Shri Jain Swetamber Khartargacch Sangh, Jaipur
Shri Anuyog Dwaranam Churni Shri Haribhadracharyakrita Vartisch
Front matter
No text on this page.
ॐॐVE
श्रीअनुयोगद्वाराणां चूर्णिः श्रीहरिभद्राचार्यकृता वृत्तिश्च,
प्रसिद्धताकारिणी-रतलाम श्रीऋषभदेवी केशरीमलजी श्वेतापरसस्था
कालीयावाडीवास्तव्यश्रेष्ठिरायचद्रदुर्लभदासमगनलालनेमचन्द्राम्यां,
श्रीमद्विजयकमलसूरिकृतोपदेशात् दत्तसाहाय्यन
मुद्रणकत्-इन्दौर पीपलीबजार श्रीजैनपन्धुपन्वालपाधिप शा जुहारमल मिश्रीलाल पालरेचा
वीर सवत् २४५४ विक्रम संवत् १९८४
क्राइस्ट १९२८
प्रतय ५०० पण्य २-०-०
No text on this page.
श्री সন্তােন अनुयोगद्वारचूर्णिः अनुजा विधि गी नमा चीतरागाय ॥ नमा अरिहताण नमो सिद्धाण नमो आयरियाण नमो उवझायाण नमा लोए सन्यसाहूण, एसो पननमाकारो, सपायप्पणासणो । मगलाण च सम्वेसि, पढमं हवइ मगल ॥१॥ काच पचविहायारनाणत तप्परूवणाए उज्तुन वहित च गुरु पणमिण जातिकुलरूपविणतादिगुणसपण्णो य सीसो भणइ भगव ! तुन्भतिए अणुयोगद्दारकम ममातार तदत्य च णातुमिन्छामि, नता गुरू त सीस विणयादिगुणसपण्ण जाणिउण तदरिह या ततो भणति-मुणेहि कहेमि ते अणुओगहारत्य तफम च, जधा य सन्चज्झयणेसु समोयारिज्जति, त च फाउझामो गुरू निग्घोषसमणिमिन आदीए मगलप रिग्गह करेइ, नच मगल चविहपि णामादि णिक्सिवियच, तत्थ णामठवणादन्चमगलसु विहिणा वयातमु भाउमगला हिगार पने भणेति ' णमो आरहताण "यादि, अहपा मगला णदी, सा चतुर्विधा-णामादि, इहपि णामवणादयनदीय यस्खाण कने भावनदीसरे पत्ते भणति 'माण पचविध पण्णतं' इचादिसुत्त , (स ११पो)इमस्स सुनम्म जहा नदिचुण्णी
-
अनुज्ञा
विधिः
,
श्री
अनुयोग
चूणों
॥२॥
वक्खाणं तहा इहंपि वक्खाणं दट्ठव्वं, 'तत्थ' त्ति णाणपंचके तंमज्झयो य 'चत्तारि णाणाई' ति सुतवज्जाई ताई 'ठप्पाई-
ति असंववहारियाइंति वुत्तं भवति, जम्हा य ताई असंववहारियाई तम्हा ताई 'ठवणिज्जाइं ' ति चिठंतु, ण तेसिं हवइ उद्दे-
सादि, किरियाओ कन्जंतित्ति वुत्तं भवति, अहवा ताई अप्पप्पणो सरूववनणे ण ठप्पाई, एवंविधस्वरूपाणीत्येवं ताई च
गुरूअणहीणत्तणतो इध अणुयोगदारदरिसणकमे य अणहिगारत्तणतो उद्देसणादिकिरियासु य ठवणिज्जाइति भणिताई, अहवा
ठप्पाइं ठवणिज्जाइति एते दोऽवि एगठिता पदा । इदाणिं इह सुतणाणस्स अधिकारत्तणतो सुतणाणं भण्णइ, तं च पदीवोव्य
आयपरप्पगासगं पराहीणं च, तस्स सपराहीणत्तणओ उद्देसणादिकिीरयायो पवतंति, ता पगयं उच्यते, आयारस्संगस्स उत्तर-
ज्झयणादिकालियसुतखंधस्स य ओवादियाइउकालितउवंगस्स य इमा उद्देसणविधी-पुब्वं सज्झायं पवेत्ता ततो सुतग्गाही
विण्णत्तिं करेति-इच्छाकारेण अमुकं मे सुतं उद्दिसह, गुरू इच्छामोत्ति भणति, ततो सुतग्गाही वंदणं देइ पढम, ततो गुरू
उद्देत्ता ठंति, ते वंदइ, ततो बंदिय पुव्यट्टितो सुतग्गाही वामपासे ठवेत्ताजोगुक्खेवुस्सग्गं पणुचीसुस्सासकालितं करेति, उस्सारित-
कड्डितचउवीसत्थतो तहछितो चेव पंचणमोकारं तओ वारे उच्चारेत्ता णाणं पंचविहं पण्णत्तं इच्चादि उद्देसणंदिं कड्डइ, तस्संते
भणीत-इमं पट्ठवणं पडुच्च इमस्स साहुस्स इमं अंग सुतखधं अज्झयणं च उदिस्सामि, अहंकारवज्जणत्थं भणइ-खमासमणाणं
हत्थेणं सुत्तं अत्थो तदुभतं व उदिठं, ततो सीसो इच्छामोत्ति भणित्ता वंदणं देति, वितियं, ततो उछितो भणादि-संदिसह
किं भणामो ? गुरू भणाति-वंदित्ता पवेदेसुत्ति, ततो इच्छामोत्ति भणित्ता वंदणं देति, ततियं, सीसो पुणुष्ठितो भणति-तुब्भेहि
मे अमुगं सुतमुद्दिढ़ इच्छामि अणुसहि, गुरू भणति-जोगं करेहित्ति, एवं संदिट्ठो इच्छामोत्ति भणित्ता वंदणं देइ, चउत्थं, एत्थं-
॥२॥
श्री अनुयाग अनुयोग विधि अनुयो गाथे तरे णमोकारपरी गुरु पदक्षिणेता पुरतो ठिच्चा पुगो भणादि तुम्मेहि मे अमुग सुतमुहिट जोग करहित्ति सादहो इच्छामोति भणिमा य वदित्ता य पदक्षिण कति, एव तइयवारपि, पते ततोऽवि पदणा एक वदणहाण, ततियपदिक्खण ते य गुरुस्स पुरतो चिट्ठवि, वाहे गुरू णिसोयति, णिसण्णस्स य अद्धावणतो मणाति तुभ पवेदित सदिसह साहूण पवेदयामि, गुरू भणति-पवेदेहत्ति, इच्छामोत्ति भत्तिा पचम देति पदण, यदित्ता पच्चुहितो कयपंचणमोकारो छ8 देति वदण, पुणो वदितपच्चद्वितो तुम पवेदित साधूण पोदित सदिसह करेमि काउस्सग्ग, गुरू भणति-करेहानि, ताहे वदण देति सत्तम, एते सुतपञ्चता मत्त वदणा, ततो पदियपञ्चुहितो भणादि-अमुगस्स उद्दिसायण करेमि काउस्सग्ग अण्णत्थ उससितेण जाव बोसिरामोत्ति, सत्तावीसुस्सासकाल ठिचा लागस्स उज्जोयगर या चितेत्ता उस्सारतो भणादि णमो अरहताण'ति, लोगस्मुज्जोअगर कहिता सुतसमत्तउद्देसपिरिपत्तणतो अते केदी पदण देति, जे पुणो वदणय देति ते ण सुतपच्चव, गुरू- वकारित्ति विणपपडिवतितो अट्ठम पदण देति, जगादिसमुद्देसणेमुषि, पर समुद्देसे पवेदिते गुरू भणति-थिरपरिजिय करे- हिति, णदीण कडिजति ण त पदक्षिण तपरि कारिज्नति, जेण णिमण्णा गुरू समुदिसइ, उगादिअणुण्णासु जघा उद्देस तहा सत्र फज्जइ, पपर पवेदिते गुरू भणति-सम धारय अन्नेसिं च पवेदयत्ति, जोसुक्सेगुस्सग्गो य ण भपत्ति, आव स्सगादिसु पइन्नर तदुलयेयालियादिसु पसेव विधी, गवर सज्झाओ ण पट्टविनइ जोगक्खेगुस्सग्गी य ण कीरइ, सामाइयादिसु अज्ज्ञायणेसु उदेसगेमु य उदिस्समाणेसु चितियवदणपदीकरणादिविसेसकिरियपज्जिताइ सत्त थाभव णाइ उपमेण भवति । जया पुण अणुयोगो अणुयगरह तता इमो विधी-पसत्थेसु तिहिकरणणक्वत्तमुत्तेसु पसत्ये य सेते
SEREST
अनुयाग
चूणा
अनुयोग
विधिः
अनुयो-
गार्थः
॥४॥
जिणायतणादिसु भूमि पमज्जित्तादो णिसेज्जातो कज्जंति, एका गुरुणो वितिया अक्खाण, चरिमकाले य पवेदिए णिसज्जाए
णिसण्णो गुरू अहजातोवगरणो य पुरतो ठितो सीसो, गुरू सीसो दोवि मुहपोत्तियं पडिलेहंति, ततो ताए
ससीसोवरियं कायं पडिलेहंति, ततो सीसो वारसावत्तवंदणं दातुं भणादि-संदिसह सज्झायं पट्टयमि, पट्टवेहत्ति,
ततो दुवगावि सज्झायं पट्ठति, तो पट्टविते गुरू णिसीतइ, ततो सीसो वारसावत्तेणं वंदेड, ततो दोवि ओझेन्ति, अणुयोगे
पट्टविते य गुरू णिसीयति, ततो सीसो वारसावत्तेणं वंदड, वंदित्ता गुरुणा अभिमंतणे कते गुरू णिसेज्जातो उद्वेइ,
णिसेज्जं पुरतो काउं अधीतसुतं सीसं वामपासे ठवेत्ता चेतिए चंदइ, समत्ते चेतियवंदणे ठितो णमोकारं कड्डित्ता गंदी कहइ,
तस्संते भणइ-इमस्स साधुस्स अणुओगं अणुजाणामि खमासमणाणं हत्थेणं दव्वगुणपज्जवहिं अणुण्णातो, ततो वंदति सीसो, सो
उहितो भणाति--संदिसह किं भणामो ?, गुरू भणति-पवेहित्ति, ततो वंदति, उहितो भणइ-तुम्भेहिं मे अणुओगो अणुण्णातो,
इच्छामि अणुसद्धि, गुरू भणइ-संमं धारय अनेसि च पवेदय, ततो वंदइ, चंदित्ता गुरुं पदक्सिणेइ, एवं तओ वारा. ताहे गुरू
णिसेज्जाए णिसीयइ, ताहे सीसो पुरतो ठितो भणति-तुम्भं पवेदितं, संदिसह साधुणं पवेदयामि, एवं सेसं पूर्ववत्, उस्सग्ग-
स्संते वंदित्ता ततो सीसो गुरुं सह णिसेज्जाए पदक्खिणं करेति वंदइ य, एवं ततो वारा, ताहे उद्वित्ता गुरुस्स दाहिणभुया-
सन्ने णिसीयइ, ततो से गुरू गुरुपरंपरागते मंतपदे कहेति तओ वारा, ताहे वटुंताओ ततो अक्खमुट्ठीतो गंधसहितातो देति,
ताहे गुरू णिसेज्जातो उडेइ, सीसो तत्थ णिसीयइ, ताहे सह गुरुणा अहासन्निहिया साहवो चंदणं देति, ताहे सो निसेज्ज-
ठितो अणुओगी गाणं पंचविहं पण्णत्तं इञ्चादि सुतं कडेति, कड्डित्ता जहासत्तीए वक्खाणं करेति, वक्खाते साधवो वंदणं
॥४॥
आवश्यका धिकार . श्री अनुयोग नृर्णी देति, ताहे सो उद्देति णिसेज्जाए, पुणो गुरू तत्थाणसीयइ, ते य अणुयोगविसज्जण उस्सग्ग करेंति कालस्स य पडिकमति, अणुष्णायअणुयोगसाधू य निरुद्ध पवेदेति, पते उद्देसाइया मुत्तणाणस्सेवेत्यक्धारिता, न मत्यादीना, जतो भणित ' मुतणा- णस्स उद्देसो ' इत्यादि, तसुविण उद्देसादिसु अहिकारो, पुचमहीतत्तणतो अणुयोगद्दाराहिकारातो य, अनुयोगेनात्राहि- कार , तस्स णिरुन इम-अणुयोगणमणुयागो, नितेन अभिधेयेनेत्यर्थ अहवा जोगोत्ति वावारा जो सुतस्स सो यऽणुरूवो अणुकूलो वा, अनुयोग इत्यर्थ , अथवा अणु पच्छा धोषमावेति, अत्थतो जम्हा सुत्त थोय पच्छुप्पण्ण च, तेण सह अत्थस्स जोगो अनुयोग इत्यर्थ , 'मतणाणस्स अनुयोग' इत्यादि सुत्तं (३६) (४६) (५७) 'इम' ति वट्टमाणकालासण्णकिरिय- पच्चक्सभारे, अगाणगादिविसेसणो पुषसदा, पट्टनण प्रारभ-प्रवर्त्तनेत्यर्थ , दिवास णिसि पढमचरिमासु ज पढिज्जइ न' कालित, ज पुण कालवेलवज्ज पढिज्जइ त उकालिय, अवस्स ज उभयसझकाल कज्जइ उभयसझकाले वा जेण किरिया कज्जइ त आवस्मय, सेस सन्न वदरित्त 'आवस्सयग ण' (६९) इत्यादि, णमिति वाक्यालकारे देसीपयणतो वा, अग 'ति इचादि, अट्ठ पुच्छातो, तासु पिण्णयावध (धार) ये ततियाछट्ठापुन्छातो आदेया, सेसा अगादेया, त्याज्या इत्यर्थ , पत्थ चोदक आह आवस्मगस्स अग अगाइन्ति पुन्छा ण कातव्या, जतो नदिवरखाणे जावस्सग अणगपविट्ट वक्खाणित, इह अणगपपिटे य उकालितादिकमेण आवस्सगस्स उद्देसादिया भणिता, एर भणिते का सका ?, आचार्य आह-अकत पदिवसाणे सका भवति, किही, णणियमो अवस्स णदी पदम वक्खाणेतवा, जतो गाणपचकाभिधाणमेत्तमेव मगलभिहूँ, इइपि गाणगकालिउफालियादिकमो जो दरिमितो मोरि करस सुतस्स उद्देसा परतत इति जाणणत्य भणितो, अणुयोग- -
-
श्री
अनुयोग
चूणों
आवश्यका-
धिकारः
॥६॥
कहणे पुण ण सो लदो कमो घोसेतन्यो, जतो णाणपंचके वक्साते भणितं 'एत्थं पुण अहिगारो' गाहा, तत्थवि अहिकारो
अणुयोगेण, तस्म य इमे दारा भणिता-णिक्खेवेगट्ठ णिरुत्ति विहि पवित्तीय केण वा कस्स? । तद्दार भेद लक्खण तदरिहपरिसा
य सुत्तत्थे ॥१॥ तीए से वक्खाणं जवा कप्पपेढे, एत्थ य कस्सत्ति दारं, तत्थ वत्तव्यं आवस्सगस्स, तं आव० किं अंग
कि अंगाइति इच्चादि, एवं अट्ठपुच्छासंभवो, न दोष इत्यर्थः । संधो नियमाझयणा अज्झयणावि य ण संधवइरित्ता । तम्हा
न दोवि गेज्झा अण्णतरं गेण्ह चोदेति॥१॥ आ०-खंधोनि सुत्तणामं तस्स य अत्थस्म भेदा अज्झयणा फुडभिण्णत्था, एवं दोण्ह
गहो भण्णति, ता सरिः 'आवस्सगं णिक्विविस्सामी ' त्यादि सुत्तं (७-१० ) जाव 'आवस्सगंति णामं कोई कस्सति
जहिच्छता कुणते । दीसइ लोए कस्सइ जह सीहगदेवदत्तादौ ॥ १ ॥ अज्जीवेसुचि केसुवि आवासं भणति एगदव्वं तु । जह
अच्चित्तदुममिणं भणंति सप्पस्स आवासं ॥ २॥ जीवाण बहण जधा भणंति अगणिति मूसआवासं । अज्जीवाविहु बहवो
जह आवासं तु सउणिस्स ॥३॥ उभयं जीवाजीवा तण्णिप्फण्णं भणंति आवास । जह राईणावासं देवावासं विमाणं या ॥४॥
समुदाएणुभयाणं कप्पावासं भणंति इंदस्स । नगरनिवासावासं गामावासं च भिचादि ॥ ५ ॥ ( इतोऽग्रे पतितः पाठः
कियान् )। गोलसालिया मुहमंडण या कीरड, एते कीर अथिरत्तणओ ण गेज्मा, इमे गेज्झा-संखदण्णे तुवट्टादि-
घट्टिता वराडया चेय गेज्झा, एतेसु एगाणेगेसु इच्छितागारणिवत्तणा सम्भावठवणा, जा पुण इच्छिताकारविसुहा अणा-
गिती सा असब्भावठवणा इति, 'णामठवणाणं को पतिविसेसो' इत्यादि (११-१३ ) सूत्र, 'भावरहितमि दव्ये णामं
ठवणा त दोवि अविसिट्ठा । इतरेतरं पडुच्चा किह उ विमेसो भये तासिं? ॥१|| कालकतो त्थ विसेमो पाम तो धरति जाव
॥६॥
श्री अनुयोग नूर्णी जावश्यका धिकार त दव्य । ठवणा दुभेद इत्तर आवकहा इसरा इणमो ॥२॥ इस जो ठवणीदकतो अक्सो सो पुण विज्जते राया। एवित्तर आवकहा कलसादी ज विमाणेसु ॥ ३ ॥ अहव विसेसो भण्णति अभिहाण वत्युणो णिरामार। अणा जो आगारो सोषि तणामस्स गिरवेक्खो ॥४॥ से कि त द वायस्सग' इत्यादि (१२१४) देहागमरिरिया या दयावास भणति समयण्णा। भावाभावतणतो दवजिय भावरहित वा ॥१॥ दव्यागसय किं भण्णति ?, उच्यते, दहो आगमो क्रिया वा, तिनिधि भावसुण्णा दव्यावरसत, कह १, उच्यते १, जधा भावसुनत्तणतो दव्याजय भण्णति तथा आपस्सगमावसुन्नत्तणतो दवाव सय, त इम 'जस्स आवस्सात्ति पद मिफिरवत' इत्यादि (१३ १४),ज आदिता आरम्भ पढतेण अतणीत त सिवियत, त चेव हिनए अविस्सरणभावठित ठित भन्नति, ज परावत्तयतो परेण वा पुछितस्स आदिमज्झते सच वा सिग्यमाग छति त जित, ज वण्णतो तनुगुरुयविंदुमत्ताहि पयसिलोगादिहि य सचित । मित भण्णति, ज क्मेण उकमेण उ अणे- गधा आगन्छति त परिजिय, जधा सणाम सिक्सित ठित च तेण समज त णामसम, अहयोपदिट्ठ गुरूवदिट्ट ज सिक्सित णामसम स्वनामवत्, उदातादिता घोसा ते जधा गुरूहि उच्चारिया तथा गहितति, घोससममिति एगदुगादिअक्स रोहि कोलियकयपातसोच पणविज्जमाणे सुते काउ बरतो विच्चामेलित, दिहतो कोलियकयपातसोच, एच ण विच्चामे लिन अविचामलिय जहा गणधरहन्ध सभापस्थितमेवेत्यर्थः, बिंदुमत्तादिएहिं ज धूपइ अण्णातिरित्त पडिपुण्ण भण्णति, जतोवइट वा छदेण, लहुगुरुअसेहिं पुण्ण उदत्तादिहि वा पोसेहिं उच्चरतो पुण्ण, गुरुणा अव्वत गुभासत बालमूअम- णित वा, कह वा भासतो गहियो उच्यते, कटे पट्टितणे परिफूडउट्ठपिप्पमुफेण भासतो गहिय, पर गुरुसमीवातो तेणागत, श्री अनुयोग चूर्णी आवश्पका- धिकारः ॥८॥ ण कण्णाहेडित पोत्थयाओ वाअण ण भवति 'अणच्चक्खरं ' ति अहियक्खरंति ण भवति, अन्वाइद्धं अविवचक्खरं पदं, पासिलोगादीहि य उवलाकुलभूमीए जधा हलं खलते तधा जं परावत्तयतो खलते तं खलितं ण क्खलितं अक्सालतं, अण्णान्नसत्थमिस्स तं मिलितं, दिदंतो असमाणधण्णमेलोच, एव जण्ण मिलितं, उच्चरतो वा पदपादसिलोगादीहि वा अमि- लितं, विच्छिण्णयतीत्यर्थः, एगातो चेव सस्थातो जे एकाधिकारिसुत्ता. ते सव्वे वीणांउं एगतो करेति, एवं विच्चामेलितं, अहवा समतिविकप्पिते नस्समाणे सुत्ते काउं युवतो विच्चामेलितं दिलैते धानं, तमेव आवस्सएत्ति सुतपदं अहिजित्ता से णं सः अधीतसुतः 'तत्थे' ति आवस्सतसुते अणुयोगस्स वायणादी करेज्जा, णो अणुपेहाएत्ति दबावस्सतं न लब्भति, जतो नियमा अणुप्पेहा उपयोगपुव्विया भवति, पर आह-सेसेसु कम्हा दन्यावस्सयं ?, उच्यते, 'अणुवयोगो दव्य'मितिकट्ट, जं चायणादिसु उवयोगानुपयोगाः भवंतीत्यर्थः । इदाणिं जं आगमतो दव्यावस्सयं तं णयेहिं मग्गिज्जति-जतो भणितं-णेगमस्स एगो अणुवउत्तो' इत्यादि सूत्रं (१४-१७) जावइया अणुवउत्ता आगमतो ततियाई दबाबस्सयाई णेगमस्स, भेदपधाणतणत्तो भेदाणुसारित्तणतोत्ति, संगहस्स जं आगमतो दवावस्सतं त विभागठितंपि एगचेव तं, कंठे सूत्रवत्,आगमदव्वावस्सयस्स य णिच्च तणतो णिरवयवत्तणतो अविकिरियत्तणतो सव्वगतत्तणतो य सामन्नमेत्तस्स संगहस्स एगं दव्यावस्सयं, ववहारस्स जहा णेग- मस्स, सव्वसंववहारालंबित्तणतो ववहारस्स य विसेसाहीणत्तणतो, उज्जुसुत्तो एगं आगमदव्यावस्सयं आयत्थं वदृमाणकालियं व इच्छति, कज्जकरणतणउ त स्वधनवत्, सेसं णेच्छति पयोयणाभावा, परधनवत, तिण्हं सदणयाणं जाणतो अणुवउत्तो अवत्थु, कई?, जति जाणतो अणुवउत्तो पा भवत्ति, अणुवउत्तो जाणतोण भवइ, दोऽवि परोप्परं एते विरुद्धा पदा, शब्दनयाच S . अनुगोग वश्यक ॥ ९ ॥ . निश्तिषस्तुस्वरूपमाइका, असमजस नेन्छपन्तीत्यर्थ , गत आगमतो दवायरसग। इदााण से कि त गोआगमतो दरुवापसप' इञ्चादि मुन (१५१९), 'आमम समणिसंही जोमदो अधव देसपडिसेही। सम्वे जह णसरीरं सबस्स य. आगमाभावा ॥१॥ किरियागपुञ्चरता आवास कृणति भावमुण्णो य । किरिमागमो ण होती तस्स णिसेहो भने देसो ॥२॥ आवस्मएत्ति ज पद तस्स जो अत्भो सो घेवत्याहिकारो भमति, अहवा अणतममपज्जाय मुतमितिका तत्थ जे अणेगनिहा अत्याहिकारा वजाणगस्स जसरीरंग ते, किंविसिट्ट, भभइ- 'वबगते ' त्यादि, (१६-१९ ) रगत सरीरे जीपातो. जीवो वा मरीरातो, एवं तु वदयापित जीवेण देई पत्तो देहेण या जीवो, जीवेण पिप्पजढ सरीरं जीमे व विषजहो सरीरेण, एव एते एगड़िता वजणभेदओ, अणेगा इमेण लिहिणा-चवगतति पज्जायतरपस खीर व कमेण ज दाहिनणेण, तहेब सेम पन्जाया अनेयणन च उवयति, चुतमिति ठाणम्भ?, भट्ठति देवोल्य जह विमाणातो, जीवितधेयण्णाफिरियादिभट्ट लुत मणिमो, चारतति चापिय त जहु कप्पा सगमो सुरिंदेण तह जीवा चाइतो इमो देहो आउक्खएणति, अहवा ववगर्य ज चइत 'इण गतौ धातुति गत भुतभावातो तं जीवानो चइयचत्तदेहति देसपाणपरिच्चन जम्हा दह ठित विगमपक्य तम्हा समय- बिहीन्न चत्त देह भगति एवं नीरविप्पजति विहिप्पगारेण जढ शरीर जीवेगेत्यर्थ , कह ?, उच्यते, चपछेदमणतो आयुक्खयतो य जावविप्पजद तिपगारेणं जीवणभावद्वितो जीनो, अहा एगडिता पदा एते, सिन्नादिया पसिद्धा, गतति तत्रस्य कय इत्यर्थ , 'सिसिलति जत्य सिलातले साहवो तवकम्मिया सयमेर गंतुं भत्तपरिणगिणि पादवगमण वा बहवे पवण्णपुख्खा पडिवाजति य वस्थ य खेरगुणतो अहामदियदेवतागुणेणः वा आराहणा मिदी य जत्थापस्स भाति मा मिमिला, अहो दैन्यविस्मयामत्रण * श्री द्रव्या- वश्यक अनुयोग चूणी ॥१०॥ विष्वपि युज्यते, अनित्यं सरीरामिति दैन्ये, आवश्यक सुजातमिति विस्मये, अन्यं पार्थस्थमामंत्रयतो या आमंतणे, गुरुसमीवातो आगमितं आपवितं, सिस्साणं कहणे पवितं. सुत्ते सुत्ते जहस्थेणऽत्यनिरूवणं जं तं पवितं, आवस्सगपडिलेहणादिकिरियाओव- दंसितं, इयं क्रिया एभिरक्षरी कर्तव्येत्यर्थः, सिस्सपडिच्छयाणं अण्णाण्णाणं पुणो पुणो जो जधा जावइयं वा घेतुं समत्थो तस्स तधा देसितं उवदंसितं, उत्पापल्यार्थः, अहवा आपवितं आख्यातं,-आवासतं भवसं कराणज्ज धुवणिग्गहो विसोही य । अज्मयणछक वग्गो णातो आराहणा मग्गो ॥१॥ समणेण सावएण य अवस्स कायव्ययं हबति जम्हा। अंतो अहो णिसस्स उ तम्हा आवस्सयं णाम ॥२॥ आघवेत्ता जं भेदेहि कहितं तं पणवित, जहा गामठवणादवभावावस्सयामिति, आपवियभेदकहियस्स भेदाणं प्रति प्रति अत्थरूवणा परूवर्णति भवति, आपवियभेदयत्थपरूवियस्स जं उदाहरणेण दसणं जधा जनस्स परुदयादिवेलासु मुधोवणादिअवस्सकिरियाकरणं आवस्सयं, धिज्जादियाण वाण (अ)ज्जा( उत्तेवण ) वासणादिकरण का एवं दसियं, आपविय- परूवियदंसियस्स णिदंसणं उपसंधारेणं जधा-तेसि जणवताणं मुहधावणादिकिरिया अवस्मकरणतातो आवस्सताणि भण्णंति तहा अम्हवि उपयसमासु अब सपडिफमणभावातो जघा जत्थ काले पडिलेहणादि अवस्स कज्जति त आवस्सगं एवं णिदंसितं उपदं- सितं, आपवितं आघवेता पणचितं पण्णवेत्ता परूपियं पलायित्ता दंसितं दंसित्ता निदंसिगं णिदसित्ता उवदंमितं जधासत्ति सव्वण- एहिं अत्थगमपज्जवा पंचावयवेण (दशा) वयवेन या एवं उचदंसितं, अहवा गते एगद्वितपदा, सीसो पुरुछति-कई अयणं मरीरं आगमकिरितातीतं दवावस्सगं भण्णाति ?, एत्थ जधा को दिवतो ?, आचार्य आह-अतीतमधुष्टतघटपर्याये मधुपृतघटादिवत्, 'भविए नि योग्यं, आवस्सगस्स ग्रहणधारणव्याख्यानान्च नेत्यर्थः, जोणी गम्भाधारस्थानं ततो सनहा पज्जतो जन्मत्वेन अनुरोग निकान्त , प्रामसम्मानिसमणप्रतिषायमेवान, भादन-गृहीत, योग्य गरीरसमुन्य नसन्मानकाले, अहबा ममुनएप इति प्रति ममरान, प्राममाननेत्यर्ष, जिनन उपदिशा जिगोषहो तेण जिगोवदिगुण मावेण, को त मो भावो?, उच्यते, कम्म अपना रिपिना, मेपाल मिक्सिम्मति, सति स मम्य आगामिनि काल मनिका आगामिनि) एतेति चतुण्ह अस्थराण लोवण मेपालेनि भाणा, सस कम, 'जावईसरे' त्यादि, रामति पकवही घामदेवो चलदेवो महामंडलीयो वा, जुवराया अम चादिया इमरा, हवा ईसररिप ऐभर्ययुक्त घर , ननाविध ऐधर्य इम अणिमा लपिमा महिमा प्राप्तिप्राकाम्प इति ईसित्व वसित्वं यत्र- बामारमारित्व, रामा तहग पानीकरणो रणसातो मिरमि पदो यस्स सो तलवगे ममति, जे मडलिया राई ते कोईगी, हिपमडवादिग मडपी, इभो हस्थी तापमाणो हिरणमुक्ष्णादिपुंजा जस्म अस्थि अधिकतरो वा सो इग्मो, अभिपिच्यमान भीवेष्टनारद ममपणियाहिरी मही, परंगिणीए मेणाए अधियो सेणाई, रायाणुण्णाटी चतुधिरं दविणजाय गणिमधरि ममग्नपारिन्टेन्न पेट लामत्थी विमयंतरगामी सत्यवाहो, 'काल'मिति अप्रगेवा, तच्न कल्यमतिकान्तमनागत वा, एतच्च कन्यप्राण पमपग पडल्म, जो पभागो वितियनामे पभोति, पादुरिवि प्रकासीकत, केन !, प्रमया, किं प्रकामित , रयणीय मेगे, रियुक्त माति, परणादपादारम्प मारमोदपते आदित्य इत्यर्थः, वसि पभाति, पभातोवलक्सण च इम, फुल्ला उप्पमा कमला ग काममा उम्मिलिया-प्रदरिममिता य सोभना, पभातपि तत्तुल, अरुणप्पमातस्म, अत्यनंतर पावरमिति प्रभाखनि- तर उदिने गरे भाति, किपिशिष्ट गुज्जे, उच्यते, रतासोगादि, प्रधानमुत्तमो वा इह ममूह' खंड उच्यते, तमि सरित उदिते इम आरस्मय कुर्ननि 'मुहपावणे त्यादि, अनधितानि पुष्पाणि ग्रपितानि माला, अड्दा विगमियाणि पुष्पाणि अविगमिनानि मायं श्री अनुयोग वश्यक चूर्णी ॥ १२॥ हवा क्त्याभरणा मल्लं, सभा जत्थ भारहाइपाइकहाहि जणो अच्छती, पवा जत्थ उदगं दिज्जति, आरामो विविधफलजाति- उवसोभिवो आरमंते वा जत्थ णरणारीजणा. उजाणं विविहजणोवसोभितं अहबा ऊसवअणूसवेसु वा मंडियपसाहितो जणो अस- णादि पेतुं उत्थ भुजति तं उज्जाण। गतं लोइयं दम्बावस्सयं, ‘से किं तं कुप्पावयणितं' (२०-२४) इत्यादि, जडाहि मिक्स हिंडंति ते चरगा, चीरपरिहाणा वीरपाउरणा बीरभंशेषकरणाय पीरीया, चम्मपरिहामा चम्मपाउरणा चम्मभंडोवकरमाय चम्मर्षि डंता चम्मस्खण्डिता वा, भिक्खं उडेंति भिक्षाभोजना इत्यर्थः बुद्धसासणत्या वा सिखंडी, पंडुरंगा सारक्खा, पायवडणादिविविह- सिरसाइ नहल्लं सिरसावंतो तं चेव पुरो कातुं कण्णभिरखादि अडतो गोतमा, गावीहिं समं गच्छंति निति बसंति य आहारिमे र कंदमूलपसपुष्फले आइरिति सरगवरगमायणेसु य दिण्णं असणादि गोण इव भस्खयंतो गोव्वतिया, सवसाधारणतो गृह- धर्म एव श्रेयान् अतो गृहधर्मे स्थिता गृहधम्मत्था, गौतमयाज्ञवल्कप्रभृतिभिः ऋषिभिर्या धर्मसंहिता प्रणिता तं चिंतयंतः वाभिर्व्यवहरतो धर्मचिंतगा भवति, ते च जने प्रत्याख्याताः धर्मसंहितापाठकाः, अविरुद्धा वेणइया या हत्थियारपासंडत्था जहा वेसियायणपुत्तो सन्वदेवताणं तिरियाण य समाविरोधपणामकारितणतो य अविरुद्धधम्मठिता भणिता, विरुवा अकिरियावाय- हिता सम्बकिरियागदी अण्णाणियवेणईएहिं सह विरुद्धा, ण य सेसि कोवि देवो पासंडो वा विज्जति, तहवि केई पिज्जी- विताइकज्जेण देवतं पासंडं वा पडिवमा विरुद्धम्मचिन्ता भणिया, उस्सण्णं युगुरते पञ्चतित्ति तावसा वुड्डा भणिता, सारगष- म्मातो पश्यत्ति बंभणा पोहगत्ति भणिता, अण्णे भणंति-नुड्डा सावगाभणा इत्यर्थः, स्कंदः- कार्तिकेयः मुगुंदो-ब- लदेवः, दुर्गायाः पूर्वरूपं अत्र कूप्माण्डिवत् तपाटिता अन्जा भाति, सैव महिषव्यापादनकालात्प्रभृति तपस्थिता कोन्या भष्मति, ॥१२॥ + द्रव्या वश्यक श्री अनुयोग चूणा अद्योग सेसा इदाझ्या कठा, तेमु इमे आवस्सए करति उवलवण लिपण, समनण वोहरण, आगरिसण उदकेण, सेस कल्प । कुप्पावयणिय दव्यावस्सतं गत, 'से कि त लोगुत्तरिय' इत्यादि (२१-२६)जहा टे(फे)णगादिणा घट्ठा सरीर केसा या उदकादिणा मट्ठा कता कमा सरीर वा तेल्लेण नुप्पिता-मक्सिता जेसिं ते तुप्पोट्ठा तुप्पिता वा उट्ठा सिद्धकेण जेमि ते नुप्पोट्ठा, सेस कठ्य, सद्धासवे. गरहितत्तणतो, दवावस्सत गत । ‘से कि त भावावस्सय' इत्यादि, ( २२-२८) सवेगजणितविसुज्झमाणभावस्स सुतमणु- स्मरतो तदा भावयोगपरिणयस्स आगमतो भागवस्मग मपति, णोआगमतो भावावस्सय गाणुपयोगेण किरिय करेमाणस्स णाणपिरियारूपमुभोपयोगपरिणयस्मणोआगमतो भागावस्सत, ततिविध-तत्य 'लोइय पु वण्रे भारह' (२५-२८) इत्यादि कल्प, कृप्पावइणिय 'जे इमे चरग' इत्यादि इज्जति वन्ना माया मज्जा भणिया देवपूया या इज्जा त गायत्र्या आदिक्रियया उभयस्म सोहणा करेंति दोपि करा नउलमठिया व इट्टदेवताए अनलि काति, अण्णे भणति इज्जा इति माता तीए गन्मस्स णिग- च्छता ना करतलाण आगारो तारिस देवताए अनलिं रेंति, अहह्या माउपिय भत्ता देवयमिर मण्णमाणा अजलि काति, सा इज्जनली, इट्टदेवयाए या अर्जाल इट्ठनली, होम अग्रिहोत्तियाण ज पढमओ जप , देसीवयणतो उड मुह तेण रकति-सद्दकरणं, न च वमर्मढिकियाइ, णमोकारो जधा णमो भगवते आदित्याय, एप ग्यदादियाणवि वत्तव्य, गत कुप्पाययणीण भावावस्सय । इदाणि ' से कि त लोगुत्तरिय ' इत्यादि (२७-३०) तच्चित्तादि पया एगहिता, अहवा एगरसेवऽत्थस्स तदसत्ता भिण्णत्था भरति घटग्रीवाकुक्ष्यादि, इह पुण इमेण विहिणा णिन्छयणयाभिप्पारण चित्त इत्यात्मा, तहेव चित्त तम्हि वा चित्त तच्चित्त, अहवा मतिसुनणाणमारे चित्त, असा आरस्सयफरणकाले घर अण्णोण्णमुत्तस्थकिरिमालोयण चित्त, नदेर मनोद्रव्योपरजित मन
