च- वारं । भ, लद प्र-दारः । १८. च-उपेक्षसि च नित्यशः | १९. भ, भर ल ब प्र-क्षणाद्धि । २०. च-°रः। २१. भ लब प्र-स्वं हि विष्णो विमागतः | भ.-स्वस्कृतं न सुरेश्वर | २२. भ-लोका वो | ब- लोका वै| प्र-लोकोऽयं | २३. म. म. ब प्र-नाथत्वमुपलेमिरे । २४. भ. भर ल, ब प्र-लोकानां । २५. भ. भ. ल, ब प्र-सुसमाहितः । २६. भर- चैव २७. भ, ल, ब-प्रशान्तमजरं । प्र-प्रशागतमरजो | २८. म. म. लव प्र-वयं । नः कुरुसत्तम ॥

·उचर-काण्डम् ८७।८॥ २९५ त्वया हि नित्यं साहाय्य कार्यम् एव महा-मते' । १८] न चाऽपरैषां गतिर् अद्य विद्यते कुरु तत् स्वयम् ॥१८॥ [१८ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे लक्ष्मण-वाक्यं नाम षडशीतितमः सर्गः ।। ८६॥ [वं-६१,९२]= [सप्ताशीतितमः सर्गः] =[दा-८५] लक्ष्मणस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा शत्रु-निबर्हणः । १९] वृत्र-घातम् अनु-ध्यात्वा कथयस्वेति चाऽब्रवीत् ॥१॥ [१ राघवेणैवम् उक्तस् तु सुमित्राऽऽनन्द-वर्धनः । २०] भूय एव कथां दिव्यां कथयामास लक्ष्मणः ॥२॥ [२ वं-९२]सहस्राऽक्ष-चचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् । १] विष्णुर् देवान् उवाचेदं सर्वान् इन्द्र-पुरो-गमान् ॥३॥ [३ पूर्व-सौहृद-बद्धोऽस्मि' पुत्रस्येह' महाऽऽत्मनः । २] तेन सर्वं सहाम्य अस्यं न चहन्मि महाऽसुरम् ॥ ४॥ [४ अवश्यं करणीयं च भवतां हितम् उत्-तमम् । ३] तस्माद् उपाऽयम् आ-ख्यास्ये येन वृत्रं वधिष्यथ" ॥५॥ [५ विधा-भूतं करिष्यामि शरीरं सुर-सत्तमाः । ४] तेन वृत्रं सहस्राऽक्षो हनिष्यति" न संशयः ॥६॥ [६ एकोऽशंस्" त्वाम् इहाऽऽयातु" द्वितीयो वज्रम् एव च। ५] तृतीयो भू-तले शक ततो घृत्र-वधं कुरु ॥७॥ [७ तथा ब्रुवन्तं देवेशम् अब्रुवन् सर्व-देवताः । ६] एवम् एतन् महा-बाहो यथा वदसि दैत्य-हन्" ॥ ८॥ [८ १. च-गुरुणा महात्मना दिचौकसः । २. भ, भ. ल, ब प्र-अस्माकमपि सर्वेषामगतीनां गतिर्भवान् । ३. च-वृत्रधातोयमो । मल-पधविशतिर । ल, ब- वधार्थ विशतिर । ४. भ, भल-वर्ज-नास्ति । ५. च-म शक्रवचनं । भत भारभ्य अरा, ल ल प्र-१६-शाश्लोकं यावश्चास्ति । ६. लब- सौहार्दव । ७. भर-पुत्रस्य च । भ-वृनस्य तु । ल, ब-वृनस्तु । ८. च-इदं सोढा । ९. मा-हि । १०. च-कारणाय च | मल, ब-सुखमु° । ११. च ल-थः। भर भर ब-हनिष्यति । १२. च-रिष्येहमात्मानं वा सुरोत्तमाः । भ-नास्ति । लब- तथाभूतं क° । १३. भर-वधिष्यामि । १४. ल, व-एकांशो वासवो भूय | १५. भ, ल, ब-तु। १६. च-वति गोविन्दे देवा वाक्यमथाब्रुवन् । भर-विष्णुना चोपदिष्टास्ते सर्व एव दिधौकसः । १७. भ, ल, ब-पत्रहन् । १८. भ. नास्ति । - ·२९६ वाल्मीकीय रामायणम् । भद्रं तेऽस्तु गमिष्यामो वृत्राऽसुर-वधैषिणः । ७] भजस्व' परमोदार वासवं स्वेन तेजसा ॥९॥ [९ ततो देवा' महाऽऽत्मानः सहस्राऽक्ष-पुरोगमाः। ८] तद् अरण्यम् उपाऽक्रामन् यत्र वृत्रो महाऽसुरः ॥१०॥ [१० अपश्यस् तेजसा भूतं तप्यन्तम् असुरोत्तमम् । ९] पिबन्तम् इव लोकांस्त्रीन् निर्-दहन्तम् इवाऽमरान् ॥११॥ [११ दृष्ट्वैवाऽसुर-श्रेष्ठं देवाश् चिन्ताम् उपाऽगमन् । १०] कथं त्व् एनं वधिष्यामः कथं त्व् अस्य परा-जयः ॥१२॥ [१२ तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरं-दरः । ११] वजं वि-गृह्य बाहुभ्यां प्राऽहिणोद् घृत्र-मूर्धनि ॥१३॥ [१३ तं कालम् इव दीप्ताऽऽस्यं तथाऽन्त-कम् इवाऽऽहतम् । १२] वज्रं दृष्ट्वाऽस्य" शिरसि जगत् त्रासम् उपाऽगमत् ॥ १४॥[१४ अ-सम्भाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाऽधिप । १३] चिन्तयानो जगामाऽऽशु लोकस्याऽन्तं महा-यशाः ॥१५॥[१५ दीप्तेनाऽथ" वज्रेण वृत्रस् तत्राऽभ्य्-अहन्यत" । १४] तेन चाऽधर्म-योगेन स्पृष्टस् तत्र शत-ऋतुः ॥ १६ ॥[N तम् इन्द्रं ब्रह्म-हत्या तु गच्छन्तम् अनु-धावति । १५] अपतच् चाऽस्य गात्रेषु यथेन्द्रों दुःखम् आऽविशत् ॥१७॥ [१६ ततः सर्वे तु नष्टेन्द्रा देवाः साऽमि-पुरो-गमाः। १६] विष्णुं त्रिभुवन श्रेष्ठ मुहुर्-मुहुर्" अपूजयन्" ॥१८॥[१७ १. च-भगवस्तिं संचचार।ल, ब-°दारं। २. भ, भ, लब-सर्वे । ३ भ, भल, ब-महेद्रेण दिवौकसः । ४. च-तं । ५. च-कथमेनं वधिष्यामः । ६. भ.- अगम्यं तेजसा युकं तप्यन्तमकुतोभयं । ७. भ.-महासुरान् । ८. भ, भर तर ब- वर्ज-नास्ति । ९. च ल-ततः कालोपमास्येन प्रदीप्लेन । भर-तं कालमिव दीक्षाग्नि- मन्तेन्तकम् । मर-प्रदीप्तमिव कालाग्निमंतकाले । १०. च-महार्चिषा । भ.-महा- मनाः । ल, ब-इवाहितं । ११. मर भर ल, ब-वृत्रस्य । १२. च-नास्ति । १३. भ,-भ्रष्टेन चाथ | १४. भ,-तस्याऽभ्यह°। १५. म,-न चाधर्मस्य यो। रा, ल-दण्डवाधर्मयोगेन प्रमष्टोऽसौ श.1१६. च ब-नास्ति । १७ च-श । प्र-मित्रं । १८. मा-तयेन्द्रो । १९. च भ.-हते वृने प्रनष्टेन्द्राः । २०. भर- पूजयन्ति मुहुर्मुहुः । २१. अतः परमधिकः पाठः-च-ऊचुश्च ते सुराः सर्वे पूज- यित्वा यथाविधि॥

·उत्तर काण्डम् ८८।४। २९७ १७३] त्वं गतिः परमो देवस् त्वं पूर्वो जगतः प्रभुः। रक्षाऽर्थ सर्व-भूतानां विष्णु-त्वम् इह' जग्मिवान् ॥१९॥ [१८ १८] हतो वृत्रस् त्वया देव ब्रह्म-हत्या च वासवम् । बाधते' सुर-शार्दूल मोक्षं तस्य' विनिर्-दिश ॥२०॥ [१९ १९] तेषां तद् वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुर् अब्रवीत् । माम् एव यजता शक्रः पावयिष्ये पुरंदरम् ॥२१॥ [२० २०] पुण्येन हय-मेधेन माम् इष्ट्वा पाक-शासनः । २१पू] पुनर् एष्यति देवानाम् इन्द्र-त्वम् अ-कुतोभयम् ॥२२॥ [२१ N] एवम् उक्वा स देवानां तां वाणीम् अमृतोपमाम् । २१उ] जगाम विष्णुर् आ-काशं सुराश्च दिवम् आऽविशन् ॥ २३॥[२२ इत्या रामायण उत्सर-काण्डे वृत्र-वधो नाम सप्ताशीतितमः सगः ॥१८॥ [4-६३]= [अष्टाशीतितमः सर्गः] =[दा-८६] अथ वृत्र-वधं सर्व वि-नयेन स लक्ष्मणः । १] कथयित्वा रघु-श्रेष्ठ कथा-शेषम् अथाऽब्रवीत् ॥१॥ [१ ततो हते महा-वीर्य वृत्रे देवमयं करे । २] ब्रह्म-हत्याऽऽवृतः शक्रः संज्ञां लेमें न वृत्र-हा" ॥२॥ [२ सोऽन्तम् आ-श्रित्य लोकानां नष्ट-संज्ञो वि-चेतनः । ३] कालं तत्राऽवसत् कं-चिच् चेष्टमानो" यथोरगः ॥३॥ [३ अथ नष्टे सहस्राऽक्षे उद्-विमम् अभवज् जगत् । ४] भूश् च निःस्नेह-सङ्काशा वि-ध्वस्ता शुष्क कानना ॥४॥ [४ १. भक-विश्रुतः । २. म, सर्वज| ३. च-उपज । भ,-अपि ज° | ४. च-वर्ज-चाय । ५. अ-वृणोति । ६. च भ-वर्ज-तस्याशु नि । ७. च- 'प्ये शतक्रतुं । भ,-यामि वज्रिणं । ८. अ-नास्ति | ९.भ, जग्मदेवास्तदन्तरं । १०. च-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-च-प्राणान्प्रशास्य सर्वानविधिवदभि- प्राणतश्च तैर्महात्मा । अतुलबलपराक्रमोऽथ विष्णुः स्वभवनमेव ययौ त्रि- विष्ट".."। ११. भ, ल, ब-वर्ज-नास्त्यत्र सर्गसमाप्तिः। १२, च-अखिलेन स । भ,-अखिलेनैव । १३. च-नरश्रेष्ठः । १४. भ,-चोपलभेत्पुनः । १५. च भर- वर्ज-वेष्टमानो। १६. भा-यधोगतिः । १७. भर-जगदुद्विग्नचेतसं । १८. च- भूमिश्च ध्वस्तसं° । भर-भूमिश्चैवाभवस्त्रस्ता । १९. च-निःस्नेहा ।।

·२९८ वाल्मीकीय-रामायणम् । निः-स्रोतसश् च सरसो ह्रादाश् चाऽविमलोदकाः । ५] सं-क्षयश् चैव भूतानाम्' अनावृष्टि-कृतोऽभवत् ॥५॥ [५ प्र-क्षीयमाणे लोकेऽस्मिन् संत्रस्ता: सर्व-देवताः । ६] यद्उक्तं विष्णुना पूर्व तं यज्ञं समुपाऽनयन् ॥६॥ [६ ततः सर्वे सुर-गणाः साध्याश चैव महर्षिभिः । ७] जग्मुस् तं देशम् आ-श्रित्य' यत्रेन्द्रो भय-मोहितः ॥७॥ [७ ८उ] दीक्षयित्वा सहस्राऽक्षं मुहूर्ते यज्ञ-जे वि-धौं । पुरस्-कृत्य सुराः सर्वे हय-मेधम् उपाऽहरन् ॥ ८॥ [८ ९] तत्राऽश्व-मेधः सु-महान् अवर्तत" शत-क्रतोः । पावनाऽथं तदा तत्र ब्रह्म-हत्या-निशातनः ॥ ९॥ [९ १०] ततो यज्ञ-समाप्तौ तु ब्रह्म-हत्या सुरर्षभात्" । अभि-गम्याऽब्रवीद् वाक्यं क मे स्थानं वि-धास्यथ ॥१०॥ [१० ११] ताम् ऊचुर् ब्रुवती देवा हृष्टाः प्रीति-समन्विताः । चतुर्-धा वि-भजाऽऽत्मानम् आत्मन्य एव दुरा-सदे ॥११॥ [११ १२] देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्म-हत्या महाऽऽत्मनाम् । सन्नि-धौ"वासम् अन्य- वरयामास दुर्-मनाः ॥१२॥ [१२ १३] प्रथमांऽशेन तोयेषु नि-चसामि सुरोचमाः।" [१३पू द्वितीयेन तु धृक्षेषु सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः ॥१३॥ [१४उ १५] तृतीयो यश् च में भागःस"स्त्रीणां रजसि भवेत् । चत्वार्य अहानि भविता ताभिः सं-वसते पुमान् ॥ १४॥ [१५ १. च-चांखुवाहाः सर्रासि सरितस्तथा । २. अभ२ रा ल ल लब प्र-संशयश् | ३. च भर-सत्वानां । ४. च भव-सम्भ्रान्ताः । ५. अल२-°ध्याः सह म°। च भर-सोपाध्यायाः सह । ६. च-तं देशं सहिता जग्मुः। ७. ते तु दृष्ट्वा । ८. च-मोहितं ब्रह्महत्यया । भ, सुमुहूर्वे यथाविधौ । ९. च-तं पुरस्कृत्य देवेशमश्वमेधं प्रचक्रिरे । १०. च-ततो । ११. च भर-महेन्द्रस्य महात्मनः । १२. च-ववृधे ब्रह्महत्यायाः पावनार्य शचीपतेः । भर-ववृते पावनार्थाय पावनार्थ विना- शनः । ल- स्यानि सुरर्षभं । १३. अ रा लब प्र-र्षमं । च-महात्मनः। १४. च भ, मर-वर्ज-तम् । १५. च-दृष्ट्वा । १६. म-ततस्तदा । १७. च- सनिधिस्थानं । मर-चतुर्षा भज्य | १८. भ-चात्मानं वासयामि सु° । १९ च भर-दुर्वसा । २०. म, सलिले निवत्स्यामि । २१. च-भागनेकन सलिले वसेऽहं सुरसत्तमा | २२. च-मेऽस्ति यो । भ-यस्तु मे | २३. अ-सीणां विरजसे भवेत् । च-त्रीणां सोऽस्तु रजस्वला |२४.च-नास्ति ।।

·उचर काण्डम् ८९ । ३। २९९ १६] हन्तारो ब्राह्मणं ये तुप्रेक्ष्य(१क्षा-) पूर्व च दुष्-कृतम्(१तः)। तांश् चतुर्थेन भागेन श्रयिष्यामि सुरर्षभाः ॥१५॥ [१६ १०] ताम् ऊचुश् च ततो देवा यथा वदसि दुर्-धरें। तथा भवतु भद्रं ते साधयस्त्र दुग-सदे ॥१६॥ [१७ १८] ते प्रीत-मनसो देवाः सह शक्रेण रेमिरे । वि-ज्वरो धृत-पाप्मा च वासवः पदम् आप्तवान् ॥१७॥ [१८ १९] प्र-शान्तं च जगत् सर्व सहस्राऽक्षे प्रति-ष्ठिते । यज्ञम् अद्भुत-सङ्काशं तदा शक्रोऽभ्य्-अपूजयत् ॥१८॥ [१९ ईदृशो ह्य अश्व-मेधस्य प्र-भावो रघु-नन्दन । २०] यजस्व तेन राजेन्द्र हय-मेधेन राघव ॥१९॥[२० इत्या रामायण उत्तर-काण्डे लक्ष्मण-मन्त्रो नामाष्टाशीतितमः सर्गः ॥८॥ [वं-६४]= [एकोननवतितमः सर्गः] [दा-८०] श्रुत्वा तु लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्य-विदां वरः । १] प्रत्य-उवाच महा-तेजाः म-हसन्" राघवो वचः ॥१॥ [१ एवम् एतन् नर-श्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण । २] वृत्र-धातम्" अ-शेषेण हयमेध-गुणं च यत् ॥ २॥ [२ श्रूयते च च पुरा सौम्य कर्दमस्य प्रजा-पतेः। ३] पुत्रोऽथ वाह्निको राजा"इडो नाम महा-यशाः ॥३॥ [३ १. भ, ब्राह्मणानां । २. च-वै प्रेक्षापूर्वमुपेक्षकाः । भर-च प्रेक्षता कर्म दुष्करं । ३. ल, सुरोत्तमाः । ४. च-ते सुराः सर्वे यथा वदसि दुर्वशे । ५.च-यथेप्सितं । ६. च-ततः प्रीत्यान्विता देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे । ७. च-पूत°। ८.च-समपभव | ९. च भर-चाद्भुत' । १०. च भर-पार्थिव । ११. मतः परमधिकः पाठः- भ, रा, ल, ल, ल ब प्र-निष्कृतिश्चापि तेषांतु शृणुत्वं समयो यथा। अल्पोदकं जलं यत्र स्त्री भुक्त्वान हितस्तथा। हतारो ब्राह्मणं ये तु प्रेक्ष्य पूर्व सुदुष्कृतं | च भ,-इति लक्ष्मणवाक्यमुत्तम नृपतिरतीव मनोहरं महामनाः। परितोषमवाप हृष्टचेताः स निशम्येन्द्र- समानविक्रमौजाः ॥ १२. भर-इति श्रीरामायणे वाल्मीकीये । १३. प्र- मन्त्रणं । १४. च रा, ब ल प्र-विशारदः । १५. अ भर-सह। १६. ल.-'वस्तदा । १७. भर रावलल प्र-बुत्रपातम् । १८. भर-तथा । १९. च-हयमेधफलव वृत्रस्य च महावधः | २०. व भ.-हि । २१. च-पुत्रो वाग्मीश्वरो । २२. भन-नाम । २३. च-सरलो नाम राघव ॥

·३०० वाल्मीकीय-रामायणम् स राजा पृथिवीं सर्वा वशे कृत्वा महा-बलः । ४] राज्यं चैव नर-च्याघ्र पुत्र-वत् पर्य-अपालयत् ॥४॥ [४ सुरैश् च परमोदारैर् दैतेयैश च महाऽसुरैः । ५] नाग-राक्षस-गन्धर्वैर् यक्षैश्' च सु-महाऽऽत्मभिः ॥५॥ [५ पूज्यते नित्य-शः सौम्य भयेन रघु-नन्दन । ६] बिभ्यति स्म त्रयो लोकाः स-रोषस्य महाऽऽत्मनः॥६॥ [६ स राजा तादृशो ह्य् आसीद वीर्ये धर्मे च वि-श्रुतः ।" ७] बुद्धया च परमोदारो वाहीकानां' महा-यशाः ॥७॥ [७ स" हि चक्रे महा-बाहुर्" मृगयां रुचिर-प्रभः । ८] चैत्रे मनोरमे मासि स-भृत्य चल-वाहनः॥८॥ [८ उद्-देशे स नृ-पो रम्ये मृगान् बहु-सहस्र-शः।" ९] जघान नैव तृप्तिस् तु आसीत् तस्य महाऽऽत्मनः ॥ ९॥ [९ ततो मृगाणाम् अयुतम् वध्यमानं महाऽऽत्मना । १०] यत्र जातो महा-सेनस् तं देशम् उप-चक्रमे ॥१०॥ [१० तस्मिन् देशे" तु देवेशः शैलराज-सुतां हरः। ११] रमयामास दुर्-धर्षः सर्वैर् अनु-चरैः सह । ॥११॥ [११ कृत्वा स्त्री-भूतम् आत्मानंस"सर्वान् पार्षदांस् तथा"। १२] देव्याः प्रिय-चिकीर्षाऽथं तस्मिन् पर्वत-रोधसि ॥१२॥ [१२ ये च तत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुष-लिङ्गिनः । १३] वृक्षाः पुरुष-नामानो ये हि ते"स्त्री-कृतास् तदा ॥१३॥ [१३ १. भ,-धरणीं । २. च-सपर्वतां | ३. च-पृथिव्यां पार्थिवांश चैव । ४. च भ,-वर्ज-परिपालयन् । ५.भ.-महाबलैः। ६.च-सिद्धचारणकिन्नरैः। ७. च भव-स पूज्यते नित्यकालं भया । ८. च भ-यस्य रोषातु | भ-यो देवाः । ९. च भ- लोकाः सर्वे । १०. च-सोऽधिराजो महानासीद्ध में वीर्ये व्यवस्थितः। भ.-'सीद्धमें वीर्ये च संमतः । ११. च-वाग्मीराजो। १२. च-स जगाम म°। भा-स चक्रे सुम । प्र-प्रचक्रमे म । १३. च-विक्रमास्थितः । १४. च-महबलमुपागम्य मुगान्छतस° 1 भ-प्रतस्थे सोभ्युपागम्य मृगान्छतस। १५. भ,-निनश्चपि न तृतोऽभूत्स राजा वाहिकांशजः । १६. च-च देवदे° । भ,-प्रदेशे दे । १७. च- घृतः । १८. भ-स्त्रीरूपम् । १९. च-सर्वाननुचरांस्तथा । भा-सर्वेषां पार्षदों महत् । २०. च-तत्र । २१. च-तमूर्धनि | भ,-"तनिझरे । २२. च भ.-वर्ज- तन्त्र । २३. म.-तस्मिन् | २४. च-पुखामधेयाश्च सर्वे । भव-°मानः सर्व । २५. भा-सीषु कृतं प्रभूत्।।

·उत्तर-काण्डम् ८९ । २४ । ३०१ एतस्मिन्न् अन्तरे राजा कर्दमस्य सुतस्' त्व् इडः । १४] नि-नन् मृग-सहस्राणि तं देशम् उप-चक्रमे ॥१४॥ [१४ स दृष्ट्वा स्त्री-कृतं सर्व स-व्याल-मृग-पक्षिणम् । १५] आत्मानं साऽनु-गं चैव स्त्री-कृतं रघु-नन्दन ॥१५॥ [१५ तस्य दुःखं समुत्-पत्रं दृष्ट्वाऽऽत्माने तथा गतम् ।' १६] उमा-पतेस् तु तत् कर्म ज्ञात्वा त्रासम् उपाऽगमत् ॥१६॥ [१६ ततो देवं महाऽऽत्मानं शिति-कण्ठं कपर्दिनम् । १७] जगाम शरणं राजा स-भृत्य-चल-वाहनः ॥१७॥ [१७ ततः प्र-हस्य वर-दः सह देव्या त्रिशूल-धृत् । १८] प्रजापति सुतं वीरम् उवाच मधुरा" गिरः ॥१८॥ [१८ उत्-तिष्ठोत्-तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महा-मते। १९] पुरुष-त्वम् ऋते वीर ब्रूहि किं करवाणि ते ॥१९॥ [१९ ततःस राजा शोकाऽऽःप्रत्या-ख्यातो महाऽऽत्मना । २०] स्त्री-भूतोऽन्यं न जग्राह वरं पुंस्त्वाद् ऋते तदा ॥२०॥ [२० ततः शोकेन महता" शैलराज-सुतां नृ-पः। २१] प्रणि-पत्य महा-देवीम् उवाच" नाऽन्य-मानसः॥२१॥ [२१ ईशे वराणां वर-दे लोकानां चाऽसि भामिनि । २२] अमोघ-दर्शना देवि भव सौम्या शुभाऽऽनने ॥२२॥ [२२ हृद्-गतं तस्य राजर्षेर् वि-ज्ञाय हर-सन्निधौ । २३] प्रत्य्-उवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य सन्नि-धौ ॥२३॥ [२३ अर्धस्य वर-दो देवो वरदाऽर्धस्य चाऽप्य् अहम् । २४] तस्माद् अधं गृहाण त्वं स्त्री-पुंसोर् वा यदीऽच्छसि ॥२४॥ [२४ १. च-मस्यास्मजस् । २. च-समुपागमत् | ३. च-स्त्रीमयं । ४. भर- 'गसेवितं । ५. भ. रावल, ल प्र-°न्दनौ । ब-रघुभ्रातरौ । ६. च-मात्मानं सबलं चैव स्त्रीभूतं कर्दमात्मजः । ७. अ-महवासीद् | ८. च भ,-वर्ज-नास्ति । ९. च-राजाऽतप्यत दुःखेन तथा सानं तथाविधं । १०. च भर भर- लभृत् । ११. च भ,-मधुरं वचः। १२. च-महायशाः। १३. भर-भवान् । १४. भर- संतप्तः । १५. ल-तदा । १६. अल-अत भारभ्यानिमश्लोकस्य ३-यपादं यावन् नास्ति । भारावल, ल-उवाचानन्यमा | १७. च-सम्मता । म-सम्मतं | १८.च-अवश्यं ते वरो देयो। १९. च भ-यावद् इच्छसि ।।

