·हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासमाय- काशीसंस्कृतसीरीज़पुस्तकमालायाः न्यायविभागे (१०) दशमं पुष्पम् शक्तिवादः। नैयायिकचकचूडामणिश्रीगदाधरभवाचार्यप्रणीतः पण्डितमवरश्रीहरिनाथतर्कसिद्धान्तभवाचार्य- विरचितविकृत्तिव्याख्यया सहितः । सच श्रीमन्माध्यसम्प्रदायाचार्यदार्शनिक्साघभौमसाहित्यदर्शना- গ্রাঘবজনোয়াবাষিকামীহগ্নান্সিয্যা परिष्कृत्य सशोधितः। ARE- प्रकाशक-- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त- चौखम्यां संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्याविलासप्रेस, गोपालमान्दरके उत्तर फादक, बनारस सिटी! १९८६ राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधि मारा. प्रकाशकेन स्वायत्तताः ।

·हमारे यहां हरतरहकी छपाई धजिल्दसाजीका कार्य भी होता है।
हर तरह के मस्कृत प्रन्य तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·संपादयितुर्वक्तव्यम्- श्रीमनुमद्भीममध्यान्तर्यामिरामकृष्णवेदव्यासात्मसात चिदानन्दविग्रहपूर्णतमाहादिनीशक्त्यभिन्नीकृतस्व- रूपप्रेमावतारमगवच्छीश्रीगौरकृष्णः शरणम् । इह किल प्रतायमाने प्रपञ्चे प्रमाणप्रमेयत्वेन व्यवस्थिते च मानाधीना मेयसिद्धिरिति नयेन प्रमेयमात्रस्यैव प्रमाणायत्तसिद्धिकतयोपजीव्यत्वेनादौ लो- कानांप्रमाणबुभुत्साया एयौत्सर्गिकत्वात् तन्निरूपणाय संनद्धवतां प्रामाणिकानां- यद्यपि तदीयस्वरूपलक्षणसंख्यासम्बद्धविप्रतिपत्तिसत्त्वादसाम अस्यमियोपस्थि- तं तटस्थरमिलपितायास्तपस्विन्याः प्रमेयव्यवस्थापनायास्तथाऽपि प्रमाणत्वेन 'प्रसिद्धितोऽभ्यहितायामान्यीक्षिक्यामेव विद्यायां युकायुक्तविवेकाकर्मीणविप- श्चिन्मानसान्यादरसमीचीनान्यायतन्तेतमामिति नाव्यक्तं निरपेक्षविदुषाम् , एनया चोपदिदिक्षितं प्रमाणमत्रभवदक्षपादमहर्पिपादा: "प्रत्यतानुमानोप- मानशब्दाः प्रमाणनीति सूत्रेण निरदीपरन्, व्यवातिष्टिपंच तद्भाष्यवार्ति- कप्रणेतृप्रभृतयः, तदन्वेनमेवार्थ महल्याऽऽरभट्याऽभ्रपराकान्त्या प्रसक्तानुप्र- सक्तनिरूपणोपबृंहणेन विप्रतिपन्नप्रतिपन्ननिरसनविजृम्भरणेन विदच्चेतांसि गृह- यालमिरनितरसाधारणीभिर्वाचोयुक्तिभिरुपापीपरन मुनिकल्पासतर्काम्बुधिपार- गाः श्रीगङ्गेशोपाध्यायमहोदया. समन्वर्थनामकं नियन्धमूर्धन्यं चिन्तामणि- संदभ्य, अत्यान्येव प्रत्यक्षादिखण्डानि समष्टिव्यष्टिरूपेणायलम्ब्य सर्वपथीनास्ता- किंका: पारसहसं ग्रन्थान् व्यररचन्, तब शब्दलण्डे विवेचितेषु बहुम्वेवार्थेपु शब्देनाय बोधनीये घोध्यवोधक- योः केनापि सम्बन्धेनावश्यं नान्तरीयफेण भवितव्यमिति कीदृगयमुचित इति विचिकित्सायां प्रत्यासन्नस्त्रिभिरेवप्राधान्येन स्वस्वसमयमनुसृत्य विचारित:स:, पदार्थव्युत्पादनाधिकाराद् वैयाकरणः,वाक्यार्थनिर्णयाधिकारान्मीमांसकैः, तदुभयप्रमापणाधिकारान्नैयायिकैच, तत्र वैयाकरणमिमता बोधकतारूपां मीसांसकोपगता पदार्थान्तत्मिका- च शक्तिमरोचयमानानांनैयायिकातामनुमोदनीयां भगवदिच्यारूपामिच्छारूपां- 'पातां निर्विवक्षन्तोऽस्या वाद तत्त्वनिर्णायक कथाविशेष निधिभन्सवस्तार्किकच- कचूडामणयः श्रीगदापरभट्टाचार्याः शक्तिवादनामक स्वप्रौढिमाविशयनशक्ति- विवेचकनियन्धान्तरासर्वगर्वसर्व प्रन्यरानं न्यभान्सु, अत्र व निबन्धा विभक्तपु निपु काण्डेषु ह्यादिमे सामान्यकाएडे यावत्प- ·दगतामनुगता शक्ति परमवनिरसनपुर सरमुपपाच द्वितीयस्मिन् विशेषकाएडे विवादास्पदशक्तिककतिपयपदविशेषाणामेना तथैव व्यवस्थाप्य, परमे परिशि प्रकाण्डे च भट्टपादश्रीश्रमण्डनमिश्रगुरुप्रमाकराणा मीमासकघुर्याणा श निविष्यकार विचारान् प्रदर्श्य प्रन्योऽयमुपममहारि, अधुनातनविज्ञजनाचिकरमन्यत्सबद्धविषयान्तरपरिचयावगमसपादनाय प्रत्त्य सायास प्रयत्यापि यावटुपल ध तावदितिहासप्रियान प्रमोदयितुमुप- क्रम्यते- प्रमनप्रन्थकारा गदाधरभट्टाचार्या पूर्वरङ्गेषु पारनेविप्रसिद्धप्रान्तीय"ल- दमीयारा"माममधिवसति वारेन्द्र श्रेणिमुरुविमवसे लम्धजन्मान कुत्तोऽपि हे- तो (गोयारी) पानगररा-पान्तति श्रीनवदीपधाम-यागच्छता पिना सम• माग प तनत्यात्तदानींतनविद्राममान घगौरवाद् हरिरामतर्कवागीशमहा- पार्यतस्तार्किकाष्ठाल्यायशास्त्रमधीयाना समाप्तकलोऽस्मिन् शाये देवभूय ग तेऽध्यारके गुविधाऽनुमारिणा गुरूपन्यादेशेन गुरोरेवाध्यापनानये मप्रदाया विन्दरलगायाधिजिगायियोऽपि तद्देशेऽद्यावधि प्रचरितव्यवहारतोऽध्यय नसमाग्नीचर प्राप्यस्य गुरुदत्तोपावरलाभादल प्रतिष्ठाद् गुरोरध्ययने मर्या दाहानिनो निभ्यतामत एवाध्येनुमनागमन छात्राणामानोच्याप्यमग्नोत्सादर क्य चनारमार्गमुपाने तस्तन्तेवासिन इवाभापयितु प्रावविपन, तदा तु सदायमुदप्रमु'कटमध्यवसाय तत्राप्यध्यापनपटिमान तवापि धि लनविषयाविष्करणक्षम प्रतिमाविकाममरगम्यतस्ववो गच्छता विज्ञाना मु. मेभ्योऽदसीयवैदुष्यागाधतामोपकगिकी कुर्वाणा प्रयनगुणाष्टारत एव च्छा. वाहमहमिकयात्सबनानशिश्रयन् , एवजानीया या कौतुकारहा प्रत्तयोरमदीयमट्टाचार्याणाम् , श्रत कियन्तिीय दिग्दन्वायलदानमनीमसकरटकूटशितिमनार्दिधमयशचन्द्र- पारोदधानामपाम्, मयमेनदुदन्तजात तव पारस्यैव श्रीनवीरे पुरुषानुनमा यमवा व. नीयस्याना मुशायरा प्त मया न यन्यायानुमानराएडमन्येतु गत्या यहु- कासिम स्पिनेन, अन्यस्यास्य पच टीका जालम्यन्त सनि- एका वितिनामिका हरिनायता मिदान्तस्या, स्तिीया कृष्णमट्टनिर्मिता मजूपाध्या, नृनीया माधवनकमिशा नामिता माधवीदि प्रविता विकृति , पतुर्रा यस्मतिदिता दिनादिनीमनिका, पदमी पाम्म सनापंरचनदीयमुदर्शनशानिनिसिवादशामिधा, ·तत्रान्तिमा मूलेन सह पृथइमुद्रिता, द्वितीयाहीयाचतुयश्च समूला- अस्मत्संपादिताचौखम्भासंस्कृतग्रन्थमाताऽध्यक्षप्रकाशिताः समर्मकन सन्ति, प्रथमा च नवद्वीपस्थहरिनायतर्कसिद्धान्तेनैव निर्माय कलिकातानगरे संमु- द्रय्य प्राकाशि सामान्यकाण्डान्ता, अवशिष्टा च तदीयमध्यात्मजेन सर्वेश्वरभट्टाचार्येण परस्तात् प्रकाश- नीता; किन्तु निखिलाऽप्येपा शोधकमुद्रकाधनवधानतोऽत्यशुद्धिभागेय मुद्रिता- ऽऽसीत्, परन्तु तादृश्यप्येपा दीर्घसमयपूर्व जातमुद्रणतयाऽवातदोलभ्येति- विविधप्राचीन ग्रन्थप्रकाशनबद्धपरिकरण श्रेष्ठिश्रीजयकृष्णदासगुममहोदये- नासमस्नेहास्पदेन स्वकीयविद्यामिलासनामके मुद्रणालये खव्ययेन सोत्साह समू- लाऽसौ प्रकाशिता, अस्या व्याख्यायाः प्रकाशनाय टीकाकत: कनिष्ठतनयेन श्रीयुक्तकेदारेश्व- रमदाचायेंणाधिकारो दत्तो निर्दिष्टकार्यालयाध्यक्षायेति चिरायैतदुपकारेण कृ- सजतानद्धोऽयमित्यसझदावेदयति, एतन्मुद्रणार्थ च पुस्तकं श्रीपण्डितप्रवरसरयूपारीणरामेश्वराहतनूज- न्मा वाराणसेयराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपरीक्षासूत्तीर्णव्याकरणोपाध्यायन्या- याचार्यपरीक्षो विहारोस्कलसंस्यसमितेलब्धव्याकरणतीर्थसाहित्योपाध्यायपद- वीकोऽयोध्यास्थविवत्समितेर्ल धमीमांसकशिरोममिपदयोभूषितः सूर्यनारायण- शुल्लो दत्तवानित्येषोऽपि महामागो धन्यवादाहः, टीकाकतिपयकमैतिचं चानतिचिरस्य संपिपादयिपितव्याया मुकिवादेदमी- यदीकाया मूमिकायां निर्देदयते, अन च सौकर्यार्थ विषयानुक्रमोऽपि संन्यवेशि, एवं बहुधर्मणावधानपुरस्सरं संपादितेऽप्यस्मिन् कार्य मानुष्यकनान्तरीय- कदोपजात्रुटीरुपेक्ष्य; कलहंसप्रकृत्तयों विज्ञाः शक्तिविचारमर्मानुभवरसमा- खादयन्तुतमाम्, प्रसीदतु चानेन व्यापारेण सर्वान्तर्यामी भगवान् गौरकृष्णतनुः श्रीश्रीरा- धिकारमण इत्याशासानो विरमति मुधा विरतरादिति, शम् । मार्गसुदि श्रीमन्माध्यसम्पदायाचार्यदार्शनिकसा- भाभसाहित्यदर्शनाधाचार्यतरनन्या- यरत्न- गोस्वामिदामोदरशास्त्री। 4.स. १९८६ वास्याम्।

·PEDUOURSDAEDUCRNRADISEONDHERACTIATRICRAIBAURIERATORIODED इस कार्यालय द्वारा चौखम्यासंस्कृतसोरिज" के अलावा और भी ३ सौरिज यथा "काशं सस्कृतसारिज" "बनारससस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृत सारिज" प्रय मालायें निकलती है तथा दन ४ सीरिजों के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तके प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए सस्कृत तथा भाषा-भाष्य के अन्य विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूर्यापन पृथक् भगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहाँ सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी,अङ्ग्रेजीको सुन्दर ब्याई होती है, परिक्षा प्रादनीय है । पत्रादि प्रेषणारथानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- "चौखम्बा संस्कृतसीरिज़" आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। vorarwaovamaravaavaavasvasvaarsasraovan's -- vasaayavasyatv ·श्रीश्रीगौरकृष्णः शरणम् । शक्तिवादविषयानुकमः- तत्र सामान्यकाण्डे- - ६ २ १ २ द ६ ८ ९ २ १ १२ १३ पदवृत्तेर्षिमागपूर्वकमुद्देशः। पदार्थलक्षणम् । सङ्केतस्य पदविशेष्पकत्वार्थविशेष्यकत्वाम्यां द्वैविध्यम । परिमापालक्षणम्। पारिभापिकपदस्वरूपम् । शक्तलक्षणम् । याच्यवाचकयोः स्वरूपपरिष्कारः। मीमांसकानुयायिकर्टकाक्षेपः । यनुकल्पनाक्षेपस्यावान्तरपरिहारः। तन्नेत्यादिना परिहारनिरासा। ईश्वरसङ्केतस्य शक्तित्वेऽनुपपत्तिः। सनिरासपूर्वकमाधुनिकसकेतस्य इतित्वम् । सया तात्पर्य वृत्तित्वापत्तिः । यापत्तौ लक्षणोच्छेदः। तात्पर्य वृत्तित्वनिरास । लक्षणायो वृत्तित्वम् । पुनर्लक्षणायां चिवाक्षेप। तत्परिहार । आधुनिकसंकेते पुनर्वृत्ति वापत्तिः । सकेतमात्रस्य वृत्तित्याक्षेप । यनुकल्पेन संकेते वृत्तित्वानयनम् । तस्य खण्डनम्। ज्ञानशक्तिविचार तन्निरासः। तीरादौ गङ्गाऽऽदिपदधाम्पत्वापविखण्डनम् । अन्विताभिधानयादिमतम् । २ ४ ८ ४ ६ . २ ५ २ ५ ३ ७ १ २ १ ·शतिवादसूचिपत्रम्। विशेषकाण्डे-- ४ ५७ ५९ । ८ ३ ६ १ ४ ३ . द आकाशपदस्य शतिविचार। अत्रैव यतकल्प। तनिरासः। सामान्य वाचकपदस्य विशेषपरत्वे लक्षाव । विशेषवाचकपदस्य सामान्यपरत्वेऽपि लक्षणेवा प्रामाकरमते घेन्याविपदशक्तिविचारः। -तन्मतेऽनुपपतिः। पुष्पदन्तपदस्य। अत्रैव मीमांसकानुयायिमतम् । अधव शानशक्तिवादिमतम् । अंत्रव सिद्धान्तिमतम् । तच्छब्दस्य- अत्र के चितुकरपः। सत्यरिशेषः। सुष्मदस्मरपदयो। सर्वपदस्य। किंपदस्य। यस्पदस्था 'पुनस्तत्पदस्यावशिविचारः । इदमेतपदयोग अदम्पदस्य। स्वपदस्य। एकपदस्य। विशेषकाण्डसमातिः। १०२ २ १ ३ १२ २ १०५ १ १ २ २ १ २ ·४ शकिवादसूविपत्रम् । परिशिष्टकाण्डे- पृ० १७१ ३ १७७ ३ जातिविशिष्टव्यक्तिशक्तिसिद्धान्तः। मीमांसकसाधारणमतम् । शानशक्तिमतम् । महपादमतम् । श्रीकरमतम् । मण्डनमिश्रमतम् । प्रभाकरमतमू। परिशिएकाण्डसमाप्तिः। प्रन्यपूर्णता। १ ६ ६ १२ - J विशेपसूचना- अत्र पृष्ठादिसंख्या मूलस्यैव दर्शिता, टीकायाः क्रमस्तेनैव सुकर- दर्शन इति । शम् ।

·श्रीकृष्णः शरणम्। ॐ नमो गणेशाय । सविवृतिकः । शक्तिवादः। सामान्यकाण्डम् । सङ्केतो लक्षणा चाथै पदत्तिः। ॐ नमः शिवाय विवृतिः। शिवोऽप्यु द्ध शक्तिश्चेत् समर्थः स्वार्थसाधने । साकाक्ष: शब्दवनेता वन्दे तं शक्तिभूपितम् ॥१॥ घिद्वद्वरोऽभूद हरचन्द्रनामा त पुत्र मासीत् प्रथितन्तिकान्तिः ॥ गोलोकनाथः शुचि नीरज सद् वाणी श्रिता यद्रसनं बिविया ॥२॥ विचिन्त्य तत्तातपदारविन्दं विभाव्य गाई हरिनायनाना। विशयते दुर्गमशक्तिवादा सता प्रमोदाय गदाधरोक्तः ॥ ३ ॥ इह खाट सः शब्दः श्रूयमाणैरपि सदा सर्वेषां न नदर्थप्रतिप- चिन चा सद्यः किन्तु कदा चित् शब्दैः केपाश्चित् स्वल्पविरण जपते, कल्पयते च तस्मात तरसम्पादिनी पदपदार्थसम्बन्धविशेष धीजनितपदार्थसार्थोपस्थितिरेय, इतरेषान्त्वन्वयव्यतिरेकनियमवि रहगौरवादिदोपकलिनधेिन न तस्करपनप्तम्भवः, सच सम्बन्धवि शेषः किम्वरूप इति जिज्ञासूनामन्तेवासिनां तदवधारणार्य तद्विशेष स्यैच स्वरूप पारयमिति तं विभज्य परीक्षासहितं सामान्यतो विशेष तव तत्स्वरूपमाह- सङ्केतो लक्षणा चेत्यादि। चकारार्थः समुच्चया, नऽच धोविशेषविषयत्वं द्वित्वं पर्यवसितं, वृतिः शाश्योधीपयिका सम्बन्धः, तथा चार्थप्रतियोगिका पदा नुयोगिक, अर्थानुयोगिकः पदप्रतियोगिको वा ताहा सम्बन्धः सङ्के तलक्षणाद्वयमित्यर्थः।

·२ मविटतिक शक्तिवादे के चिनु-अयं ग्रन्थो न विभागपरो वृत्तित्वसामान्यधर्मस्य पूया कथनेन तविशेपजिज्ञासानुदयात्। तत्परत्ये लक्षणाया अत्यवश्य निरूपणीयत्वेन तदनिरूपणाद् न्यूनत्वाच्च, किन्तु शाब्दयोधीपथिक सम्बन्धस्य पदार्थान्तरत्वनिराकरणलप्तपदार्थस्वरूपत्वप्रदर्शनपर, ल क्षणा चेत्यशस्तु दृष्टान्तार्थमित्याहु । तन्न शोभन-शाब्दयोधौपयिकमम्वन्धत्यरूपसामाग्यधर्मस्योक्त रीत्या मनसैव सुग्रहत्वाद् विभाग उद्दिष्टधर्मस्य शब्दजन्यज्ञानमात्रा नपेक्षणाच्च, लक्षणायास्तु ग्रन्थान्तरे निरूपितत्वात् सङ्केते निरूपिते तत्स म्याधरूप लक्षणाया अपि 'फुटतयेव लाभादनिरूपणेऽपि न्यूनत्या भाघात शक्तरज्ञातत्वे शफ्यसम्बन्धरूपलक्षणाया अपयशातत्वेन हटा स्तत्यायोगाच्चति। अथ विशेषविधिनिषेधयो शेपनिशम्यनुशाफलकत्वस्येवाव गतसामान्यधर्मावच्छिन्नाना किञ्चित्सख्यकविशेषधर्मेणाभिधानस्या धिकसख्याऽवच्छिन्नव्यवच्छदकत याऽपि व्युत्पत्तिसिद्धत्वेन विभाज कधर्म त्रित्वादिसरयाव्यवच्छदो लभ्यते, स च न सम्भवति व्यञ्ज नाया अपि वृत्तित्यावश्यकत्याद्, अन्यथा-- "मुख विकसितस्मित धशितक्रिम प्रेक्षितम्' इत्यादौ परस्परधिमागजनकक्रियारूपविकासस्य मुख बाधाल ल क्षितार्थस्य विस्तृतस्यान्वयवोधानन्तर मुख कुसुमतुल्यसौरभवत्ताया चमकतिरमणीयताया वा योधस्यानुभवसिद्धस्यापलापापत्तरिति मनसैव तत्तत्पदार्थस्य स्मृतिसहकारेण योधनि हात् तदर्थ व्यअनाया वृत्ते कल्पनानावश्यकत्वाद न चैवं गामानयेत्यादिवाक्यानन्तर तत्तापदार्थोपस्थितिसहकृत मनसैव विशिष्टरोध सम्पाद्यता किं शक्त्याद वृत्तित्वकल्पनये नि वाच्यम् यत पदज-यपदार्थापस्थितियंत्र सम्बन्धान्तरज्ञानजन्यपदार्थान्त. रोपस्थितिरूपा तत्र विशिष्टयोधे तादृशपदार्यान्तरामानाद वाक्यज न्ययोघस्य नियन्त्रितविषयक वस्यावश्यकत्वेन ताशयोधस्य मानस त्यापोग, पय व्यझना स्वरूपसती माता वा कारण तत्र नाच -तथा सति घिसिनादपदने सर्वदा सबम्यैव व्युत्पन्नस्य तादृशयोधापत्ते, न ·सामान्यकाण्डम् । ३ सु सहदयमात्रस्य; व्यञ्जनाया अविशेषाद, इष्टापत्तायनुभवविरोधः सहजाप्रतीयमानरूपगूढत्वस्य तादृशव्यायऽनुपपत्तिश्च स्याद्, नापि द्वितीयः-शक्तिमाइकव्यवहारकोपादियाल्लक्षणाग्राहकप्रत्यक्षादिवञ्च तदुप्राहकस्य वक्तव्यत्वापाताद्, शानसामान्यसामग्री तन्नाहिका चेत् पोंक्तदोपस्य जागरूकत्याच्चत्यादिकं द्रष्टव्यम् । अर्थ इत्यनुक्ती मृतित्वं शाम्दयोधानुकूलहानविषयसम्बन्धस्य; त. च सड़तादाविवाकाहाऽदिशानविषये तत्तत्पदाव्यवाहितोत्तरत्वरूप. सम्बन्धादावयस्ति; अतस्तत्रापत्तिवारणायार्थ इति, तथा चा. व्यपंहितोत्तरत्वादेर प्रतियोगिकस्वाभायास तदापत्तिः, पचती. स्थादी योग्यताशामविषये पाकादिप्रतियोगिकानुफूलस्थानी वृत्तिवया- रणाय पदेति, तथा च माशानुकूलत्यादेः पदानुयोगिकरवाभावान तदापतिः। ननु दृत्तित्वं शान्योधजतकोपस्थितिजनकशानविषयसम्बन्धरय. मेव घक्तव्यम्। अत एवं वृतिः शाब्दयोधापयिकोपस्थितिजनका पदपदार्ययो सम्बन्ध. कलायत इति शन्दमपयालोके मिग्रेभिदितम् , एच तादृशान्यहितोसत्यादेः साइयोधजनकोपस्थितिजनकशान. विषयत्वामान न तदापचिरिति चेद् ? न- तथाऽप्युपस्थित्यात्मकाकाऽऽदिशानजनकवाफ्यविषयकानुभयः पिपये हितोचरत्यादौ तदापत्तिसम्भवाद, अय शान्दयोधनिरूपिता या स्मृतित्यापरिजनजनकता तन्नि কণিষাবাঁধৰেথায়গায়ঙ্কর নিবিষ্ট तायस्सांसर्गिकविषयतायस्य वृत्तित्वमुच्यते । भाकामागादा. ब्द प्रति निवपत्येनैय कारणत्यं न तूपस्थितियेन नात. पूर्योत्तः- दोष इति चेद् ! पयापि वर्णादिविषपफशाम्दयोधनिरूपितवर्णविषयकोपस्थिति स्वायपिउनसनकतानिरूपिवायच्छेदफतानिकापिकापच्छेदकनापती या पर्णपदंशक्तिसम्यन्धेन यपदित्यादिशानीयवर्णवर्णस्ययो सम्पन्धनिष्ठा सांसर्गिकतिपयता तदायसमपायादी पत्तिस्यापत्तियारणायापति, मनपर्णावस्याप्पपदार्थतया समयायस्यनियमोऽपि नियशे नापिन समारपमिति पापम् । अ इत्यस्य प्रकारताऽयच्छेदकताऽयकत्वानसितासां. सर्गिकपिपयस्य प्रतियत्ये तात्पप्पांद, एयश तास्मानीया पाउनुप्रीपदया। सम्यनिष्ठा विषयता ·सवितिके शक्तिवाद तामादाय ताशसम्बन्धे वृत्तित्वापत्तिवारणाय पदति, अस्य चता दृशसासर्गिकविषयताया विशेष्यताश्वेच्छेदकतावच्छेदकतानात्मकाये तात्यय्येण तद्वारण प्रतिभाति, तथा चात्यादेग्वच्छेदकताचच्छेदक त्वानच्छिन्नताशसासर्गिकविषयत्व पर्यवसितार्थ । के चित्तु-शाम्दयोधानुकूलोऽर्थे पदस्य सम्बन्ध कौश' इति जि शासया तनिरूपण तादृशजिज्ञासानिहात्तिस्त्वर्यपदघाटतोद्देश्यबोधकप दसवलितोत्तरवाक्य विना न भवत्यतोऽर्थ इत्यादिप्रयोजनान्तरानुस न्धान विफलमिति प्राहु । ननु सङ्केतो रक्षणा चेति घिमजन न युज्यते ? यस्मात् शान्दयोध नियामको ज्ञात पदपदार्थयो सम्बन्ध इति प्रायर्गीयते, तेन पदस्या थोऽभिधेय पदार्थ इति व्युत्पत्या पदशक्य पय पदार्थो वक्तव्य , अन्य था घटादेरपि पटादिपदार्थत्वापत्तिरेवञ्च पदलक्ष्याधियो सम्बन्ध वृत्तिस्य न वतुमर्हतीत्यत आह-त्येत्यादि । वृरयेत्यादिप्र.यस्य पदार्थपदव्ययहारविषयनिर्वचनपरत्वमिति के पाशिद्याख्यान न सम्यक, साराप्रन्यस्य सामान्यत पदार्यपदव्यवहारविषयनियंचनपरत्वे पस्तुमात्र एश तत्सत्येनाव्यायत्तंकतया दृश्येत्यस्य पर्यत्वापसे, गगनकुसुमादेवाली येन धर्मिमणोऽलामे तारशव्यवहारविषयत्वास पदपदार्थविशेषचटितपदार्थपदव्यवहारविषयनिर्यचनपरत्व शरया जलप्रवाहादेरिय रक्षणया तीरादेरिव च पदाथमास्वर जलप्रपाकालिकादिसम्यन्धरूपरक्षणयानधादिपदप्रतिपाय.येन नद्या दिपदघटितपदार्यपदस्पयहारविषयायसम्मषेन तहापतादयस्थ्यान, यदि च यत्र यत्रार्थ याधुनिस्दवचादिषदाना क्स्यापि पुसस्ता हरयादिक न झायते तत्र तपाय तत्तरपदप्रतिपायावसम्मन तर सटितपदापरण्यवहारयारणाय तस्यति, इत्यपि न गनुनीयम् , तत्र तत्र तत्सम्पदाना तात्पर्यादिविरहणय शाग्दयोधाजनने नतदा. पस्यसम्मयेन वृत्पत्य स्थानावश्यकरयाद्, पृत्तिस्यरूपादिनिरूपणे पदार्यपदम्पपहारविषयनिर्यवनस्यानातिनापतरापत्तेध, एन 'घटादिपदे गगनाद समयेतत्यादिसम्बद्ध शानाद गगना रापम्पितितो गगनादेशादयोधवारणाय यति' इति फेवाविमला. पोऽनांदय . तघ्रम्यशापयोप्र प्रति घृश्येत्यादिवास्यस्याप्रतिय पकायापत्यलं वितरण स्मनाथ ·सामान्यकाण्डम् । वृत्या पदप्रतिपाद्य एव पदार्थ इत्यभिधीयते । इदम्पदमिममर्थ- बोधयविति, अस्माच्छब्दादयमों चोद्धव्य इति चेच्छा; सङ्के तरूपा दृत्तिः। तयाधुनिकसङ्केतः परिमापा; क्या चार्थवोधकं पदं पारिभा- पिकं यया शास्त्रकारादिसझेतितनदीवृक्ष्यादिपदम् । हरयेति । संकेतलक्षणाऽन्यतरसम्बन्धेनेत्यर्थः । अभिधीयते; इत्यनन्तरं प्रायैरिति शेषः, अतो लक्षणा चेत्यस्य ने तादशगाधया विरोध इति भावः । ननु सङ्केतस्येच्छारूपस्य संसर्गत्यं कुत्तः तस्य नितियोगिक- स्यात् कुतो या घरपदस्य सङ्केतो घटे न तु पटादाविस्थादि नियमोपप- चिरीश्वरेच्छायाः सय प्रति तुल्यत्वाद् ! इत्यतस्तस्य विषयविशेष टिनस्वेन सप्रतियोगिकत्वं मियामकत्वञ्चोपपादयन्नाह-दद पदमिति । धोधयतित्यत्र गिजों घोधान्वयिजनकत्वं, तथा चैतत्पदविशेष्य कैतत्पदार्थविषयकोषजनकत्वाप्रकारकेच्छा तद्वाक्याभिलाया, विनिगमनाविरहेणार्थविशेष्यकेच्छाया अपि तथास्चमाह- अस्मारब्देति। शन्दादित्यत्र पञ्चम्यों जन्यत्वं, तस्य च योव्यत्यत्र बुधधात्यर्थः ऽन्वयः, तव्यप्रत्ययार्थो विषयरूपकम्म तथा चैतच्छन्दजन्ययोध- विषयत्वप्रकारका विशेष्यकेच्छालामः । इदमन्त्रावधातव्यं-पत्र विनिगमनाऽस्ति तकविध एष सङ्केतः प्रयोजका, यथा पुष्पबन्तपदादी पदधिशेष्एक एय, एतस्योपलक्षणधेन च यत्रोभयविधसङ्केतन न निर्धाहः तत्र योधादिविशेष्यक पर भयो। अका यथा तदादिपदादा। सङ्केतं विभजते-तति । सङ्केतमध्य स्यपकम् । आधुनिकेति । जन्येत्यर्थः। परिमापा-परिभाषापदार्थः। पतेन सङ्केतमात्र शक्ति, परिमापा सूमयावीचधम्मावच्छिन्न सके. तपशक्तिविशेष पवेति मतं नाभिनेतामति सचितम् ।। नन्याधुनिकसलेतः परिमापदार्थो न वस्तुं शक्यते ? उभया. पृत्तिधर्मावच्छिन्न सङ्केतवतूपदस्य पारिमापिकत्येन तरपदसङ्केत्तस्यैव परिमापात्वादित्याशयाह-तया चेति ।

·सवितिक शक्तिवाद ईश्वरसङ्केतः शक्तिः तया चार्यवोधकं पदं वाचक; यथा गोत्वादिविशिष्टवोध गवादिपदं तदवोध्योऽयों गवादिाच्या स एव मुख्यार्थ इत्युच्यते । वाच्यवाचकादिपद ईश्वरेन्दाया वोपजनकत्वेन या विषयता सप घात्वर्यः; तस्या आश्रयत्वरूपं कर्तुत्वं पदे कर्तृप्रत्ययेन योध्यते, पदं गां वक्ति गां ब्रूते गोर्वाचकमित्यादौ कर्मपत्ययान्तेनार्थवाच- कपदेन तत्तदर्यविषयकत्यरूपतत्तत्कर्मकत्वं धात्वकदेशे वोधे वोध्यते; पदेन गोरुच्यते पदस्य गौर्वाच्य इत्यादी पदनिष्ठात्वर्थी- भूतताहशविषयतायाः परम्परया निरूपकत्वं, तच्च धात्वर्थीभूतताह- शविपयतानिरूपकवोधननकत्वाकारताऽन्तःपातिबोधनिष्ठाविषयतानि- रूपमविपयितासम्बन्धावच्छिन्नमकारताऽऽश्रयत्वरूपं तादृशक्रियाकर्म- त्वं गवादौ कर्मप्रत्ययेन वोध्यते । तथा च तस्य मतविशेषसिद्धत्वेन नैनन्मते दोप इति भाव.परि. भाषया घोध्योऽर्थः परिमापित. परिमायो वेति । शकि निक्ति-शरस तइति । अत्रेश्वरपदस्यनित्यत्वपरिचायकतया नित्यसकेत. शक्तिरित्येवाओं. बोध्यः। एतेनेश्वरत्य नित्यज्ञानवत्व जगकर्तृत्य वेति वक्तव्यम् , अतस्त. द्धटितसङ्केनत्वस्य महागौरवेण वच्यादिधातो. शक्यताऽवच्छेदकत्वास. ममयेन नित्यसकतः शक्तिरित्येव वस्तुमुचित स्यादित्यपि परास्तम् । न चेश्वरीयत्वमनुपादेयमवेत्यग्रिमनायविरोध इति वाच्यम् ? तत्रापीश्वरीयत्वपदस्य नित्यत्वपरत्वादिति । गवादिशम्दानां वाचकपदप्रतिपाद्यरवं गवादेवाच्यशन्दप्रतिपाद्य- स्वच योगेन समर्थयते-नाच्यवाचकादति । पदे त्यत्र सप्तम्यथों घटकर, तस्य च धात्यर्थ इत्यस्य घटक धातायन्वय, वरेच्छाया इत्यत्र पठयों निरूपितत्वं योधजनक. त्येनेत्यत्र तृतीयाया प्रकारतानिरूपितत्यरूपवैशिष्टयम:, उभय च विषयतेत्यत्रान्वेति, तथा चश्वरेस्डानिरूपिता या योधज. नात्वाकारतानिकापनाविषयता संव याव्यवाचकादिघटकीभूतधा।

·सामान्यकाण्डम् । ७ स्वर्थ हत्यन्वयचोधा “ तस्या इति । क्वधात्वर्थतादृशाविषयताया इत्यर्थः ।, कत्व-कविहितप्रत्ययेन विवक्षितम् । पद इत्यत्र बुधधात्वर्थयोधान्ययिविशेष्यत्वं सप्तम्यर्थः, तस्य च पार- तन्त्र्येणाख्यातार्यप्रकारतायामप्यावयः कम्माख्यातार्थप्रकारत्वं कन स्वमन्वेति, एवज्ञ तादृशविषयतानिरूपिवमाश्रयत्वस्वरूप कर्तृप्रत्या येन विवक्षित, पदनिष्ठविशेष्यतानिरूपितकर्तृप्रत्ययजन्ययोधीयप्रकार- स्वाभय इति शाब्दधीरिति । आश्रयत्वामित्याशुपलक्षणं तेन फषिहितकताऽश्रियरूपकच्चयो धनेऽपि न क्षतिः। कम्प्रत्ययान्तेन गामित्यादिना । योष इत्यत्र सप्तम्यर्थो विशेष्यत्वं तस्य च योध्यत इत्यत्र धात्वर्य ऽस्वयः, तथा च पदं गां वक्तीत्यादिवाक्यतो गोविषयकबोधजनकत्वर- कारतानिरूपितेश्वरेच्छीयविषयता श्रयत्ववच पदमित्याद्यन्बययोधः, तराशविपयतायाः परम्परया निरूपकत्वञ्च । तादृशेति । योषजनकावनिप्रकारतानिरूपितेश्वरेच्छीयेत्यर्थः । बोधनकरवप्रकारतेति। बोधजनकतारवायच्छिन्नप्रकारतेत्यर्थः। मनु जनकत्यप्रकारतेत्यनेनैव चरितार्यस्ये योति व्यर्थमिति चेद्? अत्र के चिद्-योधेति सम्पातायातमिति प्राहुः । परेतु-जनकन्वं नियताम्यवाहतपूर्ववर्तित्व, तच्च सामान्यतोऽ. सिद्धमतो यांधत्यावश्यकमिति व्याचक्षते। বাহমানােস্তিঃৰিাৱহামল্কবাগ্নিবান रूपश्वम्, परेतु-ताशाऽन्तःपातिवंतादशमकारताव्यापकत्यं योधाग्यवाहित तपूर्तिरयमकारताव्यापकत्वं वोधविषयताया अक्षतमित्याहुः । वेष्यत इति । तथा च पदेनेत्यादौतृतीयाऽऽद्यों धास्वतारशविप. पताऽययि मृत्तित्वं, एवच पदनिष्ठं यद् योषजनकरवप्रकारतामिरुपिते. श्वरेच्छीयविशेष्यरवं तनिरूपकं जनकत्यनिएपकारतान्तःपातिबोधनि. छविषयतानिरूपनविषयायसम्बन्धावच्छिन्नं योद्धपयत्वं तदाश्रयो गी. रिश्यन्वययोधः । पदस्य गोरिल्यादिवाश्यतस्तु-पदनिष्ठा या योजनाकारता केश्वरच्छीपविशेष्यता ननिरूपजनकत्वनिष्ठविपयत्वावच्छिन्नविण्यता. निरूपयोधनियुविषयतानिरूपकविषपावसम्पन्घावच्छिन्नयिश्यतामn ·. सवितिक शक्तिवाद द्वितीयेच्छायाः सङ्केतरूपत्वे वैपरीत्यमूह्यमिति न्यायमिद्धान्तः । अन मीमांसकानुयायिनः-अपभ्रंशादपि शक्तिभ्रमणार्यम- त्ययान सन्मानविषयके भगवत्सद्देते तस्यापि बोधकत्वेन विपयत्व मिति नैयायिहरभ्युपगमात्तस्यापि वाचकत्वं साधुत्वश्च स्याद् एवं लाक्षणिकगङ्गाऽऽदिपदस्योक्तयुक्त्या तीरादिवाचकत्वापत्तिः? थयामिनो गौरित्यन्वयधीरिति । द्विनायेच्छाया इति । थप जन्यबोधविषयत्वनिष्टप्रकारताकदवरेच्छीया विशेष्यता संय घच्यादियात्वर्यः। वैरीयमिति । तादृशविशेभ्यतायाः परम्परया निरूपकात्यं कर्तृत्वं; तन्त्रम्नाहाविशेष्यतानिपकविषयत्वनिष्टप्रकारयापच्छिन्नविशेष्य. ताकयोघनिष्ठप्रकारत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपकजन्यतासम्बन्धावच्छि. प्रकारताऽऽधयत्य कप्रत्ययेन योध्यते, ताराविशेष्यताऽऽधयाय. कम्मत्य कर्मप्रत्यययोध्यमिति भावः । न्यायमिदान्त इति । ज्यायग्रन्थकर्तृभिरभ्युपगतोऽर्थ इत्यर्थकम् । अग्रेति । शक्तिपदार्थ जिज्ञासायामित्यर्थः। मार्मासकानुयायिन इति। अस्यागामिना पदन्तीत्यनेनाम्ययः। शनिपदार्थ पक्षपदार्थपोरतिरिक्तसम्यन्धरुपं सस्थापयितुमादी न्यायम दृषपति-अपप्रशदपीत्यादि। अपनशाम्दशक्तिशून्यस्ये सति म्यवहाराधीनगृहीताक्तिका गाच माय इत्यादिशादात् । सन्मान वपया इति । अत्र मात्रपद कायापा, तेन घस्तुत्यव्याप कतिपयताकत्ययः । मंच इत्यत्र सप्तम्ययों विषयत्यान्यायनिक पितत्यम्। मन्युगमाशी। अपश्य म्वीकरणीयावादित्यः, अशक्पापह यावति मायः। मयपशवादस्प यायस्याद्रीशारे का निरित्यत थाह- सारे। तच्चारितमानधानवाश्योपजनक-वं, प्याक रणनिपादिनयमिति के चित, एयज्ञ साघुमिमांधितव्यमित्यादिषित शिविगायन यहादा समयोगेऽनिष्ट न स्यात् प्रायश्चित्तविशेध घे. पच्यं न म्यादिनि मायः।

·सामान्यकाण्डम् । यतु-ताशेच्छया भावदुश्चरितत्वं वाचकत्यम् , अपभ्रंशादयश्च नार्थप्रत्यायनेच्छया भगवदुचरिता इति नातिपसह इति, तन्न-अस्मदा[चरितपदप्वव्याप्तः तजातीयत्वनिवेशेऽपि वेदस्थ- दोपान्तरमाह- एवमिति । गङ्गाऽऽदिपदानां तीरादेमुण्यार्यकत्वापरया लक्षणामा त्रोच्छेदापरया व तस्य स्वीकतमशक्यत्वादिति भावः। मिश्रमतं दुपयितुमुपन्यस्यति-- यरिवति । सारशेच्छयेति । अस्माच्छब्दादित्याधाकारफेष्ठयेत्ययः । एपश यारासदजन्ययोधषि पयस्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितयनिष्ठवि. शेष्यताच्छया मगवदुश्चरितत्वं यस्य यस्य तत्तत्पदस्य सचदर्थवा- चकरवं, तेन घटादिशब्दस्य न पटादिवाचकारयापत्तिर्न वा गाशदाद गंमञ्चतीति किपि निप्पलस्य गणपतिप्रापकाद्यर्थस्य वृक्षार्थे तदापत्तिः, उच्चरितरवश-कण्ठतालयाधभियातजन्यायम् , ईश्वरस्तु सदी नि. योज्यनियोजकशरीरे परिगृह्य लोकानां शब्दसकेतापनार्थ ताशे. च्छया साधुशम्दानेय प्रयुक्तयानिति न्यायसिद्धान्तादिति भावः । अपनशादयोति । आदिनालाक्षणिकाविपरिग्रहः । तमातीयत्येति । याराशब्दजन्ययोधविषयत्वकारताकयदर्थनिष्ठवि. शेष्यताफेच्छया भगवदुचरिता यादृशानु मच्छब्दाः तादशानुपू: वीमत्वं तज्जीतायत्वं तदेव तदर्थवाचकत्वमिति तु फलितार्थः, तार- शानुपूर्वी चाव्यवाहितोत्तरत्वसम्पन्धेन घविशिष्टाकाविशिएटविशि. कारवादिरूपा घदादिपदनिष्ठा भगवदुच्चरितपद चास्मदाघुर रितपदेऽप्यस्ति, नन्वतारशानुपा अपि पूर्वपूर्धवर्णघटितत्वेनेश्वरोचरितानुया. अस्मदुचरितपदे सत्त्वं न सम्भवतीति चेद ? म-अव्यवदितोत्तरत्वसम्बन्धेन घत्वावच्छिन्नविशिष्टात्यापन्छिवि शिघटावायच्छिन्नविशिष्टास्वादिरूपायास्तस्या भगवदुच्चरितपद वा. स्मदाद्यच्चरितपदेऽपि सत्त्वे बाधकामाचात, तस्याः स्वाथ्याव्ययहि तोत्तरवृत्तिवृत्तित्वसम्बन्धन घायादिवोधात्वादिरूपरवावा, ननु तादृशानुपूवीं सरमवर्ण एवातः पूर्ववर्णे तद्वावकत्वानुगप त्तिरिति चेद न-ताशताशोत्तरवणस्यैच वाचकायस्वीकाराद्, उत्तरोत्तरवर्ण विशिष्टपूर्वपूर्ववर्णत्वस्याप्यानुपूर्वोत्पलत्वाच्चेनि, २२०वा.

·मवितिफे शक्तिवादे लाक्षरिकेप्चतिव्याप्तः सादिदेवदत्ताटिपदेऽध्याय द्वादशेन्ह पिता नाम कुर्य्यादिति वेदे नामपदम्य देवदत्ताविपदपरत्वेऽपि देवदत्तइत्या- दिस्वरूपाणां भगवदनुचरितत्वात् । ननु तयापि तादृशानुप्त्यां पकवर्ण एवं सत्वेन टश-दो घटधा. चक इतिव्यवहारापात्तरिति चेद् ? मेव-वाचकपदार्थताऽयच्छेदरूपायास्तादृशानुपाः पारतत्र्येणामे देनोद्देश्यताऽवच्छेदके मानोपगमादः एव च गुटत्वे तादृशानुपथ्यो अमेदवाधान तादृशव्यवहारापत्ति', स्थावच्छिन्नप्रकारताऽवच्छेदकत्व सम्पन्न भानोपगमादा, सूक्ष्मदोषाच पर्याप्तिनिवेशेनेव वारणीया. रति ध्येयम् । वेदस्यलाक्षणिषिति । आयुर्घतम मादित्यो युप इत्यादापायुरादि. ग्यादिपदेवियर्थः । अतिव्याप्तिरिति । यायुर्जनकादित्यसहाप्रत्या. पनेच्या तत्तत्पदानां भगवदुच्चरितत्वेन तत्तदर्य वाचकत्यापत्त रित्यर्थः। ननु तारशेच्छया भगवदुच्चरितत्वमित्यरेंच्छांशे विषयतया वि. रोषणतापनपदनिष्टजनकत्रमुपस्थितिरूपन्यापारद्वारापाच्यम्; अन्य पाऽऽकाद्वामान विधया याश्यनिष्टजनतामादाय सिद्धान्तेऽपि वा क्येऽनिम्याप्त्यापत्तिरेतच्चान स्फुटीमविष्यति, पञ्च सद्धीमूनोपस्थिती शत्रपरिषयतानिरूपितसम्बन्धविष यत्वासयोज्यत्वनिये लक्षणिकपदेषु नानिम्यातिरिनि यदि विमाय्यते। नदाऽप्याह-- मार्द नि। मादित्य-तत्तदननगदजानीयाममानकालीनमागमावर. नियोगिावम। अब मनि । देवदचादिपदानां पुत्रादियाघजननेच्छया पित्रादिनो चारपादन त्यांवोपति भावः। ननु दादरोऽहनि पिना नाम कुप्यादिनि नामशरणविधायकधुती मामपदम्य देवदतादिमनापरत्व वाच्यम् । अन्यथा तंपामलश्यतयेवा म्यानियता नम्पादयश तेषु कुतो नरोच्चारतायमित्यत आह- उपश यादि। मन्याधुनिदेशालदिवानमिदं पदार्मममय योधपत्पित्याचा- ·सवितिके शक्तिवाद एवमीश्वरसडूतस्य शक्तित्व ईश्वरानबीकर्तृमते शाब्दबोधानु- पपत्तिः, घस्तुतस्तु-नामपदम् इच्छाविशिष्टपदत्यसमानाधिकरणधम्माव च्छिन्नपरम्, अध्याहार्यच पुत्रस्येति,तन पुत्रपद पुत्रत्वसमानाधिकरण: धर्मावच्छिन्नपर, पाट्यर्थश्च बोधजनकरवरूपसम्बन्धः तथा चेटसाधनी भूता या पुरत्यसमानाधिकरणधर्मवद्वोधजनकतावदिच्छावत्पदत्य समानाधिकरणथर्भावच्छिन्नविषयिणी छतिः तद्वान् पितत्यन्ववोध , १च्छावत्ता च स्वसमानाधिकरणकृतिप्रयोज्योच्चारणकत्वस्वसमा माधिकरणपितावनिरूपितपुत्रत्वसमानाधिकरणधर्मायच्छिन्नविषयित्व सम्यन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितवोधत्वावच्छिन्नविषयताकजनकत्व स्वावच्छिन्नविषयताकपदत्वसमानाधिकरणधर्मापछिन्नविशेष्यताव स्वोमयसम्यन्धेन, स्यद्वयमिच्छापरम् , अथ पादच्छावता च स्वसमानाधिकरणतिजन्योचारणकत्व स्थावच्छेदकशरीरावच्छिन्नपितृत्यनिरूपितजन्यतापच्छरीरवत्योभय- सम्पन्धेन, स्वद्वयमिच्छापर, शरीरवत्वञ्च स्वोत्पत्त्यधिकरणदिना- पधिकद्वादशदिनाधिकरणकत्व-स्थवृत्तिपृथिवी स्वव्याप्यजात्यवच्छिन्न विषयित्वसम्यन्यायच्छिन्नमकारत्यं यत् तनिरूपितयोधावावच्छिन्न विषयताकजनकस्यविषयताकताहशविशेष्यतायत्वामयसम्यन्धेन, स्य द्वयं शरीरपरम्, एपञ्चेच्छाप्तिशिएनानो विधेयत्वेन पितुरपि तादृशसकेत- आवश्यक, पतेन पितृश्यपुत्रत्वयोरननुगतत्व धाक्यभेदापत्तिा, अनुगतत्वेऽ. भ्यदीयपुत्रस्यान्येन नामकरणेऽपि न वेदार्थयाध इत्यपि निरस्तम् , भगयतो युपोधयिपया पुत्र यसमानाधिकरणधम्मायच्छिन्नविषयकयोध जनकत्वस्य तादानामत्वसमानाधिकरणधर्मायाचनांशेऽवगाहनात् तेषां वाच्ययाचकमायसिद्धिश्चेति द्रष्टव्यम् । विधिवाक्य द्वादश इत्यत्रकादश इति पाठ इति केचित् । घरसरतस्य शक्त्वेि दोषान्तरमाह-एवमिति । मरान तुमत इति । तन्मते जाने निस्यत्यस्य कृती जगन्जन. कायस्थ पा पायेन निरपन्नानादिमधापेवरायटितमानस्येच्छायाँ मिपावणाधिन पा नित्य सनमानणासम्मवाद प्युपमानांशाप्दयो। घानुपपमिरिनि माय । .

·१३ , अति। सामान्यकाण्डम् । अथ शाब्दबोधोपयोगिमायामीश्वरीयत्वमनु पादेयमेव, एवञ्चाधुनिकसङ्केतज्ञानादपि शाब्दयोधस्तादशसङ्केतस्य वृत्ति- त्वञ्च निहति, न चाधुनिकसङ्केतस्य वृत्तित्वे तात्पर्यस्यापि तथात्वमसङ्गः, तस्यापि वोयकत्वेन पदविपयकतया सङ्केत्तरूपत्वाद, न चेष्टापत्तिः, तया सति लक्षणास्थलेऽपि तात्पर्य्यस्य वृत्तितया लक्षणाया चि- वोच्छेदप्रसङ्गादिति वाच्यम् ? यतः पदार्थोपस्थितिव्यापारफः सङ्केतो वृत्तिः, तात्पर्यज्ञानश्च नन्दीश्वरसङ्कस्य शक्तित्वेऽपि शाइयोघं प्रति सङ्केतज्ञानदेन कारणत्वं वाच्यं न तु तत्रेश्वरीया प्रवेश्यते गौरवात्प्रयोजनविरहा च्च युतस्तदनुपपत्तिरित्याशङ्कते? एतरच बदतो व्याधातशङ्कामार्य, तेन पूर्वद्रोपान्तरस "पि न क्षतिः। शाब्दबोधोपयोगितायामिति । शान्दयोधकारwarsवच्छेदककोटविस्य थः। एवञ्चकारणताऽवच्छेदकतपेश्वरीयत्वस्यामधेशे चेत्यर्थः। आधुनिकसतानादपीति । तादृशसकतमानस्पाविषयकवाधजनक स्वप्रकारताकेच्छायविशेष्यताप्रकारकपदनिष्ठविशेष्यताशालिनिश्चयत्व रूपकाराताश्वेच्छदकाकान्तत्वादिति मायः । वृत्तित्वंशाव्दवोधी- पयिकसम्बन्धत्वम् । निर्वहतीति । aथा च परिमापात्वेन सङ्के. तधिभजनमपि नासरतामति । तात्पर्य्यस्यापि तात्पर्यसमुदायम्या. पि, तेन शक्तिशानयन कारणत्वपक्षेपीश्वरतारपर्यस्य तृतित्वप्र. सकेऽपिन क्षतिः, तथा सरितात्पर्यस्य वृत्तित्वस्वीकारे सति, वृत्तित्वोच्छेदेति । गङ्गायां योप ज्यादौ गहापदं तीरं बोधयत्तित्याचा कारकप्रस्तुतात्पर्यस्य वृत्तिरूपतया तज्ज्ञानोपस्थापितस्य तारादेः शादयोधनियादण किमर्थ लक्षणाया वृत्चित्वं कल्पनीयमिति, तथा चक्षणोच्छेदरूपानिष्टापत्या तदिष्टापत्तेरयोगादिति भावः । तात्पर्यशानस्य सङ्केतरूपवृत्तिज्ञानरूपत्वापि तस्याव्यवधानेन शाग्दषांधजनकतया पदार्थोपस्थितिद्वारा जनकस्य वृत्तिहालस्य कार- णत्वस्याचरितार्थत्वेन स्वतन्त्रकारणत्वमावश्यकामिति समायचे-यत. इति । वृत्तिरिति । शान्दवोषजनक इत्यर्थः । तथा चादी पदपाययोः ·सविटातिक शक्तिवाद साक्षादेव शाब्दबोधोपयोगि, न तु पदार्थोपस्थितिद्वारा, मृत्युप- स्थापितपदार्थ एव प्रकरणादिना वक्तृतात्पर्यावधारणार , तथा च लक्षणाया वृत्तित्वानभ्युपगमे गङ्गादिपदातीरायनुपस्थितौ । तत्र तत्पदव्यक्तस्वात्पर्य्याग्रहाच्छाब्दबोधानुपपत्तिरिति तस्या दृत्तित्य मावश्पकम् , न च तात्पर्य्यग्रहार्थ लक्षणाधीनोपस्थितेरपेक्षितत्वेऽपि तदधी- नोपस्थितित्वेन शान्दवोघहेतुत्वे मानाभारात् तस्या वृत्तित्वासिदिः, लक्षणास्थले तात्पर्यात्मकसङ्केताधीनोपस्थितित एव शाब्दबोधनि- र्बाहादाधुनिकसङ्केतस्थले तात्पर्याधीनोपस्थितेः शाब्दबोधप्रयो। सम्बन्धरूपसदेतात ततस्तजन्य पदार्थस्मरणं ततथ शादयोधा फलम् । ननु तात्पर्यज्ञानस्य पदार्थोपस्थितिवारा कुतो न कारणत्व, येन लाध्यं स्यात् . क्षणविलम्यस्य शपथमानिणेतम्यवाद ? इस्यत माह- वृत्युपस्थापितेनि। पथकारेण सम्यन्धान्तरमानोपस्थापितम्यवच्छेदः, पयश तारप. ध्यंज्ञानात् तिमानजन्योपस्थितेरापश्यायेन न तद्वारा तस्य जनकरयसम्म रहिमाषः। प्रकरणादिति । प्रकरणं-मोजनपरिधानाविन्यापारविशेषः, तथा पटमानपत्यावी शपघटादिसाहयादिसम्यन्धरूपलक्षणाप्रहारप. दाएपरिपती घटपमिदं यानुः पदविषयकयोधजनकतयेन्जाविषय. বাবা ঘনঘনঘোরাঘোনাবশ্ববিদ্যাবাগাযো- दिसायनुमानादिनस्यर्थ, मादिना मुख्यायपाधपरिप्रहः । मनु संदतलक्षणाऽयतरसम्बन्धमानाधीनोपस्थितपदार्थविषयक तापवानस्प नाप्दयोयनुणे विशिएयुजारमकतापशाप सम्पादकतया विशेषणम्प पदार्थस्य लक्षणाधीनोपरिधोरपेक्षणेऽपि বাবা সখি লাখানাখনন কালাে, হয় पापा शापानकोपरिषतिप्रयोजयापतिर न सम्मपति, মগবস যাবাসনা সমাঘানীবাশ্বারস पारने।

·सामान्यकाण्डम् । १५ जकतायाः क्लसत्वादिति वाच्यम् ? लक्षणाधीनपदार्थोपस्थिसत्त्वे मुख्यार्थयाधादिना तत्तदर्थं तत्त- स्पदव्यक्तस्तात्पव्यग्रहउपस्थित्यन्तरमन्तरेणैव सचदर्यानुभवस्य स- ानुभवसिद्धत्वाद, आधुनिकसङ्केतस्पले पूर्वसङ्केतकर्तृपुरुपयापप- तोयविशेपे डित्यादिपदस्प सङ्केतग्रहात्तत्तत्पदेनार्थविशेपोपस्थिता मकरणादिना तत्तत्पदव्यक्तस्तत्र तात्पर्यग्रहे सति शाब्दबोधस्य वृत्यन्तराधीनोपस्थितिमन्तरेणवोत्पत्या आधुनिकसङ्केतस्य वृत्ति- स्वमिति चेत् ? एवमपि सङ्केतस्य सम्बन्धत्वे मानाभावेन निम्मतियोगिकतया मनु तात्पर्यज्ञानाधानोपस्थितितः शाब्दबोधस्य चिदप्यनुदये. नानुभयविरोधात् कुतस्ततकल्पनम् ? इत्यत आद- भाधुनिकेति । सानुभवसिदत्वादिति । तात्पर्यशानाव्यवहितोत्साशास्दयोधजननस्य सानुभवविषयखेम गङ्गायां घोष इत्यादौ तात्पर्यज्ञानानन्तरं तीराशुपस्थिति प्रकरण्य शाप्दयोधकल्पने सम्नानुभयविरोध स्याद्, यत्र न सानुभवविरो- धस्तष क्षणषिलम्बस्य स्वीकारेन दोष , लाघवमपि साधक तत्रैव, तथा च तदुपपत्यथै लक्षणाया वृत्तित्यमावश्यकमिति भावः । मनु तारपर्यस्थायीत्तत्व आधुनिकसङ्केतस्यकथं वृत्तित्व ? त्यत- आधुनिकेति । माक्यत इति । गडित्या कारमयो हस्ती विधस्तन्मयो मृग" इति वामयाद , "यूरध्याख्यो नदी"त्यादिवाक्यायेत्यर्थ । अर्थविशेपेकाष्ठमयहत्या। मनु शाब्दयोधकारणतायामीदवरीयत्यानुपादन ईश्वरानद्गीकर्तृमते सङ्केतकर्तृपुरुषवाक्यतो डियादिपदानां सङ्केतग्रहात् शाब्दबोधो जाय. ता, गादिपदानां धेदस्थाररपदामा सङ्केतकर्तृप्रपाभावात् तेश्या कुतः शान्दवोध इति चेद् ? न-पळवार्यकपिलकमलासनादीनां तत्तासङ्केतकर्तृणां घायत स्तेषां सङ्केतग्रहेण वा तेभ्यः शाब्दयोधजननादिति हश्यम् । एवमपीति । शान्दयोधोपयोगितावामीश्वरीयाचानुपादानेन ईश्वरान गीकर्तृमते शान्दयोधसम्भवेऽपाययं ।