श्री
अनुयोग
चूणों
भावा-
वश्यकं
द्रव्यश्रुतं च
॥१४॥
तदेव चित्तं द्रव्यलेश्योपरंजितं लेश्या, एते परिणामवसा वर्तमानभिण्णकाला भवंति, क्रियया करोमीति प्रारंभकाले, मनसाऽध्यव-
सितं, तदेवोत्तरकालं संतानक्रियाप्रवृत्तस्य प्रवर्द्धमानशद्धस्य तीव्राध्यवसितं, प्रतिसूत्रं प्रत्यर्थ प्रतिक्रियं वाऽर्थेऽस्य साकारोपयोगोप-
युक्तो तदट्ठोपयुत्ते, तस्साहणे जाणि सरीररजोहरणादियाणि दव्वाणि ताणि किरियाकरणतणतो अप्पियाणि प्रतिसमयावलिकादि-
कालविभागं प्रतिसूत्रार्थ प्रतिक्रियं प्रतिसंध्यं संताणतो तन्भावणाभावितो भवति, एवं अणन्नमणस्स उवयोगोवयुत्तस्स भावा-
वस्सतं भवति, एत्थ पसत्थेण लोउत्तरभावास्सिएणं अधिकारी, तस्स य अभिण्णत्था पज्जायवयणा असंमोहणत्थं भणिता,
ते य णाणावंजणा णाणावंजणतणतो चेव णाणाविहघोसा भवंति, ते य इये 'आवस्सगं' गाहा (*२-३०) आवस्सगं अवस्स-
करणिज्जं जं तमावासं, अवा गुणाणमावासत्तणतो, अह्वा आ मज्जायाए वासं करेइति आवासं, अहवा जम्हा तं अवासयं जीवं
आवासं करेति दसणणाणचरणगुणाण तम्हा तं आवासं, अहवा तकारणातो णाणादिया गुणा आवासितित्ति आवासं, अहवा आ
मज्जायाते पसत्थभावणातो आवासं, अह्वा आ मज्जाए वस आच्छादने पसत्थगुणेहि अप्पाणं छादेतीति आवासं, अहवा
सुण्णमप्पाणं तं पसत्थमावेहिं आवासेतीति आवासं, कम्ममट्ठविहं कसाया इंदिया या धुवा इमेण जम्हा तेसि णिग्गहो कज्जइ
तम्हा धुवाणिग्गहो, अवस्सं वा णिग्गहो, कम्ममालिणो आता विसोहिज्जतीति विसोही, सामादिकादि गण्यमानानि पडध्ययनानि, समूहः
वग्गो, णायो युक्तः अभिप्रेतार्थसिद्धिः आराधणा मोक्खस्स सव्यपसत्यभावाण वा, लद्धीण पंथो मार्ग इत्यर्थः, 'समणेण' गाहा
(*३-३१) एसा अहोणिसत्ति दिणरयणीमज्झे, आवस्सगेत्ति गतं ।। 'से किं तं सुते त्यादि ( २९-३१) तं चतुर्विधं णामादि,
नामठवणा कंट्या, दव्वसुतं आगमओ णोआगमतो य, जं आगमतो त अणुवयोगतो सुतमुच्चारयंतस्स जं तं,
॥ १४॥
मावा अनुयोग नृर्णी द्रव्यश्रुत च ||१५|| जाआगमनो त तिषिह जाणपसरीरादि, जाणयमव्यमीरा दन्यसुता कमा, चरित इम-वालिमादिपतलिहित, ते चेव तालि मादि पत्ता पोत्यस्वा तेसु लिहित, वत्थे वा लिहित, आवा मुत पनविह-अडयादि, अडानात अडज, त च हसगम, अडमिति कामिकारको हसगम्भो भण्णति, हसो पसी । त पतगो तस्स गन्मो, एवं चडयसुत्त हरागम्भ भण्णति, लोगे यापतीतं, चाय गुन पतगतो त भन्नति, अन्ने य पचिदियहमग भन भणति, कीडय परविह 'पट्ट' इत्यादि, जमि चिसए स पढ्दो उप्पज्जति तत्थ अरभ वणणिगुजहाणे मस चीड या आमिस पुजेसु ठपिज्जइ, तेसिं पुनाण पासो णिष्णुण्णता सतरा बहवे सीलया भूमीए उद्धा णिहाडिज्नति, वत्थ वणतरातो पदगफीडा आग ति, त त मसचीडाइय जामिस चरता इता ततो कीलतरेसु सचरता लाल मुयति एस पट्टो, एस य मलयविमययज्नेस भणितो, व मलयविस्युप्पण्णो मलयपटो भष्णति, एय चेव चीणविसयपहि- मुप्पण्णो अमुपट्टो चीणविसयुप्पण्यो चोणसुयप हो, ए। एतेसि सेनधिससतो कीटविसेसा कीटविमेसतो य पट्टविसमो भवति, एक मणुयादिरुहिर पेत्तु फिणावि जोगेण जुत्त भायणसपुडमि तपिज्जति, तत्थ किमी उप्पज्जति, ते तामिलासिको छिदतिग्गता इतो ततो य जासष्ण भमति, नेमि णीहारलाला किमिरागपो भण्णति, मो सपरिणाम रगरंगितो चेव भवति, अण्णे भणति-जहा रुहिरे उत्पन्ना क्रिमितो तत्थेव मलत्ता कोसह उत्तारेता तत्थ रसे किंपि जोग पक्पिविता वत्थ रयति सो किमिरागो भण्णति अणुग्गाली, यालय पचविध 'उहिगे' त्यादि, उपयोहिता पसिद्धा, गिरहितो लानरा मृगाएतयो वृहपिच्छा तेसि लोमा मियलोमा, उतको उडुररोमेसु, एतेसि चैव उण्णितादीण अपपाडो किद्वितमहा एतसिं दुगादिसजोगज किद्धिस, अहरा ने अणे माणगा (छगणा) दया रोमा ते मणे रिद्धिम भननि। 'से फि त मायसुने त्यादि (३८-३५) गागमोपउनस्स
श्री
अनुयोग
मावश्रुतं
स्कन्ध
निक्षेपाच
चूणा
भावसुतं, जम्हा सुतोवयुत्तो ततो अणण्णो लम्भति पोआगमतो भावसुतेत्यादि, इह चोदक आह-सुतोवयोगोवयुत्तस्स आगमतो
भावसुतं जुत्तं, णोआगमतो कहं भावसुतं भवतीति, णोगारो सुयपडिसेधे, सुदमागमो ण भवति, अह ते ण सुत्तपडिसहे तो सुतं
णोआगमो कहं भवति ? आचार्याह-अणेगत्था निवाता इति कातुं भण्णति चरणगुणसंजुत्तस्स सुतोवयुत्तस्स गोआगमं भणिमो,
एत्थ चरणगुणा आगमो ण भवति, तस्स पडिसेहे एव णोसद्दो देसपडिसेहे, तं च णोआगमओ भावसुत्तं दुविहं-लोइयं लोउत्तरं च,
मिच्छद्दिटिप्पणीयं मिच्छासुतं, तं. च लोइयं भारहादि, सम्मबिट्ठिपणीतं संमसुतं, तं च लोउत्तरं आयारादि, सेसं जहा नंदीए वक्खातं
तधा दट्ठव्वं । इदाणिं तस्स एगद्विता पंच णाणावंजणाणाणाघोसा, ते य इमे 'सुततंत' गाथा(*४-३८)कंठया, एत्थ अण्णे इमे पढ़ति
'सुय सुत्त' गाहा। एते अत्थपज्जायतो अणेगट्ठिया इमेण विहिणा-सोइंदियलद्धिचिसयमुवगतं मुतं भण्णति, गुरुसमीवा वा सवणभावे
सुतं, गुरूहि अणक्खातं जम्हा णो बुज्झति तम्हा पासुससमं सुत्तं, वितिगिण्णपुप्फठिता इव अत्था, जम्हा तेण गंथिया तम्हा
गंथो, सिद्धमत्थमंतं णयतित्ति सिद्धतो, अन्नाणमिच्छविसयकसायप्रबलभावावद्वितजीवाणं सासणेण सत्थं, अहवा कडसासण-
मिव सासणं भणितव्वं, आणमणं आणा, तद्भाव इत्यर्थः, आणयंति वा एयाए आणा, वायते वयणं, वइजोगेण वा गेण्हति, जम्हा
वायोगविसयं णं भण्णति, इहपरलोगहियपवत्तणअहियणियत्तणउवदेसप्पदाणातो उवदेसो भण्णति, प्रति जीवादिभेदतत्त्व-
स्य पण्णवणतणतो पण्णवणा, अहवा पण्णा युद्धी तं च मतिणाणं भावसुतणाणं वा, तेहुवलद्धे अत्थे वणाइति सद्दकरण, तेण
सह योजयंतस्स पण्णवणा भण्णति, सुधम्मातो आरम्भ आयरियपरंपरेणागतमिति आगमो, अत्तस्स वा वयणं आगमो। 'से
किं तं खंधे । इत्यादि ( ४४.-३८ ) संधो नामादिचतुर्विधो तत्थ णामट्ठवणा कंठा, दब्वेवि जाव पति-
॥१६॥
अनुयांग नूर्णी निक्षेपा ॥१७॥ रिने समित्तादि, तत्थ सनिने हयाई, अचित्ते दुपदेसीदाइ, मासे सेणाए अग्गिमसघादी, अहवा एसेव सचित्ताइ अण्णाभिधाणण विविहो कसिणादिमण्णात्ति, तत्थ कसिलो जो च्नेव हतादी सचित्तो भणितो, सोच्चेव अविसिट्ठो अकसिणोनि दुपदेसादी र अपिसिहो, अणगदवियदवियखधो पुण उपचितो भाणितव्यो, अहवा सुत्तकारण विगेसदसणत्यमेव गितितो कमिणादिभेदो उपण्णत्थो, किं नान्यत्, अभिधाणपिसेसवो णियमा चेव अत्यविससतो भावि, सो त नरसाणतो विमेसो लक्सिज्जनि, तत्थ हयादिए सग्नित्तो, सचित्तगहणावो जीवसमूहखधो विवक्सितो, दुप- देसादियाण अचित्तत्तणतो अचिरसधत्तण भणित, जियाजियदल्याण विसिसहिताण जाव समूहकप्पना स मीसखधो, सो व हयादी सचिनसधा कसिणो भन्नति, कह ?, उच्यते, जीवाजीवपदेसेसु त जे सरीरपरिणयाच्या, एरिसो विवस्खियपिंड- समूहा फसिणसी मन्नति, अकसिणपि दुपदेसतिपदसादिए पडुच्च पदेससंख्या असिणो भण्णति एव ससापि माणियच्या, नार सम्बहा कसिण ण हपति, अणेगदपियसधी जीवपयोगपरिणामिया जीवपदेमोपचिया य जे दव्या ते अणेगविधा, अमे वस्थेर जीवपयोगपरिणामिता जीवपदेसेसु त अपचिवा एरिसादि दव्या अणेगविधा, एरिसाण उपचियाण्णायचयिदव्वाण यहूण समूहो अगदपियखधो भण्णति, गतो दयराघो । से किं त भावग्वधो इत्यादि (५४ ४२) सधपदत्योवयोगपरिणामा जो सो आगमतो मारराधो, णोआगमतो भावसधौ णाणकिरियागुणसमूहमतो, सो त सामादियादि छह अन्सयणाण समेलो, एत्थ किरिया गोगागमोनिकाउ, गोसदो मीसभाचे भवति, तस्स य भावसधस्स एगठिया इमे 'गणकाय' गाथा (8५ ४३) एवेसु अत्थदसगा उदाहरणा इमै मल्लजनगणपद् गण* पृथिवीसमस्तकायजीवकायवत् काय' छजीवणिकायचत् निकाय. यादिपरमाणु
श्री
अनुयोग
चूर्णी
स्कन्ध-
निक्षपा:
॥१८॥
स्कंधवत् स्कंधः गोवर्गवत् वर्गः मीलितधान्यराशिवत् राशिः, विप्रकीर्णधान्यपुंजीकृतपुंजवत् पुंजः गुडादिपिंडीकृतपिंडवत् पिंडः,
हिरण्यादिद्रव्यनिकरवत् निकरः, तीर्थादिपु समिलितजनसंघातवत् संघातः, राज्ञो गृहांगणे जनाकुलवत् 'आकुलः पुरादिजनसमूह-
वत् समूहः। सीसो पुच्छति-कहं छविहं आवस्सयंति?, भण्णति, जतो सामादियादियाण सावज्जवज्जणादि छव्विहो अत्थणि-
बंधो, इमे य ते अत्था-'सावज्जजोग' गाथा (*६-४३) पढमे सामादियज्झयणे पाणादिवायादिसव्वसावज्जजोगविरती कायव्वा,
वितिए दरिसणविसोहिणिमित्तं पुणबोधिलाभत्थ च कम्मखवणत्थ च तित्थगरणामुकित्तणा कता, ततिए चरणादिगुणसमूह-
वतो वंदणणंमसणीदह पडिवत्ती कातव्या, चउत्थे मूलुत्तरावराहक्खलणाए क्खलितो पच्चागतसंवेगे विसुज्झमाणभावो पमातकरणं
संभरंतो अप्पणो जिंदणगरहणं करोति, पंचमे पुण साधू वणोवणएण दसविहपच्छित्तेण चरणादियाइयारवणस्स तिीगच्छं
करोति, छट्टे जहा मूलत्तरगुणपडिवत्ती निरतियारधारणं च जंधा तेसिं भवति तथा अत्थपरूवणा दाणिं ओवस्सयस्स जं वक्खातं
तस्य ज्ञापनार्थ जं च व्याख्येयं तस्य च ज्ञापनार्थं इदमाह- 'आवस्सगस्स एसो ' गाथा ( *७-४४ ) छण्हवि
अज्झयणाणं जो सामणत्थो स पिंडत्थो भण्णति, सो य पवणितो, इदाणिं अज्झयणेसु जो जहा पत्तेयमत्थि
स तहा सवित्थरो वणिज्जति, तंजधा- 'सामादियं' इत्यादि ( ५९-४४ ) सूत्र, तत्थत्ति अज्झयणछक्कमज्झे
जं पढमं सामादियंति अज्झयणं,
अज्झयणं, तं च
समभावलक्खणं सव्वचरणादिगुणाधारं वोमंपिव सव्वदवाणं
सच्चविसेसलद्धीण य हेतुभूतं पायं पावअंकुसदाणं, चउवीसत्थवाइया विसेसलक्खणेहि भिण्णा भाणितव्या, अहवा जतो तं
सामायिकं गाणदंभणचरणगुणमयं, णाणादिवइरित्तो य अण्णो गुणो णत्थि, सेसज्झयणावि जतो णाणादिगुणातिरित्ता ण
-
-
.
॥१८॥
आनुपूर्ण धिकार अनुभाग पूर्ती भोलि रोजीम्मेवाएपदमा इनि, तस्य पउगमगणरस पहरो अनुयोगदारा, तत्थ दिईतो जहा महापुर अकयहार अपरि- भोगगणनो पुणगरभिर दव, अरेफहार ना इगोमहिसरसगडादिएदि जुगव पपेसनिग्गीण जम्हा दुक्समचार भवति, तमा गुहपसगिमगा गाम्गूलदार कर, पुणो इत्थीपालउट्ठमाझ्याण मुहसंचारपर भविस्सइत्तिकाउ अतरंतरेसु पडिदु पारा कमा, पाभर पाशगणाभो अणुगोगारमा अगहो अक्तदारे, दुधाभिगमत्तण गात, गुरुदि उवामादिचउदुवार कत, गुहाभिगम्गणतो गरगरापाररित्या उपणामस्म उ मेदा य, यस्स पुणो उत्तरुत्तरभेदेहिं अगभेदठिती कता, तत्थ उपमा- मोलि असणरणानगर समीरकरणे हिरासस भावगाहणो, नेण पा उपायमिन्नाति जोगत्यवहणण उवकामो, एस करण सामणो, मि मा गम्मिति उपागो सीसस्स सपणभाये, एस अहिकरणसाहणो, ततो वा उपकमिज्जहाति उमपामो, सीतो गुरु रणरण भाराणा अनागणसभा यापेन्तो अपणो अवादाणथे वट्टइ, एस अबादाण- शारणो, उसण जिगारमा रमाणिग अज्झयणे णिक्सिप्पिन्नइ, णितियण पिक्सेवो तेण वा करणभूतेण लिनिरापति दिपा जिविणा तो पाणिरियप्पतिति णिक्रोवो, णियतो णिछितो का रोचो णिक्रोवो, अत्य भेन्मास र णिपिगास्स ग अणुगमणमणुगमो तेण या अणुगमाति तहिं पा अणुगम्मति ततो वा अणुगम्मतित्ति अणुगमो, NY IT AT गस्साशुगमणमालो गणो, गत्यातो गुग अणु तसा अशुरूपगमणतातो पणुगमो, सुनानुगमो, सस्पर्शनानुगम् धेरगर्म, मो मापसाचा अहया यतीति ग पईसाधन तेन वस्तु स्वरूप नीयत इति नय तहिं या तस्स या चत्युगो जागरामीण पशा गो रखो भणति । एतमि उरणमादिदारमे कारण इम-णासमीचस्थ जतो णिक्सिप्पात अतो अम्मा
आनुपूर्व्य-
धिकारः
अनुयोग
चूणा
॥२०॥
Gogh
सकरणत्थं आदावेव उवकमो कतो, जम्हा य अणिक्सित्तं णाणुगम्मति तम्हा उवकमाणंतरं च गयं णिक्खेवो, णिक्खित्तं च णियमा
णाणत्थमणुगम्मति णाणं च अत्थपज्जायाणुसारी य नियमा णयतो अतो णगदारातो पुव्वं णिक्खेवाणंतरं वा अणुगमो भणितो,
अणुगमो य णयतो णियमा णयवइरित्तो य अणुगमो जतो पत्थि, किं वा सव्वाभिधाणसव्वपज्जायाणुगया य णयत्ति काउं अंते
णयदारं । इदाणिं जं वुत्तं छविधो उवकमो, तो गुरू समीहितत्थाय अत्थकते छ भेदे दंसेति, तंजधा णामट्ठवणा दबखेत्त-
कालभावोवकमे य, णामट्ठवणा जधा पुव्वं, दव्ये आगमतो णोआगमतो य, तत्थ णोआगमे जाणयभव्यसरीरातिरित्तो तिविधो
सचित्तअचित्तमीसा, सचित्ते दुपयचउप्पयापदेसु, एफोको दुहा-परिकम्मणे वत्युविणासे य, खेत्तकालेसु य सवित्थरं भाणितच्वं, भावतो
इमो णोआगमे पसत्थो अपसत्यो य, अप्पसत्थे मरुइणिगणियाअमच्चदिटुंतो, पसत्थे गुरुमादिभावोयफमो, एतं सव्यं सवित्थरं
जधा आवस्सगादिसु तथा भाणितव्वं, अहवा रातभणितो उवक्रमो छनिधो इमो आणुपुब्धिमादी 'से किं तं आणुपुव्वी' १२
दसविधे'त्यादि (७१-५१ ) आकारस्स दीहत्वं अनुपूर्वशब्दस्याकारादित्वात् अनुपूर्वादिषु प्रत्ययान्तरस्य चाश्रवणात प्राकृतेषु
'एते सव्वसमाणा' इति दीर्घहस्वत्वं क्वचित् विपये क्रियत इति, जधा अणणुगामी अणाणुगामी अभिणियोधो आभिणियोधियं, एवं
आणुपुच्ची, आयणुए अणुजेट्ठ परिवाडित्तिवुत्तं भवति, अहवा पुब्बुद्दिट्टरस जं पच्छा उद्दिढ तं अणु भण्णति तं अणुपूर्वत्वं
लभते जत्थ तं भणंति आणुपुच्ची, तृतीयस्य द्वितीयः पूर्व इत्यर्थः, अणु पच्छाभावो पुव्वंति आदिभावो अस्थतो पदुप्पन्न
मज्झमादो य, एतं जत्थऽत्थिसूधो ( भावो) सा होति आणुपुची, अह्वा पढमातो परं जत्य अणुपुव्वं च अत्धि स भवति
आणुपुच्ची, एसा आणुपुब्बी दसविधा णामादी, ' से किं तं णामे ' त्यादि कंट्या, जाव उवणिधिकेत्यादि, उवणि-
॥२०॥
आनुपूर्व्य-
धिकार
अनुयोग
মূল
॥२१॥
हियति दुपय मुत्त, इदाणि एतस्सत्यो-इमं अज्मयण गुरुचतिजोगे आणुपुबीए उपयतित्ति वा पक्सवित्ति
वा छुमतिति वा, अहवा इम अज्झयण आणुपुष्यीए आतभावेण उवेतित्ति वा उत्ततित्ति का अवतरतिति या एगई,
अहवा णिहितति वा णिहेतित्ति वा ठवेतित्ति वा एगट्ठा, एव पहुधा पयत्यो भणिओ, इमस्स अज्मयणस्स उपणिहि-
ण हिता जाव आणुपुची सा उवणिहिया भवति, पुट्ठतर भण्णाति, जा अणुयुबी इम अज्झयणं पुवाणुपुन्बीयादीहि अणेगधा
भवति, उवकमेति पक्सियइत्ति गुत्त भवति, जधासभवपक्सिते य इम अज्झयण णिहीकत भवति, एव उवणिहिया भवति, सिस्सा-
| मविश्वणिहित इयर, इमो समुदायत्यो उपफमाधिकारे जोयेज्जा, सा उपणिहिता अनया अधिकार' इत्यर्थ , जा पुण अणेगधा
अत्थपरूषणाए पुरूपिवापि इमस्स अज्झयणस्स गो योइया ण उपणिहियभावे दसिता आशुपुवी सा अणोवणिहिया अध्ययने
अनधिकार इत्यर्थः, उवणिहिया ठप्पत्ति चिहतु ताव उपणिहिया, अणोपणिहिय ताव वक्साणेति, तस्स पिट्ठतो उवाणिहिया
भणिहिति, किं पुण वकमकरण', उच्यत, अणोपणिहिया सह(विसेस)त्था, तत्थ जो सामण्णत्यो सो परूवितो चैव लव्मतित्तिकाउ
अनो उक्मो कतो, साय अणोपणिहिया दयट्ठियणतमतेण दुविधा, ते य गया सत्त णेगमादी एवभूतपज्जता, ते दुविधा कता-दव्य-
ठिती पनवठितो य, आदिमा तिण्णि दव्यठितो, सेसा पज्जपठितो, पुणो दवठितो दुविधो-अविसुद्धो विसुद्धो य, अविसुद्धो
णेगमवयहारा दव्यमिच्छति किण्हादिअणेगविहगुणावहित तिकालभवति अणेगभेदठित णिच्चमणिच्च च तम्हा ते अविसुद्धो
दवठितो, एतेहिंतो विसुद्धतरो दयठितो सगह , कहमुच्यते-जम्हा सगहो पिसेसभेद परमाणुआदिय एग चेव दवमिच्छते,
कण्हादिअगेगगुणपरमाणुचमामण्णतणतो, एरमादि सगहो विसुद्धतरो, एत्य अविसुद्वदव्येहि य णेगमयवहारमतेण अणोवणि-
॥ २१॥
-
श्री
अनुयोग
चूर्णी
आनुपूर्व्य-
धिकारः
॥ २२॥
हिया पंचविधा अत्थपदपरूवणे' त्यादि (*१३-५३ ) अर्थ्यत इत्यर्थः अर्थः तेन युक्तं पदं अर्थपदं तस्स परूवणा कथितव्वे-
त्यादि, तेसिं चेव अत्थपदाण विगप्पकरणं भंगो, तेसिं जहासंभवं उच्चारणा उकित्तणा, भंगसमुत्कीर्तणे जो भंगो जेण अत्थ-
पदेण जेऽहिया अन्नपदेहि भवंति तं तहा देसइत्तिभगोवदंसणा भण्णति, अणुपुचिमादिमाण पयत्थाण सट्टाणपरहाणावतारगवेसण-
मग्गो जो सो समोतारो, अणुपुन्चिमादियाण चेव दव्वाण संतपदादिएहि अणेगधा जं अत्थाणुसरणं तं अणुगमोत्ति, इमा अत्थ-
पदपवणा, 'तिपदेसिते अणुपुवी' इत्यादि, तिपदेसो खंधो आणुपुन्वी जाता, तस्स अणुत्ति-पच्छाभागो पुन्वत्ति-आदिभागो
अत्थो मसभागो य, अहवा इतिसद्दातो मज्झभागो पुन्बट्ठो, एवं चउप्पदेसादयोवि उवउज्ज वत्तव्या, परमाणुत्तणतो परमाणू
वस्स किण्हादिभावेहिं पूरणगलणतणतो य पुग्गलता, सो अणाणुपुब्धी भन्नति, जतो तस्स ण अणुभागो पुवभागो वा अण्णो पर-
माणू तेण सो अणाणुपुन्वी, दो पदेसा जस्स खंधस्स सो दुपदेसो, अत्थपदपरूवणाए अवत्तव्यो भाणितव्यो, जतो तस्स पुन्वभागो
पच्छभागो य अत्थि, ण मज्झभागो, सो एवंविहरूवेण ण आणुपुब्धीअणणुपुविलक्षणेसु अवतरतित्ति द्विप्रदेशिकः अवक्तव्यतां
प्राप्तः, एतदेव अणुपुन्विमादी त्रितयं बहुवचनेन वक्तव्यं, अनंतद्रव्वसंभवात्, चोदक आह-कि एते अत्थपदा उक्कमेणं कता,
जुत्तं कमणं अणणुपुवी अव्वत्तव्वतं अणुपुवी य काउं?, आचार्याह-अणाणुपुब्बीवि वक्खामगति ण दोसो, किं चान्यत्-आनुपुन्वी-
द्रव्यबहुत्वज्ञापनार्थ स्थानबहुत्वज्ञापनार्थ च पूर्वनिर्देशो, ततोऽल्पतरद्रव्यज्ञापनार्थ अणानुपुथ्वी ततोऽल्पतरावक्तव्य-
ज्ञापनाथेमवतव्य इत्यदोषः, गता अत्थपदपरूवणा । इदाणि भंगकित्तणा-तत्थ तिण्हं अत्थपदाणं एगवयणेण तिभि, अणुपुब्धि
अणाणुपुचीए य चतुर्भगो, आणुपुन्धि अवत्तव ए य चतुर्भगो, अणाणुपुब्बी अवत्तव्वए य चतुर्भगो, आणुपुब्बि अणाणुपुच्ची
॥ २२॥
आनुपूर्ण
धिकार
अनुयोग
पूणा
॥ २३॥
अवतन्यप य अह भगा, एव एते सन्ने छब्बीस भंगा, स्याद् बुद्धि किमत्य भंगोत्कीर्तन !, उच्यते, वक्त्तुरभिप्रेतार्थ , प्रतिप
याय नयमवप्रदर्शनार्थ च, किंच-असजुत्त सजुत्त या समाणमसमाण वा अण्णादव्वसजोग जह चेव वत्ता दव्वविवक्स करेति तहेव
रेति गमववहारत्ति भगसमुक्त्तिणा कता । इदाणि भगोदसणति विपदेसित्तेण आणुपुच्चीति भगो, परमाणुपोग्गलेण अणा
णुपुयित्ति भगो, दुपदेसितेण अवत्तव्वेत्ति भंगो भवति, एव बहुवयणेणवि तिणि भगा भाषेतल्या, तथा तिपदेसिएण परमाणु-
पोग्गलेण य आणुपुस्विअणाणुपुष्विनि भगो भवति, एव सव्वे सजोगभगा मावेतव्या, चोदक आह-नणु अट्ठपयपरूवणाए त्रिप्रदे-
शात्मिका आनुपूर्वीत्यादि लब्ध भंगुकित्तणाए य भण्णति अणुपुन्वीत्यादि, आणुपुचिग्रहणे य कते अवगतमेव भवति जधा तिप
देसिए ण अणाणुपुग्विचि भगो, किं पुणो भगोवदसणाए भणाति जधा तिपदेसिता आणुपुब्बीत्यादि, आचार्य आह-सुणेहि जहा
| सहिताइछविधव्यारयानलक्षणे पदत्य भाषिउण पुणो तमेवत्थ सवित्थर सुत्तफासियाए समासचालणापसिद्धीहि मणतस्स ण दोसो
वधा इहपि सु(यत्ये)पदपरूवणाए पदत्यमेत्ते उपदिट्ठा भगसमुकित्तणे य हेतुविकले क्ते भगोवदसणाए सहेतुभगोवदसणे सवित्थरे
ण दोसो भवति, सेस कठ्य, गता भगोवदसणा। ' से किंत समोतारे' इत्यादि, सम्यक् अवतारो समोतारो अर्थाविरोधेनेत्यर्थः,
समसख्यारतारो या समोतारो, जया एगपदसितो एगपएसिए दुपदेसितो दुपएसिए तिपएसिओ तिपदेसिए एवमादि, समाभिधाणे वा
उतारो जघा उरालत्तणतो ओरालियदव्या सव्वे ओरालियवग्गणाते समोयरति, तहा अणुपुच्चिद्व्वेसु चैव उयरति, एव सेसा सट्टाणे
भाणियव्या, णो परहाणेसुत्ति, गतो समोतारो । इयाणि ' से किं त अणुगमे त्यादि, अर्थानुगमनमनुगम अनुरूपार्थगमन वा
अनुगम अनुरूप वाऽन्तस्यानुगमनाद्वा अनुगम सूत्रार्थानुकूलगमन या अनुगम., एव नयेष्वपि वक्तव्य, सत-विज्जमान पद तस्स
॥ २३ ॥
आनुपूच्चे- धिकार: श्री अनुयोग चूर्णी - ॥ २४॥ अत्थकहणा परूवणा सा संतपदपरूवणा भन्नति, ते य अणुपुत्विमादिया, तथा अणुपुब्विमादियाण दव्वाणं पमाणं वत्तव्वं, तेसिं चेव खेत्तकाला फुसणा य, तसिं चेकदव्याणं तब्भावअपरिच्चाएण ठितिकालो वोत्तव्यो, तदत्थत्तेण पुच्छणया अंतरं, आणुपुन्वि- दव्या लोगस्स कतिभाए भावे य, सेसावि त दव्या कतरंमि भावे, आणुपुट्विअणाणुपुवीअव्वत्तव्वाण य परोप्परं अप्पबहुत्तणं दहव्वं, सवित्थरं सुत्तेणेव भण्णति, 'आणुपुश्विव्वाइं किं अत्थि णत्थि' त्ति पुच्छा, पन्नवग आह-कुतः संशयः १, भण्णति- दुहाभिहाणं सत्थमितरं घडं खपुप्फादी । दिट्ठमतो आरेका किमत्थि णत्थित्ति पुच्छाए ॥ १ ॥ नस्थित्ति गुरूवयणं, अभिहाणं सत्थयं जतो सव्वं । अभिहाणं खरमातियतं पत्थुते, सो उ सदत्थो ॥२॥ तेसिं इमं दव्वप्पमाणं, किं संखेज्ज' इत्यादि (८२-६० ) पुच्छा, उत्तरं च सुत्तसिद्धं, तिण्णिवि अणता जिणवयणे दिद्वत्तप्पमाणातो केवलणाणिवयणयत्तणओ संदिट्ठियहेतुतो णेयवाणि, ताणि खेत्तओगाहे 'लोगस्स. किं संखेज्जतिभागो' इत्यादि (८३-६०) पंचविधा पुच्छा सुत्तसिद्धा, उत्तरं 'एगं दव्वं पडुच्चे' त्यादि, आणुपुन्विव्वविसेसा परिणतिविससेण अप्पत्तमहत्तणतो य जधाविभत्तखेत्तभागे पूरेंति, पुच्छासमं चेव उत्तरं वाच्यं, किं चान्यत्-जम्हा एकेके आगासपदेसे सुहुमपरिणामपरिणता अणंतआणुपुग्विदव्या संति, णाणा- दव्वमग्गणाए नियमा सव्वलोए, ण सेसविभागेसुत्ति, अणाणुपुव्विएगदव्वे पंच पुच्छा, उत्तरं-लोगस्स असंखेज्जइभागे एगपदेसा- वगाहणत्तणतो, ण सेसविभागेसु, अणाणुपुग्विदव्ये पूर्ववत् , एवं अव्वत्तव्वगदव्यावि, णवरं दुपदेसावगाहणतणतो एगपदेसाव- गाहणत्तणतो वा । इदाणिं फुसणा ' किं संखेज्जतिभागे' इत्यादि (८४-६२ ) सव्वं सुत्तसिद्धं, णवरं अवगाहणाणंतरठिते छदिसिं पदेसे फुसतित्ति भावेतव्वं, कालतो केवच्चिरं' इत्यादि [८५-६३] आणुपुन्विदन्वाण आनुपूर्वित्वोत्पादप्रथमसम- ॥२४॥ - ।
आनुपूर्य-
धिकार
अनुयोग
पूर्णा
॥ २५॥
यारम्भ संताणतो अवोच्छिमं जहण्णुकोसतो कालमागणा एगाणेगदव्येसु समयादि यावत्परा असख्यैव स्थितिः, सेस सुचसिद्धं,
अणाणुपुस्विअव्वक्षन्वेसु एवं चेव, 'केवतिय काल अतर ' इत्यादि [ ८६६३ ] आणुपुन्विदवाण अतरति ज तिपदेसादि
आदिई पुबय्वत्तण पाविस्सति, उत्तर सुत्तसिद्ध, एगादिसमयतरं विस्ससपरिणामहेतुतो वाच्य, अणतकालवर पुण दल्नाणेगदु-
पदेसिगादि जाव अणतपदेसुत्तरो खधो ताव अणतट्ठाणहेतुनणतो भाणियच्च, णाणादव्वेहि लोगस्स असुनत्तणतो पत्थि अतर,
अणाशुपुग्विव्वाण अवर उकोसतो असरोज कालं, कह ?, उच्यते, अणाणुपुग्विदग्वेण अवत्तव्यगदव्येण वा आणुपुब्बिदन्वेण वा
सह सनुत्त उफोसठिति होतु ठितिअते ततो भिण्ण त णियमा परमाणू चेव भवति, अण्णदबाण चौक्सत्तणतो, एव
उकोमेण असखजओ अतरकालो भणितो, सेस सुत्तसिद्ध, अव्यत्तन्वतदव्याणवि अतर उफोसेण अतर(अणत)कालो, कह ?