·३०२ वाल्मीकीय-रामायणम् । तद् अद्भुत-तमं वाक्यं देव्या व्या-हृतम् उत्-तमम् । २५] सम्प्रहृष्ट-मनाः श्रुत्वा' राजा वचनम अब्रवीत् ॥२५॥ [२५ यदि देवि प्र-सन्नाऽसि रूपेणाऽप्रतिमा भुवि । २६] स्त्री भवेयम् अहं मासं मासं च पुरुषस् तथा ॥२६॥ [२६ ईप्सितं तस्य वि-ज्ञाय देवी सु-रुचिराऽऽनना। २७] प्रत्य्-उवाच शुभं वाक्यम् एतत् तव भविष्यति ॥२७॥ [२७ राजन् पुरुष-भूतस् त्वं स्त्री-भाव न स्मरिष्यसि । २८] स्त्री-भूतश् चाऽपरं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम् ॥२८॥ [२८ एवं स राजा पुरुषो मासं भवति कहि-चित् । २९] त्रिलोक-सुन्दरी नारी मासम् एकम् इडाऽभवत् ॥२९॥ [२९ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे इडोपाख्यान नामैकोननवतितमः सर्गः ॥ ८९॥ [-8५]= [नवतितमः सर्गः =[दा-4] तां कथाम् इड-सम्बन्धों" रामेण समुद्-ईरिताम् । १] लक्ष्मणो भरतश् चैव श्रुत्वा परम-विस्मितौ ॥१॥ [१ राघवम् प्राऽञ्जली-भूतौ तस्य" राज्ञो महाऽऽत्मनः । २] वि-स्तरं तस्य वाक्यस्य सं-प्रष्टुम्" उप-चक्रतुः ॥२॥ [२ कथं स राजा स्त्री-भूतो वर्तयामास दुर्-गतिम् । ३] पुरुषो वा पुनर् भूत्वा" का स्म वृत्तिम् अवर्तत ॥३॥ [३ तयोस् तद् वचनं श्रुत्वा कौतूहल-समन्वितम् । ४] कथयामास काकुत्स्थस् तस्य राज्ञो यथाऽभवत् ॥ ४॥ [४ तम् एवं प्रथमं मासं स्त्री-भूता लोक-सुन्दरी । ५] तामिः परि-वृता स्त्रीभिर् यास् तु तस्य पदाऽनु-गाः॥५॥ [५ १. च-शुस्वा महीपतिः । २. च भर-भूस्वा । ३. च-वाक्यमेतदुवाच ह । भ-प्रत्युवाच नराधिपः । ४. भ. रा ल, लप्र-तदा। ५. च भर-चिरं वचः । ६. च-नरेन्द्रं तं । ७. भर एवमेतद् । ८. च-पदा स्वं पुरुषीभूतः | भर- पुरुषस्य पुनर्भूत्वा । ९. भर-स्त्रीस्वं च | १०. भ,यदा तु प्रमदा भूत्वा । ११. च- कार्दमिः | भ, कार्दमः । १२. च-त्रैलोक्यसु । १३. च-इडोस्पतिर । १४. च- दिन्यसंकाशी काकुत्स्थेन समीरितां । १५. च-नास्ति । २६. म.-संप्रज्ञातुं तमूचतुः । १७. भ.-"गतिः । १८. च-यदा व पुरुषो भूतः। १९. च भा-वर्ज-धितः । २०. भर-वर्ज-भूतो। च-त्री भूस्वा । - ·उचर-काण्डम् ९०।१६। ताः काननं वि-गाहन्त्यो भजन्त्यः पुष्पितान्द्रमान्। ६] गुल्माद् गुल्मं च गच्छन्त्यश् चेलुः पद्मदलेक्षणाः ॥६॥ [६ वाहनानि च सर्वाणि संन्त्यक्तानि समन्त-तः । ७] पर्वताऽऽभोग-विवरे तस्मिन् रेमें इडा तदा ॥७॥ [७ ततस् तस्मिन् वनोद्देशे पर्वतस्याऽविदूर-तः । ८] सरः सु-रुचिर-प्रख्यं पुण्यं पक्षि-गणाऽऽयुतम् ॥८॥ [८ ददर्श सा इडा नाम बुधं सोम-सुतं तदा । ९] ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्ण-चन्द्रम् इवोदितम् ॥९॥ [९ तपस्यन्तं तपस् तोत्रम् अम्भो-मध्ये दुरा-सदम् । १०] यशस्-करं काम-गमं तारुण्ये पर्यव-स्थितम् ॥१०॥ [१० सा तं जलाऽऽशयं सर्व क्षोभयामास वि-स्मिता । ११] सह तैः पुरुष रेमे स्त्री-भृत रघु-नन्दनौ ॥११॥ [११ बुधस् तु तां निर्-ईक्ष्यैव काम-बाण-वशं गतः। १२] नोप-लेमे तदाऽऽत्मानं प्र-चचार ततोऽम्भसि ॥१२॥ [१२ इडा निर्-ईक्षमाणः स त्रैलोक्यस्याऽधिको शुभाम् । १३] चिन्ताम् अभ्यति-चक्राम का न्व् इयं देवताऽधिका ॥ १३॥[१३ न देवीषु न यक्षीषु गन्धर्वीष्व अप्सर:सु च । १४] दृष्ट-पूर्वा मया का-चिद् रूपेणाऽनेन शोभना ॥१४॥ [१४ ममेयं सदृशी स्यात् तु यदि नाऽस्याः परि-ग्रहः । १५] इति बुद्धिं समा स्थाय जलात् स्थलम् उपाऽगमत् ॥१५॥ [१५ सोऽथाऽऽश्रमम् उपा-गम्य चतस्रः प्र-मदास् तदा १६] आ-ह्वयामास धर्माऽऽत्मा न तु ताश् चाऽभ्य-अवादयन् ॥१६॥[१६ १. च-पुष्पशोभनम् । २. च-हुमगुल्मलताकीर्ण पमाः पद्मदलेक्षणाः। ३. च- त्यक्त्वा चैव । ४. भ,-भ्रमति सा इडा। ५.भ, प्र-वर्ज-तस्य वि। ६. च- गणान्वितं । भ,-पक्षिसृगायुतं। ल-गणैर्युतं । ७. च भव-इन ददर्श तस्मिस्तु। ८.भ.-पुण्याम्मसि | ९. अल-तारुण्योपर्य' । च-°ण्ये प्रत्यव | भ.-°ण्ये समव । १०. भर-भामिनी। ११. भ.-वर्ज-न्दन । १२. च-मन्मथेनाभिपीडितः । १३. च-तदा शर्म चचार च । १४.भा-निरीक्ष्यमाणः स बुधस् । १५. च-क्या- भ्यधिकां स्त्रियं । म.- कां तदा । १६. भ.-अभ्यधिच । रा, ल, अस्याविच । १७. च-वृत्तं चित्रादपाक्रामदै लक्ष्मी महोदधिः। १८. भ, राल,-न नारीष्वप्स। बलप्र-न तथा चाप्स' । १९. च-नारी | २०. भ. नाना या रूपसंपदः । । २१. च-भार्या यदि नान्यपरिग्रहा। २२. च-आश्रमं समुपागम्म स तस्य प्रमदा- खतः । २३. च-ताश्चैव न सुववन्दिरे ।।

·। ३०४ वाल्मीकीय-रामायणम् । स ताः पुनर् उवाचेदं कस्यैषा लोक सुन्दरी । १७] किम्-अर्थम् आ-गता चेह'सत्यम् आ-ख्यात मा चिरम् ॥१७॥[१७ श्रुत्वा बुधस्य तद् वाक्यं मधुरं मधुराऽक्षरम् । १८] प्रत्य-ऊचुर् अभि-पूज्यैनं परं श्लक्षणया' गिरा ॥१८॥ [१८ अस्माकम् एषा सु-श्रोणी प्रभु-त्वे वर्तते सदा । १९] रमते काननाऽन्तेषु सदाऽस्माभिश् चरत्य् अपि ॥१९॥ [१९ तद् वाक्यम् अ-व्यक्त-पदं ताभ्यः स्त्रीभ्यो नि-शम्यतु। २०] विद्याम् आ-वर्तिनी दिव्याम् आऽवर्तयत धर्म-वित् ।।२०॥ [२० सोऽथ विदित्वा नि-खिल तस्य राज्ञो यथा-तथम् । २१] सर्वा एव स्त्रियस् तास् तु बभाषे" मुनि-सत्तमः ॥२१॥[२१ अत्र" किं-पुरुषा" रामा" यूयं" शैलस्य रोधसि" । २२] वास(स)श चाऽस्मिन् गिरौ शीघ्रम् अव-काशो वि-धीयताम् "२२[२२ मूल-पत्र-फलैः सर्चा वर्तयिष्यथ नित्यन्दा । २३] स्त्रियः किं-पुरुषा(न्)नाम भर्तृन् समुप-लप्स्यथ ॥२३॥ [२३ ता: श्रुत्वा सोम-पुत्रस्य सर्वाः किंपुरुषी-कृताः । २४] जग्मुस्" तं पर्वतोद्देश" सोम-पुत्रस्य शासनात् ॥२४॥[२४ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे इडोपाख्याने किंपुरुषोत्पत्तिर" नाम नवतितमः सर्गः ॥१०॥ १. च-स ताः पप्रच्छ धर्मात्मा | भ.-सोऽपृच्छत धर्मात्मा। २. च-चैव श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां। ३. प्र-परमं लोकया। ४.च-अपतिवाहनान्तेषु सहास्मा । भर-भपतिः काननान्तेषु सहास्मा' १५. च भ,-वज-घरेदिह । ६. भ, भ, रा, बललर-निशाम्य । ७. च-वै । ८. भ, रा, बल,-आवर्तनीं । ९. च भर- पुण्यामावर्तयति । १०. च-विदिस्वा सर्वमर्थ च । ११. भ.-तथा गतिं । अब ल, लर-यथायथम् | १२. च-ताः सर्वा योषितः सोऽथ प्रोवाच । १३. भ,-नास्ति । १४. च-यूयं | १५. अ-रुषो नाम । प्र-°षा यूयं । च-°षा भूत्वा । १६. च- पर्यटध्वं शिलोचये। प्र-प्रासाः ॥१७.च-वासं शैलवरे रम्ये यथास्मिनधिगच्छथ। भर-वासं शैलवने पुण्ये किं चास्मिन्नधिगच्छथ | १८. मल-मूलैः पुष्पैः फलैर्वापि । १९. च-सर्वदा | भ -नित्यशः । २०. च भ, ल, तच्छ्रुत्वा । २१. च-रुषा भवन् । भव-रुषास्ततः । २२. अ-जग्मुः पूर्वतो देशं । च-जग्मुः शैलावृतं देश । भ:-आजग्मुः प°J २३. भतः परमधिकः पाठः-च-उपासांचक्रिरे चैव शैलं सर्वा शेषतः॥ २४. भर-किंपुरुषीयो । अरा, बलर प्र-डोपाख्यानं | ल, बुधदर्शनं ॥ ..

·[वं-६६] [एकनवतितमः सर्गः] -[दा-८६ ] श्रुत्वा किंपुरुषोत्पत्विं भरतो' लक्ष्मणस् तथा'। १] आश्चर्यम् इति ता(?तौ)बत उभौ रामं जनेश्वरम् ॥१॥ [१ अथ रामः कथाम् एतां भूय एव महा-यशाः । २] कथयामास धर्माऽऽत्मा प्रजापति-सुतस्य 3 ॥२॥ [२ सर्वास् ता विद्रुता दृष्ट्वा किन्नरीर् ऋषि-सत्तमः। ३] उवाच रूप-सम्पन्नां स्त्रियं तां प्र-हसन् वचः ॥३॥ [३ सोमस्याऽहं सु-दयितः सुतः सु-रुचिराऽऽनने । ४] भजस्व मां वराऽऽरोहे भक्या स्निग्धेन चक्षुषा ॥ ४॥ [४ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा शून्ये स्व-जन-चर्जिता । ५] इडा सुरुचिर-प्रख्यं प्रत्य-उवाच महा-ग्रहम् ॥५॥ [५ इयं काम-करी सौम्य तवाऽस्मि वश-वर्तिनी। ६] प्र-शाधि मां सोम-सुत यथेच्छसि तथा कुरु ॥६॥ [६ तस्यास् तद् अद्भुत-प्रख्यं श्रुत्वा हर्ष-समन्वितः । ७] स च कामी सह तया रेमे चन्द्रमसः सुतः॥७॥ [७ तस्य मासस् ततश् चैक" इडां सु-रुचिराऽऽननाम् । ८] क्षण-भूत इवाऽत्य्-अर्थ तथा रमेयतो गतः ॥८॥ अथ मासे तु सं-पूर्णे पूर्णेन्दु-सदृशाऽऽननः । ९] प्रजापति-सुतः श्री-माञ् छयनात्" प्रत्य्-अबुध्यत ॥९॥ [९ सोऽपश्यत् सोम-जं तत्र तप्यन्त सलिलाऽऽशये। १०] ऊर्ध्व-बाहुं निरा-लम्बं तं राजा प्रत्य्-अभाषत ॥१०॥ [१० भग-चन् पर्वतं दुर्ग प्र-विष्टोऽस्मि बलाऽनु-गः । ११] न च पश्यामि तत् सैन्यं कुत्र ते मामका गताः ॥११॥ [११ १. भर-उभौ भरतलक्ष्मणौ | रा-णस्तदा । २. च-इत्यवोचतां भव- काकुत्स्थं भर-इति तावूचुः | ३. भ.-तदा प्रत्यनन्दतां । ४. च भ, भर-सुत- स्थले । ५. च भ-वर्ज-गिरिसत्तमान् । रा-गिरिसत्तमम् । ६. च-अथवा तां विद्रुतां दृष्ट्वा किश्वरी शशिनः सुतः । ७.भ-इव | ८. च-तत्त्वं पश्य खिग्धेन चक्षुषा । ९. म-सुखावहं । १०. अभ, ल-नास्ति | प्र-तत्तस्य मधुरं वाक्यं श्रुत्वा हर्षसमन्वितः । तां स कन्यां विहाराय प्रतिजमाह वीर्यवान् ॥ ११. च-स तस्य माधवो मास । भर-स तस्य मासपर्यंतं । रा, बल लर-स तस्य नृपते मास । १२. भ१- व्यपयाद्रमतोर्वने । १३. च-शयानः । १४. म-तपंतं । १५. अ-शायं । च-तु जलाशये । १६. च भ-सहानुगः॥

·वाल्मीकीय-रामायणम् । तच् श्रुत्वा तस्य राजर्षे नष्ट-संज्ञस्य भाषितम् । १२] प्रत्य्-उवाचबुधो वाक्यं सान्त्वयञ् श्लक्ष्णया गिरा ॥१२॥ [१२ शृणु सर्व यथा-नत्वं राजर्षे शुभ-लक्षण । १३] सं-स्तम्भय' त्वम् आत्मानं मा च शोंके मनः कृथाः ॥१३॥ [N अश्म-वर्षेण महता भृत्यास् ते विनि-सूदिताः। १४] त्वम् आश्रम-पदे सुप्तो वात-वर्ष-भयाऽदितः ॥१४॥ [१३ समा-श्वसिहि राजेन्द्र' निर-भयो विगत-ज्वरः । १५] फल-मूलाऽशनो वीर वसेह कति-चित् क्षपाः ॥१५॥ [१४ स राजा तेन वाक्येन प्रत्या-श्वस्तो महा-यशाः। १६] प्रत्य-उवाच शुभ वाक्यं दीनो भृत्य-जन-क्षयात् ॥ १६॥ [१५ त्यक्ष्याम्य अहं स्व-कं राज्यं न हि भृत्यैर् विना-कृतः । १७] वर्तयेयम् अहं ब्रह्मन् समनु-ज्ञातुम् अर्हसि ॥१७॥ [१६ सुतो धर्म-परो ज्येष्ठो मम राजा" महा-यशाः । १८] शश-बिन्दुर् इति ख्यातो राज्य में समवाऽऽप्स्यति ॥१८॥ [१७ न हि शक्ष्याम्य अहं गन्तु"पुत्र-दारान् सुधितान् । १९] प्रति-वक्तुं महा-सत्त्व किंचिद् अप्य अ-शुभं वचः ॥१९॥ [१८ तथोक्तवति राजेन्द्रे बुधः सोम-सुतः शुभः । २०] प्रत्य-उवाच शुभं वाक्यं दुःखाऽऽर्च राज-सचमम् ॥२०॥ [१९ २१५] न सं-तापस् त्वया कार्यः कार्दमेय महा-यशः । २२पू] संवत्सरे गते वीर कथयिष्यामि ते शुभम् ॥ २१॥ [२० तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बुधस्याऽक्लिष्ट-कर्मणः । २३] वासाय वि-दधे बुद्धिं यद् 'उक्तं ब्रह्मवादिना ॥२२॥ [२१ १. च-यन्मधुर सदा । २. च-तथ्यं । ३. च-विष्टम्भय | ४. च-विनि- पातिताः । ५. च म-धाम । ६. च भा-राजर्षे । ७. च-केचिरकालं ममाश्रमे । ८. राम-नास्ति | ९. अलर ल प्र-शुभं वाक्यं न तु मृत्यविनाकृतः । १०. च- 'येहं क्षणं | ११.'च भव-ब्रह्मन् । १२. म. वै प्रतिपत्स्यते । १३. च-गत्वा भृत्य- वाराम्सुखस्थितान् | भ-गन्तुं मृत्यदारविनाकृतः । १४. भ.-पुरं देवपुरोपमं । १५. च-प्रभुः । १६. च-महायुते । भव-महामते । १७, च-सरोषितस्थाई क° । भ- -संवत्सरोषितो वीर कथयिष्ये शुभ त्वयि । अतः परमधिकः पाठः-च-पुनः समेष्यति भवान् सर्वभृत्यजनैः सह । १८. भ, इति तस्य वचः। १९. च मायो।

·उत्तर-काण्डम् ९२।५। ३०७ समासं स्त्री-गतो भूत्वा रमयत्य् अ-निशं निशाम् ।' २४] मासं च पुरुषो भूत्वा धर्म-बुद्धिं चकार ह ॥२३॥ [२२ ततः सा नवमे मासि इडा सोम-सुताद् वुधात् । २५] जनयामास सु-श्रोणी पुरूरवसम् ऊर्जितम् ॥२४॥ [२३ जात-मात्रं बुधः पुत्रं पितुर् हस्ते न्य्-अवेशयत् । २६] सोमस्य सोम-पुत्राऽऽभम् इडा-पुत्रं महा-यशाः ॥२५॥ [२४ बुधोऽपि पुरुषी-भूतं समा-वास्य नराऽधिपम् । २७] शुभाभिर् धर्म-पुक्ताभिः कथाभिः सोऽभ्य्-अरोचयत् ।।२६।। [२५ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे पुरूरवसो जन्म नामैकनवतितमः सर्गः ॥ ९ ॥ [वं-६७] = [द्विनवतितमः सर्गः = [दा-६०] तथोक्तवति रामे तु पुत्र-जन्म तद् अद्भुतम् । १] उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश्च महा-यशाः ॥ १॥ [१ सा" इडा" सोम-पुत्रस्य संवत्सरम्" अथोषिता । २] अकरोत् किं नर-श्रेष्ठ तत् त्वं शसितुम् अर्हसि ॥२॥ [२ तयोस् तद् वाक्य-माधुर्य नि-शम्य परि-पृच्छतोः। ३] रामः पुनर् उवाचेदं प्रजापति-सुते" कथाम् ॥३॥ [३ पुरुष-त्वं गते शूरे बुधः परम-धर्म-वित्" । ४] संचतं परमोदारम् आ-जुहाव महा-यशाः ॥४॥ [४ च्यवनं भृगु-पुत्रं च मुनि चाऽरिष्ट नेमिनम् । ५] प्र-मोदनं मोद-करं दुर्-धरं लोक-पूजितम् ॥ ५॥ [५ १. च-रमयामास तं ग्रहं । २. भर-भूत्वा स्त्री बुध मासं रमयत्येव भामिनी। ३. च-नास्ति । ४. च भ. बुधात् । ५. च-तदा । ६. च-अर्जितः। ७. च- सोमवर्णाम। ८. च-महाबलं । ९. च-ऐडजन्म तदुत्तमं । भाइडापुत्रस्य जन्म तत् । १०. चम, लक्ष्मणो भरतवैव पुनर्वचनमूचतुः । ११. च-स राजा । १२. च-रसुखोषितः । १३. म.-साश्रमे राजशार्दूल कां तु बुद्धिमवर्तत । १४. भर- आकये । १५. च-तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भानोः स रघुनन्दनः। १६. च-उवाच पुनरेवाथ कार्दमे प्रथिता । १७. च-°मवीर्यवान् । भर-बुद्धिमान् । १८. च भर- वर्ज-मिजं । १९, च-तमोविकरणप्रख्यं मुनि दुर्वाससं तथा | भ.-प्रमोहनं मोहनक दुर्धर्ष चापराजितं । प्र-प्रमोदकं प्रमुदिकं दुर्धर्ष को ।।

·.. वाल्मीकीय-रामायणम् । एतान् सर्वान् समा-हूय वाक्य-ज्ञस् तीक्ष्ण-विक्रमः। ६] उवाच सर्वान् सु-हृदो धैर्येण सु-समाहितः ॥६॥ [६ अयं राजा महा-बाहुः कर्दमस्य सुतो बली। ७] वे(१वित्थ बुद्धया यथा-भूतस्' तच्छ्रेयोऽस्य वि-धीयताम् ॥७॥[७ बुधै तथा बुवति तांस्तम् आ-श्रमम् उपाऽगमत् । ८] कर्दमः सु-महातेजा द्वि-जैः सह महाऽऽत्मभिः ॥८॥ [. पुलहश् च ऋतुश् चैव वषट्-कारस् तथैव च । ९] ओंकारश् च महा-तेजास्तम् आ-श्रमम् उपाऽगमन् ॥ ९॥ [९ ते सर्वे हृष्ट-मनसः सरस्-तीरम्' उपाऽगमन् । १०] हितैषिणो वाह्नि-पतेः पृथग वाक्यम् उद्-ऐरयन् ॥१०॥ [१० कर्दमस् त्व अत्रवीद वाक्यं सुताऽर्थेऽमर-संहितम'।' ११] द्वि-जाः शृणुत तत् सर्वं यच् छ्रेयः पार्थिवस्य हि ॥११॥ [११ नाऽन्यत् पश्यामि भैषज्यम् ऋते तु वृषभ-ध्वजम् । १२] तस्माद् यत्नेन महता पूजयामो महेश्वरम्" ॥१२॥ [१२ अश्व-मेधः परो यज्ञः प्रियश चैव महाऽऽत्मनः ।" १३] २ ३ यजामहे सर्वे पार्थिवाऽर्थे दुरा-सदम् ॥१३॥ [N कर्दमेनैवम् उक्तास् तु सव एव द्विज भा:। १४] अरोचयन् " महा-यज्ञं रुद्रस्याऽऽराधनं प्रति ॥१४॥ [१३ सं-वर्तस्य तु विप्रर्षेः शिष्यः पर-पुरं-जयः । १५] मरुत्त इति वि-ख्यातो यज्ञं तं समुपाऽहरत् ॥ १५॥[१४ ततो यज्ञो महान् आसीद् बुधाऽऽश्रम-समीप-तः । १६] रुद्रस् तु परमं तोषम् आ-जगाम महा-यशाः ॥१६॥ [१५ १. च-समानीय वाक्यज्ञो वाक्यकोविदः | २. च-महाबुद्धिः कर्दमस्य सुतस्विडः । ३. च- भूतं श्रेयो यस्य । भर-भूतं श्रेयो यस्मै । ४. च भ,- तेषां तु वदतामेवं । ५. च-परम्परसमागमे । ६ अ-वर्ज-थै परमं हितं । च- नास्ति । ७. भर-तथा कुरुत सर्वे वै पुरुषोयं भवेदिति । ८. च-नास्ति । ९. भ,- नास्ति । १०. भ, रावल, ल, ल-पश्याम्यहं बुद्धया । ११. च-कपर्दिनं । १२. च-न चाश्वमेधात्परमो यज्ञोऽभीष्टः पिनाकिनः । १३. च-तस्माद् । १४.च प्र-वर्ज-नास्ति । १५. च-द्विजातयः । १६. च-अरोचत महाप्राझो। १७. च-ते सर्वे शिष्यत्वमुपपेदिरे । १८. च-मरुत्तयज्ञप्रतिम ऐडो यज्ञस्तदा बभौ । १९. च- सच |२०. भ.-चाराल । २१. भ;-महामनाः॥

·उत्तर-काण्डम् ९२ । २५ । ३०९ अथ यज्ञ-समाप्तौ तु प्रीतः परमया मुदा । १७] उमा-पतिर् द्वि-जान् सर्वान् उवाचेन्द्र(ड)-समीपतः ॥१७॥ [१६ प्रीतोऽस्मि हय-मेघेन भक्या च द्विज-सत्तमाः। १८] अस्य वाह्नि-पतेश् व किं करोमि शुभं प्रियम् ॥१८॥ [१७ तथोक्तवति देवेशे द्वि-जास् तत्र' समा-हिताः । १९] देवं प्रसादयित्वाऽऽहुः पुरुषोऽयं भवत्त्व् इति ॥ १९॥ [१८ ततः प्रीत-मना रुद्रः पुरुष त्वं पुनर् ददौ । २०] इडायाः सु-महातेजा रुद्रस्' त्व अन्तर्-अघीयत ॥२०॥ [१९ वृत् यज्ञ-विधौ तस्मिन् गते चाऽदर्शनं हरे । २१] यथाऽऽगतं द्वि-जाः सर्वे प्र-ययुश् चिर-जीविनः ॥२१॥ [२० राजा तु वालिम् उत्-सृज्य मध्य-देशे ह्य अनुत्-तमम् । २२] निवेशयामास पुरं प्रति-ष्ठान यशस्-करम् ॥२२॥२१ शश-बिन्दुस्तु"राजर्षि वाहि-देशेऽभवन् नृ-पः ।। २३] इडो राज्यं प्रति-ठाने प्रजापति-सुतो बली १ ॥२३॥ [२२ परमं प्राऽऽप्तवाल लोकम् इडो" ब्रह्म सनातनम् । २४] ऐडो बुध-सुतो राज्यं प्रतिष्ठानेऽकरोत् तदा ॥२४॥ [२३ ईदृशो छ् अश्व-मेधस्य प्र-भावः पुरुषर्षभौ । २५] स्त्री-भूतः पौरुषं लेमे यद् अनेन सु-दुर्लभम् ॥२५।। [२४ इत्या रामायण उत्तर-काण्ड इडा-पुरुषस्व-प्रातिर" नाम द्विनवतितमः सर्गः ॥ १२ ॥ १. च-च च इडं प्रति | २. च-हितं । ३. च-तं सुमहौजसः। ४. च- प्रसादयंति देवेशं पुमानराजा भवेदिति । ५.भ-इस्य । ६. चभप्र-दवा चान्तर । ७.'च-निवृत्ते हयमेधे च । ८. भर-तथा जग्मुः । ९. च-जग्मुस्ते दीर्घजी। भग -सर्वे ते दीर्घजी1 १०. भ. मनोरमे। ११. अ-नास्ति । १२. भा-च | १३. भ, बल, राजाभू भूमौ परमदुर्जयः । १४. च भ,-भवत् । १५. च- स काले। १६. च-इडो ब्रह्माणमुत्तमं | भर इन्द्रलोकमनुत्तमं । १७. च- पुरूरवा | १८. च-ने चकार ह.। भा-'ठानं गतः प्रभुः । १९. प्र-रिपु- मदनः । २०. भ, प्र-कांक्षितं येन केनचित् । २१. अरा-पुरुषत्व' । भर- इदाशापो ।भ, होपाख्यानं । बला-पुरूरवस उपाख्यानं । प्र-शशबिन्दोरुपा- स्थान॥