·सवितिके शक्तिवादे तदसम्भवेन च पदार्थोपस्यापकत्वासम्भवेन वृत्तित्वानि हाद एतेन शाब्दवोचौपयिफसम्मन्यत्वेनेश्वरसंकेतज्ञान हेतुः, तच्च मीमांसकानामपि सम्भवति ताशज्ञानविरोधिविपरीतज्ञानाभारादि त्यपि निस्तम् । यत्तु-स्वजन्यज्ञानविषयत्वप्रकारकेच्छाविशेष्यत्वमयें पदसम्ब न्या; पदे चार्यस्य विपरीतः, अस्य सम्बन्धत्वमन्यथाऽनुपपत्या क. ननु शाम्दयोधस्य पूमोक्तकादाचित्करवान्यथाऽनुपपत्या क्लसस्य तस्य तत्प्रपोजकसम्यन्धत्यकल्पनमावश्यक तस्यातिरिचत्वकल्पने ध मिकल्पनातीहियर धर्मकल्पनत्यादिन्यायेन गौरवमापते, ज्ञानादेध तयात्वेऽतिप्रसद् स्यादतो रायवज्ञानादिसहमततादृशान्यथाऽनुपप तिरेय तस्य सम्यन्धत्यकल्पने मानम् ? इत्यत आह- निष्प्रतियोगिकतयति। तया च सम्यन्धत्वकल्पने सम्बन्धाराभायव्याप्यतया निम्प्रतियो गिकत्वज्ञानमेय याधामिति माय । निष्प्रतियोगित्वप्रतियोगित्यनिरूपकत्यामाव, प्रतियोगित्वञ्चानु मसिद स्वरूपसम्यन्धविशेष, घटादाविव सङ्केतेऽपि सप्रतियोगि काय नानुमासमिति । एनेति । सतम्य सम्बधावामावेनेत्यर्थ । अस्य च निरस्तमित्यननान्यय । तच्चति । शाम्दयोधीपयिकसम्बन्ध पवन हानश्शेत्यर्थ । भीमामधनामिति । भ्यायमत घम्मिणीचरसते, सम्मते पदपाययोरतिरिक्सम्यन्धे, तथा च धम्मिणि विधादेऽपि तासाघमें वियादामायेन तन्मतसाधारण्यादिग्याशय । तत्र याध कामावरूपदेनुमाद,-ता नदि शाम्दयाघीपयिषसम्यन्यत्यमाने स्वयं । स्यजम्यति । स्व परिचाया, तथा च जन्यत्यनिष्टविषयताक्यो घनिष्ठपिपयतारविषयत्यनिष्ठप्रशारतानिरूपित वरच्छीविशेष्यत्य प दप्रतियोगिोऽधोगिर सम्बाघ । पित इति । स्यनिष्ठच्छीयविशेष्यतानिरूपितविपयत्यनिष्ठप्रा হাথমিন্নাবাসনাদোনববযযথা पप्यिास्यम्, अयथा स्यविषयस्यायनश्यप्रकारतारेच्छाथि अप्पा सम्यपमधातयोगिन पदानुयोगिर इत्ययः । मग्यधाम्नुपरपावायाधाम्ययाऽनुपपत्या। १ ·. सामान्यकाएडम् । रूप्यते, एनाशपरम्पराया अपभ्रंशादिस्यले सम्बन्धत्वं न स्वीकि- यत इति तत्र तत्सम्बन्धावपाहिज्ञान भ्रम एवेति; तदपि तुच्छम्-अक्लप्तस्य तादृशेच्छाविषयत्वस्य सम्बन्धतोपगमे ताशज्ञानविषयत्वस्वसमानकालीनविषयत्वादिपरम्पराया अपि विनि- गमनाविरहेण सम्बन्धतापसगात्, तस्मात् पदपदार्थयोः सम्बन्धान्त रमेव चाच्यवाचकभाव इति वदन्ति । यस्तु ज्ञाने पदानां शक्ति; न स्वर्थे, तथा च तज्ज्ञानशक्तत्व- तद्वाचकत्वं, तच तद्विषयकशाब्दीननकतावच्छेदकधर्मवत्वं, स च धम्मो वयादिनिष्ठदाहानुकूलशक्तिरिय पदार्थान्तरमेव, लाक्षणिक- न स्वीकि यत इति । अपभ्रंशादिस्थल ईश्वरच्छीयतादृशविषयतायाः सत्त्वेऽपि तस्याः संसगत्व नागीकियते कल्पकामाचादित्यर्थः । प्रम एपेति । अन्यानष्ठतारशविषयतायाः संसर्गतया भाना- दिति भावः। तादृशज्ञानविपरत्येति । स्वजन्य धोधायविषयत्वप्रकारताकशानायपिशे. प्यत्वेत्यर्थः, ताशज्ञानविषयावसंसर्गत्वस्य कथञ्चिविष्टापत्ती समा. नकालीनविपयरवस्य चिभित्रकालीनपदपदार्थयोः संसर्गवासम्भवादाइ- भादति । आदिना स्ववृस्यभावकालीनविषय वादेः परिग्रहः । एलेन पूर्वस्मिन लाघवरूपविनिगमनासत्वेऽपि न क्षतिः । यद्यपि वादशाविषयलमाचकेऽप्यस्ति तथाऽपि तनिष्ठाविषय. ताया अपनशनिष्ठाया इय संसर्गवास्वीकारानातिप्रसह इति । मतान्तरमुत्थापयति यस्त्यिति। शाने अर्थाने, अर्थविषयकशाब्द- बोध इति तु यावत्, सप्तम्यर्थोऽनुकूलावं तस्य च शक्तायन्वयः। न त्वर्य- इति । न त्वर्यानुकलेत्यर्थः। मनु तद्विपकमानानुकूलशक्तिमत्व यदि तवाचकत्यं, तदा चक्षु रादेरपि घटादिधाच करवापत्तिः१ अत भाइ-तचेति । तद्विषयकेति । तदि पपकरवशाब्दस्योमयधामावच्छिन्नजपतानिरूपितजनकताऽचच्छेदक- धर्मवत्वमर्थः। एश. पदविपश्यकसमूहालम्यानघटविषयकशानुकूल शक्ति मादाय न पारिपदानां परादिवाचकत्यापत्तिः । वन्यादिनिधदादानुकूले ति । तः सप्यष पारणे कार्यानुफला सामयपशातः पदाथा 4 ३०या० ·१८ सविटतिक शक्तिवादे च नानुभावकमेवेति न तत्र शक्तिः, घटादिपदस्य मितिमाविषप कधीजनकत्वेऽपि न तद्वाचकत्वं, तद्विपयकत्वावच्छिवज्ञानशक्तप- दस्यैव तदायकत्वाद, मितिमातृविपपकत्वेन च ज्ञानस्य न कि श्चित्पदशक्यता; ज्ञानसामान्यसामग्रथा एव मितिमातृभासकतया पदान्तरस्य च तदर्यमासकतया ततिपयकत्वस्य तत्पदजन्यताऽवच्छ- दकत्वे मानाभावात् , कार्यान्वितस्वार्थ पदानां शक्तिरिति वादिनी गुरूणां साक्षात्- तर स्वीक्रियमाणाऽपि वहयादी प्रसियतया शान्ततपोता, कार्य- कारणभावश्च दाहादिकं प्रति तत्तदनुकूल शकिमपन, तत्र कायंता. ऽवच्छेदकं दाहत्यादिकं कारणतावच्छेदकञ्च तत्तच्छक्तिरव, तत्तका योनुकूलत्या परिचायक बोध्यम् । मनु गनायो घोष इत्यादी गङ्गादिपदानो तारादिप्रतिपादकतया सत्र तीरादियोधायफूलशक्तरावश्यकत्वेन तीरादिवावकरयापत्ति ? मतमाह-ठाक्षणिक्येति । नानुभावकमेवेति । गङ्गाऽादेपदं न तीरावनुभव. जनकर्मवेत्यर्थः, अपि तु तत्स्मारकमेवेति, एतच्चाने स्फुटरमविष्य ति । मितिमातृपेषयकेति । तन्मते ज्ञानमात्र एव मितिमातारी मासेते, मितिज्ञान, माता चारमा तथा च घोस्तोत्यादिवाक्या अस्तिता धान् घटः अस्तित्वेन घटमहं जानामीत्याकार समूहालम्पनरूपं ज्ञान. जायते, तत्र मितेः प्रकारतयाऽऽत्मनो विशेष्यतया भानमिति । तद्विषयक- त्वावच्छिति । तद्विषयकत्वावच्छिन्नजन्य तानिरूपितजनकताऽबच्छेदक शक्तिपदस्यैवेत्यर्थः । तद्वाचक्त्वादिति । तवाचकत्वेन विवक्षितत्वा दित्यर्थः। ननु घटादिषदजन्यमानस्य मितिमातृनियतविपयकायेन तादृशज न्यताया मितिमातृविषयकायावच्छिन्नत्वं न कुतः १ अन्यथा घटादिविषयकत्यावच्छिन्नत्यमपि माऽस्त्वित्यत आह-ज्ञानसामान्येति । मानमात्र एव तद्भानाधभिवारादिदोपेण विशेपसामग्यास्तान प्रयोजकत्वाकल्पनादिति भावः । पदान्तरस्यपादिपदान्तरस्य, त. दर्थमासकतया=मितिमातृभानप्रयोजकव्याप्यतया, पतंन घटादिपद प मितिमातृशानजनकरये पटाविपदान्तर्मावण व्यभिचार स्यात् प्रकारान्तरेण ध्यमिवारपारणे महागौरव स्यादिति सूचितम् । गुरुमतमुपन्यस्यत्ति कार्यान्वितोते । तेषामयमाशय:-गामानय ·सामान्यकाण्डम् । १६ परम्परासाधारणकार्यत्वाविषयतानिरूपितत्वेन घटादिविपयताया घ. टादिपदजन्यताऽवच्छेदकत्वेऽपि न घटादिपदस्य कार्यतावाचकत्वम् ; अपि तु लिडादिपदस्यैव, मद्विषयकवावच्छिन्नेत्यत्र साक्षात्परम्परा- साधारणनिरूपितत्वांशेऽविशेषणतयावच्छेदकत्वस्यैव निवेशाद्, गां वधानेत्यादिवृद्धव्यवहारप्रयोजकवाक्यानि सवाणि प्रवर्तकरवेन लिडादिपदटितानि ततश्च तद्यपहारदर्शिनः शिशवोऽपि कार्यविष. यकगवावर्षयोधं प्रत्येव वादिपदानां सामर्थ्यमवधारयन्तः तस्मादु सरमपि कार्यान्वितगवादी शक्तिशानेनैव ताशगवादिकं प्रतिपद्यन्त. गति । साक्षात्परम्परासाधारणेति । तन्मते सर्वत्रैव शान्धवोधे कार्य स्वमानोपपत्तये कार्यत्यविश्यतानिरूपितघटायनिष्ठाविषयताशालि. शाम्त्यायच्छिन्नं प्रति शायमानघटादिपवत्येन कारणवामिति भावः। घटमानयेत्यादायानयनादिनिष्ठविषयतायां कार्यत्यविषयतायाः सा. क्षानिरूपितरयन साक्षादिति, घटादिविषयतायां कार्यत्वविषयतायाः परम्परा निरूपित्तत्वेन परम्परेति । निरूपितत्वेनेति । अत्र तृतीयाऽयों घटादिविषयताऽन्वित चैशिष्टय तथा च कार्यताधिपयतानिरूपित्ताव. स्थ घटादिविषयताविशेषणस्य घरदिपदजन्यताश्वछेदकत्वावच्छेदक स्वेन तदवच्छेदकावं कार्यत्वविषयताया आक्रयम्, एयञ्च तविषय. स्वनिष्ठावच्छेदकताकशान्दयोधनिजन्यताजनकर नाचत्यमिति सामान्य लक्षणे सति घटादिपदामा कार्यतावाचकायापचिरिति भावः। कार्यत्यविषयतानिछावच्छेदकतावारणाय-साक्षादिति, काय. स्थाषिश्यतानिष्ठावच्छेदकताधारणाय-परमारेति के चित् । पितु लिडादिपदस्थैवेति। आदिना लोट्तव्यादिपरिप्रहः । लिडादिप. स्य तु कार्यतानि विषयताशालिशाद भति हेतुतया नाशाविषय. तानिष्ठापच्छेदकतायां ताशाषच्छेदकतामिन्नत्वस्य निरूपकत्वनिष्ठा. पच्छेदकत्वानिरूपकत्वस्य च सानाध्याप्तिरिति । निरूलवांशेऽविशेषणतयेति । सधा च निमपितत्वनिधावच्छेदकायानि रूपकर तलक्षणमटकतनिष्ठावच्छेदकतायां विशेषणीयमिति । न च घनादिविषयतानिष्ठावच्छेदकतायामपि कार्यताविपयता. निष्ठावच्छेदकतानिरूपक यसबाद घटादियदानां घादियाचकत्वानु पपस्तिरिति याव्यम्। বিশ্ববিদ্যাথাহী যিযন্তয়ালিভাষায়ানা ·२० सपिरतिक गक्तिगत तस्वस्थव स्वीकाराद्, न तु तमिपावभ्य, विशेषणनिधारच्छेदात्या दौ तु विशेष्यनिष्ठावच्छेदकावादिनिरूपत्वस्यैव, न च विनिगमनाविरहगोभयोः परस्परं निरूप्यनिरूपकमार • वश्यक रति वाच्यम् ? तरस्वीकारे प्रकारतावच्छेदकत्यादनिरवच्छिन्नावस्य दुर्ववास पत्ते , तस्य दुर्घचत्वे तु भूतल न दण्डिमदित्यादिवुद्धि प्रति भूताल दण्डिमदित्यादिनिर्णयानां दण्डत्यनिष्ठनिरच्छिन्नावच्छेदकताकप्रका रताकवादिन प्रतियन्धक्रयेन तदनुपपचे, अन्यथा भूतलं दण्डव जातिमत्वत्वदित्यादिनिश्चयानामपि प्रतिधायकत्वापत्ते, विशेष्यत्यानर छिनत्यस्य निरयच्छिन्नत्वाय त् ? कारणताऽवच्छेदकत्वादी स्वत एव तत्सचेनावच्छिन्नावादकत्वस्य निरवच्छिन्नवापत्तरित्यलं विस्तरण । यदि च लाघवाद् निरूपितत्वसम्बन्धेन कार्यताविषयताविशिष्ट घटत्यावच्छिन्नविषयताशालिशादत्वावच्छिन्न प्रति घटादिपदत्येन कारण कल्पते ? तदा निरूपितायसम्बन्धनिष्ठसांसर्गिकापच्छदद हानिरूपितावच्छेदरवानिरूपिका या तद्विषयत्वनिष्ठाऽवच्छेदकता तभिरूपितशादत्वावच्छिन्नजन्यताकजनकत्व तद्वाचस्वमिति, न चात्र यथा कार्यत्वविषयतानिरूपितघटादिनिष्ठविषयताशालि. शाब्दत्येन कार्यत्व, तथा विनिगमनाचिरहेण घनिष्टविषयतानिरू যবন্ধাতাবিথনাকিয়ার কামু নির্যন্ত মার; पर कावविषयतानिधावच्छेदकताया निरूपत्वनिष्ठावच्छेदक खानिरूपकत्वेन घटादिपदानां कार्यतावाचकत्वापत्तिारेति वाच्यम् ? विषयतात्वाउिन्नावच्छेदकतानिरूपितनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदक तनिरूपितकार्यताविषयतात्यावच्छिन्नावच्छेदकनामिनाये सति नि हावितस्यनिष्ठावच्छेदत्यानिरूपिका या यनिष्ठविषयतावावच्छिना बच्छेदकता तनिरूपितशादत्वावचिनजन्यताजनकत्व चात्यमिति विवक्षणे, घटविषयतानिकपितझाय्यतानिष्ठविषयताशा ত্তিয়াঘাথা যা অন্যরা বঙ্কিথিবন্ধাকবিনানি पायच्छेदकतायां ताशीदासत्वात ; तदापविरहात, पशुपदादी नाश लाइगुलस्यायसिनावच्छेदकताकविषयताशालिशाम्द प्रति है. तुषेन न त पशुवादिधावत्यापति ! नन्यास्तु-घादिपदाना कारतावायकनापतिरूपविनिगममा सस्पेन घटादिपदानां घटविषयतानिऋपितकार्यताविषयतावावेन का यंतारपनायोगान ताधिरित्याह । तद्वा.

·सामान्यकाण्डम् । न च कार्यानुकूलशक्तेः स्वरूपसत्या एव कार्यानुकूलतया पदार्थोपस्थितौ शान्दवाय च ज्ञातोपयोगिनोऽर्थे पदस्य वृत्तिरूपश- त्यन्तरस्य स्वीकार आवश्यक इति वाच्यम् ? दाहादिकार्य वन्द्यादिनिष्ठशक्त स्वरूपसरया एवोपयोगित्वेऽपि । शाब्दवोधानुकूलशक्तः शाब्दबोधे पदार्थोपस्थिती च ज्ञातोपयोगि- सोपगमे वाधकामावाद, अतीतानागतपदज्ञानादपि शाब्दवोघोल: पत्या पदानामहेतुत्वेन तत्र हेतुताऽवच्छेदकशरस्यसम्भव इति तुन शवयम् , तन्मते पदानां नित्पत्वाद्, परे तु-कार्यतांविषयताऽन्त पातिविषयतानिरूपितत्वानिरिक्तान रूपितवानच्छिन्नस्वमधिकं जन्यतावच्छेदकतायां निवेशनीय, ना तोघटविषयतानिष्ठावच्छेदकताकनिरूपितत्वनिष्टावच्छेदकताककार्य तात्वावच्छिन्नविषयतानिष्ठावच्छेदकताकजन्यतानिकापेतजनकत्वमादा य घडादिपदानां कार्यताबाचकत्दापत्तिा, एवं पदार्थताऽवच्छेदक विषयतान्त पातिविषयतानिरूपित्तत्वातिरिक्तनिरूपित धानवच्छिन्न या सेन घटपश्यादिपदनिरूपितजन्यतानिरूपितघटनादिघियतानि छावच्छेदकतायां घदत्यलाइगुलादिविषयतानिष्ठावच्छेदकतानिलपि तत्वनिष्टावच्छेदकताकत्वेन तत्तद्वाचकत्यानु पत्तिरिति घनन्ति । स्वरूपसत्या इति ।शानधिषयतानापनाया इत्यर्थः । ज्ञातोपयोगिनः। शातानुकुलस्य । हातोपयोगित्वइति । शक्तिप्रकारकमानविषयतावत्पदावन গঙ্গাকোনাথশ্রোমমুঘল;’ বিমাগল न वा शक्तिमावेन पदानां कारणत्वमिति भावः । भापति । फलानुरोधेन काल्पनस्थ धातवैषम्यमपि न क्षतिकर मिति भावः । नित्यलादिति । तथा च पदाना सर्वदेव सविन ने व्यमि चार तन्मते पदानां नित्यावेऽपि काठताशयभिधातव्यमान न सदा प्रत्यक्षमिति। गध तादृशाभिधाताना व्यकत्व न प्रत्यक्षप्रतियायकापसार फरवंतस्मतिबन्धकस्य निर्वस्तुमशक्यवाद, नापि तत्रत्यक्ष सहकारि- कारणत्वं शादीतयु तभिघातविरहात तारोऽपि शदशवणदर्श नाच्चस्यादिदोषेण तन्नयहवो मेनिरे, .

·सविटातिके शक्तिवाद अस्तु या तज्ज्ञानशायातस्य वाचकत्यामति मीमांसकमतविशेषः, अतस्तदननोकतमीमांसकमतविशेषमाइ-अस्तु वेति। तज्ज्ञानशक्तये ति। तत्तदर्यविषयकशा प्रति तदनुकूलशक्तिप्रकारकपदविशेष्यकशा नत्वेन हेतुत्वं योध्यं, प्रकारता यात्र स्वाधयविषयत्वसम्बन्धावच्छिन्ना, एतन्मते घटादिवाचकत्वं हि पदादिशाब्दबोधजनकताऽवच्छ दकीभूतशक्तिप्रकारतानिरूपकज्ञानीयविशेष्यतावत्पदावं न तु तादृशश क्तिमशानविषयत्व येन समूहालम्बनमानमादायोदासीनऽतिव्या तिः स्यात् , तन्निवेशे चोदासीने तादृशक्षानीयविशेष्यत्वाभावान तदापतिः, अथ धा-यद्विषयकशाब्दानुकूलशक्तिमत्वं यादृशानुपूर्व्यवच्छिन्न विशेष्यताकरवव्यापकं ताशानुपूचीमत्वं, यादृशानुपूर्व्यवच्छिन्नविशः ध्यताकत्वध्यापकत्वनिधेशाद् न समूहालम्यनज्ञानमादायोदासीनेऽ तिष्याप्तिः। ननु कादिशब्दघटितयकादिशब्दानां शाने प्रजापत्यादिशाइयो धानुकलशक्तिसत्त्वेन प्रजापत्याद्विवाचकत्वापत्तिर्दुरिवेति यदि विभा. ध्यते? तदा तादृशशक्ती यादृशानुपटाघटकविशिष्टान्तररूपावछिन्न विशेष्यताकत्वाव्यापकत्वमपि निषेशनीयम एवश्च प्रजापत्यादिवोधा. नुकलशक्ती यकस्वरूपानुपूवाघटकविशिष्टान्तरं यत् कत्वादिरूप तद्- पावच्छिन्नविशेष्यकत्याध्यापकत्वविरहा, यत्रैकमेव रूपं वाचकता घच्छेद तमाय विशेषणं न देयम्, अवच्छेदकभेदे लक्षणस्य भिन्न स्वास्, योक्तस्यानुपगमेनैव पारणीयं घा, यतु-ताशशक्तिमझाने शक्तिविशिष्टशक्तिमदस्यत्वं निवेशनीयं. शक्तिशियन-स्वसामानाधिकरपस्वमिन्नत्वस्वव्यापकत्वैतस्थितयः सम्यग्धेन, सर्वत्र स्वं शक्तिरेप, तत्र ज्ञानान्तरनिष्ठशक्तिवैशिष्टयस्थ शक्तिमा सस्वादसम्मयः शक्तिमा स्वात्मकशक्तिवैशिष्टपर सवा सोपस्यादता प्रथमावतीयसम्बन्धी; घटादिपद शानस्य तद्यटकवा. सुदेवादियाधकाकारादिपदविषयकतपाऽव्याप्तिः स्याद; अतस्तृती यसम्बन्धस्य प्रयेशः, घटपटादिपदविषयकसमूहालम्बनमानस्य शक्ति विशिषशक्ति मरवान पटादिपरस्य घटादिवाचकायापत्तिरिति; तसद्-घटादिविषयकशाब्दयोधानुकल शक्तघटकलसादिपदशा HAMITRम्पकारितारसम्पन्न पितामहादिविषयकशापदानुकूलक ·सामान्यकाण्डम् । न चासौ विचारसहः, यतस्तन्मते लाक्षणिकस्याननुभावकन्वं- दुर्यट; पदार्थोपस्थितिद्वारा शक्यार्थानुभवे शक्तस्येव लक्ष्यार्यवोय लाक्षणिकस्यापि हेतुताया दुरित्वात् तत्रापिशक्तरावश्यकतया वाच- कताऽऽपत्ते पदार्थोपस्थित्याऽन्यथासिद्धत्वे शकस्यापि वयात्वापाताद, न चानुभावकतावच्छेदकशापभावाल् लाक्षणिकस्य नानुभाव- फत्वसम्भवः तईि वाक्यार्यघटकार्थान्तरवाचकमेव पदं स्वार्थस्येय वदन्वयमतियोगिलक्ष्यार्यस्याप्यनुभावकमुपेयत इति वाच्यम् ? एवं सति गङ्गायां घोप इत्यादी घोपादिपदस्यापि गङ्गातीरादि- रूपानुभावकताऽवच्छेदकशक्तिमत्त्वेन तद्वाचकत्वापत्तेः लाक्षणि- कस्याननुभावकत्वे शक्तपदापटितधूमादित्यादिहेतुवाक्यादन्वयानुप- पत्तेश्व, तत्र धूमादिपदस्य ज्ञाने विभक्तश्च ज्ञाप्यत्वं लाक्षणिकत्वाद, लसादिपघटकककारादिपदज्ञाननिष्ठशनिवशिष्टयेनाल्यासेवारत्वाद, शानदेन शक्तेमंदस्वीकारे तसदनुकूलशक्तित्वस्यारखण्डस्यावश्य. कतया गौरवापत्तेरतिध्याप्तितादयस्थाचेति । उन्सतं दुपयितुमारमतेम चासाविति । विचारसह इति। विचारसिद्ध स्पर्यः। तापीति । लाक्षणिकगडाऽऽदिपदेऽपीत्यर्थः । पदार्थोपस्थित्येति । शाब्दयोधात् पूर्व पदार्थोपस्थितेरावश्यकत्वेन चरितार्थतया तजनक- जनकतया शान्दमति पदशानमन्यथासिझमिति भाव । वाक्याति । वा- क्यार्थघटकीमृतं यदर्थान्दर तवाचकं घोपादिपदमित्यर्थः । स्वार्धयोति। तथा पतीरान्वितयोपविषयकशा प्रति वृत्तिज्ञानजम्पतीरोपस्थिति सहकारेण शायमानयोषपदत्येन सज्ज्ञानत्वेन घा कारण कल्पनीय मिति माव, ! सदाचकत्तापरिति । तीरान्धितघोपवाचकत्यापरित्यर्थ । ननु पदान्तरजन्योपस्थिरयप्रयोज्यतयनिष्ठविपयताशालिशादज मकनावच्छेदकशक्तिमत्वं तदायकत्व यत्ताव्य, तथा व तीरनिष्ठविषय ताया गादिपदान्तरजन्योपस्थितिप्रयोज्यतया न तद्वाचकायापति? इत्यत आह-लाक्षणिकस्येति । शायमानलिशस्य करणत्यमते पञ्चम्या या शानजन्यज्ञानविषयत्वार्थकत्वे धूमपदस्य लक्षणानायश्यफयत आह- अदीति । आदिमा गुणिपासुकादित्यादिहेतुवाक्यपरिग्रहा। झाप्यत्वे राक्षणिकवादिति । पञ्चम्या अन्यत्वेग्यधिवेऽवधिमत्त्वे वा, ·सविकृति के शक्तिवादे अथ लक्ष्यार्थस्य न शाब्दयोधे प्रवेशः अपि तु स्मृतस्य तस्य समभिव्याहतपदारसंसर्गाग्रहमात्रं, तथा च नानुपपत्तिः, न च लक्ष्यार्थस्य शाब्दबोधविषयत्वानुपगमे तदुपरागेण शृणो. मात्यनुव्यवसायानुपपत्तिरिति वाच्यम् ? इहवाद, विषयोपरागणव तथा प्रत्ययात् लक्ष्यार्यस्य 'शाब्द- बोधविषयत्वेऽपि तस्य विधेयतया मानानभ्युपगमाद "विधी न परः शब्दार्थ" इति सिद्धान्तादिति चेद्र ? न-मशाः मोशन्तीत्यादी लक्ष्यार्यमञ्चस्थपुरुपादेः शाब्द- चोपरिपपताया आवश्यकत्वाद्, अन्यथा पूर्वाननुभूतस्य पुरु- + गुरुणि तम लक्षणैवेति भावः । प्रवेश इत्यस्य विषयत्वमः, तथा च लास्य शाब्दबोध पख न जायते कुतो गद्गाऽऽविपदानां तीरादिवा. चक्रत्वापत्तिरिति भावः । ननु लक्ष्यार्थस्य यदि शाब्दयोधो न भवति तदा शुक्लं घटमानयेत्या विद्याश्यात् कथं शुक्लपटानयनादी प्रवृत्तिःस्थत मोह-मनस्यति । समभिन्याहोति । घटयोपादावियर्थः । असंसर्गाग्रहमानच्याधनिश्चया. भावमानं, मानपदेन घटतीरादिपिपयत्तायों शुक्लादिविषयतानिरूपित. त्यव्यवच्छेदः, तथा च तत्तत्पदार्थस्मृतियाधनिश्चयामावादिसह रतस्ये तसंशविशिष्योधस्यैव स्वातन्ध्येण प्रवृत्यादिहेतुत्वाद्, उत्तरका मातापिशिष्टबोधेनैव या तत्र तत्र प्रत्यादिर्जायत इति भावः। मनूक्तरीत्या भवतु तत्र तत्र प्रवृत्तिः किन्तु गङ्गायां घोष इत्या. दिवाफ्यश्रवणानन्तरं तीरादिकं शाब्दयामोत्याद्यनुव्यवसायो जायते स चानुपपन्नः १ इत्याशवे-न चेति । उत्तरपत्ति-रष्टत्वादिति । रापती युक्तिमाह-विधेप इत्यादि । उपरागेण प्रकारत्येन, तथा च विधेयता. मप्रकारत्येनेति यावद, लक्ष्यार्धस्य विधेयत्वेनाभाने जैमिनिसूत्र प्रमाणमाह-"विधौ ने"ति : मत्र भावसाधितेन विधिशब्देन विधाय. त्य बोध्यते, सम्यो निहाकावं, पराशयभिन्न; लक्ष्याति या पर नपा च लक्ष्पार्थो न विधेयिसानिरूपका न विधयो भवतीति तु यावद् । अन्यथेति । लक्ष्यायस्य शापयोधाविषयत्व इत्यर्थः । प्रनीत्य- ·, सामान्यकाण्डम् । पादेः मतीत्यनिळहाद ; अननुभूतस्य स्मरणासम्भवात् समानम- कारकत्वमात्रेण शाब्दयोधपदार्थोपस्थित्यादेः कार्यकारणभावमभ्यु- पगच्छता मीमांसकानां शाब्दबोधे योग्यतापलादपूर्वपदार्यस्प भा- नेन लक्ष्पार्थस्य शाब्दानुपगमेऽपूर्वस्यापि तस्य प्रतीत्युपपत्तिरिति तद्विषयकशाब्दत्त्वावच्छिन्नं प्रति शक्तिविशेषपुरस्कारेण तदायकपद- स्य तज्ज्ञानस्य वा न हेतुतासम्भवः, विशिप्य तत्तत्पदार्यान्विततत्त- दर्थयोधे तत्तत्पदसाकाङ्क्षतत्तत्पदज्ञानत्वेनावश्यक्लप्तकारणतयैवोप- पत्तावीशकार्यकारणभावस्य नियुक्तिकवाद । इदन्तुनावं-तीरादौ गङ्गाऽऽदिपदजन्यशेधविषयत्वसत्त्वेऽपि तदेशे निम्बाहादिति । लक्ष्यार्थस्य सामान्यप्रतीतस्तु भवताऽपि स्वीकारादिति, ननु तस्य स्मरणात्मकमतीतिरेव कुतो न भवेदिति ? अत आहे, अननुभूतस्येति । मनु मञ्चस्थपुरवस्य पाननुभूतत्वेन स्मरणासम्भये शाब्दयोध. स्वीकारे तत्र तस्य कुतो भानं वृत्यनुपस्थितत्वादिति । अतस्तस्य शा. म्दयोधे भान तन्मते सम्पादयति-समानप्रकारकलोति । तथा च तम्मन- कारकशाध्द प्रति वृत्तिज्ञानजन्यतसम्मभकारकोपस्थितित्वेन कारणत्वं. कल्पते न तत्र धम्मिविषयताप्रवेश इति, योग्यताधशात्म्वद- व्ययीतरपदार्थसम्बन्धावाधषशात् । अपर्वस्यापिपू ननुभूतस्या- पि। तस्येति। मञ्चस्पपुरुपादेरित्यर्थः । प्रतीत्युपपत्तिरिति । तथा च लाक्ष णिकगड़ाऽऽदिपदस्प वाचकवापन्तेर्दुव्वारस्वमिति भावः। शाम्बबोध. प्रतिज्ञायमानपइस्य तज्ज्ञानस्य चा स्वातन्त्र्येण कारणताखण्डन पदानां तानानां सामर्यरूपां शक्ति मिरासयति-तद्विषयकेति । निर्मुक्ति- कत्लादिति । अयं भावा-निराकारपदजन्यशाब्दयोधानुत्पत्या तद्वारणाय साकारूपदसमूहरूपयास्यज्ञानत्वेन साक्षात्कारणत्व तन्मतेऽध्यावश्य- कम्, पञ्च वृत्तिशानजन्योपस्थितेरेव तत्सहकारिकारणत्नोपपत्ती शतिम पदक्षारोन कारणाशातां ने कलनाथं प्रोजनविरहादिति कुतस्तदनुकूला शक्तिः पदे ताशाने येति, एवञ्च सङ्केतोऽवीद पदमे तदवोधकोपस्थिति जनयत्वित्याकारका, यामर्थ एतच्छध्दान्पो पस्थितयोद्धव्य इत्यामारको बायोध्य इति। ईश्वरसङ्ग्रेनस्य शक्तित्वपक्ष आपनामपदंशशब्दानां पाचकतां गगा. ऽदिपदानां लक्ष्यतीदियाचकताच परिहरति-इदन्त्यिति । वीरादागिते । ४० घा० ·मवित्तिोगक्तिवादे शुद्धोधविषयत्ववाहिना ताम्शविषयत्वादिप्रकारालमीवरच्या यामुपगम्यते; न तु गवाऽदिपटनन्योधविपत्तवादिनाऽपि वत्स पारपत्र मानाभावात् , तदनभ्युपगमे तस्याः सर्वविषयत्व व्याघाताभावाद, न च तया सति बोधांशे गहापदजन्यवानवगाहितया सर्व विषयकत्वानुपपचिरिति वाच्यम् ? तीरादिनिष्टविशेष्यतानिरूपितममारतावन्दटकपटकतया तदन वगाहियेऽपि वांधारी स्वातन्त्रण तदवगाहिल्लोपगमात् , तथा चत स्पदजन्यवोपविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशप्यतासम्बन्ध नेश्वरेच्छावत्वस्यश्वरेच्छानिरूपिततारशविशेष्यतावचस्य वा तत्स दशक्यतास्पतया नातिपसगः, उक्तरीत्यैव च पगदिपटजन्यगोष मादिना गोसरावृक्षादिपरिग्रह । गङ्गाऽदिपदति। आदिना गोशब्दगाच् दादादिपरिग्रह । शुद्धधविषयतावादिनति । तथा च तीर योधविषयता बद्यत्यित्याद्याकार पवेश्वरच्छाया स्वीमियत इति माघ । तत्प्रकार. करयलाङ्गाऽऽदिपदजन्ययोधविषयत्यप्रकारतानिरूपकत्यम्, सस्य चो. पगम्यत इत्यनेनान्वय 1 मानामावादिति । तस्यातीन्द्रियत्नेन प्रत्यक्ष स्याप्राहस्वात् तादृशशदस्य चासत्गत् प्रत्युतानिष्टापतिमिया तत्कल्पनासम्मवाच्चंति भाव , तेन चवरेच्छाया नित्यक्तया विनि गमनाचिरहणच सर्चविण्यत्वमयायमङ्गीकारपंमिनि न्यायसिद्धान्तो ऽपि न व्याहन्पत इत्याह-तदनभ्युपगम इति । तपा सताति। शुद्धवोधयिष यतावादिनेश्वरेच्छाया तादृशविषयत्वावगाहनमारस्वीकार सति स्वात नयेणेति। विशेषपाताऽनयच्छदकतर यथ । तदरगाइत्व इति गङ्गाऽदिष दजन्यत्य इत्यर्थ तथा च याया गङ्गाऽऽदिपदजन्यो भववित्याकारोऽपी चल्छाया स्वीमियत इति माव , तथा च शक्यशतस्थलमात्र एव ताशविशिष्टविषयतात्वनावगाहनस्वीर च । मनु ताशसम्यन्धनश्वरेच्छाया शक्यताये घटेन तु पट इत्यादिव्यवहारानुपपत्ति, वृत्यनियामकताशसम्ब ঘান্তিয়ারবানিবাঙ্গামাৰ ভাৱিাহায় पयत्वामावस्य तु घऽपि सवेन, घटे न घटादशक्यत्वमित्यादिव्य श्रद्वाराविरिति अत अह-रच्छपनम्णतयादि । नातिमा इति । पटादौ घटपहशफ्यात्य ·सामान्यकाण्डम् । विपयस्य घटान्वितकर्मत्वान्वितानयनादेर्यटादिसंसर्गस्य च वादश- वोपविषयत्वप्रकारकेश्वरेच्चाविषयत्वेऽपि घटादिपदावाच्यत्वमुपपा- दनीयम् । घदादिपदशक्पत्यप्रसङ्गो नत्यर्थः। नन्वतावता मास्तु गङ्गाऽऽदिपदाना तीरादिवाबकायापत्तिःकि. न्तु घटमानयेत्यादिधायजन्ययाधस्यापि घटादिपदजन्यतया कर्म- स्वाशे घटादिपदजन्ययोधविषयत्वेनेश्वरेच्छाया अवगाहनाद, घ- टादिपदाना कमायादिपायकत्यापत्तिवारचेति ? अत आह-उत्तरीत्यत्र चेति । कर्मस्वाशे शुद्धविषयतावादिना ताशेच्छीयप्रकारत्वस्यो. पगमेन, न तु घरपदजन्ययाधीयविषयतावनेत्यर्थः। ननु ताराधो योधचिपयतात्वेन बोधायशे च महादिपदजन्यता. स्वनेश्वरेच्छाया नानाविषयकत्यसपनापेक्षया पदपदार्पयोतिरिक्तस- बन्धकल्पने लाय, तपा च मीमांसका एव विजयेरनिति चेद् ? न-तीरायंशे गङ्गाऽऽविपरजन्यवोधविषयतारन तदिच्छीयविषय. विकल्पने वोघाशे विशेष्यत्वकारताऽवच्छेदकताऽऽरमकविषयताद. पंघसक्या महागारवाद, मीमांसकमतापेक्षयेश्वरस्येच्छायास्तद्विपयत्या. देश्व कल्पनन्तु युक्त्यन्तरेणैव न त्वेतदनुरोधेनेति । • अप तथाऽपि विनिगमनाविरहेण तत्तत्पद्जन्यबोधविपपतात्वने- घोच्छीयायपषतावदीवाशानीयताविषयता तत्तत्पदशपत्यमस्तु, • न च भगवद्विवषिमीमांसकानामपि शादोधोत्पत्तिनिम्बाहाय शाम्दयोधकारणताऽवच्छेदककोटाचीश्वरीयत्वमनुपादायाधुनिकस तज्ञानसाधारणकारणत्वस्याचम्यकस्येन तादृशानस्य शक्यावत्येतद. नुपपसिरितिवाच्यम्.. - आधुनिकतासनस्यापि शाब्दयोधोपयोगिावस्योकारेक्षतिपिर दाद आधुनिकसतस्य परिमापात्यवदाधुनिकवादशहानप परिमा पात्यागीकारार्धति चट् न-आधुनिकतारशहानत्य परिमापात्वस्वीकार गवादियानकप. दाना नदीचादिपदानाञ्च सर्वपुरुषान्तविण पारिमापिकायापा भ्रमतारामानमादायान्यायपि पारिभाषिकरवापत्तयेति, • मन्वेवमाप वेदस्पलाक्षणिकायुपदादरायुजनकादिवावकरयापत्ति दुर्धारा; आयुःपदादरायुर्जनकोषकत्वेन मगवतो युनययिष्याम्यगाइ. मादिति च।

·२८ सवितिके शक्तिवाद अन्विताभिधानवादिनस्तु-पदार्थसंसर्गस्यापि वान्यता स्वीकु ज़न्ति; तन्मत इतरान्वितघटो घटपदशाय इत्येतादृशमेव शक्तिज्ञानं शाब्दवोधमयोजकं घटो घटपदवाच्य इत्याफारकस्यान्वयांशानन्तर्भा वेण शक्तिग्रहस्य तयाले च वृत्तिग्रहाविपयतया पदार्थसंसर्गस्य शा न्दवोपविपयवाऽनुपपत्तेः, न चेतरान्वितघटस्य वाक्यप्रतिपायतया शाब्दयोधाव मार शक्तिग्रह एवं दुर्घटोऽनुपस्थितत्वादिति वाच्यम् ? न-आयु पदमिदमायुर्जनक वोघयत्वित्याकारकभगवदिच्छयाऽऽयु पदादेरिदत्यनावगाहनन शक्यताघटकपदनिष्ठविपयताया इदन्त्वानय चिन्नास्वेन विशेषणाद्, वाचकगादिपदशक्यताघटकविषयता तु गकारोत्तरीकारादिरूपानुपूर्व्यवच्छिन्नैयातो नासम्भव , अथ या-भगवदुयोधयिपयाऽऽयुजनकरयत्यावच्छिन्नविषयताकावेन घोषस्थावगाहनस्यावगमाद् , न तु बोधजनकविषयकत्येनेत्यास्ता निस्तर । वृत्युपस्थापिता एव पदार्या शाब्दयोघे मास-त इति नियमेन स म्पधारोऽपि धाच्यता स्वीवुर्खता भट्टाना मत पयितुमुप-यस्यति- अन्विताभिधानत्यादि । पत्तन्मतइतरान्वितययादिविषयकशाब्दयोधानुकूल शक्तिमत्तया घटादिपदानामितरान्वितघटादिवाचकत्यम्, इतरान्वितय दादीनामपि घादिपदनिष्टशक्तिनिरूपितजन्यताऽवच्छेदकविषयताय सेन तद्वाच्य वम् , कार्यकारणभावश्च-इतरत्वोपलाक्षतनिष्टविषयता. निरूपिताम्वनिष्ठविषयतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविषयताकशान्द त्यनुक्लशक्तिमत्वेन चेति । मनु शनिशान यद्य-रयाश नायगाहते तदा तस्य कुत उपस्थि নিষাপ্ত প্রায়য়ায় বিজ্ঞান-নমায় না कार दर्शयति--इतरान्वितेति । इतरान्वयविशिष्टत्यथ , तथा च पैशि एपमदिया तादृशज्ञानस्यारत्ययाशापि पदनिष्ठशक्तिनिरूपितज पताऽपच्छेदकशाप्दयाघायसासर्गिकविषयतारूपशक्यत्यायगाहनमिति नन्वितरपदनात्र घट स्यादिवाक्यार्थघटतद्देशवृष्टि चादिक पाच्य, तथाच ताशवरान्वितघटादपादेव प्रातपत्तिरिन्द्रियाद्यस स्विहस्यादेवच कुत इतरान्वितघटादे शोधात पूई ग्रह अनहे च कुतस्ताराशनिग्रह, धम्मिग्रहामावाद् ' हयाइत न वयादि ।

·सामान्यकाण्डम् । विशेषतः पदार्थान्तरघटितस्य तदन्वितघटादिरूपवाक्यार्थस्य भागनुपस्थितापपीतरपदार्यत्वादिना सामान्यधर्मप्रकारेण तद्वटितस्य सदन्त्रितघटादेःमागुपस्थितिसम्भवेन तत्र शक्ति ग्रहस्य सुघटत्वाद, वस्तुतस्तु -पदार्यान्तरमनन्तर्मान्य केवलान्वयांशान्तर्भावेण श- क्तिग्रहस्प शादधीपयोजकतोपपते, पदार्यान्तरस्य पदान्तरल. भ्यतया तदंशान्तर्भावण शक्तिग्रहस्पानुपयुक्तत्वाद, न चान्वयस्य पदवाच्यते तदेशे शक्तिहस्य शाब्दयोघोप- योगित्वे च मानामाव इति वाच्यम् ? दुर्घट इति । असम्मवीत्यर्थः । एतद्देशयत्तिरवान्वितघदादेः प्रागनुभवास म्भधेऽपि किश्चिपदार्यान्वित घटादेवृद्धव्यवहारादितः प्रागनुभूतत्येने तरत्यादिसामाधम्र्मणेतरात्वितघटादेर्मन संघ सुमहसम्मवादिति स. माधत्ते-विशेषत इत्यादि। इतरपदावस्य पदान्तरलभ्यतया तदन्तायेण शक्तिकल्पने प्रयो. जनयिरहो गौरपञ्चेत्यतस्नदंश परित्यजन्नाह-पत्नस्त्विति केवलान्च पाशेति । तपा चान्यितयटो घटपरशक्य इत्याधाकारकशकिशानमेव घटादि. पदमन्वितघटादियोधशतमिरपायाकारकं या ज्ञानं हेतुरिते। ननु तारक्षानेऽन्धयस्थ सम्बन्धस्य केन रूपेण मान ! सम्पन्धान संयोVARयदिपिशषधम्मेण पा, तन माध:-सम्पन्धत्यस्या. माया संयोगादेशनिशाने संयोगाधन्यतमत्यरूपसम्यन्येन मानी- पगमे या प्रकारेण जत्योपस्थित्या तेनैव रूपेण शादियोघे मा. नापत्तेः संयोगवादिमा भानानुपपत्तेध, नाप्यारयः-पटपतलं पचति चित्र इत्यादौ सर्वत्र संयोगायानुकलापस्यादिधामेण सम्यग्धानां शा. म्दयोधात् प्रागुपस्पिायसम्मयादयस्यादिति चद? म घरवद्राई गां नयेत्यादिक्षापयहारतः संयुक्तघटादापनुका लापादच शक्किमहोदयेन पशाइपि तयेयोपस्थितिसम्मवाद, नन्वयमपि संयोगस्यादिमन घटादिषधानामपि राश्यानरयन सह इति ने मेष-युनिस्पतायटेडकरयोपलक्षणयत संसर्गतकस्योप. सक्षम नेपामनुगमा, সববয় হাল্কা সাহারাই গ্রহায়দ্ধাদে আযম .

·सविटतिक शक्तिवाद तदिपयकमान्दबोध प्रति विज्ञानजन्यतदुपस्थिति हनुदाया. सामान्यत एव क्लसत्या वृत्तिज्ञानादन्यपानुपस्थितौ तस्य शाब्दको धविषयत्वासम्भवाद, अन्ययाशे शक्तिग्रहस्य शाब्दबोधेऽवरपापेक्षणी यत्वात् , ससर्गताभिन्नविपयतायास्ताशीपस्थितिजन्यतावच्छेदकले गौरवाद। मत वदन्ति सामान्यतस्तद्विपयरगाब्दयोधे त्तिज्ञानमन्यत दुपस्थितित्वेन न देतुता स्वतन्नतिज्ञानाद्विशृङ्खलभावेनैकपदोपस्थि तयोः पदार्थसच्चावच्छेदकोविशष्यविशेषणयावक्रमेण शाब्दयो युक्ति प्रदर्शीयतु शहते न चति । तद्विषयकेति। शरेण सयुनक्ति पटसमवेतो रत ज्यादिन वृत्या सयोगादेनुपस्थितिकाले शापाचारणाय सयोगादपियकशाद प्रति वृत्तिमानजन्यसयोगादिश्यपयकोपीय तिस्वनापि हतुत्व याच्यामिति माव । ननु ममत सामान्यलक्षणाचिरहेण वृत्तिशानजन्योपस्थिती पूर्ण नुभूता व्यत्तिरच भासते शादयोधे त्यस्य परिरेयातो मोत कार्य कारणभावकल्पनसम्भव इति चन्? सामान्यता विषयतासम्बन्धेन तत्पुरुषीपशादियोध प्रति विय पत्यप्रकाराधयत्वायत्तरसम्बन्धेन तत्त पुरपायतिक्षामजन्योप- स्थितित्वेन कास्य कारणयच करपायमित्यवोत्तमन्यतात्प दि गोत्वघटत्वादी व्यभिचारवारक प्रथमदर' सम्बधेि स्यीयप्रका. राममलियशादपूर्व यत्ति सनद , न वैधमपि विषयतासम्बन्धेन कार्यकारणभावारपन पुरुषमेदेन तस्यानम्त्यापन्निरत समयायप्रयासरया वर्मप्रकारकशाम्दयोध प्रति तद्धमंत्रकारोपस्थितिवेन तदकल्पनमुचितमिति वाच्यम् । पतन्मतेऽपि धम्मम्मिभदन कार्यकारणभावमेदान महागौरवापते, এরনবেমানানস্ক্যাথমদিবে। যদিম पारशब्दियोध गोत्वादिप्रकाररकोपरिधव हेतु पापक्षयाऽतीय गौरव मिया ययातन्तु न सम्पगित्यपि निरस्तम् । स्वतन्त्रति । पशुपद राशि न लागल्वनि समिति धेनुपद भान ये र मवि च समित्यादि पृथक्यत्तिज्ञानादित्यये । मिरमान देशमाथानापनयन, विशति । पदार्यता ·सामान्यकाण्डम् । धापत्तेः किन्तु तद्धर्मभकारेण तद्विपया शाब्दयोधे वृत्तिज्ञानजन्य- नद्धावच्छिन्नविषयकोपस्थितित्वेनैव हेतुवा याच्या एपश्च तसंसर्गकवोधस्य किश्चिद्धर्मपकारेण तद्विषयकत्वाभावाद वृत्तिज्ञानासदनुपस्थितावपि तत्संसर्गकशाब्दवोधः सम्भवत्येव । অন্তরালোবাঘনিষাঙ্গন হাক্ষযখমস্যা दोति मावा, तथा च तादृशोषस्थितिकाले विशिष्टयोधस्य कैरप्यास्त्री- कारेणेशपचरयोग इति । ननु पार्थ एवेत्यादावशब्दात् सण्डश उपस्थितामामितरसम्य न्धामावादीनां कथं विशिष्टयोध इति चेद्? म अगत्या तत्र सत्र तादृशोधम्येष्टत्वाद, एवादिपदानां वा पार्था- ज्ययोगव्यवच्छेदार्थकत्वमत पतस्योकत्वादिति । तापियकति । एतच्चा. पातत उक्तं न तु कार्यकारणमाये प्रविष्टमिति ध्ययम् । ननु दण्डमानयत्यादेित आधेयत्वादी निरुपितत्वसम्बन्धेन दण्ड प्रकारकबोधो जायते; स च न सम्भवति तत्र दण्डादिप्रकारकोप. स्थितिविरहाद्, * ব নাগাস্কাস্কোয়ামাব্য বিলাকবরবা নগনন मनदनुपपत्तिरिति वाच्यम् ! यो दण्डी पुरवस्तमानयेत्यादी दण्डादेः पृथगुपस्थितिकाले तयछ. দল খেমাতে ওয় হাকালাঘ মায়া मति दण्डप्रकारकोपस्थितित्वेन कारणत्वस्यावश्यकतया दण्डी पुरुष इत्यादितः शाब्दयोधानुपपत्तेदुचरित्वाइति चद् ? न-पतहोपेणय घस्तुतस्वित्यादिकल्पस्य वयमाणत्वाद्, अप या-तत्र पृषगुपस्थितयोरपि दण्डपुरुषयोः शाब्दस्येष्टत्वात्त. दकल्पनादिति। ततससगरबोधयति । तथा च संलगे संसर्गसायच्छेदके च. कारताऽऽस्यविषयावं न स्वीक्रियते, अपि तु विशेषणात्मकविप. के चित्तु-तन्मते संसर्गस्य स्वरूपतो भानेम न ताकार्यकार- मावाकान्ततेत्याहु, तचिन-संयोगादः स्यरूपतो भानस्यानुभयविरुद्धत्वादुतरी या परीक्षारसम्मवाद, भूतलं द्रव्यरदित्यादिभूतलायच्छयत्यावगादि मतीतर्ममत्यापाताच्च, यावन्तः संयोगाः सन्ति तेषां प्रत्येक संयोग व्यक्त्या निधिलभूतले हायव द्रापस्यच पाघादिति । पतेति मावः।

·सवितिके शक्तिवादे ननुकदोषवारणार्थ विशेषरूपेण ताशकार्यकारणभाय भाव श्यकश्वेदस्तुः तथाऽपि सामान्यतो विषयतासम्बन्धेन शान्दयोधं प्रति विषयतासम्बन्धेन वृत्तिमानजन्योरस्थितित्येन हेतुन्वस्यान्वयव्यतिरे. कसिद्धस्य सत्वेन संसर्गाशेऽपि वृत्तिरावश्यकी, एवकारादाविव तत्र तत्र पृथगुपस्थितयोरपितयोर्विशेषणविशेष्यमावेन शाब्दवोधे मानस्वा. काहाशाननियम्य विशेपकार्यकारणमाधेनैव वा धारणीयमिति वाय दि कथ्यते ? तदाऽप्याह-(१)वस्तुतस्त्विति । एतत्पाठस्प (२)पूर्वं क्रोडपत्रम् । (1) कोडपत्रानन्तरमारपश्यमानमूलस्य प्रतीकग्रहणमेतद् । (२) स्वामिमतकम एव टीकापता स्वाक्षरमूचि, एत पाटस्य यादिना, एतच्छन्देन "दस्तुवस्वि"त्यादिनागामिन योऽवधेयः ।

·क्रोडपत्रम् । ([एवं वद्विपयकशाब्दयोधे तच्छक्तपदज्ञानजन्यतदुपस्थितितल्ला- क्षणिकपदज्ञानजन्य तदुपस्थित्योईयोरैव हेतुतया तयोः परस्परजन्य- बोधे व्यभिचारस्य वारणाय तत्तत्कारणानन्तर्यस्य तत्तत्कारणज; न्यताजच्छेदकमवेशधान्येण पदार्थट्यसंसर्गावगाहियोधयत्तिज्ञाना- न्यतदुपस्थितेर्यभिचाराप्रसवत्याऽञ्चयस्य पदवाच्यत्वमप्रामाणिकम् ] न च शक्तिलक्षणयोचित्वेनानुगमसम्मवात्तदुभयविषयकज्ञान- जन्योपस्थित्योरेफरूपेणव हेतुतया नोक्तव्यभिचारपसाक्तिरिति वाच्यम् ? उभयसाधारणत्तिस्वस्पानुगतस्य दुर्चचत्वात् । ) यत्तु-शक्तिविषयकवानजन्यतदुपस्थितित्वेनैव शक्तिलक्षणाची- नपदार्पोपस्थित्योरनुगमसम्मका घटशक्तं पटपदमित्येतादशशक्तिज्ञा- नजन्योपस्थितेरिव घटसम्बन्धिशक्तं पटपदमित्यादिलक्षणाज्ञानजन्यो- पस्थितेरपि घटादिसम्बन्धिपटादिनिरुपितशक्तिविषयकज्ञानजन्यत्वा- दिति नोक्तव्याभिचारप्रसक्ति, न च यदशक्तं घटपदपित्यादिज्ञानजन्यघटाघुपस्थितौ पत्रोद्यो- अथ क्रोडपत्रस्य टीका। व्यभिचाराप्रसपत्येति । शरेण संयुनकीत्यादितः संयोगादिविषयक शाब्दस्य संयोगांशे शक्तिमहाधीनोपस्थित्यव्यवहितोचरवरूपकार्य तावच्छेदकानान्तस्य पूर्व संयोगांशे शक्तिशानसत्वाद् दण्डवानिया दितः संयोगादिविषयकशाब्दे शक्तिज्ञानस्य लक्षणाग्रहस्य पायय. हितोत्तरस्यविरहेण तत्पूर्व तादृशज्ञान जन्यौपस्थित्यसत्वेऽपि न व्यभिचारसम्भवति भावः। अस्विति अनुगमसम्भव इति । तथा च तत्तदर्थविषयकशादं प्रति शकिविषयकशानजन्यतदर्पविषयकोपस्थितित्येनोमयसाधारणकका. रणावं कल्प्यमिति भावः। नवोधकान्तरादिति । साहचर्यादिरूपसम्बन्ध () एतचिन्हान्तर्गत पाठः प्राचीनपुस्तकेषु नोपलभ्यते । I] अनमोरन्तर्गतः पारस्तु टीकाकता पौनस्लत्या नानुमन्यत इति कोडपनिटीबाग- माप्तिलेखामुम्पकम्। . ५१०या० ·सवितिके शक्तिवादे धकान्तरात्पटादिमानं ताशपटादिविषयकोपस्थितेरपि पटादिशा- ब्दयोधजनकत्वा पत्तिरिति तद्विपयकशाब्दवोधे तदर्थविशेषितशक्ति- विशिष्टपदविषयकज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वेन हेनुता वाच्या; तथा च न तेन रूपेण घटसम्बन्धिशक्तं पटपदमित्यादिज्ञानजन्यघटायुपा- स्थितेः संग्रह इत्युक्तव्याभिचार एवेति वाच्यम् ? शक्तिविपपत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिकतद्विपयत्वावच्छिन- कार्यताशालिवेनोपस्थितस्तच्छाब्दवोघहेतुतया दर्शितोद्बोधकान्त रपयाज्यपटादिविषयताकोपस्थितेनिरुक्तकार्यताशालित्वविरहणोक्तो तिप्रसङ्गानवकाशात् , तदविरोपितशक्तिविषयतापर्यन्तस्योपस्थि- तिनिष्ठकारणताऽवच्छेदकेऽनिवशादनुगमसम्भवादुक्तलक्षणाज्ञानहेतु- "सायामपि शक्तिविषयताया अवच्छेदकत्वेन प्रवेशादिति, तन्न समीचीनम्-उक्तानुगतरूपेण पदार्थोपस्थितेर्हेतृत्वे घटका- लीना या शक्तिस्तव पटपदमित्यादिज्ञानजन्यघटाशुपस्थितितोऽपि घटादिशाब्दयोधमसङ्गात् ,तत्कालीनशक्तिरूपपरम्परासम्बन्धविषयता- अन्तःपातिन्याः शक्तिविषयताया अपि ताशसम्बन्धविषयतामयोज्य- घटादिविषयताप्रयोजकत्वात् ,तादृशशक्तिविपयकाधियश्च घटादिनिरू- पितत्वेन तत्सम्बन्धिनिरूपितत्वोपरागेण च पदे शत्तयनवगाहितया शाम्वोधमयोजकतच्छतपदज्ञानतलाक्षणिक पदज्ञानानात्मकतया त- जन्योपस्थितेः शान्दयोधजनकत्वोपगमासम्भवाद, न च यफिश्चिनिरुपितत्वोपरक्ताक्तिविपयनाप्रपोज्यतत्तदर्थ- भानादिरयर्थः । तदयविशेपिनेति। निरूपितत्वसम्बन्धेत विषयवसम्यन्धन या तदर्थविशिष्टशक्तिमत्पदविशिएशानजन्येत्यर्थः, ताशपदवैशिष्टयश्च विपयित्वसम्बन्धेन, पनशान्यथाख्यात्यनङ्गीकारमतेन, तेनान्यमनसिद्धतिभ्रमजन्यो पस्थितेरस हेऽपि न क्षतिः। ताशराकानि । घरकालोनशक्तिमपटपदादिविषयकधियात्यर्थ । घटादिनिमपिनत्वनेत्यस्य शक्तयनवगाहिनयेत्यत्र योजना, तत्सम्बन्धीति। घटादिसम्बन्धित्योपलशिनो यस्तनिरूपिनायेनेत्यर्थः । यविधिनिपत ·कोडपत्रम् । विपयताकोपस्थितित्वेन शाब्दधाजनकत्वोपगमानायमतिमसङ्गा, उ- तज्ञानीयशक्तिविषयतायाः किञ्चिनिलपितस्याविषयतानिरूपितत्व- विरहादिति वाच्यम् ? एवमपि घटकालीना या पटनिरूपिता शाक्तिस्तद्वत्पटपदामति ज्ञानप्रयोज्यघटायुपस्थितेरपाटचे, अथ किञ्चिभिरूपितत्वरिषयनानिरूपिनत्वेन शक्तिविषयता या- दशकारणतावच्छेदिका ताशकारणताप्रतियोगिकपकृतार्थविषयत्वा. मच्छिन्नकार्यताशालिवेन पदार्योपस्थितेहेतुत्वोपगमानायमतिप्रसा; शतवंश उदासीनस्य पटनिरूपितत्वादेर्भानेऽपि घटकालीनशक्तिरूपय- दीयपरम्परासम्बन्धविश्पकपदज्ञानस्य घटादिस्मारकतया तत्स्मृति- जनकताऽयच्छेदककोटी पदादिनिरूपितत्वविषयतानिरूपितत्वस्य श- क्तिविषयकवेनिशादिति चेद ? तत्वोपरक्तेति । यत्किञ्चिनिरुपितत्वनिविषयतानिरूपितशक्तिनिष्ठवि. पयतानिष्ठावच्छदकताकजनकतासन्यतावच्छेदकीभूततदर्शनिष्ठषि- फ्याशाल्युपस्थितियेन तदर्थविषयकशाब्दनिकापितजनकत्वानीका. रादित्यर्थः। निरूपितत्वविरहादितीति । घटकालीनशक्तिमत्परपदमित्यादिशानीय. विषयतायां कालीनत्यविषयतानिरूपितत्वस्यैव सत्त्वादिति भाव । --मनु विश्विनिकपितयविण्यतानिष्ठावच्छेदकताकशक्तिविषयता- निष्ठावच्छेदकताकतानत्वावछिन्नजनकताका यदर्थनिष्ठविषयत्वावचिछ प्रोपस्थिति निष्ठजन्यता तदर्थविषयकशाब्दं प्रति तादशजन्यताशा. न्युपस्थितित्याने कारणत्वस्य कल्पना नोक्तदोषा? घटकाळांना पा परनिरूपिता शक्तिस्त-पत्रपदमिति हाने पदे घटस्य स्वकाठी- नशक्तिरूपसम्बन्धावगाहन तज्ज्ञानजन्योपस्थितिनिरूपितजनकता. बच्छेदकको तरसम्बन्धाघरकस्योदासीनस्य पटनिरूपितत्वस्य वि. पपताया अप्रवेशादित्याशङ्कते-अथ किचिदिति। ननु किश्चिनिरूपितत्वनिष्ठविशेषणतामिनाविशेषणवानिमपिवश. क्तिनिष्ठसंसगतानिष्ठातानिरूपितपदनिष्टविण्यतानिष्ठायब्द. कताका या ज्ञाननिष्ठजनकत्ता तनिरूपिता या तदर्यविषयकत्यापन्छि- मजन्यता तच्छायुपस्थितियन तदर्थविषयकशाब्द प्रति हेतुस्न शकि.

