·PREFACE It is a matter of great pleasure for us to revise the edition of Vikramorvasiyam by late M. R. Kale, so as to suit the needs of the present day students. Kale's edition with its scholastic and comprehensive contents has been very useful to students as well as to scholars and teachers and hence the same, in its revised form, is made available, to-day, by us. The English translation, in the present edition, is printed opposite to the corresponding Sanskrit text for immediate and ready reference. The Prakrta text, the Sanskrit commentary, and the variant readings will, no doubt, help and enlighten the study of the play. We hope, that the present edition will be a useful and an enlightening one to the students and scholars alike. PUBLISHER.

·Published by
Mahendra A. Sheth
A. R. Sheth & Co.
Priacess Street
Bombay-2.
Revised & Enlarged Edition 1966
Price Rs. 8500
All rights to reprint the edition of the book rest
with Shri V. M. Kale and other legal herrs,
25, Govind Assurance Bldg,
Mahim, Bombay-16.
Printed by:
J. D Desai,
Rashtra Vaibhav Press,
273, V. P. Road,
Prarthana Samaj,
Girgaum,
Bombay-4.

·PREFACE It is a matter of great pleasure for us to revise the edition of Vikramorvasiyam by late M. R. Kale, so as to suit the needs of the present day students. Kale's edition with its scholastic and comprehensive contents has been very useful to students as well as to scholars and teachers and hence the same, in its revised form, is made available, to-day, by us. The English translation, in the present edition, is printed opposite to the corresponding Sanskrit text for immediate and ready reference. The Prákrta text, tine Sanskrit commentary, and the variant readings will, no doubt, help and enlighten the study of the play. We hope, that the present edition will be a useful and an enlightening one to the students and scholars alike. PUBLISHER.

·CONTENTS
PAGE
INTRODUCTION
1 to 44
...
...
TEXT AND TRANSLATION
NOTES
45 to 279
.... 281 to 360
.
...

·છે નરેને સખા નારાયણની સાથળમાથી ઉત્પન્ન થયેલી અસરા. વિક્રમોર્વશીયમ્ નું ભાષાંતર વિક્રમોર્વશીયમ અંક પહેલે ઉપનિષદોમાં જે આકાશ અને પૃથ્વીને વ્યાપીને રહેલા એક પુણ્ય કહેવાયા છે, જેના વિશે બીજા કોઈ માટે ન વપરાતો “ઈશ્વર” શબ્દ સાર્થક છે, મોક્ષની ઇચ્છાવાળા વડે પ્રાણાયમ વગેરેથી જે હૃદયની અંદર શોધાઈ રહ્યા છે, તે દઢ ભક્તિયોગથી સહેલાઈથી મળે એવા શિવ તમારું કલ્યાણ કરે. ૧ (નાન્દીના અન્ત) સૂત્રધાર : બહુ વિસ્તારનું કામ નથી. (પડદા તરફ જોઈને) મારિ, આ તરફ જરા આવો તે. પારિપાક (પ્રવેશીને) મહાશય, આ રહ્યો. સૂત્રધાર : મારિવ, પ્રાચીન કવિઓના નાટકે તો (આ) પરિપદે ઘણાં જોયાં. તેથી આજે હું વિક્રમોર્વશીય નામનું નવું નાટક ભજવીશ. માટે, દરેક પાત્રને કહે કે પોતપોતાના પાકમાં તે સાવધાન રહે. પરિપાક ઃ જેવી મહાશયની આરતા. સુત્રધાર તો હું હવે (આપ) મહાનુભાને પ્રાર્થના કરું. (પ્રણામ કરીને સ્નેહીઓ પ્રત્યેના આદરને કારણે અથવા નાટકના નાયક માટેના બહુમાનને લઈને કાલિદાસની આ કૃતિનું તમે એકાગ્ર ચિત્તે શ્રવણ કરજે. દર (પડદા પાછળથી) જે કોઈ દેના મિત્ર હોય અથવા આકાશમાં ગમન કરી શકતા હોય તે (અમારું) રક્ષણ કરજે, રક્ષણ કરજે. સુવધારઃ (કાન દઈને) અરે! મારી વિજ્ઞાપના પૂરી થઈ કે તરત જ ટિટોડી એની ચીસ જેવું આકાશમાં આ શું સંભળાય છે? (વિચાર કરીને) કીક છે, સમજાયું, : . કલાસપતિ (કુબેરની) સેવા કરીને પાછી વળી રહી હતી ત્યા અસ્ત

·દેવના શત્રુઓથી પકડાઈ ગઈ છે. માટે અપ્સરાઓનું આ ટોળું રક્ષણ માટે
બૂમો પાડી રહ્યું છે. ૩ |
–પ્રસ્તાવના પૂરી–
(પછી અપ્સરાઓ પ્રવેશ કરે છે.)
બધી ઃ જે કોઈ દેવના મિત્રો હેય અથવા આકારમાં ગમન કરી શકતા હોય
તે (અમારું) રક્ષણ કરજે, રક્ષણ કરજે.
(પછી પોખમેટીને રથમાં બેઠેલા રાજપુરવા અને સારથિ પ્રવેશ કરે છે.)
રાજા : વિલાપ કર બંધ કરે. સુર્યની સેવા કરીને પાછા વળી રહેલા મને
પુરાને, પામે આવીને, ટ, ઠેનાથી તમારું રક્ષણ કરવાનું છે.
રંભાઃ અમેના વમળી.
રાળઃ પદોને ઘમંડે તમારું બગાડ્યું છે?

·૩
બીજા આરાઓની પરંપરાને જન્મ આપી રહ્યું ન દે તેવું લાગે છે; અપના
મસ્તકે મુકેવું લાંબું ચામર જાણે ચીતરેલું નય તેમ સ્થિર ઊભું છે; અને
ને પવનથી ધબ દાંડાની ટોચથી કરી તેના છેડા સુધી, આળ વગરની, સીધી
(ફરારી) રહી છે. જો
(રથમાં બેઠેલા રાજ અને મન જતા રહે છે.)
રંભા : સખીઓ, રાજર્ષિ તે ગયા. આપણે પણ નક્કી કરેલે સ્થળે જઈએ.
બાકીની બધી ઃ ભલે. (બધી પર્વત ઉપરથી ઉનાને અભિનય કરીને ઉભી
રજે છે.)
રંભા : તે રાષિ આપણા હાથમાંથી બાણને બહાર તો ખેંચી કાશે ને?
મેનકાઃ સખી, તને શંકા ન થાઓ. યુદ પામે આવતાં (અ) ખન્દ્ર પણ
તેમને બહુ આદરપૂર્વક જમામાંથી બોલાવી વિજયી સેનાના સેનાપનિટે
:
રંભા : આમાં પણ તે સાંપા વિજયી નીવડે,
કન્યા (પટીપાર રહીને) હિંમત રાખે, કિંત રાખે. આ, હરખના
મિત્રા પરના પાપ તે રાજને મદન નામને પણ દેખાય
કામ પૂરું કર્યા વગર ને પાછા ફરે જ નહિ.
(બપી પિચી આંખ કરીને જુએ છે.)
(પછી શામાં છે મારા અને નિખાલી ને કે તેના
અને જવાની જેની રાખ મીચા ની ઉગી પ્રમાણ છે.)
રાજ : ૧ પુનરી. હિંમત , દિનન રા.
બીજેપી ઉપજ બા એ માનાિવાળા
અને દિમ. ખરેખર તો બીજે છે. માટે, વરી
પર ન પદની બે બા મને ચાર નેમ આ મનને
ભિલેખા: કાવ'
પબ મારી દી : જ જ કેમ
t- " " '૧' જ કરી

·૪ : ચિત્રલેખા સખી ઉર્વશી, સ્વસ્થ થા. (તું તે) જાણે અપ્સરા ન હોય તેવી લાગે છે. • (ઉર્વશી ભાનમાં આવે છે.) રાજા (સહર્ષ) ચન્દ્ર દેખાતાં અંધકારથી મુક્ત બનની રાત્રિ જેવી, ધૂમાડે જેમાંથી ઘણેખરે ચાલ્યો ગયો છે એવી રાતના અગ્નિની જ્વાલા જેવી, કાંઠાઓના ધસી પડવાથી હેળી થઈ ગયેલી સ્વચ્છ બનતી ગંગા જેવી, આ સુંદર શરીરવાળી અંદરની મૂછથી લગભગ મુક્ત બની ગઈ હોય તેવું દેખાય છે. તે છા ચિત્રલેખાઃ સખી, વિશ્વાસ રાખ. દેવતાઓના નીચ શત્રુઓ, સાચે જ, પરાભવ પામ્યા છે. ઉર્વશી (ખો ઉઘાડીને) શું પિતાના પ્રભાવથી (બધું) જેવાવાળા મહેન્દ્ર વડે? ચિત્રલેખા મહેન્દ્ર વડે નહિ. (પણ) મહેન્દ્ર જેવા જ પરાક્રમી આ રાજર્ષિ પુરુરવા વડે. ઉર્વશી (રાજાને જોઈને, સ્વગત) દાનાએ, ખરેખર, (મારા પર) ઉપકાર કર્યો છે. રાજા (સ્વસ્થ બનેલી ઉર્વશીને નીરખતાં, સ્વગત) નારાયણ ઋષિને ચળાવવા (ભાવવા) આવેલી બધી અપ્સરાઓ તેમના સાથળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી આને જોઈને લજાઈ ગઈ તે ગ્ય જ હતું. અથવા આ તપસ્વીનું સર્જન હોઈ શકે જ નહિ. કારણ કે, કાન્તિને દેવાવાળો ચન્દ્ર શું આના ઉત્પત્તિના કાર્યમાં સરજનહાર બને હશે? કે, શૃંગાર જ જેને એક માત્ર રસ છે તેવા કામદેવ પિતે? કે, પુષ્પોની ખાણ જેવો મધુમાસ (વસન્ત)? વેદના અભ્યાસથી જડ (નીરસ) બનેલા, વિષમાંથી જેનું કૌતુહલ (ઈચ્છા) ચાલ્યું ગયું છે તેવા પુરાણ મુનિ આવું મનહર રૂપ કેમ કરી સરજી શકવાના હતા? | ૮ | ઉર્વશીઃ સખી, આપણું તે સખીઓ કયાં કને હશે? ચિત્રલેખા અભયને દેવાવાળા મહારાજ જાણે છે. રાજા (ઉર્વશીને જોતાં) બહુ જ દુઃખમાં છે. જુઓ, હે સુન્દરી, અકસ્માત એક વાર પણ તમે જેની આંખે ચડે તે પણ તમારા વગર બહુ આતુર થઈ જાય, તે પછી, ગાઢ પ્રેમવાળી તમારાં સખીઓની (દશાનું) તે કહેવું જ શું? ૯ ·ܫܫܺ શી ની છે . : સખી, જે. ઉર્વશી (અપવાર્ય) આનાં વચને કેવાં કુલીન છે! અથવા ચન્દ્રમાંથી અમૃત ઝરે તેમાં આશ્રય કેવું? (મેટેથી) માટે જ તે એમને જોવા માટે મારું હૈયું અધીર બને છે રાજા : (હાથથી બતાવતાં) હે સુન્દર શરીરવાળી, રાહુથી મુક્ત થયેલા અને પાછા પ્રકાશિત બનેલા ચન્દ્ર જેવા તમારા મુખને આ તમારી સખીઓ હેમણૂટ પર્વત પરથી જોઈ રહી છે. જે ૧૦ | ચિત્રલેખાઃ ઉર્વશી : (રાજાને ઝંખનાભરી રીતે જોતાં) દુઃખમાં ભાગ પડાવનારું આંખે વડે મને જાણે પી રહ્યું ન હોય ! ચિત્રલેખા’ (અર્થભરી રીતે) અલી, કોણ? ઉર્વશીઃ સખીઓનું વૃન્દ (ટોળું). રંભા (સહર્ષ) વિશાખા સમીપ આવેલા ચન્દ્ર જેવા આ રાજર્ષિ ચિત્રલેખાની જોડે ઉર્વશીને લાવી આવી પહોંચ્યા. મેનકા (નીરખીને) આપણી બંને પ્રિય ઈચ્છાઓ પાર પડી. આ પાછી આણેલી સખી અને સાજાનરવા આ રાજર્ષિ. ! રાહજન્યાઃ સખી, તું ઠીક જ કહે છે. દાન સહેજમાં છતાય તેવા તે નથી જ, ચા: સારથિ, આ રહ્યું તે પર્વતનું શિખર. માટે રથને નીચે ઉતારો. સૂતર જેવી આયુષ્યમાનની આજ્ઞા. (કહ્યા પ્રમાણે કરે છે.) રાજા (હડદલે લાગે છે તે અભિનય કરીને, સ્વગત) હાશ! આ વસમાં ઢાળનું ઉતરાણું મને ફળ્યું. રથનાં પૈડાં જેવાં ગાળ નિતંબવાળીને ખભાને મારો આખ, કામદેવને જાણે અંકુરો ફૂટયાં ન હોય તેમ રોમાંચને ઉપજાવ, અડ. ૧૧ ઉર્વશીઃ (લાઈન) સખી, જરા પેલી બાજુ આધી ખસ તે. ચિત્રલેખા (સ્મિત કરીને મારાથી એ બને તેમ નથી. રંભઃ આવો, રાજર્ષિનો સત્કાર કરીએ. (બધી પાસે આવે છે.) રાજાઃ સારથિ, રથને થંભાવો કે જેથી, : :

·વરસન્તઋતુની શોભા જેમ લતાઓની સાથે જોડાય છે તેમ આ સુન્દર ભમરવાળી બહુ ઉત્કંઠિત થયેલી ઉત્સુક સખીઓ સાથે જોડાય. ૧૨ (સૂત તે પ્રમાણે કરે છે.) અસરાઓફ મહારાજને વિજયનાં વધામણું. રાજાઃ અને તમને સખી સમાગમનાં. ઉર્વશી (ચિત્રલેખાના હાથના ટેકે રથમાંથી ઉતરીને) સખીઓ, આવો. મને ખૂબ જોરથી ભેટો. તમને ફરીથી જેવા પામીશ એવી મને આશા જ રહી ન હતી. (બધી જલદી જલદી ભેટે છે.) રંભાઃ મહારાજ સર્વથા સે કલ્પો સુધી પૃથ્વીના પાલનહાર થજે. સૂત: આયુષ્યમાન, પૂર્વ દિશામાંથી બહુ વેગથી આવતા રથનો અવાજ આવે છે. ચળકતાં સોનાનાં કડાં પહેરેલે, પર્વતના શિખર પર વીજળીવાળા મેઘ જે, કોઈ આકાશમાંથી આ ઉતરી રહ્યો છે. મે ૧૩ (અપ્સરાઓ જુએ છે.) બધી: અહે, આ તો ચિત્રરથ ! (પછી ચિત્રરથ પ્રવેશ કરે છે.) ચિત્રરથઃ (રાજાને જોઈને, બહુ આદરપૂર્વક) મહેન્દ્રને (પણ) ઉપકાર કરવાને સમર્થ એવા વિક્રમના મહિમાને અભિનન્દન. રાજાઃ અરે, ગંધર્વરાજ! (રથમાંથી ઉતરીને) પ્રિય મિત્રનું સ્વાગત કરું છું. (એકબીજાના હાથને સ્પર્શે છે.) ચિત્રરથ મિત્ર, દેશી ઉર્વશીનું હરખ કરી ગયો છે એવું નાદ પાસેથી સાંભ- નાને તેને પાછી લાવવા ઇ-ગર્વમેનાને આદેશ આપ્યો. ભાગમા ચારણો પાસેથી તમારા જ્યની સ્તુતિએ સાંભળીને, તમને અહીં રહેવાને મળવા આવ્યા છીએ. આને આગળ કરી તમે અમારી સાથે નાં દર્શને આવે તો બહુ સારું. તમે, સાચે જ, ઈન્દ્રનું બહુ જ પ્રિય કર્યું છે. તેઓ, પુરાતન. અળમાં. નારાયણ વિઆ ઇન્દ્રને અપાઈ હતી. અને હવે ના હાથમાંથી છોડાવીને તમારા જેવા મિસ વડે. મે ૧૪ રાજાઃ નહીં. એવું નહિ. એના સાથીઓ શરુઓ પર વિજય મેળવે છે તે ખરું જોતાં ઇજને જ મહિમા છે. પૃથ્વીને ધારણ કરવાવાળા પતિની ગામાં વિસ્તરે સિંહની ગનાને પળે પળુ હાથીઓને નમાડી મકે છે. ૧૫ ·છે. ચિત્રરથ : આ યોગ્ય જ કહ્યું. ઘમંડનો અભાવ એ જ વિક્રમનું (બહાદુરીનું) ભૂષણ છે. રાજા: સખા, ઇન્દ્રને મળવા મારા માટે આ ટાણું નથી. માટે તમે જ આને પ્રભુની પાસે પહોંચાડે, ચિત્રરથ જેવી તમારી ઈચ્છા. આ તરફ, આ તરફ આપ સર્વે. (અપ્સરાઓ જાય છે.) ઉર્વશીઃ (એક તરફ જઈને) સખી ચિત્રલેખા, ઉપકાર કરવાવાળા રાજર્ષિની પણ હું વિદાય લઈ શકતી નથી. તો તું મારું મુખ બન. (મારા વતી બોલ.) ચિત્રલેખા (રાજાની પાસે જઈને) મિત્ર, ઉર્વશી વિજ્ઞાપના કરે છે, “મહારાજ રજા આપે તે પ્રિય સખી જેવી મહારાજની કીર્તિને સ્વર્ગમાં લઈ જવા રાજાઃ તમારું જવું ફરીથી ભળવાને માટે હજો. (ગંધર્વ સાથે બધી આકાશમાં ઊડવાનો અભિનય કરે છે.) ઉર્વશી (ઉડવામાં અડચણ આવી હોય તેવો અભિનય કરીને) હાય! લતાની ડાળમાં મારી એકસેરની મોતીની માળા ભરાઈ ગઈ. (આ બહાને પાછળ કરીને રાજને જોતાં) ચિત્રલેખા, આને છૂટી કર તે. ચિત્રલેખા (સ્મિત સાથેબરાબર ભરાઈ ગઈ છે. મને લાગે છે કે ભાગ્યે જ છૂટી કરાય. તો પણ પ્રયત્ન કરી જોઉં. ઉર્વશી: આ વચને યાદ તો રહેશે ને? (ચિત્રલેખા માળાને છૂટી કરવાને અભિનય કરે છે. સજાઃ (સ્વગત) આના જવામાં ક્ષણનું વિધ નાખીને તે લતા, તેં મારું પ્રિય કર્યું છે, કે જેથી મારા વડે આજે અર્ધ વાળેલાં મુખવાળી, કટાક્ષ કરી રહેલી આ ફરીથી જોવાઈ. તે ૧૬ સુત : આયુષ્યમાન, મોટો સપજેમ દરમાં પ્રવેશે તેમ આ વાયવ્યાસ્ત્ર સુરેન્દ્રને અપરાધ કરવાવાળા દેત્યોને લવણ સમુદ્રમાં નાખીને ફરીથી ભાથામાં પ્રવેણ્યું. ૧૭ રાજા: તે રથને આગળ લાવ કે જેથી હું તેમાં ચઢે. સૂતઃ ભલે. (રથને પામે લાવે છે. રાજ રથમાં બેસવાને અભિનય કરે છે.) ઉર્વશી : નિશ્વાસ નાખતી અને રાજાને નીરખતી સખીઓ સાથે જાય છે, ચિત્રરથ પણ.)

·રાજા (ઉર્વશીના માર્ગ તરફ મુખ કરીને) અઠે દુર્લભ વસ્તુમાં આસક્તિ કરાવનાર પ્રેમના દેવતા કેવા અદ્ભુત છે! તૂટેલી ટચવાળા મૃણાલમાંથી રેષાને ખેંચતી રાજહંસી જેમ આ પિતાના મધ્ય પ્રદેશ (આકાશ તરફ ઊડી રહેલી સુરાંગના શરીરમાંથી બલાત્કારે મારા હૈયાને ખેંચી જાય છે. ૧૮ (બધા જાય છે.) [પહેલે અંક પૂરે] અંક બીજે ૦ : (પછી વિદૂષક પ્રવેશ કરે છે.) વિદૂષકઃ એહ! નિમંત્રણના લાડુઓથી બ્રાહ્મણનું પેટ જેમ ફાટું ફાટું થાય તેમ હું રાજાના રહસ્યથી ફાટું ફાટું થઈ રહ્યો છું, વસતિમાં જીભને વશ રાખવાનું મારે માટે અશકય બન્યું છે. તો, જ્યાં સુધી પ્રિય મિત્ર ન્યાયાસન પરથી ઊઠે નહિ ત્યાં સુધી ઓછી અવરજવરવાળા આ વિમાન- સંગ મહેલની સમીપમાં ઊભો રહું. (આંટો મારી ત્યાં ઊભો રહે છે.) ચેટીઃ (પ્રવેશ કરીને) દેવી કાશીરાજપુત્રીએ મને આજ્ઞા કરી છે, “અલી, નિપુ- ણિકા, જ્યારથી ભગવાન સૂર્યની પૂજા કરીને પાછા આવ્યા છે ત્યારથી આથપુત્ર હૃદય વગરના હોય તેવા જણાય છે. માટે તેમની ઉત્કંઠાનું શું કારણ તે તેમના પ્રિય મિત્ર માણવક પાસેથી જાણું લાવ.” પણ એ ભામણને ભારે ખેતર કેવી રીતે? અથવા, ઘાસનાં તણખલાં પર પડેલાં ઝાકળનાં ટીપાંની જેમ રહસ્ય તેનામાં લાબે વખત ટકી શકવાનું નથી. ચાલ ત્યારે, એને ખોળી કાઢું. (ચક્કર લગાવી, જેઈને) આ રહ્યો ચીતરેલા વાંદરા જેમ, કોને ખબર કેમ, ચૂપચાપ ઊભેલો માણવા. તેની પાસે જ જઉં. (પામે જઈને) પૂજ્ય, પ્રણામ કરું છું. વિદૂષકઃ તારું કલ્યાણ થાઓ, (સ્વગત) આ દુષ્ટ દાસીને જોતાંવેંત જ પેલું રાજરહસ્ય હદય ચીરીને બહાર નીકળી જવાનું કરે છે. (મેટેથી) નિપુણિકા, સંગીતને અભ્યાસ પડતો મૂકીને કઈ બાજુ જવા નીકળી છે? નિપુણિકા દેવીની આજ્ઞાથી તમને જ મળવા. વિદૂષકઃ પૂજ્ય દેવીની શી આજ્ઞા છે? નિપુણિકા: દેવી કહે છે, “આર્ય સદા ય મારો પક્ષપાત કરતા આવ્યા છે. મને અનુચિત વેદનાથી પીડાતી જોઈને ઉદાસ બેસી રહે તેવા નથી.” :

·: વિદૂષક (અનુમાન કરતા) શું પ્રિય મિત્રે તેમને ન ગમે તેવું કંઈ કર્યું છે? નિયુણિકા: જેના કારણે મહારાજ કામાતુર બન્યા છે તે સ્ત્રીના નામ વડે મહા- રાજે દેવીને બોલાવ્યાં. વિદૂષકઃ (સ્વગત) શું એમણે પોતે જ રહસ્ય ખુલ્લું પાડી દીધું ? તે પછી જીભને વશમાં રાખવાનું દુખ શા માટે મારે વેઠવું? (મોટેથી) શું દેવીને ઉર્વશી એમ સંબોધન કર્યું ? તેના દર્શનથી ગાડા બનેલા માત્ર દેવીને જ નહીં મને પણ, બધાય વિનોદ પ્રત્યે અણગમે બતાવતા, તેઓ ખૂબ પીડા આપી રહ્યા છે. નિપુણિકા (સ્વગત) મહારાજના રહસ્યરૂપી કિલ્લાને મેં તેડી પાડ્યો. (મેથી) આય, તે દેવીને હું શું કહું? વિદૂષકઃ નિપુણિકા, દેવીને કહેજે, “પહેલાં મૃગજલ પાછળ દોડતાને પાછા વાળવા પ્રયત્ન કરીશ. પછી જ દેવીનું મુખ જોઈશ.” નિયુણિકા જેવી આર્યની આજ્ઞા. (જાય છે.) (પડદા પાછળ પૈતાવિક) દેવનો જય થાઓ. આ લેકના (રાજના-પૃથ્વીના ) અન્ત સુધી અંધકારને (પાપાચરણને નાશ કર્યો છે એવા તમારા અને દિનકર (સૂર્ય) અધિકાર અમારા મતે સરખા પરિશ્રમવાળો છે. તિઓના આ અધિપતિ (ય) ક્ષણને માટે આકાશની મધ્યમા ઉભા રહ્યા છે (વિશ્રામ લેવા) વિસના બે ભાગમાં તમે પણ પોતાને મનમાં આવે તેમ વતી શકે છે. ૧ વિદૂષક (કાન દઈને) ન્યાયામનેથી ઊડીને પ્રિય મિત્ર આ તરફ જ આવી સ્થા છે. તે લાવ, તેમની પાસે . (જાય છે.) --પ્રવેશક સમાપ્ત- (પછી ઉત્કવાળો રાબ તથા વિદપક વેગે છે.) રાજા તે અલકની સુદરી કામદેવના અમેઘ બાગથી કરવા માગવાળો હદયમા જેનાત જ પ્રવેશી ગઈ છે. || રા વિદૂષક : (અગત) બાપડી કાળી જમી, ખરેખર, બહુ પીડાતી છે. રાજા તને દહેલી ગુપ્ત વાતનું તે કયું છે ને!(ઈને કદી નથી) વિપકઃ (વિવાદ સાથે, અગન વાય, ધિ છે. હાલ, ધિક્કાર છે. દાસી મને છેતરી ગઈ. નહીં તો પ્રિય મિ આમ, જાર, ન પૂ. :

·10 રાજા ઃ (શંકા સાથે) કેમ મૂગે રહ્યો છે? વિદૂષક તમને પણ ઓચિંતે જ્વાબ નથી દે, એવી તે જીભને વશ રાખી છે. રાજા: બરાબર છે. હવે મનને કયાં વિનેદ કરાવું? વિદૂષક ભોજનશાળામાં જઈએ. રાજા : ત્યાં શું છે ? વિદૂષક? ત્યાં કને, એકકી કરાયેલી સામગ્રીવાળા પાંચ પ્રકારના ખોરાકને રંધા જોવામાં ઉત્કંઠાને ભૂલવાનું શક્ય બનશે. રાજા (સ્મિત સાથે) ત્યાં (તારી) મનગમતી વસ્તુઓની હાજરીથી તેને આનંદ થશે. પણ, દુર્લભ વસ્તુની ઈચ્છા કરવાવાળા મારે કેવી રીતે પિતાને આનંદમાં રાખે ? વિદૂષકઃ તમે ઉર્વશીની નજરે તે પડયા હતા ને? રાજા : તેથી શું? વિદૂષક તો પછી એ દુર્લભ છે એવું હું નથી માનતો. રાજા: આને પક્ષપાત સમજ. વિદૂષકઃ આમ બોલીને તમે મારા કૌતૂહલને વધારી દીધું. જેમ હું કદરૂપતામાં અજોડ છું તેમ શું રૂપમાં તે ઉર્વશી અદ્વિતીય છે? રાજા: ભાણુવક, તેના અંગેઅંગનું વર્ણન કરવું અશક્ય છે એવું જાણ. સંક્ષેપમાં (વર્ણવું છું.) સાંભળ. વિદૂષક હું એગ્નિ છું. રાજા : હે મિત્ર, તેને દેહ આભૂષણનું ય આભૂષણ છે; શણગારનો ખાસ શણગાર છે; અને ઉપમાનનું પ્રતિઉપમાન છે. | ૩ | વિદ્યક એટલે જ તે તમે દિવ્યરસને (સ્વર્ગના પ્રેમને, આકાશના જલને) ઝંખા ચાનવ્રત લઈ બેઠા છે. રાજા: નિર્જન સ્થળ સિવાય ઉત્સનું (પ્રેમમાં પડેલાનું) બીજું કઈ વિશ્રામ- સ્થાન નથી. માટે, પ્રદવનનો માર્ગ બતાવ. વિદૂષક (વગત) હવે શું કરું? (ક્યાં જવું?) (મેથી) આ તરફ, આ તરફ આવો. (ફરીને) પ્રમદવનથી પ્રેરાયેલે આ દક્ષિણને પવન તમારું આતિય કરવા સામે આવે.

·s રાજા (જેઈને) આ વાયુનું આ(દક્ષિણ) વિશેષણગ્ય છે. આ સાચે જ, પેલી માધવી લતામાં સિંચન કરતો અને કોન્ડીલતાને નચાવતા, સ્નેહ (મધ, પ્રેમ) અને દક્ષિયના (દક્ષિણ દિશાના, વિનયના) મિશ્રણથી. કામી જે મને લાગે છે. જોકે વિદૂષક: તમારે પ્રેમ (પણ) એવો જ હજો. (ડાંક પગલાં ચાલીને) આ રહ્યું પ્રદવનનું પ્રવેશદ્વાર. પ્રવેશ કરે તમે. રાજાઃ પહેલાં તું પ્રવેશ કર. (બને પ્રવેશ કરે છે.) (સામે જોતાં) અમદવનમાં પ્રવેશ કરવાથી વેદનાને ઉપાય થશે એવું, હે મિત્ર, જે મેં ધારેલું તે બરાબર ન હતું. કારણ કે, તાપની શાતિ માટે ઉતાવળે ઉઘાનમાં પ્રવેશ કરવાની ઈચ્છાવાળા મારું તે નદીના વેગથી તણાતા માણસના સામે પૂરે તરવા જેવું થયું. પા. વિદૂષક: : (એ તે) કેમ વળી ? રાજા દુર્લભ વસ્તુની ઝંખનામાંથી જે પાછું વાળી શકાતું નથી એવા આ મનને કામદેવે પહેલાંથી જ વીંધી નાખ્યું છે. મલયના પવનથી જેનાં પાકાં પાંદ- ડાંઓ ખરી પડ્યાં છે તેવા ઉદ્યાનનાં આમ્રવૃક્ષને ગોર (મંજરીઓ) બેસ- વાથી હવે તે (વ્યથાનું) કહેવું જ શું? / ૬ / વિદૂષક વિલાપ કર રહેવા દો. કામદેવ પિતિ જ થોડા સમયમાં તમારા ઈષ્ટ (પ્રિય) જનને સમાગમ કરાવી સુખના દેવાવાળા થશે. રાજા બ્રાહ્મણના વચનને માથે ચડાવું છું. (બંને આંટા મારે છે.) વિદૂષકઃ વસન્તના આગમનને સૂચવતી પ્રમāનની રમણીયતાને (તે)તમે નીર. રાજા. પ્રત્યેક પગલે (એ) જોઈ જ રહ્યો છું ને. અહીં, ટેચમાં સ્ત્રીના નખ જેવું રાતું અને બે બાજુ શ્યામ આ કુરબક, રાગની (રતાની, પ્રેમની) વૃદ્ધિ થવાથી સુંદર લાગતો અને (પુખેથી) વિક- સવાની તૈયારી કરતો આ નાનકડે અશોક, આંબામાં અલ્પ બંધાયેલ પરાગને લઈને છેક પર પીળી લાગતી બેઠેલી આ નવી મંજરીઓને લઈને વસન્તની શોભા, હે સખા, મુગ્ધત્વ અને યૌવનની મધ્યમાં આવીને ઊભી છે. ૧૭ll વિદૂષક મણિશિલાથી શોભતો આ અતિમુક્ત લતા ભમરાઓના વડવાથી ખરી પડેલાં પુ વડે જાણે પોતે જ સત્કાર કરી તમારું સ્વાગત કરી ર ન હોય! માટે, આના પર અનુગ્રહ (કૃપા) કરે. રાજા જેવી તારી મરજી. (આંટા મારી બંને બેસે છે). • : :

·૧૨ વિદૂષક અહી આરામથી બેસીને સુન્દર લતાઓથી ભાતી (આકર્ષતી) આખેવાળા તમે ઉર્વશી માટેની તાલાવેલીને હળવી કરે રાજા (નિસાસે નાખીને) તેનુ રૂપ જોયા પછી દુરારાધ્ય બનેવી મારી આખ, નમેલી ડાળેવાળી ઉપવનની લતાઓને પુથી ભરેલી જેવા છતા, આનન્દ પામતી નથી | ૮ll માટે કઈક ઉપાય શોધી કાઢ કે જેથી મારે મને રથ સફળ થાય વિદૂષક (હસીને) અહલ્યાની કામના કરવાવાળા મહેનને વેદ્ય અને ઉર્વશીને ઝખતા એવા તમારે હુ, આમા, બને ય ગાડા રાજા અતિ સ્નેહ, નિશ્ચય, માર્ગ સૂઝાડે છે વિદૂષક આ હુ વિચાર કરુ છુ પણ રોદણ રોઈને મારી સમાધિને રખે ભાગ કરતા (વિચારમા હોય તે અભિનય કરે છે) રાજા (કઈ શુકન થયું હોય એવું સૂચવીને) (સ્વગત) પૂર્ણ ચન્દ્ર જેવા મુખવાળી તે સહેલાઈથી મળે તેમ નથી, અને છતાય, ન સમજાય તેવી અન ગની આ ચેષ્ટાઓ જ્યારે મને રથ સફળ થવાની તૈયારીમા હોય છે ત્યારે મન, એકાએક, નિરાત અનુભવે છે | ૯ || (આશા ઉપજવાથી પ્રોત્સાહિત બની ઊભો રહે છે) (પછી આકાશમાર્ગેથી ઉર્વશી અને ચિત્રલેખા પ્રવેશ કરે છે) ચિત્રલેખા સખી, કારણ જણાવ્યા સિવાય કઈ બાજુ જઈ રહી છે ? ઉર્વશી સખી, હેમકૂટના શિખર પર જ્યારે લતાની ડાળીએ આકાશમાં ઊડતી મને મુશ્કેલીમાં નાખી હતી ત્યારે મજાક કરીને હવે મને શુ પૂછે છે? ચિત્રલેખા શુ પિલા રાજર્ષિ પુરવા પાસે જવા નીકળી છે? ઉર્વશી લજજાને (શરમને) કાઢી મૂકી છે એવું આ મારુ પગનું છે ચિત્રલેખા પણ, સખીએ આગળ કોને મળ્યું છે? ઉર્વશી હદયને ચિત્રલેખા તુ પોતે જ, આગળપાછળ, બરાબર વિચાર કરી લેજે ઉર્વશી મદન (કામદેવ) જ મને આજ્ઞા કરે છે (પછી) આમા વિચાર કર- વાનું રહ્યું ક્યાં ? ચિત્રલેખા ને એમ છે તો પછી મારે આનાથી વધારે કઈ કહેવાનું રહેતું નથી ઉર્વશી તો પડી જતા અડચણ ન આવે તે માર્ગ બતાવી ·• : ચિત્રલેખા સખી, નિશ્ચિંત બને. ભગવાન બૃહસ્પતિએ (દેના ગુરુએ) અપ- રાજિત નામની શિખા બાંધવાની વિદ્યા શીખવીને, ખરેખર, આપણને દેવતાઓના શત્રુથી અનુલ્લંઘનીય બનાવી દીધાં છે. ઉર્વશી એ (વાત) તે મારું હૈયું વિસારી બેઠું હતું! (સિદ્ધોના માર્ગે જઈને) ચિત્રલેખા : ગંગા અને યમુનાના સંગમથી વિશેષ પવિત્ર બનેલાં જલમાં પોતાને જોઈ રહેલા આ પ્રતિષ્ઠાનના માથાના મુગટ જેવા રાજર્ષિના મહેલે આપણે આવી પહોંચ્યાં. ઉર્વશી (જોઈને) બીજે સ્થળે આણેલું સ્વર્ગ છે, એમ કહેવું જોઈતું હતું. (વિચાર કરીને) સખી, દુઃખમાં દયા કરવાવાળા તે અત્યારે કયાં હશે, ભલા ? ચિત્રલેખા : નન્દનવનના એક ભાગ જેવા આ પ્રમદવનમાં ઊતરીને તપાસ કરીશું. (બંને ઊતરે છે.) ચિત્રલેખા (ઈને, સહર્ષ) સખી, પ્રથમથી ઊગેલા ચન્દ્ર જેમ કૌમુદીની (ચાંદનીની) તેમ આ તારી પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા છે. (વાટ જોઈ રહ્યા છે.) ઉર્વશી : સખી, પહેલાં જોયા હતા તેના કરતાં હમણાં મહારાજ આખેને વધારે પ્રિય લાગે છે. ચિત્રલેખા સ્વાભાવિક છે. તે ચાલ, (તેમની) પાસે જઈએ. ઉર્વશી : તિરસ્કારિણીથી ઢંકાઈ એમની પડખે ઊભીને પહેલાં તે સાંભળું. પામે બેઠેલા (એમના) મિત્ર સાથે એકાંતમાં કંઈ વાતો કરી રહ્યા છે. ચિત્રલેખા : જેવી તારી મરજી. ( કહ્યા પ્રમાણે બંને કરે છે.) વિદૂષક : ઓ, હે, દુર્લભ પ્રિયાને મળવાનો ઉપાય મેં વિચારી રાખે છે. (રાજા મૂંગે રહે છે.) ઉર્વશી “ એવી તે, ખરેખર, કોણ હશે જે આમનાથી ચહાવાતાં (છતાં ) પિતાને મેટી માનતી હશે ? ચિત્રલેખા : મનુષ્ય જેમ, વળી, શું વતવા માંડયું? ઉર્વશી : દેવી શક્તિથી ઓચિંતું જાણતાં મને બીક લાગે છે. વિદૂષક : અરે, ઓ, હું કહું છું કે ઉપાય જડી ગયો છે. રાજ ઃ તે પછી કહે ને. : : :

·વિદૂષક અહીં આરામથી બેસીને સુન્દર લતાઓથી લેભાતી (આકર્ષતી) આંખવાળા તમે ઉર્વશી માટેની તાલાવેલીને હળવી કરે. રાજા (નિસાસો નાખીને) તેનું રૂપ જોયા પછી દુરારાધ્ય બનેલી મારી આંખો, નમેલી ડાળવાળી ઉપવનની લતાઓને પુષ્પોથી ભરેલી જેવા છતાં, આનન્દ પામતી નથી. જે ૮ ! માટે કેઈક ઉપાય શોધી કાઢ કે જેથી મારા મનોરથ સફળ થાય. વિદૂષક (હસીને) અહલ્યાની કામના કરવાવાળા મહેન્દ્ર વૈદ્ય અને ઉર્વશીને ઝંખતા એવા તમારે હું, આમાં, બંને ય ગાંડા. રાજાઃ અતિ સ્નેહ, નિશ્ચય, ભાર્ગ સૂઝાડે છે. વિદૂષકઃ : આ હું વિચાર કરું છું. પણ રોદણાં રેઈને ભારી સમાધિને રખે ભંગ કરતા. (વિચારમાં હોય તેવો અભિનય કરે છે.) રાજા (કંઈ શુકન થયું હોય એવું સૂચવીને) (સ્વગત) પૂર્ણ ચન્દ્ર જેવા મુખવાળી તે સહેલાઈથી મળે તેમ નથી; અને છતાં ય, ન સમજાય તેવી અનંગની આ ચેષ્ટાઓ. જ્યારે મને રથ સફળ થવાની તૈયારીમાં હોય છે ત્યારે મન, એકાએક, નિરાંત અનુભવે છે. / ૯ / (આશા ઉપજવાથી પ્રત્સાહિત બની ઊભો રહે છે.) (પછી આકાશમાર્ગેથી ઉર્વશી અને ચિત્રલેખા પ્રવેશ કરે છે.) ચિત્રલેખા સખી, કારણ જણાવ્યા સિવાય કઈ બાજુ જઈ રહી છે? ઉર્વશી સખી, હેમકૂટના શિખર પર જયારે લતાની ડાળીએ આકાશમાં ઉડતી મને મુશ્કેલીમાં નાખી હતી ત્યારે મજાક કરીને હવે મને શું પૂછે છે? ચિત્રલેખા શું પેલા રાજર્ષિ પુરૂરવા પાસે જવા નીકળી છે? ઉર્વશી લજજાને (શરમને) કાઢી મૂકી છે એવું આ મારું પગલું છે. ચિત્રલેખા: પણ, સખીએ આગળ કેને મોકલ્યું છે? ઉર્વશી: હદયને. ચિત્રલેખા તું પિતે જ, આગળપાછળ, બરાબર વિચાર કરી લેજે. ઉર્વશીઃ મદન (કામદેવ) જ મને આજ્ઞા કરે છે. (પછી) આમાં વિચાર કર- વાનું રહ્યું કયાં? ચિત્રલેખા: જે એમ છે તો પછી ભારે આનાથી વધારે કંઈ કહેવાનું રહેતું નથી. ઉર્વશી તો પછી જતાં અડચણ ન આવે તેવો માર્ગ બતાવ. : :

·૧૩ ચિત્રલેખાઃ સખી, નિશ્ચિંત બન. ભગવાન બૃહસ્પતિએ (દેવોના ગુરુએ) અપ- રાજિતા નામની શિખા બાંધવાની વિદ્યા શીખવીને, ખરેખર, આપણને દેવતાઓના શત્રુથી અનુલ્લંઘનીય બનાવી દીધાં છે. ઉર્વશી એ (વાત) તે મારું હૈયું વિસારી બેઠું હતું ! (સિદ્ધોના માર્ગે જઈને) ચિત્રલેખા : ગંગા અને યમુનાના સંગમથી વિશેષ પવિત્ર બનેલાં જલમાં પિતાને જોઈ રહેલા આ પ્રતિષ્ઠાનના માથાના મુગટ જેવા રાજર્ષિના મહેલે આપણે આવી પહોંચ્યાં. ઉર્વશી (જોઈને) બીજે સ્થળે આણેલું સ્વર્ગ છે, એમ કહેવું જોઈતું હતું. (વિચાર કરીને) સખી, દુઃખમાં દયા કરવાવાળા તે અત્યારે કયાં હશે, ભલા ? ચિત્રલેખા : નન્દનવનના એક ભાગ જેવો આ પ્રમદવનમાં ઊતરીને તપાસ કરીશું. (બંને ઊતરે છે.) ચિત્રલેખા (ઈને, સઈ) સખી, પ્રથમથી ઊગેલા ચન્દ્ર જેમ કૌમુદીની (ચાંદનીની) તેમ આ તારી પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા છે. (વાટ જોઈ રહ્યા છે.) ઉર્વશી : સખી, પહેલાં જોયા હતા તેના કરતાં હમણાં મહારાજ અને વધારે પ્રિય લાગે છે. ચિત્રલેખા સ્વાભાવિક છે. તે ચાલ, (તેમની) પાસે જઈએ. ઉર્વશી : તિરસ્કારિણથી ઢંકાઈ એમની પડખે ઊભીને પહેલાં તે સાંભળું. પામે બેઠેલા (એમના) મિત્ર સાથે એકાંતમાં કંઈ વાતે કરી રહ્યા છે. ચિત્રલેખા : જેવી તારી મરજી. (કહ્યા પ્રમાણે બંને કરે છે.) વિદૂષક : એ, હે, દુર્લભ પ્રિયાને મળવાનો ઉપાય મેં વિચારી રાખ્યો છે. (રાજા મૂંગે રહે છે.) ઉર્વશી : એવી તે, ખરેખર, કેણુ હશે જે આમનાથી ચહેવાતાં (છતા) પિતાને મોટી માનતી હશે ? ચિત્રલેખા : મનુષ્ય જેમ, વળી, શું વતવા માંડયું ? ઉર્વશી : દૈવી શક્તિથી ઓચિંતું જાણતાં મને બીક લાગે છે. વિદૂષક : અરે, એ, હું કહું છું કે ઉપાય જડી ગયો છે. રાજા : તે પછી કહે ને. : • ·૧૪ વિદૂષકઃ સ્વપ્નમાં સમાગમ કરાવનારી નિદ્રાનું સેવન કરે, અથવા ઉર્વશીનું ચિત્ર દોરી જોવામાં વખત પસાર કરો. ઉર્વશી : (સહ) બીકણ હદય, હિંમત ગાખ, હિંમત રાખ. રાજા : બને (ઉપાય) ય નકામા છે. હદય કામનાં બાણથી અંદર સદાય પીડાઈ રહ્યું છે. સ્વપ્નમાં સમાગમ કરાવવાવાળી નિદ્રા કેમ કરી મેળવું ? અને તે સુંદર મુખવાળી પ્રિયાનું ચિત્ર પૂરું કર્યું તે પહેલાં આંખે પાણીથી નહીં ભરાઈ જાય તેવું નથી. / ૧૦ ચિત્રલેખા : સખી, સાંભળ્યું ને ? ઉર્વશી : સાંભળ્યું. પણ હૈયું ધરાય તેટલું નહીં. વિદૂષક : મારી બુદ્ધિની શક્તિ આટલી. રાજા : (નિસાસો લઈને) મારા મનની અત્યંત તીવ્ર વેદના તે જાણતી નથી. અથવા, દેવી શક્તિથી મને અનુરાગવાળે જાણવા છતાં (તે) (ભારી) અવગણના કરે છે. તેના વિશેના મારા સમાગમના મનેરને ફૂલની અપ્રાપ્તિથી નીરસ બનાવીને ભલે પાંચ બાણવાળા કામદેવ પોતાનું ધાર્યું કરે. ૧૧ છે ચિત્રલેખા : સાંભળ્યું ને? ઉર્વશી : હાય ધિક્કાર છે, હાય ધિક્કાર છે. મને આવી માને છે. આની આગળ જઈ ઉત્તર દેવાનું મારામાં સામર્થ નથી. પ્રભાવથી ભૂર્જપત્ર બનાવી ઉત્તર દેવા ઈચ્છું છું. ચિત્રલેખા : મને મંજૂર છે. (ઉર્વશી ઉતાવળે (ભૂપત્ર) લઈ કહ્યા પ્રમાણે કરે છે.) વિદૂષક બચાવો, બચાવે, સપની કાંચળી જેવું આ શું આપણી આગળ (આવી) પડયું ? રાજા : (બરાબર જોઈને) ભૂપત્રમાં લખેલા આ તો અક્ષર છે. વિદૂષક અદશ્ય રહીને તમારો વિલાપ સાંભળી સમાન અનુરાગ (પ્રેમ ને સૂચવતા અક્ષરો કદાચ તે ઉર્વશીએ પાઠવ્યા હોય ! રાજી : મનોરથે આંબી ન શકે એવું કેઈ સ્થળ નથી. (લઈને, મનમાં વાંચી, સહર્ષ) સખા, તારું અનુમાન સાચું છે. વિદૂષક ? તો હવે કૃપા કરે. આમાં શું લખ્યું છે તે સાંભળવાની ઇચ્છા છે. ઉર્વશી : શાબાશ. આર્ય તમે રસિક (નાગરિક) છે. : • ·૧૫ રાજાઃ સાંભળ. (વાંચે છે.) હે સ્વામી, પ્રેમ કરી રહેલા તમારા પ્રત્યે, મને જાણ્યા વગર, તમે માને છે તેવી જ હું હોઉં તે કચડાઈ રહેલાં પારિજાતનાં પુષ્પવાળી પથારીમાં (આળોટતાં) નન્દનવનના વાયરા મારા શરીરને કેમ બહુ ઉષ્ણ (ગરમ) લાગતા હશે ? ૧૩ છે ઉર્વશી : હવે શું જવાબ આપશે, ભલા ? ચિત્રલેખા: કમલની નાળ જેવાં સુકાયેલાં અંગેએ જવાબ આપી જ દીધો છે ને. વિદૂષક સભાગે, ભૂખ્યા મને જેમ સ્વસ્તિવાચનના લાડુ મળે તેમ તમને (આ) આશ્વાસન મળી ગયું. રાજા : આશ્વાસન છે, એવું કેમ કહે છે ? સમાન પ્રેમને સૂચવતું સુન્દર અર્થને ધારણ કરતું, પત્રમાં લખેલું પ્રિયાનું ગીત, તે મદિરા જેવી આંખવાળીના ઊંચી પાંપણવાળાં મુખ સાથે મારું મુખ સમાગમ પામ્યું હોય તેવું જાણે ન હોય ! ૧૪ . ઉર્વશીઃ હવે આપણું બેને પ્રેમના સરખા ભાગ પડ્યા. રાજા : મિત્ર, આંગળીના પરસેવાથી કદાચ અક્ષરે ભૂંસાઈ જાય. માટે પ્રિયાના આ હસ્તાક્ષરને તું સાચવ. વિદૂષક : (લઈને) શું તે ઉર્વશી તમારા મનને પુપિત કરી ફલ પ્રત્યે હવે નિરાશ કરશે ? ઉર્વશી : સખી, સમિીપ જતાં ડરતાં આ હૃદયને સ્વસ્થ કરું તેટલામાં તું આની આગળ છતી થઈ ભારે (કહેવા) યોગ્ય કંઈ કહે, ચિત્રલેખા ભલે તિરરકારિણી દૂર કરીને રાજા પાસે જઈ) જય થાઓ, મહારાજને. રાજા ઃ તમારું સ્વાગત છે, ભદ્ર, ને સખી વગરનાં તમે ગંગા વગરની યમુના જેવાં, તે આનન્દ નથી આપતાં જે પહેલાં જોયેલા બંનેનાં સંગમે આપ્યો હતો. ૧૫ જે ચિત્રલેખા: પહેલાં તે વાદળાંઓની ઘટા હેય. પછી જ લતા જેવી વીજળી દેખાય. વિદૂષક (એક બાજુ) શું આ ઉર્વશી નથી ? તેની માનિતા સખી છે? ચિત્રલેખા : ઉર્વશી મસ્તક નમાવી મહારાજને પ્રાર્થના કરે છે– રાજા : શી આજ્ઞા કરે છે ? : :

·ચિત્રલેખા : દેવેના શત્રુઓથી ઉદ્ભવેલા સંકટમાં મહારાજે જ મારું રક્ષણ કર્યું
હતું. તે હું તમારા દર્શનથી ઉપજેલા પ્રેમ વડે અત્યંત પીડાઈ રહી છું
તે, ફરીથી મહારાજે મારા પર દયા કરવાની છે.
રાજા : ભદ્રમુખી,
આને પ્રિય એવી તેને પર્યસુક છે, એમ વર્ણવે છે. પણ, તેના માટે
રતા આ પુરુરવાને તો વિચાર જ કરતાં નથી. (જોતાં નથી) અમારા
બંનેની પ્રેમથી ઉદ્ભવતી માગણું એકસરખી જ છે. તપેલું લેટું તપેલાં
લોઢાં સાથે જોડાવા મ છે. ૧૬ !
ચિત્રલેખા (ઉર્વશી પાસે જઈને) સખી, આવ, તારા કરતાંય વધારે નિદધ
રીતે પ્રેમ તેમને પીડી રહ્યો છે એ જોઈ હું તે તારા પ્રિયતમની દૂતિ બની ગઈ
ઉર્વશી : (તિરસ્કરિણી દૂર કરીને) અહો ! આટલી વારમાં તે મને તજી દીધી ?
ચિત્રલેખા : કેણ કેને તજે છે તે, હવે પછી, એક ક્ષણમાં હું જાણુશ. પણ,
પહેલાં આચારનું પાલન કરે.
ઉર્વશી : (શરમાતાં) જય થાઓ, જ્ય થાઓ, મહારાજને.
રાજ : સુન્દરી,
હજાર નયનવાળા ઇન્દ્ર સિવાય બીજા કોઈ પુરુષ માટે ન વપરાયેલા જય
શબ્દ વડે મારાથી બધું ય છતાઈ ગયું. કારણ કે તેને ઉચ્ચાર તારા વડે થઈ
રહ્યો છે. || ૧૦
(હાથ પકડીને તેને બેસાડે છે)
વિદૂષક: ભવતી, રાજાના પ્રિય મિત્ર (આ) બ્રાહ્મણને શાને વંદન નથી કરતા?
(ઉર્વશી સસ્મિત પ્રણામ કરે છે.)
તમારું કલ્યાણ થાઓ.
(પડદા પાછળથી દેવદૂત)
ચિત્રલેખા, ઉર્વશીને ઉતાવળ કરવાનું કહે.
આ રસના આયવા જે પ્રયુગ (નાટક) ભરતમુનિએ તમને શીખવ્યું.
છે તેને સુન્દર અભિનય દેના સ્વામી, લોકપાલ સાથે, આજે જોવાની
ઈચ્છા રાખે છે. તે ૧૮
(બધા કાન દે છે. ઉર્વશી વિવાદને અભિનય કરે છે.)
ચિત્રલેખા: પ્રિય સખીએ દેવદૂતનું કહેવું સાંભળ્યું ને? મહારાજની રજા લે.
ઉર્વશીઃ મારી પાસે શબ્દ નથી.

·૧૭ ચિત્રલેખા : મહારાજ, આ જણ પરાધીન છે. તમારી રજા મથી દેના અપરાધમાં પોતે ન આવે એવું કરવા ઈચ્છે છે. રાજા : (જેમ તેમ કરીને સ્વસ્થ બનતાં) તમારા સ્વામીની આજ્ઞા આડે નહીં આવું પરંતુ, આ જણને યાદ કરતા રહેશો. (ઉર્વશી વિયેગને દુઃખને અભિનય કરી સખી સાથે જાય છે.) રાજા : (નિઃસાસા નાખી) સખા, આંખે, હવે, જાણે નકામી બની ગઈ વિદૂષકઃ (પત્ર બતાવવાની ઈચ્છાવાળો) પણ આ--અડધું બેલીને, સ્વગત) હાય, ધિક્કાર છે, હાય, ધિક્કાર છે. ઉર્વશીનાં દર્શનથી વિસ્મય પામેલા મને બેદરકારીથી હાથમાંથી ભૂર્જપત્ર ક્યારે સરકી ગયું તેનું ભાન પણ ન રહ્યું. રાજ : મિત્ર, તું કંઈક કહેતો હતો ને? વિદૂષક: તમે ઢીલા પડતા નહીં. ઉર્વશીને તમારામાં બહુ ગાઢ પ્રેમ છે. આટલી હદે પહોંચેલા પ્રેમને તે કરમાવા નહીં દે. રાજા : મારું મન પણ મને એમ જ કહે છે. જતી વખતે તેણે શરીર પર સ્વામીત્વ ન હોવાથી સ્તનની કંપવાની ક્રિયાથી સૂચવાતા નિશ્વાસ દ્વારા જાણે પિતાના વશમાં રહેલા હૃદયને મને જાણે ન સેપ્યું હોય. મે ૧૯ વિદૂષક (સ્વગત) ભાગું તો હૈયું ફકતું હતું કે હમણાં પેલાં ભૂર્જપત્રનું નામ લેશે. રાજા : હવે શાન વડે આંખોને આનંદ આપીશ? (યાદ કરીને) હે, ભૂપત્ર : લાવ તા. : વિદૂષક : (વિષાબે અભિનય કરીને) હાય, દેખાતું નથી. ઉર્વશીના ભાગે ગયું લાગે છે. રાજા : મૂખ આ બધી બાબતમાં બેદરકાર છે. હવે, શોધ તે ખરો. વિદૂષક (ઉભા થઈને) કાચ અહીં છે. કદાચ તહીં હશે. (ધવાને અભિનય કરે છે.) (પછી પરિવાર સાથે દેવી કારીગપુરી પ્રવેશ કરે છે.) દેવી ? અલી નિષણિક, “માણુવક સાથે આયપુત્રને લતામાં પ્રવેશતા જેવા તે સાચું કહે છે? ર ·૧૮ : : નિપુણિકા પહેલાં કઈ દિવસ મેં દેવીને ખોટા ખબર આપ્યા છે ખરા? દેવી ઃ તે પછી, લતા પાછળ સંતાઈને આમની ખાનગી વાતો સાંભળું. જેથી તેં જે કહ્યું છે તે સાચું છે કે ખોટું તે જણાઈ આવશે. નિયુણિકા: જેવી દેવીની મરજી. દેવી ઃ (આંટો મારીને) અલી નિપુણિકા, જૂનાં ચીંથરાં જેવું, દક્ષિણના પવનથી આ શું આ તરફ હડસેલાઈ રહ્યું છે? નિપુણિકા : (બરાબર જોતાં) દેવી, આ તે ગોળ ગોળ ફરવાથી નજરે પડતા અક્ષરેવાળું ભૂજપત્ર છે. લે, દેવીના ઝાંઝરની કડીમાં ભરાઈ ગયું. (લઈને) કેમ? તમે વાંચે. દેવી : પહેલાં તું મનમાં વાંચ. કંઈ વાંધા જેવું નહીં હોય તે સાંભળીશ. નિપુણિકા : (તેમ કરીને) દેવી, તે જ લોકવાયકા જેવું જણાય છે. મહારાજને ઉદ્દેશી ઉર્વશીએ ગીતમાં લખ્યું હોય એમ ધારું છું. દેવી : તે તે, આમાં શું લખ્યું છે તે હું જાણવાની. (નિપુણિકા, રાજાએ પહેલાં વાંચેલું, વાંચે છે.) દેવી ઃ હવે (તે) આ જ ઉપહાર લઈને અપ્સરાના કામુક (પ્રેમી)ને મળીશ. (નોકર સાથે લતાગ્રહ તરફ જાય છે.) વિદૂષક ઃ હે મિત્ર, અમદવનની સમયમાં આવેલા ક્રડા પર્વતના છેડા આગળ પવનથી ઊડતું આ શું દેખાય છે ? રાજા : (ઊભો થઈને) ભગવાન, વસન્તને પ્રિય, દક્ષિણવાયુ, લતાઓના પુષ્પોના વસન્ત એકઠા કરેલા પરાગને ભલે તમે લઈ જાઓ. પણું મારી પ્રિયાના સ્નેહને વ્યક્ત કરતા હસ્તાક્ષરને શા માટે નાહકના લઈ જાઓ છે? અંજનાને પ્રેમ કરવાવાળા તમે તો જાણે જ છે કે પ્રેમીઓ મનને વિનેદ આપવાના ફળવાળાં આવાં સાધનોથી જ જીવનને ટકાવી રાખે છે. ૨૦ નિપુણિકા : દેવી, આની જ શોધખોળ ચાલી રહી છે. દેવી ? જોઈ રહી છું ને! વિદૂષક : કરમાઈ ગયેલાં કેસર જેવી કાન્તિવાળાં મેરપિચ્છથી છેતરાઈ ગયે. રાજ : મારું તે સાવ આવી બન્યું ! રવી ઃ (પામે જઈને) આર્યપુત્ર, બહુ સંતાપ ન કરો. આ રહ્યું તે ભૂપત્ર.

·૧૯ : * : રાજા : (ગભરાઈને) અરે, દેવી! દેવીનું સ્વાગત હજો. વિદૂષક : (અપવારીને) આ તો દુરાગત થયું. રાજા : (જનાન્તિકે) સખા, આને શો ઉપાય વિદૂષક : ચોરીના માલ સાથે પકડાયેલા ચેરને વળી પ્રત્યુત્તર હોય ખરો? રાજા ઃ (અપવારીને) મૂહ, મજાક કરવાને આ સમય નથી. (મોટેથી) દેવી, હું આને નથી ખાળી રહ્યો. આ પ્રયત્ન તો બીજી ચીજ જોધવા માટે છે. દેવી : પિતાના સૌભાગ્યને છુપાવવું એ જ યોગ્ય છે. વિદૂષક દેવી, આમના પિત્તનું શમન કરી શકે તેવાં ભોજન માટે જલદી તૈયારી કરો. દેવી : નિષણિક બ્રાહ્મણે મિત્રને સારું આશ્વાસન આપ્યું! વિદૂષકઃ દેવી, જુઓને, પિશાચ પણ ભોજનથી ઠંડો પડે છે. (આશ્વાસન પામે છે.) રાજા : મૂખ, તું મને બળજબરીથી અપરાધી ઠેરવે છે. દેવી : તમારો (કંઈ) અપરાધ નથી. આમાં અપરાધ તે મારો જ છે, દેખવી ન ગમતી હોવા છતા તમારી સામે ઊભી છું. આ હું અહી થી ચાલી. (કેપનો અભિનય કરી ચાલવા માંડે છે.) રાજા : અપરાધી તે, સાચે જ, હું જ છું. હે મેરુ, (કેળ જેવી સાથળવાળી) ક્રોધ ન કર. જે સ્વામી ગુસ્સે થાય તો સેવક કેવી રીતે વાંક વગરને હોઈ શકે? ૨૧. (પગે પડે છે.) દેવી : (સ્વગત) હું કોઈ બેટ નથી કે આ અનુનયથી છેતરાઈ જઉં, પણ અવિનયથી ઉપજતા પશ્ચાતાપની બીક લાગે છે. (રાજાને મૂકી પરિજને સાથે જતી રહે છે.) વિદૂષક : જેમાસાની નદી જેવા અપ્રસન્ન (ડળી, ગુસ્સાવાળી) ની તો ગયાં માટે ઉભા થાઓ. રાજા : મિસ, આ અજુગતું તે નથી જ. જે, ખોટ રંગથી રંગાયેલે મણિ જેમ જાણકારના હલને વશ કરી શક્તિ નથી (છેતરી શકતો નથી) જેમ મ મ મીઠી વાનગી કરેલાં પ્રિય- જનનાં મનામણાં, જે મારા ભાવ વગરનાં ય તે, તેને જાણવાવાળા યુનીઓનાં લક્ષમાં પ્રવેશી શક્તાં નથી. રર .

·: : : નિપુણિકા : પહેલાં કેઈ દિવસ મેં દેવીને બેટા ખબર આપ્યા છે ખરા? દેવી : તો પછી, લતા પાછળ સંતાઈને આમની ખાનગી વાતો સાંભળું. જેથી તે જે કહ્યું છે તે સાચું છે કે ખોટું તે જણાઈ આવશે. નિપુણિકા : જેવી દેવીની મરજી. દેવી ઃ (ટે મારીને) અલી નિપુણિકા, જૂનાં ચીંથરાં જેવું, દક્ષિણના પવનથી આ શું આ તરફ હડસેલાઈ રહ્યું છે? નિપુણિકા : (બરાબર જોતાં દેવી, આ તો ગોળ ગોળ ફરવાથી નજરે પડતા અક્ષરવાળું ભૂપત્ર છે. લે, દેવીના ઝાંઝરની કડીમાં ભરાઈ ગયું. (લઈને) કેમ? તમે વાંચે. દેવી : પહેલાં તું મનમાં વાંચ. કંઈ વાંધા જેવું નહીં હોય તો સાંભળીશ. નિપુણિકા : (તેમ કરીને) દેવી, કવાયકા જેવું જણાય છે. મહારાજને ઉદ્દેશ ઉર્વશીએ ગીતમાં લખ્યું હોય એમ ધારું છું. દેવી : તે તે, આમાં શું લખ્યું છે તે હું જાણુવાની. (નિપુણકા, રાજાએ પહેલાં વાંચેલું, વાંચે છે.) દેવી : હવે () આ જ ઉપહાર લઈને અપ્સરાના કામુક (પ્રેમી)ને મળીશ. (નેકરે સાથે લતાગ્રહ તરફ જાય છે.) વિદૂષક ઃ હે મિત્ર, અમદવનની સીમમાં આવેલા ક્રીડા પર્વતના છેડા આગળ પવનથી ઊડતું આ શું દેખાય છે? રાજા : (ઊભો થઈને) ભગવાન, વસન્તને પ્રિય, દક્ષિણવાયુ, લતાઓના પુષ્પના વસતે એકઠા કરેલા પરાગને ભલે તમે લઈ જાઓ. પણ મારી પ્રિયાના સ્નેહને વ્યક્ત કરતા હસ્તાક્ષરને શા માટે નાહકના લઈ જાઓ છે? અંજનાને પ્રેમ કરવાવાળા તમે તે જાણો જ છે કે પ્રેમીઓ મનને વિનોદ આપવાના ફળવાળાં આવાં સાધનથી જ જીવનને ટકાવી રાખે છે. || ૨૦ || નિપુણકા : દેવી, આની જ ઓળ સાલી રહી છે. દેવી જોઈ રહી છું ને! વિદૂષક : કરમાઈ ગયેલાં કેસર જેવી કાન્તિવાળાં મોરપિચ્છથી છેતરાઈ ગયે. રાજા : મારું તો સાવ આવી બન્યું ! રવી(પાસે જઈને) આયપુત્ર, બહુ સંતાપ ન કરે. આ રહ્યું તે ભૂજપત્ર. : •• :

·૧૯ : રાજા : (ગભરાઈને) અરે, દેવી! દેવીનું સ્વાગત હજો. વિદૂષક : (અપવારીને) આ તો દુરાગત થયું. રાજા ઃ (જનાન્તિકે) સખા, આનો શું ઉપાય? વિદૂષક કચેરીના માલ સાથે પકડાયેલા ચારને વળી પ્રત્યુત્તર હેય ખરો? રાજા : (અપવારીને) મૂઢ, મજાક કરવાને આ સમય નથી. (મેટેથી) દેવી, હું આને નથી ખાળી રહ્યો. આ પ્રયત્ન તે બીજી ચીજ શોધવા માટે છે. રવી : પિતાના સૌભાગ્યને છુપાવવું એ જ એગ્ય છે. વિદૂષક દેવી, આમના પિત્તનું શમન કરી શકે તેવાં ભોજન માટે જલદી તૈયારી કરે. દેવી ઃ નિપુણિકા બ્રાહ્મણે મિત્રને સારું આશ્વાસન આપ્યું! વિદુષક : દેવી, જુઓને, પિશાચ પણ ભોજનથી ઠંડે પડે છે. (આશ્વાસન પામે છે.) રાજા : મુખ, તું મને બળજબરીથી અપરાધી ઠેરવે છે. દેવી : તમારે (કંઈ) અપરાધ નથી. આમાં અપરાધ તે માટે જ છે, કે દેખતી ન ગમતી હોવા છતા તમારી સામે ઊભી છું. આ હું અહીંથી ચાલી. (કેપને અભિનય કરી ચાલવા માંડે છે.) રાજા : અપરાધી તો, સાચે જ, હું જ છું. હે મેરુ, (કેળ જેવી સાથળવાળી) ક્રોધ ન કર. જે સ્વામી ગુસ્સે થાય તે મેવક કેવી રીતે વાંક વગરનો હોઈ શકે? ૨૧. (પગે પડે છે.) દેવી : (સ્વગત) હું કોઈ ભોટ નથી કે આ અનુનયથી છેતરાઈ જઉં, પણ અવિનયથી ઉપજતા પશ્ચાતાપની બીક લાગે છે. (રાજાને મૂકી પરિને સાથે જતી રહે છે.) વિદૂષક : ચોમાસાની નદી જેવાં અપ્રસન્ન ( ડાળી, ગુસ્સાવાળી) વી તે ગયાં માટે શભા થાઓ. રાજ : મિત્ર, આ અજુગતું તો નથી જ. જે, ખાટા રંગથી રંગાયેલે મણિ જેમ કારના હલને વશ કરી શકતો નથી (છેતરી શકતો નથી) જેમ ગો મીઠી વાતોથી કરેલાં પ્રિય- જનનાં મનામણાં, જે સાચા ભાવ વગરનાં ય તે, તેને જવાવાળ યુવતીઓના હાથમાં પ્રવેશી શકતાં નથી. ૨૨ ·૨૦ : વિદૂષક: આ તે તમને અનુકૂળ જ થયું. જેની આંખ દુઃખતી હોય તે એક સામે દીવાનાં અજવાળાને સહન ન જ કરી શકે. રાજા : ના, એમ ન કહે. જો કે મારું મન ઉર્વશીમાં ગયું છે છતાં દેવી માટે આદર છે તે જ છે. પણ મારા પ્રણામની એણે અવગણના કરી છે માટે તેના પ્રત્યે હમણાં હું ઉદાસીન રહીશ. વિદૂષક: તમારી ઉદાસીનતા છે ઊભી રહી. આ ભૂખ્યા બ્રાહ્મણનું જીવન ટકા. સ્નાન અને ભોજન કરવાનો સમય ક્યારનો ય થઈ ગયો છે. રાજા : (ઊંચે જોઈને) દિવસને અડધો ભાગ તે પસાર થઈ ગયે. તાપથી ત્રાસેલે મેર વૃક્ષના મૂળની આસપાસ કરેલા કયારામાં બેસી રહ્યો છે. કરની કળીઓ ઉધાડીને ભમરો અંદર સંતાઈ રહ્યો છે. તપેલાં પાણીને તજી કારંવ (બતક) કાંઠા પરની નલિનીનું સેવન કરી રહ્યો છે અને ક્રીડાગ્રહમાં થાકેલે (તર) આ પાંજરામાં રહેલ પિપટ “પણ” પાણ” કરી રહ્યો છે. (માગણી કરી રહ્યો છે.) ૨૩ (બધા જતા રહે છે.) બીજો અંક પૂરે] છે. અંક ત્રીજો છે (પછી ભરતના બે શિષ્ય પ્રવેશ કરે છે.) પહેલા : સખા પલ્લવ, ઈન્દ્રના ભવને જતા ઉપાધ્યાયે તારી પાસે આસન ઉપ- ડાવ્યું અને મને અગ્નિશરણનું રક્ષણ સોંપ્યું. માટે જ, તને પૂછું છું. ગુરુના પ્રયોગથી દેવોની સભા રાજી થઈ કે નહીં? બીજે ઃ ગાલવ, રાજી થઈ કે નહીં તે નથી જાણતે. એટલું ખરું કે સરસ્વતીએ રચેલા લક્ષ્મીસ્વયંવર નાટકમાં (આવતા) જુદા જુદા રમાં (તે) સાવ તન્મય થઈ ગઈ હતી. પરંતુ પહેલા : તારું અપૂરું વાકપ દેપને અવકાશ હોય તેવું લાગે છે. બીજો: એમ જ છે. તેમાં ઉર્વશીનાં વચને, બેદરકારીને લઈને, ભૂલવાળાં હતાં. પહેલો: કેવી રીતે? બીજે ઃ લક્ષ્મીની ભૂમિકા (પાઠ) ભજવી રહેલી ઉર્વશીને, વારુણીની ભૂમિકા ભજવી રહેલી મેનકાએ પૂછ્યું, “સખી, આ ત્રણે લેકના સયુ અને ·: : કેશવ સાથે લોપાલો એકઠા થયા છે. (આમાંથી) તારું મન કોનામાં ચુંટે છે? પહેલે ? પછી શું થયું? પછી શું થયું ? બીજો: પછી “પુરુષોત્તમ” એમ કહેવું જોઈએ ત્યાં “પુસરવામાં” એવા શબ્દો (મેઢામાંથી) નીકળી પડ્યા. પહેલ : ઈન્દ્રિયો જે બનવાનું જ છે તેને અનુસરે. પણ શું ગુરુ તેના પર ક્રોધે ન ભરાયા? બીજો: ઉપાધ્યાયે તે શાપ દીધો. પણ મહેન્દ્ર, વળી, કૃપા કરી. પહેલો: કેવી રીતે ? બીજો: “મારા ઉપદેશને (શિક્ષણને) તે અવગણ્ય માટે (૯) તારાથી સ્વર્ગમાં રહી નહીં શકાય,' એવો ઉપાધ્યાયનો શાપ હતે. પણ નાટકના અંતે લજજાથી ઢળેલા મુખે ઊભેલી તેને ઈન્ડે કહ્યું, “જેમાં તારા પ્રેમ બંધાયો છે તે યુદ્ધમાં મને સહાય કરનાર રાજર્ષિનું ભારે આ વિષયમાં ગમતું કરવું જોઈએ. માટે, તારાથી થયેલાં સંતાનને તે જુએ ત્યાં સુધી તું ઈછા પ્રમાણે પુરવાને મેવજે.” પહેલો: બીજાના હૃદયને જાણવાવાળા ઇન્દ્ર (પોતાને) શોભે તેવું કહ્યું. બીજે (સૂર્યને જોઈને) વાતોમાં ઉપાધ્યાયના સ્નાનના સમયનું (પણું ભાન ન રહ્યું. માટે ચાલ, તેમની પાસે જઈએ. (બન્ને જાય છે.) _મિત્ર વિષ્કમ્બક સમાપ્ત– (પછી કચુકી પ્રવેશ કરે છે.) કંચુકી : બધા કુટુબવાળાઓ યુવાનીમાં ધનને મેળવવા યત્ન કરે છે. પછી પુરોને (ઘ) ભાર મેપી દઈ આરામ કરવાને સમર્થ બને છે. પણ અમારા સંબંધમા તે દિવસે દિવસે શરીરને ફીણ કરતી આ વૃદ્ધાવસ્થાએ સેવાનું ૩૫ લીધું છે. અહે! સીઓની દેખરેખ રાખવાનું કામ કેટલું કપરું છે ! ૧ (કરીને) વ્રતનું પાલન કરી રહેલાં કાશીરાજપુત્રીએ મને આના કરી છે, “તના સંપાદન માટે, મન (ગ) મુકીને મેં નિપુણિકા દ્વારા મારા પહેલાં વિનવ્યા છે. તે જ વિનંતિ તમે મારા વતી ફરીથી કરજે માટે સાંજની પૂળ પતાવીને બેઠેલા મહાને મળું. (આટો મારી, તા) રામ ની અંદર સને દેખાવ કેવો મય (લાગે) છે. કારણ કે, અહીં :

·રાતની ઊંઘથી સુસ્ત બનેલા મયૂરે (મારે) તેમના રહેવાના થાંભલા- એમાં જાણે કોતરી કાઢ્યા ન હોય તેવા જણાય છે. જાળીઓમાંથી નીકળી રહેલા ધૂપના ધૂમાડાને લઈને વળીઓ જાણે કબૂતરવાળી ન હોય તેવી લાગે છે. ધાર્મિક વિધિઓમાં શ્રદ્ધા ધરાવતી અન્તઃપુરની વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ પ્રકાશિત સંધ્યામંગલ દીપને પુષ્પ અને ઉપહારથી છવાયેલી જમીન પર જુદે જુદે સ્થળે મૂકી રહી છે. ૨ | (પડદા સામે જોઈને) અરે ! આ તરફ જ મહારાજ આવી રહ્યા છે. પરિજનોએ હાથમાં ધારણ કર્યા છે (પકડવા છે) એવા દીપકેથી (મશાલેથી) વીંટળાયેલા આ, પાંખ જેની નથી કપાઈ ગઈ તેવા, બને બાજુના ઢાળ પર પુષ્પવાળા કણેરનાં વૃક્ષને ધારણ કરતા ગતિવાળા પર્વત જેવા શોભે છે. ૩ માટે, એમની નજરે પડું એમ ઊભીને પ્રતીક્ષા કરું. (પછી વર્ણવ્યા પ્રમાણે રાજા અને વિદૂષક પ્રવેશ કરે છે.) રાજા (સ્વગત) બીજાં કાર્યોમાં વિસરાઈ ગયેલી ઉત્કંઠાવાળ દિવસ તે બહુ કષ્ટ વગર મારાથી પસાર થયો. પણ વિનોદને અભાવે લાંબા થઈ પડતા પ્રહરેવાળી રાત્રિ મારાથી કેમ કરી પસાર કરાશે ? ૪ કંચુકીઃ (પાસે જઈને) જય થાઓ, જય થાઓ મહારાજને. દેવી પ્રાર્થો છે, મણિમહેલની અગાશી પરથી ચન્દ્ર સરસ રીતે દેખાય છે. ત્યાં તમારી સંગાથે તેને રોહિણી સાથે સંયોગ થાય ત્યાં સુધી પ્રતીક્ષા કરવા ઈચ્છું છું.” રાજા : આય લાવ્ય, દેવીને કહો “જેવી એની ઈચ્છા.” કંચુકી ? જેવી દેવની આજ્ઞા. (જાય છે) રાજા : મિત્ર, શું સાચે જ વ્રતના કારણે દેવીને આ પ્રયાસ છે? વિપક : અનુમાન કરું છું કે ત્વથી તના બહાને પ્રણામ અનાદરને ધોઈ નાખવા ઇચ્છે છે. રાજા ઃ તે બરાબર કહ્યું. કારણ કે, પ્રણામની અવગણના કરવાવાળી, પાછળથી પશ્ચાત્તાપથી સંતાપ પામતા મનવાળી થવા છતાં માનિનીઓ પ્રિયતમના એકાંતમાં કરેલાં મનામણુઓથી શરમાય છે. ૫ માટે મણિમહેલને માર્ગ બતાવ.

·: વિદૂષક: આ તરફ. આ તરફ. ગંગાના તરંગ જેવી શોભાવાળા આ સ્ફટિકની નિસરણીથી સાંજના સમયે રમણીય લાગતા મણિમહેલમાં પ્રવેશ કરે. રાજા: પહેલાં તું ચડ. (બધાં પગથિયાં ચડવાને અભિનય કરે છે.) વિદૂષક (ઈને ચન્દ્રને ઉદય તરતમાં જ થવો જોઈએ. કારણ કે અંધકારથી મુક્ત બનતું પૂર્વ દિશાનું મુખ આંખોને ગમે તેવું થતું જાય છે. રાજ: તે સાચું (5) જ કહ્યું. ઉદયાચલ પાછળ છુપાયેલા ચન્દ્રનાં કિરણ વડે અંધકાર અહીંથી દૂર ધકેલાતાં, હરિ (%) જેનું વાહન છે એવા ઇન્દ્રની દિશાનું (પૂર્વનું) મુખ, વાળને અંબોડામાં બાંધી લીધાથી લાગે તેવું, આંખેને આપી રહ્યું છે, કે ! વિદૂષક હી, હીં, ભાંગેલા મોદક (લાડુ) જેવી ભાવાળા દિજાતિઓને રાજા (ચન્દ્ર) આ ઉદય પામે. રાજાઃ (સ્મિત સાથે) ખાઉધરાને બધે ઠેકાણે ખાવાની જ વાત. (હાથ જોડીને પ્રણામ કરતાં) ભગવાન રજનીનાથ, સપુરાનાં ધાર્મિક કાર્ય માટે સૂર્યમાં વાસ કરનાર, અમૃતથી દેશે અને પિતૃઓને તૃપ્ત કરનાર, રાત્રિના વિસ્તરતા અંધકારને નાશ કરનાર અને શિવને મસ્તકે રહેનાર તમને નમસ્કાર છે. જે ૭ (ભે રહે છે.) વિદૂષક મિત્ર, બ્રાહ્મણ દ્વારા જેના અક્ષરનું સંક્રમણ થયું છે તેવા પિતામહ (ચન્હ) બેસવાની રજા આપી છે. માટે આસન પર બેસે કે જેથી હું પણ સુખેથી બેસી શકું. રાજા (વિદૂષકનું માની બેસે છે. પરિજનોને જોઈને) ચાંદની ખીલી છે ત્યારે મશાલની પુનરુક્તિની શી જરૂર છે તમે બધી આરામ કરો. પરિજનઃ જેવી દેવની આજ્ઞા. (જાય છે.) રાજા : (ચન્દ્રને જોતાં) મિત્ર, દેવી આવશે ત્યાં સુધીમાં એક મુદત નીકળ જશે. તે એકલા છીએ તેટલામાં મારી દશાનું વર્ણન કરું. વિદૂષકઃ : જરૂર જ ક્યાં છે? દેખાય જ છે ને. પરંતુ, તેવા (ગા) પ્રેમને જોતાં (ધ્યાનમાં લેતાં) આશાના તંતુથી જીવને ટકાવી રાખવાનું, જરૂર, શક્ય લાગે છે. રાજા: એ વાત સાચી. પણ મારા મનની પીડા અતિ ઉત્કટ છે. ખરબચડી શિલાઓ રૂપી સંકટથી જેને વેગ અટકી ગયે છે એ નદીનો પ્રવાહ જેમ ભાગમાં ભિન્ન થઈ જાય છે તેમ સમાગમના સુખમાં અડચણ પામેલે મારો પ્રેમ સે ગણે વધી ગયો છે. ૮ :

·વિદૂષકઃ સૂકાઈ ગયેલાં અંગેથી તમે અધિક સુંદર લાગો છે તેથી ધારું છું કે તમારી પ્રિયાને સમાગમ બહુ દૂર નથી. રાજા: (શકુન સચવતાં) મિત્ર, ભારે વ્યથાવાળા મને આશાજનક વચન વડે જેમ તું આશ્વાસન આપી રહ્યો છે તેમ આ જમણો હાથ ફરકીને મને આશ્વાસન આપી રહ્યો છે. ૯ વિદૂષક બ્રાહ્મણનું વચન ખોટું થાય જ નહીં ને. (રાજા આશાભર્યો બેસે છે.) (પછી આકાશમાર્ગેથી અભિસારિકાના વેશમાં ઉર્વશી અને ચિત્રલેખા પ્રવેશે છે.) ઉર્વશી (પિતાને જોતાં) સખી ચિત્રલેખા, અલ્પ અલંકારવાળે અને નીલ રંગની સાડીવાળે મારે આ અભિસારિકા વેશ તને ગમે છે કે? ચિત્રલેખા વખાણ કરવા મારી પાસે શબ્દોનું ભંડોળ નથી. પણ આટલું વિચારું છું કે જો હું પુરુરવા હેત તે કેવું સારું ! ઉર્વશીઃ સખી, કામદેવ જ તને આજ્ઞા કરે છે. તે સુભગ (સ્ત્રીઓના માનીતા)ના રહેઠાણે મને જલદી લઈ જા. ચિત્રલેખાઃ બીજે સ્થળે આણેલાં કૈલાસશિખર જેવા, તારા પ્રિયતમના આવાસે આપણે આવી પહોચ્યા જ છીએ ને શું ? ઉર્વશી? ત્યારે મારા હૈયાને તે ચોર ક્યાં છે અથવા શું કરે છે તે પ્રભાવથી : જાણું તે. : ચિત્રલેખા (ધ્યાન ધરતાં, સ્વગત) લાવ, આની સાથે જરાક ગમ્મત કરું. (મોટેથી) સખી, ઉપભોગને યોગ્ય એવા એકાંતમાં, મનોરથથી મેળવેલી પ્રિયાને સમાગમના સુખને અનુભવી રહેલા તે આ રહ્યા. (ઉર્વશી વિવાદને અભિનય કરે છે.) ચિત્રલેખાઃ ભોળા, પ્રિયાના સમાગમની બીજી તે વળી કઈ ચિંતા હોઈ શકે ? ઉર્વશી (નિશ્વાસ સાથે) મારું ગમાર હૈયું શંકા કરવા માંડે છે. ચિત્રલેખા (ઈને) આ રહ્યા રાજર્ષિ મણિમહેલમાં, એક મિત્ર સાથે. માટે ચાલ, એમની પાસે જઈએ. (બંને નીચે ઉતરે છે.) રાજાઃ મિત્ર, રાતના વધવા સાથે પ્રેમની વેદના પણ વધતી ચાલી.

·૨૫ : ઉર્વશીઃ અસ્પષ્ટ અર્થવાળાં આ વચનોથી મારું હૃદય થકી ઊઠે છે. શંકાને નાશ ન થાય ત્યાં સુધી છુપાઈને આમની ખાનગી વાત સાંભળીએ. ચિત્રલેખા’ જેવી તારી મરજી. વિદૂષકઃ કહું છું, અમૃતથી ભરેલાં આ ચંદ્રનાં કિરણો સે. રાજા: મિત્ર, આ રોગ આવા ઉપાયોથી મટે તેમ નથી. જે, ન તે તાજાં પુષ્પોની પથારી, ન તે ચંદ્રનાં કિરણે, ન તો આખા શરીરે લેપ કરેલું ચંદન, ન તે મણિની માળાઓ મારા પ્રેમની વેદનાને હરવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે. તે દિવ્યાંગના અથવા ઉર્વશીઃ અથવા બીજી કઈ ? રાજાઃ એકાંતમાં આરંભેલી તેના વિશેની કથા જ પ્રેમની વ્યથાને હળવી કરી શકે તેમ છે. જે ૧૦ | ઉર્વશી: હે હૃદય, મને છોડીને ત્યાં જવાનું તને ફળ મળ્યું. વિદૂષક : વાહ, ઠીક. હું પણ જ્યારે શિખંડ અને રસવાળી કેરી નથી મળતાં ત્યારે એમને ઝંખતે, એમનું રટણ કરતો મનને (આમ આશ્વાસન આપું છું. રાજા : (૫૭) તને તે આ સુભ છે. વિદૂષક: તમે પણ તેને થોડા સમયમાં પ્રાપ્ત કરશે. રાજા : સખા, મને લાગે છે. ચિત્રલેખા * સાંભળ, અસતિષી, સાંભળ. વિદૂષક “, ભલા? રાજાઃ રથના આંચકાથી તેના ખભા સાથે દબાયેલે આ પો જ એક માત્ર) આ શરીરમાં ભાગ્યશાળી છે. બાકીનાં અંગો તે પૃથ્વીને ભાર છે. ૧૧ ચિત્રલેખા : સખી, હવે શાને વિલંબ કરે છે? ઉર્વશી : (ઓચિંતી પાસે જઈને) સખી, સામે જઈને ઊભી રહી છું છતાં મહારાજ તે ઉદાસીન જેવા લાગે છે. (ધ્યાન આપતા જ નથી.) ચિત્રલેખા : (સસ્મિત) બહુ ઉતાવળ કરી તેમાં તિરસ્કીિ બતારવાનું ભૂલી ગઈ (પડદા પાછળથી) આ તરફ, આ તરફ, દેવી. (બધા સાંભરે છે. સખી સાથે ઉર્વશી ખિન્ન બને છે) ·: વિદૂષક : હાય, બચાવો ! દેવી આવી પહોંચ્યો. માટે જીભને કાબૂમાં રાખજે. રાજા : તું પણ કંઈ પણ જણાઈ જાય નહીં એવાં મેટે બેસજે. ઉર્વશી: સખી, આ ગેમાં (આપણે) શું કરવું જોઈએ? ચિત્રલેખા ઃ આગ કરમ. આપણે તે અદશ્ય છીએ. રાજર્ષિનાં રાણીએ ઉપવાસનાં વસ્ત્રો પહેર્યા હોય તેવું જણાય છે. માટે તે અહીં બહુ વાર નહીં રોકાય. (પછી જેના પરિજનોના હાથમાં પૂજાની સામગ્રી છે એવાં દેવી પ્રવેશે છે.) દેવી ? (આંટો મારીને, જોતાં) અલી નિપુણિકા, રોહિણી સંયોગથી આ ભગવાન મૃગલાંછન (ચંદ્ર) અધિક શેભે છે. ચેટી : દેવીની જોડે મહારાજ પણ શું વિશેષ રમણીય નથી લાગતા ? (ફરે છે.) વિદૂષકઃ એ, હે, જાણતા નથી કે મને સ્વસ્તિવાચનની દક્ષિણ ભેટ આપવામાં છે તેથી કે વ્રતનાં બહાના હેઠળ ક્રોધને ત્યાગ કરી, પ્રણિપાતના અનાદરને જોઈ નાખવાની ઈછાવાળાં છે તેથી, આજે મારી આંખોને દેવી બહુ રૂપાળાં લાગે છે. રાજા : (સસ્મિત) બંને શકય છે. છતાં પણ, તે જે પાછળથી કહ્યું તે મને વધારે શકય લાગે છે. કારણ કે આ, કત રેશમી સાડીવાળી, માત્ર સૌભાગ્યસૂચક અલંકારોને ધારણ કરી રહેલી, વ્રતનાં બહાના હેઠળ ગર્વને તજી દીધેલાં શરીર વડે જ મારા પર પ્રસન્ન થઈ છે એવું દેખાય છે. ૧૨ ll દેવી : (પાસે જઈને) જય થાઓ, જય થાઓ આયપુત્રનો. પરિજન : જય થાઓ, મહારાજને જય થાઓ. વિદૂષકઃ તમારું કલ્યાણ થશે. રાજા : દેવીનું સ્વાગત છે. (હાથ પકડીને બેસાડે છે.) ઉર્વરી : સખી, આને દેવી શબ્દથી માન અપાય છે તે ય જ છે. તેજ- સ્વિતામાં શગીથી જરાય ઉતરે એવાં નથી. ચિત્રલેખા : ધન્ય છે! ઈ વગરનું બોલી. વીઃ આર્યપુત્રને આગળ રાખી કે ખાસ વ્રત ભારે ઉજવવું છે. માટે, એક કણની અાચબુને નભાવી લેજે. :

·રાજા : નહી. એવું ન કહે. (આ) અનુગ્રહ જ છે, અડચણ નહીં. વિપક ઃ આવી સ્વસ્તિવાચનવાળી અડચણે તમને ખૂબ નડજે. રાજા : દેવીના આ વ્રતનું નામ શું છે? (દેવી નિપુણિકા સામું જુએ છે.) નિપુણિકા ? મહારાજ, (વ્રતનું) નામ છે પ્રિયાનુપ્રસાદન. રાજા : (દેવીને જોતાં) જો તેમ હોય તો, આ વ્રતથી, તે કલ્યાણી, તું અકારણ શરીરને પીડી રહી છે. જે ઉત્સુક બની તારી માને વાછી રહ્યો છે તે દાસને શું તારે પ્રસન્ન કરવાનો હોય વળી ? | ૧૩ | ઉર્વશી : ખરે જ, આના માટે અને બહુ જ આદર છે. ચિત્રલેખા ” અરે ભેળ, જેમનો પ્રેમ અન્ય સ્ત્રીમાં ગયો છે તેવા રસિકો. (નાગરિકે) વધારે વિનયવાળા બની જાય છે. દેવી : (સ્મિત) આ વ્રત લીધું તેને જ આ પ્રભાવ કે આર્યપુત્ર આમ વિદૂષક • બસ, (આગળ) બેવતા નહીં. સુભાષિતો સામે જવાબ દે એ ખ્ય ન કહેવાય. દેવી : છોકરીઓ, પૂજાની સામગ્રી લાવે કે જેથી મણિમહેલની અગાશીમાં પડી. રહેલાં ચંદ્રનાં કિરણની પુજા કરુ. પરિજન : જેવી દેવીની આરા. આ (રહી) ગંધ, પુષ્પાદિ સામગ્રી, દેવી = (ગધપુષ્પાદિ વડે ચકનાં કિરણોની પૂજાને અભિનય કરીને) અલી, આ પૂજાના લાડુ આર્ય માણવકને આપ. પરિજન : જેવી દેવીની આજ્ઞા. આર્ય માણવક, આ તમારા માટે. વિદૂષક : (લાહુનો થાળ લઈને તમારું કલ્યાણ થશે. તમારે ઉપવાસ સારી પેઠે ફળજે. દેવી : આર્યપુત્ર, સહેજ આ બાજુ ૨જા : આ રહ્યો. દેવી. (રાજની પૂજાને અભિનય કરી, હાથ જોડીને પ્રણામ કરતાં) આદુ દેવતાઓને જે દિ અને અંતે સારી બનાવી આર્યપુત્રની કૃપા પાસું છું (રાજી કરું છું.) આ માંડીને જે કોઈ ચીને આ પ્રેમ કરતા ·૨૮ હશે કે જે કઈ સ્ત્રી આયપુત્રના સમાગમને ઝંખતી હશે તેની સાથે હું પ્રેમભર્યું વર્તન કરીશ. ઉર્વશી : અહો, કોને ઉદ્દેશીને આ વચને છે તે હું જાણતી નથી. છતાં ય મારું હૃદય વિશ્વાસને લઈને ચેમ્બુ (આશંકા વગરનું) બની ગયું છે. ચિત્રલેખા : સખી, ઉદાર મનવાળી પતિવ્રતાએ અનુમતિ આપી એટલે હવે અડચણ વગર તારા પ્રિયતમને તું મળી શકીશ. વિદૂષક (અપવારીને) માનું છટકી જતાં ખાલી હાથવાળા ખિન થયેલ માછીમાર કહેશે કે “ઠીક થયું. મને પુણ્ય મળશે.” (મોટેથી) શું અહીં બેઠેલા તમને એટલા બધા પ્રિય છે ? દેવી : મૂર્ખ, મારા સુખના ભોગે હું આર્યપુત્રને સુખી કરવા ઇચ્છું છું. આટ- લાથી જ જાણે છે કે પ્રિય છે કે નહીં. રાજા : મને બીજાને સેંપવામાં કે દાસ બનાવવા તું સમર્થ છે. પણ હે ભીરુ, તું મને જેવો માને છે તે હું નથી. તે ૧૪ ૫ દેવી : છે કે ન હૈ. મેં તે શાસ્ત્રમાં બતાવ્યા પ્રમાણે પ્રિયાનુપ્રસાદનવત પૂરું કર્યું. છોકરીઓ, ચાલે. આપણે જઈએ. (લી જવા માંડે છે.) રાજા : પ્રિયા, જે મને મૂકીને તું હમણું જતી રહીશ તે જરૂર માનીશ કે તે મને પ્રસન્ન કર્યો નથી. દેવી : આયપુત્ર, આગળ કઈ દિવસ મેં તને ભંગ કર્યો નથી. (પરિવાર સાથે દેવી જાય છે.) ઉર્વશી : સખી, રાજને પત્ની બહુ પ્રિય લાગે છે, છતાં પણ હદયને પાછું ખેંચી લેવાને અશક્ત છું. ચિત્રલેખા : પણ તારે શા માટે નિરાશ બનીને પાછું ખેંચી લેવું પડે ? રાજા : (આસન પર ફરીથી બેસતાં) મિત્ર, દેવી દૂર નીકળી ગયાં કે નહીં ? વિદુષક: બેલે, બીક વગર જે કંઈ કહેવાની ઇચ્છા હોય છે. “અસાધ્ય છે? એમ ક વૈઘ જેમ રોગીને મૂકીને ચાલ્યા જાય તેમ પિતાની મેળે તમને મૂકીને દેવી ચાલ્યાં ગયાં. રાજા : જે ઉર્વશી- ઉર્વશી : આજે કૃતાર્થ થાય! રાજા : છુપાઈને મારી પ્રિયા કાને ઝાંઝર રણકાર માત્ર પાંડે, અથવા, પાછળથી ધીમેથી આવીને કવિ જેવા હાથ વડે (આ) આંખને બાવે, અથવા,

·:
આ મહેલમાં ઊતરીને ગભરામણને કારણે ધીરે ધીરે ચાલી રહેલીને બળાત્કારે
પગલું પગલું ભરાવીને (તેની) ચતુર સખી મારી પાસે આણે. ૧૫ .
ઉર્વશી : સખી, આ તેના મનોરથને જરા પૂરે કરું. (પાછળ જઈને રાજાની,
આંખો મીંચે છે.)
(ચિત્રલેખા વિદૂષકને સંજ્ઞા કરે છે.)
રાજા : (સ્પને અભિનય કરીને) સખા, નારાયણની સાથળમાંથી જન્મેલી પેલી,
સુન્દર સાથળવાળી આ છે.
વિદૂષક : તમે કેમ જાણ્યું ?
રાજા : આમાં જાણવા જેવું શું હતું?
બીજી કોઈ સ્ત્રી તેના) કરસ્પર્શથી કામથી પીડાઈ રહેલાં મારાં અંગેને
સુખ આપી શકે નહીં. ચંદ્રનાં કિરણોથી જ કુમુદ વિકસે, સૂર્યનાં કિરણોથી
નહીં. મે ૧૬ !
ઉર્વશી : (હાથ ખમેડી ઊભી થાય છે. જરા પાસે જઈને) જય હો, જ્ય હે,
મહારાજનો.
રાજા : સુંદરી, સ્વાગત કરું છું. (એક જ આસન પર બેસાડે છે.)
ચિત્રલેખા : મિત્રને સુખ તે છે ને ?
રાજા : હમણાં જ આવી મળ્યું, જુઓ ને !
ઉર્વશી : : સખી, મહારાજને દેવીએ દીધા છે. તેથી, પ્રેમાળ પત્ની જેમ એમના
શરીરના સ્પર્શને પામી રહી છું. રખે મને પોતાની મેળે માથે પડેલી
(સ્વછંદી) માનતી.
વિદૂષક : શું અહી જ તમારા બંનેને સૂર્ય આથમી ગ?
રાજા : દેવીએ દીધેલ છે, માટે જે આ મારા શરીરે તું સ્પર્શ કરી રહી
છે, તે પહેલાં, કોની રજા વડે આ હદય તારાથી ગયું હતુંt I૧૭
ચિત્રલેખા : મિત્ર, આની પામે ઉત્તર નથી. હવે મારી વિનંતી સાંભળો.
રાજા : હું એકધ્યાન છું.
ચિત્રલેખા: વસંત પછી આવતા ઉષ્ણકામાં ભારે ભગવાન સૂર્યની સેવા કર.
વાની છે. તે મારી પ્રિય સખી અને સંભારે નહીં તેવી રીતે મિ
•
વર્તવાનું છે.

·૩૧. વિદૂષકઃ રાત્રિના પહેલા ભાગમાં રમણીય લાગતા ચંદ્રનાં કિરણે ખૂબ સેવ્યો. હવે તે તમારે શયનગૃહમાં પ્રવેશ કરવાનો સમય થયો. રાજા : તો પછી, તારી સખીને માર્ગ બતાવ. વિદૂષક ઃ આ તરફ, આ તરફ, ભવતી. (આંટા મારે છે.) રાજા : સુંદરી, હવે આ એક પ્રાર્થના. ઉર્વશી : શું, ભલા? રાજ ઃ પહેલાં, જ્યારે મારા મનોરથોની પૂતિ થઈ ન હતી ત્યારે મારી રાત્રિએ સો ગણું લાંબી થઈ પડતી. જે હવે, તારી સંગાથે તેવી જ લાંબી થઈ જાય તે, હે સુંદર ભભરવાળી, હું પિતાને ભાગ્યશાળી માનીશ. ૨૨ (બધાં જતાં રહે છે.) [ત્રીજો અંક પૂરો] અંક ચોથો o (પછી ઉગ્ન ચિત્રલેખા અને સહજન્મા પ્રવેશ કરે છે.) સહજન્યા : (ચિત્રલેખાને જતાં) સખી, કરમાઈ ગયેલાં કમલા જેવી તારા મુખની છાયા હદયની અસ્વસ્થતા રાચવે છે. તે, દુઃખનું કારણ કહે. તારા દુઃખમાં ભાગ પડાવવા ઈચ્છું છું. ચિત્રલેખા : અપ્સરાઓના વારા પ્રમાણે આ ભગવાન સૂર્યની સેવા માટે કર- વાની હોવાથી ઉરીની યાદ મને બહુ સતાવે છે. સહજન્યા ઃ એકબીજા પ્રત્યેના તમારા સ્નેહની ખબર છે. પછી? પછી? ચિત્રલેખા : તે, આ ગાળામાં શું બન્યું હશે તે જાણવા, ધ્યાન ધરતાં, મેટી આપત્તિ આવી પડી છે એવું મને દેખાયું. સહજન્યા : (આવેગ સાથે) કઈ જાતની? ચિત્રલેખાઃ અમો પર જેણે રાજ્યને ભાર મૂકે છે તેવા તે પ્રેમના સાથી રાજર્ષિને લઈને ઉર્વશી વિહાર કરવા ગધમાદન વનમાં ગઈ હોય તેવું લાગે છે. સહજન્યા : તે જ ખરે સંગ જે એવા રમણીય પ્રદેશમાં કરાય. પછી પછી?

·ચિત્રલેખા ત્યા કને મદાકિનીના કાઠે પથરાયેલી રેતીમા પર્વત બનાવવાની રમત રમતી કેઈ ઉદયવતી નામની વિદ્યાધર બાવિકા રાજર્ષિ વડે લાબા વખત સુધી ધારી ધારીને જેવાઈ તેથી ઉર્વશીને ક્રોધ ચડ્યો સહુંજન્યા સમજાય તેવું છે ગાઢ (ઊંડા મૂળવાળા) પ્રેમ અસહિષ્ણુ બની જાય છે પછી? પછી ચિત્રલેખા પછી સ્વામીના મનામણને માન્ય ન રાખતી, ગુસ્ના શાપથી મૂઢ થયેના હદયવાળી તે સ્ત્રી જનને તજવા જેવા કુમારવનમાં પ્રવેશી જેવો પ્રવેશ કર્યો કે તરત જ તેનું શરીર વનના સીમાડે આવેલી લતામાં ફેરવાઈ ગયું સહજન્યા દેવને માટે કઈ દુઃબંગ્ય (અશક્ય) નથી હાય ! આવા અનુરાગને ઓચિ તી આતી આપત્તિ! હવે, રાજર્ષિની શી દશા છે? ચિત્રલેખા તે જ વનમાં પ્રિયતમાને ગેધતા દિવસ અને રાત પસાર કરી રહ્યા છે હવે વળી, સુખીઓને પણ ઉકતિ કરનાર મેધના દર્શનથી બહુ કષ્ટને પામવાના સહજન્યા સખી, તેમના જેવા સુદર આકૃતિવાળા લાબા સમય સુધી દુખના ભોગવનારા નથી બનતા જરૂર, કોઈ અચિંત્ય રીતે, કેઈની કૃપાથી ફરીથી તેમના બેને) સમાગમ થવાને માટે, ચાલ, ઉદય પામવાની અણી પર આવેલા ભગવાન સૂર્યની સેવામાં ઉપસ્થિત થઈએ (બને જાય છે ) –પ્રવેશક સમાપ્ત- (૫) ઉન્મત્તના વેશમાં રાજા પ્રવેશ કરે છે) અહા દુષ્ટ રાક્ષસ, ઊભો રહે, ઊભો રહે મારી પ્રિયતમાને લઈને કયા જાય છે ? હાય ! પર્વતના શિખર પરથી, આકાશમાં ઊડીને, મારા પર બાણ વરસાવે છે (થાનથી જેઈને) વરસુ વરસ થઈ રહેલો આ તે નવો મેઘ છે, બખ્તરથી સજજ થયેલો ઘમ ડી નિશાચર (રાક્ષસ) નથી આ તા) ઈન્દ્રધનું છે. દર બેચેનું શરાસન (ધનુષ્યો નથી. અને આ તિ) તીક્ષ્ણ જલની ધારાઓ છે, બાણોની પરંપરા નથી આ (તે) કસીના પથ્થર પરની રેખાઓ જેવી ચળતી વીજળી છે મારી પ્રિયા ઉર્વશી નથી ? (વિચાર કરીને) ભેસ કયા જતી રહી હશે ? કદાચ, ગુસ્સે થઈને પિતાના પ્રભાવથી છુપાઈને પામે જ ઊભી હોય; પણ લાગે વખત તે ગુસ્સે રહી શક્તી નથી કદાચ, સ્વર્ગમાં જવા માટે ·૩૬ આકાશે ઊડી હોય; પણ તેનું મન મારામાં ખૂબ લાગેલું છે. મારી આગળ રહેલી એવી તેનું હરણ કરવા દેવતાઓના શત્રુઓ પણ સમર્થ નથી. અને છતાં તે આંખેને અદશ્ય બની ગઈ. આ તે કેવું નસીબ! ! ! (દિશાઓને જોઈને, નિશ્વાસ સાથે) અરે, જેનું ભાગ્ય રહ્યું હોય છે તેને દુઃખ પછી દુખ આવ્યા જ કરે છે. કારણ કે, એક બાજુ તે પ્રિયાને અકસ્માત આવી પડેલે અત્યંત દુઃખદાયી વિગ અને બીજી બાજુ મેઘના ઉદયથી તાપની તીવ્રતા ઓછી થઈ જવાથી રમ્ય બનતા દિવમો. ૧૩ (હમીને) ફોગટને જ હું મારા મનના સંતાપની વૃદ્ધિને ઉવેખી રહ્યો છુ. મુનિએ પણ કહે છે : “રાજા કાળનું કારણ છે.” તે શું હું વર્ષ- તુને પાછી ધકેલી ન શકું? અથવા, વર્ષનાં ચિહ્નોથી જ મારે રાજ- સત્કાર હમણું થઈ રહ્યો છે. કેવી રીતે ? વીજળીની રેખાઓ રૂપી મેનાથી શોભતું આ વાળું જ મારો સુંદર ચંદરવે છે. નિચુલનાં વૃક્ષો મંજરીરૂપી ચામરોથી તમને) પવન નાખી રહ્યાં છે. ઉકળાટનો નાશ થવાથી વધારે તીવ્ર રીતે કેકારવ કરી રહેલા (આ) મયૂરે જ મારા ચારણો છે. જલની ધારાઓની ભેટ ધરતા આ પર્વતે જ મારા વેપારીઓ છે. ૪ હશે. આમ, વૈભવનાં વખાણ કરવાથી શું વળવાનું? ચાલ, આ વનમાં તે પ્રિયાની શોધ કરું. (ઈને) હાય શોધ કરતાં (તે) દુઃખનો ભડકો થ. કેમ ? આ નવી કન્ટલી લતા, અદર પાણી ભરેલાં અને રાતી રેખાઓ- વાળા પુપથી, કેપથી અંદર આસુવાળી તેની આખેનું સ્મરણ કરાવે છે. પા તે આ રસ્તેથી ગઈ હશે તે માટે કેવી રીતે જાણવું ? જે તે સુંદર આગેવાળી પગથી પૃથ્વીને સ્પર્શે તે મેઘની વૃષ્ટિથી બીની થયેલી રેતીવાળી આ વનની ભૂમિમાં, ભારે નિતંબને કારણે પાછલા ભાગમાં ઉડી ગયેલી અને અળતાથી રંગાવી તેની સુંદર પંક્તિ (પગલીઓ) જોવા મળે. . ૬ (આ મારી અને જોઈને, સર્ષ) ચિઠ ભળી ગયું, જેનાથી તે ગુસ્સાવાળીના માર્ગનું અનુમાન કરી શકાશે. પડતાં પડતાં, તેની લાલીનું હરણ કરતાં આંસુઓથી વઘવાળું થ, ગુસ્સાથી છોકરો ખાતાં ચાલતાં પડી ગયેલું, પોપટના છે. જે 5 ·૩૪ શ્યામ આ સ્તનનુ રેશમી વસ્ત્ર (ચોળી) નિ સંશય, ઊડી નાભિનાળુ જ છે ૭ ! (નીરખીને જતા) શું આ તે ઈગેપવાળુ નમુ (ગે) ઘાસ જ છેત્યારે, આ નિર્જન વનમા કેની પાસેથી પ્રિયાના સમાચાર મેળવવા (જઈને) અરે! પસાદની ધારાઓથી વરાળ વાળા બની ગયેના પર્વત પર ચડીને, ખૂબ ઊંચી કરેલી અને કેકારવાળી ડોકથી જોરદાર પવનથી પી ખાઈ રહેવા પછાઓવાળે (આ) મેર વાદળાઓને જોઈ રહ્યો છે જ૮ છે (પામે જઈને) આને જ ત્યારે, પૂછી જોઉં હે નીલકંઠ (મેર), ઉચા કઠવાળી કેઈ સ્ત્રીને તે આ વનમાં જઈ છે? હે શ્રેત અપાગવાળા (નેત્રના છેડાવાળા), તે દીર્ધ (લાભા) અપા- ગવાળીને જોઈ છે? જોવા જેવી છે, હે ૯ કેમ, જ્વાબ આપ્યા વગર નાચવા લાગી ગયો આના હર્ષનું શું કારણ હરે (વિચાર કરીને) ઠીક, સમજાય તે મારી પ્રિયાના વિનાશથી, મૃદુ પવનથી પી ખાતે, ગાઢ અને સુંદર આને કાપ હવે પ્રતિસ્પધી વગરને બન્યો ગુથાયેના પુષ્પોથી શોભતા, પ્રેમની ક્રીડામાં ઢીલા થઈ ગયેલા અબડાવાળા, સુકેશીના લાબા વાળની લટે જે (અસ્તિત્વમા) હેત તે આ (બાપડો) મોર શુ કરત’ ૧૦ હશે પારકાના દુખમાં રાચનારા અને (તે) હુ નહી જ પૂછું (આટો મારીને) આ, ગ્રીષ્મના અતથી સળગી ઊઠેલા મદવાળી કેયવ જાબુની ડાળે બેઠી છે પક્ષીઓમાં આ જાત ડાહી લેખાય છે માટે એને જ પ્રાર્થના કરું તને કામીજને મદનની દૂતિ તરીકે વર્ણવે છે (સ્ત્રીઓના) ગર્વનું ખડન કરવામા ચતુર એવું તુ અમેઘ (કદી નિષ્ફળ ન જાય તેવું) અસ્ત્ર છે કે તે તે (મારી) પ્રિયતમાને મારી પાસે લાવ (અને) નહી તે, હે મધુરભાષિણ, મને તેની પાસે સત્વર લઈ જા ૧૧ શું કહ્યું તમે “તને આવા પ્રેમ કરનારને મૂકીને કેમ સ્તી રહી ? સાભળે, તમે તે ગુસ્સે થઈ, પણ મે એક વાર પણ કપનું કારણ આપ્યું હોય તિ, યાદ નથી આવતુ યુવતીઓનું પોતાના પ્રિયતમ ઉપરનું પ્રભુત્વ, અવસ્ય, પ્રેમના સ્મનનને ગણકારતું નથી કે ૧ર શુ વાતચીતને અંત લાવવાવાળી તે પોતાના કામમાં જ મગ્ન છે ?

·પારકાનું દુઃખ મહાન હોય તે ય શીતલ લાગે છે, એ જ કહેવાયું છે. કારણ કે, આપત્તિમાં પડેલા એવા મારી વિનંતિને અનાદર કરીને મદથી અંધ બનેલી આ રાજજાંબુના વૃક્ષનાં પાકવા આવેલાં ફળને, નીચલા હોઠન જેમ, સ્વાદ લેવામાં પ્રવૃત્ત થઈ ગઈ. ૧૩ આમ હોવા છતાં, મારી પ્રિયા જેવી મધુરકંઠી હોવાથી આના પર ક્રોધ ન કરાય. અહીંથી દૂર જઉં. (ચાલતાં, ચાલતાં, સાંભળીને) અરે ! દક્ષિણ દિશામાંથી પ્રિયાને પગરવ સૂચવ નુપુરને ઝંકાર આવી રહ્યો છે. માટે, ત્યાં જ જઉં. (આંટો મારીને) અહો! ધિક્કાર છે. ધિક્કાર છે. મેઘથી શ્યામ બનેલી દિશાઓને જોઈને માનસ સરવરે જવાને આતુર બનેલા રાજહંનું (આ તે) કુજન છે; નપુર ઝંકાર ન હોય. છે ૧૪i હશે. આ માનસ સરોવરે જવાને ઉત્સુક બનેલા સરોવરમાંથી ઊડી જાય તે પહેલાં તેમની પાસેથી પ્રિયાના સમાચાર મેળવી લઉં. (પાસે જઈને) ઓ, એ, જલચર પક્ષીઓના રાજા, પાછળથી તમે તે માનસ સરોવરે જજો. કમલનાલના રસ્તાના ભાથાને ફરીથી લેવા માટે હમણાં) હેઠે મૂકો. પહેલાં, પ્રિયતમાના ખબરથી દુઃખમાંથી મારો ઉદ્ધાર કરે. સત્યને (મન) પિતાના સ્વાર્થ કરતાં ચાચકેનું કાર્ય જ વધારે મહત્ત્વનું હોય છે. જે ૧૫. ઊંચું મુખ કરીને જુએ છે તેથી કહેત લાગે છેઃ “માનસ સરોવરે જવાની ઉત્સુકતામાં મારાથી તે જેવાઈ નથી.” હે હંસ, સરોવરને કાઠે જે તે મારી વાંકી ભમરવાળી પ્રિયાને જોઈ નથી તો પછી, હે ચેર તેની મદથી રમતિયાળ પગલાંવાળી ગતિ (ચાલ) તે ક્યાંથી મેળવી ૧૬ માટે, હે હંસ, મને મારી પ્રિયા સોપી દે. એની ગતિ તારાથી વેરાઈ છે. થોડેક ભાગ પૂરવાર થતાં જેનો દાવો કરવામાં આવે તે બધું (ગેરે) આપી દેવું પડે છે. ૧૭ || (ગીને) ચોરને સજા કરવાવાળે આ સજા છે એમ માની ભયથી ઉડી ગ. (ફરીને) આરવે પ્રિયાની જોડે બે ચવાય. ચાવ, તેને પૂછું. હે ચાપાક, ગ જેવાં ગેળ નિબવાળથી વિખુટા પડે, સોશે. મારોથી ભરેલે, આ થીયો) તને પૂછે છે. જે ૧૮ ·૩૬ ૧ કેમક, ક, (કેણિ કોણ?) એમ બેલે છે ? તેહેય નહી જ૨, તે મને ઓળખતા નથી સૂર્ય અને ચંદ્ર જેના માતામહ અને પિતામહ છે, ઉર્વશી અને પૃથ્વી, એ બે વડે જે પતિ તરીકે સ્વેચ્છાએ વરાયેન છે એ છુ) મે ૧૯ કેમ, મૂગો બેઠો છે ? હશે એને જરા ઠપકે દઉ સાવરમા કમલિનીને પાદડાથી ઢંકાયેલા શરીગ્યાળી સહચરીને દૂર (ગઈ છે એમ માની સમુત્સુક બની તુ વિનાપ કરવા માંડે છે પ્રિયાના પ્રેમને કારણે એવી તે તને વિરહની બીક છે અને પ્રિયાથી વિખૂટા પડે મારા પ્રત્યે પ્રિયાના સમાચાર આપવાથી વિમુખ એ આ ભાવ " ૨૦ દરેક રીતે મારા જેવાનું નસીબ પ્રતિકૂળ થઈને પિતાને પ્રભાવ દર્શાવે છે તેથી બીજા સ્થળે જઉ (એક પગનું ચાવીને, ઉભા રહેતા) જવા દો નથી જવું બચકુ ભરાયેના નીચના હોઠવાળું સિત્કાર કરતુ જાણે તેનું મુખ ન હોય તેનુ અદર ગુજારવ કરી રહેલા ભમરાઓવાળુ આ કમનું મને રોકી રહ્યું છે | ૨૧ | હશે આ કમનમાં વસતા ભ્રમરને યાચના કરુ કે જેથી અહી થી ગયા પછી મનમાં પસ્તાવો ન થાય હે મધુકર (ભ્રમર) તે મદિરાક્ષીના સમાચાર કહે (વિચારીને) અથવા, સુંદર શરીરવાળી તે તારાથી જેવાઈ જ નથી જે તે એના મુખમાથી નીકળતા શ્વાસની સુગધ માણી હોત તો આ પુડરિક (કમન)માં તારી પ્રીત થાત જ કેમ ? કેમ ૨૨ . ચાલે, જઉ ત્યારે (ફરીને, તા) કદબની ડાળ પર પોતાની સૂત્ર ટેકવીને હાથણુ સાથે આ નગરાજ (હાથીઓને રાજા) ઉમે આની પાસેથી પ્રિયાના ખબર મેળપુ (ઈને) હશે ઉતાવળ કરવી ન જોઈએ તાજા જ ફૂટેલા અકરવાની આસવની સુગધવાળા રસવાળી, પ્રિય હાથણથી સૂઢ વડે લવાયેલી સલ્લકીની ડાળ આ ભલે પહેલા, આરોગી લે તે ૮ ૨૩ હાશ ! તેણે ભજન પતાવી લીધું હવે પૂછ હે ભદથી સુંદર દેખાતા, હાથીઓના ટોળાના નાયક, યુવતીઓમાં બીજના ચંદ્ર જેવી, જાઈથી શણગારેલા વાળવાળી, સ્થિર યૌવનવાળી, આખને જેવી ગમે તેવી, દૂર સુધી પહોચતી (એની) તારી દૃષ્ટિએ પડી છે ·૩૭ (સહપ) આણે, મધુર અને ગંભીર ગર્જન કરીને પ્રિયાના સમાચાર આપીને મને રજાસન રાખુ. સરખા ધર્મવાળા હોવાથી તારામા મને ખૂબ પ્રેમ છે. મને પૃથ્વીને ધારણ કરવાવાળાઓને (પર્વતને, રાજાઓનો) અધિપતિ કહેવામાં આવે છે, તમે પણ નાગાના (પર્વતના, હાથીઓના) રાજા છો. તમારું દાન (મદનું ઝરવું) અટક્યા વગરની જાડી પ્રવૃત્તિવાળુ છે, મારું દાન (દેવું) પણ યાચકે પ્રત્યે તેવા જ પ્રકારનું છે. સ્ત્રીઓમાં રત્નશ્રેષ્ઠ જેવી ઉર્વશી મારી પ્રિયતમા છે; ટોળામાં તેવી જ તમારી આ પ્રિયા છે. બધી રીતે તમે મને મળતા આવે છે. માત્ર, પ્રિયાના વિરહથી ઉપજતી વેદના તમે કોઈ દિવસ ન અનુભવશે. ૨૫ તમે સુખેથી બે. હુ, ત્યારે, જઈશ. (બાજુએ દષ્ટિ કરીને) સુરભિકંદર નામને બહુ જ રમણીય પર્વત દેખાય છે. અને તે અપ્સરાઓને બહુ વહાલો છે. કદાચ તે સુંદર દેહવાળી આની તળેટીમાં મળી આવે' (થાઇક ચાલીને, જેતા) હાય! મારા પાપના પરિણામે મેઘ પણ વીજળી વિનાને થઈ ગયે. છતા પણ, આ પર્વતને પૂજા વગર પાછો નહી વળું. હે પ્રયુનિતંબ, (વિશાળ ઢળાવવાળા), સુંદર નિતંબવાળી, ભરેલાં સ્તનવાળી, પ્રત્યેક સાધામાં ઘાટીલી અંગને (પાળી નારી) અનંગના (અમદેવના) સ્વામીત્વવાળા આ વનપ્રદેશમાં ક્યાય આશ્રય લઈ રહી છે?t૨૬ કેમ, ચૂપ રહ્યો છે ? સંભવ છે કે બહુ દૂર હેવાથી સાભળતું નથી. એની પાસે જઈને ફરીથી પૂછ (ચાલીને) હે બધા પર્વતના સ્વામી, મારાથી વિખૂટી પડેલી, સર્વાગ સુંદર રામા (યુવતી) આ રમ્ય વનપ્રદેશમાં તમારા વડે જોવાઈ છે? ૭ (સાભળીને, સહર્ષ) શુ ૧ વર્ણવ્યા પ્રમાણે જ જેવાઈ છે એમ કહે છે કે તમે પણ આનાથી વધારે પ્રિય સાભળજે. ત્યારે, (કહે) મારી પ્રિયતમાં કયા છે ? (પડદા પાછળથી તે જ (રાબ્દો) સાંભળીને) હાય ! ધિકાર છે ! આ તો ગુફાના મુખમા વિસ્તરત મારા જ શબ્દોને પડે છે! વિપાદનો અભિનય કરીને થાકી ગયો છું. માટે, આ પર્વતની નદીના કાંઠે બેને તરગે પરથી વહેતા પવનનું સેવન કરું. નવાં પાણીથી હળી બનેવી હોવા છતાં આ નદીને જોતાં મનને આનંદ થાય છે. તરરૂપી ભંગવાળી, લોભ પામેલા પક્ષીરપ કરાવાળી, શિણને કોથી સરકી ગયેલાં વસ્ત્ર જેમ ઘસડતી, ખનને ટાળવાથી વકીલ ·૩૮ ચાલે ચાલતી (રાજાના અપરાધોને યા કરતી), જરૂર, પિગ સહન ન કરી શકવાથી તે નદીના રૂપમા ફેરવાઈ ગઈ છે કે ૨૮ ! હશે જરા તેને યાચુ (હાથ જોડીને) તાગમાં બંધાયેલી પ્રીતિવાળા, પ્રિય બોલવાવાળા, પ્રણયને ભગ કરવામાં વિમુખ ચિત્તવાળા આ દાસજનમા એ તો કો અપરાધનો છોટે પણ જે કે તે માનિની, તેને તે આમ તજી દી’ ૨૯ છે. અથવા, આ સાચે જ નદી છે ઉર્વશી કેઈ કાને પુરવાને છોડીને સમુદ્ર તરફ જવાનું કરે જ નતી હ રણા રવાથી શ્રેય (કવ્યાણ) પ્રાપ્ત થતુ નથી માટે, તે જ પ્રદેશમાં જઉ કે જ્યા સુનયના મારા નયનને અગોચર બની ગઈ (ચાવીને, તા) હાશ' તેના માર્ગની એધાણ મળી ગઈ ! આ તે જ રીતે કદબ છે જેના, ગ્રામને અંત સૂચવતા (અને) બધા કેસરો ન લાગવાથી ખબચડા લાગતા પુષ્પને પ્રિયાએ અબડામા આભૂષણ તરીકે એમ્યુ હતુ કે ૩૦ (જેઈને) ચાલ, આ બેઠેના સારગને પ્રિયાના સમાચાર મેળવવા જરા પ્રાર્થના કરી. જેઉ વનની શોભા નીરખવા વનશ્રીએ કરેના કટાક્ષ જેવો આ જે કાળા ચિત્રામણની ઘન્તિા દેખાય છે કે ૩૧ (ઈને) છે, જાણે મારી અવગણના કરતો ન હોય તેમ બીજી દિશામાં મુખ કરીને ઊભો ? આની પાસે આવી રહેલી પ્રગતીને સ્તનપાન કરતા બચ્ચાએ રોગ અને તેને, આ વારી કરીને એક દૃષ્ટિએ જે કરે છે | ૩૦ એ, હે ! ટોળાંને નાયક મારી પ્રિને તે વનમાં જે તેની એપાણીએ આજુ કુ. સાભારે તારી સહચરી જેમ તે પણ મોટી આપવાની છે તેના જેમ તે ૫ લટાથી એ છે ! ૩૩ છે, માગ વયને અનાર કી પત્ની ત મે કરીને ને ? બરાબર છે દશાને પાટો અપમાનનું ઘર બની જાય છે અહી થી તે ર૪. (૫ઇ છે ને, તેના) અ ' ની તર મા વાળ આ શું દેખાઈ રે ?

·૩૯ સિંહથી હણાયેલા મૃગના માંસનો લે પ્રકાશથી છવાયેલ આ હોઈ શકે નહીં. કદાચ અગ્નિને તણખે હૈય; પણ હમણાં જ આકાશ- માંથી વૃષ્ટિ થઈ છે. (બરાબર જોઈને) અરે ! રાતા અશોકના કુલના ગુચ્છા જે આ તે મણિ છે, જેને લેવા માટે જાણે સૂર્ય પોતાના કર (હાથ કિરણ)ને લંબાવ્યો ન હોય! ૩૪. મારા મનને (તે) હરી લે છે. ચાલ તેને લઈ લઉં. અથવા, મદાર વૃક્ષનાં પુષ્પોથી સુગંધિત થયેલા જેના વાળમાં ગૂથવા ગ્ય છે તે પ્રિયા જ, હવે તે, મને દુર્લભ બની ગઈ છે. તે પછી, શા માટે આને આંસુઓથી ઝાંખો પાડું ? ૩૫ (પડદા પાછળથી) વત્સ, લઈ લે. લઈ લે. લસુતા (પાર્વતી) ના પગના અળતામાંથી ઉત્પન્ન થયેલે આ સંગમનીય મણિ છે. પહેરવામાં આવતાં પ્રિય જન સાથે તે ઘેડા સમયમાં સમાગમ કરાવે છે કે ૩૬ રાજા : (સાંભળીને) કણ મને આ પ્રમાણે આના કરી રહ્યું હશે? (દિશાઓ જોતાં) અરે, મૃગના જેવું જીવન ગાળતા કેઈ મુનિ ભગવાન મારા પર કૃપા કરી રહ્યા છે. ભગવાન, તમારા ઉપદેશથી મારા પર અનુમત . (મણિ લઈને) એ હે ! સંગમનીય ! પાતળી કડવાળી સાથે તેનાથી વિખૂટા પડેલા ભારે જો તું મેળાપ કરાવી આપીશ તો શિવ જેમ બીજની લેખાને મસ્તક પર ધારણ કરે છે તેમ હું તને ભારે મુકુટમણિ બનાવીશ. ૩૭ (ચાલીને, જોતાં) અરે, ફૂલ વગરની હોવા છતાં આ લતાને જોતાં કેમ મને પ્રતિ ઉપજે છે? અથવા, આ મારા મનને આનંદ આપે છે તે યોગ્ય જ છે. કારણ કે આ તન્વી (પાતળી) લતા– મેઘના જલથી ભીનાં થયેલાં પાંદડાંથી આંસુથી ધોવાઈ ગયેલા નીચલા હૈદવાળી, ઋતુ પૂરી થતાં ફૂલ બેસવાનું અટકી જતાં આભૂષણ વગરની, ભમરના ગુંજારવના અભાવે ચિંતાથી મંગી જાણે (તે) ચંડી(ગુસ્સાવાળા) પગે પડેવાને મને અવગણને પશ્ચાત્તાપવાળી બની ગઈ ન હોય તેવી દેખાય છે. છે ૩૮ છે પ્રિયાનું અનુકરણ કરી રહેલી આને જ અગિન દઈ સુખ મેળવું. (લતાને આલિંગન કરે છે.)