·[वं-६८] = [त्रिनवतितमः सर्गः] =[दा-६१] एतद् आ-ख्याय' काकुत्स्थो भ्रातराव'अमितौजसौं। १] लक्ष्मण' पुनर् एवाऽऽह' धर्म-पुक्तम् इदं वचः ॥१॥ [१ वसिष्ठं वाम-देवं च जावालिम् अथ कश्यपम् । २] द्वि-जांश् च सर्वान् प्र-वरान् अश्वमेध-पुरस्कृतान् ॥ २॥ [२ एतान् सर्वान् समा-हूय मन्त्रयित्वा' च लक्ष्मण । ३] यं लक्ष्म(१क्ष)ण-सम्पन्नं वि-मोक्षामि समा-धिना ॥३॥ [३ ४उ] तद् वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरित-विक्रमः । ५पू] द्वि-जान् सर्वान् समा-हूय' दर्शयामास राघवम् ॥४॥ [४ दृष्ट्वा स्थितांस्तु तान् सर्वान् प्रदीप्तान् इव भास्करान् । तान् आ-गतान् विदित्वा च रामः पर-पुरं-जयः। N] निश्-चक्राम स्व-भवनात् पूजयिष्यन् यथाऽहं-तः ॥५॥ [N ५७] तान् दृष्ट्वा देव-सङ्काशान् कृत्वा पादाऽमि-चन्दनम् । [५] अर्चयित्वा यथा-न्याय स्वयम् एव समा-धिना" ॥ ६॥ [N ६] ततो विनीत-चत् सर्वान् राघवो" द्विज-सत्चमान् । उवाच धर्म-संयुक्तम् अश्व-मेधाय" पार्थिवः ॥७॥ [६ ७] तत् तेषां द्विज-मुख्यानां रुचितं परमाऽद्भुतम् । अश्वमेध-मतं राज्ञः साधु साध्व् इति चाऽब्रुवन् ॥ ८॥ [. वि-ज्ञाय रुचितं तेषां रामो लक्ष्मणम्" अब्रवीत् । प्रेषयस्व महा-बाहो सु-ग्रीवाय महाऽऽत्मने ॥९॥ [९ ९] यथा महादर् हरिभिर् बहुभिर् ऋक्ष-पुङ्गवैः । १. च-एवमाख्याय । भल-एवमुक्त्वा स |२. च भ.-भ्रानोरमितवेजसोः । ३. च-नरेवासी ।भा-उवाच लक्ष्मणं भूयो। ४. च प्र-काश्यपं । ५. च-मन्यांश्च विप्रप्रवरान् यज्ञकर्मविशारदान् । अतः परमधिकः पाठः-रा, लब-एतान्सर्वान्स- माहूय दर्शयन्तु ममाग्रतः। ६. च भ, प्र-नास्ति । ७. च भ,-हयो लक्ष्मण- संपनः परीक्ष्योपि । ८. प्र-न्यवेदयत राघवे । ९. भा-पावकान् । १०. प्र-नास्ति । ११. च-नास्ति । १२. च-तु विधिवत् । १३. च-महामतिः । भव-महायशाः । १४. भ,-न्यमन्त्रयस् । १५. च-भूत्वा । १६, प्र-राज्ञस्तानसंहतान्प्रभुः । १७. भ, प्र- मेधाश्रितं वचः। १८. प्र-मधाश्रित | १९. अ-लक्ष्मणो वाक्यं ।।

·उत्तर-काण्डम् ९३ । २० । सार्धम् आ-याति भद्रं ते यज्ञं स प्लवगेश्वरः ॥१०॥ [१० १०] अङ्ग-दं हनु-मन्तं च नलं नीलं च' पाटलम् । गजं गवाऽक्षं पनस सर्वान् एतान् नि-मन्त्रय ॥११॥ [N ११] वीरं शत-बलि मैन्दं द्वि-विदं गन्ध-मादनम् । वीर-बाहुं केसरिणं सर्वान् एतान् नि-मन्त्रय ॥१२॥ [N १२] सूर्याऽक्षं कु-मुदं चैव सु-षेणं हरि-यूथ-पम् ऋषभं वि-नतं चैव सर्वान् एतान् नि-मन्त्रय ॥१३॥ [N १३] ये चाऽन्ये कृत-कर्माणो मद्-अर्थे त्यक्त-जीविताः। पृथिव्यां वानराः सर्वे तान् अपीऽह नि-मन्त्रय ॥१४॥ [N १४] गो-लालं महा-राजं गवाऽक्षं भीम-विक्रमम्" ।" क्षेशं" जाम्बवन्तं च सह-सैन्य नि-मन्त्रय" ॥१५॥ [N १५] वि-भीषणश् च रक्षोभिः काम-गैर् बहुभिर् वृतः । अश्व-मेधं महा-चाहुः प्राऽऽमोतु लघु-विक्रमः ॥१६॥ [११ १६] पृथिव्यां पार्थिवाश् चैव ये नः प्रिय-चिकीर्षवः । साऽनु-गाः क्षिप्रम् आ-यान्तु हय-मेधम् अन्-उत्तमम् ॥१७॥ [१२ १७] देशाऽन्तर-गता ये च द्वि-जा धर्म-पराऽयणाः । नि-मन्त्रयस्व तान् सर्वान् हय-मेघाय लक्ष्मण ॥१८॥ [१३ १८] देवर्षयश् च ये सर्वे ब्रह्म-लोक-गताश् च ये"। [१४पू १९पू] आ-हूयन्तां महाऽऽत्मानः क्षिप्रं सप्तर्षिभिः सह । N] संहिताऽध्यायिनो ये च ये च पृष्ठाऽभिभाषिणः ॥१९॥ [N आ-हूयन्तां महाऽऽत्मानः सिद्धाश् चक्र-व(ध)राश् च ये।" N] न्याय-मीमांसकाश् चैव वैयाकरण-पुङ्गवाः ॥ २०॥ [N १. च-वक्तव्यश्च महाबाहुर्बहुभिः सह वानरैः। क्षिप्रमागष्छ भद्रं ते हय- मेधोऽनुभूयतां ॥२. भ,-हनूमंतं । ३. च-सुपा । ४. च-गवयं । ५. च-मैंदं च द्विविदं तथा। ६. च भ,-सुबाहुं च। ७. ब ल प्र-नास्ति। ८.च-वर्ज- सूर्याभ। ९. अ-नास्ति । १० च-गंधमादनं । ११.भर-धरित्र्यो । १२. च- वानरान्सर्वान् । १३. च-सह यूथपैः । १४. च भ, प्र-वर्ज-जांबवतं महाबाहुँ विनतं चैव यूथपं । १५: च भ, प्र-वर्ज-दरीमुखं सुबाहुं । १६. अलर-निमंत्रय विभीषणं । भर राबल, ल-गवयं च निमंत्रय | १७. भ, प्र-कामरूपिभिः । १८. च-क्रतुं द्रष्टुमागच्छेति निमंत्रिताः । १९. च-मे हितचिकीर्षया । २०. च- मामंत्रय च । २१. अलर-च ते | भर-चैव । २२. च-लोकर्षयस्तथा। भ,- लोकादुपाह्वय । २३. अ-नास्ति | २४. च-नास्ति ।

·३१२ वाल्मीकीय-रामायणम् । १९उ] ऋषयः शिष्य सहिताः प्र-यन्तां महा-मते । [N N] देशाऽन्तर-गताः सर्वे स-दाराश् च महर्षयः ॥२१॥ [१४उ २०पू] यज्ञ-चाटश् च सु-महान् गो-मत्यां नैमिषे वने। २१] आ-ज्ञाप्यतां महाबाहो तद् घि पुण्यम् अन्-उत्तमम् ॥२२॥ [१५ शत्रु-नश् चा(?वो)ऽपि तेजस्वी सान्त्व-पूर्व महा-यशाः'। N] आहूयता(श्य तान्) महाऽऽत्मा(१त्म)नः सकलं नैमिषं वनम् ॥२३||N २१७] शतं शत(?वाह)-सहस्राणां तण्डुलानां वपुष्-मेताम् । [१९पू N] तैलाऽऽज्यस्य तु द्रव्यस्य परिसंख्या न विद्यते ॥२४॥ [N २२] अ-युतं तिल-मुद्ानां गच्छत्व अग्रे महा-बल। [१९उ N] चणकानां कुलत्थानां माषाणां लवणस्य च ॥२५॥ [२०पू २२उ] सुवर्ण-कोटयों बहु-ला हिरण्यस्य दशोत्तराः ।" [२१५ २५उ] कर्माऽन्तिकांश् च कुशलान् शिल्पिनश् च सु-पण्डितान् ॥२६॥[२४पू २४उ] अन्तराऽऽपण-चीथीश् च सर्वांश् च नट-नर्तकान् । [२२पू २५पू] नैगमान् बाल-वृद्धांश् च द्वि-जांश् च सु-समाहितान् ॥२७॥२३उ मातृश्" च नस्" तथा सर्वाः साऽन्तःपुर-कुमारिकाः।" [२४ काञ्चनीम् अपि मे पत्नी दीक्षिता" यज्ञ-कर्मणि ।" २६] अग्र-तो भरतः कृत्वा गच्छत्व" अग्रे समा-हितः ॥२८॥ [२५ इस्या रामायण उत्तर-काडे यज्ञ-वाट-प्रयाण" नाम बिनवतितमः सर्गः ॥ ९३ ॥ १. च-द्विजा वैखानसाः साध्या बालखिल्या मनीषिणः | माहूयंता महात्मानो नाकपृष्ठान्महर्षयः । २. च भ-वर्ज-तथा । ३. च-लक्ष्मण क्रियता साधुवद्धि पुण्यं तपोषनं । आज्ञाप्यतां च तत्सर्व यवसिष्ठाय च रोचते ॥ ४. च-सदारः सुम° । ५.च-नास्ति । ६. च-मुद्रस्य । ७. च-समाहितं । ८. च भ-नास्ति । ९. च- दश कोव्यः सुवर्णस्य । १०. मतः परमधिकः पाठः-च-चैलादीनामथान्येषामनंतं नीयतां तथा। ११. च-वृद्धा ये च द्विजातयः । भव-पेच केचिद् द्विजातयः । १२. भतः परमधिकः पाठः-भ-आप्यकुंभान्महाबाहुर्भरतोऽथ सहस्रशः। गव्यानामपि संपूर्णान् नीत्वा गच्छतु सत्वरम् ॥ १३. भर-वर्ज-समं मातृम् । २४. ल, नास्ति । १५. अरा, बलर-दीक्षतांभिर-दीक्ष्यतां । १६.च भ-यात शीप्रमरिंदम । ल,-गृहीत्याने समाधिना। १७. च-अश्वमेधसंभवो । भारा- यज्ञप्रयाणं॥ - ·२ [-88 ] = [चतुर्वनतितमः सर्गः] =[दा-६२] तत् सर्वम् अ-खिलेनाऽऽशुप्र-स्थाप्य रघु-नन्दनः। १] यं लक्षण-संपन्न कृष्ण-सारं व्य-अमोचयत् ॥१॥ [१ ऋत्विम्भिर् लक्षणं चैव हयस्य विनि-युज्य सः । २] ततोऽभ्य्-अगच्छत् काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् ॥ २॥ [२ यज्ञ-वाटं महाबाहुर् दृष्ट्वा परमम् अद्भुतम् । ३] प्र-हर्षम् अन्तुलं लेभे साधु' साध्व' इति चाऽब्रवीत् ॥३॥ [३ नैमिषे वसतस तस्य सर्व एव नराऽधिपाः । ४] आ-जग्मुः सर्व-राष्ट्रेभ्यस् तान् रामः प्रत्य्-अपूजयत् ।।४॥ [४ अथ कार्य महर्षीणां पार्थिवानां तथैव च । ५] साऽतु-रागो नर-श्रेष्ठो व्या-दिदेश महा-द्युतिः ॥५॥ [५ अन्न-पानानि वस्त्राणि शयनान्य् आसनानि च। ६] भरतः सं-दघे चाऽऽशु शत्रुघ्न-सहितस् तदा ॥६॥ [६ वानराश् च महा-चीर्याः सुग्रीव सहितास तदा । ७] धि-ष्ठिता वि-स्मिता भूत्वा चक्रिरे परि-वेषणम् ॥ ७॥ [७ वि-भीषणश् च रक्षोभिः स्रग्विभिर्" बहुभिर् वृतः । ८] ऋषीणाम् उग्र-तपसां किं-करः सम्-अपघत" ॥८॥ [. एवं सु-विहितो यज्ञो हय-मेधः प्रवर्तितः । ९] लक्ष्मणेन भृशं गुप्तो यथा" शक्रस्य धीमतः ॥९॥ [९ ततः शब्दोऽभवत् तस्मिन् हय-मेघे महाऽऽत्मनः । [१०उ १०] दीयतां भुज्यतां चैव लिह्यतां भक्ष्यताम्" इति ॥१०॥[११पू १. च-संविधायाशु । २. च-मरताप्रजः। भर-भरतं नृपः । ३. च- विनिरूप्य । ४. च-ततो जगाम काकुत्स्थो मासमात्रेण । ५. च-श्रीयुक्तम् । ६. अ-सन्नमस्याभ्य° । ७. च-उपकार्या महाहांश्च पार्थिवानां महात्मनां । सानुगाना निवासार्थ ज्यादिशस्वर्गसंमिताः ॥ ८. च-अपानमयो वस्त्रं । ५. च-सानुगानां सहस्रशः। भर-सानुगानां महात्मनां । १०. च-तः सहशत्रुनो | भ,-'तोऽयं विधायाथ । ११. च-यथोचितमथो ददौ । १२. च-महात्मानः। १३. च-समं । भा-तु वै । १४. च-परिवेषणं विप्राणां प्रयाताः संप्रचक्रिरे । १५. च-बहुमिः सुसमा- हितः । १६. च-वर्ज-समधिष्ठितः । १७. म.-प्रवर्तते । १८. च-णेनाभिसंगुतो। १९. म-साहचर्या प्रवर्तिता । २०. च भ, नाऽन्यः । २१. च-अश्वमेधे । २२. अबल-भुज्य १२३. भर-देहि छंदेन विशन्धं यात तुष्यन्तु याचकाः ।।

·वाल्मीकीय-रामायणम् । एवं शत-सहस्राणां भक्ष्य-भोज्यम् अन्-अन्तकम् । ११] वानरै राक्षसैश् चैव दत्तम् एवोप-दृश्यते ॥११॥ [१२ मलिनाऽम्बरो न तत्राऽऽसी दीनो वाऽप्य अथ कर्षि(?शि)तः। १२] तस्मिन् यज्ञ-चरे राज्ञो 'हृष्ट-पुष्ट-जनाऽऽवृते ॥१२॥ [१३ ये च तत्र महाऽऽत्मान ऋषयश चिर-जीविनः । १३] तेऽपि ताम् अद्भुताम् राज्ञो यज्ञद्धिम् अनु-मेनिरे ॥१३॥ [१४ रजतस्य सुवर्णस्य रत्नानाम् अथ वाससाम् । १४] अ-निशं दीयमानानां नाऽन्तः समुप-दृश्यते ॥१४॥ [१६ न शक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य च । १५] अभवत् तादृशो यज्ञो राघवस्य यथा-विधः ॥१५॥ [१७ सर्वत्र वानरा दृश्याः सर्व-त्रैव च राक्षसाः । १६] वस्त्राऽन-दान-धन-दाः काम-तो लोक-वासिनाम् ॥१६॥ [१८ ईदृशो राज-सिंहस्य स यज्ञः परमाऽद्भुतः । १७] अ-हीनः सर्व-करणैः संवत्सरम् अवर्तत ॥१७॥ [१९ इत्यार्षे रामायण उत्तरकाण्डे यज्ञ-समृदिर नाम चतुर्नवतितमः सर्गः ॥ ९ ॥ [-१०० ] = [पञ्चनवतितमः सर्गः] = [दा-६३] वर्त-माने महा-यज्ञे वि-स्तीर्णे परमाऽद्भुते । १] स-शिष्योऽभ्या-जगामाऽऽशु वाल्मीकि भग-वान् ऋषिः॥१॥[१ स दृष्ट्वा दिव्य-सङ्काशं यज्ञ-वाटम् अन्-उत्तमम् । २] ऋषि-चाटेषु मुख्येषु वासं समुप-चक्रमे ॥२॥ [२ १. भर-भतिस्मृता भवस्वन्मे दातृणां नु कचित्र तु । २. च-एव महश्यत । ३. च-न मलिनतत्र न दीनो न च कर्शितः। भ, न कश्चिन्मलिनस्तत्र न दोनो नातिकर्षितः । ४. च-मुनयश् । ५. च-शशंसुरगुता राशो यार्द्धमनुत्तमा । भ.- नास्मरंस्ताशं यज्ञं नानादेशमलंकृतं । ६. च-पलभ्यते । ७. च-यथाभवत् । रा- महात्मनः प्र-विधिः। ८.च-सर्वत्र वानरा यज्ञे राक्षसान समाहिताः । धना- अपानैर्विविधैरहश्यंत समंततः ॥ ९. च-परमभास्वरः । १०. ल, यज्ञनिरूपणं । ११. च-ने तथा तस्मिन्वाजिमेधे महाकठौ । भाजगामाथ वाल्मीकिस्सशिष्यो यकसविधि । १२. च-फतुमडतदर्शनं । भर-यशमद्भुतदर्शनं । १३. च म.- पुण्येषु । रा, लम-मध्येषु । १४. म-कारयामास वाटकम् ॥ -- ·उत्तर-काण्डम् ९५ । १३ । तत्र सं-पूजितो राज्ञा' मुनिभिश् च महाऽऽत्मभिः । ३] वाल्मीकिः सु-महातेजा न्य्-अवसत् परमाऽऽत्म-वान् ॥३॥ [४ स शिष्याव् अत्रवीद् वाक्यं कुमारी देव-रूपिणौ ।' ४] गत्वा .भवन्तौ तत्रैव रामाऽयणम् अ-तन्द्रितौ ॥४॥ [५ अ-निशं गायताम् एवं नाऽन्तः समुप-दृश्यते । N] यज्ञ-चाटेषु मुख्येषु गो-मत्याम् अ-विदूरतः ॥५॥ [N ऋषि-वाटेगु मुख्येषु ब्राह्मणाऽवसथेषु च । ५] रथ्यासु राज-मार्गेषु राज-द्वारेषु चैव हि ॥६॥ [६ रामस्य भवन-द्वारि यत्र कर्म च चर्तते । ६] उदारेषु तथाऽन्येषु सं-गमेषु विशेष-तः ॥७॥ [७ इमानि फल-मूलानि स्वादूनि च मृदूनि च । ७] ऋषिभिः समुपात्तानि भुक्त्वा भुक्त्वा प्र-गीयताम् ॥८॥ [८ न यास्यथः श्रम" वत्सौ भक्षयित्वा फलानि वै। ८] मूलानि परमोदारी. ताव् उच्चैर् उप-गास्यथः ॥ ९॥ [९ यदि शब्दं युवां रामः शृणुयात् स महा-मतिः।" .९] महर्षिपूऽप-विष्टेषु सु-समाहिती" ॥१०॥ [१० दिवसे दिवसे सर्व 'गायेता परया गिरा । १०] प्र-माणैर् बहुभिर् युक्तं यथाऽऽदिष्टं मया पुरा ॥११॥ [११ लोभश् चाऽपि न कर्तव्यः स्व-अल्पोऽपि धन-काङ्क्षया । १४] निर्-धनैः फल-मूलाऽशैर् वस्तव्यं स्वाऽऽश्रमे सदा ॥ १२॥ [१२ परि-पृच्छेत काकुत्स्थः पुत्रौ कस्य युवाम् इति । १५] वाल्मीकि-शिष्याव आवां हि" इति वाच्यः स पार्थिवः ॥१३॥ [१३ १. भा-अथ संपूजितो रामो । २. च भर-वर्ज-न्यविशव परमासने। ३. अ बल प्र-नास्ति । ४. च भव-पुण्येषु । व प्र-मध्येषु । ५. च-°णायतनेषु । भ- देवतावस । ६.च भा-पार्थिवानां गृहेषु च । ७. च-उपानेषु । ८. च भव- रुचिराणि 1. ९. च भ,-गिरिभ्यः । १०. च-जग्ध्वा जग्ध्वा । ११.. च-वर्ज-क्षयं । १२. च-स्विदं फलं । १३..च.मूलं च परमोपेतं दत्तं चैव निरस्य से। भ,-मूलं च परमोदार नगानि परिमास्यथः ११४. च-यदि चाहूय रामो वा शृणुयात्स महारथः। भ- यदि च शब्दयेद्रामः श्रवणाय महारथः। १५. भ.-ऋषीणामुपविष्टानां । १६. च- ततो गेयं विशेषतः । १७. च भ,-विंशति सर्गान् । १८. प्र-गीयतां । १९. च भर- प्रोक्तं यथोद्दिष्टं |.२०. च-किं वने आश्रमपदे फलमूलसमाहिते | २१. च-यदि पृच्छेच काकुत्स्थो युवा कस्य कुमारको । २२. च भ,-तथ्यो वाच्यः स पुत्रको । गायेता - ·३१६ वाल्मीकीय-रामायणम् । समं तन्त्र्या सु-मधुरं सूक्ष्मया नारदोक्तया। १६] मूर्च्छयित्वा सु-मधुरं गायेतां परया गिरा ॥१४॥ [१४ आदौ प्रभृति गातव्यं न चाऽव-ज्ञाय पार्थिवम् । १७] पिता हि सर्व भूतानां राजा भवति धर्म-तः॥१५॥ [१५ तौ युवां हृष्ट-मनसौ श्वः प्र-भाते समा-हितौ । १८] गायेतां मधुरं गीतं तन्त्री-लय-समन्वितम् ॥१६॥ [१६ इति सं-दिश्य माधुर्यम् ऋषिः प्राचेतसः प्रभुः । १९] वाल्मीकि सु-महातेजास्तूष्णीम् आसीन् महा-तपाः॥१७॥ [१७ तथेति त तौ हृदये कुमारौं नि-धार्य वाणीम् ऋषि-भाषितां शुभाम् । समुव-सुकौ तौ च सम्-ऊषतुर् निशाम् । N] यथाऽश्विनौ भृगु-तनयेन सं-स्थितौ ॥१८॥ [१९ इस्याएँ रामायण उत्तर-काण्डे वाल्मीक्य्-अनुशासन नाम पञ्चनवतितमः सर्गः ॥ ९५ ॥ [-१०१]- [परणवतितमः सर्गः] =[दा-६४] तौ रजन्यां व्यतीऽतायाँ स्नातौ हुत-हुताऽशनौ । १] यथोक्तम् ऋषिणा पूर्व तत्र तत्राऽभ्य्-अगायताम् ॥१॥ [१ तां स" शुश्राव काकुत्स्थः पूर्व-चर्यां ततः शुभाम् । २] अ-पूर्वां पाठ्य-जातां च गेयेन समभि-प्लुताम् ॥२॥ [२ स्वरैस्" तु सप्तभिर् वा तन्त्री-लय-समन्विताम् । ३] बालयो राघवः श्रुत्वा कौतूहलम्" उपेयिवान् ॥३॥ [३ १. च-इमाश तंन्त्रीमधुराः लक्ष्णरागोपयोजिताः । २. च-ततो गेयं नृपाप्रतः । ल२-अत आरभ्य १६-शश्लोकस्य तृतीयपादं यावास्ति । ३. च-गेयं । ४. च-तौ बालो मुनिः । ५. च-परमोदारस । ६. मा-भास महायशाः। च- मासीसमाहितः । ७. भा-तामुक्षुता ८. च भ-कुमारको । ९. भ-निशम्य । १०.च-यथाश्विनेयौ भूगुपुत्रसरकती । भर-नौ भार्गवसत्कृतौ पुरा। ११.च- कुशलवानुशासनं । १२. च-ततो रजन्यां व्यस्तायां । १३. च-तु। १४. च-ततः। १५ अ भ, ब ल ल -अपूर्वी दृश्येते बालो गेयेन समुपप्लुतौ । १६, च-वरैश्च साभ-प्रमाणहुमिर । १७. च-लपरोऽभवत् ।।

·। उत्तर-काण्डम् ९६ ॥ १४॥ ३१७ अथ कर्माऽन्तरे रामः समा-नीय महा-मुनीन् । ४] राज्ञश् चैव नर-व्याघान् पण्डितांश्चैव नैगमान् ॥४॥ [४ ७] ये च पौराणिका वृद्धास् तत्र ये च द्वि-जातयः । सर्वांस तांश् च समा-नीय गातारौ सम्प्राऽवेशयत् ॥ ५॥ [१०उ ८] ते प्र-हृष्टा ऋषि-गणा राजानश् च महा-बलाः । वीऽऽक्षन्ते सततं नेत्र राघवं दार-कौ च तौ ॥ ६॥ [११ ९] परस्-परम् अथोचुस्' ते सर्व एव समा-गताः। उभौ रामस्य सदृशौ दीपाई दीपाव् इवोद्-धृतौ ॥७॥ [१२ १०] जटिलौ यदि न स्यातां न च वल्कल-धारिणों। वि-शेषं नाऽव-गच्छामो राघवस्याऽनयोस् तथा ॥ ८॥ [१३ ११] तथा च वदताम् एव वि-स्मितानां परस्-परम् उप-चक्रमतुर् गातुं ताव् उभौ मुनि-दारको ॥९॥ [१४ १२] ततः प्र-वृत्तं मधुरं गान्धर्वम् अति-मानुषम् । श्लोकै रामाऽयणं बदं विचित्र-पदम् अर्थ-चत् ॥१०॥ [१५ १३] प्र-कृषिम् आदि-तः कृत्वा सर्गे" नारद-दर्शिताम् । तत:-प्रभृति साँश् च विंशति तान् अगायताम् ॥११॥ [१६ १४] ततोऽपराऽह-समये राघवः प्रत्य्-अभाषत। श्रुत्वा विंशति-सर्गाऽन्तं भरतं भ्रात वत्सलम् ॥१२॥ [१७ १५] आभ्यां दश सहस्र"तु" सु-वर्ण" तत् कृताऽकृतम्" । ददस्व" शीघ्र काकुत्थ यद् वाऽन्यद् अमि-काक्षितम् ॥१३॥[१८ १६] एवम् उक्तस् तु रामेण भरतः कैकयी-सुतः । यथाऽऽज्ञप्तं नरेन्द्रेण तत्राऽऽभ्यां दातुम् उद्-यतः ॥१४॥ [N १. च-राजा ऋषीनाहूम सर्वशः। २.च-गमान्पंडितांस्तथा। ३.च- पौराणिकांश्च विविधान् ये च वृद्धा | भ,-पौराणिकाश्छंदोविदो ये च वृद्धा। ४. च- उपविष्टा। ५. च-महौजसः। ६.च-पिबंत इव चक्षुभ्यां पश्यति स्म कुशीलवी । भ-प्रेक्षते सततं तत्र गातारौ तन दारकौ । ७. च-इदं चोचुः । ८. च-विवाहिब । ९. च भ, रा-वर्ज-चैव रुचिरी चीरव । १०. च-विशेषो नाधिगम्येत मनयो राघवस्य च । ११. च-तेषां संवदतामेवं श्रोतृणां विस्मिवात्मना । १२. च भर- सांधारददर्शनम् । १३. च-षयत् । भ,-सममा । १४. च-वर्ज-सहस्त्राणि | १५. च भा-सुवर्णस्य । १६. भर-महामते । १७. च-प्रयच्छ । १८. भ. रा, बलरप्र-अपि का। १९. च-वर्ज-नास्ति ।।