उच्यते, ज आदिट्ट अच्यचच्यगदच त जया तहव्यत्तण विगत ततो तस्स परमाणवो अण्णअव्बत्तव्वगदम्बेहि
आणुपुन्निदपेहिं अणाणुपुग्विदन्येहिं सजुत्ता जहण्णमसिमुफोससठितीहि य अणतकाल परोप्परतो विसघयाहेतु पुणो ते चेव
दोषि आदिअव्यत्तयगदव्यपरमाणवो विस्ससापरिणामहेतुतो परोप्पर सपदा पुथ्वसम व अन्यत्तव्यगदत्त लभति, एव तेसिं
अतर अणतकालो दिहो, 'आणुपुचिच्याइ सेसगळवाण कतिभागे' (८७-६५) इत्यादि, सेसगदयाति-अणाणुपु-
बीदव्या अव्यत्तगदव्या य दोषि एको रासी कतो, ततो पुच्छा चउरो, एत्थ णिदरिसण इम-सखज्जतिभागो पंच, पचभागे
सतस्स वीसा भवति, सतस्स असरोज्जहभागो दस, दसभागे दस चैव भवति, सतस्स सखेज्जेसु भागेसु दोमाइगेसु पंचमागे
पुल्युत्ता चीसादी भवति, सतस्स अससेगा मागेसु अट्ठ दसभागेमु असीती भवति, चोदक आह-णणु एतेण णिदंसणेण सेसगद-
(॥ २५॥
श्री
अनुयोग
चूर्णी
॥ २६॥
आनुपूज्ये-
धिकारः
5515
व्याणआणुपुब्बिदव्या थोवयरा भवंति, जतो सयस्स असीती थोवतरत्ति, आचार्य आह-ण मता तिन्नित्ति तन्भागसमा ते दन्या, तह
गच्छेसु ते समा मया भण्णई, सेसदव्या असंखेज्जभागे एव भवंतीत्यर्थः, अणाणुपुविदव्या अन्वत्तव्यगदना य असंखेज्जतिभागे
भवंति, सेस सुत्तसिद्धं, 'कतरंमि भावे' इत्यादि (८८-६६)भवनं भूतिर्वा भावः, औदयिकादिस्स पचधा भण्णति, कश्च एत्थ ?,
परिणतिलक्षणो पारिणामिको, सो दुविधो-सादि अणादी य, अभिदधणुमादिएमु सादि सो, धम्मादीएसु अणादी, आणुपुचि-
मादिया तिण्णिवि दवविकप्पा सातिपरिणामिते भावे भवंति, सेसा उस्सण्णं जीवसंभवा भावा तेण तेसिं पडिसेधा, सेसं
सुत्तसिद्धं । इदाणिं आणुपुब्विमादियाणं दवट्ठपदेसट्ठादिएहि अप्पबहुयत्तणचिंता, तत्थ दबया एगाणेगपुग्गलदव्वेसु जधा-
संभवतो पदेसगुणपज्जयाधारया जा सा दबट्ठता भण्णति, पदेसठ्ठया पुण तेसु चेच दब्बेसु प्रतिपदेसं गुणपज्जायाधारया जा सा
पदेसट्ठया, उभतरूवा उभतट्ठया, एतेहिं आणुपुधिमादियाण दव्याण अप्पबहुसखा सा सुत्तसिद्धा, णवरं अव्वत्तव्वगदव्वा दव्यतो
सव्वत्थोवा, कहं ?, उच्यते, संघातभेदा उप्पत्तिहेतुअप्पत्तणतो, तेहिंतो अणाणुपुव्विदव्या विसेसाहिया, कहं १, उच्यते, बहुतरा-
सयउप्पत्तिहेतुत्तणतो, तेहिंतो आणुपुन्विदव्या संखेज्जगुणा, कहं ', उच्यते, तिगादिएगपदेसुत्तरहिवठाणबहुतणतो संघात-
भेददव्यबहुत्तणतो, एत्थं भावणविही इमा-एगदुतिचतुपदेशे य ठविता १-२--३--४, एत्य संषातभेदयो पंच अवत्तव्वगा दवा
भवंति, दस अणाणुपुग्विदव्या, भेदतो भवंति संघाततो वा, एगकाले तिग्नि अणुपुग्विदव्या भवंति, क्रमेण वा एगदुगादिसंजोग-
भेदतो एत्थ चउदस आणुपुन्धिदव्वा भवंति, एवं पंचपदेसादीसुवि भावेयव्यं, सव्वण्णुवयणयोगा अप्पाबहुपचिंता सद्ध्यत्ति, सेस
कंठ्यं, इदाणि पदेसद्वताए अप्पबहुत्वं, तत्थ पदेसकृताए सव्यत्योवा अणाणुपुन्धिदव्या, कह ?, उच्यते, तेसि अणाणुपुग्विदव्वाणं
॥२६॥
आनुपूर्य-
धिकार
अनुयोग
पूर्णा
॥२७॥
अपदेसताए-अपदेसहेतुत्तणत्तोनि वुत्त भवति, चोदक आह-पएसडताए थोवति मणिउ पुणो अपदेसहर्ष भणह गणु विरुद्ध
आचार्य आह-ज अणाणुपुब्बिदव्य त णियमा एकप्रदेशात्मक, ण तस्स अण्णो दवरूवो एदेसो अस्थित्ति अपदेसहता भणिया,
अत्र अपण्सट्टया पदेसद्वता य ण तत्थ परोप्पर विरुद्धत्या इति, अन्यत्तरगदव्या अणाणुपुधिदरहितो पदेसहताएनि प्रदेशादे-
शाच्चेह सप्रदेशहेतुत्तणतो वा विसिट्ठा विसेसाहिता भवति, एत्य उदाहरण-युद्धीए सतमेत्ता अव्यत्तव्यगदव्या कता, अणाणुपुष्वि-
दव्या पुण दिवसतमेता कता, एव द्रव्यत्वेन पिसिष्टा विशेपाधिका भवति, पदेसत्तेण पुण अणाणुपुब्बिया अप्पणो दवडताए
तुला चेय, अपदेसचणतो, अन्यत्तनगदव्या दुअणुपदेसत्तणपदेसत्तणतो विसिट्टा पिसेसाधिका इदाणि दुसतमता भवति, तेहितो
अणुपुज्यिदच्या पदेसद्वताए अणतगुणा भणिता, कह ? उच्यते, आणुपुचिदव्याणट्ठाणबहुत्ततो तेसिं च सखासखमणतपदेसत्त
णतो य, इदाणिं उभतद्वता, सुगसिद्धा उपयुजिउ भाणितया, गता णेगमयवहाराण अणोवणिहिया दवाणुपुग्धी । इदाणि सग.
हणयमएण अणोवणिधिया दव्याणुपुवी भण्णात, सा पचविधा 'अत्यपदपरूवणे ' त्यादि ( ९०-६९) सगहितपिडितत्य
सगहणतो इच्छइत्तिकाउ भवे तिपदेसा खधा तिपदेसाविसेमत्तणतो एकातिपण्साणुपुच्ची, एव चउप्पदेसादयोपि भाणितषा, पुणो
आणुपुली अपि एका सव्वा तिचउप्पदेसादिया एकअपिसिहअणुपुच्चिए इक इच्छदाति, अणाणुषुप्ति अच्चत्तव्बा ताइपि, भगसमुकित्त-
णाभगोवदसणाए पा सत्त भगा कित्तिया पदसेइ य, सेसो अवापरत्थो जधा गमववहाराण तहा पत्तयो, सगहस्स समोयारो
सट्टाणे पूर्ववत् कत्तयो, चोदक आह-ज सठाणे समोदरतित्ति भणह किं त ?, आयमावो सट्ठाण, तो आतभावाहत्तणे समो-
यारो भपति, अथ परदव्य तो अणुपुचिदन्यस्सा अणाणुपुचिअवत्तव्यगदमावि मुत्तित्तवण्णादिहिं समभावत्तणतो सट्ठाण भवि
॥२७॥
श्री
अनुयोग
चूर्णी
आनुपूर्य-
धिकारः
॥२८॥
स्सति, एवं चोदिए गुरू भणति-सव्वदव्या आतभावेसु वणिज्जमाणा आतभावसमोयारा भवंति, जतो जीवदव्या जीवभावसु
समोयारेजंति णो अजीवभावसु, अजीवदव्वा अजीवभावेसु न जीवभावेस्वित्यर्थः, परं दबपि समप्पंते समत्तणतणतो सट्ठाणे
धेप्पतित्ति ण दोसो, इह पुण अधिकारे आणुपुग्विभावविसेसत्तणतो आणुपुन्वित्ति दव्वपक्खे समोतरतित्ति सट्टाणं भणित, एवं
अणाणुपुनिअव्यत्तव्येसुवि सट्ठाणे समोतारो भाणितव्यो इति । इदाणिं अणुगमे,-संतपदपरूवणादितो अट्ठविधो, कहं १,
उच्यते ? भागद्दारप्पबहुआण दोण्हवि एगत्तणतो, तत्थ संतपदं पूर्ववत्, संगहस्स दव्वप्पमाणं णियमा एको रासी, चोदक आह-
दव्वप्पमाणे पुढे असिलिट्ठमुत्तरं, न, को रासित्ति पमाणं कथितं, जतो बहूणं सालिबीयाणं एगो रासी भण्णति, एवं बहूणं आणु-
पुग्विदव्याणं एको रासी भविस्सति, बहू पुण दव्या, आचार्य आह-एकराशिगहणेणं बहूसुवि आणुपुविदव्येसु एग एव आणुपु-
विभावं दंसिति जधा बहुसु कठिणगुणतं, अहवा जधा बहू परमाणवो खंधभावपरिणता एगखंधो भण्णति एवं बहू आणुपुन्विदव्या
आणुपुस्विभावपरिणतत्तातो एगाणुपुन्वितं, एगत्तणतो य एगो राशित्ति भणितं ण दोसो, संगहखेत्तावगाहमग्गणाए आणुपुन्वि-
मादिदव्वा सेसदव्वाणं नियमा तिभागेत्ति, चोदक आह--णणु आदीए अन्यत्तबगेहितो अणाणुपुन्वी विसेसाहिया तेहिंतो आणु-
पुचि असंखेज्जगुणा, आचार्य आह-तं गमववहाराभिप्पायतो, इमं संगहाभिप्पाएणं भणितं, किं चान्यत् जहा एगस्स रनो तयो
पुत्चा, तेसिं अस्से मग्गंताण एकस्स एको आसो दिण्णो सो छ सहस्सं लभति, वितियस्स दो आसा दिण्णा, ते तिण्ण तिण्णि
सहस्से लभंति, ततियस्स वारस आसा दिण्णा, ते पंच पंच सते लमंति, विसमावि ते मुल्लभावं पडुच्च तिभागे पडिता भवंति, एवं
अणुपुचिट्ठिया विसमावि दवा अणुपुवीअणाणुपुब्बीअव्वतव्वगत्तिभागसमत्तणतो णियमा तिभागोत्ति भणियं प दोसो,
॥२८॥
औपनिधि
श्री
की द्रव्या
अनुयोग
चूर्णा
नुपूर्वी
मातिपरिणामित भावे पुव्ववत्, गता गणोषणिहिया दवाणुपुची । इदाणि उवणिहिया दव्याणुपुत्वी, सा तिविधा 'पु वाणुपुष्यी-
(९७-७३) त्यादि, पुवति पढम तस्स ज वितिय त अणु तपि ततिय पडुच्चा पुष्य गणिज्जमाण पुयित्ति, इइ एव इन्छियठाणेमु
गणणा जा सा पुष्वाणुपुथ्वी, अहवा पढमातो आरम्भा अणुपरिवाडीए ज भणिज्जति जाव चरिम त पुष्वाणुपुची, जत्थ सा ण
भवति इच्छियठाणेसु ओमत्थग गणिज्नमाणे पच्छिमति चरिम त चेप पुव्व गणिज्जइ ततो ज पिय त अणु तपि तति य पडुच्च
पुष भवति, एप पच्छाणुपुथ्वी भवति, अहया चरिमा ओमत्थ गमन् अणुपरिवाडीए गणिज्नमाण पच्छाणुपुवी भण्णत्ति, अणा-
णुपुन्विति जा गणणा अणुनि पच्छाणुपुब्बी ण भवति पुयित्ति पुयाणपुची य ण भवति सा अणाणुपुवी भण्णति, एतेसि तिहापि
अत्थपसाहकमा इम सुत्ताभिहित उहाहरण 'धम्मस्थिकाए' इत्यादि, जीवपोग्गलदल्याण गतिकिरियापरिणयाण उवग्गहकर
णनणी धम्मो, अस्तीति धौव्य आयनि काय उत्पादविनाशो, अस्ति चासा कायथ अस्तिकाय धर्मश्वासापस्तिकायन
धर्मास्तिकाया, अधर्मास्तिकाय ठितिहेतुत्तणतो अधम्मो जीपोग्गलाण ठितिपरिणताण उपग्गहकरणा वा अधम्मोति, अस्ति-
कायशब्द पूर्ववत् अधर्मशासास्तिकायच अधर्मास्तिकाय , सम्पदव्याण अवकासदाणतणतो आगास' कार दीप्तौ ' सर्वद्रव्य
समावस्यादीपनादाफास स्वभावस्थानादित्यवत् आशन्दो मर्यादाभिविधिवाची मर्यादया स्वस्वभावादाकाशे तिष्ठति भावा
तत्सयोगेपि स्वभावनैव नाफाशात्मकत्व गांति, अभिविधिरपि सर्वभावव्यापनात्सर्वसयोगात् इत्यर्थ , जीवास्तिकाय' यस्माज्जीवि-
तवान् जीवति जीविष्यति च तस्माज्जीव , अस्तीति वा प्रदेशा , अस्तिशब्दो वाऽस्तित्वप्रसाधक कायस्तु समूह , प्रदेशाना
जीवानां चा उभयथाप्यविरुद्ध इत्यतो जीयास्तिकाय , पुद्गलास्तिकाय पूरणगलणभावत्तणतो पुद्गला , इहाप्यस्तिशन्द प्रदेशवा-
॥२९॥
है
श्री
अनुयोग
चूर्णी
अनानुपूर्वी
भेदाः
॥३०॥
चकोऽस्तित्वे वा कायशब्दोऽप्यत्र समूहवचनः, समूहः प्रदेशानां सोऽवयवद्रव्यसमूहवचनोवा। अद्धासमयेत्ति अदा इति कालः समूह-
वचनतः तद्विसेसः समयं, अहवा आदिच्चादिधावणकिरिया चेव परिमाणविसिट्टावत्थगता अद्धा एवं काल उभयथावि तस्स
समयो, सो य णिच्छयणताभिप्पायतो एक एव वर्तमानसमयः तस्स एगत्तणतो खंधदेसादिकायकप्पणा पत्थि, तीताणागता
य विणट्ठाणुप्पन्नत्तणतो अभावो, चोदक आह--णणु आवलिकादिग्रहणं, आचार्य आह-संववहारस्स हेउं, ततः जहा अण्णदवाण
खंधभावो तह कालस्य न भवतीत्यर्थः । शिष्य आह-किं कारणं सबसुत्तेसु धम्मादिओ कमो ?, आचार्याह-सव्वकिरियाधारत्त-
णओ मंगलाभिधाणतो य पुव्वं धम्मत्थिकाय, तविपक्खत्तणतो तदंते अधम्मो किओ, ते दोऽवि लोगागासखेत्तोवलक्खणं सेस-
मलोगोत्ति तेण तेसंते आगासं, किं च--पुग्गलजीवाधारणतणतो तेसिं पुन्वमागासं, आगासे णियमा पोग्गलाऽचेयणतणतो बहुत्त-
णतो य आगासाणंतरं पुग्गला, सव्वत्थिकाया जीवे बद्धा जतो तेणंते जीवात्थिकायो, जीवाजीवपज्जायत्तणतो कालस्स णियमा
आहेयत्तणतो य अंते अद्धासमय इति, गता पुव्वाणुपुची । इदाणि पच्छाणुपुब्बी, ' अद्धासमए' इत्यादि सूत्रं कंठं । इदाणिं
अणाणुपुग्वी-एतसिं चेव' इत्यादि, एतेसिति-धम्मादियाणं चसदो अत्थविसेससमुच्चये एक्सद्दो अवधारणे, एको आदि
जाते गणणसेढीए एको य उत्तरं जाए गणणसेढीए ताए एगादियाए एगुत्तराए पढमातो वितिए गणणट्ठाणे एकोत्तरं एवं विति-
यातो ततिते एकोत्तरं ततियातो चउत्थे एको उत्तरं चउत्थातो पंचमे एको उत्तरं पंचमातो छढे एको उत्तरं, एवं एगुत्तरेण ताव
गती जाव छको गच्छोत्ति-समूहो सेदित्ति-सरिसाविच्चयताण पंती, एयाए छगच्छगताए सेढीए अण्णोण्णभासो-गुणणा पुबा-
गुपुबीए पच्छाणुपुबीए वा अणाणुपुब्बीहि वा जहेव गुणितं तहेव सत्त सता वीसाहीया भवंति, ते पढमंतिमहीणा अट्ठारसुत्तरा सत्त-
॥३०॥
अनानुपूर्वी भेदा' - अनुयोग चूर्गों सया अणाणुपुष्बीण भवति, नोस आणणापायो इमो 'पुष्पाणुपुग्विट्ठा' तथा 'पुषाणुपुचि हेठा समयाभेदेण कुण जहाजेई । उपरिमताल पुरसओ गसेज्ज पुष्पकमो सेसे ॥१॥ पुन्वाणुपुन्विति व्याग्या पूर्ववत्, देवित्ति पढमाए पुष्वाणुपुन्निलताए, अहो भंगरपण वितियादिलतासु, समया इति इह अणाणुपुधिभंगरयणव्यवस्था समयो त अभिदमाणोनि त भगरयणअवस्थ अविणासे. माणो, सस्स य विणासो जति सरिसक एगलताए ठवेति, जति व ततिय लक्सणातो उवकमेण पट्ठवेति ता भिण्णो समयो, त भेद अकुष्यमाणो, कुणमु 'जधाजे?' ति जो जस्स आदीए स तस्स जेठो भवति, जहा दुगस्स एगो जेट्ठो, अणुजेहो तिगस्स एको, जेहाणुजेष्डो जहा चउफस्स एगो, अतो परं सम्पे जेट्टाणुजेट्ठा माणितया, एतेसि अण्णतरे ठविते पुरतोत्ति-अग्गतो उवरिमे अके वेता जेहाति अकतो पुष्पगमेण येति, जो जस्स अणतरो परंपरो या पुग्यो अक्षो स पुष्य ठयेन अतो पुवकमो भणतीत्यर्थः, अहया अणाणुपुषीणमागरणपिधी-पुण्याणुपुप्पीइच्छित जति वण्णा त परौप्परब्भत्था । अतहियभागलद्धा बोच्चत्यकाण ठाणत॥१॥ आदित्यगुपि ए जे जत्थ ठिता य ते तु पज्जेज्जा । सेरोहि य वोच्चस्थ कमुफमा पूर सरिसेहिं ॥२॥ भागहितलठ्वणा दुगादि एगुत्तरेहिं अन्भत्था । सरिसकरयणठाणा तिगादियाण मुणेयच्या ॥ ३ ॥ पढमदुगहाणेसु जहादितिगेण अत्तदिहतो । अणुलोम पडिलोमं पूरे सेसेहि उपउत्तो ॥४॥ 'आहवा तिविहा दत्र्याणुपुब्बी' त्यादि (९८-७७) परमाणुमादिसु तिविहावि सुत्तसिद्धा, सिस्सो आह कि पत्तेय पुग्गलेसु तिविदा उपणिही दसिता ण धम्मादिएसु?, आचार्याह-धम्माधम्मागासाण पत्तेयमेगदव्यत्तणतो अणुपुषिमादि ण पडति, जीपट्टिकाएपि सबजीपाण तुलपदेसत्तणतो एगादिएगुत्तरवुटी पत्थिति, अवाऽवगाहेण विसेसो होज्ज, पत्थपि आणुपु पी चेव, गो अणाणुपुधीअवतप्यगाई, ठितिकालस्सवि एगसमयत्तणनाभावतो नोक्का इत्यर्थे , पुग्गलेसु
क्षेत्रानुपूर्वी
अनुयोग
चूर्णी
॥३२॥
एगादिएगुत्तरदव्वठ्ठाणमणतं संभवइत्ति दर्शनार्थं प्रत्येकमुक्ता इति । गता दव्याणुपुची, दव्यावगाथोवलक्खितं खेत्तं
खेत्ताणुपुब्बी, अहवा अवगाहवगाहीण अण्णोण्णसिद्धिहेतुत्तणेवि आगासस्सऽवगाहलक्खणतणतो खेत्ताणुपुवी भण्णति, अहवा
दव्याण चेव खेत्तावगाहमग्गणा खेत्ताणुपुन्वी, सो य अवगाधो दव्याण इमेण विहिणा-अणाणुपुव्वीदव्वाण णियमा एगपदेसावगाहो,
अव्वत्तव्यगदव्याणं पुण एगपदेसावगाहो दुपएसावगाहो वा, तिपदेसादीया पुण जहन्नतो एगपदेसे उकोसेणं पुण जो
खंधो जत्तिएहिं परमाणूहि णिरुप्यते सो तचिएहिं चैव पदेसहि अवगाहति, एवं जाव संखासंखपदेसो, अणंतपदेसा संधा
एगपदेसारद्धा एगपदेसुत्तरवुड्डीए उकोसतो जाव असंखेज्जपदेसोगाढा भवंति, लोगागाससेत्तावगाहणतणतो, नानन्तप्रदे-
शावगाढा इत्यर्थः, एवं खेत्ताणुपुव्विसमासत्थे दसिते इदाणि संतदारसेत्ताणुपुबी भन्नति-दुविधा उवणिही अणोवणिहिकेत्यादि,
एता दोवि सभेदा जधा दव्याणुपुबीए तहा खेत्ताभिलावेण सव्वं भणितव्यं, पमाणे विसेसो, णो संसेज्जा ण अणंता असंखज्जा
तिम्भिवि भाणितव्या, दव्याण अवगाहखेत्तासंखेज्जत्तणतो सरिसावगाहणाण एगत्तणतो, सेत्तदारे सुत्तं-' एगं दव्वं पडुच्च देसूणे
रा लोए होज्ज'त्ति, कहं ?, उच्यते, अणाणुपुवीपदेसेण अवत्तव्यपदेसेहि य दोहि ऊणो लोओ देसूणो भन्नति, सेसखेत्तप्पदेसोगाढं
वा दव्वं उक्कोसतो खेत्ताणुपुची भण्णति, चोदक आह-जति दन्याणुपुवीए एगं दव्वं पडुच्चा सव्वलोगावगाढं खेत्ताणुपुवीए
कहं देसूणो लोगेत्ति णणु विरुद्धं, अत्रोच्यते, उक्तं पूर्वमुनिभिः- महसंधापुग्नेवी अव्वत्तव्वगअणणुपुल्विदव्याई । जदेसोगाढाई तद्दे-
सेण स लोगूणो ॥ १॥ किं च-अचित्तमहाखंधेण पूरिएवि लोगे देसपदेसादिदव्यकरणतो देसूणो भण्णति, जहा अजीवपमवणाए
भणितं ' धम्मत्यिकाए धम्मात्थिकायस्स देसे धम्मत्थिकायस्स पदेसे, एवं अधम्मागासपुग्गलेसुवि' जधा एतेसु देसपदेसपरिकप्प-
॥३२॥
अनौप निधि की क्षेत्रावपूर्ण ॥३३॥ गाए पम्मादयो तना दिडा, एव विमागदव्वादेसतो अच्चित्तमहासंधावगाथो तउणोति देसूणो लोगो, ग दोसो, अहबा उग्ग होनि वा अवगाहोति वा एगई, एगावगाहठिताणवि एत्यावगाहकालभदयो अप्पत्तराणुभावत्तणतो वा उग्गहपाहण्णता दिहा, जधा उग्गहसुत देविंदोग्गहादियाण जाव साधम्मिजग्गहो, एतसि हेडिल्ला जे पुरिल्ला ने उवरिल्लेहिति पच्छिमेहि माहियक्ति-पीडिया पाहण्पति प्रधान अवग्रहात्मस्वभाव न भजत इत्यर्थ , एवं अचित्तमहाखधेगदव्वस्स सव्वलोगोवगाढस्सवि अणाणुपुवीअवत- स्वावगाहेहिं पाहितीति तप्पदेसेसु पाहभं ण लभतित्ति, तद्गो देसको भण्णति, ण दोसो, किं च-खताणुपुष्वीए अणुपुन्विअणा गुपुम्बिअवतव्यगदव्वविभागतणतो तेसि परोप्परमवगाहो परिणती वा वेसि खधाभावे अवि, कथ ?, उच्यते, पदेसाण अचल- भावचणतो अपरिणामत्तणतो तेसिं भावप्पमाणणिञ्चत्तणतो, अण्णोणपरिणामत्तणतो खंघभावपरिणामत्तणतो य, अतो एग दलं पहन सबलोगेत्ति, भणित च-" कह णवि दविए चेव खधे सविवक्सता पिहत्तेण । दवाणुपुन्वी ताइ परिणमई सघभावण ॥ १ ॥ अण्ण वा वायरपरिणामेमु आणुपुल्विदन्बपरिणामो भवति णो अणाणुपुविअव्वत्तव्यदव्यत्ते, । ण जतो बादरपरिणामो अखषमा नेव भवति, जे पुण सुहुमा ते तिविषा अस्थि, किं वा जदा अचित्तमहाखधपीरणामो भवति तदा सचे ते सुहमा आयभावपरिणाम अमुचमाणा तप्परिणता भवति, तस्स सुहुमत्तणतो सवगतमणतो य, कहमेव, उच्यते, छायातपोधोतरादर पुद्गलपरिणामवद अप्रिसोप्यवसामिपरिणतिवत् स्फटिककृष्णादिवर्णोपरजितक्त, सीसो पुच्छति-दन्वायुपुष्वीए एगद सन्च- लोगावसाढवि, कह पुण एमहतं एगदव्वं भवति ?, उच्यते, केवलिसमुग्धातवत्, उक्तं च-'केवलिउग्घातो इव समयद्वकपूरए य विमलोग। अचियत्तमहासषो वेला व अवर नियतो य॥शा अवित्तमहाखषो सो लोगमेतो वीससापरिणामतो भवति, तिरियमस.