·३६ सवितिके शक्तिवादे एवमपि यत्र ज्ञाने घटादेः शक्तत्वसम्बन्धेन पदांशे प्रकारता तज्जन्योपस्थितितोऽपि घटादेःशाब्दबोधोत्पत्या तदनुपपत्तिारैच, तत्र पदांशेऽयसंसर्गतया भासमानशक्तावर्यस्य निरूपितत्वरूपसम्ब- न्यान्तराभानाद, वस्तुतो घटत्वायुपलक्षितवाचकाद द्रव्यादिपदाच्चत्याऽभ्रान्तस्य घटत्वादिनकारकशाब्दबोधवारणाय तद्धर्मप्रकारकशाब्दवोधे शक्ती तद्धर्मविशिष्टनिरूपितत्वावगाहित्वेन शक्तिज्ञानस्योपयोगिता वा- च्या तया च तत्सम्बन्धिशक्तत्वावगाहिनो लक्षणाग्रहस्य तेन रूपे- णासंग्रहादननुगमेन व्यभिचारमसत्स्योक्तकार्यकारणभावे कारणा- नन्वय्यस्य प्रवेश आवश्यकः, सम्बन्धन सम्पन्धिनिरूपितशक्तिसम्यन्धेन च घटवघटपदमित्या दिवानजस्यघटाशुपस्थिते. संग्रह , असग्रहश्च स्वकालीनशक्तिसम्बन्धेन घटवत्पटपदमित्यादिशानस्य, नाङ्गीक्रिपते च शक्त्यादिप्रकारकहान जन्योपस्थिते: कारणत्वमिति ? अथ वा-किञ्चिद्धविच्छिन्नविपयनिष्ठावच्छेदकतामिना सती ताशावच्छेदकताकसम्गन्धिविषयतानिष्ठावच्छेदकतामिन्ना यावच्छे- दकता तदनिरूपितनिरूपितत्वविषयतानिष्टावच्दकताकशक्तिविषय. तानिछावच्छदकताजनकताकजन्यवासालितदर्थनिष्ठाविषयताशाल्यु. पस्थिते कारणतया न तदोप इति यदि विभाव्यते ? तदारयाह- वस्तुत इति। द्रव्यपद घटत्यविशिष्टे शतमित्यादिम्रमेण द्रव्यादिपदादपि प्रान्त स्य घटान्वययोधा भवत्येत्यत आह-अनान्तस्यति । वारशनमरहि. तस्येत्यर्थः, तथा च तदानी तादृशोधस्यप्टापचेरयोग इति भावः । तद्धम्र्मविरिति । तदर्मप्रकारकाम्दयोय प्रति निकापतत्वसम्बन्धेन तम्र्मविशिष्टवैशिष्टयापनशक्तिनिष्ठविश्यतानिरूपितपदनिष्ठविषय ता. शालिनिश्चयत्वेन कारणत्वमित्यर्य. उपलशितायगाहिज्ञानस्य यथा न कारणत्व तयाने दर्शयिष्यति । तत्सम्म पीति । तया च लक्षणामहेत. म्मरच्छिन्नरिययतानिरूपितसम्बन्धिनिष्ठविषयताकशक्तिनिष्ठविषयता सत्यन न तस्य ताशकारपनाऽवच्छकाकान्तनेति मार ।

·कोइपत्रम् । एवं शक्तिज्ञानमुभयविधं विनिगमकाभावात् शान्दयोधप्रयो- जक पदेयवाचकत्वावगाहि अर्थे पदवाच्यत्वावगाहे च तयोरपि नानुगमसम्भवः, वाच्यत्ववाचकत्वयोः शक्तिप्रतियोगित्वशक्त्या- श्रयत्वल्पमियाविलक्षणसम्बन्यरूपतयाऽनुगतानतिरिक्तरूपाभावाद, सम्बन्धत्वादिनाऽनुगमे तदीयकालिकादिसम्बन्धज्ञानादर्थधार्मकप- दवाचकतायाः पदधाम् कार्यवाच्यतापाच ज्ञानात् शाब्दयोधापत्तः तज्जन्योपस्थिन्योरपि परस्परजन्यवो व्यभिचार, एवं लक्षणाद्वानमपि पदेऽर्थसम्बन्धिवाचकताचगाहितयाऽर्थे पदवाच्यसम्बन्धिताऽवगाहितया च द्विविषशाब्दवोधमयोजक तदधी- नोपस्थित्पोरप्यनतिमसक्तरूपेणानुगमासम्भवाद परस्परजन्यवोधे व्यभिचार इति कार्यतावच्छेदकगर्थे तत्कारणानन्तर्यप्रवेशो ध्रुव इस्पषधेयम् । क्रोडपत्रं समाप्तम् । द्विविवशक्तिमानस्य कारणत्वानुरोधेनापि कार्यतावच्छेदककोटा. थानन्तर्यप्रवेशस्थावश्यकत्वं दर्शयति-एमिति। सम्बन्धत्वादिनेति । सम्व. *धत्वं च विशिष्टधोजनकत्वं विशेष्यस्वप्रकारल्यान्पविशिएधीविषयत्व. संयोगसमवायाद्यन्यतमत्वं वा। सनुगम इति । तथा च तदर्थविषयकशा. प्रति तदर्थनिष्ठविषयतानिरूपितसम्यन्यत्वसमानाधिकरणधर्माव. छिन्नसंसर्गताकपदनिविषयताशालिशानजत्योपस्थितित्वेन कार. पास्वमिति ध्येयम् , आदिनैकशानीयविषयत्वादिपरिप्रहः । एवं वहिपत्यादि यस्वित्यन्तप्रोडपत्रीयपाठ न सम्य, भ. प्रिमेण सह पौनत्योपग्रस्तावादिति । इति कोडानका ININ ·३८ सविटातिक शक्तिवादे [ वस्तुतस्तु शात्या लक्षणया चोपस्थितस्य तत्तदर्यस्य शाब्द- वोघे भानादुभयविधतत्तदर्थोपस्थितेरेव तत्तद्विपयकशाब्दबोधहेतुता वाच्या; तादृशोपस्थित्योधानुगतानतिप्रसक्तकारणतावच्छेदकस्या- गुरोर्दुर्बचतया व्यभिचारवारणाय शक्त्यादिज्ञानजन्यतदुपस्थितेन- न्यतावच्छेदककोटी तत्तकारणाव्यवाहितोत्तरत्वनिवेश आवश्यकः । इत्यश्च वृत्त्यनुपस्थितस्यापि संसर्गस्य शान्दवोयोपगमे व्यभि- चारामसक्त्या न किश्चिद्वाधकामिति किं तत्र वृत्तिकल्पनेन ? ] अथ तत्र वृत्त्यनुपस्थितस्यापि पदार्यद्वयसंसर्गस्य शाब्दवोधाव- पयत्वोपगमे सम्बन्धमाने नियामकाभावात् सत्रावाधितयावत्से- सर्गभानापत्तिरिति चेह? वस्तुतस्विति । शक्तिलक्षणाऽन्यरत्वस्यानुगतानतिप्रसतस्य सुव. चत्वादाह-अगुरोरिति । तथा चैकमेदविशिष्टापरभेदयद्भदात्मकस्यान्य. तरत्वस्य विशेष्याविशेषणमाववैपरीत्येन द्विविधतया तद्रूपेण कार्य: कारणमायकल्पने गुरुधमाच्छिन्नविविधकारणत्यापत्तिरिति, नम्वन्यतरत्वस्याखण्डोपाधित्वेन न गौरवं न वा विशेष्यविशे. पणपरीत्या च कार्यकारणमावद्वयापत्तिरिति चेद् ? न-तस्याखण्डोपाधित्वे मानामावाद, अन्यथाऽमित्यादिनिष्ठपरा. मोदिजन्यतावच्छेदककोटरावष्यवाहतोत्तरत्वादेः प्रवेशस्य माणकारा दिसम्मतस्यानावश्यकत्वापत्तेः, अथ तथाऽपि शान्दयोधापयिकोपस्थितिजनकसम्बन्धमानजन्यत्व. मनुगतमिति चेद्? मैव-शाम्दयोधजनकत्वघटितधर्मेण तवनकम्वनिवर्धचन आत्मा. यापचे, शान्योध प्रति शक्तिशानादेः स्वय कारणवखण्डनाच्चेति मावः । इत्यश्चेति। अनुगतरूपेण ताशकार्यकारणमावासम्मवे चेत्यर्थः, यादन्यसर्गति । द्रव्य घट इत्यादी द्रव्यघटायोरमेदस्येव संयोगसमवा. यादीनामपि मानं स्यादिति । इदमुपलक्षणं तेन चैत्रः पचात्यादी कालिकादेरपि भानसम्भवेन [] एनचिन्दान्तर्गत पाट प्राचीनपुस्तकेषु कोडपत्राव्यवहितपूर्वमूलघटकाया धनो।

·न- कोडपत्रम् । - कयोचित पदयोः केन चित् सम्बन्धेन स्वार्यान्वयबोधसा- काट्तयाकाक्षाशानस्यैव पदार्थसंसर्गभाननियामकत्वाद, ययो। पदयो नासम्बन्धेन स्वार्यान्वयबोध आकाङ्क्षा तज्जन्यशाब्दबोधे संसर्गविशेषतात्पर्यज्ञानरूपकारणवलादेव सम्बन्धमाननियमापपत्तेः मन्वयांशे शक्त्युपगमेऽप्येकस्यैव पदार्थस्य संसर्गविधया कचिव कस्य चिद भानं पय चित् फस्य चिदभानमित्यनियमेन सामा- न्यरूपेणवान्चयस्य शक्यकोटावन्तविणीयतयोवतस्यैव संसर्गभान- नियामकत्वाद, न च संसर्गविशेषानुपस्थिती तात्पर्य्यज्ञानासम्भवेन तदुपस्थि- तेरावश्यकतया तहगोचर संस्कारोवाधार्यमेव तत्र वृत्तिज्ञानमपेक्षि- तमिति वाच्यम् । খাবােধ্য বাহী বাঘারাঘাদাবোধ বাব। । कोधिदिति । पचतीत्यादी पच्यादिपदतिहादिपदयोरिरयः। केन विदिति । अनुकुलधादिसम्पन्धेनेस्पर्धः सावानस्पति । अध्याद- तोतरायससंगणकपदविशिष्टापरपदत्यमानस्येत्या, तथा उ पर. सारयादी पधादिपतिपतियादिपदरमशानश्यानुकूलत्यसम्पानेघ पाकादिप्रकारकतिपिशष्यकोचं प्रत्येष इंतुनयान सम्यम्धान्त रमानमिति भायः, एघमायनापि । ययोरिति । सायं घटयदिायादी द्रव्य घटादिपश्यारित्या, नानासम्पन-संयोगसम्पादिनानासम्यम्धे. नेत्यर्थः । सरार्गविशेषैति । उ पाक्यं संयोगेन दरपे पदाव्यपयोधिच्छ. या प्रयुक्तमित्याधाकारकज्ञानेत्यर्थक, तथा च यदा या पारास. म्पश्यादिवतात्पर्यज्ञानं तपटितसामग्रीविशेषयलात् तदा ताशस. म्यन्धस्य मानमिति नानियम इति भाषः। शकिशानजन्यसंसायिशेयोपस्थितिरेय नियामिका पुतोगनियमः ! जापत आधामान्यहोति सम्पन्घत्यादिसामान्पर्धेम्मणायपः। सापकोटौयिवघटादिघटक रहस्योति लापरशानस्वायम् । गंगवति । पापम् पतसम्मायच्छिन्नपि यतातरसम्पाया দিয়ে মাথাঘোষোনাকাংখিপ্তা कारकपायस तारपान, अपरिहमपाश सपोमा प्रशारतपा ·सवितिके शक्तिवादे उद्योधकान्तरोपस्थितेऽपि संसर्गे तात्पर्यग्रहसम्भवात् तत्र वृत्ति- ग्रहस्यानपेक्षितत्वात्, तस्माद घटत्वगोत्वादिबीशष्टे घटगवादिपदस्य शक्तिः; पदार्यव्यसंसर्गस्त्वाकाक्षादिवललभ्य एवेति स्थितम् , घटादिपदस्य पदार्यतावच्छदकीभूतघटत्वादिविशिष्ट एव श- फ्तिन तु तदुपलाक्षित; घटत्वादरुपलक्षणले सस्य द्रव्यत्वाधविशेषण घटादिपदाद् द्रव्यत्वादिना न बोधः अपि तु घटत्वादिनैवेति निय. मानुपपः, अथ घटत्यादेरिव द्रव्यत्वादरपि वैशिष्टयस्य यदादी सत्त्वाद घटादिपदरातघटत्वादिसामानायफरएपरूपवशिष्ट्यवद्ध द्रव्यत्वा- दिसामानाधिकरण्यस्यापि तत्र सत्वाद घटादिविशिष्टै शक्तिर्न तु द्रव्यत्वादिविशिष्ट इत्यस्य कोयः ? अत्र बदन्ति-तविशिष्ट शक्तिरित्यस्य तद्धर्मतद्वैशिष्टयतदाश्रयेषु विवेष शक्तिरित्यर्थः, घटादिपदशक्तिमति द्रव्यत्यादिवशिष्टयसत्वेऽपि भानात् ताराप्रकारताप्रयोजकतदुपस्थित्यमावेन तात्पथ्यज्ञानासम्म घरतिभावः। संस्कारोदाचार्यमव-संस्कारे फलोपधानार्थमेव । तत्रसम्बन्धे। उदवोपकान्तरेति । सम्याघान्तरज्ञानादिजन्योपस्थितिविषय इत्यर्यकम् । तस्मादिति । संसर्गाशे शक्त्यनावस्यकत्वादित्यर्थः। घटलेति। अस्य साव. धारणपरत्वेन, न त्यन्विघटत्वादिविशिष्ट इति भाव । आकाहादीति । मादिना योग्यतातात्परयंझानयोः परिग्रहः, तस्य-घटत्वादो, द्रव्य- स्वाद्यपिशेषान्द्रव्यत्यादिना सह बैलक्षण्यामावादिति । आशङ्कते- अयति । व्यवसामानाधिकरण्यस्येनि, तथा च घटादिपदस्य पदत्या. दिविशिष्ट शक्तिरिति याश्यजन्यप्रतीती सप्तम्या वृत्तित्यार्यकतया घटत्यादिवत्योः सामानाधिकरण्यावगाहनेनापि न निस्तारअति। तारशङ्कायामित्यर्थः, वदन्तीति । स्वयन्तु जाताग्ययवसंस्थानरूपारती व्यक्ती च गयादिपपदानां शक्तिस्वीशरादेतस्मिन्ननिमरसूचनाय तदुक्तम् , एत. शान व्यकीमयिष्यति, वैशिष्टयेति । तदर्मयैशिष्टपेत्यर्थः, वैशिएपञ्च " ·सामान्यकाण्डम् । ४१ द्रव्यत्वाटी तच्छक्तिविरहाद तपामुपलक्षणता; घटसादी तत्सत्वाच तेषां विशेषणता, एवन प्रतिनियिनेपि शक्तः सत्वात् तस्यापि काच्यतया; वाच्यत्वे सति वाच्यचित्वे सति वाच्योपस्थितिकार- स्वमिति प्रतिनिमित्तलक्षणे वाच्यत्वे सतीति विशेषणदानं "जा- त्याकृतिव्यक्तपः पदार्थः" इति न्यायसूत्रोक्तं गोलादिजातेर्गवादि- पदार्थत्वं चोपपद्यते, अय पदराब्दाद घरी बोद्धव्य इत्याकारिकाया भगवदिच्छाया- सम्पन्धः, सच समवायादि, उपलक्षणतेति । सामानाधिकरण्यमात्र. मित्यर्थः। सतीति। याध्यत्वे सतीत्यादि, धाकाशादिशब्दस्य शम्दाप स्वरूपतः शक्तियादिनाचा मये सध्दाश्रयत्वे प्रवृत्तिनिमित्तत्यवारणाय--शाच्यचे नष्पनये तु ट्यादिपदादपि घटत्या गुपलक्षितघटादी शकिप्रहाद् घदत्यादिना पटाद्युपस्थितिज्ञायतेऽतो दृश्यादिपदानां घटत्यादी प्रवृत्तिनिमित्तत्यधारणाय-तद्, नन्धेय पदादिपदाधिशेपेणाकाशादिपदस्थापि विशिष्टयाचकरयन तु निरपच्छिन्नशक्तिकरयम्, एयश प्रतिनिमित्तलक्षणे याच्ययविशेषण मनुपादेययति दीधितिकारस्य त्तदिशेपणमण्डनमसहतम् । उक्तरीया "यादिपदामा घरवादी प्रवृत्तिनिमित्ययारकतया मध्यमतेऽपि तत् सायसम्मयादिति चेद? न-सामान्यतः शक्तिविषयत्वायशेषणेनोपपती घास्यत्वपस्यन्त. प्रवेशो व्ययं इत्यत्र तात्पच्यांद, न च ताशमानेन घटस्यायो सम्यन्यानयमानाद् घट वादि. गा तहम्मरणं दुर्धटमिति पापम् । स्मृतिजनने प्रकारांशे सम्बन्धमानानपेक्षाद, अन्यथा लपता. दस्तीरत्यादिना तीरादेः स्मृत्यनुपपसे, गयादिपदानां जारवातिशिक्षिश्याचकतामने तेषां सम्मान प्रा चिनिमितायधारणा-यासले गति । न घायपाविशेषतयोगरूपस्य सस्थानम्प यसमयापिगमो. तायसम्यन्धर गया तिरपाचनिषेशेऽप्यतिष्यामितादयामिति धाच्यम्। ६ याय ·४२ सवितिके शक्तिवाद वोपविशेषविषयताखेन वोपविषयमकारतानिरूपितविशेष्यता घट एवं न तु घटत्यादी विषयतामारश्च वस्तुमान एवेति कयं घटपदश- क्तिर्घटत्वादिषु प्रिवेवेति नियम इति चेद ? ईश्वरेच्चायास्तत्पदजन्यशाब्दवोधविपयतामयोजकसम्बन्ध एव साक्षात्सम्बन्धेन तद्विवक्षणाद्, एतच्चाने स्वयमेव वक्ष्यते, वृत्तियश्चात्र वाच्यतापटकसम्बन्धेन विचक्षणीय, नात: सस्थान स्य कालिकादिसम्बन्धेन गवादी सत्वेऽपि तत्रातिच्याप्तितादयस्थ्यम्, वृत्तित्यपदेन सम्बद्धत्वस्य विवक्षणीयतया गम्यादिधातूनां प्रवृत्तिनि मित्तसयोगोदरनुकूलत्यादिसम्बन्धेन वृत्तित्वविरहेऽपि न क्षति , पशु. पदस्य वेतन्मते लोमवल्लाङ्गलविशिष्ट एव शक्ति , न तु स्वाश्रयलाङ्कल समवेवत्वसम्बन्धेन लोमवति नातस्तत्राव्याप्ति, यत्र बुद्धिस्थतादृश परस्परासम्बन्धेन लोमविशिष्टस्तच्छन्देन परामृश्यते तत्र तच्छन्द- स्य लक्षणेव न तु शक्तिरतो न तत्राव्याप्ति , तच्छन्दस्य लक्षणा नास्ति सवय शक्तिरिति तु नाशकनीयम् , अवयवग्रन्ये जगदीशतर्कालद्वारेण तच्छब्दस्यापि लक्षणास्वीकारा, द्रव्यदधिपदादेर्घटदघ्यादी प्रवृचिनिमित्तत्यापत्ति, घादिरूपन्द्र ध्येऽवयविरूपद्रध्यादौ च वाच्यत्वस्य सत्चात् तद्वाच्यात्मककपालादा धवयव दनि च वृतेश्वातोन्याच्योपस्थिनीति । तदर्थस्तु भ्रमान्यशक्ति झानजन्या योपस्थित्तिस्तन्मुरयविशेष्यताकप्रकारताऽऽश्रयत्वम् , द्र भ्यपद द्रव्यवति शतमिति शक्तिनमजन्योपस्थितिमादाय द्रव्यपदादे घंटादावतिव्याप्तितावस्याद् भ्रमान्येति, द्रव्यपद द्रव्यवति लाक्षणि पमितिमानजन्योपस्थितिमादायोक्तातिभ्याप्तिगरणाय-शक्तीति, मुरय विशेष्यतामिषेशार पशुपदादीना शक्यताऽवच्छेदकताऽचच्छेदके लो मादी नातिव्याप्तिरिति । विपयतामात्रश्चेति । अस्येश्वरेच्छीयविषयतात्वावच्छिन्न तत्परज. न्ययोधयिषयायप्रकारकेश्वरेच्छीयविषयतावावच्छिन्न वेत्यर्थ । वस्तुमात्र एवतीति । तया च घटत्वादी वाच्यत्योपपत्तावपि सर्वेषु पदार्थेषु सर्वेषां पदाना याव्ययापत्तिरिति भाव । इतरेच्याया इति । अत्र पटश्यों निरूपितत्व तस्य च विषयताऽत्मक सम्बन्धेऽन्वय , मावदिच्छा तु तत्वत्पदजन्यवोधीययाविषयत्वेन पमरमाइते तत्र शान्दयोधीयतादृशरिषयता प्रयुङ्ग इति नियमम ·- सामान्यकाण्डम् । तत्र तत्पदशक्तिव्यपदेशनियामकः, घटपदा घटो योन्य इत्यतादृशेच्चा- याच घटत्वावच्छेदेन गोपविषयत्समवगाहमानाया समवायावाच्छिन्न- वोपविषयत्यावच्छेदकत्व घटत्वे समकायेन घनत्वावच्छेयत्वं वा वि. पपताया ससर्गमर्यादया भासते, एवञ्चाश्रयत्वसम्बन्यावच्छिन्नगोधविषयत्वकारतानिरूपितवि- शेष्यत्वं घटस्यावच्छेदकत्वसंसावच्छिन्नघटविशेषणताऽऽपन्नवोधपि पयत्वस्य या प्रकारता तनिरूपितविशेष्यत्वं घटाविशेषणताऽऽपनबोध- विषयत्वाशेऽवच्छेधत्वसम्बन्धन प्रकारत्वं वा घटत्वस्य घटत्वे यो- दीरयाह-पटपदादिति । इत्यताशेच्छायामित्यत्र सप्तम्यर्थो निरूपितत्व तस्य च भासत इत्यत्र मासधात्वर्थविषयतायाम-वय, पटव इत्यत्र सप्तम्यों विशेष्यत्वम् अस्यापि निरूपितत्वसम्बन्धेन भासधात्वर्थे इन्धय , भासत इत्यवारयातार्य आश्रयत्वरूप कर्तृत्व तस्य चाव च्छद कायमित्यत्रान्वय । ससगमादयति। सासर्गिकविषयतयेत्यर्थ , अमे दोन तृतीयाऽयं तस्यापि भासत इत्यत्र भासधात्ययान्वय, वयाच ईश्वरलछानिरूपितघटत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितलासर्गिकविषयत्वामेद पद्विषयत्वाश्रयो बोधविपयताऽवच्छेदकत्वमित्याययबोध, पोधविषय तापर्यन्त परिचायक बोध्यम् , द्वितीयपक्षे बोधविषयतायामित्यत्र सप्तम्यर्थो विशेष्यत्व तथा च ईवरेच्छीययोधविषयतानिठविशेष्यतानिकात्तिसासाकविषयत्वामेद वद्धिपयस्वाभयो घरवावच्छेद्यत्वमित्यन्धयवाघ । मन प्रधमकल्पे नाशयोधविषयत्व घटे भासमान सद्विशेष्यपा रतन्न्येणायछेदकतासम्बन्धेन घटत्वे भासते, द्वितीयकल्पे घटस्व स्वधमिताध्यच्छेदकके ताशेच्छायामासमाने बादशविषयावे समवायसम्बाधावच्छिन्नावच्छेद्यतासम्बन्धेन तथा भासत इति योध्यम् । घटविशेषणताडपत्रवोधविषयतेत्यनेन परतन्त्रा साइशयोधविषय. त्वमिवप्रकारताकविशेष्यता , तु स्वतन्त्रेति सूचित, तथा चाश्रय त्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वत-अयोधविषयस्यनिधमकारवायछमा यार দুইজশাখচিযারা এগ্নিকথনৰথবা ঘৰে। दिविशपणस्य शक्ति, एवाचावच्छेधावच्छेदकमायापसमकारतानिरूपितविषयतालपमेय , ·४४ सवितिके शक्तिवाद धरिपयतायाः संसर्गविश्या भासमानेवच्छेदकत्वेऽवच्छेदकत. या भासमानत्वं समवायस्येति नितयमेव घटपदजन्यपोधविषयतायां ज्ञातमुपयुज्यत इति तयाणां वाच्यतोपपत्तिः, पृथग विशेष्यविशेषणतत्ससाणां शक्तिनं तु विशेष्यभेदादिव विश हलमातमिति, अवच्छेदकत्व इत्यत्र सप्तम्यर्थी विशेष्यत्व तस्य च निरूपितत्वसम्बन्धेन भासमानत्वमित्यत्र भासधात्वर्थघिपयतायामन्य य । अवच्छेदस्तयेति । अवच्छेदकत्वससर्गेण तृतीयार्थोऽयच्छिन्नत्य तस्यापि भासधात्वऽन्वय । ज्ञातमुपयुज्यत इति । अथात्र किमाकारक ज्ञान उपयोगि? अत्र नव्या-तत्तापदजन्यबोधीयविषयतात्यापन्छिनेच्छीयमकार- ताकविशष्यतामिष्ठप्रकारतानिरूपितघटादिनिष्ठमुख्याविशेष्यताक ता शविषयतात्वावच्छिनच्छीयप्रकारत्यायच्छिन्नावच्छेदकत्वसम्बन्धा वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताप्रकारक घट वादिमुप्यविशेष्यकम् इच्छीयताशप्रकारत्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिनावच्छेदकत्वनिष्ठसस नतानिरूपितावच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठाव च्छेदकत्वनिरूपिताधेयत्वसम्वन्धावच्छिन्नावच्छेदकताप्रकारक समया- यादिपिशष्यञ्च शान समयायेन घटत्वादिप्रकारकघटादिविशेष्यका म्ययबुद्धी हेतुरिति प्राहु । यतु-घटत्यादिनिष्ठविशेष्यताकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद फत्वनिष्ठसासर्गिकविषयताफप्रकारत्यावच्छेदिका या तारशविषय तात्वावच्छिन्नेच्छीयप्रकारता तनिरूपितविशेष्यतावान् घट हत्याकार कमेक विशिष्टयैशिष्टयावगादिशानं हेतुरिति, तत्तुच्छम-पतग्रन्थस्य तादृशशानपरत्वे "अथ घटत्व"स्याद्यग्रिम प्रन्येन घटत्वविशेष्यकशानस्य कारणावे घटत्वत्यानुपस्थितिकाले त। शिशष्योधानुपपतिशङ्कनस्यासङ्गत्यापत्तेः, तत्र घटत्वादेविशेषण तया प्रवेशादिति। परे तु तत्तत्पदजन्ययोधयिषयतास्वायच्छिन्नेन्छीयप्रकारतानिष्ठ कप्रकारतानिरूपित घटत्यादिनिष्टविशेष्यताप्रय तनिरूपक ज्ञानमेव हेतु , सम्भवति च ताशमान या घटपटमठा इत्यादी घटस्वाधव छिन्नविशेष्यतामयनिरूपितपित्वादिनिष्ठकप्रकारतानिरूपा ज्ञान, त विहापि, भन घटेरयादी व्यासज्यवृचिधर्मनिष्ठकसम्म धायच्छिन्ने ·सामान्यकाण्डम् । ४५ घट्यटत्वसंसर्गेषु सङ्केतविपयतानां मियो बैलाएपेपि तान्नि- रूपकवोपनिष्ठाविषयताया ऐक्याच्छयैक्यभवादो; न तु सतपाद , शक्तशक्पत्यावच्छेदकभेदेनापि शक्तिभेदानुपपत्तेः भगवत्सङ्केतस्या- भेदाव , तदंश आश्रयत्वसम्बन्यावच्छिन्नयोषाविपयत्वकारतानिरू- पितसङ्केत विषयताऽयगादिज्ञानस्यैव पदार्थान्तरान्वपोधोपयोगित्व- तिति शक्तिभ्रम विना न पदार्थतावच्छेदक पदार्यान्तरान्वयः, कप्रकारता; प्रकते स्वव्यासज्यदृचिधर्मनिता विभिन्नसम्बन्धावच्छि. मा, तारशसम्बन्धाश्च-स्वनिरूपितविशेष्यत्वस्वायच्छिन्नप्रकारहाफयि ঘন্নমস্কানাঘবালিকারনামা इयान विशेष इति ध्येपमिति बदन्ति । नन्वतावता सङ्केतविषयतानामेव शक्तित्वमायात, सा च पदार्थ- सदवच्छेदकादिमदन विभिनेति फुतखिश्वका शक्तिरिति प्रवादी पपत्तिरित्यारादायां ? समाधत्ते-पटपटत्वेत्यादि । ननिस्पति । सतनि. रूपफेत्यर्थः । योधषिषयतायाःयोधनिष्ठविषयताया, शस्त्यायनवाद इति । उपपतति शेषः, तथा चैका-पकनिरूपिका, साक्षात्परम्परासाधारणनिरूपितत्यसभ्ययनकरयविशिष्टधा घेत्यर्थः । हरयादिनानाऽर्थकशन्दानां शक्यताऽवच्छेदकैक्येऽवि विष्णुस्था सिंहत्यादिशक्यताऽपच्छेदकमेदेन शक्तिभेद त्यत उत्कंधारपवेति । भनु घटत्वादायपि शक्तिस्वीकार तेषां पदावनेतरपदार्यान्वये पटो नित्य स्यादितोऽप्यमान्तानमन्वययोधः स्पादित्यत आह- सदश रादि । धनस्येति । एधकारेणावच्छेदकत्यसम्बन्धावनियोध. बिश्यस्यनिएकारतानिमपितसङ्केतधिपत्यागादिमानादेव्ययदा, पदायान्तरान्यपयोधोपयोगित्यं मिनकृत्युपस्थापितार्यान्वययोघोपयोगि. स्व, तेन गच्छत्रीत्यादी तिडपत्याप्पवर्तमानयादर्भ तदुपस्थाप्यताs. बच्छेदककृतित्यादापन्ययः, शचिन्नम पिताम्रामकतारने यिना, न पाताऽपादक इति । एनय प्रायिकाभिप्रायेण, तेन पनोसावी एजा. घुपस्थाप्यताऽपच्छेदपावत्यादी पाकादेव्यपेऽपि न क्षतिः, अप फुध स्थले पदार्थताउयन्यदक पदापन्तिरामायापतिः । यस राय नाकारणमापकल्पनम् । এ ঘ যা ঘনত্ব ভাল লাগারব যখন जान तारपणानं तदन्जिनशत्तिनदाद प्रदत्यायमित्रस्य लामा ·सविटति शक्तिवादे यच्छिन्नस्य चोपस्थितिश्च वर्तते तर घटो नित्य पशुन पशुरित्या दिवाक्याद् घटत्येऽमेदेन नित्यस्य लोम्नि च पशुभेदस्यान्वयरोष स्यादिति वाच्यम्' तादृशोध प्रति घटत्य नित्य लेम न पशुरित्याद्याकासाशानस्येव कारणतया तद्विरहादेव तादृशापचेरसम्मयोद्, ननु यत्र घटपदस्य घटस् पशुपदस्य वा लोम्नि शतिम्रमो रक्ष जाग्रहो वाऽस्ति, वप्रेतरकारणसहरतात् ताशवाक्या घटत्ये नित्य स्य लोम्नि या पशुमेदस्यान्वयबोधजननेन तादृशोघ प्रत्ययाका ट्स शानात्मकस्य तादृशवाक्यज्ञानस्य कारणताया वक्तव्यत्वेनोवस्थ ले ताशापत्तिर्मपत्येवेति चेद् ? न-तत्र तादृशशतिम्रमादिजन्याया लक्षणाग्रहजन्याया वा घट स्वादेरुपस्थितेरसत्त्वन तादृशापत्तरयोगाद, याशयाशकारणसत्ये कुत्र चित कार्यमुत्पद्यते तादृशकारण स्तोमस्यैय कार्यापादक बनियमादिति चद् ? मेचम्न्यस्मादतनन्यस्यायम्भाव --उपस्थिते ईतुताया मुरयधि। शेप्यत्यादिरूपयिषयताविशेषस्याप्रवेशेन तद्धर्मप्रकारेण तद्विपया शाद प्रति शक्तिमहनन्यतद्धर्मप्रकारेण तद्विषयकोपस्थितित्वेनैव हे तुत्य यदि वाच्य, तथा च घटादिपदाना घटत्यादी शचिम्रमाद्यधीनघ याद्युपस्थिरपि घटत्यादिविषयका-यययोघ प्रति शक्विानजन्य घटत्वादिविषयकोपस्थितित्येनैव हेतुतया घटत्वविशिष्ट शक्तिग्रहाद्य घौनघटादिविषयकोपस्थिनेधट वाविधिपपकतया ताशशरणतायत्त्वे शक्तिग्रहायधीनघटत्वादिप्रकारक्घटा उपस्थितिकाल इतरका रजसत्वे ताशापतिदुवारव, कारणताऽवच्छेदका याव तो धर्मा प्रापक तद्धम्मावल्छिन्नयत्किञ्चित्यतीना सत्यस्यैव कार्योत्पादक स्वनियमेन तदापादकत्याद, अथ स्वामधिकरणाविषु तत्तच्छादयोधन्यक्त्यापत्तियारणाय तत्त च्छान्दव्यक्ति प्रति शक्तिशानअन्यतत्तदुपस्थितिव्यक्तित्वेन हेतुताया आपश्यत्वेन शनिम्रमावधानतदुपस्थिति यस्तदानीमसत्त्वेन तदापत्तिरिति चेद् ? यदि तत्तयति त्यस्य कार्यताऽयच्छदक व कल्पेत तदा तद्य वित्यायच्छिन्न प्रति कारणमय तद्यक्ति त्याचन्द्धिनमापादयति तदेव न प्रयोजनविरहाद्, अयथा मरनु सक्रिय कार्यनापच्छेदक माया, तथाऽपि न ·सामान्यकाण्डम् । ४७ घटत्वादिमिफयादिभदप्रकारकाद्यन्वयबुद्धिस्वरूपसामान्य धम्मावच्छिन्नस्यापत्तेर्दुवारत्वात् सामग्रीसत्वात् तत्र तहतिकारणा. नपेक्षणाद् अन्यथाऽन्वयव्यतिरेकदर्शनादिना सामान्यधम्मपन्छिन प्रति सामान्यधम्मावच्छिन्नस्य कारणताग्रहो न स्याद् यस्मात् यस्य ध्यतिरेके इष्टचरेभ्य इतरकारणेभ्यः कार्योत्पत्तिनाचलोक्यते जायते चैतद्यतत् कार्य प्रति कारणं न स्याद पतत् कार्यमवश्यमुत्प येते.त्यापतिस्तदा तत् कार्य प्रति तस्य कारणत्यं परिच्छियते, यस्य ध्यतिरेके ताशापरसकलेत्यादितकदीधितेरपि तत्रैव तात्पथ्य- पोभ्यं, तत्र यदीतरकारणमध्य तद्यक्तिरूपकारणमध्यपेक्ष्यते तदा पाहिव्यक्तिमत्त्व महानसादौ धूमोत्पत्तिरयलोकिता; अन्यत्र तदिव्य तरसत्वेन तदापत्तरसम्भवः स्यादत पवानुमितिनाशकालेऽनुमित्यु. स्पादो दुार एवेति दीधितिरपि सहन्छुते, घस्तुतस्तु यत्र यत्र स्थल यद्यच्छरीरावच्छेदेन पदार्थताऽवच्छेदक धम्मिकशक्तिमादिजन्यपदार्थताऽवच्छेदकोपस्थितिघटितसामग्न्येक देय समवाहिता न तु वत्पूर्व तरपरतो वा; तत्तच्छरोपवच्छेदेमात्मनि पदार्थनाऽयच्छेदकारवयवोध पकैक एव, तत्तच्छाब्दबोधयक्ति प्रति तु तत्तच्छरीरव्यक्तरेव कारणत्वं कल्प्यते नान्यस्य तत्र तत्र तद्धर्म विशिष्टयमिकशक्तिबहाद्यधीनोपस्थितिघटिततारशसामग्रीतः पदार्थ तापच्छेदक इतरपदार्थान्वयबोधापत्तिवत्तेति, यत्तु-ताशपारमार्थिककारणकूटामावादेवन ताहयोधापत्तिरित्ये. तदनन्यस्य तात्पर्य म त्यतिरिक्तकार्यकारणभावकल्पनपा तारशाप तिवारणे तात्पर्धम् तदसद्-उक्कापसेरवारणाद, गतिसमाषे प्रायस्य यथाश्रुताप. रित्यागान ईत्वाचेति, अय कीशकार्यकारणभावः कल्पनीयो येन न तदापतति ? अन नव्या-किश्चित्कारतानिरूपिता योपस्थित्यप्रयोज्या सांसर्गि: कविषयता सनिसापिततरपदार्थनिष्ठविशेष्यताशालिशादत्वावच्छिन्न प्रति किञ्चित्पदजन्ययोधविषयत्यनिष्ठाश्रयत्वसम्बन्घावच्छिन्नप्रकारतानिरूपि तेरछीयविशेष्यत्वनिष्ठप्रकारताकतत्पदार्थनिष्ठविशेष्यताशालिझानयन वादशाविशेष्यतासम्बन्धेन शान्दं प्रति ताहशविशेष्यतासम्बन्धे नोपस्थितियेन पा हेतुता याच्या, अत एवं पशुायतीरसादौ लोमनि विशेष्यताया उपस्थितिप्रयोज्यसांसर्गिकषिषयतानिकांपतत्वेन न क्षतिरित्याभुः।

·सवितिके शक्तिवादे यत्तु-तदेशे सङ्केतमुख्यविशेष्यताग्रहस्तोतरान्वययोधमयोजको- लोमादिमान् पशुपदारोद्धव्य इत्याकारकसङ्केते लोमाशे वोधावपय. ताया प्रकारत्वेऽपि लोमादेम्मिविशपणताऽऽपन्नस्यैव तादृशाविषय- साविशेष्यत्वं न तु मुख्यविशष्यत्वमतो न लोमादौ पदार्थान्तरा- न्वय इति, तन-लोम पशुपदजन्यबोधविषयताऽवच्छेदकं भवात्वित्याद्याधु- निकसङ्केतविषयकादवन्छेदकतासंसर्गावच्छिन्नतादृशोधविषयत्वप्र- कारताकमुख्यविशेष्यं लोमेति ज्ञानाल्लोमादिमुख्यविशेष्यकशाब्द पोषानुदयेनाश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन ताशयोधविषयत्वपकार- ताऽवगाहिताया अवश्यं निवेशनीयत्त्वात् , तत्र च लोमावच्छिन्नविष- यकयोधस्यैव सङ्क्तविषयतया ग्रहेणान्याशवोधोत्पत्तेरनुभवविरुद्ध- तयेष्टापत्तैरयोगात् तादृशविशेप्यतायां मुख्यत्वनिवेशे प्रयोजनाभावाद, एवञ्च पदार्थः पदार्थेनान्वेति न तु पदार्थैकदेशेनत्यन पदार्थत्वं वोधविपयताऽऽश्रयत्वेन सङ्केतविषयत्व, तदेकदेशत्वञ्च वोध- यत्विति । विशेष्यताया मुख्यत्व प्रकारत्वानवच्छिन्नत्व, प्रकारत्वेऽपा ति । अवच्छेदकतासम्बन्धनेति शेष, न तु मुख्यविशेष्यत्वमिति । पारतन्त्रीयतादृशविशेष्यतायाः स्वातन्त्री. यताशप्रकारत्वावच्छिन्नत्वादिति भाव । ईश्वरसङ्केतस्य तादृशत्वे मानामावादाह--आधुनिकेति । सतेति । लोम, अवच्छदकतासम्बन्धेन पशुपदजन्यवाधीयविषयतावद्भववित्या. कारकेत्यर्थ । तोति । तादृशसङ्केतग्रहोत्ताशवोध इत्यर्थ.1 सप्तम्यर्थी विषयत्य तस्य चेप्टापत्तावन्वय, एवञ्च-सङ्केतीयमुख्यविशेषत्वस्येत रपदार्थान्ययाप्रयोजकत्वे च, ननु स्यमते लोम पशुपदजयबोधविषयत्यनिष्ठापच्छेदकत्वसम्य. धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितसङ्केतीयमुरयविशेष्यताकमिति ज्ञानाल् लोमांश इतरपदार्थान्वयवारणेऽपि लोमविशिष्टाश इतरपदार्थबया नुपपति, तदश आश्रयत्वसम्बन्धायच्छिन्नप्रकारताकविशेष्यत्वस्या मानादिति चेद न-यतो लोमरत पगुपदजन्यघोघधिपयत्वनिष्टाश्रयत्वसम्बन्धा ·सामान्यकाण्डम् । विषयताऽऽपच्छेदत्वेन तयास्वरूप, नदेव च शक्यताऽऽवच्छेदकत्व- मित्यवधेयम् । अथ घटत्वाशुपलक्षित द्रव्यपदशस्यवगाभिमातो घटत्वादिष- कारकस्य घटादिपदशक्तिपमातः फालिकादिसम्बन्धेन घटत्वादि- प्रकारकस्य च शाब्दयोधस्य वारणाय तत्सम्बन्धेन तद्धर्ममकारकशा- ब्दबोधं प्रति तत्सम्बन्धेन तद्धर्मविशिष्टांशे तत्पदयाच्यत्वावगादि ६ ज्ञानं कारणं वाच्यम् , विशिष्टांश तत्पदवाच्यत्वावगाहित्वच विशेषणीभूततद्धत- सम्बन्धनद्धम्यशे तदवगादित्वरूपं वाच्यं न तु तेन सम्बन्धेन तद्धम्म धम्मितावच्छेदकीकृत्य तदवगाहित्वमात्रम् । घटस्वादिकं धम्मितावच्छेदकीकृत्य द्रव्यादिपदशक्तिज्ञानस्यापि कालिकादिसम्वन्धेन घटत्वादिक धम्मितावच्छेदकीकृत्य घटादी घटादिषदशक्तिप्रइस्यापि च प्रमात्वेनोक्तातिप्रसादारणाद्, एवमपि परिछन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यप्रकारकशानस्य सज्जन्योपस्थितेश्च सरच उक्तज्ञानसत्त्वेऽपि लोचतीरपदाधान्वये याधकामाधात् ता. दशयोधो भवत्येव, ताशवानजन्यचोप्रवदनुपस्थिती तु तकारण. विरहादिव न तदुत्पत्तिा, यस्थितिमतेऽपि ताशोपस्थितिकाल पप दोषं दत्सानिति न कोऽपि दोपा, पतन पायसदशनानुसन्धानयत् केपाश्चित् तदुपपादनान्तरमया. सो विफल पवेत्ति ध्येयम्, ननु सयापि पशुपदं पशुं बोधपरिवस्यादिपायकत्वज्ञानात् पश्चा- दावितरपदार्यान्वयो न स्यात् तदंश आश्रयत्वसम्बन्धापच्छिन्नप्रका- रताकविशेष्यवक्षामविरहादिति चेद ? न-अस्माच्छब्दादयमों योसुष्य इत्युत्तरकल्प एव भट्टाचार्य. स्य निर्भरत्वात् , शब्दमणौ मिश्रेण तव लिखितत्वाच्च, विषयत्वसम्बन्माधिनताशसङ्केतीयमकारतामकारपज्ञानस्या- पीतराग्यपयोधप्रयोजकत्वकल्पनाच्चेति । आशङ्कते-भषेति । घटत्याचपलक्षिते-घटत्वाद्याधये, तवाहि- ७०वा.

·सवितिके शक्तिवादे घटत्वांश निर्द्धम्मितानच्छेदककात् ममयत्वादिधम्मिताऽवच्देदककाच घटादिपदनिरूपितवाच्यताग्रहाचलकारकवोषवारणाय स्वस्पतो घ टत्वादिममारकवोधे घटत्वत्लावच्छिन्नम्मिवान्यत्वग्रहापेक्षोप्या, तथा च घटत्ववाद्यनुपस्थितिदशायां धादिपदाच्छाब्दवोधा नुपपत्तिः, न च तदंशे घटादिवाचकताज्ञानमेव शादोघहेत । एवञ्च स्व- रूपतो घटत्वादिप्रकारको वाचावांश स्वरूपतो घटत्लादिमकार- कज्ञानस्यैव हेतृत्वमिति घटादिपदजन्यवोधे घटत्वत्वायुपस्थिते पेशे- ति वाच्यम् ? एवमपि घटादिपदा समवायवाचतामकारकज्ञानस्प शाद- वोये घटत्वादिसम्बन्यतया स्वरूपतः समवायभानप्रयोजकताया- वहामति । चाच्यावाद्ययगाहित्यरूपमित्यर्थ । मानमिति । मात्रपदन घटत्वाचशे वाच्यत्वावगाहावयबाद एवमपाति । घटत्वादिति तये वाच्यत्वावगाहिशानस्य इतुत्व चयर्थ । निम्मिताब छति। घटादिपदजन्यपाधयिपयत्वनिष्ठापच्छेदकत्व. सम्यन्धावच्छिन्नप्रकारतावविशेष्यतावदित्याकारकादित्यर्थ, ताशविशेष्यत्वनिष्टपकारताकिञ्चिदवच्छिन्नविशेष्यताशालिशा नत्वन हेतुत्वे चाह-प्रमयन्वादाति । प्रमेय घटादिपदजन्ययोधविपय त्वनिष्ठावच्छेदत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकसङ्केतीयविशेष्यतादि त्याकारकादित्यर्थ । पाचकतदानमवेनि । त सम्बन्धन तधर्मग्रकारक्शाद प्रति त ন্যাভিগ্নেরভানকাবায়ায় অনযানয়াঙ্কাকে संदूतीया या तद्धनिष्टाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताक्तत्सम्ब न्धावच्छिन्नाकारतात्वाच्छन्नविषयताकयोधनिष्ठविषयताक्जनकत्व निष्टकारताविशेष्यता, तत्प्रकारकपदविशेष्यकज्ञान हेतु , द्वितीयेच्छापक्षेऽपि ताहशेब्छीया या घटत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपि. तावच्छेदकत्वसम्मन्यायरिउन्ना योधविषयत्वनिष्ठा प्रकारत्वावच्छिता प्रकारता तनिरूपितयोधनिष्ठविपपताया परम्परया निरूपकत्यप्रकारक पदविशेष्यवज्ञान हेतु, तर प्रथम श्राधेयत्वसम्बन्धेन प्रशरवांछ, द्वितीये तु विशेष्य- ।

·सामान्यकाण्डम् । वाच्यतया समवायवाचकताशाने वाचकांश समचायादेः स्वरूपतः पकारत्तासम्भवेन समवायत्वादिमकारेणैव तज्ज्ञानस्योपगन्तव्य- तया तदनुपस्थितिदशायां यादिपदाच्छादपोषानुपपत्तेः, तथा च केन रूपेण तव शक्तिपीहेतुता ? अत्रोच्यते--तत्सम्बन्धेन तद्धर्मप्रकारकशादयो तत्सम्य- न्धावच्छिन्नसम्मनिष्ठावच्छेदकताकस्वजन्यबोधविपपत्वपकारतानि- रुपितेच्छाविशेष्यतालावच्छिन्नसंसर्गकतत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धमनि- ठधर्मिताऽवच्छेदकताकपदप्रकारकज्ञानत्वेन विषयताविशेषसंसर्गकार्थ- विशेष्यकशक्तिज्ञानस्य हेतुता, ईदृशशक्तियई च सम्बन्धघटकनपवावच्छिन्नत्वांशे समवा- त्यांशे घटत्वादे प्रकारतया मानात् स्वरूपातस्तरसम्भवात् , जाते: स्वरूपतः समवायेनैव मानमिति स्यनुव्यवसायादौ व्यभिचारण धक्तुमशक्यमिति भावः, प्रकारत्वासम्भवेति । समयायस्य नात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तवादि ति हवयम् । तदनुपस्थितिवशायां समवायत्यानुपस्थितिदशायाम् , सिद्धान्तयति-अनोच्यत इत्यादि। स्वजन्येति । स्थपद घटादिपदपर, हेतुतेति । तरसम्बन्धावच्छिन्नतद्धनिष्ठपकारताकशाब्दबोध प्रति तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धम्मनिष्ठावच्छेदकताकविषयतानिष्ठा या स्व निष्ठनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नविषयतानिरूपितजन्यतानिष्ठाविषयसा. निरूपितबोधनिष्ठाविषयवानिरूपितविषयतावावच्छिन्नप्रकारता तन्निरू पितसकतीयविशेष्यतासम्बन्धेन घटादिपप्रकारकतत्सम्बन्धावच्छिन्न तधर्मायच्छिमार्थनिष्टविशेष्यताशालिशानत्वेन हेतुतेत्यर्थः । स्वपद घदादिपदपरम् , एवञ्च यथाभुतस्वजन्यबोधविषयतानिवेशे घटपटपवोमयजन्य- घरपटोमयविषयकसमूहालम्बनशानमादाय स्वजन्ययाधीयघटस्वाय- छिन्नविषयतानिच्छीयप्रकारताविशेष्यतासम्बन्धेन घरपदयान पट- इति शान धृत्वा नातिप्रसा, सम्बन्धपटकतयेति । तया ससर्गाशे विशेषणस्य विशेषणत्वा. ख्याविषयता स्वीकियते; न तु प्रकारत्यम्, उपस्थिते प्रकारतां प्रति भयोजकावादिति माव।

·. ५२ सवितिके शक्तिवाद यभानाद , स्वरूपतोऽपि तस्य तथाभानसम्भवेन समवायत्वोपस्थि- ते पेक्षेति सामञ्जस्यम् । दव्यपदाद द्रव्यं योद्धव्यमित्याकारतामयोजकद्रव्यपदजन्यवो- धविपपत्वीयभगवदिच्छामकारता न घटत्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्टा अपि तु द्रव्यत्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्टवेति द्रव्यपदजन्यवोधीयघट- स्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठमकारतानिरूपितभगवदिच्छाविशेष्यतात्वाव- च्छिन्नसंसर्गेण घटत्वावच्छिन्नविशेप्यकद्रव्यपदप्रकारज्ञानं संसर्ग- ताऽवच्छेदकयटकघटत्वावच्छिन्नत्वांशे भ्रमः, न च द्रव्यपदजन्यविभक्त्युपस्थापितैकत्वादिप्रकारकदव्यत्वा- वच्छिन्नविशेष्यकयोधीया यकत्वावच्छिन्नद्रव्यत्वावच्छिन्नविषयता सा- ऽपि द्रव्यपदजन्ययोधीपदव्यत्वावच्छिन्नविपयतात्वेन भगवदिच्छा- विपयः, एवञ्च द्रव्यपदजन्यवोधीयकत्वावच्छिन्नविपयत्वकारतानि- रूपितभगवदिच्छाविशेष्यतासम्बन्धनकवादिमतो द्रव्यपदवत्वाद्ध वरूपत इति । जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तपदार्थस्य प्रकारतयैव स्य. रूपता मानानङ्गीकारादिति हृदयम् । इत्याबरतेति । तादृशशब्दजन्यबोधीयविषयतकरूपविषयता, ता. दृशशब्दोच्चारणप्रयोजकबुवोधयिषीयविलक्षणविषयता वेत्यर्थ, त- था च ताशवाक्येन द्रव्यपदजन्यवोधीयदन्यत्वावच्छिन्नविपयतावद् द्रव्यमित्याकारिकेच्छैवामिलप्यत इति भावः। भ्रम इति । तदभाववनिष्ठविशेष्यतानिरूपिततनिष्ठाविशेषणताक- स्वरूपनमत्यावच्छिन्न इत्यर्थः । न चेति । न च द्रव्यमेकत्ववदिति शानीयव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताया एक- स्वप्रकारतानिरूपितत्व न त्वेक स्वावच्छिन्नन्व कुत पनत्सङ्गतिरिति विशेष्यतायाः प्रकारवाच्उन्नत्वमभ्युपे-य तथोक्तत्वात् , तश्च हेत्वा. मासे स्वयमेव प्रत्यक्षमणी चौकम् । के चित्तु-द्रव्यं गगनमित्यादिवाक्यजन्यगगनप्रकारतानिझापितक- स्वद्रप्यत्वोमयपविच्छिन्नविशेभ्यताशालिवानमादाय तदुक्तमित्याहुः। दम्य घट इत्यादिवाश्यत एकवचनेनैकत्वोपस्थितिकाल एकत्वेन वाच्यम्?

·सामान्यकाएडम् । ५३ द्रव्यपदादभ्रान्तस्य पदान्तरानुपस्थितकत्वमकारणाप शायाधम- सङ्गो दुार एवेति वाच्यम् ? ताशविशेष्यतात्वन तस्य सम्बन्धत्वानुपगमाद। अथ चा तत्पदजन्यतधर्माप्रकारकशाब्दबोधे तद्धावच्छि- नत्वावच्छिन्नत्वेन स्वजन्यवोपविषयत्वकारताऽवगाहिताहशमकार- तानिरूपितविशेष्यतासंसर्गकपदप्रकारकं ज्ञानं हेतुः, एवञ्चकत्वादिषकारकद्रव्यादिपदजन्यबोधननाशक्तिग्रहेण द्र- व्यादिपदजन्यबोधविषयत्वीयद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वविशिष्ट- भगवदिच्छापकारतायां बाधितस्यैकत्वावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वस्याव- गाहनात् तस्य भ्रमत्वम्, दव्ययोधस्येप्टरवादाह-पदान्तरानुपस्थितैक्वेति । प्ररान इति । द्रव्यगुणः शब्द इत्यादावित्यर्थः। तादृशविशेष्यतात्येनेति । जन्यवोधायकस्वावच्छिन्नविषयताप्रकारता निकापितमगादेच्छाविशेष्यतात्वेन । तस्येति । द्रव्यपदजन्यबोधीय- न्यत्वावच्छिन्नविषयतामकारतानिरूपितभगवदिच्छाविशेष्यत्वस्ये त्यर्थः, द्रव्यपदत्वावच्छिन्नमतियोगित्वेनेति शेषः, तेनैकवचनामादि- पदजन्यताबोधमादाय ताशधिशेष्यत्वस्यैकत्वावच्छिन्नत्वघटित. तादशविशेष्यतात्येनैकवचनादेः संसर्गत्वेऽपि द्रव्यादिपदस्य तस्मतिः योगित्वाभाषेन तस्य तत्संसवाहने ज्ञानस्य भ्रमत्वमलीकरवं. वेति भाषः। तुम्यतु दुजैन इति न्यायेनाह--अथ वेति । तदविच्छिनत्वावच्छिन्ने. ति । तथा च घटी घटपदजन्यबोधीयधदरवावच्छिन्नाधिपयतावान् भवरिवत्यायकारक पर भगवरततो योधविषयत्यांशे तत्तद्धम्मीय. बिजनस्वावगाही शक्तिरिति; सा च द्रव्यपदजन्यबोधीयविषयायाम- कत्वाप्रबनिस्वसन्वेऽपि न तद्रूपेण तामधगाहत इति, पच तापदजन्यतद्धर्मप्रकारका प्रति सम्मावच्छिन्नत्वाप- च्छिन्नायास्वजन्पयोधीयविषयतात्यावरिउन्नप्रकारतातनिरूपितेन्छी. यविशेष्यतासम्बन्धेन तत्तत्पदप्रकारकार्यविशेष्यकानं तुरेवं स. स्चन्यांशेऽपीति।

·, - सवितिके शक्तिवादे यत्तु-पदार्याशे घटलादेः शाब्दबोधप्रकारतायां तदशे तत्तत्प दशम्यताभच्छेदकत्वमेव प्रयोजक, शक्यतावच्छेदकत्वश्च तत्पदन- न्यवोपविपयत्वपकारतानिरूपितविशेप्यतावच्छेदकत्वं न तु बोधवि पयतावच्छेदकतपा सङ्केत्तविषपत्वरूप विशेषणविधया याच्यत्वं, तथा च तद्धर्मप्रकारकशाब्दबोये तदविच्छिन्नत्वविशिष्टतादृशविषय तासंसर्गकशक्तिज्ञानमेव कारणमास्ताम् , द्रव्यादिपदनन्यवोधविषयत्वप्रकारतानिरूपित्तद्रव्यत्वावच्छिन्नम गवत्सङ्केतीयविशेष्यतात्वनेर सम्बन्धता न तु तादृशममारतानिरूपि तपटलावच्छिन्नविशेष्यतालेन, तादृशमकारतानिरूपितभगवदिच्छा- विशेष्यतायां द्रव्यत्वादेरेवावच्छेदकत्वं न तु घटत्वादरित्येव वा स्वीकरणीयमिति नोक्तातिप्रसङ्गः, किं पत्तिनिमित्तस्य वाच्यत्वो. पामेन ? इति शपताऽबच्छेदकमवाच्यमेवेति दीधितिकारमतम् , तन्न शोभनम्-एवं सति शक्तिशानाधुनिकसतज्ञानयोरेफरूपे. व हेतुत्वाद यत्र द्रव्यपदाद गुणवत्यादिना द्रव्यं वोद्धव्यमित्या- दीधितिकारमत दुपायतमुपन्यस्थति-यविति । विशयतामिति । ईश्वरेच्छीयविशेषताऽयच्छेदकस्यमि. स्वर्थ, बधविश्यताऽच्छदक्तयेति । अन विषपतानिरूपितत्यतृती याऽथे, तस्य च सतविषयत्वेऽन्यय । ताइसेति । तस्पदज न्ययोधीपविश्यत्यकारतानिरूपितविशेष्यतेत्यर्थ, तथा च तमा पच्छिमायाविशेष्यतात्योमयधम्मावच्छिन्नससर्गतानिशानमेय हेतुरिति । एकच हेतुवादिति । राघवात् कारणताऽयच्छेदक यरीपत्य. स्याप्रयशेनहताना नुल्यरूपताया अनुमयसिमावादित्यर्य, নেন থ্রিানস্বাম্বেল নিম্নাগাদ जनस्वादिस्यसत्तमित्यपि परास्नम् , एपशाधुनिस्पलापि तसम्ममाशापयोधे पदजन्ययोधषि বয়ংঘনিঃশ্বাসােনামহালয়ত্ববান এ मारपशनापन हेनुस्य वाम्यमिति माय । गलमा दति। मातीपाऽयोऽगनित्य, तस्य च घोड़पमि . .