·૪૦ (પછી તે જ સ્થળે ઉર્વશી પ્રવેશ કરે છે) રાજા (મી ચેની આખાએ જ સ્પર્શ સુખનો અભિનય કશ્તા) અરે, ઉર્વશીના અને સ્પર્શ કરતા થાય તેવું સુખ મારુ શરીર અનુભવી રહ્યું છે તે પણ, વિશ્વાસ નથી આવતો કારણ કે, શરૂઆતમાં જેની જેની પ્રિયા વિશે કલ્પના કરી છે તે પાછળથી લણમાં બીજી જ કેઈનીકળ્યું છે. તેથી, સ્પર્શથી પ્રિયાને ઓળખી લેવા છતા, મીચેની આખે નહી ઉઘાડુ B ૩૯ છે (ધીરેથી આખો ઉઘાડતા) શું સાચે જ (આ) પ્રિયતમા છે ? ઉર્વશી (આસુ સારતા) જય થાઓ, મહારાજને જય થાઓ રાજા મૃત્યુ પામેને જેમ ચેતનાને પાછી મેળવે, તેમ, હે તન્વી, તારા વિયોગથી ઉપજેલા અધિકારમાં ડૂબતા મે તને, સદ્ભાગ્યે પાછી મેળવી tો ૪૦ || ઉર્વશી છુપાયેલી ઈન્દ્રિયવાળી મારાથી મહારાજની દશા પ્રત્યક્ષ કરાઈ છે (બધુ મે જોયુ છે ) રાજા છુપાયેલી ઈદ્રિવાળી', આ વચનનો અર્થ મને તે સમજાતું નથી ઉર્વશી કહુ છુ પણ પહેલા, મહારાજ, મારાથી કેપને વશ થવાથી આવી દશાને પામ્યા તેની ક્ષમા કરો કલ્યાણુ, મારી ક્ષમા માગવાની જરૂર નથી તારા દર્શન માત્રથી જ બાહ્ય અને આ તર ઈન્દ્રિયવાળે મારે અતરાત્મા પ્રસન્ન થયે છે કહે, મારા વગર તુ આટલે સમય કેમ રહી શકી ? ઉર્વશી સાભળે, મહારાજ શાશ્વત કુમારસ્વતને ધારણ કરીને ભગવાન કાર્તિકેયે અકલુજ નામના ગન્ધમાદન પામેના પ્રદેશમાં નિવાસ કર્યો અને નિયમ કર્યો ક વળી ? ઉર્વશી જે કોઈ સ્ત્રી આ પ્રદેશમાં પ્રવેર કરો તે લતામાં ફેરવાઈ જશે ” પાર્વતીના ચરણમાથી નીકળેલા મણિ વગર તેમાથી છૂટકારે નહી મેળવે - પણ ગુરુના શાપથી મઢ બને ના હવાગ દેવતાના નિયમને ભૂલીને, તમારી વિનતિને ન સ્વીકારતા કુમારવનમા આવી જેવો મેં પ્રવેના કર્યો કે તેથી જ તુ વાસન્ની લતા બની ગઈ રાજા હવે બધુ સમજાયુ - 1 ·૪૧ ગતિના પરિશ્રમથી થાકીને પથારીમાં જ મૂતેલા અને પ્રવાસે ગયેલે માનનારી તું, હે પ્રિયા, મારા લાંબા વિગને (અન્યથા) કેમ કરી સહી શકે? ૪૧ છે તારા સમાગમના કારણરૂપ આ મણિ છે એવું મુનિ પાસેથી જાણુને, પહેલાં વર્ણવ્યા પ્રમાણે, તેના પ્રભાવથી મેં તને પાછી મેળવી. ર્વિશી : અહ, સંગમનીય? એટલે જ તે મહારાજનાં આલિંગન માત્રથી હું પિતાના મળ સ્વરૂપને પામી. (મણિ લઈને માથે ચડાવે છે.) રાજા : આમ જ, હે સુંદરી, ક્ષણ વાર (ઉભી) રહે. લલાટે મૂકેલા મણિના ઝગઝગારા મારતા રંગથી રંગાયેવું તારું મુખ સવારના સૂર્યથી લાલ બનેલા કમલની શોભા ધારણ કરી રહ્યું છે. જર છે ઉર્વશી પ્રતિષ્ઠાન છે. તમને બહુ સમય થઈ ગયો છે. પ્રજા મારો વાંક કાશે. માટે, ચાલે, પાછાં ફરીએ. રાજા : જેવી તારી આશા. ઉર્વશી : મહારાજ કેવી રીતે જ્યા છે છે? રાજા : વીજળીના ચમકારારૂપી પતાકાવાળા, ઇન્દ્રધનુરૂપી નવનવાં ચિત્રોથી શોભના વિમાન બનેલા નવા મેઘવી, હે રમતિયાળ ગતિવાળી, તું મને મારે ભલે પહોંચાડ. ૪૩ (બધા જાય છે.) [ અંક પૂરો] વ અ ક પાંચમો (પછી સંતુષ્ટ થયેલે વિપક પ્રવેશ કરે છે.) વિદુવક ઃ સદ્ભાગે નવા વગેરે દેવતાઓના વનમાં વિહાર કરીને, લાંબા સમય પછી, પ્રિય મિત્ર ઉગાને લઈને પાછા આવી ગયા. હમણાં, પ્રજાના સત્કાર અને ઉપહાથી ગજ થતા રાજ કરી રહ્યા છે. સંતાન સિવાય એમને કશાની ખોટ નથી. આજે વિધિાિ (વિનિમ) લેવાથી વીઓ સાથે ભગતી ગંગા અને યમુનાના સંગમમાં સ્નાન કરી માં જ નબુમાં પ્રખ્યા છે, માટે હું એ મારા ક ખ્યા છે ત્યાં જઈ પાગી ગજન અને ભાવમાં પા ભાગ (આંટા મારે છે.) (પકા પામી) તાપ, કાર છે, હાય પિકાર છે, મહારાજની સૌથી વધારે વાપી કાના મુટમાં મુખ્ય પાત્ર બને, રમી નખે પણ વાળી ·૪૪ કાળી રાજા સખા, આ કેમ બને નૈમિષારણ્યમાં યજ્ઞ હતો તે સિવાય ઉર્વશીથી હુ વિખૂટે પડ્યો નથી અને વળી, મે ગર્ભિણીના સ્પષ્ટ ચિહ્નો દીઠા નથી તે પછી પુત્રજન્મ કયાથી પરતુ, તે દિવસેમાં તેનું શરીર, માત્ર અલસ (મથર) દષ્ટિવાળું, બનેલી સ્તનની ડીંટડીઓવાળુ, લવનીના પાદડા જેવી મુખની કાન્તિવાળુ જણાતું હતું ? વિદૂષક મનુષ્યના બધા લક્ષણે દિવ્ય સ્ત્રીઓમાં જોવાની રખે તમે આશા રાખતા તેઓનુ ચરિત તે દેવી શક્તિઓથી ઢંકાયેલુ હોય છે રાજા ભલે, (કદાચ) તુ કહે છે તેમ હોય પણ પુત્રને છુપાવવાનું તેને શું કારણ હોઈ શકે ? ૨ વિદૂષક “મને કદ્ધ બનેવી જાણીને રાજ તજી દેશે,’ એમ હોય રાજ મજાક રહેવા દે વિચાર કરી ને વિદૂષક દેવતાઓના રહસ્યને કેણ જાણી શકવાનું હતુ કચુકી (પ્રવેદીને) જ યાએ, જ્ય થાઓ દેવને અવનના આશ્રમમાથી કુમારને લઈને તાપસી આવ્યા છે તે દેવને મળવા ઇચ્છે છે રાજા બનેને, વિલબ વગર, પ્રવેશ કરો કંચુકી જેવી દેવની આશા (બહાર જઈને, હાથમાં ધનુષ લીધેલા કુમાર તથા તાપસી સાથે (પા) પ્રવેશ કરે છે ) કંચુકી આ તરફ, આ તરફ ભગવતી (બધા આટા મારે છે કે વિદૂષક શું આ તે જ ક્ષત્રિય કુમાર નથી કે જેના નામાક્ષરથી ગધરૂપી લક્ષ્યવેધી બાણ અકિત થયેલું છે ? વળી, તમને તે બહુ મળતો આવે છે m એમ હાવા સભવ છે માટે જ, આના પર નજર પડતા મારી આખો પાણીવાળી થઈ જાય છે, હૃદયમાં વાત્સલ્યને ભાવ જન્મે છે, મનમાં શાંતિ પ્રસરે છે જેમાં કાપ ઉત્પન્ન થયા છે એવા અગા વડે, ધીરજ જોઈ બેઠે હુ આને દયા વગરનું (ગા) આવિ ગાન કરવા ઈચ્છું છું કે કચુકી ભગવતી, અહી જ ઉભા રહે (તાપસી અને કુમાર ઉભા રહે છે ) પાળ માત, પ્રણામ કરું છું ·તાપસી ઃ મહાભાગ, સોમવંશની વૃદ્ધિ કરનારે થજે. (સ્વગત) અ! જાણ ક્યા વગર પણ આ રાજર્ષિ અને આયુને ઔરસ (પિતાપુત્રને) સંબંધ છે તે જણાઈ આવે છે. મોટેથી) વત્સ, તારા વડીલને પ્રણામ કર. (કુમાર ધનુવાળા હાથ જોડીને પ્રણામ કરે છે.) રાજા : આયુષ્યમાન થજે. કુમાર : (સ્વગત) આ મારા પિતા છે અને હું એમને પુત્ર છું, એ સાંભળતાં જે આટલે પ્રેમ ઉપજે છે તે જેઓનું ખોળામાં લાલનપાલન થયું છે તેઓને પિતાઓમાં કે સ્નેહ હશે? | ૧૦ રાજા : ભગવતી, આવવાનું કેમ થયું? તાપસી : સાંભળે, મહારાજ, આ દીર્ધાયુ આર જન્મતાં નેગે જ, કોઈ કારણને લઈને, ઉર્વશી વડે મારા હાથમાં ગોંપવામાં આવ્યો. સાત્રિય કુમારનાં જાતકર્મ વગેરે જે (સંસ્કારે) કરવા જોઈએ તે બધા, આના, ભગવાન અવને કર્યા છે. વિદ્યાનું ગ્રહણ કરી લીધા પછી આને ધનુર્વેદ શાખ- વાડવામાં આવ્યો. રાજ : સારા પાલક એને મળી ગયા. તાપસી : આજે, કપિકુમાર સાથે પુષો અને સમિધ લેવા ગયેલા આનાથી આશ્રમ વિરુદ્ધ આચરણ થયું. રાજ * (આવેગ સાથે) શું વળી ? તાપસી : માંસને કકડ લઈ ઝાડની ટોચ પર બેઠેલા ગીધને છુપાઈને આવે લક્ષ્ય બનાવ્યું. (દર્યું.) (વિદપક ગજ સામું જુએ છે.) રાજા : પછી શું થયુ? પછી શું થયું ? તાપસી : પછી (બધી વાત કરીને ભગવાન અને મને કહ્યું, થાપન પાછી આપી દે,” માટે, દેવી ઉર્વશીને મળવા ઇચ્છું છું. રાજા : તે, ભગવની આસન પર બેસવાની કૃપા કરે, (આગેવા આસન પર તાપમી બેને છે.) વળ : લાભ, ઉર્વરને એલ. કંચુકી ? જેની દેની આગા. (જાય છે.) t ·४६ રાજા : (કુમારને જોતાં) આવ, આવ, પુત્ર. કહે છે, પુત્રનો સ્પર્શ બધાં અંગોને સુખ આપે છે. તે, ચંદ્રનાં કિરણો જેમ ચંદ્રકાન્ત મણિને આનંદ આપે છે તેમ તું મારી પાસે આવીને મને સુખ આપ. ૧૧ તાપસી : વત્સ, (તારા) પિતાજીને રાજી કર. (કુમાર સમીપ જઈને રાજાને ચરણસ્પર્શ કરે છે.) રાજા : (કુમારને ભેટીને, પાદપીઠે બેસાડીને) પુત્ર, આ બાજુ બેઠેલા તારા પિતાના પ્રિયસખા બ્રાહ્મણને બીક વગર પ્રણામ કર. વિદૂષકઃ ડરશે શા માટે ? આશ્રમમાં વસવાથી (તે) વાંદરાઓથી (તે) પરિચિત જ હશે. કુમાર : (સસ્મિત) તાત, વંદન કરું છું. વિદૂષક : તારું કલ્યાણ થજે. (પછી કંચુકી અને ઉર્વશી પ્રવેશ કરે છે.) કંચુકી : આ તરફ, આ તરફ દેવી. ઉર્વશી : (કુમારને જોતાં) પાદપીઠ પર બેઠેલે આ બાણવાળો કોણ હશે કે જેની શિખા મહારાજ પિતે બાંધી રહ્યા છે? (તાપસીને જોતાં) અહે, સત્યવતીથી ઓળખાતા (સૂચિત થતો) (આ તે) મારો પુત્ર આયુ છે. ખરેખર, બહુ મેટો થઈ ગયો. (આંટા મારે છે.) રાજા (ઉર્વશીને જોતાં) સ્નેહથી અવતાં ધાવણુથી ભીની થયેલી ચોળી પહેરેલી, તેને જોવાને ઉત્સુક એવી તારી માતા આવી પહોંચી. ૫ ૧૨ ! (કુમાર ઉર્વશીની સામે જાય છે.) ઉર્વશીઃ ભાતા, પ્રણામ કરું છું. તાપસી પુત્રી, પતિની માનિત થજે. કુમાર: મા, પગે લાગું છું. ઉર્વશીઃ (કુમારનું મોટું શું કરી, ભેટીને) પુત્ર, પિતાને સંતોષ આપનાર થજે. (રાજા પાસે જઈને) જ યાઓ, જય થાઓ મહારાજને. રાજઃ પુવતીનું સ્વાગત છે. અહીં બેસ. (અડધું આસન આપે છે.) (ઉર્વની આસન ગ્રહણ કરે છે. બધા યોગ્ય રીતે બેસે છે.) :

·૪૭ 1 s તાપસી ભણવાનું પૂરું કરેલે આ આયુઃ હવે કવચ પહેરવા જેવો થયે છે. તેથી, તારા સ્વામીના દેખતાં (સાક્ષીમાં) થાપણ પાછી સંપું છું. તે જવાની રજા મળે એમ ઇચ્છું છું. મારા આશ્રમધમેને ઉપધ થાય છે. (મોડું થાય છે.) ઉર્વશી: લાંબા ગાળે તમને જેવાથી અસંતવ વધી ગયો છે. જવા દેવાની મારામાં શક્તિ નથી. અને રોકવા એ અજુગતું છે. ફરીથી દર્શન થવા માટે, તમે, ભલે વિદાય લે. રા: માતા, ભગવાન એવનને મારા પ્રણામ પહેંચાડજો. તાપસીઃ એમ થશે. કુમાર: આર્યા, જે તમે સાચે જ પાછાં જતાં હે તે મને પણ આશ્રમમાં લઈ જવા કૃપા કરશો. રાજા હે પુત્ર, પહેલા આશ્રમમાં તું રહી ચૂકયો છે. હવે બીજા આશ્રમમાં (ગૃહ- સ્થાશ્રમમાં) રહેવાને સમય આવ્યો છે. તાપસી : વત્સ, વડીલનાં વચનનું પાલન કર- કુમારઃ તેમ છે તે, મારા ખોળામાં સૂઈ જતા અને માથામાં (કલગીમાં) કરેલી ખંજવા- ળથી સુખ પામતા મારા પિલા મણિકંઠને કલાપ આવે ત્યારે અહીં મોકલા- વજે. ૧૩. તાપસીઃ (હસીને) તેમ કરીશ. તમારું કલ્યાણ થજે. (ાય છે.) રાજા : કલ્યાણી, જેવી રીતે પુરંદર (ઇન) પિમીથી ઉત્પન્ન થયેલા જયંતથી તેમ હું આ તારા સપુત્રથી પિતાઓમાં અગ્રણી (મુખ્ય) બન્યો છું. ૧૪ વિદૂષકઃ કેમ, એચિંતા, આંસુવાળાં મુખવાળાં બન્યાં ? રજાઃ (આગ સાથે) ઘટ અને ઉન્નત (ચ) સ્તન પર પ્રસરી જતાં આંસુઓથી પહેરેલી મોતીની માળાને નકામી બનાવવી, તે સંદરી, મારા વંશને સ્થિર રાખનારની મિથી થતા મહાન આનંદબા સમયે તું અને રુબ કરી રહી છે? ૧ (એનાં આંસુ લુછે છે.) ઉર્વશી: : સાંભળે, મહારાજ. પહેલાં પુત્રને લેવાથી પી ગઈ હતી. હમણાં, ઇન્દ્રનું નામ સાંભળતાં, શરત આવતી મારા મને પણ થઈ રહી છે.

·: રાજા: શી શરત છે તે કહે. ઉર્વશીઃ મહારાજથી જેનું હૃદય ચેરાઈ ગયું હતું એવી મને મહેન્દ્ર આગળ આજ્ઞા કરી હતી. રાજા: શી? ઉર્વશીઃ જ્યારે મારા આ પ્રિય સખા તારાથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રનું મુખ જોશે ત્યારે તારે ફરીથી મારી પાસે આવવાનું છે. તેથી, મહારાજના વિયેગના ભયથી જન્મતાંવેંત જ, વિદ્યા મેળવવા માટે (આને) ભગવાન ચ્યવનના આશ્રમમાં સત્યવતીના હાથમાં મેં છાને માન સોં હતો. આજે, પિતાને સંતોષ આપે એ થયે છે એમ ધારીને મારા ચિરંજીવીને પાછો દી. આથી, મહારાજ સાથે મારે સહવાસ આટલો જ. (પૂરો થયો.) (બધા વિષાદનો અભિનય કરે છે.) રાજાઃ (નિશ્વાસ સાથે) અહે, દેવ સુખને કેવું આડું આવે છે! (દેવની કેવી સુખની શત્રુતા !) પહેલાં વાદળાંની વૃષ્ટિથી (ગરમીને) ઘામને ઉકળાટ દૂર થયેલાં વૃક્ષ પર જેમ વીજળીને અગ્નિ આવી પડે તેમ પુત્રની પ્રાપ્તિથી આશ્વાસન પામેલા મારા પર, હે પાતળી કેડવાળી, તરત જ તારી સાથે વિગ આવી પો..૧૬ વિદૂષક: આ તે, અર્થ (લાભ) પાછળ અનર્થને (હાનિને) લઈ આવ્યું. હવે, મને લાગે છે કે તારે વલ્કલ પહેરીને તપોવનમાં જવું જોઈએ. ઉર્વશીઃ મને પણ અભાગણીને, મહારાજ, ભણીગણીને ઊતરેલા પુત્રને મેળવીને સ્વર્ગમાં જતી રહેનારીને કામ પૂરું થયેલી (સ્વાથી) માનતા હશે. રાજા: સુંદરી, એવું ન કહે. જેમાં વિગ સુલભ છે એવી પરાધીનતા પિતાનું પ્રિય કરવા સમર્થ નથી, માટે, સ્વામીની આજ્ઞાનું પાલન કર. હું પણ તારા પુત્ર આયુરને રાજ્ય પી જેમાં મૃગનાં કેળાંઓ વિચરી રહ્યાં છે એવાં વનેને આશ્રય લઈશ. JI૧૭ || કુમારઃ પુંગવે (એક બળ) ધારણ કરેલી ઘોંસરીમાં નાના વાછરડાને જોતરો એ પિતાજીને શોભતું નથી. રાજ: હે પુત્ર, ગંધહસ્તિ કલભ (નાનો) હેય છે તો પણ ત) બીજ હાથીઓને દબાવી દે છે. સપના શિશુનું (સાપલિયાનું ઝેર બહુ તવ હેય છે. રાજા બાળક

·૯
હોવા છતાં પૃથ્વીનું રક્ષણ કરવાને સમર્થ બને છે. વયથી નહીં, પણ જાતિથી
જ દરેક પિતાના કાર્યને ભાર સહન કરી શકે છે. મે ૧૮
લાવ્ય, મારા વતી અમાત્ય પરિષદને કહેઃ “આયના રાજ્યાભિષેકની
તૈયારી કરો.”
કંચુકીઃ જેવી દેવની આજ્ઞા. (દુઃખી થતો, જાય છે.)
(બધા આંખે જાણે અંજાઈ ગઈ ન હોય તેવો અભિનય કરે છે.)
રાજાઃ (આકાશને જોતાં) વાદળાં વગર વીજળીને ચમકાર ક્યાંથી ?
ઉર્વશી : જોઈને અહે, ભગવાન નારદ !
રાજા : અરે ભગવાન નારદ ! જે આ,
નિષ (કમેટીના પત્થર) પર કરેલી ગોરચનાની રેખાઓ જેવી પીળી
જટાવાળા, ચંદ્રની કલા જેવાં શ્વેત જનોઈને ધારણ કરતા,મોતીની માળા-
ઓથી વૃદ્ધિ પામેલા શણગારની ભાવાળા, નાની ડાળીઓવાળા, હાલતા-
ચાલતા કલ્પવૃક્ષ જેવા દેખાય છે. ૧૯
એમને માટે અર્થ. (પૂજાની સામગ્રી લાવો.)
ઉર્વશી (કહ્યા પ્રમાણે, લઈને) આ રહી ભગવાનની પૂજા સામગ્રી.
(પછી ના પ્રવેશ કરે છે.)
નારદ મધ્યમ લેકના (પૃથ્વીના પાલનહારને વિજય હો.
રાજા (ઉર્વશીના હાથમાથી અN લઈને, આપતા ભગવાન, પ્રણામ કરું છું.
ઉર્વશીઃ ભગવાન, પ્રણમુ છુ.
નારદ • દંપતિને વિરહ ન થજો.
રાજા (સ્વાગત) એવું જ થાય તે કેવું સારું ' (મોટેથી, કુમારને આલિંગન
કરીને) પુત્ર, ભગવાનને પ્રણામ કર.
કુમાર ઃ ભગવાન, ઉર્વશીને આયુ પ્રણામ કરે છે.
નારદ: આયુષ્માન થજે
સજા • આ આસન પર બેસવાની કૃપા કરે.
(નાર, તે પ્રમાણે, બેસે છે. તેના બે પછી બધા બેસે છે.)
નારદ : રાજન, મહેન્દ્રને સંદેશ સાંભળે.

·૫૦
રાજાઃ એકધ્યાન છું. .
નારદ પ્રભાવથી જોવાવાળા ઇન્દ્ર વનમાં જવાની બુદ્ધિ કરેલા તમને સલાહ
આપે છે.
જ ઃ શી આજ્ઞા કરે છે ?
નારદ ત્રિકાલદશ મુનિઓએ ભાખેલ, સુરાસુર (દેવ દાનવનો) સંગ્રામ તરતમાં
જ થવાનો છે. અને યુદ્ધમાં નિપુણ એવા તમે અમારા સહાયક છે. માટે
તમારે શસ્ત્રને ત્યાગ કરવાનો નથી. અને આ ઉર્વશી, જીવતાં મુધી, તમારી
સહધર્મચારિણી રહેશે.
ઉર્વશી : અહો! હાશ! જાણે કેઈએ મારા હૃદયમાંથી થળ ખેંચી કાઢ્યું ન
હોય!
રાજા : હું દેવોના અધિપતિને વશ છું.
નારદ : યોગ્ય છે.
તમારું કામ ઈન્દ્ર કરો અને તમે એનું ગમતુ કરો. મૂર્ય અગ્નિને
પ્રજજવલિત કરે છે અને અગ્નિ તેજથી સૂર્યને. | ૨૦ ||
(આકાશમાં જોતાં) રંભા, સ્વયં મહેન્દ્ર તૈયાર કરેલી કુમાર આયુના
યૌવરાજ્યાભિષેકની સામગ્રી લાવ.
(કવા પ્રમાણે હાથમાં લઈને અસરાઓ પ્રવેશ કરે છે.)
અસિરાઓ : ભગવાન, આ રહી અભિષેકની સામગ્રી.
નારદ : આયુષ્માનને મંગલ આસન પર બેસાડે.
રંભા વિભ, આ બાજુ. (કુમારને બેસાડે છે.)
નારદ : (કુમારને મસ્તકે કળશ ઢાળીને) રંભા, બાકીનો વિધિ પૂરો કરો.
રંભા : (કહ્યા પ્રમાણે પૂરું કરીને) વત્સ, ભગવાન અને માતાપિતાને પ્રણામ કર.
(કુમાર ક્રમ પ્રમાણે પ્રણામ કરે છે.)
નારદ : તારું કલ્યાણ થાઓ.
રાજ : કુલના ધુરંધર બનજે.
ઉર્વશી : પિતાનું આરાધન કરનારે થજે.
(પડદા પાછળથી બે તાલિક)
પાડેલ : યુવરાજ વિજય થશે

·અમર મુનિ અત્રિ જેમ બ્રહ્માને, એક જેમ અત્રિને, બુધ જેમ ચદ્રને, અને મહારાજ જેમ ચદને તેમ, તમે લેકેને પ્રિય એવા ગુણોથી પિતાને અનુરૂપ (ગ્ય, સદ) બનજે તમારા ઉત્કૃષ્ટ વશમા (બધી) આશિષ સમાપ્ત થઈ છે (ફળી છે) II બીજે ઉન્નત પુરના અગ્રણી (મુખી) તારા પિતા અને સ્થિર ધવાળા તારા વચ્ચે વહેચાઈને રહેલી રાજ્યનભી, હિમાલય અને સમુદ્ર વચ્ચે વિભક્ત થયેના જનવાળી ગગા જેમ હવે, વધારે શેભી રહી છે ૨૨ છે અસરાઓ (ઉર્વશી પાસે જઈને) સભાગે (તાર) પુત્ર યુવરાજ બન્યું અને (તેને) ભર્તા (પતિનો) અવિરહ (મિન) પ્રાપ્ત થયો તેના વધામણા ઉર્વશી આ તે આપણે બધાને સમાન અબ્યુન્ય છે (કુમાને હાથ પકડી) આપ, પુર, જે માતાને પ્રણામ કર (સ્માર પગ ભરે ) નારદ ઉભો એ સમય આવ્યે તેમની સમીપ જ તમારે પુત્ર આયુના યૌવરાજ્યાભિષ્મી બા મને અને મહામેનને મેનાપતિ નીમ્યા તેનું સ્મરણ કરાવે છે ર૩ આ પ્રમાણે ભગવાનનો અનુગ્રહ પામે તે કેમ એમ નહીં નીવડે ? બીજ વધારે તારુ પ્રિય, ઇ-ન્ડ, ગ કરે ? ધન જ ના પ ય તે પછી મારે બાજ જે ? ના પગ આટક થ એકબીજાનો વિરોધ ન નવ એક જ સ્થાનમાં ભાગ્યે જ જોવા ભળ શ્રી અને સરસ્વતીને અગમ અપાના ઉધને માટે જાય થળે ૨૪ (બધા જ ર છે ) [ પાચમા -અ - ૫) મહાબી નિવાસ નિીત વિરમોરીયમનું ને તેની ભાન- ન અમામ ·INTRODUCTION I. THE SANSKRIT DRAMAI We shall begin with a brief outline of the general structure and arrangement of the Sanskrit Drama, without a knowledge of which the technical remarks on the construc tion of the present play here, as well as those made in the Notes, will not be intelligible to the general reader: Poetry in Sanskrit, from its inherent nature, as apart from Its intrinsic merit, is divided into two kinds what is capable of being seen or exhibited and wat 'what can only be heard or chanted.' The drama falls under the first division. Rūpaka' is the general term in Sanskrit for all dramatic compositions, which also comprises a subordinate class called Uparūpaka. The Rapaka " which has Rasa or sentiment for its substratum, is divided into ten classes, viz., नाटक सप्रपरणं भाणः प्रहसन डिम्भ' । व्यायोगसमयकारी पीय्यदेहाटगा इति ॥ of the Uparūpakas or Minor Dramas there are eighteen species, the most important of which are Natikas such as the Ratnivali, Viddha slabbonjikā etc., Troļakas such as the Vilramorvasiya and Satirhas such as the Karparatoonjari, --all differing very little from the general (catures of a Nataka. 1 The first two Sections are almost the samo as those prefixed to our sak. 2 The information given here has been moalnly cullcd rom the Das'arupaka. The mioor particulars not noticed Icrc ill be found in my Sabltyasirasamgraha (Nir. Ed.) 3 भास्पानातिनाय रूपं रसायोच्यते। रूप सन्ममावेशामधेय रमाश्रयम् ।। :-R; स्प्यतेऽभिनयंत्र यनु ता पिदु । नाटसारिपम् । Natva is nother and perhaps a wider term for the drama or the umatic art and is so called because it represents the Terent situations in (the scenes presented by) life. Thc he Dharata is the founder of the science of music and maturgy and his work is styled the Nuya düstro. Nalya so called Ripo, la as much as it has drilyard or thic canay of being acco, and Rupal e In as much as its subject. ct is represented by actors assunlos particular cters.

·2 Having thus disposed of the divisions into which the whole of the scenic art is capable of falling, we turn to the principle of division among the Rüpakas themselves, which is threefoldi-(1) qe or the Plot of the play; (2) ta or the Hero ;(3) and t# or the Sentiment. These three are the essential constituents, nay, the very life-blood, of every dramatic piece. Each of these we shall succioctly deal with in its order. VASTU OR THE PLOT Vastu is primarily of two kinds : enfiff or' Principal' and staff or 'Accessory.' The Principal is that which relates to the chief characters or the persons concerned with the essential interest of the piece, and pervades the whole arrangement. The Accessory is that which appears in furtherance of the main topic and is concerned with characters other than the Hero or the Heroine. This latter is of two kinds: viz. Patāka and Prakari. Pataka or Banner is an episode by which the progress of the plot is illustrated, furthered or hindered (so as to give additional interest to it). It is of considerable length, and sometimes extends to the very end of a play. The Prakari is also an episodical incident-of limited duration and minor importanceone in which the principal characters take no part. Besides these two, there are three other elements requisite for the development of the plot. These are 13 or the seed, fary or the drop, and Fire or the final issue. Bija is the circumstance leading to the ultimate epd briefly, stated, which as the plot develops bears multifarious results, and which is as it were, the seed of the plot. Bindu is what 'cements a break in the plot caused by the introduction of some other incident, Karya is the final object of the plot, which beiog attained the whole is finished. These five are technically called Arthaprakrtis (अर्थप्रकृतयः). The Vastu which is thus divided into five classes may again be divided into three classes according to the source of its derivation. It may be borrowed from history or tradition 1 वस्तु नेता रसस्तेषां भेदकः। 2 म्बन्पोद्दिष्टस्तु तद्वैतुवा विस्तार्य नेकया। 3 आन्तराधविच्छेद विन्दुरच्छेदकारणम् ।

·or it may be fictitious or mixed, i.e. partly drawn from bistory and partly the creation of the poet's fancy. A Nataka belongs to the first class, a Prakoraņa to the second. As regards its development a dramatic plot has five stages or cooditions called Avasthas. They are-(1) 27777 beginning or setting on foot of the enterprise, (2) nr effort, (3) mart prospect of success; (4) felt certain attainment through the removal of obstacles, and (5) TrA obtainment of the desired object. While these five stages are in progress there must be some links to connect them with the principal and subordinate parts of the main action (the episodes and incidents). These are called the Sandhis. They are five in number, answering to the live Arthaprakstis, each of which is joined with its corresponding stage, viz. 57, afaga, गर्भ, भवमर्श, and निर्वण (also called उपसंहति or उपसंहार). This Mulchasandhi is the combination of the Bija and Arambha, de wherein the seed is sowo, so to speak, with all its Rasas, In the Pratimukha there is the means (yatna) to the chief end, as originally implied by the Bija in the Mukha which bercin sprouts up. In the Garbha there is attainment and pon-attainment of the desired and implying a further sprouting up of the original Bija. There are impediments, but the main plot gains ground under resistance. The Avamaria samdhi is that in which the seed attains a more luxuriant growth than in the Garbha, being accompanied by Niyatāpati of the end, but, whose final result is postponed further off by fresha impediments of various sorts (as lo the S'akuatala the King's forgetting Sakuntals after marriage owing to Durvasas' curse). The Nirvalana or cansummation is the barmonious combination of all the aforesaid parts in the figal catastrophe. The subject matter, whether historical, fictitious or mixod is, from its laberent nature, capable of a twofold division. It is divided into-(1) pet deserving to be suggested or implied only, as being of a dry or otherwise unlit character; and (2) marray fit to be represented and heard as being highly seatlacatel and pleasing. The suggestions or implications are made in five ways: fortafTFERTITI (1) For Vkambha sec Notes Act III. (2). Chtītika is the suggestion of some lacident from bebind the scenes (7) (3) An ETF is cac wherein is suggested by the actors at 1 maretia ARISTOTETIT ·4 the time of their departure the connexion between the Act finished and the one to be commenced, which otherwise would look disconnected, as the specch of Kāmandakl. and others at the end of the 3rd Act of the Malati.Madhava (4) 86719AIT consists in implanting the seed of the subjectmatter of an Act in the previous Act before it has drawn to the close, so that the Act following is a continuation of the one preceding ; e.g. the sixth Act of the S'âkuntala the germ of which is cast at the end of the fifth Act; Malavikognimitra II. and Mälatí-Mādhava II, are other instances. ( A yang or Introducer' is one of which being interposed between any two Acts suggests like the Viskambhaka some pastor'future event to show the connection between the parts of the story through the conversation of low characters. It can never introduce the first Act. According to Jagaddbara the language in a Praves'aka is generally S'aurasepī or any simila: dialect as opposed to the Sanskrit found in a S'uddhaviskambhaka. The subject-matter is further divided into three kinds सर्वश्राव्य or प्रकाशं, अश्राव्यं or खगतं, and नियतश्राव्यम्. The terms are explanatory of themselves. The last is of two kinds: Fas and safe (which are explained in the Notes). Independent of these divisions there is one called 3119 THTTS ( 31192), or speech from the void'. NETĀ OR THE HERO The Hero is required to be modest, decorous, comely, munificent, civil, of sweet address, eloquent, sprung from a poble family &c.* Heroes are mentioned to be of four kinds: 1 अश्कावतारस्त्वकान्ते पातेऽवस्थाविभागतः। The distinction, however, between an Ankāsya and an Ankávatāra is considered by some to be merely imaginary. Visvanatha actually supplants the latter by Ankamukha which he defines as that where, in one Act, the substance of all the other Acts is suggested. 2 नेता विनीतो मधुररत्यागी दक्षः प्रियंवदः। रक्तलोकः शुचिर्वाग्मी स्टवंशः स्थिरो युवा ॥ युद्धयुत्साहस्मृतिप्रज्ञाप्लामानसमन्वितः । शूरो दृटश्च तेजसी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥ मेदेश्चतुर्धा ललितशान्तोदात्तोद्धतैरयम् ॥ D-R. A+ ·5 viz.'धीरोदात्त, धीरललित, धीरशान्त and धीरोद्त. 'Dhirodatta' or the Hero of sublime qualities, is one who is magnanimous, patient, not given to boasting, self-possessed, of firm resolve, whose high spirit is concealed and who is true to his engagements. We are not concerned with the other three classes of Heroes here. Each of these Heroes may be of one or other of four sorts. He may be alau or 'gallant', i. e, equally devoted to many women though principally attached to one; or 75 'sly', i, e, one, who being attached to one lady, covertly acts in a way unpleasant to her; or he may be uz 'bold', openly making bis profession to another, and got ashamed even when reproached; or lastly he may be seens 'favourable', devoted to one Heroine only. The Start hero bas eight manly qualities-शोभा, विलास, माधुर्य, गाम्भीर्य, धैर्य, तेजस्, लालित्य, and औदार्य. Among the assistants of the Hero, the principal is to the hero of the Patāſā or episode, clever in discourse, devoted to his master, and a little inferior to him in qualities. Next comes the Vidūsaka, his constant companion, whose business consists in the repartees of wit, in helping his friend in his love intrigues and thus assisting in the general denouement of the play. The third, and of equal rank with the Vidūsaka, is Vita, who knows one art only and is thereby useful to the Hero. The Hero thus equipped may still take into his service ministers of state and ministers of religion, ascetics, &c. as well as eunuchs, mutes, barbarians (Yavanas) &c. Sometimes there may be a Rival-Hero called 91144, who is avaricious, bold, impetuous, criainal and of evil conduct. Näyika or the Heroine, who must be possessed of qualities similar to those of the Hero, is of three kinds. She may be the wife of the hero (ital), as Sita in the Uttar., ar one belonging to another (87 or 197), or a common woman ( Tal or rate) as Vasantasena in the Mirch. The pain (so called because she is in the power of ber guardian) may be a maiden or the wife of another, But the latter must not be introduced as the Heroine in a play.. The maiden's love, however, better helps the rasa and le, 1 मान्या साधारणनीति तद्गुणा नायिका प्रिंधा। 2 अन्यत्री कन्योडायनान्योटाहिरसेनचिन्।

·6 therefore, the most favourite theme with many Sanskrit poets. Further divisions and subdivisions of the Nayłka are not introduced here, as they have very little to do with the construction of the drama. For her assistants the Heroine may have a सखी, दासी, धात्रेयी, प्रतिवेशिका and others, possessing qualities corresponding to those of the friends of the Hero or RASA OR SENTIMENT Rasa is that lasting impression or feeling produced to his overwhelmjog delight in a man of poetic sensibility by the proper action of the Vibhavas, and Anubhavas as well as the Sattvikabhavas and the Vyabhicarıbhavasi Bhāva. (HT) or Feeling is the complete pervasion of the heart by any emotion, whether of pleasure or of pain, arising from the object under sight Vibhava (fe:71 ) or an Excitant is that which being perceived nourishes the main sentiment. It is divided into Alambana, tbat which is, as it were, the support or substratum of the Rasa, the person or thing with reference to which a sentiment arises such as the Hero or the Heroine, and Uddipana, or what excites enhances (adds to the development of) the sentiment, such as the moon, the beauties of the vernal season &c, beauty, decorations &c of the principal characters, in the case of UT Anubhava or Ensuant is the outward manifestation of the internal feeling through the eyes, face &c The Sattvika or natural bhavas are a subdivision of Anubhava, and are mentioned as eight in number-TUPAHIUT dar वैवर्ण्यवेपथू। अशुवैखर्यामित्यष्टौ । The Vyabhicaris or the Accessories are those Bbävas which are not strictly confined to any Rasa, but appearing and disappearing, like waves in the ocean, they serve as feeders to the prevailing sentiment and strengthen it in different ways Sthayibhava (स्थायिभाव) or the Permanent Sentiment of a composition is one-the ocean melting all salt into water-which, not being inter- 1 विभावैरनुभावैध सात्त्विकर्व्यभिचारिभि । आनीयमान खाद्यत्व स्थायी- मावो रस स्मृत ॥ सुखदुःखादिक वस्तद्भावभावनम् । शायमानतया तम विभावो भावपोषकृत् ॥ मालम्बनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा । अनुभावो विकारस्तू भावसंसूचनामकः ॥

·7 rupted by any sentiment contrary or akin to its nature occurring at intervals, converts all of them into its own nature. Now a Rasa would prove contrary to another if the story or substratum of both were the same. But as eat (principal) and 3 (subordinate) a 3 may be mixed with one or more of others. There are eight Sthayibhavas: रति, हास, शोक, कोध, उत्साह भय, जुगुप्सा and विस्मय, on which are based respectively the eight sentiments: Ir the Erotic, at the Comic, Four the Pathetic, tig the Furious, at the Heroic, is the Terrible, ay the Loathsome, and Hiya the Marvellous. There is a pinth sentiment, tbat of 27 the Quietistic, having 72 or tranquility for its Stháyıbhāva. But it is not suited to dramatic purposes and rarely occurs as a main sentiment in adrama. Of these eight sentiments, शृङ्गार and हास्य, चीर and अद्भुत, वीभत्स and भयानक, and रौद्र and करुण are akin to each other, as they proceed from the same condition of the mind. As we are concerned with the Erotic alone, that being the prevailiog sentimentin Kalidāsa's plays. We shall say something about it here. Hic is mainly divided into frent or Lovein-separation and 77 or Love-in-union. The former, the Dasarūpaka subdivides into two kinds: अयोग the Nonconsummation of marriage, and faith the Separation of the lovers deep in love after marriage. The former, which arises from the dependent position of one or the other of the parties, or through distance, or through the intervention of adverse fate, has ten stages, aftong, Fat &c, mentioned in the com. faste 'anxiety' occurs through 7777, or some such cause. Ah, jealous anger', arises from a breach in the duties of love ( 7072HK) and may be on both sides (rarely, however, the Nāyaka is mani). This 45 has several varietles, such as fari, BRIATH17 &c. It is capable of being dispelled in six ways साना भेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तर:-ands called Te, or AA according to the greatness or the smallness of the effort required to make the Nāyıkū give it up. wat is when the two lovers are in the enjoyment of each other's company, engaged in looking at each other, kissing each other &c. 1 विरुद्वैरविरुद्धैर्या भावविच्छिद्यते न यः। आत्मभावं नयत्यन्यान्म स्थायी लवणावरः॥

·THE GENERAL CONDUCT OF THE NĀTAKA Every dramatic piece opens with a prelude or prologue (Tan) which is itself introduced by what is called the Nändi, This Nāndr, according to some, must suggest the gist of the whole plot. The Sūtradhara may sometimes retire after the recital of the Nārdi, in which case another actor called 1414% (for he establishes as it were the topic of the play ) takes his place. In the Prelude, which may begin with a brief allusion to the poet's literary attainments, his genealogy &c., the Sūtradhāra or the Sthapaka suggests the subject in the form of the Bija, or by a simple beginning, or by naming the character about to enter (as in the ſakuntala). He must please the audience with sweet songs descriptive of some season and couched in the Bharatiyrtti. The Tan is of two kinds-(1) 6 as in the Ratnávalī, and (2) anya in which the Sūtradhāra holds conversation with the actress or his assistants, bearing on the subject to be introduced. This latter is of three kinds, of which one is situate. When the entry of a character is directly indicated by the Sūtradhāra saying "Here he enters', that is Prayogātiśaya. The Prelude being over the piece is commenced, being hereafter arranged and exhibited in the manner indicated in the three foregoing Sections. The whole matter should be well determined and divided into Acts and Scenes, A Nitaka may consist of from five to ten Acts. The Hero should be Dhīrodātta. The prevailing sentiment should be TNT or ar (or sometimes tut), others being introduced as conducive to its development. Nothing should be introduced in the play which either misbeseems the Hero or is discordant with the main sentiment. AD Act must not be tiresomely long, should be full of Rasa, and introduced by Vişakambhaka etc according to necessity. Its close is marked by the exit of all characters. Such incidents as journeys, massacres, wars &c, should not be represented in a play; they may only be indicated. The death of the Hero must never be exhibited. This accounts for the somewhat monotonous character of Sanskrit plays and the absence of tragedies in Sanskrit: The play should end, as it began, with a benediction or 1 Wilson observes—"They (the Hindu plays) never offer a calamitous conclusion, which, as Joboson remarks, was enough to constitute a Tragedy in Shakespeare's days; and ·9 prayer, called the Bharatavākya, which is repeated by the principal personages, and contains an expression of their wishes for general prosperity and happiness. The Unity of interest or action must be maintained throughout. As regards the language to be used in a piece, Hero and the higher characters speak in classical Sanskrit, wbile females and other minor characters speak in the different Prakrit dialects. The student will see from the foregoing sketch, that the characteristic peculiarities of the Indian drama are mainly three :-(1) its peculiar structure ; (2) the absence of the distinction between Comedy and Tragedy; (3) the diversity of language to be spoken by the characters. The abovementioned general characteristics of a Nataka belong with certain modification to the other divisions of the Rūpaka as well. Of these we may notice the Prakarana and the Trotaka. The plot of atau should be fictitious and drawn from real life in a reputable class of society. The Hero, who must be frizia, may be of ministerial rank or a Brābmana or a merchant (Vaisya). The Heroine may be a maiden of a noble family, or a courtesan. The most appropriate sentiment is the Erotic. Gamblers and other low characters should be introduced. There should be ten Acts. The Mālati Mădhaya and the Mrcchakaţika belong to this species. A Trotaka may consist of 5, 7, 8, or 9 Acts. The characters to be represented should be celestial as well human (as in the Vik.). The Vidūsaka should take a prominent part in it and be present in every Act. The prevailing sentiment should be Th. In other particulars it does not differ from the Nātaka. although they propose to excite all the emotions of the human breast, terror and pity included, they never effect this object by leaving a painful impression upon the mind of the spectator. The Hindus in fact have no Tragedy.........The absence of tragic catastrophe in the Hindu dramas is not merely an unconscious omission such a catastrophe is prohibited by a positive rule. The conduct of what may be termed the classical dramas of the Hindus is exemplary and dignified. Nor is its moral purport neglected; and one of their writers declares, in an illustration familiar to ancient and modern poetry, that the chief end of the Theatre is to disguise by the insidious sweet, the unpalatable but salutary bitter, of the cup."

·10 II. KĀLIDĀSA (A) HIS LIFE, WORKS AND POETRY His Life To turn now to the poet it must be admitted that we have absolutely no trustworthy information regarding the personal history of Kūlidãsa, by universal consent the greatest of Indian poets. The curiosity of the querist who would ask-' Where and when was he born ?' 'Who were his: parents ?'. When did he die?' &c.-must ever remain unsatisfied. The poet has studiously observed complete silence about himself in his works. Read them howsoever: we may, we find no allusion, no incident mentioned, that may directly shed any light either on his personal history or on any remarkable event of his life. Under these circumstances we have to content oursclves with gathering what little information we can about a poet of world-wide repute from external sources and a few incidents found here and there in his works, which may be supposed to have a distant bearing upon the history of his life. Reserving for another Section the question of the date of the poet, we proceed here to state the few facts that can thus be known about him. A time-honoured tradition, supported by internal and external evidence, associates the name of Kalidasa with that of the epoch-making kiog Vikramāditya of Ujjayint. The keep interest and admiration with which the poet describes the Mabākāla, the ſiprā, and other beauties of Ujjayini uomistakably point to the conclusion that he must have been a native of that city. And the various covert references to the name of Vikrama in fully eulogistic terms, which are doubtless meant to immortalize king Vikramaditya, are inexplicable, if that monarch be not regarded as the poet's patron. Kālidāsa also betrays considerable acquaintance with courtlife in his works. This circumstance, coupled with the fact that there is no-allusion in his writings to the goddess of wealth having ever frowned upon him, shows that he was. in affluent circumstances, and had not the misfortune 1E.g., अनुत्सेकः खलु विक्रमालंकारः। (Vikar.); विक्रममहिम्ना वर्धते. 915! (Ibid.)

·11 ever to drink the bitter cup of poverty. He was a Brābmane by caste and was a devout worshipper of biva, though by no means a sectarian. He seems to bave travelled a good deal, at least in Northern India. For, as Dr. Bhau Daji remarks he is the only poet who describes a living saffron flower the plant of which grows in Kashmir. His graphic description of the Himālayan scenes looks very much like that of one who was an eye-witness. Unlike Bhavabhūti and many other brother-poets, he appears to have enjoyed great popularity during his life-time. He was an admirer of field. sports, and describes their beneficial effects with the exactness of a true sportsman'. Though fond of pleasures he was not the unscrupulous voluptuary as he is supposed to be by some critics, as is clear from the many nable sentiments expressed in the Sākuotala. It also appears from the same play that he was against love-marriages, though always actuated with the most generous sentiments towards the fair sex. His works bear further testimony to his considerable acquaintance with the Vedas, the philosophy taught by the Upanişads, the Epics and the Puranas, the Bhagavadgiti, the systems of Sāıbkhya, Yoga, and Vedanta as propounded by Badarāyana, Medicine, and the rudiments of Astronomy. Beyond these few facts nothing is known for certain about our poet at present. It is inevitable that, during the course of time, a number of fanciful stories and legends should have clustered round popular hero of literary lodia. Thus there is a story which relates how the poet was born a blockhead and a dunce, but had wisdom bestowed upon him in consequence of his subsequent propitiation of the goddess Kali, whence his name Kalidasa. Another story makes him a friend of King Kumaradása of Ceylon, in whose city Kalidasa was murdered by a courtesao. No reliance need be placed on such accounts. Many such stories will be found in the Sanskrit Bhojaprabandha, and in a collection which under the title of Tales of King Bhoja and Poet Kalidasa, is a popular book in many ladian vernaculars. A few con- Jectures have been advanced as to some other particulars, but to test their veracity falls strictly within the province of the antiquary. 1 Cf. arti &c. Sak V. and our note ad loc, ·12 His Works The poet's silence about himself in his works gave an opportunity to many unscrupulous inferior poets to father their owo works upon him. The following is a list of the works generally attributed to him:--(1) Tigritos (2) fatin laaita (3) मालविकाग्निमिन (4) रघुवंश (5) कुमारसंभव (6) मेघदूत (7) कुन्तेश्वरदत्य (8) मतुसंहार (9) अम्यास्तव (10) कल्याणस्तव (11) कालीस्तोत्र (12) काव्य. 775 7FTET: (?) (13) and (14) two TIEFS (15) #27** (16) Trose- दण्डवस्तोत्र (17) चर्चास्तव (18) ज्योतिर्विदाभरण (19) दुर्घटकाव्य (20) नलोदय (21) FORMARET (22) germe (23) HFT FTA (24) aod (25) two मगलाटक (26) महापद्यपदक (27) रत्नरोश (28) राक्षसकाव्य (29) लक्ष्मीस्तव •(30) लघुस्तव (31) विद्वद्विनोदकाव्य (32) रन्दावनकाव्य (33) वैद्यमनोरमा (34) शुद्धिचन्द्रिका (35) शृङ्गारतिलक (36) शूहगारसाष्टक (37) शुरुगारसारकाव्य •(38) श्यामलादण्डक (39) श्रुतयोध (40) सप्तश्लोकीरामायण and (1) सेतुबन्ध. of these the first six are ackoowledged by all critics to be undoubtedly his. (7) is not yet discovered but is known only in a quotation by thc Kasbmirian scholar Ksemendra, in his Aucityaviciracarcā. The authorsbip of (8) is somewhat doubtful; while the remaining ones are certainly to be dismissed as the productions of other poets. There is another fact also which should be borne in mind in this connection. In Sanskrit literary history there have been many poets who borc the name Kalidasa, and at least three were known to Rajasekhara who wrote for 1198 a वालीदासो न केनचित् । गुरगारे दलितोद्वारे यालिदासमयी स्थि॥ It is possible, therefore, that Kālidāsas other than the author of the Raghuvainsa are responsible for the trifling pleces mcntioncd above. Here, then, we are conccrocd with the first six only. The most convenient and reliable method of studying the development of a poct's mlod and relation in his productions would be to read his works in their chronological order. But we have no external evidence whatsaever, to ascertala the chronology of Kalidasa's seorks. It must, therefore, bc based wholly on interpol cvidence. Judged aq such the works would stand la this order-Pocms- sitt and vio-Plays 77/777, f77, and 781*or, both Indiscrimi. nately, as-- 777f7z', 777, Tit, mapy and yta. Space will not permit us even to refer to these briefly. We will only remark in passing that the last threc are the outcome of the poet's matured poetic faculties and riper years.

·13 His Poetry Kalidasa is indisputably the greatest master.mind ia. Sanskrit poetry. His genius has been recognized in India from very early times. He has been and will ever be enshrined in the hearts of his countrymen as the Prince of Indian poets. Most Indian successors of Kalidasa bave expressed in suitable words their admiration of the poet, who stood far ahead of them in perfection of his art. Thus Bånabbatta, the famous author of the Kādambarī, speaks of him in the following words: निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस सूक्तिपु। प्रीतिर्मधुरसाासु मारीविन जायते । "When Kalidasa's sweet sayings, charming with sweet sentiment, went, fortb, wbo did not feel delight in them as in honey-laden flowers?" Kumarila, who flourished about the first half of the eighth century, has quoted with approval the passage from the Sakuntala, "सतां हि संदेहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्त:- वरणप्रवृत्तयः There is a Subhāşita which says: पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिटिकाऽधिष्टितकालिदासा। अद्यापि तत्तुल्यकोरभागदनामिका सार्थवती बभूव ।। “While once the poets were being counted, Kalidasa (as being the first) occupied the last finger. But the ring-singer remained true to its name (Braila raameless ), since bis second has not yet been found (by whom it can be occupied).' Pandita Govardhadīcārya thus speaks of our poet:- साकृतमधुरकोमलविलासिनीकण्ठक्षितमाये। शिक्षासमयेऽपि मुदे रतिलीलाकालिदासोक्ती ॥ "Two things only, viz. love-sport and Kalidasa's poetry delight the heart even at the time of instruction, as they mostly consist of the sweet, tender and touching words of a sportful girl." Almost every Pandita has in his mouth the followiog memorable verse :- कास्य नाटकं रम्यं तय रम्या सन्तठा। at svulstam APIE TE DI "Amoog Kavyas the drama is the most charming. Among dramas Šakuntala is specially charming. Even there the fourth Act is the best; and lastly, four s'lokasi therein ara specially most beautiful". The highest place is assigned 1 Tacy arc--1973-7){t&s; &c; 7-TT मतः वाध्ये &c.; and भूना विराय नमुरलनदीजानी &c. 3 ·14 to Kālidāsa among poets for the construction of happy similes, when it is said: उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति प्रयो गुणाः ।। Among later writers, Jayadeva has called our poet saya the lord of poets and the famia or Graceful Play' of the Muse of Poetry. That his countrymen should place him at the head of all Sanskrit poets, unparalleled and unsurpassed by those who bave preceded or followed bim, is natural enough; but he has evoked spontaneous outpouring of praise and manifestations of admiration even from foreign scholars and poets who had access to works either directly or through translations. Goethe bas voluntarıly bestowed the bighest meed of praise on him so much was he enraptured by the charms of Kälıdāsa's Muse and struck with his poetic genius. This is what he says about the Sākuntala- "Wouldst thou the young year's blossoms and the fruits of its decline, And all by which the soul is charmed, epraptured, feasted, fed ? Wouldst thou the earth and beaven itself in one sole same combine ? I name thee, O Sakuntala, and all at once is said." When we remember that Goethe bimself was the greatest poet of Germany and one of the greatest of the world, we realize the importance of his estimate of our poet. The well-known philosopher and traveller, Humboldt, pronounces the following judgment-"Kalidasa is a masterly describer of the iofluence which Nature exercises upon the minds of lovers. Tenderness in the expression of feelings and richness of creative fancy have assigned to him his loity place among the poets of all nations. The celebrated critic, Schlegel, has assigned him a very high position amongst the glorious company of the Sons of Song'. Several eminent modera orientalists have also offered their tribute of praise to our Indian Shakespeare, as Sir William Jones was the first to call him—the very comparison of Kalıdāsa 1 भासो हास: कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः। 2 As translated from the German by Mr. E. B. Eastwick, ·15 97 to Shakespeare is the highest form of eulogy that could be bestowed upon him by foreign critics. Sir Monier Williams, while writing about the Sakuntala, thus expresses bimself:-"No composition of Kalidasa displays more the richness of his poetical genius, the exuberance of the imagination, the warmth and play of his fancy, his profound knowledge of the human heart, bis delicate appreciation of its most refined and tender emotions, his familiarity with the workings and counterworking of its conflicting feelings-in short more entitles him to rank as the Shakespeare of India." Prof. Lessen calls him "the brightest star in the firmament of Indian poetry." We thus find that Kalidasa bas established his sovereignty in the hearts of all alike. Now it may be asked, *What is that in Kālıdāsa which establishes bis undisputed claim to the highest honour which is thus bestowed upon tim ? Unless this question is satisfactorily answered Kūlidāsa's merits as a poet cannot be said to be determined, His poetic genius has brought Sanskrit poetry to the highest elegance and refinement. His style is peculiarly pure and chaste. It has neither the laxity of the Purānas nor the extravagant colouring of later poems. It is unartificial bod characterized by brevity consistent with perspicuity. An unaffected simplicity of expression and an easy-flowing language mark his writings which are embellished with similes unparalleled for their beauty and appropriateness and with pithy general sayings His diction is marked by the absence of loog compounds, involved constructions, over-wrought rhetoric and artificial puas Kölıdāsa excels other poets in his description of the sublime and the beautiful, It is a priociple recogaized by all modern crities that 'Nature must be the life and essence of poetry,' and in respect of this, Kūlidāsa may be said to be cssentially a poet of Nature (of course in the limited sense of the term which it is possible to attach to it in those times of fay luxury and general prosperity). He describes with most effective touches the gorgeous scenery of the mountain Himalaya-its snow-clad and mineral-covered summits, the peaks where suashlac ever reigns, tbc fragrant and cool breezes blowing there, the wilds with the hunters, the musk-deer, the potent bcrbs sheddiog lustre at night; the câmara deer, the Minasa lake &., and his description of 1 For this the student is referred to pp. 27-29 of our Lotroduction to the Sikuatala, 5th ed.

·18 unconciously refers to the Hūna, kings of his own time who held sway over Punjab and Kashmir in the second quarter of the sixth century. But this rests merely on assumption ; for there are references to the Hüņas even in the Mabābharata. Prof. Apte has also shown that just beyond Bactria or the threshold of ancient India, the Hūnas had constituted a powerful empire from the middle of the 3rd century B. C. to the end of the 1st or the 2nd century A.D. Modern European scholars are generally inclined to hold that Kalidasa must have flourished under one or more of the Gupta kings. The Gupta period (about 300-650 A. D.) was noted in ancient Indian history for a revival of Sanskrit learning and arts. The late Mr. Vincent A. Smith (see bis Early History of India p. 304, 3rd ed. 1914) believed that Kālidāsa must have lived in the reigas of the first two, or even in that of the third, of these Gupta Kings : Chandragupta II (c. 357-413) Kumāragupta I (413-455) Skandagupta (455-480 ) Both Chandragupta II_and Skandagupta had adopted the title of Vikramaditya. To quote the words of Mr. Smith, "It is not unlikely that the earliest works of Kālidāsa may have been composed before A. D. 413, that is to say, while Chandragupta II was on the throne; but I am inclined to regard the reign of Kumaragupta I (413-455) as the time during which the poet's later works were composed and it seems possible, that the whole of his literary career fell within the limits of that reigo. It is also possible that he may have continued writing after the accession of Skandagupta". Mr. Smith thus makes Kūlidasa's literary career cxtend over a period of not less than thirty years. Note that, even according to Mr. Smith, there is nothing wrong in the tradition about a Vikramaditya having been our poet's patron; only we must arrive at an understanding as to which Vikramiditya is meant, because various kings in the history of ancient India called themselves by that title. Tyc ourselves hold, for reasons given below, that we must acccpt as our poet's patron that king Vikramaditya whose tradi. tional era commences at 56 B. C. The attempt to place Kalidasa in the court of the Gupta kings rests merely on the fact that Chandragupta II was named Vikramiditya. But the existence of prior kings of that title is now a certainty.. 1 The Rájatarangipi mcations an carlier Vikramiditya, a contemporary of Pratūpiditya of Kashmir, ·19 Vatsabhūti, the author of the Mandasor inscription, copies several ideas from Kālidāsa; the latter must, there fore, have lived prior to 472 A. D. Again, Ašvaghosa, the author of the Buddha-Carita which is a life of the great Buddha in Sanskrit, has numerous passages similar to those occuring in the works of Kálidāsa. Now, Kalidasa was an -original poet borrowing his subjects from Valmiki and other ancient authors. Ašvaghosa was more a philosopher than a poet, and may, with greater probability, be supposed to have borrowed his ideas from Kálidāsa. The date of Ašvaghosa is given as 78 A. D; and if we suppose bim to have borrowed from Kālidāsa, the latter will have to be placed earlier than 78 A.D. and in this view Dr. Peterson also concurs when he says “Kalidasa stands near the beginning of the Christian era, if, indeed, he does not overtop it'. There is also internal evidence pointing to the same conclusion. We have first the evidence obtaiged from the state of the law of inheritance and the pegalty for theft as they are indicated in passages in the sakuntala. The passage in the sixth Act of the drama, announcing the death of the merchant Dhanamitra who died heirless, seems to Prof. Apte to refer to a period when the widow of a deceased person could not inherit his estate. Such a period is to be found only before the Christian era, when Manu, Apastamba and Vasiştha held sway, and Bịhaspati, Sankha Likhita and Yājfiavalkya had not yet written their Codes. The penalty for theft, as indicated in the prologue to the sixth Act, seems to have been the extreme one, and there is also a passage of similar import in the Vikramorvasiya (ar ET &, V.1.). The penalty for theft has been from time mitigated with the progress of civilization, Manu and Ipastamba lay down the extreme penalty, the option of fine being introduced later on, as we find it in the Smrti of Brhaspati. These two circumstances tend to show that Kalidasa flourished at a period wbich is anterior to Bphaspati, the latter being generally placed in the first century A.D. Prof. Apte further calls attention to the fact that there is no reference to the Nyaya_philosophy in the works of Kalidasa [except perhaps in Ragh. XIII. 1, in which the word vanui (Ti) occurs, but which the poet might have borrowed from the Sankbyas), and concludes that he must have lived before the development of that philosophy. Then ·20 again we have the evidence of style. The artificiality of diction and the fondness for long compounds and double meaning words which mark the writings of Dandin (who is his Kivyādarśa says that an abundance of compounds constitutes the quality of ojas in poetry). Biņa, Bhavabhūti, (7th century A.D.) and other medieval writers, are entirely absent in Kālidāsa's writings-a fact which shows that he must be placed some six or seven centuries before them, a period necessary to cause such a revolution in the art of literary composition, considering the scanty means of the propagation of learning in those times. It thus becomes clear that Kalidasa lived in the first century B. C. at. the latest? III THE PLAY (1) THE PLOT Purūravas, the son of Budha and Ilā and king of Pratisthāna is the hero of the play. His queen is Ausiparf, daughter of Kāśirāja. Urvasí, a nymph of heaven, is the heroine. Prelude-After the Nandi and the announcement of the play, the screams of heavenly nymphs crying for help. are heard. Act I SCENE_Peak of the HEMAKUȚA Nlountain King Purūravas, while driving back to the earth after having paid his respects to the divine Sun, hears the shrieks of the nymphs and asks them what kind of help they needs Learning from them that the seizure of their friend Urvasi along with Citralekbā by the demon Keſin was the cause of their distress, he sets out against Kešin, the nymphs promis. ing to wait for him on the peak of the Hemakūta mountain. Presently the king returns successfully with Urvasi 1. Prof. S. Ray refers to the discovery in 1909-10 of the Bbita medallion, which pictures a scene which looks exactly Ilke opening scene of the sakuntala. The medallion is assigned to the Sunga period (184 B, C.-72 B. C.), and Prof. Ray assumes that Kālidāsa is aneterior to the date of the medala lion, though the Archaeological Survey authorities, holding to the Vincent Smith's date, are inclined to dispute the identification of the scene with the one in the Play.

·21 and Citralekhā. On their way back Urvas'i recovers from her swoon; the king is captivated with her peerless charms and she with his zobility; neither, however, knows the real feeling of the other. They meet the other nymphs. Chitraratha, the Gandharva king, who was deputed by Indra to rescue the nymphs, arrives, congratulates the king, and invites him and Urvaší to heaven. The king very courteously excuses himself; the nymphs depart. Urvas'i pretends to be caught by a creeper and casts at the king a longiog glance, which the latter returns with equal affection, ACT IL SCENE I -Environs of the VIMANAPARICCHANDA Palace The king, returns to his city, but his heart is wouoded by Love. His queen marks the altered state of his mind and asks one of her maids to learn the king's secret from his intimate friend, Māravaka. The foolish Vidūsaka betrays the love of his friend. SCENE II- The private garden of the palace of PURŪRAVAS at Prayaga The king, on his part pining after Urvasi, seeks with Vidūsaka, rest in the pleasure.garden. There he unbosoms the real state of his mind to his friend. At about the same time, Urvasī, irresistibly drawn by her own heart, comes, accompanied by Citralekhā, to the garden where the two, remaining invisible by their divide power, overhear the conversation between the king and the Vidūsaka. Urvas'i, discovering that the king is uncertain as to her feelings, avows her love to him by means of a birch leaf, and then delights bim with her presence. She is, however, suddenly called away by a summons from the lord of the gods about to witness a perlormance. In the meanwhile the queen, being informed by her maid Nipunikā of the king's love for the heavenly courtesan, comes, accompanied by her, in search of the king, in order to ascertain the fact herself. Through Mūnavaka's carelessness, the birch-leaf, which was committed to his carc, falls into her hands, and she enters, burning with Jealous anger: The king in vain endeavours to pacity ber. He, however, hopes that she may soon repent as she has openly slighted his prostration.

·22 as an ACT III SCENE I&-The Hermitage of BHARATA In the performance exhibited by the sage Bharata before the heavenly assembly, Urvasi who played Lakşmi, stumbles in her speech, For, when questioned by Menaka. who acted the part of Vārunl-'On whom hast thou set thy heart,' the words 'On Pururavas, instead of On Puruso ttama,' escape her lips. Enraged at this the sage pronounces a curse upon her, thereby depriving her of her residence in the upper world. She, however, finds favour with Indra, who graciously allows her to repair to the monarch, bis ally in battles, and to remain with him till he beholds the offspring she shall bear him. Sometime after this, Urvas'l, dressed Abhisarikā, comes with Citralekha to the Manikarmya palace to pay a visit to the king, but, remaining. invisible, watches the business going on there, SCENE II- Part of the garden of the Palace The queen, as was anticipated by the king, feels remorse and wishes to make amends for her conduct under the pretext of a religious performance which she names *Priyānuprasådana.. She sends word to the king requesting him to be present at the Maniharmya palace where she wishes to worship the moon. The king consents, and repairs to the terrace of the palace accompanied by the Vidāşaka, The queen duly appears, performs the ceremody, and at its conclusion gives ber consent to the king's marriage with Urvas'i. The king assures her that he will ever be true to her. The queen departs to take her meal after a whole day's fast. Urvas'ī, who was a witness of the whole scene, now steps forward visibly and is happily united with the king. Thereupon Citralekhā, requesting the king to treat her friend kindly, returns to heaven. The Vidūsaka, too withdrws under some plea, and the king and Urvas'i retire to rest. ACT IV [This act is a kind of melodrama and is quite exceptional in dramatic plays,] SCENE_The groves of the GANDHAMĀDANA mountain After many years are passed in happy union, Urvas'i goes with the king to the Gandbamädana forest to sport. There ·that very none else but king's own son, Ayus. The king is lost in wonder mingled with joy, but does not know how to account He, however, remembers that on the occasion, when he performed a sacrifice in the Naimie forest, ke was separated from Urvasi, before hicb ise she had attributes the fact to the mystic nature of divine beings. betrayed some faint marks of pregnancy. The Vidosaka Just at the time the arrival of a female ascetic with a boy from the hermitage of the sage Cyavapz is abboudced, and are immediately admitted to the royal presece At the sigut of the boy the king fcels 4 strange emolog use within him. 23 the king happens to fix bis glance for a moment upon a Vidyadhara girl, This rouses the jealous wrath of Urvasi, who, disdaining the king's apologies, leaves him, and uomindfully enters the proscribed environs of the grave sacred to Kārttikeya. The curse of the deity at once takes effect, and she is transformed into a creeper. Ignorant of this, the king, mad with grief, roams through the forest, asking every object he meets with-abimate or inanimate-to give him some tidiogs of his beloved or to restore her to him, la the course of his rambles he finds the gem Sangamaniya (the Uniter of separated lovers). With that jewer in hand be embraces a certain creeper which he fancies to be his beloved, and wonder! instant the metamorphosis is undone and the creeper retransformed into the lovely nymph! When eyes closed the king enjoys the touch, and when he opens them after some time, whom should he behold but the darling of his heart ! Urvasi excuses herself in suitable terms, and then they go back to Pratısthāga, riding a cloud which Urvast changes into a balloon by her superhuman power, ACT V SCENE--The Palace of PURĪRAVAS The king was balled back to the city with rejoicing by the citizens. He ruled peacefully ever his subjects securing their affection and loyalty. Excepting a son there was Bothing wanting to complete bis happiness, and even this blessing he was soon to have,. A few days after the king's return, the Sangamaplya jewel is carried away by a vulture. The king tries to shoot the burd, but it escapes. Soon after, report is brought to the king sitting in company with the Vidūsaka, of the bird's having been shot by an arrow from an unknown hand. The gem and arrow are for the fact produced, and ·24 Urvası is sent for. When she arrives, the female ascetic hands over the boy to her and repairs to the forest Urvasi then explains to the king how she was commanded by Indra to stay with Purúravas till he should see the face of a son born of her, and how, afraid of early separation, she handed over the boy to sage Cyavana for being educated, she then adds-'Now that you have seen the face of your son, separation is inevitable, I must go back to my master The revelation plunges all into sorrow In his heaviness the king determines upon leading a forest life after putting his son to his place At this crisis Narada arrives from Indra with a message to the king that he should not lay down the sceptre so soon, and that Uravaší should bear him company till death The message is received with heart-felt thanks. After the delivery of the message, Narada, in accordance with Indra's wishes, installs the young priace as yuvaraga, and unmixed joy crowns the whole business The Play then terminates with the customary stanza of Benediction (Bharatavākya). It will be noticed that the principal points in the development of the plot of the play are --(1) the rescue of Urvas) and the agitated state of the heart of the two lovers, (2) the obstruction in the symph's upward passage which deepens the feeling of love, (3) the Vidūşaka's betrayal of the king's love, (4) the curse of Bharata, (5) the interference and permission of Indra, (6) Urvaſi's avowal of her love, (7) the falling of the birch leaf into the hands of the queen, (8) the queen's indignent scorning, of her husband s prostration and her consequent remorse, (9) the consent of the queen, (10) Karttakeya's curse and Urvasi's transformation into a vine, (11) the Gem of Valoa and Urvası's restoration, (12) the vulture,, (13) the Tapası's arrival with the boy, and (14) the final favour shown by Indra (2) THE SOURCES OF THE PLOT AND THE CHANGES EFFECTED BY THE POET Pururavas is mentioned for the first time along with Manu in Agveda 1. 31. 4, where he is called beneficent (oza) and a friend of Agai His love to the apsaras Urvasi is described in very obscure language in R V.X. 95 in which he requests the nymph once more to bless him with her company, thus implying his previous separation.

·25 the 18th verse the gods address him as the son of Ida (Ilā) and promise bim happiness in heaven and their company if he would propitiate them with oblations. (See Muir's Sanskrit Texts, Vol. V. pp. 236, 421). In the Satapatha Brahmana II. 5.1, an interpretation of hymn X. 95 is given which is itself not much clear either. The student will get an idea of the Vedic version of the story trom Sūyanåcārya's introduction to the hymn above referred to, given in an Appendix to this Edition. The account of the love of Pururavas and Urvasi differently given in different Puranas is based more or less on the Vedic version. According to the Mahabbārata, Purúravas bad a contest with the Brūbmadas, fetched tho three fires from the world of the Gandharvas and had six sons from Urvas't, the eldest of whom was Ayus. Nothing is mentioned there of his separation from Urvas'l and reunion with her. The story is very fully and conocctedly given in the Vişçu-P. as also in the Pad.-P. We give in brief the story as related in the former Purjoa, which in this part closely follows the Vedic version. Urvas'ı, a nymph of lodra's court, incurred the anger of Mitra and Varuva who cursed brer to becomo the consort of a mortal, forfelting the pleasur. cs of heavca. Oo beholding her desccoded to the carth in a human form of exquisito beauty, Pururavas, a king of the Junar racc, was inspired by fervent lave, She become his wife after exacting from bim his conscat to two conditiods. These were-(1) that he should take under his charge her two pet roms and keep them sale, and (2) that she should never sco aim divested of his raiment. The denizens of beasons, deprived of the onlivening society of Urvan, felt their pleasures stale ſo beaven nod ottempted to recover her As soon as the curse ended. Some Gandharvas undertook to cffect tbls object. They entered the siceping chamber of the monarch and carried off the goats. Their blcaling roused Urvas'l and the king. The latter, faocying that darkness of the night would screep him from the eyes of bls wild, leaped baked out of bis bed, in order to pursus the rarissers. Thereupoa the Gandharvas produced a dash of lighloing hled tertaled blm to Urvus'i's sie ko. kez silpulatios being broken, al 0340 disap, cared, accompanying the Gaddbartas to the hcarea of ladra ·26 When Purúravas came to know his loss, his grief was intense; and, his intellect being affected, he wandered over the world for several years in quest of his wife until he came to a lake in Kuruksetra where he saw Urvas'i sporting along with other nymphs. Recognizing her he implored her to return. She refused to return, but promised to pay him a yearly visit, provided he resumed his station and kingly duties. Her annual visits were regularly repeated, and the result of these was the birth of six sons: Āyus, Dhimat, Amāvasu, Vis'vāvasu, Satayu, and śrutāyu, The king, however, sighed for the permanent enjoyment of the nymph's society and the Gandharvas gave him a brazier charged with fire to perform a sacrifice, as a means of attaining his wishes- He put the vessel in a thicket and went in search of Urvas'ı, Not finding her he came back to the spot where, in the place of the brazier he found two trees grown up, Sami and As'vattha. Purüravas broke a branch from each and returning to his palace rubbed them together and generated fire.* With this primeval fire he performed a series of sacrifices, and, getting the rank of a Gandharva and being elevated to the heavenly regions, he there enjoyed the eternal society of his beloved nymph. The story of the two lovers is also told in the Brhatkathā (see Kathās. Taranga 17), but in a manner totally different from both the play and the l'urápas. Purūravas, a great devotee of Visnu, while once taking a stroll in the Nandana grove chanced to see Urvasi when both were enamoured of each other, Knowing the state of the king's heart, Visnu sent word by Nārada to Indra, asking him to. bestow the nymph on the monarch. They were then united and lived happily. Then there was a war in the upper sphere in which the gods gained a victory mainly through the prowess of Pururavas. There were great festivities at Ladra's court accompanied with music and danciog in celebration of this victory. While Tumburu, the heavenly preceptor of dancing, was superintending the affair, Rambhi, who was dancing there, committed a mistake, whereupon the king laughed at her, Angry at what seemed to him a piece of audacity on the king's part, Tumburu cursed him to 1. The latter circumstances of this legend seem to. indicate the introduction of fire-yorsbip into India by Purūravas, considered as a bistorical personage. (Wilson) ·27 be separated from Urvast until he would propitiate. Visnu. When the king came down to the middle world be found Urvaſi carried away by the Gandharyas. He then went to Badarikáſrama to gain the favour of Visnu by penance. He succeeded in this, and, by the order of that deity, Urvast was restored to bim by the Gandharvas. Accordiog to Wilson the whole plot of the Vikramorva- Iya is an allegory. The bero is the Sup and the heroine is the Dawn. They are together for a time and then they are separated. The sun alone wanders over hills, dales and rivers and then at the close of the day they are again united. The account of the Matsya-Purapa, however, comes Dearest to the plot of the play. We, therefore, give it here in the words of Wilson "Budha was the son of the royal Soma by Türå. His father conferred upon him the dominion of the earth and inaugurated him supreme over the world. The holy Budha begot by Ilă a son who performed by his own might a hundred Alvamedbas. He was named Purúravas, and was revered by all the worlds. He worshipped Vişpu on the peaks of the Himālaya, and thence became the monarch of the seven-fold earth. Kesia and myriads of Daltyas fell before his prowess, and Urvasi, fascinated by his personal graces, became his bride. "Virtue, Wealth, and Desire, once paid this monarch a visit, curious to ascertain which of them held the first place in bis esteem. The ling received them with respect, but paid to Virtue his profoundest homage. Wealth and Desire were offended by the preference shown to their companion, Wealth denounced a curse upon him, that Avarico should occasion his fall; and Desire declared that he should be separated from his bride, and on that account suffer distraction in tbc forest of Kum.ira on the Gandhamadasx mountain; but Virtue declared ibat he should cajoy a long and plous life, that his descendants should contiauc to multiply as long as the sun and the moon endured, and should ever enjoy the dominion of the eartbe After this the divialties disappeared. "Purúravas was in the habit of paylag a visit to lodra every day. Ilaviog ascended bis car, accompanylog the Sun in his southern course, he bcheid on one occasion the demon Kelin seize and carry oli ibe nymphs Citralekha and Urvall. The king attacked the demon and destroyed him ·28 with the shaft of Väyu, by which he not only rescued the Dymphs, but established Indra on bis throne, which the Demon had endangered. For this service Indra repaid the monarch with his friendship, and gave him additional power, -splendour, and glory. "Having invited the king to a festival at which was represented the celebrated story of Laksmi's election of a husband, the iavention of Bharata, Indra commanded Menaka, Rambha and Urvaſi to perform their respective Parts. Urvast who represented Laksmi, being engrossed by admiration of the king forgot what she had to enact, and thereby incurred the high displeasure of the sage, who sentenced her to separation from the prince on earth, and condemned her to pine fifty-five years, transformed into a Vine until restored to Purūravas, Urvası, having made the king her lord, resided with him, and after the term of the curse had expired, bore him eight sons: Ayus, Dbftäyu, Afváyu, Dhanāyu, Dhrtimat, Vasu, Dívijāta, and Satayu, ali -endowed with more than human power". Thus it will be seen that the theme of our play claims a high antiquity, and must have been well known among the -educated classes in the times of Kalidasa. Whatever version we take to be the original of the story, we find that the poet introduced many changes into it so as to give it a dramatic character, and we think they are such as greatly heighten the stage-effect. We will here mention the principal of them : they are(1) The king's marriage with Außīnarī prior to his love for Urvasi. The Mahābhārata and the other sources of the plot mentioned above do not refer to his marriage with Aufnari. The Harivamsa calls Urvasī bis only wife. The rivalry of the queen which forms the chief factor in the development of the plot in the second Act as also in the third seems to be entirely an invention of the poet. (2) The curse of Bharata and the favour of Indra which smoother the further path of the lovers. (3) The reversing by Indra of his first decree as to Urvali's residence with the king. The tale of the two lovers as told in the Puranas ends with their melancholy separation, such tragic end suited neither the requirements of Hindu drama nor the taste of Hindu audiences, Kālidāsa's genius at once found a way out of the dificulty. Just at the moment when seporation is imminent, Nārada arrives with the joyful pesys ·29 that Indra has graciously allowed the hero and the heroine to live together until death would put an end to their mortal career. The other changes, which are less important, can be easily marked. (3) TECHNICAL REMARKS It will be found that the Vikramorvasiya satisfies most of the conditions laid down in the first Section of our Introduction. The play opens with a Benediction which also suggests the subject-matter, and closes with the usual Bharatavākya. The ratio introduces the heroine to the hero, and love germinates between them. The fioal object is their union in wedlock. The ground for the sced vas prepared, in the case of the king when the Apsaras gave him a graphic description of Urvasi's charms. The seed is cast when the king and Urvasi see each other. It takes up the whole of the first Act and the prologue to the second Act. The farger fe fills up the whole of the second Act and a portion of third Act. The seed sprouts up in this, which is marked by the Vidūsaka and Citralekhī, and by the Ceti and the queen. The effort or Prayatna is implied in a planta &c. II. 2. The search for means to the desired end, Urvasi's departure at the summoos from her lord, and the queen's interference notwithstand. ing, form the Bindu, The adfty begins from where the Pratimukha closes, and ends with the departure of the queen The seed is shown to grow further, in as much as the king hears from Urvasi an actual confession of her love. There is hopo of success (771) as the obstacle from the queen is removed. This Saindhi, however, is characterized by the absence of the Patākā. The 37tifa actually begins with Urvasi's entrance and extends to the close of the fourth Act. There is afa or certain attainment, but it is obstructed by Urvaſi's metamorphosis. The figureift occupies the last Act. In it all th: foregoing arrangements terminate in happy union of the husband, wife and son. The action, which is less varied than that of the Suk, is progressive in its main parts and sustains the interest to the last, although not with the same degree of intensity throughout. The introduction of a rival wifc, and the losa 1 ·30 meeting and their interruption which form a pecesarry ingredient of love plays excepting in a few cases, the description of female beauty and the feelings of the two lovers, the contrivance of making one party overbear the .conversation or the soliloquy of the other, are much the same in this as in other plays. In makiog the queen give up her jealousy apparently without an adequate cause the poet bas perhaps counted a little too much on the nobility of her miod and the good sense of the audience. A curious feature of Kalidasa's plays is that the Vidūşaka plays a conspicuous part in the Mālav., is a mediocre in this play, and almost a non-entity in the Säkuntala. With regard to the extraordinary number of the Prakrit passa found in the fourth Act in some Editions, it must be observed that they are not genuine. We have shown these to be interpolations (see our Notes). It is a strange coincidence that both the third Act of the Sāk, and the fourth Act of the present play should have been tampered with by meddlesome critics or poets. (4) THE TIME REQUIRED BY THE ACTION OF THE PLAY It is very difficult to determine the exact time required by the events represented in the play. The approximate age of the king's son is given in the fifth Act, as being about twelve years. The business of the first three Acts, each of which describes a day's events, is accomplished in about twenty days. From the many references to the spring, season in these three Acts (विशाखासमीपगत इव चंद्र: &c. II. 4, 6; TTTTTTT Joe &c.), the events in the first Act seem to refer to the first or the second day of Caitra the creepers have not yet fully resumed their vernal beauty (zafa: staidat 1, 12). The description of moon-rise in the third Act evidently refers to the fourth day of the dark half of a month (probably Caitra) which is a fasting day, and on which the moon appears like a Khardamodaka. About a fortnight's interval seems to have elapsed between Urvali's first meeting with the king and her second visit to bim. The events in the third Act immediately succeed those related in the previous Act. A very long period, about thirteen years, seems to separate the fourth Act from the third. The incidents mentioned in the fifth Act follow closely the kiog's return to his capital. as ·31 (5) GENERAL REMARKS The Vikramoryasiya is the second of the three dramas attributed to Kālidāsa. That play is an emanation from the same hand as the Abhijñāpasākuntala is doubted by no critic. It is a love drama and belongs, according to the Sahityadarpana to that subdivision of dramatic compositiops which are known as "Trotakas' (a division not perbaps known to the poet himself). The language employed in it displays all the elegance and the beauties of Kā]idāsa's style, though less perfect than in the Sākuotala. Wilson thus compares the two plays—"The subject of each is taken from heroic mythology, and a royal demi-god and nymph of more than human mould are the hero and the heroine of either; there is the same vivacity of description and tenderness of feeling in both, the like delicate beauty in the thoughts and extreme elegance in the style. It may be difficult to decide to which the palm beloogs, but the story of the present play is perhaps more skilfully woven and events rise out of each other more naturally than in the Sākuntala ; while on the other hand, there is no one personage in it so interesting as the heroine of that drama." We may further observe that we notice in both almost the same elevation of the poet's genius, the same richness of imagery, the same chaste, style of composition and the absence of any forced construction or offensive conceit, the same command of language and felicity of expression the same ardent love of the beautiful, and the same power of penetration into the inmost recesses of the human heart and its conflicting feelings. The Vikramorvasiya abounds in beautiful descriptions especially of scenery. Popular saying and pithy maxims season the conversational portion, and its language though less Tefined and elaborate than that of the Sāk., is neither tumid por low. The metres, which are mostly of the shorter kind are very musical and full of variety. The mastery of Kālidāsa in the choice of comparisons' is conspicuously seen in this play. Among the most striking passages are to be noted his comparison between the king and the Sun as to their work and mid-day rest (II, 1) further 1. The similes of Kālidāsa are considered to be the happiest in the language. Cf. the traditionary opinion of the Pandits- उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्वं माघे सन्ति प्रयो गुणाः॥

·32 between the king and the leader of the elephant-herd (IV. 25) between Urvast and the creeper :(IV. 38). Other similies of exquisite taste and gracefulness are those with which he illustrates the recovery of Urvasi from the swoon ( I. 7), the anxious waiting of her friends (1.10) and ber expected meeting with them (1. 12), the aspect of the East at moon-sise (III. 6) the approach of Nārada (V. 19), and others too numerous to note here, but which we have taken care to point out in our Nates. We cannot however, close these remarks without referring to the passage (V. 22) ia which the royal dignity shared by father and son is compared with Ganges dividing its waters between the Himalaya. and the ocean. The Poetical Merits of the Play As regards its poetical merits and artistic finish the Vikramorvasiya ranks but second to the Sakuntala. Considered by itself the Vikra, does ample credit to Kälidāsa's poetic powers. The love-story is simple; the incidents are few and easily intelligible even to those not acquainted with the social life and the thoughts of the Hindus. With the exception of the central story of the Plot the love of the hero and the heroine-everything in this play owes its birth to the creative imagination of our poet; and we may observe that in the construction of the plot of the present play the poet has shown great originality of conception and imagination. All the Acts of this drama are original in their conception, and in the creation of some of the incidents the poet's imagination is at its best. Wilson seems to see a special beauty in this that 'both the persons and the events are subject to an awful control, whose interference invests them with a dignity superior to their natural level. Fate is the ruling principle of the narrative ; and the monarch and the symphs, and the sovereign of the gods himself, are portrayed as subject to the inscrutable and inevitable 'decrees of destiny." And, if by the 'decrees of destiny' he means the carrying away of Urvas'l by Kes'in, the curse of Kumāra, the conditional favour by Iadra &c., the justice of his remark may be admitted. The chief charm of this picce", he further remarks is its poetry. The story, the situation, the character, are all highly imaginative, and nothing can surpass the beauty and .

·33 a justice of many of the thoughts. To select one as an example were to disparage a gumber of other passages, and they may be left to the critical acumen and taste of the reader." Most of the situations of this drama are highly dramatic and picturesque; and comparatively the first and fourth Acts possess greater dramatic charms than the rest. The incidents in the first Act are most artistically arranged, and managed, with perfect dramatic skill. The poet's love of dwelling on the beautiful scenes of the Himālayas is apparent from the fact that he has Taid the opening scene of the present drama on the peak of the same Hemakūta mountain on which the meeting of Dusyanta with his wife and son is arranged in the sakuntala. At the very beginning of the play the spectators are introduced to pleasing incidents, pleasing both on account of their tragic beginning and happy termination. The poet is extremely happy in thus bringing the two lovers together. The seed of love has been Sown. Then follows the grief of the king caused by the heroine's temporary separation. But, as she is common woman (a courtes22) with superhuman powers, the union of the lovers presents no difficulty, The poet then brings together the two lovers, but only to be separated again. This doubles the pangs of the love-affected heart of the king. The expedient used by the poet does credit to his imagination, and we find in the fourth Act that the slip committed by Urvast in her excessive passion for the hero is a nice trick, by which the poet has simply managed to make the union of the lovers lasting and unbroken. The second and third Acts, however, fail to create the expected interest in the audience. Their construction is rather imperfect, and they do not fit in well with the other parts of the play. They help to lengthen the plot, but the effect has been to diminish the dramatic interest on the whole. The fourth Act is bigbly pathetic and in it the imagination of the poet is in full swing. Nothing could be more poet-like than the way in which Urvasi had been made to undergo metamorphosis, and the consequent lamentations of the hero are heart-rending and produce the greatest tragic effect on the miod. Throughout the Act the audieace looks sympathetically to the king, shares in his sorrows and wishes him to be happy in the end. In delineating this part of the klog's character the poet seems to have had before his 3 ·34 mind's eye the great Valmiki's picture of the similarly situated Rāma after the kidnapping of Sita by Rāvana. The fifth Act also is charming by its very simplicity. It helps to bring together the parents and their child, and the situation after the unexpected meeting threatens to be tragic, but the poet exercises his imagination and brings Nárada on the scene with a message from Indra, which removes the difficulty, and the lovers are happily united never to part again till death. Sakuntala and Vikramorvas'īya: Their respective merits &c. The Sak, and the Vik., when compared with each other, appear to bear analogy in certain features and to possess wide marks of difference as to the nature of their plots, their construction, and dramatic merits. Both are love-dramas. The beroes are both kings of the lunar race, eminent for their kingly virtues. Purūravas is the grandson of_the Moon after whom the race is named. Dusyanta is the seventh_descendant of the former king, and is described by Kālidāsa as gañaseta. The heroines are both peerless beauties, young and lovely. Urvasi is one of the celestial courtesang, while Sakuntalā is the dąughter of Mepakä, another celestial courtesan and friend of the beroine Urvašī. Both strike the heroes with their charms and rouse in them the passion of love to which they themselves succumb. The first meeting of the lovers in each drama is sudden, the heroes being introduced to their lovers as their protectors, But it is not gratitude which produces love; it is the blooming youth which is susceptible to such impressions. There is then separation for some time caused in both cases by a curse, during which the love-loro state of the heroes makes them restless. After this period of separation and mental affliction on the part of the lovers, they are happily united by equally strange and unexpected circumstances. Use is made in both the dramas of superbumao power. In the Vik, we find greater latitude in this respect. The introduction of the sons of the heroes in the last Act is another noteworthy similarity. There is also adalogy in the expression of feelings, to a certain degree. The above are, we think, the only points of likeness in the dramas, but the differences are many and important, and at once establish the superiority of the sak, over the Vik. The late Prof. Wilson seems to give the palm to the latter; but, with due deference to the learned scholar, we demur to ·story of 140 lormer. 1o the delisetion of character roused in us by the heroine of the Vik: te lecl some for the king, but *e derire immcsse pleasure from the la 35 Sris opinion. We must not be understood to mean that the Vikramoryasiyam is a failure as a drama. As the composition of Kūlidasa's genius it is bighly interesting, and posses. ses many merits which we have pointed out in their proper places; but comparatively it is less interesting. There is, we think, clumsiness about the plot; certain incidents seem uanecessary as they do not help to develop the denouement. The characters of the principal dramatic persons pre not as fully developed as we find them in the Såk. The hero of the Vik. is less imposing and less scrupulous than Dusyanta: the heroinc is decidedly less attractivc, and does not produce as much interest in her fate as does Sakuntala. These points we shall make clear by somethat cnlarglog on then As regards the two klogs, Purdravas' love for a courtesan, however, beautiful she may be, makes him a less interesting personage thao Dusyanta. In the case of the former, no dificulties based on moral considerations, arc experienced, since he knows that the object of his passion is a heavenly harlot whom such considerations do not hinder from satisfying her desire. The very fact that a my coat ("07 For forEl MURITE') is made the heroine of the Vik detracts much from its merits. Technically there is no such objection (for which vidc Sec I., and com.); but on higher grouods a courtesan is decidedly inſerior to a heroinc like fakuntala, and fails to cvokc sympathy from the audience unless she presents some uniquo traft of character, as in the case of Vasaptasena the berolna of the Mrcchakatika. Such considerations, thereforc, as for a time arose in the mind of Dugyanta, are absent in Purüravas The question of union presents zo moral objection to him, Judsed by the strict principles of monogamy, both are culpable, but the social condition of those days allowed polycamy la the case of kings, which acquits them of this charge. Still, Purdravas is comparatively more blamcable than Duşyanla, slaco the farmer appears to have takea the utmost edvantage of this social sanction. Tho sbole situation, therefore, in the case of tho bero and bcrolno of the Sik, is extremely charming. and we feel drawn towards tho horolac, xbee fate we are on the uploc of expectation to kaow, and those dismissal by the tlag and whose love-loro condition irresistible excite our sympathy, and we pray to ste bor ultimately happlig förned to her husband. There is no such feeling ·36 poet shows decided superiority in the Sak, Purūravas shows some traits of his kingly character as e Dhirodātta. hero, but the poet succeeds better in his picture of Duşyanta. The student who carefully reads the two dramas will not fail to mark that more kingly traits of character present themselves in Dusyanta. Duşyanta's moral sense, bis solicitude for the welfare of his subjects, &c., are distinctly shown in the Sāk., while there is no such express allusion to these in the Vik. We are of opinion that a fair comparison of the two kings will result in favour of Dusyanta. Let us now turn to the two heroines. The picture of Sakuntalā is a thousand times more charming than that of Urvash. In this matter this difference is palpably felt. From. the beginning to the end of the plot, Sakuntala's character engages our attention, and the various traits of her womanly character influenced by a life in the penance-grove are so skilfully delineated that Urvast's picture is at once thrown into the back-ground. The 'innocent and pure life, the modesty, the secret pangs of Tove, the sympathetic nature, the womanly sense of virtue, the life of resignation, these features of perfect womanhood the poet has taken special pains to develop in the course of that play, of which there is conspicuous absence in Urvasi, She is a paragon of beauty, but as a darurat the poet felt no necessity to make her character as noble and feminine as that of Sakuntalā. Her jealousy due to a sligbt cause makes Do favourable impression on us; but who will not be affected. by the picture of sadness and resignation presented by Sakuntalā, ever cherishing the image of her husband who has given sufficient cause for anger ? When we look on this picture (Śakuntala) and on that (Urvasi) we are forced to acknowledge that the former is by far more attractive and syrapathy-inspiring than the latter, In conclusion, we shall say a few words on the execution of the two dramas. In the Vik., the play of fancy and imagination is at its work as in the other drama, but the latter is a perfect type of dramatic construction. Though consisting of seven Acts, it is so perfect in its execution and the development of the plot, that not a single incident do. we find which we may well desire to omit. All the incidents are so necessary for the completion of the plot that the execution is entirely faultless. But the Vik:, though shorter by two Acts, is somewhat faulty in its execution. The ·37 second and third Act, are to some extent encumbrances, the introduction of the queen and her_jealousy and anger and subsequent repentance, belp very little-if they do so at all to develop the plot. These are a superfluous addition, which can be expunged from the drama without in the least spoiling the general effect. The fifth Act also seems to be somewhat disjoined from the main story of the drama, and does not look to be a natural outcome. The tragic element is. thoroughly sustained to the end in the Sāk., which thus produces greater stage effect than the Vik. The poet's imagination is decidedly at its highest and his dramatic genius is in its perfection in the Sākuntala. In the other play the poet has given evidence of these marks of his masterly mind but perfection is reached in the former. Goethe's words of admiration are so deservedly bestowed on the Sakuntala, that to apply them to the other drama would be scarcely justifiable. (6) THE PRINCIPAL CHARACTERS Purūravas Purúravas, the chief figure in the play, is an expert bowman, chivalrous, bold and noble in bis bearing, commanding the love of his subjects and the favour of lodra, unreserved and open towards his daily companion, reverent towards the gods and the Brahmanas and gentle towards all; he presents in many respects a pleasing picture of a Dhriodutta hero. And if his picture as delineated by the poet is less interesting and noble than that of Dusyanta, it seems to be 30 intended. In (Purūravas the poet perhaps wanted to: present to us the picture of a king, who, having nothing else to engage his attention seriously, thinks of love matters. Ia the rescue of the heroine the king has shown his prowess. In attributiog his success to Indra's power (1. 15) he shows his humility. In his treatment of the queen, who is angry with bit through womanly jealousy he is very courteous and shows bis great regard for ber iboogh the viber 1'e is too powerful. True that he is losincere in his professions to thc queen ; but having once given bis heart to Urvasi be could aot have acted otherwise. In the expression of his feelings and in his general observations he shows refidencat and culture, Uryasi Urvast, the heroine of the play, is a mixture of human and superbuman qualities, a perfect model of beauty, natural da her behaviour and hearty la attachucot To_Citralekhy ·38 and the other apsarases; she forms a worthy counterpart of the hero. Her character is especially marked by her tender and sincere love for Purorayas, The intensity of her evergrowing affection is clearly proved by the sensibility displayed by her in the fourth Act, which entalled so bitter a retribution upon ber, and by the heroic self-denial, with which she separated herself from her child in order to prolong her stay with the king. Another very important trait in her character is that she evinces no_jealousy towards the queen, in proof of which we cite the following references;--Act III where she praises the queen and Citralekhā praises her good disposition towards the queen the words of the queen console her; she observes that the king loves his first wife, and yet she does not withdraw her heart from him; when approaching the king she appeals for her conduct to the permission of the queen, Act V: she asks her son on his coronation-day to pay his respects to his elder mother. No other traits of her character are clearly displayed. She is modest to a certain extent, but her modesty cannot be compared with that of Sakuntala. She is a Sádhāranastri and as such her sense of honour is not very great in the visits she pays to the king before they are wedded. Her friends are all attached to her and are solicitous for her welfare. THE QUEEN The character of the queen, though not marked with bold touches, presents the picture of an unhappy wife who is painfully made aware of the fact that her hubsand's heart is alienated from her and whose any consolation, therefore, is virtuous resignation in her fate. Though unable to suppress. the feeling of anger and grief, she comforts herself in a becoming way. Secing the king bent upon another marriage not-withstanding her indirect remonstrances, she gives at last her consent to the match, though not without evident sigos of anguish and displeasure. OTHER MINOR CHARACTERS About other minor characters we may observe that the Chamberlain is patient and dignified; Nipuniká is faithful to her mistress ever watchful of her interest, and wily towards others; the Vidůşaka in keeping with the part assigaed to him, is ever ready with some witty remark, the confidant of the king assisting him to the best of his ability and yet managiog to be on good terms with the queen also.

·39 IMPORTANT ABBREVIATIONS A. G.-Apte's Guide to Malav.-Malavikāgaimitra. * Sanskrit Composition Malti-Mallinātha, A. K.-Amarakosa. Mal-Madh.-Mălatī. Bg.--Bhagavadgitā. Madhava. Bh.-Bhartrhari's Satakas.* Megh.-Meghadüta. * Bhän. Bhānuji Dikshita. Mrich.-Myicchakatika. Bhatt.--Bhattikāvya. * M.-S.-Manusmrti. Bhav.-P.-Bhavisyapurāna. Mudra-Mudrārāksasa.* Br.-SÚ-Brahmasitras M.-1.—Sir Monier-Williams. of Bädarāyana. Näg. Nāgānanda.* Cf.--Compare, Pan-Pānini's Astādbyły Chap.--Ohapter, Panchar.-Bhāsa's Com.--Commentary; Pancharatră, * Comamentator, Pt-Pañcharätra.* D-K--Dasakumāracarita. * Ragh.--Raghuvams'a.“ D.-R.--Daſarūpaka. Raghav.-Rāghavabhatta. Git.-Gitagovinda. Ram.-Ramayana. Hariv.-Harivamśa. Rang.--Ranganatha.* Hem Hemadri Ratn.--Ratnāvalr* (A com. on Ragb.) Rig.-V.-Rig Veda, Hitop.-Hitopadeša * Ritus.-Ritusachara * Kād.- Kādambari.* Ruk.-Rukmipisvayamvara. Kāt.-Kātayavema sāk sakuntala. (commentator). S.-D.-Sahityadarpana. Kathas.-Kathāsarıtsägara, Sid.-K. Siddbanta- Káv-Kavyādarśa of Dandin. Kaumudi. Kav.-pr.-Kāvya-Pradipa. Ś1.-ſisupälavadha. Käv.-S.-Kivyālamkāra Sk.-P.-Skanda-Purāna. Sutras of Vāmana Up. Upanisbada. Kir --Kuritarjuniya. * Uttar. Uttararămacarita. K.-P. Kavyaprakāśa. Vart.-Vārttika Kum Kumirasambhava * Vāyıl-P.-Váyu-Purāna. Madhyam.Bhâsa's Veni.- Venisarnhūra * Madhyamavyayoga,* Vik _Vikramorya Iya, * Mah.-Bh.-Mababharata. Vish-P. V13nu-Puripa. Annotated by the Editor.

·40
DRAMATIS PEROSNÆ
MALES
TUR-Thé chief manager of the play.
ingam-An actor,
gerah King of Pratişthána, the Hero of the play.
#77777- The Viduşaka, confidential companion of the King.
sy-The son of Purūravas.
TE-A divine sage, son of Brahmi.
Far-King of the Gandharvas,
angie-The chamberlain.
पल्लव, गालव-Two disciples of the
sage Bharata.
FEMALES
goat-A nymph of heaven, the Heroine of the play.
Paraal-Another bymph, her friend.
सहजन्या, रम्भा,
मेनका, अप्सरसः
-Other nymphs; companions of Urvašī
-The queen of Pururavas and daughter of the king of Kasi.
Fagfors-A maid in service of the Queen.
at-A female ascetic.
TEST-Maid servants of the Queen,
Tal-A female attendant of the King.
OTHER PERSONS MENTIONED
-The lord of the gods and king of begven.
-A demon.
TT-A holy sage, the founder of the Indian drama,

·भूमिका। निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिपु। प्रीतिर्मधुरसार्दासु मञ्जरीष्विव जायते ॥ -ग्राणस्य । " साकृतमधुरकोमलविलासिनीकण्ठकृजितप्राये। शिक्षासमयेऽपि मुदे रतलीलाकालिदासोती ॥ -आचार्यगोवघनस्य । इह खलु सकलविद्याकलाकलापादिपीठेऽस्मिन्भारते वर्षे निजयशःसुरभीकृत. “दिगन्तराला एकरसामृतलाभवृथागर्वितनिर्जरेययेव साहित्यपाथोनिधिममन्थनेन नव. रसमपूर्व कर्णामृतमुत्पाथ रसिकमनासि तोषयन्तो वदीरीतिकृतदाराः प्रतिभाशालिना परःयता महाकविपदमारूढाः कवीश्वरः स्वकृतिमण्डनैर्वाग्वधू यथायथं मण्डयन्ति स्म । तेषामपि कीर्तिशालिनां सुधाशुरियोडुपुञ्जमध्यगतः कालिदासोऽप्रयपदमारोहतीति सर्वेषां प्राचीनावाक्तनानां पण्डितानामभ्युपगमः । “पुरा कबीना गणनाप्रसङ्गे कनि- ष्ठिकाऽधिष्ठितकालिदासा । अद्यापि तत्तुल्यकोरभावादनामिका साऽर्थवती बभूव ॥ इति सुभाषितमेवार निदर्शनम् । अयं च कविचक्रचूडामणिः मालविकाग्निमिन- विक्रमोर्वशीय-शाकुन्तलाख्यान्युत्कृष्टानि परस्परापेक्षयावरमध्यमोत्तमगुणानि श्रीणि रूपकाणि, मेघदूत-कुमारसंभवरघुवंशाभिधानि च त्रीणि सुललितपदविन्यासानि काव्यानि निबन्ध | ऋतुसंहाराख्यं खण्डकाव्यमप्येतदीयमेवेति प्रायोवादः । नलोदय-श्रुतबोधशृङ्गारतिलकादयश्च बहवोऽन्ये प्रबन्धाः कालिदासकृततया प्रसिद्धा अपि न कालिदासीयकाव्यगुणविशेषकचामवगाहन्त इति परकर्तृत्वमेवैतेषा पण्डितः प्रस्थापितम् । कालिदासीया अन्येऽपि केचित्प्रबन्धाः कालवशमित्वाधुना विनष्टाः स्युरित्येतदपि कल्पयितुं शक्यम् । एवं सत्यप्ययं महाकविः के देशं स्वजन्मनालंचकार, को यास्य धन्यौ पितरौ, करमाक वाऽमो विद्याधिगमं कृतवामित्यादि याथातथ्येन नैवाई ज्ञातुं शक्यते । लेवलमयं कृतविद्यो लब्धमहाकवियशाः श्रीमतो विक्रमादित्यस्य राज्ञः सदसमलंचकारेति किंवदन्या उपलब्धम् । उक्तं च केनापि-" धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहाकुरेतालभट्ट घटकपरकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभाया रतानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य" इति । तथा ह्ययं कविरस्मिन्नाटके विझममेव वर्णयितुं सयत्न आसीदिति 'महेन्द्रोपकारपर्याप्तेन विक्रममहिना वर्धते मवान् अनुरसेकः खलु विक्रमालंकारः। इत्यादिवाक्येभ्योऽवसीयते । अस्य नाटकस्य च विक्रमोर्वशीयमिति नामाकरोत् । 'विक्रमादित्यश्च शालिवाहनशकामा १३५ मितेऽन्दे राज्यपदमारूद इति तद्विदुषा .

·42 निर्णयः । अयमेवास्य फवः समय इति प्रमाणान्तरेभ्योऽपि ज्ञायते । प्रतिपादित चैतम विरतरमाग्लभाषाप्रस्तावनायामस्माभिः । केचित्तु यूरोपीया ऊरीकृतसंशोधनकाम:- संख्यावन्तः कविरयं खिस्तीयशकस्य प्रथमशतकादूर्ध्वमित्यपरे चतुर्थपजमशतकयो- रन्तरालेऽभवदिति तर्कयन्ति तदहो संशयगहनविनष्टः कविकालाम्यूहः । श्रीमता कालिदासेन कविना सर्वत्रापि वैदर्भी रीतिरेवाश्रितात्मकृतिषु । तामिमां' रीति श्रीबिल्हण इत्थं वर्णयति-"अनप्रवृष्टिः श्रवणामृतस्य सरस्वतीविभ्रमजन्म. भूमिः । वैदर्भीतिः कृतिनामुदेति सौभाग्यलाभप्रतिभूः पदानाम्॥” इति । ईदृशमस्य कवेश्यवाक्यं यत् "श्लेपः प्रसादः समता माधुर्य सुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्व- मोजः कान्तिसमाधयः" इति दण्डयुक्ताः सर्वेऽपि काव्यगुणः समुलसन्त्यस्य निबन्धेषु । तत्रापि प्रसादः शरीभूतः । रसश्च शृङ्गारो मूर्धन्यत्वेन कालिदासीय- अन्येषु समुपनिषदः । चातुर्येण कल्पनाविशालत्वेन पदमाधुर्यणासमायभूय- स्त्वादिगुणैश्च सर्वाङ्गीणमनोशतयास्य प्रबन्धानामयमितरकविम्यः सुतरांलाध्य इति सुप्रतीतमेव सुधियाम् । आधुश्च रसिका:-"उपमा कालिदासस्य" इति । एतद्विक्रमोर्वशीय नाटक शाकुन्तलापेक्षया दोनगुणमित्युक्तं प्राक् । अस्य पञ्चाङ्काः । तत्र प्रथमचतुर्थों यथाक्रपमुत्कृष्टतमोत्कृष्टतरौ। शाकुन्तलोक्तार्थानां केषाचि- त्पुनरुदाहरेणात्पुनरुक्तिदोषः क्वचित्सहृदयानां वैरस्यमापादयति । अस्मिन्नाटके शुङ्गा- ररसः प्राधान्येन करुणस्तदङ्गत्वेन वीराद्भुती व छटामात्रैणोपलभ्यन्ते। अस्य वस्तुभूता कथा प्रायो मत्स्यपुराणादुद्धता। अत्र वर्णितो नायिकानायकावुर्वशीपुरूरवसावुपा- मास्यविव रूपकविन्यस्तावत्रोपनिषद्धाविति केचित्पण्डिता मन्यन्ते । असिनाटके वर्णित कथावस्त्वकविभक्तं सारांशतः सुलभावबोधार्थमत्रोपनिबध्यते- प्रथमोऽङ्कः-पुरा किल सोमकुलावतंसः पुरूरवा नाम राजा बभूव । तस्योप- गङ्गायमुनासंगमं प्रतिष्ठानं नामर्दिमत्पुरं राजधान्यासीत् । स राजैकदा सूर्योपस्यानात्प्र. तिनिवतमानः कमप्यारवं श्रुत्वा तद्दिशि हितेक्षणोऽप्सरसो ददर्श । तामिश्च स्वर्ग- स्यालंकारभूता नः प्रियसख्युवंशी समापत्तिदृष्टेन केशिना दानवेन बन्दिग्राहं गृहीतेत्य- सुरावलेपाद्वयं परित्रातव्याः' इति निवेदिताकन्दनकारणस्ता आश्वास्य प्रतिपालनस्थल- संत विषाय ते मघोनोऽपकारिणमेव जवेनानुससार । ताच यावत्संकेतस्थान हेमक्टशिखरं गच्छन्ति तावदुर्दशी दैत्यहस्तान्मोचयित्वा राजा प्रत्याययो । रयस्थोर्वशी चित्रलेखया प्रतियोध्यमाना शनैःशनैः संग प्रतिपेदे । प्रकृतिस्थायास्तस्या अप्रतिमलावण्यं दृष्ट्वा राजा मोहितोऽभूत् । उश्यपि राजानं दृष्ट्वास्मानं कृतार्या- ममन्यत । अथ हेमकूटशिखरमवतरतोश्चक्रोद्धातेनाससंघटनं जातम् । येनोमयोः कामो लब्धाकुरो बभूव । अनन्तरमुर्घश्यात्मनः) सखीजनं सवजेताभिश्च परिष्वङ्गे- नाभिननन्दे । अप्रान्तेर मत्रवतोशीप्रत्यानयनाथमादिष्टो गन्धर्वराजश्चित्ररथः पुरूरवसमेत्याह-महत्खलु मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । स भवानुर्वशी पुरस्कृत्य ·43 महास्माभिर्भगवन्तं द्रष्टुमईति' इति । ततो राजा सखे नायं ममावसरः शतकर्तु द्रष्टुम्' इत्युक्त्वा न ययौ । पश्चात्स्वर्ग गच्छन्त्युर्वश्यपि सव्याज विलम्ब्य राजानं सस्पृहं विलोक्यन्ती सखीभिः सह प्रस्थिता। गतासु तासु राजापि मारमार्गविद्ध- हदयः स्वं नगरमियाय । द्वितीयोऽङ्कः-वपुर निवृत्तो राजानगपरवश उर्वशीमेवानुदिवसं ध्यायन कुत्रापि निवृति लेभे। एकदा मदनशरविधुरः स पर्युत्सुकत्वविनोदनाथ प्रमदवनं गतः ! किं तु वसन्ताभिनवावतारसूचकं प्रमदवनस्याभिरामत्वं पश्यतस्तस्य कामस्य संधुक्षण- मेव बातम् । ततोऽतिमुक्तलतामण्डप आसीनो राजा 'वयस्य उपायश्चिन्त्यता' येन सफलप्रायनो भवेयम्' इति माणवकमादिदेश । उपायचिन्तापरे माणवके निमित्तं सूचयित्वा स्वयं जाताशो बभूव । अत्रान्तरे मदनेन तरलतां नीतोर्वशी चित्रलेखाद्वितीया तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ना भूत्वा राजा तदवोद्यानं प्रविवेश । प्रविश्य च तिरस्करिणी प्रतिच्छव पार्श्ववर्तिना वयस्येन सह राज्ञो विश्रामामन्त्रितानि श्रोतुकामा पार्श्वगतास्य भूत्वा स्थिता । तत मात्मनो मदनकृतां दुरवस्यां निवेदयतो राशो मुखात् 'वयस्य सा [उर्वशी ] मम मानसी नितान्त- कठिनां रुजं न वेद भावविदितानुरागमपि मामवमन्यते वा । अतो मम मनोपानरब्धालनीरसान्विधाय पञ्चबाणः सुसी भवतु' इति निवेदाक्षराणि श्रुत्वा प्रभावनिर्मित भूर्जपत्रमादाय तुल्यानुरागपिशुनैनोदाहरणेन संपादितोत्तराभवत् । तैनाश्वासितो राजा 'घार्यतामय मियायाः खहस्तः' इति तद्विदूषकस्य हस्ते ददो। अनन्तरं तिरस्कारिण्यपनयने राशः पुरत आविर्भूय तं जयशब्दोचारणेन वर्धयन्ती- मुर्वशी यावद्राजा हस्ते गृहीत्वा स्वासन उपवेशयति तावदाकाशे कस्यचिद्देवदूतस्य पचनमावि-'चित्रलेसे भरतेन भवतीषु नियुक्तं प्रयोगमय मरता भतां द्रष्टुमना वर्ततेऽतस्त्वरयोर्वशीम्' इति । तद्देवदूतवचनमाकर्ण्य राजानं सखीमरानामन्न्योर्वशी वियोगदुःख वहन्ती दिवं प्रस्थिता । गताया तस्यां पर्युत्सुको राजा भूर्जपत्रण दृष्टिविलोमनं पर्तुमिच्छन्विपकप्रमादाप्रमष्टस्य तस्यान्वेषणव्यग्रो बभूव । भवान्तरे राजानं विचिन्वती देव्योशीनरी मारतेन नीयमानं तद्भूर्जपत्रमासाद्य तदवोपायनं कृत्वा राजानमुरेय 'आर्यपुत्र अलमावेगेनेदं तद्भूर्जपत्रम्' इत्यभिदधाना वचश्मा. यर्पयत् । ततोऽनोवशीव्यतिकरी ज्ञातः स्यादिति मन्यमानो राजा तस्याः पादयोः पपात । तया पादपतितमपि तं विधूय युपिता राशी सपरिवारा निधनाम ततः। सिन्नो राजामि दिवसाधे गतमयलोक्य सानभोजनं सेवितुं गृहाम्यन्तरं प्रथिवेध! रतीयोऽङ्कः-भर्तुः प्रणिपातनानापश्चात्तापा राशी चन्द्राधिक प्रिया- नुप्रसादनं नाम प्रतं चचार । प्रतिसेच -'अद्यमभूति या स्त्रियमार्यपुरः कामयते यायपुत्रसमागमप्रणयिनी या मया प्रीतिबन्धेन वर्तितम्यम् ' इति । एवं च भार प्रसाध मा मेति पदोय तस्मिन्छपणजना निरगात् । अप्रान्तरे कृताभिसारिकायेपो- ·ततः परं घेशी चित्रलेखा च राज्यागमनात्मागेव तत्रोपस्थिते तद्राशीवचनं श्रुत्वा मुमुदाते । यातायां राज्यामुर्वश्यात्मनः समागमायोत्कण्ठमानस्य राशो नयने उपगम्य हस्ताभ्यां पिहितवती । समनन्तरं च हस्ताक्पनीय पुरो भूत्वा जयशब्दमुदीरयामास । ततचित्र- लेखा राजानमामन्त्र्य स्वर्गलोकं प्रतस्थे । राजापि लब्धनिष्प्रत्यूइप्रियासमागमो मुहूर्ते प्रदोषरमपीयांश्चन्द्रपादान्सेवित्वा प्रियया सहान्तःपुरं विवेश । तावभिमतान्योन्यसमागमोपहितसुखीवानन्देन का नयतः स्म । चतुर्थोऽङ्कः--एकदोवंशी रतिसहायं राजर्षि गृहीत्वा गन्धमादनवनं विह गता । तत्र मन्दाकिन्यास्तीरे क्रीडन्ती काचिद्विद्याधरदारिका तेन राजर्षिणानिध्या- तेति कुपिता सती भर्तुः प्रणयमप्रतिपद्यपाना स्त्रीजनपरिहरणीय कुमारवनं प्रविष्टा । समनन्तरं च वासन्ती लता संवृता । प्रियाया अतर्कितोपतनविनाशविस्मितो निस्तानामप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनोन्मादितः पुरूरवा अपि तस्मिन्नेव कानने प्रियतमा विचिन्वन्वनं प्रियोदन्तं याचमानोऽहोरात्रानत्यवायत् । एकदा मुनि- प्रसादलब्धसंगमनीयमणिः मियानुकारिण्याः कस्याश्चिलतायाः परिष्वङ्गप्रणयी भूत्वा 'यावत्तामालिङ्गति तावत्तस्थान एवोर्वशी प्रादुर्बभूव । अनन्तरं परं मुदितस्तया सह प्रतिष्ठानं प्रति निववृते। पञ्चमोऽङ्कः-नगरं प्रति निवृत्तो राजा प्रकृतिभिरनुरज्यमानो राज्यमकरोत् । एवं वहति काले कदाचित्तिथिविशेषे गंगायमुनयोः संगम स्नानार्थ गतस्य सदारस्य राशः केनापि परिजनेन तालवृत्ताधारे निक्षिप्य नीयमान उवशीलाभाद्राज्ञो बहुसंमतः स संगमनीयमणिरामिषशविना गृध्रेणाक्षिप्यानायि। परिगताथों राजा यावच्छरासनं गृहीत्वा तं हन्तुं गृहादहियाति तावत्स विहगदस्युष्टिपथमतीत्य गतः । पश्चात्कञ्चुकि- नागत्य 'देव कस्यापि नामाकितेन बाणेन विद्धः स विहगतस्करः समौलिरलो लब्धः' इत्यावेदिते नामाक्षराण्यनुवाच्यात्मन एव पुत्रस्योर्वशीसंभवस्य स बाण इति शात्वा विस्मयमाप । अत्रान्तरे च्यवनानमारकुमारं गृहीत्वा तापसी राजानमुपस्थिता। तदोवश्यपि तत्रागत्य महाराजवियोगपरिजिहीपर्व मम पुत्रसंवरणे कारणमेतदवधि- श्वावयोः समागम इति राजे निवेदयामास | तत उर्वशीविरहं सोढमसमर्थः पुरूरवा वनगमनाय मति ध्यधत्त । इत्थं गतऽकस्माद्भगवानारदस्तत्रागत्य 'न त्वया शस्त्र सन्यस्तव्यम् । इयं चोर्वशी यावदायुस्ते सहधर्मचारिणी भवतु' इति महेन्द्रसंदेश राजानं श्रावितयान् । स्वयं च कुमारमायुषं यौवराज्येऽभिषिषेच। एव यावदायुरुर्व शीलाभेन संपन्नमनोरथः पुरूरवा अभिमतमतलामेनोर्वशी पुत्रस्य यौवराज्यलाभेन सावुभौ मातापितृप्राप्त्या राज्यलाभेन चायुरिति सर्वेऽपि ते पर कोटिमानन्दस्याध्यगच्छन् ।

·अथ विक्रमोर्वशीयम् ·अथ विक्रमोर्वशीयम् Sonew.प्रथमोऽङ्कः। वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुष व्याप्य स्थितं रोदसी' यस्मिन्नीश्वर इतनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः। अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिमिर्मग्यते स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥१॥ strady (नान्द्यन्ते) go colect duvet gera निर्माण जगतां करोति रजसा हीनं यदानन्दक सत्वेनापि न लिप्यते तदपि यद्रक्षासुदक्षं सदा । अस्पृष्टं तमसापि नाशयति यस च सार्वत्रिक करिमश्चिन्महसि स्ववासमधुना धत्ता मदीय मनः ॥ १ ॥ कृपासान्द्रं चक्षुर्भगवति पतेचेत्तव जडे सकृत्प्रशोन्मेपास भवति कवीनां कुलगुरुः । प्रबन्धकाव्याथै सरसरुचिरालंकृतिजुषं न सदाणि वा स्तुतिभिरुपतिष्ठेत जडधीः ॥२॥ अय सकलकविकुलगुरुः सरस्वत्या देव्या विलासा इव तत्रभवान् कालिदासः "काव्य यशसेऽयकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासंमिततयो- पदेशयुजे || "चतुर्वर्गफलमाप्तिः सुखादल्पधियामपि । काव्यादेव यतः" इत्यार्य- फालंकारिकवचनप्रामाण्यात्काव्यस्य प्रचुरश्रेयोहेतुकत्वमवधार्य तात्पर्यतो धर्मार्थादि- पुमर्यचतुष्टयसाधनान्युपदिदिक्षुः श्रव्यप्रबन्धेभ्यो दृश्यप्रवन्धानां प्रकप विभाव्य तत्राम्य- हितत्यानाटक रिरचयिषुः विक्रमोर्वशीयं नाम प्रोटकमातेने । तत्र प्रोटकादीनां नाटकान्त पातिवादादो नाटकलक्षणं साहित्यदर्पणोकं दृश्यकाम्यमस्तारपूर्वक-" दृश्य तत्राभिनेयं तद्रूषारोपात्तु रूपकम् । तस्य भेद:-"नाटकमथ प्रकरणं भाण पायोग- समवकारहिमाः। ईहामृगावीष्यः प्रहसनमिति रूपाणि दश" ॥ किंच-"नाटिका मोटकं गोष्टी सट्टकं नाट्यरासफम्" इत्यादि। तत्र नारकलक्षणं यथा-'नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्परसंधिसमन्वितम् । विलासर्यादिगुणवद्युक्तं नानाविभूतिमिः॥

·THE VIKRAMORVASIYA ACT I May The Eternal One (Śiva), easily attainable through steady devotion and contemplation, grant you the highest beatitude! He whom (the Vedic sages) describe in the Vedantas as the one Purusa, that, pervading heaven and earth, remains (exceeding their measure); with regard to whom the term īśvara (Supreme Ruler), not denoting anyone else, finds its syllables true to their meaning; and who is sought in the inmost recesses of their hearts by those desirous of final emancipation by suppressing prāna and the other (tour) vital airs. (1) (After the recital of the Benedictory Stanza) . - पानी । सुखदुःखसमुद्भूतिनानारसनिरन्तरम् । पञ्चाधिका दशपरास्तत्रावाः परिकीर्तिताः ॥ प्रख्यातवंशी राजर्षिीरोदात्तः प्रतापवान् । दिव्योऽय दिव्यादिव्यो वा गुणवान्नायको मतः ॥ एक एव भवेदगी शृङ्गारो वीर एव वा । अङ्गमन्ये रसाः सचे कार्य 'निर्वहणेऽद्भुतम् ।। चत्वारा पञ्च वा मुख्याः कार्यव्याप्त पूरुषाः। गोपुच्छाप्रसमा तु बन्धनं तस्य कीर्तितम् ॥' पोटकलक्षण- सप्ताष्टनवपञ्चाक, दिव्यमानुपसंश्रयम् । त्रोटकं नाम तामाहुः प्रयकं सविदूषकम् ॥' इति । प्रत्यई सविदूषकत्वामारोऽ. प्रत्या सविदूपकम् ' इति प्रायोवादं द्रष्टव्यम् । तेनान प्रथमा विदूषकामावेऽपि न लक्षणहानिः । अथ प्रारिप्सितग्रन्थस्य निष्प्रत्यूहसमाप्तिकामनया शिष्टाचारपरिमाप्तं माल विदघमाटकादौ पूर्वराभूतामाशीरूपा चतुष्पदा नान्दीमवतारयति सत्रधारमुखेन- वेदान्तेप्चिति । स स्थाणुः शिवः । स्थाणुग्दस्य शिवाभिधेयत्वं सुप्रसिदमेव । का युप्मा सामारिकानामित्यर्थः । नि.यसाय मोडाय कल्याणाय या मस्तु । मोक्ष वितरतु इति यावत् । 'स्थाणू रुद्र उमापतिः' इत्यमरः । नित्यमव्यय एव तिटतीति स्थाणुः । स्थाणुवनिश्चलावस्थानास्थाणुरिति वा । तया च श्वेताश्वेठरे ' इव स्तन्धो दिवि तिछत्येकः' इति । पुराणेषु च 'ततःमभूति विश्वात्मा न प्रस्ते शुभाः ममाः। स्थाणुवनिधनो यसाचस्मास्थाणुरिति स्मृतः ॥' इति । शिवस्य मोशीतुत्वं च सुपतीतमेव । तया न "तमीचान वरदं देवपीडय निवारयेमो शान्तिमत्यन्तमति", 'य एनमेव विदुरमृता मान्ति' इति च नाश्वतर नो भवस्य हत्यै जगवा ·विक्रमोर्वशीये पतये नमः' इति च तैत्तिरीय । 'तदेतत्सकलं विश्व सहि विश्वाधिकः शिवः। स एव' जगतां नाथः स हि संसारमोचकः ॥ इति पराशरस्मरणं च स्थाणुश्चेति तस्य मेवया इत्याकालायामाह-स्थिरभक्तियोगसुलभः । स्थिरा चासो भक्तिस्तस्या योगस्तैन सुलभः सुप्रापः । यद्वा स्थिरा भक्तियोगो ध्यानं च ताम्यां सुलभः । योगः चित्तवृत्तिनिरोधः पातलोतो वा प्रायः भक्तिश्च योगश्च भक्तियोगी स्थिरौ भक्तियोगीताम्यां सुलमः इति वा । तथा चोकं कैवल्योपनिपदि-'श्रद्धामतिभ्यानयोगादवेहि' इति । योगस्य रूपं चोक्तं कठोपनिषदि पञ्चवल्लयां-'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च. न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् । वां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ॥' इति । भगवद्गीतास्वपि तथैकायं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युज्याद्योगमात्मविशुद्धये' इत्यादि । स क इत्यपेक्षायामाह-वेदान्तेषु यं रोदसी व्याप्य स्थितम् एमपुरुषम् आहुः। वेदान्ताः वेदानामन्ताः अवसानभागाः उपनिषदः । ता एव वैदेपु ब्रहाविद्याधिगमे अन्त्यं प्रमाणमिति वा वेदान्तसंज्ञाः स्युः । तेषु यं रोदसी. द्यावापृथिव्यो व्याप्य आवृत्य स्थितं अधिष्ठितम् । स भूमि विश्वतो पृत्वात्यतिष्ठद्द- शाङ्गुलम्' इति श्रुतेः । एकम् । अन्यव्यावृत्यर्थमिदम् । अद्वितीय पुरुषमाहुः। अध्या- स्मविद्यावेदिन इति शेपः। तथाहि-'स एकोय एकः स रुद्रो यो रुद्रः स ईशानो य ईशानः भगवान्महेश्वरः।' इति अथर्वशिरउपनिषदि । 'एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमालोकानीशत ईशनीभिः' इति श्वेताश्वतरे च । पुरि शेते असो पुरुषः । पृषोदरादि- त्वात्साधुः । स वायं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो नैतेन किंचनानाधृतं नैतेन किंचनास- वृतम्' इति श्रुतः । पुरुषत्वव्यापकत्वे चास्य 'पुरुषो वे रुद्रः सन्मो नमः । तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् । सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवांस्तस्मात्सर्व- गतःशिवः । मान्प्रभुः पुरुषः सर्वस्यैव प्रर्वतकः' 'पुरुषाल परं किंचित्सा काष्ठासा परा गतिः'' यो रुद्रो अमो योऽप्मु य ओषधोपु । यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश' इत्यादिश्रुतिभ्यः प्रतीयते । रोदशी इति रोदशन्दस्य सान्तस्य द्विवचनम् । भूधावी रोदस्यो रोदसी च ते' इत्यमरः । यस्मिन्निति। यस्मिन् स्थाणो ईश्वर इति शन्दः अन्यस्य विषयः न भवतीति अनन्यविपयः । तन्माषवाचक इत्यर्थः यथार्याधरः यथार्यानि अक्षराणि यस्य । यौगिक इत्यर्थः । लीलयैव ब्रह्माण्डकोटी सुमतः पालयतः प्रत्याहरतश्च तस्य सर्वशक्तिमत्वात् । ईष्टे असो ईश्वरः । 'स्पेशमाउपियकसो वरच्। इति परच प्रत्ययः। ईश्वरः सर्व ईशानः शंकरचन्द्रशेखरः' इत्यमरः । तथा च 'एप सर्वेश्वर एए भूताधिरतिः शानः सर्वभूतानां तमीश्वराणा परमं महेश्वरं तं देवताना परमं च देवतम् । पति पतीना परमं परस्लाद्विदाम देवं भुवनेशमीऽयम् ॥ इस्पायने. भुतयोऽस्येश्वरत्यं दयन्ति । अन्तरिति।चः पूर्वण यह समुपयार्थः। य: निय- मितप्रागादिभिः नियमिता: प्राणादयः । आदिग्रन्दन अपानसमानव्यानोदानानामपि मायरतस्तयोः।' अराने शुभति मागं माणे पानं क्यापरे मागासनगती पदया ·प्रथमोऽङ्कः। ४९ प्राणायामपरायणाः' इति भगवद्वचनात् पूरकाख्यं कुम्भकाख्यं च प्राणायाम कुर्वद्भि- रिति यावत् । मुमुक्षुभिः मोक्तुमिच्छुभिः । 'सनाशंसभिक्ष उ:' इति सन्नन्तान्मु- ब्लूधातोः उप्रत्ययः । अन्तः हृदये मृग्यते अन्विष्यते । एतेन स्थिरप्रज्ञाना परिपकसमाधीनामेव तस्य साक्षात्कारयोग्यत्वं ध्वनितम् । अन्तरित्यनेन तस्य हार्दाकाशान्तःस्थत्वं सूचितम् । तथा च श्रुतयः-अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' इति छान्दोग्ये । 'हत्पुण्डरीकं विरजं ..विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् अचिन्त्य- भव्यक्तमनेकरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम् । इ० कैवल्ये । 'दहरं विपाप्म परमेश्वरस्य यद्वेश्मभूत सकलं पुरस्थम् । तत्रापि दह गगनं विशोकं तदेव नित्यं सकलैरुपास्यम् ॥ इति तैत्तिरीये । ईश्वरगीतास्वपि 'ईश्वरः सर्वभूतानां हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' इति । एतेन वेदान्तेषु एकत्वपुरुषत्वेश्वरत्वान्तःस्थत्वनिश्रेयसहेतुत्वादिधमैं राम्नातः शिवो वः परं श्रेयो ददात्विति पिण्डितोऽर्थः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। तल्लक्षणं तु 'सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगाःशार्दूलविक्रीडितम्' इति । भूमिदेवताकस्य सर्वगुरोमगणस्य प्रयोगात् शुभलाभः सूचितः । क्षेमं सर्वगुरुदत्ते मगणो भूमिदैवतः' इति भामहोक्तेः । 'शुभदो मो भूमिमयः' इत्यन्यत्रापि । नान्दीत्वादेयास्यादौ मगणः वकारस्यामृतबीजत्वात्पचयगमनादिसिद्धिः॥१॥ वक्ष्यमाणनान्दीलक्षणप्राप्त काव्यार्थसूचनमप्यत्र प्रदर्श्यते-"मन वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुष” इत्यादिभिर्विशेषणैर्वश्यमाणः कथानायकः पुरूरवा नाम राजा सूच्यते कुतः 'उर्वश्यसिं पुरूरवा असि धृतेनात वृषणं दधाथाम्' इत्यादिवेद- वाक्येषु कथनाच जस्स वा अम्बरतले गदी अत्थीत्यादिवाक्यप्रतीयमानरोदः- संचारवत्त्वाचनन्यसाधारणैश्वर्यवत्त्वाचोर्वश्या मोक्षार्थिभिमुंग्यमाणत्वाच ।" इति काटयवेमः । 'अनन्यसामान्यप्रजापालनदयादाक्षिण्यादियोगाद्यं पुरुषमेक मुख्य- माहुर्वर्णयन्ति । युधा इति शेषः । रोदसी द्यावाभूमी व्याप्य स्थितम् । निजकीत्येति शेषः । यस्मिन्राजनीश्वरशन्दो यथार्थाक्षरः । निग्रहानुग्रहादिप्रभुशक्तिसंपत्तेरिति भावः। चोऽप्यथें । तथा च नियमितप्राणादिभिमुमुक्षुभिरपि समलोटाश्मकाञ्चन- रत्युदासीनैरपीत्यर्थः । यो राजा अन्तः अन्तःकरणे मृग्यते चिन्त्यते । नैतादृशो धर्मशीलो जगति दृष्टपूर्व इति सर्वदा चेतस्सनुसंधीयत इति भावः । स्थाणुः स्थिरतरः । अतिधीर इति यावत् । यद्वा स्थाणू रुद्ररूपः । तदंशत्वात् । रिपरा भक्तिर्यासा प्रजानां ताभियोगेन चिचानुसरणरूपेणोपायेन सुलभोऽभिगम्यः । यदा 'स्थाणुस्थिर-' इति निर्विसर्गान्तं पाठमगीकृत्य स्थाणुवस्थिरः फेनाप्यनुच्छेद्यो भक्तियोगेन सुलभश्च । पश्चात्कर्मधारयः यद्वा भक्तिभागो राजप्रामस्तचोगो यस्य स चासो सुलभश्च । भागरूपेण वा योगेनोपायेन सुलभः । यद्वा स्थिरा भक्तिराद्राजनि यस्या उश्यातया योगेनार्यात्संगमनीयाख्यमणिसंपन्धन सुलभः सुप्रापः तस्या था . . - 4 ·विक्रमोर्वशीये सूत्रधारः-अलमतिविस्तरेण । (नेपथ्याभिमुसमवलोक्य ।) मारिष इतस्तावत् । (प्रविश्य !) पारिपार्थकः-भाव अयमस्मि । योगेन पूर्वोक्तोपायेन मुलभः । एतेनास्योर्वशीकामुकत्वं लतारूपायाश्वास्याः संगमनीयद्वारा संगम इत्याद्यसूचि । 'योगधारे पूर्वलाभे सूने विसन्धधातिनि । उपाये संगतौ ध्यानौषधसंनाहयुक्तिषु ।।' इति निकाण्डीशेषः । एवं विशेषणगण- विशिष्टः स प्रसिद्धविभवो विशेषणमहिम्ना विशेष्यलाभात्पुरूरवाः वो युष्माकं सभासदां निःश्रेयसाय योगक्षेमादिरूपकल्याणायास्तु भवतु ।' इति रजनाथः । 'सूनधारः पठेन्नान्दीम् । इत्युक्तः सूनधारलक्षणं मातृगुप्ताचार्योक्तं यथा- 'चतुरातोद्यनिष्णातोऽनेकभूपासमावृतः । नानाभाषणतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् । वेशोपचारचतुरः पौरुषेणविचक्षणः । नानागतिप्रचारशो रसभावविशारदः । नाट्य- प्रयोगनिपुणो नानाशिल्पकलान्वितः छन्दोविधानतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविचक्षणः ।। सत्तद्वीतानुगलयलातालावधारणः । अवधाय प्रयोक्ता च योक्तृणामुपदेशकः ॥ एवं गुणगणोपेतः सूनधारोऽभिधीयते।' इति नान्धत इति । नान्दीलक्षणं साहित्यदर्पणे 'आशीर्वचनसंयुत्ता स्तुतिर्यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजन्पादीना तस्मानान्दीति संशिता || मङ्गल्यशब्दचन्द्राजकोककैरवसिनि । पदैर्युक्ता द्वादशभिरभिर्या पदैरुत ॥ इति । तथा चादिभरते-आशीनमस्क्रियारूपः लोका काव्यायंसूचकः । नान्दीति कथ्यते' इति । नान्दीपदव्युत्पत्तिक्ता नाट्यप्रदीपे-'नन्दन्ति काव्यानि क्वीन्द्रयाः कुभीलवाः पारिषदाश्च सन्तः । यस्मादलं समनसिन्धुईसी तस्मादियं सा कथितेह नान्दी॥' इति । तम भरत:--"सूनधारः पठेनान्दी मध्यम सरमाश्रितः । नान्दीपदेद्वादशभिरष्टामियांप्यलंकृताम् ।।' इति । पदानि लोका- यययमतानि तिदन्तानि मुबन्तानि या लोक्तुरीयागरूपाणि यावान्तररू- पाणि या तदुनः नाट्यप्रदीपेोक्पादः पर्द वेचित्सुतिडन्तमथापरे । पोऽयान्तरवाक्यैरसरूपं पदधिरे ॥' इति । संगीतकल्पतरानपि-'हरोत्तमान- पितरणनेयांयाभूतार्थपदेरिनरल्यैः । पहिधर्मिपरिप्रयंपत्यमाशिषा १शेषगमारयोगो विशेष्यप्रतिपदा हायपः।