·. वाल्मीकीय-रामायणम् । १७] दीयमानं सु-वर्ण तु न तो जगृहतुस् तदा । ऊचतुश् च हिरण्यैर् हि किं करिष्याम इत्य् अपि ॥१५॥ [१९ १८] वन्येन फल-मूलेन निरतानां बनौकसाम् । किम् अस्माकं हिरण्येन सुवर्णेनाऽपि वा नृप ॥१६॥ [२० १९] तयोस्तु अवतोस् तत्र' कौतूहल-समन्वितः(१तान्)। २०५] सदस्यान् राघवः प्रेक्ष्य सर्वान् एव वनौकसः ॥१७॥ [२१ तस्य चैवाऽऽगमं रामः काव्यस्य परमाऽद्भुतम् । २१] प्र-माणं चैव पप्रच्छ ताव उभौं' मुनि-दारकौ ॥ १८॥ [२२ २२पू] अस्य नि-ठा कृता केन काव्यस्य सु-महाऽऽत्मना । कर्ता काव्यस्य महतः कश्चाऽसौ मुनि-पुङ्गवः ॥१९॥ [२३पू २३] पृच्छमानं तु काकुत्स्थं ताव् ऊचतुर् अरिंदमौ ।" [२४ २४७] राजस् तवेदं चरितं कृतं वाल्मीकिना शुभम् ॥२०॥ [२५पू २५५] आदौ प्रभृति राजेन्द्र पञ्च सर्ग-शतानि वै । [२७पू N] प्र-तिष्ठा जीवितं चैव तव राजन् कृतं शुभम् ॥२१॥ [२८ . यदि बुद्धिः कृता राजञ् छूवणे ते रघूऽद्वह" । २९] कर्माऽन्तरे क्षणी-भूतस् ततः शृणु महा-मते ॥२२॥ [२९ ३०पू] एवम् उक्तस तु काकुत्स्थो ह्य-उवाच मुनि-दारको । N] युवाम् अन्-उपरोधेन श्रोतुम् इच्छामि सर्व-शः ॥२३॥ [N १. च-महात्मानौ किं धनेन विशांपते । भर-ततस्तौ तु किमनेन धनेन वा । २ भा-पुनः । ३. च-तथा तयोः प्रअवतोः । ४. च-राघवस्ते च राजानः श्रोता- रस्तन्त्र चापरे । अतः परमधिकश्च पाठः-विस्मयं परमं गत्वा मुहूर्त ध्यानतत्पराः। ५. च-तयोरागमनं रामः काव्यस्य च समुद्भवम् । ६. च भ-तौ तदा। ७. अतः परमधिका पाठः--कस्मिन्निष्ठागतं काव्यं कुतश्चैव प्रवर्तितम् । ८. च- केन चैव कृतं वत्सौ केन चैव प्रकाशितम् । ९. भर-क। १०. च-पृछंतमेवं । ११. व-अवंदितो। १२. भतः परमधिकः पाठः-च-आवां वाल्मीकिशिष्यौ तु तेन सार्धमिहागतो। १३ च-प्रोकं । १४. च-यावस्कृतं तव शुभाशुभं । १५. अतः परमधिकः पाठः-च-तव जन्म च काकुत्स्थ मृत्युर्दशरथस्य च | परिक्रिया च या चैव तथा वा राम कर्षणम् ॥ वालिनश्च वधो राम सागरे सेतुबन्ध- नम् । सह राक्षसकोटीभी रावणस्य, वधो महान् ॥ एतत्सर्व भगवता काव्येस्मिन्निहितं नृप | आवयोरुपदिष्टं च आवाभ्यां चाभिभाषितम् ॥ ल-नास्ति । १६.च-कुतूहलम् | १७. च-नास्ति ।। - ·उचर काण्डम् ९७।५। ३१९ एतच् छुत्वा तु वचनम् उभौ तौ मुनि-दारको । [N वि-सर्जितौ तु रामेण मानिना प्रयताऽऽत्मना । IN N] वाटं तं जग्मतुः शीघ्रं यत्राऽऽस्ते मुनि-सत्तमः ॥२४॥ [३०उ रामोऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश् च महाऽऽत्मभिः । ३१] श्रुत्वा तद् गीत-माधुर्य कर्म-शालाम् उपाऽगमत् ॥२५॥ [३१ श्रुत्वा तु तत् ताललयोपपन्नं सर्गाऽन्वितं सौष्ठवम् अर्थ-युक्तम् । तन्त्री-लय-व्यञ्जन-योग-युक्तं N] कुशीलवाभ्यां परि-गीयमानम् ॥२६॥ [३२ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे गीत-श्रवण' नाम पण्णवतितमः सर्गः ॥१६॥ [वं-१०२]= [सप्तनवतितमः सर्गः] =[दा-६५] एवं बहून् म दिवसान गेयम् अद्भुत-विस्तरम् । १] शुश्राव मुनिभिः साधं राजभिश्च स-वानरैः ॥१॥ [१ तस्मिन् गीते स वि-ज्ञाय सीता-पुत्रौ कुशीलवौ । ६] तस्याः परि-पदो मध्ये रामो वाक्यम् अथाऽब्रवीत् ॥२॥ [२ शत्रुघ्नं वीर्य-सम्पन्न हनू-मन्तं च . वानरम् । ७] वि-भीषणं च दुर्-धर्ष सु-षेणं च परं-तपम् ॥ ३॥ [N भगवन्तं महाऽऽत्मानं वाल्मीकिम् ऋषि-सत्तमम् । ८] आ-नयध्वम् इहोदारं स-सीतं देव-सम्मितम् ॥४॥ [N अस्यास् तु पर्षदो मध्ये प्रत्य्-अयं जनकाऽऽत्मजा । ९] ददातु शीघ्र विधि-चद् अनु-मान्य महा-मुनिम् ॥५॥ [४ १. च-नास्ति । २.च-यत्र वाल्मीकिर्भगवानृषिः। ३. च-महो गीतमिति प्रोच्य | ४. च-नास्ति । ५. भ,-श्रवणवर्णनो । ६ च-महानि सुषहून्येवं रामो गेयमनुत्तमम् । ७. च-पार्थिवैश्च महात्मभिः। ८, अतः परमधिकः पाठः-च- कौशल्यां च सुमित्राच कैकेयी मातरश्च याः । प्रगृह्य बाहू दुःखार्ता रुरुदुश्च महास्वरम् ॥ सुग्रीवो हनुमांश्चैव नलो नीलस्तथांगदः। वर्तमानमिवातीतं तस्मिन्गीते समर्थवत् ॥ वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ कश्यपः । एते ध्यानपराः सर्वे विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥ तथा प्रध्यायतां तेषां सर्वेषाञ्च मुहुर्मुहुः । कर्मान्तरेषु न गेयमनुप्राप्तं यथाक्षरम् ॥ ९. भ, च । १०. भग- उदीरयत् | ११. भ, रा, बल-नास्ति । १२. च-सर्वज्ञं। १३. भरा-नास्ति।

·३२० वाल्मीकीय-रामायणम् । मुनेस् तु मतम् आ-ज्ञाय सीतायाश् च मनो-गतम् । १०] प्रत्य्-अयं दातु कामायास् ततः शंसत मा चिरम् ॥ ६॥ [५ चरित्र-युक्ता श्वः कल्ये मैथिली' जनकाऽऽत्मजा । ११] करोतु पर्षदो मध्ये शपथं मम कारणात् ॥ ७॥ [६ श्रुत्वा तु राघवस्यैतद् वचनं परमाऽद्भुतम् । १२] जग्मुस् ते ऋषि-वाटतं यत्र प्रावेतसो मुनिः ॥ ८॥ [७ अभि-चाद्य महाऽऽत्मानं वाल्मीकिम् अमित-प्रभम् । १३] ऊचुस् तद् आद्यं वचनं सर्व आदेश-कारिणः ॥ ९॥ [८ तेषां तद् वचनं श्रुत्वा रामस्य च मनो-गतम् । १४] वि-ज्ञाय च महा-तेजाः स मुनिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥१०॥ [९ एवं भवतु भद्रं वो यथा तुष्यति राघवः । १५] तथा करिष्यते सीता देवता हि पतिः स्त्रियः ॥११॥ [१० तथोक्त" मुनिना सर्व" राम-दूता" महौजसः । १६] प्रत्येत्य राघवं सर्वे मुनि-चाक्यं तद् अब्रुवन् ॥१२॥ [११ ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थः श्रुत्वा तेषां वचस् तदा । १७] सर्वान् एव महर्षीस् तान् नृ-पतींश्" चाऽभ्य्-अभाषत ॥१३॥[१२ ते भवन्तः स-शिष्याश् च साऽनुगाश् च नराऽधिपाः। १८] पश्यन्तु सीता-शपथं यश् चाऽन्योऽप्य अभि-काङ्क्षति ॥१४॥[१३ तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा शपथ-स्थं महाऽऽत्मनः । १९] सर्वेषाम् ऋषि-मुख्यानां साधु-वादो महान् अभूत् ॥१५॥ [१४ राजानश् च महाऽऽत्मानः प्र-शशंसुश् च राघवम् । २०] उप-पन्नं नर-व्याघ्र त्वय्य एतद् इति चाऽब्रुवन् ॥१६॥ [१५ १. च-उंदं मुनेश्च विज्ञाय । भर-ऋषेश्चित्तं च विज्ञाय । २. प्र-प्रत्ययं ३. च-चरित्रं प्रति सा पुनः। ४. च-मस्येदं वचः परममद्भुतं | ५. च-स्वरिता दूता। मारवरिता वाटं। ६. मा-यत्रास्ते मुनिपुंगवः । ७.च-अचुस्ते रामवाक्यानि मृदूनि रुचिराणि च । भा-उचू रामस्य वाक्यानि सूक्ष्माणि मधुराणि च । ८. भ.- तजाषितं । भर-तु व° । ९. च-उवाच ह । १०. च भ,-दैवतं । ११. च-तथोक्का ऋषिणा सर्वे । १२. अ-नास्ति । १३. च-महौजसाम् । भर-महात्ममाम् । १४. च भ,-वर्ग-तिविमा । १५. च-भगवंतः सशिष्या वै । १६. च-वचनं । १७. च-राघवस्य | अभी-थ तु। बप्र-थं च । १८. अराल -मषिसत्वाना। भा-मुनिमु । १९. भ,-वर्ज-महाबाहुं । च-नरज्यानं । २०. च-रघूतमम् । २१. च म नरश्रेष्॥ ।

·उत्तर-काण्डम् ९८ ॥ ८॥ ३२१ २१पू] एवं स निश्चयं कृत्वा श्वो-भूत इति राघवः । N] ऋषींश च पार्थिवांश् चैव गातारौ' च व्य-असर्जयत् ॥१७॥[१६ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे राम-वाक्यं नाम समनवतितमः सर्गः ॥९॥ [वं-१०३] = [अष्टानवतितमः सर्गः] =[दा-६६ ] तस्यां स्मन् व्य्-उष्टायां यज्ञ चाट-गतो नृपः । १] सर्वांस्' तान् आ-नयामास' महर्षीन् रघु-नन्दनः ॥१॥ [१ वसिष्ठं वाम-देवं च जाबालिम् अथ कश्यपम् । २] दुर्-वाससं मुनि-वरं विश्वा-मित्रं च कौशिकम् ॥२॥ [२ भृग्व-अगस्त्यावऋषि-चरौं शक्तिं गाग्यं च 'वामनम्। ३] मार्कण्डेयम् ऋषि-श्रेष्ठं मौद्गल्यं च महा-मुनिम् ॥३॥ [३ भार्गवं च्यवनं चैव शताऽऽनन्दं च लोहितम् । ४] प्र-मति" च महा-भागम् अमि-पुत्रं च सु-प्रभम् ॥ ४॥ [४ एते चाऽन्ये च बहव ऋषयो विविशुः सभाम् ५] राजानश् च नर-व्याघ्राः सर्व एव समाऽगमन् ॥५॥ [६ वानराश् च महा-चीर्या राक्षसाश् च महा-बलाः । ६] समा-पेतुर् महाऽऽत्मानः सर्व एवं कुतूहलम् ॥६॥ [७ नागरश् च जनो मुख्यः कौतूहल-समन्वितः । ७] सीतायाः शपथं प्रेप्सुः सर्व एव समा-ययुः(१यौ) ॥७॥ [N तथा समा-गतं सर्वम् अश्म-भूतम् इवाऽचलम् । ८] दृष्ट्वा मुनि-चरस्" तूर्णं स-सीतः समुपाऽगमत् ॥८॥ [१० १. अप्र-बुद्ध्वा । २. भर-वर्ज-ऋषयः । ३. मा-बर्ज-रो शशंसिरे । च-शशंसुर्गायिनौ तदा । ४ अतः परमधिकः पाठः-च-इति संप्रविचार्य राजसिंहः श्वोभूते राघवस्य निश्चयं तम् । विससर्ज मुनीन्नृपांश्च सर्वान्स महात्मा सगणो महानुभावः ॥५. भ,-श्वोभूतं | ६. च-सर्वानेवान | ७. च- राघवः । ८ च-गर्गागवावृषी चोभौ । ९. भर-समालवम् | १०. च-धर्मवित् । भ-धार्मिकं । ११. च-विमति च महाभागमग्नेः पुत्रं | १२. च भ ल :- घर्ज-नास्ति । १३. च-मुनयो । १४. च भ,-समागताः । १५. प्र-मानादेशनिकासी जनः कौतूहलान्वितः । क्षत्रिया वैश्यवाश्च शतशोऽय सहनशः॥ च भ, ल, प्र-६-७मश्लोकी न स्तः। १६. च-व-वरं पूर्ण ससीतं समुपागतम् ।।

·३२२ वाल्मीकीय-रामायणम् । अग्र-तस् तम् ऋषि कृत्वा तदा कि-चिद् अवाङ्-मुखी। ९] कृताऽञ्जलिर् वाष्प-युता' सीता यज्ञं विवेश ह ॥९॥ [११ तां दृष्ट्वा समा-यान्ती ब्राह्मणस्याऽनु-गामिनीम् । १०] वाल्मीकेः पृष्ठ-तः सीतां साधु-वादो महान् अभूत् ॥१०॥ [१२ ततो हलहला-शब्दः सर्वेषाम् अभवत् तदा । ११] शब्दाऽपिहित-कण्ठानां बाष्प-व्याकुलित-चक्षुषाम् ॥११॥ १३ साधु रामेति त आहुः सीते साध्व् इति चाऽपरे । १२] साध्व इत्य् उभय-तोऽप्य अन्ये प्रेक्षका वै" अ-चुक्रुशुः॥१२॥[१४ ततो मध्ये जनौषस्य प्र-विश्य मुनि-पुङ्गवः ।। १३] सीता-सहायो" वाल्मीकिर् उप-चक्राम" राघवम् ॥१३॥ [१५ इयं दाशरथे सीता सु-व्रता धर्म-चारिणी । १४] अप-वादेषु" च त्यक्ता ममाऽश्रम-समीप-तः ॥१४॥ [१६ लोकाऽपवाद-मीतेन त्वया राम राम महा-मते । १५] प्रत्य्-असं दास्यते साऽद्य तद् अनु-ज्ञातुम् अर्हसि ॥१५॥ [१७ इमौ च" पुत्रौ वैदेह्या" उभौ यमल-जातको । १६] सुतौ तव तु" दुर्-धर्षों सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥१६॥ [१८ प्र-चेतसोऽहं दशमः पुत्रो रघुकुलोद्वह" । १७] अन्-ऋतं न स्मराम्य् उक्तं यथेमौ तव पुत्र-कौ ॥१७॥ [१९ बहून् वर्ष-गणान् सौम्य तपश्चर्या कृता मया । १८] नोपाऽश्नीयां फलं तस्या दुष्टेयं यदि मैथिली ॥१८॥ [२० कर्मणा मनसा वाचा कृतं° पूर्व न किल्बिषम् । १९] नोपाऽश्नीयां फलं तस्या दुष्टेयं यदि मैथिली ॥१९॥[२१ १. च-यान्तं । भ-याति । २. भा-मुखा | ३ च-बाष्पवती | भर- बाष्पगला । ४. च-रष्ट्वा नियमिवायांती|भा-रष्ट्वा लक्ष्मीमिवायां”। ५. च भ-ग्राह्मणमनु । ६. च-सर्वतः स समुस्थितः । ७. भर-दुःखशोकाभितप्तानां भाषां गद्दा गिरः । ८.च-तत्रोचुः। ९. च-उभयोरपरे । १०. च-संप्रचु । भा-समचु° । ११. अलर-सीतामादाय । १२. च भर-इति होवाच । १३. च- भपापा स्वया। भ, अपापेति पुरा। १४. भ,-सीता । १५. च-सीतातनयाव् । १६. च भ,-वर्ग-लपुत्रको । १७. च-दुराधर्ष । म, सुदु । भर-च दु । १८. च-राजर्षेः पुत्रो राघवनन्दन । १९. च-प्राप्नुयां न । २०. मेरा, ल, ल,-भूतं । २१. अबल, प्र-नास्ति।

·मनः-षष्ठेषु उचर-काण्डम् ९९ । ६। ३२३ अहं पञ्चसु भूतेषु राघव । २०] सोतां शुद्ध-समाचारों दृष्ट्वा ह समुपाऽनयम् ॥२०॥ [२२ सेयं शुद्ध-समाचारा निर्-दोषा' च' पति-प्रता'। २१] लोकाऽपवाद-भीतस्य प्रत्य्-अयं तव दास्यति ॥२१॥ [२३ इयम् एव महा-भागा भर्तृ-व्रतम् अनु-ष्ठिता। N] करोतु शपथं सीता समीपे तव राघव ॥२२॥ [N इत्यारे रामायण उत्तर-काण्डे वाल्मीकि-वाक्यं" नामाष्टानवतितमः सर्गः ॥१८॥ [वं-१०४] = [एकोनशततमः सर्गः] = [दा-६७] वाल्मीकिनैवम् उक्तस तु राघवः प्रत्य्-अभाषत । १] प्राऽञ्जलिः पर्षदो मध्ये शृणु त्वं देव-सम्मित ॥१॥ [१ एवम् एतन् महा-ब्रह्मन् यथा वदसि सु-व्रत । २] प्रत्य्-अयो जनितो मह्यं तव वाक्यैर् अ-किल्विषैः ॥२॥ [२ प्रत्य-अयो हि पुरा दत्तो वैदेह्या देव-सन्निधौ । ३] अभि-शस्तया लङ्कायां तेन वेश्म प्र-वेशिता ॥३॥ [३ सेयं लोक भयाद् ब्रह्मन्न् अ-पापा च सती" शुभा"। ४] परित्यक्ता मया सीता तद् भवान् क्षन्तुम् अर्हति ॥ ४॥ [४ जानामि पुत्रौ चेमौ यमलो" च कुशीलवौ । ५] शुद्धायाम् अद्य वै सौम्य वैदेयाँ प्रीतिर अस्तु मे ॥५॥ [५ अभिप्राऽयं तु रामस्य वि-ज्ञाय सुर-सत्तमाः । ६] पिता-महं पुरस्-कृत्य सर्व एव समाऽगमन् ॥६॥ [७ १. भर-चारा । २. च-दृष्ट्वेह साभ, जमाह वननिझरे । ३. ब-अत आरभ्य सर्गसमातिं यावनास्ति | ४ भर-अपापा । ५. च भ, पतिदेवता । ६. च भ-नास्ति | ७. रा, ल-किवादो । ८.च-वाल्मीकेस्तु वचः श्रुत्वा राधवो वाक्यम- प्रवीत् । प्रांजलिर्जगतो मध्ये देवर्षीणां च शृण्वतां ।। ९. च-महाभाग | १०. भ.- जानक्या। ११. च भव-सुरस । १२. च-लंकाद्वीपेभिशस्तायास् । १३. च भ, -वर्ज-वहिं। १४. अरा, लर-शुची। १५. च भ,-पुरा। १६. च भ- यमजौ तौ ।।१७. च भव-जगतो मध्ये मैथिल्यां। ल ·३२४ वाल्मीकीय-रामायणम् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महर्षिभिः । ७] गन्धर्वाऽप्सरसश् चैव सर्व एव समा-गताः ॥७॥ [८ तद् अद्भुतम् इवाऽचिन्त्यं निर्-ऐक्षन्त समा-गताः । १०] मानवाः सर्व-राष्ट्रेभ्यः पूर्वं कृत-युगे यथा ॥८॥ [१३ सर्वान् समा-गतान् दृष्ट्वा सीता काषाय-वासिनी। ११] उदङ्-मुखी ह्य् अधो-दृष्टिः प्राऽञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥९॥ [१४ यथाऽहं राघवाद् अन्यं मनसाऽपि न चिन्तये । १२] तथा मे धरणी देवी विवरं दातुम् अर्हत ॥१०॥ [१५ तथा शपन्त्याः सीतायाः'प्रादुर्-आसीत् तद् अद्भुतम्। १५] भू-तलाद् दिव्यम् अत्य्-अर्थ सिंहाऽऽसनम् अन् उत्तमम् ॥११॥[१८ ध्रियमाणं शिरोमिस्तु ह्य उद्-अतिष्ठद् वराऽऽसनम् । १६] दिव्यं दिव्येन वपुषा नागैर अमित-विक्रमः ॥१२॥ [१९ तस्मिस् तु धरणी देवी सीतां सं-गृह्य बाहुना । १७] स्व-आगतं साऽप्य उवाचनाम् आसने चोप-वेशयत् ॥१३॥[२० ताम् आसन-गतां देवीं प्र-विशन्ती रसा-तलम् । १८] पुष्प-वृष्टिर् अ-विच्छिन्ना दिव्या सीताम् अवाऽकिरत् ॥१४॥ [२१ साधु-शब्दश्च सु-महान् देवानां परमाऽद्भतः १९] श्लाघ्या" त्वम् असि वैदेहि यस्यास्"ते"गतिर् ईदृशी ॥१५॥[२२ ऊचुर्" बहु-विधा वाचो झ् अन्तरिक्ष-गताः सुराः । २०] व्या-जदुस् ते सु-मनसो दृष्ट्वा सीता-प्रवेशतम् ॥ १६॥ [२३ १. च-नास्ति । अतः परमधिक: पाठ-अ ब ल -वर्ज-ततो गंधवहः पुण्यो दिव्यो गंधवहः शुचिः। तं जनौधं सुरश्रेष्ठ खादयामास सर्वशः। नागा यक्षाः सुपर्णाश्च तथान्ये ये च धार्मिकाः। सीताशपथसंभ्रांताः सर्व एव समागताः ।। २. म, राम ब-नास्ति । ३. अभ, प्र-कौशेय। ४. च भ,- माधवी | ५. अतः परमधिक पाठः-च भ, प्र-मनसा कर्मणा वाचा राममेव यथार्थये। तथा मे माधवी देवी विवरं दातुमर्हति ॥ यथैतत्सत्यमुक्तं मे न रामाकामये परम् । तथा मे माधवी देवी विवरं दातुमर्हति ।। ६. च- अपत्यां सीतायां। भ.-वदन्त्याः सी । ७. च-महा। भा-समंततः। ८. पसगरमितप्रभैः। ९.च-भादाय | १०.च-ते तथोक्तवा तां । ११. च-संन्यवे। १२. च-साधुवादश् । १३. च-शुशुभे तका । ४. च-धन्या | भा-दिव्या । १५. भ, सीता । १६. च-ते शीलमीदशम् । म संगृह्य बाहुना ।। १७. च-एवं । १८. च-वाचः खगताः सुरसत्तमाः। अल-गतस्वनाः । १९. भर-नास्ति ।

·उत्तर-काण्डम् । १००।५। ३२५ यज्ञ-वाट-गताश् चाऽपि मुनयः सर्व एव ते । २१] राजानश् च नर-व्याघा वि-स्मयं जग्मुर्' उत्-तमम् ।।१७।। [२४ अन्तरिक्षे च भूमौ च सर्वे स्थावर-जङ्गमाः। २२] वानराश् च महाऽऽत्मानः पाताले पन्न-गास तथा ॥१८॥ [२५ के-चिद् वि-नेदुःसं-हृष्य के-चिद् ध्यानं समा-स्थिताः । २३] के-चिद् रामं निर्-ऐक्षन्त के-चित् सीताम् अचिन्तयन् ॥१९॥[२६ सु-मुहूर्च तु तत् सर्व तूप्णी-भूतम् अ-चेतनम् । २४] सीता-प्रवेशनं दृष्ट्वा बभूवाऽस्वस्थ-मानसम्" ॥२०॥ [२७ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे सीता-भूमिप्रवेशो३ नामैकोनशततमः सर्गः ॥९॥ [वं-१.५] [शततमः सर्गः] = [दा-६८] रसा-तलं प्र-विष्टायां सीतायां सर्व-मानवाः । १] वि-स्मयाच्च प्र-हर्षाच् च शोकाच् चैव प्र-चुक्रुशुः॥११॥ [१ दण्ड-काष्ठम् अव-ष्टभ्य बाष्प-व्याकुलितेक्षणः । ३] अवाक्-छिरा दीन-मना रामोऽप्य आसीत् सु-दुःखितः ।।२।।[२ स रुदित्वा चिरं कालं तत्-पूर्व बाष्पम् उत्-सृजन् । ४] क्रोध-शोक-समाविष्टो रामो वचनम अब्रवीत् ॥३॥ [३ व्यतीऽताऽर्थे तु मां शोको भूयः" सं-स्प्रष्टुम् अर्हति । ५] पश्यतो मे यदा नष्टा सीता लक्ष्मीर् इवाऽपरा" ॥४॥ [४ सा" ममाऽदर्शनान्" नीता लङ्का-पारे* महोदधेः । ६] ततश् चाऽपि मयाऽऽनीता किं पुनर् वसुधा-तलात्॥ ५॥ [५ १. च-परमं गता. [२. भव-नास्ति ।३ च भर-महाकायाः। ४. भर- नास्ति । ५. भतः परमधिकः पाठः-ल, लर-केचित्तापपरा हृष्टाः सीताशपथ- कारणात् । ६. भ-चिन्तापरा हृष्टाः। ७. च-ध्यानपरायणाः |८. अ-समीक्षन्ते । ९. च-मुहूर्तमिव । १०. भ३ रा लह-तसम् । ११. भ. श्रुत्वा । १२. च- जगदासीसमाकुलं । भ, ससंमोहितं जगत् । १३. च भर-रसातलप्रवेशः । १४. वैदेयां । १५.च-सर्वपार्थिवाः । १६. मतः परमधिक: पाठ:-च-हाहाकारो महानासीद्देवानां सुमहदद्भुतः । दृष्ट्वा ऋषिगणानां च पार्थिवानां च विस्मयम् ।। १७. अ-वाष्पेणग्याकुलेन्द्रियाः । १८. भ,-अश्रूण्यवर्तयत् । १९. च- उष्णं वाष्पमथासू । २०. च-व्यतीतेर्थे हि शोको मे मनः | भ.-भपूर्वभूतशोको मे पुनः | २१. भ-यथा । २२. भर-इवार्थिनः । २३. भ.-अदर्शनं पुरा । २४. टि.कस. । २५. रा,-नास्ति ।।