·सामान्यकाण्डम् । कारकाधुनिकसङ्केतीपदव्यत्वावच्छिन्नविपयता द्रव्ये गृहीता; तन ता- शिसङ्केत्तग्रहाद व्यत्वेन द्रन्यवोधापत्तगुणवत्वादिप्रकारकशाब्द- बोधानुपपत्तेच दुरित्वात् । इति सामान्यकाण्डः । त्यत्र तव्यमरपयार्यताऽयच्छेदकविषयतायामम्वयः । तारशसङ्केतश्रेश्वरीपश्ये मानामावादाह-~~आधुनिकेति । अनुपप- लेरिति । गुणवावस्य सङ्केतीयधम्मिताऽनयच्छेदकत्यादिति भावः पथ भगवत्स साधुनिकसतयारकरूपहेतुत्वेऽपि दव्यपदाद् दश्यं योसव्यमिति सरतस्य द्रव्यपदजन्ययोधीयविषयतात्यपरप्तिा- पच्छेदकताकप्रकारतासतीयद्वव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धेन द्र- श्यपदप्रकारकम्यत्वावविद्यन्नविशेष्यताशालिझानत्वेन हेतुत्वे इत्या पदा गुणयन्येन द्रव्यं योध्यमित्याकारकसङ्केतीयप्रकारताया गुणव. चावच्छिन्नत्वतारशविषयतास्वोभयधर्मावच्छिन्नत्येन द्रव्यपदजन्य. खोघीयविषयतात्वेतरयम्मनिवच्छिन्नस्वाभायेन न तदापत्तिः, नच दीधितिकारमते पर्याप्तिनिवेशस्याधिक्येन गौरवमिति वाच्यम्? द्रव्याचादेवाच्यत्यमतेऽपि व्यायावच्छिनत्वद्रव्यदजन्यवोधीयाय- पयतात्योभयधम्मपयांतावच्छेदकताकत्वस्य प्रकारतायामवश्यं निवेश नीयत्वेन गौरवानकाशाद् , अन्यथा द्रव्यपदाद गुणवद्व्यत्वेन द्रव्य- योरयमित्यायाधुनिकस तनहाद् ( द्रव्यत्वमात्रप्रकारेण द्रव्यवोधानु दयेन व्यभिचारापत्तेः), न च तादशाधुनिकसद्धेतज्ञानस्य तारशशक्तिशानकारणान्तर्राष. विलम्ब्य नोकापत्तित्ता, अपितु फलबलेन ताशनामस्य स्वतन्त्र अवमिमतकारणताकल्पनेनेति वाच्यम् ? यस्मादापत्तिदानाय न केन चित् किमपि कल्प्य तस्मासु फलोत्पादो. ऽपि सविवादः, अनुभवेनाध्यकशेषस्य दुकरत्वं च, नन्वयमपि ताहशापत्तिा भूत् किन्तु दीधितिकारमते ताशा. धुनिकसतिप्रदाद् गुणवत्तादिना द्रव्यादेोधानुपपचिदोपो दुवार. पति चेद् । न-तस्येष्टत्वाद्, द्रव्यपदाद् गुणवदोध्यमित्याकारकाधुनिकस. तेनैव ताशयोघोरयाद, (एतदन्तर्गत वरदव्यत्वप्रकारवाशापते, इति ·सवितिके शक्तिवादे अथ वा तादृशसङ्केतग्रहात् तादृशयोधस्यानुभव विषयत्वं चेद् ! म. गत्या स्वजन्ययोधीय गुणवत्वावच्छिन्नविषयतावावच्छिन्नप्रकारताका सङ्केतीयविशेष्यतासम्बन्धेन द्रव्यपदप्रकारकगुणवत्त्वावच्छिन्नविशेष्य। साशानत्वेन स्वातन्त्र्येणेय हेतुतायाः कल्पनेन ताशसङ्केतग्रहात्ताह शयोधजननात् स्यादेवमेतदतिरिक्तकल्पने गौरवं न स्याद् , भट्टाचार्य- मतऽपि तत्कपनाया आवश्यकत्वाद्, अथवमपि तद्धर्मप्रकारकशाब्दयोधं प्रति सङ्केतीयतादृशविशे प्यतायास्तद्धावच्छिन्नत्येनावाहिशानमेव कारणमिति नियमो भ. ज्येतेति चेद्? न-शक्तिशान एव ताशनियमस्वीकाराद्, न च तथाऽपि द्रव्यपदाद् गुणवद् योद्धव्यमिति सङ्केतमहात् ता रशयोधस्य भट्टाचार्येणारधीकारात् तारशकारणत्वाकल्पनेन लाधव. मिति वाच्यम् ? तथा सति दीधितिकारणापि द्रव्यपदाद् गुणवत्त्वेन द्रव्यं योद्धः व्यमित्याकारकसकेतग्रहाद् गुणवद्वोधस्थानङ्गीकारेण तदकल्पनाल्, लाघवस्य तुल्यत्वादिति यदि सूक्ष्ममीक्ष्यते, तदा दीधितिकारमत ब्रह्म णोऽपि दूषयितुमशक्यमिति ध्येयम् । इति सामान्यकाण्डविवृतिः।

·अथ सविधुतिके शक्तिवादे विशेषकाण्डः। *अय पदार्थाश इव प्रकारीभूतधम्मशिप वाच्यत्वग्रहस्यापे- क्षितस्वआकाशपदारछब्दाश्रयतया चौधो न स्यात् शब्दाश्रयत्वस्य आकाशपदावाच्यतायाः सिद्धान्तसिद्धत्वाद अत्तएव तद्वारणायैष प्रतिनिमित्तलक्षणे वाच्यत्वं सतीति विशपोपादानमिति चेद्र ? न-शब्दाश्रयत्वस्याफाशपदवाच्यत्वमनीफर्तृभिः प्राचीनेरा- काशपदादाकाशांश तदुपस्थाप्यधर्माप्रकारकशाब्दबुद्धेरैचोपगमात् , तदुक्तम्-"अस्तु वा पदादपि निर्विकल्पफमिति,"निर्विकल्प- कत्त्वञ्च सदंशे तत्पदोपस्थाप्याप्रकारकत्व; न तु तर्दशे सामान्यतो- निप्पकारफत्वं, विभक्त्युपस्थापितकत्वादीनां तदंशे प्रकारताया- आवश्यकत्वात् , तेन समं पदार्थान्तरस्य संसर्गानवगाहने ताशयो- सिद्धान्तसिद्धत्वादिति शास्त्रकाराधयधारणविपयत्वादित्यर्थः । तद्वार जायेति । शब्दाश्रयत्वे प्रवृत्तिनिर्मित्तत्ववारणायेत्यर्थः । तदुपत्यापत्ति । आ काशपदोपस्थाप्येत्पर्यः 1 वर्माप्रारति । स्वजन्ययोधीयनिरयच्छि, प्रविषयतानिष्ठप्रकारतानिरूपितसङ्केतीयविशेष्यतासम्बन्धेनाकाशपद. धान् शब्दाश्रय इत्याफारफहानत्वेनाकाशनिष्ठमिरवन्निविषय- ताशालिशान्द प्रति हेतुत्वाधगमादिति भाषः । तदश इति । तत्पदशक्यांश इत्यर्थः । तत्सदोपस्थाप्यति । आकाशादिप दोपस्थाप्यशब्दाशयावेत्यर्थ । नग्वाकाशक्त्ययो. सम्हालम्पनवोधस्वीकारे का क्षतिरिति मत आह-तेनेति। आकाशेनेत्यर्थः। * प्राचामपुस्तकानुरोधापथ्यापकसप्रदायानुसारात शन्दविशेषशक्तिविचारारम्भस्या रस्यापत एव विशेषकाण्डारम्मत । । ०या० ·मवितिके शक्तिवादे घस्य शाब्दत्वासम्भवाय, वस्तृतस्तु-तत्र निधिकापरुपदं तत्पढौपस्याप्यवस्वविशपित- घम्मिविषयकशान्दानुभवजननिाकल्पस्मरणपरम् ; अन एव वत्र निर्विकल्परूपस्य स्मरणस्यानुपपचिः, अनुभवम्य स्वसमानमका- रफमानस्मृतिजनकवादित्याराहप पकारान्तरण ताशस्मरण- पपादितं मित्रा, अत्र च मते जात्यतिरिक्तस्य तस्य स्वरूपतः पदार्यानुभवमका- रत्वासम्मवाढाकारावासीत्यादी शाब्दयोगानुपपत्तिः, अन्वयिता- वच्छेदकावच्छिन्न एव पदार्यान्तरान्चय इति नियमानुपपनियति पढार्य इव पदार्यकारीभूतयागेशप शक्तियहाँपक्षायां गोत्वादेर्गवा. पतधाप्याने राम्दाअपत्यप्रकारकोपस्थितः स्वरूपत याकाराशा. ग्दजननेऽनुमयपिरोयो, निर्विकल्पकपदस्य ससगानवगाहियानरूप मुख्यार्थ परित्यागतो न्यूनता च स्यादित्यत आह-वस्तुस्विति । दप- दति । आकाशपदन्यः । तदुपस्थाप्यं यद्वस्तु-दविशेषितघमी, त. द्विषयकशाप्दानुमवजनकेत्यर्थः । प्रारान्तरे ति । तदम्मनिष्टप्रकारला न्यत्रकारवानिरपिटतद्धम्मिनिष्टविषयताशालिम्मरणं प्रति तदर्म- निष्टमकारतानिरूपिततम्मिनिष्टविशेष्यतावास्यनुमा वन कारणता. कल्पनेनेत्ययः, तादृशम्मरणश्च यदा प्रकारांशे नोदोकस्य धभ्यंश पोद्योधनस्य सम्बलन देव. तत्कल्यने च फलालादिति मिश्रा पामारायः। अनच मनु ठि। आकाशादिपदानां स्वरूपतः शक्तिवादिमत- इत्यर्थः । अत्यति । जातिपदमखण्होपाध्युपलनक, टेन जात्यसण्डीपा. यतिरिकम्यत्ययः । तस्य प्रकाशस्य, स्मृती स्मरूपत आकाशस्य प्रकारत्यसम्मवादाह-पदार्यनुमा वि। प्रकरव'मम्मवदिति । योग्यता. पानादीनामाका किञ्चिद्धम्ममान विना जननासम्मवात् , यस्य यदूषण मानं ठस्य तपेपेर शाम्दयोयजननादिति भावः । झात्यसण्टोपाध्यनिरिकपदार्यस्यापि सम्पतः काञ्चगानाठी- कारणात्र यायनिश्चयामतियध्यतया योग्यताबानस्य कारणायाकल्पनेन चलमपया वा तदुपराने त्वाह-अन्वयितामति गगनमित्यादि- वाक्यजन्यबोधानुपेषादिति, इष्टापत्ती साध्रयो नैक इति वायनिधः तत्र ·विशेषकाण्डम् । ५६ दिपदवाच्यत्ववत् शब्दाश्रयत्वस्याकाशपदवाच्यत्वमस्त्येव, अत एव दीधितिकृता गुणटिप्पण्या रूपमन्ये "अत्रेदं तत्व मि"त्यादिना गोत्यादिना शब्दाभपत्वस्याविशेष व्युत्पाद्य प्रकाश- स्थमचिनिमित्तलक्षणे वाच्यत्त्वविशेपणस्योपादानं इपितमेव, प्रत्यक्षमणिदीधितोच पदायाँशे गोत्वादेः प्रकारतायां शक्यता- बच्छेदकत्यस्य प्रयोजकत्वमुपगम्य शक्यतावच्छेदके शक्तिपितव, तत्रोक्तानुपपत्तिश्चिन्त्या । पत्तु-शक्त्याऽऽकाशपदादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यस्वादिनाऽप्याका- शोधो भवति न तु नियमतः शब्दाअपत्येनैव तया सत्याकाशा शन्दाश्रय इति सहमयोगस्प मुख्पताऽनुपपत्तिः, प्रत्येकं नानाध- मर्मविशिष्टएवाकाशे तत्पदस्य नानाशाक्तिकल्पनं तु न सम्भवति ना. नाधविच्छिन्नैयाम्मिएयेकपदयाच्यतायाः क्वाप्यदृष्टस्वादिति शब्दाश्रयत्वोपलसित एवाकाशपदशक्तिरिति प्राचीनमतमेव साधु, उपलक्षणस्यापि विशिष्टावाचकपदजन्यशान्दवीधे प्रकारत्वे न किञ्चिद धारकम् । न च शब्दाश्रयत्वस्योपलक्षणवे तस्येवाविशेषात्वमेयत्वादोया- फाशपदजन्यानुभवकारताऽऽपत्तिरिति वाच्यम् ? यकाले सानुभवविरुद्धस्य तारशबोधस्यापरिति भावः । अत्र दीधितिकरसम्मति दर्शयति-अतएवेति । शब्दाश्रयत्वस्य श. क्यचाऽबच्छेदकत्वादेत्यर्थः । गुणटिप्पण्यांन्गुणप्रकाटिप्पण्याम् । गोत्वादिति । दृष्टान्तेनेत्यर्थः विधिशेषतुल्यानुभवयुक्तिकर,व्युत्पादक प्रदश्य, पदार्थाश इत्यत्र सप्तम्या विशेष्यावं तस्य च प्रकारतायामि. यत्राग्ययः, शक्यतावच्छेदकत्वस्प-सङ्केतीयविशेभ्यताऽयछेदकत्व. स्य, शक्तिः पदजन्यधोधविषयावेन सङ्केतीयविषयत्वम् , उक्तानुपप. त्तिगुणयत्वेन द्रव्यपदादित्यानुफ्पत्तिः। सहप्रयोगपति । एकार्थक- पट्यप्रयोगस्थेत्यर्थ इति के चित् । मुख्यतेति । साच त्या स्वार्थ- प्रतिपादफता, अत्राकाशपदस्य शम्दापस्य शश्याधस्य गोधकतान सम्मवात-उदेश्यताविधेपताऽबच्छेदकयोरपनान्वयानुपपत्तेः, लक्षण.

·६० सवितिके शक्तिवाद तत्सकारकशाब्दबोधे तोऽनतिप्रसक्तत्वरूपशक्पतालच्छेदक वारगाहिलेनोपलक्षिते शक्तिज्ञानस्य हेतुत्वादिति, तन्न-आकाशः शब्दाश्रय इति सहयोगस्य मुल्यत्यासिद्धया. द्रव्यातिरिक्तदव्यत्वाकाशपदवाच्यत्वाधेकतररूपेण लक्षणाया एवं तोपगमाद, *एक्श्च यत्र सुवर्णवहनयोग्यगवादिरूपविशषपरसामान्यवाच- कपघटिवं द्रव्यं नास्ति गौनास्तीत्यादिक वाक्यं प्रयुज्यत; तत्र विशेपरमविच्छिन्ने लक्षणैव, विशेपवर्मस्य सामान्यशब्दावाच्यतया शक्त्या तद्रूपकारकबोधानिर्वाहाद्, याऽऽकाशपदार्थत्वावच्छिन्नबोधकत्वेऽन्धयोपात्तावपि मुख्यताहान्या पत्तेरिवि गाय. 1 अनतिप्रसतेति। न च गगननिष्ठताक्तित्वस्य शब्द वसस्य चानतिप्रसकतथा तपेणाप्याशादिपदाच्छादयोधा- पत्तिरिति पाच्यम् एत्वात् । हेनुलादिति । एतन्मत आकाशादिषद. अन्ययोधविषतावान् भववित्याकारक भाकाशविशेष्यको भगवत्सङ्केन , গুলqনালনা কলিখেঘিারাঘবান্ধায় पदवान शम्दाश्रय इत्याद्याकारकं छान हेतुरिति भावः । मुख्यत्वास यति प्रमाणामायनेति शेषः । यद्रव्यतिरिकोते । पृथिवीत्वादिप्रत्येक्र. धम्मावच्छिन्नमेदाटवदित्यर्थः । ननु पदाना तवद्धम्मोपलक्षितावाचकाये सुवादितात्पर्येणापि लोयादिपद प्रयुज्यते तत्र का गति.' इत्यत आह-एक्वैति । पहा. नामुपलसितावायकरवे चेत्यर्थः। द्रव्यान्तरपति द्रव्य नास्तीति प्र. योगा द्रव्यपरत्धे न सम्माति, अपि तु सुवर्णादिपरत्व एवेति विशे. पचनाय नम्पदघटितवाक्यमुक्तम् , एवं गवान्तरवति गानास्तीति प्रयोगेऽपि योग्य , प्रथमे शक्यताऽवच्छेदक परित्यज्य सुवर्णत्वाब छिन्ने लक्षणा, दितीये तु शक्यताऽवच्छेदकगोत्वघटितहलबहनयोग्य. aविशिष्टगोत्वावच्छिन्न सेति विशेषसूचनाय यमुपाचम् । बौधानिबाहा दिति । तथा च aपजन्यतद्धर्मपय्यांतप्रकारताकशापाचं प्रति सद्धर्मपरांतावच्छेदकताकत्वस्वजन्ययाधीयविषयतात्वोमयघमांव- * यद्यपि पुस्तकान्तोषु दिलेह "यदि घेत्यादिध्येयमि"त्यन्तपाटोत्तरम् "एवं चेत्यादिहयमि"यन्त पट, तथापि प्रकृतीकाऽनुराधादेन योन्यतिव्यवहारः।

·विशेषकाएडम् । एवं यत्र दुःखासम्भिन्नसुखत्त्वधानकर्पगोत्लादिविशिष्टवाचर्क- स्वर्गधेन्वादिपदं केवलमुखत्वगोत्वाद्यवच्छिन्नतात्पर्येण प्रयुज्यते; तत्र लक्षणव, शक्त्या प्रतिनिमित्तैफदेशं परित्यज्य न बोध इत्यनु- भवनि हाय शुद्धतद्धर्मप्रकारकशाब्दबोधे तदन्यरूपावच्छिन्न- वानवच्छिन्नबोधविशेपविषयत्वीयप्रकारतात्वेन प्रकारसाघटितसम्ब- धावगादिशक्तिज्ञानस्य कारणत्वमुपगन्तव्यम् , शक्यतावच्छेदके शक्यत्वानभ्युपगन्तुमते तादृशोधै तद्रूपांश सङ्केताविशेष्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवगादिज्ञानत्वेन हेतुत्वानोक्ता- तिप्रसङ्ग इति सूक्तानुपपत्या हेयम् । यदि चाकाशः शब्दानपइत्यादिवाक्यस्थमाकाशपदं मुख्यमेव निमितानच्छेदककच नान्वयबोधः कुत्रापि, तदाऽऽकाशादिपदाव शक्त्याऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्यादिना वोधनिहाय विशिष्टावाच- च्छिन्न प्रकारताकसतीयविशेष्यतासम्बन्धेन पदप्रकारकाविशेष्यका शानत्वेन देतुत्वादिति भावः । न्यूनधीवनियोधनस्थलेऽपि लक्षणामाह-एवमिति । उक्त- स्थलवदित्यर्थः । दुःशासम्भिनेति । तत्त्वञ्च स्वाव्यवहितोत्तरस्व- स्वावच्छेदकीमतशरीरावमित्वस्वसामानाधिकरण्यैतत्रितयसम्बन्धे. न दुःखविशिष्मान्यस्यम् । शुद्धतम्र्मेति । तद्धर्मनिष्ठभकारतानि- कपिता सती तदन्यधमनिष्टप्रकारवानिकापता या विशेष्यता तच्छालिशान्योधं प्रति तद्धम्मीवच्छिन्नत्वावच्छिन्नतदितरधनिष. छिन्नत्यापछिलस्वजन्यबोधीयविषयतात्यावच्छिन्नसतीयप्रकारता. कविशेष्यतासम्बन्धेन स्वर्गादिपदवत् सुखमियाकारकं ज्ञानं देतुः, हेतुता च सद्धम्मावच्छिन्नत्वायरिंछतत्वावच्छिन्ना सती तदितर. धविच्छिन्नस्वाभावावाच्छन्नत्वावच्छिन्ना सती बजाययोधीयविषयः तास्वावच्छिन्नत्वावच्छिन्ना सती सङ्केतीयप्रकारावाच्छिना या विशेषणता वनिरूपितविशेष्यतात्वावच्छिसंसर्गताकस्वर्गादिपदत्वाब. च्छिन्नप्रकारताकमुखत्यादिधर्मावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिधपत्वेनेति दीधितिकारमतेऽयुक्तापत्तिवारणप्रकार दर्शयति-शक्यताऽवच्छेदक- इति । आकाशपदस्य स्वरूपताशक्तिवादिनामाचार्याणां मतं परिक- पियम्।

·सवितिके शक्तिवादे काकाशादिपदस्य प्रकारांशे वाध्यत्वानवगाहिशक्तिग्रहस्यैव तद्धम्मा- चच्छिन्नविरोध्यकतत्तद्धर्ममकारकान्वयवोपहेतुत्वमगत्या स्वीकार्य, विशिष्टवाचकगवादिपदस्य च सकाराशे वाच्यत्वावगादिशक्तिज्ञान- मेव वधर्ममकारकशब्दबोधद्वारीति न शक्तिभ्रमलक्षणाग्रहमन्तरण गयादिपदाद गोपदवाच्यत्वाधवाच्यधर्मभकारको बोधा, आकारादिपदमिव गवादिपदमपि विशिष्टावाचकमिति भ्रम- चतो गवादिपदादबाच्यधर्मप्रकारकबोधानि हाय तद्धर्मामका- रकशाब्दवोधे तद्धर्मसामानाधिकरण्यमात्रावगाहितत्पदवाच्यतात्र- गाहिग्रहस्य हेतुत्वेऽपि तहेतुवायां वाच्यतांऽशे विशेषणानन्त वि. रोति-यदि चेति । तच्च मुख्यत्वे विवादसूचनाय । प्रकारांश इति । स्य. अन्याधीयविषयतास्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितसङ्केतीयविशेष्यतास. म्वन्धेनाकाशपप्रकारकशब्दाश्रयत्वावच्छिन्नविशेष्यकशानं शब्दाथ. यत्वप्रकारकशाब्दबोधं प्रति हेतुः, एवं तादृशविशेग्यतासम्बन्धेनाकाशपदभकारकाटद्रव्यातिरिका ध्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनानमष्टव्यातिरिकद्रव्यत्वप्रकारकशाब्द. प्रति कारणमिति। एवं सत्येव गगनकालदिवशब्देऽपि हेतुहेतुमद्भावो योध्यः । गोपदवाच्यतादीति । गोपदाच्यत्यादिकपो योऽवाच्यधर्मः तत्प्रकारका इत्यर्थः । विशिष्ठावाचकमितीति। किञ्चिद्धर्भावच्छिन्नत्वानवच्छिन्ना या तत्तत्पदजन्ययोधीयविषयतात्वावच्छिन्ना सङ्केतीयमकारता तन्निमपित. विशेष्यतायाः परम्परया निरूपकमितीत्यर्थः, ततधर्मसामानाधिकरण्य- मात्रावगाहीति । अवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन गोपयाच्यत्वादिसमानाधि- करणा या गवादिपदजन्यवोधीयविषयतात्वावच्छिन्ना सङ्केतीयप्रका. रता धिरुपितविशेष्यतासम्बन्धेन गधादिपप्रकारकगोपदयाच्यावि- विशेष्यक शानं तुरिति भावः,* विशेषणानन्तमविरेवति । तादृशकारणताऽवच्छेदककोटौ प्रकारत्वांशे किञ्चिद्धार्मावच्छिन्नत्यानवच्छिन्नत्यमपि विशेषर्णाय; तथा च गवादि * पस्तुतस्तु-विषयतायामेव तद्धर्भसामानाधिकरण्यावाही शक्तिमहोऊन बाच्यो मतु प्रकारतायामवच्छिन्नत्वपटितसामानाधिकरण्यात्यावगाही, तथा सति विषयतायास्तत यक्तिरानचिन्नत्वेनर प्रमत्वसम्मवेऽने भ्रमत्वोपपादनवैवात् ।

·विशेषकाण्डम् । स्वावगाहित्यमप्पच्छेदक सुपेयतेऽतोऽवाच्यधर्ममकारकबोधहेतुगवादि- पदशक्तिग्रहस्य भ्रमत्वनियमः, अतो नाभ्रान्तपुरुषस्य ततस्तादश- घोघ इति बोध्यम् । मामाकरास्तु-धेनुपदस्य धानकर्माताविशिष्ट एव शक्तिर्न पदजन्यवाघोया पयत्तापायच्छिन्नत्याकञ्चिद्धम्मावच्छिन्नत्वावच्छिन्न- स्थामावीमयधर्मावच्छिन्नसईतीयप्रकारतात्यावच्छिन्नविशेषणताकवि. शेष्यतात्यायच्छिन्नसंसर्गताकगयादिपदत्यावच्छिन्नप्रकारताकगोपदबा- व्यस्वाधवच्छिन्नविशेष्यताकहानत्वेन हेतुतेति, कार्यताऽवच्छेदक- श्व-ताशविशिधावाचकवनानाम्यवहितोत्तरगवादिपदकानजन्यगोप. दार्थत्यादिप्रकारकशावत्यमतो गवादिपदानां गोपदयाच्यवादिवि शिष्टयाचकत्वममजन्यतादृशशाब्दयोधे न व्यभिचारा, विशिएशक्ति- झान कार्यकारणभावस्तु पूर्वरीत्यैव बोध्या, तत्रापि विशिष्टपाचकायनानाध्यवाहितोचरत्यानिवेशान व्यभिचार. इति ध्येयम्। प्रमत्पनियम इति । गोपदादिसतीयमकारतायां किञ्चिद्धविच्छि- प्रत्यावाछितस्वसत्त्वेन तदभावावगाहने भ्रमत्वमेवेति । शक्त्युपाधिवादिनां गुरूणां मतमुत्थापयति-प्राभाकरास्त्विति । पानकम्मतविशिष्ट एवेति । धानकामता च दुग्धपानकर्मता, दुग्धपानश दुग्धप्रतियोगिकबिभागजनकल्वे सति दुग्धप्रतियोगिकगलाधासंयो- गानुकूलो यो व्यापारस्तद्रूपं, तत्कर्मता च ताशविभागानुयोगि- त्वं तदाथयतया गवादिक कम पव गांधयति स्तन पियतीत्या. दिका प्रयोगा ननु गवादिपकानां गोत्वादाविव धेनुपदस्य धानकर्मत्वे कुत्ती न शक्तिरिति चेदु। न-यस्माद् यद् येन विना न भासते तद्भासकसामप्रधेय तदासा पत्ति न तु मामार्थ सामग्रघन्तरं, जातिस्तु व्यक्ति विना न भा. सस इति माविमासकसामग्री व्यकि भासयति; अतो घ्यकिभाने सामप्रथन्तरकल्पन, धानकर्मता च व्यकि विनाऽपि भासतेऽस्त. दूमानसामना व्यक्तिमानसम्मवामावादतमानार्थे धानकर्मताधि शिष्टे शकिरायश्यकी, ·सवितिके शक्तिवादे सु गोत्यमाप विशपणं, गोत्वस्य शक्त्युपाधित्येन शक्तिनिपन्त्रक स्वाद धानकर्मत्यस्य महिप्यादिसाधारणत्वेऽपि न धेनुपदाचट्टयोपा, न च धेनुपदाद गोरमकारोधस्यानुभविकतया धानकर्मम- हिप्यादिमति देशे पेनुर्नास्तीति विशेपदार्शनां मयोगस्य मुरयतया प पेनुपदजन्यप गोत्वमानमवरयमगीकरणीयं; तथा चधानकर्म- त्ववद् गोत्वेऽपि शक्तेरावश्यकतयाध्याक्यस्यापि प्रकारतया शाद- बोधे भानौपगमै द्रव्यत्वप्रमेयत्वादरपि प्रकारतया शान्दयुद्धौ भाना- पत्तिरिति वाच्यम् ? शान्दयोधेऽशक्यस्य गोत्वादे' प्रकारतया भाने शक्यतावच्छे- दफ्त्वस्य नियामकरसाद, गोत्वस्य चाशक्यत्वेऽपि शक्यवायामब- छेदकतामकसम्बन्धविशेषोपगमाद् द्रव्यत्वादेवातयात्वनातिप्रस- अविरवाद, पवकारस्यवच्छेद्य स्पध्यतिन तु गौत्वमपीति । विशेषणमिति । श साविति शेषा, ननु धेनुपदस्य यदि धानकर्मनामानीवशिष्ट शक्तिस्तदा धान कम्मलेन कुतो ने महिण्यादीना घेनुपदशष्यत्वं न वा तद्वोध इति। अत आह-पात्वस्येति । शक्त्युपाधित्वनति । सम्पन्धान्तर पशक्तिकरपनस्य धर्मिताऽवच्छेदक न शक्त्यभावप्रयोजकाभावप्र. तियोगित्वनत्यर्थ, तनु-अशफ्याष सति शक्यताऽरच्छेदकावामिति तु यावत्, वाति नियन्त्रकात्यात्-शक्तिसङ्कोचकत्वात् , तत्सत्ताप्रपो जकस्वसत्ताकत्वादिति तु पर्यायसितम्, तोध इति । महिन्या विधोध इत्यर्थ, तत्र गोत्याभावेन शक्यभावादिति भाव। ननु घेनुपदजन्यथाधे गोवामाने महिण्यादिमद्देश धानकरमता स्वावच्छिन्नाधिकरणतया धेनुर्नास्तीति प्रयोगानुपपत्तिरतो गोत्वमान मावश्यक तच्च शक्तिनमेण लक्षणया चौपपादनीयमिति ? अत आह- विशपति मुरयतयति च । समाधत्ते-शादोध इति । नियामत्रत्वादति । तथा च तत्तापदजन्यतत्तद्धर्मप्रकारकशाप्दयोध प्रति तचद्धम्मावच्छिन्न शक्यताकत्यसम्बन्धेन तत्तधर्मावच्छिन्नप्रकारकपदविशेष्यकशान हे नुरिति गाय ।

·विशेषकाण्डम् । न च गोत्वस्य उपभादिसाधारणस्यातिमसक्कतया शक्ती ना- पच्छेदकलसम्भव इति वाच्यम् ? अवच्छेदकत्वस्य प्रकृतेऽनतिप्रसक्तत्वानियनत्वानियतत्वे वा पानकर्मत्वसहितस्यैव तस्यावच्छेदकलोपगमाद्, अप गोत्वमेव शक्यं धान कर्मत्वमेव शक्त्युपातिरिति वैष- रीत्यमेव कृतो न स्याही वस्तुतो धानकर्मत्वापेक्षया लाघवेन गोत्वस्यैव शक्यत्वमुचितम् , न च गोत्वमतिप्रसक्तं धानकर्मत्वन्तु धानकर्मव्यक्तिभेदेन मि- नन्वेधं धानकर्मत्वादेः शक्यताऽनयच्छदकत्वेन प्रकारतया तस्य भानानुपपत्तिरिति चेद् न-अप्रै तस्यापि शक्यतावच्छेदकरवाहीकारात्, प्रशते-एतन्मते, मनतिनसातत्यानियतत्वादिति । अवच्छेद्यस्येति शेष, तथा चावच्छेद्यानति- प्रसतावान्याप्यत्वादित्यर्थः, अतिप्रसक्तधामेऽप्यवच्छदकत्वस्वीकारा. दिति भावः । पानकमत्तसोढतस्येति । धानकम्मत्यगोत्वयोरकव्यासज्य. क्यवच्छेदकत्वस्वीकारादिति, अर्थतन्मते पदपदार्थयोरतिरक एवं सम्बन्धः शक्तिपदार्यो- न स्वीश्वरेच्छारूपा; तरीश्वरानझांकारेणासम्भवात् । तत्प्रतियोगित्वं. शक्यत्वं चाच्या प्रकारान्तरस्य दुव्यंचयात् , तथ धानकर्मताघीव धानकर्मयेऽपि स्वीकार्यम्; अन्यथा तस्य शक्यत्वानुपपत्ते, एवञ्च धानकर्मत्वसहितं गोत्वं तान्यूनवृत्येव तत्र कुतस्तदचच्छेद कायस. म्भव इति चेद् न-ताशसम्याधातियोगित्वमेकं व्यक्तिनिष्ठम् अपरश्च धानकर्म त्ववृत्ति अतो व्यक्तिवृत्तिप्रतियोगित्वान्यूनानतिरिक्तवृतित्वस्य तत्र सरवाद पवञ्च शक्तिप्रतियोगित्ये सति शक्तिप्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वं वि. शेषणविषर्य शफ्यत्वं योध्या ताशसम्बन्धप्रतियोगिताऽवच्छेदक पे विशेषणनिष्ठं शक्यत्यमिति के चिन्, विशेषणविधया शक्यत्वमेधेतरपदार्यान्वयप्रयोजकम्, अतो न धानकम्मत्वादावितरान्वय इत्यलं विस्तरेण । शङ्कते-अथेति शक्यं शक्तिप्रतियोगित्वे सति तदवच्छेदकम् , गोत्तस्यैवेति । गोत्वे निरवच्छिन्नशक्यत्वं घश्तुमर्हत्यतो लाघवमिति ९श०या० ·सवितिके शक्तिवादे नामिति गोनिष्ठं सदनतिमसक्तमिति न वपरीत्यमिति वाच्यम् ? तस्यातिपसक्तत्वेऽपि शक्यत्वोपगमे क्षतिविरहाद कृपभादियो- धस्य शक्त्युपाधिधानकर्मत्वस्यापि प्रकारतया धारणाद , न च गोत्वस्य शक्यत्वे नाविशक्त्यैव व्यक्तिभानसम्भवनान्य- लभ्यतया गवादिपदवयंक्तिशक्त्युच्छेदमसद्गः, तथा च धानकर्मत्वस्य शक्यताऽवच्छेदकत्वानुपपच्या पभादिवोधो दुार एवेति वाच्यम् ! एतदनुरोधेनापि व्यक्तौ शक्तिस्वीकारसम्भवादिति चेद्र ? मायः । जातिशक्त्यैवेति । प्रभाकरमते यद् येन विना न भासते तदास. कस्यय तद्भासकत्वं तद्भासकान्तरकल्पने प्रयोजनविरहो गौरयश्चेति, तथा च जातियक्ति चिना न मासत इति जातिभासकसामप्रया एवं व्यक्तिमासकत्वाद्, धानकम्मत्वस्य तु दोग्धृष्यापारप्रयोज्यदुग्धविमा. गरूपस्य जातिभिन्नतया व्यक्तिभानं विनाऽपि भानान्न तद्भासकस्य व्यक्तिमासमिति भाचा, अथ जातिव्यक्ति पिना नेत्यस्य व्यक्त्यविषयकज्ञानाविषयत्वं प. यवसितं वाच्यः तच्च न सम्भवति, यदा गोत्वादिना गययादेः प्रत्या क्षादिकं तत्र; गोत्व नित्यमित्यत्र शान च; व्यक्तिमान विनाऽपि गोत्या. दे नादिति चद् ? न-व्यक्तिविषयतानिरूपितं यत् सांसर्गिकविषयत्वं तदनि. सापेतविषयत्वशून्यरवं व्यक्ति विनेत्यादेः पर्यवसन्नार्थत्याद्, अन्य थारयात्यनङ्गीकर्तृणां तेषां मते गोत्यादिना गवयादेशाने गोत्यादिवशि प्यमानेन तत्सम्भवाद्, गौत्य नित्यमित्यादावपि गवतरावृत्तित्व. रूपगोस्वत्वादमानेन तन गयोदर्भानाच्चेति, यस्तुतस्तु व्यक्तिविषयत्वानिरूपितशाब्दविषयताशून्यत्वं ताश प्रकारताशुन्यत्वं वा तत्पर्यवसितार्थो वाध्य'; अतो न पूर्वोक्तदोष', पतेन गोत्वन गवयशानोत्तर गोवेन गवय जानामात्यनुव्यवसा यादोगवादेर न क्षतिलाघवञ्चेति, धानकम्मत्वं पश्येत्यादी गवादिव्यक्तिमानं विनाऽपि तद्भानान्न धानकर्मत्वमासकसामग्रथा- व्यक्तिमासकत्वमिति निगवा, गोत्यकर्मत्वं गोकर्मवं विनाऽनुपपन्नमिति शानसहकृतशा' प्दसामग्रयेव व्यक्ति भासयतीति के चित्, शक्यताऽवच्छेदकत्वानुपपत्येति । धानकर्मत्वे गोत्वनिष्ठशक्यत्वसामा ·विशेषकाण्डम् । q9 न-यद्धर्मविशिष्टे शक्तिस्वधर्माश्रयस्य यावतः शस्यत्वनियमेन गोलस्य शक्यत्वे कृपमादेरपि तयात्वापत्तेः, धानकर्मताविशिष्टाया गोः शक्यत्वे च गोनिष्ठधानकर्मतान्यक्तीनामेव विशेषणतया तासाच म- हिप्यादिव्याहत्ततया महिप्यादेव शायताऽऽपत्तिविरहादिति वदन्ति, तन्मते यद्यपि शक्तिज्ञानाधुनिकसइंतज्ञानयोः कारणताभेदेन गौरवं न वाधक; भगवद्विवैषिणां मीमांसकानां शक्तः सङ्केत्तानात्मक- तया तपोरेककारणतायाः कथमप्यसम्भवात् । तथापि गोनिष्ठधान- फर्मताव्यक्तीनामनतिमसक्तानुगतरूपाभावान्न शक्यत्वसम्भवः, न च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गोत्वमेव धानकर्मत्वसहित- धानकर्मत्वविशेषाणामनुगमफमिति वाच्यम् ? माधिकरण्यामान तदसम्मयादित्याशयः, तदनुरोधेनापीत्यत्रापि. राम्दो व्यकावियनन्तरं योजनीय तेन व्यक्तावपीति लामः । यावत- इति । अन्यथा पश्वादिपदं सोमवति शतमिति निश्चयेऽप्येष पशुप- परायोन पेति संशयापचेरिति भावः । गोनिति । धानकर्मता. नामाभयमेदेन भिन्नत्वादिति मायः । समाकरमते गोत्यस्प घेनुपदाशपपत्ये घानकर्मताविशिष्टगोरयो। पलक्षित शतं धेनुपथमित्याकारकशकिशानस्प कारणत्वं वाच्यम् । एप च धेनुपदाद् धानकर्म गोगादयेत्याकारकाधुनिकसतमानस्यापि शादपोषजनकतपा पृयकारणत्यं धकव्यम्, म्यापमते तु ताशानस्य शक्तिशानारमकतया न पृथक् फारा. त्यम् । अतस्तन्मते गौरयं भवति, ताशगीरयस्य तन्मतेसावधिकतया गत्यन्तरविरदेण स्वीकृततया तदोषेण तन्मतदुपणं सन्दर्भपियामि। स्पाह-उन्नले पोति । न शक्पस्यसम्मका, विशेषणयिधया शक्यप. मित्यर्थः, तपा च नानाम्पत्तीनामेकशयपत्यकल्पनमनुगतामतिम सत्यमे पिनाऽसम्भवयुक्तिकम्, अन्यथा धेनुपदादरनन्तगादिप निग्रोकशक्तिकल्पनं तस्यतावच्छेदकं पिनाऽपि फुतोम स्यादि- सपना भिटाभ्येति। सामानाधिकरसम्पन्नधानकम्मरये परमानं. समिति नेपा, मेति । पहित्यसदितं महानसोपत्यं महानसीपय. दानामनुगमकमियेत्यर्थः । भनुगमदिति । मनुगतष्यवहारमियाम, तिभाषः।

·सवितिके शक्तिवाद अशक्येन शक्यानुगमे सर्वत्र विशेपणशक्त्युच्छेदप्रसाद, अतिमसकेनापि धानकर्मतात्वेन विशिष्टे धानकर्मताविशेपे शक्ति ग्रहोपगममे लायवाद् गोत्वविशिष्टे गोविशेष एव शक्तिीनकर्म त्वमेव शक्त्युपापिरित्येवोचितमननुगतेन तत्तद्धानकर्मवात्वेन श- क्तिग्रहोपगमे चापूर्वव्यस्य लाभासद् इत्यनुपपचिश्चिन्त्या। यया नानाधर्मविशिष्टंकरम्भिवाचकात् पदात् शक्तिप्रमातो- नकम परित्यज्य धर्मी प्रतीयते तथा चन्दत्वमूर्यत्वादिनानाधर्म- विशिष्टनानायम्र्मिवाचकपुष्पवन्तादिपदाचन्नत्लादिकं परित्यज्य न सुर्य्यत्वादिप्रकारको वोपः, अथान हरिपदादिशक्तिनानादिवद दिवाकरःपुष्पबन्तपदवाच्य- इत्याकारक्शक्तिज्ञानात् केवलमूर्य्यत्वमकारको घोगे दुर्वारः ? तथा च ठारशधम्मैणयानुगतशक्यता सिध्यदित्यर्थ , अथ वा घान. कर्मनाविशेपवृषेकशक्यतासचायोजकस्वसत्ताकमिति वाऽर्थः । लपवादिति । धानकर्मत्वापेक्षयेत्यर्थ, शक्त्युप विरिति । अशक्यत्वे सतिशक्यताऽवच्छेदक; तस्मानजन्यनियतशाग्याधप्रकारो वेत्यर्थ । अपूर्वेति । शान्दवोधे पूर्वाननुभूतव्यत्यविषयकत्वासन इत्यर्थः । अयम्माय:-तत्तद्धानकर्मताव्यक्ती शक्स्विीकारे व्यरहारेण यद्य धानकम्मंताव्यको शक्तिहोता, अनन्तर धेनुपघटित वाक्यात त उद्धानकर्मत्वयकेरेव स्मरणेन योग्यताविरहात् शान्दवोये मा. नासम्मष इति । पुणवन्वादिपदानां शक्त्या चन्द्रत्वसूरत्वादिप्रत्येकधम्मग निय- तयन्द्रमीयुभयोधा वस्यानुभव दृष्टान्तेन हयति-यया नानेति । पदादिति ।दुनासम्मिन्नत्त्रमुखत्वोमयवानकम्मत्वगोत्वोमयादिवि शिवाचकवर्गधेन्वादिपदादित्य । पुभवन्तादिपदादिति । यादिपदार दम्पतिपित्रादिषदरिप्रह, चन्द्रत्वमयं वो प्रत्येक्यम्मेण वाच्यत्वे समित्याकारादियाच्यम्प्रहस्यापि प्रमात्वेनाम्रान्तस्यापि तारा पुष्परम्तपद मूर्य ·विशेषकाण्डम् । न च पुष्पबन्तपदशक्तिमानेन मूर्य्यत्वादिमकारकशाब्दयोधन- नने चन्द्रत्वादिमकारकशक्तिज्ञानस्यापि सहकारितोपगमानातिमसा- इति वाच्यम् । तस्य हर्यादिपदवनानार्थत्वग्रहदशायां भ्रान्तस्य केवलमूर्य- खादिप्रकारकवायस्याप्युत्पत्तेः, एवं तत्पदस्य -दिपदवन्नानाधर्मावच्छिन्नवाचकतया नाना- र्थत्यमसङ्गो दुर्वारः, मचाये तस्यैकस्पा एप शकेरुपगमान्न नानार्थताऽपतिः नानाशक्तिमत्त एव नानाऽयत्वोपगमादिति वाच्यम् ? , मानाद हादिपदजन्यः केयलविण्यादेयोंघ इव शुदमर्यादियोधे दुजार! कारणविरहादर्शनादिश्याशते-अयेति । कारणामा स. म्पादयन् कायोत्पचिवारणमाशङ्कते--न वेत्यादि । सहकारित्यागमा- दिति । पुष्पयन्वपदशक्तिमहजन्यस्यत्यप्रकारकशाम्दयोधं प्रति पुष्प पन्तपद चादरवावच्छिने शमिति ज्ञानस्य पुष्पदन्तपदशक्तिशान. जन्यचन्द्रन्यायच्छिन्नविषयकशाब्द प्रति पुष्पवन्तपदं मय शतामिति भानस्य च फलानुरोधेन कारणत्यकल्पनादित्यर्थः । नानाऽयंताप्रदरमाया- मिति । सूश्ययावच्छिन्ने चन्द्रवायलिने च पृथग्याचकताप्रा. यामित्यर्थः, वत्सत्तरति । तथा च तदानी चन्द्रप्रकारका विज्ञानादेरसत्येन व्यभिचाराद ताशमानस्य सहकारिताया धतुमरापरवादि. तिभावः। ताशनानाप्रपंताप्रहस्योकसहकारितायामुच्चेजकास्योपगमेन प. मिवारपारणसम्मयावाह--एवमिति । नानाधम्मपिच्छिति । एकम्मियि. दोषणतानापननानाधम्मायच्छिन्नेत्या, तेन स्वर्गादिपदानां न तदा. पतिः, नानाऽर्थतापन्निानाऽपंशदेन व्यवहार्यतापति।, म्यु. रपमानां पुपयन्तशब्दो मानार्थ इति व्यवहारामावादिधापरयोगा- मिठिमाव:1 पत नानातित्यस्य मानाशयताइयव्दकतात्याय, इति; उनुच्छ-ताशास्येनापतरयोगाइ, नानायाधिष्ठिनपाच.

·७० . सविटातिके शक्तिवादे शक्यताऽवच्छेदकभेदेन शक्तिभेदस्यावश्यकत्वादवच्छेदकों दस्थापच्छेद्यभेदनियतत्वाद, अन्यथा हादिपदेष्वपि शक्त्यैक्यापत्ते, अन शक्त्यारयपदपदार्यसम्मन्यान्तरवादिमीमांसकानुयायिनः- यया धानकर्मत्वगोत्वादिरूपशक्यतावच्छेदफभेदेऽपि धेन्वादिपदानां कतयेतिहेत्वमिधानस्यासनयापत्तेश्च । शक्यताऽवच्छदकमदेनेति । अत्रा चच्छेदक व निरवच्छिन्न तदाश्रयश्च विशेषणविशेष्यताऽवच्छेद कादिमावानापन्नो ग्राह्य, तेन पश्वादिपदाना शक्यताऽवच्छदकस्य लोमाद स्वर्गादिपदाना शक्यताऽवच्छेदकस्य दु खासम्मिन्नत्वसुख त्वादे देऽपि न क्षति , अवच्छदकपदस्थावच्छेदकतापरत्वेन लोमादी दु खासम्भिन्नत्व सुम्बामादौ चावच्छेदकताया एक्येन न क्षतिरित्ययाहु । अवच्छद्यभेदनियत वादिति । अथ ताशमेदनियतत्व न ताशमेदप्रयो यत्व, भेदस्य नित्य वेन तदसम्मवाद, नापि तादृशमेदव्याप्यत्व- तद्, अयच्छेद्यमदामाववत्यवच्छद्यऽवच्छेदकमेदस्य सत्त्वेन तद्वि रहादू, नापि तादृशभेदामाववद्भिन्नानुयोगिकस्वरूपसम्पन्धावच्छिन्न तादृशभेदाभावव्यापकमदप्रतियागिताऽवच्छदकत्व तदित्यपि सम्यक्, तथा सति हरर्यादिपदानामपि विष्णुसिंहादिपकशक्तिकत्वेऽपिता हशव्याप्यत्वसम्मवेन तस्य शक्तिमदासाधकतयाऽकिञ्चित्करत्वाप तेरतो दुर्वच तदिति चद्? न-यतो नियत व व्याप्यत्वमेव, तच्चावच्छेद्यमदामावव्यापक भेदप्रतियोगिताध्यच्छदकत्वम्, अत्राभावश्च स्वप्रतियोगिनिरूपिताव उदकतावद्भिग्नानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक ,मदा भावनस्व-स्वप्रतियोगिभिन्नानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धेन ग्राह्य, स्थम: अवच्छदकमेव , अतो न हयादिपदस्य नानाशक्यताऽवच्छेदकक शक्यताऽयच्छदकत्वसम्मव , न वाऽवच्छेदकमेदे याप्यावहानिरिति, एपश्च यो यदघच्छदक स तद्भदन्याप्यमदप्रतियोगीति व्याप्ती तापर्यमिति, मनु धेन्वादिपदाना शक्यताऽवच्छेदकमेदेऽपि न शक्तिमेद इति ताशयाप्ती व्यमिचाररति चद्? न-गोत्वविशिष्टधानकमत्वादी शक्यताऽरच्छेदायकल्पनात् १ चक्तियिशपणेन धर्नुमशक्यत्वाश्चेति भाव ।

·विशेषकाण्डम् । न शक्तिभेदः, अवच्छेदकताया व्यासज्यत्तित्वात् , तथा प्रकृते च- न्द्रत्वमूर्यत्वयोव्यासज्यत्तिशक्यतावच्छेदकतास्वीकाराम शक्तिम- द; न वै परित्यज्यान्यपतीति, केवलमूर्यत्वादिमकारकत्रोधे केवलतद्धर्मनिष्ठशक्यताऽवच्छेदकतापर्याप्त्यवगाहिज्ञानस्य हेतुत्वा- नक्यास्तु-अवच्छेदकभेदसमसंख्यकावच्छेद्य दकन्यादिति नियत- स्वादित्यन्तस्यार्थ इति प्राहुः। व्यासज्यत्तित्वादिति । एकपर्याप्तिसम्यन्धनोमयादिवृत्तिवादित्य- यशन शाक्तिभेद इति । तथा च शक्यताऽवच्छेदकतामेदस्य शक्तिमेद- नियामकत्वादिति हृदयम् । परित्यज्यअविपयीकृत्य । ननु न के परित्यज्यान्यनतीतिरिति न युक्तं ? पुष्पवन्तपद- . शक्यताऽवच्छेदकत्वस्य सूर्यत्ववन्द्रत्योभयपतित्वेन सूर्यस्वेऽपि पर्याप्तत्वमतः पुष्पवस्तपदं यत्वातावच्छेदकताकशक्यताकमि- ग्यादिशक्तिममातः सूर्यादिपदादिव केवलसूर्यादियोधस्य दुव्वारस्वा. दिति १ अत आह-केवलेत्यादि । स्तरप्रकारतायाः कार्यताऽवच्छेदकत्याभावसुचनाय प्रथमकेव. लपदमिति के चित्, तभ सम्यम्-पर्यत्वातप्रकारताकशाब्दं प्रति सूर्यघमात्रप . सावच्छेदकताशक्यताकं पदमिति ज्ञानत्वेन हेतुत्वे; यदा पुष्पवन्त. पदं चन्द्रत्वपुर्यस्योभयपर्याप्तावच्छेदकताकशक्तिमदित्यादिधानारच. न्द्रसूर्योभयविषयकशाइयोघो जायते; तत्र सूर्यत्वमात्रपप्तिावच्छे. दकताकशक्तिमानस्यासन तारशशाब्दस्य कार्यताऽवच्छेदकाक्रान्त- त्वेन च व्यभिचारापत्ते, यदि तु केवलेल्यनेन सूर्यविभिन्ननिष्ठप्रकारवाशुन्यस्व सति सूर्य त्वनिष्ठप्रशारताकशाब्दं प्रति सूर्य्यत्वमात्रपातावच्छेदकत्ताकशक्ति हानायेन हेतुत्य कल्प्यते तदाऽपि स्यपदं सूर्यत्वमानपर्याप्तावच्छेद. कताकशक्यताको चन्द्रपद चन्द्रवमाप्रपर्याप्तावच्छेदकताकशक्य- ताकमित्यादिज्ञानात् सूर्याचन्द्रमसावित्यादिवाक्यात् चन्द्रसूर्याभ पविषयकशाब्दबोधानुपपत्तिरिति, अप पदन्ति-सूर्यत्वनिष्ठप्रकारताभिन्नं यत पकारताविशिष्ट प्रका- रत्वं तच्छून्यत्ये साते सूर्यत्वनिष्टप्रकारताशालिशाब्दं प्रति सूर्य- ·७२ सविदृतिक शक्तिवादे त्, चन्द्र सूर्यत्वोभयाशे शक्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवगाहिज्ञानस्य चोभयप्रकारकथुद्धित्वं कार्यताध्यच्छेदकम् । अतस्तादृशशक्तिज्ञानाच- स्वमात्रपयांप्तावच्छंदकताकशक्यताकसूर्याविपदज्ञानस्य हेतुत्वम् , प्र. कारतावैशिष्टयश्च-स्वमिन्नत्वस्वप्रयोजकशक्तिशानप्रयोज्यत्योभयसम्य. न्धेन, स्व प्रकारत्वं, पदान्तरशक्तिमानप्रयोज्यचन्द्रत्वादिप्रकारतायो- स्वप्रयोजकशीक्तज्ञानप्रयोज्यायामाधानासमह, एघमन्यत्राप्य॒घम् । के चित्तु-देतुत्वादिति पञ्चम्यन्तान्तस्य भत इति पञ्चम्यन्तस्य च दोन सूर्यत्वावच्छिन्नान्वययोधप्रसङ्ग इत्यनेनान्ययः, ज्ञानस्य चे. त्यत्रस्थचकारस्थात इस्थमन्तरं योजनया तत् समर्थनीयं, पश्च म्यम्तान्तस्य प्रथमस्योपादानात् पुष्पधन्तपदस्य ताशशक्तिभ्रमण चन्द्रागनुपस्थितिकालेऽपि केवलसूर्यस्यान्वययोधानुभवानान्वययोध- प्रसङ्गहत्यस्यासम्मवयुक्तिकत्वशानिरास इत्याहुः । यत्तु हेतुत्वादित्यनन्तरं नाम्रान्तानां पुष्पयन्तपदशक्तिप्रमातः के. यलमूर्यत्वप्रकारेण योध इति पूरणसभ्यलितव्याख्यानम्, तदसद्-उक्कप्रकारेणान्ययसम्भये परणेन व्याख्यानस्यान्याय्यत्वात् । उभयप्रकारकभुद्धित्वमिति । चन्द्रत्वप्रकारत्वे सति मर्यत्यप्रकारत्य. शाग्दस्वमित्यर्थः। ननु पुष्पवन्तपदादिव घटादिपदादपि शक्तिभ्रमेण लक्षणया वा घन्द्रत्वसूयंत्योभयप्रकारकशाग्दोदयाद् व्यभिचारयारणाय तत्तत्पद- शादिशानाव्यवहितोत्तरत्वस्य कार्यताऽवच्छेदककोटाववश्यं निये. शनीयत्वेन तादृशप्रकारकरवादे कार्यताऽवच्छेदककोटौ कुतः प्रवेश इति चेद्? मैय-मीमांसकमते तत्तच्छन्दजन्यबोधे तत्तच्छन्दस्यापि भाना. ङ्गीकारेण तत्तच्छन्दविषयकताइशशाब्दयोधं प्रति तत्तच्छब्दशक्तिशा मस्य हेतुतया व्यभिचारवारणसम्भवात् ; लक्षणाग्रहस्याहेतुत्वाच्च, भय वा यत्रादौ केवलसूर्यत्वावच्छिन्ने पुष्पवन्तपदस्य शक्ति भ्रमः चन्द्रत्वावच्छिन्नपदार्थान्तरस्य वाधनिश्चयात्मक ततः पुष्पव. मतपदं चन्दम शक्तिग्रहः चन्द्रे पदार्थान्तरसम्बन्धा- भावशाने नम इति वाक्यविषयवस्मरणात्मक, ततःचन्द्रयोग्यताशान विरहण केवलसूर्यस्य शाब्दयोधो योग्यताग्रहात्मक तत चन्द्रमूर्यो भयस्य योध, तत्क्षणे केवलसूर्यस्यापि योधप्रसङ्ग; तादृशाब्दस्यो। मयशक्तिप्रहस्याव्यवहितोत्तरत्ववत्वेन कार्यताऽवच्छेदकाकान्तत्वाद, ·विशेषकाण्डम् । ७३ न्द्रलाधवच्छिन्नान्वयबोधापयिक योग्यताज्ञानाघसावे न सूर्यत्वा- धवच्छिन्नान्वयवोधमसङ्गः नानाध्यपदाच्च प्रत्येकधम्मावच्छिन्नस्यापि प्रतीत्या तत्र प्रत्ये- कमेवावच्छेदकतापर्याप्तर वश्योपगन्तव्यतया शक्यताऽवच्छेदकताम- देन शक्तिभेदः, अधावच्छेदकताग्राहकमानेन धम्मिनिटकविशेष्यतानिपतवि- शेपणताऽऽपन्नेष्वेव नानाधर्मेष्ववच्छेदकत्वपर्याप्तियतेऽतो महान- सीयो नास्ति बहिर्नास्तीत्याफार महानसीयत्वहित्यादिपुरस्का- रेण पृथक् पृथक् मतियोगिचिपयकं ज्ञानं महानसीयत्ववाहित्वा- पोग्यतामानावात्मकापादकसवाच्च, चन्द्रत्वप्रकारत्वस्य सूर्यब. प्रकारत्वस्य च कार्यताऽवच्छेदकर च केवलसूयंत्यप्रकारकबोधस्य पुष्पषन्तपदशक्तिप्रहकार्यताऽवच्छेदकशून्यायमेवाती नापत्तिरिति, • अत इति । तादृशधर्मास्य पुष्पयन्तपदशक्तिशानकार्यताऽवच्छेद- कतापर्याप्त्यधिकरणवादित्यर्थः । न सूयरषावीरउप्रान्वययाधप्रसा शति । पुष्पचन्ताधुग्णकिरणाविति वाक्याच्चन्द्र पाणकिरणामावधामिति या. धनिश्चयकाले सूर्य उष्णकिरण इति योधो न भवतीत्यर्थः, शुद्ध मर्यायप्रकारकशाग्दत्वस्य तादृशशक्तिशानकायंताऽवच्छेदकायविर- हादिति भावः । नानाऽर्थपदावहरयादिपदात्', प्रत्येकामरयस्थ साप्त म्यन्तस्य विष्णुत्वसूयंत्याकै कस्मिन्नित्यर्थः । ननु महानसीयत्ववाहित्यादिधर्मद्वयादिवेकाधियोगिताऽवच्छे- दकस्य विना महानसीयवादास्तीत्यादिप्रतीतः प्रत्येकामावावगाहित. तातितो लक्षण्यं नोपपद्यते; मतो महानसीयत्वाहत्वादिधर्मद्वया. दिन्चकावच्छेदकरवं सिध्यतु; पुम्पबन्तपदशक्यताऽवच्छेदकरवायगा. हिनी विलक्षणा प्रतीतिनास्त्यतः चन्द्रत्ययत्वधर्मद्वयादिवकाव- छेदकावं कुतः सियेद् ? हत्याशङ्कते-अयेत्यादि । भवच्छेदकताप्राहोति । अवच्छेदकतासाधकप्रत्यक्षादिनेत्यर्थः । धम्मिनिष्ठ कविशेष्यतेति । तथा च हिमति पर्वते पहिशून्ये च महा- नसे महानसीयविनास्तीति प्रतीतिर्जायते किन्तु महानसीयो नास्ति बाइनास्तीति प्रतीतिस्तु न जायते; अत एतत्तलम्हालम्बनप्रती- तिता पूर्वप्रतीता वहिनिष्ठकविशष्यतानिरूपितः प्रकारतारूपो वि. रोषः स्वीकार्य इति वहिनिष्ठेकप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्यधिक १००वा० ·७४ सवितिके शक्तिवादे दिपर्याप्तमतियोगिताध्यदक्ताफ विशपाभा नावगाइते; अपि तु शुद्भवद्वित्वावच्छिन्नाभावादिकमेवेति कर्य दिवाकरनिशाफरशक्त. पुष्पबन्तपदमित्यादिशक्तिग्रहे चन्द्रत्वमूर्यत्वोभयस्मिन् शस्यताऽय- च्छेदकत्वपर्याप्तिमान; तन पम्मिणोश्चन्द्रमूर्ययोर्भेदेन तनिष्ठवि. शेप्यतायाऐक्यासम्भवादिति चेद ? न-यतो यतावच्छेदकीभूतव्यासज्यवृत्तिधर्मान्तरपम्मिताऽध- च्छेदकतया धर्मादयादेर्मान; तत्र विभिन्नधम्मिविशेपणताऽऽपन्नवापि ताबद्धर्मे प्यफायच्छेद्यनिरूपितावच्छेदकतापर्याप्तिः मतीयते, कपमन्यथा घटपटीनस्त इत्याकारफोभयत्वावच्छिन्नाभावपती- तो घटपटादिरूपमनियोगिविषयताया भेदेऽव्यभावविषयताया ऐक्येन समूहारम्बनविरक्षणायामुभयत्वादिधर्मितावच्छेदपतया भासमा- नघनत्वादिषु तादृशाभावमतियोगितावच्छेदयत्त्वपर्याप्तिमानम् ? एवञ्च दिवाकरनिशाफरयोः शक्तमैतत्पदमित्याकारकग्रहे श क्तिविषयताया ऐक्येन समृहारम्बनविलक्षण उभयत्वयमिताऽवच्छे- रणत्व महानसीयावहिरवोमया मस्तव, अन्यथा वहिमति पर्व तादी ताशप्रतीतिन स्यादिति भाव । दिवाकरनिशाकरशचामयादि । अयम्भाव -अनेकधामणोऽनेकविशे पणतया मानेन ताशशक्तिमानस्य समूहालम्बनतयाऽनुभूय मानत्वेन नकशतिविषयकत्वसमव , दृष्टान्तान्तरेणोभयत्वभानाही कारण च समूहालम्बनमानात् तस्य विलक्षणत्वस्थापनेनोत्तरय ति-यतो यस्यादिना । अवच्छदकीभूतति । प्रतियोगित्वादिसम्य-धाव चिन्नप्रकारतावच्छेदकीमतेत्यर्थ तादृशशक्तिशानएक विशम्यताक त्वस्वीकारे थाधफमाह--धरपटौ न स्त इति । ताराप्रतीताबुम यत्वादिव्यासज्यवृत्तिधर्म पर द्वयोरेवमित्यादिरीत्या घटत्वाव च्छिने पटत्वावच्छिन्न च मासमान सन् तत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगि ताऽवच्छेदकतया मासतेऽनस्तादृशप्रतीति प्रत्येकपाविच्छिन्नप्रति योगिताकामावतो विरक्षणोभयाभावावगाहिनी घटत्यादिप्रत्येक माच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयेन न वाध्यते, तस्माश घटस्वपटत्योमय स्थावित्रितयादिधम्मपप्तिकावच्छेदक्तानिकापत प्रतियोगितासिद्धि ·विशेषकाएडम् । दकताऽऽपत्रचन्द्रत्वसूर्यत्वयोरकशक्यतावच्छेदकत्वपयोतिभानमवि- रुद्धामिति न दोपः न चैवमुभयाभावप्रतियोगिवायामुश्यत्वस्येव प्रकृतउभयत्वस्या- प्ययच्छेदककोटिप्रवेशमसग इति वाच्यम् ? अभावबुदौ मतियोग्यंश उपलक्षणस्यामकारत्वनियमादुभय- वस्य प्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वध्रौव्यात् , शक्तियदे च शक्यांश उपलक्षणस्योभयत्वस्य प्रकारत्वोपगमे- न तस्य शक्यताऽनवच्छेदकत्वाद, अस्तु वा प्रकृत उभयत्वसहितमेव चन्द्रत्वसूर्यत्वोभयं शक्य- तावच्छेदक द्वाचित्यव पुष्पचन्तावित्यत्रापि प्रकृतिविभक्तिभ्यामु- रिति मायः। पतश्च प्रात्यक्षिकमतीत्यभिप्रायेण, ताशशाब्दे तु घटपटोमयस्वा. पच्छिन्ने वृत्तिवामायः प्रतीयते, अन्यथा स्त इत्यत्र द्विवचनानुपपत्तेः, याख्याता विशेष्ययोधकपदस्यैव तत्समानयचनकात्यनियमादिति शा. दामिप्रायेणाप्येतत्सम्मवाच । उपलक्षणस्येति । अमावप्रतियोगिताऽवच्छेदकतानापन्नस्येत्यर्थः, भन्यथा महानसीयवदिनास्ति विशिष्टसत्ता नास्तीत्यादिप्रतीतेरपि व. न्हाादिसामान्यामावगाहिताऽऽपत्तरिति भावः । पपलक्षणस्य-शक्यताऽनवच्छेदकत्वानियत शक्तिनिष्ठविशेष्यताक:- कारताऽऽथयस्य, शक्यताऽनयच्छेदकस्यादिति । तदादिपदानां बुद्धिस्थ. स्वादेरिवेति मायः। नन्मयत्वस्य शक्यांश उपलक्षणतया मानोपगमेन शक्य. कल्पना यदि स्यात् तदा धेन्यादिपदानामपि गोत्वधानकर्मत्यादेरप्यु. पलक्षणतया गयादिनानाव्यक्तिषु शकरक्यं स्यात्। स्थाय गोत्वधा. नकम्मरवादी शक्यतावच्छेदकात्वपर्थ्यमिति मत आह-अस्तु चेति । दमयत्वसहिचमिति । तथा चोभयत्वचाद्रत्वम्पत्यैततत्रितयमेव पुप. घन्तपदशक्यताऽयच्छेदकामित्यर्थ ननूभयत्वस्यापि शक्यताऽवच्छेदकत्वे पुष्पगन्तपदेनैवोभयत्वा- वच्छिनोपस्थापनात् पुष्पबन्तावित्यत्र द्विवचनोपस्थाप्योमयत्वस्य त. धानन्वयनसको निराकात्वादिति ! बत पाह-प्रावित्येति ।