·प्रथमोऽङ्कः। Manager---Enough of prolixity. '(Looking towards the curtain) Ho! Márisa, come hither (at once). (Entering) Actor-Here I am, Str. संप्रवदन्ति नान्दीम् ॥' इति । अवश्लोकतुरीयाशः पदम् । तेन चतुष्पदेयं नान्दी । अन च समासोक्त्या पूर्वोक्तप्रकारेण काव्यार्थप्रकाशनात्पनावलीसंज्ञेयं नान्दी। तदुक्तं नाट्यदर्पणे-'यस्या बीजस्य विन्यासो ह्याभिधेयस्य वस्तुनः । श्लेषेण वा समासोक्त्या नाम्रा पनावलीति सा॥' इति । सूनधारपदनिरुक्तिस्तावत्-सूनं सबीजक नाट्यानुष्ठानं धारयति प्रवर्तयतीति सूरधारः। तदुक्तम्-'नाट्यस्य यदनुष्ठानं तत्सूनं स्यात्सपीजकम् । रङ्गदैवतपूजाकृत्सूत्रधार उदीरितः ॥' इति । 'दिव्यमत्ये स तपो मिश्रमन्यतरस्तयोः 'सूचयेद्वस्तु बीजं वा मुख पानमथापि वा ||' इत्यभिधानात् । 'रन प्रसाद्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थसूचकैः । ऋतुं कंचिदुपादाय भारती वृत्तिमाश्रयेत् || भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः ! पदैः प्ररोचनायुक्तीथीप्रहसनामुखैः॥' इत्युक्तलक्षणा वाग्व्यापारात्मकभारती- रूपाम् ।' अलमतिविस्तरेण इत्यारभ्य 'प्रस्तावना' इत्यन्ता प्रस्तावनामवतारयति- अलमित्यादिना । अतिविस्तरेण पूर्वरङ्गाङ्गानामित्यर्थः अलम् आरता स इत्यर्थः । अन्यथा प्रयोगदर्शनसमुत्सुकाना सामाजिकानामौत्कण्ठ्य विहतं स्यादिति भावः। नेपथ्याभिमुखमिति । नेपथ्य जवनिका यदन्तर्हिता नटा वेपग्रहं प्रसाधनं च कुर्वन्ति । तदभिमुसमवलोक्येति कविवचनम् । 'नेपथ्य स्यानयनिका रणभूमिः प्रसाधनम् ।' इत्यजयः। मारिषेति । मारिपः, सूनधारादीपन्यूनः पारिपार्श्वकाभिधो नटविशेषः। तल्लक्षणं भरते-“सूनधारस्य पार्श्वे यः प्रवचन्कुरुतेऽर्थनाम् । पाव्यार्थसूचनालप स भवेत्पारिपार्श्वकः ।" इति ॥ 'मान्यो भावेति वक्तव्यः किंचिन्यूनस्तु मारिपः" ।। इत्यमरः । मारिप एव मर्पणान्मार्प. । सूनधारोक्तनिर्वाहसहिष्णुरित्यर्थः । यत्त्वर साहित्यदर्पणकृदाह -'कालिदासादिमहाकविप्रबन्धेषु च वेदान्ते- वित्यादी नान्दीरक्षणायोगात्पूर्वरङ्गस्यैव रणद्वाराख्यमङ्गलमारम्य कविः कुर्यादि- त्युक्तवाय रशद्वारमेवेदं न नान्दी इति, तन्मूलादर्शननियन्धम् । यतः प्रत्याहारा- दिवान्यनान्यस्य भूयासि यद्यपि । तथाप्यवश्यं पर्तव्या नान्दी विप्नोपशान्तये॥" इत्यादियचनेनास्या अवश्यक्तव्यत्त्वात् । अव्यद्वादशभिः पदैरथ समैयंदाष्टमि- निर्मिता' इत्यादिनाट्यलोचनकारोक्तनान्दीलक्षणेऽस्याः समपदत्वेनाप्युस्तेन च भोपादे पदाभिधाननयेऽवान्तरवाक्यपदाभिधाने च चतुष्पदात्येन तत्पदमते स्थिरभक्तीति क्रियाविशेषणान्तपदविधानतः पविशतिपदात्वेन गातिस्पष्टतया नान्या विद्यमानत्वालान्दीलगायोगाभिधानं गजनिमीरिक्या मौग्यमात्रमित्यात विस्तरेण" इति रगनापः ! * ·. * विक्रमोर्वशीये ansent to सूत्रधारः-मारिष बहुशस्तु परिपदा पूर्वेषां कवीनां दृष्टा प्रयोगबन्धाः । सोऽहमद्य विक्रमोर्वशीय नाम नाटकमपूर्व प्रयोक्ष्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेप्वसमूढैर्भवितव्यमिति ।। 3gth treatna । पारिपार्थकः यथाज्ञापयति भावः । (इति निष्क्रान्तः।) स सूत्रधारः-यावदिदानीमार्यमिश्रान्विज्ञापयामि । (प्रणिपत्य) 'प्रणयिपु वा दाक्षिण्यादथवा सदस्तुपुरुषबहुमानात् । भृणुत मनोभिरघहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य ॥२॥ इतस्तावत् । आगम्यतामिति शेषः । इति कालक्षेपासहमानस्योतिः । भाव मान्यनट इति सूत्रधारं प्रति पारिपार्श्वकस्योक्तिः । तदुक्तं सूत्रधारं वदेन्द्राव इति वै पारि- पायका । सूत्रधारो मारिपेति ।" इति । परिषदा-परिषत्सभा । समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिसंसदः।' इत्यमरः।' प्रयोगबन्धाः प्रयोगोऽभिनयो बध्यता स्मिन्निति प्रयोगबन्धः नाटकम् । सोऽहम् । एतजानन्नित्यर्थः । विक्रमोर्वशीय विक्रमेण लब्धा उर्वशी विक्रमोर्वशी तामधिकृत्य कृतं नाटकम् । अधिकृत्य कृते ग्रन्थे इति छः । अस्य त्रोटकत्वेऽपि नाटकान्तःपातित्वात् नाटकसंज्ञायाः सर्वैः सौलभ्येन ग्राह्यत्वान्नाटकमित्युक्तिः । यद्वा 'नट वृत्तौ ' इत्यस्य पचि स्वार्थे कनि नाटकमिति | तेन नाटकं नाट्यमित्यर्थः अथ वा 'त्रोटकं' इति पठनीयम् । अपूर्व नूतनम् । प्रयोश्ये प्रयोगेणाभिनेष्यामि । पात्रवर्गः नटमेलकः । पाठेषु भूमिका- भिनयेषु । असंभूरैः सावधानैः कर्तव्यदक्षैः । यथाज्ञापयति भवदाशामनुवर्ते इत्यर्थः । आर्यमिश्रान्-आर्याच ते मिश्राश्च तान् । भार्याः अभ्यहिताः साध्वाचारा इति था। तदुक्तम्-'कर्तव्यमाचरन् कार्यमकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठते प्रकृताचारे स वै आर्य इति स्मृतः ॥ यद्वा सत्कुलादिसंपन्नाः । यदाह भरत:-'कुलं शील दया दानं धर्मः सत्यं कृतज्ञता | अद्रोह इति येवेतत्तानायांन्संप्रचक्षते' | 'मिश्राः पूज्याः । पूज्ये मिश्रवचनं नित्यं बहुवचनान्तम् ।' 'मरीचिमिधैर्दक्षण' इति विष्णुपुराणात् लोकेऽपि व्यवहारदर्शनाच ! भाराद्याताः दूर गता ग्राम्यत्वादिदोघेभ्य इति आर्याः।' इति मालतीमाधवटीकायां जगदरः आयाता दूरं गता प्रान्तत्वा- दिदोघेभ्यः इति आर्याः।' इति रङ्गनायः प्रणयिप्पिति प्रणयः प्रीतिः नम्रता वा सोऽस्त्येषामिति प्रगयिनः । 'अत इति ठनी' इति इनिप्रत्ययः । तेषु युष्माकं नम्रसेव- केषु । अस्माकमभिनयो द्रष्टव्य इति प्रार्थयमानेषु वास्मासु !दाचिण्यादानुकूल्याखेतोः। . दृष्टप्रयोगा: प्रबन्धः।

·प्रथमोऽङ्कः। Manager-o Mārışa, the audience has frequently witnessed the plays of old dramatic writers I, therefore, will exhibit to-day a hitherto unrepresented drama, named Vikramorvasiya. So let the band of actors be told to be careful about their respective parts. Actor-As Your Honour commands. [Exits] Manager-Well now, I shall request the honourable audience here: (With a bow) You will please listen, with attentive minds, to this composition of Kálıdāsa, either through kind consideration for us, your humble servants, or out of respect for the revered hero of this excellent drama. (2) अथ वा-पक्षान्तरे । एतदुक्तहेतोरस्य प्राशस्त्य दर्शयति । शोभन यद्वस्तु इतिवृत्त तस्य पुरुषो नायकः तस्यादरातिशयात्प्रशस्तकथानायकगौरवात् । वस्तु च पुरुषश्च तयोरादरातिशयादिति वा । इमामधुनैव प्रयोगेऽधिक्रियमाणा कालिदासस्य क्रिया त्रोटकरूपामवहितैरनन्यासक्तैर्मनोभिः शृणुत । कालिदासस्येति नामनिर्देशः कविप्रशंसायै। सदस्त्विति रूपकप्रशसा । उक्तं च भावप्रकाशिकायाम्-' इत्यं रङ्गविधानस्य सबन्धादिप्रसिद्धये । गोन नाम च बनीयात्पूजावाक्यं सभासदाम् ॥' इति । काव्यलिङ्गमलकारः । तदुक्त-काव्यलिङ्ग हेतोर्वाक्यपदार्थता' इति । आर्या छन्दः । तल्लक्षणम्-'यस्याः प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ॥' इति ॥२॥ इह वस्तुपकारक्संध्याद्यङ्गाना लक्षणानि विस्तरभयान्नोच्यन्ते । तानि दशरूपकादौ द्रष्टव्यानि । नेपथ्ये । सुरपक्षपाती-पक्षे पातः अस्यास्तीति पक्षपाती सुराणा पक्षपाती सुरपक्षपाती देवकार्यकारीत्यर्थः । यो वाकाशे सचरितु समर्थः। अन प्रसङ्गादिदमुच्यते--- इतिवृत्त द्विविधम् । 'सूच्यमेव भवेटिंकचिद् दृश्यश्रव्यमथापि वा' इति भेदात् । तन 'अर्थोपक्षेपकैः सूच्य पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्भचूलिकाङ्कास्याङ्कावतार- प्रवेशकैः ॥ एतन्मध्ये 'अन्तर्जवनिकासस्थैश्चलिकार्थस्य सूचना' इति लवणात् 'नेपध्ये' इत्यारभ्य 'अम्बरतले गदी भत्थि' इत्यन्तेन कुरभवनानि- वर्तमानायाश्चित्रलेखाद्वितीयाया उर्वश्या दानवापहरणरूपनाटकीयार्थस्य सूचना- त्प्रस्तावनान्तर्गतैव चूलिका कृतेति बोध्यम् । एव यत्र यन 'नेपथ्ये इत्यादिना यद्यत्सूच्यते सा चूलिकेति शेयम् । मद्विज्ञापना०-प्रणयिषु'.. इत्यादि विज्ञापना नन्तरम् । कुररीणा-कुररस्त्रीणाम् । 'उत्क्रोशकुररौ समौ' इत्यमरः । 'टिटवी' इति ख्यातानाम् । ऊसद्भषेति । नरस्य तदाख्यस्पर्षे सपा नरसखः । 'राजाहः सखिम्यष्टच' इति टअत्ययः । मुनिारायणस्तस्य ऊरोरुद्भवो यस्याः सा ·विक्रमोर्वशीये +7 (नेपथ्ये). परित्रायतां परित्रायतां यः सुरपक्षपाती यस्य वाम्बरतले गतिरस्ति । (क) सूत्रधारः-(कर्ण दत्त्वा ) अये किं नु खलु मद्विज्ञापनानन्तरं कुररी- शामिवाकाशे शब्दः श्रूयते। (विचिन्त्य ) भवतु । ज्ञातम् । ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री फैलासनाथमुपसत्य निवर्तमाना। वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे 5td क्रन्दत्यतः शरणमप्सरसां गणोऽयम् ॥३॥ (इति निष्क्रान्तः।) प्रस्तावना 1 (क) परित्ताअदु परित्ताभदु जो सुरपक्खयादी जस्स वा अम्बरमले गदी अधि। सक्त्युत्पन्ना । 'सक्यि लीये पुमानूरुः' इत्यमरः । सुरस्त्री दिव्याजना उर्वशी। तदुक्तं हरिवंशे-"नारायणोरं निर्भिद्य संभूता परवार्णनी । ऐलस्य दयिता देवी योषिद्रन किमुर्वशी" ॥ कैलासनाथ कुबेरमुपसत्य सेवार्थमुपगम्य । 'उपनृत्य' इति पाठे तत्समीपे नृत्यं कृत्येत्यर्थः । 'विवक्षातः कारकविभक्तयो नाना भवन्ति' इति शाब्दिकोक्त्यनुसारेणाधिकरणविवक्षाया कर्मत्वम् । १. शदश्यते इत्यनन्तरम्-- मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तारिक नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः । इत्यधिक श्लोक रङ्गनायः पठति व्याचष्टे च-"किमिति वितर्के । स च सर्वन षट्पदादिशब्दादिष्वन्वेति । कलान्यव्यक्तानि मधुराणि चाक्षराणि यस्यां क्रियायामिति यथा तथा। यद्यपि कलशब्दोऽव्यक्तमधुरवाचकः तथापि मधुरपदस्य वर्तमान- त्वात्केवलान्यक्तपरो ग्राह्यः । यद्वा क चिनं लान्तीति कलानि आश्चर्यकारीणि मधुराणि अक्षराणि यत्र यस्यां क्रियायाम् । यद्वा क द्युति लान्ति तानि। अनुप्रासादिघटनाच्छोममानानीति यावत् । यद्वा के शुद्धार्थ लान्ति तानि । प्रसिद्धार्थपदयुक्तानीति यावत् । तेन च 'प्रसिद्धार्थपदत्वं यत्स प्रसादो निगद्यते' इति लक्षणोक्तप्रसादाख्यगुणवत्ता ध्वनिता । यद्वा के सरं लान्ति तानि । यच्छ्वणमानेण झटिति मदनोद्भवो भवतीति भावः । यद्वा के मयूरं लान्ति वशीकुर्वन्ति तद्वि- r ·प्रथमोऽः। (Behind the Scenes) "May he protect us, may be protect us! Whoever be the friend of gods, and whoever can travel in the region of the sky.' Manager--( Listening) Hallo! What sound is this in the sky, that is heard like the (plaintive) cry of female Ospreys just after my request !* (Meditating ) Ah yes, I have it! the mornirom The divine woman, Ithe offspring of}the thigh of the sage who was the friend of Nara, bas been, as she was returnidg after having waited upon the Lord of Kailasa ( Kubera ), made a prisoner, midway, by the enemies of the gods. Hence it is that the band of nymphs is crying for help. (3) [Exits] END OF THE PROLOGUE The followlog verse lo read by some after this :- "Can this be the humming of bees Intoxicated by the honey of flowars or can it be tho pleasing voice of the cuckoos ; or bave any nymphs bunga 800g lo weab hub indistinct accents in the sky frequented on all sides by multitudes of divino being?" निवर्तमाना प्रत्यागच्छन्ती सती अर्धमार्गे मार्गस्याधमर्धमार्गः तस्मिन् मार्गन्तराले इत्यर्थः। विबुधशत्रुभिः विशेषेण बुध्यन्ते इति विबुधा देवास्तेषां शमुभिः दानवैबन्दीकृता बलात्कारेण गृहीता | अतोऽसात्कारणादयमप्सरसां गणः शरणं रक्षितारम् । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः । क्रन्दति आक्रोशति । अद्यः सरन्तीत्यप्सरसः । तथा च रामायणम्-'अप्सु निर्मथनादेव रसात्तस्माद्वरस्त्रियः। उत्पेतुर्मनुज श्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽ- धानि । यदाकर्णनैन तिर्यञ्चोऽपि हर्षकलिता वशीभवन्ति किसुतान्ये सचेतस इति हृदयम् । 'को ब्रह्मानिलसूर्यामिचित्रारियमकतुषु । विष्णुवाहनशर्वेऽन्धौ सितकर्णे चसी ग्रुतौ । स्वर्गे चक्रे तथा मित्र शुद्धेऽर्थे स्मरकालयोः ॥ इत्येकाक्षरः। 'को ब्रह्मानिलसूर्यामियमात्मद्योतबर्हिषु' इति विश्वलोचनः । प्रगीताः गातुमुपकान्ताः । प्रगीता इत्यादिकर्मणि क्तः। किनयंः इत्यपि कचित्पाठे किंनरवनिता इत्यर्थः । पर त्वनुपादेयोऽये पाठः। वितर्कार्थकिंपदस्याबातीवावश्यकत्वात् । त्रिगताभिधं चेदं वीथ्यम् । तलक्षणं दशरूपके 'श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं मतम् ' इति । अत्राकाशे श्रुतः शब्दः श्रुतिसाम्यतः । स्वरावयववीभूतसूक्ष्मशब्दसाम्यतः घट्पदा- दीना किमित्यादिभिरनेकार्थेयोजितः । 'प्रथमश्रवणाच्छन्दः श्रूयते हस्वमात्रक । सा श्रुतिः संपरिशेया स्वरावयवलक्षणा ॥ इति संगीते ॥' इति ।।

·विक्रमोर्वशीये
(ततः प्रविशन्त्यप्सरसा!)
अप्सरसः-परित्रायतां परित्रायतां यः सुरपक्षपाती यस्य वाम्बरतले
गतिरस्ति । (क) 5.N.5m
(ततः प्रविशत्यपटीक्षेपण राजा पुरूरवा रथेन सूतश्च!)
राजा-अलमानन्दितेन । सूर्योपस्थानात् प्रतिनिवृत्तं पुरूरवसं मामुपेत्य
कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।
रम्भा-असुरावलेपात् । (ख)
राजा-किं पुनरभुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।
रम्भा-शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषपरिशङ्कितस्य सुकुमारं प्रह-
रणं महेन्द्रस्य, प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रियाः, अलंकारः स्वर्गस्य, सा न
प्रियसख्युर्वशी कुबेरभवनात्प्रतिनिवर्तमाना समापत्तिदृष्टेन हिरण्यपुरवासिना
केशिना दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्धपथ एव बन्दिमाहं गृहीता । (ग)
राजा-अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्म इति ।
सहजन्या-पूर्वोत्तरेण । (घ)
(क) परित्ताअदु परित्ताअदु जो सुरपक्खवादी जस्स या अम्बरअले गदी
अतिथ।
(ख) असुरावलेवादो। (ग) सुणादु महाराओ । जा तबोविसेसपरिसकि-
दस्स सुउमारं पहरणं महिन्दस्स पच्चादेसो रूवगविदाए सिरीए अलंकारो सग्गस्स
सा णो पिअसही उव्यसी कुबेरभवणादो पडिणिवुत्तमाणा समावत्तिदिहेण हिरण्णउर-
वासिणा केसिणा दाणरेण चित्तलेहादुदीआ अद्भपथं जेव्व चन्दिग्गाहं गिहीदा।
(घ) पुबुत्तरेण ।
भवम् ।। इति । अयं शब्द प्रायो बहुवचनान्तः । तदुक्तममरसिंहेनः स्त्रियां बहुष्व-
प्सरसः' इति । अप्परा इत्येकवचनान्तस्यापि प्रयोगदर्शनादिति सुबोधिनीकारः
यथा नलोदये "तुल्योप्सरसा देहि प्रभवो भमाप्सरः प्रसरसा देहि" इति । उक्तं
चान्यन 'आप: सुमनसो वर्षा अप्सरःसिक्तासमाः । एते स्त्रिया बहुत्वेऽप्युत्तर-
त्रिकम् ॥” इति । आवन्तोऽपि कचिद्यथाने, 'अनप्सरेव प्रतिभासि' इत्यत्र ।
बसन्ततिलका वृत्तम् । तल्लक्षणम्-'उक्ता वसन्ततिलका तमजा अगौ गः' इति ॥३॥

·प्रथमोऽङ्कः। ५७ (Ther enter the Nymphs of Heaven) Nymphs-Help! Help! He who is a friend of the gods and who can move in the region of the sky. (Then enter suddenly King Purüravas in a chariot and the Charioteer.) King-Away with your cries. Come to me, Pururavas who am just returned after having attended upon the Sun, and tell me what Your Ladyships are to be protected from, Rambha-From the violence of the demons. King. But what offence has the violence of the demons given to Your Ladyships ? Rambha-May Your Majesty hear. She who is the tender weapon of the great Indra whenever he is alarmed by unusual austerities, she who shamed Lakshmi, proud of her beauty, and who is the ornament of Heaven-she, our dear friend Urvasi, while wending her way back from the palace of Kubera, has been borne away captive, along with Citralekha, by Kesin, a demon living in Hiranyapura, who was seen all of a sudden, while we were on half our way back. King-Do you know in what direction the miscreant has goney Sahajanya-In the north-east. 1 प्रस्तावना तल्लक्षणं भावप्रकाशे-'नटी विदूषको वापि पारिपार्श्वक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥ चित्रैर्वात्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपि- भिर्मियः । आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा॥' अत्र सुधाकरः- "विधेर्यथैव संकल्पो मुखतां प्रतिपद्यते । प्रधानस्थ प्रबन्धस्य तथा प्रस्तावना मता। अर्थस्य प्रतिपाद्यस्य तीर्थ प्रस्तावना मता ॥” इति । दशरूपके च- सूत्रधारो नटी ब्रूते मार्थ वाथ विदूषकम् । स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुसम् । प्रस्तावना वा' इति । 'एवमन्यमतनार्थ पात्रं वाक्षिप्य सूत्रभृत् । प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो यस्तु प्रपञ्चयेत् ॥' इयं च प्रस्तावना भारत्यङ्गमेव । अस्याः पञ्चाङ्गत्व- मुक्तं साहित्यदर्पणे-'उद्घातकः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा । प्रवर्तकावगलिते- पञ्च प्रस्तावनाभिदः॥' इति । तत्र'यदि प्रयोग एकस्मिन्प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते । तेन पात्रप्रवेशत्प्रयोगातिशयस्तदा।' इत्युक्तलक्षणक्रमेण सूत्रधारेणेहायप्सरसा प्रदेशसूचनात्प्रयोगातिशयनामात्र प्रस्तावनाङ्गम् । ततः प्रविशति-अपटीक्षेपेण- . .

·राजा--सूत ऐशानी दिशं प्रति नोदयाधानाशुगमनाय । rdiye विक्रमोर्वशीये राजा-तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिप्ये वः सखीप्रत्यानयनाय । सर्वाः-सदृशं खलु सोमादेकान्तरस्य । (क) राजा-क पुनः भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति । Hearni अप्सरसः एतस्मिन्हेमकूटशिखरे । (ख) feanwly है quidely सूतः यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । (इति यथोक्तं करोति ) राजा-(रथवेगं निरूपयन ) साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थित वैनतेयमप्यासादयेयं किं पुनस्तमपकारिणं मघोन' । तथा हि INDIAN अने यान्ति रथस्य रेणवदी चूर्णभवन्तो धना-४ धक्रमान्तिररान्तरेषु जनयत्यन्यामिवारावलीम् Iroduce चित्रन्यस्तमिवाचलं हयशिरस्यायामवचामरं "spoked येश्यग्ने च समं स्थितो ध्वजपटःप्रान्ते च वेगानिलात् ॥४॥ pana (निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च ।) (क) सरिसं सोमादो एकन्दरस । (ख) इमस्सि हेमकूडसिहरे । 'नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेश नाटके मतः' इति वचनाद्यनासूचितस्य.पात्रस्या- कस्मिकः प्रवेशो भवति तत्र स 'अपटीक्षेपेण' इति वचनेन विशिष्यते । राजा--- सूर्योपस्थानात् सूर्यमुपास्य । पुरुरवसमिति नामनिर्देशः प्रतिपन्न कार्यनिर्वाहकता- व्यसनार्थः । अतः करमाद्भयाद्रयहेतोर्वा । रम्भा-असुराणामवलेपात् गर्वात् । दर्मादिति यावत् । 'अवलेपस्तु गर्ने स्याल्लेपने द्वैपणेऽपि च 'इति विश्वः । अत्र अवलेपशब्दः तत्कार्यस्योर्वशीहरणरूपाधिक्षेपस्य लक्षकः । यथा रघुवंशेऽष्टमसर्गे दहशे पवनावलेपजम्' इत्यनाराजा-भवतीनामपरादमपराधः कृतः रम्भा- तपोविशेषपरिशक्षितस्य कस्यापि तपम्पकर्येण बातस्थपदापहारशङ्कस्य । इन्द्रस्यान्य- समाधिमीरुत्वं हि पुराणप्रसिद्धम् । सुकुमारं स्त्रीत्वात् । प्रहरणम् आयुधम् । प्रहियतेऽनेन प्रहरणम् । “ कारणा०" इति त्युत् । प्रत्यादेशनं प्रत्यादेशः । 'प्रत्या- १चोदय प्रत्य. २ यन्मध्ये व...प्रान्ते चमवानिलात : सपस्थितिर्वजपूटपान्तव, इ.पा. ३ क्षु एवं सोमवंसप्पसूदास, एकान्तरिस्स, इ. पा.

·प्रथमोऽङ्कः। . King-Banish your sorrow then, I will try to restore you your friend. All--This is worthy of one who is removed (only by ) one degree from Soma. King-But where will your Ladyships wait for me? Nymphs-On this peak of the Hemakūta. King-Charioteer, turn the horses towards the northeasterly direction, and urge them to swift light. Charioteer-As your Majesty, of long life, commands. (He does accordingly.) King-(Marking the speed of the chariot) Well done, well done! With this velocity of the chariot I can overtake even Garuda, though he had the start with how much-more reasesthen that-offender of Indra? For, By the wind produced by the speed of the chariot, the** clouds being pulverized' are flying like dust before it; the revolution of the wheels gives rise as though to a new circle of spokes in the midst of the (original) spokes; the long chauries placed on the heads of the horses are motionless as if drawn in a picture; and the banner-cloth rests evenly between the points of its staff and its own end. (Exeunt the King in the chariot and the Charioteer ) देशो निराकृतिः' इत्यमरः । रूपेति-गर्वोऽस्याः संजातासौ गर्विता रूपेण गर्विता रूपगर्विता तस्याः। या लक्ष्मीमपि सौन्दर्येणातिशयानोपहसतीवेत्यर्थः । अलकारः ललामभूता दिव्यलोकस्य । समापत्तिदृष्टेन अकस्मादृष्टेन । यदृच्छयोपस्थितेनेत्यर्थः । हिरण्यपुरवासिना हिरण्यपुरे वस्तुं शीलमस्य । ताच्छील्ये णिनिः । अर्धपये- पयोऽधमर्थपथस्तस्मिन् । बन्दिनमिव गृहीत्वा बन्दिग्राहम् । “उपमाने कर्मणि च" इति णमुल् । अप्सरसा-पूर्वोत्तरेण पूर्वस्या उत्तरस्याश्च दिशोरन्तराल दिग्विभागः पूर्वोत्तरस्तेनैशान्या दिशेत्यर्थः ॥ राजा-विषादः खेदो मनोमङ्गो वा । तदुक्तम्-"विषादश्चेतसो भङ्ग उपायाभावनाशयोः" इति । अप्सरस:-- सोमादेकान्तरस्य सोमादेकमन्तरं व्यवधानं यस्य सोमादेकेन बुधेन व्यवहितस्य । ब्रह्मपुत्रादनेः सोमोऽजायत । तस्य पुनो बुधस्तस्य च पुरूरवाः । इति वंशः। राजा-प्रतिपालयिष्यन्ति प्रतीक्षन्ते । आशुगमनाय शीघ्रं गमिष्यन्तीति पूर्वप्रस्थित पूर्व प्रस्थितः तम् । वैनतेय-विनताया अपत्यं पुमान् वैनतेयः त गरुडम् । अपकारिणं-सुरागनारत्नस्योर्वश्या अपहरणादिति भावः । अग्रे यान्तीति । अमी ·विक्रमोर्वशीये patte . रम्भा-हला गतो राजर्षिः तद्वयमपि यथासंदिष्टं प्रदेश संक्रमा- महे । (क) शेषाः-तथा। (ख) (इति सर्वाः शैलावतरणं रूपयित्वा स्थिताः ।) रम्भा-अपि नाम स राजर्षिरुद्धरेन्नो हृदयशल्यम् । (ग) मेनका-हला मा ते संशयो भवतुं । उपस्थितसंपरायो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकात्सबहुमानमानाय्य तमेव विजयसेनामुखे नियुक्त । (घ) रम्भा'- सर्वथेह विजयी भवतु । (क्षणमा स्थित्वा) हला समाश्वसित समाश्वसित । एप उच्चलितहरिणकेतनस्तस्य राजः सोमदत्तो रथो दृश्यते । न खल एपोऽकृतार्थो निचर्तिप्यते । (ङ) reci (सर्वा उच्चक्षुषो विलोकयन्ति ।) (ततः प्रविशति रथारूदो राजा सूतश्च चित्रलेखावलम्बिता भयनिमीलिताक्षी चोर्वशी ।) (क) हला गदो राएसी । ता अझोवि जथासंदिहं पदेशं संकमामो। (ख) तह'। (ग) अवि णाम सो राएसी उद्धरे णो हिअअसलम् । (घ) हेला मा दे संसओ होदु । उवछिदसंपराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सबहुमाण आणाविस ते एल्य विभअसेणामुद्दे णिओजेदि (ङ) सव्यहा इह विअई भोदु । हली समस्ससष समस्ससधः । एसो उच्चलिदहरिणकेदणो तस्य राएसिणो सोमदत्तो रहो दीसदिणि खु एसो अफिदत्यो णिपत्तिस्सदि। चूर्णीभवन्तः चक्राघातः क्षुण्णा इत्यर्थः । घना वेगानिलात् वेगस्य रथजवस्य अनिल वायुस्तस्माद्धेतो रथस्याग्रे रेणुवद्रजासीव यान्ति । रङ्गनाथस्तु 'रेणुपदवी' इति पाउँ गृहीत्वैवं व्याख्याति-"चूर्णीभवन्तो घना मम रथस्याग्रे रेणुपदवी रेणुमार्ग यान्यनु- सरन्ति । जलगुरवोऽपि जलदाश्चक्रधारया पिष्टीकृतः मत्स्यन्दनाग्रतः पासुमदुत्सर्पन्ती- त्यर्थः । यद्वा रथस्याग्रेऽश्वखुरैश्चर्णीभवन्तो मेघा रेणुपदवीं यान्ति रेणवो यथाश्वोद्धताः पाश्चात्त्यवातेनाने नीयमाना अपि रथस्य वेगातिशयेन पश्चाद्भवन्ति तथैतेऽपि रथरयात्पश्चाच्दछन्तीति भावः ।" आयर्थी उपमा । वेगानिलात् चक्रभ्रान्तिश्चक्रस्य १ भस्मात्परं रम्भा ननु दुजया दानवा-1 मेनका-इत्य• कचित्. २ सहजन्या- (क्षणमा स्थित्वा ।) इ. AM ·प्रथमोऽङ्कः। Rambha-Friends, the royal sage is gone; therefore, let us also repair to the spot as appointed The Rest-Let us do so. (They all represent descending on the mountain'and wait.) shafla Rambhă-Will the royal sage extract the dart (of anxiety) from our hearts? Menaka-Friend, do not doubt, Even the great Indra, when a war is at hand, invites with great honour from the middle world and appoints him at the head of his army in which is (then) always victorious. Rambhā—May he be quite victorious in this adventure too! (After a moment's pause) Be of good cheer, friends! Here is in sight the chariot, Somadatta, of the royal sage. with its flag bearing the sign of the deer streaming on high. Indeed, he cannot have returned without accomplishing his object. (All look with upturned eyes.) (Then re-enter the King seated in the chariot, tha Charioteer, and Urvasi supported by Citralekbā with her eyes closed in terror.) " रथाङ्गस्य भ्रमणमरान्तरेषु अराणां नेम्यवष्टम्भकदण्डाकारचक्रावयवानामन्तरेषु अन्त- रावकाशेष्वन्यामरावलीमरपडित जनयतीव । रयातिशयात्तथा भासत इत्यर्थः। परः शीघ्र च चक्राले' इति विश्वः । वेगानिलात् हयशिरसि भूषणार्थ निविष्टं आयामवत् दैर्ध्यवच्चामरं, चित्रन्यस्तमिवालेख्यनिवेशितमिवाचलं तिष्ठति । इत्यु- त्प्रेक्षा । वेगानिलात् ध्वजपटः केतनं यष्ट्यप्रे दण्डाने च प्रान्ते अन्यतरस्मिन् समं उभयपार्श्वयोः समरेखं स्थितः । 'यन्मध्ये' इति पाठोऽर्थतो न सम्यक्संगच्छते । एतद्रथवेगनिरूपणं 'मुक्तेषु रश्मिषु' इत्यादिशाकुन्तलगतेन रथवेगवर्णनेन तुलयितव्यम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । तलक्षणं तूक्तम् ॥ ४ ॥ रम्भा–हला इति वचनन ससी संबोध्या । "हण्डे हल्ले हलाहाने नीचां चेटी सखी प्रति" इत्यमरः। रूपयित्वा नाटयित्वा । रम्भा-अपि नाम इति संभावनायाम् । राजर्षिः-राजा ऋषिरिख । तथा च शाकुन्तलम्-'अध्याक्रान्ता वसतिरमुनाप्याश्रमे सर्वभोग्ये । रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति।' इत्यादि । हृदये शल्यमिय दुःखकर हृदय- शल्यं उर्वशीबन्दिग्रहणरूपम् । मेनका-उपस्थितसंपराय उपस्थितः संपरायो यस्य । 'युद्धायत्योः संपरायः' इत्यमरः । मध्यमलोकात् मर्त्यलोकात् । विजयसेनामुखे ·विक्रमोर्वशीये . चित्रलेखा-समाश्वसितु समाश्वसितु प्रियसखी । (क) राजा-सुन्दरि समाश्वसिहि समाश्वसिहि । गत भयं भीरु सुरारिसंभवं 30. error "त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । Gemert 3 न तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं महोत्पलं प्रत्युषसीव पद्मिनी ॥५॥ tiedaon चित्रलेखा-अहो कथमुरसितमात्रसंभावितजीवितायापि संज्ञा न प्रतिपद्यते (ख) conscious31055 राजाबलवदनमवती परित्रस्ता। तथा हिं। मुञ्चति न तापदस्याः कम्पं कुसुमसमबन्धन हृदयम् । Nerds, पश्य हरिचन्दनेन स्तनमध्योच्छासिना कथितम् ॥६॥... .cked (क) समस्ससदु समस्ससदु पिअसही। (ख) अम्महे कहं उस्तसिदमे तसंभाविदजीविदा अज वि सध्यं ण पहिवनदि । ils terribly masti विजययुक्ता सेना तस्या मुखे। नियुले तमेव सेनान्यं करोतीत्यर्थः । अनेन राशोs- सुर विजयित्वं सूचितम् । संख्यातिगैर्दानवैः राहोपस्थितसंपरायो महेन्द्रोऽप्यनेन सेनान्या तान् घातयति । एवं स्थिते एक दानवं विजेतुमलं म्यादा नेति कोऽत्र शङ्कावसर इति भावः । उचलि०-हरिणेन लाञ्छितं केतनं हरिणकेतनं उचलित हरिण- केतनं यस्य । सोमदत्तः "सोमेन चन्द्रेश दत्तः । चन्दीयत्वादेव च हरिणध्वजत्वमपि युक्ताम्" इति रणनाथः अकृतार्थः न कृतोऽथ उशीमस्याहरणरूपो मेन । भयेन निमी- लिते अक्षिणी यस्याः सा भयानिमीलिताक्षी । 'बहुप्रीही सक्थ्यश्णोः स्वाहात्य' इति पच् समासान्तः । पिनासदिभ्यश्च इति डीए । गतमिति । हे सुन्दरि सुरारिसंभव असुरोत्पन्न भयं गतम् । हि पलात्कारणात् पनिणः महेन्द्रस्य महिमा निलोकरक्षी प्रैलो- क्यरक्षणशीलः । तत्तस्मादयत्य गतत्वादायतं दीर्घ चक्षुरुमीलयोन्मेषय । प्रत्युपति निशाणाने नलिनीव पङ्कजम् ।६० पा. २ मन्दारकुसुमदास गुररस्या: सुच्यते हृदयकम्पः। 'मुहरसता मध्ये परिणाहणतोः पयोधरयोः । इत्यधिक रन पठति । ३ मुशति न तारदस्या भयकम्प: कुसुमकोमल हृदयम् । सियान्तेन कचिरस्तनमध्यावासिना कथितः ॥ इति पाठान्तरम् ।

·प्रथमोऽङ्कः। Citralekha-Take cheer, dear friend, take cheer, Irely Ring-Take courage, fair nymph, take courage.:. timid, one, the fear arising from the foe of gods kas vanished; for the power of the wielder of the thunderbolt guards the three worlds. Open then your long eyes, just as the lotus-plant blows open its lotuses in the morning. (5) Citralekha-Alas! How is it that she, the only sign of whose life, is her hard breathing, does not yet regain consciousness? King—Her Ladyship is terribly affrighted. For,* Her heart, frail' like the stem of a flower, does not yet forego its tremor which is indicated by the sandal ointment throbbing between, the breasts. (6) प्रभाते पद्मान्यस्याः सन्तीति पद्मिनी महोत्पलमिव । पूर्णेयमुपमा ॥५॥ चित्रलेखा- उच्छुसितमेवोच्छुसितमानं तेन संभावितमनुमितं सूचितं वा जीवितं यस्याः सा । सज्ञा न प्रतिपद्यते-चेतनां न प्राप्नोति । राजा-बलवदत्यन्तम् । मुञ्चतीति-पश्य अस्याः कुसमसमबन्धनं कुसुमेन पुष्पेण समं तुल्यं बन्धनं यस्यातिसुकुमारं हृदयं स्तनमध्योच्छसिना स्तनयोर्मध्ये कञ्चक्यनावृतस्तनान्तरालावकाशे प्रस्पन्दमाननेन हरिचन्दनेन दिव्यचन्दनोत्थानुलेपनेन । 'हरिचन्दनमस्री स्यास्त्रिदशाना महीरहे । नपुंसकं तु गोशीर्षे ज्योत्स्नाकुङ्कुमयोरपि ।।' इति मेदिनी। कथितं सूचितं कम्म न तावन्मुञ्चति नाद्यापि जहाति । 'पश्य हरिचन्दनेन' इत्यस्य स्थाने सिचयान्तेन कथंचित् ' इति केचित्पठन्ति । तन सिचयः वस्त्रम् 'वस्त्रं सिचयः पटः पोतः' इति हलायुधः । तस्यान्तेनाञ्चलेन । अयं पाठो नातिसमीचीनः सिचयस्य स्तनद्वयावर- कत्वात्स्तनमध्योच्छासिना इत्यनेनासंगतित्वपत्तेः ॥ ६॥ चित्रलेखा-पर्यवस्थापय स्थिरीकुरु धैर्यावलम्ब कुरु इत्यर्थः । अनप्सरेव-धैर्यलोपो हि मानुपाणामुचितो न देवतानामिति भावः । अन अप्सराशब्द आबन्तः। तत्रोक्तं प्राक् । प्रत्यागच्छति संज्ञां लभते । आविर्भूत इति । शशिनि चन्द्रमसि आविर्भूते उदिते तमसा तिमिरेण मुच्यमाना । अनेनासंपूर्णप्रकाशेन नाद्यापि सकलध्वान्तक्षतिरिति सूचितम् । रानिरिय। नैशस्य निशासंबन्धिनः । हुतं भुक्ते इति हुतभुम् अग्निस्तस्य छिन्नभूयिष्ठधूमा छिनो नाशितो भूयिष्ठो बहुलो धूमो यस्याः सा तथोक्तार्चिालेय । भूयिष्ठ इत्यत्र 'अतिशायने तमाविष्ठनौ इति' बहुशब्दात् इष्ठन् प्रत्ययः 'इष्ठस्य यिट् च ' इति * After tbuy some MSS, road "The excessive trembling of her heart is lodicated by the garland of Mlaodára forerd beaying repostedig beboen ber ospadeiro broasts”. .

·विक्रमोर्वशीये ६४ th .itnes चित्रलेखा-सखि उर्वशि पर्यवस्थापयात्मानम् । अनप्सरेव प्रतिभासि मे। (क) (उर्वशी प्रत्यागच्छति ।) root राजा-(सहर्षम् ।) अयि प्रकृतिमापद्यते ते प्रियसखी । पश्य । आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेव रात्रि- नैंशस्यार्चिर्तुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा । / मोहेनान्तर्वरतनुरिय लक्ष्यते मुक्तकल्पा messity tract गङ्गा रोधःपतनकलुपा गृह्मतीव प्रसादम् ॥७॥ bank, mueletons S.. चित्रलेखा-सखि विश्रब्धा भव । पराभूताः खलु त्रिदशपरिपन्थिनो 1 bena ORL-17 coman5 हताशाः । (ख) उर्वशी-(चक्षुषी उन्मील्य । ) किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेण । (ग) चित्रलेखा-न महेन्द्रेण । महेन्द्रसदृशानुभावेनानेन राजर्षिणा पुरूरवसा । (घ) उर्वशी--( राजानमवलोक्य । आत्मगतम् ।)/उपकृतं खल दानवैः 780 (क) हला उव्वसि पज्जवत्थावेहि अत्ताणं । अणच्छरा विअ पडिहासि मे। (ख) सहि विस्सद्धा होहि । परभूदा क्खु तिदसपरिपन्थिणो हदासा । (ग) किं पहावदसिणा महिन्देण । (घ) ण महिन्देण । महिन्दसरिसाणुभावण इमिणा राएसिणा-पुरूरवसेण । (3) उवकिदं क्खु दाणवेहिं । यिडागमः बहुशब्दस्य भूरोदशश्च । रोधःपतनकलुषा रोधसस्तटस्य 'कुलं रोधश्च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिपु।' इत्यमरः । पतनेन कलुषा आविला भूत्वा प्रसाद प्रसन्नतां गृह्नती आददाना गङ्गेव इयं वरतनुश्वारुगात्री अन्तर्हदये मोहेन मूर्छया मुक्तकल्पा त्यक्तप्राया । ईपदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः' इति कल्पप्रत्ययः। सती प्रसाद गृह्नती लक्ष्यते । एकस्य बहूपमानत्वेन मालोपमा ॥ ७॥ चित्रलेखा- विश्रन्धा विश्वस्ता भव । निदशपरिपन्धिनः-तृतीया यौवनाख्या दशा सदा येषां ते त्रिदशाः देवा। निर्दश वा । दशद्वर्गाः । श्रियं विन्दति सौमित्रे सच्चविंशति- वर्षवत्' इति रामायणवाक्येन सदा देवानां पञ्चविंशवर्षात्मकत्वेन तृतीयद- भावण्णाणुकम्पिणा महाराएण पटिइदा दाणवा । इति रमनाथः पठति ।

·प्रथमोऽङ्कः। Citralekha-Dear Urvasi, compose yourself. You don't seem (to act like) a nymph of Heaven. (Urvasi, revives.) King- (With. delight) Ab, your friend is coming to herself, See, This fair-bodied one, almost relieved of her mentalwar stupor, appears like the night which is being left by darkness, when the moon has just made her appearance, or like the flame of nocturnal fire which is almost devoid of smoke, or like the Ganges regaining its lucidity after being made turbid by the fall of its banks. (7) Clearly Citralekha-Friend, take courage. The wretches, the enemies of gods, have very certainly been defeated. Urvas'i—(Opening her eyes) What, by the great Indra who sees by supernatural power ? Citralekha-Not by the great Indra ; by this royal sage Purūrayas, whose power equals that of the great Indra. Urvas'I-(Looking at the King : to herself ) The demons have indeed obliged me. first night love-laker &lacer शत्येव वर्तमानत्वात् । त्रिरावृत्ता दश परिमाणं येषां ते त्रिदशा इति वा । जन्मसत्ता- विनाशाख्यास्तिस्रः दशा येषा निर्जरत्वात् इति वा । तेषा परिपन्थिनः शत्रवः। परि- दोषाख्यानं पन्थयितुं शीलं येषा ते परिपन्थिनः । पथि गतौ चुरादिः । णिनिः। परि- शब्दश्च 'दोपाख्याने निरसने पूजाव्याप्त्योश्च भूषणे।' इति मेदिनी। हताशा नीचा दानवापसदाः । अन केचित् 'आपन्नानुकम्पिना महाराजेन' इत्यधिकं पठन्ति कि तु तथा कृते 'किं पहावदंसिणा महिन्देण' इति प्रश्नोऽनुपपन्नो भवति।। अत एवं हयोऽयं पाठः । उर्वशी-प्रभावदार्शना प्रभावेन दैव्या शक्त्या द्रष्टुं भूतं भविष्यद्वर्तमानं च पर्यालोचयितुं शीलमस्य तेन। चित्रलेखा-महेन्द्रेति-महेन्द्रेण सदृशः तुल्यः अनुभावः प्रभावः पराक्रम इति यावत् यस्य तेन । 'अनुभावः प्रभावे स्यान्निश्चये भावबोधने ।' इति विश्वः । उर्वशी-आत्मगतम्-तल्लक्षणं साहित्यदर्पणे-'अश्राव्यं सलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतम् ' इति । 'अश्राव्यं स्वगतं मतम् ' इति दशरूपके च । उपकृतं इ० -येन मयायं नयनानन्दजननो नृपो दृष्ट इति शेषः । अनोर्वश्या अभिलाषो गम्यते । सा च तस्याः प्रथमावस्थेति शेयम् | यथा च 'प्रकृतिस्थां उर्वशी निर्वयात्मगतम्' इत्यादिना राज्ञोऽमिलापो गम्यते । स च तस्य प्रथमावस्था। 5 ·विक्रमोर्वशीये cher राजा-(प्रकृतिस्थामुर्वशी निर्वर्ण्य | आत्मगतम् ) स्थान खलु नारायण- मृर्षि विलोभय-त्यस्तदूरसंभवामिमां दृष्ट्या ब्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथ वा नेयं तपस्विनः सृष्टिर्भवितुमर्हति । अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूञ्चन्द्रो नु कान्तप्रमः order शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो, मासो नु पुष्पाकरः। चेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः॥८॥ mys, नायकनायिकालम्बनस्य शृङ्गारस्य दशावस्था वर्णिता दशरूपकादौ । 'दशावस्थः स तत्रादावभिलाषोऽथ चिन्तनम् । स्मृतिगुणकथोद्वेगप्रलापोन्मादसंज्वराः।जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम् ।। ' इति । केनित्तु 'नयनप्रीतिः प्रथमं नित्तासगस्ततोऽय संकल्पः । निद्राच्छेदतनुता विषयनिवृत्तिनपानाशः । उन्मादो मूछा मृतिरित्येताः सरदशा दशैव स्युः ॥' इत्याहुः । अयं चोभयोरभिलापोऽस्मिन्नाटके वीजम् । तदुक्तं दशरूपके-'बीजबिन्दुपताकाख्यपरीकार्यरक्षणाः । अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः । स्वल्पोद्दिष्टस्तु तहेतुर्बीजं विस्तार्यनेकधा । इति । राजा- स्थाने इत्यव्ययं युक्तार्थे । 'स्थाने तु कारणाथै स्याद्युक्तसादृश्ययोरपि ।' इति मेदिनी । श्रीडिताः ग्रीडा आसां संजाताः । पुरा किल हिमाचले तपश्चरतो नारायणस्य प्रलोभ- नायं गता अप्सरसस्तत्समाधिमेदं कर्तुं न शेकुः । पश्चात्ता विनेतुमिच्छता भगवता नारायणेन आत्मन ऊरतः काचिदप्रतिमलावण्यवती कन्यका निरमाथि तासामुपाय- नीता च । अद्भुतरूपसंपन्ना ता दृष्ट्वा यस्योक्त ईदृशी सुन्दरी निःसृता किं तस्य प्रलोभनमस्सामिः कर्तव्यमिति ललितालाः स्वर्गलोकं प्रतिनिष्कृत्याखिलं वृत्तान्तं महेन्द्राय निवेदयाचफुरिति पौराणिकी स्थावानुसंधेया। अस्या इति । अस्याः सर्गविधी निर्माणकर्मणि कान्तप्रभश्चन्द्रः प्रजापतिः सष्टाऽभून्नु आसीरिकम् । 'नु' इति विके। अनेनोवेश्या लावण्यातिशयो ध्वनितः। अथ या शृङ्गारो रतिपोप एको मुख्यो रसो यस्य स शृङ्गारेफरसो मदनः कामः स्वयं प्रजापतिरभून्नु । अनेनारयाः सौभाग्यातिशयः सूचितः पुष्पावरः पुप्पोन्द्रयोमासो वसन्तः अस्याः प्रजापतिरभून्नु । अनेनास्याः सोमार्यातिशयो व्यशितः। सति नारायणे मुख्यसष्टरि किमनेन वितरोत्याशहायामपंविधरूपनिमोणे तस्यायामध्ये दर्शयति-वेदाम्यासजरः । विषयच्याहसकीतहलो विषयेभ्यः शन्दादिभ्यः प्यावृत्तं निहतं मौतूहले स्पृहा यस्य 'हात' इति काम्यप्रकाशगतः पाठः।

·प्रथमोऽङ्कः। ६७ २ King-(Looking at Urvasi, completely recovered; to himself) It was but quite proper 'that all the celestial nymphs that had been tempting the sage Nārāyana blushed when they saw this(lady,) who was produced from bis thigh. Or why, she cannot be the creation of a hermit. May it be that the moon, of lovely brightness, became the progenitor in creating her? Or was it the God of Love himself, whose main element is the erotic sentiment? Or was it the month rich in the production of flowers 7 For else, how indeed could an old anchorite, grown dull by the study of the Vedas, and his thirst for pleasure extinguished, have produced such a fascinating form as this ? (8) . - न तु मदनवच्छृङ्गाराचार्यः। पुराणो जीर्णः। न तु वसन्तवत्सौकुमार्यकशाली। मुनिमौनशीलस्तपस्वी नारायण इदं प्रसिद्ध मनोहरं लावण्यादिगुणैर्हदयंगमं रूपं निर्मातुं कथं नु प्रभवेत् न प्रभवेदेव इत्यर्थः । ससंदेहालंकारः । तलक्षणं काव्य- प्रकाशे-'ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः ।' अत्र सूचितस्य राजाभिलाप- रूपबीजस्य विन्यासाद् उपक्षेपः नाम मुखसंध्यगमुक्तम् । 'काव्यार्थस्य समुत्पत्ति- रुपक्षेप इति स्मृतः' इति तल्लक्षणम् । अत्र " मुनिरित्यस्य ब्रह्मा इत्येवार्थः। न तु नारायण इति । नारायणस्योत्पादकत्वेऽपि निर्मातृत्वाभावात्प्रकृते तु मुनिनिष्ठनिर्मा- तृत्वव्यवच्छेदस्यैव विवक्षितत्वात् अत एव प्रजापतिपदस्वारस्यमपि ।" इत्यालंका- रिकाः तचिन्त्यम् । भगवतो नारायणस्य सर्वशक्तिमत्वात्तनिष्ठनिर्मातृत्वस्य प्रकरणमाप्तत्वाच । मुनिरित्यस्य ब्रझेत्यर्थे कृते विधातृरूपातिशयनिर्माणसामर्थ्य विहन्येत । तच कवेरनभिमतमिति “स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे | धातुर्वि- भुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः" इति शाकुन्तलोक्तभांति । अस्य श्लोक्स्य स्फुटत्वे त्वालंकारिक्समतोऽर्थः साधुरेव ॥८॥ चित्रलेखा-अमयदायीति हेतुगर्भ विशेषणम् । राशोऽमयदानशीलत्यात्तेन सखीजनायाभयं दत्तं स्यादेवेति मन्यानाया इयमुक्तिः । यदृच्छयेति । हे सुन्दरि त्वं यहच्या स्वेच्च्या दैववादा सकृदपि एक्वारमपि यस्यावन्भ्ययोः द्रष्टव्यसीमा त्वां दृष्ट्वा सफलयोः नेत्रयोः पथि स्थिता यस्य दृष्टिगोचरा याता सोऽपि त्वया विना समुत्सुकः सोत्कण्ठः भवेत् । क्मुित भाद्रंयोहदः भाई निरन्तरसहवासेन उपचितरम् गोहदं स्नेहो यस्य स ते ससीजनः पर्युत्सुको भवेदिति किं वक्तव्यम् । अन त्वया विना योऽपि समुत्युको भवेत् 'पति सामान्योक्त्या महमपि त्वया विना पर्युत्मुको भविष्यामीति तदधमारमन और मुस्य सूचयता 'भारम्मः' नाम कार्यस्य प्रथमावस्थोपन्यस्ता । तेन चान बीजारम्भयोः ·६८ ortanty यहच्छ्या त्वं सदष्यवध्ययोः emcs विक्रमोर्वशीये उर्वशी-हला स सखीजनः कुत्र खल्विदानी भवेत् । (क) चित्रलेखा-अभयदायी महाराजो जानाति । (ख) राजा-(उर्वशीमवलोकयन् ।) महति विषादे वर्तते । पश्यतु भवती। पथि स्थिता सुन्दरि यस्य नेत्रयोः। त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवे. सखीजनस्ते किमुताईसौहदः ॥ ९ ॥ उर्वशी--(अपवार्य । ) अभिजातं खल्वस्य वचनम् । अथ वा चन्द्रा- दमृतमिति किमत्राश्चर्यम् । (प्रकाशम् ।) अत एवैनं प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् । (ग) राजा-(हस्तेन दर्शयन् ) पता: सुतनु मुखं ते सख्या पश्यन्ति हेमकूटगताः । प्रत्यागतप्रसाद चन्द्रमियोपलवान्मुक्तम् ॥ १० ॥ चित्रलेखा-सखि पश्य । (घ) । उर्वशी--(राजानं सस्पृहं पश्यन्ती 1) समदुःखः पिवतीय मां नयना- भ्याम् । (ङ) w otserwe a person intensively चित्रलेखा-(सातम् । ) अयि कः । (च) Sauticarila (क) हला सो सहीजणो कहिं क्खु दाणिं भवे । (ख) अभदाई महाराओ 'जाणादि । (ग) अहिजादं खु से अवर्ण ।। अह या चन्दादो अमिअति कि एत्य अथरीअं । यदो एघ्य गं पेक्खिदुं तुवरदि मे हिअअ । (घ)हला पेक्स । (3) समदुश्पो पिपइच में णयणेहिं । (च) अइ को। R -- समन्ययाद् मुरासंधिरिति बोध्यम् । तदुक्त दशरूपके- 'अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धत्य फलाथिमिः भारम्भयलप्राप्त्याशानियताहिफागमाः । अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्यासमन्विताः यथासख्येन जायन्ते मुसायाः पञ्च संधयः ॥ इति ||९| उर्वशी १रुद. २ उत्सुकनयना रोका। इ. पा ३ सस्मितम् ।

·प्रथमोऽकः। ६९ Urvas'i-Friend, where indeed can our friends be at this hour? Citralekha-The great King who extended (promised) them safety knows (it). King-(Looking at Urvasi ) ( The company of your friends ) is 1a great distress. Let Your Ladyship see : Even he, in the range of whose eyes you may chance to stand but once and thereby make them fruitful.-even be, O charming one will be ugeasy by your absence what to say then of those your friends whose hearts are full of ardent love for you? (9) Urvas'ın Aside ) His speech is noble, indeed. Or what marvel, if aectar dows fron the moon ? (Aloud) Hence it is that my heart yearas to see them. longs King-(Pointing out with the hand O you of beautıful body, these your friends stationed, og the Hargakata, behold your face to which freshness has returaed like uato the moon whea released from an eclipse.(10) Citralekba-Friend, bebold. Urvas'1-(Looking longingly at the King/-Seems, in sympathetic grief, to drink me with his eyes. Citralekhi-- Meaningly ) Friead, who? . अभिजात अभिजनोचितम् । प्रकाशम् । 'सर्वश्राव्य प्रशश स्यात् ' इति साहित्यदपणे । एता इति । सुतनु चारुगानि एता हेमन्टगता हेमबूटस्थारते सख्य प्रत्यागतप्रसाद मूपिगमात्पुनरपि प्रसन तव मुख पश्यन्ति । उपप्लादु- परागा मुक्तमत एप प्रत्यागतप्रसाद चन्द्रमित ॥ १० ॥ उर्वशी-समदुम पिपति राजा राणीजनध। इयमात्मनो मनोभाव चित्ररेखा प्रति व्यापितुमिन्टन्रया उश्या पोक्ति । चिप्रलेगोवरयो सय्या प्रश्नोत्तरे च । ररमा-चित्रपा- द्वितीयां-ओन चित्रापा नातिविप्राथद्र इति गम्यते । पिपारद्रमयो विशापाद्रमगोध योग, यामप्यभिमा बापतीति परिसमपरम् | तथा हि-माप्पभिग्या तयोरागीद् मजतो गुदपयो । हिमगि योग चिरमसोरिष।' इति र । 'विमण निप्र यदि रियो मारतते' इति शान्तरे । अपरिशवशरीर Trite भnिt ·७०। विक्रमोर्वशीये उर्वशी-ननु सखीजनः । (क) रम्भा-(सहर्षम् ।) एपा चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशी गृहीत्वा विशाखासमीपगत इव भगवांश्चन्द्र उपस्थितो राजर्पिः । (ख) मेनका-(निर्वर्ण्य 1) द्वे अपि नः प्रिये उपनते । इयं प्रत्यानीता प्रियसखी अयं चापरिक्षतशरीरो राजर्षिः । (ग) सहजन्या-सखि सुप्ठु भणसि । दुर्जयाः खल दानवाः । (घ) राजा--सूत इदं तच्छेलशिखरम् । अवतार्यतां रथः । सूतः यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (इति तथा करोति ।) राजा-(चक्रोद्धात रूपयित्वा । आत्मगतम् । हन्त दत्तफलो में विपमा- P- पतारः ।) यदेयं रथसंक्षोभादंसनांसो रथोपमधोण्याः। स्पृष्टः सरोमविक्रियमङ्कुरित मनसिजेनेव ॥ ११॥Reddles (क) णं सहिअणो । (ख) एसो चित्तलेहादुदिनं पिअसही उव्वसी गेण्हिा विवाहासमीवगदो विभ भयो चन्दो उवष्टिदो राएसी । (ग) दुवे विणो प्पिआणि उवणदाणि । इमं पचाणीदा पिअमही अअंच अपरिक्रसदसरीरो राएसी। (घ) सहि सुठ्ठ भणासि । दुजआ खु दाणवा । अजातापार्य इत्यर्थः । शरीरं यस्य । राजा-चकोद्धातं उद्धातः संक्षोभः तम् । रूपयित्वा अभिनीय । विषमावतार:-विषमे नतोन्नतभूमिभागे अवतारः । यदयमिति । यत् यस्मात्कारणात् अयं ममासो भुजशिरः रथसंक्षोभात् स्यन्दनो- पघातात् रथोपमश्रोण्याः रथेन रथाङ्गेन उपमा यस्याः सा रथोपमा चक्रवद्वर्तुला पृथ्वी च श्रोणी यस्याः सा । वक्ष्यति च चतुर्थेऽ३-'रथाङ्गश्रोणिबिम्बया' इति । तस्या सेन सरोमविक्रियं रोम्णां विक्रिया रोमविक्रिया तया सहितं यथा स्वासथेति क्रियाविशेषणम् । सरोमोद्गमं स्पृष्टस्तस्माद् दत्तफल इति पूर्वेण संबन्धः । अन केचिद नाङ्गमिति पठन्ति । तन्न युक्तं-'अयं तस्या रथक्षोभादसेनासो निपीडितः । एकः कृती शरीरेऽस्मिन् ' इति वक्ष्यमाणत्वादग्गशब्दस्य १ यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाममायतेक्षणया। स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनासिनेर । इ० पा० ·प्रथमोऽङ्कः। ७१ Urvasi-I mean the group of friends. Rambha-(With joy) Here arrives the royal sage, bringing with bim our dear friend Urvasi accompanied by Citralekhā (looking) like the Moon gone near Višākbā Menaka--/Marking carefully) Both our dear objects have been achieved. On the one hand, this our dear friend has been restored, on the other, this royal sage is uphurt. Sahajanya-You have said truly, friend; the demons are difficult to conquer, King-This is the mountain-peak, Charioteer; make the chariotdescend. Charioteer-As you, of long life, command. (He does accordingly). King-(Gesticulating that he received a golt of the wheels; to himself) Oh, this descent on a rugged surface has compensated methe chariots Since, it is owing to the jolting of the car that this my shoulder was touched by that of ber whose bips are round in a manner to cause my hair to stand erect, as if Lave himself had burst joto sprouts. (11) excitement मुख्या वृत्त्यासायाचिक्त्वात् । रोमयिक्रियामुत्प्रेक्षते-मनसिजेन कामेन अछुरितमिव पल्लवितमिव । अन स्पृष्टः सरोमविक्रियमित्यनेनाभिलापरूपबीजस्य बहुलीभवनात् 'परिकरः' नाम मुससंध्यगमुक्तं भवति । 'अझुरितमनोभवेनेव' इति पाठरत्वसाधु- रेव । तस्य वाक्येऽसंगतत्वापत्तेः अङ्कुरितः मनोभवो येन इति व्युत्पत्या भवदपीदै विशेषणमंसस्यैव स्यात् । तदप्यनुपपन्नमंसारयोः कार्यकारणसंबन्धामावात् । न हि रोमाञ्चोद्गमोऽसकार्यम् । स्पर्शकायं हि सः । कामिनोहि प्रथमस्प; रोमोगमो नाम साविकभाव आविर्भवतीति प्रसिद्धमेव तदुक्त वात्स्यायनेन-पन्या तु प्रथमगमागमे स्विनागुली खिन्नमुग्गी च भवति । पुरुषस्तु रोमानितो भवति । एभिग्नयोभावं परीक्षत' इति । अन स्वेदरोमामाभिधानं सात्त्विकभारोपलगमानम् । न तु नियमो विचधितः । एभिरिति बहुवचनसामध्यांत् । तया हि रघुवंशे 'आसीद्वरः वटस्ति- प्रमोटः' इत्यादि । कुमारसंभवेऽपि 'रोमोगमा प्रादुरभदुमायाः' इत्यादि। सात्तिक- भागा भरतोला:-'माम्मः प्रत्यरोमानी सेदो पर्यवेपयू । भश्रु धेन्वमित्यष्टी ·विक्रमोर्वशीये उर्वशी-(सबीडम् । ) सखि किमपि परतोऽपसर । (क) चित्रलेखा-नाहं शक्ता । (ख) रम्भा-सख्यः एत प्रियकारिणं संभावयामो राजर्पिम् । (सर्वा उपसर्पन्ति।) (ग) to honour राजा-सूत स्थापय तावद्रथम् !... kranteeyebroads यावत्पुनरियं सुभ्रत्सुकाभिः समुत्सुका । शोभन भी पाया सखीभिर्याति सपर्क,लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १२ ॥ (सूतस्तथा करोति।) 8 अप्सरसः-दिष्टया महाराजो विजयेन वर्धते । (घ) राजा-भवत्यश्च सखीसमागमेन । उर्वशी-(चित्रलेखादत्तहस्ता रथादवतीर्य ।) सख्यः एत पीडितं मां परिष्वजध्वम् । न खलु ममासीदाशा भूयोऽपि सखीजनं द्रक्ष्यामीति । (ङ) (सख्यस्त्वरिताः परिष्वजन्ते।) रम्भा-सर्वथा महाराज कल्पशतानि पृथिवीं पालयन्भवतु । (च) sz-seasonal " (क) हला किं वि परदो ओसर। (ख) णाहं सक्का । (ग) हला एध पिअआरिणं संभावेम्ह राएसि। (घ) दिछिआ महाराओ विजएण वद्वदि । (3) हला एप पीडिदं मं परिस्सजध । ण क्खु मे आसी आसा भूओ वि सहीअणं दक्खिस्स ति। (च) सव्वहा महाराओ कप्पसदाई पुह विं पालअन्तो होदु। स्तम्भोऽसिनिष्क्रियाङ्गता। प्रलयो नष्टसंशत्वं शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः ॥ इति ||१९|| रम्भा-संभावयामः पूजयामः सत्कुर्मः। यावदिति । शोभने ध्रुवौ यस्याः सा सुन्नुः । संपर्क याति समागच्छति । ऋतुरस्याः संप्राप्त आर्तवी ऋतुसन्धिनी। वासन्तिकी इति यावत् । श्रीः शोमा लताभिरिख । अनेन तासामकृनिमसौहार्दमुवंशीसमागमे १सर्ग इत्यास्मास'साशंस' इत्यधिक क्वचिन् । २ अस्मात्परं-नेपथ्ये कलकलः। gay companion of Urvast terremarks are ordus aparacholu s matured she is shown ·प्रथमोऽङ्कः। ७३ Urvas'1-(Blushingly) Friend, move that side a little. Citralekha-I cannot. Rambha-Friends, come, let us honour the royal sage, our benefactor. (All approach the King) King-Charioteer, stop the chariot, So that this fair-browed one, who is eager, may meet her equally eager freads, just as the season's beauty osets the creepers. (12) (The Charioteer acts accordingly.) Nymphs--Joy to Our Majesty, on the achievement of this victory. Krag-Add to Your Ladyships, on the union with your Iriend. Orvas't-Alights from the chariot assisted by Citralekha) Friends, come and embrace me closely Certainly I had no bope that I should see my friends again. (Her friends immediately clasp her.) Rambha-May Your Majesty, by all means, be the protector of the Earth for kundreds of Kalpas ! मुपम्लानतानिरासश्च सूचितः ॥ १२ ॥ दिल्या-इति आनन्दे । 'दिष्टया समुप- जोष चेत्यानन्दे' इत्यमरः । 'दिष्टयेत्यानन्दने दिष्टयापूर्वो वर्धतिरुत्सर्वे' इति सागरः। उर्वशी चिनलेसादत्तहस्ता चिरलेपया दत्तो हस्तो यस्याः । पीडितं मुदृढ़ अशिथिलम् । सूतः-पूर्वस्यां दिशि यतः सैव देवाधिष्ठानम् । तदुक्तं भुवनकोश- 'सदनकाञ्चनमयं शिसरचयं च मेरो मुरारिफपुरारिपुराणि तेषु । तेषामधः मातम - पलनान्तकाना रक्षोम्धुपानिलशशीशपुराणि चाप्टो ॥' अयमिति-नागनादाकागात् । तप्तं भासुरं चामीरं मुवर्ण तस्याङ्गदे बाहुभूषणे यस्य । चामीकर जानरूप महारजतकाशने।' इत्यमरः । अत एव तहित्यान्विद्युत्सनापानोपदो मेर र पोलामं आरोहति अवतरति ॥ १३॥ सर्वा:-अम्मो इसाथ। 'अमो मम्मद इत्येतद्विस्मपद्योतनारिधी । ' इति सागरोक्तः । चित्ररयः-मईटीकाराय पनि समर्थन विकममहिमा पराकमातिशयेन । राजा-रसाग मिमहदे इत्यत्र 'पतुर्थी नाशिप ' इति चतुर्मी । हस्ती स्पृशतः-हस्तमहो हि मित्रादिसमोरने रामुनितानारः । तया च भागात 'भागातर बधूना...मया मानमादधे ।। महोऽपिवादनापार्शसिनेक्षणः।' इति मधमकी20,nire ·७४ armlet अयं च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदुःSirrigger- राजा-अये गन्धर्वराजः । (रथादवतीर्य ।) स्वागतं प्रियसुहृदे ।। विक्रमोर्वशीये सूतः-आयुष्मन् पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेनोपदर्शितः शब्दः । अवरोहति शैलाग्नं तडित्वानिव तोयदः ॥ १३ ॥ possuising a of Lost (पश्यन्त्यप्रसः।) clic सर्वाः- अहो चित्ररथः । (क) (ततः प्रविशति चित्ररथः।) चित्ररथः--(राजानं दृष्ट्वा । सबहुमानम् । (दिष्टया महेन्द्रोपकारपर्याप्तेन pers विक्रममहिमा वर्धते भवान् ।)RAT.C. salous (परस्परं हस्तौ स्पृशतः।) चित्ररथः-वयस्य केशिना हृतामुर्वशी नारदादुपश्रुत्य प्रत्याहरणार्थमस्याः rcha शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरी चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदा-- हरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवानिमां पुरस्कृत्य सहास्माभिर्मधवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य । - waand (क) अम्मो चित्तरहो। गोपाला हास्यहस्तमहादिभिः । विश्रान्तं सुसमासीनं पप्रच्छुः पर्युपागताः' इति दशमस्कन्धे च (अ०६५)। चित्ररथा-शतक्रतुना इन्द्रेण । शतं तयो यस्य । अश्वमेधातानुष्ठानादिन्द्रः शतक्रतुरित्युच्यते । अन्तरा मध्ये । चारणेभ्यः कुशील- चाख्येभ्यः स्तुतिपाटेक्भ्यः। 'चारणास्तु कुशीलवाः' इत्यमरः । जयोदाहरणम्- जयख्यापक प्रबन्धविशेषणम् । यशः इति केचित् । 'यशो जयोदाहरणम्' इति हेमः । प्रतापरुद्रस्तु 'येन केनापि तालेन गद्यपद्यसमन्वितम् । जयत्युरझम मालिन्यादिप्रासपिचित्रकम् । तदुदाहरण नाम विभक्त्यष्टाजसंयुतम् ।। इति उदा- हरणलशगमाद । 'जयोदाहरणं पाहोगपियामास किनरान्।' इति रघुयो। पुरेति । अतिमष्टा दत्ता । मरुत्लते इन्द्राय । अपाछिय बलाद्गृहीत्या ॥१४॥ नन्विति । नन्यवधारणे । 'नन प्रश्नेऽप्यनुनयेऽनुशानेऽप्यवधारणे' इति विश्वः । अस्य महेन्द्रस्य १ रिश्ण चिमरयः, २ उपमन्य, राजाभिमुसः- स्थित्या. ३ फेशिना दानवेन. The use of the supernatural by Kalidas linalta If... ०५.13nAnam ·प्रथमोऽङ्कः। ७५ Charioteer-oyou of long life, a sound, like that of chariots moving with great speed, is heard from the east. And here docs some one, wearing armlets of burnished gold, descend upon the peak of the mountain, like a cloud streaked with lightning. (13) (The Nymphs look at him. ) ALL-Oh, it is Citraratha ! (Enter Citraratha) Citraratha-Beholding the King; with great respect ) Your Honour is to be congratulated upon your eminent valour, sufficient (i. e. great enough) to oblige even the great Indra, King---Hallo, Lord of the Gandharvas! (Alighting from the chariot) Welcome my dear friend. (They grasp each other's hand.) Citraratha-Friend, baving learnt from Narada that Urvasi was carried off by Kefin, Indra ordered out the army of the Gandharvas for the rescue. Then having, on our way, heard from the bards the panegyrıc on your triumph, we camo bere to you It behoves Your Honour, therefore, to see Indra with us, taking her with you. Your Honour has indeed, roodered a very agreeable service to the great Indra. For, see- पक्षे भवाः पश्याः सपक्षा अनुपङ्गिणः शमून विजयन्ते इति यत्तद्वनिण एव वीर्य पराक्रमफलम् । अरमाकं तदनुयायिना कोऽपि गुणो नास्ति । अनात्मनो महे- न्द्रानुयायित्वसूचनेन विनयातिशयद्योतनादुदात्तालंकारो व्यज्यते । अस्य समा- नार्यः लोकः शाकुन्तले-'सिध्यन्ति कर्ममु महत्स्यपि यनियोज्याः संभावना गुणमयेहि तमीश्वराणाम् । कि वाऽभविष्यदरुणस्तमगा विभत्ता तुं चेत्सहसकि- रणो धुरि नाकरिष्यत् ॥ इति । उक्तं दृष्टान्तेन दृढयति वमुधाधरपन्दराद्वि- सी वमुधाधरस्य पर्वतस्य बन्दरो दरी तरमाद्विसर्पितुं सालमस्यासी सिपः प्रसरणशीलः । हरेः सिंहस्य प्रतिशन्दः प्रतिपनिरपि नागान् हस्तिनो भिनत्ति विद्रापयति इति यत्तदरेरेव पीर्यम् । हिनस्तीति पाटे मारयति । उरजातिम्रन्दः। तर शगम्-'स्यादिन्द्रयमा यदि तो जगी ग: उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ । अन- न्तरोदीरितल्याभाजी पादौ यदीयायुपजातयस्ताः ॥' इति ॥ २५ ॥ चित्ररथ- अनुरोगः निरभिमानः अनयलेपः । विमालं गारः पराकमा । अम ·७६ com Love विक्रमोर्वशीये 31 - पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । .If f०३१२५ दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा संप्रति त्वया ॥ १४ ॥ buth. राजा-मा मैवम् । merlent; 2 २१ २२ Moty setor 4:51 น. } 9 : Site. ननु वज्रिण एव वीर्यमेत- द्विजयन्ते द्विपदो यदस्य पक्ष्याः । ५८, Sealth SM वसुधाधरकन्दराद्विसपी प्रतिशब्दोऽपि हरेभिनत्ति नागान् ॥ १५॥ ॥on A चित्ररथः-युक्तमेतत् । अनुत्सेक खलु विक्रमालंकारः ।).bzonce a prio राजा-सखे नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अस्त्वमेवात्रभवती प्रभोरन्तिकं प्रापय चित्ररथ:--यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः । (अप्सरसः प्रस्थिताः।) उर्वशी-(जनान्तिकम् ।) सखि चित्रलेखे उपकारिणमपि राजर्षि न शक्नोम्यामनयितुम् । तत्त्वं मे मुखं भव । (क) चित्रलेखा-(राजानमुपेत्य ।) महाराज उर्वशी विज्ञापयति महाराजे- नाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमिव महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुमिति । (ख) राजा-गम्यतां पुनर्दर्शनाय । (क) हला चित्तलेहे उवआरिणं पिराएसि ण सक्कुणोमि आमन्तेढुं । ता तुम मे मुह होहि । (ख) महाराअ उव्वसी विण्णवेदि-महाराएण अम्भणुण्णादा इच्छामि पिमराहिं विभ महाराअस्स कित्ति सुरलोभ णेदुं ति। सर्वन पराक्रमशौर्यादीना स्थाने विक्रमशब्दस्यैव योजनाल्लब्धवर्णभाग्विक्रमादित्यः सापहवं स्तुतः स्यादिति गम्यते । कालिदासश्च विक्रमादित्यनानुगृहीतस्तस्य- संसदमलंचकारेति सुप्रसिद्धो जनवादः । कि त्वयं प्रश्नो बादप्रस्तोऽद्यापि न सम्य निीतः। गजा-अवसर: समयः। उर्वशी-जनान्तिकम्-तालक्षण दशरूपके 'निपताक- करेणान्यानपवान्तिरा कथाम् । अन्योन्यामन्नण यत्स्याजनान्तं तजनान्तिकम् ॥' १ मथ, २ अभिसपी, शब्दोऽपि-शब्दो हि. इ. पा.

·प्रथमोऽङ्कः। ७७ --- Formerly she was given to Indra by Nārāyaṇa, and now by you his friend, having rescued her from the hands of the demon. (14) King-No, not so. It is undoubtedly through the power of Indra, that his friends succeed in conquering his enemies; even the echo (of the roar) of the lion, spreading out from the caves of mountaios, terrifies the elephants. (15) Citraratha--This is proper. Modesty is the ornament of valour. Kiog-Friend, time does not allow me to see Indra just now. Do you, therefore, take Her Ladysbip to the Lord ? Citraratha-As Your Honour pleases. This way, this way, ladies. (The Nymphs set out. ) Urvas'1-(Aside) Friend Citralekba, I am unable to take leave of the royal sage even though he is my benefactor. Be you, therefore, my mouth-piece. Citralekha-(Approaching the King) Siró, Urvasi begs- 'I wish, permitted by Your Majesty, to take your Majesty's fame to the abode of gods as my dearest friend'. KIog-~Farewell, to meet again. * निपताककरण ऊर्य सर्वागुलं वझानामिकं त्रिपताकालक्षण का कृत्या प्रत्यर्थः। 'यन- यित्वैवमन्योन्य द्वाभ्यां यत्पलु पठ्यते । जनान्तिकं तु सत्कार्य पिताकेन पाणिना।' इति सागरोऽपि तहक्षणं घ्याचष्टे । आमयितुमाप्रष्टुम् । स्वमुग भय मदर्थ तमाच्छस्य । चित्रलेखा-अभ्यनुशाता अनुमोदिता। उर्वशी उत्पनिमामुत्पतन- स्मलितम् । लसाविटपे लताशासायाम् । एकावली पैजयन्तिका आपादर मिनी. एपसूमा मौक्तिकावली । लमा मासक्ता । अत्र सव्याजग्लिम्पेनात्मनोऽनुरागमा विप्नुयोर्वश्या'चित्ताराः' नाम द्वितीयावस्था सविता। तथा चौकं रतिलिागे अनुरागेनितमित्यधिकृत्य-विलम्बस्नु पथि घ्यागारपरावृत्यापि दशंगम् ति । चित्रलसा-दं गणु लमा इत्यादि परिहासभापितम् । दुर्माननीया मोनपिj पशस्या । अनेन 'स्वं पुरवसि पदभागमीति मया गतं'शी सूनितम् ।

·विक्रमोर्वशीये (सर्वाः सगन्धर्वा आकशोत्पतनं रूपयन्ति ।) उर्वशी-(उत्पतनभङ्ग रूपयित्वा 1 ) अहो लताविटप एकावली वैजय- न्तिका मे लग्ना । (सव्याज परिवृत्य । राजानं पश्यन्ती 1) चित्रलेखे मोचय तावदेनाम् । (क) ne १.inine १२ चित्रलेखा-(सस्मितम् । दृढं खलु लगा। दुर्मोचनीयेव मम प्रतिक भाति ) भवतु यतिप्ये तावत् । (ख) उर्वशी-(स्मितं कृत्वा । ) सखि स्मर तावदेतदात्मनो वचनम् । (ग) (चित्रलेखा मोचनं नाटयति ।) राजा--(स्वगतम् ।) Eun retfulln an प्रियमाचरितं लते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविघ्नमाचरन्त्या। 7. यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्घमुखी मयाऽध दृष्टा ॥ १६ ॥ od Beaunte aas. (क) अम्मो लदाविडव एआवली वैअअन्ति मे लग्गा । चित्तलेहे मोआवेहि दाव णं। (ख) दिदं क्खु लग्गा । दुम्मोआ विअ मे पडिहादि । होदु जदिस्सं दाव । (ग) सहि सुमरेहि दाव एदं अत्तणो वअणं । यतिध्ये मोचयितुं यत्नं करिष्यामि । उर्वशी सर तावदात्मनो वचनं 'यतिष्ये तावत्' इति । अनेनास्मिन्व्यतिकरे त्वया मम साहाय्यं करणीयमिति सूचितम् । मोचनं नाटयति इति नटमधिकृत्योक्तिः । चित्रलेसा तु मोचयत्येव । नियमिति । हे लते अस्या गमने क्षणविनं क्षणमा विप्न प्रतिबन्धमाचरन्त्या कुर्वत्या त्वया मम प्रियमिष्टमेवाचरितमनुष्टितम् । यद्यत इयमपाङ्गनेत्रा प्रशस्तापानेक्षणवती । यद्वाऽपगतमङ्गं यस्यासावपाङ्गी मदनस्तञ्जनके नेने यस्यास्तादृशी। परिवृत्तार्धमुखी परिवृत्तमधं मुसं यस्यास्तथा सती मयाऽद्य दृष्टा । यद्वा परिवृत्ताधमुख्यपाङ्गनेनाs- पाङ्गयोः प्रेरिते नेने यया साचीकृतलोचनाम्या पश्यन्ती दृष्टा । औपच्छन्दसिक वृत्तम् ।अन राशोहदानुरागो ध्वन्यते । तेनात्र बहुलीभूतबीजस्य निश्चयापत्तिरूपतया परितो हृदये न्यसनात् 'परिन्यासः' नाम संध्यानमुक्तम् । अव गम्यमानसुसोदयस्य स्मरणात् 'प्रासिः नाम सध्यगमप्युपक्षितम् ॥ १६॥ मद इति । अद इदं वायुदेव- भरमारपर-उर्वशी-अल परिहारेणा मोमावेहि । चि.-होदु इ०। .

·प्रथमोऽङ्कः। ७९ (All the Nymphs together with the Gandharva gesticulate jumping into the sky) Urvaś–(Exhibiting hindrance in her upward motion) Oh, my long necklace of pearls, consisting of ove string, has been caught by the twig of a creeper. (Turning round on this pretext and looking at the King) Citralekhā, just extrıcaterih this. Citralekha-(Smaling) Caught very fast, most certainly; it is not easy, I fear, to disentangle it. However, I shall try. Urvasi-(Smaling) Remember, friend, these words of yours. (Citralekha gesticulates disentangling it.) King-(To himself) You have done a sweet service to me, O creeper, in throwiog a moment's obstacle in her departure, since this fair one was once again seen by me with her face half turned round and her eyes turned towards ther corners. (16) तास्येति वायव्यं ते अस्त्रं सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् दैत्यान् केशिनं तदनुयायिनश्च लवणाम्बुराशौ प्रक्षिप्य शरा धीयन्तेऽस्मिन्निति शरधिनिषङ्गस्तं प्रविष्टम् । महोरगो महाभुजंग आत्मनः श्वन बिलमिव । उपजातिश्छन्दः ॥ १७ ॥ राजा-उपश्लेषय समीपमानय । दुर्लभाभिनिवेशी दुर्लभ उर्वशीरूपवस्तुनि अभिनिवेशोऽत्याग्रहोऽस्या- स्तीति । अप्राप्यवस्तुप्रार्थनैकशील इत्यर्थः । एपेति । एषा सुरागनोर्वशी पितुनीरा- यणाख्यस्य विष्णोर्मध्यमं पदमाकाशम् । 'वियद्विष्णुपद वा तु पुस्याकाशविहायसी' इत्यमरः । उत्पतन्त्युद्गच्छन्ती सती मे शरीरात्प्रसभ हठात् । 'प्रसभं तु बलात्कारो हठः' इत्यमरः । कर्वत्युवृत्यापहरति । अत्रार्थ उपमामाह-हंसाना राजा राजहंसः। राजदन्तादित्वात्पूर्वनिपातः । तद्वधूः राजहंसी सण्डितामाल्ल्लूनानान्मृणालबिसात्सून तन्तुमिव । अन सण्डितामादित्यनेन राज्ञो मनसो मदनशरविद्वत्वं सूचितम् । तेन च 'चित्तासङ्ग' नाम द्वितीयावस्थापि सूचितेत्यनुसंधेयम् । 'मनः कर्षति' इत्यनेन राजोत्कण्ठा देवास्तत्परिज्ञान चेत्याद्यग्रिमाङ्करस्तुबीजसूचनाद् 'अङ्कावतारः नामार्थोपक्षेपकोऽयम् । तलक्षणम्-'अड्कावसाने यनैव भाविनोऽङ्कस्य सूच्यते । वस्तुबीजमुपोद्धातैः सोऽसावतार इष्यते' इति । भर केषाचिसध्यङ्गानामनुक्तत्वेऽपि न कापि क्षतिः । तदुत्तम्-'न्यूनमप्यन यैः कैश्विदङ्गैर्नाट्य न दुष्यति । यापात्तेषु संपत्तियराधयति तद्विदः ॥' इति ॥१८॥ अयं पुरूरवा धीरोदात्तो नायकः । तलक्षणमाह दशरूपक्कृद्-'महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविक्त्यनः स्थिरो। . १ ·विक्रमोर्वशीये ८० 11: and it-sto 17 सूतः-आयुप्मन् । of अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्याँल्लवणाम्थुराशौ । पायव्यमत्रं शरधि पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १७ ॥ राजा-तेन धुपैश्लेषय रयं यावदारोहामि । (सूतस्तथेति रथमुपश्लेषयति । राजा नाट्येन रथमारोहति । उर्वशी सनिःश्वास राजानमवलोकयन्ती सह सतीभिर्निष्कान्ता चित्ररथची murasia राजा-( उर्वशीमार्गोन्मुसः। ) अहो नु खल दुर्लभाभिनिवेशी मदनः । एषा मनो मे प्रसभ शरीरात्पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती। 150 मुराहना कर्पति खण्डितामात्सुत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ १८ ॥ १min (इति निष्क्रान्ताः सर्वे।) इति प्रथमोऽङ्कः। - निगूढाहकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः॥' इति । तस्य साधारणगायिकायामुश्याम- भिलाषो न दोषायोर्वश्या दिव्यत्वात् । यथोक्तं वसन्तराजीये-'या काचिन्नायिका राज्ञः सा दिव्या स्थान भौमिका' ॥ इति । साधारणनायिकालक्षणं दशरूपके- 'साधारणस्नी गणिका कलाप्रागल्भ्यधौर्त्ययुक्' । इति । इममेव विषयमधिकृत्योक्तं भरतसूत्रे-'दिव्यवेश्याङ्गनायाश्च राश भवति संगमः । वाच्यापि वेश्या. साप्यत्र यथैव कुलजा तथा ॥ यदा मानुषसंयोगो दिव्याना योषितां भवेत् । तदा सर्वत्र कर्तव्या ये भावा मानुपाश्रयाः ।। शापभ्रंशात्तु दिव्यानामगनानां यदा भवेत् । मानुषैः सह संयोगस्तदैवमुपसर्पणम् ॥ पुष्पैभूषणः शब्दैरदृश्या सा विलोभयेत् । पुनः संदर्शनं दत्त्वा क्षणादन्तर्हिता मवेत् ॥ दिव्याभरणमाल्याचैलेंससंप्रेषणैरपि । ईदृशैरभ्युपगमैः समुन्माद्यस्तु नायकः ॥ उन्मादनात्समुत्पन्नः कामो रतिक्रो भवेत् । स्वभावोपगतो लोके नात्यर्थ भावितस्तथा ॥ ये भावा मानुषाणां तु यद्गतं यच्च चेष्टितम् । तत्सर्वं मानुषा प्राप्य क्तव्यं देवतैरपि ॥ ' इति । एतत्सर्व परस्ताद्यथा- यथमूहनीयम् । इति निष्क्रांता: म-बीजार्य युक्तियुक्तं कृत्वा निष्कामो भवति । यदाह-बीजार्थ युक्तियुक्तं च कृत्वा कार्य ययारसम् । निष्कामं तत्र कुर्वीत सर्वेषां रङ्गवर्तिनाम् ॥ १ दुर्लभाभिलापो । इ. पा. -- ·प्रथमाक:। Charioteer-olong-living one, Here your missile, presided over by Váyu, having hurled into the salty sea the demons who had perpetrated a crime.com against the Lord of gods, bas entered again into the quiver, just as a huge serpent enters its covert. (17) nalarutale King-Bring nearer the chariot then, that I might get into it. (The Charioteer obeys and brings the chariot near. The King gesticulates ascent into the car. Urvast casts a glance, with a sigh, at the King and departs with her friends and Citraratha). King-(With his face turned to the path taken by Urvas) Oh what marvel is this, that the God of love should always be bent on unattainable object ! This celestial woman, flying up into the middle space of her father (i.e. into the sky), violently tears away my heart from my body, like a female swan soaring into the air after drawing off a fibre from the lotus-stalk, the end of which has been already lopped off. (18) [Exeunt Omnes] END OF Acr I इति । प्रथमोऽङ्कः-अङ्कलक्षणमादिभरते-अङ्क इति रूढिशब्दो भावेश्च रसैश्च रोहय- त्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद्भवेदकः॥ यत्रार्थस्य समाप्तियत्र च बीजस्य भवति संहारः । किचिदवलनबिन्दुः सोऽङ्क इति सदावगन्तव्यः॥ ये नायका निगदितास्तेषा प्रत्यक्षचरितसंयुक्तः । नानावस्थान्तरितः कार्यस्त्वको यथार्थरसः॥ इति । साहित्यदर्पणे च-'प्रत्यक्षनेतुचरितो रसभावसमुज्वलः । भवेदगूढशब्दार्थः क्षुद्रचूर्णकसंयुतः ।। विच्छिन्नावान्तरैः कार्यः किंचित्सलमबिन्दुकः। युक्तो न बहुभिः कार्य/जसंहतिमान च ॥ नानाविधानसंयुक्तो नातिप्रचुरपद्यवान् । आवश्यकाना कार्यानामविरोधाद्विनिर्मितः॥ नानेकदिननिर्वर्त्य कथया संप्रयोजितः । आसन्न- नायकः पात्रैर्युक्तस्त्रिचतुरैस्तथा । दूराहानं वधो युद्धं राज्यदेशादिविप्लवः॥ विवाहो भोजनं शापोत्सर्गो मृत्यू रतं तथा ॥ दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यमन्यद् ब्रीडाकरं च यत् । शयनाधरपानादि नगरायुपरोधनम् ॥ स्नानानुलेपने चैभिर्वर्जितो नातिविस्तरः । देवीपरिजनादीनाममात्यवणिजामपि ॥ प्रत्यक्षचित्रचरितैर्युक्तो भावरसोत्तरैः । अन्ते निष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽङ्क इति कीर्तितः।।' इति ॥ इति श्रीमद्विक्रमोर्वशीयटीकायामर्थप्रकाशिकायां प्रथमोऽङ्कः॥ ६ ·विक्रमोर्वशीये द्वितीयोऽङ्कः- (ततः प्रविशति विदूषकः! . nam विदूषकः-ही ही भोः निमन्त्रणिकः परमानेनेव राजरहस्येन स्फुटन्न शक्नोम्याकीर्ण आत्मनो जिहा रक्षितुम् । तथावत्तत्रभवान्वयस्यः कार्यासनादुत्ति- छति तावदेतस्मिन्दिरलजनसंपाते विमानपरिच्छन्दपरिसरे....स्थास्यामि । (परिक्रम्य तन स्थितः।) (क) a palate (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-आज्ञप्तास्मि देव्या काशीराजपुच्या यथा-हले निपुणिके यतः प्रभृति भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कृत्वा प्रतिनिवृत्त आर्यपुत्रस्तत आरभ्य शून्यहृदय इव लक्ष्यते । तत्तस्य प्रियवयस्यादार्यमाणवकाजानीहि तावदस्यो- (क) ही ही भो णिमन्तणिओ परमणेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्फुगोमि आइणे अत्तगो जोह रस्सिदु । ता जाव तत्तमा वअस्सो क्जासणादो उठेदि दार इमस्ति चिरल जणसमादे निमाणपडिच्छन्दपरिसरे चिष्ठिरस । कपिरिदानीमकान्तरमारभमाणो भाव्यर्थसूचनार्थमथापक्षेपकं प्रवेशकं ताव- त्प्रस्तौति-तत इति । प्रोशकलक्षशणमने । विदूषका--विदूषकलक्षण सुधा- करे--'विकृताङ्गरचोस्थिकारो विदूषकः ।' इति । साहित्यदर्पणकारोऽप्याह- कुसुमरसन्तायमिधः कर्मवपुर्वेषभाषायैः । हास्यरः कल्हरतिर्विदूषकः स्यात्स्यकर्मज्ञः ।। ' इति । वयस्यश्चाटुपटुः स एव च विदूषकः । अन्तःपुरचरो राज्ञा नामात्य. प्रकीर्तितः ॥' ति सागरोऽपि तल्लक्षणं जगाद । अस्य माकृतं पाट्यम् । उक्त च-'विदूषकविटादीना पाठ्य तु प्राकृत भवेत् ।' इति । ही हीति विदूषकहर्पसूनको निपातः । 'हो ही वैदूषकः' इत्युत्तत्वात् । रङ्गनाथस्तु 'अविदारिद भोः' इति पठित्वा. 'अशाश्रुतसप्रामापिदा विटभो पदम् ।' इति. सागरमुढाहराते । निमन्त्रणको भोजनायामन्त्रितो ब्राहाणादिः परमानेन मिष्टान्नेन पायसादिनेर । स यथाऽऽण्टक्षीरभोजनेन स्फुटदुदर इव ल्क्ष्यते तथेति हास्योत्पादनाथमुक्तिः । आकीणें जनसमदें । णिमन्तणेकपरवसो बम्हणो पिअ (निमन्त्रणैकपरयशो ब्राह्मण इव) इति पाठो न सापुः । तस्य हास्यानुत्पादक्रयात् । अस्यायमर्थ:-- :--परस्य यशः परवशो निमन्त्रणमेपैक मुख्य अविदाविद भोः इति । णिमन्तणेकरवसो बम्हणो । इति च पा.

·द्वितीयोऽङ्कः। ACT II (Enter the Vidusaka) Vidūşaka-Ha, ha! Bursting as I am with the secret of the King, like a Brāhmaṇa invited to dioner (bursting) with delicious food, I shall not be able to set guard u pod my tongue in the crowd of men I will, therefore, wait bere in these outskirts of the palace Vimana-Paricchhanda, where the crowd is less dense, until His Honour, my friend, rises from his official seat. (Walks round and stations himself there.) (Then enter an attendant Maid) Maid-I em commanded by Her Majesty, the daughter of the Lord of Kast, thus:-Girl Nipupika, ever since His Majesty returned after having attended upon the boly Sun, he appears to be like one absent-minded. Ascertain, therefore, from his dear friend, the venerable Māoavaka, the cause of bis anxiety.' But how is that fellow of a Brahmapa . । तेन परवशः निमन्त्रणैकपरवशः । यथा कश्चिद्राह्मण एकत्र भोजनामन्त्रणं गृहीत्वा- न्यत्र स्वादुतरमिष्टान्नसंभवं दृष्ट्वा तदाकृष्टोऽपि गृहीतामन्त्रणपारतन्व्यादन्यत्र गन्तुं न शक्नोति तथाहमपि राजरहस्यगोपनैकपरवशः सन्नाकीणे जिह्वा रक्षितुमपारयन्नपि तद्रहस्य वक्तुं न शक्नोमि इति । अन्यथाव्याख्याने 'परवश दाब्दस्यास्वारस्या- पत्तेः । कायांसनात् व्यवहारासनात् । विमानपरिच्छन्द इति प्रासादनाम । परिसरः- 'पर्यन्तभू परिसरः' इत्यमरः । चेटी। देव्या-देवी कृताभिषेकानमहिपी । 'देवी कृताभिषेकायाम् ।' इत्यमर हेमचन्द्रौ । हझे इत्यनेन प्रेष्या याच्या। 'समा हलेति प्रेष्या च हल्ले वेश्याज्जुका तथा' इति दशरूपकम् । 'हण्डे हसे हलाहाने नीचां ची सती प्रति' इत्यमरश्च । आर्यपुन आयस्य श्वशुरस्य पुन ति भाभिधीयते । शून्यहृदयः शून्यं स्यापि विषयस्य निन्तापरतया स्वविषयपरिच्छेदासमर्थ हृदयं चित्त यस्य । माणवक इति विदूषकनाम । उत्कण्ठाकारणम्-उत्कण्ठा उत्कलिका कामादिजन्या स्मृतिरिति यावत् । 'चिन्ता तु स्मृतिराध्यानं स्मरणं सस्पृहे पुनः। उत्कण्ठोत्कलिक तस्मिन्नभिध्या तुभयोरपि॥' इति शब्दार्णवः। अत्रोत्वण्टास्वरूपं तदनुभावाश्च भावप्रकाशिकायाम्-'सन्द्रियसुसास्वादो यनास्ते हि मनः स्त्रियाम् ।

·to cleal 10 Ch ~ ८४ विक्रमोर्वशीये कण्ठाकारणमिति । तत्कथं खलु मया स ब्रह्मबन्धुरतिसंधेयः । अथ वा विरल तृणाग्रलममिवावश्यायसलिलं चिरं न तस्मिन् राजरहस्यं तिष्ठति । यावदेनमन्विष्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) एष खल्वालिखितो_वानर इव किमपि तूष्णीभूत आर्यमाणवकस्तिष्ठति । यावदेनमुपसामि । (उपसृत्य ।) आर्य वन्दे । (क) विदूषकः-स्वस्ति भवत्यै । (आत्मगतम् ।) इमां दुष्टचेटिकां दृष्ट्वा तत् राजरहस्यं हृदयं भित्त्वा निष्कामतीव । (प्रकाशम् ।) निपुणिके संगीतव्यापारमुज्झित्वा क प्रस्थितासि । (ख) Tessens, duty निपुणिका-देव्या वचनेनार्यमेव द्रष्टुम् । (ग) विदूपकः-किं तत्रभवत्याज्ञापयति । (घ) निपुणिका-देवी भणति सदाप्यार्यो, मयि पक्षपाती न मामनुचित- वेदनादुःखितामुपेक्षत इति । (ङ) SHere (क) आणत्तम्हि देवीए कासिरामपुत्तीए जधा-हजे णिउणिए जदो पहुदि भअवदो सुजस्स उवत्थाणं करिअ पडिणिवुत्तो अजउत्तो तदो आरहिम सुण्णहिअओ विअ लक्खीअदि । ता तस्स पिअवअस्सादो अजमाणवआदो जाणाहि दाव से उक्कण्ठाकालण त्ति । ता कहं खु मए ले बम्हबन्धु अदिसंधेओ । अह वा विरलतणग्गलग्गं विभ अवस्साअसलिलं चिरं ण तस्सि रोअरहस्सं चिहदि । जाव णं अण्णेसामि । एसो क्खु आलिहिदो वाणरो विस किंपि तुहिभूदो अजमाणवभो चिहदि । जाय ण उपसम्पामि । अज वन्दामि । (ख) सथि भोदीए । दुइचेडिअं पेक्सिम तं रामरहस्सं हिमों भिन्दिअ णिकमदि विभ । णिउणिए संगीदवावारं उझिा कहिं पत्थिदा सि । (ग) देवीए वअणेण अज्ज एव्व पेक्सिदु । (घ) किं तत्तहोदी आणवदि । (3) देवी भणादि सदावि अजो मइ पक्सवादी ण मं अणुइदवेअणादुक्सिंद उवेक्सदित्ति । तत्प्राप्तीच्छा ससंकल्पामुत्कण्ठा कवयो विदुः॥ अन्तःसंभोगसंकल्पस्तत्तदाशावलोक्नम्। अङ्गम्लानिमनोरक्तिमनोरथविचिन्तनम् ॥ अघिजानुभुजालम्पिकपोलतलमासनम् । रहरसं. २ आलेएसवाणरो. ३ अग्ज देवी, देवी मणादि जधा-अजस्स मग उहि अदविसणं । ण में मणुदवेभणादुटिसद अवरोअदिति । इ. रङ्गनाथ पठति।

·द्वितीयोऽङ्कः । to be over-reached by me? But why, the King's secret cinnot rest long in his bosom any more than dewdrops upon the points of the blades of isolated grass. I shall (therefore) seek him out (Walking about and looking on) Oh, bere is the venerable Mänavaka, seated motionless for some reason or other like a monkey drawn in a picture. Let me approach him. (Going near) Honoured sir, I salute you. Vidasaka-Hail to you! (To himself) Now that I see this kaavish maid, the Kiag's secret burst out of my heart as it were. (Aloud) Well, Nipupiki, where are you going about, leaving your music exercise ? Nipunikā. To see Your Honour, by the order of the Queen. Vidūsaka--What does Her Highness command ? Nipunika---Her Majesty says that Your Honour, who has always befriended her, never neglects her when she is in distress owing to some unusual suffering. प्रसनमुसरागश्च स्वेदोष्मा गद्दा च वाक् ॥ उत्कण्ठानुभवा भावाः कप्यन्ते भावकोविदः॥' इति । ब्रहामन्धुरिति अधिक्षेत्र वचः । ब्रह्मानन्धुरधिक्षेपे निर्देशे च द्विजन्मनाम् ।' इति विश्वः । ब्रा ब्राह्मणजातिवन्धुरस्य केवलं जात्येव ब्राह्मण इत्यर्थः। अतिसंधेयो वञ्चनीयः । अवश्यायसलिलमिव नीहारवारीय । 'आवश्यायो हिमै दर्षे सततार्जनकर्मणि । इति विश्वलोचनः । हिमजलबिन्दुर्यथा क्षणं तृणामे स्थित्या तस्मात्प्रच्युतो भाति तथा इत्यर्थः । आलिखितधिने निवेशितः । किमपि फेनापि कारेणन | विदूषकः-पस्ति भवत्यै । 'नमःस्वस्ति' इत्यादिना चतुर्थी। संगीतव्यापार संगीते व्यवसायम् । निपुणिका-मयि पक्षपाती ममानुकूलकारी इत्यर्थः । अनुचिता या वेदना तया दुःसिताम् । यद्वाऽनुचितस्य श्रोतुमयुक्तस्य या वेदना शानं तेन दुःसिताम् । इयं गाभिप्राया चाक्तिर्विदूषकप्रतारणायैवेति योध्यम् । 'अनुभूतवेदना सुदुःस्मिता' इति काटयवेमः पठति । रमनाथस्तु 'आर्यस्य ममोपरि अदाक्षिण्य' इति पाठ गृहीत्या 'भदाशियमननुलता' इति प्याख्याति । निपुणिका~यनिमित्वं यस्याः कारणात् । उत्कटा अस्य संजाता र उत्कण्ठितः । नामधेयन-गामा । 'भागलपनामम्यो धेयः' इति पेयमन्यया । आलपिता संयोधिता। विदूषकः- जिहापगेन यन्त्रण निग्रहः । पासपमेन इत्यर्थः । कपनीरमुस्येऽरि रहम्परबापा आपरसस्वादुमा । उन्मादितो मत्तः । - ·3 Ouri विक्रमोर्वशीये Attrin 0.17 विदूपकः-(सवितकम् । ) किं वा प्रियवयस्येन तत्रभवत्याः प्रतिकूल माचरितम् । (क) निपुणिका--आर्य यन्निमित्तं भत्किण्ठितस्तस्याः स्त्रिया नामधेयेन मी देव्यापिता । (ख) विदूपकः-(स्वगतम् ।) कथं स्वयमेव तत्रभवता रहस्यभेदः कृतः । किमिदानीमहं जिह्वायन्त्रणेन दुखमनुभवामि । (प्रकाशम् । ) किमामन्त्रिता तत्रभवत्युर्वशीति । तस्या अप्सरसो दर्शनेनोन्मादितस्तत्रभवान्न केवलं तत्र- भवती मामपि विनोदविमुखो दृढं पीडयति । (ग) a fancy for Verar 7. निपुणिका-(आत्मगतम् )[कृतं मया भेदनं भतूं रहस्यदुर्गस्य : (प्रकाशम् ।) आर्य किं तावद्देव्यै निवेदयामि । (घ) विदूपकः-निपुणिके विज्ञापय तत्रभवतीम् । यते तावन्मृगतृष्णिकाया निवर्तयितुं वयस्यम् । ततो देव्या मुखं द्रक्ष्यामीति । (ङ) निपुणिका-यथार्य आज्ञापयति । (इति निष्कान्ता ।) (च) (नेपथ्ये वैतालिकः1) EN जयतु जयतु देवः । (क) किंवा पिअवअस्सैण तत्तमोदीए पडिऊलं आचारिदै । (ख) अध जणिमित्तं भहा उकण्ठिदो ताए इत्थिआए णामेधएण भट्टीणा देवी आलविदा । (ग) कहे स एव तत्तभवदा रहस्सभेदो किदो । किं दाणिं अहं जीहाजन्तणेग दुक्तं अणुहवामि । किं आमन्तिदा तत्तहोदी उध्वसित्ति । ताए अच्छराए दंसणेण उम्मादिो तत्तभवं ण केवलं तत्तभोदि मपि विणोदविमुही दिद पीडेदि। (घ) किद मए भेअणं भट्टीणो रहस्सदुग्गरस । अज्ञ किं दाव देवीए णिदेभि । (ङ) गिउगिर विण्णवेहि तत्तभोदि । जदामि दाय मिअतिण्हिआदो नियत्तदु वअस्सं । तदो देवीए मुहं पेक्खिस्संति । (च) अजो आणवेदि । १ निघुणिके विज्ञापय मम वचनैन काशिराजदुहितरम् । परिश्रान्तोऽस्म्येतस्या मृगतृनिकाया ययस्यं निरर्तयितुम् । यदि भवत्या मुखकमलं प्रविष्यते ततो नियर्तिध्यते इति । (णिउणिए विण्णावहि मम अणेण कासिराअदुहिदरम् । परिस्सन्तम्हि इमाए मिअत्तिहिआए, चअस्सं णिअत्तावेदुम् । जइ भोदीए मुइकमलं पेस्निसदि तदो णिअत्तिस्सदित्ति।). पा.

·द्वितीयोऽङ्कः। Vidūşaka-(Surmisingly) May it be that my friend has done anything to offend Her Majesty ? Nipuoika-Venerable Sır, the Queen was addressed by His Majesty by the name of the woman for whom he has been longiog. Vidūraka-(To himself) Wbat, has His Majesty let out the secret himself ? Why should I then plague myself with tongue-tredness? (Aloud) What, was she addressed as Urvasl? Since he saw that Dymph, His Majesty has been out of his senses and greatly vexes not only Her Majesty, but myself too, by turning his back on all divelsions Nipunikā-(To herself) So I hove effe cred a breach into the fortress of His Majesty's secret! (Aloudy Honoured Sır, what am I to say to Her Majesty ? Vidusaka--Inforo Her Majesty respectfully U Nipunika, that I will first try to wean His Majesty from the pursuit of the mirage and tben pay my respects to her, Nipunika-As Your Honour commands. (Exit.] (Behind the curtain, a bard) Victory to Your Majesty! . यद्वा कामादिमूढचित्तः । तदुरी साहित्यदर्पणे- 'चित्तसंमोह उन्मादः कामशोक- भयादिमिः'। इति । रिनोदरिमुसः विनोदस्य निहारस्य विमुरसः पराइमुसः कुनापि रतिमनित्यर्थः । विनोदपराङ्मुसः' इत्यत्र 'अशितव्यविमुग्न' इति रङ्गनाथः पठति । तर अशितव्यस्य साद्यस्य विमुसो यथा तथेत्यव्ययीभावः। 'अशितव्यविमुषः । इत्यपि रङ्गनायोद्धत. पाठः । निपुणिका-रहस्यदुर्ग तस्य । दुरवगर्म भर्ने रहस्य शातमिति यांगत् । विदूषकः तावत् प्रथमम् । यद्वा सक्लेन सामध्येन । 'यावत्तारच साक्ल्ये' इत्यमरः । मृगतृष्णिकाया दुःसंपाबाद- यात् । 'परिसन्तम्हि ' इत्यादिपाटस्त्वसाधुः । मम पक्षपाती भवान्मदर्थ यतेते- त्याशसे इति चेटीमुसेन ब्रुवत्यै राज्ये नाह किमपि क्तुं दात इत्याद्यर्थवस्य विदूपरप्रतिसंदेशस्यासमञ्जसत्वात् । पटो-वैतारिकः विविधन तालेन चरतोति । 'चरति' इति ठक् । विविधरतालः प्रयोजनमस्य इति या टक् । बोधकरः । जयतु विजयेन वर्धताम् । आलोकान्तादिति । लेक्स मुनस्यान्तो लोकान्तस्तस्मादा तमभिच्याप्य । राशो दिनकृतथ दिगन्तय्यापि प्रतापवयात् । भासा प्रजाना जनानां प्राणिनां च प्रतिहता निरस्ता तमसस्तमोगुणस्य ध्वान्तस्य N ·विक्रमोर्वशीये annat repe आ लोकान्तात्मृतिहततमोवृत्तिरासां प्रजानां तुल्योद्योगस्तव दिनकृतश्चाधिकारो मतो नः। ins 'तिष्ठत्येष क्षणमधिपतिज्योतिषां व्योममध्ये S पष्ठे भागे त्वमपि दिवसस्यात्मनश्छन्दवर्ती ॥ १॥ 'विदूषकः-(कर्ण दत्त्वा । ) एष कार्यासनादुत्यित इत एवागच्छति वयस्यः । यावदस्य पार्श्ववर्ती भवामि । (क) (इति निष्क्रान्तः।) प्रवेशक: IS N. (क) एसो कमासणादो उठिदो इदो एव्व आअच्छदि वअस्सो। जाव से पासवत्ती होमि। च वृत्तिव्यापारो येन स तथोक्तः । राज्ञः पक्षे विनयादिशिक्षया दिनकृत्पक्षे तेजो. व्यापारेण च । यद्वा आलोकान्ताहर्शनमात्रात् । 'अन्तः स्वरूपे निकटे प्रान्ते निश्चयनाशयोः ।' इति हेमचन्द्रः । राशोऽतिधर्मशीलत्वादिनकरस्य देवतात्मक्त्वा- दुभयोरपि पावकत्वम् । स्मर्यते च-'अमिचित्कपिला सन्त्री राजा भिक्षुर्महोदधिः। दृष्टमात्राः युनन्त्येते तसात्पश्येत्सदा युधः॥' इति । तथा च रघुवंशे सप्तदशसर्ग- 'दुरितं दर्शनेन मस्तत्यायन नुदंस्तमः। प्रजाः स तत्रयांचके शश्वत्सूर्य इवोदितः।' इति । तव दिनकृतश्चाधिकारो नियोगस्तुल्यः समान उद्योगो व्यापारो यस्य तादृशः नो मतः। तथा हि । एष ज्योतिषामधिपतिः सूर्यः क्षणं व्योममध्य आकाशमयदेशे तिष्ठति विश्राम्यति । मध्याहसमय इत्ययात् । त्वमपि दिवसस्याष्टधा विभक्तस्य पष्ठे भाग आत्मनश्छन्दवी स्वेच्छानुसारतस्तिष्ठसि । तत्कालव्ययस्य शास्त्र नियमा- तलत्यात् । अयं व्यवस्था-राशा दियसमष्टधा विभज्य तत्र प्रयमे भागेऽमिहोत्र- वाक्षणतर्पणादि फर्तव्यम् । अनन्तरं व्यवहारसभा प्रवेष्टध्या । तदुक्तं मनुना उत्थाय चरमे यामे तशीचः समाहितः हुतामिर्माहाणांचाचः प्रविौत्स समा गुमाम्।। तद- न्तरं भागत्रयं घ्यवहारलालः । तदुक्तम्-'दिवसस्याप्टमं मागं मुक्त्या मागमयं तु यत् । स कालो व्यवहाराणां मात्रष्टः परः स्मृतः ॥ इति । व्यवहारदर्शनानन्तरं स्लानभोजनादि क्तव्यम् । यदाह याशयल्स्य:-'व्यवहारस्तितो दृष्ट्वा स्नात्या मुशीत १च षक्तिः पटे काले, स्वमपि हमसे देव विधान्तिमहापा. ३ धम्मासनममुरिषदो।.पा.

·द्वितीयोऽङ्कः। ८९ --- Your mission and that of the sun, the maker of the day, . seem to us to discharge a similar function ;-io that you drive out of the confines of your kingdom the dark tendencies of your subjects, and he chases darkness from the uaiverse for the benefit of the denizens (of bis planet); (in that again) he, the lord of the splendours, suspend his course, for a moment, in the central vault of the sky, and you also follow your own inclinations in the sixth division of the day. (1) Vidūşaka_Listening) Ha! My royal friend has risen from his judgment-seat and is coming hither. Let me at once join him, [Exit.) END OF THE PRAVESAKA. कामतः।' इति । अनन्तरकालकर्तव्यमाह मनु:-'भुक्तवान्विहरेचैव स्त्रीभिरन्तःपुरे सह । विहृत्य तु यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत् ॥' इति । पठे स्वैर विहारो मन्त्रो या सेव्यः । सोऽस्यैतावान्स्वैरविहारकालो यस्य तितत्रिपादोत्तरा नाडिकाः । इति नीतितीविदश्च । मन्दाक्रान्ता छन्दः । तल्लक्षणम्-'मन्दाक्रान्ता जलधिपडगम्भी नती साद्गुरू चेत् ।' इति ।।१|| प्रवेशक-वक्तव्यस्य पाहुल्याद्रसमङ्गप्रसङ्गेनाधमपानो- पत्या प्रवेशकः क्रियते । यदाह यस्तु प्रयोगमा ल्यादङ्केऽयों न समाप्यते । पहूवृत्तान्तोऽल्पकयैः स वीधेयः प्रोदाकैः । अज्ञानामन्तरालेबु संक्षितार्य- प्रयोजनः । भृत्यवर्ग कथामद्धो विज्ञेयोऽयं प्रवेशकः ॥' इति । प्रवेशके बाहुल्या- छोरसेनी प्रयोक्तव्येति 'हीनाभ्यामेव पात्राभ्यामवादी यः प्रार्तते । प्रवेशकः' स विशेयः शौरसेन्यादिभाषया ।।' इति वेणीसंहारटीकायां जगद्धरोतादरत- श्लोकादम्यते । प्रमेशकलक्षणं सुधार-यन्नीचे. केवलं पात्रांधिभतार्यसुचनम् । भकयोरुभयोर्मध्ये स दिशेयः प्रवेशकः॥' इति । भन रजनायव्याल्या यथा- "उक्तं च धनिकेन-तद्वदेवानुदात्तोक्त्या नीचपाचप्रयोजितः । बहायान्तविशेयः शेष विष्कम्भके यथा ' इति । तद्वदेवेति रिणामफ्लक्षणोक्तं भूतभरिप्पदधे- ' शापरत्वं संक्षिमार्थत्वं चानातिदिश्यते । अहदयस्यान्तरिति । प्रथमाऽम्य - निषेधः । यद्यपि चानादयस्यान्तरित्यविशेषेण प्रथमान्रयायोःप्रोशकनिषेधोऽय- गम्यते तयापि शेषा सर्वत्र तहदानात्प्रथमाइ एव मेवलमस्य निधि एतदशमाता.. मभिप्रेतः। तथा च देवागिरिरनितदशरूपकटीकायां साहसाहीपटीयासमतिरपि- 'नासूचितस्प पारस्य प्रोगः कचिदिप्यते । प्रोशे मूलवेत्तरमादमुम्बाईमोशनात् ॥'', मुबारःप्रथमाःएतेन मुख्यातरा प्रोगको मोदव्य इति । यतस्तु प्रायो- शरमापिनो अन्यस्पाहदान्दवायरवादरमा पस्याद्वारपान्ततित्व पटल प्यति :

·९२ विक्रमोर्वशीये dtive) . राजा-(सस्मितम् । ) तत्रेप्सितसंनिधानाद्भवारस्यते । मया खल दुर्लभप्रार्थनः नः कथमात्मा विनोदयितव्यः । विदूपकः-ननु भवांस्तत्रभवत्या उर्वश्या दर्शनपथं गतः । (क) राजा-ततः किम् । विदूषकः :-न खलु सा दुर्लभेति समर्थये । (ख) राजा--पक्षपातोऽयमवधार्यताम् । विदूषकः-एतावन्मन्त्रयमाणेन भवता वर्धितं मम कौतूहलम् । किं तत्र- ति 'भवत्युवश्यहमिव विरूपतयाऽद्वितीया रूपेण । (ग) राजा-माणवक प्रत्यवयवमशक्यवर्गनां तामवेहि । समासतः श्रूयताम् । विदूपकः-अवहितोऽस्मि । (घ) राजा- आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमान धपुस्तस्याः ॥ ३॥ Precen " (क) णं भयं तत्तहोदीए उव्वसीए दसणपहं गदो। (ख) ण क्खु सा दुल्लहेत्ति समत्थेमि । (ग) एत्ति मन्तअन्तेण भवदा वडिदं मे कोदूहलं । किं तत्तभोदी उव्यसी अहं विज विरुवदाए अदुदिआ रूवेण । (घ) अवहिदो म्हि । यो व्यापारः फलं प्रति । परं चौत्सुक्यगमनं प्रयत्नः स प्रकीर्तितः ॥' इति ययात्र 'राजा तदुपायश्चिन्त्यता येन सफलप्रार्थनो भवेयम् ।" । विदूषकः-तपस्विनी घराकीत्यनुकम्पावचनम् । राजा-रहस्यनिक्षेपो रहस्यमेव निक्षेपः । विदूपक:- अभिसंहितः प्रतारितः । महानसं पाकस्थानम् । विदूषकः-पञ्चविधस्य पञ्च विधाः प्रकाराः भक्ष्य-भोज्य-लेह्य-चोष्य-पेय-भेदाद्यस्य । अभ्यवहारस्यान्नस्य । उपनंतः संभारा. सामग्री यस्य । योजना संविधानमुपकरणद्रव्यैः संयोगमिति वा। 'शक्यं च श्वमायादिमिरपि क्षुत्पतिहन्तुम्' इति महाभाष्यकारपयोगा- दुत्कण्ठा विनोदयितं शक्यमित्यर शक्यमित्यनेनोत्कण्ठाया भिन्नलिङ्गस्य सामाना- धिकरण्यं साधु । तथा च वामनसूनम् 'शक्यमिति रूपं विलिङ्गवचनस्यापि कर्माभिधाया सामान्योपकमात् ।' इति । 'शक्या' इति च पाठः । बलव- १ मो. पक्ष० पक्षपाताहते तत्तावदव, ·द्वितीयोऽः । ९३ all King-(With a smile) There the presence of your favourite things will afford you pleasure ; but bow am I to divert myself whose desire affects the unattainable? Vidūsaka-Is it not that your Highness has been within the range of the lady Urvast's sight? King-What then ? Vidusaka—Then I should not at think her unattainable. King-Know for certain, this is (simply) your partiality (for me). Vidūşaka-What Your Highness says simply adds to my curiosity. Is the lady Urvasi peerlegs in Beauty, like myself in the ugliness of features ? King-Know, Manavaka, that to describe her limb by limb, is simply an impossibility; but hear in brief- Vidūsaka-I am all attention, King- Friend, her person is to be the ornament (i. e. the beautifier) of ornaments, the highest decoration of decorations, a countercomparison to all (acknowledged) standards of comparisons. (3) तीमुत्कण्ठाम्' इत्यपि पाठः । राजा-ईप्सितस्य इष्टस्य मिष्टानस्य । दुर्लभप्रार्थनो दुर्लभं प्रार्थनं यस्य । विदूषकः-ननु भयानित्यादि । त्वादृशोऽनुपमसौन्दर्यवान्पुरुष- स्तस्या दर्शनपथं गतश्चेद् धुर्व तयापि त्वयि यद्धभापया भवितव्यमिति विदूषकस्य भावः। ननुरत्र प्रभार्थकोऽवधारणार्थको वा । राजा-पक्षपातोऽयं तवास्माकं यस्त्वा- मे वादयत्यन्ययोर्वश्यवानुपमावण्यवती नाहं तस्याः पोदशीमपि क्लां स्पृशाम्यतः सा मयि पदमावा भवेदिति दूरापेतमिति राशो भावः। अत्र समानार्थ पचन शाकुन्तले 'सर्वः कान्तमात्मीयं पश्यति' इति । विदूषकः-अहमिर विरूपतया विदूषक्रय कुरूपत्वं प्रसिद्धमतो हास्यजननार्थमिदं वचः । तदुर्ग-'हास्परम विदूषकः' इति । राजा-'माणवक' इति विदूषक्नाम । प्रत्यागमवयवशः। अशक्यवर्णनां तस्या रूपं वर्णयितुं न शक्यम् । अतः समारतः संक्षेपतः । मामरणस्यति । सगे तस्या उश्या यपुराभरणरस मुक्ताहारादेरामरण मण्डनम् । तस्या वपुःप्रपोऽलंकारागामपि शोभा पुष्यतीति भारः । प्रगार्न प्रतिकर्म कामतिलचन्दनचादिना शरीरशोभासंपादनं तस्य विधि: परग तस्य मणापनविशेष उत्कृष्ट प्रसाधनम् । प्रणाधनं वस्या पपुरः गोमां न संपादपनिक ·भवता R c. S.N . विक्रमोर्वशीये विदि.12 17: विदूपक-अतः खल दिव्यरसाभिलाषिणा चाताश्वत गृहीतम् (क) ४५ vend राजा-विविक्ताहते नान्यदुत्सुकस्य शरणमस्ति । तद्वान्प्रमदवन- मार्गमादेशतु। विदूपकः--(आत्मगतम् ।) का गतिः । (प्रकाशम् ।) इत इतो भवान् । ( परिक्रम्य 1) एतेन प्रमदवननोदितेनेव प्रत्युद्गतो मवानागन्तुको दक्षिणमारुतेन । (ख) + turtery राजा-(विलोक्य ।) उपपन्नमिदं विशेषणमस्य वायोः । अयं हि ginkling Ferone cresher निपिञ्चमाधवीयता लतां पीन्दी च नैर्तयन् । स्नेहदाक्षिण्ययोोगात्कामीय प्रतिभाति मे ॥ ४) विदूपक-ईदृश एव तवाभिनिरेशो भवतु । (परिकामितकेन ।) एतत्समदवनद्वारम् । प्रविशतु भवान् । (ग) कुन्द (क) अदो खु मरदा दिव्यरसाहिलासिणा चादअव्वदं 'गहिदं । (ख) का गदी । इदो इदो भो । एदेण पमदवणनोदिदेण विभ पन्चुग्गदो मा आमन्तुओ दहिसणमारुदेण । (ग) इरिमो एर दे महिगिरेसो होदु । एवं पमदवणदुवारं । पविसद मयं । तु सत्यमेन तम्छरीरसंपन्निातिशयां श्रियं लभत इति भावः । उपमानस्य चन्द्रादेरपि प्रत्युपमानम् वपुःशब्देनार मुग्पायरया रक्ष्यन्ते । उपमान युपमेयापेक्षयाधिवगुणं माति । तस्या मुपायरेसया हीनगुणाचन्द्रादय उग्मानमा जहत उपमेयतां प्रपद्यन्त इति मायः। प्रतोपमल कारः ॥३॥ विदूपका-दिय्यरसामिलाविण दिव्यागनानुराग- प्रथिनाचातकासा दियरमो पृष्ठोजलम्।नातको यथा मेवारि विहाय नान्यसले पियति तया मानापि तामेरागुदिरमं पायन मुत्रापि निवृति लमत इति भावः। 'रसो गन्धरसे सोद तिवारिसरागयोः । नारादी द्रये वीय देहधात्वम्युपारदे॥ १६मी, यी, पद, पा. २ सय, दोर्ष च मांगन पा. ३ सय एप निखिर (मरिमो एसे अभिवगो) इति पाठः। ४ 'सादाप हिरियो 'कदिवाणि परिव (पिता)'शकिम् ।

·द्वितीयोऽङ्कः। same Vidūsaka-Hence indeed it is that Your Honour has taken to the vow of a Cataka coveting the heavenly Rasa (love or water). King-Nothing consoles (ht is a good refuge to) a love-sick person buto a solitary place. So please lead the way to the Pramadavana garden, Vidūşaka-(To himself) What help is there ? (Aloud) This way my Lord. (Turning) Your Honour is greeted as a guest by this southerly breeze, inspired, as it were, by the Pramadavana garden. King-Observing) This epithet is very appropriate to this breeze. For, Bedewing with honey (ie impregnating) this Madhavi creeper, and shaking into a dance the Kaundi creeper, and thus uniting sneha (honey and affection) and dakshinya (southerliness and courtesy) in itself, it appears to me like a lover. (4) Vidūsaka-And let your devotion assume the nature (Turning) Here is thegate of the Pramadavana ; may Your Honour enter. इति विश्वः । 'दार्वाधाटोऽय शारङ्गः स्तोक्क्श्चातकः समाः इत्यमरः । अतः पर तत्तावत्वं कुन प्रस्थितः' इत्यधिकं चित्पठन्ति । राजा-विविक्ताद्विजनात् । 'विविक्तौ पूतविजनी' इत्यमरः । 'विविधशिशिरोपचारात्' इत्यपि पाठः । 'शिशिरोपचारः शीतलवस्तुपरिशीलनम्' । इति रङ्गनाथः । उत्सुक्स्य विरहोत्क- ण्ठितस्य विरहरेदनापोडितस्य या । 'कालाक्षमत्यमौत्सुक्यं मनस्तापज्जरादिकृत् ।' इत्यलंकारे । वक्ष्यति च 'पर्युत्सुका कथयसि प्रियदर्शना तामात न पश्यसि पुरूरयस तदथें ।' इति । शरणमाश्रयः रक्षित । 'शरणं गृहरक्षिनोर्वधरक्षगयोरपि' इति मेदिनी। प्रमदयनं यर प्रमदाना राजा क्रीडति तद्वनम् ! 'स्यादेतदेव प्रमदयन- मन्त पुरोनितम् ।' इत्यमरः प्रमदवनरक्षणं वृक्षारोपेउद्यानोपवनारामा यनं प्रमदपूर्वकम् पञ्चधा निष्कुटं चेति वृक्षपाटी प्रशस्यते ।.. अथ वनं प्रमदपूर्वकम् । अन्तःपुरैकभोग्यं स्यात् ' इति । विदूषकः-का गतिः क उगयः । मार्गादेशनमवश्यं कर्तव्यमिति मारः। वयस्यं मृगतृष्णिकाया नियतयितुं यतिष्य इति राशे दत्तयचसो राजाशाकरणावश्यकतया निस्यियमुक्तिः। नोदितेन प्रेरितन। प्रत्युद्तोऽभिमुपागमनेन समापितः दक्षिगमारुतेन दचिणाशागतेन वायुना स्रोगामनुत्तिपरेण च । राजा-उपपन्न युतम् । विशेषगे 'दधिगः' इति ।

·विक्रमोर्वशीये। . राजा--प्रविशाग्रतः । (उभौ प्रविशतः।) राजा-(अग्रतो विलोक्य ।) वयस्य न मया,साधु समर्थितमापत्प्रतीकारः किल प्रमदवनोद्यानप्रवेश इति । विविक्षुर्यदहं तूर्णमुद्यानं तापशान्तये । नो'तसेवोहामानस्य प्रतीपतरणं हि तत् ॥ ५॥ विदूपकः-कथमिव । (क) राजा- difficult fi detach इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवार प्रथममपि मनो मे पञ्चवाणः क्षिणोति | Smiles . किमुत मलयघातोन्मूलितापाण्डपत्र- रुपवनसहकारैर्दर्शितेवड्कुरेषु ॥६॥ विदूपकः-अलं परिदेवितेन । अचिरेण तवेष्टसंपादयिताऽनङ्ग एव सुखदो भविष्यति । (ख) , D hat to k2. (क) कहं विअ । (ख) अलं परिदेविदेण । अइरेण दे इच्छिअसंपादइत्तो अणनो एव्य सुहदो भविस्सदि। राशा तावत्स्त्रीणामनुवृत्त्युत्सुक इत्येवार्थो गृहीतः । निषिञ्चन्निति । एतां पुरस्ताद् दृश्यमाना माधवीं वासन्तीं लता निषिञ्चन् निषेकेण मधुनो रेतसश्च मधुसंपन्नों प्रसवाधानवती च कुर्वन् कौन्दी लता नर्तयन् लास्य कारयन् । 'वासन्ती माधवी लता' इत्यमरः । 'माभ्यः कुन्दः कुरण्टकः 'इति रत्नकोषः । रेहदाक्षिण्ययोर्माधव्यां स्नेहः कौन्यां च दाक्षिण्यं तयोर्योगादेकत्र संबन्धादयं वायुमें कामी कामुक इव प्रतिभाति । स्नेहशब्दः श्लिष्टः । मदप्रसेकः प्रेमाविर्भावश्चेति तस्यार्थः दाक्षिण्यं कामिनीचित्तानुवर्तनम् । तदुक्तं साहित्यदर्पणे-दाक्षिण्यं चेष्ट्या वाचा १ तम शान्तये इति, विविक्षोर्यदिदं नूनमुद्यानं नाक्शान्तये । इ. च पा. २ स्रोतोज- घोह्यमानस्य इ. पा.३ महत् इ. पा. ४ इच्छिदसंपादणणे...ते सहामो (सहायः) इ. पा.

·द्वितीयोऽकः! King-Enter first. (Both enter.) King-(Looking in front) Friend, I was not right in thinking that my affliction would be dispelled on entering the Pramadavana, or soften I am hurrying into the garden to assuage my grief, but it is like swimming against the current when one is being borne down by it. (5) Vidasaka-How do you mean? King-- strike In the first place, Love smites my mind, which is difficult to turn away from its longing after an unattainable object; what then (i. e. how much more will it be tormented), when - the mango-trees in the garden, the seared leaves of which have been plucked off by the southerly wind, present to my view their tender sprouts ? (6) Vidasaka-Cease your lamentations. Ere long the God of love himself will be your comforter by fulglling your desire. न परचित्तानुवर्तनम् ।' इति । माधव्या हि वासन्तिक्या नववयोविशेषशालिन्या भामिन्या इव निपेको माध्याश्च कौन्या भ्रमरविसरापीतायाः प्रगल्भाया नर्तनमानमित्यहो कामिन इवास्य युक्तकारितेति भावः । एवं च माधवीमाभ्योज्येष्ठाकनिष्ठाख्यनायिकाविशेषत्वं प्राकाशि ।' इत्यन रङ्गनायटीका । ज्येष्ठाकनिष्ठेत्या व्यत्यासेन योजना ॥४॥ विदूषकः-ईदृशो वायोरिव । अभिनिवेश आग्रहश्चित्तासनो या । शीसंमान्तरा. गेणापि भवताराच्या दाक्षिण्यमाचरितव्यमिति भावः । राजा-समर्थितं चिन्तितम् । आपत्प्रतीकारो मनस्तापदूरीकरणोपायः ! उद्यानमुपवनम् । विविक्षुरिति । अहं तापशान्तये आतङ्कनिवृत्त्यर्थ यदुद्यानं पूर्ण झटिति विविक्षुः प्रवेष्टुमिच्छुरस्मि तत् । स्त्रोतसा नदीरयेणोयमानस्य प्रतीपतरणं प्रतिकूलपनमिव । जातामिति शेषः । स्त्रोतो- जवस्य प्रतीपं तरतो ययाधरतादेव गतिर्जायते तथा संतापनिवृत्त्यर्थमुयानं प्रतिनिधी मम संतापवृद्धिरेव जायत इति भावः ॥ ५॥ इदमिति । न सुलभं सुपेन लाएं स्यमसुलभं यदुवंशीरूपं यल तस्मिन्या प्रार्थना तस्या दुनिया निगरयितुम- शक्यं मे मनः प्रथममपि प्रथमं तावत्पवमानः कामः शिगोति प्रशीकरोति अनव- 7 ·९८ विक्रमोर्वशीये Late Wion राजा-प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचनम् । (परिकामतः।) विदूषकः-पश्यतु भवान् वसन्तावतारसूचकमभिरामत्वं प्रमदव- नस्य । (क) राजा ननु प्रतिपदमेवावलोकयामि । अत्र हि, अग्रे स्त्रीनखपाटलं कुरव श्याम द्वयोर्मागयो- HERE लाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति । REET पर कणाप्रपिशी चूत नवा मेरी मुग्यत्वस्य च यौवनस्य च सखे मध्ये मधुश्रीः स्थिता ॥५॥ innocence Tuti. Glory of spring विदूपका-एष मणिशिलापट्टकसनाथोऽतिमुक्तरतामण्डपो भ्रमरसंघट्ट- पतितः कुसुमेः स्वयमिव कृतोपचारो भवन्तं प्रतीच्छति । तदनुगृह्यता तावदेषः । (ख) राजा-यथा मवते रोचते । nea (क) पेक्वदु भवं वसन्तोदारसूअ अहिरामत्तणं पमदवणस्स । (ख) एंसो मणिसिलापट्टअसणाहो अदिमुत्तलदामण्डवो भमरसंघट्टपडिदेहि कुसुमहिं सो बिअ किदोवआरो भवन्तं पडिच्छदि । ता अणुगेण्हीअदु दार एसो। रतशरनिकरवर्षणेन पीडयन्निति शेषः । मलयवातेन मलयपर्वतादागतेन वायुना। दक्षिणमारुतेनेत्यर्थः । उन्मूलितानि निःशेषमपहृतानि पाण्डुपनाणि येषां तैः। उपवनसहकारैरुद्यानानैरतिसौरमाख्यैः । आम्नश्चतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरमः।' इत्यमरः । अङ्करेषु किसलयेषु । कामोद्दीपवेष्विति यावत् । दर्शितषु सत्सु मदनो मा क्षीणतर कुयोदिति किमु वक्तव्यम् । मालिनीवृत्तम् । 'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' इति तल्लक्षणम् ॥ ६॥ विदूषक.-परिदेवितेन विलपनेन । इष्टसंपादविता इष्टस्योवंशीसमागमस्य संपादयिता घटयिता । सुखदो योऽधुना संतापदः सः। 'सुसदः' इत्यन सहायः' इत्यपि राजा-प्रतिगृहीतं स्वीकृतम् । ब्राझणवचनं तस्यामोघतयेति पाठः । १विस्मयेन-विस्मयात्, प्रतिपादपम् । पा. २ एसो खु.