अनुयोग चूणा औपनिधि की क्षेत्रानुपूर्वी ॥३४॥ खेज्जजोयणप्पमाणो संखेज्जजोयणप्पमाणे वा अणियतकालोथाई चट्टो उड्डअधोचोद्दसरज्जुप्पमाणो सुहुमपोग्गलपरिणामपरिणतो पढमसमए दंडो भवति, बितिए कवाडं ततिए मत्थंकरणे चउत्थे लोगपूरणं, पंचमादिसमएसु पडिलोमसंथारे अट्ठमए सव्वहा तस्स संधत्तविणासो, एस जलनिहिवेला इव लोगापूरणमंहारकरणठितो लोगपुग्गलाणुभावो सव्वष्णुवयणतो सद्धेतो इति, सेसं कंव्यं अणणुपुन्विदव्याण एगं दव्वं पहच्च असंखेज्जतिभागे होज्जत्ति एगपदेसावगाहत्तणतो, एवं अव्यत्तव्यगदव्याणवि एगदुगपदेसा- वगाहत्तणतो,सेस कंट्यं । इदाणि फुसणेति,सप्पदेसाण फुसणातो अणुपुष्विमादिदव्यत्तेणादिट्ठपदेसाण छदिसियमणंतरपदेसाण फुसणतो णिबद्धा, इह पुण सुत्ताभिप्यातो खप्पदेसावगाढदव्यस्स फुसणा भाणितव्या, सा त दव्याणुपुन्विसरिसा । कालो खप्पदेसावगाहठि- तिकालो चिंतिज्जइ, सोवि दवाणुपुचिसरिसो चेव । सप्पदेसाण अंतरं नत्थि, अणादिकालसभावठियणिच्चत्तणतो, खप्पदेसा- वगाढदव्याणं पुण अणंतकालमंतरं न भाणियन्वं, कह?, जहा दव्याणुपुयीए, कह?, उच्यते, सव्वपोग्गलाण सव्वावगाहखेत्तस्स असंखे- ज्जत्तणतोवि ठिइकालासंसेज्जत्तणतो य, भावेऽवि जता खप्पदेसाणुपुब्बीमादि चिंतिज्जंति तया पन्नवगाभिप्पायतो अप्पसमबहु- विकप्पकरणतो भायव्वं, अवगाहिदव्वेसु उण जधा दवाणुपुबीए तहा सव्यं णिव्विसेसं भाणितब्ब, नवरं जत्थ अणंतगुणं तत्थ असखेज्जगुणं भावेतव्यं, अवगाहिखेत्तस्स असंखेज्जत्तणतो, गता णेगमयवहाराणं अणोपणिहिया सेत्ताणुपुच्ची । इदाणिं संगहस्स अणोवाणिहिता खेताणुपुची, सा य जहा दव्याणुपुबीए जो य विसेसो सो मुत्तओ चेव नायव्यो । इयाणि उवणिहिया, सा तिविहा 'अहोलोगे' त्यादि (१०३-८८), पंचत्थिकायमतितो लोगो, सो य आयामतो उलमहद्वितो, तस्स तिहा परिकप्पणा इमेण- विधिणा-बहुसमभूमिभोग रयणप्पभामज्सभागे मेरुमसे अट्ठपदेसो रुयगो, तस्सऽधोपतरातो अहे यणं नव जोयणसताणि जावं ता तिरि- ॥३४॥ - अनुसोग पूर्णा यलोमो, ततो परेण अहेहितत्तणतो अहोलोगो सादियसत्तरज्जुप्पमाणो, रुचतोवरिपतरातो उपरिहुतो नवजोयणसताणि जोतिसचकस्स अधस्तिर्य- उपरितलो ताय तिरियलोगो, ततो उभागठितत्तणतो उनलोगो देगणसनरज्जुप्पमाणो, अहउड्नुलागाण मज्झे अट्ठारसजोयणसतप्पमाणो र पूर्वलोका तिरियभागष्ट्रियतणतो तिरियलोगो, 'अहव अहो परिणाम सेराणुभावेण जेण उस्सग्ण । असुभो अहोति भणितो दव्याण तो अहो लोगो ॥१॥ति (पति उपरिमति य मुहरोत सेतो य दव्यगुणा । उप्पज्जात य भाषा तेण य सो उडलोगोति॥२॥ मज्झणुभाव खेत्तज * तिरियति पगणपज्जयो । भण्णति तिरिय विसाल अतो य त तिरियलोगोत्ति ॥ ३ ॥ सेस कट्य । इदाणिं अहोलोगखेत्ताणु पुप्पी गणप्पभागुन, तासि रयणप्पभादणि इमे अणादिकालसिद्धा जधासस णामधेजा भवति घम्मा वमा सेला अजण रिट्ठा मधा य मापयती । ते अनादिसिमा णामा रयणप्पभादीणं ॥१॥ एतासि व धम्मादियाण सत्तण्ह इमा गोत्राच्या, कहम् ?,उच्यते, इंदनीलादिरहुपिहरयणसभपा रयणप्पभादीशु क्वचित् रलप्रभासनसभवाद्वा स्यणप्रभा रयणकडप्रीतभागकप्पितापलिखिता या रयणप्रभा, नरफपर्जप्रदेशेषु, सारोपलस्थितपटलमधोध एवविधस्वरूपण प्रभाव्यत इति सर्करप्रभा, एव वालुकात्ति चालुकारूपण प्रख्यातेति पाजुकप्रभा, परकपज्जेष्वेव, पक इवाभाति पकप्रभा, धूमामा-धूमप्रभा, कृष्ण तमो इवाभाति तम प्रभा, अतीवकृष्ण- महनम पाभाति महातम प्रभा । इदाणिं 'तिरियलोगग्वेत्ताणुपु वी तिविहे त्यादि सूप, जंबुद्दीवे लवणसमुद्दे धायतिसडे दीये ॥ ३५ ॥ कालोदे समुद्दे उदगरसे पुष्करपरे दीये पुक्यरोदे सम्ह उद्गरसे वरुणवरे दीवे वरुणोदे समुद्दे वारुणिरसे खीरवरे दीये सीरोदे समुद्दे । मृतारे दीपे पलोद समुह खातवरदीयो सातरसे समुद्दे, अतो पर सम्बे दीवसरिणामता ममुद्दा, ते य सन्चे सोयरसा भाणितचा, इमे दापणामा-णदीस्सरपरदीवो अरणवरो दीयो अरुणापासो दीपो कुंडलो दीवो संखवरो दीवो रुयगवरो एए जंबूदीवा णिरंतरा,
अनौप
निधि की
श्री
अनुयोग
चूर्णी
कालानुपूर्वी
॥३६॥
अतो परं असंखज्जे गंतुं भुजगवरे दीवे, असंखेज्जे गंतुं कुसवरो दीवो, एवं असंखेज्जे असंखेज्जे गंतुं इमेसि एक्ककं णाम भाणियव्वं
कोंचवरदीवो एवं आभरणादयो जाव अंते सयंभुरमणे दीवे, सयंभुरमणे से अंते समुद्दे उदगरसे इति ॥ जे अंतरंतरे दीवा तेसिं इह
जे सुभगा णामा केइ तण्णामाणो ते भाणितव्वा, सन्वेसि इम पमाणं-उद्धारसागराणं अड्डाइज्जाण जत्तिया समया। दुगुणादुगुण-
पवित्थर दीवोदही रज्जु एवइया॥१॥ इदाणिं उड्डलोगखेत्ताणुपुव्वीसुत्तं, तत्थ सोधम्मवडेंसयं णाम कप्पविमाणं तण्णामोवलक्खितो
सोहम्मात्ति कप्पो भून्नति, एवं बारसवि कप्पा भाणितव्या, लोगपुरुषस्य ग्रीवाविभागे भवानि विमानानि ग्रैवेयकानि, न तेषां उत्तरमित्य-
नुत्तरविमानानि ईपगाराक्रान्तपुरुष इव नता अंतेपु ईसीप्पभारा पुढवी, सेसं कठ्यं ॥ इदाणिं कालाणुपुव्वीसुत्त, तत्थ जस्स एग-
पदेसादियस्स दव्वस्स दव्वत्तेण तिसमतादी ठिती तिप्पदेसावगाहकालत्तणेण वा ठिती तं कालतो अणुपुबी भण्णति, एवं अणाणु-
पुवीअव्वत्तव्वगादि एत्थ सव्वं कालाभिलावेण जहा खचाणुपुबीए तहा सुत्तसिद्ध भाणितव्वं जाव पदेसूणे वा लोए होज्जीत, कह?,
उच्यते, एगो खंधो सुहमपरिणामो पदेसूणलोगावगाढो सोच्चेव कालतो तिसमयठिति लब्भति, संखा य आणुपुन्नी, जं पुण समस्त-
लोगागासपदेसावगाढं दव्वंतं. णियमा चउत्थसमए समयठितीय लन्भति, तम्हा तिसमयादिठितिय कालाणुपुन्नि णियमा य एग-
पदेशणे चेव लोगे लब्भति, तिसपयादिकालाणुपुल्विदव्वं जहण्णतो एगपदेसे अवगाहात, तत्थेवप्पदेसे एगसमयठितिकालयो अणा-
णुपुचि अवगाहेति, तत्थैव पदेसे दुसमयठितिकालगतो अव्वत्तव्यं अवगाहति, जम्हा एवं तम्हा अचित्तमहाखंधस्स चउत्थ-
पचमसमएसु कालतो आणुपुग्विदव्वं, तस्स य सव्वलोगागाढस्स एगपदेसूणता कज्जति, किमिति ?, उच्यते, जे कालतो अणाणु-
पुवि अव्वत्तव्या ते तस्स एगपदेसावगाढा, तस्स य तंमि पदेसे अपाहण्णत्तविवक्खातो अतो तप्पएसूणो लोगो कओ, अण्णे
-
॥३६॥
कालानु
श्री
अनुयोग
चूणा
॥ ३७॥
पुण आयरिया भणति 'कारपदेसो समयो समय चउत्थम्मि हयति ज ल । तेणूणवत्तणता ज लोगो कालसमसथो ॥ १ ॥
विवक्षतत्वात् अणाणुपुन्विअध्यत्तव्यगा कालतो जे ते लोगस्स असरोज्जतिभागे होज्जा, सेसपुच्छा पडिमेहेतव्या, अहवा सुतस्स
पाढतरवियस्स भावणत्थ भण्पति-अचित्तमहासो दडावस्थास्पदव्यनण मोत्तु कवाडावस्थभरणात अण्ण चेप दच्च भवति, अण्णा-
गारुभवत्तणतो बहुयरपरमाणुसघातत्तणपदेशभण च, एवमत्यारणा लोगापूरणसमयेवि महास्कधस्य अन्यद्रव्यमान,
अतो कालाणुपुग्विदव्य सन्यपुन्छासु मभवतीत्यर्थ ,अव्यत्तन्वगदव महासधवज्जसु अन्नदव्येसु आदिल्लचतुपुच्छासमवेण णयब्ध
पुष्वसम चेत्यर्थ , स्पर्शनाप्येवमेव, कालसुत्त कठ, अतरसुत्त परद्रव्यस्थितिकालो जपन्योत्कटमतर वक्तव्य, भागा भावा अप्पपहुग
च उवजुज जहा सेत्तायुपुचीए तहा असेम वत्तव्या, इदाणि उपणिहिया कालाणुपुची' समयादिठिती (११४ ९८) गुत्त कठ्य,
अहवा सव्यवहार स्थितकालभदै समयालिकादिभि उवणिहि तिविहा पुव्वाणुपुग्यमादि भण्णति, तर सूर्यक्रियानिवृत्त काल
तस्य सर्वप्रमाणानामाय परमसक्षम अभेद्य निरवयव उत्पलशतपत्रवहाद्युदाहरणोपलक्षित समय , तेसिं असखेज्नाण समुदय
समितीए आवलिया, ससेज्नातो आपलियाओ आणुचि उस्सासो, ससेज्जाओ आवलियाजो णिस्सासो, दोहवि कालो एगो पाणू,
सत्तपाणुकाले एगो थोपे, सत्तथोवकालो एगो लयो, सत्तसत्तर लया एगो मुहुत्तो, अहोरनादि कल्या, जाव पाससयसहस्सा,
इच्छियमाणेण गुण पणसुण्ण चउरासीतिगुणित वा । काऊण तत्तिवारा पुव्यगादीण मुण सख ॥१॥ पुष्यगे परिमाण पण
सुष्णा चउरासीती य, एत एग पुव्यग चुलसीतीए सयसहस्सेहिं गुणित एग पुष भवति, तस्सिम परिमाण दस सुण्णा छप्पण्ण च
सहस्सा कोडीण सत्चरि लक्सा य २ त एग पुन चुलसीतीए सतसहस्सेहिं गुणित से एग तुडियगे भवति, तस्सिम परिमाण पण्ण
11॥३७॥
+
पूर्वागादयः
श्री
अनुयोग
चूणा
॥ ३८॥
रस सुण्णा ततो चउरो मुण्णं सत्त दो णव पंच य ठावेज्जा ३ एवं चुलसीतिसतसहस्सगुणा सव्वट्ठाणा कायव्वा, ततो तुडिया-
दयो भवंति, तेसिमं जहासंखं परिमाणं-तुडिए वीसं सुण्णा ततो छ ति एको सत्त अट्ठ सत्त णव चउरो य ठवेज्जा ४ अडडगे
पणवीस सुण्णा ततो चतु दो चतु णव एको एको दो अट्ठ एको चतुरो य ठवेज्जा ५ तो अडडे तीसं सुण्णा ततो छ एको छ एकोत्ति
सुण्णं अट्ठ णव दो एको पण तिगं ठवेज्जा ६ अववंगे पणतीसं सुण्णा ततो चतु चतु सत्त पण पण छ चतु ति सुण्णं णव सुण्णं
पण णव दो य ठवेज्जा ७ अववे चत्तालीसं सुण्णा ततो छ णव चतु दो अट्ठ सुण्णं एको एको णव अट्ठ पण सत्त अट्ट सत्त चतु दोय
ठवेज्जाहि ८ हुहुयंगे पणतालीसं सुण्णा ततो चउ छ छ णव दो णव सुन्न ति पण अट्ठ चउ सत्त पंच एको दो अट्ठ सुण्णं दो
य ठवेज्जा, हुहुए पण्णासं सुण्णा ततो छ सत्त सत्त एको णव सुण्णं अट्ठ णव पण छ सत्त अट्ट दो दो एको सुण्णं णव चउ सत्त
एक्क व ठवेज्जा १० उप्पलंगे पणपण्ण सुण्णं ततो चतु अट्ठ एक्को णव सुण्णं सत्त णव ति दो चउ ति छत इक्को दो ति सुण्णं सत्त
एक्को णव छ चतु एक्कं ठवेज्जा ११ उप्पले सढि सुण्णा ततो छ पण चतु एक्को सत्त पण पण ति एक्को छ सत्त दो सत्त एक्को
सुण्णं सत्त सुण्णं ति सुण्ण एको चतु ति दो एकं च ठवेजा १२ पयुमंगे पणसहि सुण्णा ततो चतु सुण्णं ति दु सुण्णं सुण्णं अट्ठ अट्ठति
पण णव एको एको पण चतु णव अट्ठ सत्त पण छ चतु छ छ ति सुण एकं च ठवेज्जा १३ पयुमे सत्तरि सुम्मा ततो छ ति पण
ति णा एको दो णव पण दो एको चतु सुण्णं सुणं णय ति एको ति छ दो एको ति अढ सत्न सुण्णं सत्त अट्ठ य ठवेज्जा १४
गलिणंगे पंचसत्तर सुण्णा ततो चतु दो सुण्णं सत्त पण दो चतु चतु सत्त सत्त पण छ चउ ति छ सत्त छ ति सुण्णं एको छ दो अट्ट
सत्त पण चतु एको ति सत्त य ठवेज्जा १५ नलिणे असीतं सुण्णा ततो छ एको सुण्णं सुण्ण णव पण सत्त एफो पण सुण्णं पण दो
॥३८॥
पूर्वागा-
श्री
अनुयोग
घूर्णी
शीष
पहेलिका
॥३९॥
एको एको ति एको अट्ट अट्ट सुण्ण सत्त दो णव ति सत्त पण चतु दो चतु चउ एक छ ठवेज्जा १६ निउरगे पचासी सुष्णा चउ
चड़ ति एको छ पण ति चतु सुण्ण पण चतु एको सुण्ण ति सुण्णं चतु पण सत्त अट्ट णव सुण्ण दो चतु छ छ एको
एको छ एको पच य ठवेज्जा १७ अस्थणीपुरे गउति सुष्णा ततो छ णव अट्ट दो पण एको पण एको एको दो पण छ ति अट्ट
एको दो ति पण अट्ठ ति ति पण गव दो छ ति णय सत्त णव सत्त ति पण तिति चतुरो य ठवेज्जा१८ अउतंगे पचणउति सुण्णा ततो
चतु छ दो ति चउ अट्ठ दो सत्त छ सत्त सत्त सत्त छ दो चतु तिण्णि सुण्ण सत्त छ ति चतु अट्ठ सुण्ण अट्ठ अट्ठ चतु छ छ दो मुण्ण
णव एको सत्त एको चतु छ तिण्णि य ठवेज्जा १९ अउए सुण्णसत ततो छ सत्त एको चतुति अट्ठट्ट एक्को पण चतु दो ति णव चतु
अह सत्त अट्ठ सुण्ण ति अट्ट छ अट्ट सुण्णं णव णव णव चतु अट्ठति दो अट्ठ णव ति चतु मुण्ण णव पण सुण्ण तिणि य ठवेज्जा२०
णउतगे मुण्णसत पचहिय ततो चतु अट्ठ सत्त सुण्ण सत्त सुण्ण सत्त मुण्ण दो अह पण नप पण ति चउ तिनव सत्त ति नव
सत्त ति नव दो ति दो नव नव तिति सुण्ण दो पण चउ नव छ नव पण छ पण दो य ठवेज्जा २१ णउते सुण्णसत दसाहिय
ततो छ पण अट्ठ पण चतु ण ति णव अट्ठ चतु सुन्न अट्ठति तिअह चतु छ अट्ट सत्त छ अ सत्त छ छ पण पण ति पण पण असुण्ण
सत्तणव ति ति चतु एको छ चतु अठपण एको दोन्नि य ठवेज्जा २२ पउतगे पण्णरमुत्तर मुण्णसत ततो चतु सुण्ण णय एको पण
चउ एको णय सुष्ण एको एको छ णय ति सुण्ण छ चतु छ सुण्ण सुण्ण णव सुण्ण सुण्ण एको छ सत्त अहणव चतु
अट्ट एको पण पण ति पण चतु सुण्ण छ सत्त सुण्ण एको ति एको अह एग च ठवेज्जा २३ पउते चीसुत्तर सुण्णसत ततो छ ति
गव णव पण णय एको अढछ एको ति ति सत्त दो ति सत्त छ दो चतु पण छ पण सत्त चतु दो णव पण णन अहति पण पण ति
॥३९॥
श्री
अनुयोग
चूर्णी
उत्कीर्णना-
द्यानुपूर्व्यः
॥४०॥
अट्ठ णव सुण्णं अट्ठ सत्त अट्ठ ति सुण्णं एको सुण्णं ति दो पण एकं च ठवेज्जा २४ चूलियंगे पणवीसुत्तरं सुण्णसतं ततो चतु दोछ
चतु ति छ चतु अट्ठ दो एको छ अट्ट पण णव चतु पण पण चतु अट्ट पण णव चतु पण णव सत्त छ सत्त पण दो सत्त दो पण
अट्ट एको छ दो सुण्णं छ सत्त पण दो सत्त अट्ठ दो तिणि णव सत्त दो एकं च ठवेज्जा २५ चूलियाए तीसुत्तरं सुण्णसतं ततो
छ एको चतु अट्ट सुण्णं ति नव सुण्णं णव सत्त चतु ति दो पण छ एको छ दो सुपणं एको छ पण एको दो अई सुण्णं पण चतु छ
णव अट्ट दो छ पण णव णव एको छ अट्ठ ति छ णव दो एको छ ति छ चउ सत्त सुण्ण एकं च ठवेज्जा २६ सीसपहेलियगे पण-
तीसुत्तरं सुण्णसतं ततो चउ चउ णव छ सुण्ण णव एको अट्ठति चतु दो दो सत णव सत्त अट्ठ सत्त णव एको छ अट्ट छ अट्ठ
एक्को सुण्णं णव छ अट्ठ एको सुण्णं ति ति अठ दो ति छ सत्त सुण्णं चउ चतु छ णव अट्ठ अट्ठ चतु ति चतु णव छ दो सुण्णं णव
य ठवेज्जा २७ सीसपहेलियाए चत्तालं सुण्णसयं ततो छ णव दो ति अट्ठ एको सुण्णं अट्ठ सुण्ण अट्ठ चतु अह छ छ णव अट्ट
एको दो छ सुण्ण चतु छ णव छ पण सत्त णव णव छ पण ति सत्त णव सत्त पण एको एको चतु दो सुण्णं एको सुण्णं ति
सत्त सुण्णं ति पण दो ति छ दो अट्ठ पण सत्त य ठवेज्जा २८ एवं सीसपहेलियाए चतुणतुयं ठाणसयं जाव ताव संववहारकालो,
जाव संववहारकालो ताव सववहारकालविसए, तेण य पढमपुढविणेरइयाणं भवणवंतराण भरहेरवतेसु य सुसमदूसमाए पच्छिमे
भागे णरतिरियाणं आऊ उवमिति, किं च-सीसपहेलियाए य'परतो अत्थि संखज्जो कालो सो य अणतिसईणं अववहारिउत्ति-
काउं ओवाम्म पक्खित्तो, तेण सीसपहेलियाए परतो पलितोवमादि उवण्णत्था, सेसं कंट्यं । उक्कित्तणाणुपुव्विसुत्त-उक्कित्तणत्ति
गुणवतो थुती जहत्थणामुक्कित्तणं वा, तं च जहाकमेणुप्पण्णाण तित्थकराण चक्किबलदेववासुदेवकुलगरगणधराण य थेरावलि-
॥ ४० ॥
अनुयोग
चूणा
सहनना
धानुपूज्ये
नाम च
॥ ४१।।
याकमेण दिल्य, सेंस कथ्य | गणणाणुपुब्धिसुत्त (११६ १०१) गणणनि परमाण्यादिराशे []परिज्ञाने मख्यान गणणा, सठा-
पाणुपुन्धि सुन (११७ १०१) तत्थ सठाण दुविह-जीवमजीचेसु, जीयेगु मरीरागारणियत्ति, मणुयाण जस्म उस्सेहे अट्ठसयगुल-
विदो तापत्तिय चैव आययपुदुत्तविच्छिण्णा त चतुरस, उम्सन्नमेव समा सव्वाश्यवा, जस्स गाभीतो उपरि समचतुरससी अगोवंगा
नेव अहो वनग्गोहपरिमडल, जमि अहो समा अवयवा उपरि विसमात साति, जस्स बाहुगीवाशिरणाभीए य अयो ममचउरंस विसमेसु
वा अगुवगेसु पट्टीहि तय अतीव ससित मुण्णय च तच खुज्ज, सच्चे अगुवगावयवा अतीव हस्सा जस्स त वामण, असमगअगोवगायज
धुचपमाणतो ईसि अधिया अ उणा वा जस्स त हुड सठाण, अजीवसु सठाणाणुपुषी परिमडले य व? तसे चतुरसमायए य, एते
जहा विणयमुते, सघयणाणुपुच्चीवि एत्थेव पत्तव्या, सामायारियाआणुपुचीसुतसरूप [ ११८१०२] से जहा आवस्सगे तहा
वत्तव्य, भावाणुपुलिसुन ट्य, गाणुपुज्यिपद गत । इदाणिं णाम, तस्सिम णिरत्त न पत्थुणोऽमिहाण पज्जवमेदाणुसारि त
णाम ( पतिभेत यण्णमते पडिभेद जाति ज भणित ॥ १ ॥ त च दसविध एगनामादि, तत्थ एगनाम एगस्स
भागे एगन तेण णमते एगणाम, एग या दव्य गुण पज्जव णामेति-आराधयतित्ति ज त एगनाम, अभेदभावप्रदर्शन
एगनाम इत्यर्थ , एत्य सुत्त गाहा 'णामाणि जाणि' (११७ १०५ ) इत्यादि, दवाण जहा जीयो, तस्स गुणो
णाणादि पज्नयो गेरइगाइ, अजीयदवाण परमाणुमादिण गुणो मादि पज्नवो एगगुणकालकादि, सेस कल्प । दुणाम जहाभेद
उवउज्जिय सुत्तसिद्ध भाणितव्य णाम, तत्य चोदक आह- किं धम्मादियाण गुणपज्जवा णत्थि जतो पुग्गलत्थिकारण देमेइ, ण
धम्मादिएसु?, आचार्याह सन्यदलाण गुणपज्जवा अस्थि, किं तते?, उच्यते, गतिगुण धम्मदय ठितिगुणो अधम्मो अवगाहगुणमा
॥ ४१ ॥
3
श्री
अनुयोग
चूणी
पविधना-
निभावाः
॥४२॥
-
गासं उवजोगगुमा जीवा वत्तणागुणो कालो, अगुरुयलहुयपज्जवा अणंता एतेसि, इह पोग्गलत्थिकाए इंदियपच्चक्खत्तणतो सुह-
पत्रवणगहणत्थ। छांदसत्ता ग दोसो णामाभिहाणं तं पायतसीलीए पाययलक्खणेण वा इमं तिहा भण्णति,इत्थी पुरिसोणपुंसगंच सेसं ति-
णामे कंट्यं, चउणामसुत्तं, पद्मानि पयांसि अत्र 'आगम उदनुवन्धः स्वराईत्यात्परः आगच्छतीत्यागमः, आगम उकारानुबंधः स्वरादं-
त्यात्परो भवति, ततः सिद्धं पद्मानीत्यादि, सेत्तं आगमेण, लोपनादपि तेऽत्र इत्यादि, अनयोः पदयोः संहितानां' एदोत्परः पदान्ते
लोपमकार:' (का. ११५) पदांते यौ एकारौकारौ तयोः परः अकारो लोपमापद्यते, ततः सिद्धं तेऽत्र, पटोत्र, से तं लावणं, से कितं
पयतीए ?, यथा अग्नी एतौ इत्यादि, एतेषु पदेपु 'द्विवचनमनौ' (का.६२) द्विवचनमौकारान्तं यन्न भवति तल्लक्षणांतरेण स्वरे परतः
प्रकृत्यादि, सिद्धं अग्नी एतौ इत्यादि, विकारे दंडस्य अग्रमित्यादि ' समानः सवर्णे दीर्घा भवति परश्च लोपमापद्यते' (का. २४)
सिद्धं दंडाग्रमित्यादि, सेत्तं विकारेण । पंचनामसुत्तं कंठं । छन्विनामे सुत्तं, तत्थ उदइयत्ति उदये भवः औदायिकः, अट्ठविहकम्मा
पोग्गला संतावत्थातो उदीरणावलियमतिकान्ता अप्पणो विपागेण उद्यावलियाए वट्टमाणा उदिनाओत्ति उदयभावो भन्नति, उदय-
णिप्फण्णो णाम उदिण्णेण जेण अण्णो निप्फादितो सो उदयणिप्फण्णो, सो दुविहो जीवदव्ये अजीवदव्ये वा, तत्थ जीवे कम्मोदएण
जो जीवस्स भावो णिव्वत्तितो जहा णेरइते इत्यादि, अजीवेसु जहा ओरालियदव्यवग्गणेहिंतो ओरालियसरीरप्पयोगे दव्वे घेत्तुणं तेहिं
ओरालियसरीरे णिवत्तेइ णिव्वत्तिए या तं उदयनिप्फण्णो भावो, ओरालियसरीरं ओरालियसरीरणामकम्मोदयातो भवतीत्यर्थः,
शरीरपयोगपरिणामितं वा दव्यं, एस अजीवोदयणिप्फण्णो भावो, एवं विउब्धिया आहरगा तेयकम्मावि दुभेदा भाणियव्वा, को पुण
सरीरप्पयोगपरिणामो १, उच्यते, वणगंधरसभावणिवत्तिकरणं, तहा आणापाणभासमणादिया य यल्या, उपसमि-
॥४२॥
श्री
अनुयोग
चूर्णा
क्षायिक-
भाव
॥४३॥
ए वीक्समिक , उदयअभावो उपसमो, एस दुविहो सुत्त, अस्थ उपसमो उक्समसेदिपडिक्लस्म मोहणिज्जमणताणुषधिमादिकम्म
उपसमकाले उक्समेन्तस्स उपसमिए वोवसमितो भावो भवति, उवसमणिफण्णो पुण स एवोत्तरकाल उपसमिकसम्मो उवसतकाधे
इत्यादि भण्णति, सेस कठप, कम्माण खयए व खाइयत्ति, जस्स न रहो सभवति अरहा कम्मारिजितणातो जिणा णाणसपुण्णन
णतो केवली गेगमववहाराभिप्पायतो गाणावरणखयवेमसत्तणतो तक्साइतो, अणावरणादि चउरो एगट्टिया किचि विसेसत्थ-
जुत्ता वा इमेण विधिणा-केवलस्स सधगतत्तणतो, आवरणाभाव सत अणावरणे गगनवत्, अहवा अणावरणे पहप्पण्णकालणय-
वेक्वत्तणओ विसुद्धापरे चन्द्रविम्नवत् आवरणातो णिग्गतो, आवरणातो चा णिग्गय जस्स स
णिरावरणो
सस्सिविंधव राहुती, खीणावरणत्ति सीण खविय विणट्ठ विद्धत्थ सन्चहा अमावे य आवरण जस्सेव तमो व रविणो जहा उदयतो,
सगहाभिप्पातातो, णाणावरण कम्म विसिद्ध तवो विमुक्को रणग व किटातो चेव, अत्थणुसारा उप्पण्णदसणादिया उपजुज्ज वत्तव्या
सपुण्णनाणदसणस्स, केवलदसी सब सामण्णय सबधा सव्वायप्पदेसेहिं सब्बग्गेण सव्वद्धाहि पेक्रतो सघदसी, सेस कख्य ।
णामकम्मे 'अणेगयों' इत्यादि, अणगेति वह घोंदीतो, ता य जहण्णसजोगे ओरालियतेयकम्मगसरीरा, तेसु ओरालियाइ
बोंदीए वद-वृद, त च अगाण उवगाण अगोवगाण य, तैय कम्मगेसुचि तविभागगतेसु अगुवगा वत्तवा, एफेक्के अगोवगे अर्णत
परमाणू, सघायचि सघाया, एत्थमणतसभवेवि सववहारतो सतग्रहण क्त, ततो वोदिवदसघातातो विसिद्वेण पगारेण मुक्को
विप्पमुक्को अपुनम्रहणेनेत्यर्थ , सामादिकादिचरणक्रियासिद्धत्वात् सिद्धा, सिद्धत्यात् प्रापणाद्वा सिद्ध , सुभासुभसर्वकिया
परिनिष्ठानसिद्धत्वात्सिद्ध , जीवादितच घुध्यत इति बोधात्मकत्वात् युद्ध , वाह्याभ्यन्तरेण ग्रथेन बधनेन मुक्तत्वात् सारीरमा-
॥४३॥
अनुयोग
चूणों
पारिणा-
मिकः
सान्निपा-
तिकथ
॥४४॥
नसदुःखेनातितापितमात्मानं परिनिर्वातत्वात् समंतात् णिव्ववियदुक्से परिनिव्वुडे, ऊर्द्वक्षेत्रलोकान्ते आत्मस्वरूपावस्थापनात् ,
अन्तकडे सर्वसंसारिभावानां अंतकारित्वात् अंतकडे, उत्तरोत्तरं वा सर्वसुखानां अंतं प्रकर्प प्राप्त इति अंतकडे, सुखदुःखांतकारित्वा-
त् वा अंतकडे, सर्वे दुखःप्रकाराः पहिणा यस्य स भवति सव्वदुःसापहीणो, चउण्डं घातिकम्माणं खयोवसमकालकरण एव उभयस-
भावत्तणतो खओवसामिते भावे, खओवसमणिप्फण्णे पुण उत्तरकालं 'आभिणियोहियनाणलद्वी' त्यादि, सेसं कंट्यं, पुरि समंता
णामो जं जं जीवं पोग्गलादियं दव्यं जंजं अवत्थं पावति तं अपरिचत्तसरूवमेव तधा परिणमति सा किरिया परिणामितो भावो
भण्णति, सो य सादी अणादी दुविहो, तत्थ सादी 'जुण्णसुरे' त्यादी, इह परिणतीरूपः पारिणामिकः अहवा नवा जीर्णेतरा सुरा-
भावः सर्वास्ववस्थासु परिणता इत्यर्थः, निनादोलक्षिता घात इव निर्घातः जूवओ-अमोहो जक्खलित्ता-अग्निपिसाचा धूमिका रूक्षा
प्रविरला सा धूमामा भूमौ पतितैपोपलक्ष्यते महिया, रजखला सो ग्युग्धातो, अढाइयदीवसमुद्देसु चंदसूराण जुगबोवरागभावितणओ
बहुवयणं, कविहसियं अम्बरतले ससई लक्खिज्जति, जलियं वा, सादिपीरणामभावो पुग्गलाण चयावचयत्तणयो, सेसं कंठ्यं ।
इदाणिं सन्निवादितो भावोऽन्यभावेन सह निपात्यत इति संनिपातिकः, अविरोधेन वा द्विकादिनैकत्र मेलकः सन्निपातिकः, द्विक-
संयोगे उदयोपशमी प्रथमसन्निपातिको निष्पन्नः, एवं द्वित्रिचतुःपंचकयोगाः सर्वे पड्विंशतिभंगा उक्ताः। इयाणि दुगादिसंजोगभं-
गपरिमाणप्रदर्शकं सूत्रं 'तत्व णं दस दुगसंयोगा' इत्यादि, कंट्यं । इयाणिं अपरिणायदुगादिसंयोगभंगभावुकित्तणज्ञापनार्थ
सूत्रमाह-'तत्थ णं जे ते दस दुगसंजोगाते णं इमे-अत्थि एगे उदइएउवसमाणिप्फण्णे' इत्यादि, सव्यं सुत्तसिद्धं, अतो परं
सन्निपातियोंगोवदंसणा सवित्थरा कज्जति, तत्थ सीसो पुच्छति 'कतरे से णामे उदइएउवसमणिप्फण्णे?, आचार्या आह- उदएत्ति
॥४४॥
स्वरप्रकरण + अनुयोग चूणा मणूम' इत्यादि, सच सुत्तसिद्ध, कल्य, एव सनिवाइयमावपरूवणे कते चोदक आह जति दुगतयोगे जीयस्म कम्हिवि अवस्था- विसेसे भावगमव भवे तो जुत्त दुगभगो वोत्तु, जतो य.दुभावाभावो, ससारिणो य जीवस्स णियमा भावतिगमत्यि उदय खआवसमपारिणामिया, तम्हा दुगभगो को पत्तव्यो, आचार्य पाह-ण तुम सिद्धताभिप्पाय जाणमि, विचित्तो सुत्तत्यो भगवता, सुमभगोति विकप्पो विविधकप्पणातो पिकप्पो सेति किंचि अत्यविससेण निरपेक्सा गिरवेक्खो जधैव विकप्प पयच्छति तधेव बज्जत ण दोसो, गत छविध णाम । इदाणि सत्तणाम, तत्थ 'सज्ज' सिलोगो (*२५-१२०) कज्ज करणायत्त जीहा य सरस्स ता असोज्जा । सरमरा अससेज्ना करणस्स असरायत्तातो ॥१॥ सत्न य मुत्तणिवदा कह ण विरोहो गुरू ततो आह । सत्तणु- वाई सप्चे चादरगहणऽवगतय ॥२॥ णाभिसमुत्थो असरो अधिकारो पप्प ज पदस तु | आभोगिगरेण पा उपकारकर सरहाण ।।३॥ 'सज्ज 'सिलोगो 'णीसाते' सिलोगो (*२७-१२९) जियजीपणिस्सियत्ताणिस्सारिय अहव णिसिरिया तेहि । जीगु मण्णिवती पजोगकरण अनीवेसु ॥ १॥ तत्य जीयणिस्सिता 'सज रवति' दो सिलोया (*१२८) अजीवेषि दो सिलोगा, गोमुही-काहला तीए गासिंग अभ या मुहे कज्जति तेण गोमुही, गोहानम्मावणद्धा गोहिया सा य ददरिका, आडम्प- रोति पडहो, 'सरफलमव्यभिचारि वामोहिद्व णिमित्तमगर । सरि णिच्यत्तिरफला ते लक्से सरलक्सण तेण ॥१॥ 'सजेण लभति वित्त ' 'सत्त' सिलोगा। सज्जादि विधा गामो सममूहो मुन्छणाण विभयो । वा सत्त एकमेफे तो सत्तसराण इगवीसा।।१।। अण्णोण्णसरविसेसा उप्पायतस्स मुच्छणा मणिया ! कत्ता व मुन्छितो इव कुणवे मुन्छ व सोयत्ति ॥२॥ मरिमादियाण इगपीस- च्छणरण सरविसेसो पुव्वगते सरपाहुडे भणितो, चिणिग्गवसुत भरहरिसाखिलादिसु विण्णेया इति, 'सत्त सरा कतो' एम