·सवितिके शक्तिवादे पस्यापितस्य सकृदेव भान; विरुद्धयोरेगावच्छेदफत्वपर्याप्तिरपि घटस्वपटत्वायोरुभयाभावप्रतियोगिताबच्छेदकत्वपर्याप्तिवत् प्रकृते न विरुध्यते, न च पटपटी न स्ल इत्यत्रोमयत्व एव प्रतियोगिताऽवच्छेद- कलं भासते न तु घटत्वपटत्वादाविति वाच्यम् ? केवगेभयत्वे ताशाभावप्रतियोगिताबच्चेदफतायाः पर्याप्ती यन्फिश्चिदुभययति ताशाभावमतीत्यनुपपत्तः, न च सामानाधिकरएपसम्बन्धन घटलपटवरूपावच्छेदकत्वा- बच्छेदकयर्मेण न्यारत्तोमयत्वविशेषस्यैव तत्रावच्छेदकत्वं प्रतीयत- इति वाच्यम् । सुदेव मानमिति । न वत्र द्विवचनोपस्याप्यद्विस्वान्वय, अन्वयवो. घानुत्पत्तेस्तषेप्रत्यादिति भाव । प्रतियागिताऽवच्छदकताख्यो तदिति। तथा च परस्पर विरोऽपि घट स्वपटवादिधम्मिताऽवच्छेकत्व प्रतीतिवलात् स्वीकरणीयम् , स्वीकार्यञ्चोमपत्वादिसहितविरुद्धघटत्यपटाचादावेकप्रतियोगिता ज्वच्छदकतापर्याप्स्यधिकरणारयम्, अन्यथा ताशप्रतीतविलक्षणामाव विषयानुपपत्ति स्यादिति भावः । ननु यदि घरपटौ न स्त इति दृष्टान्तप्रतीती घडत्वपटत्वोमयावे. तवत्रितयपर्याप्त कावच्दकताकप्रतियोगित्व मासेव तदा पुष्पचन्तपद चन्द्रस्यामयशामिति प्रतीयापि चन्द्रत्वपूर्यत्वोभय वैतनितयघ मपर्याप्तावच्छेदकतापशचि सिध्यत्वयैवन इत्याशहते-न चेत्यादि । केवलोमयत इति । उमयत्वत्वनोमयस्वमात्र इत्यर्थः, यविधिदुभय. वति । दण्डमठोमयादिप्रकारकनिश्चपसव इत्यर्थ, ताशधर्मप- यातायच्छेदक्ताकप्रतियोगितासम्यन्धन तारण्यम्मावच्छिन्न कारता कामावद्धि प्रति तादायमविच्छिन्नप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्य कल्पनेन मउदण्डोमयदिति निश्चये सामान्यत उमयत्वत्वावच्छिन्नप्रका रवानिश्शयसवाद्धटपटीन स्न इति मतीविन भवितुमर्हतीति भाव ) समानाधिकरण्येति । सामानायिकरण्यसम्बन्धन परत्वनिष्ठापडे दक्षतानिरूपिका सती तारशसम्बन्धेन घटत्वनिष्ठावच्छेदकतानि कापिका योमयानष्ठावच्छेदकता तनिरूपरप्रतियोगिताकामाव एवं ·७७ विशेषकाण्डम् । तेन तेन प्रकारेण तत्रोभयत्त्वस्पाभानात्तत्तद्रूपाणां तत्चम्मि- विशेषणतयैव भानादतिप्रसक्तधर्मप्रकारेण भासमाने चावच्छे- दकतापप्तिभानानुपगमात् तत्रोभयत्वविशेषेऽभावप्रतियोगिताच- नाशपतीबिपपः। पञ्च ताशविशेषणविशेष्यताऽपनोभयावस्यैवावच्छेदकत्वमा- नाद् विलक्षणामावावगाहन मिति हृदयम् । तेति । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन घटत्वेन पटत्येन च, तत्र-ता. शप्रतीतो,अमानाद-अविषयत्वात् , तत्तद्रूपाणां-घटत्वपटत्यादाना, ध. मिविशेषणतया घटादिविशेषणातया, पवकारेणोभयत्वादिविशेषण- तया भानव्यवच्छेदः, अतिप्रसक्तधर्मप्रकारेण-उभयत्वान्तरसाधारणी. भयस्यत्वप्रकारेण । भासमान इति । घटपटादिवृत्तिद्वित्वविशेष इति हद- यम् । तर वाशप्रतीती, उभयत्वविशेष इति । सामानाधिकरण्यसम्ब. धेन घटत्वपश्यविशिए त्यर्थः । अयम्मावः-यत्र धाने यद्यद्धर्मविशिष्ट उभयत्यादिकं सासते त. प्र तत्तधर्म सामानाधिकरण्येनाप्युभयस्वादिकं मासस इति नियमेनो. कशक्रयादिग्रहे घटस्वपत्यादिसमानाधिकरणतयाऽभ्युमयत्यादर्भानं. मवस्येव, एष घटपटौ न स्त इत्यादिवाक्यज्ञानस्य हि सामानाधिकर. प्यसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वपटत्वनिष्ठावच्छेदकताकोभयत्वत्वाचच्छिन्ना. पच्छेदकताकप्रतियोगितासम्बन्धायाच्छिन्ना या घटत्वावच्छिन्नविशे. प्पताकपटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकोमयत्वत्यावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्न- घटत्वपटरबोभयवितत्रितयधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारता तनिक- पिताभावत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाग्दो प्रति हेतुतायाः कल्पनीय. तया तारशोभयत्वविशेष प्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वादिसम्भवः, मनु नअाभावे यत्सम्बन्धेन यारशधर्मविशिस्य विशेषणतया मानं तादृशसम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मनिष्टावच्छेदकताकप्रतियोगिताया- एव तत्संसर्गतया भाननियमः पन्यया घटो नास्तीत्यादिपतातविषायित्वसम्बन्धावडिछन्नघटत्व. निष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगितासम्बन्धन तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगि. तासम्बन्धेन चामावादी घटादे नापत्याघवत्यपि ताशप्रतीत्यापा, पषश्च घटपटी न स्त इयादिपवीती घटत्वादेः समवायेन घटाद्यशे मानेन समवायसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिनप्रतियोगिताया एव सं.

·सवितिके शक्तिवादे च्छेदकत्वपर्याप्त्युपगमेऽत्राप्युमयत्वविशेपे शक्यताऽवच्छेदकत्वप- र्याप्तिसम्भयाचन्दत्वमूर्य्यत्वयोरवच्छेदकतावच्छेदकतयैव शाब्दबोधे भानोपपत्तिः नव शस्यतावच्छेदकताऽवच्छेदकमवच्छेदकविशेषणतयैव भा. सत इति चन्द्रत्वमूर्य्यत्वयोस्तयात्वे चन्द्रमोशे प्रकारतया शाब्द- घोधे भानानुपपत्तिरिति वाच्यम् ? तयोरवच्छेदकताऽवच्छेदकत्वेऽपि शक्तिग्रहेऽवच्छेदकाश्रयचन्द्र- सर्गवमायश्यकमिति चेद् ? न-यत्रोमयावादेधम्मिताऽवच्छेदकतया घटत्वादेर्मानं तत्र घटत्वपट. त्यादिसामानाधिकरण्येनोमयत्वादेः पारतन्त्र्येण मानोपगमादुक्काति. योगिताया संसर्गत्वसम्मगादाकाहासानस्य कारणताया विशेपतो. विधमाध, यवच्छेदकताऽवच्छेदकत्येवेति । शक्यताऽवच्छेदकताऽपच्छेदतयैवेत्यर्थ । शक्तिमानन्तु चन्द्ररयसूर्यत्वावच्छिनोमयत्वनिष्ठावच्छेदकताकस्व- निरूपित शक्तिसम्बन्धन चन्द्रसूरयोमयवत् पुष्पवस्तपदमित्याचाकारः कमिति ध्येयम्, ननु पशुपदादिजन्ययोधे शक्यताऽवच्छेदकताऽवच्छेदकस्य ला. घुलत्वादेया शक्यविशेषणलाड्गूलादिविशेषणतया मान; तथा पु. प्पबन्तपदजन्योधेऽपि शक्यताऽवच्छेदकताऽवच्छंदकचन्द्रमादेश. क्यविशेषणोमयत्वादिविशेषणतया मान स्याद् ? इत्याशङ्कते-नचेत्यादि। ठयेरिति । चन्द्रत्वसूर्यत्वावच्छिन्नोमयत्वनिष्ठावच्छेदकताकस्वनि- कपितशक्तिसम्बन्धेन चन्द्रसूर्योमयप्रकारकज्ञानस्य हेतुतया नाश. शाने चन्द्रायेन चन्द्रस्य सूर्यत्वेन मूर्यस्य च मानेन तजन्योपस्थिते रपि ताशचन्द्रसूर्यविषयतया सान्दवोधोऽपि तादृशो युज्यतः इतिहदयम्, नववच्छेद्यग्रहे स्थातव्येणावच्छेधाश्रये यस्य मानं तत्रावच्.. द्यायच्छेदकत्व तत्र यो विशेषगतया मासते तत्रावच्छेद्यावच्छेद फतावच्छेदकत्व न तु पारतव्येण मासमानेऽवच्छेद्यावच्छेदकत्वमि ति नियम, रजतत्वेन रङ्गस्य शान नास्तीत्यादिप्रतीती तु तृतीयाऽन्ता स्य रजतत्यप्रकारस्यस्य निरुपितत्वसम्बन्धन पष्टयन्ताधरङ्गविशेष्य' स्पेन्वयाद रतनत्वकारत्वनिष्ठावादकतानिस्पकराविशेष्यत्यनि- ·त्याहुः। ७६ विशेषकाण्डम् । सूर्यविशेषणतयव भानात् शाब्दयोऽपि ताविशेषणतया भान- सम्भवाद, अथ शक्तिग्रहे साक्षात् शक्यताऽनवच्छेदकस्य तदुभयस्य श. क्पचन्द्रम्र्योभयांशे साक्षात्कारतया भान न सम्भवतीति चेद घरपटौ न स्त इत्यादी घटत्वपटत्वयोः साक्षात् प्रतियोगिता- अच्छेदकत्वमन्तरेण प्रतियोगिविशेषणतया मानासम्भवस्तुल्य एवे. ज्ञानशक्तिवादिनस्तु-चन्द्रत्वमूय॑त्वोभयप्रकारकज्ञानमेव पुष्प- चन्तपदशक्यं पुष्पवन्तपदमुमयप्रकारकज्ञाने शवमित्याफारफश- क्तिहस्य तादशज्ञानत्वमेव कार्यतावच्छेदकमिति व्युत्पत्तिमतः पुरु- पस्प नैकैकवाधापत्तिरतोऽतादृशस्य भवत्येव तादृशोधः, में चैवमपि पुष्पयन्तपदं चन्दस्वप्रकारक्रज्ञाने शतामित्यादिषो- घस्य प्रमात्वात् शाक्तिभ्रपं विना प्रत्येकशाब्दबोधानुदय इति कय- मुपपद्यत इति वाच्यम् । धापच्छेदकवाकज्ञानत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाय एष भासते, एपञ्च रगरजते इति समूहालम्पनशानकाले तारशतीतिरपन्ना, एवञ्च पुष्पयन्सप चन्द्रसूर्यशक्तमित्यादिप्रतीत्या शक्त्यंशे विशेषणं. तया भासमान चन्द्र सूर्य च साक्षाद् विशेषणयोः चन्द्रयसूयंत्य. पो. शक्यता बछदकत्वमेव न तु शक्यत्वाद्यवच्छेदकताध्यच्छेदक- वं सिध्यतीत्याह-अथ शक्तीति। तुल्प एवेति । तथा च यत् साझादवछेदकं तदवच्छेद्याधये सा. क्षाविशेषणतया भासत इति नियमो न प्रामाणिका, प्रामाणिकरचे विरुद्धपोपि घटायपरवयोः प्रतियोगितानिरूपितैकावच्छेदकरवपा. प्तिमवताऽपि स्वीकार्येति भावः । शनशक्तिवादिनां मतमाह-शानशफीति । नन्द्रत्वसूर्यस्वोगयप्रकारेति । चन्द्रवप्रकारका सति मर्पत्यप्रकारकं ज्ञानमित्यर्थः, तथा च चन्द्रः स्वाश उमपरवामानेऽपि न क्षतिः। पुष्पदन्तपदशक्यमिति । पुष्पवस्तपदनिष्टशक्तिनिरूपितजन्यतावदि स्वर्यः । शक्षमिति । ताशमानजनकशक्तिमदित्यर्थः। तादशज्ञानत्वमिति । पन्दत्वप्रकारकं सत् सूर्यावप्रकारकं यत्तादशहानत्यमित्यर्थः, तथा च ·सविकृतिके शक्तिवादे केरलचन्द्रत्वमकारकयोधे तत्तत्मकारकाधत्वांशे शक्तिनिरूप- कताऽवच्छेदकतावच्छेदकतापर्याप्तिग्रहस्य हेतुत्वात् , महत उभयप्रकाररुयोधत्वाधश शक्तिनिरूपकताऽवच्छेदकत्व- पर्याप्त्यभ्युपगमात् तादृशस्य चन्द्रत्वमझारफज्ञाने शक्तमित्यादिवो धस्य भ्रमत्वनियमादित्याहुः। ईश्वरेच्छारूपस्य सङ्केतस्य शक्तित्वमङ्गीफर्तृसिद्धान्तिपक्षे पुष्प- वन्तपदाचन्द्रत्वावच्छिन्नविपयार्यत्वावच्छिन्नविषयकशाब्दवोधो भ- पत्वित्याकारक एव ताशपदे भगवरसङ्केतः फेवलचन्द्रत्वावच्छि- नविपयकवोधश्च न तत्पदजन्यत्वेन तापय इति तादृशपदान त- थाविधयोधः, न च तादृशपदजन्यत्वेन केवलचन्द्रत्वावच्छिन्नविषयकबोधस्य सङ्केताविपयत्वेऽपि चन्द्रत्वाधवच्छिन्नविपयकवोपविषयकत्वेन सङ्के तविषयकग्रहस्य चन्द्रवादिमकारकबोधनकस्य सूर्यत्वाधवच्छिन्न- विषयकवोधविषयकत्वेन संकेतग्रहघटितमूर्यत्वाद्यवच्छिन्नविषयकबो- ताशयमंत्रयमेव शक्यताऽवछेदक शक्तिनिरूपितजन्यताऽवच्छेदक मिति तु यावद्, ति व्युत्पत्तिमत =इति शक्तिग्रहवत', शक्तिनिरूप क्ताशक्त्यवच्छिन्नजनकतानिरूपकता, अन्यश्च सुगमम् । न्यायमतमुत्थापयति-इश्वरेति । पम्मत इत्यर्थ, चन्द्ररयावच्छि नविषयताशालीति चन्द्रत्वप्रकारताशालाति वा तदर्थः, तथाविध धोध इति । अत्र शक्तिममात इति पूरणीयम् । चन्द्रत्वादिप्रकारकबोधजनकस्येति । पुष्पवन्तपदाच् चन्द्रत्वावच्छिन्नविष यकयोधो भयवित्याद्याधुनिकसङ्केतजन्यस्य ताशसक्तिनमजन्यस्य धापेवलचन्द्रत्वादिप्रकारकशाब्दयोधस्यानुरोधेनचन्द्रवप्रकारकशाब्द प्रति पुष्पयन्तपदजन्यायप्रकारतानिरूपितचन्द्रयावच्छिन्नविशेष्यता शालिसङ्केतग्रहो हेतुर्याच्या, तथा च तादृशशक्तिग्रहात् सूयरवप्रका रकशाब्दसामग्री विनाऽपि चन्द्रवप्रकारकशाब्दयोधजननादिति भार, पतेन पुष्पवन्तपदघाटनसामग्रीतः केवलचन्द्रादिविषयकोधस्य पुत्राप्यजननात वारसामप्रधा. चिलचन्द्रादिविषयकबोधस्यापाद ·विशेषकाण्डम् । यसामग्रयामसत्यामाप सम्भवेन तद्वलादभ्रान्तस्य केवलचन्दत्वाव- च्छिन्नविषयकोषो दुर्धार एवेति वाच्यम् ? तत्पदजन्यकेवलचन्द्रवादिमकारफोघे तत्पदजन्यकेवलचन्द्र- खावच्छिन्नविषयकोषत्वपर्याप्त विषयतावच्छेदकताकत्वमकारकस- इंतविषयकज्ञानस्य हेतुत्वाद, पुष्पदन्तपदनन्यवोधत्वघटितभगवत्संकेतविषयतावच्छेदकश- रोरे च सूर्यत्वावच्छिन्नविषयकत्ववन्द्रत्वावच्छिन्नविषयकत्वयोरेक- शनिवेशात् तत्पदजन्यप्रत्येकधावच्छिन्नविषयकोषत्वे संकेतवि. पपताऽवच्छेदकत्वपर्याप्तिविरहात् सदंशे तत्पर्याप्तयवगाही ग्रहो- भ्रम एवेति न शक्तिपमातः मत्येकधर्मप्रकारकवोधापतिः, कस्वासम्मघात् केवलचन्द्रत्यायच्छिन्नविषयकयोधो दुबार पवेत्या स्थासतिरित्यपि निरस्तम्। तायाधुनिकसङ्केतग्रहादिसावे केवलचन्द्रादिविषयकबोधस्योत्प. स्या पुष्पवन्तपदयटितवाक्यज्ञानस्य कारणस्यस्यावश्यकत्वेन तद्वटित. सामग्या: कुत्र चित् केवलचन्द्रादिविषयकयोधोत्पत्या आपादकरवा फेषलचन्द्रत्वादिप्रकारकशान्दयोधतजनकशक्तिमयोः चन्दत्याव- छिन्नविषयकसूर्यत्वापच्छिन्नविषयकशान्दयोधतजनकशविग्रहयो. ध कार्यकारणभावावच्छेदकर्यलक्षयप्रदर्शनेन समाते--तत्पदजन्ये- ति । पुष्पयतपरजन्येत्पर्यः, केवल चन्दत्वादिप्रकारकशाब्दस्व का. यंतावच्छेदकं पूर्व निरुक्तं, तत्पदजन्यकेवलचन्द्रत्वावच्छिन्नेत्यादिना कारणताबिच्छेदकमुक्त, पुष्पचन्तपदजन्यस्वकारतानिरूपिता या चन्द्रयावच्छिन्नविषयकापनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती शान्दत्वनिष्ठा. অভিবালিকা যায়। বনকথা বাহেঘর্মান धिना विशेष्यता तम्हालिसकेतग्रहत्व- तारशसतश्च पुष्पयन्तपदजन्यः चन्द्रवायच्छिन्नापयकशाब्द- । योघो भवत्विायाकारका, द्वितीयकारणतावच्छेदकञ्च पुष्पधन्तपरजन्यत्यप्रकारतानिलपिता' का चन्द्रायावच्छिन्नविषयकत्वमुपरवावच्छिन्नविषयकस्वशाब्दस्वतत्- त्रितपधम्मावरिनविशेप्यता तन्नालिसतमहत्वम् , १५शषधा. सम्मघात ·८२ सविकृतिक शक्तिवादे तत्पदजन्यचन्द्रत्वावच्छिन्नविषयकसूर्यत्वावच्छिन्नविषयकवो- धत्वपर्याप्तविषयताऽवच्छेदकताकत्वमकारकशक्तिग्रहस्प चोभयधर्म प्रकारक्युद्धित्वमेव कार्यताऽवच्छेदकमतो न तद्घटितसामग्रीवला- देकधर्मावच्छिन्नान्वयोधस्य यत्किश्चित्कारणविरहदशापामपरधर्म प्रकारकशाब्दबोधापत्ति, थथ कीरश सतज्ञानमत्र कारणम् ? न तावच्च-द्रत्वावच्छि प्रविषयकत्वसूर्य्यत्वावच्छिन्नविषयकत्यशाब्दत्वतद्धमंत्रयावनिमग घसकेतीयविशेष्यतानिरूपितजन्यत्वप्रकारतानिरूपितपुष्पव-तपस्या यउिन्नावच्छदकतायत् पुष्पयन्तपदमित्याकारकम् , तादृशशानस्य पदपदार्थयो सम्बन्धानवगाहनेनार्यस्मरणानुपपत्ते, नापि स्वनिष्ठ यत् पुपान्तपदत्वावच्छिन्नावच्छेदकत्व तनिरूपि तजन्यत्वप्रकारताकतादृशघमंत्रयावच्छिन्नभगवत्सद्देतीयविशेष्यतानि सपितायच्छेदकताऽऽश्रयविपय वसम्बन्धेन पुष्पव-तपदप्रकारकचन्द्र सूर्यविशेष्यकज्ञानम्, अश्र स्वपद पुण्यव-तपदपर परिचायक, ताशज्ञानस्य चन्द्र सूर्यश्च पुष्पवन्तपद्यानित्याकारकतया समूहालम्बनपर्यवसन्नत्येने कशक्तिविषयकत्यानुपपत्ते, न च दयारेकमिति रीत्योक्तसम्बन्धेन पुष्पबन्तपदप्रकारकच न्द्रस्यधिशेयकज्ञानस्य समूहालम्बनविलक्षणतयैकशक्त्यवगाहित्वेन नियतचन्द्रोभयविशायकवोधजनक वापपत्तिरित्यपि न सद्, यस्माद् विरुद्धधम्मद्वय धर्मिमताऽवच्छेदकीय य व्यासज्यवृत्तिध म्मंप्रकारकमेव समुहालम्बनविरक्षण स्वीक्रियत न त्वध्यासज्यवृत्ति धम्मंप्रकारकम्, अन्यथा विरुद्धघटत्वपट वादेक धम्मिताऽवच्छदकीकृत्य द्रव्यथा दिक धर्मिमताऽवच्छकीकृत्य द्रव्य वादभामापत्या द्रव्यघटपरवद् भू तरमित्याकारकस्य द्रव्यत्वादिधम्मत्रयावच्छिन्नप्रकारताक समूहाल ग्यनानात्मक ज्ञान स्यात् स्याच्च द्रव्यश्वघटत्वपरत्वादित्रितयधर्माधच्छिन्नप्रतियोगिताको ऽतिरित्तोऽभाव इति चद् उच्यते-म्वनिष्ठविषयत्यनिष्ठावच्छदकतानिरूपिका या च त्या वच्छिन्नविषयावस्थ्यवाउिपविषयक यशान्दत्वतद्धर्मयावच्छि- ·विशेषकाएंटम् । उभयविषयकत्वावच्छिन्नाया वोधनिष्ठसंकेतविषयताया ऐक्यात् शकरक्यमिति न तत्पदस्य नानार्थतेति रमणीयः समापिः, "एकयोक्त्या पुप्पचन्तौ दिवाकरनिशाकरौ"इत्यपरकोप उक्तिपदं. शक्तिपरं पुष्पबन्तपदं तमतिपाद्यपरं, तथा च मूर्याचन्द्रमसावे. कशत्या पुष्पबन्तपदप्रतिपाद्यावित्यर्थः, उद्देश्यतावच्छेदफावच्छेदेन विधेयान्वये तात्पर्याचन्द्रवमू- र्यत्वयोरेकशक्त्यधीनप्रतिपत्तिविषयतानच्छेदकत्वलाभो नातस्तस्माद समगर्दिन्छीयविशेष्यता तन्निसापितजन्यायप्रकारतानिरूपितपुष्प-- पन्तपदरवावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वसम्बन्धन चन्द्रसूर्यवत् पुष्पषता पदमित्याकारकमेघ सङ्केतहान हेतुः, अत्र स्वपदं चन्द्राविपरम् , अकत्र द्वयमिति रीया चन्द्रस्योभयस्य तादृशपदे प्रकारत যা স্থান ন নমুনমু; স্কর হারাকিব यत्व नानुपपन्नमित्यल विस्तरेण, शक्तिप्राहककोपस्यापि पुष्पयन्तपदस्योभयस्मिन्नेकशक्तिकरवपर- त्यमुपपादयति-फिरदमिति । तदुत्तरतृतीयाया. प्रयोज्यत्यमर्श; तस्य च पुष्पवन्तपदार्थतत्पद- प्रतिशद्यघटकप्रतिपत्तावन्वय, सूर्याचन्द्रमसैति । चन्द्रसूयौ पुष्पष तपदजन्यैकशक्तिप्रयोज्यप्रतिपतिविषयतावन्ताविति तदर्थः, नन्वतायताऽपि चन्द्रसूर्यनिएकथञ्चिदनुगतैकधर्मावछिपशक्ति- स्वीकारेण तादशधर्मप्रकारेण तयोः प्रतिपत्तिसम्भवन न चन्द्रत्वा. दिप्रत्येकधम्मावच्छिन कतिसिद्धि ? इत्यत आह-उद्देश्यतावच्छेदका. नाधिकरण्येन विधेयान्वयपर- अयमाशया-पाक्यं हि द्विविधम् एकम् उद्देभ्यताऽवच्छेदफसामा. वितीयम् उद्देश्यताऽवच्छदकावच्छेदेन विधयान्वयपरम, आध पया-पीरूपस्पशवन्मन; अस्य च उपशून्यस्पर्शधद् यत् मनः मनापदार्थ इत्या, अस्य च रूपशन्यत्वविशिएस्पर्शवपसा. मानाधिकरपयेन मनापशपायान्वये तात्पर्य मनस्वजातरेय शक्य. एवं गौरिष गवय इत्यतिदेशवाक्यस्यापि, द्वितीय यथाशको लक्ष्मीपते. पाञ्चजन्य इत्यादि अस्य च विष्णो: गह पाचजम्यपदाय इत्यर्थः, तात्परमस्य विशुसम्बन्धिशा. बच्छेदेनेति। ताइवच्छेदकत्वाद ·८४ सवितिके शक्तिवादे नानार्थादिव तादृश एकघविच्छिन्नविषयकचोधो; नानाऽर्थे शक्ति- भेदेन विशेषादिति लभ्यते, अथ चैकयोक्त्याएकोचारणेन सूर्याचन्द्रमसौ पुष्पवन्तपदन- तिपाद्यावित्यर्थः, तथा च यथा नानाऽर्थस्थले नातिमन्तरेण नानाऽर्थयोधस्तथा न प्रकृतेः अत्र शक्तेरैक्येन सकदुचरितात् सदर्थप्रत्यय एवे- त्यस्याविपयत्वादिति भावः । त्यावच्छेदेन तस्यैव शक्यताऽवच्छेदकत्वाद्, एवञ्च पुष्पवन्तपदस्यैकशक्तिशानजन्यत्वस्य चन्द्रत्वावच्छिन्नवि. पयकसूर्यत्वावच्छिन्नविषयकप्रतिपत्तौ लाभ, मनु दिवाकरनिशाकरावित्यत्रोमयत्वस्याप्युहेश्यताऽवच्छेदकरवे. नैकशस्यधीनप्रतिपत्तिविषयताऽवच्छेदकतालाभोऽपि स्यात् पुष्पधन्त. पदजन्यबोधे ताहशोभयत्वस्याभानादिष्टापतेरयोगादिति चेद् ? न-तादृशोभयत्वस्य धयश उपलक्षणतया मानस्वीकारेणान वि. धेयताऽवच्छेदकत्वालाभात् स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यैकदेशे. ऽपि स्वीकाराचेति भाव', एकयेयकत्वं सजातीयद्वितीयराहित्यं न तु संख्याधीविशेष. विषयत्वं, तष्ट पुप्पबन्तपदजन्यप्रतिपत्तिप्रयोजकशक्तिनिष्ठभेदाप्रति. योगित्यम् , एव पुष्पवन्तपदस्य नानाशक्तिमत्वेऽपि नैकयोक्त्येत्यस्य वाध. इति निरस्तम् । मिश्रमतानुसारेणाह-अथ वेति यत्तु पूर्वकल्प उक्तिपदस्य शक्तिपरत्वे लक्षणाऽपश्चिरित्यत आह. भय पैति इति भायवर्णन तच्छ-यतो ग वक्तीत्यादिना पूर्वोक्तेन म. द्वाचायेणेव वच्यादिधातोःशको शक्तिर्निकदलक्षणा वा स्वीकृता, नाद तिमन्तरेणेति । तथा च हरिर्गच्छतीति सदुचरितात् सिंहमुख्यदिरेकत. रस्यैव धोधो न तु सयों गति सिंहो गच्छतीस्यादिनानाविधयोधा, अन कल्पेऽनास्थाचनाय वाकारः, पकोशारितादप्युभययोध' स्य मणिकारादिसम्मतत्वाद्, अत एव तात्पर्यसत्वे सदुच्चारता. दपि दामादुमययोधस्येप्टस्वादिति मणिकारेणोकम् । इति पुष्पवस्तपदटीका।

·विशेषकाण्डम् । पुष्पचन्तपदवत् सर्वनामपदानामपि शक्तेरैक्यान्न नानार्थता, अय सर्वनामपदेन विशिष्य घटत्वपटत्वादिनैव बुद्धिस्था घट- पटादयः मत्याच्यन्ते न तु बुद्धिस्थत्वेन; अत्र घटोऽस्ति तमानये- त्यादिवास्यजघटकर्मकानयनादिवोधानन्तरं विशिष्यानयनं घट- कर्मकं न घेति संशयानुत्पादस्य सर्वानुभवसिद्धतया दुरपन्हवत्वात् , तया च वक्तृघुदिस्यत्वं न सर्वनामशक्यतावच्छेदकम् अपि तु घटत्वपटवायेव ताशनानाधविच्छिन्नेषु पुष्पवन्तादिपदवन्नै- कशक्तिसम्भव एफैकधर्ममात्रप्रकारकतत्तदर्यबोधानुपपत्तरिति स- चनाम्नो नानाऽर्थत्वं दुरिमेव, न वा नानार्थतोपगमेऽपि निर्वाहः, यद्रूपावाच्छन्नविषयकव्य- सर्वनाम्नां शक्ति परीक्षितुकाम आदी सिद्धान्ताप्रदर्शन आशकैव मादेत्यतस्तसिद्धान्तमाह-पुष्पदन्तपदवदिति । सर्वनामपदानां तदेतदिदमादिपदानां, नानाऽतेति। पृथक् पृथक्श. त्या पृथक पृयगर्यमतिपादकतेत्यर्थः । परीक्षामारमते-अथेत्यादि । घुधिस्था:-पूर्वधुद्धिविषया, धुद्धिस्थ. स्वेन बुद्धिस्थत्यप्रकारेण, ननु तदादिपदजन्य बोधे घटत्वादेरेव प्रकारचं न तु धुद्धिस्थत्वस्ये- ति कुतोऽवधार्यते ? त्यतआह-अत्र घट इति । संशयानुत्पादस्येति । तमानयेति वाक्याद् यदि बुद्धिस्थकम्मकमा. नयनमिति बोधो जायते तदानयनं घटकर्मकत्याभावदिति माझताऽवध्छेदकबुद्धिस्थत्वेन प्रापघटादेरभाधानवगाहितया ता. शनिश्चयाप्रतिपध्यावेन वाशसंशयोत्पत्तिः कुतो न स्यादिति भाषा, तथा चेति । पुद्धिस्थत्वस्य ताउशबोधे भाने चेत्यर्थः, बुद्धिस्थत्वमिति । तापदजन्यबोधमकारस्पेष तत्पदशक्यताऽवच्छेदकरवादिति भाया, जैकशक्तिसम्भव इति । सहदुच्चरितपुणवन्तपदाद पथा चन्द्र सूर्योभयविषयकबोधः तथा न तदादिपदाद् अपि तु पृथक् पृथगुचः रिततदादिपदा प्रत्येकवरत्वपरवाग्छिन्नस्य योध इयत एकश. किकावस्य धातुमशक्यत्वादिति हृदयम् । ननु तदादिपदानां नानाध्यतयाभ्युपेया क्षतिविरहाद ! इत्यत आह- में देति । याच्चिनेति । यद्यविच्छिन्ने पत्पदस्य वृद्धव्यवहारी- ·सवितिके शक्तिवादे वहारजनकल येन पुसा तदादिपदे न गृहीत तदवच्छिन्ने तेन त च्छत्स्यग्रहेण प्रक्रान्तस्यापि तदवच्छिन्नस्य तत्पुरुपीयत्तदादिपदज- न्यबोधविषयताऽनुपपत्तेः, न च पुद्धिस्थत्वं प्रकारीभूतघटत्वादीनामेवानुगमकं तथा च इद्धिपकारवास्तत्पदशक्य इत्याफारक एव शक्तिग्रहः स च तद्धर्म प्रकारेण सफलतद्धर्मविषयक एव सामान्यमत्यासत्या सम्भवतीति नापूर्वप्रकारेण वोधानुपपत्ति सामान्यलक्षणाऽनभ्युपगमे तु शक्तिग्रहविशेष्यतावच्छेदकमका- यन पुसा दृश्यते तद्धम्मावच्छिन्ने तत्पदस्प तेन पुरुषेण शरिरवग म्यत, अनन्तर तत्पदस्य तद्धम्मावच्छिन्ने शकिसम्यन्यग्रहेण तत्पदा थं स्मयंत, प्रतिपद्यते च तेन पुसा तदर्थ , एवञ्च यद्धविच्छिन्ने येन यत्पदव्यवहारो न इएस्तदच्छिन्ने यत्पदस्य तस्य शक्तिग्रहो नाभूत् कुतस्तद्धविच्छिन्नामिप्रायेण प्रयु ताद् देवदचो गच्छति त पश्येत्पादौ तच्छन्दात् तस्य पुस तादृशदे वदत्तप्रतिपत्ति ? शक्त्यग्रहेण तद्धम्मावच्छिन्नानुपस्थितरिति माव , प्रका-तस्यापि वक्तवुद्धिस्थस्थापि बुद्धिप्रकारत्वरूपानुगतधर्मेणा पूर्ववैत्रत्वादरपि शत्तिग्रहविपपत्त्वमुपपाद्य शा इयोघोपपादनमाश. इते-न चति । शतिग्रह इति । वृद्धव्यवहारादिना जायत इति शेष, स च तादृश शक्तिग्रह सम्भवतीत्यनेनान्वित , तदर्घकारण युद्धिप्रकारस्वरूप धर्मप्रकारेणत्पर्य, सामान्यसत्यासत्या-सामान्यलक्षणारूपप्रत्यास त्या, तथा च घटाऽस्ति तमालय पटोऽस्ति तमपवारयेत्यादिवक्तवु द्विस्थपरतत्पदघटितनानावृद्ध यवहारत सविधस्यस्य सामान्यत बुद्धिप्रकार:वन घटत्वपदत्यादिक विषयीत्य वुद्धिप्रकारवाा त स्पदशक्य इति प्रदो भवति, वतश्च वाशप्रकारत्वज्ञान सामान्य (यासत्ति निखिर युद्धिप्रकारवाश्रय घटत्वचैत्रत्वमै स्वादिक प्राहयति, ततश्च युद्धिप्रकारत्वन निषिलघटत्वचैत्रत्वमत्रत्वाचवच्छिन्ने तत्पदश क्यताशान मागस सम्पद्यत इति माघ । सामान्य लक्षणाऽनम्युपग तृमतेऽप्याद-सामा येति । शतप्रति । द्धिप्रकारपान तत्पदशक्य इति विप्रहविशेष्यतावच्छेदको य प्रका ·८७ विशेपकाएडम् । राश्रयस्पापूर्वपम्भिणः शक्तिप्रदाविषयत्वेऽपि शाब्दयोधे भानवत् शक्तिग्रहधम्मिताऽवच्छेदकतावच्छेदकानुगतरूपाश्रयस्यापूर्वधर्मस्या- पिशक्तिग्रहविषयतां विना शाब्दयोधे न मानानुपपत्तिः, शक्तिषियः शादज्ञानसमानविषयकत्वस्या तन्नत्यादिति वाच्यम् ? बुद्धिस्यत्वस्य शक्यताऽवच्छेदकताऽनवन्देदकत्वेन शक्यतानन्द- दकानुगमकत्वायोगात् , तदरच्छेदकत्वे च तस्यापि शाब्दबुद्धी शक्यतावच्छेदकपदत्वादिविशेषणतया नियमतो भानप्रसङ्गात् स्वरू- पता घटत्वादिभकारकशाब्दयोघानिर्बाहाद् , उपलक्षणेनापि शक्य- तानच्छेदकानुगये शक्यस्याप्युपलक्षणेनैवानुगमोऽस्तु किं वि- शिष्ट शक्रया स्तदाययस्येत्यर्थः, अपूलंधम्मिण इति । अत्र गृहे गोरस्ति तं ताइये. पादिप्यपदारतो बुद्धिप्रकारगोत्याद्याच्छिन्ने गोपक्तिविशेपे श. रिग्रहः; सतोऽपरगोन्यक्तिपदाद गौषांवति तं पश्येत्यादिवाक्यघट- बाद् गोशम्दात् शक्तिसम्बन्धनहण कारणेनानुभूतस्य गोपिण्डस्यो परिषतिः, ततश योग्यतापरीन गोत्येन पूाग्रहीता गोव्यक्तिरेय शादिवोधविषयो यथा भवति तदत्र घटोऽस्ति तमानपान प. स्ति तं परिघहीत्यादिवृद्धव्यवहारतो बुद्धिस्थत्वपघदस्यपट- स्वाचनुगमकर्मेण घटत्वपटवादिविशिष्टे तच्छन्दस्य शक्तिप्रहाद, अब चोऽस्ति तं पश्येत्यादिधायघटन पर्वाननुभूतत्रत्याद्यय- च्छिन्नररतापदनाननुभूतप्रत्ययाउन्नम्य स्मरणासम्भवेऽप्यनुभूत- दत्वावच्छिन्नस्य स्मरण सति योग्यतावशेनापूज्यवरवाद्ययरिउन्नस्य शाम्दयोधे भान बाधकामाव इति भावः । नन्येक व्यक्ती शक्तिमहणापाध्यक्त कुतः शाष्योधो, पर शक्ति महस्तस्यैर शादयोधनियमाद! त्यत माह-शक्तिधिय इति । अतन्त्रत्वादि। ति। अनियमादित्यः । शक्यताऽवच्छेदकानुगमवायोगदिति । नानाश क्यतावच्छेदकनिष्ट शक्तिमानीयविशेष्यतानिरूपितकपकारवायोगादि राय, तदघच्छेदकाये REPAISE-दतावच्छेदका घेत्य यो। उपलक्षणेनापति । यतादकतानियच्छेदकनापीत्यर्थः । उप- नवेति । शक्यताकतानापन्न वेत्यर्थः, अनुगमोऽस्तुम्नाना. सत्यनिष्ठविशेष्यवानिमपितगोत्यादिशक्यतावच्छे कानष्टकाकारता.

·८८ सवितिके शक्तिवादे अथ द्रव्यादिपदाद घटत्वादिमकारकबोधमसनवारणाय विशिष्ट शक्तिरुपेयते प्रकृते च घुदिस्यत्वस्योपलक्षणत्वेऽपि तेनानुगमने न किश्चिद्वाधकामिति चेद् ! अस्तु बुद्धिस्थत्वेनानुगतधर्मेणाननुगतानां मकाराणां शक्ति- धीविषयत्वं; तयाऽपि सर्वनाम्नां नानाऽर्थत्वं दुष्परिहरमेव, साक्षात्प- रस्परया वा यदवच्छेदकं तदैक्यादेवावच्छेद्यैक्याद घुद्धिस्थत्व- स्यातयात्वाद, उपलक्षणैक्येन शक्तरेक्ये हादिपदशक्यतावच्छ- दकानामप्युपलक्षणीभूतेनान्ततो बुद्धिविषयत्वादिनाऽनुगमसम्भवेन नानाय॑मानोच्छेदप्रसङ्गाद, एवं घुद्धिस्थप्रकारवान् तत्पदशक्य इत्याकारकशक्तिज्ञानात् स्वरूपतो घटत्वादिमकारकस्मरणशाब्दबोधौ न सम्भवतः, जाति. मान् हस्तिपकसम्बन्धीत्यादिज्ञानात् स्वरूपतो हस्तित्वप्रकारकस्मर- शालिशाब्दधीरसिवस्यथ, किंव्यर्थम् , विशेषणे शक्तिनिप्पयो जनति याचदा ननु येषां पदानां विशेषणे शक्त्वकल्पने दोष स्यात्तथा विशेषणे ऽपि शक्तिरस्तु यस्य च तत्र शक्त्यकल्पने न दोपस्तस्य तत्र कुस' शक्ति कल्यते' इत्याशङ्कते. अति । तत्स्वीकारमाह-अस्त्विति । अननुगताना घटत्वपटत्वादीनाम् । साक्षादवच्छेदक घटत्वादिक, परम्परयाऽवच्छेदक लाङ्ग्लस्वादि कम् , अवच्छेवैक्य घटपश्वभावादीना घटपशुपदादीनाच प्रतियोगि त्वशक्त्यायक्यम्, अतथात्वात् साक्षात्परम्परया वाऽनवच्छेदक स्वाद, अन्तत इतरधर्माणामनुगमाननुसन्धामे, नानाऽथमात्राच्छेदप्रमा इति । हादिपदाना नानाशक्तिमत्तोच्छदप्रसङ्ग प्रत्यर्थ, ननु हर्यादिनानाऽर्थपदाना वुद्धिविषयत्वादेरनुपस्थितिकालेऽपि सूर्यादिशाब्दयोधोदयेन बुद्धिविषयत्याशुपलक्षितधर्मावच्छिन्न एक शक्तिकल्पना न सम्भवति तदादिसर्वनाम्नान्तु बुद्धिमकारत्वादेरनुप स्थिती शाब्दयोधाजननस्य सर्वजनीनत्वेन तत्कल्पने याधकाभाव ? अत आह-एवमिनि। असम्भवप्रयोजक कारणामाव दर्शयनि-जातिमानिति । जातित्वा पच्छिन्नहस्तित्वनिष्ठावच्छदकताकषिशेप्यतानिरूपितहस्तिपकसम्बन्ध ·विशेपकाएइम् । गानुदयात् स्वरूपतस्तद्धर्मभकारेण यस्य सम्बन्धो गृहीतस्वादृश- सम्बन्विज्ञानस्य कारणवादः . यया पाम्यां रूपाभ्यां धम्मिणोः सम्बन्धो गृहीतस्तदक- तररूपपकारकसम्पन्धिज्ञानादेवापरत दूपेणैव सम्बन्ध्यन्तरस्मरण- मित्यनुभवस्तया यादशरूपाभ्यो धम्मिणोः सम्बन्धग्रहस्तादृशैकधर्म मकारकतानादेव नारशापरधर्मप्रकारेण धर्मिस्मरणमित्यपि, वया व यत्र किश्चिदिशेपितधर्मपकारफसम्बन्धज्ञानं तयाविशे- पिततद्धर्मप्रकारकम्मरणस्पानानुभविस्तयेष्टापत्रयोगाद, अन्यथर कदा चित् स्वरूपतस्तत्यकारिका फदा चिद्धान्तरा- মাত্রাহ্মলোহিয়, হকা=নাবিযেসক্ষায় বলা त्यनम्तर धम्भिणीति पूरणीयम् । यस्यति । यसम्मापडियनस्पत्यम्, तथा च स्याहस्तधर्मनिष्ठ সন্ধানোকঘরিনিনাখলানিবিষযমামাঞ্চঘান্ধা रवाशालिशानं जातमित्यर्थ, सम्पन्धिज्ञानस्येति । तद्धर्मप्रकारक याम्यामिति । अधिशेषितधर्मप्रकारेणेत्यर्थ तदैकनोति । अविशे पिततदेकतरयम्मनितनकारतानिरूपितविशेष्यताशानादित्यर्थ, स्व কথন ফায়ারতনা বা ঘমকালৈ সারা धाहुल्येन शीयानुभावतथा यातयोपन्यास, यादृशाध्यामिति । मिचिदमीवशेपितम्यामित्यर्थ , धामणी प्रतियोग्यनुयोगिनो , त्या च तद्धम्मावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रकारतानिरूपितसम्बन्धनिष्ठ বিত্ত-গ্রাহবিল্লেম্বনকাবোলিমাখবিন্নাকাবিহা पताशालिज्ञानोत्तर तदविच्छिनाकारताशानाचौधच्छिन्न प्रकारताशालिस्मरणं जायत इत्यर्थः, विमुण्टक्षण यदयाशरूपाम्यामिणो सम्भावग्रह शादर्शक हरयम् पुरस्कारेणापरतविच्छिन्ने सम्बन्धमानादपि तदर्मप्रकारेण स्मरणम्, पर यादशयपाभ्यामपि शेपम् । व्या चेति। सम्पन्धवानस्मरणयोरेकमपावच्छिन्नविषयकवानुभवे पर्य अत्ययेति । तान्यधर्मानच्छितधर्मनिष्ठावच्छेदफनाक विशेष्यतानिलपितसम्वनिष्टकारताशालिशानन ववर्मेनस्य धम्मिशिष्यकशानस्येत्यर्य, . . १२शवा० ·सवितिके शक्तिवादे वच्छिन्नतत्पफारिका स्मृतिरित्यत्र नियामकाभावप्रसङ्गात् , सामान्यलक्षणामनबीर्वतां पुनरनिष्कतिरेव, शक्तिमहाविष- यस्यापूर्वधर्मस्य स्वरूपतः कथमपि भानासम्मवाद, न हि बुद्धि- विपयतावच्छेदकत्वेन धर्मान्तरविषयकशानं स्वरूपतोऽपरधर्मप्रका- रकं ज्ञानं जनपितुं मभवति तथा सति समानमकारकलनियम- स्यापि भगप्रसङ्गादिति, मैवम्-भगवत्सङ्केतरूपायां शक्ती शक्यताऽवच्छेदकोभूतपदत्व- पटत्वादावुपलक्षणीभूतबुद्धिविषयताऽवच्टेटफलप्रकारेण भासमाने মানবনিমনিছুসন্ধানহাতিম মনি স্কালংকাবনা ताशनियमास्वीकारणेष्टापत्ती चेत्यर्थः, नियामकामावप्रसङ्गादिति। तथा च किञ्चिदमपुरस्कारेण तइम्मापछि. नेऽपरसभ्यन्यज्ञानादनियमेन ताशदिविधस्मरणापश्चरिति भाव', सामान्यलक्षणाऽङ्गीकारेतु बुद्धियिषयतापच्छेदकावरूपसामान्य धर्मेण तदादिपदस्य प्रथमशचिमहात् पर्वमपन्चप्रत्यादिशानस. म्भयेन ताशप्रहम्य ताइचत्रत्यादिप्रकारकत्यसम्मवादाह-सामान्य- रक्षणामनहाकुर्वतामिति । अनितिरेप अनुपपादनमेय, नन्यत्र गृहे घटोऽस्ति तमानपेत्यादिवृद्धव्यवहारत प्रथमं तत्पद. स्य पुशिविपयत्ताऽपच्छेदकत्वेन घटत्वेन घटे शक्तिसम्यग्यमहो जातः पश्चादत्र चैत्रोऽस्ति त पश्येत्यादिवाक्यघटकापर्ववेप्रत्यापछि. नपरतत्पदस्थापि युद्धिविषयतास्यदकत्येन घटत्वावच्छिन्ने जायमानः शतिसम्बन्धनह पय स्यरूपतोऽपृथ्यचैत्रत्यादिप्रकारक्स्मरणं जनयेत पेव हेनतुमद्रावरपनादिश्यत आह-न हीति ! मनप्रसादिति । स्मरणा नुमययो समानप्रकारपरयस्य सम्पानुसिसत्येन तस्यापलपितुमशः क्यरयादिति भाय । मिसान्तमारमते-भवमिति । शशक्तिसम्यग्यस्यातिरिकत्ये घटग्यपटरया दिरूपश्यताम्यव्येवर मदन न तस्यापेषपसम्म रयतमाह-भगवदिति। पर पति शिवि.पदार्थ त्य,अत्र सतम्यों विषयतातिपिताय तस्य पमासमाने भासतयुमपत्र मासघायधपिरयतायामन्यय, प्रका पत्र तृतीयाs: प्रारठानिमपिताय तस्य च भासमानएतरली. भूतमासा मिया, पटवारयावासियात पिशप ·विशेषकाएडम् । तदादिपदजन्यबोधविपयताऽवच्छेदकत्वं भासते, एवञ्च बुद्रिविषयतावच्छेदकरूपावच्छिन्नस्तत्पदाहोदव्य इ- त्याकारकस्य तत्पदं बुद्धिविषयताऽचन्चैदफरूपापच्छिन्नं बोधयलि. स्याकारकस्य वा संकेतस्य विषयताया अननुगतघटत्वपदत्यादिनि- ठाया अभ्यनुगतबुद्धिविषयतानच्छेदकस्वरूपावच्छिन्नतया शक्तरेक्यम् , घटपदादिसंकेतविषयतानां नानाघटादिव्यक्तिनिष्टानां घटत्वा- धनुगतधर्मावच्छिन्नत्वेन परयादिपदसंकेतविपयतानां प्रकारीभूत- नानारोमादिव्यक्तिनिष्ठानां लोमत्वायनुगतधर्मावच्छिन्नत्वेन नत्त- स्पदशक्त्यैक्यवदननुगतसिंहत्वादिनिष्ठानां नानार्थहर्यादिपदसंफे- तविषयतानामनुगतयतिश्चिद्धावच्छिन्नत्वाभावानु न शक्तैरैक्यम् , तत्रोपलक्षणीभूतकिश्चिदर्यप्रकारेणाभासमानस्यैव सिंहत्वादेर्भ- गवत्संकेतरूपाया शक्तौ हादिपदजन्यपोधविषयतावच्छेदकलं. भासत इति न नानार्थमात्रोच्छेद इति, भासमानेत्यन्तं विशेपण, तदुत्तरसप्तम्या विषयत्यमर्थ, तस्य धनिक पितवसम्पन्न भासत इत्यत्र भासघात्यर्थेऽन्धय', भासत इत्यत्रा ण्यातार्य आश्रयत्व विषयताऽवच्छेदकत्वमितिप्रथमान्ताऽन्वेति, अत्रो परक्षणात्य पदजन्यशाब्दयोधीयविषयताऽवच्छेदकत्वावच्छिन्नशक्तिवि तथा च भगवःसकेतविपयतानिरूपिततारशवुद्धिविषयतावचछे- दकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविषयताऽश्रपीभूत यद् घटत्वपट वादिकं. तनिष्ठविषयतानिरूपितविषयताऽययतदादिपदजन्यद्धिविषयताव- उदकत्वमित्यन्वययोध, एषवचटत्वादाबुपलक्षणीभूतयुद्धिविषयतयावच्छेदकत्वावच्छिन्न. शक्तिविषयत्वे च, घटत्वानुगतधर्मेण शक्याशे विपयतैक्ये दृष्टान्तमु कृत्वाऽनुगतयण शक्यतावच्छेदकाशे विषयतैक्ये शन्तमाह-पवा सिदेत्यादि, ननु मावासकेतरूपायां शक्तौ पशुपदादिशक्यताऽवच्छेइफलोमा. यो लोमत्वावगाहनेन तत्वत्पदजन्यशाब्दयोघेऽपि लोमत्वादेमानधन यत्तौ तत्पदशपताऽवच्छेदकाशे बुद्धिविषयताऽयन्दकत्वस्य माने , पपताशून्यरत्रम् ·१२ सवितिक शक्तिवादे इयांस्तु विशेषः-तर घटत्वलोमत्वादिपु तत्तत्पदनन्यवोधविप- यतावच्छेदकत्वं भासत इति तानि विशेषणान्युच्यन्ते; प्रकृते च बुद्धि- विषयताऽवच्छेदकत्व सर्वनामपदनन्यबोधविपयताऽवच्छेदकत्वं संके- तेन नावगम्यतेऽपि तु ताशविषयतासामानाधिकरण्यमात्रमिति तदुपलक्षणमिति गीयते, यद्यपि घाटिपदसङ्केतस्य घटत्वादिविशिष्टविषयकत्ववत् सर्च- नामसङ्केतेन बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वे बोधविपयतावच्छेदकत्वानव- गाइनेऽपि सङ्केतस्य तद्विशिष्टविषयकत्वमक्षतमेवेति सङ्केतविपये त- दिशेपणमैव, शाम्दयोधे तस्य क्यमान न स्याद्? इत्यतस्तयो. शाब्दयोघे भानामान प्रयोजकलक्षण्यमाह- दयास्तु विशेष इति । वति । शतापित्यर्थः, विशेषणनीति । तथा च सत्पदजन्यायविषयताऽवच्छेदकरवानष्ठाविषयतानिरूपितशतीयविषय. ताधव साक्षात् परम्परया घा तत्पदशक्यरिशेषणत्य, सहतीयताश विषयत्यस्यैव शाम्दयोधे प्रकारतया भानप्रयोजकत्वादिति मार, प्रकृते च सर्वनामस्थले चेत्यर्य, युद्धिविषयताऽवच्छेदकत्व इति । अन विषयतानिरूपितत्व सप्तम्यर्थ; तस्य चावगाह्मत इत्यत्राय. गाह्मविषयतायामन्त्रय., सडेवेनेत्य निरूपयरूपकर्तुत्य तृती. या, अत्यापि तत्रान्वय, अवगाह्मत इत्यत्र फाख्यानाथय. स्वस्यायच्छेदकत्वमित्यन्तप्रथमान्तार्यान्वितमन्नर्धामायेऽन्वयः। सारा. विषयतामामानाधिकरण्यमानमिति । सर्वनामपदजन्ययोधविषयवासामाना. चिकरण्यामित्यर्थः, अस्य चावगायव इत्यनेनाम्बया, तदुपलक्षणं. क्यापलक्षणम. ननु तत्पदजन्ययोपविषयतावच्छेहकायेन सदेतविपरयापधिरी पणव पविशेषणमिति ध्यबहारमयोजक्मेवास्तु, शादियोये प्रका. रतपा भानप्रयोजरन्तु यदिशिप सविस्तरम- तए सालीयविशेष्यतानिरूपितवैशिष्ट्यपसम्बधापयताकदि. पश्यमेव, परश युधिषिश्यताम्वच्छेदक वे सम्बनामपसंतीयताहाधिप. यताय सावन दुवो न तस्य शाम्दयोधमकारतया भानमिरयामा इते-यति । .