·द्वितीयोऽ। King-I accept the words (as proceediag from the mouth of a Brahmapa. (Both'turn round.) Vidaşaka-Let Your Majesty behold the beauty of the Pramadavina, suggestive of the advent of the spring. King-Aye, I notice it at every step. For, Here is the Kurabaka lower, towards its tip whitishred like the adil of lady's fiagee aad at its sides black; the new Aloko blossom stands ready to burst, charming on accouat of its accumulated redaess, aad on the mango-tree the new blossom appears greyish towards its tips on account of the pallea belag but slightly formed :-so my friend, Veraal 8:auty steeds between infancy and youth. (7) Viduşakı-This bower of Atinukta creepers, furnisbed with a crystal seat, welcones you, as it were, having of itself got together the articles of reception by the dropping of ilowers on account of the black bees clashing against them. So let it b: favoured first by you (by sitting there). Kiog-As you please, मा। यदिविषदीयो तस्यसीकारः प्रतिमहः । प्रतिग्रहःस्वीकरणे सैन्यपृष्ठे पतद्रहे। योग्येभ्यो विधिवद्देये तद्हे च ग्रहान्तरे ।।' इति मेदिनी। ब्राह्मणाशीहीता तेन मे मनोरथसिद्धिः स्यादिति राज्ञोऽमिमायः। अपोषाः प्रतिगृहन्तावांनुपदमाशिषः।' इति रघुवंशे । विदूषकःसन्तस्यतात्वतारस्यागमनस्य सूचकं पिशुनम् । अभि- राम रमणीयत्यम् । राजा-प्रतिपदं पदे पदे सर्वत्रेत्यर्थः । अन इति । अप्रेऽप्रभागे स्त्रीनखवत्पाटलं श्वेतरक्त द्वयोमीगयोरुभयपान्तयोः श्यामं कुरबकपुष्पम् । अस्प सदृशवर्गनं मालविका मिमिय-प्रत्यारुपातविशेष कुरमकं श्यामावदातारुणम् ।' इति । दृश्यते इति शेषः । यद्वा भेदोन्मुर्य तिष्ठतीसनेनास्यान्वयः । भेदोन्मुसा मुकुला एव कवित्वचिदृश्यन्ते न तु सर्वत उपचितमधून्युत्कुलानि पुष्पाणि । भत एव मधुपानशौण्डानां मधुपानां रचोऽपि न भूयत इति भावः । तदुक्तं रघुवंशे-'विरचिता मधुनोग्यनश्रियामभिनया इव पत्रविशेषकाः । मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरषका रयकारणतां ययुः ।।' इति । यथा - ओट उपस्तिो यो रागो रक्तिमा तेन सुभगं रम्यं वालासोकं नवमशोकमुकुल भेदोन्मुर विकासोसुकै तिप्रति ! विशेषणयन मधुभियो मुग्धदशाप्रान्त उक्तः। ईपदाः चिसंवृद्धा ये रजसः कगारमे कपिश कृष्णपीता मञ्जरी चूत 4A ·१०० विक्रमोर्वशीये भ wr (परिक्रम्योपविष्टौ।) विदूषकः-इह सुखासीनो भवान् ललितलताविलोभ्यमाननयन उर्वशी- गतामुत्कण्ठां विनोदयतु । (क). राजा-(निःश्वस्य " मम कुसुमितास्वपि सखे नोपवनलतासु नम्रपिटपासु । चक्षुर्वनाति धृति तदृपालोकदुर्ललितम् ॥ ८॥ तदुपायश्चिन्त्यतां यथा सफलप्रार्थनो भवेयम् । विपक---( विहस्य । भो अहल्याकामुकस्य महेन्द्रस्य वैद्य उर्वशी- पर्युत्सुकस्य भवतोऽहमपि द्वायत्रोन्मत्तौ । ख)) AC वेत राजा-मा मैवम् । अतिस्नेहः खलु कार्यदर्शी । विदूपक' एप चिन्तयामि । मा पुनस्त्वं परिदेवितेनं मम समाधि भिन्द्धिं । ( इति चिन्ता नाटयति ।) (ग) (क) इह सुहासीणो भवं ललिदलदाविलोहीअमाणणअणो उव्यसीगदं उक्कण्ठं विणोदेदुः । (ख) भो अहल्लाकामुअरस महिन्दस्स वेज्जो उव्वसीपज्जुच्छुअस्स भवदो अहंचि दुवे एत्थ उम्मत्तआ। (ग) एसो चिन्तेमि। मा उण तुमं परिदेविदेण मम समाधि मिन्धि। J आमवृक्षे तिष्ठति । अनेन यौवनारम्भ उक्तः। इत्थं सखे मधुश्रीर्वसन्तलक्ष्मीर्मुग्धत्वस्य बाल्यस्य यौवनस्य च मध्येऽन्तरे स्थिता । वसन्तावतारस्य क्रम उक्तः कविनैवान्यत्र कुसुमजन्म ततो नवपल्लयास्तदन षट्पदकोकिलकूजितम् इत्यादिना शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । लक्षणमुक्तम् ॥ ७ ॥ विदूपका-मणिशिला स्फटिकशिला तस्याः पट्टकं आसनार्थ पट्टिका तेन सनाथो युक्तः । अतिमुक्तलता माधवीलता। अंतिमुक्तः पुण्डूकः स्यादासन्ती माधवी लता।' इति त्रिकाण्डी । भ्रमरसंघट्टपतितैः पट्पद- संपर्कविगलितः । कृतोपचारः समाहृतपूजासामग्रीः प्रतीच्छति संभावयति । एवं शाकुन्तलेऽपि एप मणिशिलापट्टक्सनाथो माधवीमण्डप . -- १ दाणिं (इदानी ) इह. २न खलु चिन्तयति भवान् । ६. पा.

·द्वितीयोSEI .... (Turning, both sit down) Vidosaka-Sitting at ease here, with your eyes attracted by lovely creepers, Your Majesty should dispel your longing for Urvasi. King-(Sughing) Friend, my eye, grown fastidious by seeing her charms, does not 100 fasten its affection on the low-branched garden-creepers although they have blossomed. (8) So, think of some means whereby my desire might be fulfilled. Vidusaka-(Laughing) Friend, the helper of the great Indra longing for Ahalya, (t.e.the moon), and I in helping you who are longiog for Urvasi, are both mad men in this affair. King-Say not so. Great friendship, indeed sees what to do (e a remedy). Vidusaka-Well, let me think; but then, do not inter. rupt my cogitation by your lamentations. (Assumes a thinking mood) स्वागतेनेव नौ प्रतिच्छति ।' इति । विदूपका-रलिता रगणीया समानाभिनि- लोभ्यमाने आकृष्यमाणे नयने यस्य । उशीगतामुवंशीसमन्धिनीम् । विनोदय- उपनयतु । मनोहरनेपथ्या ललना इस पुष्पगुच्छादिशोभिता लोचनलोगनीया एता लता. पश्यतस्तवोत्कण्ठायिनोदन भवेदिति विदूषक्ष्य भावः । ममेति । ससे मुमितासु युसुमान्यासा राजातानि ता कुमुमितासासु । भनेन तासामा- मरणसत्य तेन च नयनाभिरामत्व सूचितम् । नम्रा अपनता पिटपाः शुद्रशसाः या ताम् । अनेन सोसाधारण विनयचारित्व पनितम् । एताशीस्यम्युमपालतामु मम चक्षु ति प्रीति न पध्नाति तास्वारान न भवतीत्यर्थः । तत्र गर्भ विशेषण माह-पतसाद्रपारोकदुररितम् । तम्या रूपं तदप तम्यालोको दर्शन तेल तर या दुर्ललित दुरामहि । तदपेपदांनाभिनिवेशोति यापत् । सस्पपि स्वाना सामान्य- ग्गीपाइये याताशेषरूपरापत्तकर्यया. छौभाग्यगासाभावात्मीत्यभाष इत्यभि- प्रायः । अर'मा त्यस्य स्थाने 'यी, 'तपारोफ' इत्या 'बदलना- पोक' इति च रमनायः पठति । तस्यापा पया-" भिविशेषगरपन्चान्वयती । 'अतिपरिचयाइयण' इत्युसरीयोलास्थित्या गपंदायनयास्निानादरलिपीता । नम्रा. गोन्द्रातिपादिवानापनमा , मास्नुमितास्सिरपादि- ·१०२ विक्रमोर्वशीये राजा-(निमिर्च सूचयित्वा । भारमगतम् ।) न सुलभा सकलेन्दुमुखी च सा किमपि चेदमनहुविचेष्टितम् । अभिमुखीविव काहितसिद्धिपु व्रजति नितिमेकपदे मनः ॥९॥ (नाताशस्तिष्ठति ।) (ततः प्रविशत्याकाशयानेनोवंशी चित्रलेखा च ।) चित्रलेखा-हला कानिर्दिष्टकारणं गम्यते । (क) (क) इला कहिं भणिहिकालणं गच्छीअदि । विश्वः" विटपाः सिङ्गा यासु । नम्रान्विटान्पातीति वा । परपुरुषलोचनादिगोचरास्वित्यर्थः प्रासूचि । तदङ्गनेत्यनेन च सा प्रसिद्धा सौन्दर्यादिगुणगणशालिनी देवीभावाच निसिलमबंदोषाभाववती याङ्गना तस्या मनोऽभिरतम् । बहुदोषदूषितासु च लतासु चक्षुर्न सक्तमिति सापतमेवैतदिति रहस्यम् । 'विटपः पल्लवे सिङ्गे' इति ॥८॥ सफलप्रार्थनः सफला प्रार्थना यस्य सिद्धमनोरयः । तदुपायश्चिन्त्यतामित्यादिना 'प्रयत्नः' नाम कार्यस्य द्वितीयावस्था सूचिता । तनोक्त प्राक् । विदूषकः-कामयतेऽसौ कामुकः । अहल्याया गौतमपल्याः कामुको महेन्द्रस्तस्य । वैद्यः साहाय्यकर्ता चन्द्रः पुरा किल चन्द्रोऽहल्याकामनावशात्पारदाय- प्रवृत्तस्य महेन्द्रस्य साहाय्यमगीकृत्य कुक्कुटरूपं धृत्वा गौतमाश्रमसविधे निशीय एव राव चकार । तेन प्रबुद्धो गौतमः स्नानार्थ नदीतीर जगाम । अनान्तरे लधावसर इन्द्रोऽपि यथा गौतमरूपधारी तच्छयन भैने । इत्यादि पौराणिकी कथानानुसधेया । स चन्द्रो यया गौतमस्य कोपपान बभूर तथाइमपि देव्या भवेयम् । अतो द्वाक्यानास्मिन्मदनव्यतिकरे व्यवस्यन्तौ प्रान्ताववेति विदूषकस्या- शयः । राजा-कार्यदशी कार्यकर्तव्यमिष्टसिद्धथुपायमिति यावत्तत्पश्यतीति । विदूषकः-परिदेवितेन सिलपलेन । 'शिलाः श्रीदेवनम्' इत्यमरः । ममाधि चित्तकामयेण ध्यानम् । भिन्दि छिन्दि । ध्यानविच्छेदं मा कुरु । राजा-निमित्त शुभसूचकं चिह दक्षिणबाहुस्पन्दनादि । 'निमित्त हेतुलक्ष्मणोः' इत्यमरः । न सुल- भेति । फलाभिः सहितः सकलः पूर्णी य इन्दुस्तद्वन्मुसं यस्याः सोवंशी सुलमा सुसल्भ्या न च । किमपि च कुतोऽप्यनिवचनीयात्कारणादिदमनगविचेष्टितमनग- चेष्टा दक्षिणाक्षिस्फुरणादि । चकारद्वयमुभयोपिरोधं दर्शयति । तथा हि मनः मदनोत्सुकः इ.पा.

·द्वितीयोऽधः। . King-(Showing that he perceived some omen; aside) That lady with a full moon•like face is pot easily attain. able; and get there is this undefin able sensation of love; and my mind, too, suddenly experiences a feeling of relief, as if the fulfilment of my object were at hand. (9) (Shows hopefulness) (Then enter, passing through the sky, Urvasi and Citralekha ) Citralekha-Friend, whither are you going without telling (me) your object? कालितसिद्धिषु मनोरथपूरणेष्वभिमुसीवुदयोन्मुखीषु सतीष्ववैकपदे सपदि निर्वृति प्रजति सुग्वमनुमवति । 'तत्क्षणैकपदे तुल्य सद्यः सपदि च स्मृतम्' इति हला- युधः । किमपि झटिति ममान्तःसन्तापशान्तिर्जातत्युर्वश्यागमनमचिरादेवोत्प्रेक्ष इति राशोऽभिप्रायः। द्रुतविलम्बितं वृत्तम् । द्रुतविलम्बितमाहनभी भरौ' इति तल्लक्षणात् ॥९॥ जाताशस्तिष्ठतीत्यनेन नायिकासंभोगविषयिणी स्पृहा प्रदर्शिता । तेन 'विलासो' नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति। आकाशयानेन-यानं गमनं मार्गों वा। करणाधिकरणयोश्च' ' इति करणे ल्युट् । चित्रलेखा-अनिर्दिष्ट कारण यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा । उर्वशी-क्षणविनितेति । वर्ण क्षणपर्यन्तं विनितमाकाशगमन यस्यातादृशी माम् । मम मनोगत जानतीत्यर्थः । अपहस्तितलजोऽपहस्तिताऽगणिता लखा प्रपा यस्मिन् । साहसमात्रमित्यर्थः । यत्र संकल्पनपानाशाद्यवस्थाः सूचिताः। अष्टविधा नायिका । तदुक्त दशरूपके-'तासामष्टायवस्थाः स्युः स्वाधीनपतिका- दिका ।' इति । तय पिरहोत्कण्ठिताभिसारिका च । तदुक्तं तत्रैव- 'कामातोऽमिसरेत्कान्तं सारयेद्वाभिसारिका ।' इति । उक्तं च वसन्तराजीये 'मदेन मदनेनापि प्रेरिता शिथिल्पना ।योत्सुकाभिसरेत्कान्तं सा भवेदभिसारिका ॥' इति । येषा मतेऽन्योन्यसंकेतात्पूर्व नाभिसरण युक्त तेषा मते पूव । चित्रलेखा-पुरतः प्रेषितो दौत्येनेति शेषः । साधु सम्यक् सप्रधार्यतां क्तव्यावर्तव्यं विचार्य निश्चीयताम् साहसकारिणी मा भूरिति भावः । उर्वशी नियोजयति अस्मिन्कर्मणि प्रेरयतीत्यर्थः। मन 'धैर्य' नाम सत्त्वजो भावः स्त्रीणामल्कारः उक्तः । उर्वशी-अन्तरायः विमः। 'चिनोऽन्तरायः प्रत्यूह' इत्यमरः । यथा पुरा केशिकृत इति भावः । चित्रलेखा- विश्रब्धा त्यक्तशङ्का । ननु-न जानासि किम् । ननु आमन्त्रणे । 'आमन्त्रणे चापि ननु' इति विश्वः । देवगुरुणा वृहस्पतिना । अपराजिता पराजिता न भवतीति तामप्रतिहतशक्तिम् । एतद्विद्याया नाम । मन्त्रप्रयोगण शिखाया बन्धनं तस्य विद्या ताम् उपदिशता तन्नमन्त्रापूर्वकं शिक्षयता। विदशाना प्रतिपक्षा दैत्यसमूहस्तस्य भलड्यनीयेऽनतिक्रमणीये । तद्धि- ।

·विक्रमोर्वशीये उर्वशी-सखि तदा हेमकूटशिखरे लताविटपेन क्षणविभिताकाशगमना मामुपहस्य किमिदानी पृच्छसि । (क) चित्रलेखा-किं तस्य राजर्षेः पुरूरवसः सकाशं प्रस्थितासि । (ख) उर्वशी-अयं ममापहस्तितलज्जो व्यवसायः । (ग) is rewere चित्रलेखा-कः पुनः सख्या पुरतः प्रेषितः । (घ) उर्वशी-हृदयम् । (ङ) चित्रलेखा-स्वयमेव साधु संप्रधार्यतां तावत् । (च) उर्वशी-मदनः खलु मां नियोजयति । किमत्र संप्रधार्यते । (छ) चित्रलेखा-अतः परं नास्ति ममोत्तरम् । (ज) उर्वशी-तेन ह्यादेशय मार्ग येन गच्छन्त्या अन्तरायो न भवेत् । (झ) चित्रलेखा-सखि विश्रब्धा भव । ननु भगवता देवगुरुणा अपराजितां 5." नाम शिखाबन्धनविद्यामुपदिशतो त्रिदशप्रतिपक्षस्यालचनीये कृते स्वः । (ज) (क) सहि तदा हेमऊडसिहरे लदाविडवेण सणविग्धिदाभासागमणं में मोहसिम किं दाणिं पुच्छसि । (ख) किं तस्स राएसिणो पुरूरवस्स सआरं पथिदासि । (ग) अ मे अवहथिदलजो ववसाओ। (घ) को उण सहीए पुदमं पेसिदो। (ङ) हिअ। (च) स एष साहु संपधारीअदु दाव । (छ) मअणो खु मं णिओएदि । किं एत्थं संपधारीअदि । (ज) अदो वरं णथि मे उत्तरं । (झ) तेण हि आदेसेहि मग्गं जेण गच्छन्तीए अन्तराओ ण भवे । (अ) सहि पिस्सद्धा होहि । ण भअयदा देवगुरुणा अवराइदं णाम सिहारन्धण- पिनं उदिसन्तण तिदसपडिववसरस अलइणिना कदहा । . १ (मदनवेदनामभिनीय । सलज्जम् ।) सहि हेमसिहरे लदाविहवान्दो लगा वजयन्ति मोआवेहि ति मए भगिदा उवहसिभ में मणासि दिई कसुरगाण सका मोआविदुं । दाणि पुच्छसि कहिं अणिरिकालणं गच्छौअदिति । (ससि हेमकूटशिसरे लताविटपान्तरे लमा वैजयन्तिको मोचयति मया मणिता उपहस्य मोमणमि हद सलु लमा न शस्या मोचयितुम् । इदानी पृच्छसि युधानिर्दिष्ट कारणं गम्यत इति।) इपा. २ सहि सथावि संपधारी अदु दाव को रण । इ पा. ३ गत्यन्तीर्ण. भयापराजिता शिसायधिनी नाम दिया । श्रीशंकर उपाचाराग्य दयं शिरो देय भार्या देया महेश्वरि शिरायम्धिनी विद्येया न देयेत्यागमा जगु ॥ मन्द. पारेऽमुशायां गता गुमा समुस्रेत् । वामहस्तेन विश्वासामनुमेनं समुभान् । नमः ·द्वितीयोऽङ्कः। १०५ Urvasi-Friend, why do you question me now, when once, on the peak of the Hemakeuta you rallied me, when my flight into the beavens was for a moment obstructed by the twig of a creeper ? Citralekhă--What, are you going to the royal sage, Pururavas? Uryası--This is a shameless procedure on my part, Citralekha-And whom has my friend sent onward ? Urvasi-My heart. Citralekbā-First of all, thed, do you consider well (what you are going to do). Urvasi---The God of love urges me%B what remains then to be considered ? Citralekha-Then I bave nathing to say. Urvali-Then show me the way along which there will be no obstacle, while I am gomg. Citralekba-Calma your fears, my dear. Have we not been rendered proof against any insult from the demons by the revered Preceptor of the gods, who taught us the art of tying our hair in a knot called Aparājıtā (the invincible) ? द्याप्रभावादावा न कस्यापि गोचरता यास्याव इति भावः । उर्वशी-अहा इत्याथर्ये । विस्मृतं मम हृदय मया विस्मृतं तत् । सिद्धमार्गम्-सिद्धा देवयोनिविशेषास्तेषा मार्ग सचारपदवीम् अय भूमितलानातिविप्रकृष्ट इति गम्यते । अतिविप्रकृष्टत्वे राजभवनादर्शनापत्ते । 'उद्वेजिता वृष्टिभिराश्रयन्ते शृङ्गाणि यन्यातपवन्ति सिद्धाः ।' इति कुमारसंभववर्णनाच । चित्रलेखा- भगीरथस्येय भागीरथी तस्याः । यमुना कालिन्दी तस्याः संगमेन विशेष- पावनेषु । गगायमुनयोः संगमपावनत्व च श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम् । तथा च श्रुतिः- सिद्धेश्वरि मातस्ततः पितृवनं गतः। सूक्ष्म मुगुणं कृत्वा चितावहौ च धूपयेत् । उद्वन्धनमू- तानारीनेत्रशैस्तथैव च । अतितोतोरपरया लब्धया त्वतियुक्ति : कृष्णाशोकोत्तराशाखा- द्विकनीडोद्भवाहुरैः। एतैश्च धूपिता रज्जु प्लावयेद् रजसि त्रिया चाण्डालिन्यास्ततो रज्जु मलेणानेन मन्तयेत् ॐ सर्वजनमनयास्तिरस्करणं कुरु कुरु स्वाहा । तया निजशिखा बता चैनमेव मर्नु पठन् । क्षणाददृश्यतो याति देवानामपि साधकः । पुनः कौशिकधूमन दृश्यो भवति मानवः । योगोऽयमन्यया न स्यात् निसत्यं शंक्रोदितम् ॥ इति वृहद्वामश्वरतन्त्रोक्ता अपराजिता शिखाबन्धिनौनाम विद्या समाता (श.पा.पं) ·१०६ विक्रमोर्वशीये उर्वशी-महो विस्मृतं मम हृदयम् । (क) चित्रलेखा-सखि एतद्भगवत्या भागीरथ्या यमुना संगमविशेष- पावनेषु सलिलेष्ववलोकयत इव आत्मानं प्रतिष्ठानस्य शिखाभरणभूत राजर्षेर्भवनमुपगते स्वः । (ख) उर्वशी-(विलोक्य ।) ननु वक्तव्यं स्थानान्तरगतः स्वर्ग इति । (विचार्य ! ) हला क्व नु खलु स आपन्नानुकम्पी भवेत् । (ग) चित्रलेखा-एतस्मिन्नन्दनवनैकदेश इव प्रमदवनेऽवतीर्य ज्ञास्यावः । (घ) (उभे अवतरतः।) चित्रलेखा-(राजानं दृष्ट्वा। सहर्षम् । ) सखि एष खल प्रथमोदित इव भगवांश्चन्द्रः कौमुदीमिव त्वां प्रतीच्छति । (ङ) (क) अहो विसुमरिदं मे हिअ (ख) सहि एदं मअवदीए भाईरहीए जमुणासंगमविसेसपावणेसु सलिलेसु ओलोअन्तस्स विअ अत्ताणों पइपठाणस्स सिहाभरणभूदं राएसिणो भवणं उवगदम्ह । (ग) णं वत्तव्यं ठाणन्तरगदो सग्गोचि । हला कहिं शु खु सो आवण्णाणुकम्पी भवे । (घ) एदस्सि णन्दणवणेकदेसे विअ पमदवणे ओदरिम जाणिस्सामों (ङ) हला एसो खु पढमोदिदो विभ भभयं चन्दो कौमुदि विअ तुमं पढिच्छदि । 'सितासिते सरितो यत्र संगते तप्राप्लुतासो दिवादुत्पतन्ति' इति । ये वै तन्या विस्जन्ति धीरास्ते वै जना अमृतत्वं भजन्ते।' इति श्रुत्यन्तरं च । स्मृति- रपि- 'या गतियोंगयुक्तस्य तत्त्वशस्य मनीषिणः । ग गतिस्त्यजतः प्राणा- न्गगायमुसैगमे ।।' इति । यन स्मात्या दिव यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ।' इति महाभारतेऽपि । कालिदासोऽप्येतदेवान्यन लगौ 'समुद्रपरन्योलसंनिपाते' इत्यादिना । अवलोकयत इव तस्य प्रतिविम्बितस्यात् । प्रतिष्ठानस्य " पूर्वतीर स्थित इंशी (शाशी १) संशक्नगरस्य" इति रजनाथः । शिसाभरण- मयाग- १स मुमरहि मे हिम । इ.पा. १ अतः परं-उ० ताए पोरं सब मुमसि (तस्याःप्रयोग राई स्मरसि)। पि. -सरि हिमम एवं सर्व जानादि। इसधि कचित् । एभरमारपार सहि पैक्स पेक्स एदै हला गं.इ.पा.

·द्वितीयोऽ १०७ Urvast-Oh! My mind aad forgotten (it). ( Descending to the path of the Siddhas) Citralekha-Here have we arrived at the king's palace, the crest ornament of Pratiştbana, which is as it were looking at itself (by being reflected) into the waters of the Ganges specially sanctified by the cofluence of the Yamuna. Urvasi-(Gazing) It should rather be said that it is heaven itself transplanted bere. (Thoughtfully 1 Friend, where, indeed, might that pitier of the distressed be? Citralekha-Descending into this Pramadavang, which is, as it were, a strip of the Nandanavana, we shall ascertain ( Both descend) Citralokbām Seeing the King, with delight) Friend, bere Is he, expecting you, as the moon that has risen first expects the moonlight. . भूतं शिखामणिरिव स्थितम् । उर्वशी-अन्यास्थानं स्थानान्तरं तत्र गतः। मापन्नानुकम्पी-आपन्नाननुकम्पत इत्येवंशीलः । अत्र 'परिसर्पः' नाम संध्यन- मुक्तम् । 'इष्टनष्टानुसरणं परिसर्पश्च कथ्यते' इति तलक्षणम् । इष्टस्यामि- लपितस्य पुरूरवसो नष्टस्यादर्शनं गतस्यानुसरणमन्वेषणम् । चित्रलेखा- नन्दनवनं महेन्द्रोद्यानं तस्यैकदेशः प्रान्तः । प्रथममुदितः प्रथमोदितः । कौमुदी ज्योत्माम् । कुमुदानामियं कौमुदी ताम् । 'को [पृथिव्यां] मोदन्ते जना यस्यां तेनासौ कौमुदी मता' इति वा । प्रतीच्छति । प्रतीक्षते । एतदुर्वश्या उत्साहवर्भनार्यम् । उर्यशी-सविशेष समधिकं प्रियं कमनीयं दर्शन यस्य स तथोक्तः । निग्धया दृष्टया वीक्ष्यमाणत्वात् । उर्वशी-तिरस्करिण्या प्रति- उनान्तहिता । तिरस्करिण्यन्तर्धानविद्या यस्याः प्रयोगादृष्टेरगोचरता संहा- राच गोचरता संपद्यते दिव्यानाम् । एवं शाकुन्तले सानुमतीवचोऽपि 'तिरक्परिणीपहिच्छण्णा' इत्यादि । तायदुपसर्पणात्प्राक् । विजने विविक्त मन्त्रयमाणः सलपन् । यथोक्तमिति तिरस्करिणीप्रयोगाददृश्ये भूत्वोपसर्पत इत्यर्थः । विदूषका-प्रगयोऽस्या मस्तीति प्रणयिनी । दुर्लभा या प्रशयिनी वस्या समागमस्योपायः । उर्वशी-मार्यमाना प्रगयं यान्यमाना काम्यमाना घा आरमान विक्रयते सा सत्यात्मानं बहुमन्यमानास्प प्रगयनाभिनन्दतीति भावः । रगनाथस्तु ' का पुनर्धन्या स्त्री पानेन परिमृग्यमाणारमानं विनोदयति' ·१०८० विक्रमोर्वशीये " उर्वशी-(विलोक्य ।) सखि इदानी प्रथमदर्शनात्सविशेष प्रियदर्शनो महाराजः प्रतिभाति । (क) चित्रलेखा-युज्यते । तदेहि । उपसावः । (ख) उर्वशी-तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ना पार्श्वगतास्य मूत्वा श्रोष्यामि तावत् । पार्श्वपरिवर्तिना वयस्येन सह विजने किमपि मन्त्रयमाण- स्तिष्ठति । (ग) चित्रलेखा-यथा ते रोचते । ( यथोक्तमनुतिष्ठतः।) (घ) विदूषकः-भोः चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयिनीसमागमोपायः । (ङ) (राजा तूष्णीमास्ते।) उर्वशी-का नु खल्वेषा स्त्री अनेन प्रार्थ्यमानाऽऽत्मानं विकत्थते । (च) चित्रलेखा- किं पुनर्मानुष्यं विडम्व्यते छ)R.C. उर्वशी-विभमि सहसा प्रभावाद्विज्ञातुम् । (ज) विदूपक -ननु भणामि चिन्तित उपाय इति । (झ) (क) हला दाणि पुढमदंसणादो सविसेसं पिअदसणो महाराओ पडिहादि । (ख) गुज दि । ता एहि । उयसप्पम्ह । (ग) तिरैसरिणीपढिच्छण्णा पासगदा से भविअ सुणिस्सं दाव । पासपडिवत्तिणा वअस्सेण सह विअणे किपि मन्तअन्तो चिहदि । (घ) जह दे रोअदि । (ङ) भो चिन्तिदो मए दुल्लहप्पणइणीसमा- अमोवाओ । (च) का णु क्खु एसा इस्थिआ इमिणा पत्थिअमाणा अत्ताणसं विकत्थेदि । (छ) किं. उण माणुस्सअं विडम्बीअदि । (ज) भयामि सहसा पहवादो विण्णादु । (झ)णं भणामि चिन्तिदो उवाओत्ति । इति पाठं गृहीत्वैवं व्याख्याति-" धन्यात्युत्कटपुण्याद्यतिशयशालिनी प्रलो- मिका वा । निवर्गहेतुः स्त्री धन्या योपित्प्रलोमिका' इति निकाण्डीशेषः । चित्रलेखा-मानुष्यं विडम्यते । दिव्या त्वं प्रभा- वात्तज्ज्ञातुं समर्थापि किमिति मानुपीवाशानेन पर्याकुला भयसीत्यभिप्रायः । उर्वशी-विभेमि । राजप्रार्थिता स्त्री कदाचिदन्या भवेदिति शङ्कान भय- कारणम् । सहसाऽविचारितमित्यर्थः । विदूषकः-स्वप्ने समागमः स्वप्नसमागमस्तं १ण दाव उपसप्पिसम् ।तिरक्स, हलातिरक्ख०, इ.पा.,२ झाणस्स किं विलम्बीअदि ध्यानाय ाक विलम्म्मत (इ.पा.) .

·द्वितीयोऽङ्कः। Urvasi-(Seeing) Friend, the great king now appears to my eyes more delightful than when I formerly saw him. Citralekhi_It is but natural; come, let us approach him, Urvasi-But first, concealed by Teraskarini, I shall stand by his side, and hear him; in solitude, he is saying something to his friend near him. Citralekhä-As you like. (They do as described). vidisaka-Friend, I have found out a means of union with your unattainable beloved. (King remains silent. ) V Urvasi-What woman could that be, who courted by him gives herself airs ? Citralekha-Why do you act like a human being? Urvasi -I am afraid to see it through my powers. Vidūşaka-I have been saying that I have discovered a means. करोतीति ताम् । अथ वा-पक्षान्तरे । प्रथमोपन्यस्त उपायोऽनुपपन्नश्चेदित्यर्थः । प्रतिकृतिं चित्रम् । उर्वशी-हीनमधमं सत्त्वं स्वभावो यस्य । तस्य शङ्कितत्वाद- नुदारतेति बोध्यम् । यद्वा सत्त्वं धैर्यम् । राजा-उभयमप्यननुपन्नं न घटत इत्यर्थः । अनुपपत्तिमेवाह-हृदयमिति । इदं हृदयं मनः कामस्य मदनस्येपुभिर्वाणैः सदाऽन्तः सुशल्यं शल्यसहितं सवेदनमिति यावत् । एवं सति स्वप्ने समागम- कारिणी संगमयित्री निद्रा कथमुपलभे प्राप्नोमि । न कथंचिदप्युपलभ इत्यर्थः । न चालेख्ये चिनेऽपि सुवदना शोभनास्या ता प्रियामुवंशीमसमाप्येव हे ससे मम नयनयोरुद्वाष्पत्वमुदश्रुत्वं न भविष्यतीति न । किं तु भविष्यत्येव । न हि सव्यथान्तःकरणस्य निद्रासेवनमश्रुपूर्णाकुलेक्षणस्य भवतीति भावः ॥१०॥ उर्वशी-पर्यात हृदयस्य प्रत्ययमुत्पादयितुं नालमित्यर्थः । विदूषकः-एतत्परिमाणमस्यैतावान् मतिविभवो बुद्धिप्रकपः । नितान्तेति । सोर्वशी मम नितान्तकठिनामत्यन्तदुःराहा मानसीं मनःसंच- चिनलेसनं वा कचित्सं. राजा- ·विक्रमोर्वशीये राजा-तेन हि कथ्यताम् । विदूषकः-स्वमसमागमकारिणी निद्रा सेवतां भवान् । अथ वा तत्र- भवत्या उर्वश्याः प्रतिकृतिमालिख्यावलोकयस्तिष्ठ । (क) उर्वशी-(सहर्षम् । होनसत्त्व हृदय समाश्वसिहि समाश्वसिहि । (ख) राजा-उभयमप्यनुपपन्नम् । हृदयमियुभिः कामस्यान्तः सशल्यमिदं सदा कथमुपलभे निद्रां स्वप्ने समागमकारिणीम् । न च सुबदनामालेरणेऽपि प्रियामसमाप्य तां मम नयनयोरुद्वाप्पत्वं सखे न भविष्यति ॥१०॥ चित्रलेखा-सखि श्रुतं त्वया । (ग) उर्वशी--श्रुतम् । न पुनः पर्याप्तं हृदयस्य । (घ) विदूषकः-एतावान्मम मतिविभव । (ङ) राजा-(सनिःश्वासम् ।। नितान्तकठिनां रुजं समन वेद सा मानसी प्रभावविदिनानुगनिममन्यते वापि माम् । अलब्धफलनीरसान्मम विधाय तस्सिने समागममनोरथान्भवतु पञ्चवाणः छती ॥ ११ ॥ . (क) सिविणअसमाअमआरिणि णिहं सेवदु भव । मह वा तत्तभोदीए उब्बसीए पडिकिदि आलिहिअ ओलोअन्तो चिट। (ख) होणसत्त हिअअ समस्सस समस्सस । (ग) सहि सुदं तुए। (घ) सुदं । ण उण पजत्तं हिअअस्स । (3) एतिओ मे मदिविहवो। धिनी रुजे पीडा न वेद न जानाति । अन्यथान विधुरै मां कथमुपेक्षेतेति भावः । याऽय वा प्रभारेण निजया दैव्या शक्त्या विदितो ज्ञातोऽनुरागो यस्य तादृश्यमपि मामवमन्यतेऽधीरयति । दिव्यया मया कथं मानुषे रतिः कर्त. प्येत्याशयेनेति भावः । एवं गतं का गतिरित्यत्राह--पञ्च बाणा: शराः यस्य ·द्वितीयोडा Klog--Disclose it, then, Vidaşaka--Let your Majesty resort to sleep, which, by means of dream, will uaite you two; or drar & portrait of the lady Urvasi and remain gaziag at it. Urvasi-(With delight) Light that you are, my heart, find consolation now (in these words). King--Both (your proposals) are equally of no avail. This heart (of mine) is ceaselessly pierced through by the shafts of Love; how can I, then, get sleep which will bring about a union in a dream? Nor will my eyes fail to be overflowing with tears. O friend, even before I bava finished dellaeatiаg in the picture that fair-faced beloved (of mine), (10) Citralekbă--Did you hear, friend ? Urvasi-Aye, I did, but not sufficiently (to coaviace) my mind. Viduşaka-M9 ingenuity goes only so far (and do further). King-(With a sigh) Either she does not know the extremely poignant mental torture of which I am the victim, or perhaps she disregards me; though my affection is kaown to her through her superhuman pover. Let the five-arrowed god, therefore, be blessed by makiag my desires for union with that lady fruit. less on account of the non-attainment of the fruit. (11) स पक्षमाया कामः । मदनस्य पञ्च या यथा-'भरविन्दमशोके च चूतं च नबमल्लिका । नीलोत्पलं च पञ्चते पञ्चबाणस्य सायकाः ।।' इति । यद्वा 'संमो- हनोन्मादनौ च शोषगस्तापनस्तथा । स्तम्भनश्चेति कामस्य पञ्च वाणाः प्रकी. तिताः।' इति पश बाणा: । तस्मिञ्जन उवेश्यां मम समागममनोरथान् संगमा- मिलापान अलाधं फलं यैस्ते अलन्धफला अत एव नीरसा विरस्तांस्तथोक्तान्विधाय कृत्ला कृतो कृतार्थों मरतु । मनोरथवरस्ये मरणमेव शरणमिति भावः। अयोपायान्त- रादर्शनात् 'तापन' नाम संध्याजमुक्तमिति बोध्यम् । तदुक्तं विश्वनाथेन-उगयादर्शनं यतु तापनं नाम तद्भवेत् ।' इति ॥ ११ ॥ उर्वशी-एवं नितान्तकठिना रुचं न

·विक्रमोर्वशीये
चित्रलेखा-श्रुतं त्वया । (क)
उर्वशी हा धिक् हा धिक् । मामेवमवगच्छति । असमर्था-
स्म्यग्रतो भूत्वाऽस्य प्रतिवचनस्य । प्रभावनिर्मितेन भूर्जपत्रेण संपादि-
तोत्तरा भवितुमिच्छामि । (ख)
चित्रलेखा-अनुमतं मम । (ग)
( उर्वशी ससंभ्रमं गृहीत्वा यथोक्तं करोति ।)
विपक'-( दृष्ट्वा ।) अविहा अविहा । भो. किं नु खल्वेतद्भु-
जगनिर्मोक इव संमुखेऽस्माकं निपतितम् । (घ)
राजा-(विभाव्य ।) भूर्जपत्रगतोऽयमक्षरविन्यासः ।
.he विदूपक'-न खल्वदृष्टया तत्रभवत्योर्वश्या भवतः परिदेवितं श्रुत्वा
- समानानुरागसूचकान्यक्षराणि विसृष्टानि स्युः । (ङ) Sed talk
Tric राजा-नास्त्यगतिर्मनोरथानाम् । (गृहीत्वानुवाच्य सहर्षम् ।) सखे
प्रसन्नस्ते तर्कः।
timot
विदूषकः---भवानिदानी प्रसीदतु । अत्र लिखित श्रोतुमिच्छामि । (च)
* उर्वशी-(साधु आर्य नागरिकोऽसि । (छ) .in
Impe
(क) सुदं तुए । (ख) हद्धी हद्धी । म एव्वं अवगच्छदि । असमत्थम्हि
अग्गदो भविअ से पडिवअणस्स । पहावणिम्मिदेण भुजरतेण संपादिदुत्तरा होहूँ
इच्छामि । (ग) अनुमदं मे । (घ) अविहा अविहा । भो किं णु खु एवं
भुङ्गाणिम्मोशं विअ संमुहे णो णिवडिदं । (ङ) ण खु अदिहाए तत्तहोदीए
उन्बसीए भवदो परिदेविदं सुणि समागाणुरागअसूअआई अक्खराइं विसजिआई
होन्ति ।
(च) भैवं दाणिं पसीददु । एत्य लिहिदै सुणिदुं इच्छामि । (छ) साहु
अज णाअरिओसि।
+TH
१(विहस्य ) वयस्य नायं भुननिर्मोक; भूज, २ भुजङ्गणिम्मोओ किं में
सादिद् णिवडिदो.
३ अस्मात्प्राइन्ही ही भो.1 किं ब्रह्मणवअगाणि अण्णधा होन्ति । इत्य.

·द्वितीयोऽ। Citralekhi-Did you hear it? Urvasi--Ah me! He takes me to be so (i. e. faithless)! I cannot ( however ) appear before bim and give bin a rejoinder; so I wish to give him one by means of a birchleaf created by my power. Citralekha-I approve of it. (Urvasi hastıly takes it and does as described.) Vidūşaka-(Seeing) Ha I Wbat is this, like the slough of & serpent, that has fallen before us? King-(Observing) It is a writing on a birch-leal. Vidūsaka-Might not the writing have been dropped by the lovisible lady Urvast, suggestive of a corresponding passion, on hearing your lamentations ? King-There is nothing that imagination will not conjure up (taking the birch-leaf, and reading it to himself; with delight) Friend, bappy was your guess. ViduşakamIf your Majesty pleases, I loog to hear what is written herein. Urvast-Well done revered Sir; you seem, to be refined person, वैदेत्येताहशीमय वा प्रभावणानुरागं विदित्वाप्यवमन्यमानाम् अवगच्छति जानाति । अस्य प्रतिवचनस्यास्मै प्रतिवचनं दातुम् । प्रभावनिर्मितेनान्यस्यासंनिहिततयेद- मुक्तम् । भूर्जपत्रेण मृदुत्वक्पनेण तन्मुसेनेत्यर्थः । संपादितमुत्तरं यया । विदूषकः- अविहा अविहेत्याक्रोशे भयसूचने या । भुजङ्ग निमोकः सञ्चयः 'निमोको मोचने प्योग्नि संनाहे सर्पकञ्चके ।' इति कोपः । राजा-भूर्जपतगतो भूर्जपप्रममितो- ऽक्षरविन्यासोऽक्षराणा पटितरचना लेस इत्यर्थः । विदूपक-न खलु इति वितकें । यदा खलु जिशासायाम् । 'सलु स्याद्वाक्यभूपाय जिज्ञासायौ च सान्त्वने' इति मेदिनी । परिदेवितं विलापम् । समानोऽनुरागतस्य सूचकानि पिसुनानि अक्षराणि लेस इति यावत् । पिसृष्टानि प्रहितानि | राजा-नारत्यगतिमनोरथानो कामानाम- विपयो नास्त्येव । सर्वधानियन्त्रिता उम्मन्ते ! कामी हि यादवति तत्तदात्मा- नुकूलमिति पश्यतीति भावः । एवं कुमारसंभवेऽपि 'मनोरथानामगतिन विद्यते इति । अनुयाच्य तूष्णी याचयित्वा । प्रसन्नः शुद्धोऽपितथ इत्यर्थः । उर्वशी- नागरिको नगरे भरः विदग्धो दक्षिणो या । न हि ग्राम्यो मदनलेसजिशाण प्रदर्शयति । स्वामिन्निति नन्विति च । हे स्वामिन् अगता अशातप- यार्थहदायस्थेति यावत् । अहं यदि नामानुस्य मयि पदमारस्य तथोपरि सपा त्वया समाविता तर्किता नितान्तपटिनामिरयादिना तथा तानी साम् । तर्हि 8 ·विक्रमोर्वशीये । our سینه ام TV Pellent राजा-श्रूयताम् (वाचयति ।। स्वामिन्संभाविता यथाहं त्वयाऽसाता। तथानुरक्तस्य यदि नाम तवोपरि ॥१२॥ ननु मम ललितपारिजातशयनीय भवन्ति । नन्दनवनवाता अन्यत्युपणका शरीरके ॥ १३॥ (क) उर्वशी-किं नु खलु सांप्रतं मणिप्यति । (ख) R.C. चित्रलेखा निनु भणितमेव कमलनालायमानैरङ्गैः । (ग) विदूषकः-दिष्टया मयेव बुमुक्षितेन स्वस्तिवाचनकमुपलब्धं भवता समाश्वासनम् । (घ) SIR राजा-समाधासमिति ते किमुच्यते ।... - Sarik marrial print तुल्यानुरागपिशुन ललितायन्धं nitedTalk पने निवेशितमुदाहरणं पियाया! to speak out उत्पक्ष्मणा मम सखे मदिरेक्षणाया- स्तस्याः समागतमिवाननमाननेन ॥ १४ ॥ उर्वशी-अत्रावयोः समविभागा प्रीतिः । (ङ) राजा-वयस्याअङ्गुलीस्वेदेन दूप्येरन्नक्षपणि। धार्यतामयं प्रियायाः स्वहस्तः ।) (क) सामिअ संभाविआ जह अहं तुए भमुणिआ। वह अणुरचस्स जइ णाम तुह उरि । गं में लुलिअपारिजाअसअणिज्जयम्मि होन्ति । णन्दणवणवादावि अच्चुण्हआ सरीरए । (ख) किं णु खु संपदं भणिस्सदि। (ग)ण भणिदं एव्व कमलणालाअमाणेहिं बजेहिं । (घ) दिछीआ मए विस चुभुस्सिदेण सोत्थियाअगअं उबलद्धं भवदा समासासणं । (ङ) एत्थ णो समविभामा पीदी। गनु कथं ललितपारिजातशयनीये लुलितानि संतप्तशरीरलुण्ठनादितस्ततो विक्षितानि पारिजातानि पारिजातकुसुमानि यस्मिस्तल्लूलितपारिजातं शयनीय तस्मिन् । यदा लुलितं पारिजातरायनीयं यस्य तस्मिन्निति बहुमीहिः । मम शरीरके नन्दनवनवाता भपि । अपिस्तेषामतिशिशिरत्वं द्योतयति । अत्युष्णा भवन्ति दाहशान्तिहेतुका उN.iम्मि होम्यहम् (भवाम्यहम् ) इश्य.hes alls 2016s"! २मिलापा कमल', luhe Wir frestni jeres the utlens the woret trinn 1 . . , ·द्वितीयोऽः। King-Hear. (Reads.) "My lord, if I, whose heart is not known to you, am really what you have supposed me to be towards you who are so much attached (to me), how is it, then, that even the 1) breezes in the Nandana garden blow hot upon my body while lying on a bed of Parijata flowers crushed (on account of my rolling upon it in agony)? (12) (13) Urvast-And what will he say now ? Citralekha-His limbs, growing (emaciated) like a lotus- 'stalk, have already answered (for him). Vidūşaka-You are to be congratulated on getting this consolation, as I am to be when I am hungry and get an offering (svastivácana). King-Why do you say (simply) 'a consolation ? This token of affection, O friend, impressed by my beloved on this billet indicating equal affection (on her part) and embodying in itself a charming sense, is, as it were, (i. e, as good as) my face with upturned eye-lashes coming close to her whose eyes are bewitching. (14) Urvasi-Now our love is equally divided. King-Friend, the characters would be spoiled by the sweat of my fingers; so keep this autograph of my beloved. अपि संतापकारिणो भवन्ति । अत्र 'लेखः' नाम संध्यगमुपक्षितम् । तदुक्तम्- 'विवक्षितार्थकलिता पत्रिका लेख उच्यते।' इति । तत्रैव स्वानुरागप्रकाशक्त्वस्यो- पपत्तिमत्त्वाद् 'उपन्यासः' इति संध्यागमप्युक्तं भवति ॥ १२॥ १३ ॥ उर्वशी-कि न्विति-ममानुरागं ज्ञात्वा तमभिनन्दति न वेति । चित्रलेखा-कमलनालायमानः कमलनालवदाचरद्भिः। त्वदर्थमुत्ताम्यतो गाढपिरहोत्कण्ठया परिम्लानैस्तनीयोमिश्च । 'मलानकमलनालोपमैरङ्गैः' इति रङ्गनाथसंमतः पाठः। “कमलनालायमानैः कण्टक्ति- रित्यर्थः । अनेन रोमाञ्चेन राशो हष्टत्वमुक्तं भवति" इति काटयवेमः । विदूषकः- दिष्ट्येत्यानन्दे । 'दिष्ट्या समुपजोपं चेत्यानन्दे' इत्यमरः । स्वस्तिवाचन स्वस्ति वाच्यतेऽनेन स्वस्तिवाचनकमुपायनम् ।समाश्वासनं सान्त्वनं प्रोत्साहनं वा । तुल्येति। तुल्यः समानो योऽनुरागः प्रेम तस्य पिशुनं सूचकम् । 'पिशुनौ खलसूचकी' इत्यमरः। ललितो मधुरोऽर्थोऽभिधेयविषयो बध्यतेऽस्मिन्निति ललितार्थबन्धम् । ललितोऽर्थस्य बन्धो योति वा! पने निवैशितं विन्यस्तं प्रियाया उदाहियत इत्युदाहरणं हृदयानुराग- ध्याकं वचनं गीतं वा । हे ससे उत्पश्मणा उत्पश्मनयनेनेति यावत् ।ममाननेन समा- गतं मिलितं तस्या मदिरेक्षणाया आननमिव भवति । माद्यत्याभ्यामिति मदिरे ईक्षणे ·संगमे पूर्वदृष्टेव यनुना गझ्या पिना,॥ १५॥7R.C.rre' विक्रमोवेशीये चिदूपकः-(ग्रहीत्याकिमिदानी - तत्रभवत्युवंशी भवतो मनोरथाना कुसुमं दर्शयित्वा फले विसंवदति (क) उर्वशी-हला यावदुपगमनकातरं हृदयं पर्यवस्थापयामि तावत्त्वमस्या- स्मान दर्शयित्वा यन्मम क्षमं तद्भण । (ख) चित्रलेखा-(तयेति तिरस्करिणीमपनीय राजानमुपेत्य ।) जयतु जयतु महाराजः । (ग) a kind a relac राजा-(महर्षम् ।) स्वागतं भवत्यै । भद्रे न तथा नन्दयसि मां सख्या विरहिता तया । P'चित्रलेखा--ननु प्रयम मेघर जिदृश्यते पश्चाद्विद्युल्लता । घ) R.. विदूपकः-(अपवार्य।) कथं नैपोर्वशी । तस्यास्तत्रभवत्या अभिमता सहचरी । (ङ) चित्रलेखा-उर्वशी महाराज शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति-(च) राजा-किमाज्ञापयति। Hिindu चित्रलेखा--मम सुरारिसंभवे दुर्जाते महाराज एव शरणमा- सीत् । साहं तव दर्शनसमुत्येन मदनेन बलवद्वाध्यमाना भूयोऽपि महाराजेनानुकम्पनीयेति । (छ) (क) किं दाणिं तत्तभोदी उव्यसी मवदो मणोरहाणं कुसुमं दैसिअ फ्ले विसंवददि । (ख) हला जाव उवगमणकादरं हिअभं पञ्जयत्यावेमि दाय तुमं से अत्ताण देसिअ जं मे खमं तं भयाहि । (ग) जेदु जेदु महाराओ। (घ)णं पढम मेहराई दीसदि पच्छा विजुल्लदा। (ङ) कह ण एसा उध्वसी। ताए सत्तहोदीए अहिमदा सहअरी । (च) उव्यसी महारा सिरसा पणमिम विण्णावेदि-(छ) मह सुरारिसंभवे दुळादे महारामओ एव्व सरणं आसि । सा अहं तुह दसणसमुत्थेण मअणेण वलि बाहीप्रमाणा भूओवि महाराएण अणुक्म्पणीअत्ति । यस्याः सा मदिरेक्षगा । यद्वा मदिरा तत्संज्ञका दृष्टिस्तस्या ईक्षणमिवेक्षणं यस्याः। मदिराष्टिलक्षणमादिभरते-"आघूर्णमानमध्या या क्षामा चाशिततारका | हटिर्षिक- सितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे॥" इति। यद्वा मदिराभिधं ईक्षणं यस्याः। तदुक्तं संगीत- कलिकायाम्-"स्निग्धाधमुकुला कान्ता लम्भिता मदिरा तथा । पञ्चैवात्र प्रतिज्ञाता: शौर्यादित्येन दृष्टयः॥ सौष्ठवेनापरित्यक्ता सेरापाङ्ग मनोहरा वेपमानान्तरा दृष्टिर्मदिरा ·द्वितीयोऽः। Vidūsaka-(Taking it) Will the lady Urvas't show you your desires blossomed, and deceive you as to their fruit ? Urvas't-Friend, while I quiet my heart, which is timid in approaching (the king), do you appear before him and say what behoves me to say. Citralekha--(Saying Be it so,' takes off the concealmentcharm and approaching the King). Victory to Your Majesty! King-(With joy) Welcome to Your Ladyship! O blessed one, unaccompanied by that friend of yours you do not delight me so much, as (does not) the Yamuna without the Ganges when once seen at the confluence. (15) Citralekha-Is not the row of clouds seen first and lightning afterwards ? Vidůsaka-(Aside) What? Is not this Urvas'ı, but only the beloved friend of Her Ladyship? Citralekha-Bowing her head to your Majesty, Urvast requests King--What are her commands ? Citralekbā-In the mishap arising from the enemies of the gods, Your Majesty was my deliverer; now I am mightily oppressed by love sprung up at your sight. Your Majesty, therefore, should again take pity on me. " परिकीर्तिता।" उत्प्रेक्षालंकारः । वसन्ततिलकं धृत्तम् । अन विशेषयचनात् । 'पुष्पम् ' नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । तदुक्तं साहित्यदर्पणे-'पुष्पं विशेषवचनं मतम्' इति ॥ १४॥ उर्वशो-अनाधुना । समविभागा समः विभागो यस्याः सा सम विगता । तुल्यप्रमाणेति यावत् । राजा-अङ्गुलीनां स्वेदेन धर्मजलेन । दूप्पेरन् विक्रियेरन् । स्वहस्तः लक्षणया स्वहस्तलिसितो लेप इत्यर्थः । 'स्वहस्तलेसः इत्यपि पाठः । 'स्वहस्ते निक्षेपः प्रियायाः' इति च पाठः । विदूपकः-मनोरथाना कुसुमं मदनलेसविसर्जनरूपम् । विसंवदति किं विप्रलमते किम् । नैव विसंवदे- दित्यर्थः । 'विप्रलम्भो विसंवादः' इत्यमरः । मदनलेसविसर्जनेनेत्यमाश्वास्य समागमात्राहिण त्यामन्ते नै विरसीकरिष्यतीति भावः । उपशी-उपगमनकावर- मभिगमनपर्याकुलम् । पर्ययस्थापयामि सिरीकरिष्यामि । यन्मम धर्म यन्मया पस्तुमुचितम् । चिपलेसा-तिरारिणीमपनीयान्तघांनविद्याप्रयोग संहृत्य । पत्र तिरस्करिण्यपनयनं तिरोधानमन्त्रोपसंहारम् । राजा-न तथेति । तया सत्योपया ·११८ विक्रमोर्वशीये request 1 punto राजा-भद्रमुखि। पर्युत्सुका कथयसि प्रियदर्शनां ता- माते न पश्यसि पुरूरवसं तदर्थे । साधारणोऽयमुभयोः प्रायः स्मरस्य तप्तेन तप्तमयसा घटनाय योग्यम् ६६ ॥ चित्रलेखा-(उर्वशीमुपेत्य ।) सखि एहि । त्वत्तोऽपि निर्दयतर मदनं दृष्ट्वा प्रियतमस्य ते दूत्यस्मि संवृत्त । (क) उर्वशी-(तिरस्करिणीमपनीय 1) अहो लघु त्वयोज्झितामि । (ख) चित्रलेखा-इतो मुहूर्ताज्ज्ञास्यामि का कामुज्झिप्यतीति । आचारं तावत्प्रतिपद्यस्व । (ग)7. उर्वशी-(राजानमुपेत्य । सबीडम् ।) जयतु जयतु महाराजः । (घ) राजा-सुन्दरि मया नाम जितं यस्य त्वयायं समुदीर्यते । जयशब्दः सहनाक्षाद्गतः पुरुषान्तरम् ॥ १७ ॥ (हस्ते गृहीत्वैनामुपवेशयति ।) (क) हला एहि । तुपत्तोपि णिहमदरं मअणं देख्तिा पिअसमस्य हे दूदिम्हि संवुत्ता । (ख) अम्महे लहु तुए उज्झिदम्हि । (ग) इदो मुहुत्तादो जाणिस्स का के उज्झिस्सदित्ति । माआरं दाव पडिवन। (घ) जेदु जेदु महाराओ। विरहिता वियुक्ता मा तथा न नन्दयस्यानन्दयसि । यथा तया सहैव नन्दयसीति शेषः । संगमे पूर्वदृष्टा । प्रथमं गङ्गासंयुक्ता दृष्टेत्यर्थः । यमुना फालिन्दी पश्चाद्नया विना घटा सती यथा न नन्दयति दृष्टिविलोमिका न भवति तथा । उपमा । विनोक्तिश्च । 'विनोक्तियदिनान्येन न सायन्यदसाधु पा' इति तलक्षणात् ।'विनाथसंपन्ध एव विनोकिः' इति च रसगनापरे ॥१५॥ अघि अगवत्यिदे ( मनस्थिते), इतिए मनवेक्सिद, इति रया.

·द्वितीयोऽङ्कः। King-o sweet-faced one. Irelesed You speak of her, dear to my sight, as being love-sick, but you do not see Purúravas afflicted for her sake; reciprom cal is this attachment created in us both by love; a piece of hot iron deserves to be welded with another hot piece. (16) Citralekbā—(Approaching Urvasi) Friend, come; seeing that the God of love is even more cruel to your beloved than to you, I have become his messenger. Urvasi-(Removing the charin of concealment) Ob, you have lightly given me up! Citralekha-A short while hereafter, I shall see who gives up and whom in the meantime, observe the etiquette. Urvaf1-(Approaching the King bashfully) Victory to Your Majesty ! King-Falr lady, 255 Victory is indeed mine, to whom is addressed by you this felicitation, never yet addressed to any one but the thousand-eyed Indra. (17) Takes her by the hand and seats her.) चित्रलेखा-मेघराजिमेंघपहितः । विदूषकः-अभिमता भभीप्सिता मान्या । राहचरी सखी। चित्रलेखा-सुराणामरिः तस्मात्समव उत्पत्तियस्य तसिन् । दुर्जाते प्यसने शरण रक्षिता ।साई एक्दा महाराजेनानुकम्भिता । दर्शनसमुत्थेन दर्शनोत्पनेन । मदनेन कामविकारेण । भनुकम्मनीया मम मदनातिः परिहरणीयेति भावः। राजा- पर्युर सुकामिति । तां प्रियदर्शना रम्पदर्शनां पर्युस्सुकामुत्कण्ठिता कथयसि । किंतु तदर्थे तस्याः मृत आर्त कामघरसंतसं मा न पश्यसि न पानासि । सा फेवलं पर्युरमुकाऽहं तु कामदनाभिभूत इति भावः । भयं सरस्य स्मरतः। परि पठी। प्रणयोऽमिलापः प्रीतिर्वा । उभयोः साधारण उमयत्र समानः। यथोर्वशी मदर्थे पर्याउला तयादमपि तदर्यमतो नान्यतरपचे युक्त उगलम्भ इति भावः । मत उभयोः समागमपत्नोऽप्पविलम्बितं विधेय इत्याह सामान्योक्ता । वनायगा रासमयो पटनाप योग्यम् । प्रपलमदनविकारयोरायोटिटि संयोजनमेव युशामिति भापः । यदा सन सतमयमा पटनाय योग्यम् । इत्यय- ·१२० विक्रमोर्वशीये विदूपकः-भवति राज्ञ प्रियवयस्यो ब्राह्मणः किं न वन्द्यते । (क) (उशी सस्मितं प्रणमति।) विदूपकः-स्वस्ति भवत्यै । (ख) (नेपथ्ये।) देवदूतः-चित्रलेखे त्वरयोर्वशीम् । मुनिना भरतेन यः प्रयोगो भवतीप्वटरसाथयो नियुक्तः। ललिताभिनयं तमध भर्ता मरुतां द्रष्टुमनाः सलोपालः ॥१८॥ (सर्वे कर्ण ददति । उपशी विषादं नाटयति।) चित्रलेखा-श्रुतं प्रियसख्या देवदूतस्य वचनम् , । अनुमान्यता महाराज. । (ग) उर्वशी नास्ति मे वाक् । (घ) 3 चित्रलेखा-महाराज परवशोऽयं जन । तन्महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छति देवेष्वनपराद्धमात्मानं कर्तुम् । (ड) (क) भोदि रणो पिअयभस्सो बम्हणो कि ण बन्दीअदि। (स) सरिय मोदीए । (ग) सुदं पिअसहीए देवदूदस्य पअणं । अणुमाणीअदु महाराओ। (घ) गरिय मे याआ। (C) महाराअ परवसो म जणो । ता महाराएण अम्मणुण्गादा इच्छदि देयेस अणरदं अत्ताणों काहूँ। मावयोः सरस्य सरप्रति साधारण समानः प्रणयो याचा इति योज्यम् । 'प्रणयः गिरिसम्म यायाप्रत्यययोरपि इति रिश्वः। एवं शान्तले तृतीयाकेऽपि- 'राजा-गद्रे साधारणोऽयं प्रायः।' इति । रगनाथस्तु 'मास' इत्यत्र 'यतल' इति पठित्या 'मां कौमुदीमिर समागमयेन्दुमिम्' इति चतुर्थचरणपाटमाह । घदपाख्या यथा-"तो यतस्व यरनं पुरषा कौमुदी ज्योत्स्नामिन्दुमिम्पश्य वाम् । मपीरयपात् । समागम |" इति । अयं पाटो न मनोरमः बारशेषदुष्टम॥१६॥ विप्रलेपा-निर्दयतरं मदर्गाहानिर्दयतरं मदनेन पीयमानं तय पियतम लेत्यर्थः । उर्वशी-राशीप्रमालादित्यर्थः । निमामि स्परासि मम ससी भूत्यापि सो मिति(tो पिसापति) लधि ए.पु. -- .

·द्वितीयोऽ। 4 -- Vidusaka-Lady, why do you not salute this Brahmana, the esteemed friend of the King? (Uryas't smilingly bows to him) Vidūşaka-May Your Ladyship be happy! (Behind the scenes) A HEAVENLY MESSENGER-0 Citralekha, hurry Urvast (here). The Lord of the gods, with the guardians of the quarters, is desirous of seeing to-day the dramatic performance taught to you by the sage Bharata, which is the substratum of the eight sentiments, and wherein is charming acting. (18) (All listen: Urvas'ı gesticulates sorrow) Citralekha -Did my dear friend hear the words of the heavenly messenger ? Ask His Majesty's leave to go: Urvas'1--My words fail me. Citralekha-My Lord, this person is dependent, so, permitted by Your Majesty, she wishes to render herself unoffending towards the gods. मा त्यक्त्वा राजदौत्यमगीकृतवत्यसीति साभिप्रायमुपालम्भगर्भ यचो नायक- शृङ्गारपर्धनार्थम् । अत एवास्मात्प्राक् तिरस्करिण्यपनयनमपि युक्तम् । चित्रलेखा-इतो मुहूर्तादिति-त्वमेवाचिराद्राशा संगता मां त्यक्षसीति त्वमेव ममोपालम्भाहा नाहं तवेति भावः । आचारं समुचितोपचारं जयेत्यादिशब्दे राणे विजयवर्धनादिकम् । अन परिहासस्य गम्यमानत्वात् 'नर्म' नाम संध्यानमुपक्षिप्तम् । तदुक्तं 'परिहासवचो नर्म' इति । अग्राम्य इष्टजनावर्जनरूपः परिहासो नर्म' इति दशरूपकटीकारत् । उर्वशी-जयतु जयतु विजयेन वर्धताम् । मयेति । मया नाम जित सर्वोत्वपशालिना भूतं सलु यतः सहस्त्राधान्महेन्द्रात्पुरुषान्तरमन्य पुरुषमगतोऽप्राप्तोऽयं जयशब्दरत्वयोदीयमाणो 'जयतु जयतु महाराजः' इति अन्दो यस्य मम त्वया समुदीर्यते सम्यगुचार्यते । अतो जितमिति संबन्धः। 'नाम' इत्यभ्युपगमे। 'नाम फोपेऽभ्युपगमे विस्मये स्मरणेऽपि च ।' इति मेदिनी । मन 'प्रगमनं ' नाम संध्यगमुक्तं भवति । तदुर साहित्यदपंणे-'प्रगमनं वाक्यं स्यादुत्तरोत्तरम् ।' इति ॥१७॥ विदूषकः-मपति राश इति अप्र 'हास्यप्रतीतिः स्फुटव । हासलक्षणं यथा-'माषणाप्रतिवेषाणां मियायाथ विकारतः । लोल्यादेव परसानामेपामनुकृतेरिति ॥ विश्सभेतसो हासः।'. इति । मुनिनेति । भरतेन मुनिना । भरताल्यो मुनिनाट्यशास्त्रप्रणेता तेन | मटरसाश्रयः-अष्टानां नाट्यशास्त्रोक्ताना रसानामाश्रयः खानम् । तदुक्तं पाम्पप्राये-"मारहास्य. करुणरोद्रवीरभयानकाः । दीभत्साद्भुतरांश चेत्यष्टो नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ .

·१२२ विक्रमोर्वशीये sare 8 STR 3120 debrit राजा-(कथंचिद्वाचं व्यवस्थाप्य।) नामि भवत्योरीश्वरनियोगप्रत्यर्थी । स्मर्तव्यस्त्वयं जनः । (उर्वशी वियोगदुःसं रूपयन्ती सह सख्या निष्कान्ता।) राजा--(सनिःश्वासम् । ) सखे चैयर्थ्यमिव चक्षुषः संप्रति । Aam विदूषकः-(परं दर्शयितुकामः ।) नन्वेतत्-(इत्यात 'आत्मगतम् । हा धिर हा धिक् । उर्वशीदर्शनविस्मितेन मया तभूर्जपत्रं प्रभ्रष्टमपि हस्ता- प्रमादेन न विज्ञातम् । (कुल फा- २१ - lost राजा-भद्र किमसि वक्तुकॉम इव | take 11 sernet विदूषकः--मा भवानहानि मुञ्चतु । दृढं खलु त्वयि बद्धभावोर्वशी। न सेतोगतमेनुराग शिथिलयति । (ख) राजा-ममाप्येतदाशंसि मनः तया खल प्रस्थाने मनीशया शरीरस्य हृदयं स्ववशं मयि । स्तनकम्पक्रियालक्ष्यन्यस्तं निश्वसितैरिव ॥ १९ ॥r enthurm विपकः-(आत्मगतम् ।) वेपते मे हृदयमिमां वेलां तत्रभवता तस्य भूर्जपत्रस्य नाम ग्रहीतव्यं भविष्यतीति । (ग) custochon (क) एद-हद्धी हद्धी । उव्वसीदसणविम्हिदेण मए तं भुजवत्त पन्भवि हत्तादे पमादेण ण विण्णादं । (ख) मा भव अगाई मुञ्चदु । दिदं खु तुइ पद्धभावा उव्वसी । ग सा इदोगदं अणुरारं शिढिलेदि । (ग) वैयदि मे हिअअं ४इमं वेलं तत्तभवदा तस्स मुजवत्तस्स णाम गेहिदव्वं भविस्सदित्ति। रस्यन्ते आस्वाद्यन्ते इति रसः । रसलक्षणं दशरूपके-'विभावैरनुमावैश्च सात्त्वि- बैर्यभिचारिभिः । आनीयमानः स्वायत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः।। इति । यः प्रयुज्यते इति प्रयोगो रूपकविशेषो भवतीषु युष्मासु । अप्सरःस्वित्यर्थः । नियुक्तोऽभिनयशिक्षया मतिष्ठापितः तं प्रयोग ललिताभिनय ललितो मनोहरोऽभिनयो मनोगतभावादिव्यानं यरिमस्तादृशं लोकपालैः सहितः सलोपालो मरुता भी १ सविषादमात्मा २विवशम् । इ.पा. २५अस्स एदम्हि वतुशामो (वयस्य एतदरिम वक्तुकामः 1) इत्य. ए. पु. । ४ केतिए वेलाए (कस्यो बेलायो) इ.पा. love led ·द्वितीयोऽः १२३ King ( Adjusting his words, with difficulty ) I cannot stand in the way of the command of your Lord, But then, remember this person. (Urvasi exit with her friend, gesticulating affliction for being separated from the King). King-(Heaving a sigh) Friend, my eyes are now useless as it were. Vidusaka-(Wishing to show him the letter) Why, here is-(Checking himself; aside) --Alas! Alas! Through my in. attention I did not know the birch-leaf dropped down from my hand, when I was wonder-struck at the sight of Urvast King-Friend, what were you going to say ? Vidūşaka--Your Majesty should not despair. Urvast is firmly attached to you; and love gone so far she will not slacken, King-My mind, too tells me, that at her departure. She, not mistress of herself, deposited with me, as it were, her heart which she could command, by means of her sighs which were visible on account of the throbbing motion of her breasts. (19) Vidūšaka-(Aside) My heart trembles lest His Majesty should now mention the birch-leaf. देवेन्द्रोऽद्य द्रष्टुमना द्रष्टुं प्रेक्षितु मनो यस्य स तथोक्तः। 'तु काममनसोरपि' इति मकारलोपः । 'इन्द्रो वह्निः पितृपतिनैतो वरुणो मरुत् । कुबेर ईशः ।' इत्यष्टौ लोकपालाः । ललिताभिनयमित्यनेन शृङ्गाररसप्रधानत्वं सूचितम् । तदुक्त दशरूपके 'एको रसोऽङ्गी कर्तव्यो वीरः शृङ्गार एव वा । अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कुर्यान्निर्वहणेऽ- द्रुतम् ।।' इति ॥१८॥ उर्वशी विषादं नाटयति-धुतेन शिरसा विषण्णया दृष्ट्या चेति शेयम् । तल्लक्षणे तु-पर्यायेण शनैस्तिर्यग्गतमुक्तं धुत शिरः । विषादेड- निप्सिते शेयम् ।' इति । 'या दृष्टिः पतितापाजा विस्तारितपुटद्वया । निमेषिण्यस्त- तारा च विषण्णा सा विषादिनी।।' इति च । चित्रलेखा-अनुमान्यता गमनाया- नुज्ञा दाप्यतामित्यर्थः । उर्वशी-वाक् उच्चरणसामर्थ्यम् । चित्रलेखा-परस्य वशः परवशः पराधीनः । अयं जनः उर्वशीलक्षणः । अनपराद्ध कर्तु तेषा शासनं सम्यग- नुष्ठायेत्यर्थः । अतस्तामनुज्ञातुमर्हति भवानिति निष्कर्षः । राजा-व्यवस्थाप्य समाहिता कृत्वा । ईश्वरनियोगमत्यर्थी ईश्वरस्य प्रभोमहेन्द्रस्य नियोगस्याशायाः मत्यर्थी विरोधी प्रतिकूलमर्थयितुं शिलमस्यासौ प्रत्यर्थी । उर्वशी-अयमुर्वश्या निष्कामो रतेः शृङ्गारस्थायिनः षोडशार्थमिति शेयम् । विप्रलम्भः शृङ्गारः । तदुक्तम्-'या तु रतिः प्रकृष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ।। इति, ·critertain १२४ विक्रमोर्वशीये राजा-केनेदानी दृष्टिं विलोभयामि । (स्मृरवा 1) आ उपनयतु भवान्भूर्जपत्रम् । विदूषकः-(विपादं नाटयति ।) हन्त न दृश्यते । गतमुर्वश्या, मार्गेण । (क) sundar tool ८. राजा-सर्वत्र प्रमादी वैधेयः । ननु विचिनोतु भवान् । विदूषकः-(उत्थाय 1) नन्वितो भवेदितो भवेत् । (इति विचेतव्यं नाटयति।) (ख) (ततः प्रविशति सपरिवारा देवी काशीराजपुत्री) देवी-हले निपुणिक सत्यं त्वया भणितमिदं लतागेहं प्रविशनार्य- माणवकसहाय आर्यपुत्रो दृष्ट इति । (ग) निपुणिका-किमन्यथा भट्टिनी मया विज्ञापितपूर्वा । (घ) देवी-तेन हि लतान्तरिता श्रोप्यामि तावदस्य विश्रब्धामन्त्रितानि । यत्त्वया कथितं तत्सत्यं न वेति । (ङ) निपुणिका-यद्भट्टिन्यै रोचते । (च) (क) हन्त ण दिस्सदि । 'गदंउमसीए मग्गेण । (ख) णं इदो भवे इदो भवे। (ग) हो णिउणिए सचं तुए भणिदं इमं लदागेह पविसन्तो अजमाणवअस- हाओ अनउत्तो दिहोति । (घ) किं अण्गहा मट्टिणी मए विण्णविदपुखा। (ङ) तेण हि लदन्तरिदा सुणिस्स दाव से विस्सद्धामन्तिदाणि । ज तुए कहिद त सच्चं ण पति। (च) महिणीए रुचदि। 'न विना विप्रलम्भेन शृङ्गारः पुष्टीमभुते । कपायिते हि वस्रादौ भूयान् रागो विवर्धते ॥' इति च । राजा-वैयर्य विगतोऽर्थो यस्य तद्वथये तस्य भावः विफलता । संप्रत्यसंनिहितायामुर्वश्यामित्यर्थः । विदूषकः--विस्मितेन विस्मया- कुलेन विस्मृतात्मभावेनेत्यर्थः । प्रमादेनानवधानतया । विदूषकः-अगानि मुञ्चतु निराशो भवत्वित्यर्थः । खलु ध्रुवम् । बद्धो भावोऽनुरागो यया । इतोगतं त्वयि प्रतिष्ठितमित्यर्थः । शिथिलयति शिथिलीकरोति । राजा- एतदाशंस्येतदाशावत् । अनीशयेति । शरीरस्यानीशयाऽनीश्वरया । तस्येन्द्रायत्त- त्वात् । तयोरेश्या स्ववर्श स्वायत्तं हृदयम् । सनयोः कम्पक्रिया तया वक्षःस्थलोद्ध- १अहो, भाः सर्वत्र. २ भो दिव्वं क्क्षु तं भुजव गर्दै । इ.पा. ३ सञ्चं कि लतापर विमन्तोभनमाणवमसहाओ दिह्रो नए महाराभो इ.पा. माहिणी माणवेदिइ. पा.

·'द्वितीयोऽङ्कः। १२५ King-How shall I divert my eyes now i (Recollecting) Ah yes, bring me the birch-leat. Vidūşaka-(Gesticulates dejection) Alas! It is not to be seen. It is gone after Urvas'], I presume. King-A blockhead that you are, you are negligent in all matters. Now find it out. Vidusaka-(Rising) It might be here or here- (Gesticulates searching). (Enter the Queen, daughter of Käsirāja, with attendants) Queeen-ONipunika, did you tell me the truth when you said that my lord was seen entering this bower of creepers with the revered Mänavaka ? Nipunikā-Was Your Ladyship ever wrongly informed by me? Queen-Then, concealing myself behind a creeper, I will over-hear his confidential chat, so that I may ascertain whether what you told me is true or not. Nipunikā-As Your Ladyship pleases. ननेनेत्यर्थः लक्ष्यैरनुमेयैनिःश्वासमयि न्यस्तं निक्षिप्तमिव । 'विवश' इति पाठे स्वतन्त्रं क्स्यायनायत्तमित्यर्थः । यद्वा विवशं विशेषेण यशं स्वाधीनम् ॥ १९ ॥ विदूषकः-इमा बेलामनया वेलया । राजा-विलोभयामि विनोदयामीत्यर्थः । प्रमादी प्रमत्तः । वैधेयो मूर्सः । 'मूसंवैधैययालिशाः' इत्यमरः । विचेतघ्यं विचितितम् । देवी-लतागेहं प्रमदवनान्तर्गतमेतद्विशेयम् । निपुणिका- महिनी राजमहिपी । यत्तु 'देवीकृताभिषेकायामितरासु तु महिनी ।' इत्यमरसिहे. नोक्तं तत्प्रायिक मन्तव्यम् । अन्यथा निशापितपूर्या-असत्यं देव्यै कदाचित्कथित- मित्यर्थः । देवी-लतान्तरिता लतान्तर्हिता । मिश्रन्धमन्त्रितानि विधम्भालापान् । देवी-जीर्णचीवरं जीणं चीवरं वस्त्रपण्डम् । इतोमुसं इत:मुर्स यस्यास्मसंमुसमि- त्यर्थः । निपुणिका-विभाव्य निरूप्य निपुणमालोच्य । परिवर्तनरिमारिताक्षर परिवर्तनेन व्यावर्तनेन विभाषितानि प्रकटीकृतानि दृष्टानि याक्षराणि यस्मिन् । नूपुरकोटया मजीराण । 'मजीरो नूपुरोऽस्त्रियाम् । इत्यमरः । कथमिति प्रों। देवी-अनुवाचय तूष्णी याचय । अविरुद्ध श्रवणाईमकालीनररमित्यर्थः । अन्यथाले तस्य मनोव्यथाजनकत्वादिति भावः । निपुणिका-मौलीनं को पृथिव्यां लीनम् । भलुक्समासः । अपयादः । 'कोलोने पशुभिर्युद्ध कुलीनत्यापयादयो.' इति घरणिः | अत्र राश आभिजात्यविरुदमाचरणमुश्यनुरागरूपम् । मतार स्वामिनम् । तदुक्तं दरारूपके-'देवः स्वामीति गपतित्यभतति चाधः। इति ! यदा भारमिति ·स Lcom Pre aa ૨૨૬ विक्रमोर्वशीये देवी-(परिकम्प 1 ) हझे निपुणिके निपुणिके किमेतज्जीर्णचीवर मिर्वतोमुख दक्षिणमारुतेनानीयते । (क) ss निपुणिका-(विभाव्य ।) भट्टिनि परिवर्तनविभाविताक्षरं भूर्जपत्रं स्वल्वेतत् । हिन्त भट्टिन्या एव नूपुरकोटया उमम्।। (गृहीत्वा 1) कथम् । वाच्यताम् । (ख) देवी-अनुवाचय तावदेतत् यद्यविरुद्धं ततः श्रोप्यामि । (ग) निपुणिका-(तथा कृत्वा ।) भट्टिनि तदेव कोलीनमिव प्रतिमाति ।। 'भरिमुद्दिश्योर्वश्याः काव्यबन्ध इति तर्कयामि । आर्यमाणवकप्रमादेनावयोईस्त गत इति । (घ) रोग सर्ग सा देवी-तेन हास्य गृहीतार्थी भवामि । (ङ) (निपुणिका राजा पूर्ववाचितं वाचयति ।) २. देवी-अत्रानेनैवोपायनेनाप्सरःकामुकं प्रेक्षे । (इति परिजनसहिता।) लतागृहं परिक्रामति ।) (च) 4 store.nl or विदूपका-भो वयस्य किमेतत्पवनवशगामि प्रमदवनसमीपगतकीडापर्वत- पर्यन्ते दृश्यते । (छ) राजा-(उत्याय! भगवन् वसन्तप्रिय दक्षिणवायो। धासार्थ हर संभृतं सुरभिणा पौष्प रजो वीरुधो लेकको कि मिथ्या भवतो हृतेन दयितास्नेहस्वहस्तेन में ( जानीते हि मनोविनोदनफलैरेवविधैर्धारित कामार्त जनमानां प्रति भवानालक्षितप्रार्थनः ॥२०॥ 3aram (क) हङ्गे णिणिए किं एवं जिण्णचीवरं विअंइदोमुहं दक्षिणमारुदेण आणी- भदि । (ख) भद्विणि पडिवत्तणविभाविदक्खर भुजवत्त खु एदं । हन्त भट्टिणीए, एन उरकोडीए लग्नं । कहं वाईअदु । (ग) अणुवाएहि दाव णं । जदि अविरुद्ध लदो मुपिम्स। (घ भट्टिणि तं एव कोलीणं विअ पडिहादि । महारसं उद्दिसिअ उव्यसीए मध्यबन्धोत्ति तोमि । मनमाणवअप्पमादेण आम्हाणं हत्थं गदोत्ति । (ङ) तेण हि से गहिदत्या होमि । (च) एत्थ इमिणा एष उवाअण अच्छाराकामुझं ऐक्सामि। (छ) भो वास्स किं एदं पवणवसगामि पमदवणसमीवगदकिलापव्वदपञ्चत्ते दीसदि। १वसन्तसख मलयानिलाइ पा. २पत्तोणं इति, वर्त गक्वीवरं इति च पा. a. ilhotogra RANI 1.

·द्वितीयोऽङ्कः । १२७ Queen-(Turning) O Nipunikā, what is it, like an old rag, that is being blowa hither-by-the southerly breeze ? Nipuņika-Observing) My lady, it is a birch-leaf, on which are discernible some characters as it turns round. Oh, it is blown just against my lady's anklet; (Picking it up) How now? Shall I read it ? Queen-Read it to yourself firsty it it be unobjectionable, I shall then bear it, Nipuņikā-(After doing so) My lady, it seems to be the same scandal-Urvasi's sonnet to His Majesty, I believe. It has fallen into our hands through the carelessness of the revered Manavaka, I think, Queen-Then let me know its contents. (Nipupika reads as already read by the King). Queen-Now with this very offering, I shall see that lover of the nymph. With her attendants, she turns round towards the bower of creepers). Vidasakar-Ofriend, what is it that is seen on the side of the pleasure caount near the Pramadavana, fluttering at the mercy of the breeze? King- Rising) Honoured Breeze of the South, and friend of the Spring, Take away for the sake of perfume the pollen of the flowers of creepers gathered by the Spring. What good will you bave done to yourself by carrying away for nothing the affectionate autograph of my beloved ? For, having made your suit to Añjanā, you know that a -sick person is kept up tie.kept alive) by such-like things which serve to divert the mind. (20) संस्कृतम् । 'राजा भट्टारको देवः' इत्यमरः । काव्यबन्धः पद्यरचना मदनलेस इति यावत् । देवी-गृहीता--गृहीतोऽथों यया। शातविषयेत्यर्थः । देवी-अत्राधुना। उपायनेनोपहारेण । एतदेवोपहारस्थाने कृत्वेत्यर्थः । 'उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्त- योपदा।' इत्यमरः । विदूषकः-पवनवशगामि पवनयशं गच्छतीति वायुक्श- संचारि। क्रीडापर्वतः । क्रीडाशैलः । उपवनादिषु क्रीडार्थ निर्मितः पर्वतसहशो भूम्युच्छ्रयः। तस्य पर्यन्ते प्रान्ते । राजा-विदूषक्यचः श्रुत्वा पवनेनोत्क्षिप्य नीयमानं भूर्जपत्रमेव स्यादिति मन्वान आह । वसन्तप्रिय वसन्तस्य प्रियो वसन्तप्रियः । वसन्तः प्रियः यत्यति था। तस्य संखुद्धिः हे वसन्तसखावासार्थमिति । सुरभिणा वसन्तेन ।

·* । 872 (२८ विक्रमावशाय- निपुणिका-भट्टिनि एतस्यैवान्वेषणा वर्तते । (क) देवी-पश्यामि । (ख)Pane acciruch विदूषकः-भो म्लायमानकेसरच्छविना मयूरपिच्छेन विप्रलब्धोऽसि । (ग) राजा-सर्वथा हतोऽस्मि । देवी (उपेत्य1) आर्यपुत्र अलमावेगेन । एतत्तद्भूर्जपत्रम् । (घ) राजा-(ससंभ्रमम् ।) अये देवी । स्वागतं देव्यै pun. विदूषक'-(अपवार्य । ) दुरागतमिदानीं संवृत्तम् । (ङ) राजा-(जनान्तिकम् । ) सखे किमत्र प्रतिविधेयम् । २८ विदूषकः-लोत्रेण गृहीतस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम् (च) राजा--(अपवार्य । ) मूढ नायं परिहासकालः । (प्रकाशम् ।) देवि नेदं मया मृम्यते । स खल परसमन्वेषणार्थमारम्भोऽयम् । Sanctitualtiechtey call क) 'भट्टिणी एदस्स एव्य अण्णेसणा पद्ददि । (ख) “पेक्सामि । (ग) 'भो मिलाअमाणकेशरच्छविणा मीरपिच्छेण विप्पलदो म्हि । (घ) अजउत्त अलं आवेएण । एदं तं भुजपत्तं । (ङ) दुरागदं दाणि संवृत्तं । (च) लोचेण गहिदस्स कुम्भिलअस्स अस्थि वा पडिवअण। 'वसन्ते पुष्पसमयः सुरभिः' इत्यमरः । सुष्टु रमन्ते हर्षयुक्ता भवन्यनेति सुरभिः । संभृते संपादितमुपचितं वा । वीरुधा लतानाम् । 'वीरुल्लताविटपयोः स्त्रियाम् । इति कोया। लता मतानिनी वीरुध्' इत्यमरे विशेषः । पौषं पुष्पसंबन्धि रजः परागम् । 'रजः क्लीच गुणान्तरे। आर्तवे च परागे च इति 'मेदिनी । वासार्थ सौगन्ध्यलाभार्य हर नय । मिथ्या । व्यर्थ हतेनापनीतेन मेमम दयितास्नेहस्वहस्तेन दयितायाः प्रियायाः मेहस्वहस्तः स्नेहदर्शकः स्वहस्तो लक्षणया स्वहस्तलेखस्तेन भवतः कि कोऽर्थः । पुष. रेणुहरणे भवतः सौरभ्यलाभ. स्यात् । मत्प्रियासहरणे तु न कोऽपि दृष्टादृष्टस्तय लाभ इत्यर्थः । प्रत्युत ज्ञातास्वादस्य तवादाक्षिण्यमपि प्रसज्यतेत्याह--भवान् कामात कामपीडितं जनम् । मनोविनोदनफलैमनस उत्कण्ठितस्येत्यर्थः। विनो. दनं सान्त्वनम् । उत्पण्ठापनयनमिति यावत् । फलं प्रयोजनं येषां तानि तः। मन्दभाग्यः । इत्य. ए. पु । २[जनान्तिकम्। ] इत्य. ए पु । ३तरपलु मन्यम् यदन्वेपणायममायमारम्मः । ४ महिणि एदस्स एव भुवतस्म अग्गेसणा मुणीअदि।इ.पा. मर्ण पेसामि दाव । तुम्हि चिट्ठ [ सूहगो तिष्ठ ] इ.पा.६ [गविषादम् ] हसी हदी. awkwaried ·द्वितीयोऽकः। १२९ Nipunikā-My lady, the search is being made for this very thing.. Queen-I understand it. Viduşaka-Oh, I am deceived by a peacock's feather resembling a withered Kesara flower in bue. King-I am totally undone. Queen-(Going up to him) Grieve not, my lord; here is the birch-leaf, King--(In confusion) Ab, it is the Queen | Welcome to you, Queen, Vidūşaka---(Aside) Now she is ill-come. King-(To Viduşaka aside) Friend, what should be done now? Vidasaka-What reply cao a thiet give when he is caught with his booty?rect-harelcet . the horch that King-(Aside) A fool that you are, this is no time for. jesting. (Aloud) Queen, this was not sought by me%3 we were going to search for a different thing altogether. एवंविधः प्रकारो येषां तैरीदृशैर्मदनलेखादिभिर्धारितमवलम्बितजीवितं जानीते हि वेत्ति खलु । यतो भवान् अञ्जनां प्रत्यालक्षितप्रार्थनो दृष्टाभिलाषः । कामुक इत्यर्थः। भजना नाम कुञ्जराख्यस्य वानरस्य पुत्री हनूमन्माता च । एकदा पर्वतशिखर आसीनायास्तस्या उत्तरीयाञ्चलं विस्सलितं दृष्ट्वा भगवान्यायुसा चकमे । पश्चाद्यथा मे कुमारीभावो न नश्येत्तथा मयि चरतु भगवानिति तया विज्ञप्तः कृतार्थतां भेजेऽजनयच तस्यां सुतं मारुतिम् । इति पौराणिकी कथात्रानुसंधेया। रङ्गनाथस्तु 'विनोदनफलैः' इत्या विनोदनशतैः' इति चतुर्थपादं च 'कामात जनमञ्जसा- भिभवितुं नालम्बितम् ' इति पठति । तद्वयाख्यानं यथा-" हि यतः भवानेवंवि- धैर्विनोदनशतैर्हस्तलेसचिरफलकादिमिर्धारितं विहितजीवनम् । भालम्बिताअङ्गीकृता प्रार्थना येन त कामातं जनमञ्जसा तत्वतोऽमिभवितुं पराभवितुं न जानीते अभिभवितुं न जानीते इदमञ्जसा सत्यमिति वा । अतश्चावश्य लेसो न नेय इति भावः । निजदाक्षिण्यरक्षणायापि नैताग्विधेयमिति रहस्यम् । 'अञ्जसा तत्त्वर्णयो।। इति विश्वः।" इति ॥ २० ॥ निपुणिका-अन्वेषणा अन्वीक्षणम् । 'विदूषका~म्लायमानकेसरच्छविना म्लायमानं यत्केसर केसरपुष्पं तद्वच्छविः कान्तिर्यस्य तेन । राजा--सर्वथा हतोऽस्मि मनोविनोदनोपायाभावादित्यर्थः । देवी-आर्यपुत्र इति भतीरं प्रति पत्न्याः संयुद्धिः । मन सागरः । 'ऊठाय . NO.11c...

·.१३० विक्रमोर्वशीये १ देवी-युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् । (क) विदूपकः--भवति त्वरयास्य भोजनं यत्पित्तोपशमनसमर्थ भवति । (ख) देवी-निपुणिके शोमन खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । (ग)fonditu विदूपका भवति ननु पश्याश्वासितः पिशाचोऽपि भोजनेन (Elearni राजा--मूर्ख बलादपराधिनं मां प्रतिपादयसि । विनिमी देवी-नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवात्रापराद्धा या प्रतिकूलदर्शना भूत्वाऽ- प्रतस्ते तिष्ठामि । इतोऽहं गमिष्यामि । ( इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता।) (3) राजा- beautiful ouer अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥२१॥ (इति पादयोः पतति ।) (क) जुजदि अत्तणो सोहागं पच्छादेई । (ख) भोदि तुवरेहि से भोअणं जं पित्तोवसमणसमत्थं होदि । (ग) णिउणिए सोहणं खु बम्हणेन आसासिदो चअस्सो । (घ) भोदि ण पेख्य आमासिदो पिसाचोवि भोअणेण । (ङ) गैत्थि भवदो अवराहो । अहं एब्व एत्य अवरद्धा जा पडिऊलदसणा भविअ अग्गदो दे चिट्टामि । इदो अहं गमिस्स । देवी दयिते पुमानाह प्रियां प्रति । आर्यपुत्र च जीवेश नाथ साप्याह वल्लभम् ॥' इति । विदूषकः-~-अपवार्य-एतल्लक्षणं साहित्यदर्पणे-'तद्भवेदपवारितम् । रहस्य तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते ॥' इति । दुरागतमनभीष्टमागमनम् । राज्ञा स्वागतमित्युक्त विदूषकस्येयमुक्तिः । राजा-जनान्तिकम्-लक्षणमुक्तं प्राक् । किमत्र प्रतिविधेयं कथमस्य प्रतीकारः कर्तव्यः । विदूषकः-लोत्रेण चोरितधनेन । 'लोनमश्रुणि चोरिते' इति विश्वः । 'स्तेयं लोनं च तद्धन, इत्यमरश्च । सह हीलस्य सुम्भीरकस्य चौरस्य । 'युम्भीरको गण्डपदस्तस्करश्च मलिम्लुचः ।' इति कोषः। एतदपि भाषणं जनान्तिकमेयेत्यवगन्तव्यम् । राजा-सोऽयमारम्भो व्यवसाय: परस्यान्यस्य समन्वेषणार्थ गवेपणार्थ सद्ध । “अन राज्ञो दोपप्रच्छादनात् 'नर्मद्युतिः' नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति" इति काटयवेमः । देवी-युज्यत इ०-- स्थाने खल्वयं सौभाग्यगोपने प्रयत्न इत्यर्थः । सौभाग्यमत्र दिव्याङ्गना- प्रार्थना । विदूषकः-पित्तोपशमनसमर्थ पित्तस्योपशमः शान्तिः तत्र समर्थम् । अनेन पण तु मयि । २ अतः परं-णिउणिए एहि गच्छम्ह ' इत्य.कचित्, ·द्वितीयोऽङ्कः with my Queen- It is but proper to conceal your good luck! Vidasaka-Lady, hasten his meal which will serve to cure his bilious affection. * +ucature gharat Queen-Nipupika, the Brahmara has given a nice defence of his friend, mafestés Vidaşaka-Your Ladyship will see that even a devil is conciliated by a dinner. King-You booby, would you perforce convict me? Queen-Not yours the crime; it is I alone that offend, as I stand before you unwelcome presence. I shall go away from here. (Gesticulating anger, she starts to go). King- I am, indeed, an offender; be pleased, plantainthighed one, to dispel your anger. When the master is angry, how can the servant be guiltless? (21) (Falls at her feet) राजश्चेष्टित पित्तजनितभ्रममूलमिति विदूषकस्याशयः। मधुराहारेण कुपितं पित्तं शाम्यतीति वैद्यके प्रसिद्धम् । तदुक्तम्-'कर्फ दुर्जनबत्तीक्ष्णैवति स्नेहेन मित्रवत् । पित्त मामातरमिव मधुरैभोजनैर्जयेत् ॥' इति देवी-निपुणिके शोमनमित्यादि सोल्लुण्ठनं वचः । विदूपक-फरः पिशाचोऽपि मोजनदानेनाराधितो भवति किमु वक्तव्यं मिष्टान्नभोजनेन शमितपित्तकोपो मम वयस्यः प्रकृतिमापद्यतेति विदूपरस्य भावः । राजा बलात् हठात् । अपराधिनं प्रतिपादयस्युपपादयसि | उन्मत्तवद- चेष्टमानमपि मां तथा प्रतिपादयन्निति शेषः । उभयोर्वचनविसंवादात्रफुटमेव देव्या अपराधशङ्का जायतेति राशो भावः । देवी-अहमेवापराद्धा मयैवापराधः कृतः। प्रतिकूलदर्शना प्रतिकूलं विरुद्ध अनिष्टमित्यर्थः । दर्शनं यस्याः सा। नाटयित्वाऽभिनीय । अपराधीति । अहमपराधी नाम कृतव्यलीकः सटु । हे रम्भोक रम्भे इव ऊरू यस्याः सा रम्भोरूस्तत्संबुद्धिः। नदीत्वादस्वः । 'अरूत्तर- पदादौपम्ये' इत्यूप्रत्ययः । प्रसीद प्रसन्ना भव । संरम्भात्कोपाद्विरम । को जहीत्यर्थः। 'संरम्भः संभ्रमे कोपे' इति विश्वः । आत्मनोऽपराधित्वमेवोपन्य- स्यति । सेव्यः सेवाों जनः कुपितश्चेदासः सेवकजनो निरपराभोऽपराधरहितः कथं नु स्यात् । कथं नु इत्याक्षेपे । प्रभुकोपस्यान्यथानुपपत्यैव दासापराधो निधीयत इति भाषः । अाकपायिताना स्रीगां मानापनयार्थ सूचितेषु पदपायेषु साम प्रयुक्तमित्यनुसंधेयम् । तदुक्तं दशरूपके–'त्रीणामीषाक्तो मानः कोपोऽन्यासहिनि प्रिये ।...यपोत्तरं गुरुः पइमिरुपायैस्तमुपाचरेत् । साम्रा ·विक्रमोर्वशीये देवी-(मात्मगतम् ) मा खलु रघुहृदयाहमनुनयं बहु मन्ये 1 कि त्वदाक्षिण्यकृतात्पश्चात्तापाद्विभमि । ( राजानमपहाय सपरिवारा निष्फान्ता।) (क) विदूपका-प्रावृनदीवाप्रसन्ना गता देवी । तदुत्तिष्ठ । (ख) राजा-(उत्थाय।) वयस्य नेदमनुपपन्नम् । पश्य । olies lawr . withcuit arohe nollers प्रविशति हृदयं न,तद्विदां मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥२२॥ विदूषकः--अनुकूलमेवात्रभवत एतत् । । खल्वक्षिदुःखितोऽभिमुखे दीपशिखां सहते । (ग).R. - राजा-मा मैवम् । उर्वशीगतमनसोऽपि मे स एव देव्या बहुमानः । कि तु प्रणिपावलवनादहमस्यां धैर्यमवलम्बिष्ये । विदूषकः-तिष्ठतु तावद्भवतो धीरता ! बुभुक्षितस्य ब्राह्मणस्य जीवित- मवलम्बतां भवान् । समयः खलु स्नानभोजन सेवितुम् । (घ) mai RSoreign म (क) मा खु लहुहिअआ अहं अणुणअ बहु मष्णे । किं दु अदक्खिण्णकि- इस्स पच्छादावस्स भाएमि । (ख) पाउसणदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी। जा उद्देहि । (ग) अणुऊलं एव्व एत्यमवदो एदं । ण खु मक्खिदुक्सिदो अहिमुहे दीवसिहं सहेदि । (घ) चिदु दाव भवदो धीरदा। बुभुक्खिदस्स बम्हणरस जीविदं अवलम्बदु भव । समओ खु ण्हाणमोअणं सेविहुँ । नेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरैः। तत्र प्रियवचः साम ।' इति अत्र राज्या अनुनयनात् 'पर्युपासन' नाम संध्या मुक्तं भवति ॥२१॥ इति पादयोः तिति इत्यत्र पूर्वप्रयुक्त सामनि व्यर्थे सति 'नतिः' नामोपायः प्रयुक्त त्यनुसंधेयम् । तदुक्तं-'पादयोः पतनं नतिः' इति । देवी-अहं लघुहृदया भूत्वाऽनुनयं मा पल्लु बहु मन्ये । मयात्मनो मानयन्धि शिथिलीकृत्य नैवास्या- श्रीकानुनयो बहु मन्तव्य इत्यर्थः । यद्वाहं मा सलु तथा लघुहृदया भवेयं स्थास्यानुनयं-इति योज्यम् । कि त्वेतदेव केवलं-अदाक्षिण्यकृतात् प्रणिपातलधन- कपं यन्मेऽदाक्षिण्यं तजनितात्पश्चात्तापादनुशयाद्विभेमि दाक्षिण्यकृतादिति पाठे मम दाक्षिण्यं स्वभावस्योदारता तेन कृतात्पश्चात्तापादित्यादि योजना । प्रति गताया म ध्रुवं 'न मया भर्तुः प्रणिपातमवगणयन्त्या साधु कृतम्' इति पश्चात्तापो भावी। .

·द्वितीयोऽ1 fickie Queen-To herself) I am not so weak-minded as to set any value on this supplication ; but I am afraid of the repentance which will come from my discourtesy. (Exit with her attendants, leaving the King). floodil Vidasaka-The queen bas gone away, foul like a stream in the rainy season; arise now. King--(Rising) Friend, it is not unnatural; mark you, In the absence of true love, the supplications of husbands addressed to their wives, though couched in hundreds of kiad words, do not touch (lit, enter into) their hearts, just as a gem with an artificial colouring does not commend itself to the hearts of skilled lapidaries. (22) Vidūsaka-This is quite lucky for you. A man with sore eyes cannot bear the flame of a lamp before bim. King--Nay, say not so; though my mind is engrossed by Urvasi, I still feel the same respect for the queen; but now that she has slighted my supplication, I shall cherish the best hopes about her. Viduşaka-Let your hopes stand (aloof) a while; look to the life of a huagey Brāhmana it is high time to bathe and dine. तेन मयाऽस्वस्थचित्तया भाव्यमिति देव्याशयः । अन देव्या भयमुत्तराङ्कवस्तुची- जत्वाद्विन्दुः । विदूपकः-प्राण्नदीवाप्रसन्ना रोषकलुषा शीघ्रगामिनी च पक्षे पविलजला वेगवती च । उत्तिष्ट न कोऽप्यधुना तय प्रणिपातस्योपयोग इत्यर्थः । राजा-अनेदंशब्देन देव्या अप्रसादगमनं परामृश्यते । 'इदं प्राकृण्नदीवाप्रसन्ना गता' इत्येतन्नानुपपन्नमुपपन्नं योग्यमेव । यतः-प्रियेति । दयितजनानुनयो दयितजनस्य प्रियजनस्यानुनयस्तत्कृतं प्रार्थनं प्रियवचनशतोऽपि प्रियवचनाना शतानि यस्मिस्ता- दृशश्चाटूक्तिशतपूर्णोऽपि रसाते प्रेम्णा विना । अकृतिमप्रेमरहित इत्यर्थः । तद्विदा तद्रसरहितोऽलीकोयमनुनय इति विदन्तीति तासां योपितां हृदयं न प्रविशति चेतस्य- न्तरं न लभते । निष्फलो मरतीत्यर्थः । अनोपमामाह-कृनिमयगयोजितः कृतिमेण कृतकेन रागेण लोहितादिवर्णेन योजितो युक्तः कृतः। रञ्जित इत्यर्थः । मणिः स्फटिकादिस्तद्विदा रत्नपरीक्षाणाम् । रसाहते रत्नाम्पुरहितो रत्नानां सहजी- ज्वल्यरहितः सन् यथा हृदयं न प्रविशति हृदयंगमो न भवति तथा ॥ २२ ॥ विदूषकः-अनुकूलमिष्टम् । मनास्मिन्काले । एतद्भवतोऽनुनयस्तस्या हृदयं न प्रविष्ट इत्येतत् । अशिदुःसितश्चमीडावान् । अभिमुसे पुरतः । अचिदुःखितस्ये- ·३४ विक्रमोर्वशीये . . राजा-(उर्वमवलोक्य । ) गतमर्धे दिवसस्य ।। उष्णाल: शिशिरे निषीदति तरोर्मूलालवाले शिखी निर्मियोपरि कर्णिकारमुकुलान्यालीयते पट्पदः । Yeting तप्तं वारि विहाय तीरनलिनी कारण्डया सेवते क्रीडायेश्मनि चैप पारशुका क्लान्तो जलं यावते ॥ २३ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्व।) इति द्वितीयोऽङ्कः। त्यत्र प्राकृते पूर्वनिपातानियमात दुःखितावस्येति विधेयम् । यथाक्षिदुःखितोऽप्रतो दीपशिखां न सहते तयोर्वशीसंक्रान्तहृदयस्त्वमपि देव्या पत्रावसानं सोढुमसमर्थः । मतस्तवानुनयमविगणय्य देवी गतेति शोभनमापतितमत्यथा तस्या इहावस्थानाद्भव- तश्चित्तवैकल्यमेव स्यादिति विदूषकस्य भावः । राजा-बहुमानः परमादरः । प्रणिपातस्य लड्धनाद्विगणनात् । अस्या देव्याम् भवलम्यिष्य मास्थास्ये। देव्या मम प्रणिपातो लद्धितः । सा च दक्षिणा । अतो ध्रुवं तया पवादनुशयपर्याकुलया भाव्यं येन सा ममानुनयं यहु मंस्यत इति राशो मावः । अत्र प्रणिपातोपाये व्यर्थी- भूतेऽपि राशा स्वयं किंचिदम्यकृत्या केवलं धैर्यमवलम्ब्यावस्थानात् 'उपेक्षा' नामोपायः प्रयुक्त इत्यनुसंधेयम् । तदुक्तं-'उपेक्षा धैर्यधारणम्' इति । विदूपका-धीरता 'धैर्यमवलम्बिध्ये' इत्येषा फया । अवलम्बतां स्नानपानभोजना- यमित उत्थायेति शेषः । स्नानं च भोजनं च स्नानभोजनम् । उप्णाटुरिति । उष्णं ·द्वितीयोऽङ्कः। King-(Looking towards the sky) It is past mid day:- Oppressed by beat the peacock sits in the cool basin round the root of a tree; the bee breaks open the Karnikära bud and lies in it; leaving the heated water, the flamingo resorts to the lotus.creeper on the bank; and the encaged parrot in the pleasure house, being exhausted, begs for water. (23) (Exeunt omnes) END OF ACT II . न सहते उष्णालुरुष्णमसहमानः । 'शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तदसहने' इत्यालुच् । उष्णात इति पाठे तपनोष्मणातः पीडितः। शिखास्यास्तीति शिखी मयूरः । ब्रीह्यादिपाठा- दिभिः । तरोः शिशिरे शीतले मूलालवाले मूलकृतजलावापप्रदेशे । आ समन्तालय जललव मालात्याग्रहातीत्यालवालम् । ' स्यादालवालमावालमावाप:' इत्यमरः। निषीदत्युपविशति । षट्पदो भ्रमरः कर्णिकारमुकुलानि परिव्याधाख्यवृक्षकलिकाः। अथ द्रुमोत्पलः । कर्णिकारः परिव्याधे' इत्यमरः । एतत्पुष्पवर्णनं कुमारसंभवे- 'वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः ।' इति । तेनायं सौगन्थ्यहीन इति ज्ञायते उपरि अग्रतो निर्भिद्य विदार्यालीयतेऽन्तर्लीनो भवति । कारण्डवो जलकुक्कुटस्तसं वारि विहाय त्यक्त्वा तीरनलिनी स्थलकमलिनी सेवत आश्रयते । क्रीडावेश्मनि लीलागारे वर्तमान एप पुरोवती पञ्जरशुकः पञ्जरस्थकीरः क्लान्तः आतपक्लान्तः पिपासाकुलित इत्यर्थः सञ्जलं याचते प्रार्थयते ॥ २३ ॥ इति श्रीमद्विक्रमोर्वशीयटीकायामर्थप्रकाशिकायां द्वितीयोऽङ्कः॥

·विक्रमोर्वशीये तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशतो भरतशिष्यौ ।) प्रथम-सखे पल्लव महेन्द्रसदनं गच्छतोपाध्यायेन त्वमासनं प्रतिग्राहित । अनिशरणसरक्षणाय स्थापितोऽहम् । अत खलु पृच्छामि । अपि गुरो प्रयोगेण दिव्या परिषदाराधिता ॥ द्वितीय --गालव न जान आराधिता न वेति । तस्मिन्पुन सरस्वतीकृत- काव्यबन्धे लक्ष्मीस्वयंवरे तेपु तेषु रसान्तरेषु तन्मय्यासीत् । किं तु-(क) her प्रथम-सदोषावकाश इव ते वाक्यशेष । a slys of longue द्वितीय -आम । तस्मिन्नुर्वश्या वचनं प्रमादस्खलितमासीत् । (ख) प्रथम.-कथमिव । सारी द्वितीय.-क्ष्मीभूमिकायां वर्तमानोर्वशी वारुणीभूमिकाया वर्तमानया मेनकया पृष्टा । सखि समागता एते त्रैलोक्यमुपुरुषा सकेशवाच लोकपाला.. कतमसिंस्ते भावाभिनिवेश इति । (ग) Chand (क) गालव ण आणे आराहिदा ण वति । तस्सि उण सरस्सईकिदकव्वबन्धे लच्छीसअवरे तेसु तेसु रसन्तरेसु तम्मा आसि । किं तु-(ख) आम । तहिं . उव्वसीए चअण पमादक्खलिद आसि । (ग) लच्छीभूमिआए बदमाणा उव्यसी वारुणीभूमिआए वट्टमाणए मेणआए पुच्छिदा । सहि समाअदा एदे तैलोक्सुपुरिसा सकेसवा अ लोअवाल । कदमरिंस दे भावाहिणियेसोत्ति । अधुना राज्ञ. फलभूतोर्वशीसमागमानुकूल महेन्द्रानुग्रहाद्यर्थसूचनार्थ भरतमुनि शिष्यसवादमवतारयति-ततः प्रविशतो भरतशिष्याविति । त्वमासन प्रति- माहित । अत्र गौणै कर्मणि क्तः 'गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहष्वहाम् । बुद्धिमक्षार्थयो शब्दकर्मणा च निजेन्छया ।' इत्युक्तत्वात् । न 'दुह्याच्यचूदण्डाधिपच्छिचिबूशासुजिममुषाम् । कर्मयुक् स्याद् कथित तथा स्यानीहषहाम् ॥' इत्यत्र पाठाभावाद्विकर्मतैव नास्तीति वक्तव्यम् १ सखे पेला पमिशरणान्महेन्द्रमन्दिरं गच्छनोपाध्यायेन स्वमासन प्राहित । अहमप्ति शरणरक्षणार्थमवस्यापित । अत पृच्छामि गुरो प्रयोगेण देवपरिषदाराधिता न वेति । ६ पा. २ गालव गमागे कई भारराहिता मोदितरिस उण परस्पईकिदकन्वयन्धे ल्छीस भंवरे उनी तेमु तेसु रमन्तरेरा उन्माइमा भागि।इ.पा.

·तृतीयोऽः। १३७ - ACT III (Enter two disciples of Bharata ) First-Friend Pallava, our preceptor, when going to the palace of the great Indra, made you carry his seat, and I was kept (behind) to guard the sanctuary of Fire; hence I ask-Was the heavenly assembly pleased with tha performance given by our preceptor ? Second-Gālava, I do not know whether it was pleased or not. It was completely engrossed in the different Sentiments appearing in the "Lakshmi-Svayamvara" composed by Sarasvati-however:- First-Your incomplete sentence seems to indicate some fault. Second--Yes. During the performance, Urvasi's speech was through inadvertence, faulty. First-How was that? Second--Urvasi, playing the part of Lakshmi, was asked by Menaka who acted the part of Várunī-"Friend, here are assembled the principal persons in the three worlds, and the guardians of the quarters, along with Kesava; op whom are your affections fixed ?" अकथितं च इत्यनेन विहितायाः कर्मसंज्ञाया अर्थनिबन्धनत्यात् । न चार्थनिबन्ध- ''नत्वेऽपि दुह्यादिना केनापि धातुना समानार्थतैव आहेर्नास्तीति वाच्यम् । दण्डिग्रह्योः समानार्थत्वात् । अर्थनिबन्धनत्वे किं प्रमाणमित्यपि न गदितव्यम् । अहमपीदमचोy चोद्य इति तद्राजसूने भाष्ये प्रच्छिपर्यायस्य चुदैरपि द्विकर्मताया भाष्यकारचरणैरपि स्वीकृतत्वात् । अत एव भट्टिरपि- स्थातुं रणे स्मेरमुखो जगाद मारीचमुच्चैर्वचनं महार्थम् ' इति प्रायुक्त । एतेन-'अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिः सुता ग्राहयितुं शशाक ' इत्यादयः प्रयोगा अपि व्याख्याताः। तथा च 'जग्राह धुतर शकं' इति प्रयोगस्यापप्रयोगत्वेन प्रतिपादनमामहमूलमित्यवगन्तव्यम् । इत्यलं पल्लवितेन । प्रथम:--अमिशरणसंरक्षणाय भग्निशरणममिशाला तस्य संरक्षणं सम्यगवेक्षा । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः । प्रयोगेण रूपकाभिनयेन । परिष- सभा। आराधिता प्रीता । द्वितीय-सरस्वतीकृतकाव्यवन्धे सरस्वत्या कृतः कायबन्धः । वस्तुरचनेति यावत् । यस्य तस्मिन् । लक्ष्मीस्वयंवरे तदाख्यरूपके। रसान्तरेषु । तत्तन्नटविशेषाभिनेयवशादनुकूलविभावानुभावव्यभिचारिसंयोगा- रमादुर्भवत्सु शृङ्गारादिरसविशेषेषु । तन्मयी विगलितवैद्यान्तरा तदेकपरा । प्रथम-सदोषावकाशः दोषस्यावकाशोऽवसरतेन सह वर्ततेऽसौ । द्वितीय- भामेति स्मरणे । 'आपानुगुण्ये स्मरणे' इति त्रिकाण्डी । प्रमादस्ख- .

·the ling me १३८ विक्रमोर्वशीये - प्रथमः-ततस्ततः। द्वितीयः-ततस्तया पुरुषोत्तम इति भणितव्ये पुरूरवसीति निर्गता वाणी। (क)-Sanste researts totted stories talk 2) प्रथमः भवितव्यतानुविधायीनीन्द्रियाणि । न खलु तामभिकुद्धो गुरुः । द्वितीयः-सा खलु शप्तोपाध्यायेन । महेन्द्रेण पुनरनुगृहीता । (ख) प्रथमः--कथमिव । Marace Paraclese lost forll द्वितीयः--येन ममोपदेशस्त्वया लतिस्तेन न ते दिव्यं स्थानं भविष्यतीत्यु- पाध्यायस्य शाप: । महेन्द्रेण पुनः प्रेक्षणविसाने लज्जावनतमुखी भणिता यस्मिन्बद्धभावासि तस्स मे रणसहायस्य राजः प्रियमन करणीयम् । सा त्वं यथाकाम पुरुरवसमुपतिष्ठस्य यावत्स त्वयि दृष्टसंतानो भवेदिति । (गू) प्रथमः-सदृशं पुरुषान्तरविदो महेन्द्रस्य । द्वितीया--(सूर्यमवलोक्य !) कथाप्रसङ्गेनारमाभिरपराद्धाऽभिषेकवेठा खलपाध्यायस्य । तदेहि । अस्य पार्श्वपरिवर्तिनौ भवावः । (घ) (इति निष्क्रान्ती) विष्कम्भकः15N. Crost (क) तदोताए पुरिसोत्तमेत्ति भगिदधे पुरूरवेत्ति गिग्गदा याणी । (ख) मा खु सत्ता उवज्झाएण महिन्देण उण अणुगहिदा । (ग) जेण मम उवदेसो तुए लड्यिदो तेण ण दे दिव्यं ठाणं हविस्सदित्ति उवज्झाअस्स सावो । महिन्देन उण पेक्सणावसाणे लजावणदमुही भणिदा जस्सि बद्धभावा सि तस्स मे रणसहाअस्स राएसिणो पि एत्थ करणिज । सा तुम जहाकामं पुरूरवसं उवचिट जाव सो तुइ दिसंताणो भोदित्ति । (घ) कथापसङ्गेण अम्हेहि अवरदा अहिसेअवेला क्खु उवज्झामरस । ता एहि । से पासपरिवत्तिणो होम . लित प्रमादादनवधानात्स्खलितमन्ययोचारितम् । लक्ष्मीभूमिकाया भूमिका वैपपरि- ग्रहः । 'भूमिका रचनायां स्यान्मूय॑न्तरपरिग्रहे । इति विश्वः । 'अन्यरूपैयदन्यस्य प्रवेशः स तु भूमिका' इति भरतश्च । वारुणी वरुणपत्नी । सुपुरुषाः पुरुष श्रेष्ठाः । लोक्पालाश्च । भावामिनिवेशो हेटप्रेमबन्धः। द्वितीयः-पुरुपोत्तम इति भणितव्ये यत्र पुरुषोत्तमे इति भाषणमावश्यकमासीत् तत्र प्रथमः-~-मवितव्य- बुद्धीन्द्रियाणि इ. पा.

·तृतीयोऽङ्कः। १३९ First-What then? Second-Then the words "On Purůrayas" escaped her lips, when she ought to have said "On Purusottama." First-The senses conform themselves to what is to follow. Was not the preceptor angry with her ? Second-Wby, she was cursed by the preceptor, but then the great lodra took pity on her. First-How do you mean? Second-The preceptor's curse was thus-"Since you have transgressed my instruction, you will lose your posi. tion in heaven." But, after the performance was over, the great Indra said to her, as she stood with her head hung down through shame,-"I must now do a service to the royal sage, to whom you are attached, and who is my helper in battles. So, agreeably to your love, wait upon Purarayas until he sees an offspring from you." First-It was worthy of the great Indra, who knows the hearts of others. Second-(Looking at they Summi.In the course of our conyorsation, we have overstayed 'the bathing-time of our preceptor ; 80 come, lot us be at his side. (Exeunt) END OF THE VISKAMBIAKA तानुविधायीनि मस्तिष्यतामनुविधति इत्येसीलानि ।'सुष्यजाती णिनिस्तान्धील्ये' इति गिनिः । 'आतो युक्चिगृतोः' इति युक् च भाय्यथांनुसारिणी खटु 'निषेध- वाफ्यालंकारजिशासानुनये सद्ध' इत्यमरः। ताममित्रुद्धः। 'ग्रुपद्रुहोरुपसृष्टयोः गर्म' इति द्वितीया। द्वितीया-पेन यस्मात् उपदेशः शिक्षा लतितोऽनवधानातिरस्मृतः। न ते दिघ्यं स्थानं मविप्यति स्वगन्यता मत्र्यलोकं गमिप्यतीत्यर्थः । प्रेक्षणापाने प्रपोगान्ते लापनतमुखी लमपावनतं मुर्ष परमारणेनु यहापा रणछहापत्तस। यथावाममुपतिष्ठस्य । संगतिकरणे तट । प्रथम:-सदृशमनुरुपं पुरुषान्तरविद:- भन्यः पुरुषः पुरुपान्तरं तद्वेचीनि पुरुपान्तरविचस्पान्यान्तःकरणयाधिगः । द्वितीयः-कपासनेन संभालपोगेन । अपराठाभिपेरला मानरामयस्या- तिपातः एतं इरपथः । आप्पापस्म गुरोः । उपाधीयतेऽस्मादिरयुपापाय: I and विकम्मकः । तागं सुधारे-तम विनामको भूतभागियरत्याराचः भानुपावरचितः शरणपोजनः ॥ द्विधा ग दो मिमध मिया म्दाजीचमापः । गुदः समभ्योऽयमेशनेमतो द्विधा ॥' इति । Pear ·cuole vow उत्कीर्णा इव वासयटिपु निशानिद्रालसा बहिणो sunny धूपैर्जालविनिःसृतैलुभयः संदिग्धपारायताN विक्रमोर्वशीये (ततः प्रविशति कशकी))S.N. कचकी- endavaras plural सः केल्ये वयसि यतते लधुमर्थान्कुटुम्बी गुड पश्चात्पुत्रैरपहृतमरर कल्पत विधमाय । * अस्माकं तु प्रतिदिन मियं सादयन्ती शरीरं सेवाकारा परिणतिरहो स्त्रीपु कष्टोऽधिकारः ॥१॥ कारge (परिमन्य।) आदिष्टोऽमि सनियमया काशिराजपुत्र्या यथा व्रतसंपादनाय मया मानमुत्सृज्य निपुणिकामुखेन पूर्व याचितो महाराजः । तदेव मद्वचना- द्विज्ञापयति । यावदिदानीमसितसंध्याजाप्यं महाराजं पश्यामि । (परिक्रम्या- वलोक्य च ।) रमणीयः खलु दिवसावसानवृचान्तो राजकेश्मनि । इह हि- drowsy आचारप्रयतः सपुष्पपलिपु स्थानेषु चामतीः संध्यामङ्गलदीपिका विभजते शुद्धान्तवृद्धाजनः ॥२॥ (नेपथ्याभिमुख दृष्ट्वा 1) अये इत एव प्रस्थितो देवः । परिजननिताकराप्तिाभिः परिवृत पप विभाति दीपिकाभिः । गिरिरिव गतिमानपक्षलोपादनुतटपुष्पितकर्णिकारयष्टिः॥३॥ यावदेनमवलोकनमार्ग स्थितः प्रतिपालयामि । . अयं नीचमध्यमकतत्वान्मिभः । कञ्चुकीति-कञ्चक्लिक्षणं यथा- अन्तःपुरचरो राशी दो विप्रो गुणान्वितः । सर्वकार्यार्थकुशलः फञ्चकीत्यभिधीयते ॥ इति । मातृगुताचार्या अन्याहु:-ये नित्यं सत्पपन्नाः कामदोपविपर्जिताः । शानविशन- कुशलाः कञ्चकीयास्तु ते स्मृताः ॥' इति । सर्व इति । सर्पः कुटुम् पुत्रदारादिपोध्ययोऽस्यारतीति कुटुम्बी। 'कुटुम्ब पोपावगै' इत्यमरमाला । कल्ये निरामये वयसि । पूर्यवयसीत्यर्थः । 'कल्यं प्रभाते मधुनि सम्भे दो निरामये ।' इति हैमः। 'कल्प' इति पाठे छमय वयसि तारुण्य इति स एवार्यः प्रधान धनादिविषयान लन्धु मार्नु यतते समयमो भवति । 'अर्थः प्रयोजने रिचे दत्वमि- २को लघु-गो शरीर प्रतिष्ठा, सापयन्ती प्रतिष्ठाम, महो मभूत् । इ.पा.

·तृतीयोऽकः । १४१ tranta } 71.1 (Then enters the Chamberlain) Chamberlain :- Every house-holder, in early age, striyes to obtain wealth; and when his burden (of family cares) is taken off by his sons, he can enjoy rest; but old age, daily wasting the body, is locked up in (lit, is of the form of ) servztude, Alas ! Hard is the duty of serving in the barem! (1) (Turning) I am told by the daughter of the Lord of Kādi who has been observing a vow, that she has made a request to His Majesty thorough Nipunikā, leaving aside her jealous anger; for the fulfilment of 2 vow, and that I am to make the same request at her bidding. So I shall now go and see His Majesty who must have finished his eveniog prayers. (Turning and observing) Delightful, indeed, is the evening scene at the royal palace. For here, The peacocks, dull on account of the slumber coming over them at night-fall, përch on their roots as if they were sculptured. S figures), the caves cause the wild pigeons to be confounded with the (curls of) smoke issuing from the lattices; and the old ladies in the barem, diligentia their duties, are placiog brilliant lights, to mark the auspiciouspess of the evening, at the different places (in the palace ) strewn with the offerings of flowers. (2) (Looking at the curtain) Ah His Majesty is coming in tbis very direction, Surrounded by the torches in the hands of his attendont maids, His Majesty appears like a mountain possessed of motion on account of its wings not belog cut off, with the Kamnikdra trees in blossom along its slopes, (3) In the meantime, I shall stand in the range of his sight and awalt him. 9742FIU 1 Topic Forfargfagynal: | fat faups7777: 1 पधातारुण्योत्तरकाले । पधिमे पयसीत्यर्थः । पुरपातो भरः युटुमेपचभारो परय तामाः सन् विक्षमाय विश्रान्तये कल्पते प्रभाति । एपमन्येषां देगारिना पयःपरिगतिः मुनापहा भवति । तु किं नु असा मन्चुरिना परि तिः यावर प्रतिदिनं दिने दिने दारी सादयन्ती रीरधानामपनपारीपतरं दुगापति रोगारा या एप मारा बन्धनमहं यस्माताशी ! रोगसातरयासमा परेय । पदा सेपारूपा । अन्यत्र रोपापी परिभाषरतानपेशितस्यादन्तःपुरमपापी ·१४२ विक्रमोर्वशीये (ततः प्रविशति ययानिर्दिष्टो राजा विदूषकश्च ।) राजा-(आत्मगतम् ।) कार्यान्तरितोत्कण्ठं दिन मया नीतमनतिकच्छेण । अविनोददीधयामा कथं नु रात्रिर्गमयितव्या ॥४॥ कञ्चुकी-(उपगम्य ! ) जयतु जयतु देवः । देव देवी विज्ञापयति- मणिहर्म्यपृष्ठे सुदर्शनश्चन्द्रः । तत्र संनिहितेन देवेन प्रतिपालयितुमिच्छामि यावद्रोहिणीसंयोग इति । राजा-आर्य लातन्य विज्ञाप्यतरं देवी यस्ते छन्द इति । कञ्चुकीयदाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्तः।) राजा---वयस्य किं परमार्थत एव देव्या व्रतनिमित्तोऽयमारम्भः स्यात् । तस्यैवापेक्षितत्वात् । अधुना स्त्रीसेवावैषम्यविषण्ण आह । 'अहो' इति विस्मये । स्त्रीष्वधिकारोऽन्तःपुररक्षाकर्म कष्टः पीडाकरः खलु । 'अस्माकं सेवा प्रतिदिनं शरीरं सादयन्ती कारा परिणतिर्यस्यास्तादृशी' इति केचिद्योजयन्ति । तन सम्यम् । सेवायाः शरीरसादस्यासाधारणकारणत्वाभावात् । कारापरिणतिशब्दस्यार्थसौष्ठ- वादर्शनाच । मन्दाकान्ता वृत्तम् । लक्षणं गतपूर्वम् ॥ १॥ सनियमया प्रतस्थया । संपादनमनुष्ठानम् । मानमभिमानमीष्याकृतं कोपम् । तदेव यनिपुणिकामुखेन याचितस्तदेवेत्यर्थः । अवसितसंध्याजाप्यमवसितं समासं संभ्या च जाप्यं जपादिकर्म च संध्याजाप्यं यस्य तम् । दिवसावसानवृत्तान्तो दिनात्ययप्रकारः। 'घृत्तान्तः स्यात्प्रकरणे प्रकारे काय॑वातंयोः' इत्यमरः। उत्की इति । निशानिद्रालसा निशायां या निद्रा तयालसा दोषातनानिद्राभिभूता बर्हिणो मयूराः । बर्हमस्त्यस्यासी वहीं अस्त्यर्थे इनिः 'मयूरो बर्हिणो वहीं निलकण्ठो भुजङ्गमुक्' इत्यमरः । वासयष्टिषु वासार्थ यष्टयस्तासु निवासदण्डेषु उत्कीर्णा टङ्कोल्लिखिताकृतय इव तेषां निश्चलत्वात्। जालविनिःस्तैोलेभ्यो गवाक्षेभ्यो विनिःसृतैनिकामद्भिः धूपैरगुर्वादिसुरभिद्रव्योत्थैः बलभयो गोपानस्यः संदिग्धपारावताः संदिग्धाः संशयिताः पारावताः कपोता यासु तादृश्यः । दृश्यन्ते इति शेषः । 'सोधान्यत्यर्थतापाद्वलभिपरिचयद्वेषिपारावतानि' इति मालविकाग्निमित्रम् । 'जालं वृन्दगवाक्षयोः' इति रमसः । गोपानसी तु बलभी छादने वऋदारुणि।' इति, पारावत: कलरवः कपोतः।' इति चामरः ।माचारप्रयत भाचारेण प्रयतः पवित्रः । यद्वा आचारे दिनकृत्ये प्रयतस्तत्पर । शुद्धान्तवृद्धाजनः + ·तृतीयोऽङ्कः । (Then enter the King as described, and Vidasaka) King-(Aside) I passed the day without much difficulty, my longing being forgotton in state-affairs; but how am I to pass the night, the hours of which will, for want of any diversion, appear very long ? Chamberlain-(Approaching) Victory, victory to your Majesty! My Lord, the Queen prays-the Moon is splendidly to be seen from the terrace of the Māņiharmya palace. In your Maiesty's company I wish to wait there until the Moon is united (i. e, is in conjunction) with Rohini. King-Venerable Latavya, give my humble message to the Queen that I will do as she wishes. Chamberlain-As your Majesty commands. [ Exit King-Friend, can this preparation be really with reference to a vow ? - शुद्धान्तेऽन्तःपुरे वृद्धाजनो स्त्रीसमूहः सपुष्पबलिषु पुष्पैः सहिताः सपुष्पा बलय उपहारा येषु तेषु स्थानेषु अर्चिष्मतीः प्रकृष्टप्रकाशवतीः । मङ्गलार्थी दीपिका मङ्गलादीपिकाः संध्याया मङ्गलदीपिकाः संध्यामङ्गलदीपिकाः । विमजते तत्त- स्थानेषु निवेशयति । 'पवित्रः प्रयतः पूतः' इत्यमरः। शुद्धान्तोऽन्तःपुरे गृहकक्षा- भेदेऽथ भूपतेः।' इत्यजयः। 'बलिदैत्योपहारयोः' इति हैमः ॥२॥ परिजनेति । परिजनवनिताकराप्तिाभिर्दासीजनहस्तधृताभिर्दीपिकाभिः परिवृतः परिगत एप देवः । अनुतटं पुष्पिताः संजातकुसुमाः कर्णिकारयष्टयो द्रुमोत्पलाख्यवृक्षस्तम्भा यस्य तादृशः अपक्षलोपात्सपक्षतया गतिमान् गिरिरिव विभाति अन निररपक्षलोपकल्पना- लल्पितोपमालंकार । पुष्पितामा वृत्तम् । 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च ननौ जरगाश्च पुष्पितामा।' इति तल्लक्षणम् ॥शी अवलोकनमार्गे दृष्टिपथे । कार्येति । कार्येण व्यवहारालोकनादिना अन्तरिता तिरोभूतोत्कण्ठा यस्मितादृशं दिनं मया अनतिकृच्छेण नातिकष्टेन नीतमतिवाहितम् । 'स्यात्कृच्छं कष्टमाभीलम्' इत्यमरः । अविनोदादीर्घा यामाः प्रहरा यस्याः साऽविनोददीर्घयामा रात्रिः कथं नु गमयितव्या नेतव्या ॥४॥ कञ्चुकी-सुदर्शनः शोभनदर्शनः सुष्ठ सुखेन दृश्यत इति वा । संनिहित- नासन्नवर्तिना देवेन मह ! यावद्रोहिणीयोगः । भवतीति शेषः । तावत् । राजा- छन्दोऽभिप्रायः इच्छेति यावत् । अभिप्रायश्छन्दः । आशयः' इत्यमरः । तवेच्छामा- ·१४४ विक्रमोर्वशीये विदूषकः-भोः तर्कयामि जातपश्चात्तापा तत्रभवती व्रतापदेशेन भवतः प्रणिपातलञ्चनं प्रमा?कामेति । (क) राजा-उपपन्नं भवानाह । तथा हि । अवधूतप्रणिपाताः पञ्चासंतप्यमानमनसोऽपि । Secretly निभृतैर्यपत्रपन्ते दयितानुनयैर्मनस्विन्यः ॥५॥ तदादेशय मणिहर्म्यपृष्ठमार्गम् । विदूषकः-इत इतो भवान् । अनेन गगातरङ्गसश्रीकेण स्फटिकमणि- सोपानेनारोहतु भवान्प्रदोषावसररमणीयं मणिहर्म्यम् । (ख) राजा-आरोहाग्रतः। (सर्वे सोपानारोहणं नाटयन्ति ।) विदूपक' (निरूप्य ।) भोः प्रत्यासन्नेन चन्द्रोदयेन भवितव्यम् । यथा तिमिररिच्यमानं पूर्वदिशामुखमालोकसुभगं दृश्यते । (ग) राजा-सम्यगाह भवान् । उदयगूढशशाङ्कमरीचिभिस्तमसि दुरमितः प्रतिसारिते। अलकसंयमनादिव लोचने हरति मे हरिवाहनदिहमुखम् ॥६॥ (क) भो तोमि जादपचादावा तत्तभोदी वदावदेसेण भवदो पणिपादलगण पभाजिदु कामति । (ख) इदो इदो भवं । इमिणा गगातरङ्गसस्सिरीएणे पलिअ- मणिसोवाणेण अरोहदु भवं पदोसविसररमणिशं मगिम्मिों। (ग) भो पञ्चासणे चन्दोदपण होदव्वं । जह तिमिरेरईअमाणं पुख्यादिसामुई भालोअसुह दीसदि । चते इत्यर्थः । विदूपका-प्रतापदेशेन प्रतमिपेण । ममाटुंकामा अपनेतुमनाः । राजा-उपपन्न युक्तम् । अवधूतेति । अवधूतप्रणिपाता अवधूत सिरस्कृतः प्रणिपातः प्रणतियोगिताहश्यो मनस्सिन्यो मानिन्यः पथारप्रगिपातरसनादूर्भ संतप्यमान. मनसोऽपि पश्चात्तापेनाकुलीक्रियमाणा अपि दयितानुनयः प्रियतमणदनोपायनि- मनमो हि विविधरनुतप्यन्ते । पा. २ सम्यगन्मन्यते इ. पा. ३ सिसिरिएण (शिशिरण). ४ पदोसायसर सम्बदो, मणिहम्मिमम् मणिहम्मपिमरम् ( लं) -इ.पा.५ माशेअभईआगोहिमपदम् ।। पा.