व्यरसाः
श्री
अनुयोग
चूणी
॥४८॥
(*६६-१३६ ) कंट्या, सिंगारे रसे उदाहरणं 'मधुर' गाथा (६७-१३६) अब्भुते रसे लक्षणं 'विम्हय' गाहा (*६८-१३६)
अब्भुत रसे उदाहरणं ' अन्भुतर' गाहा (*६९-१३६ ) रोदे रसे लक्खणं 'भयजणण' गाहा (*७०-१३७) भयुप्पायकं रूवं
दृष्ट्वा भौमं वा महांतं शब्दं श्रुत्वा अत्यंधकारो वा ग्रामादिदापचिंता वा मरणाध्यवसायचिंता वा परतः कथां वा रौद्रां श्रुत्वा संमो-
हादि उप्पज्जति, अहवा देहस्य रौद्राकारोत्पद्यते। रौद्रे आकाररसे उदाहरणं 'भिकुडी' गाहा (*७१-१३७) रूपितेन दर्शनेषु
संदष्टोष्ट इति ग्रस्तः ओष्ठ इति इत्येवं गतो रौद्राकारं, सेस कंट्यं । वेलणरसलक्षणं 'विणयोवयार' गाहा (*७२-१३७) वेलण-
रसे उदाहरणं ' किं लोइय' गाहा (.*७३-१३७ ) सहीण पुरतो वधू भणति-किं क्षेपे लौकिककरणी क्रिया चेष्टा ततो अण्णं
लज्जणतरं?, णस्थि, पासठितावि अम्हे लजिम्मो, इमे कोइ वारिज्जंमि गुरुजणो इमं मे वसणं पंतिजणपुरतो परिवंदइ लज्जामित्ति,
का एसा वधूपुत्ती!, भण्णति-पढमे वासहरे भत्तुणा जोणिभेए कते तच्छोणियण पोतिं खरंडियं सूरुदये सयणो से परितुट्टो पडलकं
तं तं पोतिं घरंपरेण गुरुजणपुरतो परिवंदइ दंसेति य, णज्जते रुहिरदसणातो अक्खयजोणित्ति, बीभत्सो--विकृतस्तस्य लक्षणं
'असुइ' गाहा (*७४-१३८ ) कुणिमस्वरूपात् असुचिसरीरं दुईक्षं च चिकृतप्रदेशत्वात् तत्र निर्वेदं गच्छति, कथं?, उच्यते,
विकृतप्रदेशत्वात् यद्वा गंधमाघ्राय अविहिंसकलक्षणः, तत्र उदाहरणं-' असुइ' गाथा (*७५-१३८) कंख्या, हासरसलक्षणं
'रूववय' गाहा (*७६-१३८ ) रूवादिविवरीयकरणतो मनःप्रहर्पकारी हासो उप्पज्जइ, प्रत्यक्षलिंगमित्यर्थः, तत्थ उदा-
हरणं 'पासुत्त' गाहा (*७७-१३९) हीत्येतत् हास्यादौ कंदर्पवचनं, सेस कंट्यं । इदाणि करुणरसलक्षण-' पियविप्पयो'
गाहा (*७८-१३९) सोगो मानसो विलवितेति वियोगे विलापः प्रम्लाणत्ति निस्तेजः, कलुणे उदाहरणं 'पज्झाणकिलामि'
॥४८॥
दशनामा- धिकार श्री अनुयोग खूणी ॥४९॥ गाहा (*७९-१३९) फिलामियय विजायमांसोपचित पज्झाण अतिचितापवियसुकतभेदेनांगत न प्रकर्षण प्लुता अच्छी अंसुपूर्णा पहुवारा-बहुश नस्यति प्रियजनस्य वियोगे इत्यर्थ । इदाणिं पसतरमलक्खण 'णिहोस' गाहा (*८०-१३९) हिसानृतादि दोमरहितस्य क्रोधादित्यागेन प्रशान्तस्य इद्रियविषयविनिवृत्तस्य स्वस्थमनस हास्यादिपिफारर्जित अविकारलक्षण प्रशान्तो रसो भाति, प्रशान्तरसे उदाहरण 'सन्भ व ' गाहा (*८१-१३९) सम्भाव इति निर्विकारता धर्मार्थ न लोकनिमित्त निधि- पारस्य घ्याक्षेपादिशान्ति इद्रियादिदोमसु उपसतो कोधादिसु पसतो पसनमणा चिंतेंतो जो सो सम्मदिट्ठी, हीत्यत्यथ मुने प्रशान्तभावातिशयप्रदर्शने पीवरा महती थी शोभा महाश्रीक इत्यर्थ , एते णव क वरसा' (*८२ १३९) वत्तीम ज मुत्तस्स दामा त उनीससुत्तदोसा जओ वनीसदासपइकरेण एते उप्पना, क्य, उच्यते, जधापीरो रसो सगामादिसु हिंसाए भवनि तह तवसन मकरणादिसुचि समवईति । एव सुभवइफ्रेण उप्पज्नति, उदाहरणगाथासु य जहाभिहिया जाणितजा, सुद्धत्ति कथिगाथासूत्र बघ अन्यतमरमेनैव सुद्धेन प्रतिवध , कश्चिन्मिश्र द्विकादिसयोगेन, गत णवणाम । इदाणि दसणाम-' से कि त दसनामे ,' दसणामे पण्णते, दमविहे गोणे' इत्यादि (१३० १४०) गुणाज्जान गौण, क्षमते इति क्षमण इत्यादि, णागोण्णो अयथाथ अकुत मत इत्यादि, आदिपदमादाणिद गलिकेत्यादि, विपरीत पक्ष प्रतिपक्ष असिवा सिवा इत्यादि, लवतीति लाउ आदानार्थन वा युक्त ला आदाने इति लाउ त अलाउ भण्णति, सुमवर्णकारी सोभयतीति सुभक्स्तथापि शुभकमित्युच्यते, यथावस्थत अच लिनभाषा विपरीतभापकं ते असत्यवादिन, अहवा अत्यथ लवन पिठुवान त विपरीतभापक नृत असत्यवादिनीमयर्य प्राधान्य पहले चा प्राधान्य 'अमोगवणे' त्यादि, जो पितुपितामहनामोरिक्षप्त उन्नमित उच्यते, ॥४९॥ प्रधानभाव श्री अनुयोग चूणी प्रमाण धिकार ॥५०॥ सरीरैकदेशेन अवयवनाम, संयोगो युक्तिभावः, स चतुर्विधः द्रव्यादिकः, सचित्ते गोण्यादि, अचित्ते छत्रादि, मिश्रे हलादिकः, सेत्तकालभावजोगा जहा सुत्ते इति ॥ इदाणि पमाणणामं चउव्विहं णामादिकं, ठवणप्रमाण कट्टकम्मादिकं, अह्वा सत्तविहणक्स- तादिकं, जीविया णाम जस्स जायमित्तं अवच्चं मरति सा तं जायमित्तं चेव अवगरादिसु छडेइ तं चेव णामं कज्जइ ततो जीवति, अभिप्पायणाम ण किंचि गुणमवेक्खति किंतु यदेव यत्र जनपदे प्रसिद्धं तदेव तत्र जनपदाभिप्रायनाम, जनपदसंबवहार इत्यर्थः, सेसा णक्खनादिया कंठ्या । इदाणि भावप्पमाणणामं चतुर्विधं सामासिकादिकं, येषां पदानां सम्यग् परस्पराश्रयभावेनार्थः आश्री- यते स समासः ततो जातो अत्थो सामासितो, योऽर्थः येनोपलक्ष्यते स तस्य हेतुकः तद्धितमुच्यते, तद्धितातो अत्थे जाते तद्धितिए, भू सत्तायां इत्यादि धातुभावेनार्थो जातः धातुए भन्नति, अभिधाणक्सराणिच्छियत्थोवलद्धिप्पगारेण उच्चरिज्जमाणो णिरुत्तातो अत्थो जातो णेरुत्तिओ, एतं चउव्विहंपि सभेद सउदाहरणं जहा सुत्ने तहेव कंटा वत्तव्यं, णामति मूलदार गतं । इदाणि पमाणं- तिदारं (१३१--१५१) प्रमीयत इति प्रमाणं प्रमितिर्वा प्रमाणं प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं, तं दयरोत्तकालभानभेदतो चतुमिहं, अण्णो- अण्णपरिमाणसंखाए जं ठित प्रमाणं तं पदेसणिप्फण्णं, विविहो विसिहो वा भंगः विभंगः, भंगोत्ति विक्रप्पो, जं ततो पमाणं णिष्फण्णं तं विभागाणष्फण्णं, इमं मागहं धण्णमाणप्पमाणं-ओमत्थहत्थमियं जं धन्नप्पमाणं सा भवे असती, जं धन्नप्पमाणे असतिप- रिछेदयो असई, मुत्तोली-मोट्टा हेवरिसंकडा ईसि मज्झे विसाला, कोडिता मुरयो, दोछप्पण्णपलसयणीप्पज्जमाणं, तीसे चउसट्ठिभागो चतुसट्ठिया, ते य चउरो पला, माणीए चैव यत्तीसिया, एवं सोलसियादयोवि, करोडागिती विसालमुही जा कुंडी सा करोडी भण्णति, अद्धकुंडी वा करोडी, मेमं कंट्यं, तुलापमाणेणाणमिज्जइ एचियमेत्तंति तं च, आह- करिसादि' कंठ, मयं ॥ ५० - श्री अनुयोग चूणी लोकधनी करण ज त तहहियमेव जम्हा जन्मेण दडाइणा उतेमि(ओमिणि)ज्जति तम्हा तंदडाइय ओमाण भण्णति तच, सोय चउहत्योदडो भण्णति, रात-पात इट्वगादिणा, चित करवत्तेण करकचित, सेस' कठ्य, गणणप्पमाण गणणा ससेज्न दन च उभयभावो वाण विरोहो, विविहे भितिवेयणत्थे अत्थसम्मावा जायव्यय निवित्ततित्ति, ज पुन्ध त आयजयं करेंतस्स ज ससिता, दव्यातो ण णिचति- लक्पण भवति, तुलारोवियतदुभयदव्यकर्मयस्स पडिला अण्ण माण पडिमाण, तं च गुजादि, अहया गुनादिणामप्पमाणातो जम्हा मेयस्म पमाण णिप्फन्नति तम्हा त मेय पडिमाणप्पमाण, सपादगुजा काकणी मासचतुब्भागो वा काकी, एवं कम्म भासको चतु काकणिक इत्यर्थ , अट्ठयालीस काकिणीउ मडलतो, ससप्पगलाण उत्तरापहे पडिमाणयोहिताण कयविक्यो मिलति गधपज्जगाती, वफति या रत्तति वा एगठ, त कोयणादि रयण इदणीलादि सगुत्तम । इदाणिं खेत्तप्पमाण, पेत जेण मिज्जइ त सेत्तपमाण, तत्थ विभगणिफण्ण अणेगविह अगुलादि, दो हत्या कुच्छी, सेवित्ति श्रेणि , का एसा सेढी?, उच्यते, सेढी लोगातो गिफज्नति, सा य लोगो चोद्दसरज्जूसितो हेटा देरणसत्तरज्जुपिन्छिण्णो तिरियलोयमझे एग बभलोयमझे पच उवरि लोगन्ते एकरज्जुविद्धिण्यो, रज्जु पुण सय रमणसमुद्दपुरथिमपच्चत्थिमवेइयता, एस लोगो बुद्धिपरिच्छेतेण सबट्टेउ घणो कीरति, कह ?, उच्यते, गालियाए दाहिणिल्लमहोलोयसड हेट्ठादेसूणतिरज्जुविच्छिण्ण उचरि रज्जुअससेज्जभागविन्छिण्ण अतिरित्त सत्तरज्जूसित, एत घेत्तु ओमत्थिय उत्तर पासे सघाइज्जइ, इदाण उडलोगे दो दाहिणिल्लाइ गडाइ बभलो यबहुमज्सदेसभागे निरज्जुनिच्छिण्णाइ ससतेसु जगुलसहस्सदोमागविच्छिण्णाइ देसूणअधुट्ठरज्जूसियाइ, एताइ घेतु विपरियाइ सघाइज्जति, एव क्नेगु कि जाय ?, हेहिमलोग देखणचतुरज्जुविच्छिण्ण सातिरित्तसत्तरज्जूसित देसूणसत्तरज्जुवाहल्ल उवरिल्लमद्वपि अगुलसहस्स-
श्री
अनुयोग
चूर्णी
अंगुल-
मानादि.
॥५२॥
दोभागहियं तेरज्जुविच्छिण्णं देसूणसत्तरज्जूसियं पंचरज्जुवाहल्लं, एयं घेत्तुं हेढिल्लस्स अदस्स उत्तरे पासे संघाइज्जइ, जं तं अहे-
खंडस्स सत्तरज्जुअहियं उवरि घेत्तुं उत्तरिखंडस्स जतो पाहल्लं ततो उड्डायतं संघाइज्जइ, तहावि सत्तरज्जुतो ण पूरति, ताहे जं
दक्खिणिल्लखंडं तस्स जमहिगं बाहल्ले तो तस्सद्धं छित्ता उत्तरतो वाहल्लि संघाइज्जा, एवं किं जायं १, वित्थारतो आयामओ य
सत्तरज्जुबाहल्लतो रज्जुते असंखभागेणाहियाउ छरज्जू, एवं एस लोगो ववहारतो सत्तरज्जुघणो दिट्ठो, एत्थं जं ऊणातिरित्तं तं
बुद्धीए जधा जुज्जइ तहा संघातेज्जा, सिद्धते य जत्थ जत्थ अनिसिहॅ सेढीए गहणं तत्थ तत्थ एताते सत्तरज्जुआयताए अवगं-
तव्वं, पयरस्सवि एयस्स चेव सत्तरज्जुगणं, लोकस्स पयरीकते तस्स 'तुल्लपदेसत्तणो ण विसेसगहणं कज्जति, अलोगे अति-
भावप्पमाण आकतित्तणतो अलोगप्पमाणं भवति । 'से किं तं अंगुले ' इत्यादि, अणवट्ठियमातंगुलं, पुरिसप्पमाणाणवट्ठियत्तणतो,
कहं ?, उच्यते, जतो हु समाणवट्ठीकालवेक्सत्तणतो, जे जत्थ काले पुरिसा तेसिं जं अंगुलं तं आयंगुलं, ववहारियपरमाणुउस्से-
धातो ज णिप्फण्णं तं उस्सेहंगुलं, तं च अवट्ठियमेगं, उस्सेहंगुलातो कागणिरयणस्स कोडीप्पमाणमाणियं, ततो कोडीतो वद्धमा-
णसामिस्स अद्धंगुलप्पमाणमाणियं, ततो उ पमाणातो जस्संगुलस्स पमाणमाणिज्जइ तं पमाणंगुलं, अट्ठसयअंगुलेण जं पमाणं
णिप्फाईज्जइ तं तेणप्पमाणेण णिप्फाइयज्जत्तणउ पमाणजुत्ते पुरिसे भण्णति, दोणीए जलदोणभरणरेयणमाणुवलंभाओ माणजुत्ते
भवति, वइरमिव सारपोग्गलोवचियदेहे तुलारोविते अद्धभारुम्मिते ओमाणजुत्ते भवति, चकिमाति उत्तमा ते णियमा तप्पमाण-
जुत्ता भवंति, जतो भण्णंति 'माणुम्माणे गाधा (१९६-१५६ ) करादिसु संखादिया लक्खणा मसतिलगादिया वञ्जणा अप्पको-
धादिया गुणा, सेसं कंट्यं । उत्तिमज्झिमाहमपुरिसे दंसयति-'होति पुण' गाहा (१९७--१५७ ) एकोकभेददंसगो पुणसहो, अट्ठ-
॥५२॥
आत्मा सी अनुयोग पूणा ॥५३ ।। मतगुलप्रमाणतो जेरीया या 'गाधा ( ५९८ १५७) सचमर मार मरमार थमा देहे समपोग्गलोपचयत्न सार एनमा दिपुरिमाण आयगुल, पायी चतुरस्मा, वृत्ता पुक्सरणी पुपरसभरातो वा, सारगी रिजु दीहिया सारणी एर यहा गुजालिया सर मग वीए पतिट्ठीया दा सरानो सर कनाडगेण उदग मरइत्ति सरगती, विविध रस्सलनायमोभित कदलादिपच्छण्याघरेसु य वीसभियाण रमणट्ठाण जारामो, परपुप्फफलछायोवगादिस्क्युपशोभित बहुजणविविहवेसुप्णयमाणस्य भोयणट्ठा जाण उन्नाण, इत्पीण पुरिमाण या गगे पक्पे भोज्न जन काणण, हया जम्स परतो पचयमडवी वा सव्यवणाण य ते वणात पाणण, शीणों या, गगनातियस्क्रयहि पण, अणेगातीएहि उत्तमेहि य वणमड, एगजादियअगजानियाण वा रुक्माण पती रणराई, अहो सकुडा उपरि विशाला फरिहा समसाता साइया आता पागाराण जतर, अट्टहत्थो रायमग्गा चरिया, दुण्ह दुवाराण अतरे गोपुर, तिफो णामागासमूमि निपहसमागमो, सघाडग तिपहगमागमो चैव, तियचतुरम चतुप्पहममागमो चेर पच्चर छप्पह समागम वा एव छच्चर भण्णनि, देउल चतुमुह, महतो रायमग्गो महाप्पधो इतरे पहा, सत् सोमणाविहु ज भयते पोत्थगवायण वा जत्य सामनता । मणुपाण अच्छणहाण सभा, जत्युदरु दिन्नति सा पवा, वाहिरालिंदो मुकिधी अलिदो वा सरण, गिरि गुहारेण पव्ययस्सेगदेसलीण या लयण, कप्पडिआ वा जत्थ लयति त लयण, भड-मायण त च मृन्मयादि मानो मानायुक्तो सो यमभायणादि भोयणभडिका, उववरण पुण गणेगरिह कउगपिडगसुप्पादिक, अहया डारण इस सफडरहादिय, तत्थ रहोनि जाणरथो सगामरयो य, सगामरहस्स कडिप्पमाणा फलयवेड्या भपति, नाण पुण गडिगाईय, गोलक्सिए नपाण द्वित्यमार चतुर- म सवेदिकमुपसोभित, जुग्गय लाडाण थिल्ली जुगय, हस्तिन उपरि कौसर गिलशीय माउगिली लाउाण न जडपलाण त अण्ण- । . उन्सेधा- अनुयोग चूणी ॥५४॥ विसअसु गिल्ली भण्णति, उरि कडागारछादिया सिविया. दीहो पाणविसेसो पुरिसस्स स्वप्रमाणावगासदाणतणओ संदमाणि, लोहेत्ति कवेली, लोहकडाहोति लोहकडिल्लं, एते आयंगुलेणं मविज्जति, किं च-अज्जकालियाई च जोयणाई तं तिविहं मूतिमादि, पदेशतो अप्पवहुत्तं, मेसं कंट्यं, गतं आयंगुलं । इदाणि उस्सेहंगुलं, न अणेगविहंति भणतो णणु विरोधो, आचार्याह-नो भणामो उस्सेहंगुलमणेगविधं, किंतु उस्सेहगुलस्स कारणं अणेगविधं पपणनं, जतो भण्णति 'परमाणु ' गाथा ( *९०-१६० ) से ठप्पत्ति स्वरूपख्यापने न स्थापनीयः, छेदो दुधाकरणं, भेदो अणेगधा फुडणं, सूक्ष्मत्वात् न तत्र शसं क्रमते, पुक्सलसंबगस्त इमा परूवणा ' बद्धमाणसामिणो णिव्याणकालातो तिसट्ठीए वाससहस्से ओमप्पिणीए पंचमछट्ठारगेसु ओमप्पिणीए य एमबीसाए वासमहस्सेसु वीतिकंतेसु एए पंच महामेहा भविस्मंति, तंजहा-पुक्सलसंबट्टए उदगरसे वितिए खीरोदे ततिए घतोदे चउत्थे अमीतोदे पंचमे रसोदे, तत्थ पोक्सलसंवट्टइए उमस्म भरहरोत्तस्स असुभाणुभावं पुक्सलंति संवद्रुति-निनाशयतित्ति पुष्कल- संवट्टए भन्नति, पुष्कलं वा-सव्वं भरहसेत्त संवत्ता बरिसतित्ति पुष्फलसंपट्टते, उदउल्लेति-उद्गेन उल्ले न भवति, तधा ण यावि केणइ घातित्ति तत्र गच्छतो विघातो न जायते, सोताणुकूल ण भवति, परियावज्जणं पर्यायान्तरगमन, ण उल्लागमनादि उदगावत्तादिणा भावेण प्रशमतीत्यर्थः, अणताण सुटुमपरमाणूण समुदायो ववहारिए परमाणू भवति, अणंताणं च यवहारिय- परमाणूणं उस्सेधतो जाणिफ्फण्णा सा उसण्हसण्डिया भवति, उवरिमसण्डियाहि अहेसतो वा उप्पावल्लतो सहा उमण्हमण्यिा, उद्ध- रेणुमादि अहेसतो सहसण्डिया, उद्धमहस्तिर्गक स्वतः परतो वा प्रवर्तत इति उर्द्वरेणुः, पुरम्तदादि वायुना प्रेरितः त्रस्यति-गच्छ- तीति तसरेण, रहाहिना गच्छता उद्घातो यः स रथरेणु, रयणप्पभाग जं भवधारणिज्जं उत्तरवेउनियं तं सकरपभादिसु दुगुणं ॥५४ ।।
कारिणी मान वीरां अनुयोग पूणा णेय जाप महातमाए भवधारणिज्ज पनघणुसया उत्तरवेउब्धिय धणुसहस्स, एय उक्कोस, जहण्ण पुण सम्सु भवधारणिज्न अगुलअससभागो, उत्तरवेउव्यिए गुलस्स सज्जइभागो, भवणई दसविहा इमे असुराणा- गकुमारा ( सुचण्णा) विज्जू अग्गी य दीप उदही य । दिसवायथणियणामा भरणबई दसविहा देना ॥ १ ॥ तेसिं देवाण सरीरोगाहणा भधारणा उत्तरा य, तत्थ असुरकुमाराण भधारणा जहण्णा अगुलअससभागो उकोसो सत्त रयणी, उत्तरवेनिया जहण्णा गुलस्स असरोज्नतिभागो उक्कोमा जोयणलक्स, एर गागादियाणनि णवण्ह, णपर उत्तरवेउब्धिया उक्कोसा जायणसहस्स, गतं उस्सेहगुल । इयाणि पमाणगुल एगस्स ण इत्यादि, अण्णोण्ण कालप्पण्णाणरि चक्कीण कागणिरयणस्म अवहितेगप्पमाणदमणतणतो एगमेगग्गहण, सुचनप्पमाण इम-चत्तारि मधुरविणफला एगो सेतसरिसवो, ते सोलसमरिसका धनमासफल एग, दो धनमासफला एगा गुजा, पच गुजातो एगो सोलसकम्म- मासगो मुवण्णो, अट्ठसोपण्णिय काकणीरयण, एत सुवण्णप्रमाण ज भरहकाले मधुरतिणफलादिपमाण ततो आणतव्य, जतो सधचक्करट्ठीण कारणीरयण एगप्पमाणति, अस्सिति वा कोडित्ति वा एगट्ठा, तस्स सिक्सभोत्ति वित्थारो, तस्स त समचतुरसभावत्तणतो सबकोडीणायामविक्समभावत्तणतो विक्समो र भणितो ण दोसो च उस्से हगुल वीरस्स अद्वगुलति, कह ?, उच्यते, जतो वीरो आदेसतरतो आयगुलेण चुलसीतिमगुलविद्वो, उस्सेहतो पुण सत्तसहसत भनति, अतो दो उस्सहगुला वीरस्स आतगुल, एव वीरस्स आयगुलातो अद्व उससेहगुल दिट्ट, जेसिं पुण वीरो आयगुलेण अदुत्तर- मगुलगत तेसि वीरस्स आयगुले एग उस्सेहगुल उस्सेहगुलस्स य पच णवभागा भवति, जेसि पुण वीरो आयगुलेण वीसुत्तर श्री अनुयोग चूर्णी समयादि निरूपणं. ॥५६॥ मंगुलसयं तेसि वीरस्स आयंगुलेणेगमुरसेहंगुलं उस्सेहंगुलस्स य दो पंचभागा भवंति, एवमेतं सव्वं तेराशियकरणेण दट्ठव्वं, तं चेव उस्सेहंगुलं सहस्सगुणं पमाणगुलं भवति, कहं ?, उच्यते, भरहो आयंगुलेण वीसुत्तरमंगुलसतं, तं च सपादं धणुयं उरसेहंगुल- माणेण पंचधणुसते लभामि तो एगेण धणुणा किं लभिस्सामि ?, आगतं चत्तारि धणुसताणि सेढीए, एवं सब्ने अंगुलजोयणादयो दहव्या । एगंमि सेढिप्पमाणगुले चउरो उस्सेहंगुलसता भवंति, तं च पमाणंगुलं उस्सेहंगुलप्पमाणअद्धातियंगुलवित्थडं जं तो सेढीए चउरो सता अट्ठाइयंगुलगुणिता सहस्समुस्सेहंगुलाण, तं एवं सहस्सगुणं भवति, जे यप्पमाणमंगुलातो पुढवादिप्पमाणा आणिज्जति ते परमाणंगुलविष्कंभेणं आणेयव्वा, ण सूइयंगुलेण, रयणकंडाइया कंडा भनणप्पत्थडाणि रयणपत्थडंतरे, सेसं कंट्यं । ' से किं तं कालप्पमाणे त्यादि (१३४-१७५) प्रदेश इति कालप्रदेशः, स च समयः, तेसि पमाण पदेसणिफण्णं कालप्पमाण भण्णति, एगसमय- ठिइआदिक, विविधो विसिट्ठो वा भागो विकप्पो तस्स पमाणं विभागणिप्फण्णं कालापमाणं, तं च समयावलिकादिक, जतो सव्वे कालापमाणा समयादिया अतो समयपरूवणं करेति-से किं तं समए' इत्यादि (१३७-१७५) यद् द्रव्यं वर्णादिगुणोपचितं अभिनव- वतं तरुण बल च-सामर्थ्य स यस्यास्ति स भवति बलवं यौवनस्थः युगवं यौवनस्थोऽहमित्यात्मान मन्यते यः भवति जुवाणो सक- राहंति--सकृत् अहवा सकराति-सववहारात् युगपत् स्याद् भवेतेत्यर्थः, अथवा स पट्टः पटसाटको वा तेन तुन्नागदारकेन कराभ्यां ओसारेति पाटयति स्फाटयतीत्यर्थः, कह ?, भन्नति, परमाणूणमणंताण परो परसिणहगुणपडिबद्धाणं सघातो भण्णति, संघातः समिति समागम एते एगट्ठा, अहवा इमो विसेसो-तेसिणं अणताण संघायाणं जोगो सो समुदायो, जम्हा समुदायिणो अण्णोण्णा- णुगता तम्हा अण्णोण्णाणुगतत्तोवंहणत्थं समिती भण्णति, एगदबं पदुच्च समानेन सगे परिणमंतीति समीती, एव एगदवाणि- ॥५६॥ H
पत्योपम
सागरोपमे
श्री
अनुयोग
चूर्णा
1५७॥
ध्वनिगमागमण वा भणियपति, समयस्स मुहुमनणतो जहा क्रियाविसेसो से णस्थि कोई, एसडे, नो, कम्हा ?, मण्णति-एत्तो
मुहमतराण समपति, असोज्जसमयसमुदयो चेव आपलियप्पमाण अणुरूवसमिनित्ति भण्णति, ते चर आवलिववदेसत्ता समा-
गमो भण्णति, सस पूर्वपत, थोपे सत्तुस्मासा सत्त थोवा य ल लयो सत्तथोषेण गुणिते जातो अगुणपन्नासा मुहुने सत्तत्तीरं लवा
ते अउणपण्णासेण गुणिया जात इम तिन्नि सहस्मा सत्त सया तेहत्ता, 'से फित उपमिते' इत्यादि, अतोमुहुत्तादिया जाय पुलको
डीएत्ति, एतानि धर्मचरणकाल पडुच्च णरतिरियाण आउपरिमाणरणे उपजुज्नति, णारगभवणवतराण दसवरिससहस्सादि उव
जुज्यति, जाउयचिताए तुडियादिया सीसपहेलियता एत प्रायसो पुष्पगतेसु जविण्मु आउयसेदीए उपउज्जति, अन्यन यहछात'
एताप नाप गणिय अकट्ठनआए, वितियणागारो सुहमुहु पारणस्थ, जाण नविपयोऽपि, अहया एतापत्ति य अमट्ठपणा जावय
जकट्ठवणहाणा दिट्ठा ताव गणितवानमपि दृष्ट तुडिगादि सीसपहलियत, उममाण ज कालप्पमाण ण सक्कइ घेत्तु त उपमिय
भवति, धण्णपाल इस तेण उपमा जस्स त पल्लोयम भण्णति, अह दस पल्ल फोडाफोडीतो एग सागगेवम, तस्स पलियस्स भागो
पलित रणति तेण उपमा पलितोयम, सागरो इव ज महाप्रमाण त सागरोवम, पालग्गाण वालखाण वा उद्धारत्तणतो उद्धार
पलिन भण्णति, अद्धा इति काल सो य परिमाणतो वामसय वालग्गाण सडाण पा समुद्रणतो अद्धापलितोवम भण्णति, जहवा
अद्धा इति आउद्वा सा इमातो गेरइयाण आणिज्नति अतो अद्धापलितोवम, अणुसमयसेत्तपालपदेसापहारचणतो रोत्तपलितोवम्,
'से कि त उद्धारपलितोवमे' त्यादि (१३८-१८०) पालग्गाण सुहुमसडकरणततो मुहुम, यादरवालग्गववहारत्तणतो
व्यवहारिय, यवहारमत्तत्तणतो वा ववहारिय, ण तेण प्रयोजनमित्यर्थ ,से उप्पेत्ति चिहतु ताण परूपिम्स, परिवेण तिणि नोयणा
॥५७॥
पल्योपम सागरोपमे अनुयोग चूणा , ॥५८॥ सतिभागा, संमटेति कण्णसमं भरितं सन्निचितेत्ति अतीव संघणणोपचतमिता इत्यर्थः, कुत्थेज्जेति णो कुत्थेज्जा णिस्सारीभवेज्जत्तियुत्तं भवति, उदगेण वा णो कुथिज्जा, विस्ससापरिणामण प्रकर्येण स्फुटं प्रतिविध्वंसणं, णो प्रतिपेधे, पूतिः-दुर्गन्धः देहेति वालाग्रस्यात्मभावः तं वालग्गं पूतिदेहत्वेन हव्वं भवे, एव भणितप्पगारेहिं तं वालग्गं णो आगच्छेज्जा इत्यर्थः, ' खणेि इत्यादि एगठिया, अहवा थोवावसेसेसु वालग्गेसु खीणेत्ति भण्णति, तेसुवि उद्धिनेसु णीरए भण्णति, सुहुमवालग्गावयवेसु विउतेसु णिल्लेबे भन्नति, एवं तिहिं पगारेहिं निहिते भण्णति, एवं रसवतिदिद्रुतं सामत्थतो भावेयव्वं, ' ते णं वालग्गा' इत्यादि, ते वालग्गा असंखखंडीकता, किंपमाणा भवंति ?, उच्यते, जत्थ पोग्गलदव्ये छउमत्थस्स विसुद्धचक्खुदंसणदिट्ठी अवगाहति तस्स दबस्स असंखभागखंडीकतस्स असंखेजतिमखंडप्रमाणा भवंति, अहवा तेसिं वालखंडाण खेत्तोगाहणातो पमाणमाणिज्जति-सुहुमपणगजीवस्स जं सरीरोगाहणखेत्तं तं असंखेज्जगुणं जत्तियं भवति तत्तियखेत्ते एगं वालग्गखंडं ओगाहति, एरिसा ते वालग्गखंडा, पमाणेत्ति वायरपुढविक्काइयपज्जत्तसरीप्रमाणा इत्यर्थः, ' उद्धारसमय ' त्ति प्रतिसमय वालग्गखंडुद्धरणेहिं पल्लोवममाणितं, तेहिवि सागरोवमं, तेसु अद्धातिज्जेसु सागरोवमेसु जतिया उद्धारसमया तत्तिया सव्वग्गेणं दुगुणदुगुणवित्थरा दीवोदहिणो भवंति, तत्थ चोदक आह-णणु वालग्गा असखखंडप्रमाणा एव दीवोदहिणो, जतो वालखंडेहिं चेव समयप्पमाणमाणितं किं उद्धारसमयग्गहणेणं ?, आचार्य आह-एगाहसंवट्टियवालग्गखंड- कतप्पमाणा सव्वे दुगादिया वालग्गा कारिया ते पुण अणंतपदेसा खंडा वालग्गखंडणेण विभागत्तणतो अनिश्चितं प्रमाणं भवति, समयाणं पुण अविभागत्तणतो निश्चितं प्रमाणं, समयग्रहणं अन्योऽन्यसिद्धिप्रदर्शनार्थ वा, ‘से किं तं अद्धापलितोवमे ' ॥ ५८॥ , अजीव द्रव्याणि इमानि तागण पम्मपाग्गलाण गदियाण णाणावरणादिरूपण 7 परिणामियाण परमाण मा ठिती, तहाीि आउऊम्मपो अनुराग गमरण तीपणमितिमा पाउसम्मुदयाना जा ठिगी मा इद अधिकमा इति, 'अप्पाजता परइ ' त्यादि, गारगा रणप- पणी ग्नसीप अपना भाणियया, न ग असमुहुरा भरति, लदि पडरणियमा ने पनार, अपननकालो अतमुहुन, त ॥ ५॥ नागो भागीय, मेगाही ना गा पन्नगपालो मन्चो भाणेयप्या, मण णारगदेवा करणपज्जगीण अपनना भाणियचा, मामा तार पण निगमा पनगा, पर गम्भास्कतिरपी दिगनिरियमणुया य ने अमरोज्नवासाउथा तेऽपि करणपन्न गी अपना दमा, गगा Tiरियमणुगा न लाद पड़ा पन्नता पन्नगा य भाणिाच्या, शेष माणुम्माणगर सुर्ट गस्मारगमरणीमिति, 'मेनिसपरिगोरम' त्यादि, पाहारिय गनपलिशोरम कय्य, से फित सुरुमग्येत्तपलिओवमें'- “गादि, पिरोपण पंटो पार्ष, नापहोहिं पालग्गेहि अफणा या अप्पुण्णाया, लप्पुष्णनि व्याप्ता आक्रान्ता इत्यर्थ , इगरे पपुष्पा, जोगणापमाणे परे गेगे गये पदेना घेगप्पा, एव पारित तत्थ चोदा पण इत्यादि, कह , जाय पगस्स भो परिमाण' पुरपि मोदक आह-ननि जायणप्पमाणे रोगपाले मयागामपदेसग्गहण, तप्पदेमाण य मट्ठाणे समयावहारेण सेत्तप रिगोमाषगा कि मुहमरोगपलिगोरमस्ग पालग्गेहि णिरत्ययं परूपणा कता ?, आचार्य आह-तुन दिद्वियाने मेलपलिलोयमसा गरोग्यहि दपमाणमाणिज्नागि, किरने वालमंडेहि पदसा अफुणा अगुप्फुणा या तेहिंधि पोय दज्यप्पमाणमाणिज्नति भगो पारगपत्रणा फवा, ण दोसो, 'फतिविण भते । बरा पण्णत्ता' इत्यादि । १४१-१०३) णेरड्या भरणासी पाणमार पुतविभाउरोउराउ परेग विगलतिचे अगणि मणि पचिदिया मह समुच्छिमेहि मणुया जोतिमिया वेगाणिया एने मगे
शरीराणि.