·घोषविषयत्वेन सहतीयविषयत्वस्यैव शक्यविशेषगतास्वमिति माया, विशेषकाएटम् । एवं शक्यविशेषणपटत्वादिनिष्ठे बोधविपयवाञ्चच्छेदफत्वरूप- वोपविषयतानिष्ठसङ्केतविषयतानिलपितविपयतारूपशक्यत्वे तदव. च्छेदकमपि; तथापि योधविपयतया सङ्केतविषयत्वरूपशक्यतायास्त- जासत्वेन शक्ये न तद्विशेषणं, शश्यव्याव-कशक्यस्यैव शक्य- विशेषणत्वादिति तस्य शक्योपलक्षणतयाऽऽकाशपदजन्यशाब्दबोधे शब्दाश्रयत्वभानानियमवत् तदादिपदजन्यवोधे तदभाननिर्वाहः, तीजन्तु तदुपलक्षितघटत्वादिविषयकत्येन तदधिपयकघटत्वा- ननु तर्हि घटत्वादेरिय युद्धिविषयताऽवच्छेदकावस्य घटादौ साक्षा- दानं न कुतः इत्यतइग्लस आह-एवमिति। शक्यत्व इति । अत्र सप्तम्यर्थ: निरूपितस्वरूपापच्छेदकपदार्थघटकावच्छेदकतायामन्चयः, तदिति । बु. विषिषपताऽवच्छेदकत्यमित्यर्थक, शक्यांशे शाब्दयोधीयविषयावेन सङ्केतविपयत्वरूपविशेषणत्वस्य शक्यविशेषणव्यवहारप्रयोजकतावत शादयोधप्रकारताप्रयोजकत्याद् न तदापतिरिति समाधते-तथाऽपीति । नेति । युद्धिविषयताऽवच्छेदकत्व इत्या, न तद्विशेषणमिति । तद्- क्षिविषयतावच्छेदकरवं, न विशेषणं शाब्दबोधप्रकारताप्रयोजकविशे. ननु शक्ती शक्यांश भासमानावे सति तदगमकस्यैव विशेषण. वेन बुद्धिविषयताऽवच्छेदकरवस्य कुतो न सर्वनामपदशल्यविशेष. अस्वमत आह-पाक्ययावतकशक्यस्यैवेति । शक्यच्यावर्तकरवं शक्यानुगः मकरवं, तच नानाशक्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितकप्रकारत्यं न वितर. प्रवन्छेदकत्वं सादिपदशक्यतावच्छेदकस्य सर्वत्वादरितरव्यवच्छे. दकरवासम्भवात् , शस्यस्यैवेति । सत्तापदजन्यबोधपिपयावेन संकेतथि शस्यविशेषणत्वादिति । तथा च शक्यानुगमकात्वं सति पदजाय। प्रदाश्रयत्वभानानियमवदिति । आकाशपदस्य स्वरूपत शक्तयसकन: या मते शब्दाशयत्वस्योपलक्षणत्वादिति भावः, तदभाननिष्याः- दिविषयतावच्छेदकात्याविषयावनिर्वाहा, ननु शती बुद्धिविषयताऽवच्छेदकत्वस्योपलक्षणत्यं न तु विशेषण वामित्या कि नियामकम् । इत्यत माइ-तीजन्विति । यथा परिशिष्टवि. पणवामाववादित्यर्थः, पतालयस्यैवेत्यर्थः।

·सवितिकै शक्तिबाटे दिवारस्यापि सकेनविपपत्वं, घटादिपटसङ्केतस्य च घटत्त्वादिविशि- प्रविषयवार एव विषय इति तज्जन्यवोये ताहराधर्मभाननियमः, यथा यदिशिष्टविशेप्योधविपयत्वं संकेतविपयस्तच्छक्यतावच्छेद- कवया व्यवाहियने, क्या यदिशिष्टमकारविशिष्टविशेष्यकवोपविषयत्व- तथा तच्दक्यतावच्छेदकतावच्छेदकमित्युच्यते प्रकृते च बुद्धिविप- यनाऽवच्छेदकत्वन्तयेति न वच्छक्यतावच्छेदकं न वा तत्वावन्दद- फं, जातिवादिविशिष्टपटवाद्यवच्छिन्नस्य तदादिपदावधीनबारे शेयघोष वेश्यत्वमिति तविशिष्टनिष्टविशेष्यतात्मकविषयताका. रताकत्वमित्यर्थः, स्वरूपती घटत्यादिना घरादेः शादियोघोपपादिकां वपेण त. देशति व्युत्पाध; जातिस्यादिकिञ्चिधर्मपुरस्कारेण घटत्यादिना ध. टादेशाद्वयोधप्रयोजिकां शन्ति व्युत्पादयति-जतेन्वादिविशिष्टेति । अथ । तत्पदजन्यजालित्यावच्छिन्नघटत्वनिष्ठप्रकारताकशान्दयोघं प्रति तत्पदः । जन्यप्रकारताकरिशेप्यत्वावच्छिनाकारतानिमपिता या बुद्धिविषयः । वायच्छेदकताबन्देदकरवनिष्ठसामानाधिकरण्यसम्पन्धावच्छिन्नापच्छे.. दकताकायच्दकतास्यावच्छिमायच्कठाकप्रकारतारवायच्छिमाप उदकताकयिपयतानिष्ठप्रकारताकजातिमवाच्छिन्नविशेष्यताशालि. संविषयमानस्येन हेतुवा पचव्या, साताकारस्तु-जातिमान तत्पदजन्ययोधीययुद्धिविरतापच्चदक. ताऽपदकस्योपक्षिवधम्मावच्छिनाकारताकाविषयतावान् स्थिति नयतुं शक्यते; पतो यत्र घटस्यत्वादिना घटत्यापछि नो पतिस्पस्तचापयेणापि तच्छन्दमयोगस्ता घटत्ययान त. स्पदयोधीपबुदिविण्यताऽमकवाऽवदेवकोपलशिवधर्मावधि प्रकारताकयिषयतावान् मस्विम्यादिपरया सदेता याच्या; वयाच सोतस्य नानाग्वेन तस्य नानाधरापः, अपितु तत्पदं: युदिविण्यठाऽयम्लेशमग्योपलक्षियम्भावच्छिनाकारताविषयसा. गटियोपानकं मरियायागरो पाव्या; एष वसन युरिविषयमादकताऽबरकम्योपलक्षितप म्मापटिने शमिरयारकानात कदाचित्रातिरयन घटावा- वधिनस्योपरियतिः कदा चित घटस्यत्यादिमा मटरपामित्रस्पांप. मय.

·प्रतिपद्यते, व्यजयिष्यामः, स्वावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकपर्यायधिकरणत्वेनोपलक्षणेन स्वरूपतो घ. विषयतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन तस्यानुगमासम्भवाद्, घट एका योगिताकपर्यायाधिकरणत्यस्य स्वरूपतो घटव जातिमानेकस्ववा पोलिसम्बन्धन ताशावच्छेदकतावावच्छिन्नवत्वस्य घटत्यादौ ता. शातिरवाद्यवग्छिनच सरवन तादशतादृशज्ञानमादाय द्वादशता. शतसम्मैग्नुगतोपलक्षिततत्तद्धम्र्मणानुगतशक्यताऽवच्छेदकत्वस- विषयतावच्छेदकरवेन स्वरूपत एकशक्यतावच्छेदकत्वम्, अतो म विशेषकाएडम् । तु बुद्धिविषयतावच्छेदकत्तावाद फत्वोपलक्षितधर्मविशिष्टावच्छि- भविषयकत्वावगाही सङ्केतः प्रयोजक इति मन जातित्यापच्छिन्नघ- स्पितिरिति कचिजातित्यादिना कचिद् घटत्वत्वादिना शाब्दयोध. रति नियमस्थानुपपत्तिरिति चेद् ? न-श्रीता पुरषो यदा जातियादिना घटल्यावच्छिन्नो वक्तृघुनि विषय प्रति प्रकरणादिना शात्वा जातित्यधिशिष्टापच्छिन्नस्तत्पदशपय. इति जातिविशिष्ट शक्ति गृहाति तवाजातिरवेन घटत्वावच्छिम- यदा तु घदरवत्वेन घटत्वावच्छिन्न प्रकरणादिना चक्रवृद्धिविष- परवं गृहाति तदा तत्तुल्यरीत्या तपेण तन शक्तिमयभार्य तं शब्दा. बुध्यत इत्येवं शक्तिग्रहशादयोधकल्पनेऽनुपपत्यभावाद्, एतयाने नन्येवमपि सर्वनामपदान जातियादिना घटत्वावच्छिन्नशाब्द कधोत्पत्तयेबुद्धिविषयतावच्छेदकताऽवच्छेदकरयोपलक्षितधर्मविशि शवच्छिने पृथक् शक्तिकल्पने नानाऽर्थत्यापतित्वरिवेति चेद् ? अन के चित्-साक्षात्परम्परासाधारणयुद्धिविषयताऽवच्छेदकता. दवावच्छिन्ने जातित्यादिना च घटत्वाद्यवच्छिन्न एकैच शक्ति कम्प्य- जातिस्वादिपिशिष्टेत्यादिनन्धस्तु तद्रूपेणकशक्तिप्रहपर, अ. पथा निस्यत्वे सत्यनेकसमवेतस्वरूपजातित्यस्य सखण्डतया वृद्धि त्यवानितिज्ञानापविशेष्यवाणविषयताऽवच्छेदकतास्वाधचिन्नप्रति- नित्यादिशानीयविशेषतापविषuasarछेदकतापापच्छिन्नपर्याप्त्य. धिकरणारयस्य च जातित्वविशिघरवादी वृत्तः, तत्तदुद्धिीयपयताऽवच्छेदकतान्यावच्छिन्नमतियोगिताका नयास्त बुद्धिविषयताऽवच्छेदकत्येन घटत्वपटत्वचैत्रत्वादीनां घुद्धि अथ मित्या ·सवितिके शक्तिवादे टत्वादिनिष्टकारतंत्र विषय इति न जातिमानित्यादिकोषकाले घट इत्याकारफवोरा, अप किश्चिमकारण भासमानधर्मेऽवच्छेदकत्वे भासमाने तद्विशिष्ट एव भासते न तदुपलक्षित इति नियमः, कयमन्यया स्वरूपतो घटत्वावच्छिन्नाभावस्य न जातिमानास्तीत्याकारिका प्रतीतिः ? एवञ्च बुद्धिविषयताऽवच्छेदपत्रोपरक्षिते कथं वोपविषयताऽत्र च्छेदकत्व सङ्केतेनावगाहनीयमिति चेद ? न-अवच्छेदफताया अवच्दद्याश्रयविशेपणताऽऽपन्नस्य संसर्ग- तद्धम्मभेदेन शक्तभिन्नत्य समवेतत्वादिनाजातित्यादिना च घटत्या. दो जातिवादी च बुद्धिविपयताऽवच्छेदक्ताऽवच्छेदकत्वेन तदपच्छेद करवेन च पृथश्शश्यनाऽवच्छेदकत्व, सर्वनाम्रो नानाऽर्थता च स्वरू पस शक्यतावच्छेदकताऽवच्छेदकादिभेदेनायत पवेति प्राहु, वस्तुतस्पनुगमीटतवक्ष्यमाणसिद्धान्तकल्पे सर्वसाधारणेकश. चिकल्पनप्रकारो दर्शयिष्यत पवातोडाशङ्कासमाधानाभ्यामलामिति यूम, न जातिमानिति । सटूतेन यारशवोधोऽवगाहते तारशयोध प्रति तारशसङ्केतवानस्य कारणत्वादिति भाव , तदवच्छेदकताऽनापनेन धर्मेण भासमानेपच्छेदकत्वमङ्गीकत्तु न शक्यत इति शद्यते-अथ तद्वशेष्ट एवति। विशेपणेवच्छेदकत्व मा सत इति भाव, न जतिमान् नास्तात्यकारिकति । तया च जानिमान् नास्तीत्याकारप्रतीते स्वरूपतो घरस्वाधवच्छिमामाविषयत्वे घट दान्यपटवति देशे जातिमानास्तीति प्रतीत्यापत्तेरिति भाव , यो धम्मी भासते येन तद्विशिए हि भासते । समावच्छेदकत्व य न तु तेनोपलक्षित ससगंविधया भाने नियमोऽय प्रकीर्तित । अन्यथा तत्पदाच्छतेमानमेव हि दुलंमामेति- कारिफोरदिशा सिद्धान्तमारमते- अवसदन'या इति । अयच्छेद्याश्रय प्रतियोगित्याचाथय , तत्रवि पण व तीनष्ठीपशष्यताक्प्रकारताऽऽध्यत्व, तदापन्निस्य वदाश्रयस्था ·विशेपकाण्डम् । ७ विषया मान एष तथा नियमाद, अन्यया धूमव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नमतियोगिताफामा- ववानित्याकारकन्यापफताञ्चच्छेदकत्वोपलक्षितवह्नित्वाद्यवच्छिन्ना- भाषमतीत्पनुपपत्तेः, भकृते व तत्पदं धुद्धिस्थमकारावच्छिन्नविषयताको जन- संसर्गविधया-तभिरूपितसांसर्गिकविषयतया,अनच तृतीयाsर्षोऽभे. वस्तस्य च माधावयविषयातायामाचया तथा नियमादिति । वहिशिष्टे हि 'मासत इति निपमादिश्यर्थः अयमाशयः-घटो नास्तीत्यादिमतीती घटत्यावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकरमसम्बन्धेन घटादरमावादी भानन सत्रावस्त कतायाः संलग- विधया भानादअवच्छेद्यप्रतियोगित्वाश्रय घटे घटस्व विशेषणमेच, বঘৎ খ সঙ্গ গদামঘহমান বুদ্ধমন, मनु किश्चिद्धर्मप्रकारेण मासमाने यायच्छेदकस्य भासते तद्वि- গিg এর কাঠি লাবনি সুধাংগা ঘশ্বায়ক बाधकमाइ अन्ययेति। अयच्छेदकताया संसर्गविघया मान पय ताशनिया इत्यस्वी. कार इत्यर्थः, धूमव्यापकता क्यछेदत्यादि । धूमामाघरूपव्याप्याभावानुमt. पकताटशप्रतीत्यनुपपत्तरित्ययः, तथा ताशानुमिायनुत्पादमयेनो. ताशामस्पापहातुमशक्यस्यादिवि मावा, नचतमधूमव्यापकताऽयच्छदकामावच्छिशवहित्यनिष्ठावच्छेदसायमा तियोगिताकामाववस्वशामस्वच्याप्याभावानुमितिदेतुत्वमिति वाच्यम्? ताशरूपेण कारण व्यापकतावच्छंदकवानास्तीत्याफारफ. भानस्येव हेतुतया प्रमेयरधादेरपि धूमच्यापकताऽबच्छेदकतया सदव- দ্ধিমাখান। যিহাবাহামা বাহাঙ্গণ্য', न चधूमस्यापकताऽवच्छेदकन्यवाहत्वत्वोमयधावच्छिमावरच्छेद कताकप्रतियोगिताकाभावज्ञानत्वेन हेतुता; तथा च धूमध्यापकता. ঘাবঙ্গোবােঝামাশালৰ বিয়া কর। पति वाच्यम्। কাৱা বৈ ঘূমথ্যারান্টি तियोगिताऽचच्छेदककोटिप्रविष्टस्य विषयतायाः कारणास्वच्छेदक- १३०पा० ·8८ सवितिके शक्तिवादे यीत्वत्याकारकोऽवच्छेद्यावच्छेदकभावप्रफारफ एव सङ्केतोऽङ्गीका- र्य इत्यनुपपत्तरमायाद, स्वरूपतो घटत्वादिमकारकस्मरणाझुप- योगी शक्तिग्रहः स्वरूपतो घटत्त्वादिषकारक एव; यदा स्वरूपतो. यद्धर्मप्रकारकज्ञानसामग्री तदैव स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारेण शक्ति- गृहीत्वा स्वरूपतस्तत्मकारेण धम्मिणं स्मरत्यनन्तरमनुभवति च; मानसे च शक्तिग्रहे न व्यवहारदर्शनादेरपेक्षा; अपि स्वसंसर्गाग्रह- सहितोपस्थितेरेवेत्ति, पद्धविच्छिन्ने तदादिपदघटितवाक्पाद व्यवहारी न दृष्टस्तदवच्छिन्नस्यापि मानसशक्तिग्रहाद बोधः सुघद एव, घटकतया महागौरवापचे, गुरुयमस्याभाषप्रतियोगिताऽनघच्छेद कत्ये साहशामापाप्रसिद्धश्च तादृशनियमस्य सोचकल्पनाया. ग्याय्यस्या न चदमप्रामाणिक येन रूपेण व्यापकता गृह्यते तद्रूपावच्छिन्नी. यत्नामाववचाज्ञान हेतुरित्यादिना दीधितिकता तथा लिखितावाद, নাগাভাস্ক সাবস্কযবিবিয়ানা- नस्यापि कारणस्यमत उक्तं, तेन मतविशेष धूमादिव्यापकताऽवच्छे दकरवविशिष्वद्वित्वावच्दिनप्रतियोगिताकामावपत्ताहानस्यापि का. रणत्वे न क्षतिरिति मन्तव्यम, ननु स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकशतिग्रह कदाचित् पुतो जायत. इत्पत पाह-यदा स्वरूपत इति । घटोऽस्य धतुद्धिस्थ हत्याकारका धोतृशानसामग्रीत्यर्थः । श्रोतेति फनूपदमध्याहाय्य॑म् , नम्वत्र घटोऽस्ति समानयत्यादिव्यवहारदर्शनादिना घटादी तत्पदस्य शक्तिप्रदः सुघटोऽस्तु; यत्र व्यवहारो न एस्तत्र शक्तिग्रह कुतो जायत इत्यत आह मानस चेति । असमगामह सतीत्यादि। अस सांप्रह-तखम्मायच्छिन्ने तरपदशश्यायाधनिश्चपामाघ , तत्सहि. सा या तस्पदशक्यस्यतत्पदार्थोपस्थितिस्तस्या इत्यर्थ, तिप्रदापू-उपनयजन्यालौकिकमानसशतिग्रहात् , गनु पाधनिश्चयामापसाततत्तद्विशेषणोपस्थित्या यदि विशिष्ट शक्तिप्रदो जायते, तदा शक्तिविपरीतकोटेरपि थाधकामायनोपस्थि तिसम्मयेन तवत्सरायो जायत पवेति कथं शक्तिनिर्णय त्यातहते- नति पापितस्य प्रत्यादिपिरहस्य, . मानसश ·विशेषकाएहम् । २४ न च व्यवहारदर्शनाद्यविपये मनसा शक्तिनियेतुं न शक्यते विपरीतकोटेरप्युपस्थितिमात्रेण मानसज्ञाने भानसम्भवादिति वाच्यम् ? उपस्थितस्यापि वाधितस्प दोपमन्तरेणाभानानिधयस्याप्यु. पपंचा एवं सति कतिपयविपयेषु सर्वनामघटितवाश्या प्रयोज्यस्य मचिमुपलभमानः प्रवकज्ञानविषयकतिपयविषपे शक्ति कल्पयन् बुद्धिविषयतावच्छेदकसम्मावच्छेदेन तत्पदशक्यत्वं सामान्यतो- जधारपति, एवश्व चैनोऽस्य घुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मवानिति यदा तेन गृह्यते तदानीमस्य चैवस्तपदवाच्यो न वेति सन्देदो नावत. रितुमर्हति ननु लौकिकत्यक्षादी विषयस्य धाधितस्य माने पिचादिदोपापे. क्षाऽस्तु यत्रालौकिकसनिकादिनककोटिरपि निर्णोतुं न या तवाधिता कोतिरुपस्थितियलाद दोपमनपस्यैव मालताअन्यथा धूमादी वहिव्यभिचारस्य च सन्देहः कदाऽपि न स्यात, स्थाय तो नुसरणस्य शास्त्रकाराणां युक्त्यन्तरप्रदर्शनस्य वैकल्पमिति सद्विप. रतकोटे स्वतो मान बाधक दर्शयितुमाह-एव सतीति । कतिपयविषयेष्पिति गोवादिश्वित्पर्यः, सर्वनामोटता. क्योsx गृहे गौरहित तमानवेरपादिवास्यात् , प्रयोज्यस्य नियो ज्यपुरुषस्य, प्रवर्ति गानयनादिषुप्रवृत्तिम, उपलभमानः निश्चिन्यम्, समीपस्थपुरुष इति शेषा, कल्पयन - अनुमिन्यन, बुद्धिविषयतापरले. दधविच्छदेनेति। नत्र यदि प्राकानविषयकतिपपपदा शक्तिशानेन सामान्यतो. बुद्धिविषयतावच्छेदकाबाडेवेन शयधारण नायते; तदा तुरीतन्तु- प्रभृतिकतिपयन्येषु पदादिजनकपदर्शनेन दयावावदेने पटादिल भकार्य ग्रहीयादिति वाच्यम् ? यया कतिपयदण्डेयु घरजमकरवं दृष्ट्वा व्यमिवारदर्शनलाघडा. मादिसहकारेण दण्यावरउदेन तवचारयति तदनापि सादृशशा. नजनने बाधकामावाअन्यथा निखिलम्निानासम्भवन बलाय.

·सविरतिके शक्तिवादे यादृशयावच्छेदेन यदधारितं ताशधर्मनिश्चयस्य स्व- समानयमिताऽवच्छेदककतद्विरोधिकोटिभानविरोधित्वादिति सम्भ- वत्येवापूर्वविषयेऽपि मानसः शक्तिनिश्चयः, अयैवमपि तत्पदे चैत्रत्वविशिष्टयाचकतासन्देहस्य दुरुच्छेद- तया तत्पदाद्यवहारदर्शनाविपयचैत्रत्वावच्छिन्नविषयकशाब्दवोधो- दुरुपपाद एव, तद्धर्मप्रकारकशाब्दबोधे तद्धर्मविशिष्टवाचकतानि- श्रयस्य हेतुत्वाद, अन्यथा गवादिपदादभ्रान्तस्य शक्त्या सास्त्रादि- मत्त्वकारेण शाब्दवोधापत्तैरिति चेद् ? न-तत्पदप्रयोजकयुद्धिमकारतया गृहीतघटत्वपटत्वादिविशिष्टे व्यवहारदर्शनात् तत्पदस्य शक्तिं गृहीत्वा; यद्यत्तत्पदं यादृशयाश- धर्मावच्छिन्नविषयकवुद्धया प्रयुज्यते तत्तत् तत्पदं तद्धर्मविशिष्टशक्त- मिति सामान्यतो व्याप्तिमवधारयति, वच्छेदेन हिमत्त्वादिज्ञान पदाऽपि नोत्पद्येत, द्रव्यत्वाचवच्छेदेन पटा. दिजनकरवग्रहस्तु व्यमिचारदर्शनेन न जायत इति, ननु बुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छेदेन तत्पदशक्यत्वनिश्चयसहकृत. स्थ चैत्रश्वावच्छिन्ने वुद्धिविषयताऽवच्छेदकवचानिश्चयस्य विपरीनको टिनिरासद्वारा सामान्यतश्चैत्रत्वावच्छिन्ने तत्पदशक्यत्वनिश्चायक- स्वेऽपि तत्पदशक्यत्व चैत्रत्वावच्छिन्न किमन्यधर्मावच्छिन्नमिति सन्देहानिरासात् तत्पदे चत्रत्वविशिष्टयाचकतासन्दहोदयेन ताशनि- श्थयाजननात कुतस्तत्पदाच चैत्रत्वविशिष्टस्य शान्दवोध रत्याशङ्कते- अपैकशीति । गादिपद सामादिमत्यादिविशिष्टधाच कमिति भ्रमवत. सानादिमरवेन शाम्दवोधस्येशापचेराह-अनान्तस्येति । सिद्धान्तमारमते-तत्तएदप्रयोजकति । शक्ति गृहीत्वायन्तेन तत्त धर्मविशिरवाचकत्वस्य च परस्पर सहचारदर्शन व्यभिचारादर्शनच व्याप्तिप्राहक पूर्वमस्तीति क्षचित, सामान्यतो व्याप्तिमधारयतीति । सामा न्यतो व्याश्यपधारण पत्र प्रतिसायसाधनयो सहचारानियन ध्यातिप्रहासम्मवेऽपि तरसजातीयसाध्यसाधनयोः सहचारदर्शनाधि. जन्यम्यातिनिधयः ताशव्याप्तिनिश्चयसहितेन, भय या सजातीयनानाइती सजातीयनानासायसहचारप्रहस्य प्रताली प्रतिसरयाक्षिम मति स्थातव्येण देतारस्पनास प्रह ·विशेषफाण्डम् । तदनन्तरच प्रत्यक्षहीतचैत्रत्वादिविशिष्टविपयाधुद्धिमयोज्य- लं मारणादिना यत्र तत्पदे गृहाति तत्र पो तादृशहेतुना चैत्रत्व- विशिष्टवाचकत्यस्य प्रागसिद्धस्पापि पक्षधम्र्मतावलादनुमित्यात्मक निश्चयेनाचगानसम्मवाद न काऽप्यनुपपत्तिः, অনৈী বর্ণবামাগত পানাহারবাহেনা- सिरहेण या प्रकृतसाव्यानुमितिरिति माघः, नच प्रताव्याप्यहेतुनिश्चयासयन कुवोऽनुमितिरिति ? म-व्यतिरेकसाध्यकस्थले प्रतियोगिताऽवच्छेदकायच्छिन्नध्यापका- मावनिश्चयेन हाशमानस्थापि स्वातन्त्र्येणैव हेतुत्थाय , अन्यथा स्वकीयस्तमादिविषयकतिसा त्वज्ञानापूरी: सहवा. रदर्शनेन यो यन्त्र प्रवर्तते सतं कृतिताध्यतया जानातीति सामान्य. यातिमवधाय; यालशस्य गवानयनादी प्रवृत्तिदर्शनेन गवानयनादि- विषयकप्रयोज्यपुरुषीपकसिसाध्यत्वज्ञानानुमित्यनुत्पश्रनुपचेश्च लि. स्तदधीनकार्यवशकस्ववानस्प, ननु साबनातीपे सापसजातीयव्याधिनिश्चयादेव यदि मत सध्यानुमितिमवति वहादीधितिकारस्य यो यदीययावद्विरोपामावान् इत्यादिना सामान्यव्याप्ति प्रदश्यां यत्स्वतत्वयोरननुगमादित्यनेन त. दूपरणानस्थासत्यापत्ते, यस्वतस्वयोरननुगमस्य तपिघटक- विदिति चेद् ? म-यो यदीपेत्यादिवास्यस्य प्रकृतसापतत्समातीसाधारणा- नुगतरूपेणकव्याप्तिपरायमभिप्रेत्य प्रधमतो दूपर्ण प्रवर्य तत उक्तरीत्या दोपासम्मनैकावळेदेनोपनेन दोपावरमदानात, साजात्याय स्वसायकानुमितिप्रयोजकोदाहरणपदकादिककपत्यदतात्पर्यविश्यत्ये. म, पवमन्यत्रापि ययाययं बोध्यम् , तादशहेतुमेति । वैवस्वादिविशिष्टविषयकथुद्धिप्रयोग्यतत्पदायहेतुने- स्वपः, स्वविशिश्वाचकत्वस्य अन्ययोधीयचैवत्वनिष्ठानेरपछिका- বুঝাবাললোরহ্মান্ধেরাঈযবহানাহাঃ খ परया निरूपकत्वस्य, गलियस्यापियागमनुभूतस्यापि, ताप बुझिविषयताऽवच्छेदकत्योपलक्षितधर्मविशिवाकमिटि पृपयहारती जायमान शक्तिमान युदिविषयताऽयदकरवापसा- मान्पपत्यासत्या ज्ञापमानमत्ववेत्रत्वादिनिखिलविषय मपति सम ·सवितिके शक्तिवादे के चित्तु बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वेनानुगतधर्मेण सालधर्म- विषयकसंस्कारस्य सामान्यमत्यासत्यधीनानुभवजन्यस्य सत्त्व प्रमु बुद्धिविषयतावच्छेदकताशं स्वरूपतवमत्यादिमकारकशक्तिस्मरण- निराबारमिति; तन्मूलकमेव स्वरूपतोऽपूर्वचैनत्वादिप्रकारकशाब्द- ज्ञानं भविष्यतीति किमनुपपन्न ? स्वरूपतत्तत्मकारफस्मरणे स्वरू पतस्नत्यकारकसंस्कारानुभक्योरनपेक्षणाद, उद्घोषवैचित्र्यादेव कदाचिजातिमान इत्याकारकं कदाचिद् घट इत्यामारकं स्मरणमिति नियमोपपतेः, स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकानुमयजनितसंकारवतोऽपि जातिवादिना घटत्वादिप्रकारका संस्कारात् कदा चित् स्वरूपतो. पटत्वाचनकारकस्य जातिमानित्याफारपस्मरणोदयेन स्वरूपतस्तत्- मारिफायर्या स्मृती तादृशसस्कारानुभचपोर्षिशिप्प हेत्वेऽप्युदोष- फविशेषविरहस्य वारशस्मृतिविरहमयोजकताया आवश्यकत्वाद, भ्यसकारोऽपि तथा, तदधीनस्मरणश घुद्धिविषमताऽयच्छेदपत्यान पगादि तत्पद चैत्रस्यादिविशिष्ट्यावकमिश्याचाकारक जायते तदश उदोघामाघात, परयलन च तक्षतिपयक्तसारस्यापि तत्तदश उदोधकामापसहकारेण तत्तदविषयकस्मरण प्रत्यापि देतुस्यकल्पनादिति पदतां पाश्चिमातमाह चिलति । प्रमुटयुधियिषयताऽपच्छंदतांशप्रमुए त्यत स्याविषयम्युद्धि विषयताऽयम्सेदांशमिति यायद, मनराविति । तथा च जातिस्ये तरपम्मानच्छिन्नयटायनिष्ठमकारताविशेष्यताशालि स्मरणादिक- प्रति जातिश्यायच्छिन्नयस्यनिष्टकारताविशेष्यताशालिमारास বনবিধায়াবৰুমৰ দু ধারে না। मम्येय सति जातिस्पन घटत्यप्रकार सवार जातित्वम घटस्य प्रकार स्थापतो घरमारपञ्च रमण नियत पादत माद- सापास पारिति । उमापारक्षम्पादेवेश्या, तथा य यदा जाति स्पेन स्मरलमपोजउदोघर सम्मपनि तदा तपेण स्मरण, या स्यता पटायारपस्मरणप्रपोजरमझोपन ना नारा स्मरण मित्यनियमो मेरव, म्यानमारमरस निस्यता रकमगारातुमयो सरमायुरोपम्प निपामा न मम्मत पवायादमा ति महापरिति । पाविशेष.

·१०३ विशेषकाण्डम् । तादृशाहेनुतापा प्रामाणिकत्वात् , कयमन्यया विशेषणान्तरानवच्छिनास्पदायएशरीरविशेष- निष्टजातिविशपायच्छिमसङ्केतितरामरावणादिपेदभ्यो वावयार्थपी- कथं वा निविशेषणकातीन्द्रियजातिविशेषावच्छिन्नवाचकमन:- पदार शान्दधीस्तत्र जातिवादिना जातीवशिष्ट शक्तिप्रहेण प्रमुष्ट मातिरवाशं मनस्त्वादिकारक शक्तिस्मरणं तत्रापि विशेषांश- पोपमन्तरेण गत्यन्तराभावादिति वदन्ति, विदन्तेऽन्यत्र पहनः-स्मृतेविलक्षणकारतायां संस्कारानुभ- योः भयोजकत्वस्योद्घोषकषिशेपमयोजकतामाश्रित्योच्छदने वि. पिरहस्य स्मृतिविशेषींवरहाप्रयोजकाव युगपदेव स्वरूपतो घटायप्रकाः रफस्मृति, जातिवादिना च यस्यप्रकारकस्मृतिश्वोपपोतोभयो. सामग्रीसस्यादिति भावः अत पर प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपदावाद युगपदस्मरणमिसि न्यायसूत्रेण तथैवोतं, प्रणिधानादिकम्त्वनुपदं व्याख्यास्यामः, तार- पाहेतुताया इति । स्मृतिसंस्कारयोर्विशेष्यतुताया इत्या, किंचित- মাংলা সমাজকালি থানার रणास्वीकारे दशमुखाद्यवच्छिन्नशरीरवृत्तिजातिविशेषावनियाच. करामरावणादिपदेभ्यः स्वरूपतस्तादशजात्यवामिछलस्यास्मदाधननु. भूवत्वेन शक्तिप्रहासम्भवात स्मरणासम्मवेन शाब्दचोधानुदयः स्थादित्याह-कथमन्यथेति। नेति । रामरावणमनापदादावित्या, जाति- स्वादिनति । शक्तिग्रहेण स्वरूपतः स्मरणद्वारा शक्तिग्रहप्रयोजकता. संस्कारणेत्यर्थः, तथा च जातित्वावच्छिनजातिनिधभक्षारताकेन श- किमाहकसंस्कारेणेत्यर्थः, पतेन रामादिपदानां जातिस्वेन तादृशजाम्यवचिनशक्तिमाहकामा याचाराशतिनदासम्भवेऽपिन क्षतिः, अयम्भाव-जातिवादिना यत्किश्चिद्धष्टावादिप्रत्यक्षानन्तरं सामा. प्रयासस्या निखिलजातिमदिपपफानुमधेनोनयेन जातिविशि. पानुभवज्ञनिततारशसंस्कारात् प्रमुष्टनातियांशो रामायणादिशरीर. वृत्तिजासिपुरस्कारेण धाडशजातिमद्विषयका स्मरणात्मकस्तपुराण ·सवितिके शकिवादे शेष्यविशेषणभावांशेऽयुद्धबोधकाविशेषस्यैव नियामकत्वसम्भवात् , सकारत्वविशष्यत्वानन्तविण सामान्यतस्तद्विषयकस्मृतौ तद्विपय- फत्वेनव संस्कारानुभवयोर्हेतुताऽऽपत्तेः, रावणादिपदेभ्यः लक्षणया तत्तत्पदार्थत्वादिपकारक एवान्वयवोधः, वस्तुतस्तु-अनुगतोहोषकस्थले स्वरूपत्तस्तत्लकारकशक्तिज्ञान. कोपादिभ्य स्वरूपतरतारशजात्यच्छिन्न शक्तिग्रहो जायते, तदनन्तर. ताराशतिग्रहयशात् स्वरूपातस्तादृशजात्ययच्छिन्नस्य स्मरणं शाद बोधश्च भवतीति, বনরমানী কবরসরকাফেকা स्वेन हेतुत्वेऽपि रामरावणादिपदेभ्य शादरोधमुपपादयति-रावणादीति । न च रायणादिपदामां शत्यग्रहे शाश्यसम्यन्धरूपलक्षणाया प्रहा. सम्मयात् का तत्तत्पदार्थ धादिना शाम्दयोभाति वाच्यम् ? यत् पद माधु पूवंध्ययुम्पन्नः प्रयुक्त तत्पद किश्चिद्वाचकमिति सामान्यव्यापया तसत्पदशक्यत्वग्रहसम्भयाल् लक्षणाप्रहे शक्यताऽय उदकावगाहतस्यानपेक्षणादिति माया, के चिश्चिदानीन्तनपुरूप शचस्य रामादिपदस्य लक्षणया तार शयोधो भयत स्या, तदस-रायणदास्यादिपदस्पेदानीन्तनपुष्पे चित्रहो न पस्य पुरुषस्य जातस्तस्यापि ताशपदात् पुराणादित. शादयोधजननात, मनु सामान्यतस्तद्विषयकस्मृतिस्यायच्छिन्न प्रति सतिपयरस सारपन हेतुस्पे घटपद् भूतलमिस्पनुभवजन्यताहशसस्काराद् घटो मृतर शेस्यापार स्मरणापपिरनुपपत्तिश्च तारशविशिष्टस्मरणस्य, प्र. कारतादप्रयोजकायामाया तत्तदुरोपमा तारातारशविशिएम. रणजनरयानुमयससारया स्मतिरवायरिजन प्रति कारणस्या. पपसिरतो विशिष्टम्मरण प्रस्येतामतापि विशिष्टसरकारस्य तुरयमाप: पमिस्यालोध्याह- रस्वति । अनुगोपोति। अनुगतोदोघाश सुम्मूर्षितविम्हज्ञानचित्रादिम्मिवसायानादिव्यवशंसद प्रणि. धाननियग्धास्यास्पादियो, तप तपपिपवर स्मरण मति मु समर्पिततरपिकानयन तासायशासानानुगतरूपेश दे. तया तामारपल उपोधारमण्यमाने थोपाय परपपिनुमापाय. मिति माया, वह इति । जातिवादिना गोरपायपि शरिप्रमस:

·विशेषकाण्डम् । सत्त्वे वरूपतस्तरकारकस्सरणापत्या तत्र तादृशज्ञानस्य हेतुत्व- मावरपकमित्यलमतिपल्लवितेन, अय सामान्यतो अक्युद्धिविषयत्ताऽवच्छेदकधावच्छिन्नस्य सर्वनामशस्यत्वे शक्तिभ्रम विना कालान्तरीणपुरुपान्तर--- बुद्धिविपपताऽवच्छेदकत्वयायच्छिन्नावपयिका प्रवीतिः सर्वनाम्ना - न जन्यते अपि तु यो यदा यस्य बुदिस्यस्तदा तदुचरितपदाचत्मकारा- पच्चिनविपयिकैवेति नियमानुपपत्तिा, स्वीकारणानुकूलबुद्धि विषयताजच्छेदकावच्छिन्नस्य शक्तिपिपत्वे च स्वपदस्य तत्वदन्य- क्तिपरतया तचम्पद्व्यक्तिभेदेन शक्तिभेदमसङ्गः, अननुगमाद व्युत्पत्तिविरोध । एवं युष्मदस्मत्पदयोरात्पपात्रे न शक्ति; अपि तु सम्बो- ध्याधारणकोरेव, सम्बाध्यतावच्छेदकत्वोभारपितृतावच्छेदकत्व रूपानुगतधोपलक्षितचैत्रात्मत्वादिकमेव मत्तिनिमित्तमित्यप्यसङ्ग- सं, सामान्यतः सम्बोध्यतावच्छेदकत्वादेरनुगमकस्बे चैत्रस्य स्त्ये, स्वरूपत इति । किञ्चिदविशेभ्यतयेत्या, व्युत्पत्तिविरोपवेति । सर्वनाम एका शक्तिरिति ध्युत्पत्तिविरोध त्यर्थः, तथा च पूर्वाननुभूतचैत्रत्वादिप्रकारकशाब्दयोघानुपपत्तिरि- ति ध्येयम्। युष्मदस्मत्पदयोरप्यनुगतशक्यताऽवच्छेदकं विदर्शयिपुलांधवा. यापैव तत्पदवयं धारयति एवं युष्मदिति । आरमयान इति । तयोरा. त्यमाप्रशक्तत्वे त्वं गच्छे अई न गच्छेयमिति विधिनिषेधयोरनुप- ति, उद्देश्यतावच्छेदकस्यात्मावस्यैश्यात् । आमस्यसामानाधिक- रण्येनोमयाम्पसमर्थने स्वं गचसीति निश्चयकाले त्यं न गच्छ. सौदि प्रतीत्यापत्तेरिति भायः, सम्बोध्यतेति । वाचरितवाक्यजन्यो- धावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन यामिनायविषयतावच्छेदकरयोपलक्षि. বরাবন্ধিীধাঙাম, ঘামাকুন্ধরা सच्छेदकाचोपलक्षितजातिमाउरीपच्छिमात्माय तयोः शमयता. वदमित्यर्थर, ग्रामत्यादिकमेवेति । वैत्रमैत्रतत्वहरीरविशंपाय. १४०या० ·१०६ सविकृतिक शक्तिवादे यत्परमम्बोध्यता तस्माद युष्मन्पदान् पदान्तरसम्बोध्यमैत्राद- यत्रोच्चारितादस्मन्पढार पदान्तरोचारयिनुष्य मैत्रादेः प्रतीतित्र- सहो दुबार इति, स्वजन्यरोधाश्रपत्तया भयोक्त्रभिमायविषयतावच्छेद्रकल्वरूपस्त्र सम्बोध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्न युस्मन्पदस्य; स्वोचार- एकर्तृत्वावच्छेदकत्वोपलक्षितपावच्छिन्ने चास्मदपदस्य शक्तः स्त्रीकरणीयतया स्वत्वान्तर्मावणाननुगमताटवस्थ्यादिति चेद ? न-स्त्रोचारणानुकूलघुद्धिमकारापच्छिन्नविपयताकत्वस्वजन्यलो. मयसम्बन्धन तदादिसर्वनामपदमकारफो योधविषयकसङ्केतोऽभ्युः पेयन, टिमात्मत्वमेवेत्यर्थः सम्योच्यतेति । तथ धाक्यजन्ययोधाश्रयत्वेन, मंत्रदेरिति । नत्र पटपों वियित्वं तस्य च प्रतीनिप्रसङ्ग इत्यत्रम तीतापन्ययः, स्वजन्येति । स्वपदं युष्मद पर, स्वचारणति । स्यपदमा स्मच्छम्दपदपर, चार ति। स्वपद तमादपरम्, उधारण घोंहे. यायधीनो जनकतावदभिधातसयोगानुकूली व्यापार', शभ्दमुथ रतीयादी द्वितीयाथों निरूपितत्वं तस्य च तादधात्यघटाजनक तायामन्यय, तथा च स्योचारणानुफला या बुद्धिस्तदीयप्रकारता. पसम्मापन्निविषयकायमेक सम्बन्ध, सन्यवश्वापर, न चात्र घटोऽस्ति समानयेत्यादीयपथा घटादिक घुद्धिविषयीत्य तष्ठदप्रयोगेऽपि; तदुच्चारणयोजस्य कुतो घटानादी मन्यत. इति वाच्यम्। घुशोधयिषाधीनयाश्योच्चार प्रति घाश्यार्थशानत्य देतुतया त. सम्पादकतापा घटमानस्य तदुशारणपोजरायपकरयादिति, पनि। यादिना स्यामपरिप्रदः, अभ्युपित इति । उकामयस. भ्यम्पन तापवान् चायापार मगवा. संत स्वामियते गत्य. स्तरविरहादिति माय, मरतासहयिषपर्व कामासार मान तपम्यानयो. नुत्तिति चेत् । सर मरणा-यम्पाययविशिक्षियतावामपनायाधेन ता. दवान रोधी मपाय तारयससम्बरीय स्वशाः, पतप, १५.

·विशेपकाएडम् । १०७ वैशिष्टच स्वोच्चारणप्रयोजकयोधीप्रकारतासमानाधिकरणनिरव छिन्नावच्छेदकताकत्वस्वोचारणमयोजकवुद्धिविषयवृञ्चित्वोमयसम्ब. धेन, মুগ্ধ বলঙ্কিায়ৰমালাথিক্কানিয়াথান্ধা বাৰিহালয়াহাটিয়া মবি নিন্ধাবান্ধয়াঘৰাৱাৰ द्वतीयाशेयतानिरूपिततादृशोभयावावच्छिन्नसंसर्गतानिरूपितशि. एपनिष्टसांसर्गिकविषयतानिरूपितोभयवायच्छिन्नसांसर्गिकविषयता. कनिष्ठस्पनिgainझिविषयताका या निरूपितावमभ्यधावविन्ना विषयता ताधिपतासम्बन्धेन तत्पदयान् बुद्धिधकारापच्छिन्न- এষামননে ই, पषम् उकमङ्केतीयसांसर्गिकविषयतावस्यमेव पदार्थत्वम्. इतरप- दार्यान्वयबोध प्रत्यपि सङ्केतीयताइशविषयताशाने प्रयोजकमिति, ननु पत्र दोहनयोग्यगवीवुना तामानयेति वाक्यं प्रयुक्तवान् तत्र च्छन्दस्य शुद्धगोत्वविशिष्टे शक्तत्वज्ञानस्य भ्रमत्वं मा भूत् शक्तिधः মানবালাকেয়াঘবপৎসংসাখাতা तुकलबुद्धिमकारकताऽऽश्रयगोत्वावलिनविषयतावस्यस्य च वादिति, न च स्वजन्यत्वस्योच्चारणानुकूल युद्धिप्रकारतावपर्याप्त्यधिकर- वाधर्मपसाबच्छेदकताकविषयतावत्वोमयसम्बन्धेन पदप्रकारको धविषयकसतस्यैव प्रयोजकता तथा च दोहनयोग्यगधीयुद्धधा प्रयु. कस्य तच्छदस्यवोच्चायोजकहानीयप्रकारसायाः पर्याप्तिश्च दो. हनयोग्यत्वे गोत्थे च वर्तते; अता शुद्धमोरचे तत्पपापयाधिकरणाये. न सङ्केताचगाहिज्ञानस्य अमरकमेचेति वाच्यम् ! प्रकारताया व्यासज्यवृत्तियामावेन पयोतिसम्बन्धे मानाभा- बाद, द्विस्वादेस्तु तत्वेऽयमेको न झावित्यादिविलक्षणतीतेमान- स्वादिति चे? न-मोच्चारणानुकूलघुसिविषयताऽवच्छेदकतापपियधिकरणः विच्छिन्नविषयतावत्वधटिनसम्बन्धस्य विलक्षणवाद अवच्छेद कायाः पय्याप्तस्तु बहुतपसामनस्यमपेन अन्धकारादिभिः स्वीकारात् । नयमपि यत्र घट इतिमात्रयुद्धया पक्ष्या तनुशन्दः प्रयुकस्तत्र ताशानीयविषयतावच्छेदकत्वविरहेण तादृशनिवेशो न सम्भवः तीति घाच्यम्। विशेष्यतायाः प्रकारावच्छिन्नत्वमते तत्र पनि विशेष्यताया.

·सवितिके शक्तिवादे तन च स्वपदार्थस्य सम्वन्धाघटकतया तत्चपदव्यक्तित्त्वेन पटानां न विषयत्ता; अपि तु तचपदत्वादिरूपानुपूच्चविशेषमकारे- ऐवेति न पदव्यक्तिभेदेन शक्तिभेदः, घटत्वेऽरच्छेदकत्वसवाद, घस्तुतस्तु घर त्याद्याशारकमात्रज्ञानेन न तच्छन्दः प्रयुज्यते, अपि तु घटादिनामुमथै साधयामीत्यादिकं मनसि कृत्यैव, तथा च ता. राघटायविशिष्टवैशिष्टधावगाहिज्ञानीयविषयताऽवच्छेदकस्यसत्वेनानुप पत्त्यभावाद् नन्वेवमपि स्वोच्चारणानुक्लेत्यादिसम्पन्धे सत्यस्य परिचायक. स्वेन सामान्यत उदारणानुकूलशानीयविषयतावच्छेदकतामायब्धि नप्रतियोगिताकपर्याप्स्यधिकरणस्वं न घटत्वेऽपि तु पटत्वमठत्या. दायपि पटादिकं प्रक्रम्यापि तच्छन्दप्रयोगाद तथा च कथं तच्चन्दन घटादिमात्रवोध इति चेद् ? भैय-सामापतोशानीविषयतावच्छेदकताचावच्छिन्नप्रतियोगि arकाया घटत्वादिसमुदायनिष्ट्रकपर्याप्तेरसत्वेन यतकिश्चिदविषयता. अयच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्तरेव ससर्गघटकत्वाद् यत् विञ्चिद्घटद्धयवति सामान्यतो घटद्वयवानिति प्रतीत्या द्विन्यप्रतियो गिकपर्याप्तिरिय साक्षात्परस्परासाधारणावच्छेदकताया निरूपक- यस्वीकारेण पत्र दण्डादितात्पर्येण तच्छन्दप्रयोगस्तत्र स्य न शक्तिमेदः, প্রয়া যেভান্তেীয়বারাটা चिनायच्छेदताकविश्यताऽदिधटिनसम्बन्धेन वैशिष्ट्य निवेश्य मिनभितशय कम्यतया नानाऽपंताऽऽपत्तिः, ननु स्वोच्चारणेत्यादी स्वरयस्य तत्तपकिरवातिरितस्य दुर्यथा स्पेन तत्तव्यविश्वस्य सम्पन्धघटस्वेऽननुगमतादयस्यामित्यत मा. द-समास्येति। तपा चोच्यारणानुकूर युधिषिषपताऽयम्छरकाटिनविषयताप. स्यजन्पयोभयस्येव ससर्गव, अग्यावश्च स्वमिठारवासियनि. सय सात स्वाध्यवाहितोचरत्वका सवापि स्थापत्य परिधापक- स्पेन माननुगम, अतिरिक्त पैति ज्वपम् , नावर तासायालयात सावतमा यस ·विशेषकाण्डम् । सामान्यतस्तत्पदत्यादिरूपानुपूर्वी विशेपावच्छेदेनेवोभपसम्ब- स्वावधिभवोपविषयतानिरूपितसङ्केतकारता ग्राोति न व्युत् पत्त्यनुपपतिः, कालान्तरीणपुरुषान्तरीणघुद्धिय नेदानीन्तनैतत्पुरुषीपतपदा- दिपदोचारणानुकूलेति; तद्विषयताऽच्छेदकावच्छिन्नबोधे नोपदर्शितोभ- यसम्बन्धेनैतत्तत्पदादियौशिष्ट्यम् ,अचो नेश्वरेच्छायां तादृशोषस्यै- तत्तदादिपदप्रकारेण भानमिति न कालान्तरीपपुरुपान्तरीणबुद्धि- विषयतावच्छेदकावच्छिास्पैतत्तदादिपदवाच्यता, भगवत्सङ्केतीयतत्पदव्यक्तिमकारतानिरूपिततथाविधसंसर्गवि- एयताऽन्तःपातिद्धिविपयतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताया एव त- द्वाच्यतारूपत्वात्। अतो न भ्रमं विना नदवच्छिन्नबोधः, तद्धर्मावच्छिन्नविषयताशालिबाँधे पदाशे तद्धर्मावच्छिन्नकि- पपताघटितोकोमयसम्पन्धावच्छिन्नाया बोधनिष्ठविशेष्यतानिरूपित- पदस्वरूपेण तत्पदं योऽनगाहते तदापच्छेदकभेदेन सङ्केतविषयतामे दात् शक्तिभेद इति सफलतापदशक्तिग्रहा? इस्पात आह-सामान्यत. इति । गुतपस्यनुपपति अर्धव्यक्तिप्रदानुपपत्तिरिति, एकदोच्च- रिसघटवारपरकतत्पदस्यान्यदोशस्तितपदजन्यपटविषयकोध एक पुष्पोमचरितघरतात्पर्यकतपदस्प पुरषास्तरोवरिततत्पदजन्यार्थाः न्तरविषयकयोधे तत्पदसरवाभावप्रयोजकसम्बन्धामा दर्शयितुं पाया स्वापत्ति वारयति-कालान्तरीणेति । पाच्यतापत्लादिति । तथा च भगवत्सद्देतीया या योधरयावविद्यायि. शेष्यताकसत्पदत्वाग्छिन्नमकारतानिरूपितपारम्परीणसांसर्गिकविषय- तावद्विषयतावत्य तापवाव्यत्यमिति पयवसितम्, हेतुरपि शादघोष इडीयबोधरवान्छिनधिशेष्यताकजन्यस्यो चारणानुकूलवुद्धिीवपरताऽपच्छेदकायच्छिन्नभिषयतापरवोमयसम्ब- ग्णवच्छिन्नतत्पदत्वावचिन्नस्वनिष्टकारवानिकपितोध्यारणवाय. छिन्नसांसर्गिकपिघयताकानुफूलत्वानि सांसर्गिकपिपताकरित्या पग्निसांसर्गिकविषयताकविषयतात्याविरविषयवाकायच्छेदक- मात्यायछिन्नविषयताकधम्मनिष्ठावषिधम्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नयिपए- ·सवितिक शक्तिवाद . सङ्केनीयमकारताया वाचकतारूपाया प्रकारतया ससगतया वा ज्ञा नस्य हेतृत्वाद, अन्यपविच्छिन्न बुद्धिस्वीकृत्य प्रयुक्त पदेऽन्य धर्मावन्दिनविषयनाघटितोभयमम्बन्धावच्छिन्नसङ्केतीयप्रकारवाया असत्त्वात् , तर तदव गाहिज्ञानस्य भ्रमत्यनियमात् । युप्मदस्मतम्यलऽपीश्येव रीतिश्चिन्तनीया । अथ स्त्रसम्बोध्ये युप्मदः स्त्रोचारयितरि चास्पदः शक्ती, "देव्यु वाच-मया त्वयि हनेत्र गर्जिप्यन्त्याशु देवता"इत्यादिऋष्यादिवा क्या देवीर्तृकमाईपासुरकर्मकघातादिवोधानुपपत्तिस्तत्र देव्युच्च रितत्वस्य महिपासुरसम्बोयित्वस्य चामावाद , प्यादिकर्तकसुर यक कवातादिवोषस्य च योग्यवाभ्रमादापत्तिश्च, ध्यादेस्ताह ताकविषयतात्वावच्छिन्नसासर्गिकविषयतावद्विषयतावस्वसम्बन्धेन त स्पदशरकघटादिपदार्यविशप्यमानम् , अथ वा तत्पदजन्यतद्धरिच्छिन्नविषयताशालिशादयोधे स्व निष्टविषयतानिष्टसासर्गिकविषयताया परम्परया निरूपिका या जन्य स्वस्वोच्चारणानुकर बुद्धिविषपताऽवच्छेदनावच्छिन्नविषयतावाचोम यत्वावच्छिन्नसासर्गिकविषयठा तनिरूपकवाधनिष्ठविशेष्यताकताप दत्वाधच्छिन्नसतीपप्रकारतासम्बन्धेनार्थप्रकारपदविशेष्यकज्ञानमि त्यवधयमित्थल पलवितेन। इयरीतिरिति । उकानुगमप्रणालीत्यर्थ, सा चाग्रे प्रदर्शनीया । युप्मदस्मत्पदयो चर्कि निर्धक्तुमारमते अथत्यादि, स्वसम्योध्ये स्वघोटतवाक्यनन्यवोधाश्रयत्वन वाभिप्रेते, स्व युग्मवपदम्, अस्य च रातापित्यनेना क्य, स्वास्चारयितरे चति । अश्र स्वपदमस्मन्छन्द- पर, दव्युवाचेति । सरयराजर्पिणा पृष्ट मेयामहास्तमुद्दिश्य देवीमाहा त्म्य देवीमहिपामुरया सवाद जगाद तदस्वरूपमित्यर्थ ,वति । ताह- सवाक्य घट युप्मत् पदेस्मत्पदे चस्यथ, महिषासुरसम्बोध्यायस्य- महिषासुरसम्बाध्यकन्यस्य ताशवायजययोधासयावेन ऋष्यमिने तत्त्वस्य मुरध एय सत्त्वादिति मात्र साहपदासिश यारपतानानस्य प्रमात्यासम्मवादाह-या ·स्यापि ज्ञानादेवीमहिपादिपु ताशवाक्यप्रयोक्तृत्वस्वसम्बोध्यत्वप्रति- पूर्वीप्रकारेण प्याजुच्चरितवाक्यश्रावणप्रत्यक्षानन्तरं देवीवाक्यस्य प्रतिसन्दधतो निरायाधं तत्र तत्र तत्तत्पदस्य शकिशानं सम्भवत्येवे- ' विशेषकाएडम् । शवाक्यमयोक्तवाद सुरथादेश्च तत्सम्बोध्यत्वादिति चेद ? न-तत्र तादृशानुपूर्वीप्रकारेण सामान्यमत्यासत्या देव्यादिवाक्य. सन्धानादेपास्मयुष्मद्भ्यां देवीमहिपादिप्रतीत्युपपत्तिः, यदि च तत्र वक्त्रनुवक्तृवाक्ययोविभिन्नैवानुपूर्वी तदाऽनु- वादकवाक्ये तव्यक्तित्वादिना विशेपदर्शनेऽप्यानुपूर्वीप्रकारेण दे- व्युचरितत्वभ्रमादेव श्रोतुर्देव्यादिमतीतिस्वीकारेणानुपपत्यभावाद् , तादृशानुपूर्व्यवच्छेदेनापि विशेपदर्शनं तत्र नेप्यत- . यत्रच एव तत्प्रतीतिः, . ग्यताप्रमादिति । समाध-तरेत्यादि । तत्र-मयेत्यादिमहावाक्ये, सप्त. भ्ययो घटकत्वं, तस्य च देव्यादिवाक्यस्येत्यत्रान्वयः, अन वाक्यं तप्त- त् खण्डवाक्यमतो नानुपपत्तिः, तादृशेति । सुरथादेस्तादशतादृशानु सामान्य लक्षणया शानम, इतरेषान्तु पुस्तकस्थतत्तवर्णचिदशामादिना. अनुभूततत्तवर्णस्मरणेन मनसा मत्वादिसामान्य प्रत्यासस्पा जायमान- निखिलमादिवर्णज्ञानसकारण यादिवाक्यज्ञानोत्तरमेकदेव या दे. व्यादिवाक्यज्ञानं जायते, सतश्च देव्युच्चरितताइशयाक्यघटकास्मत्प दोशारणकदृष्य देव्यास्तद्घटकयुमत्पदसम्वोध्यत्वञ्च महिषासुरादी वि भावः, मवस्येयं यदि वक्तृदेच्या वाक्यमनुवादकमहर्पिवाफ्यञ्चै. कानुपूज्याकं स्याद, विभिन्नानुकिञ्चेव का गतिः' इत्यत माद-यदि चेति । विशेषदर्शनेऽपि देव्युच्चरितवाफ्यभेदनिश्चयेऽपि; बाप्युथरि तवाक्यमिदं न देव्युश्चरितमित्यादिनिश्चय इति यायद्, भानुपूष्वाप्रकारेणे. तिमयेत्याद्यानुपम्याक किश्चिद् वाक्यं देव्युश्चरितमित्यादिनमादि. त्यर्थः, तथा च त ताशात्मत्पदोच्चारणकताऽयच्छेदकरयोग लक्षितात्मत्यावच्छिन्नतिनमादेव शाम्दयोध इति भाषा, तादृशानुपुर्व्यवच्छेदेनापिन्मयेत्याचानु पूर्यवच्छेदेनापि, विशेषदः निदेश्यायुधरितस्वाभानिधया, नघ यदि म्युच्चरितवाक्यस्य विमिन्नानु पूर्या निधयः स्यात् ·सवितिके शक्तिवादे एवमन्यदीयस्वार्थतात्पर्यकोच्चारणानधीनोच्चारणरूपं स्व . तन्त्रोच्चारणमस्मदपदमत्तिनिमित्तानुगमकम् , उक्तस्थल ऋष्याधुच्चारणश्च न तथा तस्यार्थप्रतिपादनद्वारा देच्युधारणाधीनत्वादिति नास्मशब्दाप्यादिवोधः, स्वातन्त्र्येणाई- गच्छामीत्युच्चारणस्यापि को गच्छतीत्यादिमश्नवाक्यशक्तिग्राहक- तदा प्राषिवाक्ये देव्युच्चरितानुपूर्व्यवच्छिन्नवाक्यभेदनिश्चयो भवितुम इति; स चास्माकं श्रोतुर्वाऽसम्भवीति कुतो विशेषदर्शनमिति वाच्यम' श्रोतुश्च कथञ्चित् सम्भवात् , अस्माकञ्च; तद्वोधकवाक्यान्तरघ. टितपुराणान्तरदर्शने तत्संशयसम्भवाच्च पुराणादिवाक्यविभिन्न कालिदासाधुश्चरितवाक्ये तादृशयाधनिश्चयोदयाति, ननूक्तरीत्याऽनुपपत्तिधारणेऽपि तत्रस्थास्मदादिपदेन म्यादेोधो दुर्धार इत्यत आह-एवमिति । यत्र स्पीयगमनप्रतिपादनेच्छया मैत्र। जादं गच्छामीत्युक्तौ सम्यगश्रुतवता चैत्रेण किमित्युक्तमिति जिशासि. सेन मैत्रेणाह गच्छामीति पुनरुक्त, तत्र स्वतन्त्रोच्चरितास्मत्पदेऽध्या. तियारणाय-अन्योति । अन्यदीयं प्रस्तास्मत्पदोच्चारणकर्तुभिन्न- कर्तृकं यत स्वार्थतात्पर्य्यकोच्चारण; तच्च प्रकृतास्मत्पदघटितवाक्य. जन्यवोधाश्रयत्वेगच्छाप्रयोज्योच्चारणं, ताशञ्च प्रकृते देव्युच्चारण- तदधीनोच्चारणं प्रकृते ऋष्यादिकर्तुकं तद्भिनमित्यर्थः, अस्मतपदेति । स्वीयान्यदीयस्वार्थतात्पर्य कोच्चारणाननोच्चा. रणकनृत्योपलक्षितात्मत्वापच्छिन्ने शकिः स्थतन्त्रोच्चरितास्मत्पद. स्येति भावः न च ऋष्याधुच्चरितास्मपदस्य शक्त्यमावेन स्वार्थतात्पर्यस्यैवा. सम्मयात् कुतस्तद्घटितस्योपलक्षणत्वमिति वाच्यम् ? अन्यदीययाशार्यतात्पर्य कयाक्योच्चारणं ताहशतात्पर्य विष. याोतिरिक्तार्थतात्पर्य्यकत्वाभावे सति ताशोच्चारणाधीनं यदुच्चा. रणं तदन्यदित्यर्थ एव पर्यवसानाद्, घस्तुतस्त्वस्वतन्त्रोच्चरितप्यादिवाक्यघटकास्मस्पदस्थापि स्वधा टितयाक्याथकर्मकवाक्यान्तरस्थक्रियाकखोपलक्षितयाचकतया क पिकषिप्रभृतिमिहरुचारिततघटितवाक्यस्पापि स्थापतात्पर्य सरवाद, स्यार्थतात्पर्य कस्यस्य व्यावृत्तिमाह, स्वातन्त्र्येगेति । अन्योच्चारणा.