·३२६ वाल्मीकीय-रामायणम् । वसु-धे देवि' भवति' सीतां निर्यातयस्व में। ७] दर्शयिष्यामि वै' क्रोधं सर्वम् आपो भविष्यसि ॥६॥ [६ वसुं-धरै पुरा लब्धा त्वत्-सकाशाद् धि मैथिली । ८] कर्षता हल-हस्तेन जनकेनोद्-धृता' पुरा' ॥७॥ [७ तस्मान् निर्-यात्यतां सीता यध्' अपेक्षा स्थिता मयि । [८पू ९] दुहिता तव सीतेति नवा वृष्टिर् इवाऽऽगता ॥८॥ [N एवं प्र-साधमानाऽपि त्वं मया बहु-मान-तः । १०] नैवदर्शयसे सीतां संबद्धस्यो(१स्याऽ)प्य् अ-कारणम् ॥९॥ [N साधु निर्यात्यतां सीता' विवरं वा प्र-देहि मे । ११] पाताले नाक-पृष्ठे वा" वसेयं सहितस्" तया ॥१०॥ [८उ आ-नयध्वं खनित्र" हि सु-तीक्ष्ण मैथिली-कृते । १२] भवताम्" ईक्षतां कृत्वां खनिष्येऽहं" वसुं-धराम् ॥११॥ [११पू आ-नयै(१य) तद्(१त) धनु:-श्रेष्ठंस-शरं मैथिली-कृते।" N] भेत्स्यामि वसु-धाम् एतां ततो वि-ज्ञाय तन मतम् ॥१२॥ [N अध दास्यति वा सीतां तथा-भूतां महीं त्व इमाम्। १३] नाशयिष्यामि वा भूमि न" मे पापं भविष्यति ॥१३॥[१० एवं ब्रुवति काकुत्स्थे क्रोध-शोक-समन्विते । १४] स्वयं-भूः सर्व-गो" देवो ब्रह्मा वचनम् अत्रवीत् ॥१४॥ [११ राम-राम न सं-तापं कर्तुम् अर्हसि सु-व्रत । १५] स्मरस्व पूर्व-जं भावम् आत्मानं च महौजसम्" ॥१५॥ [१२ इमं मुहूर्त दुर्-वर्ष स्मारयेयं तवाऽन्-अघ" । [१३उ १६] अस्मिस् तु पर्षदो" मध्ये न वक्ष्ये त्वत्-समुद्भवम् ॥१६॥ [१५उ १. भ, रा-व-हे भगवति | च-त्वं भगवति |२. भ-°यात्यतां मम | ३. च-वा रोषं यथा स्वमवगच्छसि | भ,-वा रोषं सर्वमापो भविष्यति | ४. च भ, भ,-कामं श्वश्रूममैव त्वं । रावल, नास्ति । ५. भव-केन समुद्धता । ६. भ.-नास्ति । ७. च-सीता हि नष्टावृत्तिर | ८. च-वर्ज-प्रसाध | ९. च-न चेद् । १०. च भ, प्रयच्छ । ११. च भभ,-वर्ज-च । १२. च-सह सीतया । १३. च-नं मे अधाई । भ, धनुःश्रेष्ठं सशरं । १४.च-सपर्वतवनां कृत्नां खनिष्यामि । १५. भर-नास्ति । १६ च-नास्ति । १७ च-तथारूपां स्वयं महीम् । १८.च-सर्वमापो । १९. भ,-नास्ति । २०. च भर-पूर्वजो। २१. च भ,-महाभुजम् । २२. च-भवन्तं स्मारयाम्बई । २३. च-जगतो। २४.च- ब्रुवेते समु॥

·उत्चर-काण्डम् १०० । २७ । ३२७ एतद् एव महा-काव्यं गेयेन समभि-प्लुतम् । १७] सर्व विस्तर-शो राम व्या-ख्यास्यति गुणांस तव ॥१७॥ [१६ जन्म-प्रभृति काकुत्स्थ तव सर्वं शुभाऽशुभम् । १८] भविष्यम् उत्-तरं चैव सर्वं वाल्मीकिना कृतम् ॥१८॥ [१७ श्रुतं हि सर्वम् एवैतन् मया साधं सुरषिभिः । N] दिव्यम् अद्भुत-रूपं च सत्यं चाऽनृत-चर्जितम् ॥१९॥ [१९ आदि-काव्यम् इदं राम त्वद्-वृत्तम् अ-खिलं कृतम् । १९] नाऽर्हति श्रोतुम् अन्यो हि पार्थिवे त्वयि तिष्ठति ॥२०॥ [१८ स त्वं पुरुष-शार्दूल धैर्येण सु-समाहितः । [२०पू २०] त्यज शोकं महा-राज बुद्धि-मांस् त्वं हि राधव ॥२१॥ [N २१उ] अवधान-परश् चैव सहेभिर् चैव सहेभिर् मुनि-पुङ्गवैः। [२०७ N] शेषं भविष्य काकुत्स्थ काव्यं रामाऽयणं शुभम् ॥२२॥ [N कथितं तव काकुत्स्थ शेषम् अत्र महा-मते । २२] तच छृणुष्व महा-सत्त्व मुनिमिर् देव-सन्निभैः ॥२३॥ [२१ न खल्व् अन्येन काकुत्स्थ श्रोतव्यम् इदम् उत्-तमम् । २३] ऋते महर्षिभिर् वीर त्वया पार्थिव-धर्मिणा ॥२४॥ [२२ एतावद् उक्त्वा" भगवान् ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः । २४] जगाम सहसा" तत्र" सह देवैः स्वम्" आ-लयम् ॥२५॥ [२३ येऽपि तत्र महाऽऽत्मानो मुनयो ब्रह्म-वादिनः । २५] तेऽनु-ज्ञा ब्रह्मणः प्राऽऽप्य न्य्-अवर्तन्ताऽमितौजसः॥२६॥ उत्-तरं श्रोतु-मनसो भविष्यं यत्र राघवे । [२४ २६] कीर्ति चैवाऽस्य लोकेषु प्राऽऽपयन्तः पुनर दिवि ॥२७॥ [N १. च भभर-वर्ज-तदभि । २. च-वर्ज-ति गुरुस्तध । भर-ग्याख्यातं त्वद्गुणान्वितं | ३. च भर-वर्ज-शुभाशुभैः । भर लसुरासुरैः । ४. भ,- नास्ति । ५. च-व्यदखिलं गेयं | भ,-प्य तत्सर्व काव्यं । ६. च-शृणु | ७. च- उत्तरं राम काव्यस्य शेषभेतन्महीपते । शृणु राम महाबाहो मुनिभिः सार्धमक्षयैः ।। ८. च-मामृषिभिर्दिव्यैस् | ९. च-त्वां चैव रघुनंदन । भ, स्वया वा परमर्षिणा। १०. च-एवमुक्त्वा तु | ११. च भर-त्रिदिवं देवो । १२. च-सवासवैः । भ,- दिवौकसैः । १३. च-ब्रह्मलौकिकाः। १४, च-ब्रह्मणा तेऽभ्यनुज्ञाता । १५. च- प्राप्य लोकं च कीर्ति तद्यथा यातः॥

·३२८ वाल्मीकीय-रामायणम् । एतस्मिन्न् अन्तरे वाणी निः-सृता वसुधा-तलात् । २७] मुञ्चत्वं तातसं-तापं कृताऽन्तो ह्य् अत्र कारणम् ॥२८॥ [N काङ्क्षसे यदि वैदेहीं वृथा तेऽयं परि-श्रमः । २८] दुर्लभं दर्शनं तस्यास् त्रि-दिवें सा प्रति-ष्ठिता ॥२९॥ [N इह-स्था भुज्यते नागैर्' मर्त्य-लोके च मानवैः । २९] पितॄणां सा स्वधा स्वर्गे सा तृप्तिर् अमृताऽशिनाम् ॥३०॥ [N श्रीवत्स-चक्षसों देहे सा च लक्ष्मीः प्रति-ष्ठिता। ३०] सिद्धानां स्वर्ग-संस्थानां सा च मूर्ध्नि प्रति-ष्ठिता ॥३१॥ [N नि-चर्तय मनो राम वैदेह्या दर्शनं प्रति । ३१] द्रष्टव्या यदि ते वीर पुत्रौ पश्य कुशीलवौ ॥३२॥ [N श्रूयतां च शुभं काव्यं सत्यं वाल्मीकिना कृतम् । ३२] उत्-वरं यद् भविष्यं च यथा प्राऽऽह" पिता-महः ॥३३॥ [N ततो रामः शुभां वाणी" श्रुत्वा तां वसुधा-तलात् । ३३] पितामह-वचः कुर्वन् वाल्मीकिम् इदम् अब्रवीत् ॥३४॥ [२५ भग-वञ् छोतु-मनसो मुनयो देव-सम्मिताः । ३४] भविष्यम् उत्-तरं यन् मे श्वो भूते सम्प्र-वर्तताम् ॥३५॥ [२६ एवं विनिश्-चयं कृत्वा सं-गृह्य च कुशीलवौ । ३५] नि-चार्य" च जनं रामः कर्म-शालाम् उपाऽगमत् ॥३६॥[२७ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे पितामह-वाक्या नाम शततमः सर्गः ॥१०॥ १. च-भरणीतलात् । २. च-जहीहि राम ।भ,-राम वर्जय | ३. च-यद्वैदेही सवृथा परितप्यसे | ४. च-त्रैलोक्ये । ५. भ, प्र-लक्ष्मीर् । ६. च-मानुषैः । ७. भ, प्र-ससहिता निस्य विष्णोर। ८.च-देवी । ९. च-ते सीता | भर- बैदेहि। १०.च भर-वर्ज-वाक्यं । ११. च-तपथोवाच । १२. च-वर्ज-सवां वाभ-महात्मा वै| १३. च-तद्धि | भर-श्रुत्वा । १४. च-वर्ज-संमताः। १५. च भर-तप्रवर्यताम् । १६. च-विसृज्य | १७. अतः परमधिकः पाठः-रा, ल, दीप्तिमंतं तदात्मानं कुपितं दीसतेजसम् । विसृज्य वचनं रामः कर्म- शालामुपागतम् ॥१८.बल, लल, प्र-पितामहवर्षानं ॥

·[वं-१०६]= [एकोत्तरशततमः सर्गः] =[दा-6] स रजन्यां प्र-भातायां समा-नीय मुनीस् तदा। १] ताव' उवाच स काकुत्स्थो गीयतां निर्वि-शकिती ॥१॥१ ततः समुप-विष्टेषु' महर्षिषु महाऽऽत्मसु । २] भविष्यम् उत्-तरं काव्यम् अगायेता कुशीलवौ ॥२॥ [२ N] उत्-तरं वै भविष्यं च रामः श्रुत्वा महा-मतिः । [N ४] यज्ञस्याऽव-भृथे रामस् तदा तदा परम-दुर्मनाः ॥३॥ प्र-विष्टायां तु वैदेह्यां भू-तलं स नृपस् तदा । N] हुताऽवसाने यज्ञस्य रामः परम-दुर्मनाः ॥ ४ ॥ [३ ४] अ-पश्यमानो वैदेहीं शून्यं जगद् अमन्यत ।" शोकेन परम् आ-यस्तः शान्ति लेभे न वै तदा ॥ ५॥ [४ ५] वि-सृज्य पार्थिवान् सर्वान् ऋक्ष-वानर-राक्षसान् । जनौषं द्विज-मुख्यांश् च वित्त-पूर्णान् व्य्-असर्जयत् ॥६॥ [५ ६] तथा वि-सृज्य तान् सर्वान् रामो राजीव-लोचनः । [६ हृदि कृत्वा तदा सीताम् अयोध्या प्र-विवेश ह ॥७॥ [७पू ७] न सीता-विरहे भार्याम् अन्यां दः स राघवः । यज्ञे-यज्ञे हि" पत्न्य्-अर्थ काञ्चनी ताम् अकारयत्" ॥८॥ [८ ८] दश वर्ष-सहस्राणि वाजि-मेधान्" उपाइहरद ।" वाज-पेयान् दश-गुणान् बहन् बहु-सुवर्णकान् ॥ ९॥ [९ १. च-प्यतीतायां । २. मर-महामुनीन् । ३. च-पुत्रावुवाच । ४. भा- गीयता शंकया होनं रामः पुत्रावुवाच ह। ५. भर-सुखोप । ६.च-जगतुस्ती । भर-गायतस्तौ । प्र-भगोयतां । ७. राल,-कृत्वा । ८भ,-नास्ति । ९. च-संस्तम्भयपि मनो न विसस्मार मैथिली । १०. च-नास्ति । ११. च-अपश्य- मैथिली रामो मेने शून्यमिदं जगत् । भव-हीं मेने शून्यमिदं जगत् । १२. च- शोकनीहारपंछ शांति लेभे तदा न च । भ,-स्तशमं नैवोपलब्धवान् । १३. च भर बल-सोयो । १४. च-न चासावरा भायां को राघवनंदनः। भ,- सीतायाः परमं भावं घृणोति.स्म रघूत्तमः । १५. भा-प्रकुरुते सीतां पनी हिरण्मयीं । १६. च-वर्ज-वाजपेयान् । भ,- मेधम् । १७. भ.-उपागमत् । १८. अतः परमधिकः पाठः-च-जे सम्मो धर्मात्मा गुणैः सुबहुभिर्युतः।।

·११] धर्म ३३० वाल्मीकीय-रामायणम् । ९] अग्निष्टोमाऽतिरात्राभ्यां गो-सवैश् च महा-चरैः। सौत्रामणि-शतैश चैव पार्थिवो रघु-नन्दनः । [N १०] ईजे क्रतुभिर् अन्यैश् च स श्री-मान् आप्त-दक्षिणैः ॥१०॥ [१०उ एवं स कालः सु-महान् राज्य-स्थस्य महाऽऽत्मनः । प्र-यतमानस्य राघवस्य जगामें ह ॥११॥ [११ अन्व्-अरज्यन्त राजानं प्रत्य्-अहं' रघु-नन्दनम् । १२] ऋक्ष-वानर-रक्षांसि तस्य रामस्य शासनम् ॥१२॥ [१२ काले वर्षति पर्जन्यः सु-भिक्षं नी-रुजः' प्र-जाः । १३] हृष्ट-पुष्ट-जनाऽऽकीर्णं पुरं जन-पदं तथा ॥१३॥ [१३ बालों न कश्-चिन् प्रियते नव्या-धिः प्राणिनाम् अभूत्। १४] सं-बभूवन चाऽधर्मो रामे राज्यं प्र-शासति ॥१४॥ [१४ अथ दीर्घस्य कालस्य राम-माता तपस्विनी । १५] पुत्र-पौत्रैः परि-धुता काल-धर्मम् उपाऽगमत् ॥ १५॥[१५ अनु-पक्षं च कैकेयी सु-मित्रा च तपस्विनी" । १६] धर्म कृत्वा बहु-विधं त्रि-दिवे" पर्यव-स्थिता ॥१६॥ [१६ सर्वाः प्रति-ष्ठिताः स्वर्गे राज्ञा दश-पथेन ताः । १७] समा-गता महा-भागाः सालोक्यं पतिना सह ॥१७॥ [१७ तासां रामो महान्दानं काले काले प्र-यच्छति। १८] मातृणाम् अ-विशेषेण ब्राह्मणेषु महाऽऽत्मसु ॥१८॥ [१८ पित्र्यांश् च बहु-रत्नौघान् यज्ञांश् च बहु-विस्तरान् । १९] चकार रामो धर्माऽऽत्मा पितॄन् देवांश् च तर्पयन् ॥ १९॥ [१९ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे यज्ञावसानं नामैकोत्तरशततमः सर्गः ॥१०१॥ १. अ-नास्ति । २. अ ल ल -राज। च-राजस्य च । भ, प्र-राज्ञ- स्तस्य | ३. भ.-महन्यहनि राघवं । ४. च-शासनेऽस्य स्थितानि वै । भा-स्थिता वै रामशासने । ५. भर-विमला दिशः। ६. च भ,-वर्ज-कीर्णाः पुरे जनपदे । ७. च-कश्चिनानियताकाले । ८. भर-कचित् । ९. भ,-नाधर्मों विद्यते कश्चिद् । १०. च-यशस्विनी । ११. च भ, भर-वर्ज-उपेयिवान् । १२. ब-नास्ति । १३. च- अनंतरं । भा-अथ पश्चात् । १४. भ-यशस्विनी। १५. च भ,-'दिवं । १६. च- हि | १७. च-क्यं चाभिपेदिरे । भर-सह लोकांश्च भेजिरे | १८. च-ददौ प्रभुः । १९. भ,-महरसु च । २०. भ,-पैतृकैनरनौधैः । २१. च-च बहुदक्षिणान् | भ.- परमदुष्करान् । २२. अतः परमधिकः पाठः-च भ, प्र-एवं वर्षसहस्राणि सुबहून्यतिचक्रमुः । यबहुविधैर्धर्मे वर्तमानस्य तस्य ह ।।

·[वं-१०७] = [द्वयुत्तरशततमः सर्गः] =[दा-१०० ] कस्य-चित् त्व् अथ कालस्य युधा-जित् केकयाऽधिपः । १] स्व-गुरुं प्रेषयामास' राघवाय' महाऽऽत्मने ॥१॥ [१ गार्ग्यम् अङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिम्' अमित-प्रभम् । २] दश चाऽश्व-सहस्राणि प्रीति-दायम् अन्-उत्तमम् ॥२॥ [२ कम्बलाऽजिन-रत्नानि चीन-पट्टांस्' तयोचमान् । ३] तथाऽऽभरण-रत्नानि रामाय प्र-ददौ नृ-पः ॥३॥ [३ श्रुत्वा तु राघवो गाग्यं महर्षि समुप-स्थितम् । ४] स मातुलस्याऽश्व-पतेः प्रियं दूतम् अन् उत्तमम् ॥ ४॥ [४ प्रत्युद्-गम्याऽथ काकुत्स्थः क्रोश-मानं सहाऽनुगः। ५] गाग्य' सं-पूजयामास यथा शक्रो बृहस्पतिम् ॥५॥ [५ ततः सं-पूज्य ब्रह्मर्षि तद्धनं प्रति-गृह्य च । [६पू ६] महर्षि तं पुरस्-कृत्य स्व-गृहं प्र-विवेश ह ॥६॥ [N पृष्ट्वा च कुशलं पूर्व प्रीति-मान् मातुलाय ह" ७] उप-विष्टो महा-तेजा वक्त समुप-चक्रमे ॥ ७॥ [६७ किम् आह मातुलो वाक्यं यद्-अर्थ भगवान् इह । ८] प्राऽऽप्तो वाक्य-विदां श्रेष्ठः साक्षाद् इव बृहस्पतिः ॥ ८॥ [s रामस्य भाषितं श्रुत्वा ब्रह्मर्षिः कार्य-विस्तरम् । ९] वक्तुम् अद्भुत-वृत्ताऽन्तं" राघवायोप-चक्रमे ॥९॥ [ मातुलस ते महा-बाहो वाक्यम्" आह नरर्षभः" । १०] युधा-जित् प्रीति-संयुक्तं श्रूयतां यदि रोचते ॥१०॥ [९ १. च भव-पुरोहितं प्रहितवान् । २. च-राघवस्य महात्मनः । भ, संकाशं राघवस्य ह । ३. च-महर्षिम् | ४. अलर प्र-नास्ति | ५. चम,-ब्रह्मर्षि । ६. भ,-स गार्य पू° । ७. च भव-वर्ज-संपूजितमृर्षि | ८. भ, सर्व तत्परिगृ । भर बराल, ल-धनं तस्त्र । ९. च-समेतः । भर-अयोध्यां । १०. च- मातुलस्य सः । ११. भ-श्रुत्वा तु प्राणिनः सर्वे कुशलं मातुलस्य तु । १२. च- उपविष्टं प्रहर्षि तं प्रष्टुं स । भ-उपविष्टं महात्मानं राजा प्रष्टुं प्रच° । १३. भ- महर्षिः। १४. भ,-वर्ज-विस्तारं । च-° सकाशं । १५. च-वर्ज-तब वाक्यं महामते | भर-ह महामते ॥

·: ३३२ वाल्मीकीय-रामायणम् । अयं गन्धर्व-चरितः फलमूलोपशोभितः। ११] सिन्धोर' उभय-तः सर्वो देशः परम-शोभनः ॥११॥ [१० तंतु रक्षन्ति गन्धर्वाः' साऽऽयुधा युद्ध-काक्षिणः । १२] शैलूषस्य सुता वीरास तिस्रः कोटयो महाबलाः ॥१२॥ [११ तांस्त्व' निर्-जित्य काकुत्स्थ गन्धर्व-विषयं शुभम् । १३] नि-वैशय महाबाहो । पुरै सु-समाहितः ॥१३॥ [१२ १४पू] नाऽन्यस्याऽत्र गतिर् वीर देशश् चाऽयं सु-शोभनः । ५उ] रोचतां ते महा-बाहो" नाऽहं त्वाम् अ-हितं वदे ॥१४॥ [१३ तच् धृत्वा राघवो वीरो महर्षेर् मातुलस्य च । १६] उवाच बाढम् इत्य एव भरतं चाऽन्व-अवेक्षत ॥१५॥ [१४ सोऽब्रवीद् राघवो हृष्टः प्राऽञ्जलि-प्रग्रहो द्वि-जम् । १७] इमौ कुमारौ ब्रह्मर्षे तं देशं वि-जयिष्यतः ॥१६॥ [१५ भरतस्याऽऽत्म-जौ वीरौ तक्षः पुष्कर एव च । १८] मातुलेन' सु-गुप्तौ च धर्मेण सु-समाहितौ ॥१७॥ [१६ भरतस् त्व अग्र-तः कृत्वा कुमारौ स-बलाऽनुगौ । १९] नि-हत्य गन्धर्व-सुतान् स्व-पुरे तु" करिष्यति" ॥१८॥ [१७ नि-वेश्य ते" पुरे रम्ये घ् आत्म-जो विनि-वेश्य" च । २०] आ-गमिष्यति में" शूरः" समीप" भरतः पुनः ॥१९॥ [१८ एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थो भरतं स-बलाऽनुगम् । २१] आ-ज्ञापयामास तदा कुमारौ चाऽभ्य-अषेचयत् ॥२०॥ [१९ नक्षत्रेण च सौम्येन पुरस-कृत्याऽगिरः सुतम् । २२] भरतं सेनया साधं कुमारौ च व्य-असर्जयत् ॥२१॥[२० १. रा, ल, ल-सिद्धैः । २. च भ,-पार्थे । ३. च भ,-वर्ज-शोभितः । ४. भ. नास्ति । ५. च भ, प्र-वर्ज-वै सिद्धाः । ६. भर-तं तु । ७. च भव- वर्ज-पुत्रौ द्वौ । ८.ब-नास्ति | ९. भर-शोभितः | १०. च-वर्ज-हो भगवानेव राघवः । भव- हो नहि चासदृशं वदे । ११. च-°वः प्रीतो ब्रह्मर्षेर् । भ,-'वः प्रीतो म° । १२. भव-वर्ज-ह । च-तु । १३. भ-युधाजिन्मातुलेनाप्तौ । १४. च- विभजिष्यति । १५. च-च पुरे वीरः सुतोभावभिषिष्य । १६..भ-ते ब्रह्मन् । १७. च-सकाशं । १८. भ, इति धार्मिकः । १९. भ,-सपदानु°। २०. च भ- वर्ज-अभिषेच्य तौ । २१. भ,-वर्ज-नमस्कृत्य द्विजोत्तमान् । २२. भ,-विवर्धितो। २३. च-नास्ति। । - ·उचर-काण्डम् १०३।५। ३३३ सा सेना बल-सम्पन्ना महती निर्-ययाव' अथ । २३] रामेणाऽनु-गता दूरं दुरा-धर्षा सुरैर् अपि ॥२२॥ [२१ मांसाऽशनानि सत्त्वानि रक्षांसि सु-महान्ति च । २४] अनु-गच्छन्ति भरतं पिपासन्तो' ह्य् असृग बहु॥२३॥ [२२ भूत-ग्रामाश् च बहवो मांस-भक्षाः सु-दारुणाः। २५] गन्धर्वांस्'तान् समा-साद्य भोक्तु-कामा महा-बलाः ॥२४॥ [२३ सिंह-व्याघ्र-सृगालानां खे-चराणां च पक्षिणाम् । २६] सु-बहूनि सहस्राणि सेनाऽग्रे सम्प्र-तस्थिरे ॥२५॥ [२४ अध्य्-अर्द्ध मासम् उषिता पथि सेना निर्-आमया । २७] हृष्ट-पुष्ट-जनाऽऽकीर्णा कैकेयान् समुपाऽद्रवत् ॥२६।। [२५ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे भरत-निर्याण नाम द्वयुत्तरशततमः सर्गः ॥ १०२ ॥ [वं-१०८]= [व्युत्तरशततमः सर्गः -[दा-१०१] श्रुत्वा सेना-पतिं प्राऽऽसं भरतं कैकयाऽधिपः । १] युधा-जिद् गार्य-सहितं परां प्रीतिम् उपाऽगमत् ॥१॥ [१ N] स निर्-ययौ बलौघेन महता कैकयाऽधिपः ।" त्वरमाणोऽभि-चक्रामे गन्धर्वान् देव-रूपिणः ॥१२॥ [२ २] भरतश् च युधा-जिच् च समेतौ लघु-विक्रमौ । [N ३उ] गन्धर्व-नगरं प्राऽऽप्तौ स-चलौ स-पदाऽनुगौ ॥३॥ [३उ श्रुत्वा तु भरतं प्राऽऽप्तं गन्धर्वास्" ते समा-गताः। ४]योद्ध-कामा महा-वीर्या वि-नदन्तः समा-हिताः ॥ ४॥ [४ ततः सम् अभवद् युद्धं तुमुलं लोम-हर्षणम् । ६] सप्त-रात्रं त्व" अ-विरतं न चाऽन्य-तरयो"जयः ॥५॥ [५ १. च-साकेतात्प्रयया । २. च-विविधानि । ३. च-बहुरक्तं पिपासवः । ४. च भव-वर्ज-रुधिराणि पिपासवः । ५. च भ,-गन्धर्वपुत्रमांसानि । ६. च- महास्वनाः । ७. च-सर्वशः । ८. च भ,-वर्ज-अस्वयं । ९. भ,-सुप्रवेशयन् । १०. च भर-भरतप्रयाणं । रा-पितामहदर्शनं । ११. ब ल ल -नास्ति। १२. च भ, भ३ रा-वर्ज-नास्ति । १३. भ. भ.-नास्ति । च-मरतेन समागम्य मंत्रयामास चैव ह । १४. च-गतो गन्धर्वनगरं । भ,-गन्धर्व विषयं तत्र । १५. भ,- गरवा रामाऽनुजस्ततः । १६. भ,-स्थिताः सर्वे गर्जति स्म ततस्ततः । च रा-न्त: समंततः । १७. भतः परमधिकः पाठः-च-सम्बद्धा बद्धतूणीरा विविधायुध- पाणयः । १८. च-महाघोरं । भ,-तदा सिद्धैर । १९. च-चाभूद्विजयः कचित् ।।