श्री
अनुयोग
चूर्णी
॥६०॥
असंखज्जा भाणियन्या, वणस्सइ वादरा सुहमा णियोतया अणंता सिद्धा भाणियव्या, ' अजीवदया णं भंते!' इत्यादि कंठ्यं
जाव धम्मत्थिकाय, इत्यादि, कंट्य, जाव धम्मत्थिकाए इत्येतत्, पर् आह-किमेगं धम्मदव्यंति धम्मत्थिकारण उवचरियं ?, उच्यते
णयाभिप्पायतो, णेगमो संगहितो संगहं पविट्ठो असंगहो ववहारं अतो संगहणयाभिप्पारण ‘एगं णिच्चं णिरवयय' गाहा, धम्मत्थि-
कातेत्यनेन सव्वमेवावयवि दव्यं एगवयणेण निदिलु, विवहारणताऽभिप्पायतो धम्मत्थिकायस्स देशे इत्येतत्, दुभागतिभागादिया
बुद्धिभेदतो गहिया, जम्हा दुभागादीहिं धम्मदेशेहिं दव्या गतिभावादिट्ठा तम्हा धम्मस्स देसो दव्वं भाणितव्वं, ण दोसो, दीणा-
रदुगभागादिदिढतसामत्थतो य एतं भावेतव्य, रिजुसुत्तणयाभिप्पायतो धम्मत्थिकायस्स पदेसा इत्येतत्, विकप्पिज्जमाणक्य-
विदव्वस्स णिन्भिज्जसरूवोपदेसो दवाण अप्पणो समत्थत्तणेण गतिमादिपज्जयप्पदाणतोय तएव दव्यत्तणमिच्छति, एवम-
धम्मत्थिकायाकासेऽपि भाणितव्या, अण्णं चात्र अवयवावयवीणं अण्णण्णभावो दसितो भवतीत्यर्थः, ' अद्धा' इति कालाभिधाणं
तस्स समयो अद्धासमयो, सो य णिच्छयतो एग एव वडमाणो, तस्स य एगत्तणतो कायता नत्थि, अतो तस्स देसपदेसभावकप्प-
णावि णत्थि, 'से किं तं रूवियजीव' इत्यादि, तत्थ पुग्गलादीण बहुवयणणिद्देसो कम्हा ?, पोग्गलत्थिकाए अणंता खंधदव्या
खंधदेसाणं व संखयासंखेयाणंतसब्भावतो बहुवयणणिदेसे कतो, जेसि संधत्तपरिणयाणमेव बुद्धीए णिरवयवकप्पणा कप्पिज्जति ते
पदेसा भाणितव्बा, जे पुण खंधत्तेण अबद्धा प्रत्येकभावठिता ते परमाणू पोग्गलेत्ति भणिता, सेसं कंठयं ॥ 'कति णं भंते सरीरा'
इत्यादि (१४२-१९५ ) 'ओरालितो' इत्यादि, शीर्यत इति शरीरं, तत्थ ताव उदारं ओरालं ओरालियं वा ओरालियं, तित्थं-
करगणधरशरीराई पडुच्च उदारं बुच्चति, न ततो उदारतरमण्णमत्थित्ति काउं उदारं, उदारं णाम प्रधानं, ओरालं णाम विस्तरालं
-
॥६॥
औदारिक
भेदा
अनुयोग
यूणी
॥६१॥
विशालति वा ज भणित होति, कह ?, सातिरेगजोयणसहस्सनपट्ठियप्पमाणमोरालिय अण्णमेदहमेत गरियवैउब्धिय होज्ज
लक्समहिय, अवविय पचधणुसत, इम पुण अवट्ठियप्पमाण अतिरेगजोयणमहस्स वणस्पत्यादीनामिति, ओराल नाम स्वल्पपदेशो-
पचितत्वात् भिण्डवत्, ओरालिय नाम मासास्थिस्नाय्याघवयववद्धत्वाद, वैफिय विविधा विशिष्मा वा क्रिया विक्रिया विक्रियायां
भव वेक्रिय, विविध विशिष्ट या कुर्वन् तदिति वैकुर्विक, आहियते इत्याहारक गृह्यत इत्यर्थः, कार्यपरिसमाप्तेश्च पुनर्मुच्यते याचितोप
करणवत्, तानि च कार्याप्यमूनि-पाणिदरिद्धिसदरिसणथमत्थोरगहणहेतु वा ससयवोच्छेयस्थ गमण जिणपादमूलामि
॥१॥ त्यक्तव्यान्येतानि, तेजोभावस्तेनस सबस्स उहसिद्ध रसादिआहारपागजणण था। तेयगलद्धिीमित्त ।
तेयग होति णायव्य ॥१॥ कर्मणो विकार कार्मण, अग्राह-किं पुनरयमौदारिकादि क्रम १, अप्रोच्यते, पर २ प्रदेशसूक्ष्मत्वात्
पर पर प्रदेशबाहुल्यात् पर पर प्रमाणोपलब्धित्वात् प्रथित एवौदारिकादिक्रम , 'केवइयाण भते! ओरालियसरीरा पण्णत्ता'
इत्यादि, ताणि य सरीराणि जीवाण पद्धपुक्काइ दपसेत्तकालभावीह साहिज्जति, द्रव्ये परिमाण पक्ष्यत्यभव्यादिभि क्षेत्रण
अणिप्रतरादिना कालेनापलिकादिना, भावा द्रव्यान्तगतत्वात् न स्त्रेणोक्त , सामान्यलक्षणलाद्वर्णादीना अन्यत्र चोक्तत्वात
'ओरालिया बद्धा य मुक्कल्लया' य, पद्ध-गृहीतमुपात्तमित्यनर्थान्तर, मुक्त त्यक्त क्षिप्त उज्झित निरस्तमित्यनथातर, 'तत्थ ण जे ते
बद्धालगा' इत्यादि सूत्रम्, इदानीमर्थ , ण ससेज्जा अससेना, ण तीरति ससातु-गणितु जहा एत्तिया णाम कोडिप्पिभिति ततोवि काला-
दीहिं साहिन्नति, कालतो वा ते समए २ एफोक सरीरमवहीरमाणमसरोज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिण्णीहि अवहीरतित्ति ज भणित,
असखनाण उस्सप्पिणिओसप्पिणीण जावइया समया एवइया ओरालियसरीरा बदल्लया, सेत्ततो परिमखाण असखेन्ना
॥६१॥
श्री
अनुयोग
चूर्णी
औदारिक
भेदाः
॥६२॥
लोगा भवंति, अप्पणप्पणियाहिं ओगाहणियाहिं ठविजंतेहिं, जइवि एकेके पदेसे सरीरमेककं ठाविज्जति तोविय असंखा लोगा
भरेन्ति, किंतु अवसिद्धंतदोसपरिहरणत्थं अप्पणप्पणियाहिं ओगाहणाहिं ठविज्जंति, आह-कहमणंताणमोरालसरीरीणं असंखेज्जाई
सरीराई भवंति ?, आयरिय आह--पत्तेयसरीरा असंखज्जा, तेसिं सरीराइवि तावइया चेव, ये पुण साधारणा तेसिं अणंताणं एकेकं
सरीरंति काउं असंखेज्जा शरीरा भवंति, एवमोरालिया असंखेज्जा बग्रेल्लया, मुक्केल्लया अणंता, कालसंखाणं अणंताणं उस्सप्पि-
णिओसप्पिणीणं समयरासिप्पमाणमित्ताई, खेत्तपरिसंखाणं अणंताणं लोगप्पमाणमित्ताण खंडाणं पदेसरासिप्पमाणमत्ताई,
दव्यतो परिसंखाणं अभवसिद्धियजीवरासीतो अणंतगुणाई, तो किं सिद्धरासिप्पमाणमेत्ताइं होज्जा ?, भण्णति-सिद्धाणमणंतभा-
गमेत्ताई, आह-ता किं परिवडियसम्मदिद्विरासिप्पमाणाई होज्जा ?, तेसिं दोण्हवि रासीणं मज्झे पडिज्जंतित्ति काउं भन्नति-जति
तप्पमाणाई होन्ताइ ततो तेसिं चेव निदेसो होति, तम्हा ण तप्पमाणाइं, तो किं तेसिं हेट्ठा होज्जा?, भण्णति-कताइ हेट्ठाई होति
कताइ उवरि हॉति कयाइ तुल्लाइं, तेण सव्वया अनियतत्तणेण णिच्चकालं ण तप्पमाणाइंति तीरति वोत्त, आह-कहं मुक्काइंअणन्ताई
भवंति ओरालियाई, भवंति जदि ओरालियाई मुकाई ताई जाव अविकलाई ताव घेप्पंति, ततो तेसिं अणंतकालावत्थाणाभावातो
अणंतत्तणं ण पावति, अह जे जीवेहिं पोग्गला ओरालियत्तेण घेत्तुं मुक्का तीतद्धाए तेसिं गहणं, एवं सव्वपोग्गला गहणभावावण्णा,
एवं ज तं भण्णति अभवसिद्धीएहिंतो अणंतगुणा सिद्धाण अणंतभागोत्ति तं विरुज्झति, एवं सव्वजीवहिंतो बहुएहिं गुणेहिं अणंतं
पावति, आयरिय आह-ण य अविकलाणमेव गहणं, एवं ण य ओरालियगहणमुक्काणं सव्वपोग्गलाण, किं तु जं सरीरमोरालियं जीवेण
मुकं होति तं अणंतभेयभिण्णं होति जाव ते य पोग्गला तं जीवणिव्वत्तियं ओरालियसरीरकायप्पयोगं ण मुयंति ण जाव अण्ण-
॥६२ ॥
योग चूणा बैंक्रिय श्रणिप्रतर घना परिणामेण परिणमंति ताव ताइ पनेय तस्सरीराइ भण्णति, एवमे मस्स ओरालियसरीरस्स अणतभेदभिण्णतणतो अणताइ ओरालियमरीराइ भानि, तत्थ जाइ दयाइ तमारालियसरीरप्पयोग मुइति तातिं मोतु मेसाइ ओरालियमरीरत्तणतोवचरिज्जति, कह !, आयरिय आह-लपणादिवत्, यथा लवणस्य तुलाढकाडयादिप्पपि लपणोपचार यावदेशिर्करायामपि तथैव लवणारख्या विधते, केवल सरयाविशेप , पामिहापि पाण्यगेकदेशेऽपि प्राण्यगोपचार लवणकुडवादिवत्, एवमनतान्यौदारिकादीनि, आह यह पुनस्तान्यननलोकप्रदशप्रमाणान्यकस्मिन्नेव लोकेशगाहत इति, गोच्यते, यथैकप्रदीपार्मिष्यप्येकभवनावभासिन्यामन्गेपा. मप्पतिवहूना प्रदीपानामविपस्तथैवानुपिशंति अन्योऽन्याविरोधादेवमौदारिकान्यपीति, एच सर्वशरीरेयप्यायोज्यमिति, अग्राह किमुत्क्रमेण कालादिभिरुपसर यान फियते?, कस्मात् द्रव्यादिभिरय न क्रियते?, अनोच्यते, कालान्तरावस्थायित्वेन पुद्गलाना शरीरोग्यारुतिमचात्कालो गरीयान् तस्मार तदादिभिस्पसरयानमिति, ओरालियाइ समत्ताइ दुविधाइ अपि कहेचा ओहिय ओरालियाइ, एव सव्वेसिपि एगिदियाण भाणितण्याइ, कि कारण ?, ज ओहियओरालियाइपि ते चैव पडुन उच्चति । 'केवडू या ण भते ! उचिया' इत्यादि, उब्विया यहेल्लया अससज्जा अससेज्जाहिं उस्सप्पिणी तहेव सेनतो अससज्जाआ सेढीतो, आइ-का पुण एसा सेढी?, लोकानो णिप्फज्जति, लोगो पुण चोदसरज्जुस्सितो हिद्वादेसणसनरज्जुषि उण्णो मज्झे रज्जुधिच्छिण्णो एव यमलोग पर उपरिलोगते एगरज्जुषिच्छिण्णो, रज्जू पुण सयभुरमणसमुदपुरथिमपच्चत्थिमयेइयता, एस लोगो मुद्विपरिच्छेतेण सबवेउ पणो वीरइ, कह पुण , गालियाए दाहिणिलमहोलोगसड हेट्ठा देखणतिरज्जुपिछिण्ण उपरिरज्जुअससभागविच्छिण्ण अतिरिचमचरज्जुम्मय, एय घेत्तु ओमस्थिय उत्तरे पासे सघाइज्नति, उद्दलोगे दो दाहिणिलाइ खडाइ भलोयबहुमज्झदेसभागे
श्री
अनुयोग
चूर्णी
आहारतज-
सकाम-
णानि.
॥६४॥
विरज्जुविच्छिण्णाई सेसतेसु अंगुलसहस्सभागविच्छिण्णाई देसुणअध्धुट्ठरज्जुस्सिताइं घेत्तुं उत्तरपासे विवरीयाई संघाइज्जंति, एवं
कएहिं किं जायं',हेवेल्लं लोगद्धं देसूणचतुरज्जुविच्छिपणं सातिरित्तसत्तरज्जुस्सितं जातं देसूणसत्तरज्जुवाहल्लं, उवरिल्लमद्धपि अंगुलसहस्स-
दोभागाहियतिरज्जुविच्छिण्ण देसूणसत्तरज्जूसितं पंचरज्जुबाहल्लं, एयं घेत्तुं हेडिल्लअद्धस्स उत्तरे पासे संघाइज्जइ, एवं किं जायं?,
सातिरेगसत्तरज्जुविच्छिण्णं घणं जातं, तं जं तं उरि सत्तरज्जुअमहियं तं घेत्तु उत्तरे पासे उड्वायतं संघातिज्जति, एवं एस लोको
सत्तरज्जुघणो, जओ ऊणातिरित्तं जाणिऊण ततो बुद्धीए संघाइज्जा, जत्थ जत्थ सेदिग्गहणं तत्थ तत्थ एताए सत्तरज्जुआयताए
अवगंतव्वं, पतरतेवि एतस्स चेव सत्तरज्जुस्सिअस्स, एवमणेण खेत्तप्पमाणेण सरीरीण एकमेकेणं सरीरप्पमाणेणं वेउव्वियाई बद्धेल्ल-
याई असंखेज्जसढीप्पदेसरासिप्पमाणमेत्ताई, मोकाई जधोरालियाई । 'केवइयाई भंते ! आहार' इत्यादि, आहारयाइंबद्धाई सिय
अस्थि सिय णत्थि, किं कारणं ?, तस्स अंतरं, जहण्णेणं एकं समयं उक्कोसेणं छम्मासा, तेण ण होतिवि कयाई, जइ होति जहण्णेणं
एकं च दोऽवि तिण्णि व उक्कोसेणं सहस्सपुहुत्ता, दोहितो आढत्तं पुहुत्तसण्णा जाव णव, मुक्काई जधोरालियमुक्काई । 'केवइया
णं भंते ! तेयासरीरा पण्णत्ता' इत्यादि, तेयावट्ठाणं अणंताई उस्सप्पिणीहि २ कालपरिसंखाणं खेत्ततो अणता लोगा दव्यतो
सिद्धेहि अणतगुणा सबजीवाणंतभागूणा, किं कारणमणंताई ?, तस्सामीणमणन्तत्तणतो, तो आह-ओरालियाणंपि सामिणो
अणंता, आयरिय आह-ओरालियसरीरमणंताणं एग भवति, साधारणतणतो, तेयाकम्माई पुण पत्तेयं सव्वसरीरीणं, तेण तेया-
कम्माई पडुच्च पत्तेयं चैव सव्यसरीरिणो, ताई च संसारीणंति काउं संसारी सिद्धेहितो अणंतगुणा होंति, सव्वजीवअणंतभागूणा,
के पुण ते?, ते पुण संसारी सिद्धेहिं उणा, सिद्धा सव्वजीवाणं अणतभागे, तेण तेण ऊणा अणंतभागूणा भवंति, मुक्काई अणंताई
॥६४॥
नारकोकि अनुपांग ॥६५॥ अणताहि उस्मप्पिणीहि सत्ततो अणंता दोचि पूर्ववर, दव्यतो सधजीवेहि अणतगुणा जीववग्गस्स अणतमांगो, कह १, सबजीवा अणतगुणा जाति ताइ तेयाकम्माइ होज्जा, आह-एतिय ण पावति, किं कारण १, तेयाकम्माइ तहेरऽणतभेदमिण्णाइ अस- खज्जकालापत्याइ जीरहितो अणतगुणाइ भवति, केण पुणाणतएण गुणाइ, ते व जीवाणतय तेण जीवाणतएण गुणित जीव- वग्गा भण्णति, एतिया प होना ?, आह-एत्तिय ण पापति, किं कारण ?, असखेज्जकालावस्थाइत्तणतो तेसिं दव्याण, तो किमियाइ पुण होना, जीववग्यस्त अणतमागो, यह पुण तदेव घेत्तव्य, आयरिय आह ठवणारासीहि, णिदरिसण कीरइ, सबनीया दसमहस्माइ उद्धिए पेप्पत्ति, तैसि पग्गे दसको तो हानि, सरीराइ पुण दससतसहस्साइ उद्धीए अवधारिज्जति, एप किं जाय , सरीरयाह जीवहितो सतगुणाइ जाताइ, जीववग्गस्स सतभागे सत्ताइ, गिदरिसणमेत्त, इहरहा सन्मावतो एते तिष्णिपि रासी अनता दहध्या, एप कम्मयाईपि, तस्स सहभावितणओ तत्तुल्लसराइ भवति, एवं ओहियाइ पच सरीराइ भणिताइ । पररयाण मते!' इत्यादि विमसिय णारगाण येउवगा पद्धेल्लपा जावइया एप गारगा, त पुण अससेज्ना असखज्जाहिं उस्स पिणीहि कालप्पमाण, खेत्तओ अमराज्जाओ सेढीओ, तासिं पदेसमित्ता णारगा, आह-पयरमि अससेज्जाओ सेढीओ?, आयरिय आह-सयलपयरमेटीओ ताय न भवति, जदि होतिओ एप चेच भण्णति, आह-तो ताओ कि देसूणपयरबत्तिणीओ होज्जा, तिभागचउमागपत्तिणीओ होना, भणति, जो अण सेढीओ पतरस्स अससेजतिभागो, एयं विससियर परिससाण कप होति, अहया इदमण विरोसिततर विकसमराईए एएसिं ससाण भण्णइ, 'तासि ण सेढीण विक्समसई अगुलपढमनग्गमूल नितिय वग्गमूलेण पडप्पाइय तावइय जाव अससज्जाइ समितस्स ' अगुलविरसभरोत्तयत्तिणो मेढीरासिस्म ज पढम बग्गमूल त वितिएण श्री अनुयोग चूर्णी SR.KAKA असुर कुमारादि मानं ॥६६॥ वग्गमूलेण पडुप्पातिज्जति, एवइयाओ सेढीओ विक्खंभराई, अहवा इयमण्णेणप्पगारेण पमाणं भण्णइ ‘अहवा तमंगुलवितियव- ग्गालघणप्पमाणमेत्ताओ' तस्सेवंगुलप्पमाणखेत्तवत्तिणो सेढिरासिस्स जं वितियं वग्गमूलं तस्स जो घणो एवतियाओ सेढीओ विक्खभसई, तासि णं सेढिणं पएसरासिप्पमाणमेत्ता नारगा तस्स सरीराइं च, तेसिं पुणे ठवणंगुले णिदरिसणं-दो छप्पण्णाई सेढीवग्गाई अंगुले बुद्धीए घेप्पंति, तस्स पढमं वग्गमूलं सोलस वितियं चत्तारि तइयं दोण्णि, तं पढमं सोलसयं वितिएण चउ- कएण वगमूलेण गुणियं चउसट्ठी जाया, वितियवग्गमूलस्स चउकयस्स घणा चेव चउसट्ठी भवति, एत्थ पुण गणियधम्मो अणुवत्तितोऽतिबहुयं थोवेण गुणिज्जति तेण दो पगारा भणिता, इहरा तिण्णिवि भवंति, इमो ततियपगारो-अंगुलरितियवग्ग- मूलस्स पडुप्पण्णं भागहार ( पढमवग्गमूलपडप्पण्णं पोडशगुणाश्चत्वारः) इत्यर्थः, एवंपि सा चेव चउसठ्ठी भण्णति, एते सव्वे रासी सब्भावतो असंखा दट्ठन्वा, एताई णारगवेउब्वियाइं वदाई, मुकाई जहा ओरालियाई, एवं सव्वसरीराई मुक्काइं भाणितव्याई, वणस्सतित्याकम्माई मोत्तुं, देवणारगाई तेयाकम्माइं दुविहाइवि सट्टाणवेउब्वियसरीराई समाणाई, सेसाणं वणस्सतिवज्जाणं सट्ठाणोरालियसरीराई ॥ इयाणिं जं जस्स(न)भणितं तं भणिहामो-'असुरकुमाराणं भंते!' इत्यादि, असुराणं वेउन्चिया बद्धिल्लया असंखेज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं कालतो तं चेव खेत्तओ असंखेज्जाओ सेढीओ पतरस्स असंखज्जतिभागो, तासिं गं सेढीणं विक्खंभस्ती अंगुलपढमवग्गमूलस्स असंखज्जभागो, तस्स णं अंगुलविक्खंभखेत्तवत्तिणो सेढीरासिस्स जं तं पढमवग्ग- मूलं तत्थ जातो सेढीतो तासिपि असंखेज्जतिभागे उ सव्वणेरइएहितो असंखज्जगुणहीणा विष्कंभसूइया भवति, जम्हा महाडंडएवि असंखज्जगुणहीणा सव्वेवि भवणवासी रयणप्पभापुढविणेरइएहितोवि, किमुय सव्वेहितो?, एवं जाव थणियकुमा-
वायु
अनुपोग
पूर्ण
वनस्पति
द्वीन्द्रिया-
दिमान
राण, पुढवित्राउवेउस्स उवाउबज्जकठा भणियला। 'वाउकाइयाण भते।' इत्यादि, वाउकाइयाण वेउब्धिया बद्धिलया असखेज्जा,
समए समए अबहीरमाणा पलितोवमस्स असखेज्जहभागमेचेण कालेण अवहीरावि, णो चेव ण अवहिया सिता, सूत्र, कह पुण पलि
तोवमस्स असखेज्जइभागमेत्ता भवतिी, आयरिय आह-चाउकाइया चउचिहा-सुहुमा पज्जत्ता अपज्जत्ता, बायरावि पज्जत्ता अप-
जता, तत्थ तिण्णि रासी पत्तेय अससज्जा लोगप्पमाणप्पदेसरासिपमाणमेत्ता, जे पुण चादरा पज्जता ते पतराससज्जतिमाग
भेना, वत्थ ताव तिण्ह रासीण वेउव्यियलद्धी चेष गस्थि, पायरपज्जत्ताणपि असखज्जइभागमेत्ताण लद्धी अत्थि, जेसिपि लद्धी
अस्थि ततेवि पलितोवमासखेज्जभागसमयमेत्ता सपद पुच्छासमए वेउन्चियवत्तिणो, केई भणति-सव्वे वेउब्विया चायति, अवे
उब्धियाण वाण च ण पवत्तति, त ण जुन्नति, किं कारण १, जेण सव्वेसु चेव लोगागासादिसु चला वायवो विज्जति, तुम्हा
अवैउन्वितापि धायतीति पैत्तव्य, समावो तेसिं वाइयय । वणप्फइकादियाण' इत्यादि कठ्य, 'येइदियाण भते!' इत्यादि,
बेइदियोरालिया बद्धेश्या असरोज्जादि उस्सप्पिणीअवसप्पिणीहि कालप्पमाण तं चेव खेत्ततो असखेज्जाओ सेढीओ तहेव पय-
रस्म असंखेजतिभागो केरल विक्खममयीए विससो, विक्खभसूयी असखेज्जाओ जोयणकोडाकोडीओनि विसेसित पर परि
सखाण, पहना इदमश्र विरोसियतर-असखेज्जसेढीवग्गमूलाइ, किं भणित होति ?, एकेकाए सेढिए जो पदेसरासी तस्स पढम
वगमूल पिविय जाव असखज्जाइ वग्गमूलाइ सकलियाइ जो पदेसरासी भवति तप्पमाणा विक्खमसूयी ' बेइदियाण निदरिसण-
सैढी पेचहि सहस्साइ पच सताइ छत्तीसाण पदेसाणं, तीसे पढम वग्गमूल विसता छप्पण्णा वितिय सोलस ततिय चत्तारि चउत्थ
दोणि एवमेताइ वग्गमलाइ दो सता अट्ट सत्तरा भवति, एवइया पदेसा तासि सेढीण विक्खभसूयी, एतेवि सन्मावओ अस-
.