·दुचारमे विशिष्टव्यतिरेका सुपर দ্বিারকাথকাবিখা, स्त्रातन्त्र्यापत्तीरत्वाद शनिवशायनुपशक्पं, शब्दानुकरणस्थल एच समानानुपूर्तीको पिरवा समानानुपीकवाक्योच्चारणेऽपि तद्यावृचिमाइ शकिपादक- वाक्येति । मया गम्तव्यं पश्चात् स्वयेत्यादिवाक्यमुच्चारितन्ततस्ता. विशेषकापडम् । मास्योञ्चारणाधीननया स्वार्थपरत्वमुच्चारणविशेषणम् , प्रश्नवा- यस्य चाई गच्छामीत्यादिमकृतवावयतापर्यविषयपरत्वाभावाच- आनुपूळ्या सनातीयं बद्ध वाक्यान्तरं तदुधारणानधीनत्व वाक्पार्यानुवादस्यले समानार्थकवाक्यमात्रोच्चारणापेक्षणाद वस्तुतस्तु वाक्पान्तरस्यक्रियाकर्मताऽऽपस्वघटितवापार्य- प्रत्यायनेच्छाऽनधीनं स्वोच्चारणमेव स्वतन्त्रोचारणम् , अनुवादस्थले चेत्युवाचेतियास्पान्तरस्पोक्तिक्रियाकर्मतया त- नधीनतथेत्यर्थः, असमानानुपूचीकाणच्चारणाधीने तद्यावृत्ति दर्श मानादिदर्शनेनामावस्यो धारयतरि शक्ति गृहीतवतो म. या गन्तष्पमिति वाक्योच्चारणस्य वाशसमानाबधीकशक्ति- माइकवाक्योच्चारणाधीमतयेत्यर्थः । भानुपूष्यति अत्र तृतीयापों- दस्तस्य प्रजापिकदेशे साजास्येऽन्यया शब्दानुकरणरणत एवे. ति। शम्दानुवादस्पल वयः, एक्कारेणार्थानुपादस्यलप्पयाले १, शब्दानुवादस्तु शाक्यसमानानुपूकसमानार्थकयाक्य- पूर्ववादास्प शब्दान्तरेण पुनपंचनमधुनुवादः सक्ष्यमाणदोपभिया कापं परित्यज्य कल्पान्तरमाह-वस्तुत- रिस्वति । याक्मान्तरस्यसि । स्थघटितपास्यभिन्नपाक्यघटत्यर्थः, स्व. मरमपदं, स्वयटितवाभिग्नाचच स्वस्तिवाक्यजन्यताऽपच्छेद- কাঘিাথমিনুৎহবিহানাহাতিহাযাঘলন, माता शाब्दयोधीपपिकाकायपदसम्बरूपमास्यभेदस्य प्रत्येक पदे सत्येऽपि स्वस्मिन् वाशयास्यान्तराष, समानाकारकहानीयविषय. ताया ऐक्येन न मिन्नमिशाचमादाय तदोपः, कियारातातिता. দাবিগুনমস্কাবোনিলিঘেিগাণাঘাষাবান্ধা- या प्रत्ययस्ताजमनेण्याऽनधीनमिरपया, अनुनादेति । ऋग्पाच्चरित २५००पा ·११४ सवितिके शक्तिवादे , दर्थपीटतवाक्याथै प्रतिपादयतुमेवानुवादकोऽस्मदघटितं वाक्यं प्रधु- न इति न स्वातन्त्र्यम् । मत्पुरम्पश्येत्यादी प्रकृतवाक्यस्यज्ञानरूपक्रियाफर्मतया स्वं. पतिपादयितुमेवास्मदा प्रयोगात् तदुच्चारणस्य स्वातन्त्र्यनिवा- हाय वाक्यान्तरस्येति, एनेन यत्र चैत्रणान्यदीपाचनः सुन्दर इत्यादि वाक्पादेव चाक्याथै मतीत्याई सुन्दर इति प्रयुज्यते; तत्र स्वसमानार्यफवा- क्योचारणसापेक्षत्यपि न स्वातन्त्र्यक्षातः, न वा स्वपाण्डित्याभिमानिमानिपुरपज्ञानपरस्यायमहं पण्डित- इति जानातीत्यन्पदीयोचारणस्प स्वातन्त्र्यापत्तिः, अर्थ रीत्याऽन्यवाहतोक्तस्यलेऽहपदेनोच्चारयित्पुरुपविषयफ- मयावयि हत इत्यादिस्थल चत्यर्थ , तदर्थघाटतेति । अस्मत्पदार्थघटि. तेत्यर्य, प्रतिपादयितुप्रतिपादमेच्छयभ्यर्थ । स्वातव्यामेति । तदुच्चा रणस्येति शेप ननु त्रियाक्म्र्मताऽऽपन्नेत्यादिनिषेशेनेवोपपत्ती घायान्तरस्थति कथम्' इत्यत आह-मपुत्र पश्यति । प्रवृतवाक्यस्यति । अस्मत्पदघटितवा क्पस्येत्यर्थः, वाक्यान्तरस्थतीति। तथा च पश्यत्यस्यास्मस्पदघटितवाक्य जन्यास्मत्पदार्थाटतायाधजनकत्वाद् न पाक्यान्तरघरकत्वमिति, एदनात । वस्तुनास्वत्यादिकल्पादरेणत्पर्य, वाक्यार्थम् अमेदेन सु म्दान्वितस्थारमान,प्रतीत्य-धारवा, प्रयुज्यत इति । तयाचाह सुन्दर ति वाक्यप्रयागस्य प्रयोजकवाक्यार्थष्ठानजननद्वाराऽन्यदीयतारशा क्योच्चारणगेज्यत्वस्यासतरिति भाव , पूपानुपति दर्शयिस्याऽऽपत्ति दर्शयति-न वेति। अस्य वा तन्न्यापतिरित्यनेनान्वय, अस्मापदार्पमोनिपुरूपे तारशक्षानसत्व मापनाय स्थपाण्डित्यामिमानीति, घक्तु पाण्डिायामिमानिपुरूषीय याक्यादेव पात्या तारशवायोच्चारणद न तदापचिरतस्तदसम्म पप्रदर्शनाय मौन ति। अत्रचाह पण्डित रत्येक पाश्य पण्डितामित्रा हमित्यर्थम् , अपरायमिति जानातीति, इतिशद्रोऽत्र तारशया पापस्तथा च पण्डिवामिनास्मत्पदार्थकम्मवज्ञानवानयमित्यर्थः आचवे-अपवामति । अव्यवाइवति । स्वपाण्डित्यत्यचामिमानिन .

·विशेषकाण्डम् । नीतिवारणेऽभिमानिनस्तेन मल्पयो दुरुपपाद एव तस्योचार- गाभावेनास्मदवाच्यत्वादिति चेन् ? सत्प; स्वतन्त्रोचारायतुः सर्वगास्मदर्थवे स्यादेवेपमनुपपत्तिा, देव ना स्वतन्त्रोच्चारितास्मत्पदस्पैच तद्वाचकत्वाद, निरुतस्वत- बांधारणरहितस्य चास्मदा घाटवाक्यार्यकर्मफवाक्यान्तरस्थ- मिपाकतव शक्ति, एवन्द मया लपि इतेऽत्रैयेत्यादी बादशक्रिया-देव्युवाचेति- नाश्यान्तरस्याक्तिक्रियया तत्फल देव्या इति पूक्तिश्रम विना:- पुरणपति यावत् , तेनअमच्छदेन, अवाप्यावादिनीति स्वतन्त्रोच्चा पिठयेयास्मरपदस्य कायादिति भाय, स्यतत्रोच्चरितात्यत:ोच्चरितगेदेन शिविधासमरपदस्य राते पिपिस्या समासे-मित्यादि । शतन्य परितति । पापा. চলছেদিযথা ঘাতলেঙ্গমনিয়াবলী रणामस्मापदस्थापक सदायमाति: पतरस्पभियाकम्म या स्वाटतपायाप्रतिपाइनेडानधीनोच्चारणकरिपोपलक्षि वासवापत्यादिाय, मिस्तस्यादे. पायान्तरगवियायामराया परिताप्रतिपादनेछाऽधीनांच्चारणम्मांमपरस्पेत्य, বুলিয়ান বিনবিমুখgয়নাবেরীয়ানুবল্ডি वाये देपुश्चरितायसम यिनावारपर्यः, पव"मपा पायाशरण मयिपानिमाहापादियाम्पे दि. গদখালােবাসাসিধহয় প্রাথপনা মধ্য বয়ঃবর परामादिनाम विश्वामिधारयो धातुपपतिरिति, अपति या भाषाद, पाप'rerardiAirमसे माय बिEIN MAITATARI MATER HITCHITTOSगापि "re माप" tarikarमादारपियोधीप, मापमान गुमाएर निशानियादमिरपारे मपंप বিথমথিল যে ধানগণধাবধা, সি च पानि IIFIELiपियारम्रपा atment पापानापानामावविरदेव परमपर NAME पति, मागनिम मागविण: गुरुमाराने ·१ सवितिके शक्तिवादे पि तत्सतीतिरुपपादयितुं शक्यते, स्वघटितवाक्यार्थकर्मकवाक्या- रन्तस्यक्रियात्वञ्च ताशार्थकर्मकत्वेन वाक्यान्तरपतिपाद्यत्वं, ते. नाहं पण्डित इति विद्वांसं पश्येत्यादी दर्शनादिक्रियाया अस्मच्छन्द- न च ताशवाक्यस्यानुवादकमहर्युच्चरिततया तघटकास्मच्छ म्दस्य देवीस्युवाचेतिवाक्यान्तरस्थकथन क्रियाकर्या देव्या योधकत्वं. नानुपपन्नमिति वाच्यम्। तवाक्यस्य ऋयुच्चरितत्वेऽपि तत्समानानुपूधाकस्य तत्समाना. कषिभिन्नानुर्वीकस्य या वाक्यस्य देव्युच्चरितत्वेन तत्र तोषस्य दुरित्यादिति चेद? न-यस्मात् पश्यतिदर्शनक्रियायां ताशपरस्परोपश्लिष्टवाक्यार्थः कर्मकरयान्वये न तात्पर्यम् अपि तु स्वसजातीयद्वितीयरहितमगय त्याः कर्मतया भगवत्या शक्तीनां प्रवेशनक्रियाया वा तत्र कर्मतया. न्वयतात्पर्यम्, पञ्च तारशवाक्योच्चारणस्य वास्यान्तरस्थाकियाकम्प्रत्वेनाम. स्पदघटिततादृशवाक्यार्थप्रतिपादनेच्छाऽधीनत्वमेव नास्ति; अतस्तत्र स्थतन्त्रोच्चरित पवारमच्छन्दः, अह पण्डित इति स्व जानीहीतिव. क्तृतात्पर्यकास्मत्पदघटितवाक्यस्थले तु वक्तुः प्रतीतिः स्वयमन उप. पादयिष्यते ननु स्वघटितवाक्येत्यत्र क्रियापदेन धात्वों पाच्या तत्र वाक्या. न्तरस्थत्वं न वाक्यान्तरघटकत्वं तत्र तदभावाद्, धात्वर्थैकदेशे धा- तावन्ययासम्मवाच्च, एवमह पण्डित इत्यय जानातीत्यतिजानातीतिवास्थान्तर- स्थधानक्रियाफर्तुरभिमानिपण्डितस्येव स पण्डित इति देवदत्तोऽपि. जानानीति ताशवाक्याकर्मताऽऽपनशानक्रियाकर्तुदेवदचस्यान स्मन्छग्देन योधापत्तिदुव्र्धारेत्यत शाह-वघटितवाक्येति । अत्र क्रियेति सम्पातायातम्, अन्यथा प्रतिपाद्यत्यमित्यन्तव्याश्या. पा असते, प्रतिपाद्यस्यामित्यन्तस्य या प्रतिपाद्यक्रियास्वमर्थः, ता. शाकम्मलेनेति । अस्मत्पदयटितवाक्यार्थफर्मकत्वनिष्ठप्रकारतानिरुपि. सवाक्यातरजन्यमतिपत्तीपविशेष्यत्वं, न तु स्यघटितघाक्यार्यकर्मक. स्थनिष्ठपिपयताशालिवाक्यान्तरजन्यप्रतिपक्षीयविपयत्वं साक्षात्परम्प. साधारणताशयिश्यतानिरूपितविषयचं ति वर्धतो लन्छ, तेन रतार्थकरणेन, विसिमिति । जानन्तमित्यर्थः, ·श्रप इति चेद् ! अत्याक्षिफियाकत, वाक्यान्सरेति । ताशकर्तस्वरूपो विशिधो धर्मः, सुमहामति प्रदविषपो भवतीत्यर्थः । तद्प्रद एवति । इतिपदघटितवा. त्पा, अन तृतीयाय: प्रयोज्यत्यं तस्य चास्मन्छन्दशक्तिप्रद. हितया तज्ञानस्य तत्र हेतुत्वाक्षर, अमष्ठदटिलेति मिया खपी বিয়ার। मोटेतवाक्पार्यविषयकत्वसम्भवेऽपि तेन रूपेण सममिव्याहृतवा- क्यान्तरामतिपाद्यतया न तक्रियाक रस्मच्छन्दतः प्रतीतिः, अथ-इतिपदघटितवाक्यान्तरात् क्रियामतिपत्तावेव तत्का- स्यान्तरमतिपाद्यक्रिपाकर्तृत्व सुप्रई; तद्वग्रह एव च सघटितानुगयक- परदेशास्सच्छन्दशक्तिहेऽस्मच्छन्दघटितवाक्याद वाक्पार्थमतीको तस्पेतिपदादुपस्थित्या वाक्यान्तराद क्रियापतिपत्तिरित्यन्पोन्या- शहते--अवेति । इतिपदघटितेति । देवी महिषासुरमित्युवाचेति कायान्तरादित्यया, कियेति । उत्तयादिशिशाप्दयोध पपेत्यर्थः, नाशयाक्यार्यकर्मकान क्रियायाः शब्दयोध पति यावत्, तरकर्नु ध्यान्तरप्रतिपाक्रियाकरणग्रहे सत्येवेत्यर्थः, सद्यमितानुगमक कश्प्रहेण याक्यान्तरप्रतिक्रियाकस्योपलक्षितारमत्याविधम्मप्रदे- स्यनेनान्वया, यमस्य विशिशिपायगा. त्यादिवाक्याद, वाक्याति । देवीकर्तृकमहिषासुरकर्मकहननोत्तर- शीय भविपनकतत्यापनदेवताकपाशतीताविस्यर्थः। तस्य-वाड. शवापार्यस्य उपस्यिया स्मरणेना इतिगन्दस्व संनिहिता युधिस्य एय शकरयादिति भा, अन्यायालय इति । अस्मन्छन्दशक्ती सद्मदमपेक्षमाणो यस्तारवाश्यान्तरप्रतिपाद्यक्रियाकर्तृत्वग्रहस्तमपे. क्षमाणो पा स्तस्प शशिप्रहस्तद्विषयत्येनामापदशक्तियदि स्वहसा- पक्षप्राइसापेक्षग्रहिका स्यात् तदा स्वमिना स्थादित्याधिरित्प, मनु मया स्वयि हवेऽवेत्यादिवास्यास्मरपश्यटिततया तार शपायजन्यप्रतीतरस्मत्पशामिहाधीमत्वमस्येव, सारवाया. परेसिपदघटितवाक्यातरजन्यप्रतिपत्तेपि तदधीनत्यं सम्मपति, कि. বু সায়হামজন্ধানেৰোহামধাবথ रेवेमकिपापा पाने तदधीनत्वं कुन्ती मन्यत इति च । न-नारमियाज्ञानापतिशम्दापी स्मपश्यार्टिलवायास्य विशे. বুধবা মান রগ কার্যথিয়ান বয়ানায় , ·सवितिके शक्तिवादे न-वाक्यान्तरमतिपाद्यतया धक्स्युद्धिस्थत्वस्यैव क्रियायां विश. पणत्वोपगमात् , पतिपत्तेः पूर्वमपि प्रकारणादिना तादृशवक्तबु- ग्रहसम्मवेनान्यान्योश्रयाभावात् , स्मत्पपशक्तिग्रहाधनित्येन ताशक्रियाशानस्यापि तच्छक्तिग्रहाधीन त्याक्षते, एषमितिपद्घटितवाक्यजन्यप्रतीतेरपि तादशज्ञानविषय स्वेन तारविषयसम्पादनद्वारा तदधीनत्वस्य तत्र सत्वावि निगः, समाधत्ते-वाक्यान्तरेति । अस्मत्परितवाक्यार्थकर्मकत्वनिष्ठप्र. कारताकवाक्यान्तरजन्यप्रतिपचीयविषयताप्रकारताकवक्तशानीयवि. पयताऽऽपनक्रियाकर्त्तर्यस्मत्शाम्दस्य शक्तिरिति भाव , धक्तुस्ताहशक्षानच-बुबोधयिषया पाक्यप्रयोग प्रति घाक्यार्थना. नस्य कारणतया चुयोधयिषायाः कारणेष्टसाधनताशानस्य धर्मिताऽय- च्छेदकज्ञानविधया या देवीकर्तृकमहिषासुरकर्मकहननोत्तरकालीन शीघभविष्यद्गर्जमकर्तृतावदेवताकर्मकस्यनिष्ठप्रकारतानिरूपिता स. ती देवाकर्टकस्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपिता येविपघटितपाक्पजन्यम. तिपत्तीयविषयता तवायुक्तिक्रियेत्याकारकम्, ननु तादृशार्थकर्मकत्वनिष्टविषयतानिकापतकनक्रियानिष्ठविपय. तानिरूपितकतिनिष्टविषयतानिरूपितदेवीनिष्ठविशेष्पताशालिशान ता. इशाक्यजन्यं भवस्वित्याकारिकेच्छैव तत्र बुयोधयिषा पाच्या; एवञ्च तादृशक्षानं ताहशवाक्यजन्यमित्याकारक वक्तुनिमपि ताशतात्पर्य्यप्रयोजक वाच्यं, कुतस्तादशज्ञानमादायोकानुगमक- धर्मः सम्पादनीय शति चेद् ? न-विनिगमनाविरहेणोक्तबुवोधयिषाद्वयमेव हेतुः कल्प्यते, अत. उक्तमानस्यापि तत्र सम्भवादिति भाव, ताशवाक्योधार प्रत्यु. तबुयोधयिषायाः कारणवस्थामामाणिकत्वेन तादृशज्ञानस्य नियतस. स्खामावमालोक्य स्वघटितवाक्येत्यादिना पयंयसितार्थस्योक्तवावे. प्रकरणादिनेति । तथा च ताशशाब्दयोधात् पचे सैन्धवमानयेत्या. दाविव प्रकरणादिलिसमानादिना साहशविशिधार्थविषयकवक्तज्ञान विषयमानजनने याधकामावादित्यर्थ, अन्योन्याश्रयाभावादिति। याक्यान्तरजन्यप्रतिपाद्यतया तादृशविशि प्रायविषययक्तृशानजनने श्रोतुरपि तादृशशानविषयकज्ञानजनने पूश्चै- ताशाक्यजन्यप्रतिपत्ते, तेजनकास्मत्पदस्य शक्तिमहस्य चान तिभाव , ·पेक्षया बाक्यजन्यायप्रतिपस्यादीनां खडश उपस्थित्यैव ताबश- विशिष्मानसम्मवादिति भाषा, स्वदितायाति । स्वपरितवाक्या- कर्मकत्वनिष्विषयतानिमपितक्रियानिष्ठविषयवानिरूपितकर्तृत्वनि- प्रविषयतानिरूपिता था धाक्यान्तरजन्यप्रतिपत्तिविषयता तत्प्रकार- विशेषकाएडम् । स्वपटितवाक्यार्थविषयकवाधितक्रियाकर्तृतया वाक्यान्तर- प्रतिपाद्यत्वेन या वक्युद्धिस्तद्विषयतावच्छेदफत्वं प्रतिनिमित्तानु- एमकपिति तु सारम् , एवञ्च बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वस्य पचिनिमिचानुगमफत्य- भवादोऽपि सङ्गच्छते, बीजन्तु नावधारयामा पञ्चारणकर्तृत्वातुगमफशरीरेsपि मिश्राणो बुद्धिस्थत्वनिवेश- एवं युष्मत्पदभवृत्तिनिमित्तानुगमकगर्भनिविष्टं स्वसम्बोध्य- स्वमपि वाक्यान्तरस्यक्रियाकर्मत्वेन स्वस्तिवाक्यापानवगाहिनी या स्वजन्यमतीत्यानयत्वेनच्छा तद्विषयत्वम् , अनुवादकपुरुषीयवा- - कमिया गैरे प्रवेश चत्यर्थः लानिकांपतवक्तुबुद्धीविषयतावच्छेदकाोपलक्षितधर्मावच्छिन्नम- स्मत्पदशक्यताऽवच्छेदकमित्ययी, मारमिति । मिहोपरवेन तदेवानुगम एवअ-धाक्यान्तरप्रतिपाद्यतया घपतृघुद्रिविषयत्वस्यानुगमकश. उचारयितृस्वायच्छेदकधीप्रकारायछिनाइम्पदस्य शक्तिरिति मि- धोतमाक्षिपति-भारणकत्तृत्वति । एदमिति । मया त्वयीत्यादावस्मात पदेन तदुच्चारकमहर्षियोधयारणायोक्तनिवेशवत् तद्घरफ्युमपदेन पपिसम्वोध्यसुरथरापोधारणावादशदिश्यत्यं याव्यमित्यर्थ, यु प्मस्पदेयादि, अनविषयत्यमित्यनन्तरं वाध्यमिति पूरणीयम् , अनुगमति । ससम्बाध्यतावच्छेत्यर्थः, गर्भति । घटकेल्यर्थः, दापपान्तरस्येति । पाक्यातरस्पक्रियाकर्मस्वामिविषयतानिरूपितस्वः ঘহিলাবিgrধারাগুয়া বা শ্রেয়তিযোগসন্যনালির भकारच्या दिशेयामि, पवादशसम्योध्यताध्यच्छेदकर स्वता नोच्चरितयुणापदस्य प्रतिनिमितानुगमको स्वमनुवादकानुचरि तयुप्मस्पदम्, मन चानुशवकरिता च मपा स्पपीत्यादिवाक्या ·सवितिके शक्तिवाद क्यार्यकर्मकोक्तिफ्रियाघटितमहावाक्यार्थघटकयुष्मदर्यघटितावान्तर- वाक्यार्थपतीत्याश्रयत्वेनाभिप्रायविपयत्वेऽपि तादृशाभिमाये ताशा- वान्तरवाक्यार्थस्य वाक्यान्तरस्थक्रियाकर्मत्वेन भानाद, यदि च-इतिपदघटिसवाक्यार्थप्रतीतिरूपफलेच्छाधीना युष्म- दघटितवाक्यार्थप्रतीतिविषयिणी तादृशवाक्यार्थीशे वाक्यान्तरस्य- क्रियाकर्मत्वानवगाहिन्यपि ताशवाक्योचारणानुकूलाऽनुवक्तु- रिच्छा सम्भवतीति तादृशेच्छामादायानुवादकसम्बोध्यस्य सम्बो- ध्यताऽऽपत्तिरिति मन्यते । तदा वाक्यान्तरार्थतीतीच्छाऽनधीनत्वमपीच्छाविशेषणं देय. मिति मया त्वयि हतेऽत्रैवेत्यादौ युष्मच्छन्दान सुरथादिमतीतिः, विषयकशाब्दयोधानुकूलब्यापारानुकलातीतकृतिमती देवोत्याकार- कदेव्युवाचेत्यादिमयात्वयीत्याधन्तमहावाक्पजन्यप्रतीत्याश्रया सुर- थो भवत्वित्याकारा, तथा चात्र ताशेच्छीयविशेष्यत्वरूपस्याताश. तयोक्तसम्योध्यत्वस्य सुरथेऽसत्वाद् न युप्मापदेन तस्य बाँधः, गुरो ! स्व मामध्यापयस्वेत्यादिस्वतन्त्रयुप्मन्छब्दस्थले च स्वतन्त्रो. उचारयितुरेताशवाक्यजन्यप्रतीत्याभयो गुरुभवस्वित्याकारपेच्छा; अ. तो गुरी ताशसम्बोध्यत्वस्य सस्पेन तस्य योधा, देवी महिषासुरमित्युवाचेति वाक्यातरं, तत्रस्येतिपदार्थताशवा. थार्थप्रकाशनाय मया त्वयीत्यादिवाक्यान्तर प्रयुज्यते, यथा तमानये. त्यादिवाक्यघटकतच्छदार्थव्यक्तये गौरस्तीत्यादिवाक्यान्तरं, तथा चार दावित्युवाचेत्यान्तवाक्यजन्यबोधरूपफलविषयकेच्छा भवति, तदनन्तरं मया त्वयीत्यादिवाक्यजन्यवाधरूपापायविषयकच्छत्यभिमन्वानःशकते. यदि चेत्यादि, मथान महावाक्यार्थयोधः फलम्, अवान्तरवाश्यार्थयोध उपाय इति मया त्वयीत्यायचान्तरवाक्यमात्रजन्ययोधो भयवित्याकाराया इच्छा था अपि तारपाक्योचारणानुकूलत्वात्तस्याञ्च वाक्यान्तरस्थति याकर्मत्वेन स्वघटितवाक्यार्थस्थानवगाहनातद्विशेष्यावमादायानुवा: दकसम्योध्यस्य निरुक्तसम्बोध्यतात्तिरित्याशते-यदि वेत्यादि ! मन पवित्ययमाहत्यादारितिशब्दस्य कम्मत्वार्थकतया गोशाकम्म। ताकोच्चारणकोऽयमित्येकविशिष्टवैशिष्टयाषगाहियोधजनकन्वमिय, ·विशेषकाएदम् । १२१ एचमभ्रान्तस्य ततो महिषादिपतीतिनिहाय वाक्यान्तर- स्थस्वघटितवाक्यार्थकर्मकक्रियाकर्मण्यपि पुष्पदः शक्त्यन्तरं- स्वीकार्य, तत्र देवी महिषासुरमत्युवाचेतिवाक्यस्यक्रियाफर्म- त्वं महिषासुरादेरिति तस्यापि वपीत्यादिशब्दार्थतोपपत्तिः, अत्रापि पूर्ववत् स्वपरितवाक्यार्थविषपकत्वान्वितक्रियाकर्म- तया वाक्यान्तरमतिपायत्वेन या वक्तृबुद्धिस्तद्विषयताअच्छेकत्वे- मया स्वयीत्यादिचापपस्यापि मयेत्यादिवाक्यार्थकर्मताकप्रतिपयनुकू लशरदकत्री देवीत्येकविशिष्टवैशिम्पायगाहियोधजनस्पमिसिपरस्प कम्मरबाकस्य तादशयोधप्रयोजकाकाहासम्पादकस्यादिति क. रूपेच्छय सादृशवाक्योच्चारणानुकूला; न त्ववान्तरवाक्यार्ययोधमा- प्रविषिणीच्छति विवादग्रस्ततया यदि चेयुक्तम् । अथवा महावाक्यापयोधरूपफलेच्छया तत्प्रयोजकमयात्वयोत्या. दिसपद्धपाक्यजन्थयोथरूषोपायविपिका कपनक्रियाकर्मवानधनाहि. नीच्छा मवति, ताशेच्छामादाय शहरी यदि चेत्यादि, महावाक्पजम्पमहावाक्याविषयकयोधेच्छापामेव ताशवाफ्यो- चारणप्रयोजकर स्वीक्रियते; न तु बण्डवाक्यजन्यबोधेवायां माना. भावादित्यतो घा भदि चेति । नन्धेतावता मया स्वयीत्पादो युष्मरपदेन सुरथावेर्योधो मा भूत; किन्तु महिषासुरादीनां शक्तिमाजम्पयोधो जायते, तत् कुतः सम्पद्यसे ? पत आइएवमिति । शक्त्यन्तरमिति । स्वतन्वास्थ. तन्त्रयुग्मच्छन्दमेदेन शक्तिद्वयी स्वीकारयति भावा, न्यवीयस्वार्थतात्पर्यकोशारणानधीनोधारणत्वं स्वातन्य, शोधारणाधीमोच्चारण करव चास्यातन्द्रय योज्यम, पूर्ववदिति । अथा. प्यस्मच्छरदरीत्या व पण्डित इति पिनांस पक्ष्यामीयादानप्यन्यए. रयुमपदस्प दर्शनकिपाकम्मणि शरिणाय स्वठितयाक्या कर्मत्वनिष्ठमकारतानिरूपिता या वाक्यातरजन्यप्रतिपत्तीयविशेषता तदाश्रयक्रियाकर्मण्येष शकिर्याच्या, अतः पूषाकरीत्वाऽन्योन्याथ पापसि. तारणाय, पृपय निवेशवदित्या, स्वपटितेत्यादि । प्रतिपत्तिनिरूपिता पा स्वधरिनघायपाधिपता- मिपितविपन्चानविषपानीपतक्रियानिविषयवानिपतका मस्यनिष्ठविषयतानिरूपकपिपयता तादृशविण्यापती धपायुधि १६श०.या अयाप्प ·१२२ सवितिके शक्तिवादे नानुगतानां चैत्रात्मत्वादीनां प्रवृत्तिनिमित्तत्वं बोध्यम् , सम्बोध्यत्वघटितानुगमकशरीरे च बुदिविषयतावच्छेदकत्व निवेशनं मिश्रोक्तमनुपादेयमेय; सम्बोध्यतावच्छेदके बुद्धिप्रकारक- स्वस्याव्यावर्तकत्वात्, अप तात्पर्यसत्त्वेऽहमत्रास्मीति मैत्रो जानातीत्यादौ चैत्र- वाक्यस्थास्मच्छन्दात्रोऽपि मतीयते तत्र चैत्रस्य स्वघटितवाक्यार्थ- फर्मकक्रियाकर्तृत्वाभावात् तदुच्चारणस्य निरुक्तस्वातन्त्र्पत्वाभावा- च्चानुपपत्तिः, एवं चैत्र ! त्वया भुक्तमिति मया श्रुतमित्यादौ चैत्रस्य पुप्म- चन्दन मत्यापनात्तस्य च वाक्यान्तरस्थक्रियाकमान्यत्वाद निरु- केच्छाविषयत्वरूपसम्वोध्यत्वस्य चाभावात्तत्कथसुपपद्यतामिति चेत् । तर्हि; स्वातन्त्र्यमुच्चारणविशेपणं सम्बोध्यत्वपटफेच्छायां- तथा च स्वघटितघाक्यानिष्ठविषयताकविषयित्वनिष्ठविषयत्ताकदि यानिष्ठविपयताककम्मत्वनिष्ठविषयतानिलपितातिपत्तीयविषयतावान चत्रादिरित्याकारा, नाशवुद्धिश्च पूर्वोक्तयुक्त्या शाब्वयोधात् पूर्व मावश्यकी, प्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति । स्वघटितषाक्यार्थविषयताकषिपयि. स्वानष्ठविषयताकक्रियानिष्ठविषयताककम्मत्यनिष्ठविषयताकप्रतिपक्षी यपिपयत्यप्रकारकवयिविषयताऽवच्छेदकायोपलक्षितधर्मावच्छि' युप्मतपदस्थ शक्तिरिति ध्येयम् , उक्तानुगमकमाक्षिपति-अथ तात्पम्यते । अस्मापदमिदमुशारयितारमा योधयत्वित्येताशेच्छासत्व इत्या, ननु स्वतन्त्रास्मच्छन्दस्योशारयितरि शक्तत्वेन तस्य योध इत्यतः आइ-तदुचारणस्येति । निदफेति । पाक्याम्तरस्यक्रियाकर्मत्वेन स्पघटितवाफ्यार्थप्रतिया देनेच्छाऽनधीनोधारणकत्येय वाक्यान्तरस्पक्रियाकान्यत्वादिति पाक्यान्तरस्थस्वघटितवाक्याफम्मकक्रियाकम्मणि शक्त्यन्सरस्थी. कारेऽपिन तथा नियहि इति माय, गनु ताशशया निराहासम्भवेऽपि स्वतन्त्रोपरितयुग्मप- पस्य सम्योप्यशक्ततया नेयोपपचिमवेश्यित आह-निरफेच्छेति । घामयान्तरस्यक्रियाकम्मरयन स्वघटितवाक्पार्थानवगाहिनी या स्वज ·विशेषकाण्डम् । १२३ निवतेच्याधीनत्वादिविशेषणं च त्याज्यमेव, मया त्वीत्पादों तात्पर्यविरहादेवानुवादकत्वत्सम्बोध्ययोर्मया त्वयीत्यादिना अतिपा- दनोपपत्तेः, न च धुद्धिविपयताऽवच्छेदकल्पावच्छिन्न एव युप्मदोऽस्मदश्च शक्तिरास्ता किं सम्बोध्योचारयितृताऽवच्छेदकावच्छिन्ने शक्तिस्वी- कारेगा तात्पर्यत एवातिप्रसङ्गभङ्गसम्भवादिति वाच्यम् ? तात्पर्य्यसत्त्वेऽपि चोचरितादईकरोपीत्यादिवाक्याटु मैत्र- योधयितुं प्रयुक्ताद । चैत्रं बोधयितुं प्रयुक्ताच्च त्वं गच्छेत्या- दिवाक्याच्चोच्चारयित्वसम्बोध्यत्वभ्रमं बिना मैत्रादिवोधस्या- नुभवाविरुद्धत्वाद, अन्यथाऽन्यतात्पर्येण स्वरसतस्तथा प्रयोगापः, इदन्त्यवधातव्यम्-अयमहं पूण्डित इति जानाति; इत्युवाचेत्या- दिस्यले सर्वत्र वाक्यार्थस्य कर्मता न सम्भवति वाधितवाक्या. थस्थले तदसम्मवाद न च पितवाक्पार्थस्यले भ्रमरूपैव तत्कर्मत्वमतीतिरिति वाच्यम् ? म्यप्रतीत्याश्रयत्वेनेच्छा तद्विपयत्वरूपेत्यर्थः, तथा चैतामत्पदस्य स्वतन्त्रोधारणाभावाद् न ताशशक्त्या निर्वाह रति माया, स्याग्यमेवैति । तथा चास्मतपदस्योचारपितार स्वाटतवाक्या. कम्तापनवापशान्तरस्थक्रियाका व शक्तिद्वयी, युमत्पदस्य सम्योध्ये वाक्यान्तरस्यस्वघटितपाफ्यार्थकम्मः कक्रियाकर्मण्यपि च शक्किायोति भावः, नन्येवं मया स्वयीत्यादावस्मत्पदनोशारयितुपेयुमत्पदेन ततसम्बोध्यस्प सुरथस्य कथं न बोध इत्यत आइ-तात्पर्यविरहादेवति। बनुवादसनसम्बोप्ययोरिति । महर्षिमुरथपोरित्यर्थः, सम्योपरयादि, इदमुपलक्षणं, तेन वाक्यान्तरस्थस्वघटिनया. क्यार्यकम्मंतापनफियाकर्तृतारशक्रियाकर्मणोरपिकिंक्तियोका. रणेत्यति ध्येयम्, वाधितवारमार्थस्थल इति । अविदुपयमहं पण्डित एयादियाश्य. स्पले मया यसपा मुठो हर इति; देवदत्त उवाचेश्य स्पले हाय. पवं ·१२४ समिति के शक्तिवादे विशेपदर्शिनाऽपि भ्रान्तिन तथा प्रयोगात्तस्य च वाक्यार्थ- ज्ञानासम्भवेन तदनुपपत्तेः, न चाहार्यवाक्यार्थज्ञानादेव विनापि विशिष्टवाक्यार्थबुद्धि- विशेषणमकारकत्वविशेष्यविशयकत्याभ्यां विशिष्टज्ञानज्ञानादेव का विशेषदर्शी तथा प्रयुक्त इति वाच्यम् ? एवमपि विशेषदर्शिनो भ्रान्तिज्ञपुरुपीयतथाविधवाक्याच्छाब्द- वोधानुपपत्र्वजलेपत्वात्तस्मात्ततिपदं न तद्वाक्यप्रतिपाद्यतावच्छे. दकीभूतत्तत्तद्वविच्छिन्नपरम् । अपि तु तत्तद्वाक्यनन्यज्ञानसमानाकारकपरं, नादशश्चेतिपदार्थों- ऽभेदसम्बन्धेन यथासम्भवं धात्वर्थे तत्वावच्छेदके च ज्ञाने विशेष- णमित्येवोपगन्तव्यं; तथा च सर्वत्र युष्मदस्मद्वघटितावान्तरवा क्यस्थल इतिपदं तत्परमेष, तादृशवाक्येन च मवित्ययमाहेत्यादी गपादिपदवत् स्वरूपमेवेतिशब्देन परामर्शार्थमुपस्याप्यते; न तु था, भ्रान्तिईनेति । अयमहं पण्डित पतीत्यादी तारशहानमपण्डिते पाण्डित्यप्रकारकमित्याकारकशानादिवतेत्यर्थः, वाक्यधिज्ञानासम्भवैनेति । परस्परार्थविशिएशानासम्भवेनेत्यर्थः, ननु सर्वत्र धाधितयादयार्थस्थले तारशवाक्यार्थशान एसाधन सामानोत्पत्ती मानाभावेनेच्छाऽनुदयेनाहार्यशानासम्भवादाह-विनाऽ. पोति । विशेषणप्रकारकत्वेति । अत्राप्ये कार्यप्रकारताकापरानिष्ठविशेष्यता. करवन पाण्डित्यादिप्रकारकम्रमज्ञानविषयकशानादेवेत्यर्थः, विशेषदर्शन. इति । ताशपुरुष पाण्डित्यं धाधिनमित्यादिशानवत इत्यर्थी, शाब्दबो. धानुपारिति । शादियोपस्याहार्यत्यास्वीकारेण तस्याद्वाप्यरूपस्याप्य- सम्मवात् , शब्दयोधस्याहार्यस्यवादिमतेऽपि सर्वशताशेश्छायां. मानामावनाहावासम्मषाधेति भावः, तवाक्यजन्यानेति । अत्र वाक्य. जन्यस्य सत्तशानयिशेरपरिचायकम्, भापतिपदस्य शविज्ञानाव पूर्य तारशवायजन्यस्यासम्भवेन तद्रूपेण मानासम्भवात् , ताश. धानन्तु प्रकारणादिन सम्मपतीति ,धारक-जानातीत्यादी शा. विधाय, धारयतापरवाचेत्यादी प्रतिपरपनुकूलशा रूपयापर्यताऽयप्छेदकप्रतिपायादी, मत्रैवेति । अहं पति इत्यादी, ·शक्तिरित्यर्थः स च धम्मः शरीरनिष्ठतचजातिविशा,सम्बोस्योच्या अत्र नव्या:-महावाणेदसापतित उत, वस्तुगन्या पर्योतद्वि- विध शक्तिर्वाच्या, अहं पाण्डित इत्ययं ज्ञानातीत्याविधाधिनस्य एबा- बत्तयश्च स्वयाटवाक्यजन्पहानपरेतिपयटिठवाशरस्था। क्रियाकसारशक्रियाकर्मणोश शरपन्तरम, उच्चारयितर्यस्मत्पदस्थ शक्ति कल्पयित्या तन स्वातन्यविशेषणं दसवता मियायामप्येतदनु। शरीरात्मकपशक्यभेदेन तपो. शकिमेदनादन स्थल इस्पादित विषयतावच्छेदकायापलासेतधम्मपिउने युष्मत्पर, स्वोच्चारणा सम्बोध्य इति । अवच्छेदकतासम्यन्धेन सम्पदाम्यबोधनियरवनेका नुकूलकत्यवच्छेदकताउदकत्योपलक्षिनम्वरमाएदस्यम विशेषकाण्डम् । युष्मदस्मच्छब्दार्थघटितो बाक्पार्य इति सम्बोध्योचारणकरिव पुष्मदस्मदो शक्ति, स्वं स्थूलः, अई स्थूला, त्वं स्वर्ग भोत्यसे, अई स्वर्ग भौक्ष्य, इत्युभपव युष्मदस्मदोर्मुल्यत्वात् सम्बोध्योधारयितृशीरतार- इयुवानेत्यादी चेत्यर्थः, अतिरिति । अत्र विवेचनीयमेतदु-गुष्मदस्मदो सौध सम्योध्योधारयि. रित्र कन्वे मया त्वयीत्यादिवाक्याच्यादरुच्चारांपतृस्वाभावेन तद्घटकास्मत्पदस्य देव्यादौ शक्तिमानासम्मवात् शब्दयोधा- धानुपपत्ति न च तापत्तिा, तत्पदानां प्रयोगस्य वितिपदपरामृताह शहानतात्पर्यग्राहकतया सार्थक्यादिति याच्यम् ? तत्र तत्र सर्वानुभवसिद्धशाब्दस्याएलपितुमशक्यत्वाद्, अन्यथा शब्दमात्रस्यामामाण्यापत्त, अस्मत्पदादेः शाकाहे देल्यादेपस्थित स्यसम्भवेन ताइशतात्पर्यप्राहकरयासम्मवाच, प्रकरणादिनेतिपदस्य ताशावपर्यग्रहे तत्तन्छब्दप्रयोगवैयध्याच, न च तत्र देव्याधुसरित यनमादेव शक्तिमहसम्मव इति वाच्यम् ! विशेपदर्शिनां तदसम्मवाद, "मया त्वमाप्था" इत्यादि काव्ये विश्वामित्रायुश्चरितवामावनिश्चयेऽपि युत्पत्राना शाम्दयोचोदया. চলু, খ্রহনলগলিযুকিয়ান হালন অর सामस्पापोरिति चेद् ! गत्या इतिपदस्य ताइवानपरत्वं कल्पनीयम्, मतं मातीति प्राहु ·१२६ सविधतिक शक्तिवादे शात्मनायौरव युष्मदस्मदर्यत्व बोध्यम् । सर्वे घटा रुपवन्त इत्यादी सर्वपदादुद्देश्यताभच्छेदकपात्वा- द्यवच्छिन्नस्याशेषतामतीतरशेपत्वं सर्वपदार्थः, नन्वशेषत्व न विधेयगन्याचितदुद्देश्यताऽवच्छेदकवचं, केव- लान्वयिनो यत्र विश्रयता तत्र विषयान्यत्वस्यामसिद्धः, यत्र वा विक्रयशन्य उदेश्यताअच्छदकीयसम्बन्धविशेषण वृत्रमसिदि। तत्र सन्चे घटा जातिमन्त इत्यादी गत्यन्तरामावापचेच, पदान्तरा- दुपस्थित उदेश्यतावच्छेदकघटत्वादिविशिष्टे सर्वपदोपस्याप्यपि रयित्रौरात्मनोस्तु नाशयोस्ततच्छरीरावच्छिनात्मनोरेव तयोः शक्तिः पांच्या, अन्यथा त्वमद या जानामोत्यादौ विकल्पानुपपत्ते, उभयपद जन्योपस्थितयोरारमत्वेनात्मनोरविशेषाद, एवमह जानामीयादावात्मत्वसामानाधिकरण्येन शानादेव्ययोप- गमेन ताशनिश्चयकाल न जानामीत्यादिप्रतीत्यापत्ते, धम्मिविशे. पमन्तोन्य प्रतियध्यप्रतियाधामावस्य तु नव्यैरस्वीकाराञ्चंति दिक। इति युष्मदस्मस्पदशक्लिविचारविवृति । - यदषगाहगानं सत् समन पवोदेश्यविधेयमरमाइते स एव धर्म- रति फलितम् , सर्वपदार्थ इति । अन्न पदार्थत्य पदार्यतावच्छेदक साधारणं तत्पदजन्योधविषयत्वेनेश्वरच्छाविषयवं, तेनाशेषत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपि न क्षतिः, येन समप्र पवादपविधेयवत्ताप्रतीतिस्ताहशाशेपत्य निर्वक्ति- नवशेषत्वमिति । यति । सर्व घटाः प्रमेया इत्यादी, मनु ब्यतिरेकिविधेयस्पले तथाऽस्तु केवलाम्वयिविधेयस्थले तु स. बंपदस्योदेण्यताऽपध्छेदकव्यापकसमुदायत्वावनियोधकरयमस्वि. त्यत आह-यत्रवेदी नन्हेस्पताऽवच्छेदातापटकसम्यन्यावच्छिन्नत्तित्वीयस्वरूपप्स पन्धन सम्पन्नसामान्यायच्छिन्नवियेयायसिस्वामायपदुदेश्यता पिच्छेदकयत्ववियझणे नोकझोप रयत माह-महान्तरेति । घटाविपदा ·विशेषकाण्डम् । ૧૭. धेयव्याप्तिविशिष्टयटरवाद्यवच्छिन्नस्य कश्चिदन्वयसम्भवेऽप्यनु- भवविरोधाच, घटस्वस्वाद्यनुपस्थितिदशायामाप सर्चे घटा इत्पादिवाक्या- दन्वयबोधस्यानुभविकतया व्याप्यत्वेनैव घटत्वादेः सर्चपदार्यत्व. स्य स्त्रीकरणीपत्तया तजन्यन्यानिशेषस्प निम्मिताअच्छदकस्तया विपरीतज्ञानाविरोधित्वनाकिश्चिदकरतापाताच, नापि तदुद्देश्यताऽवच्छेदफव्यापकतद्विधेयवत्र नदवच्छिन्ने वि. धेपानन्वयमसङ्गाद, नापि विधेयान्वयिव्यापकतापर्यन्तमेव सर्वपदार्थः, नामा- र्थद्वयस्य भेदान्वयस्याव्युत्पन्नत्वाद, नाप्यभेदेन रूपपदाद्यात्मकविधेयान्वयी घटत्यादिव्यापक- एव तदर्थ; तथा सत्ति सर्वे वेदा: प्रमाणमित्यादौ सर्चपदस्य म- दिस्यः, अन्वयसम्भव इति । तवंशे तादशव्याप्त्यधिकाधगाहितयति भाव, अनुभवविरोधस्य सपिवादवया दोषान्तरमाह घटस्वत्वायनुपस्थिती- तिविपरीतज्ञानाविरोधित्वेनेति। धरत्वं रूपामावयवृत्तीति निश्चयकाले सर्व घटा कपयन्त इति प्रत्ययापत्येति भाषः, तत्तद्विधैयक्त्वमिति अशेषस्वमिति शेषा,स्वरूपतो घटस्वादेरहेन्यताऽवच्छेदकरयं घटनिष्ठाभावाप्रयोगिवं. घटत्वत्वेन साशस्थले घटत्वनिष्ठामायाप्रतियोगिवं व्यापकर, सदयच्छिन्ने-ताशविधेयपदवच्छिन्ने, अनन्वयादिति । उद्देश्यताऽ. च्छेदकविधेययोपियादिति भावः, व्यापकतापर्यन्तम्-उद्देश्यतावच्छे. दकव्यापकतामात्रम् । तस्य च विधेय एधान्यपो मदिति लाभाय वि. पेयापयाति विशेषणम्, मेदाम्बयस्पन्भेदसंपन्धेनान्ययस्य, वयाच 'रुपामावयवृत्तिघटाययदमित्रा घा रूपश्वमिन्ना इत्याकारको बोध इति स्वरूपसंपन्धेन घटपदार्थादौ तस्याम्बयो न भवितुमईतीति माया, रूपवदात्मनविधेयेति । मतुपः सम्यापर्यकतया रूपसम्बन्धिविधेयाः - अत्र व्याप्यता बोदेश्यताऽवच्छदकतायटकसम्बन्धन, व्यापकताच विधेयताऽघच्छेदकसम्बन्धेन, यम च पिधेयावं तादाम्यसम्बन्धन, एपल घटायव्यापकाभिकपसम्वन्ध्यमिन्नो घर याकारका ·१२८ सविधतिक शक्तिवादे सविमतिक माणपर्दैनव सामानाधिकरएपात् तन्समानालङ्गवचनत्वापः, सवें घटा वर्चन्त इत्यादी क्रियारूपविधये व्यापपस्या भेदान्वये सर्चपदस्य नपुंसम्वापत्तापकताया भेदान्वयोपगमे नामार्यवात्वर्थ योर्मेदान्वयत्रिरहनियममहापचेः, यत्वशेषत्व न सर्वपदार्यः, उदयताऽवच्छेदकावच्छेदेन विध यान्वयोपगमादेव वल्लाभोपपत्तेः, किन्त्वनेकत्वमेव, शादियोघा, तपा सति सध्यपदार्थस्य विधेया विशेषणत्व सहि, समन थारभ्य इति । अमेदन वदयेन सह स्यान्वययोघसाकाहत्या दिति, विमित्रप्रवृचिनिमित्तस्ये सत्यम्मप्रतिपादकत्वासापरवा दित्यपि व्यायक्षमा टनम्मामति । स वेदाप्रमाणमित्येव प्रयोग स्यात्, नामयजम्यामेदा ययस्थलेऽसति पाघरे समानलितपचनस्य सन्त्र यास् , तया चमाच्यरत- विशप्यस्वैध यति विमतिवचने वये। तानि मर्याणि योज्यानि विशेषपपदेशपिdि, भन्यत्र येदा एयनेन प्रमाणमित्यस्य क्य समानण्यनलित्य ने विपद न-प्रमाणपदस्य सयेदेय नपुसकरिनवम्पपासा, म समानवचनकरणम्य तु व्युत्पत्तिशमन्या स्वयमुपपादित वादिति, धारयविधेयास्परपि दोष दशपति-मय घय पन्त इति । मामय परति । मुगलक्षणम, परवचनत्यापतिरपिपा, तथा माय घटा वसन्त इति प्रयोगायतिरिति, नियाविशेषणानामाप मधुसकरनयनुशासनादिति माय , স্ব-প্লাবাসাবাবিয়াহালিয়াম, সব্যথার্থ अपवयव विधययन घाग्यस्य विघयासम्मः स्यात, तार দাষাৰোৱলীয়ানা-নান। प्रकार दृयितुमुपस्पति-भनि। मामाप =मशेरस्य सामा, पति उपायांदावणेचार - अमरनायकम्याशाविपतियोगित,ससंगमर्यादा विधएमापसमगार माम,सपास समगौशापि ममपरवी .