·of a vow. तृतीयोऽकः । १४५ pan Vidůsakc-Oh, I presume that her ladyship is reporseful and therefore desirous of wiping out (i, e, making amends for) her slighting of your prostration, under the pretext regujाह King-You have said rightly. For, Haughly ladies, who have disregarded the prostrations of their husbands, are, on account of the latter's attempts at reconcilation, only secretly ashamed (of themselves), though their hearts are subsequently stuog with remorse. (5) So, show the way to the Maniharmya terrace. Vidūşaka--This way, this way, my Lord. By this crystal staircase having the beauty of the waves of the Ganges, may Your Majesty ascend the Maniharmya palace charming to look at the evening time. King-Do you ascend first, (All gesticulate ascending the stairs) Viduşaka--(Gazing) Friend, the moon-rise must be at hand, for the face of the eastern quarter, which is being freed from darkness, seems charming to the view. King-You have said well. Darkness being chased away from it by the rays of the moon, concealed by the Udaya mountain, the face of the Eastern quarter, with tho hair as it were well tied up, attracts my eyes. (6) . भृतैः प्रउनमेय व्यपत्रपन्ते लजिता भान्ति । न त्यात्मनो लमा प्रक्टयन्ति मान- हानिमसनादिति भावः। 'विविधैरनुतप्यन्ते दयितानुरायः' इति पाठे त्वर्थः स्पष्ट एव । किं त्वयं पाठरतस्य पहुषु लिसितपुस्तकेयनुपलम्भादनुरायशन्दधैय्यथ्यांच्चो. पेक्षणीयः ॥५॥ विदूषकः-गदातरगराधीश गदातरङ्ग यहोममानेन । सोपान- मारोहणमार्गः । सहविद्यमान अ उपरि आनो गमनमनेनेति सोपानम् । प्रदोषा- यसरमणीयं निशमुसमनोहरम् । विदूषकः- पालोकमुमगमालोके मुमग रम्या- सोम् । उदयेति । उदयेन उद्यापर्यतेन गूढो यः हस्तस्य मरीचिभिर्मयूरी- रितोऽसारप्रदेशाचमसि दूरं प्रतिसारिते निरस्ने सति । हरिवाहनदिमुरां पूर्व- 10 ·१४६ विक्रमोर्वशीये Oyri SN Galtin राजा-(सस्मितम् ।) - । विदूषकः-ही ही मोः एष खण्डमोदकसश्रीक उदितो राजा द्विजातीनाम् । (क) सर्वत्रौदरिकस्याभ्यवहार्यमेव विषयः (प्राञ्जलिः प्रणम्य ।) भगवन् क्षपानाथ ,ccter- manisht रविमावसते सतां क्रियायै सुघया तर्पयते सुरान्पितंश्च । तमसा निशि मूर्च्छता निहन्त्रे हरचूडानिहितात्मने नमस्ते ॥ ७ ॥ destrey4fryerist Ipandfather विदूषकः-भो ब्राह्मणसंक्रामिताक्षरेण ते पितामहेनाभ्यनुज्ञात आसनस्थितो भव यावदहमपि सुखासीनो भवामि । (ख) राजा--(विदूषकवचनं परिगृहोपविष्टः। परिजनं विलोक्य।) अभिव्यक्तायां चन्द्रिकायां किं दीपिकापौनरुक्त्येन । तद्विश्राम्यन्तु भवत्यः । परिजनः यद्देव आज्ञापयति । (इति निष्कान्तः।) (ग) राजा-(चन्द्रमसमपरोक्य।) क्यस्य परं मुहूर्तादागमनं देव्या. । तद्विविक्ते कथयामि स्वामवस्थाम् । (क) ही ही भो एसो सण्डमोदअसस्सिरीओ उदिदो रामा दुआदीग । (ख) भो घम्हणसंकामिदक्सरेण दे पितामहेण अमणुण्णादो आणछिदो होहि जाव भई वि सुहासीणो होमि । (ग) देवो भाणवेदि। दिशामुसम् । हरिः भवविशेषो वाहनं यस्य 8 हरिवाहन इन्द्रः। तदुक्तं शालि. होने-'त्यफेरामालरोमाणि सुवर्णाभानि यस्य तु । हरिः सवर्णतोऽश्वरतु पीतकोरी- यसप्रमः ॥' इति । तस्य दिक् प्राचि तस्या मुसम् । इन्द्रो हि पूर्वदिशायाः स्वामीति मुप्रसिदमेय । अलपसंयमनादिव फेराक्पमन्धनादिय में मनो हरति । भत्र तमोदूरमतिसारणस्य नयनानन्दहेतुपेनालयसंयमनत्वेन संभावनात् देतूरमेशा ॥६॥ घिदूपका-रामोदारा श्रीकः सहशापिराशा रामा द्विजातीनाम् । अत्र हरिवंश:--'ततस (चन्द्रार) ददी राज्य महा अहाविदा परः । बीजोरधानां विप्राणामेण च जनमेजय' ॥ इति राजा- मौदरिणय उदरे प्रसितः औदरिक आहारप्रियस्तस्य । 'बापूनः स्यादीरिकः' अभ्यरहार्यमाम् । रथिमिति महा मनाना क्रियार्य दर्शष्टिपिठ्यशादिक्रियारियर्थ रविमासो गये ग चिमारहो.पा. १ एपीयम् ।.पा. solitant ·तृतीयोऽकः। १४७ ना Vidüşaka-Oh! Ah! My friend, here rises (the Moon), the lord of the twice-born, appearing like a ball of sugar cut at one end. calable King-(Smiling) Edible things alone are the province of a glutton everywhere. (Folding his hands and bowing) Venerable lord of the night, A bow to you who reside (i. e. are in conjunction) with the sun in order that the pious may perform their religious rites; who gratify gods and the Manes with nectar; who dispel darkness thickening (prevailing) at night, and who have placed yourself on the crest of Siva. (?) (He offers his homage) graudfollier Vidūşaka-Friend, permitted by your grandsire with words transferred to a Brahmana (i.e.myself), take your seat; so that I too shall sit at ease. King-(Accepts the words of the Vid. and sits : looking at the attendants) When the moon-light is visible, why this redudancy of the light of the torches? You can rest yourselves. meest for Attendants-As Your Majesty commands. [Exeunt King-(Looking at the moon) Friend, the Queen will take an hour to arrive ; so while we are alone, I will tell you my state. मानाय । “चन्द्रमा वा अमावास्यायामादित्यमनुप्रविशति । सोऽन्तर्षीयते ते न नि नन्ति ।" ऐतरेयब्राह्मणम् । सुधयाऽमृतेन सुरान् पिढेच तर्पयते प्रीणयते । चन्द्रस्य किल घोडश कलाः । तासां पञ्चदश कलाः कृष्णपक्षे देवैः पर्यायेण पीयन्ते ! एवं निपीत एकया कलयावशिष्टश्चन्द्रोऽमावास्यायां सूर्य प्रविशति । स च तं शुक्लपक्षे कलाभिर्वर्धयते इति शास्त्रकारा मन्यन्ते । तथा च देवीपुराणे- कलाः षोडश सोमस्य शुक्ले वर्धयते रविः । अमृतेनामृते कृष्णे पीयते देवतैः क्रमात् ॥ प्रथमां पियते वहिद्वितीया पवनः कलाम् । विश्वे देवास्तृतीयां तु चतुर्थी तु प्रजापतिः ॥ पञ्चमी वरुणशापि पष्ठी पिबति वासवः। सप्तमीमृषयो दिव्या वसवोऽयौ तथाष्टमीम् ।। नवमीं कृष्णपक्षस्य पिबतीन्द्रः कलामपि । दशमी मरुतथापि रुद्रा एकादशी फलाम् ॥ द्वादशीं तु कलां विष्णुर्धनदश्च प्रयोदशीम् । चतुर्दशी पशुपतिः कला पिबति नित्यशः ॥ ततः पञ्चदशीं चैव पिबन्ति पितरः कलाम् ॥ कलावशिष्टो निष्पीतः प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् । अमायां विशते ·१४८ विक्रमोर्वशीये deep विदूपकः-ननु दृश्यत एवं सा । किं तु तादृशमनुरागं प्रेक्ष्य शक्य सत्वाशानन्धेनात्मानं धारयितुम् (क) राजा-एवमेतत् । बलवान्पुनर्मम मनसोऽमितापः । 11 नधा इव प्रवाहो विषमशिलासंकटस्खलितवेगा। विनितसमागमसुखो मनसिश्या शतगुषो भवति ॥८॥ विदूपक-यथा परिहीयमाणैरङ्गैरधिकं शोभस तथादूरे प्रियासमागर्म ते । (ख) राजा-(निमित्तं सूचयित्वा ।) वयस्य वचोभिराशाजनर्भवानिव गुरुय्यथम् । अयं मां स्पन्दितांदुराश्वासयति दक्षिणः ॥९॥ never go wrong विदूपका ----न खल्वन्यथा ब्राह्मणस्य वचनम् । (ग) (राजा राप्रत्याशस्तिष्ठति ।) getting relateerde (क)णं दीसदि एव्व सा । किं दु तारिसे अणुरामं पेक्खिा सकं खु भासाबन्धेण अत्ताण धारेहूँ । (ख) जहा परिहिममाणेहिं भङ्गेहि महिश सोहसि तहा भदूरे पिासमागर्म ते पैक्खामि । (ग)ण खु अण्णहा बम्हणस्स वअणं । रश्मावमावाशी ततः स्मृतः ॥” इति * } निशि मूर्खतों रात्री प्रभवता तमसा तमः- संघातस्य निहन्ने विनाशयिो । हरस्य शिवस्य चूडाया निहित आत्मा क्लारूपो यस्य तस्मै । ते तुभ्यं नमः ॥ ७ ॥ विदूषकावाझणसंकामिताक्षरेण प्रामणे मयि इत्यर्थः । संकामितानि निवेशितानि भक्षराणि स्ववाच्यानि येन । मन्मुसेन वदता • मतान्तरे यथा-प्रथमा पिवते बहिद्वितीयां वियते रविः । विधे देवारतृतीया तु चतुर्थी सलिलाधिपः॥पंचमी तु वषट्कारः षष्टी पियति वासवः । सहमीरपयो दिव्या अष्टमीमज एकपात् ॥ नवमी कृष्णपक्षस्य यमः प्रामाति वै कलाम् । दशमी पिवते वायुः पिपत्येकाद- शीमुमा ॥ द्वादशी पितरः सर्वे समं प्राश्नन्ति भागशः त्रयोदशी धनाध्यक्षः युवरः पियते फलाम् ॥ चतुर्दशी पशुपतिः पञ्चदशी प्रजापतिः। निष्पीतः कलावशेषचन्द्रमा न प्रकाशते ।। कला योइशिका या तु अपः प्रविशते सदा । भमाया तु सदा सोम औषधी प्रतिपद्यते । तमोषधीगत गायः पिचन्त्यम्युगतं च यत् । ताक्षीरममृतं भूत्वा मन्त्रपूतं द्विजातिभिः । हुतममिषु यज्ञेषु पुनराप्याप्यते शशी । दिने दिने कलादिः पौर्णमास्या त पूर्णता। इति मापनीयकालनिर्णये।

·तृतीयोऽः। Vidusaka-Nay, it is but too apparent; but considering (Urvasi's) love of that intensity, it is indeed possible for you to support yourself on the strength of hope. King-True it is, but the agony of my heart is very acute. As the current of a river, the rapidity of which is coun. teracted by the obstruction of rugged rocks, divides itself into a hundred channels, so Love grows a hundredfold in strength when the happiness of a union is delayed by difficulties. (8) Vidūşaka-As with your emaciated limbs you look very comely, think your union with the dear one is not distant. King--(Gesticulating that he marks an omen) Friend, Like yourself with words giving rise to hope, this right arm of mige comforts me, whose agony is intense, with its throbbing. (9) Viduşaka -A Brābmapa's words will never be falsified. (King sits in a hopeful mood) इति यावत् । पितामहेन चन्द्रेण । राजा--दीपिकापौनरुक्त्सेन व्यर्थेन दीपिका- प्रकाशेनः इत्यर्थः । विदूषका-तादृशमनुराग उर्वश्या 'नन्दनवनवाता अप्य- त्युष्णा शरीरके' इत्यादिशब्दैळयक्तीकृतमित्यर्थः । आशाबन्धेन बध्यतेऽनेनेति बन्धो बन्धनमाशैव बन्ध आशाबन्धस्तेन । राजा-एवमेतत् । अन दष्टोवंशी- दृढानुरागस्य विदूषकवचसोत्तेजितस्य उर्वशीप्राप्त्याशाऽवगम्यते । लक्ष्यालश्यरूपतया किंचिदुद्भिन्नस्य बीजस्य मुहुरन्वेषणादर्भसंधिरपि । तस्य पताकाविरहेऽपि न पापि अतिरिति बोध्यम् । तदुक्त दशरूपके-'गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य चीजस्यान्वेषणं मुहुः । द्वादशाङ्गः पताका स्यान वा स्यात्याससंभवः ॥' इति अभिताप औत्सुक्यम् । नधा इति। विषमशिलासंकटरसलितवेगो विपमा निम्नोन्नताः शिलास्ताभिः संक्टोऽत एर स्खलितवेगो नद्या प्रवाह इव । स यथा शतगुणः शतधा विभक्तो भवति तथा। विप्नितसमागमसुसो विष्ठित समागमसुखं यस्य स तथोक्तो मनसिरायः कामः झार- रूपेण मनसि शेतेऽसौ मनसिशयः। अधिकरणे शेतेः' इत्यच् । 'तत्पुरुषे कृति बहुलम् इति सतम्या अलुक् । शतगुणो भवति शतधा वर्धते ॥८॥ विदूषक-परिहीयमा- गैरपक्षीयमाणःयचोभिरितिभाशाजननेरुवंशीसमागमाशोत्पादकैचोभिभवानि- घायं दक्षिणो थामेतरो बाहुगुरुव्यथं दुर्धरमनःसंतापं मां स्पन्दितः स्फुरणैराश्वासयति समाधत्ते । दक्षिणचतुरो हि दुःसितमाश्वासपति' इति रजनाथः । अन बाहुसन्दन- लिङ्गेनोपशीप्राप्यनुमानात् 'अनुमान ' नाम संध्यनमुक्तम् ॥ ९॥ अभिसारिकावण ·१५० विक्रमोर्वशीये one ततः प्रविशत्याकाशयानेनाभिसारिकावेघोर्वशी चित्रलेखा च ।) उर्वशी--(आत्मानं विलोक्य ।) हला चित्रलेखे अपि रोचते तेऽयं isल्पाभरणभूषितो नीलांशुकपरिग्रहोऽभिसारिकावेषः। (क) • चित्रलेखा नास्ति मे वाम्बुिभवः प्रशंसितुम् ।) इदं तु चिन्तयामि । अपि नामाहं पुरूरवा भवेयमिति । ख) lover उर्वशी--सखि मदनः खल त्वामाज्ञापयति-शीघ्र नय मां तस्य सुभगस्य वसतिम् । (ग) चित्रलेखा-नन्वेतत्परिवर्तितमिव कैलासशिखरं प्रियतमस्य ते भवन- मुपगते स्वः । (घ) उर्वशी तेन हि प्रभावाजानीहि तावत्क स मम हृदयचोरः किं वानुतिष्ठतीति । (ङ) playfel, nuschivous चित्रलेखा--(ध्यात्या आत्मगतम् ।) भवतु क्रीडिप्यामि तावदेवया । (प्रकाशम् ) हला एष मनोरथलब्धप्रियासमागमसुखमनुभवन्नुपभोगक्षमेऽव- काशे तिष्ठति। (च) (क) हला चित्तलेहे अवि रोअदि दे अभं मे अप्पाभरणभूसिदो शीलमुअपरिग्गहरे भहिसारिआवेसो। (ख) णस्थि मे वाआविहवो पसंसिढुं । इदं तु चिन्तेमि । अवि णाम अहं पुरूरवा भयेति । (ग) सहि मदणो खु तुमं माणवेदि सिध्धं हि में तस्य सुहअस्स बसदि । (घ) णे एदं परिवत्तिदं विअ केलाससिहर पिमदमस्स दे भवणं उबगदम्ह । (ङ) तेण हि पहावदोजाणीहि दाव कहिं सोमम हिअभचोरो किं वा अणुचिदित्ति। (च) भोटु कीलिस्स दाव एदाए । हला एसो मणोरहलद्धपिआसमाअमसुई अणुहवन्तो उवहोअक्पमे ओआसे चिदि । अभिसारिकायेपो यस्याः सा नायिकाया गणिकात्वेऽभिसरणवर्णनं कर्तव्यम् । यदुक्तम् -'कुलजांगणिकां प्रेष्यां यथाहैषचेष्टितैः । रागातिशयसंपन्नां वर्णयेदभिसारिताम् ॥' इति अभिसारिकालक्षणमुक्तं प्राक् । रङ्गनायोद्धतमभिसारिकालक्षणं यथा-हित्वा लगा सहि असमस्या क्तु मह । हम भाणहितं सिग्धं हि में पा तस्स सुहस्स पदिम् । (सखि असमर्या खल्वहम् । स्वमानय तं शीघ्रं नय मा या तस्य सुमगस्य वसतिम्) . पा.णि पहिदिम्बिम विम जामिणोजमुनाए केलाससिहरसस्सिरी (ननु प्रतिविम्बित. मिव यामिनीयमुनायो कैलासशिखरसमीक). पा.

·तृतीयोऽङ्कः। १५१ (Enter, passing through the sky, Urvasi dressed as an Abhisárika, and Citralekhă). Urvasi-Looking at herself) Friend Citralekha, do you like this Abhisárikā dress of mine, decked with but few orgaments and veiled with blue silk? a cornid Guada Citralekbã-I have not the power of speech to praise it sufficiently, I am only thinking if ever I could be Purûravas. Urvast-Friend, the God of love commands you to swiftly lead me to the abode of the dear one. Citralekha-Why, we have (already) arrived at your lover's abode, looking as it were like a peak of Kallasa transferred. Urvasi-Then just ascertain, by means of your powers, where the robber of my beart is, or what he is doing. Citralekha-(Meditating : to herself) Well, I will joke with her at first. (Aloud) Friend, here is he in a place fit for enjoyment experiencing the bappiness of being united with his beloved obtained in fulfilment of bis wishes (t.e. pictured to his mind). समाकष्टा मदेन मदनेन या । अभिसारयते कान्तं स्वयं या साऽभिसारिका ।। इति । उर्वशी-'अल्पाभरणभूपितः' इत्यत्र 'मुक्ताभरणभूषितः' इत्यपि पाठः । तन रगनाथध्याख्या यथा-'मुक्तामरणस्त्यक्तभूषणस्तथापि भूषितः । मुक्ताफलरूपाभरण इत्यर्थस्तु अन्धकाराभिसारिकाया विरुद्ध इति ध्येयम् ।' इति । नीलाशुपरिग्रहः नीलस्यांशुकस्य परिग्रहो यस्मिन् । चित्रलेखा याग्यिभवो वर्णनसामर्थ्यम् । उर्वशी-शी, नय मामित्यादिना प्रोत्सुक्यं व्यज्यते । चित्रलेखा-परिवर्तित रूपान्तरेण परिणामितम् । उर्वशी-प्रभावात् प्रभावशन्दो घ्याल्यातचरः । विमलेसा-क्रीहिष्यामि-अन क्रीडाशन्दो नर्मवाची । 'क्रीडा सेरा च नर्मच' इत्यमरः । मनोरथल-मनोरथानुरूप रब्धा या प्रिया तस्याः समागमस्य मुखम् । पक्षे मनोरथेन सरपमात्रेण लब्धो या प्रियाया अश्याः समागमस्तस्य मुखम् । उपभोगक्षमे संभोगयोग्ये । अत्र सव्याज पचनाश्रयणात् 'अभूताहरणम्' नाम संध्याममुक्तमित्यनुसंधेयम् । तदुत्तम्-'मन घ्याजाभयं वाक्यमभूताहरणं मतम् ।' इति । चिनलेसा-मन्या निन्ता स्वामन्तरेण । त्वमेव प्रिया ममामिप्रेता यस्याः समागमं सोऽनुभवतीत्यर्थः । मन्त्र यथार्थक्पनात्, 'मार्गः' गाम संपनमुत्तम् । उपशी-भदक्षिणमनुदारमविचक्षण संदिग्धा यते .

·विक्रमोर्वशीये pangs of love ( 'उर्वशी विषादं नाटयति ।) चित्रलेखा--मुग्धे का पुनरन्या चिन्ता प्रियासमागमस्य । (क) उर्वशी-(सोच्छ्वासम् ।) अदक्षिणं संदिग्धे मे हृदयम् । (ख) चित्रलेखा-(विलोक्य ।) एष मणिहर्म्यगतो वयस्यमात्रसहायो राजर्षिः । तदेहि । उपसाव एनम् । (ग) (उभे अवतरतः) decken राजा-वयस्य रजन्या सह विजम्भते मदनबाधा । उर्वशी-अनिभिन्नार्थेनानेन वचनेनाकम्पितं मम हृदयम् । अन्तरित एव शृणुवोऽस्य स्वैरालापं यावदावयो. संशयच्छेदो भवति । (घ) चित्रलेखा-यत्ते रोचते । (ङ) विदूषकः-नन्येतेऽगृतगर्भाः सेज्यन्तां चन्द्रपादाः । (च) राजा-ययस्य एवमादिभिरनुपक्रम्योऽयमातङ्कः । पश्य । कुसुमशयनं न प्रत्यग्रं न चन्द्रमरीचयो न च मलयजे सर्वाङ्गीण न वा मणियष्टयः। मनसिजरुज सा या दिव्या ममालमपोहितुं- (क) मुद्धे का उण अण्णा चिन्ता पिआसमाअमस्स । (ख)मदक्विणं संदेहदि मे हिअ । (ग) एसो मणिहम्मिअगदो' वअस्स मैतसहाओ राएसी। ता एहि उवस्सापामण । (घ) अणिम्भिण्णत्थेण इमिणा यमणेष आकम्पिदं मे हिम। पन्तरिदा' एन सुणाम से सेराला जाव णो संसअच्छदो होदि (3) जं देरोअदि । (च)णं इमे अभिभगम्भा सेवीभन्दु चन्दयादा । वचनमिदंतया परिच्छेत्तुमसमर्थमित्यर्थः । राजा-रजन्या सह यथा यथा रजनी तथा तथा मदनबाधा वर्धते इत्यर्थः । उर्वशी-अनिर्मिनाथेन भनिमितः अस्पष्टोऽर्थः यस्य | आकम्पित पिकम्पित राजवचनस्यारफुटार्यत्वात् । स्वैरालपं स्वच्छन्दभा. अस्मारपरं-अपणो सीजणो जो एवं हवे (भन्यः स जनो य एवं भवेत्) इत्यः। मनापरवेमें पठति-अदेहि । हिम मे न पत्तीअदि । हला विलेहे हिमए कारण सिरि जपसि । पिसमागमरस अम्गो अन्य अणेण अवहदि मे हिम (पहि। हृदयं मन प्रत्येति। सखि विश्लेरो हृदये एत्या किसी जल्पषि । प्रियसमागमस्यामत पसनेनापतिं मे हदयम्) २ हाम्मअपामाद यादपि इ.पा. ३ता सिद] मन्त..

·तृतीयोऽङ्कः। १५३ M innocchi (Urvasi gesticulates dejection) Citralekbā--You simpleton, what thoughts (cao you entertain) about his union with a beloved (other than yoursell)? Urvasi-(With a sigh) My simple (or, uogenerous) heart grows suspicious. Citralekha-(Seeing) Here is the royal sage seated on the Man harmya (terrace) accompanied only by his friend; so let us go near him. (Both descend) King-Friend, with the advance of night my lovesickness also advances Urvasi-My heart trembles at this speech which is not clear enough; so, till our suspicions are removed, we will hear his confidential chat without manifesting ourselves. Citralekbi--Just as you choose. Vidaşaka-Wby, then enjoy the moon-beams charged with nectar. healed King-Friend, this sickness cannot be cured by any such means. Just think:- Neither a bed of fresh flowers nor the maon-beams, peither sandal-paste applied to each and every limb of tho body nor strings of gems, can dispel the torment of love ; but either that, celestial beauty (ior one), or- पर्ण विधम्मालापमिति यावत् । राजा-अनुपम्यः भचिक्तिस्यः । अशक्यप्र- तिकार इत्यर्थः । ' उपक्रमः स्यादुपधाचिकित्सारम्मविक्रमे ।' इति विश्वः । भातवः रोगः संतापो या । 'यातदो रोगसंतापशवासु मुरजध्वनी' इति विश्वलोचनः । कुसुमेति । प्रत्ममं कुसुमशयनं प्रत्यग्रोतमुमथ्या मम मनमिजाज कामजनित संतापमपोहित दूरीक नालं न समर्थम् । चन्द्रमरीचयः शिशिरकरकिरणा अपि नाम्। सर्यागीण सोनप्यापी मलय चन्दनं चन्दनचर्चेत्यर्थः मगियष्टयो रत्नमाला मणि गुका दारापा मम मदनयाधामपोहितुं नारम् । सा दिया मम प्रिपतमोवंची मनसि. अजमोहितमले समयां । या भय या रहसि एकान्वे मारन्धा तदायिनी तरसर्च- ·१५४ विक्रमोर्वशीये उर्वशी-का वापरा । (क) R.C रहसि लघयेदारब्धा वा तदायिणी कथा ॥ १०॥ उर्वशी-हृदय इदानी मामुज्झित्वतः संक्रान्तेन त्वया फलमुपलब्धम् । (ख) विदूषकः-आम । अहमपि यदा शिखरिणी रसालं च न लभे तदैत- मार्थयमानः संकीर्तयनाश्वसिमि । (ग) राजा-संपद्यत इंदं भवतः । विदूषकः--भवानपि तामचिरेण प्राप्स्यति । (घ) राजा-सखे एवं मन्ये- चित्रलेखा-शृणु असंतुष्टे शृणु । (ङ) विपक:-कथमिव । (च) राजा- मेयं तस्या रथक्षोभादसेनांसो निपीडितः। R-C. एकः कृती शरीरेऽलिश्शेषमङ्गं भुयो भरः ॥ ११॥ चित्रलेखा-सखि किमिदानी विलम्व्यते । (छ) (क) का वा अवरा । (ख) हिअभ दाणिं मैं उझिम इदो संपन्तेण तुए फलं उबलद्धं । (ग) आम | वि जर्दा सिहरिणी रसाल भ ण लहे तदाणे पत्थयन्तो सकितअन्तो भासासेमि । (घ) मपि तं अचिरेण पाविस्सदि । (अ) सुणु असंतुहे सुणु । (च) क्हं विम । (छ) सहि किं दाणि विलम्बीआदि । धिनी कथा मम मदनबाधा लंघयेत् लघुकुर्यात् । मम मनःसंतापापोइन लघुकरणं या नान्यापत्तमिति भावः ॥ १०॥ उर्वशी-रतः अलिपुरूरवति । विदूषकः-शिरस. रिणी-' एला-सयाकर्पूरादि मुरभिद्रव्यमिधितं दुग्धेन सह गलितं सितासंगतं दधि शिखरिणीत्युच्यते । दध्यतिरिक्तपूर्वोक्तद्रव्यमिश्रितः पफक्दलीफलान्तःसारोऽपि तत्प- धान्यः रसालमानविशेषफलम् । इति रणनाथः। गीर्तयन् नाम गहन । राजा- पुनरिद २सया रपक्षोभादशेनानिमोनितम् । एति रेरिमन-इ.पा. पसर्ग इ. पा. ४ दामिछहरिणीमासमोभ ग तदा समेषन्तिमन्तो मासादेमि मुरम्।.पा.

·तृतीयोऽ १५५ Urvali-And who is the other? Ringor else, e talk about her carried op in solitue, might mitigate it. (10) Urvasi--O my heart, now you are blessed with the reward of having left me and transforred your allegiance to bim! Toyally Vidoşaka--Yes; I too, when I do not get the S'ixhaariņi dish and the delicious mangoes, Console myself with mentioning their names and yishing for them. King-This is accessible to you. before Vidusaka-You too will obtain her erelong. King-Friend, such is feeling Citralekha-Hear, you insatiate one, hear. Vidūbaka-What is it? King This shoulder pressed against hers by the jolting of the chariot is alone blessed in this body; the rest of the body is a burden to the earth. (11) Citralekha-Friend, why do youdelay now? - my संपद्यत इदं भवतः । तव सुखसाध्योभिलाषो न तथा ममेति राशोऽभिप्रायः । चित्रलेखा-गृणु असंतुष्टे-पशः ‘एवं मन्ये ' इति प्रतिवचन विदूषक्वचन- परमिति मन्यमानाया इयमुक्तिः । वस्तुतस्तु 'एवं' इत्यनेन ' भयं तस्याः इत्यादि श्लोका एव पपमृश्यत इति बोध्यम् । अपमिति । रयशोभाय- चोदातात्तस्या उर्वश्या भरोन निपीहितः संघहितोयमंसोस्सिन्मम शरीर सारीरावयवेषु इत्यर्थः । एष एव कृती धन्यः शेगमगव्यतिरिक्षमाझं भुव भर एय केरलम् अत्रांसस्योत्पाभिधानात् 'उदाहतिः' नाम संपामुपाशितम् ॥११॥ उर्यशी-मम गवाया इत्पत्र पठी चानारे' इति पष्ठीति काट्य- येमः । चित्रलेखा-अनुरिक्षातिरस्करिणीश असंहततिरस्करिणीमयोगा। उर्वशी -To-अप देण्यागमनजनितमीतर्गम्यमानत्वात् ' संभ्रमः' नाम संध्या- ·विक्रमोर्वशीये उर्वशी-(सहसोपसृत्य । ) हला अग्रतोऽपि मम गताया उदासीन इव महाराजः। (क) चित्रलेखा-सस्मितम्। अतित्वरिते अनुत्क्षिप्ततिरस्करिणीकासि (ख) (नेपथ्ये।। इत इतो भत्री । (ग) (सर्वे कर्ण ददाति । उवशी सह सख्या विषण्णा): विदूषकः-अविहा अविहा उपस्थिता देवी । तद्वाचंयमो भव । (घ) me Spe.e राजा-भवानपि संवृताकारमास्ताम् । बाeccum उर्वशी–हला किमत्र करणीयम् । (ङ) चित्रलेखा-अलमावेगेन । अन्तर्हिते आवाम् । उपवासनियमवेषा राजर्पिमहिषी दृश्यते । तन्नैपेह चिरं स्थास्यति । (च) (ततः प्रविशति औपहारिकहसपरिजना देवी ।) ५व्या भी देवी-(चन्द्रमसमवलोक्य । ) हङ्गे निपुणिके एष रोहिणीसंयोगेनाधिक शोभते भगवान्मृगलान्छनः । (छ) चेटी-ननु देवीसहितो भर्ता विशेषरमणीयः । (इति परिक्रामतः 1) (ज) (क) इला अग्गदोवि मम गदाए उदासीणो विअ महाराओ । (ख) अदितुवरिदै अनुक्पित्तात्तिरकरिणीआ सि। (ग) इदो इदो भट्टिणी । (घ) अविहा अविहा उवहिदा देवी । ता वाचजमो होहि । (ङ) हला कि एत्थकरणिज । (च) अल आवेएण । अन्तरिदा वयं । उपवासणिअमवेसा राए सिमहिसी दीसदि ता ण एसा इह चिरं चिहिस्सदि । (छ) हल्ले णिउणिए एसो रोहिणीसंजोएण अहि सोहदि भवं मिअलन्छणो 1(ज)णं देवीसहिदो भट्टा विसेसरमणिजो। मुपक्षितम् । चित्रलेखा-आवेगेन संभमेण आकुलत्वेनेत्यर्थः। अन्तर्हिते तिरस्करि- णीमलादिति शेयम् । ततः प्रविशतीति-औपहारिकहतपरिजना औपहारिक पूजा- सामग्री हस्ते यस्य । उपहाराणां समूहः ओपहारिकम् 'भचित्तहस्तिधेनोष्ठक् ' इति १लोपहारपरिजना देवी चेटी चइ.पा. २ अस्मात्या-घेटी-इदो इदो महिणी। ३ सुमुहिंदमुहो।इ. पा. देवी-(परिक्रम्य ) इ. मा० ४ अन्तरिदा होम्इ । एषा क्स विणीसा रामाणं सेवन्तो य एत्य विरं विदि ।( उभे तथा स्थिते।)

·तृतीयोऽङ्कः। ca Urvasi-(Approching hurriedly) Friend, though I stand before him, His Majesty seems to be indifferent, Citralekhi-(Smiling) O you impatient one, you have not cast off the concealment-charm. (Behind the scenes) This way, this way, Your Ladyship. (All hear, Urvasi, with her friend, becomes despondent) Vidusaka-Ho, now, here comes the queen, so bridle your tongue King You too should give no clue to your internal thoughts. Urvasl-Friend, what is to be done now? Citralekhā-Fear, not; we are invisible, the Queen appears in a garb which indicates that she has been fasting and observing a vow. So she will not stay here for any length of time, (Then enter the Queen, her attendants carrying materrals of worship) Queen-(Looking at the moon) O Nipunikā, the venerable deer-bannered god (i.e. the moon) looks more lovely, being in conjunction with Robini, Maid-Nay, His Majesty with Your Ladyship (at bis side) is even more lovely. (They turn round) ठक् । 'उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा । इत्यमर । देवी- राहिणीरायोगेन रोहिणी नक्षतविशेषस्तस्या. सयोगेन सबन्धेन । चेटी-विशेषरमणीय रोहिणीसंयुक्तचन्द्रापेक्ष- येत्यर्थः । विदूपका-मय स्वस्तिवाचन ददातीति हेतोर्ममारणोः सुखदर्शना देवी उत प्रतमिषेण भवतः प्राणिपातल वनस्य निष्कृति क्तुमिच्छतीति मुखदर्शनेनेति न जानामि । किं तु सा तथेति निश्चितम् । सितेति । सिताशुका सितं धवलमशुकं लक्ष्णवस्त्रं यस्याः सा । 'अंयुकं लणवस्त्रे स्थाइलमानोत्तरीययोः । इति मेदिनी । मङ्गलमेव मरमान मङ्गलसूनकुमतिलकजलायेव केवलं भूपण यत्याः सा मङ्गलमानभूषणा । पवित्रदुर्याइरान्छितालका पवित्रैः दूर्वाकुरैली- ·विक्रमोर्वशीये विदूषकः-(दृष्ट्वा ) मो न जानामि स्वस्तिवाचनं मे ददातीति अथ वा भवतो व्रतव्यपदेशेन मुक्तरोषा प्रणिपातलानं प्रमाटुकामेति अद्य ममाक्ष्णोः शुभदर्शना देवी । (क) राजा-(सस्मितम् ) उभयमपि घटते । तथापि भवता यत्पश्चादभिहित तन्मां प्रति भाति । यदनमवती सितांशुका मङ्गलमात्रभूषणा पवित्रदुर्वाङ्करलाग्छितालका। व्रतोपदेशोशितगर्यविचना मयि प्रसन्ना यपुपेव लक्ष्यते ॥ १२॥ देवी--(उपगम्य।) जयतु जयत्वार्यपुत्रः । (ख) परिजन:-जयतु जयतु भर्ता । (ग) विदपकः-स्वस्ति भवत्यै । (घ) राजा-स्थागतं देव्यै । (तां हस्तेन गृहीत्वोपवेशयति ।) उर्वशी–हला स्थाने खल्वियं देवीशब्देनोपर्यते न किमपि परिहीयते शच्या ओजस्वितया । (3) Pory. चित्रलेखा-साधु असूयापराङ्मुख मन्त्रितम् । (च) (क) भो ण जाणामि सोंत्यिवाअणं मे देइचि आदु भवदो वदव्ववदेसेण मुक्कारोमा पणिपादलद्दणं पमजिदुकामत्ति अज मे अख्सीणं सुहदसणा देवी। (ख) जेदु जेदु भजउत्तो। (ग) जेदु जेदु महो। (घ) सतिय भोदीए । (ङ) हला ठाणेक्खु इअं देवीसAण उपअरिअदि । ण किंपि परिहीअदि सचिए ओजस्विदाय । (च) साहु असुआपरम्मुहं मन्तिदं । ञ्छिताः शोभिता अलकाः केशा यस्याः सा । ब्रतापदेशोज्झितगर्ववृत्तिना प्रतापदेशेन प्रतचर्याव्याजाद् उज्झिता त्यक्ता गर्ववृत्तिः मानिता यस्य तेन वपुषा मयि प्रसन्नेव प्रसन्नभाया लक्ष्यते । 'वपुषेव' इति पहुषु पुस्तकेषु पाठ: तत्रास्याः यपुरेवान्तः प्रसन्नतां गमयतीति तस्यार्थः । वपुषेव प्रसन्ना लक्ष्यते किमु वक्तव्यमन्तरपि तथा स्यादिति ॥ १२॥ उर्वशी-स्थाने युक्तम् । 'युक्त द्वे १ भद्वारको एवं 'देवी' इत्यत्र सर्वत्र' महिणी' इ.पा.

·Taiteilsa: 1 १५९ Vidūşaka-(Gazing) Friend, I cannot say whether (the Queen) is going to give me a present, or whether, having given up her anger apparently for the observance of a vow, she desires to wipe out the slight offered to your supplication, To-day the Queen appears very charming to my eyes, King-(Smiling). Both are possible, yet your latter Salement Arciso assertion commends itself to me the moro, since Her Ladyshipdressed Cled to a white silk rainment, decked only with ornaments indispensable to auspiciousness, and haviog her hair marked with the holy durvā grass, appears to be reconciled with me from her very person, with its haughty deporment bude given up under the pratext of the observance of) a vow. (12) Queen-(Approaching) Victory to my Lord ! Attendants_Victory, victory to Your Majesty. Vidūsaka--Welcome to your Ladyship. King-Welcome to our Queen. (He takes her by the hand and make her sit dowon). Urvasi-Friend, it is but right that she is greeted with the title of the Queen. In majesty of splendour she does not appear a whit inferior to the Queen of Indra. Citralekha-Nobly said, and without jealousy. सांप्रत स्थाने, इत्यमरः । उपचर्यते आमंत्र्यते पूज्यते वा। परिहीयते न्यूना भवति । शच्या इन्द्राण्याः। ओजस्वितया दीप्तिमत्तया । 'ओजी दीप्तौ चले' इत्यमरः। चित्रलेखा-असूयापरा असूया गुणेषु दोषाविष्करणम्' इति सिद्धान्तकौमुदी। "असूया तु दोषारोपो गुणप्वपि ।' इत्यमरथ । तस्याः पराड्मुसम् । दोषाविष्करणे- च्छारहितम् । यद्वा असूया स्पर्धा | देवी उपरोधः प्रतिबन्धः । राजा-किनाम·use the beloved songnificance reconciliation of १६० है विक्रमोर्वशीये देवी-आर्यपुत्रं पुरस्कृत्य कोऽपि प्रतविशेषो मया संपादनीयः सन्मु- इर्तमुपरोधः सह्यताम् । (क) राजा-मा मैवम् । अनुग्रहः खलु नोपरोधः । विदूपकः-ईदृशः स्वस्तिवाचनबानुपरोधो बहुशो भवतु । (ख) राजा-फिनामधेयमेतद्देव्या व्रतम् । निपुणिकामवेक्षते।) निपुणिका-भतः प्रियानुप्रसादुन नाम । (ग) राजा-( देवीं विलोक्य । ) यद्येवम् अनेन कल्याणि मृणालकोमलं बतेन गात्र ग्लपयस्यकारणं । प्रसादमाकाहति यस्तयोत्सुका स किं त्वया दासजनः प्रसाधते ॥ १३ ॥ । उर्वशी--महान्खत्वस्यैतस्यां बहुमानः । (घ) चित्रलेखा-अयि मुग्धे अन्यसंकान्तप्रेमाणो नागरिका अधिकं दक्षिणा भवन्ति । (ङ) TRCrstennai देवी-( सस्मितम् ) नन्वेतस्य व्रतपरिग्रहस्यायं प्रभावो यदेतावन्मन्त्रित आर्यपुत्रः । (च) i wasle (क) अजउत्तं पुरोकरिअ कोवि वदविससो मए संपादणीओ । ता मुहुत्तं उवरोधो सहीअदु। (ख) ईरिसो मोत्यिवाअणवन्तो उपरोहो बहुसो होदु । (ग) मट्टा पिआणुप्पसादगं गाम । (घ) महन्तो खुसे इमरिंस बहुमायो (ङ) अई मुद्धे अण्णसंकन्तप्पेम्माणो णा आरिआ अहिणं दक्षिणा होन्ति । (च) णं इमरस वदपरिग्गहस्स अ पहावो जं एत्ति मन्ताविदो अजउत्तो। धेयं किनामम् । 'मागरूपनापम्यो धेयः' इति धेयप्रत्ययः । नियुणिका-प्रियानुप्रसादनं प्रियस्य दयितस्य अनुप्रसादनं सान्त्वनम् । अनेनेति । हे फ्ल्याणि शोभने । 'वहादि- म्यथ' इति डीम् । अनेन प्रतेन प्रतचर्ययाः आत्मनः मृणालकोमलं मृणालवत्कोमल- सोस्थिवाअण एहिं। इ. पा. for more mature cilluck 21 ·तृतीयोऽकः। १६१ Queen-I have to perform a certain vow under my Lord's guidance; so an hour's obstruction should be pardoned unto me. King-~-Nay, say not so%; it is, indeed, a favour, and no obstruction. Vidūşaka-May such obstruction, accompanied with svastivāchana gifts, occur very often! King--What is the name of the Queen's vow? (Queen lopuksi pe Nipunikā's face) Nipunika-My liege, it is called Priyānuprasådana (i.e. the husband's reconciliation). باپ سے ی King--(Looking at the Queen) If it be so, unneensauly ID vain-do-you, O blessed one,trouble your body, tender like a lotus-stalk, with this vow; is that bondman who eagerly seeks your favour to be propitiated by you?, (13) Pleasant conciliated Urvasi-Great is the King's reverence for his Queen. courlewo lovers Citralekha-You simpleton, gallants who have transferred their love to other ladies become even more courteous. Qucen--(Smiling) It is, indeed, the effect of the observance of this vow that my Lord is made to say this much. मतिपेलवं गात्र शरीरं अकारणमेव कारण विना ग्लपयसि खेदयसि । 'गारं गजा. अनड्या दिभागेऽप्यने कलेयरे ।' इति विश्वमेदिन्यो । य उत्सुक उत्कण्ठितः सन् तव प्रसादमाकाङ्क्षति स दासजनस्तव सेवकः किं प्रसाद्यते । तव प्रसादमाकाक्षमाणो दासजनो नैव प्रसादनाई इति भावः ॥ १३ ॥ उर्वशी-बहुमानः भादरः । चित्रलेखा-अन्यसंक्रान्तप्रेमाणः पन्यासु संक्रान्तं प्रेम येषा ते नागरिका विदग्धाः कामिनः । दक्षिणाः स्ख्यपचारपराः । देवी-प्रभावः सामर्थम् । एतावद् ·विक्रमोर्वशीये विदूषकः-विरमतु भवान् । न युक्तं सुभाषितं प्रत्याचरितुम् । (क) देवी-दारिका उपनयतापहारिक यावन्मणिहर्म्यगतांश्चन्द्रपादान- र्चामि । (ख) परिजनः--यद्देव्याज्ञापयति । एष गन्धकुसुमाग्रुपहारः (ग) देवी--(नाट्येन गन्धपुष्पादिभिश्चन्द्रपादानभ्यर्च्य) हले एतानौपहारिक- मोदकानार्यमाणवक लम्भय । (घ) परिजन:-यदेख्याज्ञापयति । आर्यमाणवक एतचायत्ते । () विदूपकः-( मोदकशरावं गृहीत्वा । ) स्वस्ति भक्त्यै । बहुफलस्तवोपवासो भवतु । (च) देवी--आर्यपुत्र इतस्तावत् । (छ) राजा-~-अयमस्मि । देवी-(राज्ञः पूजामभिनीय प्राञ्जलिः प्रणिपत्य ।) एपाहं देवतामिथुन रोहिणीमृगलाञ्छनं साक्षीकृत्य' आर्यपुत्रमनुप्रसादयामि । (अद्याभूति यां स्त्रियमार्यपुत्रः प्रार्थयते या चार्यपुत्रस्य समागमप्रणयिनी तया सह मया प्रीतिबन्धेन वर्तितव्यमिति) (ज) (क) विरमदु भव । ण जुत्तं सुहासिद पचाचरिदुं । (ख) दारिआओ उवणेध ओवहारिअंजाब मशिहम्मिअगदे चन्दपादे अञ्चेमि (ग) जं देवी अणवेदि । एसो गन्धकुसुमादिउबहारो। (घ) हो इमे ओवहारिअमोदए अनमाणवलम्भावेहि। (ङ) देवी आणवेदि । धज माणवा एदं दाव दे। (च) सोत्थि मोदीए बहुफलो दे 'अवासो होदु । (छ) अनउत्त इदो दाव । (ज) एसा अहे देवदामिहुणं रोहिणीमिअलन्छण सक्तीकरिभ अन्ज अणुप्पसादेमि । अज्जमहुदि जं इरियों अनउत्तो पत्थेदि जा अ अजउत्तरस समाअमप्पणइणी ताए। राह मए पिदिबन्धेण चतिदव्यति। 1वणेध । (नाव्यन कमुमादिभियन्द्रपादानभ्यर्च्य।) हो इमेदि उवहारेहि मोदएहि ममनमाणवर्ष काचु अ अधेष। इ.पा. २ पदं (प्रत) इ. पा. ३ फामेदि । इ. पा. ५ साय राह अप्पतिवन्धेन । इति, ताए धर्म पीदिवमग्णाति च पाठः।

·तृतीयोऽङ्कः । १६३ poolest Vidûsaka-Cease your remonstrations; it is improper to urge anything against good words. Queen-Maids, bring me the materials of worship so that I may worship the moon-beams fallen on the Mantharmya terrace. Attendants-As your Ladyship commands. Here are the materials-sandal-paste, flowers etc, Queen-(Gesticulating the worship of moon-beams with sandal-paste, flowers, etc.) Maids, give these sweetmeats to the revered Mänavaka. Attendants-As Your Ladyship commands. Venerable Manavaka, this is yours now. Vidūsaka--( Taking the dish of sweetmeats) May, Your Ladyship be happy! May your fast bear mapifold fruits ! Queen-My Lord, just come here. King--Here I am Qucen-(Gesticulates worshipping the King; and then bows with folded hands) Calling the divine couple, Rohipi and the Moon, to witness, here do I propitiate my Lord, (and declare that) I will behave amicably towards the womantrio whom my Lord loves, and who herself longs for union with my Lord . एतत्प्रमाणमस्य ! 'प्रसादमाकाङ्क्षति' इत्यादि । मन्त्रितः यादितः । विदूषकः- विरमतु भवान् 'अनेन कल्याणि' इत्यादिना प्रतानुष्ठाननिराकरणादिति चेपः । सुभाषित आर्यपुत्रमुद्दिश्य कोऽपि प्रतविशेषो मया संपादनीयः' इति राज्योत प्रियानुप्रसादनं नाम' इति । निपुणिकोक्त च । प्रत्याचरितु प्रत्याख्यातुम् । अले मतसपादनेनाहं प्रसन्न एवास्मीति राशक्त देय्या उत्साहभन्नः स्यादिति हेतोरिति भावः । देवी-चन्द्रपादानित्या पादशन्दः शिष्टः चरणान् मयूसधि । पादो वने तुरियाशे शेर प्रत्यन्तपर्वते । चरणे च मयूगे च ' इति मेदिनी। परिजनः-उपहारः पूजासामग्री । देवो-रम्भप देहि । यिदृपक-मोदकाराः शराब पानविशेषः । उपवासः प्रतचर्यायामुपयासम्प मुख्यानरवादिदमुत्तम् । इत्यत्र 'एतद् मत' इति रगनायः पठति । अय पाटो युनतरः। किंतु तरय बहुषु पुसमनुपलम्भादुपरि नालाभिः सनिोशितः । देवी-पूजाममि- उपवासः ·१६४ विक्रमोर्वशीये उर्वशी-अहो न जाने किंपरमस्या वचनमिति । मम पुनर्विश्वासविशद हृदयं संवृत्तम् । (क) चित्रलेखा-सखि महानुभावया पतिव्रतयाऽभ्यनुज्ञातोऽनन्तरायस्ते प्रिय- समागमो भविष्यति । (ख) c serican rauniak. विदूषकः-(अपवार्य । छिन्नहस्तो मत्स्ये पलायिते निर्विष्णो धीवरो भणति धर्मो मे भविष्यतीति (प्रकाशम् !) भवति किं तादृशः प्रियस्तत्र- -२ भवान् । (ग) Screीम: देवी-मूढ अहं खल्वात्मनः सुखावसानेनार्यपुत्रं निर्वृतशरीरं कर्तु- मिच्छामि । एतावता चिन्तय तावत्प्रियो न वेति । (घ) राजा- दातुं वा प्रभवसि मामन्यस्यै हेर्तुमेव वा दासम् । नाहं पुनस्तथा त्वं यथा हि मां शङ्कसे भीरु ।। १४ ॥ देवी-भव वा मा वा। यथानिर्दिष्टं संपादितं प्रियानुप्रसादनं व्रतम् । दारिका एत गच्छामः । ( इति प्रस्थिता।) (ङ) राजा--प्रिये न खलु प्रसादितोऽस्मि यदि संप्रति विहाय गम्यते । देवी-आर्यपुत्र अलचितपूर्वो मया नियमः । (इति सहपरिवारा निष्कान्ता ।) (च) not missed . (क) अम्हहे ण आणे किपरं से वअणं ति । मम उण वीसासविसदं हिमश्र संबुस । (ख) सहि महाणुहावाए पदिव्यदाए अम्भणुण्णादो अणन्तराओ दे पिनसमाअमो हविस्सदि । (म) छिन्नहत्थो मच्छे पलाइदे णिविष्णो धीवरी भणादि धम्मो मे हविस्सदित्ति । भोदि किं तारिसो पिओ तत्तैभवं । (घ) मूढ अहं खु अत्तणो सुहावसाणेण अजउत्तं णिव्वुदसरीरं काहूँ इच्छामि । एत्तिएण चिन्तेहि दत्त्व पिओ ण बत्ति । () होहि वा मा वा । जवाणिहिहं संपादिदं पिआणुप्पसादणं वदं । दारिआओ एध गच्छम्ह । (च) अजउत्त मलविदपुथ्यो मए णिअमो। भिण्महत्थे. ३ किं तदासीणो तत्तभवं। इ. पा. ३ हर्नमेव वा। नाई पुनस्तथा भौरु यथा मयि विशइये ॥ दातुमसहने प्रभवस्यन्यस्यै पर्वमेव पा दासम् । नाई पुनस्तथा त्वयि यघा हि...॥ इ.पा.

·तृतीयोऽ। Urvas'i-Oh! I do not know what the real import of her words is. But my heart has become clear, fi.e. unprejudiced towards her) on account of conidence. Citralekha-Friend, the noble lady having consented to your union with your beloved, there will be no obstacle in its way (now). whese fingers are a Vidūşaka-(Aside)-A fisherman ba filed and disappointed at the escape of fish says Be it my merlt (to allow the fish to escape).' (Aloud) Ladyship, is His Majesty so dear to you? Qucen-You fool, I wish to make my Lord happy even at the sacrifice of my happiness; judge from this if he is dear to me or not, King- You have the power to give me your slave, to any other woman, or to take me back; but then, Otimid one, I am not what you suspect me to be. (14) Queen-You may be or may not be (i.e. that is not the question now). I have finished my observance called Priyānuprasådana as intended. Come, girls, let us go. (Starts to go). King-My dear, I have not indeed been propitiated, if now you abandon me and go away. Queen- My Lord, I have never before violated the rules (regarding my observance). [Exit with attendants नीय नाट्येन पूजा कृत्वा । नटमधिकृत्येयमुक्तिः देव्या तु पूजा कृतैव । साक्षीकृत्य साक्षिस्थाने कृत्वा । 'साक्षाद्रष्टरि संज्ञायाम्' इति मतुवर्थे इनिः । समागमप्रणयिनी समागमे प्रणयः याचा प्रीतिर्वा अस्या अस्तीति । प्रीतिबन्धेन प्रेरणेत्यर्थः । अनेन नाहमतः परमार्यपुत्रस्यान्यस्त्रीप्रार्थनापरिपन्थिनी भविष्यामीति सूचितम् । अनेन 'औदार्य ' नाम स्त्रीभूपणमुक्तम् । उर्वशी-किपरं कस्यार्थस्य गमकं किंतात्पर्यवत् । यदनयोक्न तत्परमार्थतस्तथोत सोल्लुण्ठनमेव । विश्वासविशदं विश्वासात्प्रसन्नम् । चित्रलेखा-महानुभावया महामभावया । 'अनुभावः प्रभावे स्थात् ' इति विश्वः। अभ्यनुज्ञातः । अनन्तरायः निष्प्रत्यूहः । “विनोऽन्तरायः प्रत्यूहः' इत्यमरः । विदूषकः- छिनहस्तः मोघीकृतहस्तकौशलः । निर्विणो जातनिर्वेदः । यथा हस्तात्म- भ्रश्य गभीरनीरं प्रविष्टं मत्स्य पुनर्ग्रहीतुमसमर्थों धीवरो मयाऽस्मै जीवितदानं कृत. मिति पुण्यमेव लन्धव्यमिति मत्वा संतुष्यति तथेयमपि मतारं सुराङ्गनामार्थनाया व्याव- तयितुमशक्नुपाना 'भद्मप्रभृति या स्त्रियम् ' इत्यादि वदतीति विदूपस्य भावः ।

·त. marton विक्रमोर्वशीये उर्वशी–हला प्रियकलनो राजर्षिः । न पुनर्हृदयं निवर्तयितुं शकोमि । (क) चित्रलेखा-किं पुनस्त्वया निराशया निवर्त्यते । (ख) राजा-(भासनमुपेत्य ) वयस्य न खलु दूर गता देवी। विदूपकः-भण विश्रब्धं यदसि वक्तकामः । असाध्य इति वैयेनातुर इव स्वैरं मुक्तो भवस्तित्रभवत्या । (ग)) २.c राजा-अपि नामोर्वशी- o hope उर्वशी-अद्य कृतार्था भवेत् । (घ) Impo गुढा नूपुरशब्दमात्रमपि मे कान्ता श्रुतौ पामये- Sax. त्पश्चादेत्ये शनैः कराम्बुजवृते कुर्वीत या लोचने । हम्र्येऽस्मिन्नवत्तीय साध्वसवशाम्मन्दायमाना यला- nireonnets दानीयेत पदात्पदं चतुरया सण्या ममोपान्तिकम् ॥ १५ ॥ उर्वशी-हला इमं तावदस्य मनोरथं संपादयिष्यामि । (ङ) (पृष्ठतो गत्वा राशो नयने संघृणोति ।) (चिप्रलेसा विदूषकं संशापयाति ।) रांजा-(स्पर्श रूपयित्वा । ) सखे नारायणोरुसंभवा सेयं वरोरः । (क) इला पिसक्लत्तो राएगी। ण उण हिमभं गियरोतुं साणोमि । (स) किं उण' तुए गिराय णिवत्तीअदि । (ग) भग बीस सि यतुगामो। अराज्योत्ति येोग मादुरो विभ रोरै मुत्तो भयं सराहोदीय (घ) मम पिदत्या भये । (ङ)हला मंदाप से मजोरदं संपादारसे । वादा मियः तथा तयाभिमतो यथा मानं विहाय तप्रभयतोऽभीसंपादनाभारत भयायेमुगुक्ता। यहा ताशांशीधान्तगगरतत्रमस्तिय मिपानिमिति योगा। देयी-गुणापमानेन गुग्नम्पयेगापि नितमसारीर निरा यीसमदनगंवा शरीर परय। पनायता भनेन मागिन । दानुमिति। दार मागम्पररी निदान या Finfo १. रागनिने. २ पित-दमा... पालिका-(प) FM दाय (विनया राममो.मरमरा गोयमराज एaririkमुमा पुष मिहिमा मिन्दीमा.पा.

·तृतीयोऽङ्कः। Urvasi-Friend, the royal sage seems to be fondly attached to his spouse, and yet I cannot recall my heart. Citralekhā. What, are you now going to return in despair? King-(Returning to his seat) Friend, has not the Queen gono far away? Vidúsaka-Say fearlessly what you wish to say. As an incurable patient is given up by a physician, so you have been given up by Her Ladyship of her own accord. King-Might Urvasi- Urvasi-.........be blessed te-day ? King- ......the dear one, though inyisible, let fall, on my ear at least the tinkling of her anklets? Or, coming slowly from behind, might she close my eyes with her lotus-like hands ? Or, decending into this palace, might she be my brought forcibly to me step by step by her clever friend, in her galt being slow on account of fear? (15) UrvasI-Friend, I will just fulil this desire of his. (Going behind the King, she closes his eyes) (citralekba Makes a sign to the Vidūşaka) King-Gesticulating that he feels the touch). Friend, it is the beautiful lady born from the thigh of the sage Narayana. समांसि तस्या हतुं वा समांसि अहं पुनरहं तावत् हे मीर भयशीले न तथा अन्यस्त्रीप्रणयी यथा त्वं मा शङ्कसे । अहं सदा त्वत्सेवापर एवेत्यर्थः ॥ १४ ॥ देवी-'भव या मा या' अनेन देव्याचरित नतं दाक्षिण्यादेव केवलं न परमाती माननिरामदिति गम्यते । ययानिर्दिष्ट यथोक्तम् । देवी मलजितपूर्वो मया नियम. नतनियमस्य मयाद्य यावत्कदाप्युद्धद्धनं न कृतमतो नानातः परमास्थातुमहं शक्ता इत्यर्थः । उर्वशी-प्रियकलत्रः प्रियं कल्यं यस्य । चित्रलेखा-किं पुनः किमर्थ त्वं निराशा भूत्वा हृदयं निवर्तयसे इत्यर्थः । 'क्यं स्थिराशो निवत्यते' इति रगनायः पठति । विदूषकः-आतुरः रुग्णः सैर सेउया।राजा-अपि नाम उशी इति वाक्यं 'गूढा नपुरमान्दमानं.-.' इत्यादिवश्यमाणपयेन सहान्यपि । 'अपि नाम' इत्यययासंघात आसार्थपरः । उर्वशी अद्य स्वार्था मोत् । इदमुवंशीयनो रामोऽपरिसमासपचनोत्तरमा स्वेनान्तरेयात्मगतमार्शसनम् । ' इति रमानाथः । गति । अपि नाम उही पान्ता गूदा सयमन्तर्हिता अदृशस्पेत्यर्थः । में मम ध्रुनो में नपुरमा - ·- C. विदूपका-कथमिहैव युवयोरस्तमितः सूर्यः । (ङ) -किलेला १६८ विक्रमोर्वशीये विदूपकः--कथं भवानवगच्छति । (क) राजा-किमत्राज्ञेयम् । अङ्गमनङ्गक्लिष्टं सुखयेदन्या न मे करस्पर्शात् । नोच्छ्यसिति तपनकिरणैश्चन्द्रस्यैवांशुभिः कुमुदम् ॥ १६ ॥ उर्वशी-(हस्तावपनीय किंचिदपसृत्य ) जयतु जयतु महाराजः । (ख) राजा-सुन्दरि स्वागतम् । (एकासन उपवेशयति ।) राजा-नन्वेतदुपपन्नम् । उर्वशी-हला देव्या दत्तो महाराजः । अतोऽस्याः प्रणयवतीव शरीर- संपर्कं गतास्मि । मा खलु मां पुरोभागिनी समर्थयस्व । (घ) (क) कहं भवे अवगच्छदि । (ख) जेदु जेदु महाराओ । (ग) भवि सुह वअस्सस्स । (घ) हला देवीए दिण्णो महाराओ । अदो से पण अवदी विअ सरीर- संपकं गदम्हि । मा खु में पुोभाइणि समत्थेहि । (ङ) कहं इह ज्जेव तुम्हाणं अत्थमिदो सुनो। राजा उर्व मपि मञ्जीरशिञ्जितमात्रमपि पातयेत् । कर्णविषयीकुर्यात् । पश्चान्मम पृष्ठतः शनैरेत्य मम लोचने नयने कराम्बुजहते करकमलपिहिते कुति वा । अस्मिन्हम्य । 'हादि धनिनां वासः' इत्यमरः । अवतीर्य साध्वसरशाद्भयवशान्मन्दायमाना । १ भन्यत्कथमिव पुलकैः कलितं मम गावकं करस्पर्शात् । नोच्छ्वसिति तपकिरन्द्रस्वैवाशुभिः कुमुदम् ॥ इति रहनायः पठति । तयाख्या यथा -अन्यदित्यन्यत्ययें तथा च संवेयमन्यथा करस्पति । अर्थादस्याः मम गायक पुलके: कलितं कथमिव । यदा करस्पनिमम गायकं पुलकै कलितं सदन्यदिवानिवे- चनीयावास्थं कथं जातमिति शेषः। पाठान्तरे-अन्या श्री अनलिष्ट मदनपीडितं मेऽ# करस्पदिान पुलकैः कलितं सदन्मदिव सुखयति । एतदन्यथानुपपत्यैव सेत्यर्थः तपनः सूर्यः। २ अम्हहे । वजलेवडिदै विअ मे इत्यजुअल ण समथिम्ह अवगैर्दु । ( इति तथा मुकुलिताक्षी। चपो हेस्तावपनीय ससावता तिष्ठति।) रा-(हस्ताभ्यो गृहीत्वा परिवर्तयति।) 30-(कर्षचिदुपसत्य। ) जभदु जअदु महाराभो । इ. पा.

·तृतीयोऽङ्कः । १६९ Vidusaka-How do you know that ? King-What is unknowable here? My body, tormented by love, none else would be able to gladden with the touch of her band, the moon-lotus does not bloom by the rays of the sun (falling upon it), but only by those of the moon. (16) Urvasi-(Taking of her hands and going forth a little) Victory to Your Majesty! King--Welcome to you, O beautiful one! (Seats her on the same seat with himself). Citralekba-Lives my friend in happiness ? King-Happiness, indeed, has just come to me. Urvasi-Friend, the Queen has given away His Majesty: and so, as her friend, I seat in contact with bim, Do not consider me to be an officious woman. ratmletes em Vidusaka-What, has the sun set to you even here (i. e. Have you been hero since evening)? स्तिमितगतिरित्यर्थः । चतुरया कुशलया सख्या चिरलेपया बलान्ममोपान्तिकं मम समीपे पदात्पदं शनैः शनैरानीयेत वा॥१५॥ चित्रलेखा-संशापयति संशा ददाति । राजा-बरोरू: वरी अरू यस्याः सा । अङ्गमिति । अन्या उर्वश्या इति शेषः । अनादिष्ट स्मरसंतप्तं मेऽहं परस्पशात् मुखयेनिर्वृति प्रापयेत् । उता दृष्टान्तमाह- तपनकिरणैः सूर्यस्यायुभिः कुमुदं करवं नैपोस्वसिति विमति । चन्द्रम्याशुभिः किरणेरेवोच्छवासिति । अब येषा मते संचिन्त्यमानार्थसिद्धिः क्रमसन्मलेन 'क्रमः' नाम संध्यमुक्तं भवति । तदुक्त दशरूपके-क्रम' संचिन्त्यमाना. तिभावशानमयापरे ।' इति ॥१६॥ राजा-उप प्राप्तम् । शी- प्रणयवती सती । पुरोभागिनी दोपदर्शिनी 'दोषकहपुरोभागी' इत्यमरः । 'देवीसपीचितशरीरमतत्वापोरोभाग्यम् । विपक:-क्यमिहेव इत्यादि उर्वशीनिमलेरे प्रति । देव्या टतो महाराज:- स्यवंशीयः भत्या .

·विक्रमोर्वशीये राजा-(उर्वशीमवलोक्य ।) देच्या दत्त इति यदि व्यापार व्रजसि मे शरीरेऽस्मिन् । प्रथम कस्यानुमते चोरितमेतत्त्वया हृदयम् ॥ १७ ॥ चित्रलेखा--वयस्य निरुत्तरेषा । सांप्रतं मम विज्ञाप्यं श्रूयताम् । (क) राजा-अवहितोऽस्मि । चित्रलेखा-वसन्तानन्तरमुष्णसमये भगवान्सूर्यो मयोपचरितव्यः । तद्यथेयं मे प्रियसखी स्वर्गस्य नोत्कण्ठते तथा वयस्येन कर्तव्यम् । (ख) विदूपकः-भवति किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । न वाऽश्यते न वा पीयते । केवलमनिमिषैर्नयनींना विडम्व्यन्ते । ग) R.. राजा-भद्रे निर्देश्यसुखः स्वर्गः कस्तं विस्मारयिष्यति । (अनन्यनारीसामान्यो दासस्त्वस्याः पुरूरवा: चित्रलेखा-अनुगृहीतास्मि । विसर्जय माम् । (घ) हला उर्वशि अकातरा भूत्वा (क) अस्स निरुत्तरा एसा । संपदं मह विणप्पं सुणीअदु । (ख) वसन्ताणन्तरं उपहसमए भअयं सुजो मए उपचरिदथ्यो । ता जहा इ मे पिअसही सग्गस्स ण उक्कण्ठेदि तहा अस्सेण कादब्बं । (ग) भोदि किं वा सग्गे सुमरिदव्यं । ण वा अण्हीअदि ण वा पीअदि । केवलं अणिमिसेहिं णअणे हि मीणा विडम्ची । (घ) अणुगहिदम्हि । हला उच्चसि अकादरा भविअ विसजेहि मं । . राज्या मागमानात्मागेते अत्र भागते स्यातामित्यनुमिमानस्य विदूपरयोक्तिः । कथं युवाभ्यामासंध्यासमयादिहैव स्थितमित्यर्थः । देव्येति । देव्या दत्त इति देव्या अनुमतिलब्धेति यद्यस्मिन्मे गरीरे व्यापारमालिङ्गनादि ब्रजसि । तर्हि १ अपि मे, २' भनिदेश्यसुसं स्वर्ग कयं विस्मारयिष्यते।' इति पाठः।

·तृतीयोऽङ्कः। King-(Looking at Urvasi) If you touch this body of mine as having been given away by the Queen, with whose permission did you, at first, steal this heart? (17) Citralckhă-Friend, she can have no answer to give you; zow listen to a request I have to make. King-I am all attention. Citralekha-In the summer season, following the spring, I have to walt upon the divine Sun, so you, my friend, should behave in such a way that this dear friend of mine (i.e. Urvas) will not sigh for heaven. Vidūsaka-Lady, what is there in Heaven to be re. membered ? There is neither eating nor drinking, there the fishes are only mocked with unwinking eyes. emulated King- blessed one, Heaven being full of untold pleasures, who is able to cause a person to forget it? But (this much I can promiso) that Purūravas, who is accessible to no other woman, (will ever be) her slave. (18) Citralekha-lan much beholden (to you for this assurance). Friend, Urvafi, give me leave with a firm heart. प्रपमं स्यानुमते। स्यानुमत्येत्यर्थः । एतत्हृदयं त्वया चोरितम् । 'अत्र देवी- प्रसङ्गेन व्यवहितस्य पीजस्य पुनयोजनात् 'आक्षेप.' नाम संध्यगमुक्तं भवति ।' इति काटयवेमः ॥ १७॥ चित्रलेखा-ययस्य निरुत्तरेपा । अन्न 'विकृतं ' नामा- स्कार उक्तः । तदुक्तं-'वक्तव्यकालेऽप्ययचो प्रीया विकृतं मतम्।' इति । चित्रलेखा-सूर्य उपचरितम्य:- अप्सरसो मृत्यादिना मूर्य पर्यायेगोपनरन्तीति पुराणेषु प्रसिद्धम् । एतत्सर्व विस्तरेणाने वक्ष्यामः । स्वर्गस्य नोस्पष्टते त्यत्र 'अधीगर्थदयेशा कर्मणि' इति पष्ठी । वर्गस्य रमरण न करोतीत्यर्थः । एवमुत्तर. रामचरितेऽपि 'उत्कण्ठते च युप्मत्संनिपस्य' इति । अनेन भारिविरहरनन- मिन्यपिमाहायोपपादवावतारोऽपमिति रङ्गनाथः । विदूषकः-न या भक्ष्यते ६०-देवा हि यशेषु दत्त निभांगरेर नुपन्ति न मिप्यन्यदन्ति पियन्ति वेति प्रसिद्धम् । अनिमेष. १०-देवानां मरस्पाना गभिरपन्दो न जायते । सेन दया मरस्पाथ 'अनिमिषाः' इत्युच्यन्ते । मुरमारयानिमिरी' .

·विक्रमोर्वशीये Inp. single umbrella उर्वशी-(चित्रलेखां परिष्वज्य ! ) सखि मा खलु मां विस्मर । (क) चित्रलेखा-(सस्मितम् ।) वयस्येन संगता त्वमेवैतन्मया याचितव्या । ( इति राजानं प्रणम्य निष्कान्ता।) (ख) विदूपकः--दिष्टया मनोरथसंपत्त्या वर्धते भवान् । (ग) राजा-इयं तावदृद्धिर्मम् । पश्य । सामन्तमौलिमणिरजितशासनाक- मेकातपत्रमवनेन तथा प्रभुत्वम् । अस्याः सखे चरणयोरहमध कान्त- माशाकरत्वमधिगम्य यथा कृतार्थः ॥ १९ ॥ उर्वशी-नास्ति मे विभवोऽतः प्रियतरं मन्त्रयितुम् । (घ) राजा-(उर्वशी हस्तेनावलम्ब्य।) अहो विरुद्धार्थसंपादयितेप्सित. लाभो नौम | JR.C. पादास्त एव शशिनः सुखयन्ति गात्रं बाणास्त एव मदनस्य ममानुकूलाः । संरभरूक्षमिव सुन्दरि यधदासी- स्वत्संगमेन मम तत्तदिवानुनीतम् ॥ २० ॥ harsh (क) सहि मा खु में विसुमरेहि । (ख) वक्षस्सेण संगदा तुम एथ्य एदं मए याचिदम्या । (ग) दिहिआ मणोरहसंपत्तीए वट्टदि भयं । (घ) त्थि मे विहवो अदो पिअदर मन्तिदूं। इत्यमरः । विडम्यन्ते-इत्यनेन स्वर्गवासस्य तुच्छत्व घनितम् । अनिदेश्येति । स्वंगः अनिर्देश्यमुत: अनिर्देश्य वक्तुमशक्यं सुरां यत्र स तथोक्तः। कसं विस्मार- यिष्यति स्वर्गसुखस्य विस्मरण कारयितुं समर्थ इत्यर्थः। तु किं तु पुरुरवा मस्य अनन्यनारीसामान्यःअन्यामिनारीभिः सह सामान्योन मयतीति भनितरस्नीयाधारणः। उर्वशीसवैक्दक्ष इत्यर्थः । दासः अनान्यलक्षण्येनोवंशीसेयावरण तेन सतीवियोग- दुरापापरणं प्यायम् ॥ १८॥ पिदपक:- मनोरयसंपत्या मनोरथरय संपत्तिः 1इमा तावन्मनोरथसिमिपश्यः वृद्धिः-समृद्धिः, इ. पा. २ पादपीठम् ।इ.पा. ३दो अविस्वनमेतदिदानीमागितसम्मान-ममीहितफलानामा ३.५ ४ मनोनुकूल ·तृतीयोऽः। Ursaft--(Embracing Citralckbi) Pray do pot forget me my friend. Citralekhā. (Smiling) Now that you are united with my friend this request should rather be made to you by mc. (Cxit with a bow to the King) Viduşako-Your Honour is to be congratulated upon tho fulfilment of your desires. Klog-This is, lodeed,my towering glory; mark you My friend, I do not think mysell 10 much blessed wild ibo attainment of supreme_sovereignty marked by tbere belog only one royal umbrella and by my cdicts belos coloured by the crest-fewols of fcudatory chiefs, as to-day 3 do with the oltalomcat of the charmlos servitude of this lady. (19) Urras'ı-I cannot say anytálog that would bo sweeter than this. King-(Loving hold of Urvad with his hand) Oh! Wonder! Tho altalpmont of desired objects produces contrary results!

·विक्रमोर्वशीये २७४ उर्वशी-अपराद्धास्मि चिरकारिका महाराजस्य । (क) राजा-मा मैंवम् । ecial thought of a यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरम् । निर्वाणाय तरुच्छाया तप्तस्य हि विशेषतः ॥ २१ ॥ विदूषकः-भोः सेविताः प्रदोपरमणीयाश्चन्द्रपादाः। समयः खलु ते यासगृहप्रवेशस्य । (ख) राजा-तेन हि सल्यास्ते मार्गमादेशय । विदूपका-इत इतो भवती । (ग) (इति परिक्रामन्ति ।) (क) अवरद्धम्हि चिरकारिआ महाराअस्स । (ख) भो सेविदा पदोसरमणीमा चन्दवादा । समओ खु दे वासवरपवेसस्स । (ग) इदो इदो भवदी। सीमा । अतोऽपि प्रियभाषणे न मे सामर्थ्यमिति भावः । राजा-विरुद्धार्थसंपादयिता विपरीतार्थघटकः । वस्तुकार्यविपर्ययकारीत्यर्थः । नाम प्राकाश्ये । पादा इति । ये त्वत्संगमात्प्राक् संतापदास्त एव शशिनः पादा मयूखा अधुना त्वत्संगमे गात्रं शरीरं सुखयन्ति । ते एव मदनस्य वाणाः स्मरस्य सायका ममानुकूला सुखदाः संपन्ना ये मा पुराक्लिश्नन् । इत्थं हे सुन्दरि यद्यत् त्वत्संगमात्प्राक् संरम्भरूक्षमिव कोपपरुषमिव । आवेशदारुणं या ।आसीत्तत्तत्त्वत्संगमेन ममानुनीतमिव कृतसान्त्व- मिव । आनुकूल्येन परिवर्तितमिवेत्यर्थः । 'संरम्भः संभ्रमे कोपे' इति विश्वः ॥२०॥ उर्वशी-चिरकारिता मया कालक्षेपः कृतोऽतो महाराजेन विरहदुःसमनुभूत- मतः कृतापराधास्मि । यदेवेति । यदेव सुखं दुःखाइ सानुभूतेरन्नतर- मुपनतमुपस्थितं तदेव रसवत्तरं स्वादुतरम् । 'रसः स्वादे जले वीर्य शृङ्गा- ·तृतीयोऽङ्कः। १७५ Urpası-I have signed against my Lord in delaying to come. King-Nay, not so. The happiness which waits upon one after misery is the sweeter, (more sayoury); for the shade of a tree is the more refreshing to bim who has been oppressed with heat. (21) Vidūsaka-Friend, we bave enjoyed the rays of the moon which are charming at night-fall; it is now time for you to retire to bed. King-Then'show your friend the way, Vidüşaka--This way, Your Ladyship. (They turn round) रादी विपेद्रये' इति हैमः । ततस्य आतपलान्तस्य हिर अवधारणे। 'हि पादपूरणे हेत्ती विशेपेष्ववधारणे' इति मेदिनी । तरच्छाया विशेषतो निर्वाणाय समधिकमुपाय भवतीति शेषः ॥ २१ ॥ विदूषका- वासगृहप्रवेशस्य यासह गर्भागारम् । 'गर्भागारं वासगृहम् ' इत्यमरः । अनुपनतेति । अनुपनतमनोरथस्यानुपनतोऽप्राप्तो मनोरयोऽमिलपितार्यस्त्वत्समागमरूपो येन स तथोक्तस्तस्य । मम पूर्व त्वत्समाग- मात्प्राक् शतगुणिता शतधा यर्धितेव । रातिशततुल्यकारेवेत्यर्थ: त्रियामा रागिता याता प्रयो यामा यस्याः सा रियामा। 'आद्यन्तयोरर्धयामयोधेष्टाकास- खेन दिनमायत्वात् । यद्वा श्रीन धर्मादीन्याग्यति निरवकाशीकरोमि काम- प्रधानत्वात् ।' इति भानुजीदीक्षितः । दरद्विरसंतसेन मपातिदीर्घतरा रामयः क्षमिता इत्यर्थः हे सुभ्र इदानीं तर समागमे सति सा रागिरतधेर शत. गुणितैय यदि प्रसरति मयाति तर्हि ततस्तस्यास्तथापरणाकृती पृताथों भरेयम् । इदानीं तय समागमे राविटिपेलापेयादतस्तस्या दीर्घभावमम्मर्णय इत्यर्थः । 'मोय सूचनोचराझकयोपयोगित्यादिन्दुरित्यपगन्तव्यम् । इति काटयमः । 'मुभु' इत्यत्र भूवन्दरपोपस्थानीयत्वात् 'पद्यपानापानी ·१७६ विक्रमोर्वशीये राजा-सुन्दरि इयमिदानीमभ्यर्थनी । उर्वशी-कथमिव । (क) भनुपनतमनोरथस्य पूर्वे शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु तव समागमे तथैव प्रसरति सुर्घ ततः कृती भवेयम् ॥ २२ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति तृतीयोऽङ्कः। (क) कहं वि। इति नदी संज्ञाप्रतिषेधात् 'अम्मार्थनद्योईस्वः' इति हस्वत्वं नास्ति । अतो हस्वः प्रामादिक इति केचित् । अन्ये तु अप्राणिजातेश्वारज्यादिनाम्' इत्यत्र अलाबूः 'कर्कन्धः' इत्युकारान्तस्यप्यूड्प्रत्ययमुदाजहार भाष्यकार एतस्मादेव शापकारकचिदूकारान्तस्यायूडन्तत्वानदीत्व हस्वत्वमित्याहुः । एयाह वामनः-उकारादप्यूट् प्रकृतेः इति-इति कुमारसंभवटीकाया मल्लिनाथः । १ मे प्रार्थना। इ. पा. २ अनधिगतमनौरपस्य । इ. पा. अत्त ·तृतीयोऽः। १७७ King-ocharming lady, this is my ardent wisb, now-- Urvabi-- What is that? King- Formerly when my desire was not attained, by night passed as if lengthened hundredfold; but, fair-browed one, if after union with you it extends to an equal length, I shall consider myself blessed, (22) (Exeunt Omnes) END OF ACT III भ्रूशब्दात् 'अप्राणिजातेः' इत्यादिनोट् । उवर्णान्तमानस्य विधानाबहुप्रीहिः । उपसर्जनत्वं च । पुन. स्त्रियामूटू । अन्तादिवचेति पूर्व प्रत्यन्तत्वात्मातिपदिक्त्वम् । अतः सयुद्धौ हस्वत्वम् इति महिकाच्यटीकायां जयमङ्गलः ॥२२॥ इति श्रीमविक्रमोर्वशीयटीकायामर्थप्रकाशिफायां तृतीयोऽङ्कः॥ 12 ·4वक्रमावशाय चतुर्थोऽङ्कः। Pediasion मन। यस्था सा (ततः प्रविशति विमनस्का चित्रलेखा सहजन्यो च ।) सहजन्या-(चिनलेखां विलोक्य । ) सखि म्ायमानशतपत्रस्येव ते मुखस्य छाया हृदयस्यास्वस्थता सूचयति । तत्कथय निर्वेदकारणम् । समदुःखा भवितुमिच्छामि । (क) चित्रलेखा-सखि अप्मरोवारपर्यायेणेह भगवतः सूर्यस्य पादमूलोपस्थाने वर्तमाना बलवत्खलर्सश्या उत्कण्ठितासि । (ख) सहजन्या-जाने युयोरन्योन्यस्नेहम् । ततस्तत । (ग) चित्रलेखा-तत एतेषु दिवसेषु को नु खलु वृत्तान्त इति प्रणिधान- स्थितया मयाऽत्याहितमुपलब्धम् । (घ) (क) सहि मिलाअमाणसवत्तस्स विभ दे मुहस्स छाआ हिअअस्स अस्सत्थद सूएदि । ता' कहेहि गिव्येदकारण । समदु क्सा होहूँ इच्छामि । (ख) हला मच्छरागारपनाएण इह भभवदो सुजस्स पादमूलोष्ठाणे वहन्ती बलिअ खु उचसीए उपण्ठिदम्हि (ग) जाणे वो अण्णोणसिहं । तदो तदो (घ) तदो इमाइ दिवसाई को णु खु चुत्तन्तोत्ति पगिधाणष्ठिदाए मए अद्याहिद उरद्ध । कविरघुनाकान्तरमारभमाण कथानुसभानार्थ प्रथम प्रवेशमुपक्षिपति ततः प्रतिशतीयादिना । सहजन्या-शतपन कमलम् । 'सहस्रपन कमल शतपत्रं कुशेशयम् ।' इत्यमरः । छाया छथि । छाया सूर्यप्रिया कान्ति.' इत्यमरः । अस्वस्थता व्याकुलताम् । वित्रलेखा-अप्सरोगारपर्यायेण अप्सरसा वारा: सेवासमयाः। 'यारः सूर्यादिदिवसे यारोऽवसरवृन्दयो ।' इति विश्वः । तेषां पर्यायेणक्रमेप्सरोगा।पर्यायेण । पादमूलोपस्थाने वर्तमाना। भगवन्त सूर्य व्यूह्य तिष्ठन्त ऋष्यप्सरोगवर्गदयः पर्यायेण तदुपस्थान कुर्वन्तीति प्रसिद्ध मैव । सूर्यन्यूहरर्णन भागवते द्वादशस्कन्धे एकादशाध्याये यथा--" मधादिषु द्वादशमु भगगकालरूपधृक् । लोक्तन्नाय चरति पृथग्द्वादशभिगणे. ॥३२॥ घात- कृतस्थली हेतिवामुकि रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥३३॥ १ विमानस्था । इस एपु २ (विशेश्य सखेदम्।) ३ सहि चित्तरहे ४ ता कहाह मणिम्युदिकारण जेण जे समाणदुख्खा होमि । इ पा ५(सकरुणम् ।) सहि।

·चतुर्थोऽः।
१७१
A
ACT IV
(Enter Citralekha uneasy in mind, and Sahajanya)
Sabajanya-(Looking at Citralekbă) Friend, the appea-
rance of your face, which looks like the fadiog lotus,
bespeaks the uneasiness of your mind. Tell me, therefore,
the cause ol your distress. Let me participate in it.
Citralekha - Friend, engaged here ia paying respects to
the divine Sua, in the order of service which the symphs
have to perform, I was filled with great anxiety concerning
Urvasi.
Sahajanya-I know your mutual love. What further ?
Citralekbă--Then, anxious to know the tidings of tbese
days, I stood in meditation, wheal learat of a great calamity.
अर्यमा पुलहोऽयौजाः प्रहेतिः पुजिकस्थली । नारदः कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म
माधयम् ।। ३४ ॥ मिनोऽत्रि पौरुषेयोऽय तक्षको मेनका हहा। रथस्वन इति लेते
शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥ वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्या तथा हुहूः। शुक्रश्चित्र-
स्वनश्चैव शुनिमासं नयन्त्यमी ॥३६॥ इन्द्रो विश्वावसुः श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिराः।
प्रम्लोचा राक्षसो क्यों नभोमासं नयन्त्यमी ॥३७॥ विवस्वानुमनथ व्याम
मासारणो भृगुः । अनुम्लोचा शङ्खगलो नमस्याख्य नयन्त्यमी ॥३८॥ पूषा धनंजयो
पातः सूर्पणः सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥३९|| ऋt-
4ची भरद्वाजः पर्जन्यः सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतक्षेप तपस्याख्य नयन्त्यमी ॥४०॥
अथांशुः कश्यपस्तार्य ऋतसेनस्तयोर्वशी । विद्युतचुमहाशङ्खः सहोमासं नयन्त्यमी
।। ४१ ।। भगः स्फूजोऽरिष्टनेमिरूण आयुश्च पञ्चमः । कर्णाटकः पूर्वचित्तिः पुष्यमासं
नयन्त्यमी ॥४२॥ त्वष्टा ऋनीकतनयः कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ दातजिद-
तराष्ट्र इर्षभरा. ॥४३॥ विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्गाश्च सत्यजित् । विश्वामिनो
मसापेत ऊमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ।। एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतयः ।
स्मरता संध्यायोणा हरन्यहो दिने दिन ||४|| द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ पड्-
मिरस्य । जरन्तामन्तात्तनुते परनेह च सन् तिम् ॥४६१ सामधुर्मस्ताल
पयः संस्तुवन्त्यम् । गन्धवास्त प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सासोऽग्रतः ॥४४॥ उन्नह्यन्ति रथ
नागा ग्रामण्यो रथयोजकाः । चोदयन्ति रथं पृष्ठ नेता बलशालिनः ॥ ८॥

·विक्रमोर्वशीये सहजन्या-(सावेगम्) कीदृशमिव । (क) चित्रलेखा'-उर्वशी किल तं रतिसहायं राजर्षिममात्येषु निवेशितराज्यधुरं गृहीत्वा गन्धमादनवन विहां गता। (ख) सहजन्या--स नाम संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशेषु । ततस्ततः । (ग) चित्रलेखा-तत्र खलु मन्दाकिन्याः पुलिनेपु सिकतापर्वतकेलीभिः क्रीडन्ती विद्याधरदारिकोदयवती नाम तेन राजर्षिणा चिरं निध्यातेति कुपितोर्वशी। (घ) R.c. R-C सहजन्या-भवितव्यम् । दूरारुढः खल प्रणयोऽसहनः । तत- स्ततः । (ड.) intensity of Is love for 3520 (क) कीरिसं विभ । (ख) उव्यसी किल ते रदिसहाअं राएसि अमचेसु णिवेसिदरखधुरं गेहि गन्धमादणवर्ण विहरि, गदा । (ग। सो णाम संभोओ जो वारिसेसु पदेसेसु । तदो तदो। (घ) तहिं खु मन्दाइणीए पुलिणेसु सिअदापवद- केलिहिं कीलमाणा विजाधरदारिआ उदयवदी णाम देण रापसिणा चिरं णिज्झाइ- दत्ति कुविदा उव्वसी । (ङ) होदेव्वं । दूरारूढो खु पणो असहणो । तदो तदो। वालखिल्याः सहस्त्राणि षष्टिर्बहार्षयोऽमलाः । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुति- मिविभुम् ॥ १९॥" इति। अत्र वर्णितास्वप्सरःसु चित्रलेखाया भनुपलम्भात्क- विरेवात्र प्रमाणम् । चित्रलेखा-प्रणिधानस्थितया प्रभावाद्यथाभूतवृत्तान्तशा- नार्थ ध्यानस्थितया । अत्याहितम् । 'अत्याहितं महामीतिः कर्म जीवानपेचि च । इत्यमरः । सहजन्या-सावेगम्-आवेगश्चित्ताकुलता । चित्रलेखा-रतिसहाय क्रीडाकर्मणि सहायं ससायम् । निवेशितराज्यधुरं निवेशिता निहिता राज्यधुरा राज्य (१सकरुणम् ।) उनसी किल राएसि लच्छीसणाहं गेव्हिअ अमच्चेसु णिहितकजधुरं केलासमिहदे गन्धमादणवर्ण , विहरिदुं गदा इति, उव्वसी किल उम्मदिदा...इति.. केलाससिहरप्पदेस......इति च पाठान्तराणि। २ असहणा खु सा । दूरारुढो भ से पणओ। ता भवितवदा एत्य बलवदी। इ.पा. ३ एते चादित्यादयः कौमें विभज्यो काः ॥ धातार्यमा च मित्रय वरणक्षेन्द्र एव च। विवस्वानय पूषा च पर्जन्यश्चाशुरेव च ।। भगरत्वष्टा च विष्णुद आदित्या द्वादश स्मृताः॥ पुलस्त्यः पुलहवाधिवसिष्टोऽ माहिरा मृगुः । गौतमोऽय भरद्वाजः कश्यप ऋतुरेव च ॥

·चतुर्थोऽ। १८१ Sahajanya-(With an anxious looks) of what nature ? Citralekha-Urvasi bad gode for sport to the Gandbama. dana forest, taking with her the royal sage, her lovecompanion, who had entrusted the burden of the government to bis ministers, Sahajanya-That is, indeed, enjoyment which is bad in places like that. What followed ? Citralekha-There Urvasi, got angry with the royalsage, because he gazed for a long time at the daughter of a demigod, by name Udayavati, who was sporting on the sandy bank of the Ganges by raisiog hillocks of sand. bunchang Sahajanya-Oh, the fatality! Interse love is, indeed, intolerant. What next ? . येन तम् । गन्धमादनवनं गन्धेन मादयतीति गन्धमादनो नाम गिरिः हिम. वत्पुरस्यौषधिप्रस्थस्योपवनम् । तथा चोक्तं कुमारसमवे पष्ठसगे-'यस्य चोपवनं बाह्यं सुगन्धिगन्धमादनः।' इति । सहजन्या-स नाम संभोगः स एव परमार्थतः संभोगः इत्युच्यते यस्तादृशेषु प्रदेशेषु क्रियते । चित्रलेखा-मन्दाकिन्या: भागीरथ्या पुलिनेषु सैकतेषु । मन्दाकिन्याः पुलिनेषु हि विद्याधरादीना कन्याः केलिं कुर्वन्तीति क्वयो वर्णयन्ति । तथा च मेघदूतम्- 'मन्दाकिन्याः सलिलशिशिरैः सेव्यमाना मरुद्भिर्मन्दाराणामनुतटरह जमदमिः कौशिकश्च मुनयो ब्रह्मवादिनः । रथकूऽरिएनेमियामणीश्च स्थखनः॥ स्थचित्रस्वनः श्रोताअरुणः सेनजित्तथा । तायश्चरिष्टनेमिश्च कृतजित्सत्यजित्तथा।। एते यक्षाः ॥ अथ हेतिः प्रहेतिश्च पौरुषेयो वधस्तथा। बों व्याभस्तयापश्च वायुर्वियहियाकरः ।। ब्रह्मापेताश्च विप्रेन्द्रा यज्ञापेताश्च राक्षसाः । वासुकी कच्छनीरश्व तक्षक सर्पपुंगवः ॥ एलापत्रः शङ्खपालस्तदैरायतसंशितः। धनंजयो महापद्मस्तथा कर्कोटको द्विजः || कम्बलोऽश्वतरश्चैव वहन्त्येव यथाक्रमम् । तुम्बुपारदो हाहा हूहूविश्वावसुस्तथा ॥ उग्रसेनो वसुरुचिर्विश्वावसुरथापरः । चित्रसेनस्तथोर्णायुधृत- राष्ट्रो द्विजोत्तमाः !! सूर्यवर्चा द्वादशेति गन्धर्वा गायतां वराः ॥ कृतस्थल्यप्सरोवर्या तयान्या पुञ्जिकस्थली । मेनका सहजन्या च प्रम्लोचा च द्विजोत्तमाः ॥ अनुम्लोचा धृताची च विश्वाची चोवेशी तथा । अन्या च पूर्वचित्तिः स्यादन्या व तिलोत्तमा || रम्भा चेति द्विजश्रेष्ठास्तथैवाप्सरसः स्मृताः ॥ इति भावार्थदीपिका ।।

·"१८३ philosophie thought विक्रमोर्वशीये चित्रलेखा-ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसमूदह्दया विस्मृत- ५ देवतानियमा स्त्रीजनपरिहरणीय कुमारवनं प्रविष्टा। प्रवेशानन्तरं च फाननो, पान्तवर्तिलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । (क)) सहजन्या-नास्ति विधेरलइनीयं नाम ) तस्यानुरागस्यायं नामैकपद ईदृशोऽनर्थः । अथ किमवस्थः स राजर्षिः । (ख) mampures Good as disp चित्रलेखा-तस्मिन्नेव कानने प्रियतमा विचिन्वन्नहोरात्रानतिवाहयति । एतेन पुननिर्वृतानामप्युत्कण्ठाकारिणा मंघोदयेनानाधीनो भविष्यति । (ग) 10 सहजन्या-सखि न तादृशा आकृतिविशेषाश्विर दुःखभांगिनो भवन्ति । मवश्यं किमप्यनुग्रहनिमित्तं भूयोऽपि समागमकारणं भविष्यति । तदेहि । उदयोन्मुखस्य भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कुर्वः । (घ) [इति निष्क्रान्ते । [प्रवेशकः।] . (क) तदो महिणो अणुण अप्पडिवजमाणा गुरुसावसंमूढहिअआ विसुमरि- ददेवतानिअमा इत्थिाजणपरिहरिण कुमारवणे पछा । पसाणन्तरं ५ काणणोयन्तपत्तिलदाभावेण परिणदं से रूबै । (ख) त्थि विहिणो अलवाणिवं णाम । तस्स' अणुराअस्स अ णाम एकरदे ईरिसो अणत्यो। यह किमयत्थो सो राएसी । (ग) तस्सि एव्व काणणे पियदम विचिण्णन्तो अहोरते अदिवादि। इमिणा उग गिटबुदाणपि उकण्ठाकारिणा महोदएण अणस्थाहीणो हविस्स दि। (घ) सहि ण तारिसा आकिदिविससा चिरं सुपरसमाइणो होन्ति । अयस्स बिपि भणुग्गहणिमित्तं भूओचि समासमकारण विरसदि । ता एहि । उदउम्मुहस्स भावदो सुचरस उपहाणं करेग्ह । १(सशोकम् ) इत्य. २ कारणन्तरपरिअतिशा इ. पा. जग तारिसरस भण्णारिमो एश्व परिणामो संवत्तो। तो उदो इ.पा. ४ तदो सोवि तसि एव कागणे पियदम माणसअन्तो उन्मत्तीमुदो इदो उरवसी दो सम्बसौतिक दुख महोतं आदिपाइदि। इ.पा. भस्मात्परं-'नमो विलोक्य इत्य. चित, ५अपदोआरोइ.पा. मिरम.ए.प. अपुग्णहणिमिदो...समाममो इ. पा. (प्रामवलोक्य ) इ.स.ए.ए.

·चतुर्थोऽ Citralekbi--Tben, not accepting the apology of ber busband, with ber mind infatuated by the curse of the preceptor, and forgetting the rule laid down by the deily, she entered the forest sacred to Kumāra, wbich ought to be avoided by women. And just after her entrance she was transformed into a creeper standing on the border-ground of the forest, sahajanya.There is nothing that fate may not briog under its influence. Oh that sort of love should bave met, on a sudden, with such a calamity! But wbat state is the royal sage in now? Citralekbă-He has been spendiog days and nights lo quest of his beloved, in that very forest. Moreover, he will be a victim to a great disaster, owing to the appearance of these clouds, which cause uneasidess even to those who are happy. Sahajanya~-Friend, such elegant forms are never subject to loog suffering. There will undoubtedly turn up some cause or other arising from some one's favour, to bring about their re-union. Come then, let us wait upon the god Sun who is about to rise. [Exeunt END OF PRAVEŠAKA छयया चारितोष्णाः । भन्वेष्टव्यैः कनसिक्तामुष्टिनिपगूटैःसंमोहन्ते मणिभिरममा- थिता यत्र कन्याः॥' इति । निध्याता अनन्यमनसा हटा'निर्णनं तु निभ्यानं दर्शनालोकनेक्षणम् ।' इत्यमरः। सहजन्या-भवितव्यं भवितव्य तैय बलीयसी । भन्य- थोर्वशी अकारण न कुष्येदिति भावः । दूरारूढः काठां गतः। प्रणयः प्रेम । असहनः स्वल्पमपि स्सलने न सहते इत्यर्थः । चित्रलेखा-अप्रतिपद्यमाना अस्वीकुवाणा । गुरुशापसमूहृदया। गुरुशापेन भरतमुनिशापेन संमूदं मोहं प्राप्तम् । अज्ञानोपहत- मित्यर्थः। दृदयं यस्याः। गुरुशापेन मर्यभावं प्रासाया उदिया हि प्रभावलोपः संजात इति शेयम् । विस्मृतदेवतानियमा विस्मृतो देवतायाः कार्तिक्यस्य नियमः समयो यया। देवतासमयं च वक्षस्यमे-येतं प्रदेशं स्त्री प्रक्ष्यति' इत्यादिनाली- बनपरिहरणीय स्त्रीजनप्रवेशानहम् । काननोपान्ते अरण्यप्रान्ते यतले तन्दीला लता तस्या भावना काननप्रान्तवर्तिनी लता जातेत्यर्थः। सहजन्या-नास्ति विपरलप- नीय न तद्विद्यते यद्विधिलेययितुं न शकः। विधिरेय सर्वत्र प्रमरतीत्यर्थः। चित्र- लेखा-अतिचायति यापयति । नितानाम युत्कण्ठाकारिणा-अनुरूपमायोमेपर्ते- 'मेघालोके भपति सुसिनोऽप्यन्ययावृत्तिा चेतः । इत्यादि । सहजया-माफति- ·matic tanahtram akang सुरधनुरिद दूराष्टं,न नाम शासनम् । २रा अन्यन्म 3171 २८४ विक्रमोर्वशीये (ततः प्रविशत्युन्मत्तवेधो राना।) राजा. -आः दुरात्मन् रक्षस्तिष्ठ तिष्ठ । क मे प्रियतमामादाय गच्छसि । हन्त शैलशिखराद्गगनमुत्पत्य बाणैर्मामभिवपति । (विभाव्य) ready to burst नवजलधरः, संनद्धोऽयं,न तनिशाचर: CAnan armoLT insolant (विचिन्त्य ! ) क नु खल अयमपि पटुर्धारासारोन याणपरंपरा कनकनिकपस्निग्धा विधुप्रिया न ममोर्वशी ॥१॥ रम्भोगता स्यात् । तिष्ठेरकोपयशात्प्रभावपिहिता,दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेत्मयि पुनर्भावामस्या मनः । तां हर्नु विबुधद्विपोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमदशनं नयनयोतिति कोऽयं विधिः ॥२॥ (दिशोऽवलोक्य । सनिःश्वासम्१)(अये परावृत्तभागधेयानां दुःखं दुःखा- नुबन्धि । कुत.।) Rc विशेषाः विशिष्टाः पुरुषाः महात्मानः । अनुग्रहनिमित्तमनुग्रहो निमित्तं यस्य तत् । अनावश्यं समागमो भविष्पतीत्यादिनोर्वशीप्रासरवश्यंभावसूचनात् 'नियतातिः' नाम चतुर्थावस्था सूचिता । प्रवेशका-प्रोशकलक्षणमुक्तम् । ततः प्रविशतीति- उन्मत्तवेष उन्मत्तस्य इव वेपो यस्य । अन नायकस्य 'उन्मादः' नाम सप्तम्यवस्था १ आकाशयद्धलक्ष्य' सोन्मादः इ. पा. १ (विलोक्य 1) हन्त ३ लोटं गृहीत्वा हन्तुं धावन विभाव्य सकरुणम् ।) कथम् -इस्य ए. I 'विचिन्त्य सफ्णम् ' इ. पा, ५ मध्योऽयं हरिभि. स्मितं हिमाचा नेने कुरङ्गीगणैः कान्तिश्चम्पककुयल. कलरवो हा हा हतः कोकिले । मातङ्गगमन कथं कथमहो हंसैविभज्याधुना कान्वारे सकरिनाश्य पशुरनीतासि कि मानिनि ॥ चन्द्रश्चण्डकरायते मृदुगतिा. कोऽपि बत्रायते माल्य सूचिकररायते मलयजारप. स्फुलिनायो। रामि कल्पश- सायते विधिवशास्त्राणोऽपि भारायते हा इन्त प्रमदावियोगपमयः संहारकारायसे ॥२॥ इत्यधिश्मेस्मिन्पुस्तके पद्यद्वयम् ।

·चतुर्थाः १८५ ( Enters the King in the habiliments of a mad man ) King-Halt, wicked demon, halt. Whither are you bearing away my beloved ? Ah! He has fled away from the summit of the mouatain to the sky and showers arrows upon me. (Observing closely) This is a new cloud fully developed, and not a baughty demon in armour; and this is the gainbow, and not an arcber's bow drawn to its utmost length as I thought; this, too, is a sharp shower of raid, and not a volley of arrows; and this here that shines like a streak of gold (on the touchstone) is lightning, and Dot Urvast, my beloved. (1) (Pondering) Where possibly can the plaintain-thighed ono have gone? May she bave, by her divine powers, remained concealed through anger ? (But no), she cannot cherish anger long. May she have fled up to heaven ?-(No, that even cannot be, for) her heart is full of love towards me. Nor can the enemies of tbe gods take her away from my presence. And yet she is completely invisible to my eyes What (a sada fateis this! (2) (Looking in all directions; and having a sigh) Alas, misfortunes never come siogly to those on whom fortune turn her back. For वर्यते । राजा-आः इति कोपे । 'आस्तु स्यात्कोपपीडयोः' इत्यमरः।क प्रियतमामादायेत्यादिना परामृष्टस्य बीजस्य नियताप्तिसमन्वयादवमर्शसंधिः । तल्लक्षण दशरूपके- क्रोधेनावमृशेद्यत्र व्यसनाद्वा विलोभनात् । गर्भनिभिन्नबीजार्थः सोऽवमर्शः । इति शैलशियरात् प्रचुराः शिलाः सन्त्यत्र शैलः । ज्योत्स्नादित्यादण् । नवजलधर इति । अयं पुरस्ताद् दृश्यमानो नवजलधरो नूतनमेष एव । संनद्धः कवचधारी हन्तुमुयुक्तो वा इतोऽतिगर्वितो निशाचरो न । एवमऽपि विशेष दर्शनेन पूर्वसंजातभ्रमविषयनिषेधो नमो गम्यमानभवनक्रियान्वयाद्ः द्रष्टव्यः । यदिदं दृश्यते तरतुरधनुरिन्द्रधनुः न नाम दूराष्टं दूरमत्यन्तमाकृष्ट शरासनम् । नाम' इति वित्त । अयमपि पुरोवती पटुस्तीमो धारामारो वर्पप्रसर एव । धारासंपात आसारः' इत्यमरः । बाणपरंपरा शरवर्षो न । इयमपि च पुरोवर्तिनी कनकनिस्वस्निग्धा क्नास्य निकरः नियणरेसा तद्विस्निग्धा रुधिरा । दीप्तिमतीत्यर्थः । विद्युत्तडिदेव । मम प्रियोवंशी न भवतीति शेषः । अनाविमृष्ट- विधेयोदशत्वं न दोपो नमोऽर्थस्यामायस्य प्राधान्यात् । एतदेव स्फुटीकर्तुमुदाजहारेमें श्लोकं काव्यप्रकाशदोषप्रकरणे । हरिणीवृत्तम् । तल्लक्षणम् 'नसमरसला ग: A ·विक्रमोर्वशीये अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । भववारिधरोदयादहोमिभवितव्यं च निरातपद्धिरम्यैः ॥ ३॥ seleasty (विहस्य । ) मुधैव खलु मया मनसः परितापवृद्धिरुपेक्ष्यते । यथा मुन्योऽपि व्याहरन्ति राजा कालस्य कारणम्' इति । तत्किमहं जलदसमयं न प्रत्यादि.' सामि (अर्थ वा प्रावृषण्यैरेव लिमम राजोपचारः संप्रति) कथमिव । royal white malung विद्युल्लेखाकनकरुचिरं श्रीवितानं ममा| व्याधूयन्ते निचुलतरुभिर्मअरीचामराणि ।-1akiyoists धर्मच्छेदात्पटुनरगिरो यन्दिनो नीलकण्ठा धारासारोपनयनपरा नैगमाः सानुमन्तः ॥ ४ ॥ suak, regal cover भवतु । किमेव परिच्छदश्लाघया ! यावदस्मिन्कानने तो प्रियाम- न्वेषयामि । (विलोक्य।) हन्त व्यवसितस्य मे संदीपनमिव संवृत्तम् । कुतः । . पड्वेहहयैर्हरिणी मता।' इति ॥ १॥ रम्भोरू रम्भे कदलीस्तम्भाविव मासलो वृत्तौ चेत्यर्थः । ऊरू यस्याः सा! 'ऊरूत्तरपदादौपम्ये' इत्यूड्प्रत्ययः । तिष्ठेदिति । सा उर्वशी कोपयशात्कोपाविष्टा सती प्रभाव पिहिता प्रभावेण अन्तर्धानविद्याशक्त्या पिहितान्तहिताव तिष्ठेत् । इति वितर्कः । तस्योत्तरम् । यस्मात् सा दीर्घ चिरकालं न कुप्यति । एवमग्रेऽपि योज्यम् । स्वर्गाय स्वर्ग गन्तुम् । 'तुमर्याच भाववचनात्' इति चतुर्थी । उत्पतिता भवेत् । अस्या मनः पुनर्मयि भावार्द्र भावेन स्नेहेनाद्रं सरसम् । तेनैतदपि न । दानवैरपहता स्यादित्येतदप्यसंभाव्यम् यतो मे मम पुरोवर्तिनी ता प्रिया हर्तु विबुध- द्विषोऽसुरा अपि न च शताः मर्थाः । सा च एवं सत्यपि नयनयोरत्य- न्तमगोचरं यातेति कोऽयं विधिः प्रकारो दैवं वा । अन दीर्घमित्याद्युत्तरवाक्यार्था- वगमेनैव पूर्वस्य बाध्यत्वावगमान्यूनपदत्वं न दोषो न वा गुणः । उदाहृतवार्य लोक एतदुदाहरगत्वेन काव्यप्रकाशकृता ॥ २ ॥ परावृत्तभागधेयाना प्रतिकूल. देवानाम् । दुसं दुःणानुबन्धि दुःखमनुबभातीत्येवंशीलम् । आपदापदनुबन्धिनी । भयमिति । अयं तया मम प्रियया सदु सहः सुतरां दुःसहो वियोग एकपदे तुल्यकालमुपनतः प्रासः। तत्रामैपदे तुल्ये सद्यः सपदि च स्मृतम्' इति हला- युधः । नवयारिधरोदयान्नूतन मेघोदयादहोभिर्दियसैनिरातपादरम्यनिर्गता भातपस्प १निरातपरवरम्यैः अथ घा न प्रत्यादिशानि जलदसमयम्. ३ धाराहारोप.. ४ परिक्रम्यावलोक्य च। लाल का ilon gary 4 माल ·चतुर्थोऽ1 ८ Jeeten + On the one hand there has befallen, all of a sudden, this unendurable separation from my beloved, while on the other hand the days will be deligbful (now) on account of the Intensity of heat being removed by the advent of new clouds. (3) om_anomix (Smiling) In vain, indeed, do I neglect the growing anguish of my miod. For even the sages say tbat the King is the cause (i.e. rules) of time. Why do I not then countermand the rainy season? But pot These very tokens of the monsoon form at present my royal parapherpalia. Thus-- egne freeul cerepy The cloud decked with gold in the form of the flasbing lightning is my,canopy of state. Tbe chauries of their sprouts are waved over me by the Nichula trees. The peacock, sbrieking more gaily on account of the lapse of summer, are my bards. And the mountaiøs leading down the waters of the showers are merchants engage in bringing moc present of wealth. (4) Well, enough. What is the use of my thus praisiog my parapbernalia ? Let me, in the first place, search for my beloved in this forest. (Lookng) Ha, my employment is given an impetus to, as it were. Because ऋद्धिः समृद्धिर्येषां तैस्तथोक्तैर्भवितव्यं माव्यं च । उभयोस्तुल्यकालमुपस्थिति- नातन्यहो मम देवविपर्यास इत्यर्थः । समुच्चयालकारः ॥ ३॥ राजा कालस्य कारणम् । अत्र महाभारतम्-'कालो पा कारणं राशो राजा वा कालकारणम् । इति ते संशो मा भूद्राना कालस्य कारणम् ।।' इति । किन प्रत्यादिशामि। निराकरोमि । 'प्रत्यादेशो निराकृतिः' इत्यमरः । अयं भाव:-राजा हि कालस्य फारणम् । अतो ममादेशादेवायं जलदसमयः प्रवृत्तः । अत एवास्य प्रत्यादेशोऽपि मया सुकरः । प्रावृषेण्यैः प्रावृषि भवैः प्राहकालसंबन्धिभिः । 'प्रावृष एप्यः" इत्येण्यप्रत्ययः । लिङ्गचिह्नः । उपचारः राजपरिच्छदः । विधुदिति । विद्युल्लेख एव लेखाकनकं तेन रुचिरं शोममानमभ्रंमेघ एप मम श्रीवितानं श्रीमदुल्लोचः । निचुलतरुभिः हिजलाख्यैद्रुमविशेषः । 'निचुलो हिलोऽम्युजः' इत्यमरः । मञ्जरीचामराणि मञ्जरीरूपाणि चामराणि ध्याधूयन्ते । धर्मच्छेदादुष्णकालनाशात् । प्राधसमयप्रवृत्त्येति शेषः । पटुतरगिरतीक्ष्णतरकेकाः । 'पटुतीक्ष्ण स्फुटे दो निष्ठुरे निर्दयेऽपि च ' इति गद्र. नीलकण्ठा मयूरा एव बन्दिनः स्तुतिपाठाः । पारासारोपनयनपराः । धारासारस्य घरावर्षस्य पक्षे धारारूपं सारं धनं तस्योपनयनं तत्पराः सानुमन्तः पर्वता एव नैगमा यणिजः 'आसारस्तु प्रसरणे धारावृष्टी सुहमले ' इति, नैगमः क्षुरखेदान्तवणिग्याणिस्यनागरे।' इति च विश्वलोचनः ।

·१४८ विक्रमोर्वशीये. plenty lines मारकराजिभिरियं कुसुमैनवकन्दली सलिलगर्भः । कोपादन्तप्पेि स्मरयति मां लोचने तस्याः ॥ ५ ॥ इतो गतेति कथं नु तत्रभवती मया सूचयितव्या । पद्भयां स्पृशेद्वसुमती यदि सा सुगात्री ine मेघाभिवृष्टसिकतासु बनस्थलीषु । पश्चानता गुरुनितम्यतया ततोऽस्या दृश्येत चारुपदपतिरलतकाङ्का । काका.... (परिक्रम्यावलोक्य च सहर्षम् । ) उपलब्धमुपलक्षणं येन तस्याः कोपनाया मार्गोऽनुमीयते । deep green ast helley & a fare हतोष्ठरागैर्नयनोदविन्दुभिर्निमग्ननानिपतद्भिरद्वितम् । च्युतं षा भिन्नगतेरसंशयं शुकोदरश्याममिदं स्तनांशुकम् ॥ ७ ॥ ( विभाव्य ।। कथं सेन्द्रगोपं नवशाद्वलमिदम् । कुतो नु खलु निर्जने वने प्रियांप्रवृत्तिरवगमयितव्या । (दृष्ट्वा । ) । अये आसारोच्छसितशैलेयस्थली- पापाणमारूढः time particles of 'सारो बले स्थिरांशे च मज्झि पुंसि जले धने ।' इति मेदिनी । मन्दाक्रान्ता छन्दः 1॥४॥ परिच्छद उपकरणसामग्री। व्यवसितस्य व्यवसायस्य । संदीपनं प्रोत्साहनम् । आरकेति । इयं नघकन्दली अचिरोत्पन्ना कन्दली भूकदली । द्रोणपर्णी स्निग्धकन्दा कन्दली भूकदल्यपि ' इति शब्दार्णवः आरक्तराजिभिरारक्ता राजयो रेखा येषां तैः । सलिलगभैः सलिलं जलं गर्भ अन्तयेषां तैः । कुसुमैः कोपादन्तर्वापे । कोपादित्यनेन तयो रक्तत्वमपि ध्वनितम् । तस्या लोचने मां स्मरयति । सोत्कण्टपूर्वकं सरणं कारयतीत्यर्थः ॥ ५॥ पद्धयामिति । यदि सा सुगात्री शोभनाङ्गी पद्धयां वसुमती स्पृशेत्ततो मेधाभिष्टसिकता मेनिकृष्ट कृतीः सिकता वालुका यातु तातु वनस्थलीषु चनभूमिपु अस्या गुरुनितम्बतया पृथुक्टीपश्चाद्भागभारादित्यर्थः। 'पश्चा- नितम्बः स्त्रीकट्याः' इत्यमरः । पश्चानता निम्नर । निम्नत्वं च सापेक्षमित्यमभागा- पेक्षया निम्नत्वं ज्ञेयम् । अलक्तकाङ्का अलक्तकोऽको यस्यास्तादृशी लाक्षारागचिह्ना । चारुपदपतिश्चारुः सुन्दरा पदपतिः पदचिह्नसंततिश्येत । 'पदं शब्दे च वाक्ये १भवतु । भादास्ये तावत् । (परिक्रम्य विभाव्य च सासम् ।). २ प्रियाप्रवृत्तिमागः मयेयम्। तिरागमयितव्या। इ. पा. ३ भयमासारोच्छवासतशस्तटस्थली Lar ·चतुर्थोऽङ्कः। १८९ Tais young Kandali plaat, with its flowers having red lines on them and surcharged with rain-water, reminds me of her eyes full of tears through anger. (5) How should I know that her ladyship has gone a particular way? It that elegant-bodied one were to touch with her feet the earth in these forest sites, the sands of which are showered over by the clouds, then the beautiful lines of her steps, marked with red lac, and sunk towards the heels owing to her heavy hips, would appear here. (6) (Walking about and seeing with joy) I have got a vestige cu foarte by which the angry lady's path may be traced out. This is undoubtedly the breast-garment of her whose naval is deep, dropped down as she was walking with :7 falterlag steps through rage, dark-blue like the belly of a parrot and spotted with drops of tears that were falling down ber lips aod were tioged with their redness. (7) (Looking closely) What, Oh! This only fresh, green sward with the Indragopas on it. Where, indeed, sball I get any tidings of my beloved in this lonely forest ? (Looking forth) Ah, here, perched on a stone in the rocky soil emmiting vapour on account of the showers of rain. च पदतचिहयोरपि ।' इति विश्वः । वसन्ततिलकावृत्तम् । अनुरूपवर्णनं शाकुन्तले अभ्युन्नता पुरस्तादयगाढा जघनगौरवात्पश्चात् ।' इति ॥३॥ हतोष्ठति । इदं पुरोति असंशयं ध्रुवं निममनाभेर्गभीरनामे कपा कोपादिलगतेर्विसंप्ठुलचरण- उंचारायारतस्याः निपतद्भिरत एव हतोष्ठरागैहत ओठरागोऽधरुणिमा पैरतैरत- योक्तर्नयनोदपिन्दुभिरभुजललरहितं चिह्नितं च्युतं शुकोदरश्यामं स्तनांशु कुचपिधानरत्रं भवतीति शेषः । भिन्नगतेभित्रगतिहेतुत्वादिति तत्पुरुषो पा॥७॥ सेन्द्रगोपमिन्द्रगोपसहितम् । इन्द्रगोपो नाम वार्षिको लोहितः कोटविशेषः । शादलं नवतृणाचुग भूमिः । 'शारलं शादहरिते' इत्यमरः । प्रवृत्तिांता । ' यात प्रवृ- सित्तान्त ठदन्तः स्यात् ' इत्यमरः। अवगमपितम्या शातच्या! भासारेण धारा- संगतेनोन्मयसिता साप्पोद्गमनादुग्यास पारितेय या लयरपली पर्वतसरीतायाः पागम् । मालोक्यतीति । प्रमलपुरोवाततारितशिपः प्रबोन पुरो यहया पातेन तादितः शिखण्टो मईः यस्य । शिसण्टो पहचूडयोः इति हेमचन्द्रः। शिषी ·१९० विक्रमोर्वशीये आलोकयति पयोदाप्रबलपुरोवाततोडितशिखण्डः। केकागर्मेण शिखी दूरोन्नमितेन कण्ठेन ॥८॥ यावदेनं पृच्छामि । (उपेत्य ।) नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा बनेऽस्मिन्वनिता त्वया। दीर्घापाका सितापाङ्ग दृष्टा दृष्टिक्षमा भवेत् ॥९॥ कथमदत्त्वैव प्रतिवचन नतितुं प्रवृत्तः । किं नु खलु हष्कारणमस्य । (विचिन्त्य !) भवतु । विदितमेतत् । मृदुपवनविभिन्नो मत्प्रियाया विनाशा-serpearamed इनरुचिरकलायो निःसपनोऽस्या जातः। रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्या: ivoksafhair Hति कुसुमसनाये किं करोत्येप, बही ॥१५ भवतु । परव्यसननिवृतं न खोनं पृच्छामि । (परिक्रम्य ) इयमातपान्त- संधुक्षितमदा जम्बूविटपमध्यास्ते परभृता । (विहंगमेपु पण्डिता जातिरषा । यावदेनामभ्यर्थये । भवति मयूरो दूगेन्नमितेन दूरमुच्छ्रुितेन केकागर्मेण क्ण्ठेनो ग्लक्षितः पयोदान्मेघानालोक्यति ॥८॥ नीलकण्ठेति । हे सितापान धवलनयनान्त । 'भपानी नयनस्यान्ते' इत्यजयः । नीलकण्ठ मयूरः । अस्मिन्यने । दीर्घापाता भार्णपूर्णगन्ता । उत्कण्ठा उन्नतः कण्टो यस्याः सा [ कम्युग्रीवत्यर्थः । मम यनिता प्रिया दृष्टा विमिति शेषः । दर्शने हेतुमाह । दृष्टिक्षमा दर्शनाही भवेत् । अत्र रगनाथटीका यथा “सितापान धवलगन्त नीलकण्ठ मयूर । अस्मिन्वने दीर्घामा आर्णपूर्णनयनान्ता दृष्टिश्चमा दृष्टौ दर्शने क्षमा यस्याः सा । नेप्रध्यापारणेव यदीया क्षान्तिस्नीयत इति भावः। अथ वा रिक्षमा दर्शनयोग्या । 'दिष्टिक्षमा' इत्यपि क्वभित्पाठः। तत्पक्ष दिहिं पालं क्षमते सा। जीवन्तीत्यर्थ: । दृष्टा भोदिति ममोक्टास्ति । इत्यस्ति अध्या- हायों । मद्वियोगन प्रायस्तस्या जीवनं न संभाव्यत एवेति भावः । दिष्टि- मुदि परीमाणे दिष्टिः कालोपदिष्टयोः । दिष्टं भाग्येऽथ दृष्टिः स्यादर्शनयु- दिए। 'इति विश्वलोननः' इति ॥१॥ मृद्धिति अस्य मृदुपयन विभिन्नो नत. आज्ञतम्।.पा. अथइपा ५ कंहरत्.

·चतुर्थोऽः। mel A peacock, with his crest beaten by a violence forewind, is looking at the clouds, with his neck far upstretched and about to give escape to his shrieks. (8) Let me question him. (Approaching). . you of dark neck aad white eye-corners? Have you seen, in the forest, my beloved wife, with a prominent neck and far-stretching eyes? For she is worly to be seen (i.e. likely to attract notice). (9) How now? He has begun to dance without replying to Wbat may possible be the cause of his joy ? (Contemplating) Yes, I see it, Rice (master) His plumage beautiful like-a-cloud {streaked with lightoiagaad rued by the geatle breeze, is without a rival now, owing to the disappearance of my beloved. (For) what could be have done, it the tresses of the charming-buired one, decked with flowers and having their tie loos, sed in sport, were in existence ? (10) Well, I will never ask him who delights in the misery of others. (IValking about) Here is a cuckoo seated on a branch of the Jambu tree, with her passion inflamed by the termination of the sultry season. Of all (the species of) birds this spectes is very clever. I will, therefore, entreat her. Madaam, मृदुपवनेन मन्दानिलेन विभिन्नो पिकनितो घनरुचिरक्लाणे धनवन्मेघवदुचिर: सुन्दरवासी कलापश्च। घनोऽनधियुद्विशिष्टो प्रायः कलापस्य चन्द्रकयत्वात् यद्वा पनो निविस्थासौ कलापः पिच्छभारः । 'कलाप. संहते बहे कान्यादौ तृणन्दयोः' इति विधलोचनः । मत्प्रियाया विनाशातिरोधानात् । 'नाशः क्षये तिरोधान' इत्यमर । नि सपलः सहास्याभावात्प्रतिस्पधिरहितो भावः । सुशायरवेश्या उम्श्या रतिविगलितपन्धे रतौ विगलितः शिथिलो बन्धो यस्य तथाभूते । विस्तीर्णकलापसा. म्यार्थमिदम् । कुसुमसनाये कुमुमयुक्त । अनेन चन्द्रक्साम्यम् । शहते पेशवलापे 'पाश: पक्षध हस्तश कलाशयाः कनात्परे । इत्यमरः । सति एए नहीं मयूरः कि कोति। हतगएर तिदित्यर्थः। कि कोत्यत्र के हरेत् । ति माध्यमको पाठः । के हरेत् कमनुग्शयदिति तस्यार्थः । मन रिनासमन्दस्यामद्गलयशस्वादसीरदोष- दुष्टत्वेनोदाहतोऽयं लोः पाप्यमधराहता । भर रङ्गनाथम्यारया यथा-"अपच ·विक्रमावश lovers messstage's cerfor १९२ त्वां कामिनो मदनदूतिमुदाहरन्ति मानावमङ्गनिपुणं त्वममोघमनम् । । तामानय प्रियतमां मम पा समीप मां वा नयाशु कलभाषिणि यत्र कान्ता ॥ ११ ॥ किमाह भवती । कथं त्वामेवमनुरक्तं विहाय गतेति । शृणोतु भवती । कुपिता न तु कोपकारणं सरुदप्यात्मगतं स्मराम्यहम् । प्रभुता रमणेपु योपितां न हि भावस्खलितान्यपेक्षते ॥ १२ ॥ कथं कथाच्छेदकारिणी स्वकार्य एव सक्ता । any lapsco in | महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः R.C प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्गतस्य । अघरमिव मदान्धा पातुमेषा प्रवृत्ता which is It to ripe फलमभिमुखपाकं राजजम्बूद्रुमस्य ॥ १३ ॥ एवंगतेऽपि प्रियेव मे मन्जुस्बनेति न कोपोऽस्याम् । इतो वयम्- (परिक्रामितकेन ।) (कर्ण दत्त्वा ।) अये दक्षिणेन प्रियाचरणनिक्षेपशंसी नूपुररवः । यावदत्र गच्छामि । ( परिक्रम्य । ) अहो धिग् धिक् । 5nder विनाशशब्दोऽमङ्गलव्यञ्जकत्वादश्लील इति प्रकाशकृदप्रकाशयदिदं पद्यं पददोषेषु । तत्र पूर्वश्लोके दिष्टिक्षमेत्यत्र जीवितसंदेहस्योक्तत्वत्कथमदत्त्वैव प्रतिवचनमित्यत्र प्रतिवचनाप्रदानपुरःसरं नर्तनारम्भान्जीवितसंदेहस्य तावदवस्थानादेतस्मिन्नेव च पद्ये 'निःसपलोऽस्य जातः' इति सिद्धवदुक्तत्वाद्रासश्चोन्मादातिशयरूपप्रकृष्ट- तरकारणवशाद्विप्रलम्भपोषकदेवैतत्पद्यमिति न कश्चित्तदुक्तदोषलेशावकाश इति प्रतिभाति" इति ॥१०॥ परव्यसननिर्वृत परव्यसनेन परस्यापदा निर्वत सुखितम् । तपान्तेनोष्णसमयात्ययेन संधुक्षित उद्दीपितो मदो यस्याः सा। त्वामिति । कामिनः कामुक स्वां मदनदूतिमुदाहरन्ति । सरस्येय दूतीति वर्णयन्तीत्यर्थः । दूतीशब्दो हस्बैकारान्तोऽप्यस्ति । तथा च 'दूत्यां दूतिरपि स्मृता' इति शब्दभेदप्रकाशे इति, 'तेन दूतिविदितं निषेदुपा इत्यत्र रघुवंश- टीकायां हेमाद्रिः। "डीचन्तस्यापि दूतीशब्दक्य छन्दोमङ्गमयाद्धस्वः। 'अपि मा मषं कुर्याच्छन्दोमने त्यजेद्गिरम् ।' इति केचित् । 'उणादयो बहुलम् ' १अस्मात्परं-'सुखमास्ता भवती । साधयामस्तावत् ।' इ. भ. कचित् । २दक्षिणेन बनधाराम् ।

·चतुर्थोऽङ्कः। songor Lovers describe you as the messenger of Love, and you wals are an unfailing weapon, skilled in taming the pride (of women). Either quickly bring to me that my beloved, or take me, O sweet warbler, to where the charming lady may be. (11) What did you say? Did you ask me how she went away, forsaking me who am so much attached to her? May you hear :- She was angry, though I remember to have given her no cause for anger even once. The ascendancy of women over their lovers needs ao deviation from true love (for them) to get angry. (12) How now! She has, cutting short our conversation, engaged herself in her own business. It is truly observed that the distress of others, howsoever paintul, is but cool (i.e. not pain-giving); since, disregarding the request of me who am plunged in misery, this impassioned bird has set about tasting the fruit of the Rājajambũ tree, about to ripen, as if it were the lower lip (of her lover). (13) Even though such is the case, since her voice is melodious like that of my beloved, I will not feel offended with her. Let -us go away hence. (Walking about and listening) Ab, on my right I hear the souad of anklets indicative of the movement of the feet of my beloved. Thither let me proceed then. (IValking about) Ab, alas, alas! इति बलग्रहणाद् हरय इति वादभः।” इति कुमाररांभाटीकाया ‘रतिदूतिपदेधु कोक्लिाम्' इत्यत्र महिनायः । त्वं मानावभने निपुणं ग्वीणा रोपनिरासदक्ष. मित्यर्थः । 'वीणामीप्यांत: कोरो मानोऽन्यासगिनि प्रिये' इति मानक्षम् । अमोघं सदेव पार्याधामनम् । तथा च वर्णन रमुवंगे-'सजत मानमलं यत विमहः' इत्यादि । कुमारगंभोऽपि- ' नूतप्रसादस्पायरः पुरोहिणे सन्मधुरं चुराना मनरिश्नीमानवियत दशं तदेव नातं पचनं स्मरस्य'शी। भतो हेतोः गलभापिणि तो या प्रियतमां गम समीपमासु भानय । माया कम माता तमाशु नय ॥ ११॥ कुपितेति । स मम मिना मुपिया गटा। मनु । रामदापारमपारमगतं माचि पोपता न स्मरामि । ममापराधमतरे उपितति भार ! मगमगत्येर पोकारने स्तिति पे । म विगत योगिनां मना मामिर भाषर गानि भारर मनपरप farनि चानानि गोपेशते नाति । राम्मान कामिगीना को न. निम- 13 ·विक्रमोर्वशीये . मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसाम् कृजितं राजहंसानां नेदं नूपुरशिक्षितम् ॥ १४ ॥ sound a anklets भवतु । यावदेते मानसोत्सुकाः पतत्रिणः सरसो नोत्पतन्ति तावदेतेभ्यः प्रियाप्रवृत्तिरवगयितव्या । ( उपेत्य 1 ) भो भो जलविहंगमराज पश्चात्सरः प्रति गमिष्यसि मानसं तै- स्पाथेयमुत्सृज विसं महणाय भूयः । lotus-fibre मां तावदुद्धर शुचो दयिताप्रवृत्या surends Rc. स्वार्थात्सतां गुरुतरा प्रणयिक्रियेव ।।.१५.2.5therep यथोन्मुखो विलोकयति मानसोत्सुकेन मया न लक्षितेत्येवं वचनमाह । यदि हंस गता न ते नतः Inke सरसोरोसि दर्शनं प्रिया मे। मदखेलपदं कथं नु तस्याः सकलं चोर गतं त्वया गृहीतम् ॥ १६ ॥ her way of walking सापेक्षः स्खलनशङ्कापि तासा कोपं जनयितुमलमिति भावः ॥ १२॥ कथाच्छेद- कारिणी प्रतिवचनमदत्त्ववेत्यर्थः । महदिति । परदुःख महद् दु.सहमपि शीतलमन्येषां व्यथा न जनयतीति यदाहुः । लौकिका इति शेषः । तत्सम्यग्यथा- थम् । यद्यस्मादापद्गतस्य मम प्रणयं प्रार्थनामगणयित्वाऽनादृत्य मदान्धा मदोपहत- 'विवेकशक्तिरेषा परभृता राजजम्बूद्मस्य तत्संशकवृक्षस्याभिमुखपाकमभिमुख आसनः पाको यस्य तत्फलमधरमिव पातुं प्रवृत्ता । 'राजजम्बूर्महाफला' इति त्रिकाण्डी। मालिनीछन्दः॥१३॥ मेघश्यामा इति । दिशो मेधैः श्यामा दृष्ट्या मानसोत्सुकचे तसा मानसे तदाख्यसरसि उत्सुकमुत्कण्ठित चेतो येषां तेषां राजहंसाना कृजित विस्तमिदम् । न नूपुरशिजितं नूपुरवः । 'राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैलोहितः सिताः हत्यमरः ॥१४॥ पतत्रिणः पक्षिणः । पश्चादिति । मानसं सरः प्रति पश्चाद्ग- मिष्यसि । तत्त्वया गृहीतं पाथेयं पथि साधु पथि भोज्यम् । 'पथ्यतिथिवसतिस्व- पतेर्दञ्' इति दञ् प्रत्ययः । बिसं मृणालं भूयो बहु महणाय पुनर्मणाय उत्सृज । १चेतसा । जिन राईसेन । इ. पा. २ हंसवर जल.इ.पा. २त्वम् इ. पा. ४पयो ·चतुर्थोऽङ्कः । This is not tinkling of anklets, but the cooing of the royal swans, eager in their minds to Ay to the Mänasa lake, on seeing the directions darkened by the clouds. (14) Well, while these birds eager to go to Mānasa have not flown from this lake, I must get (some) intelligence about my beloved from them. (Approaching) Ho, monarch of the birds that breast the waters, You may leave for the lake Manasa afterwards. Leave aside lotus-stalks, the provision for your journey, you may take it up again. First relieve me of my grief by giving me some news of my beloved; for, the execution of the business of a supplicant is more important in the estimation of the good than their own interest. (15) Since he looks up he seems to say "Intent upon going to the Mänasa lake I did zot notice ber," cally age howed If, Oswan, my arch-browed beloved was not seen by you, on the bank of the lake, whence than did you, O robber, copy her entire gait, with the steps sportive through passion? (16) गृहीतं विसं त्यक्त्वा मह्यमुत्तरं दत्वा पुनरपि विसं ग्रहीतुमर्हसीत्यर्थः। मानसोका राजहंसा हि मृणालसूत्राणि पाथेयं गृहीत्वा मानसं गच्छन्तीति कवयो वर्णयन्ति । तया च मेघदूते वर्णनम्-'मानसोत्काः । मा कैलासाद्विसकिसयच्छेदपाययवन्तः संपरस्यन्ते नमसि भवतो राजहंसाः सहायाः॥ इति । किं तर्हि भया प्रथम कर्तव्यमि- स्यपेक्षायामाह । तावत्प्रथमं दयिताप्रधृत्या मत्प्रियोदन्तकथनेन मां शुचः शोका. दुदर । कुत एतन्मया कर्तव्यमित्याह-सतो समनानां स्वास्सिकार्यात् प्रगयिक्रिया प्रणयीनामर्थिनां क्रिया कार्यनिर्वाह एव गुरुतरा महचरा । मयान्तरन्यासःअनुरूप- भायः कुमारसंभवे-'क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसां सतीव ।' इति ॥१५॥ यथा उन्मुसो विलोकयति तथा मानसोत्कण्ठितेन मया न तव प्रिया लक्षिता इति वचनमाहेति तर्कयामीति शेषा । यदीति । हे ईस यदि या में नतः नते कुटिले भ्रुवो यस्याः या । बालं पृजिन निझामूमिममितं मतम् । मासिद्ध कुटिलं मुमम्' इत्यमरः ! 'नत.........कुटिल नप्रयोः' इति ·विक्रमोर्वशीये १९६ ६ मंतश्च हंस प्रयच्छ में कान्तां गतिरस्यारत्वया हता! विभावितकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ १७॥Rcrip ain atmance ( विहस्य ।) एष चोरानुशासी राजेति भयादुत्पतितः । (परिक्रम्य । ) अयमि- दानी प्रियासहायश्चक्रवाकः । तावदेनं पृच्छामि । SN रथाङ्गनामन्वियुतो रथाङ्गश्रोणिविम्यया । अयं त्वां पृच्छति रथी मनोरथशतैर्वृतः ॥ १८ ॥ कथं कः क इत्याह । मा तावत् । न खलु विदितोऽहमस्य । सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वयं वृतः पतिभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः॥ कथं तूष्णीं स्थितः । भवतु । उपालप्स्ये तावद्वेनम् ।। सरसि नलिनीपत्रेणापि त्वमावृतविग्रहां beely ननु सहचरी दूरे मत्वा विरोपि समुत्सुकः Jइति च भवतो जायास्नेहात्पृथक्स्थितिभीरता ased मयि च विधुरे भावः कान्ताप्रवृत्तिपराङ्मुखः ॥२० ।। rattitude मेदिनी । प्रिया सरसो रोधसि तीरे । 'कुलं रोधश्च तीरं च' इत्यमरः । ते दर्शनं न गता तहिं हे चोर तस्या मदतेलपदं मदेन खेलानि सलीलानि । सुभगानीति यावत् । पदानि यस्मिंस्तत् । गतं गमनम् । 'नपुंसके भावे क्तः' इति क्तः । त्वया कथं गृहीतम् । गमनप्रकारः कथं शिक्षित इत्यर्थः । अत्र तर्जनस्योक्तत्वात् द्युतिः नाम संध्यगमुक्तं भयतीति काटयवेमः ॥ १६ ॥ हंसेति । हे हंस में कान्तां प्रयच्छ प्रत्यर्पय । यतोऽस्या गतिस्त्वया हृताऽपहृता । गतिमात्रापहरणे सक्ला कान्ता प्रत्यर्पयितव्येति कोऽयं न्याय इत्याकाङ्क्षायां धर्मशास्त्रसंमतिमर्थत उपन्यस्यति । विमावितैक्देशेन विभावितोऽनेन गृहीत इति निर्णीय स्थापितो दृष्टो वा एकदेशचो- रितद्रव्यांशो यस्य तादृशेन चोरेण यदभियुज्यते चोरितत्वेन निर्दिदयते तद्देयं स्वामिने पुनर्दातव्यम् । यदाह याज्ञवल्क्यः-'निहुतेऽभिहितं नैफमेक्देशविभावितः । दाप्यः सर्व नृपेणार्थ न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः ॥' इति ॥ १७ ॥ चोरानुशासी चोराननुशास्ति १ इत्यञ्जलि यवा । इत्य०. २ अतः परं-'यावदन्यमवकासमवगाहिये' इत्य.कचित् ३ समं वृतः पतिस्ताभ्यामुश्या च भुवा च यः।इ. पा. ४ उपालमे.