·३३४ ३ वाल्मीकीय-रामायणम् । .. ततो रामाऽनुजः क्रुद्धः कालस्याऽत्रं सु-दारुणम् । ७] सं-चत नाम भरतो गन्धर्वेषु न्य-अयोजयत् ॥६॥ [७ ते बद्धाः काल-पाशेन' सं-वर्तेन वि-दारिताः । ८] क्षणे तस्मिन् हतास् तत्र तिस्रः कोटयो महा-बलाः॥७॥ [८ तं घोरं घोर सङ्काशं न स्मरन्ति दिवि स्थिताः । ९] निमेषाऽन्तर-मात्रेण तादृशानां महाऽऽत्मनाम् ॥८॥ [९ हतेषु तेषु वीरेषु भरतः कैकयी-सुतः । १०] नि-वेशयामास ततः सम्-ऋद्धे द्वे पुरोचमे ॥९॥ [१० पुष्करं पुष्करा-वत्यां तक्षं तक्षशिला-पतिम् । ११] गन्धर्व-देशे रुचिरं गन्धर्व-विषयोऽभवत् ॥१०॥ [११ N] अ-पूर्णैः पञ्चभिर् वर्षेर् नगरे ते बभूवतुः । [N धनौष-रत्न-सम्पूर्णे काननर उप-शोभिते । १२] अन्योऽन्य-संहर्ष-कृते स्पर्धया भूति-विस्तरे ॥११॥ [१२ पुत्रयोस् ते व्य-अवर्धा (१)ताम् उप-हारैर् अ-किल्विषैः ।" १३] उद्यान-चन-सम्पूर्णे सु-विभक्ताऽन्तर्-आपणे ॥१२॥ [१३ ते" वैर पुरोचमे रम्ये काननोचम-भूषिते । १४] गृह-मुख्यैः सुरुचिरैर विमान-सम-दर्शनैः । [१४ N] शोभिते शोभनीयैश् च देवाऽऽयतन-विस्तरैः ॥ १॥[१५पू नि-वेश्य पञ्चभिर् वर्षे भरतो राघवाऽनुजः । १५] पुनर् आऽयान् महा-चाहुर् अयोध्या कैकयी-सुतः ॥१४॥ [१६ सोऽभि-वाद्य महाऽऽत्मानं साक्षाद् धर्मम् इवाऽपरम् । १६] राघवं भरतः श्रीमान् ब्रह्माणम् इव वासवः ॥१५॥ [१७ १. म-नियुक्तवान् | २. च-कालचक्रेण । ३. च भक्षणेन हि। ४.च मा-वर्ज-दिवौकसः । ५. च-नास्ति । ६. भ-शिलाम्प्रति । ७. च-तक्षस्तक्षशिला चैव पुष्करः पुष्करावतीम् | ८. च भ,-आकीर्णे | ९. च-नास्ति | १०.च-तयोर्षि- वर्द्धता व्यवभ,-तयोस्तु पुर्योरुभयोव्र्यवहा । भ.-नास्ति । ११. च-भर- उद्यानारामसंपः । १२. च भ-उभे । १३. च-मशोभिते । च-नशतसंकुलैः। म,-'नशतवर्णिभिः । १४. भ.-देवतायतनोपमैः । १५. च-नास्ति । १६. भ,- नास्ति ॥

·उत्तर-काण्डम् १०४।९। ३३५ ततोऽशंसद् यथा-वृत्तं गन्धर्व -वधम् उत्-तमम् । १७] नि-वेशनं च देशस्य श्रुत्वा प्रीतः स राघवः ॥१६॥ [१८ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे गन्धर्व-वधों' नाम ञ्युत्तरशततमः सर्गः ॥ १०३॥ [वं-१०६]= [चतुरुत्तरशततमः सर्गः] =[दा-१०२] तच् छ्रुत्वा हर्षम् आ-पेदे राघवो भ्रातृभिः सह । १] वाक्यं चाऽद्भुत-सङ्काशं रामो भ्रातॄन् उवाच ह ॥१॥ [१ इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्म-विशारदौ । २] अंग-दश् चन्द्र-केतुश् च राज्याऽहौँ दृढ-धन्विनौं ॥२॥ [२ उभौ राज्येऽभि-पेक्ष्यामि देशः साधु वि-धीयताम् । ३] रम्यश् च जन-संबाधो वसेतां यत्र धार्मिकौ ॥३॥ [३ न राज्ञा यत्र पीडा स्यान् नाऽऽश्रमाणां वि-नाशनम् । ४] स देशो दृश्यतां सौम्य नाऽप-राध्यामहे यथा ॥ ४ ॥ [४ तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्य्-उवाच ह । ५] अयं कारपथोद्देशो रमणीयो" निर्-आमयः ॥५॥ [५ अङ्ग-दस्य पुरी वीर निवेशय महाऽऽत्मनः ।" ६] चन्द्र-केतोर् अपि पुरं चन्द्र-वक्त्रं निर्-आमयम् ॥ ६॥ [६ तद् वाक्यं भरतेनोक्तं प्रति-जग्राह राघवः । ७] तं च कारपथोद्देशम् अङ्ग-दस्य न्य-अवेशयत् ॥७॥ [७ साऽङ्ग-दाऽऽख्या पुरी रम्या अङ्ग-दाय नि-वेशिता । ८] रमणीया" सु-गुप्ता च रामेणाऽक्लिष्ट-कर्मणा ॥८॥ [८ चन्द्र-केतोः सु-मल्लस्य पुरी भूमौ नि-वेशिता । ९] चन्द्र-चक्त्रा इति ख्याता दिव्या स्वर्ग-पुरी यथा ॥९॥ [९ १. च-वर्ज-संदिश्य | २. भर-नास्ति । ३. च-इत्युत्तर । ४. च-गान्धार- विषयनिवेशः |भ,-गांधारनिवेशो । भर-भरतागमनं । ५. भर-भस्यद्भुततमं । ६ च-भूयो भ्रातृनभाषत । भव-रामः प्रोवाच भ्रातृषु । ७. च भ,-वर्ज-नृपध भ-विदा वरौ । ८ भ,-समर्थों दृढविक्रमौ । ९. च-निरूप्यतां । १०. च- रमणीयमसंबाधं रमेतां यत्र संस्थितौ | भर-रम्यश्च वनसंचारो रमेतां यत्र धर्मिणौ । ११. च-राज्ञो। १२. च-न चैवाश्रमवासिनां । १३. भ,-वयं । १४. च-तं । १५. भर-सुखरम्यो । १६. भ,-निवेश्यतां पुत्र पुरं संगदं सुमहात्मनं । १७. च- मनोरमम् | १८. भ.-नास्ति । १९. भर-णीये वनोद्देशे । २०. च-कुमारस्य मल्ल- भूमिर्निवेशिताभ-च बालस्य संप्रस्थाप्यं महाबलं ।।

·३३६ वाल्मीकीय-रामायणम् । ततो रामः परां प्रीति भरतश् च स-लक्ष्मणः । १०] ययुर युधि दुरा-धर्षी कुमारी चाऽभ्य-अषेचयन् ॥१०॥ [१० अभि-षिच्य कुमारौ तौ प्र-स्थाप्य च महा-बलौ। ११] अङ्ग-दं पश्चिमां भूमि चन्द्र-केतुं' तथोचराम् ॥११॥ [११ अङ्ग-दं चाऽपि' सौमित्रिर् लक्ष्मणोऽनु-जगाम है । १२] चन्द्र केतोस् तु भरतः पाणि जग्राह वीर्य-चान् ॥१२॥ [१२ लक्ष्मणस्त्व् अङ्गदाऽऽख्यायां संवत्सरम् अथोषितः। १३] पुत्रे स्थिते दुरा-धर्षे सोऽयोध्या पुनर् आऽगमत् ॥१३॥ [१३ भरतोऽपि तथैवोष्य' संवत्सरम् उदार-धीः । १४] साकेत चाऽभिसं-गम्य राम-पादाव् उपाऽऽस्त सः॥१४॥ [१४ उभौ सौमित्रि-भरतौ राम-पादाव् अनु-प्रतौ ।" १५] कालं गतम् अति-स्नेहान्"नजानीतोऽति-धार्मिकौ ॥१५॥ [१५ एवं वर्ष-सहस्राणि दश" तेषाम् अयुस् तदा । १६] धर्म प्र-यतमानानां पौर-कार्येषु चैव" हि" ॥१६॥ [१६ विहृत्य कालं परिपूर्ण-मानसाः श्रिया वृता धर्म-पथि स्थिताः परे। ज्वलत्-समिद्धा" इव दीप्त-तेजसो १७] हुताऽनयः साधु मता यथाऽम्बरे ॥१७॥ [१७ इत्या रामायण उत्तर-काण्ड पुत्राऽभिषेको नाम चतुरुत्तरशततमः सर्गः॥१०॥ १९. १. भ,-ययौ युधि दुराधर्षों अभिषेकं च कारवत् | २. च भग भर-दी। ३. च भ,-वर्ज-महामनाः । ४. च-वर्ज-केतुरुदङ्मुखः । भ,-केतोरुदङ्मुखीं । ५. च भ,-दस्य छ। ६. भर-पृष्ठपाहो बभूव ह। ७. च-°णञ्चांगदीयायां । ८.च-साकेत | ९. च-तथोषित्वा | भर-तथा सौम्यः । १०. भ,-अथाधिक। ११. च भर-भयोभ्यां पुनरागस्य । १२. भ.-नित्यं राममुपासतौ तदा भरतलक्ष्मणौ। १३. च-मपि स्नेहाडार्मिको नाध्यगच्छतां । भर-अपि स्नेहाधर्मिणो नावबुध्यता । १४. च-वशेषां म्यतिचक्रमुः। भ-ययुस्तेषां दशस्तथा । १५. भ-नित्यदा। १६. भर-च ते | १७. म,-भृशं स । १८. च-हुताग्निकल्पाः प्रबभुनरोत्तमाः। भ, अयोग्नयः साधु हुता महर्षिभिः | १९. च-लक्ष्मणसुतयोरभिषेकः । भ:- लक्ष्मणसुताभिषेको ।

·[वं-११०] = [पञ्चोत्तरशततमः सर्गः] = [दा-१०३] कस्य-चित् त्व् अथ कालस्य रामे राज्य-पथि स्थिते । १] कालस् तापस-रूपेण रामं द्रष्टुम् उपाऽगमत् ॥१॥ [१ सोऽत्रबील लक्ष्मणं वाक्यं धुति-मन्तं यशस्विनम् । २] भो' नि-वेदय रामाय सम्पाऽऽप्त कार्य-गौरवात् ॥२॥ [२ दूतो ह्य अति-बलस्याऽहं महर्षस् तस्य धी-मतः । ३] दिदृक्षुर् आ-गतो धी-मांस् त्वरित मां नि-वेदय ॥३०॥ [३ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सौमित्रिस् त्वरयाऽन्व्-इतः । ४] न्य-अवेदयत" रामाय तापसाऽऽगमन" शुभम् ॥ ४॥ [४ जय स्व राज-धर्मेण" ह्य उभौ लोको महा-यशः" । ५] तस् त्वद्-दर्शनाऽऽकाक्षी तपस्वी द्वारि तिष्ठति ॥५॥ ५ तद् वाक्यं लक्ष्मणेनोक्तं श्रुत्वा रामोऽब्रवीद् इदम् । ६] प्र-वेश्यतां मुने" दूतो मनु-जः सत्य-वाग् भव" ॥६॥ [६ सौमित्रिस् तु तथेत्य उक्त्वा मुनि" प्राऽवेशयन् स तम्"। ७] ज्वलन्तम् इव तेजोभिः प्र-हसन्तं महाबलम् ॥ ७॥ [७ सोऽभि-गम्य नृप-श्रेष्ठ दीप्यमान स्व-तेजसा । ८] ऋषिर् मधुरया वाचा वर्धस्वेत्य् आह राघवम् ॥ ८॥ [८ तस्मै रामो महा-बाहुः पूजाम् अर्घ्य -पुरो-गमाम् । ९] नि-वेद्य कुशलं पश्चात् प्रष्टुम् एवोप-चक्रमे ॥९॥ [९ १ च-धर्ममतिस्थिरे । २. भ,-काले तु कस्मिंश्चिद्रामं धर्मपथि स्थितं । ३. च-राजद्वारसुपा | भ,-सहसा द्रष्टुमागत: । ४. अ-स्थितिमन्त । च-श्रुतवंतं । ५. भ,-मनस्विनम् । ६. च भव-वं । ७. च-प्रासं मां । ८. च-रमितौजसः । ९. भ, रा, ल,-त्वरितो । १०. भर-नास्ति । ११. च-स स्वरान्वितः । १२. च-आचचक्षे स । भर-भाचचक्षेथ । १३. च भ, संप्रासं तपोधनम् । १४. च -वर्ज-प्रायः । १५. च-राम उमौ लोकौ धर्मेण त्वं महामते । १६. भर-नास्ति । १७. च-द्वारमुपागतः । १८. च भ, इति ब्रुवाणं सौमित्रि राघव: प्रत्युवाच ह । १९. च भ-मुनिस्तात सस्कृतः शीघ्रमेव च। २०. च-प्रावेशयदृषि ततः । भ-प्रावेशयत तं मुनिं । २१. व भ,-तेजसा तपसा चैव ज्वलन्तमिव पावकं । २२. च-सोधि | २३. च भर-नर । २४.च-राध रघुनन्दनं । २५. च- स्वेति ततोबवीत् । २६. भर-धूपं । २७. च-वर्ज-गतः | म-पुरस्सरं | २८ च भर-वर्ज-ऋषि कुशलमव्ययं ॥ रा ·३३८ वाल्मीकीय-रामायणम् । पृष्टस' तु' कुशलं तेन रामोऽपि वदतां वरः। १०] आसने काञ्चने दिव्ये' नि-घसाद महा-यशाः ॥१०॥ [१० तम् उवाच ततो रामः स्व-आगतं ते महा-मुने । ११] प्राऽऽपयस्वं च वाक्यानि यद्-अर्थ त्वम् इहाऽऽगतः॥११॥ [११ नोदितो राज-सिंहेन मुनिर् वाक्यम् उद्-ऐरयत्" । द्वन्द्वम् एतत् प्र-वक्तव्यम् अन्-आलक्ष्य-गतं वचः॥१२॥ [१२ १२] नाऽन्येन चैव श्रोतव्यं द्रष्टव्यं नैव कस्य-चित् ।" शृणुयाद् यो" निर्-ईक्षेद् वा स वध्यस तव राघव । १३] स त्वं हि" मुनि-मुख्यस्य वचनं यद्य् अवेक्षसे ॥१३॥ [१३ तथेति तत् प्रति-ज्ञाय रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । १४] द्वारि तिष्ठ महा-बाहो प्रति-हार वि-सर्जय ॥१४॥ [१४ स मे वध्यः खलु भवेच्" छुत्वा द्वन्द्व-समीरितम् । १५] ऋषेर् मम च सौमित्रे" पश्येद् वा शृणुयाच् च यः ॥१५॥ [१५ तथा नि-क्षिप्य" काकुत्स्थो" लक्ष्मणं द्वार-संग्रहे । १६] तम् उवाच मुनि वाक्यं कथयस्वेति राघवः ॥१६॥ [१६ यत् ते मनीषितं" कार्य येन चाऽसि समा-गतः। १७] कथयस्व वि-शङ्कस् त्वं मम विप्र हितं वचः ॥१७॥[१७ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे कालाऽभिगमन नाम पश्चोत्तरशततमः सर्गः ॥१०५॥ १. च भा-रामोऽपि । २.च भर-पृष्टः पृष्टेन धीमता। ३. च-सोऽथ | ४. च-महामुनिः। ५. भा-निषण्णश्वासने मुख्य स्थास्तीर्णे चन्द्रसंनिभे | ६. भर- महातेजाः । ७. च भ.-वर्ज-महामते । भ-महाबलः | ८. च-मंत्रयस्व । ९. भर-नास्ति । १०. च-अथाब्रवीत् । ११. भ,-एव प्रयोकव्यं मनोलक्षगतं | १२. च-नास्ति । १३. भ,-नाख्यातव्यं च । भर-यं चैव । १४. च-कथ्यतस्त- न्मम वचो न श्रोतव्यं हि केनचित् । १५. च भर-धा। १६. च-एतद्वै । भ,- संदेष्टम्यं । १७. च भव-च । १८. भ, भ, राम-प्रती । १९. च भ,-सौम्य । २०. च-कथं द्वन्दु । भ-यस्य यत् शृणुयादिदं । २१. भा-संवादं यो निरीक्षेत वा नरः । २२. भर-निरीक्ष्य | २३. च भ,-सौमित्रि | २४. च भ-महात्मानं । २५. च भर-वर्ज-समीरितं | २६. अ च भ, लर-वाक्यं । २७. च-कथयाशु । २८. च-ममापि हदि वर्तसे । २९. भ.-तत्सर्वमखिलेनेह श्रोतास्मि कथयस्व च । ३०. म, कालस्यागमनो।

·[वं-१११] - [षडुत्तरशततमः सर्गः ] = [दा-१०४ ] शृणु राम महा-बाहो यद्-अर्थम् अहम् आ-गतः । १] पिता-महेन देवेन प्रेषितोऽस्मि महा-बल' ॥१॥ [१ तत्राऽहं पूर्व के भावे पुत्रः पर-पुरं-जय ।' २] तव सम्भव-जो वीर कालः सर्व-हरः प्रभुः ॥२॥ [२ पिता-महस् त्वां भगवान् आह लोक-पतिः प्रभुः । ३] समयस् ते महा-बाहो स्वर-लोकान् परि-सर्पितम् ॥३॥ [३ सं-क्षिप्य हि पुरा लोकान् मायया स्वयम् एव हि । ४] त्वम् एव मायया सार्धम् अपः पूर्वम् अजीजनः ॥४॥ [e भगवन्तं ततो नाम ह्य् अन्-अन्तम् उदके-शयम् । ५] मायया जनयित्वा त्वं द्वौ च दैत्यौ महा-चलौ ॥ ५॥ [५ मधु-कैटभ-विख्यातौ ययोर् भर् अस्थि-सञ्चयैः । ६] अभूव" पर्वत-सम्बाधा" मेदिनी मेदसा तथा ॥६॥ [६ पद्म-किञ्जल्क-सङ्काशं नाभ्याम् उत्-पाध माम् अपि । ७] प्रजा-पतिं समुत्-पाध" मयि सर्व नि-वेशितम्" ॥७॥ [७ सोऽहं संन्यस्त-भारोऽपि त्वाम् उपाऽऽस्ये(?से) जगत्-पते। ८] रक्षां वि-धत्व भूतेषु मम तेजस्-करो भव ॥८॥ [८ ततस् त्वम् अपि दुर्धर्ष तस्माद् भावात् सनातना । ९] रक्षाऽथ सर्व-भूतानां विष्णु-त्वम् उप-जग्मिवान् ॥ ९॥ [९ १. च भर-तांतिकं । २.च-देहे। ३. भर-भहं हि पूर्वजो देव पुत्रस्तब परंतप । ४. च-माथासंभव एषोस्मि । मल-मायासंभवो वीर | रा-तष संभोगजो वीर । ५. अमर लाप्र-सर्वमनोहरः। भर-रः समः । ६.अलर-तिः समः । च भ,-देवर्षिपूजितः। ७. च भ-परिरक्षितुम् । ८. च-चीरत्वं मायया सह। भ, एकत्वं मायया सह । ९. च म.-भार्यया शुभया देव्या स मां । १०. च-भोगवंतं । भ,-भागवतं । ११. अ-मधुं च कैटमं चैव दैलं हत्वा महाबलम् । भ,-भको दैत्यौ हत्वा मेदोस्यिसंचयात् । १२. च मा-वर्ज-इमा संमतसंबाधा । १३. च-वर्ज-पुरुषर्षभ । १४. च-पनदिग्यासका। म,-पद्य दिग्यासरशं । बल, ल, प्र-कामा । १५. च-मानतः । १६. भाच मां कृत्वा । १७. च- न्यवेशयत् । म-न्यवेदयत् । १८. भा-स्यक्तसंभारस्वामवोचं। १९. च-विधेहि । २०. भर-भूतेभ्यो ये मे वीर्यापहारिणः | २१. म स्वस्थो भव सनातन | २२. मा- सनातनः॥

·३४० वाल्मीकीय-रामायणम् । आदित्यो वीर्य-वान् पुत्रो भ्रातृणां हर्षवर्धनः'। १०] समुत्-पन्नेषु' कार्येषु लोकाऽभावाय' कल्पसे ॥१०॥ [१० स त्वम् उत्-साधमानासु प्र-जासु जगतां वर । ११] रावणस्य वधाऽऽकाङ्क्षी मर्त्य-लोकम् उपाऽऽगतः ॥११॥ [११ दश वर्ष-सहस्राणि दश वर्ष-शतानि च १२] कृत्वा वासस्य समय स्वयम् एवाऽऽत्मनः पुरा ॥१२॥ [१२ सं त्वं मनो-मयः पुत्रः पूर्णाऽऽपुर' मानवेष्व् इह । १३] कालस् ते देव देवानां समीपे परि-वर्तितम् ॥ १३॥ [१३ यदि" भूयो" महाबाहो प्र-जाम् इच्छस्य उपाऽऽसितुम्"। १४] उपाऽऽस्व" राम" भद्रं ते एवम् आह पिता-महः ॥१४॥ [१४ यदि" ते गमने बुद्धिः" सुर-लोके" जितेन्द्रिय । १५] स-नाथा विष्णुना देवा" भवन्तु विगत-ज्वराः ॥१५॥ [१५ तथा पिता-महेनोक्तं श्रुत्वा काल-समीरितम् ।" १७] राघवः प्र-हसन् वाक्यं सर्व-संहारम् अब्रवीत् ॥१६॥ [१६ श्रुत्वा में देव-देवस्य वाक्यम् अद्भुत-विक्रमम्"। १८] प्रीतिर्"हि" महती जाता तवाऽऽगमन-सम्भवात् ॥१७॥ [१७ भद्रं तेऽस्तु गमिष्येऽहं यत एवाऽहम् आ-गतः। [१८उ १९] हृद्-गतो असि मे प्राऽऽप्तो न मेऽस्त्य् अत्र विचारणा ॥१८॥ १. च-कश्यपात् समजायत । भर-भातृणां वृद्धिकृच्छिवः । २. भ,-पत्र: प्रकृतिषु । ३. च-लोके सामाय क°। भ,-लोकभावाय वर्तसे । ४. भ.-लोकं स्वमागतः । ५. मर-देवेषु । ६. च-नियमं | ७. च- त्मनस्तथा । भर-त्रिदशे- स्वागत: पुरा । ८.च-स ते मनोगतः कालः। ९. च-पूर्णोऽयं मा । मा-पूर्णे चायुषि ते नृषु । १०. च-वर्ज-कालो मरवरश्रेष्ठं समीपमुपवर्तसे । भ-कालस्तापस- रूपेण स्वत्समीपमुपागतः । ११. भ.-ततो। १२. च-वा ते प्रजा राम भूयः श्रद्धां प्रशासितुं । भर-भूयश्च ते बुद्धिर्यदि राज्यमुपा | १३. च-प्रशाधि नाथ । भ,- तत्तथा भव । १४. च-अथ वा स्वं जिगमिषुः । म,-'ने बुद्धिर । १५. भर- देवलोके । भर-स्वर्गलोके । १६. च मा-वर्ज-लोका | १७. च-धृत्वा कालस्य वचनं. पितामहस' । भर-भूत्वा पितामहस्यैतद्वाक्यं काल | १८. च भ,-श्रुतं । १९. भर-देवाधिदेवस्य वाक्यं तच समीप्सितम् । चरा- तदर्शनम् । २०. च भ- प्रीतिश्च । २१. च-परमा जाता। भा-परमोत्पला। २२. च भ-गमिष्यामि। २३ अल-नास्ति। .

·उत्तर-काण्डम् १०७ । ७ । ३४१ मया हि सर्व-कार्येषु देवानां वश-चचिना। २०] स्थातव्यं मायया चैव यथा चाऽऽह पिता-महः ॥१९॥ [१९ इस्या रामायण उत्तर-काण्डे कालाऽभिगम नाम षडुत्तरशततमः सर्गः ॥ १.६ ॥ [वं-१११] = [सप्तोत्तरशततमः सर्गः] = [दा-१०५] तथा तयोः कथयतोर दुर्वासा मुनि-सत्तमः । २१] रामस्य दर्शनाऽऽकाङ्क्षी राज-द्वारम् उपाऽऽगतः ॥१॥ [१ सोऽभि-गम्य महाऽऽत्मानं सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् । २२] रामं दर्शय मे शीघ्र कार्यम् आत्यन्तिकं हि में ॥२॥ [२ ऋषेस् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः पर-चीर-हाँ । २३] अभि-चाय महाऽऽत्मानं वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥३॥ [३ किं कार्य बहि भग-चन् केनाऽर्थः किं करोम्य् अहम् । २४] व्य-अयो" हि राघवो" ब्रह्मन् मुहूर्त प्रति-पालय" ॥४॥ [ तच् छ्रुत्वा ऋषि-शार्दूल क्रोधेन कलुषी-कृतः । २५] उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्-दहन्न इव चक्षुषा" ॥५॥ [५ २६पू] अस्मिन् क्षणेन सौमित्रे रामाय प्रति-वेदय ।" विषयं च पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा । २७] भरतं च" त्वया साधं युष्माकं या च सं-ततिः ॥६॥ [७ २८पू] न च शक्ष्याम्य अहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि । [८पू N] एतद् वाक्यं च मे श्रुत्वा शीघ्रं दर्शय राघवम् ॥ ७॥ [N १. भल-नास्ति । २. भ, मर-कालवाक्यं । ३. च-कथां कथयतोरवं। ४. च-सुमहामुनिः । भर-भगवानृषिः। ५. च-रामदर्शनमाकांक्षनराजद्वारमुपागमत् । ६. च- सौमित्रिमुवाच मुनिसत्तमः । ७. म,-आत्यायिकं मम । ८.भ,-सौमि- निर्वाक्यमनवीत् । ९. म.-मुनि ज्वलनतेजसं । १०. भर-बदामि ते । ११. च भ,-ज्यमोऽसौ । १२. म-पार्थिवो। १३. च-संप्रतीक्षा | भ,-च प्रतीक्षतां । १४. भमुनिराविग्नः । १५. च-पावका । १६. अतः परमधिकः पाठः-- अन्यथा क्रियमाणे तु वाक्यं वाक्यविदां वर | १७. च-च भवंतं च युष्माकं चैव संततिभ, स्वां च सौमित्रे युष्माकं चैव संतति । १८. चम,-नास्ति।