॥ ६७॥
मनुष्य
अनुयोग
चूर्णी
॥६८॥
खेज्जा वग्गमूलरासी पत्तेयं २ घेतन्या, इमा मग्गणा-कि पमाणाहिं पुण ओगाहणाहिं रइज्जमाणा वेइंदिया पयरं पूरेज्जंतु, ततो इमं
सुत्तं वेइंदियाणं ओरालियवद्धेल्लएहिं पयरं अवहीरंति असंसज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं कालतो तं पुण पयरं अंगुलपतरा-
संखेज्जतिभागमेत्ताहि ओगाहणाहिं रइज्जतीहि सव्वं पूरिज्जति, तं पुण केवइएणं कालेण रइज्जइ पूरिज्जइया ? भण्णति, असंसज्जाहिं
उस्सप्पिणीओसप्पिणीहिं, किं पमाणेण पुण खत्तकालावहारेणं? भण्णति, अंगुलपतरस्स आवलियाए य असखेज्जइसलिभागेणं जो सो
अंगुलपयरस्स असंखेज्जइभागो एवतिएहिं पलिभागेहि अवहीरंति, एस सेत्तावहारतो, आह-असंसेज्जतिभागगहणेण चेच सिद्धं
किं पलिभागगहणेणं? भण्णति- एफेक इंदिगं पति जो भागो सो पलिभागो, जं भणियं अवगाहोति. कालपलिभागो आव-
लियाए असंखेज्जतिभागो, एतेण आवलियाए असंखेज्जतिभागमेनेणं कालपलिभागेणं एकेको सेत्तपलिभागो सोहिज्जमा-
हिं सव्वं लोगप्पयरं सोहिज्जति सेत्तओ, कालतो असंखज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं, एवं इंदियोरालियाणं उभयमभिहियं,
संखप्पमाणं ओगाहणापमाणं च, एवं तेइंदियचउरिंदियपींचदियतिरिक्सजेणियाणपि भाणियव्याणि, पंनिंदियतिरिक्ख-
वेउव्वियवद्धेल्लया असंखिज्जा २ हिं उसप्पिणिओसप्पिणीहिं कालतो तहेव सेत्ततो असंरोज्जाओ सेढीमो पतरम्स अससिज्जति-
भागो विक्खभसूयी णवरं अंगुलपढमवग्गमूलस्म असंखेज्जतिभागो, सेमं जहा असुरकुमाराणं। मणुयाणं ओरालिया बल्लिया
सिय संखिज्जा सिय असंसेज्जा, जहण्णपदे संखेज्जा, जहण्णपदं णाम जत्थ सव्वत्थोवा मणुस्सा भवंति, आह-किं एवं समुच्छिमाणं
गणं अहव तब्बिरथियाणं?, आयरिय आह-ससमुच्छिमाणं गहणं, किं कारण? गम्भवतिया णिच्चकालमेव संराज्जा, परिमितक्षेत्रय-
तित्वात् महाकायत्वात् प्रत्येकशरीरन्याच्च, तस्मात्सेतराणं ग्रहणं उकोसपदे, जहण्णपदे गन्भवतियाणं चैव गहणं, कि कारण?, जेण
॥ ६८॥
श्री अनुयोग गर्भज मनुष्य सख्या चूणां ॥६९ समुच्छिमाण चउन्बीस मुहुत्ता अतर अतोमुहुत्त च ठिती, जहण्णपदे सरोन्नत्ति भणिते न णज्नति कयरमि ससेज्जए होज्जा ते?, एएण विसेस करेनि जहा सखेज्जातो कोडीतो, अहवा इणमण्ण विसेसियतर परिससाण ठाणणिइस पडुच्च बुल्चति, कथ?, एक्कूणतीस ठाणाणि, तेसि मामयिकीए मण्णाए णिदेस करोति जधा तिजमलपदस्स उवार चतुनमलिपदस्स हट्ठा, कि भणिय होति ? अट्ठण्ह अट्टाह ठाणाण जमलपदति सण्णा सामयिकी, तिनि जमलपदाइ समुदियाइ तिजमलपद अहवा ततिय जमलपद २तस्स तिजमलपदस्स उपरिमेसु ठाणेसु स्मृति, ज भणिय-चउपीसह ठाणाण उवरि वकृति, चचारि जमलपदाइ चउजमलपद अह्वा चउत्थ जमलपद चतुजमलपद, किं वुत्त? यत्तीस ठाणाइ चउजमलपद, एयस्स चतुजमलपदस्स हेट्ठा वट्टति मणुस्सा, अण्णेहिं तिट्ठाणेहिंण पावति, जति पुण बत्तीस ठाणाति पूरताइ तो चतुजमलपदस्स उपरि भणत, त ण पापति, तम्हा हेट्ठा भणति, अहवा दोनि चग्गा जमलपद मण्णति, समुदिया तिनमलपद, अहया पचमछट्ठा वग्गा ततिय जमलपद, अट्ठवग्गा चत्तारि जमल्पदाइ चउजमलपद, अहवा मत्तट्ठ- बग्गा चउत्य जमलपद्, जेण छण्ह यग्गाण उपरि चकृति सत्तट्ठमाण च हिट्ठा तेण तिजमलपदस्स उपरि चतुजमलपदस्स हेदृत्ति भण्णति, ससेज्नातो कोडीओ ठाणपिसेसेणाणियमियाओ । इयाणि विसेसिययर फुड ससाणमेव णिद्दिसति, जधा- अहव ण छट्टो वग्गो पचमवग्गपडुप्पण्णो,' छ चग्गा ठविज्नति, तजहा-एघारस वग्गो एको एस गुणयुड्डीरहितोत्ति कातु वग्गो चैव ण भवति, तेण पिण्ह वग्गो चत्तारि एस पढमो वग्गो, एयस्स वग्गो सोलस एस वितिओ वग्गो, एयस्स वग्गो दो सता छप्पण्णा, एम ततितो वग्गो, एतस्स वग्गो पण्णट्टि सहस्साइ पच, सयाइ छत्तीसाइ, एस चउत्थो वग्गो, एयस्स इमो वग्गो तजहाँ चत्तारि कोडीसता अउणतीस च कोडीतो अउगापण्ण च भासहस्साइ सनहि च सहस्साइ दो सया छनउताइ, इमा ठवणा
श्री
अनुयोग
चूर्णी
गर्मज
मनुष्य
संख्या
॥७०॥
४२९४९६७२९६ एवं पंचमो वग्गो, एयस्स गाहाओ ' चत्तारि य कोडिसता अउणतसिं च हॉति कोडीओ।
अउणावणं लक्खा सत्तढि चेव य सहस्सा ॥ १ ॥ दो य सया छण्णउया पंचम वग्गो समासतो होति । एतस्स कतो
वग्गो छट्टो जो होइ तं वोच्छं ॥२॥ तस्स पंचमवग्गस्स इमो वग्गो होति-एक कोडाकोडी सयसहस्सं चउरासीति कोडाकोडी
सहस्सा चत्तारि य कोडिसता सत्तढि चेव कोडीओ चोतालीसं च कोडिसतसहस्सा सत्त य कोडिसहस्सा तिणि य सतरा
कोडीसता पंचाणउई सतसहस्सा एकावण्णं च सहस्सा छच्च सया सोलसुत्तरा, इमा ठवणा १८४४६७४४०७३७०९५५१६१६
एस छट्ठो वग्गो, एतस्स गाहाओ-' लक्खं कोडाकोडी चउरासीती भवे सहस्साई । चत्तारि य सत्तट्ठा होति सता कोडिकोडीणं
॥१॥ चोयालं लक्खाई कोडीणं सत्त चेव य सहस्ता । तिनि य सता य सत्तरि कोडीणं होंति णायव्वा ॥२॥ पंचाणउई
लक्खा एकावण्णं भवे सहस्साई । छ सोलसुत्तर सया य एस छट्टो भवति वग्गो ॥३॥ एत्थ य पंचमछडेहिं पयोयणं, एस
छट्ठो वग्गो पंचमेण वग्गेण पडुप्पाइज्जइ, पडुप्पाइए समाणे जं होति एवइया जहण्णपदिया मणुस्सा भवंति, ते य इमे एवइया
७९२२ ८१६ २५१४ २६४३ ३७५९ ३५४३९५०३ ३६ एवमेताइं अउणतीसं ठाणाई एवइया जहण्णपदिया मणुस्सा, छ तिणि २
सुण्ण पंचव य णव य तिण्णि चत्तारि। पंचेव तिणि नव पंच सत्त तिण्णेव२॥१॥चउछ दो चउ एको पण दो छक्केकगोय अद्वैव ।दोदोणव
सत्तेव य ठाणाई उवरि हुंताई॥२॥अहवा इमो पढमक्खरसंगहो-छत्ति त्ति सुपण तिच पति ण प स त्ति तिच छ दोच एप बेछ। ए अट्ट
बिबेण सा पढमक्खरगहियछट्ठाणा ॥१॥ एते पुण णिरभिलप्पा कोडीहिं वा कोडाकोडीहि वत्ति काउं तेण पुवपुव्वंगेहि परिसंखाणं
कीरति, चउरासीतिं सतसहस्साई पुव्वंग भण्णति, एतं एवतिएणं चेव गुणितं पुव्वं भण्णति, तं च इम-सत्तरि कोडीसयसहस्साई
॥७०॥
अनुपाम गर्मज मनुष्य सख्या छप्पर कोरिमहस्साद ग्तेण भागो हीरति, तेण ततो इदमागतफलं भवति पकार पुषकोडीकोडीतो बावीम च पुरुषकोडीसत सहस्माई पाउरासीति न कोडीसहस्साइ अड य दमुत्तरा पुषकोडीसया एकासीर्ति न पुथ्वसतमहस्साई पचाणउई च पुष्पसह स्साई तिष्णि य छप्पण्णा पुरसता, पत भागलद्ध भवति, ततो पुव्येहिं भाग ण पयच्छतिति पुगेहिं भागो हीरति, हित इदमागतफलं भवति-एकरीम पुष्पगसतसहस्साइ सनरिंच पुग्नगमहस्साइ बच्च य एक्कूणसहाई पुरसताई, ततो इमण्ण वेगल भव- वि-तेमीद मणुयसतसहस्साइ पनास न मणुयमहस्साइ तिणि य छत्तोसा मणुस्ससता, एमा जहण्णपदियाण मणुस्साण पुखसखा, एतेर्सि गाहाओ तजदा 'मणुयाण जहण्णपदे महारस पुरकोडिकोडीतो । बावीस कोडिलक्खा कोडिसहस्सा य चुलसीति ॥ १॥ अद्वेष य कोडिसता पुजाण दगुत्तरा ततो होति । एकासीति लक्सा पचाणउई सहस्सा य ॥ २ ॥ छप्पण्णा तिष्णि मता पुष्वाण पुष्पाणिया अण्ण | पत्तो पुच्चगाई इमाई अहियाइ अण्णाइ ॥३॥ लक्साइ एकवीस पुष्वगाण सरि सहस्सा य । छन्नपेगणहा। पुबमाण सता होति ॥ ४ ॥ सीति सतसहस्सा छप्पण्णा खलु भवे सहस्सा य । तिमि सया छत्तीस एवझ्या वेगला मणुया ॥ ५॥ एतं नेव य सख पुणो अण्णपगारेण भण्णति विसेसोवलमनिमित्त, त० ' अहवण छण्णतुतिछेदणगदाई रासी' छण्णउतिं छेदणाणि जो देति रासी सो छण्णउतिछेदणगदायी रासी, कि माण होति जो रासी दो वारा छेदेण छिज्ज माणो छण्णउतिवारे छेदे देति सकललो पज्जवसितो ततिया का जहण्णादिया मणुस्सा, ततिओरालिया वा बद्धलया, को पुण रासी छण्णउपिछेदणगदाई होज्जा ?, मण्णति-एस चेव छटो वग्गो पचमवग्गपडप्पण्यो जतिओ भणितो एम छपउति छेद- गए देति, को पच्चयो , भणति-पढमा वग्गो छिन्नमाणो दो छेदणए देति वितितो चत्तारि ततिओ अट्ठ चउत्थो सोलस ॥ ७१ ।।
श्री अनुयोग चूणा वैक्रियादि- संख्या ॥७२॥ पंचमो बत्तीसं छट्टो चउसद्धिं, एतेसिं पंचमछट्ठाणं वग्गाणं छेदणया मेलिया छण्णउति भवंति, कहं पुण ताणि ?, जहा जो वग्गो जेण वग्गेण गुणिज्जति तेसिं दोण्हवि तत्थ छेदणया लब्भंति, जहा वितियवग्गो पढमेण गुणितो छिज्जमाणो छ छेदणए देति, वितिएण ततितो गुणितो बारस, तइएण चउत्थो गुणिओ चउवीस, चतुत्थएण पंचमो गुणितो अडयालीसं छेदणते देति, एवं पंचमएणवि छट्ठो गुणितो छण्णउतिं छेदणते देतित्ति एस पच्चयो, अहवा रूवं ठवेऊण तं छण्णउति वारे दुगुणा दुगुणं कीरति, कतं समाणं जति पुन्वभणियं पमाणं पावेति तो छिज्जमाणंपि ते चेव य छेयणए दाहित्ति पच्चतो, एतं जहण्णपदमभिहितं । उक्को- सपदमिदाणिं, तत्थ इमं सुत्त 'उकोसपदे असंखेज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहि अवहीरंति कालतो खेत्ततो रूवपक्खित्तेहि मणुस्सेहिं सेढीए अवहीरति, किं भणियं होति ?, उकोसपदे जे मणूसा भवंति तेसु एकमि मसरूवे पक्खित्ते समाणे तेहिं मणू- सेहिं सेढीए अवहीरति, तीसे सेढीए कालखेत्तेहिं अवहारो मग्गिज्जति, कालओ जाव असंखज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहि खेत्ततो अंगुलपढमवग्गमूलं ततियवग्गमूलपडप्पाडितं, किं भणितं होति ? तीसे सेढीए अंगुलायते खंडि जो पदेसरासी तस्स जं पढमं वग्गमूलं तं ततियवग्गमूलपदेसरासिणा पडुप्पातिज्जति, पडुप्पाडिते जो रासी भवति एवतिएहि खंडेहिं सा सेढी अवहीरमाणा २ जाव गिट्ठाइ ताव मणुस्सावि अवहीरमाणा निद्वंति, आह-कहमेका सेढी एद्दहमेत्तेहिं खंडेहि अवहीरमाणी असं- खेज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं अवहीरति ?, आयरिय आह-खेत्ता अइसुहुमत्तणतो, सुत्ते य भणितं-' सुहुमो य होति कालो तत्तो सुहमयरयं भवति खेत्तं । अंगुलसेढीमेत्ते उस्सप्पिणीओ, असंखेज्जा॥॥वउव्विया बद्धिल्लया समए २ अवहीरमाणा संखेज्जेणं कालेणं अवहीरंति, पाठसिद्धं 'आहारगाणं जहोधियाई, 'वाणमंतर' इत्यादि वाणमंतरवेउब्बिया असंखेज्जा २ उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं ॥७२॥ ५
mtammniमामिritmaनिनिसकारी
for manter किती अमीना नाता परिनि, विभीषि
MENT in mit नामा-मेगगनमानिमागी पण, * भनिन-मन
Are item मार पीपा परिनी, ममानिानिमिणाम'
Faitrintum mant rurritaminatो मे
नाग नामागि, TIMपिणाम मिची किम्मे पाय, मान.
TITE Tift mrian Aram rahimalपि Iftakना गंगार
जाति, मग मिमा TESTणा पाfrगा पामनाग टोनमापाको जोyि
Trtrate मागिरि दिला गंगा परिमागो गोगगुण
WRITTET HTT'ना िfm शिवाला मनासा मेटरी
माग नगमागी गागि लिन मा गणाप, पहा
STATER, तो भगारिकमागिता दिगमिण पामाग्गा पिप
Tr, mitti गारंगा गागामितो गुमि पानी Trafभगणी
मा MRI मा unmit niti fhini, ITARTI FTTHगुनियामा
क
श्री
अनुयोग
चूर्णी
ज्ञान
प्रमाणं
॥७४ ।।
मवग्गमूलं सोलस वितियं चत्तारि ततियं दुण्णि, ततियं वितिएण गुणितं अट्ठ भवंति, ततियं वितिएण गुणियं, ते च अट्ठ, ततियस्स-
विधणो, सोवि ते चेव अट्ठ एव, मोत्त (रया) सम्भावओ असंखेज्जा रासी दट्ठव्वा, एवमेयं वेमाणियप्पमाणं णेरइयप्पमाणातो असंखेज्ज-
गुणहीणं भवति, किं कारणं ?, जेण महादंडए वेमाणिया णेरइएहितो असंखेज्जगुणहीणा चेव पढिज्जंति, एतेहिंतो य गैरइया
असंखेज्जगुणभहियत्ति जमिहं समयविरुद्धं, बद्धं बुद्धिविकलेण होज्जाहि । तं जिणवयणविहण्णू खमिऊणं मे पसोहिंतु
॥१॥ सरीरपदस्स चुण्णी जिणभहग्वमासमणकित्तिया समत्ता ॥ ' से किं तं भावप्पमाणे' इत्यादि (१४३--२१०)
भवनं भूतिर्भावः, तत्र ज्ञानं एव प्रमाणं तस्य वा प्रमाणं ज्ञानप्रमाणं, ‘गुणप्रमाणं' इत्यादि (१४४-२१०) गुणनं गुणः
प्रमितिः प्रमाणं प्रमीयते वाऽनेनेति प्रमाणं गुणः प्रमाणं गुणप्रमाणं, गुणेन द्रव्यं प्रमीयते, ज्ञायते इत्यर्थः, अहवा द्रव्ये गुणाः प्रमी-
यंत इति गुणप्रमाणं, गुणेषु वा ज्ञानं गुणप्रमाणं, गुणप्रमाणेनेति एतत्प्ररूपणेत्यर्थः, नीतिर्नयः नयेषु प्रमाणं नयप्रमाणं, नयेषु
ज्ञानमित्यर्थः, अथवा नय एव प्रमाणं नयप्रमाणं, नयप्रमाणं नयज्ञानमित्यर्थः, नयानां वा प्रमाणं नयप्रमाणं नयसंख्येत्यर्थः, संख्या
करणज्ञानं संख्या प्रमाणं संख्याप्रमाणं । 'से किं तं गुणप्रमाणे त्यादि कंव्यं, जाव जीवाजीवगुणप्रमाणं संमत्तं ॥ 'से किं तं जीवगुण-
प्रमाणे ' त्यादि, णाणं जीवस्स गुणो तस्स स्वविपये प्रमाणं भेदप्रमाणस्वरूपं वक्तव्यमिति, नाणगुणप्पमाणेत्यादि भणितं, एवं
दूसणचरणगुणेवि भाणियव्या, अक्ष इत्यात्मा इंद्रियाणि वा तं तानि च प्रति वर्तते यत् तत्प्रत्यक्षं, धूमादग्निज्ञानवदनुमान, यथा
गौस्तथा गवय इत्यौपम्यं, आगमो ह्याप्तवचनं, आयरियपरंपरागतो वा आगमः, अथैतद् व्याचष्टे-अथ किं तत् प्रत्यक्षं, प्रत्यक्ष द्विविध
प्रज्ञप्तं, तद्यथा-इन्द्रियप्रत्यक्षं च नोइन्द्रियप्रत्यक्षं च, तत्रोन्द्रयं श्रोत्रादि तनिमित्तं यदलैङ्गिक शब्दादिज्ञानं तदिन्द्रियप्रत्यक्षं व्यावहा-
॥७४॥
श्री अनुयोग पूर्णा अनुमान साधर्म्य वैधयें च रिक, नोइन्द्रियप्रत्यक्ष यदात्मन एवालैङ्गिकमवध्यादीति समासार्थ , अविकलद्रव्येंद्रियद्वारोत्परमात्मनो यज्जातमिद्रियप्रत्यक्ष, सेस का । ‘से कि त अणुमाणे ' इत्यादि, जधा धणवतो अब मत्वर्थ तथा पूर्वमस्तीति पुव्वर भण्णति, पूर्वोपलब्धेनैव लिंगेण नाणकरण, पूर्व अविसवादिनी पृष्टिर्मयोभते एवमेतदनुमिती भवति, पूर्ववत् उपलद्वातो सेस अण्णति वुत्त भवति, त च उपलदे अत्थे अव्यभिचारसवधेन सबधत्तणतो उपलभते धूमाद् बढेरनुमान, दृष्टोऽर्थों धर्मसमानतया अनुमितो दृष्टसाधयानुमान नाम प्रमाण भवति, सेस कंट्य । 'तस्स समासतो तिविह गरण' इत्यादि, 'तस्य तदनुमान परिगृह्यते, समासतोत्ति सखेवता सवभेदसु वत्तव्य भवति, वातुन्भामोत्ति-उप्पायत्तेण पयत्थस्स भमण वातुमामो भवति, अहवा प्रदक्षण दिक्षु वातस्य भमण वातु भामो, सेस् कटप, ‘से कि त उवम्मे' त्यादि, मदरसर्पपयो मूर्तत्वादिसाधत समुद्रगोप्पदयो सोदकत्व चद्रकुदयो शुलत्व हस्तिमशकयो सरिरित्व आदित्यसद्योतकयो आकाशगमनोद्योतनादि, पहुसमानधर्मता गोगवययो णवर गवयो वृत्तकठो गौ सकबल इत्यर्थ , देवदत्तयज्ञदत्तयो सरीरत्त, सब्यसाधम्मे पत्थि तम्बिह किंचि तथावि ज सुत्ने भणित त दट्ठन्य, अहवा जयुदीपो आदित्य- द्रव्यादिवत् सेस कठ्य ।। से कि त धम्मोवणीते ' त्यादि, सानलेयवाकुलेययो किचिद्विलक्षण तच्च सबलत्व जन्मादि वा शेष, पूर्वसमानलक्षण इत्यर्थ , वायसपायसयो समान सवत्व (आयसवत्व) लक्षण ययो , शेप वर्णादि सर्व विलक्षण गर्वविलक्षण । 'से कि त सव्ववैधम्मे ' त्यादि, सर्वद्रव्यगुणपर्यायाणां यद् विजातीय तत्तस्य विलक्षण सव्यवहारात, अतो भण्णति सर्वमनुष्य जातिम्य पाणो वैधHस्थान नचासो सर्वथावधर्मयुक्त , सिरोऽवययादिसहक्षलक्षणत्वात् अत सर्ववैधाभावात् पाणसव्यर हारत सर्वधर्म्यस्थो विधर्मस्थ एप्रोपगीयते पाणेण सरिस, 'सेत' इत्यादि, ' से कि त आगमे ' त्यादि सूर्य का ।
श्री
अनुयोग
चूणों
चारित्रं
प्रस्थका
दिनयन
॥७६॥
-
'से किं तं दसणगुणप्पमाणे ' त्यादि, भाषचक्सिदियावरणीयस्स कम्मुणो सयोवसमण दबिदिवस्स य णिरुवयत्तणतो
जीवस्स चक्खुदंसणगुणो उप्पज्जति सो चेव प्रमाणंति चक्खुदंसणगुणप्पमाणं भण्णति, एवं सेसेंदिएसुवि अचक्खुदंसणं भणि-
तब्वं, चक्खुदंसण चक्खुदसणिस्स घडादिए मुत्ते दन्वभाविदियमपत्तमत्थं गिण्हइति ज्ञापितं भवति, अचक्खुदंसणं आयभावोत्ति
दचिदिएसु सदादिओ जता पत्नमत्थो तया भाविंदिगा, भावे अपणो विण्णाणसत्ती उप्पज्जत्ति, एवं सेसिंदियाणि पत्तविस-
याणि ज्ञापितं भवति, ओहिदंसणं सचदम्बेसुत्ति गुरुवयणाओ जाणितव्यं, सव्वे रूविदन्या, भणियं च 'रूपिष्ववधेः' (तत्त्वा.
अ. १ सू. २८) अहवा धम्मादिगाण सम्बदव्वाणं रूविदव्याणुसारतो जाणति मणदव्वणुसारतो मणपज्जवणाणिय, सेसं कंव्यं
‘से किं तं चरणगुणप्पमाणे' इत्यादि, सामादियमित्तिरियंति पुरिमपच्छिमतित्थकराण णियमेणोवट्ठावणासंभवतो,
मज्झिमाणं बावीसाए नित्थकराणं आवाधियं उवट्ठवणाए अभावत्तणतो, मूलतियारं पत्नस्स जं छेदोवठ्ठावणं से तं, सातियारस्से-
त्यर्थः, जे पुण सेहस्स पढमताए अतियारवज्जियस्सवि उवट्ठाणं तं, णिरइयारस्सेत्यर्थः, परिहारं तवं वहता णिब्धिसमाणा परि-
हारि तवे णिविट्टकाया, उपसमगसेढीए उपसमेन्तो सुहुमसंपरागो विसुज्झमाणो भवति, सो चेव परिवंडतो संकिलिस्समाणो
भवति, खवगसेढीए संकिलिस्समाणो णत्थि, मोहसयकाले उप्पण्णकेवलो जाव ताव छउमत्थो, खीणदंसणणाणावरणकाले
जाव भवत्थो ताव अहक्खायचरित्तकेवली, सेसं कंट्यं । णयाण य विहाणेणं अणेगभेदभिण्णता दिद्रुतभेदतो तिविहभेदत्ति,
पत्थगदिलुतो णेगमववहाराणं संगहस्स पत्थगो भवति, णेगमववहारा दो वि एगाभिप्पाया, संगहस्सवि, तानि जता धण्णादिणा
मिज्जति पूर्यत इत्यर्थः, मितोत्ति सर्वहा मेज्जस्स पूरितो, एवं मेज्जगं समारूढो मेज्ज वा पत्थए समारूढो जता तता संगहस्स
॥७६॥
प्रमाण
अनुयोग
चूणा
॥ ७७॥
पत्थतो भणति, ण मेसावत्थासु, पत्थयजनामावत्तणतो, उज्जुमुत्तस्स लिहणकारणन छणादियासु क्रियासु सचहा णिस्सवितो
पत्थउति णामकिनो ततो पत्थता भण्णति, किं च मित पत्थएण य मिमिज्जपि पत्थता भणति, कह ?, उच्यते, कज्जकर
णाण पराप्परसरतो चेव दसत्तणता, सदणयाण जाणतत्ति, जतो जाणगावोगमतरेण पत्थओं ण णिफज्जति अतो जाणगो
पओगोमय णिच्छण्ण पत्थगो, जस्स वा वसेणति कर्तु कारयितु इत्यर्थ । 'से फितवसहिदिटते' इत्यादि(१४५ २२४)णेगम
यवहारा कट्या, सगहस्स वममाणो वसतित्ति जता सथारगमारूढो भाति नता वसतिति वत्तव्य, ण सेसकाले, मेस कट्य ।।
'मे किं त पदेसदिद्रुते' इत्यादि, णेगमसगहयवहारमाजुसुना य गुत्तमिदा करया, मजुसुत्तोवीर श द आह-मियसहस्स स्पेगत्था-
भिहाणतणतो अतिप्रसक्त प्रदेश प्रामोतीत्यर्थ , तस्माजुमतिना पक्तव्य धम्मे पदमिति, धर्गात्मक स च प्रदेश , नियमात्
धर्मास्तिशय इत्यर्थ , एवमहमागासेसुषि, नीयात्मक प्रदशा भवति म 7 प्रदेशो णोजीवोनि भिण्णमणेगजीवदव्यत्तणतो, एय
पुग्गलदव्यसुषि, शब्दस्योपरि समभिरूढ आह-धम्मपदेसत्ति कुध वाक्ये समासद्वयसभयो भवति, एत्थ जति तप्पुरिसेण भणसि
तो भण धम्म पदसो धर्मप्रदेशो, यथा यने हस्ती वनहस्ती तार्थे काक , अह कर्मधारएण मणसि तो जया श्वेत पट २, एव विसेस
तो भणेहित्ति, एवभूय आह सव्वादयो चतुरो एगट्ठा, अहवा सव्यसदेण सव्व, एव देशप्रदेशकल्पनावजित कसिण भण्णति, यदेवा-
त्मस्वरूपेण प्रतिपूर्ण भवति तदेवैकत्वात् निरवयव परिगृह्यते, एगगहणगहियति एगाभिधानेनेच्छतीत्यर्थ , संस कट्य ॥ 'से
कि त सखापमाणे' स्यादि (१४६-२३० ) णामादि जाव गणपससति ताप कठ्या, 'से कि त गणणसस' त्यादि । अशुष-
द्धरासिपरिमाणस्स परिमाणगणण गणणयसा भण्णति, गणणपज्नाएण वा दुगादिरासीण सम्पत्ति परि परिमाणकरण गणण
॥७॥
श्री
अनुयोग
चूर्णी
अनव-
स्थितादि
पल्याः
॥७८॥
संखा भण्णति, तं संखाकरणं तिधा इम-संखमसंखमणंत च, तत्थ संखेज्जगं-जहण्णादिकं तिविहमेव संखेज्जगं, असंखेज्जकं परित्ता-
दिकं तिहा कातुं पुणो एकेक जहण्णादितिविधविकप्पेण णवविधं भवति, अणंतकमवि एवं चेव, णवर अणंतगाणंतगस्स उको-
सगस्स असंभवत्तणतो अट्ठविधं कायव्वं, एवं भेदे कातुं तेसिमा परूवणा कज्जति-'जहण्णगं संखेज्जगंकेत्तियं' इत्यादि कंठ्यं, 'से जहा-
नांमए पल्ले सिया' इत्यादि, से पल्ले बुद्धिपरिकप्पणाकप्पिए, पल्ले पक्खेवो भण्णति, सोय हेट्ठा जोयणसहस्सावगाढो रयणकडं
जोयणसहस्सावगाढं भेत्तुं वइरकंडे पइद्वितो, उवरि पुण सवेदिकंतो, वेदिकातो य उवरि सिहामयो कायव्यो, जतो असतिपसति सव्वं
बीयमिज्जं सिहामयं दिलु, सेसं सुत्तसिद्धं । दीवसमुदाणं उद्धारे घेप्पतित्ति, उद्धरणमुद्धारः, तेहि पल्लप्रमाणेहिं सरिसवेहिं दीवसमुद्दा
उद्धरिज्जतीति तत्प्रमाणं गृह्यन्ते इत्यर्थः, स्यात् उद्धरणं किमर्थ?, उच्यते, अणवद्वियसलागपरिमाणज्ञापनार्थ, चोदकः पुच्छति-जति
पढमपल्ले उक्खित्ते पक्खित्ते णिद्विते य सलागा ण पक्खिप्पति तो कि परूवितो?, उच्यते, एस अणवट्ठियपरिमाणदंसणत्थं परूवितो,
इदं च ज्ञापितं भवति-पढमत्तणतो पढमपल्ले अणवट्ठाणभावो णत्थि, सलागापल्लो य अणवट्टिसलागाण भरेयव्यो जतो सुत्ते पढमस-
लागा पढमअणवट्ठियपल्लभेदे दंसिया इति, ' एवं अणवट्ठियपल्लपरंपरसलागाण असंलप्पा लोगा भरिया' इत्यादि, असंलप्पत्ति जं
संखेज्जे असंखेज्जे वा एगेतरे वक्तुं न शक्यते तं असंलप्पत्ति, कहं ?, उच्यते, उक्कोसगसंखेनं अतिवहुत्तणतो सुत्तव्यवहारीण
य अव्यवहारित्तणतो असंखेज्जमिव लक्खिज्जति, जम्हा य जहण्णपरित्तासंखेज्जयं ण पावति आगमपच्चक्खववहारिणो य संखे-
यववहारित्तणतोऽसंलप्पा इति भणितं, लोगत्ति सलागापल्ला लोगा, अहवा जहा दुगादिदससतसहस्सलक्खकोडिमाइएहिं रासीहिं
अभिलावणं गणणसंखववहारा कज्जंति ण तहा उकोसगसंखेज्जगेण, आदिल्लगरासीहि य ओमत्थगपरिहाणीए जा
॥७८॥
श्री
अनुयोग
चूणा
अनव-
स्थितादि
पल्या
॥ ७९ ॥
सीमपहलिको परमरासी एतेहिं गणणामिलापणसयवहारे ण फज्जइत्ति अतो एते रासी असल्लप्पा, एयइय
कारणमासज्ज भणित असलप्पा लोगा भरिया इति । अहपा अणवट्ठियसलागपडिसलागमहासलागपल्लाण सरूवे गुरुणा
किए] भणिते सीसो पुच्छति-ते कह भरेयव्या ?, गुरू नाह-एचविहसलागाण असलप्पा लोगा भरिया, सलप्प मरिया णाम
समट्ठाणसलप्पा, असलप्पा ससिसा इत्यर्थ , तथावि उफासग मसेज्जग ण पापतित्ति भणिते सीसो पुछड, सीसो पुच्छह
कथ उफोसससज्जगसरूव जाणियन , उच्यते, से जहानामए मचे इत्यादि उपसहारो-एव अणपट्टियसलागाहि
सलागापरे पक्रिप्पमाणीहि ततो य पडिसलागापाल लोषि महासलागापछे होहिति सा सलागा जा त उकोसग
सरोज्नग पापिहिति ।। इदाणि उपोसगससेज्जगपरूपणत्यं फुडतर इम भण्णति, नहा तमि मचे नामलएहिं पक्सिप्पमाणेहि
हाहिति त आमलय ज त मच भरेहिति अण्ण जामलग ण पडिन्छत्ति, एवगुगोसय ससज्नय दहल्य, तस्स इमा परूपणा-जयु-
हीयप्पमाणमेत्ता चत्तारि पछा-पढमो अणपट्टियपलो वितितो सलागापलो रोइओ पडिसलागापल्लो चउत्यो महासलागापल्लो, एते
चउरोपि रयणप्पभापुढचीए पढम रयणकड जोयणसहस्सापगाढ मित्तण वितिए धेरकडे पतिहिया हट्ठा, इमा ठवणा, एते ठविया
एगो गणण गोवेति दुप्पभिति ससनि काउ, तत्य पढमे अपवट्टियपल्ले दो सरिसमा पसिना ण्य जहण्ण सरोज्जत, तो एगुत्तर-
चुड्डीए तिण्णि चतुरो पच जाव सो पुणो अण्णं सरिसव ण पडिच्छइत्ति ताहे असम्भावपट्ठवण पडुच्चत्ति त कोवि देवो दाणवो
पा उक्सित्तु वामकरयाले काउ ते सरिसचे जंबुद्दीवादिए दीवे ममुदे पक्सिपिज्जा जाप णिट्ठिया ताहे सलागापल्ले एगो
सिद्धत्यतो छूढो, सा सलागा, ततो जहिं दीवे समुद्दे या सिद्धत्थतो निहितो सह तेण आरेण जे दीवसमुद्दा तेहि
॥ ७९ ॥
श्री
अनुयोग
चूर्णी
उत्कृष्ट
संख्यातं
असंख्यातं
च
॥८॥
सव्वेहिं तप्पमाणो पुणो अण्णो पल्लो आइ(भरि)ज्जइ, सोवि सिद्धत्थाण भरिते जमिर णिद्वितो ततो २ परतो दीवसमुद्देसु एकेकं
पक्खिविज्जा जाव सोवि णिद्वितो ततो सलागापल्ले वितितो सरिसवो छुढो, जत्थ जत्थ विणिहितो तेण सह आतिल्लेहिं दीव-
समुद्देहि पुणो अण्णो पल्लो आइज्जति, सोवि सरिसवाणं भरितो, ततो परयो एकेकं दीवसमुद्देसु पक्खिवतेण गिट्ठवंतो(ट्टिओ) ततो
सलागपल्ले ततिया सलागा पक्खित्ता, एवं एतेण अणवट्ठियपल्लकरणकमेण सलागरगहणं करतेण सलागापल्लो सलागाण भरितो,
क्रमागतः अणवहितो सलागापल्लो य सलागं ण पडिच्छइत्तिकातुं से चेव णिक्खित्तो, णिद्वितहाणा पुरतो पुव्वकर्मण पक्खित्तो
णिहितो य, ततो पडिसलागापल्ले पढमा पडिसलागा छढा, ततो अणवद्वितो उक्तित्तो णिट्ठियठाणा परतो पुव्वकमेण पक्खित्तो
णिट्टितो य ततो सलागापल्ले सलागा पक्खित्ता, एवं अण्णमन्नेणं अणवद्वितण आयरणिक्खरं करतेण जाहे पुणो सलागापल्लो
भरितो अणवद्वितो य ताहे पुणो सलगापल्लो उक्खित्तो पक्खित्तो णिहितो य पुन्चकमेण, ताहे पडिसलागापल्ले
वितिया पडिसलागा छुढा, एवं आयरणिक्खरकरणेण जाहे तिन्निवि पडिसलागसलागअणवट्ठियपल्ला य भरिता
ताहे पडिसलागापल्लो उक्खित्तो पक्खिप्पमाणो णिढिओ य ताधे महासलागापल्ले पढमा' महासलागा छूढा, ताहे
सलागापल्लो उक्खित्तो पक्खिप्पमाणो णिहितो य ताहे पडिसलागा पक्खित्ता, ' ताधे अणवट्ठितो उक्खित्तो
पक्खित्तो णिढिओ य ताहे सलागापल्ले सलागा पक्खित्ता, एवं एतेण आयरणिकिरणकमेण ताच कायव्यं जाव
परंपरेण महासलागा पडिसलागा सिलागा अणवट्ठिय चतुवि भरिता ताहे उकोसमतित्थियं, एत्थं जावतिया अणवट्ठिय-
पल्ले सलागापल्ले पडिसलागापल्ले महासलागापल्ले य दीवसमुद्दा उद्धरिता ये य चतुपल्लट्ठिया सरिसवा एस सव्वोवि एतप्पमाणो
.