·चतुर्थोऽङ्कः। Therefore, O swan, restore my beloved, since you have taken her gait for be with whom a portion of the stolen property) is discovered, must restore the whole of what is claimed. (17) (Laughing) He has flown away in fear, thief as he is, thinking that I, a king, would punish him, (Turning) Now, here is a Chakravāka bird with his mate; so I shall ask him. Filled with a hundred desires, O Chakravāka bird, this person, a king, bereaved of this beloved with wheel-like hips, asks you. (18) What! Does he ask who I am ? It must not be so. Surely he knows me not. (I am he) whose maternal and paternal grandfathers are the Sun and Moon, who was willingly chosen both by Urvas'i and the Earth as their lord. (19) taunt What! He remains silent. Well, then, I will chide him When the person of your mate is concealed (from your sight) even by a lotus-leat in the lake, you consider her to be at a great distance from you, and wail anxiously; such is your fear of separation out of the love you bear to your mate : whereas, for me who am (actually) bereaved of my beloved wife, your sympathy is such that you refuse (even) to give me any information about her! (20) दण्डयतीति । रथाङ्गेति । हे रथाङ्गनामन चक्रयाक । रथाङ्गश्रोणिनिम्बया रथाङ्गं चक्र तद्वत्पृथु वृत्तं च श्रोणिचिम्ब श्रोणिमण्डलं यस्याः सा तथोक्ता तया प्रियया वियुक्तो विरहितोऽयं रथी स्यन्दनवान् । राजेत्यर्थः । मनोरथशतैरभिलापशततो युक्तः सन् त्वां पृच्छति । अतो झटिति त्वयोत्तरं दातव्यमिति भावः ॥ १८॥ कथं कः क इत्याह । अत्र काटयवेम:-" अर्क इति चक्रवाकरतानुकरणम् । एतदस्य वा- भाविकमित्यज्ञात्वा त्वं कः कः' इत्येष मामधिक्षिपतीत्याशङ्कते।" इति । सूर्या- चन्द्रमसाविति । मातामह पितामही-" कृतयुगादौ सूर्यनप्ता मनोः पुत्रः सुद्युम्ना- परनामा इलो नाम राजा मृगयासमादरनिवारितमुमावनमेकाकी प्रविष्टमानः स्त्री बभूव । तामेकाकिर्नी सुन्दरीं दृष्ट्वा बुधः कामातुरः सन्नाश्रमं नीत्या तस्या पुरू- रवस पुनमजीजनदिति भविष्योत्तरपुराणकथाप्रया । इति रङ्गनाथः। श्लोकार्थः स्पष्टः ॥१९॥ उपालस्ये अधिक्षेस्यामि । सरसीति । सरसि सरोवरे नलिनीपनेणापि कम- लिनीदलेनापि आवृतविग्रहामाच्छादितशरीराम् । 'विग्रहो युधि विस्तारे प्रविभागश·aralus ala 11 "कूजितषट्पदम् । Fores hissues - १९८ विक्रमोर्वशीये सर्वथा मदीयानां भागधेयाना विपर्यायण प्रभावप्रकाशेः । यावदन्यमवकाश- मवगाहे । (पदान्तरे स्थित्वा ।) भवतु । न तावद्गच्छामि । clown इदं रुणद्धि मां पद्ममन्तःकूजितषट्पदम् मया दुष्टाधरं तस्याः ससीत्कारमिवाननम् ॥ २१॥ Senad. भवत् । अस्मिन्नेव कमलाध्यासिनि मधुकरे प्रणयित्वं करिष्ये इतो गतस्या- नुशयो मा भूदिति | ketrkednigerep मधुकर मदिराक्ष्याः शंस तस्याः प्रवृत्ति- (विभाव्य ।) वरतनुरथ वासौ नैव दृष्टा त्वया मे। यदि सुरभिमयास्यस्तन्मुखोच्छ्वासगन्धं तव रतिरभविष्यत्पुण्डरीके किमस्मिन् ॥ २२ ॥ white lotus साधयामस्तावत् । (परिकैम्यावलोक्य च ।) एष नीपस्कन्धनिषण्णहस्तः करिणीसहायो नागराजस्तिष्ठति । अस्मात्प्रियोदन्तमुपलप्स्ये । (विलोक्य ।) अर्थ वा न त्वरा कार्या। रीरयोः।' इति हैमः। केवलं कमलिनीपत्रेण त्वत्तो व्यवहिताम् अतिनिकटस्थामपीत्यर्थः। सहचरी चकवाकी स्वत्प्रिया दूरे विप्रकृष्टस्था मत्वा समुत्सुक उत्कण्ठितः सन् विरौपि ननु आक्रन्दसि खलु । जायास्नेहाद्भार्यानुरागाद्भवत इति च इत्थंरूपा पृथस्थितिभी- रुता पृथगवस्थानकातर्यम् । मयि च विधुरे परमार्थतः प्रियाविरहिते भवतो मावोऽभि- प्रायः कान्ताप्रवृत्तिपराङ्मुखो मत्प्रियावार्ताकयनविमुखः इत्यहो आश्चर्यम् ॥ २० ॥ विपर्ययेण प्रतिकूल्येन प्रभावप्रकाशः सामर्थ्य प्रकाशनम् । इदमिति । इदमन्तः कूजि- - १ भाग्यविपर्यासाना प्रभावः, भाग्याना विपर्यास (विपर्ययः); सर्वथा मदीयाना विपर्ययेण प्रभवेद्यावदाकारः सर्वथायं मदीयानो भागधेयाना प्रभाव मदीयाना माग्यविपर्यासाना प्रभावोऽयम् । भवत्वन्यदेव काननमवगाहिध्ये । (पदान्तरे स्थित्वा) इदानीमवमवगच्छामि । इ. पाठान्तराणि । णित इ. पा. ३ भवतु । सानुशयोऽहम- स्मिन्कमलसेविनि भ्रमरे प्रणययित्वं करिष्ये इ. पा. ४ कमरसेविनि. ५अय वा ते...प्रिया मे, ६ परिकामितकेन. ७ करिणीसहायो नागाधिराजोनीप- स्कन्धनिषण्णः । ८ प्रिया सहायःइ.पा. ९भवतु. १० अरमात्परं-'न तावदयमुपसर्पणकाल:' इ.चित् ·चतुर्थोऽङ्कः। १९९ rancal 20L Verily, my stars are manifesting their jnfluence all the opposite way (i. e. for evil), I shall now go elsewbere. (Stand. ing a little way off) Or rather, I will not go yet. This lotus having in it a humming bee obstructs mor appearing, as it does, like the face of my beloved withe hissing sound when I bit her lower lip. (21) Well, I will make a request to this lotus abidlog bee, that I may not repent after going away from here. O bee, tell me some intelligence of her who bas bewitch- Ing eyes. (Musing) -Or wby, you have not at all seen that beautiful lady, my boloved. If you bad experienced the sweet frogrance of her breath, could you have ever fixed your affection on this lotus? (22) Let us go then. (Walking forth and looking about) Here is the royal elephant, accompanied by his wate, resting his trunk on a branch of the Nipa tree. I will obtain some news from him about my beloved. (Observing) Or rather, I should not make (so much) haste. तपट्पदमन्तः पूजिताः शब्दायमानाः पट्पदा भ्रमरा यस्मिसरप मा रुणदि भने गमनानिवारयति । मया दष्टोऽधरो यस्य मद्दष्टाधरमत एवं रासीत्कारं तस्या श्या भाननमियत्युपमा ॥ २१॥ कमलाप्यासिनि कमरमप्यास्तेऽगो तस्मिन् । भनुशया पधात्तापः । मधुकरेति । हे मधुकर भ्रमर मदिराश्या मत्तरोचनायासस्याः प्रचि वातोशंस कपय अथ या वरतनुधारुगात्री मे प्रिया ते त्वया नेपा। अत इदं निधीयते इत्याह-सुरभि प्राणतर्पणं तन्मुसोखासगन्धं तन्मुसमारतोगन्ध्य- मयाप्स्यो यदि भास्वादयिम्पयाधेदस्मिंस्त्वयाधिष्ठित पुष्टीके तप रतिः प्रतिरमयि- म्परिकम् । गेयाभविष्यत् । तम्य असामान्यमुपौयासगन्धरोपरत्यं तो गानुगतोऽश्रेय तिष्ठसीति छ नैप रखया स्टेति भावः ॥२॥ सापयामो गम्मामः।नीपरकपानिए- ·V २०० विक्रमोर्वशीये अपमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियकरणुहस्तेन । अभिलपतु तावदासव सुरभिरसं सल्लकीमङ्गम् ॥ २३ ॥ (क्षणमान स्थित्वा । अवलोक्य । ) हन्त कृताहिक सवृत्त । भवतु । पृच्छामि । मदकल युवैतिशशिकला गजयूथप यूयिकाशवलकेशी । स्थितयौवना स्थिता ते दूरालोके सुखालोका ॥२४॥ (आकर्ण्य । सहर्पम् । ) अनेन स्निग्धमन्द्रण गर्जितेन प्रियोपलम्भशसिना समाश्वासितोऽस्मि । साधाच त्वयि मे भूयसी प्रीति । मामाहु पृथिवीभृतामधिपतिं नागाधिराजो भवा नव्युच्छिन्नपृथुप्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्यर्थिपु ! मेर स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेय वशाfrnake सर्व मामनु ते प्रियाविरहजो त्वं तु व्यथां माऽनुभू ।। २५ ॥ ka सुखमास्ता भवान् । साधयामस्तावत् (परिक्रम्य पाश्वतो दृष्टिं दत्त्वा । अये सुरभिकन्दरो नाम विशेषरमणीय सानुमानालोक्यते । प्रियश्चायमप्सरसाम् । अपि नाम सुतनुरस्योपत्यकायामुपलभ्येत । ( परिक्रम्यावलोक्य च ।) Tand at the Aur of a mountain हस्त नीप कदम्नस्तस्य स्कन्धे शाखाया निषण्णो निहितो हस्त शुण्डा यस्य । हस्त रे करिकरे' इति मेदिनी । अपमिति । अय नागराज प्रियरेणुहस्तेन प्रियकरिणीक्रेणोपनीत प्रापितम् । अचिरोद्गतपल्लवमचिरोद्गतो नूतनोत्पन्न पल्लयो यस्य तादृशम् । आसबसुरभिरसमासवो मथु तस्येव सुरभिर्मधुरो रसो यस्य तम् । सल्लकीभन सल्लक्या सल्लकी हस्तिप्रियो वृक्षविशेषस्तस्या भज्यत इति भङ्गो भना शाना त तावदादौ अभिलपतु-आकासतु । आस्वादयतु इत्यर्थ । 'अभिलेदु' इति पाठ । स तु स्पाथ ॥ २३ ॥ कृताहिक कृताहार । अह्नि नियते आहिक दिनकृत्यम् । अत्र भोजनम् । मदक्लेति । हे गजयूथप यूथनाथ मदकलयुवतिशशिका मदेन क्ला अव्यक्तमधुरमाल्पत्यो रम्या वा युवतयस्तासु शशिकला । शशिक्रेत्यनेन नक्षत्रस्थानीयासु युवतिष शशिस्थानीयाया उर्वश्या श्रेष्ठत्स कलेत्यनेन क्लङ्कराहित्य च ध्वनितम् । मदक्ल इति पृथग्योगो वा । तदा हे मदकल मदेन क्ल मदोत्कट इति गजयूथपशब्दस्य विशेषणम् । १ अभिलपतु तारदास्यासवसुरमि सालकौकुसुमम् इ पा २ क्लभकरोरू इपा ३मदेण ण्ठगजितेन ४ अपमसौ सुरभि. .

·570 चतुर्थोऽकः । BR::PAY-4 Lot him first taste this branch of the Sallaki tree brought to him by his spouse in her trunk, which bas put forth oer sprouts and which has a juice sweet like liquor. (23) (waiting a while) Oh, he has eaten it ; now I will ask him. Did you, O lord of the herd of elephants, intoxicated with rut see from a distance that lady charming to gaze vor on, who is ever in youth, whose halc is decked with the Yathilca flowers, and who ranks foremost among women?(24) (Hearing with delight) By this sweet and deep sound of yours, which tells me that you saw my beloved, I feel consolation Besides, I bear you great affection on account of our mutual resemblance. I am called king of krags you (too are) king among elephants, You shed a broad and unceasing stream of rut; and my charity to the poor is (also) oqually uglaterrupted and great. Among all the jewels of (excellent) women Urvasi, is dearest to me; (as) la the herd this mate of yours is to you. (Thus) everything of you resemble mine. But may you never experieace the pain of separation from your beloved (which I do). (25) May be you lo peace We now depart. (Turning round and looking about him) Oh, here I behold a very beautiful mountain named Surabhikandara. It is a favourite (haunt) of the nymphs May the beautiful lady (t.c. Urvatt) be discovered jo its vicinity ? (Turning and observins) Alas! यूयिशासमोशी पिकापुः शधिया वेशा यस्याः गा।'चित्र किमीरकल्मा- परामरताच क्युरे।' इत्यमर । मुगालोका रम्यदाना स्थिरयोग्ना । चिरयौवनर न दिव्यत्वादबसेयम् । मम प्रिपेति गतः । ते दूरालोके स्थिता पिया दूरतो या किम् । अनुप्रासालंकारः ॥ २८ ॥ स्निग्धमन्द्रेण निग्धं मधुरं मन्त्रं गभीरं चलेगा उपसम्मो शान अलधियां । साधम्पारसमानधर्मस्या। साधयमेगोपन्यस्पति- मामिति । मां पृथिवीभता राममधिपतिमधिराजमाः। भवानपि नागानाम- नियमः । अधिको राजाधिराजः ।' राजगन्नियटन् । इति र पयः । महतो ममापि दान मदवारि वितरणं चा/यु मुनादियु मानपुर अम्युनिसमा प्रति विशेगोनिमा न भातील युरिनारिता मी मासीन मतिः प्रपादो ·Sin. I breast २०२ विक्रमोर्वशीये Lighlening. हन्त मदीयैर्दुरितपरिणाममघोऽपि शतहृदाशून्यः संवृत्तः । तथापि शिलोंचय-" मेतमपृष्ट्वा न निवर्तिये। Pramincr well-turned मपि धनान्तरमल्पकुचान्तरा यति पर्वत पर्षसु संनता। jo इदमनपरिग्रहमाना पृथुनितम्य नितम्बवती तव ॥ २६ ॥ a charnem place कथं तूष्णीमास्ते । शङ्के विप्रेकृष्टो न शृणोतीति । समीपेऽस्य गत्वा पुनरेनं पृच्छामि । (परिक्रम्य ।) mountain सर्वक्षितिभृतां नाय दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी। रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्यया ॥ २७ ॥ (आकर्ण्य सहर्षम् ।) कथं यथाक्रमं दृष्टेत्याह । भवानप्यतः प्रियतरं शृणोतु । कतर्हि मम प्रियतमा । (नेपथ्ये तदेवाकर्ण्य ।) हा धिक् । ममैवायं कन्दर- मुखविसी प्रतिशब्दः । (विषादं रूपंयित्वा।) श्रीन्तोऽस्मि । अस्यास्तावद्गिरि- नद्यास्तीरे स्थितस्तरङ्गयातमासेविष्ये । इमां नवाम्बुकलुषामपि स्रोतोवहां पश्यतो मे रमते मनः। यस्य तत्तथा । 'दानं गजमदे त्यागे' इति विश्वमेदिन्यौ । स्त्रीरत्नपूर्वशी मम प्रियतमा यूथे इयं वशा करिणी तब प्रियतमा। 'वशा बन्ध्यासुतायोषास्त्रीगवीकरिणीषु च। इति विश्वः । इत्थं ते तव सर्व मामनु मदनु गुणम् । त्वं तु प्रियाविरहा व्यथा माऽनुभूः मा शासीः॥ २५ ॥ सानुमान् पर्वतः । उपत्यका अनेरासन्ना भूमिः। 'उपत्यकानेरासन्ना भूमिसमधित्यका' इत्यमरः । 'उपधिभ्यां त्यकनासन्ना- रूढयोः' इति त्यकन् । दुरितपरिणामैः पापविपाकैः । शतदा विद्युत् । 'शम्पा कथमन्धकारः। भवतु विद्यत्प्रकाशनावलोकयामि । कयं मदीयैः इ. पा. दुरितपरि. गामः-०दोषैः । इ. पा. २ संमुखं स्थित्वा ! इ. स. ए. पु. ३ विप्रकर्षान शृणोतीति मन्ये । हन्त । अस्य समीपमेय गत्वा पुनरेनं पृच्छामि । (तथा कृत्वा) इ. पा. ४. वना तेऽस्मिन् । इ. पा. ५ भवतु। भवनोपयामि । (दिशोऽवतोय। सखेदम् ।) कथं वार्य कन्दरान्तविसका प्रतिशब्दः। (इति मूच्छति। उत्यायोपविश्य । सविषादम्। महह श्रान्तोऽस्मि । इ. पा.६ इति मूर्च्छति । उत्थाय । सविषादम् । अहह श्रान्तः । ८ अरमा- प्राक् (परिक्रम्य अवलोक्य च ) य..९ पश्यता मया रतिरुपलभ्यते । इ. पा.

·wthou चतुर्थोऽः। २०३ On account of my sins even the cloud has become destitute of lightning; yet I will not return without questioning the mountain here. O Mountain with an extensive slope, bas a woman, with prominent breasts, beautiful hips and well-turned joints, re. sorted to any forest of yours which is the abode of Love? (26) What! He is silept. Perhaps he cannot bear me, being at a distance. I shall go near him and then ask,- (Turning) Did you, O lord of all mountains, see, in the lovely tract of this forest, a charming woman beautiful in all her limbs, separated from me ? (27) (Listening with delight) Wbat! He said in the very order of my words that be saw (her). May Your Honour thes bear something more agreeable than this. Where is ms dearest, then? (Hearing the same words beyoud the scenes! Alas, it is the echo of my own words resounding in the inte rlor of a cavern. (Gesticulating disappointment). I feelerhausted. Isball just sit on the bank of this mountematonecon and enjoy the breeze wafted over its wares, Wa** delighted to seo this stream, turbid though it to have of the rains.

·विक्रमोर्वशीये shefiamesa तरङ्गभूभा क्षुभितविहगणिरशना । विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् ! 'यथाऽऽविद्धं याति स्खलितमभिसंधाय बहुशो to follow नदीभावनेयं ध्रुवमसहना सा परिणता ॥२८॥ भवतु । योचिष्ये तावदेनाम् । (अञ्जलिं कृत्वा ।) Atom त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयमनपराङ्मुखचेतसः। कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥ २९ ॥ अथ वा परमार्थसरिदेवैषा । न खलुवंशी पुरूरवसमपहाय समुद्राभिसारिणी भविष्यति । भवतु निवेदप्राप्याणि श्रेयांसि । यावदमुमेव प्रदेशं गच्छामि यत्र मे नयनयो सुनयना तिरोभूता। (परिक्रम्यावलोक्य च ।) हन्त दृष्टमुप- लक्षणं तस्या मार्गस्य। Summer रक्तकदम्बः सोऽयं प्रियया घर्मान्तशंसि यस्यैकम् । कुसुममसमग्रकेसरविषमपि कृतं शिखाभरणम् ॥ ३०॥ “त्रिंगतं स्यादनकाययोजनं श्रुतिसाम्यतः।' इति ॥२७॥ कन्दरमुखविसपी गुहामुखे अतिश्वनन् । नवाम्बुकलुषा वर्षाजलाविलाम् । तरङ्गेति । तरङ्गभगा तरङ्गा वीचयः भ्रमजा भूविकारा यस्याः सा । क्षुभितविहगगिरशना क्षुभितानां नस्ताना विहगाना श्रेणिरेष रशना मेसला यस्याः सा । संरम्भशिथिलं रोपावेगात् श्लथं वसनमिव फेनं विकर्षन्ती । बहुशो यथा यस्मादियं मम स्खलितमपराधमभिसंधाय मनसि भ्यात्वा आविद्धं कुटिलं यथा स्खलनपूर्वक वा याति तथा तस्मादियं ध्रुवं नदी- भावेन सरिद्रूण परिणता विकृता असहना कोपना योदेश्यो । ध्रुवमित्युत्प्रेक्षायाम् । तदुक्तं दण्डिना-'मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः । उत्प्रेक्षाध्यक्षकाः शब्दाः इति । 'स्सलितं तूचिताद्रशे स्सलिते चलिते निघु।' इति विश्वलोचनः 4॥ २८॥ त्वयीति ! हे मानिनि मम मामक कमपराधलवमपराधस्य लेशं पश्यसि । यसो यसादपराधलेसाद्धेतोदासजनं तच दासभूतं मल्लक्षणं जनं त्यजसि । "यथा विलम्" ययलेखन् इति मा. चैतासि ।...नाचे पश्यसि । २ प्रसाश्यामि । ३ रतौ प्रियवादिनि ·चतुर्थोऽङ्कः । Knitting its eye-brows in the form of the waves, having for a girdle the row of agitated birds, drawing tight-in the form of the foam-its garment loosened on account of hurry due to anger, as it proceeds in an uneven way. Ithink this is certainly that inexorable one (i.e. Urvas'i) transformed into a river going tortuously, revolving ever and anon my fault. in her mind. (28) Well, I shall prefer my request to her. (Folding his hands) O proud lady, what fault, even the smallest, do you see in me, for which you abandon me, your slave--me, whose affection is centred in you who always speak sweet words, and whose heart is averse to faithlessness ? (29) Or it must be a river in fact; for Urvasi will never proceed towards the sea, abandoning Purāravas, well, good things can never be attained by despairing. I shall just go to that very region in which the charmer of my eyes disappeared. (Turning and observing) Ob, joy! I have found the sign of her track. Here is the red Kadamba tree a blossom of which, indicating the end of summer, and rough on account of the incomplete (formation of the) filaments, was used by my beloved as an ornament for her hair. (30) कीदृशस्य मम । त्वयि निबद्धरतेर्निबद्धा निवेशिता रतिरनुरागो येन तस्य । प्रियवादिनः प्रियं भापते इत्येवंशीलस्य । कदापि वेदरं वचनमनुच्चारयत इत्यर्थः । तथा च प्रणयमनपराङ्मुसचेतसः प्रणयः प्रीतिप्रार्थना प्रेम वा तस्य भङ्गस्तस्मा- त्पराङ्मुसं चेतो यस्य स तथोक्तस्तस्य। एवं विशेषणनयस्यापराधलेशाभावोपपत्या- भिप्रायगर्भत्वात्परिकरालंकारः । अन लवमपीत्यप्यथाऽवश्यवाच्यः। अन्यथा लवनिषेध स्थूलप्रतीतिप्रसङ्गात् । इति काव्यप्रदीपः । तेनान 'अनभिहितवाच्यत्वम्' दोषः । तथा हयुदाहतोऽयं श्लोकः काव्यप्रकाशकृतोक्तदोपोदाहरणप्रसझे ॥ २९ ॥ परमार्थसरिनिसर्गनदी न तु रूपान्तरं प्राप्तोर्वशी । समुद्राभिसारिणी समुद्रगामिनी। अनाभिसारिकात्वमपि व्यज्यते । अनिर्वेदप्राप्याणि निवेदप्राप्याणि न भवन्तीति । निर्वेदादुर्वशीप्राप्तिरूपं श्रेयो नैव सन्धुं शक्येतात एव न मयालसेन भाव्यमित्यर्थः । उपलक्षणं लिंगम् । रति । अयं पुरोवती रक्तक्दम्नः सः । यस्य धर्मान्तशंसि निदाघात्ययसूचकं अग्रिमं कुसुममित्यर्थः । रक्तक्दम्रो हि वर्षास्येव कुसुमितो भवति । अत एवासमग्राणि यानि केसराणि तैपिममुन्नतानतम् । - ·२०६ विक्रमोर्वशीये 4. complexim (विलोक्ये । ) इमं तावरिप्रयाप्रवृत्तिनिमित्तं सारङ्गमासीनमभ्यर्थये । कृष्णशारच्छविर्योऽसौ दृश्यते काननश्रिया। चनशोभावलोकाय कटाक्ष इव पातितः ॥३१॥ glance ( विलोक्य 1 ) किं नु खलु मॉमवधीरयन्निवान्यतोमुखः सवृत्तः । (दृष्ट्वा ।) dis regard भस्यान्तिकमायान्ती शिशुना स्तनपायिना मृगी रुद्धा। तामयमनन्यदृष्टि नग्रीवो विलोकयति ॥ ३२ ॥ to turn the neck हहो यूथपते । अपि दृष्टवानसि मम प्रियां वने कथयामि ते तदुपलक्षणं शृणु। arge पृथुलोचना सहचरी यथैव ते सुभगं तथैव खलु सापि वीक्षते ॥ ३३ ॥ एक कुसुमं प्रियया शिखाभरणं कृतं आसीदिति शेषः ॥ ३०॥ प्रियाप्रतिनिमित्त प्रियाप्रवृत्त्यर्थम् । कृष्णेति । योऽसौ सारङ्गः कृष्णशारच्छविः कृष्णा नीला शारा कधुरा च छविः कान्तिर्यस्य तादृशः सन् वनशोभावलोकाय वनभियोऽवलोकनार्थ काननश्रिया वनलम्या पातितः कटाक्ष इव दृश्यते । 'कृष्णसारच्छवि' इति रजनायः पठति व्याख्याति च-"कृष्णसारः कृष्णमृगस्तद्वच्छनिर्दीप्रियस्य । पक्षे कृष्णो या १(परिक्रम्याशोकमवलोक्य।) रकाशोक कृशोदरी नु गता त्यक्त्वानुरक्त अनं (पवनधूयमानमूर्धानमवलोक्य।) नो दृष्टेति मुधैव धालयसि यद्वाताभिभूतं शिरः । उत्कण्ठाघटमानपट्पदघटासंघदृष्टच्छद- स्तत्पादादतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः ॥ (परिभाष्य।) इमं । इ.पा. २ एतस्यानन्तरं- भभिनवकुसुमस्तपकिवतरूवरस्य परिसरे मदकलकोकिलजितमधुपझंकारमनोहरे। नन्दनविपिने निजकरिणोविरहानलेन संतप्तो विचरति गजाधिपतिरैरावत नामा ॥ इति रहनायः पठति । एतादृश विशेषणविशिष्ट वने भ्रमणेन विरहातिशय द्योतयति इति व्याख्याति च। ३ मेयकालावलोकाय इ., नवशावलोकाय । इ. च. पा. ४ सुमगा.

·चतुर्थोऽङ्क ! a spotted deer derraga 1 (Looking on*) I shall now request this stag, squating here, to give me some news about my dear one alourd This stag, who is of a dark and vanegated colour, seems, as it were, to be the glance of the Beauty of the Forest cast for the purpose of observing the woodland scenery. (31) (Observing) What! Has he turned away his face through discourtesy to me? (Looking) The bind, wbile coming towards him, is obstructed by her fawn which sucks her; and bending his neck, the stag, with a steadfast gaze, is looking at her, viewing nothing else, (32) O lord of the berd, Have you seen my beloved in the forest? I shall tell you her characteristic by which you may recognize her; bear me; she also glances as charmingly as your big-eyed companion. (33) large सारोऽर्थादक्ष्ण कनीनिका तद्व छवियस्मिन् । अतिश्याम इत्यर्थः।" इति ॥ ३१ ॥ अस्येति । अस्यान्तिक समीपमायान्ती मृगी स्तनपायिना शिशुना सुद्धा प्रतिषिद्धा। ता मृगीमयमनन्यदृष्टिस्तदासक्तदृष्टि भुमग्रीवो वलितकन्धरो विलोकयति । अनुरूपवर्णन रघुवशे-तस्य स्तनप्रणयिभिर्युहुरेणशावैाहन्यमानहरिणीगमनं पुर- स्तात् ।' इति ।। ३२ ।। हहो इत्यामन्त्रणे । अपीति । अपिः प्रश्ने । मम प्रिया वने * After this some MSS. read the followiog:- (Walking on and seeing an Aloka tree) O Aloka with red flowers, where possibly might that slender-waisted lady have gone, leaving a person (be) deeply attached to ber? (Making sis top tossed by the wind) in vain do you pod your head affected with Neuralgia (shaken by the wind). For, unless you received a kick from her foot, whence comes this wealth of your flowers, the petals of which are pressed hard by swarms of becs, gathering together in eagerness ? § After this Ranganatha reads the following staoza- In the vicisity of a lofty tree begrisg bubches of fresh blossoms and charmiag with the pumalags of bees and ide coologs of the cuckoos, ia the Nandan grove, sa elepboot Damed Airāvata, the lord of the herd, is wandering about, belag consumed by the fire of separation from his mate.

·२०८ विक्रमोर्वशीये Hom enerred with ustre a prece of flesh कथमनाहत्य मद्वननं करत्राभिमुख स्थित । उपपद्यते (परिभवास्पदं दशा- २ विपर्यय ) इतो वयम्--(परिक्षामितवेन ! ) ( अवलोक्य ।) किं नु खलु शिलाभेदान्तरगत नितान्तरक्तमिदमालोक्यते । प्रभालेपी नायं हरिहतमृगस्यामिपलय 5. स्फुलिङ्गः स्याद गंगनमभिवृष्ट पुनरिदम् । apark (विभाव्य ।) bunch अये रक्ताशोकस्तबकसमरागो मणिरय सjdasary यमुद्धर्तु पूपा व्यवसित इवालम्वितकरः ॥ ३४ ॥ हरति मे मन । आदास्ये तावदनम् । अथ वा मन्दारपुष्पैरधिवासिताया यस्याः शिखायामयमर्पणीयः । सैघ प्रिया संप्रति दुर्लभा मे किमेतमसोपहत करोमि ॥ ३५॥ दृष्टवानसि किम् । ते तुभ्य तदुपल्क्षणमभिज्ञानचिह्न कथयामि । ते तर पृथुलोचना सहचरी यथैव सुभगममिराम वीक्षते तथैव सलु सापि वीक्षते । तव प्रियाया इच मम प्रियाया अपि ीक्षण सुभगम् । अस्मादुपलक्षणाद्या मया दृष्टा सास्यैव प्रियतमेति प्रत्यभितु भवान् शक्ष्यतीति भाव ।। ३३ ।। परिभवास्पद तिरस्कारस्थानम् । प्रभालेपीति । प्रभालेपी प्रभया तेजसा लिम्पति व्यामोतीति प्रभालेपी प्रभाया लेपोऽस्यास्तीति वा । विसमरप्रभ इत्यथ ! अत एघाय हरिहतमृगस्य हरिणा सिंहेन हतस्य मारितस्य मृगस्यामिपलयो मासरत्रण्डो न भवति तस्या १ सर्वयोप० २ विधिविपर्यय । अस्यानन्तरमिद पद्य कवित्- छाकार्य शशलक्ष्मण क च कुल भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणा प्रशमाय न श्रुतमहो कोपेऽपि कान्त मुसम् । कि वक्ष्यन्त्यपकल्मपा वृतधिय स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेत स्वास्थ्यमुहिक खलु युगा धन्योऽधर पास्यति ॥ व्यभिवारिभावाना शबरत्वोदाहरणत्वनोदाहृतमेतत्पद्य काव्यप्रकाशकृतातय कैश्चितकाव्या प्रकाशटीकाकारैविक्रमोर्वशीयान्तर्गत मिति तत्र निर्दिष्टम् । अस्माभिधोपतब्धेषु हस्तलिखित पुस्तके वकतमस्मिन्नुपलब्यमित्यत्र निवेशितम् । वस्तुतस्त्वस्थान एवेद पदमिन्यवन्तव्यम् 'शुक्रकन्या देवयानी दृष्टवतो राशो ययातेरियमुक्ति।' इति उदाहरणचन्द्रिका । ३ यायः दितोऽहमन्यमवकाशमवगाहिये । ४ प्रभाते पीनोऽय, मृगस्य-गजस्य। इपा समुदत ...इवासधितकर पा ५थम ·चतुर्थोऽङ्कः। २०९ What! Has he turned his face towards his wife, and spurned my suit? It is but right; when a man is reduced in circumstances, he is liable to a number of insults. & We shall go away from here. (He walks forth). (Gazing) And what is seen here in the cleft of the rock,of adeep red hue? As it sheds a halo of lustre, it cannot be a piece of the flesh of a deer killed by a lion, perhaps it is a spark of fire, but it has raided just now. (Thinking) Oh, it is a gem of the hue of a cluster of the flowers of the red A'soka, to draw up which the Sun seems to be mak. ing an effort as it were, by extending his kara (ray, hand) (24) It attracts my mind Well, I will take it up. Or rather, She, in whose hair scented with the flowers of the Mandāra tree this jewel is fit to be placed, (that my beloved) is now unobtainable to me; why shall I then soil it with my tears? (35) शुस्फुरणाभावात् । अग्नेः स्फुलिङ्गः कण. स्यात् ।'निषु स्फुलिङ्गोऽमिकणः' इत्यमरः । इद पुनर्गगनमभिपृष्टमस्मिन्नेव कालेऽभितो घृष्टम् । गगनादभितो घृष्टिर्जीतेत्यर्थः। तस्मादेतदपि न 'सभवति । स्यादित्यनन्तरं नैतदिति शेषपूरणे पुनः. शब्दार्थानन्ययप्रसङ्गात् । अये' इत्याश्चयें । रक्ताशोकस्तरक्समरागो रक्ताशोक स्तबकेन रक्ताशोककुसुमगुच्छेन समस्तुल्यो रागो यस्य स तथोक्त. अर्य मणिः । लोहितत्वात्पद्मरागमणिरित्यर्थः । एक्स्य पुष्पस्य तथालीहित्यामावा. रस्तवकग्रहणम् । यमुदतुंमुद्रहीतु पूपा सूर्यः आलम्बितकरः प्रसारितपाणिः सन् व्यवसित इव कृतोद्योग इवेत्युत्पेशा ॥ ३५॥ मन्दारिति । मन्दार- पुष्पैस्तदाख्यदेवतस्कुसुमैरधिवासिताया सुरभीकृतायां यस्याः शिसायामयम- Here some read the tollowing staoza:- Tho foul act, and the exalted race sprung from the moon! What a disparity! May she be seen again? (Theo, fo that case) I possess sacred knowledge for the removal of taults. Oh! Her face is lovely even when she is angry. Wbat would wiso men, frec-from sin, say? (But) her sight is difficult to obtain oven in a dream. O my mlad, be at rest (And yet) what fortunate youth is be who will drink (the honey) of her Acther lip? 14 ·some supernatural aereal voice aoks २१० विक्रमोर्वशीये नेपथ्ये) वत्स गृह्यतां गृह्यताम् । ज संगमनीय इति मणिः शैलसुतावरणरागयोनिरयम् । आवहति घार्यमाणः संगममचिरात्प्रियजनेन ॥ ३६॥ राजा-(कर्ण दत्त्वा ) को नु खलु मामेवमनुशास्ति । (दिशोऽवलोक्य )। प्रये अनुकम्पते मां कश्चिन्मृगचारी मुनिर्भगवान् । भगवन् अनुगृहीतो- ऽस्म्यहमुपदेशाद्भवतः । (मणिमादाय । ) हंहो संगमनीय तया वियुक्तस्य विलग्नमध्यया slender usaas- भविष्यसि त्वं यदि संगमाय मे। ततः करिष्यामि भवन्तमात्मनः शिखामणि बालमिवेन्दुमीश्वरः ॥ ३७॥ र परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये किं नु खलु कुसुमरहितामपि लतामिमा पश्यतो मे रतिरुपलब्धौ । अथ वा स्थाने मनोरमा मसेयम् । इयं हि ARC. तन्वी मेघजलापलयतया धौताधरेवाधुभिः शून्येचाभरणः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा ।। चिन्तामौनमियास्थिता मधुलिहाँ शब्दविना लक्ष्यते cenocodte it. चण्डी ममवधूय पादपतित जातानुतापेव सा ॥ ३८ । यावदस्या. मियानुकारिण्याः परिप्वङ्गप्रणयी भवामि । ( इति लतामालिङ्गाति ।) णीयो निधातुमुचितः । सा एव मे प्रिया सप्रत्यधुना दुर्लभा नष्टेत्यर्थः । अतस्तदर्थे सदनहमेनं कि किमर्थमखोपहतमथुदूषितं करोमि ॥ ३५ ॥ सगमनीय इति । संगमनीय इति संगमनीयनामा शैलसुताचरणरागयोनिः शैलसुनाया गौर्यावरणराग- श्चरणोपयुक्तलाक्षारागो योनिरुत्पत्तिकारणं यस्य सः तथोक्तः । अयं मणिः । यश्च धापमाणः शरीरे धृतः सन् अचिराज्झटिति प्रियजनेन संगममावहति घट्यति ॥३६॥ अनुशास्ति उपदिशति । मृगचारी मृगवचरतीति मृगवृत्तिः । काटयवेमस्तु 'मृगचर्मधारी भगवान्मुनिः' इति पठित्वा 'अयं नारायण इति संप्रदायः' इत्याह । तयेति । पिलममध्य विशेषण लमो विलमोऽतिकृशः मध्यः कटिभागो यस्यास्तया तनुमध्ययेति यावत् । १ को नु खलु मामेवमनुकम्पते । (विमगय) अयि भनुकम्पते मा भगवान्गजचर्म- वासः। कश्चन मुनिर्मगवारी। इ. पा. २ निमः ३ मया रतिरपलभ्यते। मथ था स्थाने मम मनो रमते।इ. पा.४ अस्या...कारिणयाँ on aeco separ gration from 58580 - puilence ·चतुर्थोऽङ्कः। (Behind the scenes) Child, do take it, This is the gem cailed Samgamaniya produced from the red lac applied to the feet of the Daughter of the Mountain (i.e. Parvati); when worn (on the body) it brings about union with one's beloved. (36) King-(Listening) Who is that bids me thus? (Looking at the quarters) Oh, it is some sage, leading the life of a deer, that takes pity on me, Revered sir, I am obliged to you for your advice. (Taking the jewel), Samgamaniya, If you bring about the union of me who am separated from that slender-waisted lady, I will make you my crest. jewel, just as the Lord (Sıva) makes the young moon his. (37) (Walking forth and looking) Ob, why is my passion inflamed on beholding this creeper destitute of flowers as it is? Or, it is but proper that it should gratify my mind. For, this Looks like a slender lady whose lower lip has been washed with tears, on account of its leaves being wet with rain; who wears eo ornaments, on account of the budding forth of its flowers having ceased owing to the lapse of its (flowering) season; and who resorts to an aoxious silence, by its being destitute of the hum of bees, meseems, this is that irascible woman who has repented after she bad sligàted me, fallen at her feet. (38) despised I shall just enjoy the delight of embracing it which'thus imitates my beloved. (Embraces the creeper) (Thereupon Urvasi appears in its pl e) तया वियुक्तस्य मे मम यदि त्वं संगमाय भविष्यसि तर्हि ततस्तस्मात्कारणा- द्भवन्तमात्मनः शिखामणिं करिष्यामि । स्वमूर्ध्नि धारयिष्यामि । अनेन गौरवाति- शयो घोतितः । ईश्वरः शिवः सालमिन्दु चन्द्रलेखामिव ॥३७॥ तन्वीति । तन्वी पेलवानी विरला च । मेघजलार्द्रपल्लवतया मेघजलेन वर्षावारिणा आद्राः लिन्नाः पल्लवाः यस्याः सा मेघजलार्द्रपल्लवा तस्या भावस्तत्ता तया । अशुभिचाप्पै- धौताधरेव धौतः क्षालितोऽधरो यस्याः सा । स्वकालविरहात् स्वेषा प्रसूनाना कालो विकसनसमयस्तस्य विरहादभावादपगमाद्वा हेतोर्विश्रान्तपुप्पोद्गमा विश्रान्तो विरतः पुष्पाणामुद्गमाः प्रादुर्भावो यस्याः सा । कुसुमरहितेत्यर्थः। सती । आमरणैर- लंकारैः शून्या विरहितेव । मधुलिहां भ्रमराणां शब्देर्गुारखेन विना विनाभूता सती चिन्तया कृतं मौन चिन्तामौनमास्थितेव । पुष्पविरहाद्रमरगुबारर- ·२१२ विक्रमोर्वशीये ५ (ततः प्रविशति तत्स्थान एवोर्वशी।) राजा-(निमीलिताक्ष एव स्पर्श रूपयित्वा ।) अये उर्वशीगात्रसंपर्कादि निर्वृत्तं मे शरीरम् । तथापि न पुनरस्ति विश्वासः । कुतः । Peel समर्थये यत्प्रथम प्रियां प्रति क्षणेन तन्मे परिवर्ततेऽन्यथा। अतो विनिद्रे सहसा विलोचने ne stocin they करोमि न स्पर्शविमावितप्रियः ॥ ३९ ॥ ( शनैश्चक्षुपी उन्मील्य 1) कथं सत्यमेव प्रियतमा । उर्वशी-(बाष्पं विमृश्य ! ) जयतु जयतु महाराजः । (क) darkness त्वद्वियोगोद्भवे तन्धि मया तमसि मजता istulatk tortely दिष्ट्या प्रत्युपलब्धासि चेतनेव गतासुना ॥१०॥ उर्वशी-अभ्यन्तरकरणया मया प्रत्यक्षीकृतवृतान्तः खलु महाराजः राजा-अभ्यन्तरकरणयेति न खलु ते वचनार्थमवैमि । उर्वशी-कथयिष्यामि । एतत्तावत्प्रसीदतु महाराजो यन्मया कोपवशं गतयैतदवस्थान्तरं प्रापितो महाराजः । (ग) (क) जेदु जेदु महारावो। (ख) अन्भन्तरकरणाए मए पञ्चक्खीविदयुत्तन्तो र हारओ । (ग) कहइस्सं । इमं दाव पसीददु महाराओ जे मए कोववसं गदाए एदं अवष्यन्तरं पाविदो महाराओ। विरह इति बोध्यम् । इयं लता पादपतितं मामवधूय तिरस्कृत्य जातानुताप संजातपश्चात्तापा चण्डी कोपना मा उर्वशीव लक्ष्यते हिचण्डस्त्वत्यन्तकोपनः । इत्यमरः। अन कार्यान्वेषणाद् ‘विरोधनं ' नाम संध्यागमुक्तं भवति ।" इति काटयवेमः ॥ ३८॥ समर्थय इति । यत् यद्यदशुकनूपुररवादिकम् । प्रथम पूर्व प्रियां प्रति प्रियासंबन्धित्वन प्रियारूपत्वेन या समर्यये संभावयामि । निश्चिनो. मीत्यर्थः । तत् तत्तत् क्षणेन मे ममान्यथा विपरीतत्वेन शाहलहंसकूजितादि- अयि उर्वशोगात्रं संस्पृशदिव नित मे हृदयम् । इ.पा. २ विमुदे इ. पा. ३ शनैरुन्मी. ल्य चक्षुपी कयं सत्यमेवोर्वशी । इति मूञ्छितः पतति । ४ समाश्वसितु समाश्वसित महाराजः । राजा--(सं िलया 1) प्रिये भय जीवितम् । त्वहियोगी. इ. पा.

·चतुर्थोऽङ्कः । २१३ (Thereupon Urvast appears in its place) King--(Gesticulating the sensations of touch while yet his eyes are closed) Ab! My body has become gladdened as if with the touch of the body of Urvaşı; yet I cannot believe it. For- Whatever I at first refer to my beloved, turns out in an instant to be something else I will not, therefore, open my eyes yet for a while, when I have found my beloved, as I think, by the touch, (39) (Gradually opening his eyes) What! It is, forsooth, my dearest. Urvasi-(With tears) Victory to my Lord. King- While sinking in the darkness caused by separation from you, O beautıful lady, I have luckily recovered you, as a dead man recovers consciousness. (40) Urvasi-With my senses concealed within (i.e., I being internally possessed of the powers of perception), I know all the actions of your Majesty, King I cannot understand what you mean by your "with my senses concealed within." Urvasi-I will explain myself; but first may Your Majesty be please to excuse me for having reduced you to such a condition by fretting myself, रूपेण परिवर्तते विनिमीयते । अतो यस्मादेवं तस्मात्पर्श विभावितप्रियः । स्पर्शन विमाविता निश्चिता प्रिया येन सोऽहं सहसाऽकस्माल्लोचने विनिद्रे उन्मीलिते न करोमि । अस्या अप्यन्यत्वेन परिवर्त उर्वशीस्पर्शसुसविनाशमयादित्यर्थः ॥ ३९ ॥ तद्वियोगोद्भव इति । हे तन्धि तन्यानि त्वद्वियोगोद्भचे तद्विरहजनिते तमसि शोके । 'तमो ध्धान्ते गुणे शोके' इति मेदिनी । माता मया दिष्ट्या भाग्ययोगेन मत्युपलब्धासि पुनः प्राप्तासि । गतासुना मूर्छितेन चेतना संज्ञेव ॥४०॥ उर्वशी- अभ्यन्तरकरणया अभ्यन्तराणि अन्तगूढानि करणानि इन्द्रियाणि यस्याः सा तथोक्ता तया । अन्तर्निगूटेन्द्रियशक्त्येत्यर्थः । उर्वशी-एतत्तावत् सन्तुमिति शेषः। कोपरशंगतया कोपाधीनया राजा-प्रसन्नबाधान्तःकरणः प्रसन्नानि घायानि करणानि चक्षुरादीनि अन्तःकरणं च यस्य । उर्वशी-कुमारेण कार्तिकेयेन ।

·विक्रमोर्वशीये राजा-कल्याणि न तावदहं प्रसादयितव्यः । त्वदर्शनादेव प्रसन्न- बाह्यान्तःकरणोऽन्तरात्मा । कथय कथमियन्तं कालमवस्थिता मया विना भवती। उर्वशी-शृणोतु महाराजः । भगवता कुमारेण शाश्वतं कुमारबतं गृहीत्वा- अकलुपो नाम गन्धमादनकच्छोऽध्यासितः कृतश्चैष विधिः । (क) To order राजा-क इव। उर्वशी-यैतं प्रदेशं स्त्री प्रवक्ष्यति सा लताभावेन परिणंस्यति । गौरीचरणरागसंभवं मणिं विना ततो न मोक्ष्यत इति । साहं गुरुशाप- संमूढहृदया देवतासमय विस्मृत्यागृहीतानुयया कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशा- नन्तरमेव वासन्ती छता संवृत्ता । (ख) राजा-समुपपन्नम् । erjalaucol रतिखेदसुप्तमपि मां शयने या मन्यसे प्रवासगतम् । सो त्वं प्रिये सहेथाः कथं मदीयं चिरवियोगम् ॥ ११॥ इदं तद्यथाकथितं त्वत्संगमनिमित्तं मुनेरुपलभ्य मणिप्रभावादासादिता त्वमस्माभिः । (इति मणिं दर्शयति ।) क) सुगादु महाराओ । भमवदा 'कुमारेण सासदं कुमारवदं गेण्हिा अकलसो णाम गन्धमादनकच्छो अज्झासिदो किदो म एस विही । (स्व) "जा इमं पदेस इत्थिा पविसदि सा लदामावेण परिणमिस्सदि । गोरीचरणराअसंभवं मणि विणा तदो ण मुचिस्सदित्ति । माहं गुरुसावसंमूदहिसा देवदासमभं विसुमरिभ अगहिदाणुणआ कुमारवणं पविठ्ठा । पवेसाणन्तरं एथ्य वासन्ती लदा संयुत्ता। १.वार्शमेन प्रसनो मे सयाह्यान्तरात्मा; ममान्तरात्मा. २ मा त्वमिहतदवस्थं कथं सहेयाधिरवियोगम् । इति रामनायः पठति । व्यारयाति - एतदवस्थवंप्रकारम् । अनिर्वचनीयदशामित्यर्थः । इति ॥ ३ इदं चैतद्यथाकथितं त्वत्संगमनिमित पुनरूपलब्धः- भावमस्माभिः। इ. पा. ४ फुमारेण महामेणेण। गेव्हिस अभं । किदा म रिपदी ( स्थितिः) इ. पा.५जा लि. ६किदो ष सावान्तो गोरीचरणराअसमर्थ मणि बजिम लदामा ण मुधिस्सदिति। दो भई गुरुपायसंगुहिमआ विमुमरिददेवदाणिमा महकाजणपरिहर नी मारयणं पविठ्ठा।पयेसाणन्तरं मकाणशोषन्ततिलदाभाए परिणदं स्वम् ।इ. पा ·चतुर्थोऽः। King-O blessed one, you need not propitiate me; at your very sight, my soul, with its internal and external senses, is deligbted. Tell me bow Your Ladyship could stay so long from me. Urvasi-Listen, Lord. The revered Kārttikeya, having vowed everlasting celibacy, settled upon the skirt of Gandbamādana called Akalusba, and laid down this rule- King-What was it ? Urvast-That whatever woman enters this region will be transformed into a creeper, and will not be reclaimed from that state unless by means of the jewel produced from do When the dye of Parvati's feet. My heart being stupefied by the her curse of my preceptor, I forgot the rule of the deity el (Karttıkeya); and without beeding your supplication IQ entered this forest sacred to Kumăra. As soon as I entered it I was transformed into a vernal creeper. King--Now everything is explained. How else, could you bear,o beloved one,along separation from me,-you who used to think that I had, as it were, gone on a journey when I was only sleeping through the exhaustion of sport? (41) I have regaiped you by means of this jewel, having learnt from a sage that it was the means of re-union with you, as you have already said. (Shows her the gem) कुमारव्रतमदारपरिग्रहव्रतं ब्रह्मचर्यम् । कच्छो जलप्रायप्रदेशः अनूपेत्यपरनामा। 'जलप्रायमनूपं स्यात्पुसि कच्छस्तथाविधः। 'इत्यमरः । विधिः नियमः। उर्वशी- ततो लताभावात् । देवतासमय कार्तिकेयकृतं विधिम् । भगृहीतानुनया महाराज- कृतमनुनयमप्रतिपद्येत्यर्थः । राजा-उपपन्नं यत्त्वयोक्तं तत्तथा नान्यथा । रतीति । या त्वं शयने रतिरोदसुतं रतिजनितश्रमेण निद्रितमपि मा प्रवासगतं मन्यसे । सुयुसिजनितमल्यमपि वियोगे सोढुमसमत्यर्थः । सा त्वं मदीयं चिरवियोग कयं सहेथाः न कथंचिदपि अतो यत्त्वयोक्तं तत्तथैव ॥४१॥ राजा-यथाकथितं त्वयेत्यर्थः । त्वत्संगमनिमित्त तव संगमस्य निमिचम् ।

·विक्रमोर्वशीये उर्वशी-अहो संगमनीयः । अतः खलु महाराजेनालिङ्गितमात्रय प्रकृतिस्थास्मि संवृत्ता । (मणिमादाय मूर्धनि वहति ।) (क) राजा-एवमेव सुन्दरि क्षणमात्रं स्थीयताम् । स्फुरता विच्छुरितमिदं रागेण मणेर्ललारनिहितस्य । थियमुद्रहति मुखं ते वालातपरक्तकमलस्य ॥ ४२ ॥ उर्वशी-प्रियंवद महान्खलु कालस्तव प्रतिष्ठानान्निर्गतस्य । असूयन्ति मह्यं प्रकृतयः । तदेहि । निवर्तावहे । (ख) राजा यदाज्ञापयति भवती । उर्वशी-कथं महाराजो गन्तुमिच्छति । (ग) flashes Peanja मचिरप्रभाविलसितैः पताफिना busics Hainbow सुरकार्मुकाभिनयचित्रशोभिना । गमितेन खेलगमने विमानता ball com नय मां नयेन, वसति पयोमुचा Trick (इति निष्कान्ताः सर्वे) इति चतुर्थी। helye मरामात (क) मम्मो संगमणीओ। भदो गु महाराएण भालिंगिदमेत्तव्य पकिदित्यहि संधुत्ता । (स) पिपद महन्तो खु कालो तुह पराणादो णिग्गदस्य असूअन्ति में पकिदिओ । ता एहि । गितम्ह । (ग) मह महाराभो गन्तुं इन्छदि। उपलभ्य शारया । स्फुरतेति । ललाटनिहितम्य ललाटे जलीके निहितम्य पारितस्य मणेः पुरता समन्ततः प्रसारतः रागेण मासा ते गुणं यालावपरक्तकमलस्य मालासन अपनाशमि र यसमलं तस्य भियं शोभामुदहति ॥ ४२ ॥ उपशी। असूपन्ति दोपं दारपन्ति । अचिमति । हे संगमने से गली गमन 4. नोभो मणी ग° ३ विद महतो या हायो भन्दा पाटागो निदान का भागस्ति परिमो अम्दाणम् । ता एहि ।

·चतुर्थोऽः। २१७ Urvasi-Oh, it is the Samgamaniya jewel. It was on account of this that I recovered my previous form as soon as Your Majesty embraced me. (Takes the jewels and wears it on her head) King--Fair lady, stand thus a while. This your face, brightened by the refulgeat redness of the jewel placed on your crest, possesses tbe beauty of the red lotus shone upon by the morning sun. (42) UrvasīSweet-speaker, it is long since you came away from Pratishthana. The subjects might blame me; so let us return. King-~As Your Ladyshipdesires. Urvas-How does Your Majesty wish to travel ? Kingo lady with a sportive gait, carry me bome by means of a newly-formed cloud, charged into the form of balloon, decorated with bright pictures la the form of the raio-bow, and haviag for its streamers the flashes of lightning. (43) (Excunt omnes) END OF ACT IV यस्यास्तरसंयुतिः। भनिरप्रभाविलासितैर्विाद्विलसितः पतारिना पनवता । राति रहतारफरणनुमतेत्ययः । 'पताका वैजयन्ती स्यात्तनं भाजमस्त्रियाम् इत्यमरः । मुरषासुकाभिनवनियोभिना मुरका रामचनुरेयाभिनवं नूतनं चिनमालेग्य रोन शोभत इति वेन शोभमानेन। नरेन पयोमुना मेपन | सप्रमागदिमानता मापितेनेत्यर्थः । मा यसति स्वयई नय मापय ॥४३॥ इति धीमतिफमोर्यशीपटीकायामर्यप्रकाशिकायां चतुर्थी

·२१८
विक्रमोर्वशीये
Távolyy.us
पञ्चमोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति परितुष्टो विदूषकः।)
विदूषकः-दिष्टया चिरस्य फालस्योर्वशीसहायो नन्दनवनप्रमुखेषु
देवतारण्येषु विहत्या प्रतिनिवृत्तः प्रियवयस्यः । इदानी ससत्कारोपचारः
प्रतिमिरनुरज्यमानों राज्यं करोति । असतानत्वं वर्जयित्वा न किमप्याय
दीनम् । अब तिथिविशेष इति भगवत्योर्गनायमुनयोः संगमे देवीभिः सह
कृतामिपेक. सांप्रतमुपकार्यो प्रविष्टः । तयशवपत्रमवतोऽरियमाणस्थानुले.
पनमाल्ये अप्रभागी ममामि । (इति परिकामति ।) (क)
(नेपथ्ये । sudelen amrenesatar
हा घिर हा धिरु । दुलोरच्छदे तारन्ताधारे निक्षिप्य
नीयमानो मया भर्तुरभ्यन्तरविटासिनीमीटिरलयोन्यो मनिरानिशहना
गृणाक्षिप्तः । (ख)

·पञ्चमोऽङ्कः। २१९ ACT V (Enter the Vidūşaka in high delight) Vidūşaka-joy! My friend has returned, with his companion Urvasi, after sporting for a long time in the Nandanavana and other forests sacred to the gods. And he has been governing his kingdom, his pleasure being attended to by his subjects respectfully waiting upon bim with presents. Excepting the lack of issue, he has nothing wanting. As it is some special day to day he has bathed at the confluence of the worshipful rivers, the Ganges and the Yamunā, with his queens, and entered the royal palace. So wbile His Honour is performing bis toilet, I shall go and have the first share of the perfumes and flowers intended for him (Turns). अलग (Behind the scenes) Ah me! A vulture has carried off the jewel worthy to be made the crest-gem by the ladies in the harem of His Majesty, taking it for a piece of Hesk, when it was being carried by me in a small palm-leaf basket having a silkhandkerchief spread over it, . संध्यादयो यत्र विकीर्णा बीजसंयुताः । यदा प्रयोजनं यान्ति तनिर्यहणमुच्यते ॥" इति । कार्यफलयोगेनास्य संधित्वम् । तल्लक्षणं मातृगुप्ताचायोक्तम्-'यदाधिकारिक वस्तु सम्यक्प्राज्ञैः प्रयुज्यते । तदर्थो यः समारम्भस्तत्कार्य कथ्यते इति । 'अभिप्रेतं समर्थ च प्रतिरूपं क्रियाफलम् । इतिवृत्तं भवेद्यस्मिन्फलयोगः स उच्यते ।' इति । अस्य चतुर्दशाङ्गानि । तदुक्तम्-'सधिर्विवोधो प्रथनं निर्णयः परिभाषणम् । प्रसादानन्दसमयाः कृति वोपगृहनम् । पूर्वभावोपसंहारी प्रशस्तिश्च चतुर्दश ।। इति । अधुना पूर्वापरकथासंदर्भार्थ विदूषकं तावत्प्रवेशयति-तत इत्यादिना ।' 'दिष्टया' इत्यव्ययमानन्दे । 'दिष्टया समुपजोर्ष चैत्यानन्दे' इत्यमरः । केचिद- स्मात्पूर्व ही ही भोः इति पठन्ति । तत्र 'हीही' इति हर्षसूचको निपातः । "दिष्टया' इत्यस्य मुदैवादित्यर्थः। चिरस्य चिरकालात् । ससत्कारोपचारः सत्कारण सहिताः ससत्कारा ये उपचाराश्चन्दनसकपुष्परिक्षेपादयस्तैः । प्रकृतिभिः पौरवर्गेण । णाए पओनिदोमणि-इति हदी हद्धी एस तालवण्टफ्धिार्ण णिरिसविध जीभमाणी अधरा- विहिदेण मउलिपगभगदाए पोइदो मणी-इति, तालसन्तविधाणे भाषणे गिरिसम गोभमाणो अत्यराविलासपरिइदामौलीरमगाए पोजइदम्यो मणि-इति च. पा.. , ·... (येन तत्प्रथम स्तेयं गोतरेव गृहे कृतम् ॥१॥) २२० विक्रमोर्वशीये विपक:-(कर्ण दत्त्वा ।) अत्याहितम् । परं बहुमतः खलु स वय- स्यस्य संगमनीयो नाम चूडामणिः । अतः खल्वसमासनेपथ्यस्तत्रभवानास- नादुत्थायेत एवागच्छति । यावदेनमुपसर्पामि । (क) (ततः प्रविशति सवेगपरिजनो राजा।) राजा- आत्मनो वधमाहर्ता कासौ विहगतस्करः। for the isrtine pracru किराती-एप एप खल मुखकोटिलमहेमसूत्रेण मणिनाऽऽलिखन्निवाकाशं परिभ्रमति । (ख) drraus au chain राजा-पश्याम्येनम् । painting gocaten (क) अचाहिदं । परं बहुमदो क्खु सो वअस्सस्स संगमणीओ णाम चूडामणी । अदो खु असमत्तणेवच्छो तत्तभवं आसणादो उहिम इदो एव्व आअच्छदि । जाव गं उपसम्पामि। (ख) एसो एसो खु मुहकोडिलग्गहेमसुत्तेण मणिणा आलिइन्तो विअ आआसं पडिब्भमंदि। अनुरज्यमानः प्रीयमाणः आराध्यमानो वा। चिरकालदर्शनाहितौत्सुक्याभिः प्रजामिः पताकोच्छ्यपुष्पवर्षादिनामिनन्धमान इत्यर्थः । असंतानतत्वं निरपत्यताम् । तिथि- विशेषः पुण्या तिथिर्माध्यादिः देवीभिः राजस्त्रीभिः । यद्यपि 'देवी कृताभिषेकायाम्- इत्यमरसिंहेनोक्तं तथाप्यत्र देवीशब्दो सामान्यरानस्त्रीवाची द्रष्टव्यः । कृताभिषेको विहितलानः। 'उपकार्योपकारिका' इत्यमरवचनव्याख्याने 'उपकार्या पटभवनम्' इति क्षीरस्वामी । अनुलेपनमाल्ये अनुलेपनं धृष्टचन्दनकुङ्कुमादि माल्यं सुरभिपुष्यहा- रादि । जातावेकवचनम् । अग्रभागी अग्रे भागोऽस्यास्तीति । नेपथ्य इति । दुकुलोत्तरच्छदे दुक्लं क्षोमम् । क्षौमं दुकूलम् ' इत्यमरः । उत्तरच्छद उपर्याच्छादनं यस्य तस्मिन् । तालवृन्तं व्यजनं तालपत्रपुटं वा तदेवाधारस्तस्मिन् । अभ्यन्तरवि- १ ततः प्रविशति राजा सूतश्च कञ्चुकीवेधको (चकौ० रक्तको) परिजनन्ध इ. पा. 'वेधक इति किरातनाम । क्वचिंदचक इत्यपि'६ रङ्गनाथः । २ भदो पखु असमतणे. वत्यो एव्य तत्तभव भासणादो उहिदो। ता पासपरिवत्तौ होमि! (इति निष्कान्तः) प्रवेशकः ।इ.पा.

·पञ्चमोऽङ्कः। २२१ Vidūgaka-(Listening) A great calamity! That crest-gem called Samgamaniya was very much prized by my friend, and hence His Honour has left bis seat and is coming in tbis very direction without finishing his toilet. I shall now approach him. (Then enter the King and his attendants in excitement) Kinginvitiughne Where is that robber, the bird, bripging down death upon itself, which committed this the first theft in the house of the very person who protects all ? (1) Kirāti--Here is, hovering, as if drawing lines in the sky with the gem, its golden chain suspended from the point of its beak. King--I see it. लासिन्योऽन्तःपुरस्त्रियः । अभ्यन्तरा प्रेठा वा विलासिना। आमिपं मासखण्डः । आक्षिप्त उत्क्षिप्य नीतः । विदूषकः--बहुमतः अभिमतोऽभीप्सित इत्यर्थः । असमासनेपथ्योऽसमाप्त नेपथ्य प्रसाधनकर्म यस्य । 'नेपथ्यं तु प्रसाधने । रङ्गभूमी वेषभेदे' इति हैमः । तत इति । सावेगपरिजनः सायेगो ध्यमः परिजनो यस्य । आत्मन इति । भारमानो वधमाहर्ता। न तु मणिम् । मणिरूपवधमाहत्या। असौ विहगतस्करः पक्षीचौरः क । येन तदेव प्रथमं तत्प्रथमम् । अभूतपूर्वमित्यर्थः । स्तेय चौर्य गोप्तुः प्रजाना रक्षितुर्मम गृहे एव कृतम् ॥१॥ फिराती-मुराकोटिलमं चञ्चग्रसक्तं हेमसूत्रं यस्य तेन । पालिसन् उल्टिखन् । असाविति । असी विहंग: पक्षी मुसेनालम्बितं हेमक्षत्रं यस्य तं मुसालम्बितहेमस्त्रं मणि बिभ्रत् । मण्डलेन तदाकारभ्रमणेन यथारस्तम शीघ्रः सत्वरो मण्डल- चारशीघः सन् । अलातचक्रप्रतिममलातं जरत्काष्ठं तस्य च वलयं तत्प्रतिम ·سا २२२ विक्रमोर्वशीये असौ मुखालम्बितहमसूत्रं बिभ्रन्मणि मण्डलचारशीघ्रः । moning अलातचक्रप्रतिम विहंगस्तद्रागरेखावलयं तनोति ॥२॥ 'किं नु खलु कर्तव्यम् । विदूपक:-( उपन्य । ) अलमत्र घृणया । अपराधी शासनीयः । (क) mercy. राजा-सम्यगाह भवान् । धनुर्धनुस्तावत् । ( निष्फ्रान्तो धनुहिणी यवनी।) 51 राजा-~-वयस्य न दृश्यते विहंगः । विदूपका-इतो दक्षिणान्तेनापगतः शासनीयः कुणपभोजनः । (ख), राजा-(परिवृत्यावलोक्य ! ) दृष्ट इदानीम् । 3titia; row flesh प्रभापल्लवितेनासौ करोति मणिना खगः । अशोकस्तबकेनेव दिङ्मुखस्यावतंसकम् ॥ ३॥ bunch (प्रविश्य चापहस्ता यवनी ।), यवनी-भर्तः एतद्धस्तावापसहित शासनम् । (ग) राजा-किमिदानी धनुपा । बाणपथमतीतः क्रव्यभोजनः । तथा हि । abiat me that hisene आमाति मणिविशेषो दूरमिदानी पतत्रिणा नीतः | Gorfuctors नक्तमिव लोहिताङ्ग परुपघनच्छेदसंयुक्तः॥४॥ Mars (क) अलं एत्य धिणाए। अवराही सासणीओ । (ख) इदो दक्षिणन्तेण अवगदो सासणीओ "कुणवभोअणो । (ग) भट्टा एवं हत्थावावसहिदं सरासणं । तत्तुल्यम् । भतिवेगभ्रमितालातप्रभामण्डलवदित्यर्थः। तद्रागरेखावलयं तस्यः मणे रागः प्रभा तस्य रेखा तस्य वलयं मण्डलं तनोति उत्पादयति । प्रकटयतीत्यर्थ ॥२॥ विदूषकः--णया दयया । 'कारुण्यं करुणा घृणा' इत्यमरः । धनुर्मा- हिणी धनुर्ग्रहातीति । निष्काता-कार्मुकमानेतुमित्यर्थः । विदूषकः-दक्षिणान्तेन १खल्वत्र. २ यवनी-एसा आणइस्सामि । (इति निश्कान्ता) ३शरासनेन. ४ सो सउणीओ, सउणिहदासो ।.पा. word ut at the end of the we a protection au 312 311f-abow महाल, aplanal- ·पञ्चमोऽङ्कः। २२३ Bearing the jewel with its golden chain pendant from its beak, and moving rapidly in circles, this bird is describing circles with the red bue of the gem, like those traced by a fire band whirled round. (2) What should be done now? Vidūsaka--(Approaching) Nomercy in this case; a culprit must be punished. King-You are right; bring me my bow immediately. (Exit the Yavanī, the keeper of the bow) King---Friend, the bird has become invisible. Vidusaka-The flesh-eating culprit has gone away towards the south. King-(Turning round and seeing) I see it now. The bird provides as it were the face of the quarter with an ornament for its crest, by means of the gem with its lustre beaming all round, as if it were a bunch of the As'oka flowers, (3) (Enter the Yavani, bow in hand) Yavani-My lord, bere is your bow with the gloves (wrist protectors). King-What is the use of the bow dow? The bird has gone beyond the range of an arrow. See now, The precious jewel, carried far away by the bird appears like Mars, at night, when the planet appears Dear a piece of dense cloud. (4) दक्षिणदिक्प्रान्तेन । कुणपभोजनः शवभक्षकः । गृध्र इत्यर्थः । 'कुणपः शवमस्त्रियाम् इत्यमरः। प्रभेति । असौ खगः पक्षी प्रभापल्लवितेन प्रभया दीप्त्या पल्लवितेन संजात- पल्लवेन । विस्तृतेनेत्यर्थः । मणिना अशोकस्तरकनाशोकपुष्पगुच्छकेनेव दिङ्मुसस्याव- तसकं करोति । भवतसशोमामापादयत्तीत्यर्थः । अवतंसः शिरोभूपणं कर्णभूपणं वा । 'पुस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरे च शेसरे।' इत्यमरः {{शा यवनी-हस्तावापो हस्तनाणं ज्याघातादिवारणार्थम् । राजा-मध्यभोजनो मासाशी । 'पिशितं तरसं मासे पललं क्रव्यमामिषम् ।' इत्यमरः । भामातीति । इदानीमनेन समयेन पतत्रिणा दूरं ·२२४ विक्रमोर्वशीये (कञ्चुफिनं विलोक्य 1 ) लातव्य मद्वचनादुच्यता नागरिकः सायं निवास- वृक्षाश्रयी विचीयतां विहगदस्युरिति । athig कञ्चुकी--यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः।) Afteres विदूषकः-उपविशतु भवान्सप्रितम् । क गतः स रत्नकुम्भीरको भवतः शासनान्मोक्ष्यते । (क) राजा-(विदूषकेण सहोपविश्य ) रत्नमिति न मम तस्मिन्मणौ प्रियत्वं विहंगमाक्षिप्ते । प्रियया तेनास्मि सखे संगमनीयेन संगमितः ॥५॥ विदूषकः-ननु परिगतार्थोऽस्मि कृतो भवता । (ख) (ततः प्रविशति सशरं मणिमादाय कञ्चुकी।) the range of the arrows कञ्चुकी-जयतु जयतु देवः । अनेन निर्मिन्नतनुः स बध्यो ईलेन ते मार्गणतां गतेन । प्राप्यापरीघोचितमन्तरिक्षात्समौलिरत्ना पतितः पतत्री ॥६॥ ( सर्वे विस्मयं रूपयन्ति ।) कञ्चुकी-अद्भिः प्रक्षालितो मणिः कस्मै प्रदीयताम् । राजा-किर्राति अग्निशुद्धमेनं कृत्वा पेटकं प्रवेशय । किराती-यदर्ताज्ञापयति । (इति मणिं गृहीत्वा निष्कान्ता ।) (ग) (क) उवविसदु भवं संपदं । कहिं गदो सो रअणकुम्भीलओ भवदो सासणादो मुचिस्सदि । (ख) णं परिगदत्थोम्हि किदो भवदा । (ग) जं भहा आणवेदि। १ उच्यन्तो नागरिकाः सायं निवासक्षे विचीयता विहंगाधमः इति विहगतस्करो यत्र विहंगाः स्फुरन्ति इति च पाठः । २ ममताऽस्मिन् । प्रियत्वं-प्रयत्नः । विहंगमाक्षि-विह- गमाकृष्टे, विहंगमोक्षिप्ते इ. पा. ३ रोपेण. °व्योपकार्यान्तरम् । इ. पा. ५°तोऽयम्। ५ वेधक गच्छ । कोषपके स्थापयनम् । इ. नायः पठति।

·पञ्चमोऽः। २२५ (Looking at the Chamberlain) Lätavya, ask the Mayor, at my bidding, to hunt after the winged offender when at cye It goes to its roosting-place, Chamberlain-As your Majesty commands. [Exit Viduşaka-Your Honour should now sit down; whero can the robber of the gem fly to escape punishment ? King-(sitting with Vidasaka) Friend, my strong liking for the gem stolen by the bird is not due to its beiog a gem, but to the fact that the Sam. gamaniya reunited me with my beloved. (5) Vidusaka--Ay, you have already told me that. (Cnter the Chamberlain with the jewel and an arrow) Chamberlain-Victory to Your Majesty! The condemned bird fell down with the crest.jewel from the sky getting its desert for the offence, having its body pierced by your prowess transformed into this shaft. (6) (All exhibit surprise). Chamberlain-To whom shall I give the jewel which has been washed with water. Kiog-Kirāti, purify it by fire, and keep it in a casket. Kirali-As Your Majesty bids me. (Exit with the jewel) . नीतो मणिविशेषो मणिप्रवरो नक्तं रानी परुपयनच्छेदसंयुक्तः परुपोऽपिरो यो पनो मेघस्तस्य छदः सण्डस्तेन संयुक्तो रोहिताङ्गो मारमह इवामाति जगारकः कुजो भीमो रोहितानो महीसुतः' इत्यमरः ॥ ४ ॥ नागरिकः प्रधान- नगररक्षाधिकारी दस्युधीरः। विदूषकः-कुम्भीरक्श्चौरः । रत्नमिति । हे सरो विहंगमाशित मिहगमेन पक्षिणा आक्षिसे आक्षिप्य नीते तस्मिन् मणौ रत्नमिति महापों मगिरेप इति हेतोः प्रियत्वं न। किं तु संगमनीयेन तेनाहं प्रियया संगमितः सयोजितः इति स मे मियः ॥५॥ विदुरकः-परिमतार्थः परिगतः बाल्येन शतोऽयों वृत्तान्तो येन तथोक्तः । अनेनेति । यो यमति वादशः पतभी मार्गमा पाणत्वं गतेनानेन ते मरेन सामध्यन । यानरूप- धारिणानेन तस्य बलेनेत्यर्थः । निभिनवनुर्विदारितदेहः सन् अपराधोनितमपरा- 15 ·२२६ विक्रमोर्वशीये राजा-लातत्र्य अपि जानीते भवान्कस्यायं बाण इति । कञ्चुकी-नामाश्तिो दृश्यते न तु मे वर्ण विचारक्षमा दृष्टि । छुपनय शरम् । राजा-तेने (कन्चुकी तथा करसेति।) (राजा नामाक्षरण्यनुपाच्य सापत्यता रूपयति।) कञ्चुकी-यावन्नियोगमशून्यं करोमि । (इति निष्धान्त।) विदूषक-किं भवान्विचारयति । (क) राजा-शृणु तावत्प्रहर्तुर्नामाक्षराणि । (वाचयति ।) उर्वशीसंभवस्यायमैलसूनोर्चनुतः । कुमारस्यायुपो वाणः प्रहर्तुद्धिपदायुपाम् ॥७॥ विदूपक ---(सपरितोषम् । ) दिष्टया सतानेन वर्धते भवान् । (ख) राजा--सखे कथमेतत् । अन्यत्र नैमिषेयसत्रादवियुक्तोऽहमुर्वश्या । न च गर्भव्यक्तिरालक्षिता । कुत एव प्रसूति । किंतु "आविलपयोधरानं लवलीदलपाण्डुराननच्छायम् । कतिविदहानि वपुरभूत्केवलमलसेक्षणं तस्याः ॥८॥ (क) किं भव विओरदि । (ख) दिद्धिा सताणेण वढदि भव । धानुरूप शासनमित्यर्थ । उपकार्यान्तरमिति पाठे अन्यामुपकार्याम् । प्राप्य समौ लिरत्न. चूडामणिसहित पतित.। 'बलेन ते मार्गणता गतेन' इत्यत्र इवशन्दा- भावाद्गम्योत्प्रेक्षा ॥ ६॥ कञ्चुकी-स्मै दीयताम्-गृध्राक्षिप्त रत्न राशात्मार्थ रक्षितुमयोग्यमिति मयमानस्य प्रश्नोऽयम् । राजा पेटकम् । 'पिटक पेटक १ विभाव-विभाय-क्षमा २ तदुपलेषय शूर यावनिरूपयामि ३ धनुष्मत ४ महा रात ५ अनिमिष्या वियुक्तोऽहमुश्या । ६ गर्भन्यतिकर इति । न कदाचिदपि तत्रभवती गर्भाविभूतदोहदाप्यलक्षिता ।इच पा आनीचूलचुकाप्रम् । कतिविदहानि-कानि-तानि दिनानि । कतिविदहानि शरीर लपवल्यमिवाभवत्तस्या कानिचिदहानि जातभरीरमल- सेक्षण तस्या ।इ पा ·पञ्चमोऽङ्कः। ૨૨૭ King-Latavya, do you know whose arrow this is? Chamberlain-It seems to have a name upon it, but my sight is too dull to decipher the letters. rep King-Well then, bring me the arrow. (Chamberlain does so) (King reading the name to himself; indicates the delight of having had an offspring) Chamberlain--Meanwhile I shall attend to my task. [Exit Vidusaka--What is your Honour thinking about? King-First of all, hear the name of him who discharged the arrow, (Reads)- This arrow belongs to prince Ayus, the wielder of a bow, son of Alia and Urvasi, and the destroyer of enemies. (7) Vidūsaka--(Joyfully) I congratulate Your Honour on possessing a son. King-Friend, how is this? Except in the sacrificial session in the Naimisha forest, I was never separated from Urvasi, nor did I ever see any sign of pregnancy. How could she then have a son get? However, For some days only her body appeared to have dull eyes, the nipples of her breasts darkısh and the face of a pale colour like that of a leaf of the lavali creeper. (8) पेटा मञ्जूषा' इत्यमरः। कञ्चुको-वर्णविचारक्षमा वर्णानामक्षराणा विचारे विभाव- नाया क्षमा समर्था । तस्य वार्धक्यजनिततिमिरादक्षरविभावनाक्षमत्वमिति शेयम् । कञ्चुकी-यावदिति स्वकार्यव्यापूतो भरामीत्यर्थः । उर्वशीति। उशीसभवस्योर्वश्याः संभयो जन्म यस्य । ऐलसूनोः इलाया अपत्यं पुमान् ऐलः पुरूरवास्तस्य सूनोः पुनस्य धनुष्मतो धन्विनः । द्विधतामायुषा प्रहर्तुः प्रकर्षेण हतुः । आयुष आयु मकस्य कुमारस्यायं बाणः ॥ ७ ॥ राजा-नैमिषेयसवात् नैमिषारण्ये विततात्सवात् । गर्भ- व्यक्तिः गर्भस्य व्यक्तिः स्फुटचिह्नानि । आयिलेति । तस्या वपुः शरीर कतिचिद्दि- ·( ८ २२८ विक्रमोर्वशीये anderesting * विदूषकः-मिा भवान्सर्वं मानुषीधर्म दिव्यासु संभावयतु )) प्रभावनि- गूढानि तासां चरितानि । (क) राजा-अस्तु तावदेवं यथा भवानाह । पुत्रसंवरणे किमिव कारणं तत्रभवत्या । विदूषकः-को देवतारहस्यानि तर्कयिष्यति । (ख) ( प्रविश्य ।) कञ्चुकी-जयतु जयतु देवः । देव च्यवनाथमात्कुमार गृहीत्वा तापसी संप्राप्ता देवं द्रष्टुमिच्छति । राजा-उभयमप्यविलम्बितं प्रवेशय । कञ्चुकीयदाज्ञापयति देव । ( इति निष्कम्य चापहस्तेन कुमारेण तापस्या च सह प्रविष्टः।) कञ्चुकी-इत इतो भगवती । (सर्वे परिकामन्ति ।) विदूषकः-(विलोक्य ! ) किं नु खलु स एप तत्रभवान्क्षत्रि यकुमारको यस्य नामाङ्कितो गधलक्ष्यवेध्यर्धनाराधः । तथा बहुतरं भवन्त. मनुकरोति । (ग) prone राजा-स्यादेवम् । अतः खल httle object arsawa name (क) मा भवं सब्य माणुसीधम्मं दिव्यासु समावेदु । पहावणिगूढाई तागं चरिदाई। (ख) को देवदारहस्साई तकाइसदि। (ग) किण खु सो एसातत्तभवं सत्तिअकुमा- रओ जस्स गामहिदो गिदलक्खवेधी अद्धणाराओ। तह बहुअरं भवन्त अणु करेदि। १मवं माणुसौधम्म दिवाए ताए.२ कि मण्णं महारामो मा मुहिम राआ परिहरिस्स. दिति (मा मा मा राजा परिहरिष्यतीति) राजा-कृतं परिहान । विन्यताम् । विदू०- को-इ..सु एसो क्सत्तिअकुमारो जस्स गामविदो गिद्धलक्खयेही गारामओ उवलद्धो सत्यमवदो पहु अणुकरदि।इ.पा.

·BATMICE पञ्चमोऽक । २२९ Vidosaka-You need oot ascribe all the qualities of mortals to celestial women, their actions are concealed (from us) by their prowess King-Be it as you say, but then what reason bad Her Ladyship to hide her son (from me)? Vidusaka-Who can guess what the secrets of celestial women might be? (Enters the Chamberlain) Chamberlain-Victory to Your Majesty! My lord, a female ascetic, who has como with a boy, from the hermitage of the sage Cbyavana, wishes to see Your Majesty King-Usher them in, both, at once. Chamberlain-As Your Majesty orders (Exit and re enter with a female ascetic and a boy carry ing a bow in his hand) Chamberlain-This way, Your Holiness (All turn round) Vidusaka-(Seeing) Can this be the brave Keatrıya boy to wbom belongs the crescent-shaped arrow which killed its mark, the vulture ? He most resembles Your Honour King-It may be so and therefore, indeed, . नानि कानिचिहिनानि । अर्थानैमिषेयसत्रात्माक् । केवलमारिलपयोधराममाविल कलुषे पयोधयने चूचुकाने यस्य तत् । 'चूचुक तु कुचाग्र स्यात् ' इत्यमर । अत्र वाहट -अम्लष्टता स्तनौ पीनौ श्वतान्तौ कृष्णचुकौ' इति । ल्वलीदलपाण्डुरानन न्य लवली लताविशेषस्तस्या दलवत्पाण्डुराननच्छाया मुसकान्तिर्यस्य तत् । अल सक्षणमलसे जडे ईक्षणे नेने यस्य तत्तथोक्तम् अभूत् । केरलमस्पष्टगर्भचिहान्यालक्षित तानि उपारूढगर्भभरा तु नैव दृष्टेत्यथ ॥ ८॥ विदूषक -प्रभावनिगूदानि प्रमाया देतो निगूढानि मानुषदृष्टेरगोचराणि । राजा-सवरणे गोपने । उभयमपि कुमार तापसी चेत्यर्थ । विदूषक -गृधलक्ष्यवेधी गृध्र एव लक्ष्य तद्विभ्यतीति रन ·२३० विक्रमोर्वशीये वाप्पायते निपतिता मम दृष्टिरस्मि- न्यात्सल्यवन्धि हृदयं मनसः प्रसादुः। संजातवेपथुभिरज्झितधैर्यवृत्ति- रिच्छामि चैनमदयं परिरन्धुमलैः ॥ ९॥ cles कञ्चकी-भगवती एवं स्थीयताम् । (तापसीकुमारी स्थितौ ।) P राजा--अम्ब अभिवादये। तापसी-महाभाग सोमवंशविस्तारयिता भव । (आत्मगतम् । ) अहो अनाख्यातोऽपि विज्ञातोऽस्य राजपैरौरसः संबन्धः । (प्रकाशम् ।) जात प्रणम ते गुरुम् । (क) (कुमारः चापगर्भमञ्जलिं करोति ।) राजा-आयुप्मान्भव । कुमार:-(आत्मगतम् ।) यदि हार्दमिदं श्रुत्वा पिता ममायं सुतोऽहमस्पेति । उत्सङ्गवर्धितानां गुरुपु भवेत्कीदृशः स्नेहः ॥१०॥ राजा-भगवति किमागमनप्रयोजनम् । (क) महाभाअ सोमवंसवित्थारइत्तओ होहि । अम्हो भणाचक्सिदोवि विष्णादो इमस्स राएसिणो५ ओरसो संबन्धो । जाद पणम दे गुरुं । लक्ष्यभेदकः अर्धनाराचोऽर्धचन्द्राकृत्ययोमुसो बाणः । बाप्पायत इति । अस्मिन्कुमारे निपतिता मम दृष्टि_पायते वाष्पमुद्रमति । अश्रुपूर्णा भवती- न्यर्थः । 'पायोमभ्यामुद्वमने' इति क्यड् । हृदयमन्तःकरणं वात्सल्यबन्धि १ल्यवत्तु. २ वहति प्रसादम् । इ. पा. 1 ३ कोशी प्रीतिः इ. पा. ४ सोमवंस धारयन्ती । इ. पा. ५आउसो भ। इत्य. ए. पु.।

·पञ्चमोऽः । My eyes, fallen on him, bave tears rising in them; my beart feels parental affection and my mind delights; casting aside my grayits, I wish to clasp him mercilessly (closels) with my limbs afected with tremor. (9) C bamberlairWbat bere, worlby dame. (The da me and thc boy stop short) King Mother, I bow to You, Tapası--illustrious sir, be the perpetuator of the lupar race. (To hiersell) Ob, the royal sage knows his relation (to the boy) without being informed. (Aloud) Child, bor to your father.meidens (Boy folds his hands in obeisance, with the bow botucon them) King-May you have long life! Boy-(To himsell) Il so great is my affection (for the kias) merely on hcaring that he is my father and I his son, what must be the (iblcasily of) love towards their fathers of those who have bceo fondled by them on their laps ? (10) King-Wortby lady, what brings sou here?

·२३२ विक्रमोर्वशीये trai तापसी-शृणोतु महाराजः । एष दीर्घायुरायुजर्जातमात्र एवोर्वश्या किमपि निमित्तमवेक्ष्य मम हस्ते न्यासीकृतः । यत्क्षत्रियकुमारस्य जातकर्मादि विधान तदस्य भगवता च्यवनेनागेपमनुष्ठितम् । गृहीतविद्यो धनुर्वेदेऽभिविनीतः । (क) राजा-सनाथः खलु संवृतः। तापसी -अद्य पुप्पसमिदर्थमृषिकुमारकैः सह गतेनानेनाश्रमविरुद्ध- माचरितम् । (ख) विदूषकः--(सावेगम् । ) किमिव । (ग) तापसी-गृहीतामिष किल गृध्र पादपशिखरे निलीयमानोऽनेन लक्ष्यी- कृतो बाणस्य । (घ) (विदूषकः राजानमवलोकयति।) राजा-ततस्ततः। तापसी -तत उपलब्धवृत्तान्तेन भगवता च्यवनेनाहं समादिष्टा । निर्यातय हस्तन्यासमिति । तदिच्छामि देवीमुवंशी प्रेक्षितुम् । (ङ) राजा--तेन ह्यासनमनुगृह्णातु भगवती । (तापसी उपनीत आसन उपविशति ।) (क) सुणादु महाराओ । एसो दीहाऊ भाऊ जादमेत्तो एब उध्यसीए किंवि निमित्त अवेक्सिअ मम हत्थे, णासीकिदो । ज क्सत्तिभकुमारअस्स जादकम्मादि विहाणं तं से भअवदा चरणेण असेस अणुचिहिदं । गहिदविजो घणुव्वेदे आदि- विणीदो। (स) मज पुम्फसमिदित्य इसिकुमारएहिं सहगदेण इमिणा असमविरुद्धं मारिदं । (ग)कि विम । (घ) गहिदामिसो किल गिद्धो पादयसिहरे मिलीअमाणो अणेण लक्पीकिदो बाणरस । (3) तदो उवद्धउत्तन्तेण भअवदा चवणेण अई समादिहा। णिचोदेहि हत्थणासाति ता इच्छामि देवि उव्यसि पेक्खिहूँ। १६सिम महाभागस्स (महाराअस्स) इ. पा. २ फुत्रसमिधामणिमिरा-भस्मम. पासविरुद्ध इ.पा. ३ मिजोहि एवं उम्मीदथे गायति । ता धनी पेशिन इच्छामि । इ.पा.

·पञ्चमोऽङ्क । २३३ Tapasi—Listen, my lord, This blessed A'yus was, for some reason, entrusted to my care by Urvasi as soon as he was born; whatever religious rites—such as the Jätakarma and others-ara essential for a Ksatriya, bave been complately performed in his case by the revered Cyavana. On the completion of his (Vedic) studies he was taught the science of archery. King-He is, indeed, blessed. Tapasi--As he went out to-day with the sons of the sages to bring flowers and sacrificial sticks, he acted in a way unbecoming to one who dwells in a hermitage. contrary Vidůsaka-(Anziously) What was it ? Tapasi--They say that he shot an arrow at a vulture, sitting with a piece of flesh on the top of a tree. (Vidosaka looks at the King) King-What then ? Tapasi-On hearing of the occurrence tho yoperabla Cyavana ordered me to send back my ward. I, therefore wish to see Queen Urvasi. King-Take then a seat, revered dame (Tâpasi sits on seat brought to her) ·२३४ विक्रमोर्वशीये राजा-लातव्य आहूयतामुर्वगी। कधुकी-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः।) राजा-(स्मारमालोक्य ।) एहि वत्स । साहीपः स्पः सुतस्य फिल तेन मामुपगतेन । आहादयस्व तावचन्द्रकरबन्द्रकान्तमिव ॥११॥ तापसी-जात आनन्दय पितरम् । (क) (कुमार, राजानमुपगम्य पादग्रहणं करोति ।) राजा-(मार परिचय पादपीठे चोपोस।) वत्स इतस्तर पिनुः प्रियसव ब्रामणमादितो वन्दम्य । विदूषकः--किमिनि हामिप्यते । नन्याश्रमवासपरिसित शाखामृगः । (ख) monkey कुमार:-(गस्मितम् ।) तात यन्द। विपकः--याम्नि गते । (ग) (ततः प्रविशरयुशी की ग।)

·पञ्चमोऽङ्कः । King-Lalavya, let Urvasi be called hither. Chamberlain-As Your Majesty orders, [Exit King-(Looking at the youth} Come, come, my boy. They say that the touch of a son thrills the whole body with delight; gladden me, then, by coming to me, as the moon-beam gladdens the moon-gem. (11) Tapasi-Child,gladden your father. (Kumāra going up to the Kiog, touches his feet) King—(Embracing the Prince and seating him on the foot-stool) Child, salute fearlessly this Brahmana, the friend of your father. Vidisaka-why should he be afraid ? Having lived in: a hermitage, he must have known a monkey. ~ Kumāra--(Smiling) I salute you, father, Vidūşaka-May you be happy! (Then reventer the Chamberlain with Urvasi) Chamberlain-This way, Your Ladyship. Urvasi-(Looking at the Kumāra) who is this boy, with a bow, sitting on the foot-stool, whose hair is being tied personally by my lord ? (Seeing the Tăpası) Oh! It is my darling A'yus, as is indicated by the presence here of) Satyavati. He has grown up (considerably). (Turns) gotd, JOK hon him! अन मुसे क्षिप्तबीजस्य पुनरुझावनात् 'सधिः' नाम संध्यङ्गमुक्तम् । सर्वा- हीण इति । सुतस्य पुनस्य स्पर्शः शरीरसंपर्कः । स्पर्शजन्य सुग्नमिति यावत् । सर्वागीणः सर्वं च तदङ्ग सांग तयामोतीत्येवंशीला सङ्गिव्यापी क्लि । 'तत्सर्वांटे पथ्यङ्गकर्मपत्रपानं व्याप्नोति' इति सः । 'क्लि' इत्यैतिर्थी । तेन तेन कारणेन यद्वा तेन स्पर्शेन । मामुपगतेन मामुपगम्येत्यर्थः । आहादयस्वानन्दय । तावत् झटिति । चन्द्रवरश्चन्द्र किरणो यथा स्वस्पर्शेन चन्द्रकान्तं तदाख्य मणिमाहादयति तथा । उपमालंकारः ॥११॥ राजा-अदाङ्कित. शङ्कारहितः। भयकारण विदूपक्वचनादेव स्फुटीभवति । विदूषकः-आश्रमवासपरिचितः आश्रमे वास आश्रमवासन ·विक्रमोर्वशीये राजा-( उपशी दृष्ट्वा ।) इयं ते जननी प्राप्ता त्वदालोकानतारा।. नेहानवनिभिन्नमुद्वहन्ती स्तनांशुकम् ॥ १२ ॥ तापसी--जात एहि प्रत्युद्गच्छ मातरम् । (क) ('कुमारः उर्वशी प्रत्युद्गच्छति ।) उर्वशी-अम्ब पादप्रणामं करोमि । (ख) तापसी-वत्से भर्तुर्बहुमता भव । (ग) कुमारः-अम्ब अभिवादये । उर्वशी-(कुमारमुन्नमितमुसं परिष्वज्य 1 ) वत्स पितरमाराधयिता भव । (राजानमुपेत्य । ) जयतु जयतु महाराजः । (घ) राजा-स्वागतं पुत्रवत्यै । इत आस्यताम् । (अर्धासनं ददाति ।) (उर्वशी उपविशति।) (सर्व यथोचितमुपविशन्ति ।) the vediclencculedge तापसी--एप गृहीतविद्य आयु: सांप्रतं कवचहरः संवृत्तः । तदेतस्य ते भर्तुः समक्षं निर्यातितो हस्तनिक्षेपः । तद्विसर्जयितुमिच्छामि । उपरुध्यते ममाश्रमधर्मः । (ङ) (क) जाद एहि पच्चुग्गच्छ मादरं । (ख) अम्ब पादप्पणामं करेमि । (ग) वच्छ भत्तुणो बहुमदा होहि । (घ) वन्छ पिदरं आराधइत्तओ होहि । जेदु जेदु महाराओ। (6) एसो गहिदविजो आऊ संपदं कवअहरो संवृत्तो । ता एदस्स दे भत्तुगो समख्खं णिजादिदो हत्पणिक्खेवो । ता विसबेदुं इच्छामि । उपरुज्झइ मे अस्समधम्मो । १ इत्यन-इति कुमारेण सहोशी प्रत्युद्गच्छति । इ. पा.. २ऊनमिताननं कृत्वा मुखमुनर्मित कृत्वा ।इ. पा ३ अब्जे इ. पा. ४ वत्से गहिदविजो संपदं आऊ क्यअहरो रांनुत्तो । एस मणो समक्खं दे गिजदिदो मएह हत्ये मिक्लेवो। तुम्हहि विसजिद भत्ताणं इरछामि । अवराज्सदि मे भरसमवासधम्मो । इ. पा.

·atritude of ong! पञ्चमोऽङ्कः। २३७ (King looking at Urvas1) Here comes your mother, whose gaze is fixed upon you and who wears a bodice wet with the oozing of milk. (12) Tapast-Child, go up to your mother. (Kumāra goes up) Urvagī-Mother, I salute you. Tapait-Child, be esteemed by your lord. Kumara-Mother, I bow to you. Urvasi-(Embracing him and lifting up hts face) Child, be dutiful unto your father. (Approaching the King). Victory to Your Majesty. King--Welcome to the mother; be seated here. (Shares his seat with her) (Urvasi sits down) (All sit according to their position) Tapas_This A'yus, who has gone through a course of instruction, has now attained youth (lit. is fit to wear arm. our). So I have returned my charge in the presence of your lord. I now wish to be permitted to depart, (as) my duties at the hermitage are interfered with (by my staying here). परिचितः संस्तुतः । आश्रम उभयोरेकत्रावस्थानात्परिचयः । वानरा हि वृक्षाग्रेभ्यः फलान्युपाहृत्यर्षीन सेवन्त इति कादम्बर्यादौ वर्णनम् । शाखाचारी मृगः शाखामृगः वानरः । शाकपार्थिवादित्वात्समासः । 'कपिप्लवंगप्लवगशाखामृगवलीमुखाः।' इत्यमरः। विदूषक्स्य विकृतवेषत्वाद्विकृताङ्गत्वाच्छासामृगसाम्यम् । तदेव मय- शकाकारणम् । उर्वशी-वाणा अस्यन्ते अनेनेति बाणासनं धनुः । संयम्यमान- शिखण्डकः संयम्यमानो बध्यमानः शिखण्डकः शिरसा यस्य । 'शिखण्डौ तु शिसाबही इति रभसः। अन कार्यमार्गणात् विबोधः नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । अहो सत्यवतीसूचित इत्पत्र कार्यस्य निबन्धनात् 'ग्रयनं' नाम संध्यङ्गमुक्त भवति" इति काटयवेमः । इयमिति । इयं त्वदालोकनतत्परा त्वदवलोक्नै- कसक्ता स्नेहप्रनवनिर्मिन्न स्नेहेन प्रेम्णा प्रस्नवः क्षीराभिस्यन्दनं तेन निर्मित नितरां भिन्नम् । आद्रीभूतमिति यावत् । स्तनांशुक्मुद्वहन्ती धारयन्तीय रे जननी प्राप्ता । अन रमनाय:--'स्नेहप्रसर-' इति पाठे स्नेहस्य प्राय रोमाङ्कुरस्वेदादिद्वारा भाधिक्यम् । 'प्रस्नव' इति पाठे स्नेहप्रस्नवोऽर्थात्स्वेदेश' 2 cohcal failure az .

·२३८ विक्रमोर्वशीये उर्वशी-चिरस्यार्या दृष्ट्वाधिकतरमवितृष्णास्मि । न शक्नोमि विस्रष्टुम् । अन्याय्यं पुनरुपरोद्धम् । तद्गच्छत्वार्या पुनर्दर्शनाय । (क) राजा-~-अम्ब भगवते च्यवनाय मां प्रणिपातय । तापसी-~-एवं भवतु । (ख) कुमार:-आर्ये यदि सत्यमेव निवर्तसे तदा मामप्याश्रमं नेतुमर्हसि । first stage of life राजा-अयि वत्स उपितं त्वया पूर्वस्मिन्नाश्रमे । द्वितीयमध्यासितुं तव समयः। तापसी-जात गुरोर्वचनमनुतिष्ठ । (ग) कुमार:-तेन हि यः सुप्तवान्मदके शिखण्डकण्डूयनोपलब्धसुखः । तं मे जातकलापं प्रेपय मणिकण्ठकं शिखिनम् ॥ १३ ॥ (क) चिरस्स अजै देक्सिअ अहिलेदरं अवितिहम्हि । ण सककुणोमि चिसजिदूं । अण्णाय्यं उण अरोहिंदुं । ता गच्छदु अजा पुणोदसणाअ । (ख) एवं भोदु (ग) जाद गुरुणो यअणं अणुचिहे। इति ॥ १२ ॥ उर्वशी-आराधयिता तोषयिता । तापसी-कवचहरा कवच. धारणक्षमः । क्वचं हरति सहत इति कवचहरः कवचधारणक्षम वयः प्राप्त इत्यर्थः । 'यति च ' इत्यच् । हस्तनिक्षेपो हसान्यासः । विसर्जयितुं विसृष्टा भवितुम् । उप- रुध्यते । इहातः परमवस्थानादिति शेषः । उर्धशी अवितृष्णास्मि किंगता तृष्णास्या इति वितृष्णा सा न भवतीत्यवितृष्णा साभिलाषा आयर्यायाः समागमस्येति शेषः । १भार्ये तनमवते च्यवनाय मत्नशाममावेदयिष्यसि । इ. पा, २ सत्यवति । यदि सलं निवर्तनमतत्तदा मामप्याश्रमपदं नयस्व । इ.पा. ३ कामं विरस्सपेक्सिम विरहुण्डिदाहि ण उण धम्मावरोधे वहिदु । इ. चिरस अन उसं पेसिअ अवाहिमाहिएण जुजदि पुणो अस्समधम्मो विभाविद् इ. पा.

·पञ्चमोऽ। २३९ Urvašī-Having seen your venerable self after a long time; I am more eager to detain you); but it is improper to detain you, so your Ladyship can depart, to see again some time in the future. King-Mother, tender my respects to the worshipful Cyavana. Tápası-Be it so. Kumāra-Venerable lady, if, indeed, you are going back, you should take me, too, to the hermitage, King-Dear boy, you have lived the first period of your life ; it is now time for you to commence the second. Tapasi-Child obey the words of your father. Kumara-Then, Send me my peacock called Manikanthaka that has got a plumage, and that used to rest upon my lap experiencing delight when scratched on the crest. (13) राजा-पूर्वस्मिन्नाश्रमे ब्रह्मचर्याश्रम इत्यर्थः । द्वितीयं गार्हस्थ्याश्रमम् । यः सुप्त- चानिति । यः शिखण्डकण्ड्यनोपलन्धसुसः शिसण्डो यहस्तस्य कण्डूयनं सर्जन तस्मादुपलब्धं सुसं येन स तादृशः सन् यो मदके सुप्तवान् सुषुप्तिं भेजे । तं जातकला- पमुद्गतपिच्छभारम् । कलापः संहते बहें काञ्च्यादौ तूणवृन्दयोः।' इति भुक्ता- चली। मणिकण्ठकं नाम शिग्रिनं मयूरं प्रेश्य ॥ १३ ॥ अद्याहमिति । अहमद्य पुत्रिणा पुनवतामग्र्यः श्रेष्ठः । पौलोमी पुलोमजा शची। तस्याः संभयो यस्य तेन जयन्तन तन्नामकेन सूनुना पुरन्दर इन्द्र इव । जयन्तः पाकशासनिः' इत्यमरः। अनुरूप वर्णनं रघुवंशे-'यया जयन्तेन शचीपुरन्दरौ' इति ॥ १४ ॥ विदूषकः-एकपदे अकस्मात् । अश्रुमुसी अणि मुखे यस्याः सा तथाविधा । कि सुन्दरीति । हे सुन्दरि वंशस्थितेः वंशस्य कुलस्य स्थितिः प्रतिष्ठा तस्या अधिगमा- त्याप्त वंशस्य स्थितियस्मात्ताहशस्य पुनस्य प्रातेरिति वा। मम महति प्रमोद प्रकटो ·२४२ विक्रमोर्वशीये om. राजा-कथ्यतां समयः । उर्वशी-अहं पुरा महाराजगृहीतहृदया महेन्द्रेणाज्ञापिता । (क) राजा-किमिति । उर्वशी-यदा स मम प्रियसखो रोजर्पिस्त्वयि समुत्पन्नस्य वंशकरस्य मुखं प्रेक्षिष्यते तदा त्वया भूयोऽपि मम समीपमागन्तव्यमिति । ततो मया महाराज- वियोगभीरुतया जातमात्र एव विद्यागमनिमि भगवतन्यवनस्याश्रमपदे एष पुत्र आर्यायाः सत्यवत्या हस्ते प्रकाशं निक्षिप्तः । अद्य पितुराराधनसमर्थः संवृत्त इति कलयन्त्या निर्यातितो मे दीर्घायुः । तदेतावान्मे महाराजेन संवासः । (ख) ( सर्व विषादं रूपयन्ति ।) राजा-(सनिश्वासम् । ) अहो सुखप्रत्यर्थिता देवस्य । आश्वासितस्य मम नाम सुतोपलभ्या ousccurry ot. son सधस्त्वया लह, कृशोरि विप्रयोगः । व्यावर्तितातपरुजा प्रथमाभ्रवृष्ट्या वृक्षस्य वैद्युत इवाग्निरुपस्थितोऽयम् ।। १६ ॥ Nasher lightening (क) अहं पुरा महाराअगहिदहिअआ महिन्देण आणत्ता । (ख) जदा सो मम पिसहो राएसी तुइ समुप्पण्णरस वंसकरस्स मुहे पेक्सिस्सदि तदा तुए भूभोवि मम समीवं भाअन्तव्यति । तदो मए महाराअविओभीरुदाए जादमेत्तो एव्व विजागमणिमित्तं भवअदो चवणस्स अस्समपदे एसो पुत्तओ अजाए सच्चवदीए हत्थे अप्पआसं णिक्खित्तो । अज पिदुगो आराहणसमत्यो संवुत्तोत्ति कलअन्तीए गजादिदो मे दीहाऊ । ता एतिभो मे महाराएण संवासो । वारिवाहः' इत्यमरः । व्यावर्तितातपरुजः । व्यावर्तिता दूरीकृता आतपरुगुप्मपीडा। तजनिता क्लान्तिरिति या । यस्य तथाविधस्य वृक्षस्य वैद्युतो विद्युत्संबन्धी अमिरिख । पूर्णेयपमा । 'आतपो रश्मिमाने स्यात्सूर्यरश्मौ च दृश्यते ।' इति धरणिः ॥१६॥ 1 राजा-मोहमुपगच्छति । सर्वे-उमस्समदु महाराओ । कञ्चकी-समायमित महाराजः । विदूषकः-अब्धम्हण्णं । इत्यपिक मनायः पठति । २ सुणादु महाराओ। अई पुरा महाराअगहिअहिभभा गुरुसावमूढा महेन्देण अवधी कदुम भामवणुग्णादा। इ. पा. ३ रणसहाओ। इ. पिअवअस्सो । ३. समुसमुप्पण्णसुतस्य वंसकरस्स-राघरस्स। इ. अबाए...णिखितो एसो पुत्तभो...पण णिखिो । कलअन्तिए-ति कारण- मिजाविदो एसो दोहाऊ आऊ । इ. पाठान्तराणि ।

·पञ्चमोऽङ्कः। २४३ King-Say what that order is. Urvasi-Formerly, when my heart was attracted by Your Majesty, I was ordered by the great Indra- King-What was the order? Urvasi-'When the royal sage, my dear friend, will sce the face of a son born of you, you should come back to me". Thereupon, through the fear of separation from Your Majesty, as soon as the son was born, I secretly placed bim in the charge (lit, hand) of the vengrable Satyavati under the plea of his education. To-day by her thinking that he was capable of serving his father, my long-lived son has beon restored (to me). So my stay with Your Majesty 13 now over. (All gesticulate sorrow) King--(Sighing) Oh the opposition of Fate to (human happiness. Incent O slender-bodied one, separation from you awaits mo Just as I am consoled with the acquisition of a son. This (soparation) comes (upon me) like the fire of lightning upon a treo the sufferings of which from heat have been alleviated by tho shower of the first cloud. (16) remorcol भनानुरन्धी अनर्थस्यानुराधः परपरा अस्यास्तीति । तपोग्नं गन्तव्यं न्नं तपोयनं गमिष्यति । कृतविनयस्य कृत सादितो पिनमः शिशा येन । 'विनयं प्राती माहुः शिक्षायां बिनयो मतः' इति विश्वः । भासितकार्या समाप्त क्याम् । समर्षयवे पदाचिन्मस्यते । मुपिनीतपुप्रम्य रामानन्तरं वारया भूरा मामुगा- मुगनिरपेयं स्वर्ग यास्यतीति कदाचिन्महाराजस्य युदिः स्वादिरपर्यः । नहीति ( मुरमवियोगा मुलभः पियोगो यस्याः गा । परायण पराधीनता । 'परतन्यः पराधीनः परयान्' समरः। भारमप्रियानि रसस्पेशानिन प्रभाति हि । परसन्तः पुरुष मारमनः शरीरम्प सहितानां पानीयतया नियमेन भारमप्रियागि पर्नु व मोतीति भावः । अत एय मां: स्वामिनो मोन्त्रस्य शाराने विष्ठ भारानुरूपं योनी । अहमपि तर मूनापापुषि न्यसरायो निषेधितराग्यमरः । तसै रामंदोत्पमामिचरितमगपूमानि रिपरिका मगदूषण ·amp recha विचरितवायष्य वनानि ॥ १७ ॥ २४४ विक्रमोर्वशीये Grect a Cgines विदूपका-(अयं सोर्थोऽनर्थानुबन्धी संवृत्त.) सांप्रतं तर्कयामि तत्रभवत: वल्कलं गृहीत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति । (क) उर्वशी-मामपि मन्दभागिनी कृतविनयस्य पुत्रस्य लाभानन्तरं स्वर्गा- रोहणेनावसितकार्या महाराजः समर्थयते । (ख) राजा-मुन्दरि मा मैवम् । न हि सुलभवियोगा कर्तुमात्मप्रियाणि प्रभवति परवचा शासने तिष्ट भर्तुः। अहमपि तव सूनावायुपि न्यस्तराज्यो कुमारः-नार्हति तातः पुंगवैधारिताया धुरि दम्यं नियोजयितुम् ।) full Gledged bull younger hull (क) अ सो अत्यो अणत्थाणुबन्धी संवुत्तो । संपदं तकमि तत्तभवदा वकलं गेण्हिअ तपोवणं गन्दव्वंत्ति । (ख) मंपि मन्दभाइणि किदविणस्स पुत्तस्स लाभाणन्तरं सरगारोहणेण अवसिकनं महाराओ समत्थेदि । मृगसमूहा येषु तानि । मृगाधिष्ठितानीत्यर्थः । वनानि आश्रयिष्ये । वानप्रस्थाश्रम स्वीकरिष्यामीत्यर्थः ॥ १७ ॥ कुमार:-पुंगवधारिताया पुमांश्चासौ गोक्ष पुंगवः महोशः । 'गौरतद्वितलुकि' इति टच् । तेन धारितायामूढायाम् । 'पुंगवधार्यायाम्' इति चित्पाठः । पुंगवेन धारयितुमर्हायामिति तस्यार्थः। दम्यं वत्सतरम् । 'दम्य- वत्सतरी समा' इत्यमरः शिमयतीति । गन्धप्रधानो द्विपः गन्धाद्विपः गन्धगजः कलमो पालोऽपि सन्नन्यान्गनान् शमयति अभिभवति । गन्धद्विपलक्षणे पालकाप्ये- 'यस्य गन्धं समानाय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः । तं गन्धहसिनं प्राहुपतेर्विज. यावहम् ।।' इति । भुजङ्गशिशोरपि विपं गरलं मुतरामत्यन्तं वेगोदनं वेगैरुदमं १°नुपन्धः, यन्वीति तयामि इ. पा. १ वद्य विन्यस्य राज्यम्. ३ तात नाईसि मा प पुरवधारिता इ. पा. ४हा हदम्हि मन्दगा। मंपि किदविणभरस पुत्तभरस लम्माणन्तरं सागरोहण अवमिदक्जं विपक्षोभमुहि महाराभो समस्यइरसदि। इ. पा.

·पञ्चमोऽः। २४५ Vidūşaka--So this incident has led to a series of calamities. Now I suppose His Honour will wear barkclothes and go to penance-forest. Urvasi--And now when I go to heaven after having got back our son whose education is finished, Your Majesty will think of me, unfortunate that I am, that I have achieved my object. King--Oh, say not so. Dependence, in which separation is so easy, is not able to do the things it likes; (so) obey the order of your lord. I, too, having abdicated the kingdom in (favour of) your son A'yus, will resort to the forests in which roam the bords of deer. (17) Kumira-Papa is not acting judiciously in yoking a young bullock to a yoke drawn by an ox. चण्डम् । दष्टानां प्राणहरमित्यर्थः । भवति । अत्र रङ्गनाथटीकायथा-'धाताधा- त्वन्तरप्राप्तिर्विषवेग इति स्मृतः' इति वचनोक्तींपवेगैयदनं रम् । भुजङ्ग शिशोविष गरलं प्रभवति मारणसमर्थ भवति । धातवश्च सप्त । उक्तं च वाग्भटादौ-रसाम- मांसमैदोस्थिमजाशुक्राणि धातवः' इति । एवं च सप्तव विषवेगा अपि भवन्ति । तल्लक्षणानि ज विपतन्त्र पृथक्पृथनिरूपितानि । यथा-वेगो रोमाचमाद्यो रचयति विषजः खेदवनोपशोपौ तस्योर्ध्वम्नत्परी द्वौ वपुपि जनयतो वर्णभेदप्रवेपो । यो वेगः पञ्चमोऽसौ नयनविवशतां कण्ठभङ्गं च हिकां पठो निःश्वासमोही वितरति च मूर्ति सप्तमो भक्षकस्य ।।' इति । बालावस्थोऽप्यधिपती राजा भुवै परिरक्षितुं सर्वतः शश्यादिभ्यो रक्षितुमलं समयों भवति । उतार्थ अर्थान्तरं न्यम्यति भयनुक्तरूपो भरः अतिशयः प्रकर्षः। 'अधातिशयो भरः' इत्यमरः । जात्या जन्मनैव स्वायंसहः स्वकार्यनिर्वाहक्षमो भवति । ययसा तारुण्यादिना न सटु तथा भवति । पुरुषविर- निष्ठः स्वभावसिद्ध एव कोऽपि महिमातिशयः कार्यनिर्वाहसहिष्णुर्भवति । न तत्र ·२४६ विक्रमोर्वशीये SO राजा-अयि वत्स शमयति गजानन्यान्गन्धद्विप: कलभोऽपि स- न्मवैति सुतरां गोदन भुजगशिशोपिम् । भुवमधिपतिलावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं (न खलु वयसा जात्यैवायं स्वकार्यसहो भैर)॥ १८ ॥२ e. लातन्य मद्वचनादमात्यपरिपदं ब्रूहि संघियतामायुपो राज्याभिषेक इति । कञ्चुकीयदाज्ञापयति देव. । ( इति दुःसितो निष्कान्तः।) (सर्व दृष्टिमविघातं रूपयन्ति ।) राजा--(आकाशमवलोक्य । ) किं नु खलु निरभ्रे विद्युत्संपातः । उर्वशी--(विलोक्य ।) अहो भगवान्नारदः । (क) राजा-अये भगवान्नारदः । य एपः गोरोचनानिकपपिङ्गजटाकलापः ne SaGe संलक्ष्यते शशिकलामलवीतसूत्रः।। नारद मुक्तागुणातिशयसंभृतमण्डनश्री- हमप्ररोह इव जगमकल्पवृक्षः ॥ १९ ॥ the simihter is very अर्घामस्मै । perfect (क) अम्मो भअवं पारदो। . वय आदि हेतुरिति भावः ॥ १८॥ अमात्यपरिषदममात्यसमूहम् । संघियतां राज्याभिषेक राज्याभिषेकस्योचिताः संभाराः क्रियन्ताम् । राजा-किं नु खलु इत्या - विद्युत्तेजसेव नारददेहदीत्या चक्षुषि प्रतिहते यमुक्तिः । माइतमा उपग्रह- नम्' नाम संध्यङ्गमुक्तम् । तदुक्तं साहित्यदर्पणे-तद्भवेदुपगृहनम् । यस्मादद्भुत- संप्रातिः' इति । गोरोचनेति । गोरोचनानिकपपिङ्गजटाकलापः गोरोचनायाः निकषः १ वत्स मा मैवम् २ प्रभयतितराम् । वेगोदप्र वेगोदिकम् । इ. पा. ३ गुणः । इ. पा. ४ आर्य लाताव्य । कक्षुको-भाज्ञापयतु देवः । राजा-इ. पा.५ सन्नियन्तो कुमार- स्पायुपो राज्याभिषेक संभाराः । ३. पा. ६५तो नु सलु भो विद्युत्सपातः । इ. पा. निपुणे विलोक्य) अये ८ (ससंभ्रमम्।) भ• अघोऽस्तावन, ·पून पञ्चमोऽङ्कः। २४७ King-Dear boy, The scent-elephant, though a cub, overpowers common elephants; the poison of a young cobra is extremely quick in circulation (i.e. deadly). Though young, a king is compe* tent to protect the earth. This superior prowess enabling one to discharge ono's duty exists by nature and is not (acquired) by the lapse of years. (18) Lātavya, say at my bidding to the ministerial assembly- "Let preparaticos be made for the coronation of A'yus". Chamberlain, As Your Majesty commands. [Exit sorrowing. (All gesticulate that their vision is obstructed) King-(Looking at the sky) Whence is there a flash of lightning when the sky is fair? Urvasi-(observing) Ab, it is the revered Narads. King-Oh! It is the revered Narada. Thus appears he--- Crsione Wità bis matted hair taway like the strcaks of gorockare and his sacred thread white like a digit of the moon, he appears like a moving Kalpa free possessed of golden branches with the beauty of decoration added to it by the best wreatbs of pearls. (19) AmaNS Bring me tho materials of worship for him. क्षपाषाणा लक्षणया तद्गता लेखास्तद्वत्पिङ्गः पिरो जटाकलापो जटासमूहो यस्य । शशिकलामलवीतसूनः पाशिकलावदमलं धवलं वीतसूत्रमुपवीतं यम्य | शशिकलान द्वितीयाचन्द्रः । मुक्तागुणातिशयसंभृतमण्डनश्रीः मुजागुणाना मौक्तिवहाराणामति- शयेरुस्कपः । उत्कृष्ट मुक्ताहारैरित्ययः । 'उत्पाऽतिशये' इत्यमरः । संभृता पृता मण्डन श्रीररकारशोभा यस्य । एतादृशः सन हेमप्ररोहो हेमा मुरणंम्य प्ररोहो जटाशापादयो यस्य तादृशः जगमकल्पवृक्षो गमनशील: पल्पवृक्ष इस संलक्ष्यते । स्वभावोक्तिरुपमालंकारो । नारदावतारस्यानुरूपं वर्णनं माधक. विकृतं शिशुपालयधे प्रथमसमें द्रष्टव्यम् ॥ १९॥ अर्धः पूजाविधिस्तदर्थ द्रव्यमयम् । तदुक्तम्-'गन्धमाल्यादिसंयुक्तमुदकमयमुच्यते । इति । 'पादा- म्यां च ' इति यत्प्रत्ययः ।'पद् तु विष्वभ्यमयाथें पायं पादाय पारिनि।' इत्यमरः । उर्वशी-महंगा पूजा । 'पूजा नमस्यापचितिः रापयांचाहणाः - ·२४८ विक्रमोर्वशीये उर्वशी-(यथोक्तमादाय ) इयं भगवतेऽर्हणा । (क) (ततः प्रविशति नारदः। नारदः-विजयतां मध्यमलोकपालः । राजा--( उर्वशीहस्तादध्यमादायावय 1) भगवन्नभिवादये। उर्वशी-भगवन्प्रणमामि । (ख) EMir"नारद.--अविरहितौ दम्पती भूयास्ताम् । राजा-(आत्मगतम्) अपि नामैवं स्यात् । (प्रकाशम् । कुमारमाश्लिष्य।) वत्स भगवन्तमभिवादयस्व । कुमार:~भगवन्नौर्वशेये आयुः प्रणमति । नारदः-आयुष्मानेधि। राजा-अयं विष्टरोऽनुगृह्यताम् । पिन (नारदः तथोपविष्टः ।) . . Seals ( सर्वे नारदमनूपविशन्ति ।) नारद -राजश्रूयतां महेन्द्रसंदेशः । राजा-~-अवहितोऽस्मि । onclou नारद.-प्रभावदर्शी मघवा वनगमनाय कृतवुद्धिं भवन्तमनुशास्ति- lastre क) इस भअवदो अरिहणौ । (ख) भगवं पणमामि । समाः । इत्यमरः । नारदः-मव्यमलोकपाल: मध्यमलोको मर्त्यलोक्स्तस्य रक्षिता । 'पुंसि श्रुतौ मध्यमलोकमत्या' इति निकाण्डीशेपः । नारदः-दंपती जाया च पतिश्च । राजदन्तादिगणे जायाशब्दस्य दम्भावो जम्भश्च निपात्यते । अन उर्वशी- पुरूरवसोः निष्प्रत्यूहसमागमोपक्षेपणात् 'कार्य' नाम पञ्चम्यर्थ-प्रकृतिरुता। विजयतो विज.. २ पौहरवस औशेयः प्रणमति । इ. पा. ३ अञ्चणा (मना) इभ भगवदो भद्धो । इ. पा.

·पञ्चमोऽ २४९ Urvasi-(Taking the said things) Here are the materials for worsbip of the venerable sage. (Enter Narada) Nárada-Victory to the ruler of the middle world ! King- Taking from Urvasi's hands the materials of worship and offering them to Nārada) Venerable sir, I bow to you. Urvasi-I salute you, revered sage, Narada-May you live inseparable as man and wife ! King-(Aside) Could it be so? (Aloud, embracing the Kumāra) Child, bow to the divine sage. Kumāra-Holy sir, A'yus, the son of Urval, bows (to you). Narada--May you belong-lived! King-Lot this seat be favoured (by you), (Närada sits on it). (All sit after he is scatcd ). Narada--Hear,oking, the message of the great Indra. King-I am all attention. Nārada-Indra, who sees (everything) through his (divino ) power, desiros you who have formed a resolution to retire to the forest राजा-अभियादयस्व अभिरादनं कुरु । अमिगदन गामोगारणपूर्वको नमसारः । भाभिमुग्येन पारते आशीरनेनेत्यभिपादनम् । ' गमे तु पादमहाममि- वादनमिरयुभे।' इत्यमरः । कुमार:-ओयंशेयः उपपया अपत्यं पुमान् । राजा-विष्टरः भाउगम् । 'मिष्टरो पिटपी दर्भमुष्टिः पीटारमागनम् । 'समरः। वृक्षासनयोपिररः' इति निपातः । राजा-प्रभाषटी अयशो पागपातपूर्ण। नारद:-अनुशान्ति सम्पररेन निर्दिशी । विशारमिः पीनागनतमलि. मानास्परांशीलः । गायुगीनः संनुगे गटारः। प्रनारियः गन्' इति गत्प्रत्ययः 'गांपुगीनो र साधु.मरा संपाय सम्पन् पादामुपांपनीयम् । पानीसादिमा समप्रमानिकानात् 'R.' नाम पचम्मयस्पा प्रदाता | अम्पाः पानाशापा पोगाभिहनमंषिः। उपशी- ·२५० विक्रमोर्वशीये * राजा-किमाज्ञापयति । नारदः-त्रिकालदर्शिमिर्मुनिभिरादिष्टः सुरासुरसंगरो भावी । भवांश्च सांयुगीनः सहायो नः । तेन त्वया न शस्त्रं संन्यस्तव्यम् । इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भवत्विति । उर्वशी-(अपवार्य । (अहो शल्यं मे हृदयादपनीतमिव)(क)R.C, राजा--परवानस्मि देवेश्वरेण । नारदः-युक्तम् । त्वकार्य वासवः कुर्यात्वं च तस्येष्टमाचरेः । A(सूर्यः समेधयत्यग्निमग्निः सूर्य च तेजसा ॥१०॥ (आकाशमवलोक्य ।) म्मे उपनीयतां स्वयं महेन्द्रेण संमृतः कुमारस्यायुषो यौवराज्याभिषेकः । Coronatim ceremony of raconitzan (प्रविष्टा यथोक्तहस्ता भप्सरसः ।) अप्सरसः-भगवन्नेतेऽभिषेकसभाराः। (ख) नारदः--उपवेश्यतामायुप्मान्भद्रपीठे। रम्भा-इतो वत्स । ( इति कुमारमुपवेशयति ।) (ग) (क) अम्महे सलं मे हिअआदो अवणीदं विरं। (ख) भभवं इमे अभिसेअ- संभारा। (ग) इदो वच्छ । शल्यमिव मे हृदयादपनीतमिति या योजना । शल्यं बाणाग्रम् । अत्र दुःखापनयात् समया नाम संध्यगमुक्तम् । 'समयो दुःसनिर्याणम्' इति तल्लक्षणात् । राजा- परवानस्सि देवेश्वरेण महेन्द्राज्ञानुरोधात्तदादिष्टमेव करोमीत्यर्थः अत्र । वान्छित- सिदेर्गम्यमानत्वात् 'आनन्दः ' नाम संध्यममुपक्षिप्तम् । त्वत्कार्यमिति । वासव त्रैलोक्यदार्शभिरादिष्टः सुरासुरविमदों भावी । भवश्च सायुगीनः सहायस्तेन न लया शमसंन्यासः कार्यः । इयं चावशो यावदायुस्ते धर्मचारिणी भवत्विति । इ. पा. २ तव कार्यमसौ कत्तिं च तस्येष्टकार्यकृत् । सूर्यः संवर्धयत्यमिममिः सूर्य स्वतेजसा ॥ इ. पा. ३रम्भ मानीयता कुमारस्यायुषो योवराज्याभिषेकाय महेन्द्रेण संमृतः संमारः । इ.पा. ४ उपविश्यतामायुष्मान् अयमायु- ५ भदपीठे उपवेशयति । इ. पा.