·३४२ वाल्मीकीय-रामायणम् । २८] तच् छ्रुत्वा वज्र-सङ्काशं वाक्यं तस्य' महा-मुनेः । चिन्तयामास मनसा' तस्य वाक्यस्य निश्चयम् ॥८॥ [८उ २९] एकस्य मरणं मेऽस्तु मा भूत् सर्व-विनाशनम् । इति बुद्धथा स निश्-चित्य राघवाय न्य-अवेदयत् ॥९॥ [९ ३०] लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं वि-सृज्य च। निर्-गत्य त्वरितं राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ॥१०॥ [१० ३१] सोऽभिचाद्य महाऽऽत्मानं ज्वलन्तम् इव तेजसा । किं कार्यम् इति काकुत्स्थः कृताऽञ्जलिर् अभाषत ॥११॥ [११ ३२] तद् वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनि-वरः प्र-भुः। प्रत्य्-आह रामं दुर्र्चासाः श्रूयतां धर्म-वत्सल ॥१२॥ [१२ ३३] अद्य वर्ष-सहस्रस्य सम्-आप्तिर् मम राघव ।" ३४३] सोऽह" भोजनम् इच्छामि यथा-सिद्धं तु"वाऽन-अध"॥१३॥[१३ तच् छ्रुत्वा वचनं रामोहर्षेणाऽभूव समन्व-इतः। ३५] भोजनं तस्य" सं-सिद्धं यथा-सुखम्" उपाऽहरत् ॥१४॥ [१४ स मुक्तवान् द्विज-श्रेष्ठस् तद् अन्नम् अमृतोपमम् । ३६] साधु रामेति सं-भाष्य" स्वम् आ-श्रमम् उपाऽगमत् ॥१५॥ [१५ तस्मिन् क्षणे महा-भागे गते ब्रह्मर्षि-सत्तमे। ३७] सं-स्मरन् काल-चाक्यं तु रामो दुःखं समाऽविशद ॥१६॥[१६ स दुःखेन तु सं-तप्तस् तत् स्मृत्वा काल-भाषितम् ।" ३८] अवाङ्-मुखो दीन-मना व्या-हतुं न शशाक ह ॥१७॥ [१७ १. च भ, रा लक-बोरस । २. च-अद्भुतदर्शनं । म, रा-हात्मनः । ३. च-चिंतयानः सुम° । भर-संचितथित्वा सौमित्रिम् । ४. च-सहसा व्यथि- वैद्रियः। भव-स्य निर्णय । ५. भइत्येवं निश्चयं कृत्वा रामाय प्रत्यवेदयत् । ६. च-व्यसर्जयत् । ७. च-विनिष्पत्यासनात्तर्ण । ८.भ-मुनिर्वाक्यमयात्रवीत् | ९. च भर-एवमुक्तस्तु रामेण भत्रिपुत्रो महायशाः। दुर्वासाः स मुनिश्रेष्ठो राबवं वाक्यमत्रवीत् । १०. भवः परमधिकः पाठः-च-युधितो भोक्तुमन्विच्छन् स्वामायातो रघूत्तम । ११. च-स चाहं भोक्तम् । १२. च भ,-वर्ज-तथा तथा ।.१३. च-हर्षेणाभिपरिप्लुतः। भ -वर्ज-हर्षमोहसमन्वितं ।। १४. च-दिन- मुल्याय यथासिद्ध । १५. भ, सुप्रीतः परिमुष्टश्च । १६. च-प्रीतो राव . तवः । १७. च-वाक्यानि | १८. चम-ततो दुःसमुपेयिवान् । १९. च-दुःखेन सुसंततः स्मृत्वा नियमहतं ॥ - ·उचर-काण्डम् १०८।९। ततो बुद्धथा विनिश्-चित्य काल चाक्यं महा-मना। ३९] न चैतद् अस्तीऽति चोक्त्वा स तूष्णीम् आसीन् महा-यशाः ।१०।[१८ इत्याचे रामायण उत्तर-काण्डे दुर्वाससोऽभिगमनं नाम सोत्तरशततमः सर्गः ॥१०॥ [वं-११२]= [अष्टोत्तरशततमः सर्गः] =[दा-१०६] अवाङ्-मुखं तथा दीनं दृष्ट्वा सोमम् इवाऽऽप्लुतम् । १] राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो भ्राता तदाऽब्रवीत् ॥१॥ [१ तं तथोद्विग्न-मनसं ध्यान-मूक-त्वम् आ-स्थितम् । N] सोच्छ्वास-हृदयं साऽस्रं निन्द्यमानम् अचेतसम् ॥२॥ [N न संतापं महा-बाहो मद्-अर्थं कर्तुम् अर्हसि । २] पूर्व-निर्माण-वद् वा. हि कालस्य गतिर ईदृशी ॥३॥ [२ जहि सौम्य वि-स्रब्धः प्रति-ज्ञां परि-पालय। ३] हीन-प्रतिशे काकुत्स्थ त्वय्य अहं नरकं बजे ॥४॥ [३ यदि राजन् मम प्रीतिर् यद्य् अनु-ग्राह्यता मयि । ४] जहि मां निर्विशङ्कस् त्वं धर्म" वर्धय राघव ॥५॥ [४ लक्ष्मणेनैव उक्तस तु रामः प्र-ज्वलितेन्द्रियः । ५] मन्त्रिणः स्वान् समा-हूय वसिष्ठं च पुरो-घसम् ॥ ६॥ [५ अब्रवीत् तद् यथा-वृत्वं तेषां मध्ये नराऽधिपः । ६] दुर्वाससोऽमि-गमनं प्रति-ज्ञा या च तापसे ॥७॥ [६ तच् छुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः स-नैगमाः। ७] पुरो-हितो" वसिष्ठश् च राघवं वाक्यम्" अब्रुवन् ॥८॥ [७ दृष्टम् एतन् महाबाहो क्षय ते लोम-हर्षणम् । ८] लक्ष्मणेनेह काकुत्स्थ विना मावस् तवाऽन्-अघ ॥ ९॥ [८ १.भा-स तं लक्ष्मणमेव च । च-क्यं विर्षिस्य च | अ-क्यं महात्मनः । २. अभरबलाल प्र-महामनाः। ३. च-दुर्वासस भागमन भ, दुर्वासावाक्यं । ४. च-शोकपरिप्लुतं । ५. भा-दीनमथान । ६. भा-प्रियाप्रियौ। ७.च-नास्ति। ८. च भव-मस्कृते । ९. अल-वर्ज-प्रतिपा। म-पाठय स्वकां । १०. च- बजेदि नरकं ध्रुवं । ११. च-सत्यं पालय सुव्रत । १२. च-प्रम्यथिते । १३. मा- मंत्रिमा समानास्य वसिहं च पुरोहितं । १४. म,-वसिहम महातेजा वास्यमेतद् । १५. अचलर प्र-अनधीत् । भर-उवाच ह । १६. च-नाक्षमस्तेमहर्षकः । १७. च-णेन' विनाभावाद्वि । भ-°न वियोगमा तव राम महापक्षाः। प्र- °भावस्तु राषव॥ , ·३४४ वाल्मीकीय-रामायणम् । त्यजैन बल-वान् कालः प्रति-ज्ञां परि-पालय। ९] वि-नष्टायां प्रति-ज्ञायां धर्मो हि वि-लयं व्रजेत् ॥१०॥ [९ ततो धर्म प्र-णष्टे तु त्रैलोक्यं स-चराऽचरम् १०] स-देवर्षि-गणं सर्व वि-नश्येत न संशयः ॥११॥ [१० स त्वं पुरुष-शार्दूल त्रैलोक्यस्याऽमि-पालनात् । ११] लक्ष्मणस्य परि-त्यागात् सर्व सत्यं कुरुष्व हि ॥१२॥ [११ १२पू] जानीमस् त्वां महाऽऽत्मानं भ्रातृषु स्नेह-वत्सलम् । १३] त्वयि हीन-प्रतिशे तु लक्ष्मणोऽपि निर्-अर्थकः ॥१३॥ [N प्रत्य्-अक्षं ते महाबाहो प्रति-ज्ञां परि-रक्षता । १४] त्यक्तो दशरथेन त्वं वन-वासाय” पार्थिव ॥१४॥ [N त्वत्- -कृतेनैव शोकेन स्वर्ग दश-रथो गतः । १५] कल्याण-वृत्तः कल्याणः सत्य-चक्ता महा-बलः ॥१५॥ [N तथा त्वम् अपि दुर्धर्ष प्रति-ज्ञा प्रति-पालय" ।" १६] त्रैलोक्यस्य हितार्थाय लक्ष्मणं त्यक्तुम् अर्हसि ॥१६॥ [N तेषां तु समवेताना वाक्यं धर्माऽर्थ-संहितम् । १७] श्रुत्वा तु पर्षदो मध्ये रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥१७॥ [१२ विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भू धर्म-विपर्ययः । १८] परित्यागों" वधो वेति" साधूनाम् उभयं समम् ॥१८॥ [१३ राघवस्य वचः श्रुत्वा बाष्प-व्याकुलितेक्षणः । १९] लक्ष्मणः सम्प्रणम्यैनं त्वरितः सरयूं ययौ ॥ १९॥ [१४ १. च-स्यजेमं । २. भर-मा विचालय । भर ल ल प्र-प्रतिपा ३. च-भत आरम्य १३-शश्लोकपूर्वाध यावनास्ति । ४.भ-प्रतिज्ञायां तु मोवायां धर्मस्ते विफलो भवेत् । ५. भ,-विनष्टे । ६. अ-सवं त्रातुं कुभ, त्रैलोक्यं त्रातुमर्हसि । ७. भ,-हवशानुगं । ८. अतः परमधिकः पाठः-च भर-देव- वाक्यमिदं वापि ततस्त्वां त्वरयामहे । नास्य दोषेण काकुत्स्थ प्रतिक्षा हातु- महतः॥ ९. च-वर्ज-राघवार्थों । १०..भ.- वाले च दीक्षितः । ११. अतः परमधिकः पाठः-च-वर्ज-नैव त्वं वर्तसे राम प्रतिक्षापरिपालने। स त्वं पुरुषशार्दूल मेरुमंदरसारवान् । १२. म,-नास्ति । १३. राबल, ल3- परिपा । १४. च-सन्मत्रिणां समेवानां। १५. भ-धर्मस्य विप्लवः । १६. अतः परमधिकः पाठः-भरगच्छ लक्ष्मण शीघ्रं त्वं मा भूद्धर्मविपर्ययः। १७. भर- स्यागो वापि बधो वापि । १८. च-रामस्य वचनं श्रुत्वा स तु व्याकुललोचनः । भ,- रामेण म्याइतं वाक्यं शन्दं व्याकुकितेन्द्रियः। १९. च-रुक्ष्मणं त्वरितं प्राचारस्वगृह न विवेशा॥

·उत्तर-काण्डम् १०९।४। ३४५ स गत्वा त्वरया' युक्त' उप-स्पृश्य कृताऽञ्जलिः । २०] नि-गृह्य सर्व-स्रोतांसि श्वसनं न मुमोच ह॥२०॥ [१५ यत् तद् अ-क्षरम् अ-व्यक्तं परं ब्रह्म सनातनम् । [१६] २१] पदं तद् वासुदेवाऽऽख्यम् आत्मानं सोऽम्य-अचिन्तयत् ।।२१।।[N निरुच्छ्वास-गतं वीरं शक्र-सोमाऽप्सरो-गणाः । २२] देवाः सर्षिगणाः सर्वे दिव्यैः पुष्पैर् अवाऽकिरन् ॥२२॥ [१६उ अ-दृश्यं विबुधैश् चैव स-शरीरं स वासवः । २३] गृहीत्वा लक्ष्मणं शक्रो नाक-पृष्ठम् उपाऽगमत् ॥२३॥ [१७ ततो विष्गोश् चतुर्-भागम्" आ-गतं सुर-सत्चमाः । २४] दृष्ट्वा च मुदिताः सर्वे सर्वे महर्षि-गण-पूजितम् ॥ २४॥ [१८ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे लक्ष्मण-परित्यागोर नामाष्टोत्तरशततमः सर्गः ॥ १.८॥ [वं-११३] = [नवोत्तरशततमः सर्गः] =[दा-१.७] वि-सृज्य लक्ष्मणं रामो दुःख-शोक-समन्वितः । १] पुरो-धसं" मन्त्रि-गणं नैगमांश् चेदम् अब्रवीत् ॥१॥ [१ अद्य राज्येऽमि-पेक्ष्यामि" भरतं भ्रातृ-वत्सलम् । २] अयोध्यायाः पतिं शूरं"ततो यास्याम्य अहं वनम् ॥ २॥.[२ प्र-वेशयत सं-भारान् न स्यात् कालाऽत्ययो महान् । ३] अद्यैवाऽहं गमिष्यामि लक्ष्मणस्य पदाऽनुगः ॥३॥ [३ तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं सर्वाः प्र-कृतयो भृशम् । ४] शिरोमि:" प्र-णता भूमौ गत-सत्त्वा इवाऽभवन्" ॥४॥ [४ १. च भ, सरयूतीरं । २. च भ, नोच्छवास प्रमु। ३. च-मन्तःसन- युकं तु । ४. भ, प्र-वर्ज-नास्ति । ५ अ-सहस्रशोप्सरोगणाः । भ, सशक्राप्सरो- गणं । ६. च-देवर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरम्मकिरंस्तदा । ७. अ-अरश्यो विबुकैः कैश्चित् । च-श्यं मनुजैश्चैत्र । भ, भ, रा, ल, प्र-कैः कश्चित् | ८. च-च:। ९. च- हटो। १०. च-वर्ज-गृहं संप्रविवेश ह। भा-मेरुधमुपागमः । ११. अ-महाभागम्। १२. च-प्रहष्टमनसः सर्वे पूजयामासुरंजसा | भर-महर्षयः सर्वे लक्ष्मण प्रत्यपूजयन् । १३. भर लक्ष्मणविसर्जनं। १४. च-वसिष्ठ मंत्रिणव । १५. भर-विचामि । १६. च-धर्मव । १७. च-भयोध्यायां महाबाहुं । १८. अल, ल-संरंभान् । १९. च-यथा । २०. च-एवं मुवति कारस्थे । २१. अल-न स्वास्काक्षात्पयो महान् च-यस्तथा । २२. च-विषण्णाः पतिता । मतदा निपतिता । २३.च मर-छिसमूहा इव हमाः॥

·३४६ वाल्मीकीय-रामायणम् । भरतश् च वि-संज्ञोऽभूच् छ्रुत्वा रामस्य भाषितम् । ५] राज्यं वि-गर्हयामास' वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥५॥ [५ सत्येनाऽहं शपे राजन् स्वर्ग-लोकेन चैव हि। ६]न कामये यथा राज्य त्वां विना' रघु-नन्दन ॥ ६॥ [६ इमौ कुश-लवौ राजन्न् अभि-षिश्चस्व' पार्थिव । ७] कुशं कोसल राजानम् उत्तरेषु तथा लवम् ॥ ७॥ [७ शत्रु-नस्य तु गच्छन्तु दूता विस्तर-वादिनः । ८] इदं गमनम् अस्माकं स्वर्गायाऽऽख्यात मा चिरम् ॥८॥ [८ भरतस्य वचःश्रुत्वा प्र-कृतीस्" ताः सु-दुःखिताः । ९] दृष्ट्वा चाऽधो-मुखाः सर्वा वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ९॥ [९ सर्वां" इमा वत्स राम" भूमौ प्र-कृतयो" गताः। १०] विद्वत्-सुहृद्-गतं कार्य देव आ-ज्ञापय त्व् इमाः ॥१०॥[१० वसिष्ठस्य तु वाक्येन समुत्थाय जनं ततः । ११] किं करोमीऽति काकुत्स्थः प्र-जा वचनम् अत्रवीत् ॥११॥ [११ ततः प्र-कृतयः सर्वा रामम् आहुःसु-दुःखिताः।" १२] गच्छन्तम् अनु-गच्छामो राम" त्वं यत्र गच्छसि ॥१२॥ [१२ एषा नः परमा प्रीतिर् एष धर्मः सनातनः। १३] हृद्-गता नः परा बुद्धिस् तवाऽनु-गमने दृढा ॥१३॥ [१५ १. चम,-विषण्णो १२.च-वर्ज-चग। ३. म- के तवानष । ४.भ,- कामयेहं न राज्यं हि। ५. च-विना हि । ६. च-श परंतप । भ-स्व राघव । ७. च भर कोशलायां कुशं वीरमुत्तरेषु सवं नृपं । मत: परमधिकः पाठः-च भ वर्ष-इति तस्य वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।। ८. च भ, भर-वर्ज-भरत स्य । ९. भ.-निष्ठुर । १०. चावा संतु मा चिरं । भव-श्रावतु स्वरान्विताः । ११. च मा-वर्ज-तच्छुत्वा भरतेनोका । १२. च-वर्ज-गताः सर्वाः सु° | भ,- गवाच दुससमन्विताः | १३. च-वर्ज-प्रकृतीसमाराता । म, प्र-प्रकृतीः पतिता ष्ट्वा । १४. च म, वत्स राषय पश्येमा । १५. मर-हि प्रकवीर । १६. च-, विधासमीप्सिवं काममासा.मा विप्रियं कृथाः । भर-सर्वेषामीप्सितं चैव प्रसादं कर्तु- मईसि । १५. चम, वाक्यमुत्थाप्य प्रकृतीजनं । १८. चम, सस्नेहो राषयो पापम् । १९. च-प्रणताः प्रत्यूचुः। २०. च-सांजलिपग्रहास्तथा। भा-प्रत्यूचुः प्रतिलिस्थिताः । २१. मतः परमधिकः पाठः-चम-वर्ज-गमने कृतसंकल्पंरामं दशरथात्मजं । २२. चम,-पेन मच्छसि रामर ।।

·उचर-काण्डम् ११०।१। ३४७ पौरेषु यदि ते स्नेहो यद्य् अनुग्राह्य-ता नृ-प । १४] स-पुत्र-दाराः काकुत्स्थ त्वाऽनु-गच्छाम सत्-पथम् ॥१४॥ [१३ तपो-वनं वनं वाऽपि स्वर्ग वा जयतां वर । १५] वयं ते यदि न त्याज्याः सर्वान् नयतु नो भवान् ॥१५॥ [१४ १६] तेषां स निश्-चयं ज्ञात्वा कृताऽन्तं चाऽन्ववेक्ष्य हि । N] पौराणां दृढ-भक्तिं च बाढम् इत्य् आह राघवः ॥१६॥ N] एवं विनिश्चयं कृत्वा तस्मिन्न् अहनि राघवः । [१६ कौसलेषु कुशं वीरम् उत्-तरेषु तथा लवम् । १८] अभ्य्-अपिश्चन्" महाऽऽत्मा ताव उभाव एव" कुशीलवौ ॥१७॥[१७ १६७] अष्टौ रथ-सहस्राणि सहस्रं चैव दन्तिनाम् । पष्टिम् अश्व-सहस्राणि" एकैकाय" ददौ" बलम् ॥१८॥ [१९ १७] बहु-रत्न-धनौ तौ च हृष्ट-पुष्ट-जनाऽऽकुलौं । N] स्व-पुरे प्रेषयामास भ्रातरौ च कुशीलवौ ॥१९॥[२० अभि-षिच्य तु तौ वीरौं" प्र-स्थाप्य च पुरे ततः । १९] दूतान् सम्प्रेषयामास शत्रु-माय" महाऽऽत्मने ॥२०॥२१ इत्या रामायण उत्तर-काण्डे कुशलवाऽभिषेको नाम नवोत्तराततमः सर्गः ॥ १.९॥ [-१९३] = [ दशोचरशततमः सर्गः] [दा-१०८] ते दूता राम-वाक्येन" चोदिता लघु-विक्रमाः । २०] अभ्य्-अयुर् मथुरां शीघ्रं न च मार्ग तदाऽवसन् ॥१॥ [१ १. च-राजस्वा । मा-स्थम् । २. अब ल ल ल प्र-चानु।च भ-अनुग° । ३. चरा, ल-वर्ज-वरं । ४. अलर-राम ततो। अ-नय ततो । ५.रा, ब ल ल प्र-निश्चितं । ६.च-कृतांतस्य च तद्बलं | मा-कृतं तेभ्यश्च तद्वचः ७. च-भकं पौरजनं रामो। म,-मकं पौरजनं सर्व। ८. च-एष सोनवीत् । ९. भ-कृस्वाहनि पार्थिवे वै शुभे । १०. च भर-कुभं प्रस्थापयतिध्यमुत्तरां कोशला लवं। ११. मा-भभिवाय महात्मनं गतावेवं। १२. च-नास्ति । १३. च-प्रत्येक दत्तवान् । १४. च भ, बहुरखौ बहुधनौ । १५. च-नावृती। भ,-जनौ सया । १६. च म, ब ल प्र-नास्ति । १७. च भा-वीरावुभौ प्रस्थाप्य राघवः। १८. भ-शत्रुघ्नस्य महात्मनः । १९. मतः परमधिकः पाठः-प्र-अन्वयाध यथाशीघ्र- मन्वयादुच्यतां तथा॥२०. भ, कुमारकुशीलवाभिषेचनं । २१. च-सर्गसमातिन- दृश्यते । २२. च भ,-कोशद्रेण | २३. म-वासं दुर्गेषु चाव ॥

·३४८ वाल्मीकीय-रामायणम् । ततस् त्रिभिर् अहो-रात्रैः सम्प्राऽऽप्ता मथुरां पुरीम् । २१] शत्रु-नाय' यथा-वृत्तम् आ-चक्षः सर्वम् एव तत् ॥२॥ [२ लक्ष्मणस्य परित्यागं प्र-याण राघवस्य च । २२] पुत्रयोर् अभि-षेकं च पौराऽभिगमनं तथा ॥३॥ [३ कुशस्य नगरी रम्या विन्ध्य-पर्वत-रोधसि । २३] कुशा-वतीति सा नाना कृता रामेण धीमता। श्राविता तु पुरी रम्या श्रावस्ती तु लवस्य 3 ॥४॥ [४ २४] अयोध्यां चैव वि-जनां भरतं चाऽनु-गामिनम् । [५पू २५७] एतत् सर्वं नि-वेद्याऽऽशु शत्रु-नाय महाऽऽत्मने ।" वि-रेमुस् ते ततो दूतास् त्वर वीरेति चाऽब्रुवन् ॥५॥ [६ २६] तच्छ्रुत्वा घोर-सङ्काशं कुल-क्षयम् उप-स्थितम् । प्र-कृतीस् तु समा-नीय काञ्चनं च पुरो-धसम्" ॥६॥ [७ २७] तेषां" सर्व यथा-तत्त्वम् आ-ख्याय रघु-नन्दनः । आत्मनश् च विपर्य-आसं भविष्यं भ्रातृभिः सह ॥७॥ [८ २८] ततः पुत्र-द्वयं वीरः सोऽभ्य्-अपिञ्चन् नराऽधिपः । सुबाहुर् मथुरा लेभे शत्रु-घाती च वैदिशम् ॥ ८॥ [९ २९] द्वि-धा कृत्वा तु तां सेनां माधुरी पुत्रयोर् द्वयोः । ३०५] धन-धान्य-समायुक्तौ स्थापयामास पार्थिवौ ॥९॥ [१० N] ततो वि-सृज्य" राजानं वैदिशे शत्रु-घातिनम् । ३०उ] जगाम त्वरितोऽयोध्या रथेनैकेन राघवः ॥१०॥ [११ स ददर्श महाऽऽत्मानं ज्वलन्तम् इव तेजसा । ३१] क्षौम-शुक्लाऽम्बर-धरं मुनिभिः सार्धम् अ-क्षयैः॥११॥ [१२ १. भ,-अभिप्राय | २. च भ-सर्व तस्याचचक्षिरे । ३. च भ,-प्रतिज्ञा । ४. च भ,-अनुरागं च पौराणामभिषेकं च पुत्रयोः । ५ च- ससानुषु । भ- विध्यशैलस्य सानुषु । ६.च- ती च । मर- ती तु । ७..च-या नाम्ना विख्याता सर्वतो दिशं | मर-विख्याता नाम्ना तद्वैदिकं महत् | ८. चम, लवस्य च | ९. च भ,-श्रावती लोकविश्रुता । १०. च भ,-च सहानुगं । ११. भतः परमधिक पाठः-भा-धर्ज-शत्रुघ्नम बन्भूयस्त्वरयस्व महारथं । १२. च ल -नास्ति । १३. च-पुरोहितं । १४. भ,-नास्ति । १५. म,-यथातत्वमिदं तेषामाख्याति । १६. म, अभिषिच्य | १७. मर-तौ सुतौ । १८. म,-ततः प्रस्थाप्य | १९. भा- अंबोईयां प्रययौ शीघ्र । २०. च-ततो रामं | २१. च-पावकं ।।

·उत्तर-काण्डम् ११० । २१ । सोऽभि-वाद्य ततो रामं प्राऽञ्जलिः संयतेन्द्रियः। ३२] उवाच वाक्यं धर्म-ज्ञो धर्मम एवाऽनु-चिन्तयन् ॥१२॥ [१३ अभि-षिच्य सुतौ वीरौ यथाऽऽज्ञप्तं तथा वि-भो। ३३] तवाऽनु-गमने राजन् विद्धि मां कृत-निश्चयम् ॥१३॥ [१४ न चाऽहम् अस्मिन् वक्तव्यः कर्तव्यं तव शासनम् । ३४] त्यक्तुं नाऽर्हसि मां वीर भक्ति-मन्त' विशेष-तः ॥१४॥ [१५ तस्य तां बुद्धिम् अ-क्लीवां वि-ज्ञाय रघु-नन्दनः । ३५] बाढम् इत्य् एव शत्रु-नं रामों' वाक्यम् उवाच ह ॥१५॥ [१६ तच्छुत्वा तादृशं सर्वे वानराः काम-रूपिणः । ३६] ऋक्ष-राक्षस-सङ्घाश् च समा-पेतुः सहस्र-शः ॥१६॥ [१७ देव-पुत्रा नाग-सुता गन्धर्वाणां च ये सुताः । ३७] राम-क्षयं विदित्वा ते सर्व एव समा-गताः ॥१७॥[१९ ते रामम् अभि-वाद्योचुः सर्व एव समा-गताः । ३८] तवाऽनु-गमने राजन् सम्प्राऽऽप्ताः स्म इहाऽन्-अघ" ॥१८॥ [२० यदि राम विनाऽस्माभिर् गच्छेथाः पुरुषर्षभ । ३९] सर्वे"दण्डम् इवोद्-यम्य त्वया स्युर् विनि-पातिताः॥१९॥२१ श्रुत्वा तु वचनं तेषाम् ऋक्ष-वानर-रक्षसाम् [N ४०] वि-भीषणम् अथोवाच मधुरं" श्लक्ष्णया गिरा ॥२०॥ ४१] यावत् प्रजा धरिष्यन्ति तावद् राजा वि-भीषणः । N] राक्षसानां महा-वीर्यो भविष्यति वि-भीषणः ॥ २१॥[२७ १. भा-पुरुषस्ततः । २. भ.-'नुपालय । ३. च-कृतांजलिकं पुत्राभ्यां राजनराघवनंदन: भा-श्रुत्वाभिषेकं नृपयोइष्टो राघववर्धनः। ४.भ.-च वारयि- तन्योऽस्मिन् । ५.च-विहन्यमानं नेच्छामि मद्विधानां । ६. च-राघवो वाक्यमब्रवीत् । भा-रामो वै वाक्यमब्रवीत् । ७. च-तस्य वाक्यस्य गाते। म,-अथ वाक्यस्य तस्यांते । ८. मर-अक्षा गोपुररक्षांसि । ९. च भ,-समुत्पेतुरनेकशः। १०. च- पुत्रा मुनिसुता ये तदयं तु जज्ञिरे । भ,-देवगंधर्वपुत्राइच ऋषिपुत्राश्च वानराः। ११. राल,-ततो राममुपागमन् । १२. अभ. ब ल ल प्र-नास्ति । १३. च माल,-वर्ज-अनुसृत्योचुः सर्वे वानरयूथपाः । १४. च-महौजसः । १५. च-मम दो समुद्यम्य । १६. भ.-सर्वे खलु हताः सौम्य दंठेन महता नृप । १७. च म,- राघवः। १८.चम-नास्ति ।

·३५० वाल्मीकीय-रामायणम् । ४१उ] कारयन्' सु-महदु राज्यं लङ्कां त्वं पालयिष्यसि ।' [N ४२उ] प्र-जाः संरक्ष' धर्मेण नोत्-तरं वक्तुम् अई सि ॥२२॥ [२९उ तम् एवम् उक्त्या काकुत्स्थो हनू-मन्तम् अथाऽब्रवीत् । ४३] वायु-पुत्र चिरं जीव मा प्रति-ज्ञां वि-लोपय ॥२३॥ [३३ यावल लोका धरिष्यन्ति मत्-कथा वा नरर्षभ । ४४] तावत् त्वं धारयन् प्राणान् प्रति-ज्ञां परि-पालय ॥२४॥ [३४ मैन्दश् च द्वि-विदश् चैव ह्य् अमृत-प्राऽऽशिनाव उभौ।' ४५] यावल लोका धरिष्यन्ति तावद् एतौ धरिष्यतः ॥२५॥ [N पुत्राः पौत्राश् च येऽस्माकं तान् रक्षन्त्व् इह वानराः। ४६] अतस् ते व्या-हरिष्यन्ति न चोवं मानुषीं गिरम् ॥ २६॥ [N एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थः सर्वांस् तान् ऋक्ष-राक्षसान्। ४७] मया साधं प्र-यातेति वानरान् राघवोऽब्रवीत् ॥२७॥ [३८ इस्पार्षे रामायण उत्तर-काण्डे विभीषण-निवर्तन नाम दशोत्तरशततमः सर्गः ॥१०॥ [वं-११४] = [एकादशोत्तरशततमः सर्गः] = [दा-१.६] प्र-भातायां तु शयाँ पृथु-चक्षा महा-यशाः । १] रामः कमल-पत्राऽक्षः पुरो-धसम् अथाऽब्रवीत् ॥१॥ [१ अप्रयो" मे व्रजन्त्व" अग्रे दीप्यमानाः समन्त-तः। २] वाजपेयानि पात्राणि शोभयन्तु महा-पथम्" ॥२॥ [२ ततो वसिष्ठो नृ-पतेः सर्वं तद् अ-विशेषतः"। ३] चकार विधि-वद् धोमं ततः प्रास्थानिकं वि-धिम् ॥३॥ [३ १. च-राक्षसेषु म । भ,-कुर्वन्सुविमलं । २. भतः परमधिकः पाठः-च भ, प्र-शापितस्त्वं सखित्वेन न चेत्कुर्याद्वचो मम । ३. च-राक्षसान्रक्ष । ४. च भ भर -वर्ण-कर्तुम् । ५. च भव-वृथा कृथाः । ६. अब ल ल प्र- नास्ति |७. च-धर्म प्राप्स्यथ । ८. च-वर्ज-नास्ति । ९. च-बातमित्येव गणध्वं मया सामिति भुवन् । १०. च-शत्रुघ्नपुत्रयोरभिषेकः । भर-वानरामुशासनो । ११. भ,-अमिहोत्राणि यान । १२. च-मानसहद्विजाः। भ,-'मानानि सर्वशः । ल,-नास्सहविजाः। १३. भ-निर्यान्तु मम चामतः । १४. च-नास्ति । १५. च रा, ल,-निरवशे॥ .