॥८०॥
असख्यात
भेदा
अनुयोग
चूणी
॥८१॥
रासी एगलवणोणो उकासय सखेन्नय भवति, जहण्मुकोसयाण मज्झे जे ठाणा ते सव्वे पत्तेय अजहणमणुकोसया भणियल्वा,
सिद्धने जत्थ जत्य सखेज्जयगहण कत तत्य सव्व २ अजहष्णमणुकोसय दट्ठवं, एव सखेज्जगे परूविते भगव ! किमतेग अगए-
हिमपल्लसलागपडिसलागादीहि य दीवसमुदसुद्धारगहणण य उकोसगसखेज्जगपरूवणा कज्जति ?, गुरू मणति-पत्थि अनो
सखेज्जगस्स झडयरो परूवणोवातोत्ति, किंचान्यत्-असंखेज्जगमणंतरासिविकप्पाणि एताआ चेव आधारातो गुत्तरकमवि-
बुडियातो पुरूषणा कज्जतीत्यर्थ । उक्त विविध सख्येयक, इदाणि णवविधमसखेज्जय भण्णति 'वामेव उफोसए' इत्यादि,
मुत्त, असखेज्जग परूविन्नमाणे एवमेव अणवट्ठियादिपल्लदीयुद्धारएण उकोसगसंखेज्जगमाणिते एग सरिसवरूव पक्खित्त ताहे
जधण्णग परित्तअसखेज्जग भवति, 'तेण पर' इत्यादि मुत्त, एव असरोज्जगस्स जहण्णमणुकोसट्टाणाण य जाव
इत्यादि सूत्र, सीसो पुच्छति-'उकोसग' इत्यादि सुत्त, गुरू आह-नहन्नग परित्तअसखेज्जग' ति अस्य व्याख्यान-जहण्णग
परित्तासखेज्जग विरल्लिय पिज्जति, तस्स विरलियट्ठावितस्स एफेके सरिसवट्ठाणे जहण्णपरिमित्चसखेज्जगमेती रासी दायब्बो,
ततो तेसि जहण्णपरित्ताससेनगाण रासीण अण्णमण्णमासोति गुणणा कज्जति, गुणिते जो रासी जातो सो रुचूणोति, रूवं
पाडिज्जति, तमि पाडिते उफोसग परित्तासखेज्जग होति, एत्थ दिहतो-जहण्णपरित्तासखेज्जग युद्धिकप्पणाए पच रूवाणि,
ते विरलिया, इमे ५५५५५, एकेकस्स जहष्णपरित्तासखेजमेनो रासी, ठविता इमे ५५५५५, एतेसिं पचगाण अण्णमण्ण अम्मा
सोति गुणिया जाता एकतीस सता पणुवीसा, एत्थ अण्णमण्णब्भासोत्ति ज भणित, एत्थाणे आयरिया परुति-बग्गिय-
सवग्गितति भणित, अनोच्यते, स्वप्रमाणेन रासिणा रासि गुणिज्नमाणो पग्गियति भणति, सो चेव वद्धमाणो रासी पुबिल्ल-
॥८१॥
श्री अनुयोग चूणों दशासंख्य प्रक्षेपाः ॥८२॥ गुणकारेण गुणिज्जमाणो संवग्गियति भण्णति, अतो अण्णमण्णभत्थस्स पग्गियसंवग्गियस्स नार्थभेद इत्यर्थः, अन्यः प्रकारः, अहवा जहण्पगं जुत्तासंखेज्जगं जं तं रूवूणं कज्जति, ततो उक्कोसगं परित्तासंसेज्जग होनि । उक्तं तिविधपि परित्तासंखेज्जगं, इदाणिं तिविहं जुत्तासंखेज्जग भण्णति, तस्स इमो समोतारो, सीसो भण्णति-भगवं ! जे तुम्भे जहण्णगं जुत्तासंखेज्जगं रूवूर्ण करेह तमहं ण याणे अतो पुच्छा इमा-जहण्णगं जुत्तासखेज्जगं केत्तियं होति ?, आचार्योत्तरमाह-जहण्णगं परित्तासंग्वेजगं इत्यादि, सूत्रं पूर्ववत्कंट्यं, णवरं पडिपुण्णेति गुणिते रूवं ण पाडेज्जति, अन्यः प्रकारः 'अहवा उक्कोसए' इत्यादि सुत्तं कंध्यं ।। जावइतो जहण्णजुत्तासंखेज्जए सरिसवरासी एगावलियाएवि समयरासी तत्तितो चेव, जत्थ सुते आवलियागहणं तत्थ जहण्ण- जुत्तासंखेज्जइपडिपुण्णप्पमाणमेत्ता समया गहेयव्या, 'तेण परं' इत्यादि, जहण्णजुत्तासंखेज्जत्तातो परतो एगुत्तरवटिया असं- खेज्जा अजहण्णमणुकोसा जुत्तासंखेज्जगट्ठाणा गच्छंति, जाच उकोसं जुत्तासंखेज्जगं ण पावतीत्यर्थः, सीसो पुच्छति-उकोसं जुत्तासखेज्जग केत्तियं होति ?, आचार्य आह-जहण्णजुत्तासंखेज्जगप्पमाणमेत्तेण रासिणा आवलियासमयरासी गुणितो रूवूणो उकोसं जुत्तासंखेज्जयं भवति । अन्ने आचार्या भणंति-जहण्णजुत्तासंखेज्जरासिस्स वग्गो कज्जति, किमुक्तं भवति ?-आवलिया आवलियाए गुणिज्जति, रूणितो उक्कोस जुत्तासंखेयं भवति, अन्यः प्रकारः-'अह्वा जहण्णगं' इत्यादि सुत्तं कंट्यं । सीसो पुच्छति-'जहण्णगं असंखेजासंखेज्जगं' इत्यादि, आचार्य उत्तरमाह-'जहण्णएण' इत्यादि सुत्तं कंठ्यं, अन्यः प्रकारः 'अहवा उकोसय' इत्यादि सुत्त कंट्यं, 'तेण परं' इत्यादि सुत्तं कंठ्यं, जहष्णगरस असंखेज्जासंखेज्जगस्स परतो अजहण्णमणुकोसा इत्यादि सुत्तं कंठ्यं, शिष्यः पृच्छेत् 'उकोसगं' इत्यादि सुत्तं, आचार्योत्तरमाह--'जहण्णग' इत्यादि सुत्तं कंव्यं, अन्यः प्रकारः ॥८२ ॥ - अनन्त स्वरूपम् . अनुयोग चूर्णा ॥८३॥ . 'अहवा जहमग ' इत्यादि सुत्त कर, अन्ने पुण आयरिया उपोसग अससेनअसखेजग इमेन प्रकारेण पनवेति-जहण्णगअसलेला ससेज्जगरासिस्स वग्गो कज्नति, तस्स घग्गरासिस्स पुणो वग्गो कज्जति, तस्स वग्गस्स पुणो चग्गो कज्जति, एवं तिणि वारा वग्गिय सवग्गिते श्मे दस अमरायपक्पवया पक्खिप्पिज्जति 'लोगागासपदेसा १ धम्मा २ धम्मे ३ गजीवदेसा ४ य । दुचहिया णियोया ५ पत्नया चेव योध्धच्या ६॥१॥ ठितिवधज्झवसाणा ७ अणुभागा ८योगच्छेद पलिभागा ९ । दोहवि समाण समया १० असराय खाया दस तु ॥२॥ सबलोगागासप्पदेसा एव धम्मस्थिकायप्पदेसा अधम्मस्थिकायप्पदेसा एगजीवप्प दसा दपट्ठिया णियायनि सुहुमघायरअणतवणस्सतिस्स शरीरा इत्यर्थ , पुढधि जाव पचदिया सध्ये पत्यसरीरिणो गहिया, ठितिपधज्यवसाणा हि माणावरणादियस्स सपरायकम्मत ठितिवधविसेसा जेहिं अज्झवसागहाणेहिं भवति तेहितिवधज्झयसाणा, ते य असरग, कध ?, उच्यते, गाणावरपदसणावरणमोहआयुअतरायस्स जहष्णय अतमुहुत्त ठिती, सा एगसमयुत्तरराष्टीए ताप गता जाप मोहणिज्नस्स सरि सागरोयमकोडाकाडीओ सत्त य वाससहस्साति, एते सध्ये ठितिविससा तेहिं अज्झवसायट्ठाणा- विससेहितो गिफणनि अतो ते असरोज्जा भणिता, अणुभागनि णाणावरणादिकम्मणो जो जस्स विपाको सो अणुभागो, सो य सचजहण्णठाणातो जाव सयुकासमणुभावा, एते अणुभागविससे सच्चे अज्झवसाणविसेसेहितो भवति, ते अज्झवसाण- ठाणा असरोजलोगागासपदेसमेना अणुभागठाणावि तत्तिया चव, 'जोगछेदपलिभागा' अस्य व्याख्या-जोगोत्ति जो मण- पतिकायफ्योगो तेसिं भणादियाण अप्पप्पणो जहण्णठाणम्तो जोगविससप्पहाणुत्तरयुटीए जाच उफोसो मणपतिकायजोगोत्ति, एते एगुत्तरपट्टिया जागविसेसद्वाणा छेदपलिभागा भणति, ते मणादिया छेदपलिभागा पनेय पिंडिया वा असरोजा इत्यर्थ, श्री अनुयाग चूर्णी अनन्त प्रक्षेपास्पद ।।८४॥ - दोण्ह य समाण समयत्ति उस्सप्पिणी ओसप्पिणी य एताण समया असंखया चेव, एते दस असंखे पक्खेवया पक्खिविउं पुणो रासी तिण्णि वारा वग्गितो ताहे रूबूणो कतो, एतं उकोस असंसेज्जअसंखेयप्पमाणं भवति, उक्तं असंसेज्जं ॥ इदाणी अणंतयं भण्णति, सीसो पुच्छति-'जहण्णगं' इत्यादि सुत्तं कंट्यं, गुरू आह-'जन्नगं असंखेज्जगं' इत्यादि सुत्तं कंट्यं, अन्यः प्रकारः 'उक्कोसए' इत्यादि सुत्तं कंट्यं, ' तेण परं' इत्यादि सुत्तं कंट्यं, सीसो पुच्छति 'उकोसगं परित्ताणतयं' इत्यादि सुत्तं कंव्यं, गुरू आह-'जहण्णगं परित्ते' त्यादि सुत्तं कंट्यं, अन्यः प्रकारः 'अहवा जहण्णगं परित्ताणतयं' इत्यादि सुत्तं कंल्यं, 'अहवा उकोसए इत्यादि सुत्तं कव्यं, तत्थ अण्णायरियाभिप्पायओ नग्गितसंवग्गितं भाणियनं पूर्ववत्, जहण्णगजुत्ताणतय- रासी जावइतो अभव्यजीवरासीवि केवलणाणेण तत्तितो चेन दिट्ठो 'तेण' इत्यादि सुत्तं कंट्यं, सीसो पुच्छति 'उकोसगजुत्ताणं- तग' इत्यादि सुत्तं कंठ्यं, आचार्य आह-'जहण्णएणं' इत्यादि सुत्तं कंट्य, अन्यः प्रकारः ' अथवा जहण्णग' इत्यादि मुत्तं व्यं, एत्थ अण्णायरियाभि'पायतो अभव्वरासिप्पमाणस्स रासिणों सकि वग्गो कज्जति, ततो उगकोसगं जुताणंतं भवति, सीसो पुच्छइ- 'जहण्णगं अणंताणतयं कित्तियं भवति ?' सुत्तं कंल्यं, आचार्य आह-जहण्णएण' इत्यादि सुत्तं कंव्यं, अन्य प्रकारः, 'अहवा उकासप' इत्यादि सुत्तं कंट्यं. 'तेण परं' इत्यादि सुत्तं कंट्यं, उगोसयमणताणतयं नास्त्येव इत्यर्थः, अमेय आयरिया भणंति-जहण्णगं अणंताणं- तगं तिण्णि वारा वग्गियं ताधे इमे अणंतपक्खेवा पक्सित्ता, तंजधा--'सिमा १ णियोयजीवा २ चणस्सति ३ काल ४ पोग्गला ५ चेव । सव्यमलोगागासं ६ छप्पेते णतपरसेवा ॥१॥ सब्चे सिद्धा सन्चे सुहुमायरा णियोयजीवा परित्तणंता सबवणस्स- तिकाइया सन्यो तीतानागतपट्टमाणकालसमयरासी सन्यपोग्गलदबाण परमाणुरासी सव्यागासपदेसरामी, एते परिखबिऊण ।।८४।।
अनुपांग चूणा स्वसमया- दिवक्तव्य- ॥८५11 निणि वारा वरिगयसाग्गिवों तथापि उफोसय अणताणतय ण पावति, ननो केवलणाण केवलदसण च पक्सित्त, तहावि उकासय अणताणतय ण पापति सुत्ताभिप्पायतो, जतो सुत्ते भणित-'तेण पर अजहण्णमणुकोसगाइ ठाणाई' ति, अण्णायरिगा- भिप्पायतो करलणाणदसणेगु पकिसामु पत्त उकोसमणताणतय, जतो सबमणतमिहऽस्थि अण्ण न किंचिदिति. जहिं अण ताणतय मग्गिज्जति तर्हि अजहण्णमणुकोसग अणताणतय गहेयन्व, उक्ता गणणसया, इदाणि भावसमा 'से किं त भाव सवे ' त्यादि, जे इति अणिदिणिसे इमेत्ति पच्चक्खणाणिण पचवसमाये लोगप्रसिद्धितो चा पच्चक्खभाचे, जीवभापडिया जीया, ते य जलचरा (ह) लागाभिधाणप्पसिद्धा स्वस्वजातित्तिरियगतिणाम बेतिदिया जातिणाम ओरालियसरीर अगोवगवण्णगध- रसफासेवमादि गोनु उचाइय एवमादिकम्ममावा भावभेदका जीवा भावसमा भण्णति, उक्त प्रमाण, इदाणि पत्तव्यया,-' से किंत वत्तव्यया' इत्यादि (१४७-२४३) अज्झयणाइसु सुत्नपगारेण सुत्तविभागेण या इछा परूविज्जति सा वत्तव्बना मपति, सा च विधा ससमपादिका, जत्थ पति याध्ययने यो धर्मास्तिकायद्रव्यादीनां आत्मसमयस्वरूपेण परूपणा क्रियते यथा गति लक्षणो धर्मास्तिकायेत्यादि सा स्वसमयाक्तन्यता, पर पुनरध्ययनादिपु जीवद्रव्यादीना एकान्तग्राहेण नित्यत्वमनित्यत्व वा परममयस्वरूपेण प्ररूपणा क्रियते, सा जहा-सति पन महल्भूया, इहमेगास आहिया । पुढवी आऊ तेऊ, वाऊ आगासपचमा ३१॥ एते पच महन्भूता, तत्तो लोगोचि आहिया। अह तेसिं विणासेण विणासो होति देहिणो ॥२॥ इत्यादि, एसा परसमययक्तन्यता, यद्वा आगारमारसतो या, आरण्णा याचि पच्चया । इम दरिसपमावण्णा, सम्बदुक्सा चिमुच्चति ॥ १॥ को णयो क पत्तन्वय इत्यादि, द्रव्यपर्यायोमयनयमगीकृत्योच्यते-निविधा प्ररूपणा, तत्थ दयाद्वितो निविध पत्तव्ययमिच्छति, . ।।८५ ॥
श्री
अनुयोग
चूणों
अर्था-
धिकारः
समवतार
॥८६॥
जतो स्वसमयवक्तव्यता शब्दाभिधान(मन्तरेण)प्रसिद्धिः परसमयवक्तव्यता शब्दाभिधानमन्तरेण न भवति, इतरेतरापेक्ष-
त्वाच्छायोष्णयोरिव, एवं उभयसमयवक्तव्यतास्वरूपमपीच्छति जधा ठाणंगे 'एगे आता' इत्यादि, परसमयव्यवस्थिता ब्रुवंति
एक एव हि भूतात्मा, भूते भूते प्रतिष्ठितः। एकधा बहुधा चैव, दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ १ ॥ स्वसमयव्यवस्थिताः पुनः ब्रुवति-
उवयोगादिकं सव्वजीवाण सरिसं लक्खणं अतो सव्वभिचारिपरसमयवत्तव्यया स्वरूपेण ण घडति, अग्नेः शीतत्वमुप्णत्वं उदगम्मि
इयरे वा, समये इत्यर्थः, 'तिण्हं सद्दणयाण' इत्यादि, सर्वा स्ववक्तव्यतैव, परसमयवक्तव्यता नास्त्येव, कहं ?, संतो पर्समयावि
जेण जीवादिवत्थुणो जं अणिच्चादिभावपरूवणं करति तं ससमएवि सावयवविकप्पपरूवणेण कत्थइ इच्छंतित्ति अतो पत्थि
परसमयवक्तव्यतेत्यर्थः, अहवा ' अणहि' त्यादि जो जस्स जीवादिवत्थुणो अण्णो ण भवति तं जधा परूवेति तम्हा अणट्ठो
सर्वथा नास्त्यात्मादि, अहेतुजुत्तं जम्हा परूवेति तम्हा अचेतनोऽस्त्यात्मा अनुपलभ्यमानत्वादिति, जम्हा अभूयवं परति
सामाकतंदुलमात्रात्मा इत्यादि, मग्गोत्ति सम्म णाणदंसणचरणा तन्चिवारो वा, अण्णाणं अविरती मिच्छत्तं वा तस्स तम्मि व
तेण व परूवणा उम्मग्गेत्यर्थः, जं सव्वण्णुवयणं तं सच्चं सन्भूयं अविहतं अविसंदिद्धं अट्ठजुत्तं अणवज्ज सव्वहा दोसनज्जियं, एरिसं
वयणं धम्माभिलासिणो उवदेसो, अणुवदेसो सव्वण्णुवयणविवरीयत्तणतो शाक्योलूकादिवचनवत् . जीवादितत्त्वे नयभेदविकल्पित-
स्वरूपे या प्रतिपत्तिः सा क्रिया, तस्यैव जीवादितत्त्वस्य सर्वथा देसे वा अप्रतिपत्तिः अकिरिया अक्रियावादिवचनवत्, मोहनीयभेद्-
मिथ्यात्वोदयात् विपरीतार्थदर्शनं मिच्छादसणं, हृत्पूरकफलभक्षितपुरुपदृष्टिदर्शनवत्, एवं परसमयवत्तव्यता अणिवातिजुत्तणतणतो
अणादेया, अणादेयत्तणतो परसमयवत्तव्वया खरविषाणवत् नास्त्येवेत्युपलक्ष्यते, उक्ता वक्तव्यता ॥ 'से किं तं अत्याहिगारे
॥८६॥
भारसम- निक्षेपाथ अनुयोग चूर्णा त्यादि मुन कल्य, नौदक आह अत्याहिकारखनन्ययाण पिसेस ण युज्झामो, आचार्य आह-अज्झयणे अत्याहिगारो आदिपाद रद्धो मध्यपदेसु ता अणुववृति जाव समत्ती, प्रमाणपादिसर्पपुद्गलद्रव्येषु गर्नबतू, पत्तव्वता पुण पदपादसिलोगद्धसिलोगादिगु अन्सयणस्म देसे एप सहा अणुवति, सरोज्नादिप्रदेशस्कंध छष्पत्यादिवर्णपरिणामवत्, उक्त अर्थाधिकार ॥ ‘से कि त समोदारे' इत्यादि, (१४९-२४६ ) समित्ययमुपसरे अपतारयति अवतरण वा सम्म समस्त वा ओतारयतित्ति समो- तारे भणिते, सो य णामादि छविधा-से कि त णाम' इत्यादि मुत्त कल्य जार आयपरतदुभयसमोतारेत्ति, जधा जीव- भावाण अण्णण्णजीचमावेसु चेव समोतरति, एव धम्माधम्मागास परमाणुमादि पुग्गलदव्या आयभावे समोतरति, बदरादिद्र- व्यस्य भावस्य या उण्डावतारचिंताए पदरकुडा, पराप्परभिण्णतणतोपि आयभावे समोतिण्ण दव्य जम्हा परे समोनारिज्जति तम्हा सन्बत्ल यवहारतो परसमोदारो भण्णति, उभतावतारे गृहे स्तभ इति, स्तभो अन्येऽपि ये गृहावयवास्ते स्तमस्य नेषु अवतारो परारतारे, आतभावता तु स्तभस्य तन विद्यत एव, एस तमयावतारो, घटे ग्रीवाप्येव, अहरा दव्यसमातारी दुविध एव-आतममोतारो उभयसमोतारो य, चोदको भणति-कथ परसमोदारो नथि, उच्यते, जति आतसमोतारवज्जित दग्य परे समोतरति तो मुद्धो परसमोतारो लमति अन्यथा नास्त्यैवेत्यर्थ , चतुसहि ' इत्यादि, छप्पण्णा दो पलसता माणी भण्णति, तस्स चतुसहिता चतुरो पला भवति, एव पत्तीसिताए अट्ठ पला सोलसियाए सोलस अट्टमाइयाए पत्तीस चतुभाइयाए चतुसट्टि अद्वमाणीए अट्ठावीसुत्तर पलसत, सैस कटर, सेत्तकालसमोदारा उपयुज्ज कठा वक्तव्या, 'से कि त भावसमोदारे इत्यादि सुत्त रव्य, जाप उदइए व छविधे भाचे वेति, इत्य चोदक आह क्रोधाचोदयिकभावाना एकभावत्वात् समान .
अनुयाग साधोरन्व- र्थाःनिर्यु- क्तिश्च चूर्णी ॥८८॥ लक्षणत्वात् अन्योऽन्यानुवर्तित्वाच्च उभयावतावतारकरणं युज्जते, जं पुण भणह उदइओ भावो छविधे भावे समोतरइत्ति तं ण जुज्जति, विलक्खत्तणतो अण्णोण्णणणुव्यत्तित्तणतो, आचार्याह-भावसामण्णत्तणतो समोतारो, अथवा सरीरादिउदय- भावठियस्स णियमा उपसमियखझ्यादयो भावा भवंतीति ण दोसो, उक्त उपक्रमः॥' से किं तं णिक्खेवे' इत्यादि, जो सामन्नो सव्वज्झयणेसु स ओहोत्ति, तस्स णिक्खेवो ओहणिप्फण्णो भवति, अहिकतज्झयणस्स जण्णामं तस्स जो णिक्खेवो स णाम- णिप्फण्णो, सुत्ते उच्चारिते पयत्थादिकते जधासंभवं पदाणं जो णिक्खेवो सो सुत्तालावयणिप्फण्णो । 'से किं तं ओहणिप्फण्णो इत्यादि सुत्तं कंठ्य, जाव से किं तं भावअन्झपणे इत्यादि चोदसपुरधरस्सागमोवउत्तस्स अंतमुहुत्तमेत्तोवयोगकाले अत्थोव- लंभोवयोगपज्जवा जे ते समयावहारेण अणंताहिवि उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि णोवहिज्जति ते अतो भणितं आगमतो भावअज्झीणं, जाणए उवउत्त इत्यर्थः, णोआगमतो भावज्झीणं वायणायरियस्स उवयोगभावो आगमो, वइकाययोगा अ णोआगमो एवं णोआगमो भवति, सेसं कंठ्यं, 'से किं तं आये' इत्यादि सुत्तं कंठ्यं जाव संतसारसावतेज्जस्स आएत्ति, संत श्रीघरीीदपु विद्यमानं सावतेज-स्वाधीनं दानक्षपग्रहमोक्षभोगेपु, सेसं कंठ्यं । ' से किं तं खवणा ' इत्यादि, णाणादाण वड्डी इच्छिज्जति जा पुण तेसिं खवणा सा अप्पसत्था भवति, सेस कंट्यं । ' से किं तं णामणिप्फण्णे ' इत्यादि (१५०-२५०) सूत्रं कंठ्यं । जाव 'जस्स सामाणितो ' गाहा (*१२६--२५५) यस्य ययोः येषां यथा सामाणितोत्ति-अप्रविसरितः 'यो समो' गाथा (*१२७-२५५) गयट्ठा 'जह मम' गाथा (*१२८-२५६) तेण समणो भावसामादियजुत्तो भवति 'णत्थि य से' गाहा (*१२९-२५६) भावसामायिकयुक्तस्य अन्यः श्रमणपर्यायः ' उरगगिरि' गाहा (*१३०-२५६) 'सारयसलिलव्य सुद्धहियतो परी- -- ॥ ८८॥ .
श्री अनुयोग चूणा साधार- न्वर्था नियुक्तिव ॥८९॥ सहोवसग्गनाउणा गिरिव णिप्पकपो जलगो इस तवतेयसा सागरो इव गुणरयणपुण्णो णाणादीहिं या अगाहो अगाह्त्तणतो चैव गभीरा या गगण व णिरालमो सयणादिसु त रुचिरविसमेस मुहदुक्राकरे हमरो इव अणियतवृत्ती ससारमावेसु णिचुबिग्गो मियो इव घरगिरिव सव्वफासविसहे जलरुह व जघा पके जात जले बुट्ट गोपलिप्पति पंकरएण तहा भावसामादिपाहता कामभोगेसु सालो जोवलिप्पति काममोगेगु, रविरिव अण्णाणविघातकरे परणोव अपडिबद्धो गामणगरादिसु 'तो समणो गाथा (१३१-२५६) पट्या, 'से कि त अणुगम' इत्यादि (१५१-२५८) जापतिया क्या कज्जिस्सति य णामादि- णिसेवेण अत्थाणुगमा वे सचे पिक्सेवाणिज्जुत्ती, एत णिक्रोवणिज्जुत्तीस्वरूप, ‘से कि त उचोग्यात' इत्यादि सुत्त कम्प, ‘से कि त सुत्तफासिय' इत्यादि, सुत्तस्स उच्चारणमुपलक्षण इम, उवलपहुलसिलाए णगलगमण व खलिय, ण खलिय अगलिय, अण्पामपणज्झयणमुत्त समेलिय गाणावण्णसकररासिन्य अण्णोअण्णअन्झयणसरिससुत्ताण विरइत्तु आनदिनकरणं बच्चामेलिय, यथा गणघरनिपद्धमित्यर्थ पादपिदुमनादिरहिं पडिपुष्ण उदत्तादिएहिं घोसेहिं पडिपुष्णयोस गुरणा कठे वट्टियस्सरेण जीहोट्ठाण उत्तरकरणेण य विप्पमुक सेसेण पडिन्छिय सुत्त, ण पुत्थयातिति, सेस कव्य जाव पदेण पद च वनइ स्सामित्ति, इत्य पद २ वनइस्सामीति वक्तव्ये किं पदेण पदत्ति भणिय?, उच्यते, णियमा उद्देसज्झयणादिसु जे सुत्तपदा तेसि सुत्तेण वा अत्येण वा उभएण या अण्णोण्णसपद्धाण एस चैव उच्चारणोवाओ, यथा लोए वत्तारो घरेण घर सपद रहो रहेण सबद्धो, अथवा सबदप्रदर्शनार्थ णगारेणोच्चरणं ठत, प्रदेहार्यकरण बनना, अहया पदेणति सुत्तपदेणुवलद्धेण अस्थपद वत्तिज्जत्ति, पदेण पद यत्ति- सति, अहवा अणुवलद्धत्थपदस्स प्रतिपदमर्थकथनप्रकार प्रदर्श्यते पदेण पदं वत्तहस्सामित्ति, कथ ?, उच्यते सधिया य पद 11 ८९॥
श्री अनुयोग चूर्णी व्याख्या भेदाः नयाश्व ॥९०॥ चेय' गाहा (*१३४-२६१) संधिया गया, पदति करेमिति पदं भंतेत्ति पदं, सामायिकंति पदं, पयत्थो अभ्युपगमे करेमित्ति, भंते ! इत्यामंत्रणं, सामाइयं पदं, सेसं कंट्य, विग्गहोत्ति समासो भाणियव्यो, सुत्तस्स अत्थस्स वा दोसुन्भावणा चालणा, दोसपरिहर- णत्थं उत्तरपदाणं अत्थपसाधकं पसिद्धी, बर्द्धनं वृद्धिः व्याख्या इत्यर्थः, जम्हा सुत्तं अत्यो य विकप्पेहिं अणेगधा वक्खाणकर- णतो पद्धति, एवं वक्खाणपदेण सुत्तपदं वत्तियं भवति, गतो अणुगमो ॥' से किं तं णय' इत्यादि (१५२-२६४) णेग- मादि सत्त मूलणता, तत्थ णेगमे भवति ‘णेगेहिं ' इत्यादि (*१३५-२६४ ) गामवसहिवत्थगदिद्रुतेहि णेगमो भाणियब्यो, संगहो इमो भवति 'संगहिय' इत्यादि (*१३६-२६४ ) मिम्मयरययसुवृण्णतंवयमहप्पकिण्हादिवण्णविसेसणविसिट्ठसुवि घडेसु एक अविसिढ घडभावं इच्छति, भूतेसु कठिणगुणं च । क्वहारो इमो 'वच्चई' त्यादि, तीतमणागतवट्टमाणेसु सव्वावत्थासु दिदं धडं इच्छति लोगसंववहारपरतणतो ववहारस्स, उज्जुसुयस्स इमो 'उजुसुत्तो पट्टप्पण्ण' इत्यादि (*१३७-२६४) अतीयकालघडं अणुप्पण्णकालघडं च अभावत्तणतो असंववहारत्तणतो य णेच्छति खरविसाणं व, 'सद्दणतो इच्छति' इत्यादि सुत्तं, तं चेव पडुप्पण्णकालियं अत्थं उजुसुत्ताभिप्पायतो विससिययरं इच्छति, जहा तिणि णेच्छइ णामघडं ठवणाघडं ज्ञशरीरभव्यशरीर- द्रव्यघडं च, जलाभरणादिकज्जसाधणसमत्थं रिकमोमंथियं वा जहा कहंचि ट्ठियं इच्छतीत्यर्थः, समभिरूढो इमो-वत्थूतो इत्यादि (११३८-२६४) णेच्छति, इह एगत्थिया, एगट्ठिय एगट्ठिय अक्सराभिलावभिण्णतणतो णियमा अत्थभेदो, अत्यभिण्णतणतो वत्थुभेदो, एवं समभिरूढो एगट्ठिया णेच्छति, जहा घटः कुटो न भवति, कथं?, उच्यते ? 'घट चेष्टायां' 'कुट कोटिल्ये' एवं अभिधाण- समं अत्थं आरुभतीति समभिरूढो भवतीत्यर्थः, एवंभूतो इमं आह-' घंजण' इत्यादि, वंजणं घटः अत्यो सचेट्ठा ॥१०॥ 1561
अनुयोग
चूर्णा
ज्ञानक्रिया-
नया
गाथा
॥९॥
.
.
जलाहरणाझ्या, एव जया घटो जलाहरणक्रियाजुत्तो भवति तदा उड्यधर वा अपत्थ, एव च सई णातो अत्थो विसेसिज्जति,
अस्थतो विवक्षति ध्वान, एवविह माण वत्थुभूत भवति, अतो एचभूतो भवतीत्यर्थ , एते गमादि सचवि णया दोमुतु अवत-
रति-गाणनए चरणनये, गाणणये सत्तणेगमादयो गया इमेरिस णाणोपदेस इच्छति' णातमि गिणिहतब्वे
(१३९-२६७) णायमि नाम सम्म परिच्छिन्ने, तओ से दुहा गप्पते, तेसु य णाति जो घेतब्बो आदीयव्यो तस्स आसादने
गण्डेयच्चो कज्जसाधक
उक्तस्य विपक्सभूतो ण घेतव्यो, जतितव्यति मनोवायकायेहिं घेनबो अगहणण्यन्ध अघेत्तले उदा-
सीत्वैन ' एवं ' मित्यवधारण घेत्तव्वे वा पयतियव्य इति-उवदसणे, जो एकविही उवदेसो सो सच्चो णयणामा भवतीत्यर्थ
णता चेव णेगमादीया चरणगुणठितमेरिस पडिययति 'सव्येसि ' गाथा (*१४०-२६७ ) सव्येचि मूलसाहप्पसाहभेदिणा
अप्पणो अभिप्पारण गप्पगारा एयस्म य जयस्स भेदा जे तेसि वचव्वया भणित अहवा एगस्स वत्युणो पज्जवा वत्तपत्ति
कच्चा, अहबा बच्चा गतिजीवादि तच्च सबभेदाण णिसामेत्ता-सोतु अवधारितु वा णिसामित्तए तमि एवविहणयवत्तचयमि,
किं सव्वणयविसुद्ध ?, उच्यते-'त सव्व' इत्यादि चरणमेव चरण वा चरिओ गुणा समादिया अणेगविधा तेसु जहडिओ साह
सो सव्वणयसमतो भवतीति ॥ इति श्रीश्वेताम्बराचार्यजिनदासगणिमहत्तरपूज्जपादानामनुयोगद्वाराणा राणि ॥
॥ इति सम्मत्ता अनुयोगद्वारचूणि ॥
॥९१॥
KALA
.
1RKCONN
RCOMKUM
इति सम्मता अनुयोगद्वारचूर्णिः
ICE
No text on this page.