·पञ्चमोऽङ्कः। २५१ King--What does he command ? Narada-"Sages, seeing into the past, the present, and the future, have foretold an impeading war between the gods and the demons; and you are a warlıke supporter of ours. You should not therefore throw away your weapon; and this Urvasi here should be your partner while you live". Urvasi-(Aside) Ab, a dart has been taken ofl, as it were from my heart. King-I am at the disposal of the lord of gods. Narada-Good. Indra should render service to you, and you should do what he wills; the sun kindles the fire, and the fire the sun with heat. (20) (Looking up into the sky) ORambha, bring here the materials got ready by the great Indra in person for installing prince A'yus as the Heir-apparent. (Enter Nymphs with the said materials) Nymphs-Revered sir, here are the materials for the Installation, Narada--Seat the long-lived prince on the auspicious seat. Rambha-Come here, child. (Seats the prince) इन्द्रस्त्वत्कार्य तवामीटं कुर्यात् । त्वं च तस्येष्टमाचरेः कुर्या । एरं युक्योरन्योए-- कार्योपकारक्भावोऽस्त्वित्यर्थः । अन दृष्टान्तमाह-सूर्योऽमिं तेजसा समेधयति वर्धयति । अमिश्च सूर्य तेजसा समेधयति । 'अग्मितेजो हि दिने सूर्यमनु- प्रविशति रात्रौ सूर्यतेजोऽमिमिति पौराणिकी प्रसिद्धिः । इति रजनाथ: 1 इम विषयमधिकृत्य 'दिनान्ते निहितं तेजा सवित्रेय हुताशनाः' इत्यत्र रघुवंश- टीकायां मलिनायोऽपि 'सौर तेजः सायममि संक्रमते । आदित्यो वा असं यसमिमनुप्रविशति । अमिळदित्य सायं प्रविशति । इति श्रुतीमदाहरति॥ २० ॥ अप्सरसा-अभिषेक्संभारा:-'बिल्ववल्मीक्मृत्तिकादिसामग्री इति रणनाथः । भभिषेकवर्णनं कविनैव रघुवंशे सप्तदयो सर्ग सविस्तरं कृतं तभैय द्रष्टव्यम् । नारद:- भद्रपीठं हैम मणिसचितमासनम् । 'पारनं तु यद्भद्रासनं सिहासनं च तत् हेम' इत्यमरः । रमनाया-मद्रासनरक्षणं चोतं. देवीपुराणे-'हमं च राजतं तार्म क्षीरधामयं च या । भद्रासनं प्रक्तव्यं साधहस्तसमुस्मृितम् । सपादहस्तमानं च राशो माण्डलिकान्तरात् ॥' इति । यराइसंहिताया-'त्रिविधस्तस्योण्यायो .

·२५२ विक्रमोर्वशीये नारदः-(कुमारस्य शिरसि कलगमावर्ण्य 1 ) रम्भे निर्वर्त्यतां शेपो विधिः । रम्भा--(यथोक्तं नित्यं । ) वत्स प्रणम भगवन्तं मातापितरौ च । (क) (कुमारः यथाक्रमं प्रणमति ।) नारदः-स्वस्ति भवते। राजा--कुलधुरंधरो भव । उर्वशी--पितुराराधयिता भव । (ख) (नेपथ्ये वैतालिकौ ।) 'प्रथमः--विजयतां युवराजः । FATEfaftaraatsafarg- string of- Somilien वुध इव शिशिरीशोर्योधनस्येव देवः । भव पितरनुरुपस्त्वं गुणैर्लोककान्तै- laral br Heaexpute रतिशयनि समाप्ता वंश एयाशिपस्ते ॥ २१ ॥ son, (क) वच्छ पणम भअवन्तं मादापिदरे में। (ख) पिदुणो आराधइत्तो होहि । १ हस्तः पादाधिकोऽर्धयुक्तथ । माण्डलिकानन्तरजित्समस्तराप्यार्थिना शुभदः ॥' इति । नारदः-शेषो विधि राजनादिः । रम्भा भगवन्तं नारदमित्ययात् । राजा-कुलधुरंधरः कुलधौरेयः । धुरं धारयतीति धुरंधरः। 'संशायां भर्तृवृनिधा- रिसहितपिदम्' इति खच् । सूत्रे धृधातोर्णिजन्तस्य ग्रहणात् 'खचि ह्रस्वः इत्यनेन हस्वश्च । अमरमुनिरिति । भमरमुनिर्देवपिरत्रिः ब्रह्मण इव । अत्रिब्रह्मणो मानसपुनः । तदुक्तं मानवसहितायाम्-'मरीचिमत्र्यगिरसौ' इति । अनेरिन्दुश्चन्द्र इव । चन्द्रोऽनेत्रसमुत्पन्न इति पुराणानि । तदुक्तं पद्मे-ब्रह्मणो मानसः पुत्ररत्य- विनाम महातपाः। स्त्रष्टुकामः प्रजा वत्स तपस्तेपे सुदुस्तरम् ।। उध्यमाचक्रमे तस्य रेतः सोमत्यमीयिवत् । नेनाभ्यां तस्य सुलाव दशधा घोतयद्दिशः' इत्यादि । 'एतत्सर्व 'अथ नयनसमुत्थं ज्योतिररिव द्यौः । इत्तन मलिनाथेन विस्तरश उक्त- मत एव चिरम्यतेऽऽस्माभिः। बुधः किल वृहस्पतिपनीतारागर्भ सोमेनोत्पादितः । अन १वंशवर्धनः । इ. पा. २ तालिमद्धयम् विजयतो इ. प्रथमः ·पञ्चमोऽङ्कः। २५३ Narada-(Pouring the pot on the head of the prince) Rambhā, finish the rest of the ceremoncy. holy sage, Rambhā--(Having done as directed) Child, salute the and your parents, (Kumāra bows according to the rank of the persons) Narada-May you be blessed! King-Be the greatest man in the famlly! Urvass-Win the favour of your father! (Two bards behind the scenes) First Bard-Glory to the prince ! As the celestial sage Atri was like the Creator, the Moon like Atri, Budha like the Cool-rayed (Moon), and His Majesty like Budba, so do you become like your father by your popular qualities. In your exalted race all blessings have indeed been fulfilled. (21) मत्स्यपुराणम्-'ततः सपत्सरस्यान्ते द्वादशादित्यसंनिमः । दिव्यपीताम्बरधरः पीताभरणभूषितः । राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वात्सौम्यो राजसुतः स्मृतः ॥ ' इत्यादि । वोधनस्य युधस्य देवः पुरूरवा इन । ल लोककान्तैर्लोकद्दद्यैर्गुणैः पितुरनुरूपः पिना तुल्यगुणो भए । अतिशयिनि सर्वोत्कर्षशालिनि ते वंशे कुले आशिषः समाप्ता एव । सर्वश्रेयोधिगमानिरवकाशाः सत्यः पुनरुक्तता भजन्ते इत्यर्थः । अत एव गुणैः पितुरनुरूपो भवेत्येवाशास्यसे । अनुरूपमावो रघुवंशे पञ्चमसमें यथा-'आशास्यम- न्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयासि सर्वाण्यधिजग्मुपस्ते । पुनं लभखात्मगुणानुरूपं भवन्तमीड्य भवतः पितेव ।।' इति ।। २१॥ तय पितरीति । उन्नताना महात्मना पुरस्तादग्रे स्थितेऽस्मिन् तव पितरि । अनाकम्प्यधैर्ये अनाफम्प्यमक्षोभ्यं धैर्य चित्तस्थैर्य यस्य तस्मिन् । स्थितिमति मर्यादापालके त्वयि च । विभता राजलक्ष्मीहिमाति हिमाचले जलघौ च व्यस्ततोया विभक्तजला गनेवेदानीमधिक्तरं राजते शोमते । 'उन्नतान।

·२५४ विक्रमोर्वशीये द्वितीयः- foremost तव पितरि पुरस्तादुनतानां स्थितेऽस्मि- स्थितिमति च विभक्ता त्वय्यनाकम्प्यधैर्ये । 04 अधिकतरमिदानी राजते राजलक्ष्मी- हिमवति जलधौ च व्यस्ततोयेव गहा ॥ २२॥ अप्सरसः-( उर्वशीमुपेत्य । ) दिठया पुत्रस्य युवराजश्रिया भर्तुरवि- रहेण वर्धसे । (क) उर्वशी--साधारण एषोऽभ्युदयः । (कुमारं हस्ते गृहीत्वा ।) एहि वत्स ज्येष्ठमातरमभिवन्दस्व । (ख) (कुमारः प्रतिष्ठते ।) नारदः--तिष्ठे समये तत्रभवत्याः समीपं गच्छसि । 'आयुषो यौवराज्यश्रीः स्मारयत्यात्मजस्य ते । अभिषिक्तं महासेन सेनापत्ये मरुत्वता ॥ २३ ॥ the God mififina nefnda राजा-एवमनुगृहीतो भगवता कथं न योग्यो भविष्यति । (क) दिलुिआ पुत्तस्रा जुवरामसिरीए भत्तुणो अविरहेण वहसि (ख) साहारणो 'एसो अन्मुदओ। एहि वच्छ जेठमादरं अभिवन्देहि । पुरस्तात्स्यिते' "स्थितिमति' 'अनाकम्प्यधैर्य' इत्येतानि विशेषणानि हिमवत्पधे जलधिपक्षे च योज्यानि । उभयोर्मालिनीवृत्तम् ॥ २२॥ उर्चशी-साधारणोऽस्माकं सर्वासामप्रसामित्यर्थात् । ज्येष्ठमातरमौशीनरीम् । नारदा-समये योग्यकाले । १ रम्भा-कुमार-) जेठमादरं-पढम मादरंत माभिवदेहि-महिवादेहि, वन्देहि, इ.पा. २ राजा-तिष्ठ ! सममेव तत्रभवत्याः समीपं यास्यामस्तावत् । इ.पा. ३ अनुगृहीतोऽस्मि भगवता । इ.पा. ४ दिष्टिमा पिअसही पुत्तमस्य जुअसअसिरि पेखि भगुणो अविरह वहिदि इ. पा.

·पञ्चमोऽः। २५५ Second Bard- Like the Ganges with its waters distributed between the Himalaya and the ocean, Royal Fortune now appears all the more beautiful being distributed between this your father who stands at the head of the great, and you abidiog by your duty and of unshaken courage. (22) Nymphs-(Approaching Urvast) We felicitate you on the attainment of the dignity of Heir-apparent by your son and on being permitted to stay with your lord. Urvast-This good luck is common tous all. (Taking the Kumāra by the hand) Come, child, salute your eldest mother. (Kumira moves from his place) Nārada-Wait, you can go to Her Ladyship presently. The splendour of the iastallation of your son Ayus as Hairapparent reminds me of the installation of Kürttikeya as commander-in-chief (of the heavinly forces ) by Indra. (23) King-How can he fail to become a worthy person when thus favoured by you? मायुर इति । ते तवात्मजस्यायुरो योपयज्यभीर्युपराजलक्ष्मीः । मायरोन्द्रेण सेनापतभावः सेनापत्यं तवाभिषिकं महासेनं कार्तिपेयं सारयति स्मृतिगोचरी. करोति । 'इन्द्रो मरुत्वान्मता' इति, 'कार्तिक्यो महासेनः' इति चामरा ॥२॥ राजा-एवं स्वयममिकलरामायता । नारदः-पाकम्य तमामादैत्यम्प शायनो हन्ता न्द्रः।' भूयः प्रियं करोतु' इत्यनेन कापसंहारलगमनमपरितम् । तहगं तु-'परमदानप्रातिः काम्पसंहार इप्पो' राजा भरतवार्य नटयाम्पम् । नाटशभिनयसमाती नटेन सामाजिम्य भागीदायते । प्रस्तावनानन्तरं नरपारया- ·८ विक्रमोर्वशीये SN नारद -किं तं भूय पाकशासन प्रिय करोतु । राजा-यदि मे मघवा प्रसन्न किमत परमिच्छामि । तथापीदमस्तु । (भरतवाक्यम् ।), 85N परस्परविरोधिन्योरेफसश्रयदुर्लभम् । सातं श्रीसरस्वत्योभूतयेऽस्तु सदा सताम् ॥ २४ ॥ good (इति निष्मान्ता सर्वे ।) इति पञ्चमोऽक। ॥ समाप्तमिदं विक्रमोर्वशीयं नाटकम् ॥ भावादिद भरतवाक्यमित्युच्यते । परस्परेति । परस्परविरोधिन्यो परस्पर विरोधो वैरमनयोरस्तीति तयो निसर्ग मिन्नास्पदयोरित्यर्थ । प्रायेण हीश्वरा अनक्षरा: पण्डिताश्च दरिद्रा भवन्ति । एतदनुरोधादिदमुक्त श्रीसरस्वत्यो । एकसश्रयदुर्लभ- मेकावासदुलभ सगत मिलनम् । सहवसतिरित्यथ । सता सज्जनाना भूतयेऽभिवृ- यर्थ सदास्तु । अन सजनाना प्रशसाया गम्यमानत्वात् 'प्रशस्ति' नामाङ्गमुक्तम्। तलक्षणमादिभरते-'देवद्विजनृपादीना प्रशस्ति स्यात्प्रशसनम् ।' इति ॥२४॥ १प्रियमाहरतु । उपहरतु । उपकरोतु । इ पा २ भूयादुभ्दूतय सताम् । पा. अस्मादन तरमू--- सर्वस्तरतु दुर्गाणि सों भद्राणि पश्यतु । सर्व कामानवाप्नोतु सर्व सर्वत्र नदतु ॥ इति पय पुस्तकद्वये।

·पञ्चमोऽl
२५७
Narada-What more, agreeable toyou, shall Indrado?
King-It lodra is propitiated towards me, what further
can I wish for? Still let me have this (Itt let there be this)-
(Benedictory stanza )
83
For the wolfare of the good, may there ever bc, between
wealth and learning, which are at variance with each other,
a union which is rare in one place. (24)
(२०
(Exeunt omrnes)
END OF ACT V
काळेवंशोद्भवेनेय रामचन्द्रस्य सूनुना।
मोरेश्वरेणाल्पधिया निर्मिताऽर्थप्रकाशिका ॥
नाम टीका सुबोधार्थ बालाना न्यूनमन यत् ।
बुधाः क्षन्तुमर्हन्ति हंसक्षीरनयेन मे ।।
स्वतन्त्राः सर्वतन्त्रेषु लोकमण्डितपण्डिताः।
तेभ्योऽपिता तया लक्ष्मीमाधवौ परितुष्यताम् ।।
इति काळेवंशोत्पन्नेन रामचन्द्रसू नुना मोरेश्वरेण विरचितायां
श्रीमद्विक्रमोर्वशीयटीकायामर्थप्रकाशिकाय
पञ्चमोऽङ्कः॥
17

·परिशिष्टम् । [चतुर्थाङ्कगतानि रङ्गनाथपठितानि प्राकृतपद्यादीनि ।] पृ. १३४ पं. १- ( नेपथ्ये सहजन्याचित्रलेखयोः प्रावेशिक्याक्षिप्तिका।) प्रियसखीवियोगविमनाः सखीलहिता व्याकुला समुल्लपति । सूर्यकरस्पर्शविकसिततामरसे सरोवरोत्सङ्गे ॥१॥ (ततः प्रविशति सहजन्या चित्रलेखा च।) चित्रलेखा--(प्रवेशानन्तरे द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य ) सहचरीदुःखालीदं सरोवरे स्निग्यम् । याप्पापवलितनयनं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥२॥ पृ. १३८ पं. ७--- अनन्तरे जम्भलिका ) सहचरीदुःखालीढं सरोवरे निग्यम् । अविरलबाष्प्रजला ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ ३॥ १ पिअसहिविओअविमणा सहिंसहिआ वाउला समुल्लवइ । सूरकर फसविमसिअतामरसे सरवरच्छों ।। २ सहभरिदुक्खालिद्धों सरवरअम्मि सिणअम् । वाहोवग्गिअणभण तम्मद इस जुअलअम् ॥ ३ सहअरिदुक्खालिद्धअंसरवरमम्मि सिणिद्धअम् । अविरलवाहजलोल तम्मइ ईसीजुअलभम् ॥ सहजन्या चित्रलेखयोर्वशीसख्योः प्रवेशसूचका माशिप्तिकाभिषां गीतिमुप- शिपति-पिअसहीति । सखी सखीति वा । उर्वशीविरहदूनचेताः सहजन्योपेता विह्वला कासारोपान्तोपविष्टा चित्रलेखा विलपतीत्यर्थः । सखी सहजन्या प्रति सखी चित्रलेखा वदतीत्यर्थ इति वा । रविकरसंपर्कसंजातविकासरक्तसरोजवन्मत्सख्या: कदा न भर्तृसंदर्शनादिजनितं सुखं संपत्स्यत इति सरोविशेषणध्वनिः । आक्षितिका- लक्षणमाह भरत:--'चञ्चत्पुटादितालेन मार्गत्रयविभूपिता । आधिसिका स्वरपद- अथिता कथिता बुधैः ॥ इति । पात्रप्रवेश एवैतस्या निवेश गाया छन्दः। तलक्षणे च पिङ्गले-'पदम बारह मत्ता बीए अहारहेण संजुत्ता । जह पढमं तह तीन ·APPENDIX (Translation of the Prakrit passages found is Act IV) P. 134 L I-(Behand the scenes, an माक्षिप्तिका song antroducing Sabajanya and Citralekba Melancholy on account of the separation from her beloved friend, Citralekhu, sitting on the bank of a lake, tha lotuses of which have been caused to bloom by the rays of the sun, in affliction wails (or speaks to her friend). (2) (Then enter Sahajanyl and Citralekha) Citralekhă--(On entering, looking at the quarters with a द्विपदिका song) Two female swans, tender-hearted, and touched with grief for a friend, are lamenting on a lake, their eyes flooded with tears (2) P 138 L.7-(Hereafter a जम्भलिका song) Two female swans, tender-hearted, and touched with grief for a friend, are lamenting on a lake, bathed with profuse tears (3) दहपञ्चविहूसिआ गाहा ।।' इति । दशपञ्चेत्यांचतुर्थचरणे पञ्चदशमात्राविभू पिता भवतीत्यथ । विशेषा तर च तत्रैव-'सत्तगणादीहन्ता जो ण लहू छवणेय जो बिसमो। तह माहे विद्द अद्ध छ? लहुअ विआणेहु ॥' इति । गणश्चतुष्कल । प्राकृतपद्ये न जगण पष्ठ । उह लहुअमिति । एको लघुरेव षष्ठो गण कार्य इत्यथ । विषमे जगणाभाव । अ ते गुरुश्वानान्यावश्यक इति हृदयम् । द्विपदिकया दिशोऽवलोक्येति । द्विपदिकाख्यगीतिविशेषेण दिगवलोकन विधा यानिमा गाथा पठतीत्यर्थ । दिशोऽवलोक्य द्विपदिकाख्यागीत्या वदतीत्यर्थो वा । तल्लपण चाह भगवा भरतमुनि-शुद्धा सण्डा च माना च संपूणति चतुविधा। द्विपदी करणारयेन तालेन परिगीयत || पादे छ पञ्चभागोऽन्ते जी स्त षष्ठद्वितीयको । चतुभिरीशै पादै शुद्धा द्विपदिकोच्यते । अर्धान्तेऽन्ये स्वरानाहु सण्डा स्याच्छुद्धयार्धया । षष्ठेनैकेन गुरुणा माताद्विपदिका मता ॥ शेया शुद्धैव सपूणा गुरुणान्तऽधिकेन तु ॥' इति । हसीयुगलायोक्त्या स्वपीडा तिशय वर्णयति-सहमरीति । अपवल्गितमुपप्तम् । ताम्यति ग्लानिं भजते ।

·२६० विक्रमोर्वशीये सहजन्या--सखि अस्ति कोऽपि समागमोपायः चित्रलेखा--गौरीचरणरागसंभवं संगममणिं वर्जयित्वा कुतोऽस्याः समागमोपाय.। पृ. १३८ पं. ११-- (अनन्तरे सण्डधारा 1) चिन्तादूनमानसा सहचरीदर्शनलालसा । विकसितकमलमनोहरे विहरति हंसी सरोवरे ॥४॥ पृ. १४० पं. १ (नेपथ्ये पुरूरवसः प्रावेशिक्याक्षिप्तिका।) गईनं गजेन्द्रनाथः प्रियाविरहोन्मादप्रकटितविकारः । विशति तरुकुसुमकिसलयभूषितनिजदेहमाग्मारः ॥ ५॥ पृ. १४० प.४- { लोष्टं गृहीत्वा हन्तुं धावन् । अनन्तरे द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य ।) हृदयाहितप्रियादुःखः सरोवरे धुतपक्षः । व्याधापवलिंगतनयनस्ताम्यति हंसयुवा ॥ ६ ॥ पृ. १४० पं. ९ ( इति मूर्छितः पतति । पुनर्द्विपदिकयोत्थाय निःश्वस्य ।) मयाँ शातं मृगलोचनां निशाचरः कोऽपि हरति । यावन्नु नवतडिच्छयामलो घाराधारो वर्षति ॥ ७ ॥ १ सहि अस्थि कोवि समागमोवाओ! २ गोरीचरणराअसंभव संगममणि वनिक फुदो से समागमोवाओ। ३ चिन्ता दुम्मिअमाणसिआ सहअरिदसणलालसिआ। विअसिअकमलमणोहरए विहरइ सी सरपरए॥ ४ गहणं गइन्दणाहो पिअविरहुम्माअएभलिअविआरो। विसइ तरुकुसुमकिसलअभूसिअणिअदहपब्भारो॥ ५हिअआहिअपिअदुक्खओ सरवरए धुदपक्खा। वाहोवगिमणमणओ तम्मइ हंसजुआणओ। ६मइ जाणिम मिलोमणि णिसभर काइ होइ। जाव गु णवतडिसामल धाराहरु वरिसेइ ।

·परिशिष्टे चतुर्थोऽङ्कः । २६१ Sahajanya-Friend, is there any means of union? Citralekha Excepting the jewel of union produced from the lac of Gauri's feet, what other means can there be of her recovery ? P. 138 L. 11. (Hereafter a सण्डधारा song) With her mind suffering from anxiety, and desirous of seeing her friend, a female swan roams about on a lake charming on account of full-blown lotuses. (4) P. 140 - 1. Behind the scenes' an माक्षिसिका song to introduce Pūruravas) The elephant-lord enters the forest, a change being perceptible in him on account of the frenzy due to separation from his beloved, the huge form of his body being decked with the flowers and tender leaves of trees. (5) P. 140 L. 4. (Picking up a clod of earth and running to attack with it ) (After that, looking at the quarters with a द्विपदिका song) A young swan, brooding over his grief for his beloved with fluttering wings and flooded eyes, wails on the lake. P.140 L. 9. (So saying falls down senseless ; again rising with a द्विपदिका song and saghing) I thought that some demon was carrying away tho fawa-eyed one, while the dark cloud, (decked) with the new lightning, was showering. (7) अनन्तरे जम्भलिकेति । जम्भलिका गीतिविशेषः । तथा चाह भरतः- उद्गाहो द्विःसकृद्वैकखण्डे द्विशकलोऽथ या । यत्र ध्रुयो द्विराभोगो ध्रुऽमुक्तिः स जम्भकः ॥' इति । एतस्यैव नाम जम्भलिकति मतगमतम् । 'ध्रुने मुक्ति- रहिता पूर्वोक्तलक्षणलक्षिता सा' इति श्रीमहसोमचरणाः । पुनः 'सहचरि' इत्येव पठति तृतीयचरणपरिवर्तनेन । सण्डधारेति । सण्डधाराख्यो गीति. विशेषः । तलक्षणं तु-'यद्गीतं गुणचर्या च रागेण किडनेन च । तालेन सा खण्डधारा यष्टिकेन प्रकाशिता॥ इति । हस्यन्यापदेशेन पुनः स्थावस्थामाह. चिन्तेति । गजान्योक्त्या जायापिरहायासितम्योन्मत्तस्य पुरुरयसो गम्- मावाशिसिकया प्रमेशं सूचयति-गहणमिति । देहप्राम्भारो देहाभोगः । इंसान्यापदेशेन राजा स्यदुवातिरेकमाह-दिस इति । व्याधापरलिगतनयन:

·२६२ विक्रमोर्वशीये पृ. १४२ पं. २-(अनन्तरे चर्चरी।) जलधर' संहरात्र कोपमाप्त: अविरलधारासारदिशामुखकान्तः । ए अहं पृथ्वी भ्रमन्यदि प्रियां प्रेक्षिप्ये तदा यद्यत्करिष्यसि तत्तत्सहिष्ये ॥८॥ . १४२ पं. ५-प्रत्यादिशामि। (अनन्तरे चचरी।) गन्धोन्मादितमधुकरगीत- धिमानः परभृततूर्यैः। प्रसृतपवनोद्वेल्लितपल्लवनिकरः सुललितविविधप्रकारैर्नृत्यति कल्पतरुः ॥९॥ (इति नर्तित्वा) पृ. १४२ पं. ११- अन्वेषयामि-(पाठस्यान्ते भिन्नकः 1) दयितारहितोऽधिकं दुःखितो विरहानुगतः परिमन्थरः । गिरिकानने कुसुमोज्ज्वले गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥१०॥ (अनन्तरे द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च सहर्षम् ।) १ जलहर संहर एहु कोपमि आढत्तओ अविरलधारासारदिसामुहकुन्तओ। ए मई पुहवि भमन्ते जइ पिपेक्खिहिमि तच्छे जं जु करीहसि तं तु सदीहिमि ।। २ गन्धुमाइअमहुअरगीएहि वजन्तेईि परहुअतूहि । पसरिअपवणुबल्लिअपलवणिअरु सुललिअविविहपआरहिं णञ्चइ कप्पअरु ॥ ३ दइआर हिओ अहिरं दुहिओ विरहाणुगओ परिमन्थरओ। गिरिकाणणए कुसुमुज्जलए गअजूहवई तह झीणगई। व्याधत्रासितननः। पक्षे बाष्पापवलिगतनयनः। धुतपक्षः कम्पितपक्षः । पक्षेऽसहायः । 'पक्षः पार्श्वगत्सध्यसाहायवलभित्तिपु' इति विकाण्डी । मह जाणिम इति । नुनिश्चये । यायजलधरो वर्षति तान्मृगलोचनामुर्वी कोऽपि राक्षसो हरतीति मया निश्चयेन ज्ञातम् । वर्पणोत्तर तु जल्द निश्चयात्वेन नीताकया गता मत्प्राणप्रिया किमि- दानी करोमि मन्दभाग्य इति । इति कापि सकरुणं विचिन्त्येत्युत्तरणिधासंगतिः ।।

·परिशिष्टे चतुर्थोऽ। २६३ P. 142 1.2. (Hereafter a) चर्चरी song, O cloud, you that bave covered the face of the quarters with your dease showers, restrain your anger towards me, being ordered to do so ; if I, wbile wandering on earth, see moy beloved, then I shall endure whatever you will do. (8) P. 142 1. 5. (A चर्चरी song after the word प्रत्यादिशामि) The heavenly tree dances in a number of charming ways to the acconipaniment of the songs of the bees exbilarated with fragrance, and the playing of musical instruments in the form of the notes of) the cuckoos, with the clusters of its foliage waving in the blowing gale. (9) ( With these words, he dances") P. 142 L. 11. (A भिन्नक song after the word अन्वेपयामि) Separated from bis beloved, (and therefore) very much grieved, full of the grief of separation, and extremely languid, the Jord of the bed of elephants with very slow gait (wanders) in the mountain-forest bedecked with flowers.(10) (Then turning round with a द्विपदिका song, and observing, sees with delight). मनन्तर इति । चर्चरीसंशो गीति विशेषः । तदुक्तम्-'द्वतमध्यलयं समाश्रिता पठति प्रेमभरान्नटी यदि । प्रतिमण्ठकरासकेन वा द्रुतमध्या प्रथमता हि चर्चरी ।।' 'सोमो वा प्रतिमण्ठकः । लघ्यादितालो लोकेऽसौ रास इत्यमिधीयते ।। इति । मेध प्रत्याह-जलहरेति । ए इति संबोधने एवमर्ये या। एहु एतसिन्मलक्षणे जने को संहर । मा कुर्वित्यर्थः। बसन्तवर्णनेन जलघरसमयमत्यादेशमाह-गन्धुम्माइ इति । गीतैस्तुरित्युपलक्षणे तृतीया । प्रसृतेनेतस्ततः संचलता वायुनोद्वेलनशील- अशल: पल्लव निकरः किसलयसमूहो यस्य सः। एतेन पल्लवनिकरस्य करत्वं गम्यते। पारस्यान्ते भिन्नक इति । 'पाठो वाद्याक्षरोत्करः' इति भरतः । मिन्नको राग- विशेषः। तथा चाह भरत:-'षड्जमध्यमिकोरपन्नो भिन्नको मध्यमो पहुः पड्जन- हांशो मन्यासो मद्रसोऽन्तोऽयवाभवेत् ॥ षड्जादिमूर्छनः शुद्धः सचारिणि सकाकलिः। प्रसन्नादियुतो दानवीरे रौद्रेऽद्भुते रसे। दिनस्य पश्चिमे यामे प्रयोज्यः सामदैवतः।। इति || गनान्योक्त्या खावस्थामाह-दइमारहिओ इति । भ्रमतीत्यध्याहारः । प ·२६४ विक्रमोर्वशीये पृ. १४६ पं. ३- (अनन्तरे खण्डकः।) संप्राप्तखेदस्त्वरितं परवारण: प्रियतमादर्शनलालसो गजवरो विस्मितमानसः ॥ ११ ॥ (तेन खण्डकान्तरे चर्चरी) घहिण परमित्यभ्यर्थये आचक्ष्य मम ताम् अत्रारण्ये भ्रमता यदि त्वया हटा सा मम कान्ता । निशामय मृगाइसहशेन वदनेन हंसगतिः अनेन चिन ज्ञास्यस्याख्यातं तव मया ॥ १२ ॥ (चर्चरिकयोपविश्य । अञ्जलिं श्रद्धा । पृ. १४६ पं. ६–(चर्चरिकया विलोक्य ।) पृ. १४६ पं. १४-(अनन्तरे खुरकः) विद्याधरकाननलीनो दुःखविनिर्गतबाप्पोत्पीडः । दूरोत्सारितहृदयानन्दः अम्बरमानेन भ्रमति गजेन्द्रः ॥ १३ ॥ (खुरकान्ते चर्चरी ।) १ संपत्तविसूरणओ तुरिअं परवारणओ। पिअतमदंसणलालसओ गअबरु विम्हिअमाणसओ ।। २ वहिण पै इअ अब्भत्यिअमि माअक्खहि म ता एत्य अरण्णे भमन्ते जइ तुभ दिट्ठी सा महु कान्ता। णिसम्महि मिअङ्कसरिसे रमणे हंसगई ए चिण्हे जागिहिषि भामक्खिउ तुझ मई ।। ३ विजज्झरकाणणलीणो दुक्खत्रिणिग्गहबाहुपीडओ। दूरोपारिअहिअआणन्दओ अम्बामाले भमइ गइन्दओ। गजयूथपतिरह स्वाया प्राणप्रियामरि रक्षितुं न शक्तः । कथं मे यूयपतित्वं धिक्न मामित्यतिदुःसे कारणम् । अनन्तरेखण्डक इति । सण्डको गीतिविशेषः । तल्ल- क्षगंतु-'विरहव्यापृता यात् पठेद्गीति कुशीलपी । प्राकृतेन प्रबन्धेन खण्डका स उदाहृतः ॥' इति । गजान्याश्देशेन स्वावस्था पुनराह-संपत्तविसरणेति । विचर. तीति शेषः । परबलदलनोऽप्यहं स्वप्रियतमासंरक्षणेऽपि क्षमो नामीति सेदे विस्मये च ·परिशिष्टे चतुर्थोऽङ्कः । २६५ P.14613. (Hereajter a सण्डक song) Grieved (on account of separation), and desirous of seeing his beloved, the elephant-lord roams hurriedly, woadering in his mind (that though he was) the conqueror of eamles, he could aot protect his beloved who was taken away from him. (11) (4 चर्चरी song after the खण्डक ) O peacock, I beseech you, tell me if while wandering in this forest you have seen that beloved of mine. Listen-Her face is like the moon and her gait like that of a swan ; by these indications you will recogaize her, (and so) I have told you. (12) (Sitting down after the gå fr song and joining his palms)) P. 146 L, 6. (With the cofft song, gazing ) P. 146 L. 6. (Hereafter the खुरक, i. e. the dancing song) The mighty elephant liviog in the forest of the demigods, wanders measuring the sky (as it were), witha flood of tears proceeding (from his eyes) on account of grief, and with the joy of his heart cast far away. (13) (A चर्चरी song after the गुरक) हेतुगर्म विशेषणं परवारण इति । विसूरण इति 'सिदोर्विसूरः इति विसूरादेशः । तेनाखण्डकान्तरे चर्चरीति । तेनेति मालार्थकमक्षरद्वयम् । तेनालक्षगमाह भगवान्मरतमुनिः--'ॐ तत्सदिति निर्देशातत्त्वमस्यादिवाक्यतः । तदिति ब्रा तेनायं ब्रह्मणा मालात्मकः ।। लचितस्तेन तेना' इति । अन्यत्रापि-'तेकारः शंकरः प्रोक्तो नाकारश्च उमा तथा । गीतादौ तेन वक्तव्यं तेना इत्यक्षरद्वयम् ॥' इति गण्डकचर्चयोलक्षणं प्रागुक्तमेव । पहिणं प्रत्याह-यहिण पै इति । पहिण पै परम् । त्यामिति या निशामय गृणु । यदनेनेत्युपलक्षणे तृतीया । चरिक- योपविणत्यादी चर्चरिका गतिविदोषः। तालविशेष समाच भरत:- 'विरामान्तद्रुतद्वन्दै लघून्यष्टौ च चचरी' इति । यथा--0015।।।।।।।।' मालि पद्धति । यदुक्तम्-पताकाहस्ततलयोः संपादतिमतः । देवता- गुरुपियाणां नमस्कारेपय क्रमात् ॥ कार्य: निरोमुरगो सो मिः नीभियं. येटतः ॥' इति । अनन्तरे गुरफ इति ! खुरको मृत्यविशेषः । तदुक्तम्- 'पटमशरिरागसंयुतं यद् दुतमध्येन ल्यन यत्ययुतम् । प्रतितालपुर्त च गर्तन तत्पुरकान्यं मुनये शिवन दत्तम् ॥ 'लपुतदयं यप्र प्रविताल: - ·विक्रमोर्वशीये परभृते मधुरप्रलापिनि कान्ते नन्दनवने स्वच्छदं भ्रमन्ति । यदि पर प्रियतमा सा मम दृष्टा तर्हाचक्ष्व मम परपुष्टे ॥१४॥ ( एतदेव नार्तत्वा वलन्तिकयोपसृत्य जानुभ्यां स्थित्वा । ) भवति । पृ. १४८ पं. ५-(वामन किंचिद्वलित्वा । आकाशे ।) पृ. १४८ पं. १३-सुखमास्तां भवती । साधयामस्तावत् । (उत्थाय द्विप-- दिक्या परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये दक्षिणेन वनधारां प्रियाचरणनिक्षेपशंसी नू पुरशब्दः । यावदेनमनुगच्छामि । (परिक्रम्य।) प्रियतमा विरहक्लान्तवदनः अविरलवाष्पजलाकुलनयनः । दुम्सहदुःखविसंलगमनः प्रसृतगुरुतापदीप्ताङ्गः । अधिकं दूरमानसो दरौं गतः कानने परिभ्रमति गजेन्द्रः ॥ १५॥ १ परहुअ परपलाविणि कन्ति णन्दणवण सच्छन्द भमन्ति । जइ पई पिअअम सा महु दिठी ता आअक्खहि महु परपुछि॥ पिअधमविरहकिलामिअवअणओ मविरलवाहजलाउलणअणओ। दूसहदुक्खुविसंलगमणओ पसरिभउहतावदिविभअङ्गओ। अहिलं दुम्मिमाणसओ दरिअंगओ काणणं परिभमइ गइन्दओ॥ प्रकीर्तितः' इति । खुराख्यो गेयविशेषो वा । आह च भरत:-'पूर्वपूर्वाक्षरत्यागे योऽन्यो वर्णचयः स चेत् । उत्तरोत्तरसंघादौ खुरकः परिकीर्तितः ।।' इति । गजा- न्यापदेशेन पुनः स्वावस्थामाह-विजज्झरेति ! अम्बरमानेनेत्युपलक्षणे तृतीया। अतिविशाल इत्यर्थः परभृता प्रत्साह-हेले हेले रे हे रे । आदरे द्विरुक्तिः संबोधने । परहुपति । कान्ता मनोनयनानन्ददायिनी । नन्दनवने स्वच्छन्दं भ्रमन्तीत्या- दीनि प्रियतमाविशेषणानि वा । 'परभृते परपुष्टे' इत्यर्थपौनरुक्त्यं वतु- ·परिशिष्टे चतुर्थोऽङ्कः । २६७ Dear cuckoo, warbling sweetly, soaring through the- Nandana forest at your will, if indeed you have seen that beloved of mine, O cuckoo, tell, me. (Dancing to the tune, approaching with a चलन्तिका, and kneeling.) Madam P, 148 L. 5. ( IVith a slight turn in position) (In the sky) P. 148 L. 13-May you sit at ease, Madam! Let us depart at once. (Rising and turning with a largest song and gazıngil. There is the sound of 2D anklet, indicating the pacing of my beloved in the southern part of the forest-line; I shall just follow this sound. ( turning ) With bus countenance faded on account of separation from his beloved, his eyes surcharged with the moisture of u aceasing tears, his gait impeded by unbearable grief, his body heated by excessive and growing pain and his mind further stall agitated, tbe elephantlord roams in the forest. (15) सन्मत्तत्वान्न दोपावहम् । यद्वा, मधुपरपुष्ट' इत्यैक पदम् । मधुना पुष्परसेन परमत्यन्त पुष्टे इत्यर्थः । गचुपर चासौ पुष्टेति या । मघौ वसन्त इति वा । बलन्तिकयेति । चरन्तिका रागविशेषः तथा च सगीतरत्नाकरे-'वल- न्तिका तदुपाझं स्याद्रिहीना मन्द्रदेवता । सन्यासाशग्रहदाया शृङ्गारे शाहिणोदिता ॥२ इति । वामफेनेति । वामक पार्श्वस्थितवस्त्ववलोक्ने सस्थानविशेषः । यदुक्तम्- 'धुतेन शिरसा यत्तु पार्श्वेन बल्तेिन च । तद्वमक वै करणं पार्श्वस्थस्यावलोकने ।' इति । दक्षिणेनेति । वनधाराया दक्षिणभागे । दक्षिणेनेत्येन प्रत्ययान्तो निपातः ।। तद्योगे च वनधारामिति द्वितीया धारा पतिः। 'धारा पतौ द्रवद्रव्यलवेऽश्वगति- पञ्चके । इति विश्वलोचनः । द्विपान्यापदेशेन स्वदुःखातरेक्माह-पिअअमविर. इति । सिलगमनः स्वल्गतिः । ककुमेन पटुपमगा इति । कभाख्यरागेण । च भरतेन-'मध्यमापञ्चमीधैवत्युद्भवः क्कुभो भवेत् । घाशमहः पञ्चमान्तो धैवतादिकमूर्छनः ॥ प्रसनमध्यारोहिभ्या करणे यमदैवतः ।

·विक्रमोर्वशीये (इति ककुभेन पड्डुपमङ्गा ।) (अनन्तरे द्विपदिकया दिशोऽप्रलोक्य।) प्रियकरिणीवियुक्तो गुग्शोकानलदीप्त । वाप्पजलाकुललोचना करियरो भ्रमति समाकुलः ॥ १६ ॥ पृ. १५०९-(उपविश्य चर्चरी।) रेरे हंस कि गोप्यते । (इति नर्तित्वा उत्याय ।) पृ १५० प. १३-(चर्चरी।) गत्यनुसारेण मया लक्ष्यते । (चर्चरिकयोपसृत्याञ्जलिंबद्वा ।) पृ. १५२ प ३-(पुनश्चरी ।) कस्मात्त्वया शिक्षितमेतद्गतिलालस सा परं दृष्टा जघनभरालसा ॥ १७ ॥ (पुनर्चरी। 'हस प्रयच्छ' इत्यादि पठित्वा द्विपदिकया निरूप्य । विहस्य ।) पृ.१५२ ५.५- (अनन्तरे कुटिलिका ।) मर्मररणिमनोहरे (मछघटी ) कुसुमिततरुवरपल्लविते । ( चर्चरी) दयिताविरहोन्मादित कानने भ्रपति गजेन्द्रः ॥ १८ ॥ (द्विलयान्तरे चर्चरी) १ पिअकरिणाविच्छाइअओ गुरुखोआण दौविसओ। वाहजलाउललोअणओ करिव भमइ समाउलओ ॥ २ रेरे हसा कि गोइबइ। ३ गइअणुसार मइ लदिखजइ । ४ कइ पइ सिक्खिउ 'ए गइलालस स! पइ दिछी जहणभराल्स ॥ ५मम्मररणिमणोदए। ६ कुसुमिभतरु वरपपिए। ७ दइआविरहुम्माइअओ काणणे भमइ गइन्दओ ॥ बोय शरदि' इति । उपभङ्गा अपच्छेदा । उन्मादातिशयवशात्पुनस्त मेवार्थमाह- पिअकरिणीति । रे रे इति । हे गतिलालस गमनविषये लालसामिलाप यस्य त्वयैतत् । अर्थागमनम् । कस्मान्छिक्षितम् । गमनान्यथानुपपत्त्यैव सा पर निश्चित त्वया दृष्टा । यद्वा ए गइलालस इति पदद्वयम् । लालसार्थाद्गति- शिक्षणे सामिलाप । चेदिय त्वया न दृष्टा तयतद्गतिरेतस्या मत्प्राणप्रियाया ·परिशिष्टे चतुर्थोऽङ्कः । २६९ (Thus he repeates the six divisions of the verse according to the Kakubha mode of singing). (Then looking at the qllarter with a द्विपदिका song) Separated from his dear mate, burning with the fire of intense grief, and his eyes flooded over with tears, the elephant-lord wanderssfflicted. (16) P.150 1,9--(Sitting, continues with a चर्चरी song) Oswan, why do you conceal it ? !Dancing and rising) P.150 L. 13 (A चर्चरी song) I understand by your imitation (ber) gait. (Aproaching with the stafit song and folding his palms) P.152 L. 3. (A चर्चरी song again) From whom did you learn this, you lover of a (charming) gait ? Verily, you have seen her who is languid on account of ber heavy hips. (17) A चर्चरी song again. Uttering the very हंस प्रयच्छ &c. and gazing with a large and laughing) P. 152 L. 5.-(Hereafter a कुटिलिश i.e.a Dancing, Song, witha मलपटी and a चर्चरी) The elepbant-lord maddened on account of separation from his beloved, roams- Ia a forest which is charming on account of the rusthog of leaves and the cooing of birds, and in which beautiful trees have put forth leaves and flowers. (18) (Aqüfi song after music and dancing) गतिर्गमनं कई क्यं शिक्षितमभ्यस्तमित्यर्थः । पंद केन शिक्षितमुपदिष्टमिति था। एतदतिलास्यमित्यपि चित् । अर्यापत्येव सत्तेतदर्शनमयधार्यत इति तात्पयार्थः । 'इ' इति देशी संयोधने बहुवचनम् । भने च त्वयेत्येक्वचन- मुन्मत्तोक्तिन दोपकृत् । वस्तुतस्तु दूरादासाने हंसा इति प्टुतान्तत्वादेक्वचनमेर । फुटिलिफेति । कुटिलिका नाट्यविशेषः । तदुक्तम्-'गगेण रहितं यत्तु चाधमत्त- रिकायुतम् । मापयैव च तनाट्य कुटलीसंशकं मतम् ।।' अर्द्धमत्तरीलगं तु-- 'उपेतापहतो पादौ वामधेद्रचितः करः । काट्यानन्यस्तदा त्वदमचली तरूणी- मदे ।।' इति । गजान्योक्त्या पुनराह-मम्मर इति । मर्मरः शुष्पपर्णजनिरिति ·विक्रमोर्वशीये 'गोरोचनाकुड्डमवर्ण चक्र भण माम् । मधुवासरे क्रिटन्ती धन्या न दृष्टा त्वया ॥ १९ ॥ (चर्चरिकयोपसृत्य जानुभ्यां स्थित्वा) पृ. १५४ पं. ६-(अस्यान्तरे अर्धद्विचतुरस्रका) एककमर्धितगुरुतरप्रेमरसे। सरसि हंसयुवा क्रीडति कामरसे ॥२०॥ (चतुरसकेणोपेत्याञ्जलिं बवा) 'पृ. १५४ पं. १३-(नागराजतिष्ठति ।) (कुटिलिका ।) करिणीविरहसंतापितः। (मलघटी) कानने गन्धोद्धतमधुकरः ॥२१॥ १ गोरोअणाकुकुमवण्णा चक्क भणइ मइ । महुवासर कीलन्ती धणिआ ण दिट्ठी पद ॥ २ एककमवविअगुरुअरपेम्मरसे। सरे हंसजुआणओ कौलइ कामरसे ॥ ३ करिणीविरहसंताविभओ। ४ काणणे गन्धुद्धभमहुअरु॥ . यद्यपि तथापि विशिष्टवाचकाना पदाना विशेषणवाचक्पदसानिध्ये सति विशेष्य- मानपरत्वमित्यभियुक्तोक्ते. शुष्कपनमानपरोऽय मर्मरशब्दः । तदा मर्मरः स्वरश्च रुणितं च पश्यादीना तान्या मनोहरे। मल्लघटोति । मल्लघटी नाटयविशेषः द्विलयान्तरे चर्चरीति । नृत्यगीतवाद्याना साम्य ल्य. । लयः साम्यम्' इत्यमरः । तस्य च त्रैविध्यमुक्तमन्यन-द्रुतो मध्यो विलम्बश्च लयः स निविधो मतः' इति । चकवाकीमाह-गोराअणेति । चका चक्रवाकी । 'कोकश्चक्रश्च- काकः' इति निकाण्डी । अर्धद्विचतुरस्रक इति । नन्द्यावर्तापरनामका संस्थानविशेषोऽधचतुरस्त्रकः । स च द्विवारं कृतत्वादर्धद्विचतुरस्त्रक इत्यु- च्यते । लक्षणं तु-'भस्यैव चेचरणयोन्तरं स्यात्पडङ्गुलम् । वितस्तिमानमय चा नन्द्यावर्त तदुच्यते ॥' इति । अस्यवैति प्रकृतसंस्थानस्यैत्यर्थः । अयमेव ·परिशिष्टे चतुर्थोऽङ्कः । O Cakeravaka bird, of yellow and red colour, tell me if you have not seen that blessed woman, sporting-time. (19) (Approaching with a hit song and kneeling) P. 154 L. 6-(The अर्धद्विचतुरस्रक position) The youthful swan sports in the lake of passion, bis intense affection being heightened all at once ( lit. by ono turn). (20) (Approaching in the lat posture and joining his palms ) P.154 L. 13.-( After नागराजस्तिष्ठति), (A कुटिलिका song, There stands the lordly elephant in the forest, grieved on account of separation from his mate,-(a मल्लघटी)-with the black bees rising up on account of the smell of his rut. (21) चाचतुरसकं इत्याहुः । 'कमलसेविनी भ्रमरे प्रणयं करिष्ये' इत्युपक्रम्यानन्तरं दृष्टं हंस वर्णयति-पकमम इति । 'सरे' इति पदविहीनो या पाटः । कामरसेन कामाभिनिवेशेनेत्यर्थः । यद्धा उन्मादातिशयवशेन भमरमेव हंसयुदधा वर्णयति- एकति । अथ वा हंसान्योक्त्या स्वावस्यामाह-एफेति । 'एककमवर्धितगुरुतरप्रेम- रसः। शरेण । हंसयुवा नायकीडति कामरसेन ॥" कामस्य रसोऽभिनिवेशो यस्मिन्नेतादृशेन । शरेण विद्ध इति शेषः । एकसमेण युगपद्वार्धतदिनः। प्रिय- विरहेणेति भावः । गुरुतरः प्रेमरसो यस्यैताहशो हरायुवा नावकीहति । पत्कीटा- मपि न करोतीत्यर्थः । यद्वा । रतुआणओ इत्येकमेव पदम् । कुसुमसायकगायका- मितप्तः प्रियाविच्छेदच्छिन्नप्रेमा हंसयुवा मोटतीति शिरचालने । अपि तु कथमपि क्रीडालेशमपि न करोतीति भावः । 'पृथ् छेदने' इति धातुः । 'निर्गतसरे इति पाठान्तरे कामरछेन कामाभिनिवेशेन । उपलशित इति शेषः । यदा घ्यतिरेक्टा- न्तेन योज्येय गीतिः । कामरसेन युगपदुत्पादितगुरतरप्रेमरसो हंसयुवा जीडति । अहं तु देवदग्धो न भावः। 'पेम्मरसे' 'नरे' 'कामरसे' इत्यादिषु प्रथमातृतीये 'प्रास्ते लिनवचनमतन्त्रम् ' इत्यादि हेमान्द्रायुक्तरवादोदव्ये । चतुरसकेगेति । संस्थानविशेषमनुरयकम् । यदुक्तम्-'नन्यावस्थियो- ·२७२ विक्रमोर्वशीये + पृ. १५६ पं. ३-( स्थानकेनावलोक्य ।) पृ. १५६ पं. ३-(अनन्तरे चर्चरी।।. अहं त्वां पृच्छामि आचक्ष्वं गजवर ललितप्रहारेण नाशितरुवर । दूरविनिर्जितशशधरकान्ति- दृष्टा प्रिया त्वया संमुखं यान्ती ॥२२॥ पृ. १५८ पं. २–(अनन्तरे सण्डिका।) प्रसृतखरखुरदारितमेदिनिर्वनगहनेऽविचलः । परिसर्पति पश्यत लीनो निजकार्योधुतः कोलः ॥ २३ ॥ पृ. १५८ पं. ६-- ( अनन्तरे चर्चरी) स्फटिकशिलातलनिरनिर्मल बहुविधकुसुमविरचितशेखर । किनरमधुरोद्गीतमनोहर दर्शय मम प्रियतमां महीधर ॥ २४ ॥ ( चर्चरिकयोपसृत्याञ्जलिं बड़ा ।) १ हुई 4 पुच्छिमि आअक्खहि गअवरु ललिभपहारे गासिअतरुवरु । दूरविणिजिअससहरकन्ती दिछी पिम पैं संमुहजन्ती॥ २ पसरिअखरखुरदारिअमेइणि वणगहणे अविचालु । परिसप्पा पेच्छह लीणो णिअज्जुज्जुओ कोलु ।। ३ फलिहसिलाअलणिम्मलणिमरु बहुविहकुसुमविरइअसहरु। किणरमहुरुग्गीभमणोहरु देखावहि महु पिअअम महिहरु ॥ रयों भवेदष्टादशाङ्गुलम् । अन्तरे चतुरैः स्थानं चतुरस्रं तदोदितम् ॥' इति । गजान्यापदेशेनाह-करिणीति । गन्धोद्धतो गयोद्धत इति वा। गजो भ्रमतीति शेषः । गन्धः संबन्धलेशयोः । गन्धोकामोदगर्वेषु' इति हेमचन्द्रः। स्थानकेनेति । स्थानकमालापः विशेषः । तथा चामाणीदरतः-' स्थानकं तद्वदेव स्यात्पृथग्भूत- विदारिकम् ' इति तद्वविति प्रकृतालापवदित्यर्थः । गज पति प्रियाप्रवृतिं पृच्छति-इई 4 इति । दूरमत्यन्तं विनिर्जिता पराजिता । माहादकतातिशयनिष्कलकतादियुत- मुखेनेति शेषः। शशलान्छनकान्तिर्यया शशधरेत्यनेन पूर्णचन्द्रता द्योत्यते ।

·परिशिष्टं चतुर्थोऽङ्कः। २७३ P. 156 L. 3.-(Standing in'the FATALE position and gazing) P. 156. L. 3.-(Ayait song hereafter) I question you, tell me,o elephant-lord that have folled down a tree with a sportive blow, did you see my beloved, who far excels the beauty of the moon, crossing your path? (22) P. 158. L,2.-(Hereafter a खण्डिका song) Attentive to his business, and striking the ground with his hard hoof out-stretched, see, the courageous boar warders bere and there, lurking in a dense forest. (23) P. 158 L6-(Hereafter a चर्चरी song) Show (me) my beloved, O mountain, bright (lic. extremely wbite) like (also, on account of tbere being) crystalslabs, having a crest of variegated flowers, and charming on account of the songs of demi-gods. (24) (Approaching with the hit song and joining his palms) 'पोयेण . अनन्तरे खण्डिकेति । गीतिविशेषः सण्डिका । यदुक्तम् शनैतिर्यड नतमुक्तं धुतं शिरः । श्रीरागकुम्भतालेन निबद्धा सण्डिका मता ॥" इति । कुम्भतालश्च-' कामबागद्वता यत्र अर्धचन्द्रस्ततः परम् । दविरामो लघुकैको बिन्दुश्वार्धदुतो भवेत् । दविरामो लघुद्वन्दद्रुतो लघुविरामवान् ॥' इति । तथा- 'ते ते ते ते ते ति प्यै ये ते ति ये थे त थे'[०००००० ४॥ • !] खण्डिका गद्यभेदो वा । प्राह च भगवान् भरत:- 'सण्डी गणेशदेवत्या सात्वती वृत्तिमाश्रिता । श्वेता हास्यकृदारब्धा वैदर्भीमनिसंभवा ॥ ' इति । वयहान्या- पदेशेनाह-परियति । अविचलो धीरः 1 यनगहने लीनोऽपि निजकार्योद्युक्तः कन्दाधन्वेषणार्य कृतोद्योगः परिसर्पति इतस्ततो भ्रमति । प्रस्तसरखुरेति कन्दाद्युत्खननार्थ भूमिदारणम् । पुमुक्षया पीडितः क्रोधवशतः पृथ्वीदारणं करोतीति वा वराहस्वभाववर्णनं वा । पॐ धीरः क्रीडार्थ पनगहने लीनः प्रियतमान्वेषणरूपनिजवायाँधुत्तो भ्रमति प्रबलतरविरहसिलो हस्तपादेन भूम्यास्फालनं च करोति पश्यतेत्युन्मादयशादाकाशवचनम् यद्वा शिलोचयदर्शनप्रवृत्तोऽन्तरा दृष्टं वराह वर्णयति-पसरिएति । पर्वतं प्रति प्रार्थयते-- फलितमिलेति । स्फटिकशिलातनिर्भरमत्यन्तं निर्मलः । निर्मलनिगरेत्यत्र प्राश्ते पूर्वनिपातानियमानि रनिर्मलेति विधेयम् । यता निर्मलत्यन्तमेकं पदम्। निर्भ- 18 - ।

·विक्रमोर्वशीये पृ. १६४ पं. ९-(आदास्ये तावदेनम्-) (ग्रहण नाटयति ।) 'प्रणयिनीवद्धास्वादो वाप्पाकुलनिजनयनः । गजपतिर्गहने दुःखितः परिभ्रमति क्षामितवदनः ॥ २८॥ (द्विपदिक्योपसृत्य गृहीत्वा । आत्मगतम् ।) पृ. १६६ पं. १७-- लते प्रेक्षस्व विना हृदयेन भ्रमामि यदि विधियोगेन पुनस्तां प्राप्स्यामि । तदारण्येन विना करोमि निर्धान्ति पुनन प्रवेशयामि तां कृतान्तम् || २९ ॥ (इति चर्चरिकयोपसत्य लतामालिङ्गति । ततस्तदीयस्थानमाक्रम्यैव प्रविष्टोवेशी। पृ. १६८ पं. १३--(अनन्तरे चर्चरी।) मयूर परभृद्धंसो रथागोऽलिर्गजः पर्वतः सरित्कुरङ्गः । तव कारणेनारण्ये भ्रमता को न खलु पृष्टो मया रुदता ॥३०॥ १ पणइणिवद्धासाइअओ वाहादरणिअणअणओ। गभवइ गहणे दूहिसओ परिममइ सामिअवक्षणओ। २ लए पेक्स विणु हिभएं भवामि जइ विहिजोए पुणि सहि पाविमि । ता रणे विणुकरिमि णिमन्ती पुण णइ मेराई ताह अन्ती।। ३ मोरा परमरदास अलिगअ पन्या सरिम करहम। तुज्झह कारण र भमन्ते कोण हु पुरिष्टन मई रोमन्ते ।। or-r---- काननस्य गगनोजलये महत्पनीलत्वाचतिशयसाधम्यात् । ममते भ्रमता स्वयेति या। तहसमा थनियंचनीयादित्य इति या गान्यापदेशेन पुनराह-पणरणीति। प्रणयिनीयदास्वादः प्रणयिनीपदासादिरा इति या प्रगपिन्यापपदोऽधाररापिरहेजात एसायमन्तारणदितः शीतलाः। प्रायिनीयदाधार पति या प्रगपिन्या पदा ·परिशिष्टे चतुर्थोऽः। २७७ P. 164 L. 9-(After TETET etc ) (Gesticulates picking at up). The elephant-lord, attached to his mate and quite amaciated his eyes bedimmed with tears, and his countenance taded, wanders afflicted in the forest. (28) (Approaching with a nice and picking it up) P.166L17- See, O creeper, I am wandering with an absent malad; of luckily I get her back, then certainly I shall remove bor from this forest, and never again allow that ruthless lady to enter it (29) (Approaching with the rich he embraces the creeper, then enter Urvasi in it's place) P. 168 L13. (Here after a पर्चरी song) Wandering in the forest for your sako, whon did I Dot Searfully ask (latelligence about you} ?-the peacock, the cuckoo, the swan, the Cakravaka the bee, the clophant, tho mountain, the river, and the decr. (30) आ येन । समासान्ते फ: । क्षामितपदनो पानीभूतारप.। 'यासिभवभवओ' इत्यपि कचिसाठः। तर प्रसारितपदन इत्यर्थः । ता प्रत्याह-लए पेन्सति । दाहक ती' इति पाके दाहात ताम् । निर्गवा भ्रान्तिपस्या क्रिया या स्पाचपा । तामरण्येन विना परोमि । सानी परम्पाददिगिाण्यामि पुनर्न प्रवेशयामि। पदापरण्यं नानयानीयः पृनाता सीरहे। पीडादायिका- मियः तोऽन्तोऽपारगुस्स यति पा । यदा समयांत्सायचीमतों सामुांची पुनररण्यानी न प्रोपामीरपर्थः । अथ या पायन्तरे दाहत गिह- जन्यमारजनिशम् । योगे पदाइ पन्नतीश पुरसत्या दाइनाशिशमिय पति या ! मिलितामुयशी प्रसाइ-मोरा परशुपति । 'इंग विहंगम्' इति पाठे

·२७८
विक्रमोर्वशीये
पृ. १७२ पं. १४-(चर्चरी)
'प्राप्तसाहचरीसंगमः पुलकप्रसाधिताद्गः ।
स्वेच्छाप्राप्तविमानो विहरति हंसयुवा ।। ३१४
(इति सण्डघारया निष्मान्ती!)
इति चतुर्थोऽङ्कः।
१ पाविक्षसहरीसंगमओ पुलअपसाहिअअअओ।
सेच्छापत्तरिमाणओ विहरइ हंसजुआणओ ॥
हंसः कलहंसः । विहंगमश्चक्रवाक इत्यर्थः। इंसान्यापदेशेनाह-पाविपति । प्रसाधित
भूषितम् । स्वच्छयैव प्राप्तं विमानं यानं येन । स्वेच्छया ईश्वरेच्छया प्राप्तो विशिष्टो
मानः प्रियासनालिङ्गनादिजन्या उत्क्पों येन । पक्षे अभिलाषोपनीतव्योमयान:।

·परिशिष्टे चतुर्थोऽ।
२७९
P 172014(चर्चरी song)
Being united with the consort and having bis body
horripulated, the youthful swan, having obtained a balloon
as he washed, sports (31)
{ Exeunt after the खण्डधारा song)
END OF Acr IV
खण्डधारयेति । खण्डधारारया गीतिमुक्त्वा निष्क्रातावित्यर्थ । तलक्षणं च
पूर्वमुक्तम् ॥
इति रशनाथविरचिताया विक्रमोर्वशीयप्रकाशिकायां
चतुर्थावान्तर्गतप्रारतपधोन्मेष ॥

·NOTES P. 2.874--marks the begioning of works, and carrios with it the secondary sense of 'auspiciousness,' as having emanated from the throat of Brahmā along with the syllable Om. Cf. ओंकारश्वथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्ग- लिकावुभौ ॥ fanfiteatuh-{for explanation see com. p. 8). The play having for its heroine 'Urvag) won by valour,' It will be more grammatical, however, to explain this (as Kāțayavema does) as विक्रमश्च उर्वशी च विक्रमोर्वश्यौ तावधिकृत्य कृतं नाटकम् . For the rule 'FarTFRYHETHGST HAGIETATE:' Pān. IV.3.88, requires that 3 (7) should be affixed to Dv, compounds only (if it is to be attached to compound words at all). But this supposes Vikrara to be a name of Purūrayas. Kāțayavema actually remarks विक्रमशब्दः पुरूरवससंज्ञ इति संप्रदाय:-"Tradition says that Vikrama was another name of Purüravas'. Whatever might be the correct explanation, perhaps the poet purposely chose such an ambiguous title there is no doubt that here is a veiled reference here to the name of Vikramāditya whom an almost universal tradition makes the poet's patron. For further allusions to Vikrama, cf. f HFT qua 797 (p. 30) STEFT T F 7417917; (p. 32) &c, and our potes ed. loc. In conformity with the rule laid down by writers on Poetics that every poetic composition should begin with a benediction, or a salutation, or hintiog of the subject-matter (आशीर्नमस्कियावस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम् ), the poet opens the play with a benedictory stanza, ipvoking the blessing of Syva on the audience. This invacation, which is addressed to śiva, shows that Kālidāsa was a devotee of that God and a Vedgoti too, although tradition and his very name make him a worshipper of the Goddess Kali. That he was a Vedānti is abundaptly clear from his assigniog to Brahmā (Kum. II.) and Vişnu (Ragh. X) the highest attributes which properly belong to Brahmi (neu.), and from his actually speaking of the three gods, Brahma, Viępu and Siva as one (Kum. VIL. 44) that is, each identical with the Supreme Brahmar considered in its different capacities of creating and finally + ·282 Vikramorvaſiyam resolving into itself the universe. Kālıdāsa's Saivism in literature is not inconsistant with this view, For he was not a bigoted śaiva; he did not live in an age of sectarianism. agny-In the Vedāntas, i.e. the Upanışads. They are so called because they consitute what is called 'Brahma- Vidya' and so form the final authority (7) On the metapbysics of the Vedas; also because they are chronolo. gically the last additions to them. Vedanta as ordiparıly understood, however, is a gamegiven to the last of the six Systems of Indian philosopby, or Darsanas as they are technically called propounded by Bādarāyaṇa, and developed by its greatest exponent, Samkarācārya. In the Sätra period of Sanskrit literature, the Karma-kanda and the jñāna-kanda of the Vedas were reduced to certain mnemonic aphorisms called the Mīma msa-sūtras, more generally known as the Pūrva and the Uttara Mīmāmsās. The former is ascribed to Jaimini the latter to Bādarayana. It is the Uttaramimams that is popularly known as 'Vedānta'. It lays down a system for the proper interpretation of the Upanışads which teach the ultimate end or scope of the Vedas. H6The subject of this is the Vedic philosophers understood. 94547The supreme Spirit that alone exists. He is called Purusa because he reposes in the body (55)-as Jivátmi in the individual body, as Hiranya-garbba in the cosmic body. See the Śrutis quoted in the core of a sitaar ego gu gratare Bbāg. P. VII. 14 37; and Bg V. 13. Also because he is पुराण or eternal (Vide com. on "अव्यय पुरुष साक्षी'-- Vı. Sah.) In the Mah. Bbār. the word is thus erived; 'पूरणात्सदनाचैव ततोऽसौ पुरुषो मत.' नवद्वार पुरं पुण्यमेवैर्भूय. समन्वितम् । व्याकरोति महात्मा यत्तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ 64194 Ford who remains, without space to occupy, after haviog pervaded the heaven and the earth, i e. all space. This is meant to show that the Supreme Being is affeea, 'passing all measure'. [Vide R V X. 90 and the other Vedic passage quoted in the com.] get-acc. dual, 'the twin worlds'. (Properly the space between the heaven ood earth, which is the seat of the roaring winds (from 5 to roar) --Cf. feragam TEN91e4.' &c. furtber on, III 18, 'द्वितीयगामी न हि शब्द एपन ' Ragh II 40 पयायोक्षर -अर्थमनतिक्रम्य wa aifa qo19lfa oma 27; literally true, fully significant.

·Notes 283 "To whom alone in its fulness belongs the title of 'Lord.. (Prof, Cowell) --In the cavity of the beart i e by contemplation. Vide com, Filmour-who restrains auf and the other vital airs, this qualifies 3, or it may be taken separately-'by such means as the restraining of the prága (i e Tri#) and the like (i e n&c). 2017 ProTHe who stands for all times without change, without notion; eternal. Some say that Siva is so called because he stands like a tree The name is thus accounted for u the v P-समुतिष्ठजलात्तस्मात्प्रजास्ता सृष्टवानहम् । ततो है ता प्रजा दृष्टा रहिता एव तेजसा ।। क्रोधेन महता युक्तो लिङ्गमुत्पाव्य चाक्षिपम् । उत्क्षिप्त सरसो मध्य भक्ति ऊर्ध्वमेव यदा स्थितम् । तदा प्रमृति लोकेषु स्थाणुरित्येव विश्रुतम् ।। frutto-(1) by means of uðswerving devotion; (2) by application to &c, or (3) by fert unswerving devotion and in contemplation, metaphysical abstraction (see com.). fr is defned as quaeftretat by sandılyācharya. Patanjalı. defines it as farrafafrig controlling the functions of mind.' FAME-Lit that to which nothiog is superior, or that from which true happiness results; hence, final beatitude, eternal bliss. Cf. "Inferior enjoyment jo heaven is not an object of desire to the more enthusiastic of the Hipdus as ut 19 but finite, and after its cessation the individual is born again JD the world, and exposed to the calamities of a frail existence. The great aim of devotion is union with the Supreme Universal Spirit, in which case the soul no more assumes a perishable shape." Wilson For the defination of Nandı see com The Naadi here consists of four Padas and is technically called Carry The term 'Pada' is differentely explained as meaning either a quarter of a staoza, or the inflected form of a noun or verb, or some times even a whole sentence According to Matrigupta the Nandi should contain allusion to the jocidents to be represented in the play, and our Nüadt is explained as conforming to this rule by Raos and Kat. (Seo com.) P. 6. FRET:-(lit. the holder of the thread of dramatic arrangement) is tho stage-manager of the principal actor who assigns to the various actors the characters they are to represent, lostructs them &c, and takes a leading part is tbe Prastavaná or the prelude. See com ·284 Vikramorvastyam * case The Sutradbāra is never introduced first in Sanskrit plays. The Nandı, being the stanza or stanzas of benediction or invocation must form the first words, and if were preceded by the word PTT it would lose its force of being the first words The Nândı was recited by the Sutradbāra in the person of a Brabmana (as one authorised to give a blessing). Sutradbara or the principal manager was generally a Brahmana and therefore qualified to repeat the Nandi in his own person but he did so however, as a Brahmana and not in his character as Sutradhara which he did not assume tull he bad finished the Nandi Hence the words af &c. are not used, the reciter of the verses being already present on the stage If the manager bappened to be a Non-Brahmana, he seems to have had no right to the title of Sutradhara, por could he repeat the Naadı In this a Brabmana performed the work of propouncing the blessing, and the manager then entered, being called 4* (a term also applying to the Brahmana Sutradbara) See Jagaddhara's xemarks in his com on the Mal Madh NB In the etymology of the word Sutradhara we have perhaps a record of the development of the drama It as properly derived from Sutra a thread and dhara 'holder or puller', and appears to have been originally applied to a class of men who wandered from village to village exbibiting dolls and paper figures The idea of investing human being with particular characters seems to have been an afterthought It is probable therefore, that dramatic performances developed out of such exbibitions Some however, do not bold this view, offerrato e of the prelude 99871-(irregularly derived from fə the eye and q2 suitable, 'goodlooking': some derive it from amor 77424 'what is suitable to men' (characters) the atting room bebind the curtains where the actors assume their respective characters Ty-lit one wbois patient, i e patiently carries out the bebests of the Sutradbara) in dramas, a respectful term of address by the Sutradhara, to the Pariparsvaka पारिपश्विक - an actor next an dignity to the Sutradhara, so named because he stands by the side (9724) of the Sutradbära and assists bim in requesting dhe audience &c. (See com ) P 8. tammi-a dramatic composition, 'ERT 1972 l although apparently easier, is objected because 1994 ·402 means a continuous (g) narrative (1) and applies to such works as the Harşacarita &c. which give details, and is not generally applied to dramas wherein a great deal has to be left to the imagination of the audience. 1867-that I' e who koow this fact Cf SHIFT Ragh I 5, also II 40, and 79 &c further op (P 30). pet- Bar litthe like of which did not exist before; novel, unique in excellence 7100-see Introduction. ST-917 is wbat is to be recited, the part assigned to each actor aritha-fet is simply an honorific suffix, see Com. may-up (fr 70728 37) friend, or a supplicant, a petitioner Here the latter sense is preferable, tbe Tu being that expressed in the words mun &c. Cf Friukao TETT Toffata IV 15 giore-out of courtesy, kindness aft is derived from afetor which means skilful, cleverness consisting in ministering to the wishes of others, and so op See Mallinātha on Ragh. I (31) AFFOTE--The noble hero of composition, or the excel lent plot and noble hero (the comp being dissolved as a Dvandva, and सत् taken with both वस्तु and पुरुष), वस्तु (also called fam)--the plot of a drama, tbe subject-matter of a poetic piece Pret-a literary work, composition Malav I वर्तमानक्वे कालिदासस्य क्रियायाम् &c P 10 TT --has here the sense of q'and,' 'as well as'. ad in the space on the region of heaven Fis sometimes used at the end of a comp without much alteration of a meaning, eg hears the surface of the earth 1 e the earth itself (Ragb II 50) Mapy ancient kings had the power to move in the sky, over the ocean &c Vide Ragh V 27, i-a particle, expressing suddea surprise or wonder. AF047-viz that contained in gallery &c ma kind of bird called in Marāthi Titavi It is a solitary bird living in tb e peighbourhood of watery places, utters shrill and free queat cries and is so timid that it flies away at the slightest approach of danger..of ‘स मुत्तकण्ठ व्यसनातिभारायनन्द विना कुररीव भय' Ragh xIV 68, 'कुररि विल्पसि त्व पीतनिद्रा न शेपे Bhag-Purane X 9015, a ' Mah Bbár Vao. Par So in ·286 Vikramorvasiyam After this, Rang, who reads attarit before getura, has the couplet Hat &c. (see ft-note) which is evidently out of place here. The Sutradbāra who bears cry of distress, piercing like the shrill note of the Kurarı bird, cannot compare at with any propriety to the hum of bees intoxicated with honey or to a sweet song sung by ladies With our reading the sepse is quite clear A'sbarp sound like that of the Kurarı birds falls on the ears of Sutradhara who does not know what to make of it He therefore pauses to listen to the cry again and then ascertains its source नरसखस्यमुने -scal of Narayana Nara and Narayana are two sages of Vedic reputation *In later writings they are always mentioned together sometimes being designated as eat or tant sometimes merely as arqut hermits, and at other times as fantat the most eminent saints They are also spoken of as vjecarnations of Visou Afterwards they came to be identified with Arjuna and Krishna, who were regarded as their avataras of incarnations (Vide Mab, Bbar. Van XLVII, Udyog XL VIII) They are represented as practising religious austerities in the Badarıkaśrama According to the Vamada Purana their ascetic exercises alarmed Indra, who sent Kama and Vasanta, with the symphs of heaven to disturb their meditations. Nariyana understanding their purpose, received them with great civility He then took up a flower and placed it on his thigh, when, 0 wonder, a beautiful nymph (Urvall) appeared from it, wbose superb charms covered the nymphs of heaven with shame He then courteously sent them away, makiog a present of the new-born Bymph to Indra Accordiog to the Hariyamsa Urvasi was produced by the sage from his thigh They poet, suits his purpose, calls Nurāyana a sage, and also identifies him with Visnu gro-A female god, celestial women, and not, as one may be led to think, the wife of a god iza-see H S Gr. $ 229-239 Tees preferred to because the nymphs were crying for help as is clear from their cry fiorat &c, and not crying plteously BT-A class of celestial damsels resid ing in heaven They are described as being very fond of bathing, can change their form and are endored with super. *In the Rig Veda there are two hymns (VI 12, 13) attributed to Nars, and one, the colobrated Purusasökta (X 90) to Nurayapa ·Notes 287 human power. They are regarded as the courtesaps of gods, and as such the servants of Indra, who, when alarmed by the unusual religious austerities of any one on earth, sends down one or more of them to allure him. Their origin is differently given in different places. According to the Rāmāyana they sprang up from the churned ocean (see com ); While the Mah.-Bbā. makes them the daughters of Kis'yapa and Pradha :-'इमं त्वप्सरसा वंशं विदितं पुण्यलक्षणम् । प्रधाऽसूत महाभागा देव देवर्षित: पुरा॥ अलंबुषा मिश्रकेशी विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा। अरुणा रक्षिता चैव रम्भा तद्वन्मनोरमा॥ केशिनी च सुबाहुश्च सुरता सुरसा तथा। सुप्रिया चातिबाहुश्च।' Bapa in his Kād. mentions 14 families of the Apsarasas The word is generally used in the pl. though the sing is sometimes found used, as well as the form BTCHET (see com.); cf. 871FT infra p. 20. startat-Every Sanskrit play is_introduced by what is techpically called Bitura or teatarit. For Def. see com. and Iotroduction. Since the entry of the nymphs is indicated here by the Sūtradhara witi the words 'Here they enter," the presents is called प्रयोगातिशय. P 12. 2799-with a toss of the curtain (772), suddenly. This stage-direction is used when a character is introduced suddenly, i e. without any previous hinting and without the usual expression ततः प्रविशति. ATTFITTE—The context does not explain what this 346977 was, or when and why it was performed. It seems, however, to mean here personal attendance upon, with a view to pay one's homage. Kings of the solar and lunar races are often described as visiting occasionally gods like &c in order to show their respect to them. Vide Ragh. I 75, पुरा शकमुपस्थाय &c. उपस्थान also means personal service of mental worship as in other which is part of a Brāhmana's evening prayer or Sayamsamd hyopāsanā. Let us briefly consider here whether this attendance of Purūravas was nitya (regular, obligatory) or Naimittika (occasioned by some cause of special occasion, occasional or accidentall. We are inclined to think that it was Nitya, regular, i. e, occurring at fixed times. For-(1) The word 3947 is applied to a part of a Brāhmana's daily prayer and SO refers to something regular; see also Act IV. where it means regular attendance (at stated periods) (2) Purúravas was a descendant of Süry: (the sun.god) through his mother Ila (see IV. 19) It is, therefore, batural that he should regularly pay his respects to his graadsıre. (3) If the attendance had been exceptional, the poet would probably have ·288 Vikramorvafiyan indicated the cause, (4) The Mat.-P. from which the poet has borrowed his plot makes the klog's attendance (though it is on Indra) regular. See introduction. In this speech the king mentions bis dame, which was too well known to the denizens of heaven to need anything more about him to inspire the bymphs with confidence (cf. the speech of Menaka at p. 16). While the fact of his having returned from the sun after having waited upon that divinity shows that he is a partisan of the gods (1149) and one baving the power to move in the aerial region. मसुर-ademon, न सुरः अमुरः, tho नम् indicating विरोध. According to the Ramayana those who partook of the heavenly drink ITT, also called stra) were called suras, apd those who obtained no share of it were called asuras:-सुरा सुराप्रतिग्रहाद्देवा:सुरइत्याभि- विद्युताः। अप्रतिग्रहणात्तस्या: दैतेयामासुरा मताः।। The Nir. derives the word thus-अस्ताः प्रच्याविता देवैः स्थानेषु न सुष्टु, रताः चपलाः इत्यर्थः। यद्वा असुः प्राणास्तेन तद्वन्तो भवन्ति । अवलेपात्-अवलेप properly means vanity, arrogance; here the result of vanity; violence or outrageous conduct. N. B.-The word of originally meant 'a god,' lit. one full of (V) spiritual life (sy); and it is used in this sense in the oldest part of the Rig-Veda, being an epithet of the chief deities such as lodra, Agoi and Varuņa. But when the ancient Persians quarrelled with the Hindus, calling their dedas devils, the latter by way of retallation called Asura, the Supreme god of the Persians, a demon. Thus the word asura, which had so long signified a god, came to mean 'a demon' with the Aryans; and their fertile genius easily Ied them to coin a word Sura for 'a god' from the very term asura which meant 'not-a--god," eliminating 3 from it as if it were a negative particle. Cf. the word fast derived from afhat meaning 'black,' which was an origical word and not a compound of 37+ Fin. Also 77 from fart. मपराद्धम्-is equivalent to अपराधः कृतः, the termination a being added as a. It is a p. p. and not a noun. Twith 4 meaning to offend' generally governs the Loc. in the sense of the Acc.; and sometimes the Gen, as here ; cf. faft पूजाहे अपराधा शकुन्तला,' 'न तु प्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युवतिषु Sak. महता योऽपराध्येत दूरस्थोऽस्मीति नविसेत् Pt, I. DOW ·Notes 289 alaaa-The apsarases being the servants of ladra call him Mahendra, the great Lord. The Purānas make the position of Indra dependent on the performance of a hundred Horse-sacrifices or attaining a certain amount of performance in the performance of religious austerities. Hence he is represented as getting alarmed, whenever a human being is reported to him as practising extra-ordinary penance (aufaria), or performing a hundred As'vamedha sacrifices, and trying to throw obstacles in his way, such as sending nymphs of heaven to disturb his tapas (asceticism), accompanied by Madana and his accomplices Madhu and others, if necessary, stealing the consecrated horse &c. Comp. HIGH- शङ्कदेवैः मेनका नाम अप्सरा प्रेषिता नियमविघ्नकारिणी,' 'अस्त्येतदन्यसमाधिभीरत्वं देवानाम् ' &c. Sak. I.; 'चरतः किल दुश्चरं तपस्तृणबिन्दोः परिशङ्कितः पुरा। TYT Terra EfTe ftoft IFTH I'Ragh. VIII, 79, and the carrying away of Dilipa's horse (Ragh. II.) HEREC-In Pauranic literature, Indra is represented as subordinate to Brahmā, Visnu and Siva. He is however, the lord of all other gods and hence is very often styled, gara, B &c. Indra is often Mahendra, probably to distinguish him from Upendra as Visnu in his dwarf incarnation (see a infra note on पितुः पदं मध्यमम् I. 18) sometimes called, the former being an elder and the latter a younger son of Käs'yapa and Aditi and Däkshāyāni. In the Veda, Indra is regarded as the God of the firmament (from gre to shine or be powerful), and the highest place among the gods is assigned to him, although he is by no means regarded as an uncreated being, being distinctly spoken of in various passages of the Rig Veda as being born. He is the dispenser of rain, and the chastiser, with his resplendent weapon Vajra of the demons (the clouds allegorically so spoken of). His assistants in his warfare are the Maruts or the storm gods. He is the regent of the east and his bright golden chariot is drawn by bay horses called hari, (see note on gitarefas III, 6). For bis full Vedic character see Apte's Sans-Eng: Dictionary, Indra is often called satakratu in the Veda. Kralu in the Rig Veda means wisdom or powers, i. c. whose power and wisdom are infinite. In post-Vedic times however, Kratz 19 ·290 Vakramorvasiyam came to signify 'a cacrifice' and the term Satakratu being probably misunderstood, Indra became the god of hundred sacrifices Hence the allusion to his feats &c in the text Accordiog to the Puranas Amaravati is his capital Indrani his wife, Jayanta his son Nandāna tis garden, Airavata his elephant and the rainbow bis bow IT HETU-because he has another (Vajra) wbich is not मुकुमार Cf Indra's address to Kama-उमे ममान कुलिश भवांश्च । वज्र तपोवीर्यमहत्सु कुण्ठ त्व सर्वतोगामि च साधक च ॥ Kum III 12, प्रत्यादेशorderibg back, putting into the back-ground 'गर्विता--see com a is added to the words of the arif class in the sense of "तदस्य सजातम् by तदस्य सजात तारकादिभ्य इतच् Pan v2 36 तारकी सजाता अस्य तारक्ति नभ ! स्वर्गस्य- t has no propriety उर्वशी- one of the twelve principle apsarases of heaven, thus enumerated-उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी ह्यलम्बुषा । विश्वाची च घृताची च पाचूडा तिलोत्तमा । भानुमत्यवला वर्चा द्वादशाप्सरस शुभा ॥ Vahns Purana 41919-Properly means a casual meeting, an accidental encounter, hence accident chance, Cf aleza dent of Malav III ferrage-This is probably the city of gold of the asuras situated in the sky--Obe of the three cities (tripura) built for them by Maya, the other two being a town of silver in the air and of iron on earth Before 64-372f neu and meaning exactly a half, precedes in a Gen Tat by an agham Pan, II 2.2 Urvasi was seized exactly on half the way For had she reached the end of the road, She would have been in the midst of the gods or other inhabitants of heaven and the demon could not bave ventured to commit the outrage Nor could be have been seized her at a station nearer to the Yaksha's abode without expecting to meet with some possible obstruction. The poet therefore selects a point in the distance where the ladies were most vulnerable, help from either quarter being equally out of the question furt--this is namulanta or the gerund in B By Pun III 4 45 (see com ), this geruad of a root may be used when an upamanapada or its object is used as an upapada To seized in the manner of a captive, taken captive (as an interrogatory particle) is always used at the beginning of a sentence -shows the contempt with ·Notes 291 which the king treats the demon, CA:-a rogue or villain; 1r. 1 10th Cooj. P. to cover as with a net; hence, to fabricate a scheme to deceive others. It also means 'one acting rashly' (असमीक्ष्यकारी). P. 14. & c-'then' i. e, since it is known in what direction the demon had gone it will be easy to trace him out etc. प्रत्यानयनाय-is equivalent to प्रत्यानेतुम् । तुमर्थाच भाववचनात् Pān. II 3. 15. The Dative of an abstract noun formed from a root is often used to express the sense of the infinitive from the root. Fezi etc.-worthy of; Cf. FESTĀTEGESET HETI Śak. I Tapa F PESTI Soft Ragh. XIV. 61. When meaning 'like or similar to', hat may be construed with the Instrumental also. HAICHTATE--see com : cf. V. 21. ad pafufa al fr. + TA (A) by age etc. Unā. I 139. Cf. the Śruti-qaa aal wafa GIFTH: Probably Soma origioally meant the plant of that name the juice of which formed a beverage of the ancient sacrificers. It then became a name of the moon, according to Mr. Pandit's theory, (see his note on stafayfa quoted in our notes on Ragb. II. 73), through the medium of the word F. Indu is used in the Veda primarily in the sense of a sparking drop of the Soma juice'; cf UR 99: R. V. I. 16 6; it then meant any round body; and lastly the moon. Thus the word Indu meant both a drop of juice of the sacrificial plant and the moon; a synonym of Indu in the first sense is the word Soma : therefore Soma meant both the plant and the Moon Chez:-or the 'golden-peaked, mountain, seems to be a northern hill of the Himalayan range where the scene of the Girst Act is laid. According to the Pauranic Geograpby, it is one of the seven Varsha parvatos (those that divide the known world into nine continents) supposed to be situated to the north of the Himalaya and the abode of the Kingpurusas. Kalidåsa in the śāk. VII. (P. 181) speaks of it as * plunged into the eastern and western oceans and emitting golden fluid.' TITTA Ata-that we may go swiftly; see above, mote on सखीप्रत्यानयनाय. prgcrt—the charioteer is to address the king thus; and for these reasons (1) the charioteer, like the kanchuki' was a man grotvn old in the king's housebold and was not treated as a mere servant but rather as as elderly and respectable ·292 Vikramorvasiyam person ; (2) the chariot was generally used at the time of war or occasions of chase, when the life of the king was in danger and depended to a certain extent on the skill of the charioteer. So this was the most fitting term of address for him. fae947-observing, marking closely. antara-Garuda, mentioned here as a standard of fleetness. fins 99:-with what greater ease; see A. G. & 267 (a) Het: -The reference to Indra's name is significant. It is not only the speed of the chariot but also Indra's divine power which exerts an occult influence in favour of his allies. See infra 1. 15. 794- पूज्यते इति, irregularly derived fr. मह+Upad aff. कनिन् (अन्) with the aug. 15(e); there are twelve other words similarly derived, given in the sutra -77194T &c. Uņā. 1. 159. रेणुवदमी-रेणुवदवीम् ७.1. is not good as it involves atautology with quinta-a:. For an ingenious interpretation of this seo Rang. quoted in the com. 19-like dust i. e, in atoms, being no longer a dense body. B77mm. 1. fr. * to go, इयर्ति अनन. Fargo-Cf. 'fal pe ATLETETT firmalausf:' šāk. 1. 8. The chauri which is formed of the white bushy tail of the chamara deer and is used for whisking off flies, is regarded as an emblem of royalty. Cf. are godt &c. IV.4. As such it was placed between the ears of horse to serve as an ornamentlike the plume of the war-horse of ancient chivalry, 87747-lengtb. --the velocity of the chariot suspended its (flag) play, and caused it to appear fixed in oac direction. A vel is uogrammatical, as there is no noua to which 27 may bo made to refer. With this description bere compare that in sak. 1. S. What a vivid picture the poet gives here of the velocity of the chariot ! P. 16. Takma kias ( a man of the Keatriya, or military class) who leads the pious life of a sage or hermit. Cf. fak. II, 14. quoted in the com.; also, a Kratriya wbo bas attained the rank ol a Rişi by practising severe religious austerities. The rajari is inferior in rank to the Brabmari. Seven classes of rişts are usually mentioned: viz-Ruşi, Devarsi, Brabmarşi Kärsyadarsi, and Srutarti, ·292 Vikramorvasiyam person ; (2) the chariot was generally us war or occasions of chase, when the life o danger and depended to a certain extent charioteer. So this was the most fitting him. Tamanth-observing, marking close mentioned here as a standard of fleetnes greater ease; see A. G. & 267 (a) Indra's name is significant. It is not chariot but also Indra's divine power v influence in favour of his allies. See पूज्यते इति, irregularly derived fr. महन with the aug. go(a), there are twelv derived, given in the sūtra 77249 रेणुवदमी-रेणुवदवीम् ७. . is not good with quitara:. For an ingenious in Rang. quoted in the com. 99.- being no longer a dense body, इयर्ति अनन. चित्र-Cf. 'निष्कम्पचामरशिसा निमृत chauri which is formed of the v chamara deer and is used for whisk. an emblem of royalty. Cf. 77498 placed between the ears of horse to the plume of the war-horse of anciez Tù-the velocity of the che play, and caused it to appear fixed is ungrammatical, as there is no made to refer. With this descript sāk. 1. 8. What a vivid picture t velocity of the chariot ! P. 16, Tale--a king ( a man class) who leads the pious life of II, 14. quoted in the com.; also, a the rank of a Risi bu to no ·Notes 295 343 for the grammatical construction see note on अपराद्धम् 12. Urvasi thinks herself compensated for the outrage, as she got an opportunity to see the King. This suggests Urvasi's abhilăsa for the King, as the word fagot suggests that of Purúravas for the heroide. So the poet casts the bija (seed) of the plot here. See com. P. 22 this Loc of FT is used as an adverb in the sense of it is but proper that, अप्सरस वीडिता इति यत्तस्थाने खल considering Urvası's superior charms it was no wonder that &c, 2791-'or rather' (correcting or modifying a previous statement). pit--an offspring. : &cstanza quoted in the K P as an instance of the ससदेहालकार (भदानुक्ती) and in the D R. as an instance of Biebrania 7. Inic--used in the secondary sense of a creator or progenitor #THT --the reading in the KP and D R. 1s कान्तिप्रद', but symmetry (with श्रुङ्गारकरस' and वेदाभ्यासजड ) requires our reading. Besides, the moon is not generally described as "an imparter of lovely complexion, but as a possessor of lovely splendour. 'it is also more poetical to suggest his wife by implication. 3-asks a question accompanied by a doubt or some uncertainty. 28-Derived as # 174Trafatala Folgore Or, according to the rhetoricians, # the rising of love and 311+ to take (या हि मन्मथोद्दस्तदागमनहेतुक. 1 पुरुषप्रमदाभूमि राजार इति गीयते ॥). पुप्पाकर- Vasanta is pre-eminently the season of flowers, the blooming of which prominently suggests the idea of budding youth. Cf. ससा रतीशस्य ऋतुर्वधा वन वपुस्तधारिणदधास्य यौवनम् ॥ Nal-cha. L. 19. वेदाभ्यासजद Here the 3 no doubt refcrs to the body as well as to the mind. Notice Mr. Pandit's note here, which is quite out of place, if not totally absurd. The king must ** It is apparent that in Kalidasa's Ijine the study of the Veda (1. c. probably the learniog it by rote) was not regarded as any more edifying to the mind or the body than it is present. At the present day the numerous Brabmans wao spead their lives in learning by rote and afterwards repeating the vedic texts are pot credited with much intelligence or much appreciation of beauty, and are spokea of as contemptuously as the king speaks of Narayapa" S. P. Pandit.

·296 Vikranorvasiyam not be understood to mean seriously wbat he says here as a lover. -I like 59 is often compounded with fs and its derivatives in the sense of 'how possibly indeed' &c. Yr: पुरा भवः or पुरापि नवः (irregularly formed) मुनि:--The commentators of K. P. understand by this yet or the Creator; see com. But the context does not justify this meaning. At any rate, that is not the meaning of the poet who acknowledges the omnipotence of Brahmā else-where (see Śāk. quoted in the com). The impropriety of the meaning also become palpable when we remember that Brahmā is the creator of the moon &c. whom the poet supposes to be possibly the author of Urvašī being with the idea here; com. ARTT: Hà NAGTST- ENOSTITEATARUKATU 29: Māl. Mūdh. 1, 24, P. 24. 357TR-(1) who has delivered us from danger; (2) who asked them (her friends) not to be afraid, or promised them safety. From their deliverance by the king, Citralekhã concludes that he must have got information of the outrage from her friends and that he must, therefore, be knowing where they then were. See also com. 46231—1 WEEST JEEST By Pān. 11. 1. 57. This is used in the Instr. sing. In the sense of accidently'. Hart: -So Dusyanta calls Sakuntalā falut Sak. III, (P. 67). Htskoby making this general remark the king betrays his feelings. E:- Whose friendship is ever wet with affection (never dry) रूढसौहृदः-0. I. though better contrasting यदृच्छया and सकृत् is less poetical, stand-(fr. I. cau with 379 to hide or exclude) like 399 fa and malfan, is used like 'apart,' in English; it is a stage diretion opposed to 997 used when a character turas aside and says something to a particular character only (तद्भवेदपवारितम् । रहस्य तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते). अभिजात lut. it. to be spoken by a nobly-born person, polite, courteous; cf. अभिजातं खलु एप वारितः Sak. VI. चन्द्रादमृतम् &.c.-cf. न केवलमस्य दर्शनं मधुरं वचनमपि। अथ वा का खलु वर्णना चन्द्रः मुधोदारिति । Ruk. The notion that the moon is the source of aectar may be due, as remarked by Mr. Pandit, to identification of the moon with Soma, favourite drink of gods, but more probably it may have been suggested by the cooling and gladdening influence of the moon light: cf. the expressions शु, अमृतदीधिति &c.

·Notes 297 FAITTE-goes with go and on, and appropriate with ge but not so much with Toz as that idea is expressed by 393 So the other reading (wherein 1579a1: qualifies 1164also ) indicates their lige seems to be better. when there is an eclipse of the moon, then too, people get on some eminence whence they can obtain a better sight of her as she is cleared up. उपप्लव-उपप्ठ + अप भावे Int, something passing by or over, making its influence felt, hence, a universal or a crushing calamity, or a portentous natural phenomenon. Here it means an eclipse Cf. Ragh Il. 48; X. 5, Kum. II. 32; IV. 46. AFE. &c.-Urvasi, wishing to give Citralekhā 30 idea of her own state of mind as regards the king, replies 10 words which apply equally to the king and to her friends. She means.--"Why, I see them. They aro &c." The king says fa" &c Ci, tells her to mark tbem. Urvas'ı appareatly improves upon the king's statemont and says (सखीजन.)न क्षेत्रले पश्यति but समदुस &c. This speech has the intended effect on Citralekbā The reading nigra) fiatarci गमणेहिं ( सम दुख पीयते नयना-या) though simpler, is not so forcible as to lend Citra. to cagerly ask the question sfq , it is also less poetical as it directly expresses Urvaſi's feelings HTTa fr.F to sound, with an+7T, 'mcaning, or intention, so gid avd. means 'mcaningly'. 'with intention to know P. 26. fiafigna:- The Hindu astronomers divide the heavens into 27 divisions cach called after a parucular constellation. These are poetically represcated as the twenty-seven daughters of Daksha and the wives of the The constellations Citri and Viļakbi shloe brightly in tho summer season, and next to Robint the one or olbox of them is represented as belog la association with the moon. Cl.fofagautala (1987aafet Ragh 1. 46; ftaki TUTTI I Titel sik. Iu. Possibly in faz'alar there is a reference to Ciuí. wbich is less promiacas wbca tho moga riscs with Vluchi, farm is probably a corruption of fruiant as the coastcllation consists of two stars. 99181-bay be taken predicatively, in which case 31{{17. should batice bave boca JCTUS; or adjecuvely, I fout gift &c. mooni.

·300. Vikramorvasiyam * शतक्रतु-name of Indra. शतक्रतवोऽस्य or rather शतं मखानां विद्यते Rahlel, as is a nityasamāsa, being a fli. Indra is so called because according to the Puranas he attained his position by performing a hundred Horse-sacrifices-a position which for that reason is open to others. See supra zote on aufatta &c. p. 12 for the Vedic sense, see note on Hp. 12. FUXT-fifafafa alu: bards, celestial panegyrists, who move from place to place, singing songs descriptive of the glorious deeds of gods or god-like heroes : cf. 24.10.- faalf ETCOTTU CAVTATË ART: Nāg. V. 18. "The Chiranas are still a caste in Gujerath, who go about singing eulogistic songs, like their brothercaste, the Bharatyas or Bhāts." S. P. Pandit जयोदाहरणं- आन्हियतेऽस्मिन्नित्साहरणं ३ connected account; उचैराहरणमु- STEFót a loud narration of a connected account; hence, panegyricio verse (like the Marathi pavà da), loudly chanted. According to some its technical meaning bere, viz.a eulogistic poem beginning with some such word as cafa, embellished with alliterations, containing the eight cases and composed in the Mālint or some such metre; see com. Cf. Ragh. IV.78 gri- • having presented; yet to place in the front, to present; of मदचनात्स राजा शकुन्तला पुरस्कृत्य वक्तव्यः। Sak. IV. P. 107. मघवत्- According to Piv. (VI. 4. 128) and the later grammarians this is derived like Horack, the x being irregularly substituted for 1 (see notes to p. 14). It is, however, a regular Vedic word, fr. 49 gift, a present of wealth, Indra being the god of munificence. P. 32. fater-mark the force of fat; 'given once for all' (never to be taken back). Cf. Ragh. XI. 48. Heat Lord of gods. In Vedic literature, Marut is the name of a certain class of gods the storm-gods who accompany Indra, assisting him in his warfare with the demons (the clouds, or darkness). अनुत्सेक उत्सेचनमिति उत्सेकः . सिच् with उद्+धम् (म भावे) the act of being puffed up with pride; hence, pride or haughtiness (कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते). For this sense of उत्सि comp. af Frity. 49:9Cala & c. Mv. II. 22; Ragh. IV. 70; XVII, 43. ide-bumility, modesty. Panai-this is also supposed to contain a covert compliment to king Vikramaditya. C).

·Notes ARATIE 53784 B2B with this 'Modesty is the handmaid of heroism", mark the king's modesty. He does not call Indra UET, but his master (9) P. 32. 91a4-this stage-direction is used when a character turning aside says soinetbing to a particular individual excludjog others by the hand, with its fiogers except the thumb and the one near the little finger extended so as to resemble three banners. See com EITTHET ile & c.- a very polite way of saying 'she begs Your Majesty's leave to return to beaven' tigar gaan 911--This is the usual formal way of saying goodbye. It is reprehensible to the Hindu ideas to say simply 'गम्यताम् .' In the present case, however, the King might be supposed politely to express his hope that the aymphs would see him again. P. 34 JETTA &C.--This is a mere device to give the heroine an opportunity to indicate her love, cf. the similar scene in sik. II 12 See com, (TO-a necklace of pearls &c. consisting of one string only and of great Jength &cChitra of course, is joking. She knows that Urvasí 19 in love with the King 470—indicates something about to be done, contrary to that to which things were tending before'. K. T. Telang (notes on the Mud. P. 196), who quotes Raghav's Com. on śük in support of this meaning भवत्विति निः । अस्तु भवतु पूर्यते इति निषेध इत्युक्ते' , ' स्मर &c. Urvat, means "I construe these your words into a promise to interest yourself in my affair." क्षणविघ्न-क्षण विप्न त, can Acc Tat. अपारनेगा- having eyes, with beautiful (or long) outer corners" A better interprctation bowever, would be, "with the eyes turned towards the corners, , e. casting side-looks" -A. Dic or baying loveinspiring eyes. See com. P. 36. 79017rist--the word aut is used to distinguish it from the sea of mik &c. 11982-a missile presided over by Vayu. 30 fr. 21-4 to throw, 13 something that is thrown, as an arrow, and is thus distinguished from 77 which is an lastrument for cutting or killing, c.9. a sword, 27 was a simple arrow discharged with an accoinpanying mantra or charm which endowed it with powers corresponding to thoso ·* 302 Vikramorvasiyam wer of the deity to whom the charm was addressed. Such a arrow had the power of hitting an unseen mark (cf. ſal VL 28), returning to the person discharging it & c. N.B. ---That wonders like those, which were onc Jegarded as the idle creations of the poet's brain or superst tion, can be achieved by means of strongly developed will power, is now shown to be more than possible by th modern discovery of the laws of animal magnetism, and th bidden potentialities of the human mind. See notes on Mā -Mādb. V. 2. HET:-The missile is compared to a huge cobra o -account of its large size and its head resembling that of snake; c!. तद् (ब्रह्मास्त्रं ) व्योम्नि ददृशे...वपुर्महोरगस्येव करालफणमण्डला Ragh. XII. 78; and IT a ni ata feruafli Rām. Yud. K 108. 3. It is mentioned in the Mab.-Bbar. that the arrow discharged by Bbīşma and some other warriors sometimes as big as the yoke of a carriage. उरग-उरसा गच्छतीति the being dropped by ETH 31921' Vārt, on Pāņ. III. 2,28 श्वन-a large hole or burrow; शु शोभनमभ्रं व्योम अत्र on श्वप्रतीति व to pierce or bore+अच्. ESTETITE-expresses surprise, often agreeable; but of अहो नु खलु ईदृशीमवस्था प्रतिपन्नोऽस्मि Sak. V. p. 916. दुर्लभाभिनिवेशी-- अभिनिवेश means strong attachment, firm adherence. भिलापि ५.1 is not so forcible. प्रसभम्-प्रगता सभा विचारः यस्मात्तद्यथा तथा (Bhan. thought lessly; hence, forcibly, violently. It is more pro bably derived from ser; the being changed to h; cf. sua पितुः मध्यमं पद-the middle stride of her father Narayan (here considered identical with Vāmana), i. e. the sky Kálidasa is very fond of using such periphrastic terms of aka: TEZYU 'Ragh XIII. 1. There is an allusion here to the fifth incarnation o Vishnu. "When the demon Bali grew oppressive and insol - eat, Vishou at the request of the gods, appeared on earth as the son of Kas'yapa and Aditi in a dwarlish form. Assum ing the character of a mendicant he went to the demon anc begged, as a boon, as much land as ho could cover with threo steps. This beiog granted the apparent dwarf assumed immense proportions, and covered with one step the earth and with the second sky; and planting the third stcp op Bali's head he pressed him down with all bis legions to Pātāla ·Notes 303 Pleased with the demon's devotion and generosity of heart, Vishnu conferred on him the sovereigaty of the nether world and himself remained there in his dwarfih form as a guardian at the gates of his palace. The story is an old one and given in the Rigveda. I. 22-16. 20 Some think that Vishou in this hymn is identical with the Sun-god who is poetically described as traversing the universe in three strides (which represent his positions in space), the first being his rise on the horizon, the second his ascending to the highest part of heaveos (the zenitb; cf. Payne &c P.31), and the third his setting in the west when he appears to rest for a moment on the western horizon सुराङ्गना--प्रशस्तमङ्गमस्या विद्यते इत्यङ्गना the aff. न being added in this sease by the Ganasutra TCTRIU on Pün, V. 2, 100, aftsaar This corresponds to मदनविद्वात् (शरीरात) as gathered from the context Other comparisons are clear. sl. antroduces the bize or subject matter of the next Act as required by tbe rules of dramaturgy. See an array &c. II, 2, see also com and I Introduction See. I АСТ II P 38. fa-The humorist companion and confidant of hero of a dramatic pzece His chief business is to stur laughter by his quaint dress, sallies of wit, bis crooked form &c., and to help the hero in bus love-intrigues. facuta FA नायकपार्थवीं कामपुरुषार्थ (the third object of human pur suit) सहायः (assisting in) AVGadi Káton S'ak. He is a great deal more tban the buffoon of western dramas. To translate the term by buffoon' is therefore to degrade it. He is not also a mere parasite. See com. at &c. Et expresses surprise, The repetition shows the Vidushaka's joy. He is flatted by the king's banng canfided his secret to him. Rang. Reads facit ; sec com. निमाणिक -a Bribmapa invited to dinger. 48-delicious, rich food. FRUTTET: v. 1.-2S not a good reading as it requires much straining to suit the context It simply means *wholy in the power of an iovitation', and then it has the meaning assigaed to it in the com. स्फुटमान-habitually ·304 Vikramorvasiyam breaking. This is not the present. p. of OP. formed by the affix. मान (आन ie. शानच kridanta formed with मान (चान) denoting habit by 'arealey01pmy, 77' Pāņ III, 2. 129 Cf. Chia: Bh. Nit. 12. This is preferable to the reading care which does not denote habit. aui-a crowded place. See not on fait sak V.10. Far- legal business, settlement of disputes (cf. icarf Sāk VI. ; #ref Harf Mrich. IX) and 31119 a seat; the throne sitting on which a 'king hears complaints and dispenses justice. This is also called afar (śāls. VI., Uttar. 1 ) and German (Rag. VIII, 11). Fara—The words strikingly suggest the scene presented by a court of law where the tide of people is ever swelling, fantafiera- The palace was so called probably because it resembled in shape a balloon or celestial car. Cf. 797faEzr the same of Dushyanta's palace. Śak VI. and our note thereon. Per of has reference says Mr. Pandit, to the necessarily small size of the stage on which he could only walk about to show that he proceeded to the palace. at-so is the chief queen who has undergone consecration with the king addressed in dramas. Wench!' A middle-class female servant is thus to be addressed; while a low character is to be addressed as Euš; see com. arign-lit. son of the venerable (father-in-law); the husband is to be so addressed in a play. FITT lit. a little man (wanting in common sense); Dame of the Vidūshaka, P. 50. 3781-- lit. that in which the neck is raised in eager :expectation; bence ardent longing. Here it has a technical meaning viz. longing caused by love attended by a degree of inattention to the usual pursuits. See com ब्रह्मबन्धुः-A contemptuous term for a Brahmana. ब्रह्मैव ब्राह्मणजा- faan one who belongs to the Brabmana class (but does not possess any of the qualifications). manut:-cf. 'over-reacb. अति-अभि संधा means 'to lay out a scheme or a fabrication (संधान) in order to: deceive.' वानरः-वानं वनसंबंधि फलादिकं राति । or a fra 7 (a half - man). The Vid. is often represented to ba as ugly as a monkey. la-originally a noun; cf. Ragh. Fafatest II, 48, FETE a V. 17. Now used as an indecl. with the Dative.

·Notes 305 संगीत-singing with music and dancing: गीतं वाद्यं नर्तनं च त्रयं sunat-Out of respect for the Queen the Vid." speaks of ber message as command. It properly means what does Her Majesty say?" The verbs 377144 and fa-1144 are used without any idea respectively of actual command or request when a person of higher rank addresses or says Something to one of lower rank and vice versa. 1 urla &c.—These are not the actual words of the Queen but an invention of the cunning maid. egiaMark the force of the word. She wishes thereby to appeal to Vid.'s nobler feelings. P.42. प्रतिकूल-प्रतिगतं फूलं or प्रतीपं कूलात् lit.going against the bank or current; (opp. to geas). For a similar transition of meaning comp. the words प्रतिलोम and प्रतीप. आर्य &c.-Another trick of Nip. &c.--shows the kiog's JARE-one of the thirty-three accessory feelings and his consequent Tata (blundering in names). Cf. Śák. VI. 5. FET4779-This implies the great effort the Vid. was obliged to make in order to curb his, babbling propensity. farrelaga-A part of the Vidūshaka's office was to keep the king in good humour by driving away his melancholy &c. by the exercise of his wit. मृगतृष्णिका-मृगाणां तृष्णाऽस्यां mirages an optical illusion caused by an unequal refraction of light. la deserts it assumes the appearance of a lake &c. It is so called because the deer deceived by this watery appearance which tbey pursue with all their might without ever reaching it. Hence, the pursuit of an illusory or unattainable object. The other reading (fen & c.; see ft -oote) is impolite. Halelit. one singing in different tålas, hence paying more attention to the musical measure of time than to melody and cadepce; a sort of poetical warder or bard whoso duty it was to announce fixed periods of the day, to awaken prioces at dawo with music and song, &c. In his soogs he sometimes referred to his master's excellences or exploits; sometimes be sang the glories of his master's ancestors 10 order to encourage bim, Some read after, but the pl. 19 not necessary as generally, only one and sometimes two Vaitālikas mentioned to plays. The pl. 4: 1o be following &1, is to be explained by supposing tbe bard to refer to his class, like the Satradbära reciting the Måndt who also sometimes refers to the band of actors whca bo uses the word ' . 20 are are ·306 Vikramorvas'iyam P.44. gaia-Double meaning--(1) extendiog to all classes of men; (2) reaching all the worlds. Thal-(1) dark impulses or tendencies (under the influence of tamas); or 09:Jamiifft: conduct chiefly influenced by the quality of darkness (of the three qualities constituents of the Mayd, of the Vedāntins and Pradhana of the Sámkhyas); (2) the prevaleace or spread of darkness. The idea of (1) is expanded in Sak.v.8-नियमयसि विमार्गप्रस्थितानात्तदण्ड. प्रशमयसि विवाद कल्पसे रक्षणाय &c. For the second sense, comp. Familiefdaal ficken प्रदोषाः | Megh. मतो न:-is equivalent to मन्यामहे. The p. p. P; of 4 when used in the sense of the present tense is construed with Gen, 09:- This;' that is now in the sky. This does not refer to the mid-day sun, as some suppose. For it is clear from the words of the King at the end of this Act (गतमध दिवसस्य p. 90) that is 12 noon at the close of the Act; and the events related hereafter can be reasonably supposed to require the space of three hours; so that it is the commencement of the second watch of the day (about 9 A, m.) that the bard now announces. The busiest time of the king is from 6 A. n. to 9 A.M. See below, note on qd HF. According to others the time extends to 12 noon; see com. but then the king has the power to rise earlier from has judgment-seat. The reading #: for pu: bas no propriety. Tù T-See com.; on this Wilson says:- From the Dasa Kumāra Charita it appears that the day and night was each divided into eight portions, correspondiog accordingly to one hour and a half, and they are thus disposed of : -Day :-first portion--the king being dressed is to audit his accounts; second-be is to pronounce judgemeat in suits appealed to him: third-be is to breakfast; fourthhe is to receive and make presents; fifth-he is to discuss political questions with his ministers and counsellors; sixth -he is, as stated in the drama, his own master; seventhhe is to review the troops; eighth-ho holds a military council. Night :--first portion—the king is to receive tho reports of his spies and cavoys second-he sups or dides; third-be retires to rest after the perusa) of some sacred work; the fourth and fifth portions (or threo hours) aro allowed for sleep; in the sixth-ho must rise and purify himself; in the sevcath-ho holds a privato consultation ·Notes 307 with his ministers, and, officers of government with instructions; and the eighth is appropriated to the Purobita or the priest,, the Brābmagas, , and religious ceremonies, after which the business of the day is resumed. TEHET: Ergaai- In the sixth portion of the day the king is the master of his time. See com. The other reading does not bring out this sense. Cf. Sāk. V.5. av 71'listening; not certainly to the strain poured forth by the Vaitālika, but to the commotion attendant upon the king's rising from the judgement-seat. 27:--For the definition see com. and introduction. .P, 46. उत्कण्डितः उत्कण्ठा अस्य संजाता. मकरकेतुः :-so called from the Makara (a sea-monster) subdued by him and represented on his banner. Notice the propriety of the word. By the mention of this title bis invincibleness is indicated. This explains the 319ranat of his arrows. auferat--Poor, helpless. fiat properly means an ascetic and as an ascetic is necessarily a poor man depending upon others in every respect, it secondarily means 'one needing help, deserving pity;' or a may mean 'distress' (awet 31.a), in which case the word would mean 'one in distress and deserviog help.' FraTT-Anytbiog deposited in trust without a seal; an open deposit, 79&i fetus fas1 Mitakon Yaj: II. 67.अभिसंहित:-see note on अतिसंधेय p.40 Cf. सकलमभिधाय Mal. Mådb, I. 14. 4677-thoughtlessly; tr. [+ term: 34277. 78778-a kitchen; HER . Had it not been for 'a technicality of grammar (for by zjak 19: &c. Pān. V. 4. 94. 3478 has an at added to its final whea at the end of a 'rat, comp.), we should have taken as a Bab., as Svami, a commentator on Amara; .actually sdoes, Bhinuji, Dikshit, therefore, remarks: 377 34 ETUI (i. e. of food) a 491 properly means 'lood' (from 37 to breathe, wastha ); it also means 'a cart'. , Taito-viz. (I) the to be masticated and then eaten; (2) 1 to be caten or swallowed wit out' being chewed; (3) to be licked; (1) to be sur to.*; and (5) 99 to bo druDE 7911c-fr. I with fo and L'ollect fogether, as materials for food. S.-30.000 1 which makes ·308 Vikramorvasiyam the construction simple, Tri is more idiomatic. The use of TR as a predicative word with an inf. to which it gives a passive force is common enough. Cf. panta Fe Toptant a T499 SAYA' Mālav. III. 23 ; 'Triesland 999: Sāk. III. 5. the com. on it and our note ad. loc. See A. G. $ 178-180. P. 48.73 &c. Vid, means to say that if the lady Urvast has seen him she must have been captivated by his beauty as he was by hers, and that there must be a correspondiog longing on her part for him which may soon lead to the union of both. qaratsi &c--Mark the king's modesty. He means that he is quite unworthy of that princess of celestial damsels, Cf the similar ssa in šāk quoted in the com. q&matta &c. v.l-Wilson translates-'Weigh it not thus; judge impartially." Ranganātha reads--927 naisto afar geyfi a-lit. 'Extraordinary is the predilection shown by faultless beauty towards her.' But this is not so forcible as our reading, and it is but too plain to rouse the curiosity of the Vid. fanya lake myself in ugliness or deformity. The reading fastslut has been chosen in preference to v. l. 554241 for the following reasons :-(1) Vid, says alentai &c.; so if be were to speak of himself as af in beauty he would be contradicting bimself as he would then be her f (2) Kälıda sa's Vid. is conscious of the fact that he is ugly and deformed both bodily and mentally and he makes to attempt to conceal it. Thus Vid. hera himself says further on (Act V.) that he looks like a monkey (ननु आश्रमवासपरिचित एव शाखामृग.1), Cf. also मयापि मृत्पिण्डबुद्धिना तथैव Tetazi Śāk. VI.; । साधु रे पिगल वानर साधु Malav. IV. Thiad:-summarily; or, better still, 'as a whole, collectively. This is opposed to 4944 &c. HOTEL &c.-Ornaments beautify other girls-inferior beauties.but this one herself sets off ornaments. Thalafu here means the decorations themselves. Not that the decorations deck her person, but the gracefuldess of her person adds beauty to the decorations. उपमान-सामान्यधर्मत्वेन प्रसिद्धःपार्थः, things which are well known as pre-eminently possessing the common attrakte (constituting an 3441); standards of comparison. Froma counter-standard of comparison. If a comparison wuld be instituted between her face &c. and the knows standards of comparison such as the moon ·Notes 309 Bc., their relation would be reversed. This idea 18 expanded by the poet in his description of another paragon of beauty. Cf. Kum. 1. 41, 43-18 The poet's power of description is seen in the different ways in which he described perfect beauty. Cf this description of Parvati-Harmaatia 99142u विनिवेशितेन । सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्नादेवस्थसोंदर्यदिदृक्षयेव ॥ Kum. I. 49, and the description of Sakuntalā at Säk II. 9 P. 50. FETTE mark the double meaning -(1) heavenly. love i e. love for a heavenly being (Urvasī); (2) heavenly water. Elmono-Vid implies by this the king's indifference to the queen. चातक ir चत् to beg, the चातक 1s said to drank no other water than that dropped from the clouds. Mallina tha (on Ragh. V. 17 ) says' forfai dia 718217 TAFTL', Thus at wholly and solely dependent upon a cloud of water. See our Sanskrit ft. -note on the word at Ragh. V.17 The Chataka is not a fabulous creature. It is a migratory bird which is seen in the rainy season and which dis appears in autumn. It has a shrill but not unpleasant note which is of the same pitch as that of the cuckoo and which much resembles the word for 'rain' pronounced in the vocative Hence the bird is supposed to invoke the clouds for a shower, that it may intercept a few drops to quench ats tbsrst Mr. Pandit in his note thus describes the bird that is seen in Western India-"It is a smaller than the smallest dove, has a long tail, and combines 19 itself the black, the yellow and the white. It has a long crest on its head, of the shape of a bow with an arrow stretched on it, which is supposed to prevent at from bending its head by coming opposite the beak and thereby to prevent at from drinking water lying on the ground or any water to drink which the beak LS to be lowered" विविक्त-a lonely or solitary place, fr वि विच् ( विविञ्चन्ति जना 877 frota which people separate themselves) tā added अधिकारणे. प्रमदवन-(sometimes प्रमदावन)-प्रमदानां वर्न, Lut, a garden for ladies. A gardes attached to the royal haren so lazd out and arranged as to secure utmost privacy, so that the king may promenade there with his queens. argu-A formal way of saying 'lead the way to.' Kings and other great personages never go out alone, but their servants walk before them to clear the way.

·310 Vikramorvasiyam + 7 tha:--Vid. is sorry to see that he has to act against bis: own wish, viz. to dissuade the king from his pursuit of the mirage.' gda &c.—This remark is in keeping with the Vidūsaka's duty to minister to the humour of his master. Tyfa:-such a respect he deserved as a guest. इदं विशेषणं--Hence the king refers to the epithet 'दक्षिण' in Vidüşaka's speech.. It is capable of a double interpretation : (1) Southerly; (2) polite, solicitous-to-please (especially ladies) See com. In this latter sense the term is usually, applied to lovers who even when they are actually in love with one lady, seek to please other mistresses, by their pleasantry and solicitous attention (T2). Vid. uses it in the first sepse, But the king, whose mind is under the full sway of love, understands it in the other. In the following sl, the wind is described as a lover of the faut kind (see Intro P. 8.) MGMT &c.—The madhavī, also called vāsantī (for both Madhu and Vasanta refer to the same season), is the springcreeper which flowers and bears sweet floral juice in summer. The Icunda otherwise called maghi blossoms in the month of Mağba two months before the spring. This natural phenomenon the poet has clothed in a rich poetic garb. The Váyu is compared to a lover who has two mistresses. One the Mădbaví, young still, the other the Kundi, grown up and somewhat elderly. He specially attached to the former, but tries to please the other by dancing with her. Faith-bas two meanings—(1) besprinkling, i.e. generating floral nectar; (2) impregnating. hal-has two meanings-(1) shaking; (2) making her dance. Grethese terms also have double meanings. The breeze shows ( making the flowers unctuous with honey) to #tuat and arou (southerliness) to int, which simply moves with it here in the other case means loye (leading to actual enjoyment). The meaning of semen is also hinted at. 47-combination. F in both its senses and stay are the chief qualifications of a lover, apra-strong or passionate attachment. The Vid. means that the king should be at least dakshiņa to the queen like Vayu. And the king, indeed, proves to be so. Cf. bis remark मा मवम् । उर्वशी गतमनसोऽपि मे &c. p. 88.

·Notes 311 arrows. P.52 wate-here used in its literal sense against the current.' प्रतिगता आपो यस्मिन्कमणितद्यथा तथा, प्रति+अप'water' which changes its 3 to when preceded by fe Facand a preposition (by Pın VI.3 97) faY 4T &c. It is used 374rut certainly. The readings तन्न शान्तये for तापशान्तये and महत् for हि तत्, are not good Such a plain statement as 27 Estat is not only uopoetical but superfluous, as the idea is already expressed in the passage HF & c. has no propriety. The king means that his seeking peace of mind in the garden would be as futile as the attempt of a man to swim against a current when he is being actually borne down by it Since everything in it would tend to excite bis passion and so make his case worse, 2-For the five arrows of the God of love, see com. p 46. According to others they are अरविन्दमशोक च शिरीष चूतमुत्पलम् । पञ्चतानि प्रकीर्त्यन्ते पञ्चबाणस्य सायका || These are hrs flowery Other arrows are also mentioned 3 Chatma Tiyor स्तभनस्तथा। समोहनश्च कामस्य पञ्च बाणा प्रकीर्तिता ॥ मलयवात--The breeze blowing from the south in the spring and always associated with it. Malaya is a mountain in the south of India known for its sandal trees The breezes blowing from the Malaya mountain are poetically supposed to waft the odour of the sandal trees and other plants growing the mountain (cf. Gut लल्तिल्वगलतापरिशीलनकोमलमल्यसमीरे &c.) and thereby ruthlessly to inflame the passion of persons smstten with love Cf क्यय क्यमिवाशा जायता जीविते मे मलयभुजगवान्ता वान्ति वाता' कृतान्ता । Bha, II. 28, अपगतदाक्षिण्य दक्षिणानिल्हतक पूर्णास्ते मनोरया कृत कर्तव्य वहेदानी यथेष्टम् । Kad. P 255 सहकार-A kind of mango-trce known for the sweet fragrance of its blossoms, so called probably because of its being a favourite haunt of lovers (Irt that which brings together). Malaya breezes, mango-sprouts, voice of the cuckoo &c are poetically represented as the exciters of passion (FTHEDRIFT) 876.--so called after his body (377) was burnt to ashes by Śiva when he attempted to shoot his dart at that Deity. Cf Kum III 72 P 54, 5fanga--Accepted (so as to be one's own property). sana has a techzical meaning It means 'what one receives with the intention of having the property in at transferred to onesell. The king means that he receives the blessing so that he coay enjoy the fruit of its fulfilment Here the king on ·312 Vikramorvasiyam of course shares the belief that the words of a Brabra ana (no matter if he is soio name only) must come true, Tataarto-heralding the adveat of the spring. कुरवकं- (कुत्सित ईपद्वा अलीनामल्पमकरन्दत्वाद् रवोत्र) a kind of small red fower, See com, JC-(fr. 39+) developed or growo up by gradual incremcate Cf. fiatalanuncatat & C. Sāk. V.9. ETTETRI &C. The first two lines describe youth in a concealed state (gram or the state immediately preceding youth), and the third line the first manifestation of youth. The three words **, Im and thi may respectively refer to their secondary sease of childhood (F4, primarily implying scantiness of honey) feeliog of love (the precursor of youth) and puberty (the first manifestation of youtb). FURIMI may be a slab set with jewels or a marble slab. Faru-lit. one having a lord or a protector; hence, secondarily, provided or furnished with. Mark bow the original sense is quite lost sight of. अतिमुक्कलता-same as माधवीलता (called in Marathi मोगरा or कस्तुरमोगरा); diss. अतिकान्ता मुक्ता शौक्त्यात्. It has very beautiful white flowers. Cf. क इदानी सहकारमन्तरेणातिमुक्तलता qafaat apa sak. III. p. 72. "The beauty and fragrance of the flowers of this creeper give them a title to all the praises with Kalidasa and Jayadeva bestow on them. It is a gigantic and luxuriant climber; but when it meets with nothing to grasp, it assumes the form of a sturdy tree, the highest brancbes of wbuch display, however, in the air their natural flexibility and inclination to climb." Sir William Jones: Works Vol V. p. 124, as quoted by Sir M. Williams in his notes on the Sakuntala, 1-showing one's respect, fr. ( Twith 34 to approach or move aear, to serve); hence the means of or materials for showing respect, such as a collection of fowersteataexpect, is waiting for. Cf. Sāk p. 151. Here the bower is spoken of as though it were a conscious being intentionally making preparations to receive the king. OTETT may be satarak; cf. S'ak. p. 52. P. 56. AUTO-Here the vernal creepers are compared to ladies beautifully attired and captivating men by their charms. Cf. S'ak. VI p. 151-5è fat: Art: forfachung लतासु दृष्टिं विलोभयामिः ·Notes 313 auratnih-sbows womanly modesty. fat-fr. 4 to hold fast, as to a thing which gives pleasure; hence, to be pleased. CE. Ragh III 10, XVI. 82. etage Cart spoiled by fondling, obstinate in will, wayward, hard to please &c. P. 56. अहल्याकामुकस्स-कामुक . कम् + added कर्तरि. According to the Ramayana (Balakanda Ch. 49), Abalyā was the first woman created by Brahms, who gave her to Gotama. Todra, who was captivated by her enchanting beauty, on one occasion assumed the form of her husband in order to deceive her and seduced her in his absence. According to another account Abalya knew the god in disguise, but in her wantonness of heart yielded to his desires. When Gotama Geturned home he saw the profligate god running in his disguise, and, understanding in a moment what had happened, pronounced a dreadful curse upon him, which, impressed upon bis body a thousand orifices (afterwards changed into ornamental marks resembling eyes), and deprived him of his virile powers, and also caused Abalyā (according to Padma -P.) to be a stone for thousands of years until Rāma, tho son of Dašaratha, should release her from that form. Such is the Pauranika, story which, however, takes its rise from the original Vedic conception being misunderstood in later times. Ahalyā is the Dawn or Night which gradually disappears as the Day approaches (for that). She is metaphorically spoken of as the wife or sister of the Sun who is also metaphorically called her jara (FYUI TT oud) R-V. VI. 55 4, she grows feeble and feebler and finally disappears as the Sun rises And Indra is often identified with the Sun. Also in the Taittiriya Sambıta, and the Satapatha Brabmana which comments upon it, Indra is spoken of as the ravisher (Jara) of Abalyā. The allegory 19 well explained 18 bis Tantravartıka* by Kumacıla Bhatta celebrated Mimāmsaka who makes Indra (the Sun) carry away Ahalya (the shades of night). Darkness prevailed before the creation; and the Rāmāyana, representing Ahalya as the first-bord daughter of Brahmă evidently refers to 'oight' or 'the prime. val darkness'. According to some, as Indra is the god of rain * एवं समस्ततेजा परमेश्वरत्वानिमित्त इन्द्रशब्दवाच्य सविता एवं अहनि लीय- -मानाया राने शहत्यारान्दवाच्याया क्षयात्मकजरणहेतुत्वात् जीर्यति असादनेन वा उदित- नेति अहल्याजार.। न परम्नीव्यभिचारात् ।

·314 Vikramorvasiyam and Abalyi means unploughed land (3 not+ a plough to aff. T), this allegorical story of Indra's connexion with Abalyā may refer to the conversion of cultivable land, lying untilled, into a fertile one by means of rains. dan:-The reading wis meaningless. According to one account (see com.), the moon was an accomplice of Indra in his seduction of Abalya. The Vid. humorously calls him 'a physician,' probably referring to bis being the lord of herbs (aquafa). He also calls himself a vaidya as he has to cure the king of his love-malady. So in the Śūk, the Vid. says- लहित एप भूयोऽपि शकुन्तलाव्याधिना। न जाने कथं चिकित्सितव्यो भविष्यतीति । p. 150. 27-in these love-matters. JOH-foolish or stupid (as proved by the result). The Vid. means-"As Soma's advice proved disastrous to Indra, whatever I propose to you serves to augment your agony instead of palliating at. I am, therefore, a fool, sioce I proceed in a matter in which my efforts have been already futile." This is of course slightly sarcastic. CI. एप तावदुन्मत्तः । अहमपि एतस्य सजेन ईशवर्ण इव ÅTT: Śak. VI. p. 164. Fat: &c. The king says taking Viduşaka's remark literally. Vid. is flattered by the compliment and states in the noxt spcech tbat he would devise a remedy. -properly a term of Yoga; bere it means concentration of the mind on a particular subject.' P-58. Fariroma good omen, such as the palpitation of the right arm or throbbing of the right cyc. See notes on III. 9. 29HI-Some read TTT; but this reading must be rejected as it iavolves a fault of poetic composition called frufirit. Here the acgation, being emphatic, must havo a principal position, and must not be subordloated by being made a member of a Tatpurusha compound (as in 2011). For a fuller explanation of this fault sco our note on Ragh. L 2, 9-5-The particle is used with cach of two assertions in the sense of on the one hand-on the other hand,' thoughyet,' and expresses antithesis. Agit-The powerful (fr) action, sport or play of Love, viz. the switcbios that ha felt. For the idea comp. 51971147149TYICHT W fa:F%. fage Säk. 1. 13. ufugitiua &c.—The king suddenly felt bis looking reliosed; so, from the scpsation of pleasure bo cxpertcnccd, be fancied that the fulfilment of bis desiro was scar. Cloist la drogy 711 7.LTF2014:1 $sk. 1.20. The pl. 6 ·Notes 315 Pfafay may indicate a general statement, a feeling such as people experience &c, or it may be metri causa, as Dir.) Pandit temarks. P58. -means here' passage' or 'path', traversing along the heavenly path, or journeying through the air. Fag-definitely pointed out P 60 ATT GT &c -The allusion is the Chitralekha's speech दृढे सलु लग्न &c supra p 34 अपहस्तिस्त-p p p of the denom verb fr अपहस्त (अपसारणार्य हस्त अपहस्त) This is a stronger term than दूरीकृत Tyria-Let the matter be carefully thought over , ze whether it is a proper course for you to follow. kraad just, beforehand, ze before you have actually gone into bus presence, when it will be too late 457 09 &c Cf Shakespeare, Romeo and Juliet, Act II. Sc II Jul By whose direction found'st thou out this place ? Rom.-By Love, that first did promt me to inquire, He lent me counsel, and I lent bim eyes अन्तराय-ahindrance or obstruction , fr आतर or अन्तर and अय् or इ to go, to stand in the way (अन्तर्मध्ये अतरस्य व्यवधानस्य वा अयने) Here Urv refers to a misfortune like that mentioned at tbe beginning of the first Act, viz the outrage committed upon her by Kesin ars-Here Brihaspati When is means 'a father' theterm siguifies Kasyapa 319rifar-So called because it never fails in its virtue Similarly Kalidasa calls the protective herb of Bharata अपराजिता in Sak VII FTETTAFETT-The hair-tying spell This appears to be a charm or charms which they were to repeat as they tied their hair By virtue of the knot thus tied they were rendered proof against all kinds of danger According to the passage quoted in our foot--aote, this Vidya consisted in tying the hair by means of an enchanted thread, but this does not seem to be intended here This Vidya must not be confounded with the Taraskarını referred to further on, see infra, 45 P 62 latere &c-Kalidasa uses this participle in an active sense, ctsak v मधुर विस्मृतोऽस्येना क्थ p 113 and CATAT Puntaa) #917 p 137 Raghavabbaſta explains this as ·316 Vikramoroasīyam et fare 3* by affixing the matub aff. 377 by Pan. V. 2.127. Urvasi was so much engrossed by thoughts about Purūravas that she forgot everything about the Vidyā. RT-The path or region of the Siddhas. The -Siddhas are a class of semi-divine beings, of great purity and holiness, and possessed of the eight supernatural faculties (सिद्धयः) viz. अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा । प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्टसिद्धयः ॥ (To this is sometimes added TAFURIAT). They are supposed to inbabit the region between the earth and the sun, According to some, their region is between the earth and the moon. The region .meant here is probably near the Himalayan peaks ( See Kum, I. 5). Pastarany-See com. ; cf. Ragh. XIII. 58. 01977 - The city was mirrored in the mingled waters of the Ganges and the Yamunā. The metaphor is suggested by a person's looking into a looking-glass. "It is considered as lending - to the acquisition of religious merit to look into sacred water as in a mirror so as to see oneself reflected in it." S. P. Pandit. laura-The capital of Purūravas, situated (according to the poet) at the junction of the Ganges and the Yamuna, which afterwards was called Prayāga. According to the Hv. it was situated on the northern bank of Ganges in the district of Prayag (उत्तरे जाहवीतीरे प्रतिष्टाने महायशाः। राज्यं च कारयामास प्रयागे greitafa: 1). This cannot be the town of the same name which is situated on the Godāvart and which was the capital of Salivābana. For-(1) It is clearly stated here as being situated on the Ganges. (2) The King uses a simile taken from the junction of the two rivers (II. 15); the sight, therefore, must have been quite familiar to bin. (3) The King and Urvasi go for sport to the forests of the Hemakūta (Act IV.); it is not likely that they would go to such a distance if their - capital was on the Godavari. (4) After his return to the capital the king takes a bath, on a festival-day, at the conluence of the Ganges and the Yamunā (Act V.). (5) It was the capital of the lunar dynasty of kings whose territory lay to the west of the Yamuna and the Doab, and who do not seem to have possessed anything so far south as the . Godavart PTENTM-crest-jewel;-implies both its uocommon beauty ad position towards one end of the city. Warna: 71-C1.