·। " उत्तर-काण्डम् १११ । १३॥ क्षौमाऽम्बर-धरो रामो ब्रह्म ह्य आडवर्तयन्' परम् ।' ४] कुशान् गृहीत्वा पाणिभ्यां सं-जपन्न् ऋचया यथा ॥४॥ [४ अ-व्याहरन् क-चित् किं-चिन् निश-चेष्टो निर्-ममः पथि । ५] निर्-अगान् नगरात् तस्माद् दीप्यमानो यथांऽशु-मान्॥५॥५ रामस्य सव्ये पार्श्वे तु स-पद्मा श्रीः समाहिता । ६] दक्षिणे हीर् विशालाऽक्षी व्यव-सायस् तथाऽग्र-तः॥६॥ [६ शरा नाना-विधास् तत्र धनुश् चाऽऽयत-विक्रमम् । ७] अन्वाऽप्रजंस् तं काकुत्स्थं सर्वे पुरुष-विग्रहाः ॥७॥ [७ वेदा ब्राह्मण-रूपेण सावित्री स्त्री-स्वरूपिणी । ८] ओं-कारोऽथ वषट्-कारः सर्वे राघवम्" अन्व्-अयुः ॥८॥ [. ऋषयश् च महाऽऽत्मानः सर्व एव मही-धराः। ९] अन्व्-अगच्छन्त काकुत्स्थं स्वर्ग-द्वारम् उप-स्थितम् ॥९॥[९ तं यान्तम् अगच्छद् वै तथैवाऽन्तः-पुरं महत् १०] स-वृद्ध-बाल-दासीक स-वर्ष-चर-रक्षकम् ॥१०॥ [१० साऽन्तः-पुरश् च भरतः शत्रुघ्न-सहितो ययौ । ११] राम-प्रतम् उपा-गम्य राघवं समनु-व्रताः ॥ ११॥[११ विप्रा "चैव महाऽऽत्मानः साऽमि-होत्रा:समा-हिताः। १२] स-पुत्र-दाराः काकुत्स्थम् अनु-जग्मुस् तदा नृ-पम्" ॥१२॥ [१२ स-भृत्य-मात्र(त्राः) स-स्त्रीका: स-पुत्राश् च स-बान्धवाः । १३] सर्वे सहाऽनुगाश् चैव अनु-गच्छन्ति राघवम् ॥ १३॥ [१३ १. अ-प्राव । २.च-ततः क्षौमांवरघरो ब्राह्मणः सुमहात्मनः । भ-ततः क्षौमांबरधरो ब्रह्मचारी समाहितः। ३. च-असंगः प्रययावथ | भमहाप्रस्थान उपतः। ४. च-निःशब्दो निःसुखः। ५. च भ,-पर्ज-निर्गस्य नगराव । च- निर्जगाम गृहात्मा-नि:कामझग । ११. च-महायशाः। ६.च भर-वर्ज-सम्ये पाः राघवस्य । ७. च-व-इवाभवत् । म,-इवापरा | ८.च-चापि प्रतिमहं । भ-च ज्यासमन्वितं । ९. च भा-ब्रह्मर्षिरू । १०. च-बारूपिणी । भर सभ्य -वर्ज-बी सरस्वती। १२. भर -रामं तदानजन् । १३.च-समागताः। १४. च-रामं तान्यनुगच्छन्ति । १५.च-उपागमत् । १६. प्र-नास्ति | १७.च- भनुगच्छन्ति ताः सर्वानान्तःपुरवरलियः | भर-तथानुयांवि काकुत्स्थमन्तःपुरगताः लियः । १८, च भर-वर्ज-सभाण्डवर' । १९. च-शत्रुतः शत्रुतापनः । २०.च भा-बर्ज-नास्ति २१.प्र-ऋषयश्च । २२. भा-समन्ततः । २३. च-मनुगच्छन्ति राघवं | भ,-अनुगच्छन्ति सर्वधाः । २४. च-तत: समीगणं सर्वे सपुत्रपधुबान्धवं । भा-मंत्रिणो भृस्यवर्गाश्च सपुत्रास सवाहनाः। २५. च बल प्र-नास्ति । दक्षिणे । लव ·३५२ वाल्मीकीय-रामायणम् । स्थावरा जङ्गमाश् चैव ह्य् अयोध्या-वासिनस् तदा।' N] स्वर्ग-बुद्धिं तदा यान्तम् अनु-जग्मुः प्रहृष्ट-वत् ॥१४॥ [N ततः सर्वाः प्र-कृतयो हृष्ट-पुष्ट-जनाऽऽवृताः । १४] गच्छन्तम् अनु-गच्छन्ति राघवं गुण-रञ्जिताः ॥१५॥ [१४ विशुद्ध-हृदया: सर्वे प्रहृष्ट-मनसो जनाः ।' १५] हृष्टाः किलकिला-शब्दैः सर्वे रामम् अन्व-अवजन् ॥१६॥ [१६ न तत्र दीनः कश्-चिद् धि दुःखितो वा न दृश्यते । १६] हृष्टं प्र-मुदितं सर्वं गन्ध-वत् परमाऽद्भुतम् ॥१७॥ [१७ तं द्रष्टु-कामा निर्-याणं राज्ञो जनपदाऽऽश्रितम् । [१८पू १७] सम्प्राऽऽप्तास्ते महाऽऽत्मान ऋषयश् च तपो-धनाः ॥१८॥ [N ऋक्ष-वानर-रक्षांसि जनाश् च पुर-चासिनः । १८] आऽगच्छन् परया लक्ष्म्या दीप्यमानाः समा-हिताः ।१९। [१९ इस्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे महाप्रस्थ-गमनो" नामैकादशोत्तरशततमः सर्गः ॥११॥ [वं-११५] = [द्वादशोत्तरशततमः सर्गः] =[दा-११०] अध्य्-अर्ध योजनं गत्वा रामः" प्रत्यङ्-मुखो नदीम्। १] सरयूं पुण्य-सलिलां ववन्दे" रघु-नन्दनः ॥१॥ [१ १. च-यानि पश्यन्ति काकुत्स्थं स्थावराणि घराणि च | भर-सिनो जनाः । २.च-सर्वे ते स्वर्गगमने अनुगच्छन्ति तान्यपि । भ,-खगाणि स्वर्गगमने मति कुर्वति तान्यपि । ३. बल प्र-नास्ति | ४. भव-वर्ज-येन गच्छति राधवः । च- अनुरागेण रंजिता । ५. च भ,-साताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे प्रयतमानसः| च-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-च भ,-वर्ज-यदुत्सुकमिवाचिंत्यम्पौरजानपदं तथा । च-वर्ज-तं सस्त्रीपुरुषं सर्व हृष्टपुष्टतनूरुहं । ६. च-स्नाताः प्रमुदिताः सर्वे सर्वे वासमनुव्रजन् । ७. च-तहिने कश्चिहीनो नापि दुःखितः । भा-कश्चिद्दीनोभूष- लोबो नातिदुःखितः। ८. च-दृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे गन्धमास्योपशोभिताः। भर- नास्ति । ९.च-जानपदो जनः । १०.च-जग्मुः परमया । ११. भर-भक्तया | १२. च भ,-पृष्ठतः सुस।१३. मतः परमधिकः पाठः-चम-नासीत्सत्वम- योध्यायां सुसूक्ष्ममपि दृश्यते । च-राममेवानुयातेषु तिर्यग्योनिगतेष्वपि । उत्सवः सुमहांस्तत्र हर्षाच्छोकप्रणोदनः। सततं राजसिंहेन पुत्रवत्पालित जने । ल,-यानि भूतानि नगरे ह्यन्तरा न गतान्यपि । १४. अभ, भ. ल२- महाप्रास्थानिक। च-मयोपरिगमनं। बल प्र-मणिप्रदानिकं । ल,-महाप्रस्थागमनं । १५. च-नदीं पश्चान्मुखीं श्रितांभर-नवीं पश्चान्मुखो ययौ। १६. च भ,-ददर्श ।।

·उत्तर-काण्डम् ११२ । ११ । ३५३ तां नदीम् अनु-कूलाच् च सर्व-त्राऽनु-सरन् नृ-पः । [२पू २] अहो-रात्रैस् त्रिभिर् गत्वा हिम-वन्तं ददर्श ह ॥२॥ [N अथ तस्मिन् मुहूर्ते तु ब्रह्मा' लोक-पितामहः । ३] सर्वैः' परि-वृतो देवैः सिद्धैश्च सु-महात्मभिः ॥३॥ [३ आऽगच्छद्यत्र काकुत्स्थ: स्वर-गार्य समुप-स्थितः । ४] विमान-शत-कोटीभिर् दिव्यैर् अनु-गतस् ततः ॥ ४२ [४ दीप्यते सर्वम् आकाशंज्योतिर्-भूतम् अन्-उत्तमम् । ५] आ-गतेस्तैः स्व-तेजोभिः सु-कृतैः पुण्य-कीर्तिभिः॥५॥[५ पुण्या वाता ववुस् तत्र गन्ध-वन्तः सुख-प्रदाः ।। ६] अपतत्" पुष्प-वृष्टिश च वायु-मुक्ता समन्ततः ॥६॥ [६ गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् चनृत्यत्-पौरैश् च सं-कुलम् । ७] सरयू-सलिलं पुण्यं स पद्धथाम् उप-चक्रमे ॥७॥ [७ ततः पिता-महोवाणीम् अन्तरिक्षेऽभ्य्-अभाषत । ८] आ-गच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्टया प्राप्तोऽसि मानन्द ॥८॥ [८ भ्रातृभिः सहितः श्री-मान् प्र-विशस्व स्व-कां तनुम् । ९] वैष्णवीं त्वं महा-बाहो" बजाऽऽकाशं सनातनम् ॥९॥ [९ त्वं हि लोक-गुरुर्" देव नत्वां(?तु) जानाति कश्-चन । १०] ऋते मत्-तो विशालाऽक्ष तव" पूर्व-परिग्रहम् ॥१०॥ N] त्वम् अ-चिन्त्यं महद्-भूतम् अ-क्षयं लोक-संग्रहम् । [१० याम् इच्छसि महा-वीर्य ता तनुं प्र-विश" स्वयम् ॥११॥ [११ १. च-तां नदीमेककूलेन विसर्जति शरान्नृप । २. च-स. । ३.भ- नास्ति। ४. च-मामलोम-ब्राह्मलोकास्पि|५. च-माजगाम तदा। ६. च भा-ऋषिभिश्च म° । ७. च-माययौ । भ,-प्रययौ । ८. म, स्वर्गद्वारमुप । च- य सुसमाहितः। ९. मा-याभिः सर्वतो वृतः। १०. भव-स्वयम्प्रमश्च तेजोमि- महमिः पुण्यकर्मभिः। ११. च भ,-वर्ज-नास्ति । १२. च-पपात पु। भा- सपुष्पवृष्टिवर्षे । १३. च भ.-महौषवत् | १४. च-तस्मिस्त्यसमाकुलैः। भर- तस्मिन्सूर्य उपस्थिते | ल.-कुलैः । १५. च भ,-रामः पनया समुप । १६. भर- पितामहस्तथा वाक्यं । १७. च-मन्तरिक्षामभा | भत-रिक्षादमा । भारा, ल, लर-यन्त° । १८. च-सह चैकेन । म,-सह देवेश । १९. भ,-महतऽजायद्वै धामगुणान्वितं । २०. च भर-पतिर । २१. च-मां हि । २२. भर-भूस।२३. बल प्र-ग्रहे । २४. च-नास्ति । २५. च-महाकीर्ति । २६.च भर-वर्ण-सा । ल,-स्वां । २७. च-वर्ज-प्रविश्यतां | भ, प्रविशस्व च ॥ ।

·३५४ वाल्मीकीय-रामायणम् । ११] पिता-महस्य तच्छ्रुत्वा विनिश्-चित्य महा-मतिः । वैष्णवं प्राऽविशत् तेजः स-शरीरः सहाऽनुजः ॥१२॥ [१२ १२] ततो विष्णु-गतं रामं पूजयां-चक्रिरे सुराः । साध्या मरुद्-गणाश् चैव सेन्द्राः सोम-पुरो-गमाः १३॥ [१३ १३] ये च दिव्या मुनि-गणा नारदाऽऽद्या महर्षयः । सुपर्ण-नाग-यक्षाश् च दैत्य-दानव-राक्षसाः ॥१४॥ [१४ १४] सर्वे परं च मुदिताः सर्वे पूर्ण-मनो-रथाः । [१५पू N] पूजयां-चक्रिरे तत्र देव-देवं जनाऽदनम् ।' [N साधु साध्व् इति सर्वे ते त्रिदिव-स्था बभाषिरे ॥१५॥ [१५उ १५] अथ विष्णुर् महा-तेजाः पिता-महम् उवाच ह। एषां लोकं जनौघानां दातुम् अर्हसि सु-व्रत ॥१६॥ [१६ १६] इमे हि सर्वे मद-स्नेहा अनु-यान्ति मनस्विनः । भक्ताश च भजितव्याश् च त्यक्ताऽऽत्मानश् च मत्-कृते ॥१७॥[१७ १७] तच् छ्रुत्वा विष्णु-वचनं ब्रह्मा लोक-पितामहः । लोकान् सन्तानका नाम यास्यन्तीऽमे समा-हिताः॥१८॥ [१८ १८] यश्च तिर्यग-गतोऽप्य् अत्र रामम् एवाऽनु-चिन्तयेत् । प्राणांस् त्यक्ष्यति भच्या वै स संतानेषु वत्स्यति ॥१९॥ [१९ १९] सर्वे सन्तानका नाम ब्रह्म-लोकाद् अन्-अन्तरम् । [२० N] नि-चत्स्यन्ति महाऽऽत्मानो ये त्वां भक्ता जनाऽर्दन ॥ २०॥ [N २०उ] वानराश् च स्व-का येऽपि राक्षसाश्" चाऽपि सं-युगे। २२पू] ये स्म विनि-हतास् ते" वै" सुराऽसुर-समुद्भवाः ॥२१॥ [२१ १.च-विचः श्रुत्वा । भर-स्य वचनात् । २. भव-इति संप्रविवेश ह । ३. च-विवेशा | भर-तहिन्यं । ४. च-महायशाः। ५. भा-विष्णुतनुं । ६. च-- पूजयंतः सुरेश्वरं । भ-पूजयंति सुरोत्तमाः। ७. भ.-ऋषिगणाः । ८. च भ,- गंधर्वाप्सरसस्तथा । ९. च भव-नास्ति । १०. च-तत्सर्व । ११. च-त्रिदिवं गतकक्ष्मर्श |१२. अल-उपस्थितः । १३. अल, ल,-नास्ति । १४.राल प्र-तच्छुत्वा विष्णुगदितं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि सुव्रत ।। मल, लर-नास्ति । १५. च-तिर्यग्योनिग° । १६. भ,-वर्ज-नुजग्मिवान् । १७. च-'ने निवरस्यति । भा-सन्तानफलं लभेत् । १८. भ,-नकं याता | च- 'नके वासं। १९. च भ,-नास्ति । २०. च भ,-स्वको योनि । २१. च-सहिता ऋक्षराक्षसैः ॥२२. च-सर्वे ॥

·१२ उत्तर-काण्डम् ११२ । २९ । ३५५ N] आदित्य-तनयश् चैव सु-ग्रीवः सूर्य-मण्डलम् ।' २२उ] ऋषीन् नागांश् च यक्षांश् च तास् तास् ते प्र-पेदिरे ॥२२॥ [२२ तथोक्तवति देवेशे गो-प्रतारम् उपाऽगमत् । २३] स सर्वः' सरयूं भेजे हर्ष-विस्फुरितेक्षणः ॥२३॥ [२३ अव-गाह्य ततः पूतः प्राणांस् त्यक्त्वाऽति-हृष्टवत् । २४] मानुषं देहम् उत्-सृज्य वि-मानम् अधि-रोहति ॥२४॥ [२४ तिर्यग-योनि-गता चैव ये सत्त्वाः सरयू-जलें । २५] दिव्येन वपुषा तत्र भास्-करस्योद्-अयं प्रति ॥२५॥ [२५ जङ्गमानि च सत्त्वानि स्थावराणि चराणि च । २६] प्राऽऽप्य तत्" तोय-विक्षेपं देव-लोकम् उपाऽगमन् ॥२६॥ [२६ सुराणां समयं कृत्वा ऋक्ष-वानर-रक्षसाम् । २७] तेऽपि प्र-विविशुः सर्वे भक्त्या रामस्य तज् जलम् ॥२७॥ [२७ ततः स्वर्ग गताः सर्वे स्मृत्वा लोक-गुरुं वि-भुम् । २८] जगाम त्रि-दशैः साई हृष्टैर" हृष्टो महा-यशाः ॥ २८॥[२८ एतद् एवं तद् आ-ख्यानं सोत्-तरं ब्रह्म-पूजितम्।" [दा-१११ रामाऽयणं तथा श्लोकं पादं चाऽधं च यः पठेत् । [१ N] फापान्य अपि सदा कुर्वन् न स पापेन लिप्यते ॥ २९॥ [६उ १.च-नास्ति । २. व-ऋषिभ्यो नागयक्षेभ्यः स्थानं ते च प्रदिरे। भ.- ऋषीश्च नागयक्षांश्च तान्सर्वान्प्रतिपेदिरे। ३.च-तत्सर्व । भ-सजनः । ४. च-र- पूर्णमविक्लवं । भर-वारिपूर्णमविश्ववः। ५.च-ततो यो योजले मज्जति । ६. च-नोधि । भ-नान्यथारुहन् । ७. च-वर्ज-तानां च सत्वानां सरयूजलं । भर- 'गता ये वै प्रविश्य सरयूं तथा । ८. च-मास्ति । म,-देहत्यागाडिवं नग्मुः प्रभासु च वषि च । ९. च-मास्ति J१०. च-यविके। भर-तत्तो तनुं चैव । ११. च- असुरा यातुधानाश्च वानरा राक्षसैः सह । स्वयमेव विविशुः सर्वे देहाशिक्षिप्य चाम्भसि । भर-तस्मिस्तन तु संनादे वानराः सर्वराक्षसाः । तेपि प्रविविशुः सर्वे देहाबिक्षिप्य वै तदा । १२. च-तथा स्वर्गगतं सर्व कृत्वालोकगुरुजैन। भतः परमधिकः पाठः-मा- एवं रामो महाभागो भ्रातृभिःसह राघवः। १३. भर-पुष्टो महामतिः । १४. च भर-वर्ज-नास्ति । १५. च-बै सर्वमाख्यानं | १६. भ.-एतावदेवमाख्यानं प्रोक ब्रह्मर्षिपूजितम् । अतः परमधिकः पाठः-च-यानं शृणुयानित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते । पठत्यर्धमपि श्लोकं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यश्चैनं शृणुयानित्यं शुचिर्धर्मसमाहितः। विष्णुना चरितं लोके श्रुत्वा पापात्प्रमुच्यते॥ १७. च- य इदं लिखितं सर्व धर्माख्यान सदा पठेत् । अतः परमधिकः पाठः-च-ब्रूयात्सर्व- विशुद्धात्मा पुत्रवान् पशुमान्भवेत् | शृणुयादेकचित्तोबा नारायणपरायणः॥ १८. च-सहि रोगैमहाघोरैः प्रमुध्येत सुदारुणैः ।। - ·- ३५६ वाल्मीकीय-रामायणम् । अयोध्या नगरी रम्या शून्या' वर्ष-गणानि तु । N] भविता तु कुशं प्राऽऽप्य नि-वेशम् उप-लप्स्यते ॥३०॥ [१० इदम् आ-ख्यानम् आयुष्यं रामाऽऽख्यं सोचरं स्मृतम् । N] कृतवान् भार्गवो(१) धी-मान् ब्रह्म चैवाऽभ्य्-अपद्यत ॥३१॥ [११ इत्यार्षे रामायण उत्तर-काण्डे वाल्मीकि-विरचिते स्वर्गाऽऽरोहणं नाम द्वादशोत्तरशततमः सर्गः ॥ ११२५॥ ॥ समाप्तश्चाऽयमुत्तर-काण्डः ॥ १. च-सर्वशून्याभवत्तदा। ब-°नि च |२. अल२- लभ्य वै । भ, बल प्र- लभ्यते । ३. च-ऋषभं प्राप्य राजानमावासमुपयास्यति | ४. च-एतदाख्यानम- ग्यग्रं सभविष्योत्तरं द्विजः। वाल्मीकिः कृतवान्सम्यक् ब्राह्मणोनुमते प्रभुः ॥भ,- इदमायुष्यमाख्यान शुभा वा चोत्तरं शुभं कृतवान्भार्गवो धीमान्ब्रह्मा तवान्वमन्यत ।। अतः परमधिक. पाठः-भ,-पठेदेकं च श्लोकं वा सर्वपापात्प्रमुच्यते । सर्वदा पठते यस्तु ब्रह्मलोकं स गच्छति॥एतदाख्यानमव्यग्रं समभिष्योत्तरं द्विजः। कृतवान्स्वर्गतो धीमान्ब्रह्म चैवाघपद्यते । ५. च-इति श्रीवाल्मीकीये उत्तरकाण्डे भविष्योत्तरवर्णनम् । भव-इति श्रीरामायणे वाल्मीकीये चतुर्विंशतिसाहनयां संहिताया उत्तरखंडे स्वर्गारोहणकम् ॥ ६. भतः परमादर्शप्रन्थानामुपसंहारा एवं भवन्ति-अ लर-सर्गानुक्रमानन्तरम्-रामायणं महापुण्यं श्रोतव्यं चानसूयया । प्रात- रुत्थाय सततं मध्याह्नः क्षये तथा ॥ रामायणमिदं श्रुत्वा धर्मज्ञो धर्मवान् नरः। धर्मार्जितधने धर्म नियोज्य त्रिदिवं व्रजेत्॥ आनृशंस्यं श्रियं शौर्यमृजुतां मार्दवं गतिम् । प्राप्नोति हि नरः सम्यग् रामस्य चरिते श्रुते ।। रामायणविनिष्पत्तौ कुर्याद् ब्राह्मणतर्पणम् । गोभूरत्नादिकं धान्यं दानं देयं च भक्तितः ॥ गन्धैरव्यैस्तथा माल्यैः सद्वासोभूषणैस्तथा। व्यासकल्पमुपा- ध्यायं पूजयेद् भक्तिपूर्वकम् ।। श्रुत्वा रामायणं सम्यग् ध्यात्वा जप्त्वा हरि परम् । भोगी रतैः सुवर्णेन पूजयेत् पाठकं द्विजम् ॥ पाठके पूजिते चैव हरिभवति पूजितः । दद्याद् वस्त्राणि सूक्ष्माणि गृहं चैव सुसंवृतम् ॥ त्रीणि लोकसहस्राणि नव श्लोकशतानि च । षष्टिःश्लोकास्तथा शेयाःकारडेऽस्मिन् परिसख्यया । अ-इत्युत्तरकांडं समाप्तम् । शुभं भूयात् सर्वत्र सुखीभवन्तु लोकाः । भादर्शदोषाचत् किशि चित्रितं मतिभ्रमेण । क्षन्तव्यं तद्विपश्चिझिलेखकः को न मुमति ॥ इदं का लिखिवं नीलकण्ठपण्डित काश्मीरी अमृतसरमध्ये पौषवदी भमा- वास्यां शुक्रवासरे संपूर्णम् । ल -नमो भगवस्यै। लिखितं देवीचन्द भमगोत्रा जसरोटे राजवियों सरहणी पुर मंडलवासी' "देवीचन्द भमगोत्रेण कन्यायाः करपीरने । वायमीक : पुस्तकं दत्तं देविकायास्तटे शुभे॥सं० १९१७ भाषाढ १६०९वार पुष। भा-संवत् १८२५ ज्येष्ठवदि १३ शनौ लिपीकृतं प्रजवासिमित्रैः स्वार्थम् । रा-इदं पुस्तक भास्करभावेयस्य रामस्य दत्तं पशवव्याम् । ब-भय शुभ संवत् १९४३ मिति ज्येष्ठे मासे पुस्तक श्रीरामायण वाल्मीकिसंपूर्ण प्र-समासमिदं वाल्मीकिकाम्यं रामा- पणम् । संवत् १८४० पौषवदितृतीयायां शनिवासरे। चतुर्विशतिसहस्राणां श्लोकाना संख्यया युतम् | यारामेण लिखितं काम्यं वाल्मीकिना कृतम् ॥'शुभं भूयात्"च- पदक्षरं पदं मई मात्राहीनं च यद् भवेत् । पदि दमाई वामम दोषो न दीयताम् ।। ....

·No text on this page.