·Notes 317 स्थानान्तरस्वर्ग इवावासे Kum. VII. 3. भापत्रानुकम्पी-referring to herrecent rescue by the king from the demon Kesid. Thaa -by comparing the king to the moon and Urv, to moon-light and suggestiog thereby their invariable. connexion (cf. Kum. IV. 33 ATAT E alla lat), Ohitralekbas implies a corresponding eagerness on the part of the king to see Urvasi. The idea here is that the Moon rises first and moon-ligbt follows, however short may be the interval between the two acts. biggi-For derivation, see com, P. 62, fo forurgie-Because Urvast now sees him with the eyes of love. fattaro-A Vidyā or charm by which the celestial beings (demons included) render themselves invisible toanyone. To remove the forefruit ( fare afruitgang p. 72) means 'to withdraw the spell or to undo ats effect by repeating a counter-charm or so'. The Irraskarını could act eyen on others; cf. s'āk. VI. p. 172, where matalı is described as proud of this art, afzal-Though herself invisible she 13 able to see others, she is also visible to the audience though invisible to the king and Vid. On this Wilson remarks... "Being visible to the audience and invisible to the induviduals on the stage is a contrivance familiar to the plays of various people, especially our own, as the ghost of Hamlet, that of Banquo, Ariel in the Tempest, and Angino in the Virgin Martyr, who repeatedly enter invisible. The wardrobe of some of our old comedians comprised a robe to walk invisible, which Gifford supposes was a dress of light, gauzy texture. Something of the kind is used bere apparenily, as the stage-directions are, 'covered with a veil' and 'throwing aside the veil.' P. 64, quilate-For, so deeply is he engrossed in thinking of Urvaſi that he does not hear the words of the Vidüsbaka, STEHT fyd-Flatters or boasts of herself (by bolding aloof or remaining inaccessible) In this sense, however, the verb fa777 is more often used intransitively, besides fairyta rather refers to words than to feelings, and so the reading catata for 1947 td, which means 'makes her life fruitful', appears better and should be preferred. His fasted Chitra, means that Ury can find out the woman by exercise fog her superhuman power. Not to do it is to show opeself as helpless as a mortal wbo has not the power to do it.

·318 Vikramorvasiyam - fa &c.-see com: Nothing is, more painful to a -woman than the existence of a rival wife, &c.—"Do I not say," don't you hear'. &c. 79 is so used to call the attention of a person to something already referred to.' P. 66, स्वान-f. साश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः खप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवैश्व Ragh. yIII 92. nagla- TEHT sfafatal afe: delineation of a likeness, picture. The two expedients mentioned here are those usually resorted to the lovers to dispel their longing. Famof low magnanimity, ungenerous (in that it entertaibed unworthy thoughts about Pur.); or, 'Void of courage' (fr. , P. P. of , abandoned, destitute,' and 3). 187- ta: HIT. lit.'existence; and as a existence is co-extensive with life, it means life, spirit, power of endurance &c. अनुपपवं-उपपन्न come near' to (the desired object); अनुपपन्न - not leading to the desired end, impracticable, impossible. 7-2–The two negatives form an emphatic affirmative, TA14--Notice the grammatical anomaly. Syntactically, galuti becomes the subject, which is absured. We must therefore take it as equivalent to 37TA1447 with the additional force of the indecl, past participle. 3919 vol. is against the context; it goes against the kinds SHTH216979777. For the idea cf. त्यामालिस्य प्रणयकुपिता धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतित गावदिच्छामि कर्तुम् । अस्वस्तानन्मुहुरुपनितैदृष्टिरालप्यते मे &c. 'मरसंभोगः कथमुपनये. स्वमजोऽपीति निद्रामाकान्ती नयनसलीलोत्पीहरुद्धावकाशाम्॥ Megh. II. Comp. also Sāk, VI. 22. - El means constant, acute pain; fr. 2 to break to pleces. *1 — or perhaps.' His emphatic; "me whose longing is none the Icss inteose'. aastAfter the second alternative, the king speaks of Urv. less familiarly and more politely. I HATUTI—The pl. is necessary. It shows how often the king thought of her. Cf. such expressions as मनोरध-शवलब्ध समागममुरो &c. धैव संकपातरजममनएगनीतोऽसि मया विदिम् Sak. III. p. 64. gadt-One who has attained his end. This'is preferable to get v l. which simply means: 'bappy.' CI, 41 at ht -170 Sc. Sik. IV. p. 93, The 'king means that his mcatal-anguish is too severe for him to bear, and that he would fall a victim to it if bo would not obtain his desired object. I then it is abo object of Käma bus to kill him, let blo satisły. bis desire.

·$ ee com. for you even when I knew of you of the nymphs with the breezes and the heavenly Pensa Notes 321 P. 68. Haft-As already remarked, the holes stands for the Dative; see com, want Urvasi. had none natural with her : cf. ततः प्रभावोपन वसस्तदर्थाम, V. 52. गुरूरवसं well h lines too aferat-ematen-Help, help! This is probaáva &c. is too of state 'protecť me here,' and so it is an epit je form of a in calling for help in danger. निर्मोक-नियर (at); that which is cast off at certain fixes Mark how sed. Besides, -This means a few syllables hastily a formal letter. Hermana: &c.-See com. The king dus 25.1. 9. Jagaddhara conversant with a fortunate thing to happen as his recen Urv; and hence his remark. The sesso gutt #a:1 - of a dūti sa person has an ardent desire for a thiaz .. posely makes her be does not imagine as happening 22 HAITYT ATA ACATIST: v. l. Sāk, VI. 10 2009 Je king may hear Mark this sense of a7 cau. with a Some read clever,,polite, see coſ., cf. Sāk. V. ann P. 74. –Whose heartyourself'. But the not known to you. yife T-Iaz ekha means that Urv. Urvasi has already Urvasi" means-"If it first salute the king. even before I was aware of you*: Ace. Further op (p. 124) relieve my torment on your therefore, is wrong. My aagui admit that' &c. See com. A couch of flowers, cool breezac { 'victory to you.' 7TET:- of persons suffering from the FTH-Nitya Samåsa, The with this Šakuatalā's love-let victory now (gained my दिवापि रात्रावपि निघृण तपति बलीया o expression not bitherto कमलनालायमान. भ:- er, the great Indra, you equally seat yearning for sband)." +&& (277)+Fadded 14 t's gepius in calling offered to a Brāhmonas wished to be in the when he pronounces bic giving variety and Pandit reads वायन (41 r scene in the sak. a very old corrupllor ray 31747. The corrupt Sanskrit word 4145 clerical verso Wys were VO ·320 Vikramorvasīyam an upāyana, such as is described here:-59aft go प्रतसंपूर्णहेतवे। वाणकं द्विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ॥" HAIR &c. i.e. 'It is something more than that." G16TUT-Declaration of love, or 'song as Mr. Pandit takes it, See supra, our note on जयोदाहरण P.30. उत्पक्ष्मणा- With upturned eyelashes; here stands for go-with yes fully staring at it. Afgezo1_With eyes exerting a maddening influence like wine hence, with fascinating or bewitching eyes. See com.; comp. Shelley quoted by Mr. Vaidya-'Wilt thou not turn Those spirit beaming eyes and look on me?' 77-Here, now that the king has thus avowed his love. FH-Equally divided between us two; cf. further on sl, 16. Fra.-Autograph Mark the force of :: Urvasi cannot deny it afterwards. P. 72, 57-&c. the appearance of the flower is the harbiger of the coming fruit. Vid. means that Urvasi is. sure to see the king soon. For the idea, cf. our note on fis &c. P. 26. Padite-not to be in agreement with, to fail to fulfil one's promise; hence, to deceive &c. 7-fr. to endure, id fa (92) that can be endured ; fit for, becoming, proper. When it means enduring, able &c. it is derived as thd sfa with 377 added ft. Mark the poet's skill in not bringing forward Urv. at once. This serves a double purpose; it shows Urvasi's modesty and heightens the charm the meeting. तिरस्करिणीमपनीय-Removing the lafuence of the spell of concealment. Et—Here is emphatic; first seen (and not formerly seen) in confluence. This is preferable to दृष्टपूर्वा. It is a comp. मुप्मुप. बलवद- Kalidasa uses this as an adv; cf. EFFET ITT TEISTI s'ak, III. p. 67. P. 74. meita-lit. the sight of whose face is auspicious; g#atle ono. -Exceedingly (afp) restless. E-Mark that this is a stronger term than पर्युत्सुक. Cf. तपति तनुगानि मदनस्वामनिर्श मा पुनर्दहले sak, III. 15. साधारणोऽयं &c. &c.-अयं refers to the longiog expressed in the first and second lines; or better still, qui may mean a 'prayer' and then refer to Chitralekha's speech 'महाराजेनानुकम्पीया' (यथा मया सानुसम्पनीया तथा atheft fa gua:). Ci, sak. quoted in the com. and Ragbvabhatta on it. a &c.-A gencral maxim which Lodirectly expresses a request to Chitralekhi that she ·Notes 321 should try to bring about a union between him and Urvaſi. Ranganatha reads the second line as आर्ति न पश्यसि पुरूरवसस्तदर्थाम् , but symmetry requires our reading where and SETOT well corresponds with पर्युत्सुका ता. The third and fourth lines too he reads differently (see com., but Taitaa taat &c. is too prosaic for Kalıdāsa: an indirect request in the form of a taff is more poetical than one directly expressed. Besides, there is no propriety in the Loc fama ana &c - Mark how the poet draws his similes from every day life. - A go-between, a female messenger conversant with love-matters. See Mal-Madh III. 15; Mud. III 9. Jagaddbara quotes the following as the qualifications of a dütı - TEST धृष्टता चेती झितज्ञत्व प्रतारणम् । देशकालज्ञता चैव दूतीकृत्ये गुणा मता ॥ लघु- Suddenly, too unexpectedly. The poet purposely makes her remove the tıraskarın in order that the king may bear her reproaching Chitralekbă. Star-The customary formalities, see com. Some read 31-adjust your features, compose yourself'. But the context docs not justify this reading. Urvasi has already had time to compose herself. Chitralekha means that Ury. should give up jesting and should first salute the king. Mark the growth in the familiarity of the symphs with the king. They can jest in his presence. Further on (p. 124) Chatralekia calls the king 'वयस्य' TH—Indeed, to be sure; or 'I admit that'&c. See com जयशब्द:--'जयस्य शब्द' the expression of victory to you. सहस्राक्ष- See note on अहल्याकामुकस्य p.40 T-Nitya Samasa. Tho king means "I have indeed got a pictory now (gained my object) For, by saluting me with the expression not hitherto addressed to any one but your master, the great lodra, you havo Accepted me as your lord (and husband)." P. 76. Tact &C.-Mark the poet's genius in calling away Urvasi at a time when she most wished to bo in the company of her lover, and thereby giving varicty and interest to the action. Comp the similar scene in the sak. where Sakuntala is indirectly called away by Gautam 1791IE BETE UTTI &c. Sake III. p. 82. A sage of hoary antiquity, saco cvon Kalidasa calls him a Sunu He is the founder of the science of Music ·322 Vikramorvasiyam and Dramaturgy. His celebrated work is called 'the Bharata- Nityaśāstra,' which is mainly a metrical composition divided into 38 chapters, and contains, among other particulars, precepts and rules about everything regarding dramatic composition. "His time or age is generally considered to be later than the Sūtra period of the Vedas, as also the epic age of Rāmāyana and Mahābbārata. It is fairly within the Paurācic times, or perhaps at the junction of the Darśana or Rationalistic and Pauranic or early Brahmanic times. The various references cannot take the present work (Națyśāstra) beyond the first quarter of the fourth century before Christ.” (K. H. Dhruva). It is said that the sons of Bharata, at the desire of king Nahusa who had obtained the temporary sovereignty of heaven, brought down the drama to the earth from heaven. WETATTI:-See Introduction, Sec. I. dicanaci-Abhinaya is of four kinds-आङ्गिक, वाचिक, आहार्य and सात्विक. The sixth and seventh chapters of Bharata's work deal with the Rasas in all their details, and their exhibition, while the next three chapters deal with the Abhinayas of different kinds. ACHAT:-The Lokapālas are guardians of the eight quarters; for their names see com., and our note infra un p 92. STATUT See note on अपरादं p.12. P. 78. arti-lit. one who seeks the opposite end; hence, one who stands in the way of. In legal phraseology this means 'a defendant.' heina-Cf. To razpat: &c. p. 24 वक्तुकाम Notice that the nasal of the inf, is drop before काम and मनसू. Früh-over which she had mastery. Mark the antithesis between staal and this â safera:-Ury, was breathing very heavily. Her sigbs were indicated by the tremor of her breasts caused by her heart palpitating tumultuously. The poet has an Utprekshā on this. The King fancies that Urvasī, by means of the sighs she heaved forth towards him, fixed in him her heart, th: dislocation of which was indicated by the throbblog of her breasts. Compare the lines quoted by Wilson from the Rival queen- XIy fluttering heart, tumultuous with its bliss, Would leap into thy bosom, इमो वेला-lathe sense of अनया पेलल्या 'by this time.'

·Notes 323 P. 80. — e, in all matters indiscriminately. quam Der. fate (= falen) doing one's bidding, executing one's commands, तस्याय अधिकारी अविद्यावद्विषयत्वात् शास्त्राणाम् । तस्येदमित्वम्। by Pān. IV 3 129 Lit, one fit for a servant's work; hence, an illiterate person, a fool, a blockhead Cf Teacha gare Sak II. p. 84. 977741~In any other way (41) than truth, untruthfully, falsely wet-50 a queen is to be generally addressed by low characters See D.-R II 10. see also com. 177TI, frá scil that the king is in love with Urvasi Tradio-Because the characters were impressed on one side only. FE9174 &c - This shows that even low class females were taught to read and write in those days from Not objectionable or improper, h. e. fit for a lady to bear. fiata-Fas arising from, born in a multitude of men, hence, a report, and generally a bad report, a scandal. Or रौ पृथिव्यां लीन , or कुल may mean a family, something relating to family or private matters, a family, scandal Cf etan गृहानिरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्ता Ragh XIV 48 फीडापर्वत-क्रीडार्थ पर्वत an artificial bullock for pleasure, aici s'a spreading creeper.' CF लता प्रतानिनी वीरुद् Ak. II 4 9, on which Kshir. says रतानां प्रतानोऽस्त्यस्या प्रतानिनी वा लता वीरुत् । यसत्या०. वीरुत् स्वपर्णजटिला प्रतानशतcurfuit aferi Der fate to grow.' CA Pagk. VII. 36 Sīk. v.9, Kum. V. 34 सुरभि - सुप्ठ रमन्ते take pleasure जन season. Some read TH IT, but our reading is preferable as it explains the epithet वसन्तप्रिय मनोनिनोदेन फरै --Supply उपाय, OTTIT , v.l. has no propriety. If there are hugdreds of such amusements the king has the option to avail himself of them; why should he be after one of them alone FIAT 17 &c Notice Ragganātha's reading given in the com. He tries to explain it, but his explanation does not seem to be satisfactory on account of the ungaturalaess of the reading itself, The king can appeal to Väyu's beart and rause bis sympathy better by gently reminding him of his love for Anjani. 171-V fc of Viyu and mother of Maruti. She was the daughter of a monkey Damed Kunjara and wife of Kesarın, another monkey. She was la former birth a celestial aymph by name Punjakasthall, and was born oa carta owing to a curse. One day, while she was seated on the summit of a mountain, her garmcat was slightly displaced, and the God of wind being cpamoured of bor beauty, the spring ·326 Vikramorvas'iyam ACT III P. 92. GAIAÁ &c.-Mark the grammatical construction. Here he cau, is treated like a root governiog two Accusatives, though it is not directly mentioned in the kärıkā gall? &c; see com.; cf. ग्रहित्यज्योWन्तयोईिकर्मक्त्वं नित्यमित्यनुसंधेयं Malli. on Ragb. XV. 88. When the sage Bharata had to go to Indra's palace he took with bim bis pupil Pallava who had to carry his Guru's seat. Rishis took their seats with them wherever they went. If they had pupils, one of them carried it in his hands. Pallava had thus an opportunity of witnessing the play that was enacted before the celestial assembly. Hence it is that Galava asks Pallaya about the success of the performance. fast170-Every Aryan householder is enjoined by his religion to maintain the sacred fire in bis house, keeping it strictly protected from pollution. The daily and other ordinary sacrifices were offered into this sacred fire. A separate room was therefore consecrated to this fire which was to be kept burning day and night to avoid defilement. The Fire sanctuary, therefore, bad to be watched, for which purpose Gālava was appointed by the sage. गुरो. प्रयागेण-~It appears that the management of the play was in the hands of the sage Bharata who, therefore, had to give instructions to the actors and look to everything coonected with the play. Iga &C.He knows that it was not arifat owing to the unpleasant turn the events took on account of the curse of the sage &c; but he does not pronounce his definite judgment upon his Guru's performance. Tariat-when Laksmi appeared out of the milky ocean that was being churned for Amrita the gods and the demons both wished to have her. Thereupon Indra, seeing the obstacle to future churning, proposed that the churning should be carried on till the appearance of Amrita, and then Lakshmi, be disposed off by Svayamvara. In the Svayamvara, Lakshmi, being helped by her friend Värun the goddess of Sura who was produced from the churned ocean at about the same time with Laksbmi, chose Visbou. The practice of Svayamvara, or the selection of the husband by a bride, was much in vogue among the Kshatriyas (and especially kings) in ancient times. When the intended marriage of a princess was announced, the various suitors ·Notes 327 assembled at the house of her father, and she made her choice by throwing a garland round the neck of one of them. See Ragh. Canto VI. The reading in the ft-note (no. 2) is altogether wrong, as it attributes Bruifcaca to Urvaſi throughout the play, which was not the case at all. The reading #TATTAT Hal is also faulty as it is inconsistent with what follows क्य would also require fe instead of ga in the subsequent speech. 1-expresses 'recollections' here are --so called because sbe was loved by Varuda '79131*_The egbt guardians of the world, see com * The Lokapalas or guardians of the world are more properly those divinities who were appointed by Brahma upon the creation of the world to act as rulers over the different kinds of created things. The following is the list as given in the Mahabbārata (the Harıvamas'a portion) Indra, sovereign of the three Lokas, or earth and the regions above and below. Soma-of sacrifices, ascetic rites, the lunar and solar asterism, Brāhmans, and healing herbs Daksha-of the Prajapatıs, the Patriarchs or first created progenitors of mankind. Varuna of the waters. Vaisvinara of the Patris or manes Vayu-of the Gandharvas, of unembodied element of time and sound Mabadeva-of the Matris, of the spirits of all, of kine, of portents and planets, of infirmities and diseases, and of ghosts Vaisravana--of the yakshas, Raksliasas, Guhyakas of wealth, and of all precious gems Sesha-of the entire serpent race. Vásuku of the Nagas or opbite tribes of Patala Takshaka (younger brother of the Adityas )-of snakes. Parjanya-of oceans, clouds, and rain Chitraratha-of the Gandharvas Kumadeva —of the Apsarases, Nandı (the bull of Sıva)- of all quadrupeds. Hirapyāksha and Biranyak afipu- of the Dattyas. Viprachiti-of the Danavas Mabok lam of the Ganas or Sivas attendants. Vrita-of the children of Andyusha, the wife of Tvashtri. Rūbu (the son of Simbik.) of evil Portents and prodinges. Samvatsart-of the divisions of time, from the twinkling of an eye to the period of an age Suparna.of birds of prey. Garuda of the winged race Aruna-the brother of Garuda-was made by Indra ruler in the East. Yama, the son of I'duts a la the South. The son of Kalyapa, Amburāja-o the West ngala, the son of Pulastya--in the North. (Quoted from Wilson) ·328 Vikramorvasiyam 1 P. 91. ICA-TI J17: Loc, Tat; this is according to Malli. on Ragh. III. 49 where remarks fufcür fir पटीसमासनिषेधात् । कर्मधारये तु 'सन्महत्सरमोटाः पूज्यमानः इति उत्तमपुरुष इति FITCI But the author of the Tattyabodbinf takes objection even to this and says that this must be taken as Nityasamasa baving no 179fque. Sec our note on the word at Ragh. III. 49. fina_A remark suggested by the words farfare groft which makes 'speech' the agent of the act. The limbs act under the influence of what is to happen. He means that it was fated that Urvasi should sulfer degradation, and henco her slip. न सलु-Here सलु is used जिशासायां-in the sense of inquiry (indicatiog eagerness to know the result). "Was he not angry? &c. AT - Here as is faiteta. "She was certainly" &c. 7 a foot &c.Here we need not wonder how the sage could punish a mere slip of the tongue with so heavy a punishment. For a theatre is something different from the qulet study room of the critic. VEETART-Cf. water सायुगीनः सहायोन:p.135; and supra,p.16. उपस्थितसंपरायः &c. उपविष्ठस्व- स्था with उप in the sense of forming a union (संगतिकरण ) is Atm. by tha Vart. उपादेवपूजासंगतिकरणमिप्रकरणपधिष्विति वाच्यम्, संतान--संतन्ये "that which is extended; (Hare+q i. c. 37); cf. 31951; or darila goci fr. de+07; (37) by Vārt. on Pån. III. I. 140. rogo a person or individual and at the heart, inmost secret. Here 959 refers to Urvasi, it being used bere like the English word 'man'. Or, 964 may refer to Purürayas-'Who knew what sort of man Pur, was on whom Ury, had fixed her affection'. start-is pass. here. This implies a slight personification of fH1977. This conversation between the two pupils of Bharata is jotended to prepare the audience to properly understand the event to be represented thereafter. f--fr. feel to bind firmly together. Vishkanbbaka is an interlude between the Act of a drama, which shows in a few words the connextion between the parts of the story past and future and which is expressed through the conversation of characters other than the chief ones. It is Suddha or pure when introduced by one or more minor characters, and Misra or mixed when expressed by characters, minor as well as low. The present Visbkambhaka ·Notes 329 is mixed as it is conducted by a med hyama pătra and by a low one speaking Prakrit. Cf. वृत्तवर्तिष्यमाणानां कांशाना निदर्शकः। संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भो मध्यमपानप्रयोजितः। एकानेककृतः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यमैः॥ P. 96. -or chamberlain (so called probably from the Kanchuka or the long thin robe he wore) is a respectable attendant of the harem, He is represented as an old man, a Brāhmaṇa, endowed with many good qualities such as truthfulness &C., and a clever man of business, He is particularly chosen to fill this office on account of bis old age, which renders him above passion. कल्ये-fr. कर to impal, to urge to energetic action: कन्य free from sickness, healthy, youthful. Note that the word RT which means welfare, is also derived from this. Ray-v.l. 37. This would make 37that mean 'pleasures' which meaning is quite inappropriate. सादयन्ती शरीरं -.l. साधयन्ती प्रतिष्टा, bringing about the fixity of our position (old age being the first qualification in the case of a Kanch.). This reading is not good as it does not bring out the intended meaning. The Kanchuki, by referring to the ravages which old age daily makes upon the human body, wants to point out the necessity of rest in old age, Haart &c. area of the form of service '; is bound up in service. The Kanch. contrasts his own old age, which he has to spend in service, with the happy old age of those who can enjoy rest in it. For afufa meaning old age' cf. Sis. IX. 3. Or RT may mean prison. Service is itself a prison. Old age is as it were bound in the fetters of service. The Kanch. means that in old age the body gets weakened and is quite unable to undergo physical labour, which, however, is forced upon it in the case to men of his class. The body, consequently, instead of getting rest it so much requires, has to work during its weakend state as if held in thraldom by Sevd. wigo-having to guard women he has not a moment's respite. The entrance of the Kanchuki is generally marked la Sanskrit plays by his thoughtful observations on old age and his own decrepitude; aad to serede dignity which age imparts to bis mien adds to the impression be makes on the audience.

·330 Vikramorvašīyam Th41-observing the rules. Every Vrata has its rules such as fasting altogether or during a particular portion of the day, bathing more than once, wearing particular kinds of garment &c. - This in all probability, is the #7zaNTact the fruit of which was प्रियानुप्रसादन. मान'-ईर्ष्याकृत कोपः। वृत्तान्त:-the general aspect of things%3B वृतः अन्तो यस्यः। उत्कीर्ण-carved or sculptured out. धूपैः-The smoke of incense. The pl. shows that the incense was burnt in different places and the fumes were coming out through several latticed windows. The reading yů: would have been simpler. 1-3-1*—the sloping roof of house; here 'eaves This word, according to Mr. Pandit, is the origin of the Marathi पडवी. सदिग्धपारावता.-पारावत is the ash-coloured wild pigeon. As the curls of smoke issued forth from the windows it was very difficult for the beholder to distinguish between them and the pigeons sitting underneath the eaves. They were mistaken for each other. Mark the meaning of cifce; It properly means 'to besmear or anoint a thing so well as to conceal its proper appearance;' hence, to produce on one thjpg the appearance of another. The use of the word indicates the presence of the pigeons there. 6181aa:-clean owing to their having performed the customary acts, such as washing the hands and feet, cleaning the face putting on fresh clothes &c. Such acts induce bodily purity which is enjoined for all religious performances (cf. Ragb. I. 35, 90). Lamps must be lighted after purifying the body, as they are sacred objects Rang. says it was TET: engaged in:' but this sense of ra is rather unusual, Aysang-Here afes may simply mean 'offerings'. The places where the auspicious lights were placed were decked with garlands of flowers. Or better still, afo may mean worship performed with flowers and other materials of adoration. Cf. अवचितबलिपुष्पा &c. Kum. 160; अवचितानि वलिमर्म पर्याप्तानि कुसुमानि Sake IV. P. 87 It appears that in those days it was a common practice-wbich obtains in the rare instances now or on special occasions-to worship first the places where the lights were to be placed. The places as occupied by the evening auspicious lamps were considered holy, and homage of worship was paid to them in the shape of flowers, rice &c. They were also probably decked with rangoli decorations. - The places where light is necessary, and where lamps ·Notes 331 are generally placed, are the room sacred to the household. deities, the priocipal hall, the verandas, and other frequented. rooms, are AZTACO--The evening lamps as dispellers of darkness and the fears attending it, are naturally considered auspicious. Their being lighten punctually in the evening is. supposed to reduce Lakshmi to enter the houses, and then prosperity follows in her foot-steps These lamps saluted as holy objects and worshipped like deities. atrast - This refers to the old matrons of the house, and not to the old seryant-maids of tbe inner apartments, this latter meaning is produded by the epithet a The matronly kiaswomen of the king would personally do the work of placing the lamps. Tam-T39777 FT lit. free from pollution all round; hence, the apartments exclusively assigned to the women of the family The idea of a harem Is different, it contains the wives of a man. But the suddhanta is occupied by the mother, sisters, aunts &c of the householder. Pururavas has only one wife to conveys a plural idea generally when at the end of compound. Cf. trattat supra P. 24, 4. ma paraat try Śak II 18. 77 v. l. is decidedly inferior. The work of placing lamps was generally done by womea in ascient times, while : will include males also, but which are the males that can place the lamp, Not certainly the eunuchs, mutes &c the only aged attendent of the Suddhanta is the Kanchukt, but he is never known to perform tbis office. Qitna-shows that tbere was darkness in the earlier part of the night shows the hugeness of the king's body. He was not spare-built, but stout agd stalwart, such as Dilipa was, Ci. Ragh, I. 13. AT-This epithet is necessary to explain the comparison A mountain is steady, while the king who was coming out was 3D motion If there fore a walking mountain can be imagined, the king can be compared to. But the mountain cannot walk in its present condition divested as at 18 of its primcval wings. The poet, therefore, uses the expression ?TTTT possessed wings which were subsequently clipped off by Indra. See our note on Ragh, I 68, III. 42, CO mountain is therefore thought of. It can be supposed to move and thea it would resemble the walklog kiog. The idea is rather extravagant, Narada is similarly comparedi Mountains onco if a winged ·332 Vikramorvašīyam *Further on (V. 19) to a tree in motion, fac &c.--The female torch-bearers are here compared to the Karnıkára trees which are tall and bear flowers on them. The femalo attendants were also of high stature and had in their hands torches which shone like flowers on the Karpıkāra trees. А thin, straight and all form in the case of women is highly admired by Sanskrit poets and compared to a Yashtı or stick. P. 98. å-the business of state (which had the tempor- -ary effect of drownjog his uneasiness), sfico-In the night the king being unengaged his uneasiness will return, and in that state the hours of night will appear to him more than usually long. For the idea cf. cf9 RUE fant 144 for at विषाददीर्घतराम् Sak. IV. 16%; सव्यापारामहनि न तथा पीडयेद्विप्रयोगः । शके -tri generi faralar gel à l Megh. II. The opposite would be the effect when the two lovers are together; cf. III, 22; also 'अविदितगतयामा रात्रिरेवं व्यरंसीत् Uttar. I.27. Erzia:—&c. whence a good view of the moon can be obtained. Am.-Rohini is a lunar asterism of that Dame (the Hyades) figured by a cart and containing five -stars. It is so called from the reddish appearance of the principal star Taurı aldebaran; life is the fem. of firea (red) by Pāp IV. I. 39, another form of the same being tlfn. As personified, Rohını is one of the daughters of Daksba and the most favourite spouse of the moon. CI. 391TTTT fra: ular CFEME SITI Šál. VII. 22.244 &c.—The king is in doubt as to the nature of the vow and the real motive of the queen in inviting him to the terrace. He, however, has a vague suspicion that his expectations might be realized (see p. 88, प्रणिपातलङ्घनात् &c.) P. 100. 8TT4 &c.-"When their proud wives are angry with them, the husbands go to the length of appeasing thoir wrath even by prostrations before them, "Purüravas had Tesorted to a similar means of appeasing his queen (see p. 86). Dushyanta falls at Sakuntala's feet, though for a different purpose. See Śāk. VII. p. 194. But proud women slight such marks of contrition in angry excitement, for wbich in their cooler moments they feel stung with remorse, farzad- *Secretly. We are inclined to take this as an adv. on the analogy of शनैः, नीचे, उच्चैः &c. निभृतं would have been grammatically Jess objectionable, but there is no MS. authority for it. It may also be taken as an adj. qualifying 3gat: but then ·333 Notes CONCI the sl. would lose its force considerably. The liatory attitude of the wife, no doubt, shows itself in the end The wife feels remorse, but she is always loath to show it. She is unwilling to openly admit ber mistake. The reason of this is furnished by the epithet मनस्विन्य. मनस्विन्य- (Put A 3774 faad), self-respecting, proud'-Such women cannot tolerate their husbands' flirtations. They jealously guard their female rights. The variant noticed in the com. is not supported by good MSS; besides, TTT is meaning less, as remorse on the part of the husband is not the point of the context. Mr. Vaidya reads विविधरनुतप्यन्ते दयितानुनये &c. but the context does not justify this either. For not only there is no artifafancy but on the contrary the king has already said that he would not himself move in the matter. गङ्गातरङ्ग-समाना श्रीर्यस्य स सधीर । गमातराणा सश्रीक । Tarangas (ripples) are waves that slowly rise and fall. So this shows that the steps were built of white shining marble and their slope was gentle, 741-gives the reason. Just as the approach of the sun is heralded by Aruộa (Sūk. IV 2), so the arrival of the moon is proclaimed by its spreading lustre which removes the darkness of the East. HT-The upward-spreadug rays of the moon just to rise drove away the darkness from the East to a considerable distance beyond the palace westward. This darkness the king compares to the disbevelled hair flowing about tho faco of a woman This reading we prefer to airt, as the light was not yet so strong as to justify the use of the com. parativo which indicates excess. The East is here compared to a young woman, who, during the absence of her lord in a distant place, keeps her hair uncombed and untied, which consequently bangs loose on her back and the woman is a picture of saddess and dejection. At the approach of her lord she combs her hair and trims it into a braid, and thoiaco resumes its usual beauty and attractiveness, this pleasing the beholder; the Cast lihcwiso at the approach of her lore binds up ber hair in the form of darknees, aad goccis him, with a joyful faco. Sbo bas tus her back towards the king who therefore says 70570TT and sot 31TE The moon is implied to be the husband of the East. francais-The direc ulon presided oi ar by ladra &c. the East. ladra is called tipich because bis horses (sometimes spokea of as two.

·334 Vikramorvaſiyam -sometimes as more-see R.-V. I, 16, 1; 101, 10; 16, 4 &c.) are named Haris. see com, and Ragh. III, 43. P. 102. USHTEE-A ball of sugar cut off at oneside. It cannot be the full moon, as is plain from the foregone description of the first part of the night (facut afEO: &c) The Vid. has hit upon a comparison of his own liking. He is a well-known votary of gourmandism. Cf. f6 Alcellerat Šak. II. 46. Sweet balls or lädus are his everyday pastime; and anything, therefore, that is round, appears to him to be like his favourite article. In the present instance, however, by modaka we are to understand a mere round lump of sugar, as other lādus cannot be so wbite as to appear like the moon. 77777 Teratai — The moon is said to be the king of the twice-born, for which see the quotation from the Hy. in the con. The royalty of the moon over the dvizas (the Grst three orders may be perhaps due to his mistaken identification with the plant Soma, so well-known in the Vedas. See Rigveda VIII. 79 8; X. 109. 2. In I. 91.5 we have a TA SIFA HAFT. FÅ TIL JA ZET I See our note on Ragb, II. 73. For द्विज cf. 'मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौजिवन्धने' Manu. II. 169. औदरिक-(उदरमेव देवता यस्य ; उदरे एव प्रसित | fr. उदर + ठक्) a glutton. faqti-province, sphere or element; even his similes and metaphors are drawn from it. क्षपा-क्षपयति चेष्टा -(active work or business); fr. fa cau. +377. Thaga &c-99 with an governs the Acc. On the Amāvāsyā (BHT together or in the same house-a means a house' in the Veda-AHT JT ) or new moon-day. the sua and the moon are together or in the conjunction, i.e. they rise and set together. This phenomenon is poetically described by saying that the moon enters Certain rites, as enjained by the Vedas, are to be performed on the Amavasyā day which would not take place if they (the sun and the moon) would not thus be together; and the pious would be in danger of loss of religious merit. The moon realizes this predicament of religious people, and out of the kiadness for them enters the body of the sun, gun adya-The moon's body is supposed to be nectareous, For the notion -expressed here see com, All this talk about the nectar in the body of the moon being druak by the gods and the manes of the sun.

·Notes woven IS the departed ancestors in turn, may be due to the Identification of the moon with Soma (the beverage). Or it might have been a poetical way, afterwards into a systematic story of explaining away the phenomenon of the waning of the moon. Cf. Ragh. V 16, and our note thereon car-fr Toto wax strong.' to prevail or grow dense Its use, in the first sepse is very common in Kalidasa's works Cf sak. VII 18, Ragh II. 34 &c. 761-When Śiva drank the deadly poison Halahala, he felt a burning fire ipflame bis body and he was forced to adopt several means to cool it Among others be bore the moon on bis forehead safaga-'he prays, in which sense l with 34 is Atm. उत्तष्ठति l as against the context ब्राह्मण-A Brahmana being aworthy vehicle of divine message पितामह -fr पितृ+आमह uregularly formed by Pan IV 2 36. ft &c - This is a device to withdraw the girls from the scene when they are no longer required HT-mark the transition of meaning in this word, it properly means repetition, and since what is repeated without interest and useless, it means 'superfluity'. P104 aa-as actually expressed in her letter (p. 70). आशायन्धेन-&c Cf सवाऽपि प्रत्याशया धार्यते Kad , गुर्वप विरहदुसमाशायन्ध arafa Śak IV 16 1717&c --The king means that although his physical depression is palpably seen it cannot adequately indicate his mental torment. $e-hemmed in, impeded : see com. Cf रेवा इत्यस्युपलविपने विन्ध्यपादे विशीर्णाम् ' Megh I. TRICITAT &c - The king does not look cast down and depressed in spirits, wbich is a natural consequence of drooping limbs. On the contrary his drooping condition adds beauty to bis appearance, he looks lively and graceful This inconsiste ancy is a proof that reunion with his beloved is not far distant . This refers to an idea," remarks Ms.Pandit, "that unexpected cheerfulness is a precursor of approaching good luck." alfare-Vidu's words are as hope inspiriog as the pulsations of the right arm 7101 - There may be a pun on the word which may apply to Vid. and mean 'courteous, clever? The twitching of the right arm or shoulder in the case of men is a good omen, and augurs the obtaloment of some thing desirable, especłally union with a beloved person. Cf. fra A GERIC TE Bhafli. 1.27 and our pote ad.loc ·336 Vikramortaliyam and Ragb. XIL 90. Tho opposite is the case with women. C/. अहो अपात्रो मे परिस्फरति किमपि पाम: Milay. ILA; Cf. alsot jयां सदा दक्षिणदेहभाग वीणां तु पामावयचे प्रजातः। सान्दः फलानि प्रदिशत्सवस्वं निहन्त्यनुकारfiu' Vasantarajia, as quoted by Hem. oo Ragh. XIV. 49. The poet bas made use of this suspicious presentment to prepare the audience for the sudden arrival of Urvari on the stage, Cj. the king's speech at II. 9 (p. 58) other than truc, i. e. False. 37941 is used in this sense in fryt feit &c. p. 80. Immcdiately aftor the Vidūshaka's hope-inspiring words the king feels suspicious signs which embolden the former to confidently assert that his words are bound to come truc as he is a Bråbmapa. Tho infallibility of a Brahmapa's word is hinted at bere. TT hope, expectation. P. 106. aa: afiat fa &c.This is a different scene and has nothing to do with a ll that precedes. Urvašł starts at the hour of dusk, as will appear subsequently. WHAT-a woman who meets her lover at a rendezvous : see the com. her and at p. 59. In the Mricchhakatika Vasantaseni similarly goes to meet her lover. afarato may be a wanton married woman, or a courtesan as in this case. SYMO- TUTTUUT V. L. for which see com. and Ranganatha's remark. Abhisärikås will dispense with such ornaments as will produce lustre. They desira to walk out clad in dark vestments, anfraza:-treasury of words, command of language. afalda-trapsferred'--indicates its whiteness and great size. Harugato. Aty lit. 'the car of the mind; hence, 'a desire', since it takes the mind from the object to another. This speech is intended as a pun Chitralekhā wishes to vex her friend a little by means of jokes. So she uses an expression which apparently means "The king is enjoying the company of his beloved (other than Urv.) obtained according to his best wishes"; but it cightly interpreted it would gwe her real meaning which is— "He is enjoying bis beloved's (Urvast's) company whom he has pictured to his mind (obtained by his imagination.") P. 108. "O you simple girl!" Sant Per-Another thought, viz, that the beloved whose company he is enjoying is other than yourself. lovath-having a sigh of relief. Bilge -My uogenerous or simple heart entertains a doubt (my uncharitable heart is stupid enough to doubt the ·Notes 337 fidelity of my lover). Urv. bere blames berself for baying entertained unworthy thoughts about the king Or this may mean-"My heart is not clever enough to penetrate a speech of doubtful import" See com. रजन्या--Mark the propriety of the word रजन्यानुरागिणो भवन्ति लोका अस्मिन् , अनिर्मिनान--Because the kng does not explicitly, refer to the woman with whom he intends to pass the night. and-scil by means of their faceftuit. mark the Samdbi (F+T) in this word. 3947f9-lit not to be approached, bence, not to be remedied. am fr p with a to coagulate; or fr. as to live in distress+31 (3). It properly means, 'bodily distress, and secondly, that which causes such distress, mental disquietude. See our potes on Ragh I 63 and $ak p 68 PAT-TTTH9769,'fresh' The cooling appliances mentioned here are usually employed by love-sick persons op such occasions. सर्वाङ्गीण सर्वाङ्ग व्या मोतीति; ir. सर्वाङ्ग + ख (ईन) which is added to पथिन् , कर्मन् &c when preceded by सर्व (paigua &c) ima becklace; cf. Kum V 8 (factulsfagara) and Ragb. XIII. 54 (Mazt allefallam). P. 110. Eri—"Now that all my doubts are dispelled by the King's definitely referring to me in the words I Fall" EST-Because it was Urvalt's love-bound heart whico forced her in spite of herself to seek the kiog. frattut-A dainty prepared from curds mixed with sugar, spices &c Mark the Viduşaka's speech and compare it with herefter &c. p. 102 ERR v, l-we reject this unbesitatingly; for the Vid. is never described as fond of flesb, but is a lover of sweet things alone Some migbt quote sūk. II. p 41- 'शूल्यमांसभूयिष्ठ आहारो भुज्यते'-~in support of this But there, we must remember, the Vid is describing the daily course of action of the whole party, and does not particularly refer to bimself He uses the passive construction, and says 'lood consisting for the most part' &c. (2f98 aod Dot °49: ) is eaten by the party and pot decessarily by bim, be does not say app. Both Rang and Kåtayavema read as in the text. h-These words bear contexion with wbat he says in sl. II But Chitra probably connects them with the presee con.

·338 Vikramorvasiyam vious speech of Vid. and remarks to Ury. T &c. FT:- cf. &c, p 261. P 112 FH-adv. (properly lastr, of me force, violence) 'hastily,' 'at once, as AA &c. An instance of the Gen. absolute, showing disregard or contempt. 51A-lit. one sitting erect (and not lookiog at the person approaching); hence, indifferent Urvasi appears before the king but forgets to take off her veil of magic and makes the remark. It shows the agitated state of her mind Mark the poet's skill in keeping off Ury, from the king's view. fa-an interjection calling attention to something suddenly happening. वाचयम'-वाचं यच्छति इति. वाच् becomes वाच when followed by TH and the idea of 'observance of a vow' is expressed, Pan. VI. 3 69; otherwise 1727A. Here the king too is to observe silence for some purpose आकारoutward features, particularly the expression of the face as giving a clue to one's inward thoughts and mental disposition. See Mallı. on Ragh I. 20. AT &c.—This fear of Urv. at the approach of the queen shows her 7, see com. मृगलान्छन-मृगो लाग्छनमस्य The spot on the moon--also called 5777972, mig &c. S poetically supposed to be a deer. Cf. Brucia727-541 ITAKA Śı$ II. 53. For another supposition cf Ragb XLV 4) Tania -more beautiful. P. 114 Fitamani -see note on that word at p. 70. भवत -goes with प्रणिपातलङ्घनं. व्यपदेश-pretext, ir. व्यपदिश to direct wrongly; hence, to name falsely; cf. 'fiat 679- farti Te' Mrich 17.9. sak V. 21 the word occurs in the sense of 'a family'. Ju-'cbarming to view well pleased and in good bumour The explanation of this cheerfulness is either of the two in the view of the Vid. Trata- A white garment is sometimes worn on such occasions by females, FATTO- Married ladies in their saubhagya condition must put on certain ornaments and decorations which the most poor cannot dispense witb, as an auspicious token of their good fortune. The chief of them are the mangalasūtra (a string of glass-beads mixed with gold ones), the Kunkuma ( saffron powder) mark, the nose-ring, bracelets &c. qalert &c.-It appeares that the fine blades of the Durvā grass, which to the ·Notes 339 the present day are held sacred by the Hindus, were worn in their hair by women when observing a vow The practice is not so common now It is probable from the mention of Durvå which 19 sacred to Ganapati that the deity was worshipped previously. The queen really desired to give up ber anger, but she does so under the pretext of the vow, in order that she may not appear fickle-minded or weak in her indignation. Paanho--This qualifies 7991. A Person, during the performance of a vrata, or a rather any religious observance, must be free from the spiritual enemies of mankind, such as काम, क्रोध, मद &c But as the वृत्ति does not belong to the body but to the Ego, the poet should have rather written til Omitting ayn altogether. As it is for must be taken to mean "outward department or appearance,' agha-59 goes with TAGT, 'looks like one pleased, or as if pleased' This reading suggests a doubt which goes against the king's previous speech atf &c. The other reading ga should therefore be preferred, a999-'by her very bodily appearance' Tattoo-Mark the etymological meaning of eat, the resplendent one and compare it with 31sfaat Ury means that Aušinari deserves to be called Devi, ber personal splendour marks her out as highly worth of this highest honour पारहीयते-हा with परि in the Pass means to be want- 10g 10' or 'to be inferior to,' as here Cf. 7 sfatyriufetad RYTAT' Malav II. P 116 us grita &c -There is a concealed sarcasm in these words She knows that the king is constantly thinking of Urvasi TT &c -The Vidushaka's remark is intended to give a different colouring to the matter प्रियानुप्रसादनम्-अनु Indicates an offence previously given The term 374HT is generally used with respect to a woman trying to please her busband or lover after giving him offence, while 31774A (see p 88) 18 applied to a man acting similarly towards bis wife or love, though the terms are frequently interchanged Cf. आनयनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेय Kir IX 39 Or, better still, remarks Mr Pandit 3144197 is conciliatiog the husband after she is herself reconciled, showing that she is not only no longer angry but that she is anxious to conciliate him.

·340 Vikramorvasiyam He is 2016-imples extreme tenderness. Th906-'cause to emaciate', cf Kum. V. 29 It is the caus of to faint, and 1S appropriate here. gigs. adds intensity to the akanksha, 7.-simply “respect, regard', $72EST &c Urvali's remark that the king has great regard for bis queen shows the fear of her heart that she may fail to secure his permanent love, Chitra, tries to set her mind at ease on this point Ams—lit 'townsman', hence, one polite or courteous, paying attention to ladies, so it means, 'an amorous person, 'a gallant' P 118.7 ganga &c-For the auspicious words referred to here see com The Vid, wishes to please the queen, so asks the king not to go against her wishes also afraid lest the speech of the king that he is already pleased (sl 13.) might iaduce the queen to give up the completion of the vow which would mean Joss of sweetmeats to him -m n-( TC cream, curds &c +erafa bolds) a shallow dish, an eartben vessel, da 3478 --Here the Vid refers to a fast, but there is nothing in the previous portion which suggests that the queen was observing a fast The Vid. probably relies upon the fact that the observance of a vow is generally accompanied by a fast Whether the queen's vow was coincident with the Sankasta Vrata is not quite clear, but worship of the moon, the mention of Durva, and the description of the forepart of the night, show that the time was the Sankasta Chaturth. We know that on tbis day a fast is observed wbich is broken in the night after moontise The gift of Modakes leads to the same coference Rang. reads tag 47 instead of 39971, which obviates the difficulty. afag-Here the pot. D. sbows futurity with certainty P. 120. T-Urv. is unable to mark the real point of the queen's speech, either she may be sincere in her speech or she may be sarcastic frana-suggests the absence of foul doubts Cl. AD HAT FAPIE 718 &c $ak IV. 22 furgen-Baffled in bis efforts to catch a means 'skıll' by Laksand The dejected fisherman, unable to catch the fish once lost, makes a virtue of the necessity and says that he has spared the life of the fish and thus takes religious ·Notes credit to binselt. Similarly, the queen, being unable to divert the king from his strong love for Ury, gives her consent to what the king 'might do धीवर-दधाति मत्स्यान Ir. धा+वर UA. III. 1, (more probably fr et intellect, one distinguished by skill 10 catebiog fisb), a fisherman. 007-Thus given, away, z e, allowed to love another woman, or better still, see com 7741--scil loving another woman, f'surely' (atautiù). site explains why she has the Tat so readily. Ha at & C.-This speech would show that though Ausījaris really reconciled and wishes to make amends for what she considered as ber fault, víz, her having contemptuously treated the prostration of the king, she has sufficient self-respect not to stay long where she was not much welcome. Though she herself was reconciled, sbe koew the king had not given up bas pursuit of the intrigue after Urvasī, and it would not have been proper even for ber as a Hindu lady to do more than what she did after telling the king that he was free to make love to Urvasi. The passive and perhaps somewhat reproachful consept given by her to the king's making love to Urvasi is regarded by the author as sufficient to satisfy the rest of his proceedings. sa & --The queen means that she has never broken conditions of vows she had to observe. Her staying there any longer would be the violation of the rules, and the king would therefore do well not to remain there longer. P. 122 ft & c-Urvaší shows here ber despair again (cf. her speech at 120), since the king loves his queen strongly be may not requite her (Urvali's) love. This specch shows her timidity and at the same time the constancy of her love for the klag 16-may also be interpreted as "What, is it that you are going to withdraw ?' and 14--The two particles when combined express a wishful supposition, 'would that'. These words of the king are connected with what he says in sbe following s'Urv, however, without waitlog to hear the subsequent part of the speech, completes it in ber own manger by saying **&C expressiog her wish (sce Raog.quoted in the com,) that her desiro may be obtained ·342 Vikramorvašīyam The loved one. The word is necessary bere. It dispels all doubts from Urval's heart, ni u l-is inappropriate as we do not speakof a sound being कान्त हर्य-n. हरति #7:; a mansion or palatial building. See com.gtag-Mental agitation. It is a combination of fear mingled with modesty. OTUIT HETT &c-Chitra is here to do the work of a duti who is रतिकथाचतराःf 'सर्वात्मना रतिक्थाचतुरेण दूती गङ्गो शरनयति सिन्धुपति W' Mud III 9 TT-Force is necessary as she is मन्दायमाना cf Rat,I2 51 & c.-Rang. puts this speech into the mouth of Cbitra , wbich is, perhaps, in better keeping with Urv.'s usual modesty. Teat Tea & -Here we are to suppose that they take off their tiraskarın. atre-376 preceded by a and such other words takes in the fem. P. 124 &c-This statement of Urvasi alone being able to please him is corroborated by a particular illustrative statement in the next line which as therefore called ezta. नोवासिति &c-Cf. कुमुदान्येव शशाष्ट्र सविता बोधयति पङ्कजान्येव Sak. V. 28 एकासेन-shows his bighest regard. अस्या प्रणयवती-Like her loviog friend (co-wife). Ury thinks herself to be the queen's friend as she has been kind to her. Cf gg fanalzfår 99615tis Sak. IV. 18 gift-Lit. one who takes the first sbare, or takes a sbare before it is due (gt:); hence, officiously and impatiently claiming what is pot due, quarrelsome, naughty. This is the sepse bere; the meaning of दोषपदक्त्व will not suit. Ury, means that she is not a gifmat since she can claim the king now as bers, he being given to her by the queen. Or it may mean 'one who places opesell in the front where ope bas no right to be;' hence, officiously meddling in other people's affairs Ury has made love to the king who rightlully belongs to the queen. She has no right to encroach on the rights of the queen wbich, however, she has ventured to do. This may expose her to the charge of meddliog in other people's affairs. Kalidasa himself defines the term to a certain extent in sak. V. FR पुरोमागे स्वातंत्र्यमवरम्बसे । p. 135. iH &C- This is not a questioo, but an exclamation. Floding from Urvall's speech that she knew everything that passed thero slace the evealog, the Vid. Llers that they ·Notes were there from sunset or even before that, and exclams in Surprise.' What? Are you here ever since the evening?" See ccm. Cf Šak. P 126 urri-Acting or behaving towards, coming in contact with This word has variety of meanings शकुन्तलाव्यापारात् p 39 and our note ad lac, व्यापारोधि मदनस्य p 33 &c The kiag's speech contaibs a very good bit which makes Urv silent. Mark the sentiment of Sringara ja tbus él so delicately expressed. Chitralekba's speech embodies an alathkara called fag for which see com rat &c For an explanation of this, see oote and com on अप्सरोव स्पर्यायेण P 134 स्वर्गस्य नोत्कण्ठते-उत्कण्ठ् adenom from o governing either the Dat or the Gen so that the Prakrit Gen may also be rendered by the Dat Viet We, however, prefer the Gen, for उत्कण्ठ contains the idea of स्मरण , the Gen shows that the moss due to the idea of happiness &c associated with svarga, wbich the Dat cannot do Mark that Chitralekba calls the kiog ber friend (936) see supra our pote on 377777 P 74 Cf the similar request of Anasuya to Dushyantar- वयस्य यथा नौ प्रियसखी बन्धुजनशोचनीया न भवति तथा faralan Sals III p 79 This speech of Chitr making way for Act IV is tecbpically called 31841970 (descent of an Act) See com and latro Hafa &c --The Vidushaka's remark is again expressive of bis particular character. There are godly men, no doubt, who despise the acquisition of svarga but their reason for so doing is not that of our Vidushaka They know tbat there is no eternal life in that place also want &c --It is sup posed that the johabitants of heaven never shut their eyes, but look with a firm uninterrupted gaze Their eyes are as twinkleless as those of fishes The notion is more deserving of attention as it is one of those coincidences with classical mythology wbich can scarcely be accidental. Heliodorus says the gods may be known by the eyes looking with a fixed regard and never closing the eyelids'. And he cites Homer is proof of it 'An instance from the Iliad wbich he has not noticed, may be cited perhaps as an additional confirmation, and the marble eyes of Venus, by wbich Helen knew the goddess . are probably ·344 Vikramorvasiyam the stabdha lochanas (the fixed eyes) of the Hindus, full; unveiled even for an instant, like the eyes of a marble statue. (H. H Wilson). अनिर्देश्य-निर्दिश to point out definitely; अनिर्देश्य not to be adequately described. A:-One devoted to the service of; one who gives himself to another; cf. दास दाने । दासत आत्मानं ददाति fa CTET I Malli. on 31 mata alfa aqif STA: Kum. V. 86. see also con P. 128.4 arza i may refer to Urvašī, but more probably it refers to the speech that follows. The speech is worthy of a gallant. सामन्त-समन्ते भवः सामन्तः lit. a border prin a tributary king; a pretty chieftain ruling over a few villages ( asfat- 449144fa:). #its-Seo com. Siga, characteristic mark. TEA -Written orders or edicts. *—Marked i. e, characterized or distinguished by my edicts, being brightened &c. Pururavas was, the student should remember, the universal sovereiga of his time and the petty prioces were under his sway. They paid him tribute and received regal mandates from him to which they would show their respect taking them on their crowned heads. The rays issuing from their diamonds fell on the order (TTT) which thereby became brightened by them. Cf. ingatafafar Tazzarina: Kād.; गुणानुरागेण शिरोभिरुह्यते नराधिपैर्माल्यमिवास्य शासनम्। Kir. I. 21. This shows that the king was respected even in his absence. For this reason we prefer the reading ok to v.t. पादपीठम्. एकावपत्रम्- The exclusive privilege of using a white silken umbrella as a mark of royalty is a sign of supreme of imperial rule. Cf. lagi Raghu II. 47. No subordinate potentate, therefore, could use such an umbrella. Trå-Mark the propriety of the word. It is not forced upon him; he does it as a pleasant duty. a fait: &c.The idea is that a kindness should be reciprocated by agreater kindness; see भवानपि अतः प्रियतर शणोतु' P. 158; Urvait means-the king's sentiment is so beautiful that it is not possible to find one which will be its superior, and that she will, therefore, say nothing in reply. (Pandit). Pagri-Things opposed in their nature; contraieties' This is explained in the next verse. 66964iqua: v.l.

·Notes Promoting results in their usual order, or, according to their naturo, We reject this as it does not express the aptithesis suggested by a ge in the next sl, a#-May be part it is a well-known fact that), or face(what wonder!). a 94-'Those very,' which formerly used to burn me'. gara-For the opposite effect of the rays of the moon and the shafts of Madana, cf. Śáls III. 3 TOTTEET 92-Cf. que तापहेतुर्निवापयिता स एव मे जात: Sak. III. 10. ममनुकूला:-मनोनुकूला: v... We reject this reading because tbe arrows can only hit the body, and not the mind, which is atomic in its nature, and which is different from it. CH. II. 2 (EU BARTHOPZya). --Impetuosity, violence; or it may mean anger, zeal. P. 130. g 91-After the experience of distress. C. yu fe दुखान्यनुभूय शोमते पनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम्' Mrich. I. 10. निर्वाण- Complete satisfaction; supreme bappiness. Lit. it means "what is blown out, and refers to the blowiog off, the complete extinction of the self-a state of being completely identified with the Supreme Spirit; hence, in philosophy, 'eternal bliss, final emancipation,' The word is used by the Buddhists to express, their Summum Bonum which is a stato of rest and quietude in the bosom of the ocean of eternal blessedness, which is both consciousness and bliss. For other particulars see our note on that word at Sak. p. 67. Tho form is obtained by fajnismo Pap. VIII. 2, 50 Wben na (wind) is not the subject, factor is the p p participle of af with fre; fathasfar: glau i Otherwise frid) a. I *717-717727, 716 sfa 21, tbc fore-part of the night; Prádi-Samasa. n-Ioner appartment, tbe bed chamber; cf. laailaafar OT : Uttar. 1 17. Both Notice this use of aut; the wife of the fricad; or the friend's (klog's) wife may also be spokoo of as Snood;cf fet Alan Śák. VI. p. 153; and Megb. ut ini ay निर्विनोद सीने, जाने सध्याय मधि मन सेनतमंहमला.. P. 132. -Hare means 'an caroest wish,' or a prayer to God. form-Lit that which coosists of three watebos (rack of three hours);' the Grst and the last ball.watebes being excluded. Seo com. The Voc. sing is noticeable. It ·346 Vikramorvasiyam should be strictly gui. Many good authors, however, such as Kálidāsa, Bhavabhūti, and even Bbaţti (VI.II TT fanfare सुश्रु' upon which Dikshita remarks प्रमाद एवायमिति बहव.) use the form in short 3. The point is fully discussed in the com. which see, ACT IV P. 134 JT-Complexion, beauty collectively, arısıng from a symmetrical arrangement of the parts, The comparison is very appropriate It suggests the tenderpess of Chitralekha's feelings frea1--Mark the meaning of ret, lit. abiding in the self, hence, at ease, Mark the influence which the Vedanta exercised upon the language. gertiargurau ar appointed time of service, regular return of a recurriog event, el rotation. The Sun is by turos served by several persons, for wbich see com We do not find Chitralekha's name is either of those two lists. From Cbitralekba's speech in the third Act. p 15. it appears she had to wait upon the sun in the Grishma season. Now the Apsarasas that attend upon the Sun in the hot season are Meoakâ and Rambha according to one list and Mepakā apd Sahajaoyá according to the other, and as these are separately mentioned in the play, Chitra cannot be identical with any of them. Her term of service, therefore, must be a creation of the poet's imagination, unless he follows some other authority, प्रणिधानस्थितया-प्रणिधान (ir zforeibly or greatly, नि into, and x to place, to fix) 'concentration of the miod upon one thing.' The practice of Yoga and particularly the last stage of it, viz. Samadhi, gives power to the Yogin to divine the future, to know what passes in his absence or 10 places where he is not present, &c Vide Patanjali's Yog Su III. 50 Heavenly beings are supposed to possess this power daturally; of Sanumati's speech 'अस्ति मे विभव' प्रणिधानेन सर्व परिज्ञातु Sak p. I. 43. अत्याहित-अतिशयेन आधीयते स मनसि 'what is seriously taken to or felt by the mind,' bence,' a great calamity.'

·Notes 347 P. 136. fpicas I fiod. paren-Her companion in love sport ani v. l. is without propriety. i-Tbe compa. rison is common place in Sanskrit, cf. Ha estat gal &c. Ragh. I. 34; II. 74; III. 35 & TT-A mountain to the east of Meru abounding in odoriferous berbs, whence its Dame (ma arztaifa intoxicating with scept). See Kum. VI 46. Pratite --Originally the name of a tributary of the Gaoges (see Ragle XIII. 48.), but afterwards ideatified with the heavenly Ganges upon earth. FagarasThis sort of amusemeat seems to have been common with children ; cf. Megb. quoted in the com.; and Mallināth's com. on it; comp. also Kum, I, 29 de marqarfi &c. Pan-A class of demigods so called because of their peculiar knowledge of the magical art (विद्याया गुटिका जनादिविषयिण्या धरो धारकः); see our note on Ragh. Il. 60. None but divine beings could play on the banks of the divine river. Facurar-looked at stoadlastly or intently, maamu-'It was fate,' Sahajanga attributes the anger of Ury, the Irody of Fate, thus freeing bor from the blame of feminine jealousy. cf. शुभं च विधात्यशुभं च जन्तोः सर्वका भगवती भवितव्यतैय! Mal-fadb. I. 26. The form भवितव्य and भवितव्यता la tho seose of Destiny (personified are always used as such but not ta Saha), dext accounts for the lact by saying TIET: &c. Cf. Ratpūvali spr10: Fafectiunile ai 'This somewhat modifies the proposition Eigan by admitting partly a human cause for the fact of Urvail's boving taken offepca at Pururavas' conduct' (Paadit). Perdaps it is better to tako *fa- in the scase of 'Sa it must have been ( 241779997).' P. 139. Toa-See cam. The Guru is the sage Bharata, whose curse (sco Act III, p. 94) depsised tbe nymph of her residence in heaven apd also of ber divide nature, Tho cursa operated as soon as she came to reside with Pururavas. She was thus unable to remember certalo things which otherwiso gho would not have forgotten. That she entered tbo forest sacred to Kumira, without knowing the consequ. ences, was due to this loss of superbuman knowledgo. TUTACAT For the niyama see p. 170. Kuntra or Kartikeya, son of Siva was a cellbale. 10 much so ba ba bated ibo vory algbt of womea. Womea therelore, orc, od are, Absolutely lorbidden lo opter places consecrated to him.

·348 Vikramorvasiyam Fruta-01 to be re transformed by some (mysterious or uakaowo) cause 'Chitra might have known the cause but ia ber distraction of mind she did not put herself again into a contemplative mood to figd it out This is the possible explanation of this reading which is found in the majority of MSS and is also the reading of Kațayavema 'fuafion) But even with this explanation the absence of a question from Sabaj as to the nature of the cause which we may expect her eagerly to ask, as well as her words further on, (RT FEAT auffa &c ) remain unintelligible If Urv. knew the conditions of the curse, and which, as we shall see further on, she did (p 170 lines 7-8), Cbitra. and Sabaj. also knew them But the poet is not likely to refer to the Karana here as the nds of poetry will not at all be served by such a reference We have, therefore, preferred the other reading काननोपान्तवति. where कानन means the forest sacred to Kumāra Urv. was metamorphosed as soon as she crossed the boundary of the Kumaravana, काननोपान्ते वतेत (इन् being added simply कर्तरि ) तादृशी लता तस्या भावेन transformed into a creeper which stood' &c chua-Changed the original form belog destroyed (fun and faasi are two terms of the Vedanta , in the former there is Fan4FET, but not so in the lattar) - Mark the propriety of the word The form only was changed, but not the senses (cf sparate Frutat &C p. 168) 976 -Not to be reached or brought under its power. -lit that can be passed over, hence, completely brought under power. Ci fafurcat catfifa #afa Bb Nit il. 91. Mark the poet s command of language, This is the second common sayiog in this page 7-The first FIR is afgat, the second is विस्मये or कुत्सने, इंश -अन्याहश.1 अन्य इव पश्यति, Iht. unlike-or different looking, hence, strange unexpected or undeserved किमयस्य-का अवस्था यस्य । अहोरात्रन्-The comp. is always mas by ' Te gfu Pap. II 4. 29 The neu. is sometimes used (see Manu I 64 63 &c). PAAR &c --The rainy season is described by Sanskrit poets as producing uneasiness or strong longing in the hearts of lovers, especlally those who are separated from each other Cf Megb, quoted la the com, the next line belog programat Taft पुनरसस्था arrafatar-3117 dat dit distinguished patterns of forms. con of uacommonly good or noble appearance, ferita at the ·349 Notes of a comp. means 'excellent, noble. Cf afafafasig sak. I. P. 34. The idea is :-Persons who are so fortunate as to bave & noble and imposing figure cannot be so unfortunate as to suffer from misery for a long time, 2-The antidote against a curse; lit. compassion or favour of the individual pronouncing the curse. Tbe belief is that every imprecation (114) must have its 304€ or means of termination, also called afazity, Before this speech of Sabaj. some editions read-o- सखि अस्ति समागमोपायः। चित्र-गौरीचरणरागसंभवं मणिं वर्जयित्वा कुतोऽस्याः GATTA1917: 1 We reject these speeches as interpolations. For if we accept these as genuine, Sabajanya's present speech (Fof FATTHARCOi &c.) becomes absured. Besides, the poet will not make here, in terms so distinct, a declaration which is likely to lessen the interest of the audience in the further development of the plot. P. 140. gritag:-This strangeness in dress is an indication of that mental state which is technically called 9 F. It is thus defined चित्तसंमोह उन्मादः कामशोकभयादिभिः I Sab.-Dar.; or better विप्रलम्भ महापत्ति (as here) परमानन्दादिजन्माऽन्यस्मिन्नन्यावभास THIT: 1 Rasagangadhara, 65:-expresses anger or pain. TET: Mark the gender of this word which is neu.; here the king fancies the cloud to be a demon carrying away Urvasi (see next sl.). TUTT: &c.-Stanzas quoted in K, -P. VII, as an illustration of tbe rule. "When the negation is prominent or emphatic, the negative must be separately mentioned and be construed with the verb'. Also quoted in D.-R as an instance of Unmada. This and the other objectives have a double application; i.e. 374 din 2G7UT:, 7 na: दृप्तनिशाचरः &c संनद्ध-Fr. नह with सम् to equip oneself and prepa'e for any action : 1) fully developed or equipped; cf. Megh. 1. 8. कः संनद्धे विरहविधुर स्वप्युपेक्षेत जायो where it is applied to a cloud; and meads 'wafzagtiger Arnarfumat:' according to Sároddhirini, and alter: (at work) according to Mallinātha; (2) fully armoured and ready for fight. The darkish hue of the cloud which the king took for a demon, was thought to be bis armour. The king marki the object closely and find it to be a ralay cloud, what be took for the armour is its ·350 wa Valcramorvašīyam f dark colour. The king ultimately finds that his whole delusion is removed and he is as far from his Urvasf as before, 7--The use of the negative particle instead of 37 is very appropriate, since negation is an emphatic fact here. 1524 (1) extended to a great length; (2) drawn to its utmost greatly bent, 71-(1) indeed, surely, (2) as I supposed (F) 05-Sharp-falling, falling In quick succession, fer-(1) bright, shining; (2) radiant with beauty. For the comparison cf सौदामिन्या कनकनिकास्निग्धया Megh. I. 37. 1 FFHITE:-One having thighs fleshy and tapering like the stalk of a plantain-tree; one having beautiful thighs, 56 takes in the fem. when preceded by a word expressive of a standard of comparison. See com, faùa &c.—The potential is used to point out 'possibility'; 'it may be that' &c. a &c.—There ought to be some such words as sfa Star Wara: to connect this clause with the preceding But the meaning is so clear that they are easily supplied. The stanza, therefore is quoted in K-P. III (also Sab.-Dar.) as an instance where in the Tucca is neither a merit nor a fault. Tiga - The 37 of affo is dropped optionally before धा 50 अपिहित also. स्वर्गाय-The Dat. is here used in the sense of the inf., see com appaat-This supposition is natural as Urve was a celestial being. The student should mark the different conjectures which arise in the king's mind and which are dissipated by reasons to the contrary In the third line the supposition has to be inferred-May she have been carried by tbe demons?" But this supposition is uotepable on the gronad expressed in the line. 7-The Prefers to the first three lipes, 99-On the one handomon the other hand ota-3mai v. le which means 'not porceptible to the senses (here, the eyes)—is not as appropriate as अदर्शनं as it involves tautology with नयन. परावृत्त &c.-cf. प्रायो eefa matigastyle Bhar. Nit, si. 90, cf. Eng. 'mis. fortunes dever come sipgly'. TaintFollowing closely, cf. तदियमापत्समन्ततोऽनर्धानुबन्धिनी D.K. P. 142, 99-show simultaneousness or the immediato succession of two events. IGH-Tbe separation will be the more unbearable since it is co-evel with the rainy season. The raia-cloud takes away the excessive beat ( agre) of the day, wakiog It higbly pleasant. This pleasantness must perforco bring to bis mind his lost Urv., thus causing ·351 Notes umbearable pala. cf. यद्वासन्तिकैरपि तरुभिर्देवस्य शासन प्रमाणीकृत &e and sl. 4, śāk. VI. p. 146. Oral-Because the heat is fierce in summer. It is only mitigated by the clouds. The days are found to be pleasant all the more because alud &c. (see P 130). The stanzı is quoted in K P. X. as an instance of the Fig. 9 (simultaneity of two actions). TTST OFT &c-See the quotation from the Mab. Bbār. Udyoga P. Cb, CXXXII. 16 given in the com. The remark applies to countries that are under absolute monarchy. The king is said to be the maker of time. The mere breath of the king can make and unmake laws; he can therefore change the entire face of things and events As the maker of time, the klog (who takes the words literally) thinks of orderiog the new cloud, to disappear; for the appearance of the cloud is likewise the result of his own order. Another thought, in the meantime strikes his miod which does away with his desire to countermand (af 3) the rainy season. 7 THUN -'Mly being furnished with the insigoia of royalty' This is explained in the following sloka. For a similar 473114916 Cf. Ragh. II. 9-14. fogomet 11516, now see com. The streaks of lightaing are in the place of ibo ornameatal gold-lines of the ceiling, the cloud being the ceiling itself. The Word x prefixed to fara indicates excellence (majestic appearance); or it may suggest the idea that such balls aro sacred to Laksbit or induce her to reside under them. As ao bonorlGc prcöx w is applied to great nomes, as efica?, to great words, ifrariaza &c; or to certain words; as far, vins &c. frontmm canopy. w-wit fald lr. 67 ond 1+ (1), or wafa Ir. Hy to move toit. cryo &c-A king is (anned by chauries, which lo this case is done by the Nichula trees. Top-Swecter and more distlost (then they were before, t. c, la tho hot scasoo). Cj Ritus. II. 6. The peacocks serve as miastrels to the klas. Time-11) their wcalıb in the form of sireans of water, (4) wealth in streams, ic. an abundance of wealth. nat-Iraders; 1479 (-77iù) i afrj-41536} wat : citemal appradaca, Ir. Sítrusts (4) which is dixed to indicate a class bare la mss., vit becomes ut *bes Laxed, provided it is not ·352 Vikramorvasiyam preceded by two or more prepositions (e. g. 9016), Pan III. 3. 118 VI. 4. 96. The king says-'Enough of this praise; let me apply myself to the search of my beloved who is connected with my inner soul,' Cf, Ritus. II. I, where the rainy season is likened to a king. इन्त-is here used in the sense of खेद, 'alas!' व्यवसित-thus engaged in the search (cf. aafaa Śāk. VI 9). 'Alas! I feel that my distress has been as it were augumented, engaged as I am in the search. Faina-means 'exciting or 'ipflaming.' C. संदीपना एव दुःखस्य प्रियसखी विनोदनोपायाः| Uttar. III. P. 144. Tiet-Reddish lines. Riget-is a small plant (called träds in Marāthi) with beautiful red (or yellow) flowers. Their redness is here softened by the rain-water dropped upon them. Hafà-Puts me in mind of (so as to cause a longiog). In this sense (i. e. 3ta46; 37571ANEAVO era meul Sid.- Kau.) स्मरयति is the form ol the Cau.; otherwise it as स्मारयति. For a similar idea comp. आसारसिकक्षितिबाष्पयोगान्मामक्षिणोद्यन विभिन्नकाशेः। विडम्ब्यमाना नवकन्दलैस्तेः विवाहधूमारुणलोचनधीः ॥ Ragh. XIII, 29. rafrasai-Should be traced. The king tries to find out some defisite marks wbich may indicate to bim the whereabouts of Urvafl. ai frit-Because as a celestial being one might move without at all touching the ground. WO-A natural spot of ground Cf. Kum IV. 4. In this sense prest is the fem, from there is another form 1 which means an artificial plece of ground. Thaanaa-The plump bips being heavy, their pressure is felt on the hinder part of the feet. The trace is, therefore, decper bebiod than in the front where the impression Is falal. Cf. Sāk. III. 6. quoted in the com, GETT-it seems it was cumva practice wità ladies to apply red palat (prepared from red lac) to their lips. Cf. pits...797&T' Kum. III. 30; V. 11. flauta Mülay. HI 5.&c. उदायन्दु-उदक becomes te when followed by मन्य, fotos &c. (Pan. Vi 3. 60). F-i. c. alfway Regh. vi. 52. It is coasidered a mark of feminine beauty to have a deep anvel; cf. falft: Megh. II. -Tbo tears as they fell upoa her lips washed away the red lac applied to them. They thus acquired the colour of tho lips and their red ·Notes 353 marks were left on the garment (bodice or scarf). fund. Walking with uneven steps. This may also be taken as abl. (see com.}-oping ta her uneven movement of steps.' For the constr of the sl see com. THE TAT-2019 means 'darkgreen.' The parrots on this side of India do not show any change of colour as to their belly. The poet ought to be supposed to refer to some species found in his part of the country. The king mistakes a green grass-plot for the breast-garneal, but a closer observation dısabuses his miad of that idea. Fornita--Indragopas are small insects that appear in the rainy season (hence so called; F. ART, EHTRAT) and intersperse the green grass, thus giving it a variegated appearance. This adj accounts for the king's supposition of the red drops of Jac and the consequent delusion, Tbis idea is very poetic and natural. Cf. Ritus, II. 5. 5d. &c.-The king, Dow despairing of discovering any trace of Urv., wishes to gain some tidings of ber from some one (though it would probably turn out to be a vain bope) Trata-sending forth vapour, Tbc idea of being refreshed' is present. Rain failing on tbe pirt took away its heat and refreshed it as it were P 146. Barrufet-Full of notes. For fan affor --the peacock was uitering his deep potes. The cry of the peacock is deep and melodious, especially at the approach of the rainy season, The Shodja sound in music is borrowed from the peacock Cf Ragh. I, 39. com. UWIRE- This is the peacock's babit. 3-The Instr. is descripulya (377). tas&C.--Norice the alliteration ( ure) In this and also in the preceding verse उत्कण्ठा-' and दीपांगत्य aro sigas at female beauty. tfestii-'World looking at'i e. likely to attract sbe eye. Nulice ibc faocliul Jotorprclation of Rang: sec com. He also aouces the variant for which bas propriety. AfbrTbo peacocks commence their desco at kbo approuch of tho ralay season. Ritus ! i19197 Part-'orer. llere 7 is without propriely (4tu beans disapp**ADCO' ralter than death' Urv. betas e celestial bolos Besides, the klas would not proste ·354 Vikramorvakiyam cute his search if he had supposed her dead Nor does he speak anywhere else of her death The silence of the peacock serves to intensify his fear that Ury might hava vanished from bim for ever, and so he says from Mammata 10 K. P VII takes objection to the use of the word faciat, which in its very utterance means 'death' and cites this stanza as an instance of the rhetorical fault 'inauspiciousness' (BTFCT), Rang, however, tries to remove the objection by sayiog that the word is necessary as it indicates the SRT of the king and thereby contributes to the growth of the fagRRLER , see com qarare-Two senses are possible (1) beautiful like a cloud (streaked with lightning), (2) thick and beautiful We prefer the latter interpretation as the plumage of a peacock does not resemble a cloud The second sense is appropriate as it corresponds to be 10 ster which denotes luxuriance or abundance FAC --without a rival to dispute its beauty Mark the meaniog of yer which ori gipally must have meant 'the son of a gyer (properly 24m), and then 'an enemy' or a rival in general The com of Amara derives the word as #a #467 accounting for the change of the finale to by Panini s use of the word in IV I 35 रतिविगलीत.-This corresponds to पवनविभिन्न । केशहस्तः-हस्त, पाश and पक्ष, when coming after केश in a compound, mean abundance, or a thick mass of,' see com कुसुमसनाये-This as added to complete the likeness the flowers resembling the eyes on the peacock's tail fia-Because, then his pride would be humbled But now the death, or at least the disappearance of Urv, leaves him the undisputed master of his possession The reading in the R P is * T 'whom will be attract or please?' which is not so strong as our reading We find a very nice play of fancy in this verse For the main Idea cf अपि तुरगसमीपादुत्पतन्त मयूर न स रुचिरकला५ बाणलक्ष्योचकार । सपदि गतमनस्काश्चित्रमायानुकीर्णे रति विगल्तियन्धे देशपाश प्रियाया ॥ Ragh IX 67 styra e the approach of the rainy season परभृता- so called because the female cuckoo leaves her eggs in the west of a crow which betches them C प्रागन्तरिक्षगमनात्खमपत्य Hrafnot ar 73 9246ai Sák V 22 and our note thereon. Tugat-of course in settling love-disputes (or uttering sweet notes).

·Notes 355 P. 148. Tela-For the short ending, see com. It is believed by poets that lovers who have falled out forget their quarrels and get reconciled on hearing the song of the cuckoo. The bird way, therefore, be said to play the part of a dati (negotiator'.j between the disagreeing lovers. Cf. रतिदूतिपदेषु कोकिलां मधुरालापनिसर्गपण्डिताम् ' Kum. IV.16. मानावभन्न &c:- Clever in breakiog down the pride (of a woman who feels insulted by the firtation of her busband with bis otber mistresses). For the influence of the song of the cuckoo which makes offended ladies forget their wrath, see the quotations in the com. Kalidäsa's power as a masterly describer of the influence which nature exercises upon the minds of lovers is clearly seen in this verse. किमाह भवती-An instance of आकाशभाषितं. आत्मगतं-On my part, i, e. 'given by me.' a Thurg-'on loving husbands (only). Mark the force of रमण रमयति रम्यते च अस्मिन् ). The ascendancy of young women over their husbands is so strong that they would have their sole attention given to them. Even a mere suspicion of the faithlessness of their husbands excites their anger. Cf Sabaj.'s speech at p 136. Of course the ascendancy referred to here is to be understood in connexion with love.matters only, and not elsewhere, as the poet himself remarks 394551 faqU PIMI dalgan šāk. V. 26. Comp Mapu. IX 3 (7 7 Fischfa). 941-Conversation, talk Cf. Sāk. IV. I. Et ei &c.- C. विरल: परदुःखदुःखितो जनः. We really find a paucity of men whom, otber men's sorrows touch. -is a Sanskrit idiom, taking its origin in the conventional description in poetry of the woman's lip as containlog pcctar (Cf. But Dagd &c.,) TV-Tbe mraping of 'vanity' is also intended. THFLThe word if thus prefixed indicates 'cxcellence';'a jambu tree of the best kiad' CI. TAGA, T***11 &c.; Tafiti, राजगुह्य पवित्रमिदमुत्तमम् Bha. Ix.2. Tiga Thc lostr, shows direction. Such words (ending in qa und showing direction) govern the Gen. or Acc.; cf. afgron garaifeat Sak. p. 18. f49747927-Tbe notes of the royal swans resemble the jingling of anklets: cf. Of Tradüfca daat siy tafafigi spina ayusiftitiafraifa l Kum. 1.31. 127 TITTKH Riius III. 1. Hecco lke king's dolu loo.

·356 Vikramorvaſiyam P. 150. मेघश्यामाः &c-The idea of मेघश्यामत्व at the end of summer is common in Sanskrit; cf. faqe sami: Śāk. III. 10; मनो जहुर्निदाघान्ते श्यामाप्रा दिवसा इव | Ragh.x.83. मानसोत्सुक०-Manasa is the pame of a sacred lake on the mountain Kailasa op the other side of the Himalayan range. Being a mental creation of Brahmä it received this name as indicative of the mapper of its birth. Cf. कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं सरः। ब्रह्मणा नरशार्दूल तेने HTTEI HT: 11 Rām. See our note on Ragh. VI. 26. It is also called Brābma (Ragh, XIII. 60 ). It is said to be the native place of royal swans which are described as migrating to its banks every year at the commencement of the rainy season. Cf Megh. I 11 and Malli. on it; also Teata magaguhan & RADE area.. Megh. II. Pa-is applied to the sound of ornaments. Cf. अथ मर्मरः । स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूपणानां तु शिक्षितम् ॥ Amara. aa-That famous lake, gradi-provision, food. Swans are described as living on lotus-fibres, which tberefore they carry with them on their journey to Mānasa. 37746—Becausa with the stalk in beak the swan would not be able to speak. The use of this verb shows that the fig. is borrowed from the state of a man who is being drowned and solicits help to draw him out. Fluichai &c.—The swan may refuse to comply with the king's request on the plea that his own business demands his immediate attention. The king, therefore, appeals to his goodness by means of a general rul. observed in the life of the good. The illustration embodies a general principle of action and the figure therefore is artha. ntaranyāsa, in which a particular statement is corroborated by means of a general ono and vice versa, Cf. 3717541141971: संपदो उत्तमान प्रत्युक्तं हि प्रणयिपु सतामीप्सितार्धक्रियैव । Megh. II; also एते सत्पुरुषः परार्थघटकाः खार्थ परित्यज्य ये and सन्तः स्वयं परहितेषु कृताभियोगाः Bhar. Nit, S'I. 74, 73, 971941714 tat fa.64: &c. Tanya bent, arched; curved eye-brows are a mark of beauty cf. 9675791: sferat: &c. Sāk. V. 23. &c.-The fawn by looking upwards and not replying to the king shows that he has not seen Urvasi. But the king doubts this as being improbable, sinco bis manner of walking proves that he must have sceo ber, from whom the gait appears to have been stolen (or borrowed).

·Notes vu AFECO-Sportive steps are gentle and light. The swan walks in the same fashion as Ury, and hence the charge of theft against him. Of. am gostom na ni Ritus. III. 17. P 152. TEES &c-Stanza quoted in D-R III. as an illustration of stem (uomeaning talk) The King takes his stand on legal ground. A thief is forced by law to give the whole when a part of the stolen property is found with him. The presumption is that he must have stolen the whole The king means-"You have stolen my Urvasi's gazt, you must therefore surrender the whole, 1 e. Urvast in person." wada-Claimed as one's property. TAIFAT-Ltd named after a part of a chariot (TE). Notice the alliteration, and the propriety of the words. The king wants to establish a sort of relation between the bird and himself He is a tat, bis beloved a 1917 noast and tho bırd is TUTTIFT, so there is a common tie (T) bioding thoma all together, -The goose's cackling resembles in sound 'Who are you?' and the king therefore thinks that the bird wants to know who he is See Kät, quoted in the com. A similar fanciful resemblance is found in the first crying of a child which is supposed to be 115. Hann'I must not allow this ignorance on his part.' crociant &c - 3*) qala ' Par VI, 3 26. Sea A.S. G. under compounds The references have already been explaiaed Pururavas is properly the great-grandson of F. So.com., Kuldasa, however, overlooks the fact. 64 Ta &c. -Cf. परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुरस्य मे। समुद्रवसना चोरी ससी च युक्योरियम्। Sak, III 18. Te aferito-The Chakrayaka bird is represented as a type of constancy and connubial lova. He cannot brook tbo least separation from his toate Even a leal separatiаg him from his beloved is enough to make bim cry piteously for bor, The same is the case with the {cuale bird. Tho Sanskrit poets believe that do novitable decree of fato separatog them in tho night time, when their crles are beart-piercing. Cf affermat Gaft TTTTA TAIFFRET &c. SAL. IV. p. 107. int-Love-lord (ir, puto burt, or 11 FTJUT Beifar). A&C.Tha klos-means that as a passionato lover birsoll the bird ought to sympathise with blm the more readily, ·358 Vikramorvafiyam and yet he does not this is the working of fate. Trai–Mark the force of the word, 'your wife is dear to you, and so is mipe to me.' P. 154. विपर्यायेण प्रभावप्रकाश:-Cf. अन तावद्विधिना दर्शितं प्रभुत्वम् । Sak. V. P. 131. magicom-We know the fondness of bees for lotuses. They suck the honey as they hum. The lotus here is of course an open one, and the bee is perched on it. The King compares Urvasi's mouth to a lotus (whicb is very natural) and the bumming sound of her bee in the interior of the lotus to the murmuring of hissing sound produced by Urvasi due to pain caused by his bitiog her lower lip. This: are (a somewhat strange idea) is often described by Sanskrit poets; cf. Staffel Fra Fata: Ritus. V. 15; also IV. 6, 12, 1: a Tftatales en Sāk. III. 22. #-afè would have been better, as the bee is described to be a lovor in the Dext s'l (a facut). 891449:-Had you felt (which you clearly have not).. Mark the use of the Conditional, which is used when the non-performance of an act is implied, or where the falsity of an act is implied as a matter of fact. See A. G. & 216. APA:--The cau, of art is used in the sense of going', mostly in dramas and sometimes in poetry. (Ragb. XI. 91); TIT wys: afinha ayd S-D. According to S P. Pandit it is a word which belongs to the phraseology of the class of ascetics called the Sadhakas. उदन्त.- उद्गत: अन्तो यस्य (उद्गत अन्तो fauzit mT) news, intelligence. atq:-The Nipa beara a fruit as large as, and of the shape of, a small apple. The fruit is tipe in the rains and is much liked by village people. The tree is called a (aspirated into metar sometimes) in. Konkan. (Pandit), P. 156. प्रियकरेणु०-A bad compound. करोति इति करेणुः; or के रेणरस्या। सल्लकीभङ्ग-भङ्ग seems to be used here for a twig or branch broken off from the stem. Elephants are said to be very fond of the Sallaki; cf. स्थानमाहिकमपास्य दन्तिनः सहकी विटपभगवा- Pati Kum. VIII. 33; Uttar. III. 6 1. (af 19:36 fain: up: fr. 3+55); anythiog performed daily, such as bathing, taking meals &c.; daily food. #6450-attractive by their youthful love; or sweetly warbling through intoxication, or uttering indistinct but sweat sounds in passionateness. It is, bowever better to separate the two words (see com.) in which ·359 Notes case #6 Sans qualifies 15499. For it is not necessary to particularize women, and the elephant, as the lord of the herd was in rut, yalanlar Urv is likened, to a digit of the moon on account of her peerless beauty and spotless purity. It is necessary to compare Urvaſi to the young moon; for purity in the moon, : e freedom from the spot, is seen in her digit stage or phase, 9-a kind of jasmine having very beautiful lowers (Mar. जुई) शयल-Variegated, स्थिरयौवना- being a beavenly being getsial-Cf. Efaqat supra él. 9. Mark the alliteration ( 317418 ) 1o the stanza, Partner -Here we are to suppose that the elephant gives out a cry. Sifati-Foretelling. The king regards the cry of the elephant as a good omen; for this sense of in, cf. afarnausstatt 716 gryte are: Bhatti 1. 27. नगाधिराज -नगे भवः नाग. (or न गच्छति अग' न अगः नाग. a comp. 999 not one that cannot walk altogether). The king is पृथिवीमृतामरिपति; another name for पृथिवीभृत् 18 नग, so ho is Ta, so there is certain verbal similarity also between the two. 97-(1) charity ; (2) rut. Erg(1) to those that desire money; beggars, to whom the king's charity was unstinted: (2) to those desiriog their object, s. e. the bees wishing for the elephant's temporal juice, why-Among the best of women. f at the end of a compound means 'anything best or excellent of its kind' H594 -The king, who knows the poigauncy of the pangs of separation, wishes that the elepbant may not be subjected to this grief: he may escape this bard lot. सुसमात्रा &c -cf. वस्त्यस्तु ते याम्यय किं प्रवीमि खभाग्यनिष्ठो ननु सर्वलोक. सुरभिकन्दर-It is very difficult to determine tha loculuty ot this mountain; probably it is an lavcation of the poet. The pame suggests that it had a fragrant valley or cave 199074&c-It is not casy to see whether the poct speaks of the celebrity of tho mountain on the authority of samo Puriņa or some story in the epics, or wocther it is a creation of his own imagination 8999181-Laad at the foot of a mountain. The suffo is added to 39 aod afy in the soasca noticed in the com. P. 158 दुरिम्परिणामः-Here the post treats दुरितपरिमान as a compact asuva lastead of a compound onc, otherwise the ·360 Vikramorvaſiyam construction would have been दुरितानां परिणामै शतहृदाशून्यः-- For the derivation of TEGT See con. Why the king should want light is not clear from the reading in the text. It appears that there was darkness and the king was unable to see. The reading in the footnote makes this clear. Barat-indicates the plumpiness of her breasts which leaves very little space between them Cf. Kum, I. 40. dig at-having well-turned, fleshy joints. The bones at the joints such as the knee, the elbow and the wrist did not protuberate out, but were fully covered with flesh. The adj. is merely an ornamental epithet and his as much or as little propriety as नितम्बवती below. पर्वसु and नितम्बवती appear to be suggested to the poet by the alliteration they have with ada and नितम्ब. Epithets like this (com, रम्भोरू. p. 140 निममनाभिः p. 144, Efafanfaat p. 146, Tuffal p. 152, Jafar P. 144, Hansi p 198) which go against our sease of delicacy as they openly describe particular parts of the female body, are frequently to be met with in the writings of even the best Sanskrit authors. * अनङ्गपरिप्रद-Where ananga delights to dwell and which he therefore appropriates as his property: hence, a charming place. fatadt-having large beautiful hips. See com. and remarks on going triat above. aferragai &c.--Strangely enough, this s'loka is found with slight verbal changes, in the Rāmāyana (Arapyakanda Ch. 64. elokas 29-30) where Valmiki puts it in the mouth of the similarly-circumstanced Rāma, who hears it ecuoed with a similar result. वनोद्देश-is the same as बनान्तर in the preceding sl. • However revolting such descriptions may appear to our modern refined tastes and ideas, it is certain they did not appear so to the good, simple miods of olden times. Cf. what Milton says- "Than was not guilty shame; dishonest shame Of nature's works, honour dishonourable, Sip-bred, how have ye troubled all mankind With shows instead, mere shors of seeming pure, And banished from man's life his happiest life, Simplicity and spotless ianocence ?"

·Notes 362 1 TEHT &C...The student should bear in mind that the words of the king in sl, 27 were echoed by the mountain, which the king takes for a reply to his question. The words are so chosen that with a slight change in the construction and meaning they serve the purpose of a reply (see com.). This arrangement is called in dramatic language Trigata (for which see com.) eta: ftant &c.-For the present reply returned by the mountain the king expresses his gratitude by wishing a greater happiness to the mountain. C. नास्ति मे विभवोऽतः प्रियतरं hafid p. 128 and our note ad loc. P. IGO. TETTHET &c. In this stanza the king expresses bis supposition that his Urvast has been changed into a river. Urvasi will knit her eye-brons in anger. How is that possible in the case of the river ? The river has ripples on its surface which by their gentle rise and fall resemble tha knitting of the eye-brows in the act of frowning. Urvašības a girdle round her waist, the gold bells of which produce a jingling sound when she moves. The condition is fulfilled in the case of the river by a line or row of crknes in excitement (gfrafartafTCTA). The adj. gfia is essential since the jingling of the bells fiods its parallel in the cackling noise of the birds due to their agitation caused by their fear of the violent stream. faciat &c.-Urvast's garment would get loosened through her hasty steps due to anger; (receni 595 formatia &c. sl. 7, P, 144). Where is the garment of the river? The long sheet of white foam produced by the water being dasbed against a sockey bed is the garment of the river, which it drags along through anger, the violent motion being the result of anger, made Urvali's movement in walking would not be slow and regular. Her steps would be crooked and occasionally interrupted by her brooding mood-thinking about the offensive conduct of the king. The crooked and laterrupted movements of the river are occasioped by the stream being repeatedly obstrucled by the rocks in its bed, the avoidance of which not iofrequently makes it take a zigzag routo. 755FTTT v. l-is to be rejccted, as is weapingless when applied to the river. 247should be constructed with every distinct condition expressed in the first thrca llocs; 71, 741 1741 ....... रियन्ती, ·362 Vikramofsafiyam 747......anifa yifa ay...... wbich expresses the conclusion that Urvail bas been metamorphosed into a river. Rang-14125 कोपव्याकेषु तरंगेत्याधाविद्धमित्यन्तेषु विशेषणेषु योज्य: The necessary conditions of metamorphosis are mentioned in the first three lines. and the conclusion is drawn about the change of Urvašī into the river. The words Farc apply bath to Urv. and to the river. In the former case they mean 'remembering (my) fault over and again ( 962 ); in the latter 'frequently (7:) avoiding the interruptions'. For petraa afunt cf. लताभावेन परिणतमस्या रूपम् p 92. ध्रुवं gives us the figure called उत्प्रेक्षा' in which the subject 10 hand has, superimposed upon it, the nature of a similar thing (संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परेण यत् । KP. X.). The Utpreksbā upon It is that they are the eyebrows of Urvasi broken by frowns and so on com; RATE शफरीरशनाकलापाः ..79: नितम्बबिम्बाः। मन्द प्रयान्ति समदाः प्रमदार इवाद्य ॥ Ritus. III. 3; and ध्रुविभ्रमाश्च रुचिरास्वनुभिस्तरंगैः जिताः) bid. III. 17 ma &c.—The three adjectives in the first halt refer to 44 and serve as reasons why Urvasí should not find the least fault in the ki.g. The figure is qf which consists in theuse of significant epithets (विशेषणेयत्साकूतैरुतिः परिकरस्तु सः। K.P. x.) कमपराधलवम्--The force of अपि has to be understood bers: the meaning being even what least fault.' The king says he is conscious of not haying given her even the least offence, much less there is ground for a greater fault. If opfy is not. inserted it would mean 'Urvasi may not find a small fault but she may find great faults to justify her anger Mammata. in his E.--Ullā. VII, finds stafittedalenata in this (omission of a necessary word). HH-This is asif het, the meaning being मत्कर्तृकम्. समुद्राभिसारिणी-The use of the word अभिसारिणी is intentional. The river is going (flowing) towards the sea, but this she does as an abhisarıkā, the ocean boing poetically regarded asher lover; cf. भर्तुस्तथा कलुपिता बहुवल्लभस्य &c. Mud. III. 9: अनन्यसामान्यकल्पवृत्तिः पिबत्यसो पाययते च सिन्धू: Ragh XIII. 9. The king has perfect faith in Urvafi's chastity. You cannot stati The negative particle a in office shows faite or opposition, अनिर्वेद being equivalent to धीरता. Ch. Faint heart never won fair lady; अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्। अनिदो हि सतत. सर्वायप्यनुवर्तते ।। Rama. Cf. also साहसे श्रीः प्रतिवसति। (Fortune ·Notes 363: favours the brave); and cf. also Shakespeare as quoted by Mr. Vaidya- "We fail, But scrow your courage to the sticking place And we will not fail. gaiatie-The Kadamba tree puts forth buds at the roar of clouds or when sprinkled with the first rain drops. Whedever a Kadamba, therefore, puts forth buds, it is a «ign of the end of the summer season. Cf. मरुन्नवाम्भ-प्रविधून सिता कदम्बयटिः A i Utt. III. 42. Seo Iso Magh. I 25. TOIHTUTH-Mark tbe use of fira as applied to the balr of a woman. Cf. JRT:- FRUTTAYA40179: snjra :). 35. P. 162 FRET:-A gazelle, a spotted antelope, Tails &c.- This sl. is quoted in the K. P. Ullaga VII. as an instance where harsh words are a merit, as the king is in an apgry mood The commentators of the K, P. regard it as genuine and therefore we have given it here. yraan upusual comp. Ft-falsely. He justifies this remark in the next two lines. Jauna-affected by rheumatism or mind. Justo उत्कण्ठ्या घटमानाः (gathering through eagerness) या पदपदपटा- (swarms of bees ) तास संघटो गाढमिलन यन रा चासो दरिदः (with its petals bitten off ) Urriaratot is a poetical convention to describe the Asoka tree as putting forth flowers when. gently struck by amorous ladies with their foot decked with jingling anklets; cf. 78:79791 FETTATE &c.Kum. III, 2G &c. 67 is probably the mango-tree स्तरका अस्य संजाता असो सापक्तिः। मदकट-पूजितं च शंकारय ताभ्यां मनोहरे. नन्दन-Name of ar forest, and aot ladra's gardeo. Ordodame of an elepbant. FIATT &C.-Tho idea expressed in this dl. Is this:-The forest at that time prescated an attractive appearence on account of its beautiful scenery. The forest-beauty is borepersonifed. She wishes to take a view of her cmbellishments. her own charms, but this observation needs an eye, wbich. is, in this case, the antelope squatting on the ground and lookiog at the sylvan beauty. The antelope is as it were. the soldiged glance of the presidiog deity of tbe forest. splendour. The eye of the Kinanairi belog dark, the.

·364 Vikramorvas'tyam OD poet, somewhat boldly, not only makes the glance dark but identifies it with the concrete body of the antelope For Rang.'s reading and interpretation vide com Mr Pandit takes ar to mean essence' Cf Malay III 5, The fig. 18 "Utpreksha. ffuram &c-cf Ragh IX 55 quoted in the com. P 164 fara fr s with वि and परि+अच् &c -Stanza quoted in the K-P as an instance of the mixed character of the accessory feelings Some of the commentators of the K-P. regard it as a quotation from Vik, which does not appear to be correct See com अकार्यviz love for Devayani a Brahmana's daughter 77 TIof the moon, whose mark (377) is the hare, the spo the moon is often referred to as the figure of a hare foranga crevice, a fissure in the rock 4-Shedding its lustre all round' This explains why the thing cannot be a bit of flesh स्फुलिंग -स्फुना फूत्कारेण foafer (manifests itself by being blown) Biraz-It has just इद) rained all round गहनमभिदृष्ट makes अभिवृष्ट pass , १५ 15 both trans and intrans but its intran , use is more common. 05-The word is necessary The red lustre of the ruby can be attained neither by a single flower nor by its tender Jeaf (*19 v 1 ) but by a bunch of flowers only. In the last Jine there is Utpreksha, the sun is said to be busy with an attempt to raise it up with his hands (rays) HET-The Mandara seems to be a favourite flower with 4he celestials cf मन्दारशून्यान् अलावकार। Ragh VI 23 अखोपहत Bcc.--"Why soil it with tears !" Since Urv, the fittest person to wear the jewel, is now lost, its sight would force tears out 1 of his eyes P 166 fa-by name, Cf fertig glatt Ragh. I 12. izgatoIt appears that the red lac of Parvati's feet was washed off by a small rivulet and deposited in the crevice where it got hardened and was changed into a ruby. -471Uf at is worn on the body gam-Mark the force of 29. It denotes authority or qualification in the person giving the direction, cf TarFTE मादजनोदित भवत्यधिक्षेप इवानुशासम् । Kit. I. 28 मृगचारी-Living like a deer t.e. living upon fruits, roots &c and simple water ·Notes 365 (abstaining from rich food). Kātayavema (see com.) gives the tradition that it was the sage Nārāyana, father of Urvas'ı.. But the speaker here cannot be the father of Urvas'ı; for in that case the poet would have taken further notice of him. The king, too, does not mind him beyond paying him a compliment for his suggestion. Further on, the king, while speaking of the incident to Urvas I, speaks of bim as a. only P. 170. faollam-Having an exceedingly thin waist. This is a mark of beauty Comp मध्ये क्षामा Megh.and वेदिविलममध्या Kum,I. 39. The reading FAHATHEAT is bad. Farhan as applied to the waist is absurd It is properly applied to the navel (see $1. 7. p. 144) and other joints. Kāt. reads great af faca 72791 where are means the sacrificial altar, the middle joints of which come very close to each other, and not a ring. It Tar-The similo is appropriate in this respect:--The crescent of the moon was put on his head by Siva for its cooling effect when bis body was burning with the poison (Halahala) he had swallowed The gem would have a similar effect on the king Tia-Mark the propriety of the word, 'pleasure, as from the company of a woman'. art &c. Both Urv. and the creeper, between whom the king cstablishes a similarity and identity, are slender. The rain.drops are lıke tear washing the lower lip of Urv who is weeping with remorse The creeper has not flowers on it as the season is past. Urv., likewise, has ao ornaments on her person, repentance preventiog her from decoratiog her body, FATHIA &c --There arc no bees buzzing about the creeper; this silence is like that of Urvas'i through aoxicty. Mr. Vaidya quotes an instance of the opposito klod (where a woman is looked upon as a creeper) from the Bhiminivilisa-स्मित नेताक तु प्रहतिरमणीय पिकथितं मुरा न पा वा फुगुमामिदमुश्त्परिनलम् । वन- मिथ्या स्ननिममेतफ, रता रम्या रोष भ्रमरकुलनमा न रमणी॥ P. 168. mit is used merely in the scase of 'I think Argi af-as belonging to Urv; what to klog thought to bo tha attributes of Urvali proved to be something else: 80 every time be was disappolated C Slokas 1, 7, 14, 23 of this Act. 1777 sleep; bacc. e dull condition; fifat there foro means, 'opened Ils also applied to a flower la this scase; cf. Kum. V.80. mii. c.-The king says te will not ·366 Vikramorvas'iyam nopea his eyes as there is a fear that he may see something -other than Urv in case he opens them. TAISI-By one in a swoon. अभ्यन्तरकरणया-Having the seases concealed inside. Here fut is not limited to the mind' as Mr. Pandit takes it but refers to all the senses. Her form was chaoged, but consciousness was not suspended; she interbally possessed all the organs of sense. With her mind alone she could not have seen what passed around her. It is only when the mind acts in combination with the sense of sight that one can see. P.170. प्रसबवाह्यान्तःकरण:-प्रसन्न सबाह्यान्तःकरणोऽन्तरात्मा 0l. would be better. The external senses are the five Karmendriyas (hand, foot, organ of excretion, organ of generation and throat), and five jñanendriyas (ear, eye, skio, tongue and pose). The internal organs according to the Sāmkbyas are three-बुद्धि or organ of apprehension, TEL or organ of thought, and its or self-consciousness To this the Vedāntins add a fourth, viz fan or the organ of feeling. Nearly the same expression occurs in Sāk. p. 179. Situd &c.The Váyu-P., however, says that Indra gave his daughter देवसेना to Karttikeya for wife; cf. शतक्रतो रूपवती देवसेनेति सुता या।सा महेन्द्रेण रत्यर्थ भार्यात्वेनोपपादिता। उदीर्णसेनापतये महासेनाय सुव्रत ॥ &c. 8494-Lit. ove not to be defiled;hence, boly, Fes—The skirt of a mountain with abundant water and beautiful scenery. 1611-See note on the word at p. 134. --The condition, or rule; properly 444 means 'a contract' fr. f with 'going together' in order to come to a mutual understanding. 3940-Explained, made intelligible. -Refers to fifttt. P. 172, wanderia the original nature or natural form, Here it means 'the natural form'. al-Radiating on all sides, faena-Urvasi's face was tioged red by the red lustre of the gein, and so bore the splendour of a lotus steeped in the light of the young sup. पस्यन्वि-Adenom. tr. असूया which properly means गुणेषु facut (Sid.-Kau ); Ury. was to be pitied; and yet the subjects would find fault with her. 4-In what manner; what should be the form of tbe vehicle, KTTUIHI-&c-This shows that the ancient balloons had banners and their sides were painted. The wish of the king was not altogether extravagant, considering the divine powers of Urvasi. As a heavenly being she could satisfy his desire.

·368 Vikramorvasiyam whirled round. वदागरेखा--cf. ज्योतिर्लेखावलयि Megh. I. 44. रेखावलयं-Should rather be taken as one word (रेखारूपं वलय) अपराधी &c.-cf. the precept अदण्ज्यान्दण्डयनराजा दण्ज्याश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥ and अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सैव (क्षमा) qu1 Hitop. II, 170. tal-It was customary with ancient Indian kings to employ Yavana females as their attendants-particularly as the bearers of their arms. By the term, 'Yavana' we are not to understand the Mahomedans, who were not in existenca in Kaldása's time, but the Greeks or Ionians (or the Tartars or the Bactrians.) Cf. Tangan risalfit: &c. Sāk. II. p. 42 and our note ad. loc. quy--m. n. a dead body. :often used as a term of contempt. Traa-The gem with its balo of rays is compared to a nosegay or bunch of red asoka flowers with red leaves around. Icesa--the quarters are often poetically spoken of as ladies, Oj. ofiareATEST P. 69. --a protection for the hand, an arm-guard, fr, 99 with ar to protect शरासन-a bow शरा अस्यन्ते अनेन. बाणापथ-bow-shot क्रन्यभोजन:- Raw-flesh-eater, carrion-feeder. Arraitq:--that excellent gem. TT15:—The planet Mars so called from its reddish appearance, 464-thick, and therefore of a dense, dusky colour. The bird that was flywg away from the king intervened between the gem in its beak and the (king just as the cloud would do between Mars and. the) beholder's eye. P. 180. AT-The superintendent of the city police, सायं-fr सो स्यति समापयति दिनं that which brings the day to an end. e- word of Vedic antiquity. It is probably derived fr. g to destroy, to kill, from which are also is derived In Veda the term often means an evil spirit, hence a cruel man, a thief. or ye was the term originally applied to the aborigines of India by the Aryan invaders. Paits-see supra, p. 84, Taifa &c.—With this cf. the similar passage in Sak. A तस्मिन्महाई रत्नं भर्तुर्बहुमतमिति तर्कयामि। तस्य दर्शनेन भर्न भिमतो जनः स्मृतः। &c. p, 121. gustati &c.- It is clear from the Vidusbaka's speech wha: &c, on p. 176, that he already knew everything about the gem. à Alivrat &c.--This is merely a courtier's compliment to his master. 414417770-having obtain.d his deserts or punishment meet for his offence. Surat-v.l. means another tent in which case the Kanch, must be supposed carelessly to refer to the huts of the hermits in the distanco.

·IYULES JUJ Fry-They were astonished because the bird was pierced with an arrow, which they could not account for, as the place was surrounded by the dwellings of hermits.fr &c.- See com. BB &c.-This was necessary as it was polluted by contact with the vulture, P. 182 aulaTTAT-The Kanch. was too old to decipher the letters, Mark the poet's skill in making the king discover the secret himself. There is considerable poetic charm in thie. सापत्यता-अपत्यं-न पतन्ति (fall into hell) पितरोऽनेन न+पत् + यत् (य added करणे) Yaska derives it as-अपत्ये कस्मात्-अपतत भवति पित. सकाशादेस पृथमिव तत (detached) भवति अनेन जातेन सता पिता नरके न पततीति वा Patartina Fif-A phrase constantly occurring in Sanskrit plays: it simply means shall attend to my business.' It is a device to withdraw a particular character from the stage and is used even when there is no actual command gived. ---Purúravas was so called being the son of a (king as transformed into a woman). Kedule would be better, as qe does not accord well with are (life) संतान-संतनोति कुल or संतन्यते कुलमनेन; संतन + ण or धन i.e.a added aft or a tot, or this may mean continuation of the family' (the affix er beiog added a). Both the senses are possibly intended AROTENT-A sacrifice performedio the Naimisha forest, Nazisha is the pame of a forest of Pauridic celebrity represented as the seat of religious austerities and of the performance of sacrifices, which sometimes lasted for a thousand years. cf. नैमिषे निमिपे क्षेत्रे श्यया शौनकादय । सप्रे खर्गाय ET ACHUHTETIT Bg.-P. It was here that the great Pauranic scholar, Suta, aarrated the Puranas to the sages The Mahabbürata tbus accounts for the pamc-fafigur निहतं दानव यलम् । अरण्येऽस्तितस्त्वतनैमिषारण्यसशितम्॥ सर-a sacrificial session generally lasting from 14 to 100 days. Sairas lasting for a year or even twelve years were not rare. The simple allusion' (to the sacrifice), remarks Hír. Paodít, 'gives an appearance of reality wbich a distloct statement that it was performed would have falled to convey! The sacrifice referred to here could not have lasted for twelve years; as Mr. Vaidya supposes, as in that case the poet could not have passed it over with a mere allusion. Tho klog too would not have undertaken : sacrifice, so recently after his marriage, which would hast kept blm away from his dearly 21 ·370 Vikramorvafiyam loved Urvasi for such a length of time. The context also does not make such a supposition possible. It is more reasonable, therefore, to suppose twelve years to have elapsed between the events of the third and the fourth Acts. smo-Cf. Ragb. III, k. The reading geld is not good as it is 45% and not its point that assumes a darkish bue in pregnancy. fafaggila-scil. previous to bis departure to the Naimisha forest, The king had observed only a few early marks of pregnancy, but not such as are manifested later op, e. g. the enlargement of the abdomen &c, P. 184, 1991- Name of a sage, son of Bhrigu by bis wife Puloma. A demon attempted to carry off Pulomā while pregnant, and the child was prematurely born whence his name. नाराचः-जरानाचामति (aff. अप), or नारं नरसमूहमाचामति (aff. ड) an arrow entirely made of steel ; 20 is one with a steel point and edges. P. 186. वात्सल्य-वत्सलस्य भावः; mark the derivation of वत्सल; e a calf to which gives the whole the sense of loving affectionate by Tahtanz glede Pān. V. 2. 98; otherwise TTT (having a calf). See notes on Ragb. V.7 Cf. tat- नु खलु बालेऽस्मिन्नौरस इव पुने स्निह्यति मे मनः । नूनमनपत्यता मा वत्सलयति। Sak. VII. p. 185, day-one of the Sättvikabhāvas, the result of excited emotion. 7-Voc. sing, of 2791 a mother; used in addressiog a respectable elderly woman or mother. 0164 77.-Genitive of agency: see com, wafegatsio &c.—This does not mean that the Tåpasi ( who already knew it) or the boy found out the relation, but that the king, as was apparent from his features, knew it almost intuitively and the Tápasí could well observe it. 919-Like a true Kshatriya, the boy would not part with his bow even when he was doing obeisance. The custom is still observed by the Indian princes who deper lay aside their sword or dagger under any circumstances. हाद-हृदयस्य कर्म (aff. अग). For the paternal feelings on a similar occasion, cf. Śāk. VII, 17. 19. P. 188. [d-The ceremony to be performed on a child's birth (the fourth of the twelve rites mentioned by Manu, II. 27 &c.). It consists in giving the child honey and clarifed butter out of a sort of golden spoon before separating the navel string. It should be performed by the father, but in bis absence by anyone ; cf. Ragh. III. 18, ·Notes 371 taaa:-The Vidyās referred to include the trayī also, ga-Military science; one of the four Upavedas (or writlogs subordinate to the Vedas) attached to the Yajurveda, as 3 is subordinate to the Rigveda. Archery formed the principal part of a Kshatriya youth's education in ancient times. TANTEHansa (fa) not being allowed in the bermitage. The boy was taught the use of the bow, but he was not to kill any apimal as long as he remained at the hermi. tage, TETAAT-The amisha is of course, as the student knows, the gem samgamaniya. -As was reported, as we were told. The Tāpasi was not an eye witness of the act; she is telling what she heard probably from the hermit-boys. इस्तम्यास-दस्ते न्यास. P. 192. aaisin --Thrilling through the whole body, has -As they say. FEBT. &c-A very appropriate simile. The rays of the moon penetrate through every particle of the moonstone which at once begins to coze under their influence; cf. stafet PATAISEN TotaalUttar. VI. 12. 67: &c -Because the Vidushaka's strange appearance; rendered more baggard by bus wild and quaint dress, was likely to frighten a child JERTZA Madhyamapadalopi samhsa. See com; the Vidlooked much like a monkey (see p. 40, anafaat ar &c.) 16-is a term generally applied to the long hair on the crown of the heads of boys, also called Bikoa. The tying of it into a kaot is sometimes done by the parents, especially by the mother, out of affection. P. 192. FITF-A stream of milk gushiog forth at the sight of a child through exceeding, maternal affection; cf. Ragh. I 84 he may also mean 'milk.' Such a description is in Sanskrit literature. Prot, Tennyson- The sacred mother's bosom, panting, burst The laces towards her babe'. am a son; generally used la the Voc in drumas as a term of endearment, my darllog, my dear boy.' WHO It is a blessing which a Hindu womea most cherishes, and which is therefore bestowed on her by elderly persons, Cf. the same phrase occuring at sak, pics Putinuidas–Nouns eodlog to a are used with the Acc. common Cowell quoles ·372 Vikramorvaſiyam instead of the Geo., when habit or disposition is intended to ba expressed. See A. G. $ 118. This honour is due to the queen, 7967:--The aff. 37 indicates a particular standard of age; see com. The capacity to wear an armour was a sign of the beginning of youth. This was also the time when a prince might be appointed Yuvaraja cf. Ragh, VIII, 94. fahifaci-Pass, infinitive. 3474à &c.-Tbis remark is made so that she might not be detained. P. 194. PT-sae com., the other two as'ramas are arter and PRIH ; Ragh. V. 10 and our note ad loc. P. 196. 87=1:- 279: PIT-Indra's wife Sachi, daughter of the demon Puloman. See Rámā. Uttara-Kánda, XXVIII. 20. As Sacbi is regarded the best of wives, so Jayanta is considered the best of sons. Cf. Ragh. III. 23, quoted in the com. rict:-lit, the destroyer of the cities of his enemies. For the Vedic version of the story see our note on the word at Ragh. II, 74. faite-Mark the force of . Urv. began to weep. When the Vid, looked at her he saw the tears trickling down her cheeks; the king saw them flowing in a stream. atrao Some read पीनस्तनोपरिनीपातिभिरानयन्ती मुकावलीविरचना पुनरुक्तमस्त्रे : graft is lit. 'something repeated'; hence, anything done again. A&E fatetar-Refers to the king's word gist in sl. 14. P. 198. समय:-condition imposed by Indra. विद्यागमानिमित्त -This was the reason given to Satyavati, She was not informed, it appears, of the true cause; for bad she known it, she would not have brought the boy directly into the presence of the king, but would have delivered bim back to his mother to enable her to keep him away from the king's sight if she chose anymore to do so. 97471--shows that even Chyavana was not made acquainted with the true parentage of the child. TITTAHF:-scil, by his good conduct as well as by assisting in the work of the administration of the state, Hafar-fr. That 'who seeks the opposite'; hence, hostile. ATA-is bere used spina; 'I was consolea, but it was a vaig consolation'. He means that the BTT is only in name, i. e. apparent only, and not real. or it may be targi (censure) File-has no special propriety here, See note on पर्वसु संनता p. 158 व्यावर्तिता०-the simile very forcibly expresses the king's meaning. The uneasiness caused by bis want of issue (CHE), implied here, corresponds to 847119€ (the suffering caused by heat), सुतोपलब्ध्या आश्वासन to अभ्रष्टि, and the sudden separation for good ( fagari) to the stroke of lightning.

·Notes 373 P. 200. Hist:-that desirable event, viz. galussay: मनुबन्धी- अनु gives the idea of a chain or succession of misfortunes (such as separation from Urvast, the king's retirement to the forest, &c.). Thc Vid. probably says this to Urv. to whose speech the latter adds, of course in the hearing of the king, Arifto &c.—will (probably) think; sce com. Here Urvasi expresses her fear that her action is likely to be misunderstood by the kiog. She is going to heaven just after her son is returned to her after being properly educated. The king, therefore, may possibly think that she has obtained her end and is now going to heaven with an easy heart, without much caring for him. This will be another misfortune to add to those mentioned by the Vidūshaka. सुलभावियोगा-cf. मुलभविपदो प्राणिनां Megh. II. Here the king says that he will not think uokindly of her as he knows that she has no independence of action and also tries to console her. He means to say that he would entertaia to ungenerous thoughts about Ury, who, as he knows, has no option in the matter, and that she should, thorefore, disburden her mind of her fear, सूता०-सूतावद्य विन्यस्य राज्य ५... here there is no propriety of B74. Urv, did not say tbat she would go to heaven that very day. Nor was it possible for the king to carry out his object in a singlo day. faritas-for the idea cl. cü &c. Ragh. XVIII. 7. It was a custom with ancient kings to abdicate the crown and to retire to a forest to lead there an ascetic's life, when their eldest son was old enough to take upon himself the responsibility of governing the kingdom. Cf. Ragh. III. 70; VII, 71. TT-A well-grown (strong and stout) bull; the expre. ssion suggests ability aod experience in the king. The bull was an animal of primary importance with the ancient Aryas; herco the comparison. It is also one of tho words that denotes excellence when at the end of Karm. com. -A symbol of youth and inexperience; fa, ono requiring training and consequently exporience. The comparison is common enough is Sanskrit literature, cj. nat y JAG firar 9: Tat foufá Ragh. VI. 78; also Mudr, III 3. P. 202, in:Tha scent-clephant. The possession of such an elephant is supposed to ensure victory to a klog. Seo and ficrca by its rapidity of clrculation or virulence, il &c. Because a klog is supposed to have somothing divino in amicf. लोऽपि नापमन्तम्मो मनुप इति भूमिः। महती देयता देपा नरस्पेन ·374 Vikramorvaſiyam तिष्ठति । Manu. VII.8. न खलु वयसा &c. Comp. तेजसा हि न क्यः समीक्ष्यते Bagh XI.1; प्रकृतिरियं सत्त्ववता न खलु क्यस्तेजसा हेतुः Bh. Nit. 38, भर:- Excess of power or vigour; pre-eminence. संघियता-Let preparations be made. The student will get some idea of these from Bhatti. III. 3-5. विद्युत्संपात:-The brightness of Närada's body is so great that it dazzles the eye like a sudden flash of lightning. गोरोचना-is known for its deep bright yellow colour. शशिकला-Suggests both thinness and purity (whiteness), वीवसूत्र-the sacred thread.वीत is its particular position:cf.उपवीत प्राचीनवीत and निवीत Amara.II.7.50. 'प्ररोह-branches and twigs. These correspond to the gold-coloured hair of Narada. जाम-भृशं गच्छतीति. adj. from जङ्गम्य (the Frequentative base of गम्) + अच् of the पचादि group; that which moves constantly, hence moving (opp. of स्थावर). Many eminent grammarians, such as Kaiyata, and Bhattoji, hold that the affix 1 (of the Freq.) is added to roots implying motion in the sense of mifera (crookedness) only, and not क्रियासमभिव्याहार (excess or frequency of actioni.e. motion); but Nagesabhatta shows how this opinion is due to a misunderstanding of the text of the Mahābhāsbya, and remarks- तस्मात्यधभ्यः क्रियासमभिव्यापारे यडू भवत्येव; अत एवस्थावरप्रतिद्वंद्वयर्थको जगम इति सिद्धम् । कल्पवृक्ष:-कल्प the desired object, तत्फलकः वृक्षः; Madhyamapadalopi comp. See notes on Ragb. I. 75. Cf. with this Narada's description in Sis.-गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेः प्रसिद्धमूध्वज्वलनं हविर्भुजः । पतत्ययो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षित जनैः॥ चयस्त्विषा- मित्यवधारित पुरा ततः शरीरीति विभाविताकृतिम् । विभुर्विभक्कावयं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः॥ दधानमम्भोरुहकसरातीर्जटाः शरच्चन्द्रमरीचिरीविषम् । विहंगराजागरहैरिवायतैहिरण्मयोवारुहवद्वितन्तुभिः । कृतोपवीत हिमशुभ्रमुच्चकैधनं घनान्ते तडितां गणैरिवा। P.204. अहणा-Materials of worship. मध्यमलोकपाल:-Mr. Pandit remarks-Narada does not say जयतु जयतु महाराजः His blessing takes ibe form of a command to the course of the Universe and is not a mere wish; for the gods consider it an honour to give effect to his wishes; and to him the king is only a मध्यमलो', as he has access to all the three worlds and assigns to the king his proper place, 1974-Pouring it (on the feet of Nar.). Of course they rise before they do this. भगवन्-Learned men, gods, ascetics and sages are to beso addressed in dramas by the higher characters; see D.-R II. 67. Hal-See com. It is, however, a regular Vedic word;

·AYOLES Jiu Port of L Domus ) a house and at the lord (master and mistress) fer-notice the Samdhı: farat à gra lut what is spread out; by Pan VIII 3. 93. (see Com) The en is changed to e after fe when the meaning is a particular tree or a seat; otherwise वृक्षस्य विस्तरः। नारद मनु-अनु being a कर्मप्रवचनीय governs the Acc अनुशास्ति -31971-Marks the king's modesty. Narada says * TITAT, which implies slight superiority. The king does not think at respectful enough to be used of Indra, and interrupting Nārada substitutes 3. This in an additional instance of अनुत्सेकः खल &c p 32 Comp तेन भवन्त प्रार्थयन्ते। किमाज्ञापयन्ति । and सभवन्तमनामयप्रश्नपूर्वकमिदमाह । राजा--किमाज्ञापयति भगवान् । Sak, II. P.59 V p. 125, P. 206. AYNIA - Tried in battle, skilled in war The aff. ($) is similarly added to afasta gå77 &c, afava aty afagaita &c Tey-does not refer to Urvasi's fear expressed in her speech Athfi &c. (P.200 ) as Mr Vaidya supposes, for that fear was already removed by the king, but it refers to the thought of the comiog separation which had been rankling in ber mind ever since she saw her son. GETAH He meads-'I am Indra's servant and in duty bound to obey his command not to retire to the forest'. Fugina. &c - This is explained in Śak VII 34 (Ty HAN FEST &c ); cf, also Ragh. I. 26 S-cf find &c Ragh. IV. 1. (see com ) 978137 &c-We are to suppose that Rambhi and the troop of other Apsarasas were yet in the air standing invisible and awaiting Närada's order, firwa --stands for hast. सभारा -सम्यग भ्रियन्ते, these are पिल्व &c. see com ; we may also add to these all kinds of food grains, all fowers, all sacred grasses, sacred waters etc., for the full ceremony, cf. Ragha XVII, 9-28 - a fr. HF , An auspicious seat of gold, silver &c specially prepared for an accasion, Ct. तन हेमकुम्भेषु समतेस्तीर्थयारिभि । उपतस्थु प्रकृतयो भद्रपोटोऽपवेशितम् ।। Ragh. XVII 10. P. 208 THU &cThis belog the chief part of the ceremony Narada does it himself. It must be perlormed by the worthiest of Brūbmspas terã --scil. putting on the decorations and oapaments &c. step-may also mean the bearer of the yoke of the {amally (possession of the kingdom). Cj starefa Ragh. IX 2 ·376 Vikramorvasiyam Heula: & C.--Atri, a celebrated divine sage and one of the soos of Brahma. See our notes on Ragh. II. 75. Each of the personages mentioned here resembled bis father by his qualities. लोककान्त -To rule the people in such a way as to secure their affection and to please them was regarded as the highest duty of kings. Cf. Uttar. I. 12. fartpag-possessed of a fact or prosperity of every kind to its fullest extent. Cf, Ragh quoted in the com The bard means that since the prince possesses all that can be wished for, the fittest blessing he can think of his that he should be able to resemble his father in all bis virtues, P. 210. Jaa Faia &c-As Himālaya also is Cf fera सर्वोन्नतेनोवा कान्वा मेरुरिवात्मना । Ragh. I 14. स्थितिमत्-Preserving social order, not transgressing the bounds of duty. Cf Ragb. III 27. स्थितेरभेत्ता and our note ad loc This is said of course in order to show to the prince what the subjects may expect of him स्थिति० and अनाक्म्प्यo should also be taken with जलधि Mark the lofty fight of fancy in this sl.; we have already referred to the beauty of this similo. Johat-scil, the queen Ausſaari. fae & c-Narada as the principal person directiog the affair asks the prince to wait. The reading in the foot-note however is natural and preferable, stati54ft - His majesty as a Yuvarāja महासेन-महति सेना यस्य lut. the leader of the great army (of god), an epithet of Karttıkeya. P. 212 TIPE-Indra, lit kıller of the demon Pāka The term, however, originally meant 9 Ft 215111 Tifa who guides the ignorant, : e endows them with knowledge See our note on the word at Ragh X I. Haar F-The concluding speech (one or two ślokas) of a piece, so called in honour of Bharata, the founder of the Indian drama. It contains an expression of good wishes on the part of the actors in the form of a prayer or a blessing TTET &c.—Cf. निसर्गभिन्नास्पदमेकसस्थमस्मिन्द्रय श्रीश्च सरखती च | Ragh VI 29. NOTES TO APPENDIX NB. The Prakrit passages given here are expuoged from the main text as they appear on strong ground to be interpolations We give below the reasons for this conclusion, mostly abridging them from Mr, Pandit's preface pp. 8-9.- (1) External reasons--(1) Sıx out of the eight MSS collated by Mr. Pandit do not give them (2) Katayavema, a ·repetition of the cooleals of the precedlog Sanskilt stanzt, DO concexlca with the coolex 9 i ECA mero Notes 377 commentator of critical acumen, knows nothing of them. (3) A new edition of the play according to a Dravidian MS. by Dr. Pischel omits them. (II.) Internal reasons-(1) The king as an Uttamapātra must and does always speak Sanskrit. He cannot be supposed, even when under strong emotion or mental derangement, to speak in regular turn two languages in order to give vent to his feelings; this would be quite unnatural. (2) They are mostly tautological, their contents being given in the Sanskrit verses that precede or follow them. (3) A great many of them, though forming parts of the king's soliloquy, are full of descriptions and vague allusions and references in the third person to some one in his situation rather than to himself distinctly. (4) Not only are they not required, but several of them interrupt the free and natural flow of the feeling expressed in the Sanskrit passages. P. 214, art-Introducing a character. Vi T A kind of song suog while a character is approaching the stage. It is accompanied with dancing and tho musical marking of time with the bands. See oom, kota-The subj. Is feat. 85-bank. Palya-A kind of Prakrit metrc. 0170-Completely overpowered or consumed by. It also means 'wounded or hurt by'; Cf. tatarefaster Ragh. II. 37. a ferra-Dreached in, filled up with afe61-A kind of song in which cach line is sung onco or twice and no pauso allowed between the chorus and the next line. :-lark that this is the origin of the Marathi ant (wet). P. 216, TETAR:--His buga body or tho foropart of his body. As the elephaat rushed through the trees and sbrubs ho toro away with blm the flowers and twigs of trees, og ibis Mr. Pandit remarks-Mark that it is not the king that gives utterance to this stanza, but the same is sung and heard on the stage before the king coters the stage, and roust therefore bo supposed clther to be suos by him or by somo one olsa thero. la the latter case, however, the usual dir. cction of might be expected. Hafta-&c.furk that this stanza bears very litto or ·378 Vikramorvafiyam P. 218. 1-A kind of song. It is a strain sung by an actor or actress under the influence of passion and in a tone either low, middle, or of the highest pitch. 'This stanza, remarks Mr. Pandit, 'it must be admitted, has a place of its own, as it were, in the context where it occurs, though we could very well do without it. It also has a claim to be part of the soliloquy containing one of the king's own sentiments.' गन्धोन्मादित &c.-उद्वेलित agitated or shaken. This stanza has no connexion wbatsoever with the context, except that perhaps the king in his madness sees a kalpa tree dancing and himself dances in imitation of it. Rang. connects it with the context by supposing that the king describes the state of the tree in spring and thereby indirectly countermands the rainy season. 747_see com. faceta:—in a state of separation. P. 200. 643.-15 explained in the com. granu: -The repeller (of other elephants), the terror of his rivals. dat:--According to Rang., a particle indicative of auspiciousness; see com; at is possible, however, that Rang. misreads da for a which may refer to the khandak. af for &c.—This is nearly a repetition of the preceding sanskrit verse, नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा &c. #T-A particular kind of dance or song; see com. The student will do well to pass over these technicalities. Purtat-Probably a part of the forest frequented by the Vidyadharas. 91TEIS-A gushing flow of tears. The majestic like the sky. अम्बः शब्दात राति इत्यम्बरं (sound being the special property of the sky;). AT-measure. -An exclamation to call attention, grd-Rang. takes it as loc sing. of my charming', qualifying: 7877971. gofrappe A kind of tåg He approaches after repeating the verse in that raga. ATH &c.-faágy faltering in his steps, going unsteadily. These lines again are entirely out of place. The context requires the words at fa fus &c. to follow immediately atter यावदन गच्छामि। परिक्रम्य ।. P. 224. 3946-Divisions of the song which he repeats in the kakubha råga. macroa-anxious to learn the mode of walking. मल्लघटी कुटिलिका-kinds of dance. मर्मर-the rustling sound of dry leaves; see, however com.

·Notes 379 74—1s the perfect, harmonious combination of dancer and of vocal and instrumental music. See com. P. 226 #$-a particular posture of the body or gesture in dancing See com प्रेमर सेन-प्रेमरस Rang he also reads or before 1931031) &c and takes it to mean itu, see com Teasin-all at once See com Tu-&c The bees were attracted by the strong smell of the juice flowing down the ele phant's cheeks and were maddened by it We must supply some such word as Tufa Mr Pandit thinks that the loes may also be taken ja connexion with stanza 22 affuilface' and 777710 beirg taken as Voc sings. But that does not appear to be correct, for the elephant mentioned in stadza 22 is not the same as the one spoken of here, the former is afinitateemaa while the latter 1s करिणीसहाय P 228 294--may mean (1) a particular position of the body, or (2) a mode of recitation, as Rang takes it aftanera blow struck in sport, ie without exertion This implies the great strength of the elephant azer-A kind of song to be recited with particular gestures &c kâz-Unwavering steady in his purpose - A bog, a boar For the twofold meaning of the epithets see com. 439a- Rang calls this उन्मादशादाकाशवचनम् निर्भर-Thrs may be better taken with बहुविधo the whole being one compound word, or read facrazit -A garland Pag lut seua a deformed man, certain beings with a human body and the head of a horse. They form a division of the demi gods and are described as being fond of singing in loud tones (Kum 19) P 230 प्रसीद &c -For एनया and नत्या Mr Pandit reads af, the third lide he reads a orillagree at Here the river is regarded as identical with Urvasi grafia-Voc sing S1 26 In his sudden frenzy the king fancies that he is standing on the shore of a sea (though really a river) A strong easterly gale made the waters run fully into the whole bed and caused big waves to rise and strike against the banks This caused the delusion &c-A descer tbrows up lis hands. The sea does the same by tossing about its wayes raised by the violent wind blowing from the east. ÀVIAS ·380 Vikramosvaſiyam the king is looking at the supposed sea, he cannot refer to the clouds gatberlog overhead. So this may mean-(1) limbs of azure colour, or (2) limbs in the shape of the reflected clouds. हंस &c.-हंसरथाङ्ग शङ्खधुमेन च कृतमाभरणं यस्य | Adancer ties to his feet little bells which make a jiogling sound as he strikes the earth with his foot or feet in the course of his dance, and also decorates his body with saffron-marks. This the ocean has in the form of the noisy flamingoes and Chakravāka birds and the saffron.coloured conch-shells. Or this may mean- 'Having the birds and conchshells for saffron-marks.' Mr. Paodit reads CACETH asia and finds it difficult to assign a meaning to H. If his reading be genuine, sa may mean saffron-coloured.' करिमकर &c. This probably means, 'wearing a garment of lotuses variegated with dark spots in the form ol sea monsters.' A dancer also sometimes wears a mottled garment. acte --The sea is supposed to beat the time to its dance by means of the waves which dash against the shore at regular intervals. The Tao-dark like, or with, the new clouds. The last line, however, does not seem to refer to the dancing sea, but to be an independent description of cloudy sky. TITUS-Majestic (bright and extensive) like the sky; see com P. 232, anfaat &c.—The king perhaps describes his own state here by means of an Anyokti. Et love. Rang. proposes to read thigea: for his explanation see com. The reading ong1114: is, however, the best of all. अरण्येन Farin-I shall take her away from the forest. gatal-for the various interpretations see com. The stanza is spurious. Kalidasa never uses such expressions. P. 234. 179-The hair standing on end through the sensation of joy. Anya- decorated. 714 cau, with: to embellisb, to decorate. far-in the case of the swap means 'fight in the sky; cf.' And homewared wings his joyous flight.' Wilson,