·विशेषकाण्डम् । १२६ अनेकत्वञ्च-उद्देश्यताऽपदेदकसमानाधिकरणमेदमतियोगित्वम् , अत एव सन्ध गगनं शब्दयादित्यादयो न मयोगाः, एव सन्चे घटा इत्यादी घनिष्टान्योन्यामावमतियोग्यभिना- यदा इस्पपमयः मतीपते, नचै घटत्वादिसामानाधिकरएपमात्रेण विधेयान्वयतात्पर्येण सच्चे घटा नीला इत्यादिभयोगापचिः १ सर्वपदार्थविशेपित उद्देश्यतापच्छेदकावच्छेदन विधयान्वय- नियमात् , सबै प्रमेयमित्यादौ प्रमेयादिविधेयक उद्देश्यवाचकवस्ता- दिपदमध्याहस्पैच प्रतीतिः, अन्ययोद्देश्यताऽवच्छदकीभूतव्याप्यप- मानुपस्थित्या तव्यापकत्वार्यकत्वेऽप्यनुपपत्तेरिति, तदपि न पुज्यते-गगनाढावपि द्वित्ताधवच्छिन्नतद्भद सावन सर्चपदस्त्याने कार्यत्वमुपगम्यापि सर्व गगनामत्यादिप्रयोगस्य दुर्वा- सत्यात्. तत्तदुद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणभेदमतियोगिताध्यच्छेद- फत्तस्य तत्तदुरयतावच्छेदके सर्वत्र वाधिवत्वेन तन्मतीतेः दुरु- पगमत्वात् । कारण नीलांशे घटत्ययापकत्याचा सर्व घटा नीला इति ना. मान्तामा पोव इतिहदयं, न प्रयोगा इति । विशेषदर्शिभामिति शेषः, गगस्पैकरोन गाननिष्ठमैदप्रतियोगित्वस्य गगने याधादिति, तन्ने दसानन्गगनमेइसवेनेत्यय: गगनं ने घटपठोमपमित्यादिप्रतीत्य. कदेशवृत्तिधम्माचल्छेदेन व्यासज्यवृत्तियमावच्छिन्नभेदस्वीकारा, एवञ्च गगननिम्मेदप्रतियोगिवं गगनेज्याधिसमिति, नन्दश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणमेदप्रतियोगिताऽवच्छेदनोद्देश्य- ताइवच्छेदकायमैवानेकत्यतया च सर्वगगनमित्यादौ गगनस्पादिमा- अस्पोद्देश्यताप्रपच्छेदकतया न तद्वित्वावच्छिन्नभेदमादाय दोर त्यता आइतनहुद्देश्यताऽवदेवति। यतिस्पेनति । घटत्यादौ परत्वसमानाधिकरणमेदवियोगिताय. च्छेदकत्वस्य थापितत्य नेत्यर्थः, मनु द्वित्वादग्निदस्यास्याप्यत्तितया प्रतियोगिचित्वेन प्रतियोग्यचित्यविशेषणेनैव तद्वारा मदित्यतस्तद् दुपयति रामन्त- १७४०या० ·सवितिके शक्तिवादे सामान्यतः प्रतियोगित्यन्यत्वस्य वृत्तिमदत्तित्वात् , स्वम. तियोगित्तयो ये ये तद्भदकूटस्य दुरुपगमतया तद्विशेषणेन द्वित्वा- अवच्छिन्नभदव्याहत्तेरपि हेयत्वाद, अस्तु वा यथा कथञ्चित् तद्यावृत्तिः, तथाऽप्यनेकत्वमात्रस्य सर्वपदार्यत्वेऽवच्छेदकावच्छेदेनान्वयेऽवच्छेदकैकदेशव्यापकतया घो. घस्यानुभवविद्धतया सर्वे घटा रूपवन्त इत्यादौ घटनिष्ठभेदम तियोगिघटत्वस्योद्देश्यतावच्छेदकतया शुद्धघटत्यादिव्यापकत्वभा. नानुपपत्या घटत्वसामानाधिकरण्येन रूपादिमदन्यत्वनिश्चयदशायां- तादृशवाक्याच्याम्दयोधापतिर्दुबारंब, पति । स्वत्वानन्तर्मावणस्यर्थ , वृत्तमदवारान्वादिति । वृत्तिमामात्र स्यैव वृत्तित्वसत्वादिति, दुरुपगमतयेति द्वित्वाचवच्छिन्नप्रतियोगितानां स्वप्रतियोगिवृत्तीना भेदानामनन्ततया तत्तद्व्यक्तित्वेन तेषां योगज धर्म विनाऽयोध्यतयेत्यर्थ, ननु स्वनिरूपकाधम्याश्रयवृत्तित्योभयसम्बन्धेन प्रतियोगिता विशिष्टात्यावस्य निशपणीयावन तज्ज्ञानस्य सुलमतया दोषान्तरमाह- तथाऽपीति । अनुभव वद्धतयति पुरुपावसामानाधिकरण्येन पुरुषो न दु" प्रयानिति निश्चयानन्तर रोगवान् पुरुषा दुसवानिति याधमात्रस्यैः तादृशानिधयमात्रानन्तरं पुरुषो न दुखवानिति ताशयोधस्य च सानुभयसिद्धत्याद्, धूमय द्रव्य पतिमदिति निश्चयसत्वे यहए: पिना द्रव्यान्तरे, कमल पुष्प सुगन्धीति निश्चयानन्तर पुष्पान्तरे सर्वस्यापच्छेदकायच्छेदेन प्रवृत्यभावदर्शनाच्च, एकदेशीभूतपति- स्यपुरपायाचपच्छेदेन तत्तामानोपगमे ताशप्रवृत्युत्पत्तेपुर्वारस्या दुलारवति । ताशानजन्ययोधस्य शुरघटत्यध्यापकताटि तरूपयटण्याचयच्छेघरवानयगाहितया, अतस्तारपोध प्रति घटाय মানাথিন্ধনে ঘষাৰঘামানঘাষ, মাস परवाय तारतम्यापरयायगाहिताररावाद प्रतीति, यदि घ नील पटो नास्तीत्याविनतीती नीलादेस्तारशामाषप्रति पोगिताइगरवायानगाइनेऽपि प्रतियोग उपलनणयिधया भान. पात्रापि तारतानेकासम्म शापांशेऽनगाहनऽप्युनेसतारे दापराया मान यदि प्रामाणिकताऽप्याद रिति भाष, ·विशषकाण्डम् । १३१ एवं विशेष्यतावच्छेदकन्यापकताया विरोपणसंसगांश संसर्ग- विशेषणीभूतविशेषणांश वा भानात् सर्वेषु घटेषु रूपमित्यादी घटत्तादेविशेष्यताऽनवच्छेदकत्वेन रूपादौ नव्यापकत्वभानं दुर्लभ- मापयेत, न च तत्र सम्यर्थाधेयत्वादी निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्न- व्यापकतासम्बन्धेनैव मत्पर्यस्प घटादेरन्धयः स्वीक्रियते घटादेर्वि- शेष्यता च वादात्म्पसम्बन्धन, व्यापकता च यारशरूपापच्छिन्न- आधेपत्वादेरन्ययस्तदवच्छिन्ननिष्ठायतात्वसंसर्गावच्छिन्ना, अतो- रूपनिछाधेपत्वादेराधेयतात्वादिना द्रव्यादिव्यापकत्येऽपि नाति- प्रमः, रूपनिष्ठाधेयत्वादिनाऽऽयत्वादेः पदानुपस्थितत्वेऽपि न एवं विशेष्यतेति । सबच्छेद्यस्यायपाहियुद्धी विधेयतावच्छेदकसंसपश. उदेश्यताऽपच्छेदकव्यापकरवस्य माने समयायस्यैक्पमते तस्य द्रव्य. स्थम्यापकत्या द्रध्यायापच्छेदेन द्रव्यं रुपयदिति प्रतीतेरयाधिवक- বাংঘাখি শামীযাবল, যিবেষ্টিgযানাঘা विधेयप्रतियोगिरयन तारशसंसास्प माने मानामापात आइ- गंगा विमोपणीभूतविरोषांश इति । विषयताऽपच्छेदकसंसर्गाशे विशेषणस्य विधयप्रतियोगिस्यस्प सघटकविधेषांश स्पर्थ বা ভোক্টরথাটিয়ায়বেলাকোব্য विधेषमतियोगिश्वस्यैव मानारूपादीद्रव्यायपाएकायविरहेण तभाने प्रम एवेति नामान्तानां पापियोधा, निरूपकासम्पाटिल तादाम्पसम्बन्धेन रपयनिष्ठाभावीपा या पिकापसम्यग्याय. निमतियोगिता तदमाया याच स्वनिष्ठावरकताकसम्यधिनिष्ठापल्छेदकतास्यूसिता. বয়ামাহাবাশক্টিাগ্যিাছি, पावरकाकामापयत्यमेव सम्बापो; माता सस्य म्यापकतापर. सतया मयमा स्पस्मिन् स्वमतियोगिवपिरदेऽपिन रति, के धिनु-मापाततः प्रतिपोोगद चोकरय शक्ति, सदभावनाप्ने पतिसमिया PRO: यहापर्थपनियामायातियोगितात. वपयानिधेयतात्यमेव सम्यापा, महति । तमोपु परषु ·सवित्रविके शक्तिवादे क्षतिः, तथा सत्यपि तादृशस्य संसर्गघटकतया भानेऽविरोधादिति वाच्यम् ? उक्तव्यापकतायाः संसर्गले मानाभावाद, अस्तु वोद्देश्यविधेययोविंशेप्यविशेपणता, वैपरीत्येऽप विधे. यांश उद्देश्यताऽवच्छेदकव्यापकत्वस्योद्देश्यविषयमावमहिम्नव संस- तयैव मानम् । 'भवंतु चोद्देश्यस्य विशेषणतयोपस्थितस्यापि विधेये पार- तन्त्र्येणान्चयो व्युत्पत्यविरुद्धः, नामार्ययोरपि पारतन्त्र्येण भेदेना- न्बयो मा व्युत्पत्ति विरौत्सीत्, तथाऽपि सर्चपदस्य यत्र विधेयवा- चकपदसामानाधिकरण्यं तत्र विधेयताऽवच्छेदकांश उद्देश्यस्य तत्. नील इत्यादिप्रत्ययमसन , न क्षतिःन तादशशाब्दयोधानुपपत्तिरिति, मानाभावादिति । तादृशव्यापकतायाः संसर्गत्वस्यान्यनापलभवाद,अन तत्कल्पने ताशसम्बन्धघटित तात्पर्यशानादेरपि कारणस्यकल्पना ऽऽपत्या गारवस्यैध पाधयादिति, यतु यत्र मासमधीत इत्यादायनुशासन, तर व्यापकतायाः संत. गंतया मानमिति भाव इति, तनुच्छ-फलमुखगौरवं न दोपायेत्यतस्ततस्वीकृत्य; दोषान्तर माद-अस्तु देति । परत्येऽरीति । अादेवयस्य विशेषपारय विधेयस्य रूपस्यादेविशेष्यत्वमिति वैपरीत्येऽपि, विधेयांश इति । पारतमयेणोह। प्यमानममित्य, महिम्नवेति । उद्देश्यविधेयमापप्रपोजकसामान्यैवेत्यर्थः, तनीयाऽप. प्रयोज्यम, तस्य च मान मिरपत्रान्वयः, ननु सप्तम्यांधेयाविशेषणतयोपस्थितस्य घटाघटत्यादिश्या. पकतासम्बन्धेन विधेये रूपादो कुतोऽन्धयः । एकावेरोषणनयोप. मिपतम्या यत्र पिशेषणतयान्वयस्य प्युवपत्तिपियदरयादिस्यत माद- मातिा সবা হানিমঃ ফারণাঘ যখবি নামায়ামৰাষ্য प्युमपतिविन्दाय स्थानमगाव पवेश्याह-नमायति यति पेस. पाणि पारयादी,सामानाशिकरण्यमियतस्य तारापनामदाग्यय. साम, विप्रेषता-पायावी, उदरपम्पप्पा, ·विशेषकाएडम् । सम्बन्धस्य वाऽनुभवसिद्धो व्याप्तिबोधो दुरुपपादा, एवं घटे न सर्वाणि रूपाणिः अपि तु कानि चिदेवेत्यादौ रूप- निष्ठभेदप्रतियोगिरूपत्वापाच्छन्नाभावो घटादौ वाचित एवेत्य- योग्यताऽऽपत्तिा, न च ताशरूपत्वादिसामानाधिकरएपेन घटादिष्टात्तित्वामान: मतीयते स चावाधित एव; नमसमभिन्याहारस्यलेऽशेषत्वमा नानुपगमे क्षतिविरहादिति वाच्यम् । एवं सति तत्र घटस्पोदेश्यत्वानि हाद, न च तत्र रूपस्यो- सत्सम्यन्धस्यतत्प्रतियोगिकसम्यन्यस्य, अनुभवसिद्ध इति । अन्यथा घटे सर्वाणि रूपाणीत्यादिप्रयोगापा, रूपनिष्ठभेदप्रतियोगिक घट. शिवस्यावाधादिति, ध्याप्तिबोध इति व्याप्यतावच्छेदकत्ववोध इत्या, यापकता चता. दात्म्येन, व्याप्यता च विधेयायिवृत्तिताघटसम्बन्धेन, तथा च ता. दामन पचदन्यावृत्तिवरूपव्याप्यत्वलामा, अथ या सवें घटा इत्यादी यथा विधेय उद्देश्यताऽवच्छेदकव्यापक- त्य मासते तथा द्रव्ये सीणीयादौ विधेयताऽधग्छेदकध्यापकावस्यो. देश्य भागमभिप्रेत्य विधेयताऽवच्छेदके व्याध्यत्वमुका दुरुपपाद इति । तबोधकपदामावाद, उद्देश्यविधेयमाप्रयोजकसामग्या व्यापकतायो. धकत्वस्यैव कल्पितत्वाच्चेति भावा, ननुययोदेश्यपदसमानाधिकरणसर्चपदस्थल उद्देश्यविधेयभावमदि- नैव पारतन्त्र्येणोदेश्यताऽवच्छेदकव्यापकत्वस्य विधेये मान भवति तथा विधेषवाचकपदसमानाधिकरणसर्चपदस्थले विधेयताऽवच्छेदकच्याप. कावमुद्देश्य व्याप्यताऽवच्छेदकाय विधेयताऽपच्छेदकेऽवगाइते, एय. ञ्चतन्मते न कोपि दोष इत्यत गाह-एवं घदे न सर्वाणोति । पनि मेदन तियोगीति । अन सर्चपदार्थपघदरवासिमानाधिकरणभेदप्रतियोगि- विरोपिवरूपपदाम्वितनर्याभावो घटादी प्रतीयते, तर नों मावादावतेकवरूपत्वाधवन्दिक्षप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन रुपादेययः अतो रूपत्वावन्छिनेत्युकम् । उद्देश्यत्वानिदोहादिति।स्यांशे मुख्यधिशेष्यहापत्रस्य स्वांशे मुष्प- प्रकारतापभयाधेयरवसम्बग्यावच्छिन्नहित्यारा प्रकारमाउन. तारा- ·सवितिके शक्तिवादे - देश्यत्वं १ प्रथमयनिर्दिष्टत्वात् , अत्रोच्यत-उद्देश्यतावच्छेदकव्यापफविधेयच्याप्यपाप्तिको- धर्मः सर्चपदप्रतिनिमित्त, सन्चे यटा इत्यादी तथाविधधर्मो- घटादिनिष्ठयावत्वमेव, तस्य व्यासज्यत्तितया वत्पर्याप्लेटत्व- व्यापकलाद रूपादिव्याप्यत्वाच, शब्दाद घटत्वादिब्यापकरूपादि- व्याप्यत्वलाभे तयोरपि व्याप्यव्यापकभावोऽर्थत एव लभ्यते, द्रव्य- त्वव्यापपर्याप्तेः रूपाधव्याप्यत्वात् सर्वाणि द्रव्याणि रूपवन्ती. त्यादावयोग्यता, स्यैव वा स्वांश उद्देश्यत्वनियमादमाषस्य विधेयत्वाच्चेति भावः, प्रयमेति । उदेश्यविषयमावेन पर्वतो घन्हिमानित्यादिव्यवहारादस ति चायक उद्देश्यवाचकपदस्य प्रानिर्देशावश्यकत्वात्, तथा च प्राच्यै. अनुवाघमनुस्त्यैव न विधयमुदीरयेदिति, अत एव "न्यक्कारोघयमेवे"स्यादावुद्देश्यवाचकस्येदम्पदस्य परवनि त्वेनालद्वारकाणां विधेशाप्रतिपत्तिरूपवियेयाचिमर्शदोपदानं सङ्गच्छते, घस्तुतस्तु-एतहोपे ग्रन्यकारस्य न निर्मर, किन्स्वेतत्कल्पे कुष्टि कल्पमाऽऽपत्तायेय, अत एव विधेयवाचकपदस्य नोत्तरवचित्यमावश्य के सति तात्पर्य योजनयाऽप्युत्तरवर्तित्वादिशानेनोद्देश्यविधेयभा. वप्रतिपत्तिमवतीत्यवयवनन्थे स्वयमेव लिखितम्, एतेन ना जुहोतीत्यादायुत्तरवर्तिहोतेरधंस्य; एवं "नि:. शेपच्युतचन्दनं स्तनतटामि"न्यादावुद्देश्यस्य स्तनतटादेरत्तरपत्रीि स्वेऽपि न तदर्थस्थाद्देश्यत्वहानिः, न घा तस्य दुएकाव्यत्वामित्यलं. विस्तरेणेति पूर्वपक्षा। घटत्वव्यापकत्वादिति । व्यासज्यवृत्तिधर्मप्रतियोगिकपोतेरधि करणभेदेन भेदामावादेकरवादिति भावः, घटवादीति । घटत्वादिब्यापक स्वरूपादिव्याप्यत्वयोलोम इत्यर्थः, पर्याप्ताविति शेषा, तयोरपीति । घ टायादिरूपाचोरित्या न च सवें घटा रूपन्त इति निश्चयस्यैकदेशव्यापकतामानान झीकनूनये घटत्यापच्छेद्यत्यानषगाहनादप्रतिबन्धकरवेन तदुत्तर सा. मानायिकरण्पन घटो न रूपवानिति युट्युत्पत्तिारेति पाव्यम् । अगाया सध्यपदापविशषिततचदम्मोपच्छिन्ने कपादिमत्तानिश्चयस्य ·विशेषकाण्डम् । उद्देश्यतावच्छेदफव्यापकत्वच-तत्समानाधिकरणान्योन्याभा वमतियोगिताऽनवच्छेदकत्वं, तेन रूपादिव्याप्यपर्याप्तेच्यत्वादिम निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकधर्मवत्त्वेऽपि न क्षतिः, स्वादिल्यापायावचपातिश्च न घटादिव्यक्तिमेदाद्भियतेऽतो न घटत्वादिव्यापकताया अनुपपत्तिा, स्वातन्त्र्यण प्रतिबन्धकत्वकल्पनाद, घस्तुतस्तु-मर्पत एव-स्वतन्त्रसामग्रीवशेष, पारतव्येणति शेष, तपाच पारतच्यण घटस्वावच्छेदन रूपवत्त्वाचगाहनान्न तदापत्तरिति भाषा अध घा-अर्थत पबतमूलकादनुमानत एव, लभ्यते ज्ञायते, तथा च यद्यापकं यद्याप्यं भवति तत्तद्याप्यं भवतीत्युदाहरणादि. तिमावा तरसमानाधिकरणान्योन्यामावेति । उद्देश्यतावच्छेदक सामानाधिकरण्य- श्व तवधिकरणवृत्तित्व, तदधिकरणत्वञ्च-उद्देश्यनाऽवच्छेदकसम्बन्धेन, तेन जन्यनिष्टयावश्यप्रतियोगिकपच्योरपि कालिकेन महाकालाभ्यद- व्यायाधिकरणनिष्ठाभ्योन्यामावप्रतियोगिताऽनघच्छेदकत्वेऽपि न सच. कालाम्याट्रव्य जन्यमित्यादिप्रयोगः, न धा घटाद्यनुयोगिकसमवायेन द्रव्यवमिष्ठान्योन्यामावप्रतियोगिताऽनवच्छदकपटादिनिष्ठयावत्वप. यतिमादाय; सर्व द्रव्यं रूपवदित्यादयोऽपि, तत्र प्रतियोगित्वञ्च- अवच्छंदकताविशिष्टान्यत्वेन विशेषणीय, तेन तत्पर्याप्तिमपटोभ यायादिभेदप्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वेऽपि न व्यापकत्वमङ्ग ,वैशिष्टयच, स्थनिरूपितत्वस्वमिन्नाथच्छेदकतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन, स्वमय च्छेदकरवं, ताशप्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वमपि ताशं निवेशनीय, तेन तद्घटचित्यधिशिष्टतत्पर्याप्तिमभेदमादाय न दोष, ननु तद्वनिष्ठात्यन्तामावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकधर्मवत्रुपच्या पकत्वविवक्षणे का क्षतिः ! इत्यत आह-देनेत्यादि । वाशप्रतियोगिता नवच्छेदकधर्मश्च सम्यन्यत्वादि', ननु घटादिनिष्ठयावत्वप्रतियोगिकपर्याप्तघटादिमेदेन भित्रस्येचा लनान्यापनायघटनिष्टमेदप्रतियोगिताउंदकत्वस्यान्यघटानुयोगि कपोती सत्येन व्यापकत्वं दुलममित्यत आइ-पटादीति । केयला ·१३६ सवित्तिक शक्तिवादे विधेयव्याप्यत्वच व्यभिचारित्वसम्बन्धावच्छिन्नमतियागि चाफतत्तयितावच्छेदकापच्छिन्नतविधेयाभाववयम् , अतो वि यतावच्छेदकावच्दिनस्य यत्र फेवलालयितं कत्र नामसिद्धि, पधिकरणसम्पन्चावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्पैव तयाविषाभावस्य प्र. सिद्धत्वाद, गोरियताविरेयतानच्छेदकपदत्वरूपत्वादीनामुपलक्ष तपाऽनुगमकं ताशावच्छेदकत्वमेवातो न शक्त्यानन्त्य न था. पूर्वधर्मव्यापकल्लभानानुपपत्तिः, यद्यपि सामान्यत उद्देश्यतावच्छेदकत्वमव्यावर्तकमेव, उद्दे रयतावच्छेदकविषया स्वसमभिव्याहतपदमतिपाधत्वश्च तादृशप- दजन्यशाब्दबोधात् माक् दुई; वयाऽपि तादशपदमतिपाद्यत्वेन व. पवयुद्धकवृतात्पर्यस्य वा विपयत्वं तथा वाच्यं, तय मारणा दिना पूर्वमपि ग्रहीतुं शक्यते, स्वत्वाननुगमः पूर्ववत् समाधिया, स्वयिविधेयकस्थल उपपादयितुमाइ~-विधेयच्या पत्नश्चेति । व्यभिचारि स्वमव विघयतामरकसम्यन्यनामावघटित, तेनन सर्व जल द्रव्य- स्वमित्यादिमयोगा, रदमुपलक्षण-सबै नौला घा कणमित्यादिस्वरुपको विधेयस्थले विधेयवद्भिन्नवृतित्वामायबरवस्यैव व्यरसित्व योध्यं, सापछिचनि. स्वष्टिनविधेयभेदेन शक्ति मेदस्यएवात् , केवलान्वयिधर्मस्प स्व. पतो मामासम्भन न तत्र गतिविरह , मन्येव रीत्या सध्यपदस्य शक्ति निर्वचन उद्देश्यताऽपदकपिधेय. भेटेन नानाऽवप्रसङ्ग रयत आइ-मनोदश्यत्यादि । सपूर्वेति । श्याम हारादिता पूजागृहीतशक्तिकमानानुपपत्तिरित्यर्थ, अव्यावर्तकमा इतरान्यवच्छेदक, दुहमिति । केनापि प्रमाणेन निश्चेतुमशक्यमित्यर्ष, प्रकरणाविना हेतुति याय, प्रहातुम् मनुमातु,तथा चेदं वाक्य स्पज. न्यप्रतिपचीयोदेश्यताऽवच्छेदकस्यविधेयताकरवेन तत्समर्मविषयताक- पशुद्धिप्रपोग्य तत्वकरणीयमादित्यादिरीत्या श्रोतुरनुमितिसम्म धादिति माया, स्य सविपदघटित सारश याक्य, पूर्धचद अरमच्छन्द विचारवक, समाधय इति । उद्देश्यताऽवच्छेदकत्येन स्वघटितवाक्यजन्यः নিহবে ভিবিন্নাঘর কণাগgঘন ध्यापये सति विधेयतावच्छेदकत्वेन ताशाविषयतासम्बन्धन स. - ·चिपकाएडम् । पदविशिष्टधमेवयाप्या या एमिस्तामतियोगिपापवस्य प्रह सिनिमिसतयोपणनीय इत्यर्थः, मनु सर्वे पा गुणात; सर्व द्रव्यं रूपधादित्यादिवाक्यपज যখাত্তাবাঘমাধ্যও নষাধাকৃথবং মধ্যখাববী व, पतयावावेऽपि ताशवाफ्यजन्यसमूहासम्पनबोधायविघयता. विच्छेदकत्वस्य गुणत्वादापि सत्वेन तसम्माछिन्नव्याप्यत्वस्य सावाद । पर्व व्यापकताकुक्षौ सम्पदगतानुएवोकानुगतधर्मपुरस्कारण प्रयेशे संपदवैशिपाय घटत्य इव पटत्वेऽपि सत्वेन घटमाग सपायरयादेः सर्वपदावशिवधर्मव्यापकत्वासम्मन ताररूपेण श. तिनं निवाष्पेति चे? न-सर्वपदविशिष्टपर्याप्तिकधर्मस्यैव तत्र सर्षपदशक्यतापच्छेद एकत्वाद, वैशिष्ट्यश-स्वविशिष्टोद्देश्यतापसम्पन्धेन, स्वं सर्व पद, स्ववैशिष्ट्यञ्च-स्वघटितवाक्यप्रयोज्यत्वसम्बन्धन, उद्देश्यता. वैशिष्ट्यञ्चवधिशिविषयताबद्धर्मनिष्ठभेदप्रतियोगिताऽवच्छेद कत्वसम्बन्धापरिउन्नस्यनिष्ठापच्छेदकलाकमेषत्वम्वविशिष्टविषयताद सुरमविच्छिन्नम्यमिचारित्वसम्याधावच्छिन्नस्वनिष्ठायन्दकताकभेदव स्वामयसम्बन्धेन, स्वद्वयमुद्देश्यत्वपरम् , प्रथमस्ववैशिष्ट्यञ्च-स्यावच्छेदकरवनिप्रकारतानिरूपिवत्यस्पन. योजकवाक्योच्चारकपुरुषीयघुद्धिनिकापितत्वोमयसम्पन्धेन, द्वितीय वैशिष्ट्यच-स्वनिमपितविधेयतावच्छेदकत्वनिष्ठप्रका रतानिरूपितत्वस्वप्रयोजकवाक्पोरधारकपुरपीयधुद्धिनिकापितत्वोमय. सम्यग्येन, पब ककसमुदाय एकैकसर्वपदवैशिष्ट्येनोद्देश्यवाविधेयतयोनि रूपितत्वलामेन न पूछातदोष, भगवत्सडेतोऽपि सर्चपदवैशिष्ट्योपलक्षितपर्याप्तिकधर्मा. बच्छिनः सापदायोद्धध्य इत्याकारका, स्वप्रयोज्यत्वस्वविशिष्टपर्यो सिक्यम्मावाग्छिन्नतिपयकत्वामयसम्बन्धेन सर्चपदवान् योधी भववित्याकारको श योध्या, अन धम्मपदम्-पकरवायछिनपोशि. कान्यत्वे सति बिचावच्छिन्नानुयोगिताकपाधिकान्यधर्मपर, तेन सर्व गगनं द्रव्यं, सयौँ गगनमहाकाली प्रध्यमिपादयों ने मयोपाः १८१० घा० .

·4 सवितिके शक्तिवादे उद्देश्यविधेयभावश्च न विशेष्पविशेषणभावनियतोऽतः सर्वेषु घटेपु रूपमित्यादावपि घटत्वादिरूपत्वाद्योरुद्देश्यविधेयतावच्छेदकमा- घोक्षत एवेति न घटत्वादिव्यापकरूपत्वावच्छिन्नव्याप्यपर्याप्तिक- यावत्वभानानुपपत्तिः, इयञ्च व्युत्पत्निरुद्देश्यवाचकपदसमानाधिकरणसर्वपदे, विधे- यवाचकपदसमानाधिकरणसर्चपदस्य च विधेयताऽवच्छेदफव्यापको- दश्यतावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धव्याप्यपर्याप्तिकयावत्वमर्थः, अतः फाले सर्वे वृत्तिमन्तः, कालः सर्वधर्मवानित्यादी सर्वपदेन वृत्ति मचादिव्यापककालादिसम्बन्धव्याप्यपर्याप्तिकं यावत्वं प्रतीयते, नन्वेवं सर्वेषु घटेषु रूपमित्यत्र का गतिः । तत्र घटस्य प्रकार. तयोहेश्यावाभावाद्, रूपस्यापि विशेष्यतया विधेयत्वासम्मवाच्च, घटत्वव्यापकरूपव्याप्यपाप्तिकयावस्वावच्छिन्नस्य बोधयितुमशक्य. स्वादित्यत आह-उद्देश्यविधेयेति । उद्देश्यवाचकेति । तत्सामानाधिकण्यञ्च तदर्थेन सममभेदान्वयि. स्वार्थकत्वम् , विधेयतावच्छेदकम्यापकैति । तद्व्यापकत्या-तद्वनिष्टमे. दप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वं, तस्वं च विधेयताऽवच्छेदकनाघट- कसम्पन्धेन, भातो धृत्तिमामात्रवृचिपर्याप्तेः कालिकेन वृत्तिमरवाधि. करणमहाकालनिष्ठमेश्प्रतियोगितावच्छेदत्वेऽपि व्यापकाधहानिः, न या यकिञ्चित्कालिकसम्बन्धेन महाकालान्यपदार्थत्वाधिकरण- अन्यनिष्ठभेदप्रतियोगताऽनवच्छेदकतद्गतपर्याप्तिमादाय काले सर्वे महाकालातिरिक्तपदायां इति प्रयोगप्रेसर, रदेश्यतावच्छेदकावच्छिनि । तत्सम्बन्धश्न-उद्देश्यानुपोगिकविधेयता. ऽवच्छेदकसम्बन्धः, तव्याप्यत्वञ्च-प्रतियोगित्वाख्यस्वरूपसम्यन्धाव. च्छिन्नतदमावयवृत्तित्व, काले सवें वृत्तिमन्त इत्यादी वृत्तिमति यथा विधेयरवमनुमयसिद्ध; तथा कालिकादिविशेषसभ्यन्धावच्छिन्नम. पि तद्, न तु केवले विघयत्वं निरनुभवादव्यावतंकवाच्च, एवञ्च कालानुयोगिककालिकषिशेषणत्वाप्रतियोगिनि गगनादौ वृत्तिमनिष्ठपर्याप्तरसत्वेन तव्याप्यत्यं, शादयोघोऽपि चिमत्वव्या. पककालानुयोगिकसम्बन्ध-याप्यपर्याप्तिकयापरवावच्छिन्नाभिनत्तिम. स्ताकाटवृत्तय त्याधाकारक ऊख, प्रतीयत इति । अन्यतकालम्यापि कतिपपवृत्तिमानिशिएरवेनेदानी ·: विशेषकाएडम् । अय व स्वार्यान्वयिताञ्चच्छेदकधर्मव्यापकतादृशधाविच्छिन्ना- न्वयितावच्छेदकधम्मावच्छिन्नव्याप्यपातिकधर्मावच्छिन्नः सर्च पदार्थ इत्युद्देश्यविधेयमावं विशिष्पानिवेश्य सर्वसाधारयकव्युत्- पत्तिा स्वीक्रियते, सर्व वृत्तिमन्त, पतरकालः सर्वधर्मवानित्यादिप्रतीयापरिति माया, स्वार्यान्दयितावच्छेददेति । अत्र सर्वपदं स्वपनापी, स्पार्या न्वयिताऽवच्छेदकरयच-स्वत्तिमहजन्योपस्थितिमयोज्यस्वार्थनिधि पपतानिरूपिताविषमतावच्छेदकत्वं तदाश्रयधर्मव्यापकत्यञ्च-तात्रि धान्योन्यामायप्रतियोगितानच्छेदकारव, तारवञ्च-स्वार्थान्वयितान च्छेदकताघटकसम्पन्धेन ध्याठिस्तु व्यक्तिय, तासायच्छिन्नान्यपिताऽवच्छेदकत्य- श-स्थानिष्टताइविषयता निरूपितविषयतानिरूपितषिपयताऽधच्छे. दत्य, तम्मपाप्यत्या व्यमिधारिषसम्यन्धापरिछन्नतदमाषय स्व, व्यभिचारम-स्थाान्ययिताऽयध्वेदकावच्छिन्नान्ययिताविशिष्ट- सम्पदाधिनप्रतियोगिताकामावटितो योग्यः, साशयिता. হgয-ঘটাবাইয়িদবিষয় म्बन्धेन, काले सर्व पृत्तिमात इत्यादी सर्षपदार्यान्यय्यन्यायरय কর্য যাধিয্যাবিgsঙ্কা রংধনুক, सर्व घटा रूपयन्ता, सयपु घटेपु रूपमित्यादी व साविधेयता छेदकसम्यन्धेन ब्याप्पत्यलाभार्थमन्यतररवेन सम्पन्धारयनिपेशा, मत्ययस्य मामार्पयो देनाम्यये तात्परमादान समपान स्पस्य प्रकारता विधेयतापि, मतो न त स्वाधीन्यपन्ययिरवज्ञानि. रिति, सथै घटा दम्पमिस्पायी तु तादाम्येग दम्यस्येप विधेयापन म्याध्याय पोयम, সখি যাবাদবিধা হয়মিথ্যাবঃ पापापेन या वास्युनिस्तद्विषपधर्मग्यापकाये सति स्याम्पियन पितापरकरयविषया स्पसमभिष्पासपदमतिपापेन पापपु. मिनिपपतापमापछिमस्या या पर्वामिस्ताप्रतियोगिता स्थाखिने सार्थपरस्य चरित्यांच्याऽतो न पाकदोपः, अनुगमकस्तु-स्वामिपिण्यायायसम्पा सायापvिe. पातिकवायं प्रतिनिमित, विस्यवाया वैशिष्टप-ग्राम्योप स्थितियोग्यावयापागास्वोमपसम्पन्न, अपमसानिया ·सवितिके शक्तिवादे अन्वयित्वञ्च विशेप्पविशेषणसाधारणं, सर्च प्रमेपमित्यादी वस्त्वादिपदाध्याहारमन्तरेण चोचोपगमे तदनुरोधेनान्योन्याभाव. पतियोगिताऽनवच्छेदकविधेयव्याप्यपर्याप्तिस्यायवार्यकताऽपि सर्च- पदस्य स्वीकार्या, अर्थ सर्च घटं वेत्तीत्यादातदीयज्ञानविषयत्वत्वादिना विप- यताऽनन्वयात् तादृशधो नान्वायताऽवच्छेदकः, अन्वयिताऽवयच्छे. दकविषयत्वत्वाधवच्छिन्नम्पाप्यत्वमातिप्रसञ्जकामिति तत्रापि व्युत्पत्त्य- न्तरं स्वयमूहनीयम् , सय घटा इत्यादिस्थलीय सर्चपदार्थ सर्वपदचादाय न सर्वाणि द्र. व्याणि रूपवन्तीत्यादिप्रयोगा, सर्वपदार्थघटकपातिविपियताया अपि सर्वपदजन्यापस्थितिप्रयोज्यतया तामादाय न सर्वाणि दधीनि द्रव्यवन्तीत्यादिप्रयोगा, विषयतावस्व-स्थनिरूपितविपयतावच्छेदकत्वनिष्टविषयता. कवक्तबुद्धिविषयतावड्यापकत्वस्वनिरूपितविषयतानिरूपितविषयता ऽवच्छदकत्वनिष्ठप्रकारताकवक्तवुद्धिविषयतावद्धर्मावच्छिन्नव्याय. चोमयसंपन्धेन, संकेतोऽप्युकसबन्धेन सर्वपदवत्पर्याप्तिकयावस्याव. च्छिन्नयोधकं सर्वपदं भवस्वित्याकारको योध्यो; न तु स्वजन्यस्वस्व विशिष्टपर्याप्तिकयावत्वावच्छिन्नविषयकरयामयसम्बन्धेन बोधः सर्वप दवान् मवत्वित्याकारकः, तथा सति सर्वपदवत्पर्याप्तिकत्यरूपा. नुगतधर्मेण सङ्केतग्रहानुपपत्ते, अस्तु या कथञ्चित् तथेचलं पल वितेन, सबै प्रमेयमित्यादी सर्व वस्तु प्रमेयमिति यदि यस्यादिपदमध्या. द्वियते; तदा सर्च घटा इत्यादिसमशीलतया तत्स्थलीयव्युत्पत्यैवो पपत्तिर्मवेदत पाह-अध्याहारमन्तरेणेति । अतिप्रमाकेति । यतिविघटज्ञानदशायामपि सर्व घट येत्तीत्यादि। प्रयोगापत्तिरित्यर्थ ध्युत्परयन्तरमिति । स्वार्यान्वयिताऽधण्दकरवेन वक्तृतात्पर्य। विषयधर्मव्यापकत्वं सति चोभारणप्रयोजक यरस्वस्तियाक्य. जन्यस्यापांन्वय्यन्यायिकर्मताकक्रियाकस्यप्रकारकप्रतिपत्तीयतारा विषयताऽभयरन यस्तृतात्पर्य तदीयतारयिषयताषयक निष्ठ एपरिसियालदल्यायिकमानितशकातापायासपति- ·विशारदम् । अन साणि रूपाणीत्यादी नवर्यमतियोगिरिशेपणाक- सर्चपदस्य सार्यान्वयितामायकस्मत्यादिम्पापकपयोतिनिरूप- मयावकितया सदवादमाभार पंच मनीपते, যাযাবদিলিঙ্কায়ামাৰী - दापपापित एवेति नायोग्यता, स्तत्यासयौगिकारापदिय रामरमिरप, सयपद ধর্থবণ, সুশকা জব মর্থেবং, মিশাখা- বিস্তাব অনুধাবধায়গgণমাথাসহ दकरयान्वायनामदयायम्यपिशिष्टमियाशमत्यन्या. प्यायोमयसम्बन्धन पिपास्यपशिष्य-यानिविषयताकविषय. ताप्रतिपत्तीयकम्मरपनिष्ठपिपपताकविषयतास्यस्यमयप्रतिपसाय. स्थााग्यव्यन्वयकर्मविपाकापनिटविषयतानिवारणपयोग करतारपरपीमपविषपताऽऽध्यातापपरयोमयसम्मायनेति नव्या, द्वितीयाऽकामरयियतायामायेपतासम्बन्धेन घटस्पान्यपेन पर. বর যথাবিহীন অনুযায়ী युपेयते, स्वायत्यश-स्वसमानकालीनतरपुपानविषयायस. भ्याधमातो मानुपपत्तिरिति फरिद, यस्तुतस्तु साये मदं ये चीत्यादी साना तरकालीनतापुरुषोय. हामविपपतामतियोगिशस्यसम्पन्धेन पटकमयस्याम्योपमा आवश्यक, अन्यथा हानत्यावच्छेदेन घटविषपिरयस्थ वाधेन तदय घदेनाधारणमासम्मवाद, झानस्वसामानाधिकरपये नायियोपरामर १६करपे तदानीमयं घटे न घेतल्यादिप्रयोगापत्तेः, सदानी पुक्यातरे घटज्ञानसत्वेन मानत्यावच्छेदेन पटविषयित्वामायस्थाययासमा पार, सपा च स्यान्यप्यायप्यायपिताऽपहछेदकसंसर्गasavछेदक व्याप्यर पर्याप्ती गनुगमकं धपत्तापविषयायेन सम्मवहान कमपि धोया, सथै येसर इत्यादी वस्वादिपदाधार विना प्रतिपादकत्ये सामान्यतोऽन्यौपामावतियोगिताऽनवच्छेदकरवे सति मानविश्य- रथयाराप्तिकायस्थमपि प्रवृत्तिनिीमच सयपदस्पावश्पकमिति, নামঃযায়াথে qগীকৰণঃনির্মাহ সুবহন स्तरमाइ-फान मांगीति।

·१४२ सवितिके शक्तिवादे न चाव्यासज्यत्तिगुणत्वादिपरिपि रूपत्वादिव्यापकतया गुणत्वादिसाधारणरूपत्वादिव्यापकपर्याप्तिकधर्मावच्छिन्नाभावो न घटादाविति कयमन योग्यतेति वाच्यम् ? अव्यासज्यत्तिगुणत्वादेरेकैकतिधर्मावच्छिन्नपर्याप्ति फूटस्यैव सर्वाणि रूपाणि गुणा इति प्रतीत्याऽवगाइनाद , सर्वसाधा- रणकपर्याप्ती मानाभावात् , प्रत्येतियावच्छिन्नपर्याप्तिपु रूप- त्वादेर्निरुक्तव्यापकत्वाभावात् सर्वं द्रव्यं न रूपवदित्यादौ द्रव्यत्वा. दिव्यापायावत्वसामानाधिकरण्यमभावस्य प्रतीयतेऽनो नायोग्यता, अनुयोगिविशेषणावच्छेदेनैव नसाऽभावः प्रत्याय्यते-द्रव्यं. न रूपवदित्यादिमयोगादर्शनादिति कयमेतदुपपद्यतामिति तु ना- शकनीयम् ? व्यासज्यतिधर्माविशेपितानुयोगिमाभावयोघे तथा नियमो. पगमात्, यत्तु स्वरूपसम्पन्रात्मकममावानुयोगिताजच्छेदकत्वमनुयोगि- विशेषणे नश्पदनन्याभावमतीत्या गृह्यते, दव्यत्वादा न तादृशं रूपव दाद्यनुयोगितामच्छेदकत्वमतो न कथग्य योग्यतेति। ननु रूपस्यध्यापकपरोप्तिकरयस्य रूपमागततया यापाये सत्येन तच्छिन्नाभायमादाय बारामतीत्युपपती कधमत्र योग्यतेति VE. नमयुक्तमिति यास्यम् । वृत्तिमरपारकपदार्पगत पायामामासमादाय काले म सम्म इति प्रतीत्यापतियारणाप स्थायान्यपितापरण्याप. पायावत्यावरिउनप्रवियोगिताकप्तामायामापस्य ममा पोचाया. परवेन तत्र तासामाधामावासन योग्यताविहार , पोतिहानि। तारापरबाप्तिस्यै नेति , मागानादिति। वि. पेपताऽपच्छHISSरमसंसर्गतपेति मायः, निरसिम्पोन्यामा पटियर्थः, तिम्परायापकपावसामानाधिकरवाय. गाहनारिप, नपाएपरिवाइपरवावगाहमे स्वयरपसा स्पा. दिति मापा, सपा नियम गम विति। अनुपोगितामापरवाय. गादगिपमोगमादित्य, हरामिति । वापसम्पापम्पमतिप्रसाद ·उपपादनीया। तिनास्तीति। तथा च घनिष्ठयावरवस्वरूपक्रयाप्रयनुयोगितामा यत्तुमतं दुषयति तदसदिति । उत्मेिति । सपावसामानाधिकर. दिविशिदे, व्यासध्यति । तदधिकरणसदनधिकरणगतपावत्वावच्छेदे- अयमात्रमानेनैवेत्यर्थ, प्रतियधिकसमयहितेन्वाहादिप्रतिवन्धकमप्या मेति माया, विशेषणान्तरं-व्यासज्यवृत्तिामविधिनानुयोगिता- गौरवादिति अतिरिकामायकल्पनेन गुरुवमस्य कारणताऽवलेदर विशेषकाण्डम् । १४३ दव्यं न स्पादित्यादयः प्रयोगाः, व्यासपत्तिधर्मावच्छिन्नानुया. मिताकाभावाभ्युपगमेन च सर्व ट्रच्यं न रूपवदित्यादिप्रयोगा- न च व्यासज्यत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकामावाभ्युपगमे फ- स्यापि रूपादेः सर्वघटादिपर्यातिनास्तीति सर्वघटत्वायलिने- पि रूपादियद्भेदसत्वेन सधैं घटा न रूपचन्त इत्पादिमपोगापति- रिति वाच्यम् । रूपादिपोमित्येनानुगतपर्याप्मीनामनतिमसक्तंन घटादिनि- प्रयायवादिनाऽप्यवच्छेदान् , तदपच्छेदेन रूपादिय दत्तौ पिरो- बाद, द्रव्यस्वादिच्यायकयावस्वस्य चातिप्रसक्ततया रूपादिपर्या- सित्यापछिमानरमप्यनवच्छेदकतया तदवच्छेदेन रूपादिमझेदयत्ता- वविरोधादिति, सदसद-उत्तरीत्योपरत्नौ प्रतियोगितावच्छेदकादिपति तरह- न्यसाधारणव्यासज्यवत्तियावच्छेदेनान्योन्याभावादिवृत्ती माना- भावाद , तादृशामावोपगमे प्रतिबन्धकसमवहितेऽपि देश व्यास- ज्यवृत्तियमावच्छिन्नानुयोगिताकमतिवन्धकायायवलात् कार्याए- , तत्र कारणतावच्छेदककौटौ विशेषणान्तरं पक्षिप्यापत्तियारणे स्वेन तदसम्भवादिति भाषः, प्यासन्यवृत्तिधर्मस्यामाधानुयोगितास्वच्छदकरवेऽतिप्रताप पावक,सर्व द्रव्य न नित्यमित्याविषयोगदर्शनादित्यत माद-व्यास या करपन सम्भवतीति भाव, ৰাষাহিমঘ, . तु गौरवाद, ·१४४ सवितिके शक्तिवादे अथ सर्व द्रव्यं नरूपदित्यादौ द्रव्यत्वादिव्यापकपर्याप्तौ विधेयी- भूतरूपबदभेदव्याप्यत्वस्य बाधितत्वादयोग्यत्वं दुरिमेवेति चेद ? न तत्र विधेयव्याप्यत्वभानानुपगमात् , खएडशो विभिन्नश- क्त्युपगमेन क्व चित्तदंशपरित्यागे विरोधविरहात् , सर्च गगनमित्यादिप्रयोगामावाद यावत्ववदनेकत्वमपि सर्च पदार्थः, तच्च स्वार्याभेदान्वयोद्देश्यताऽवच्छेदकसमानाधिकरणभेदभ- वियोगित्वमेव, भेदश्च समानाधिकरएपनिरूपत्वोभयसम्बन्धन प्रतियोगिता- विशिष्ान्यो ग्राह्यो नातो द्वित्वाचवच्छिन्नभेदमादायातिमसङ्गः, एतादृशोभययावच्छिन्न शक्तिरेकैवातो नैकधर्म परित्यज्या- स्येन चत्यर्थ, सण्डश इत्यादि स्वार्थान्ययिताऽवच्छेदकध्यापकत्ये स्वा योन्वायनाऽवच्छेदकायच्छिन्नान्वयिताऽवच्छेदकायच्छियाप्यत्वे प ग्यातिप्रतियोगिपायरयान्छिने च पृषपशक्तिस्वीकारणेत्यर्थ ,युत्पत्ति चित्याच पृथक् शरयुपस्थापितस्य स्वार्थान्यीयताऽवच्छेदकम्या परावस्य ताहराध्याप्यत्वस्य च शक्यताध्यच्छेदकैकदेशे पर्याप्तायन्यय उपगम्यते, मापाययस्थले च शक्यत्रयस्यय विशप्यविशेषणमायेना. चययोधसामग्रोण परस्पर सहकारित्वोपगमाद नेक परित्यज्यापर स्य धोघ , तथा च सय घ्य रूपयदिश्यादयो न प्रयोm, नमविधेय म्पलेच म्यान्पियिताम्यच्छेदयघायच्छिन्नध्याध्ययान्वययोघे साम ग्यपेक्षस्य म परप्यते, अत एक परित्यज्यापरायपयोपि न क्षति सवपदाय इति। सयपदप्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्य, मागगने पावरयस्यापर्याप्तवात ताशयावत्याच्छिन्ने शव व तारप्रयोगापत्तिविरहण कुत शरयातर करपनीयमिति चेद् ! म-पटादिगगनगतरायमाय ताशप्रयोगापदुंधारपात्, समुदायस्य प्रायेकानतिरिकायनास्यापि यावरयाधिशाणत्या, ननु मर्यपदम्यानेयाडिने सरस्वीकारे तदर्थमादाय मर्यद्रयं पथरियादिप्रयोगस्य स्थााग्यपिशायरयाएका पामादाय माय गगन द्रज्यामित्यादिसपोगस्य धादिप्यारपेस्पत. आद-एसाइनोमानि। .

·विशेषकाएडम् । परमादाय बोधः कदा चिदयोति ने कतिपयानेकतात्पर्यणाशेपैक तात्पर्येण वा सर्वपदं मयुज्यते, चैत्रो दधि मुले, मैनः पयो मुझे. देवदत्तो घृतं मुझे, विष्णु- मित्रः सर्वमेवेत्यादौ सर्वपदेन प्रत्येक दधिषयोपूतानां भोजन- कम्मतया प्रतिपादनाद्, यद्दपावरिटन्ने पदान्तरोपस्थाप्याथै स्वा- र्यान्वयः तद्रूपापन्निान्विततया यद्यदर्भावच्छिन्ना उपक्रान्ताः प्रत्येकं वारदावच्छिन्नेषु सर्चपदस्य शस्यन्तरमनीकार्य, मुपक्रान्तकधर्मावच्छिन्नान्यपयोग्यताविरहे वाक्यस्यामामाप्पाचा- दशस्यले तथाविधसफलधर्माणामेवावयिताऽवच्छेदफतया मान- 'नियमः, तनिाहिका च तथाविधयावद्धर्मप्रकारकं बोध जनयतु शतिरेकैवेति । पुष्पदन्तपदरीत्या शेयः, शान्दयोथोऽपि स घटाक. पवन्त इत्यादौ यत्वव्यापकरूपयाप्यपप्याप्तिकपावस्वावनिरस्य समानाधिकरणमतियोगिताविशिष्टान्यभेदप्रतियोगिावावच्छिनामिना घटा रूपवन्त इत्याधाकारका, सर्वपदस्प व्युत्पत्यम्तरमाह-क्षेत्र यादि । पदान्तपस्याप्याथै इति । पदान्तरम् मम्पदादि, कम्मंतासम्बन्धेन प्रकृत्यर्यस्यान्वयपादिमते भु. जादिघावोस्तदुपस्थापशाथै कर्मत्वादी स्वार्थान्वयः, स्वान्वियितया । स्वघटितवाश्यजन्पप्रतिपतिविषयत्वेन वक्रतापयविषयतावच्छे- दको यो धर्म इति लाभः, सामान्यतो विषयतानिवेशाच् चैत्रेण दधि मैत्रेण दुग्धं देवदछन पयो भुज्यते, विष्णुमित्रेण सर्वम् इत्यादेरपि संग्रह, चैत्रण दधि मैप प्यो भुज्यते विष्णुमित्रास मुत्यादयस्तु न प्रमाण, तद्पावच्छिना. विततया सद्रूपावष्टिनविषयतानिरूपितविषयतया तृतीयार्थोऽमेदः, तस्य चोपकान्तपार्थंकदेशे विषयतायामन्या, पतगोपालस्य चैत्रादेः सर्वपदस्य शस्यत्ववारणाय दत्त उपकान्ता इति । पूर्वकालोच्चरितवाश्यजन्यप्रतिमानिविण्या इत्या, त. पाविषयावति । दधिवप्रकारताविषेयता पयस्वकारताकविणे. प्यता पुतत्वकारताविशेष्यता घोमित्यर्थः, सहते दधित्वन- कारशलाकविशेष्यवादे खिले कपोनन्सपेन' युगपदान, तया ६. १६० बाय ·सविरतिक शक्तिवादे सर्वपदमित्याफारकसङ्केतरूपा विलक्षणशक्तिरेव, वाशशक्तिशा नेनैकधर्मप्रकारकवोधजननेऽपरापरतथाविधधर्मप्रकारकबोधसाम ग्याः पुप्यवन्तपदशक्तिज्ञानेन चन्द्रवमूर्यत्वयोरेकतरप्रकारकयो घजननेऽपरप्रकारकवोधसामग्रथा इव प्रयोजकत्वोपगमाद्, न च प्रक्रान्तानां दध्यादीनां प्रत्येकमन्वये वाक्यमेदापत्या साहित्यप्रकारेण तापपदार्थवाचकत्वमेव सर्चपदस्य किलोपेयत. इति वाच्यम् ? ध्यादिविषयकसमूहालम्पनयोध एव सङ्केसविषयः, अतस्तारशवा पपजन्ययोघोऽपि सम्हालम्यनरूप; अत एषाने धाक्यमेदकयनमपि सङ्गच्छते, विलक्षणेति । लक्षण्यश्च-हय्यांदिषदस्य नानातिमपेक्ष्य ताशनानाविशेष्यतानिष्ठनानाप्रकारता कविशेभ्यताशालित्वम् , पध. श्व विशेष्यताया ऐक्येन शक्तरेक्यम्, ननु दधिरयादितत्तद्धर्मप्रकारक बोध जनयत्वित्याधाकारकसङ्केत स्य शक्त्यि, चम्रो व्याकरण, मैत्र शिक्षा, देवदत्ती वेदमधीते, विष्णु मित्र समित्यादेरसग्रह, तत्रानुचितशक्त्यन्तरकल्पने शक्मेिदाप ते, इष्टापतौ च यद्रूपावच्छिन्ने पदान्तरोपस्थाप्यार्थ इत्याधनुगतवो घकवाक्यामिधानस्यानुचिततया धेयोपचिरिति चेद् ? न सध्यपदविशिष्ठविषयताऽपच्छेदक्यावद्धम्मविशिष्टयोध जनय वित्याकारक एव ताप्पोद्, विषयताया सम्पदषैशिष्ट्यञ्च स्वार्थान्वयितया स्वजन्यप्रतिपाते विषयत्वेन परततात्पर्य्यविषयताऽवच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपक स्वस्वोच्चारणप्रयोजकवाक्यजन्ययोधीयत्वोभयसम्बन्धेन, स्वपद सर्व पदपरम्, याधधम्मवैशिष्ट्यश्व-स्वनिष्ठप्रकारताकविशेष्यताकत्वसम्बन्धेन चैत्रो दधि भुङ्क इत्यादिषाक्यप्रयोजकत्वस्यानुभवसिद्धत्वान्न तारशस म्बन्धाप्रसिद्धि, ताशयावत्व शक्यताऽवच्छेदक उपलक्षणतया निवि पृमतो न तदशमन्तमाव्य शाब्दयोघ , प्रयोजकत्वोगमादिति । यादृशधर्मावच्छिन्नम्यागार्दिघोषकपदसममि स्याहार सर्वपदे तत्र तदविच्छिन्नबोधकसामग्रपेक्षत्व न कल्प्य ते, अतो विष्णुमैत्रो दधि विहाय सर्वमेवेत्यादौ नानुपपति, साहित्य धीविशेषविषयत्वम्, अतिरिक्त पदार्थ इति मतविशेष., .

·विशेषकाएडम् । १४७ साहित्यविशिष्टान्वयस्य समभिव्याहतपदार्थ पत्र बाधस्तंत्रापि तथा प्रयोगाद, वाक्यभेदस्य गत्यन्तरविरहेणेष्टत्वाद् , अत एव प्रत्ये. के पुत्रपश्चादिरूपफलकामकर्तव्यतया; यज्ञक्रतूनभिधायाभिहितेन समें पो दर्शपूर्णमासावित्यनेन मिलितानां तापत्फलानां दर्शपूण- मासकर्तव्यतामयोजककामनाविपयत्वं न प्रतिपाद्यते, प्रकृतवाचिना सर्वनामपदेन मिलितत्वेन फलानुस्थापनाद, अपि तु प्रत्येकमे- वेति, प्रत्येकफलकामस्यैव तत्राधिकार इति योगसिद्ध्यधिकरणसि. दान्तोऽपि सङ्गच्छते। गत्यन्तरविरहति । न च यवखदिरपलाशाशिछनत्तोत्यादौ धयकर्मक छेदनस्य खदिरादिकम्मंकच्छेदनस्य मिनत्वेनकस्मिन् भेदे खदिरादि. समुदायकार्मत्वस्य बाधेनाधासम्भवात् । तत्ताकर्मकच्छेदनकरव. स्थ पृथक्पृथगन्वयन वाक्यभेदापत्तिमाशय, छेदनस्वावरिछने प्रत्ये. ककर्मवस्यान्ययेन तर भरपेकसम्मत्वनिष्टनकारताविशेष्यताया मेवेऽपिताशताश विशेष्यताऽवच्छेदकताना परस्परावच्चावच्छेद- कभावमङ्गीकन्य, व्युत्पत्तियादादी स्वयं वाक्यभेदं परिजहार; तद्वदना पि भोजनस्वाधवच्छिन्ने दध्यादिकर्मवस्यान्ययेनेकवाक्यत्वसम्म कुतो गत्यन्तरविरह इति वाच्यम् ? अत्र कथञ्चिदेकवाक्यतासम्मवेऽपि सर्वेभ्य इत्यत्रैकवाक्यत्वस्या. शोकमशक्यस्यात् तेन प्रत्यकं पश्यादिकामनाविशिष्टे कर्तृत्वस्यैव प्र. तिपादनाद, यह ससोमका, ऋतुरसोमकोऽतो परमातूनिति, योगसिद्ध- विकरणेति । सभ्य इत्यत्र सबलोपे पञ्चमी, निमित्तार्थकचतुर्थी घात. याच सर्वाणि पश्यादिचतुईशफलान्यदिश्य दर्शपौर्णमासी यागौ कु प्योंदिश्यय, अप्रैकदेव पधादिसमुदायपियककासनपा वाशपागा. धनुष्ठाने कयन फलसिद्धिरिति संशय; सिदान्तसूध-"योगासदिया. ऽर्थस्योत्पायपोगादि"ति, माशम्दा सिद्धान्तसूचक, अर्थस्य पश्यादि. फलस्य, योगेन-प्रयोगमेदन, सिदि उत्पति, उत्पत्ययोगाद उत्पनी सर्वेभ्य इति विधियाऽयोगात, साहित्यामाया साहित्याप्रतिपाद- नादिति यावत्, योगा साहित्यम्, ननु सम्यम्य इति विधिवाक्यने कामनाया फलान्तराविषयकावा. प्रतिपादनात् कपं समुचितफलकामनया तादृशयागावरणं न फला सायकमिति चेद!

·१४८ सविटातिके शक्तिवादे फिम्पदस्य जिज्ञासिते शक्तिः, अत एव स्वीयजिज्ञासाशापनाय किंपदघटित प्रश्नयास्य प्रयुज्यते, तत्रोद्देश्यवाचकपिदस्य स्वसमभिव्याहृतपदोपस्थाप्यताऽत्र च्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयतानिरूपितोदेश्यताऽवच्छेदकत्वेन वक्त जिज्ञासितो धर्मः प्रवृत्तिनिमित्तम् , उपस्थाप्यताऽनच्छदकत्वान्त मुपलक्षणतयाऽनुगमक, शान्दोघे तदमानाद , एवञ्च का परतीत्यादितः पाककृतित्वावच्छिन्नविधेयतानिरू. पितोद्देश्यताऽवच्छेदकत्वेन वक्तृजिज्ञासितो यो धर्मस्तद्वान् पचती त्यामरकोऽन्वयबोधः, किश्चिद्धचिपिछयोदेश्यकपाककर्तृत्व विधेयकज्ञान भववित्याकारकजिज्ञासायास्तादृशोधविपयकतया ताशेच्छाविपयीमूतज्ञानजनकाद् ब्राह्मण पचतीत्युत्तरवाक्यात नितिरिति ताशप्रश्नानन्तर तथैवोचर प्रयुज्यते, न च प्रमेयः पचतीत्युत्तरवाक्यमे न कथ तादृशप्रश्नानन्तरं- न-पुत्रकामो दर्शपणिमासौ कुर्यादित्यादिवास्येन पुत्रकामनाऽऽदि विशिष्ट ताहरायागकृतेरन्वयेन विशिष्योधमर्यादया तातो पार तर येण पुत्रकामनाया जम्यत्वसम्बन्धेन पुत्रविषयकवस्य च स्वप्रयो ज्यत्यस्वेतराविषयत्वामयोज्यत्वोमयसम्बन्धेना-वयोपगमाद्, अन्यथा यागमात्रस्यय नानाविधफलकामनयाऽऽधरणे नानाविधफलजनकत्वा परित्यल विस्तरेण । इति सभ्यशष्दशक्तिपिचारटाका। अत एवति । जिज्ञासाया फिम्पदप्रतिनिमित्वावच्छेदक वादेवेत्य प, स्वसममिथ्याइतेति । स्व विम्पदः सममिन्याहतत्व स्वजन्यप्रतिप सिजनकत्व, पदोपस्थाप्यति । पदोपस्थाप्यत्वा पदप्रतिपात्य, तेन पा ककृतित्वावच्छिन्नस्य केनापि पदनोपस्थित्यसम्मवेऽपि न छति , अवच्छे दावेनेति । अत्र तृतीया विषयत्व; तस्य च निरूपितत्वसम्बन्धेन जि शासित इत्यत्र तप्रत्ययार्थ ज्ञानकर्मत्यरूपाविषयत्वेऽन्वय , यस्य च कौशाम्योधीयप्रकारतया भान तस्य तत्र विशेषणस्य शाइयो ऽपि तस्यय प्रकारतयाऽवगाहनमित्यत आह-शा दबाघ इति । नवा इति । स्थविषयमानीयपातिवावछिन्नविधेयतादे ·तोतितिाशाक्य त्य, सतम्या परकत्व, तस्य धोत्तरस्थ. विशेषकाण्डम् । १४४ प्रयुज्यते तजन्यज्ञानस्यापि ताशेच्छाविषयत्वादिति वाच्यम् ? जिज्ञासाविषयीभूतविधेयन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्न एव तादृश किंपदस्य शक्त्युपगमाद्, अभेदेन स्वार्थान्वितोदेश्यवाचकपदान्त रसमभिव्याहृतर्किपदशक्यताऽवच्छेदकगर्भे च स्मार्थाभेदान्वयिताऽ तावच्छेदकत्वोपलक्षिधमेन्यूनवृत्तित्वमपि धर्माशे विशेषणं देयम् , अतः को ब्राह्मणः पचतीत्यादिप्रश्नानन्तर चैत्रः पचतीत्याया कारकमुत्तरवाक्यं प्रयुज्यते, न तु मनुष्यः पचतीत्यादिकं, मनु- प्यत्वादेर्दाह्मणत्यायन्यूनवृत्तित्वात् , तदवच्छिन्नोद्देश्यकत्वेन ज्ञान- विषयकेच्छायास्तत्राप्रतीते, एवं यत्रोद्देश्यताऽवच्छेदके किंपदार्थस्याभेदेनान्वयस्तत्र तद पताऽवच्छेदकत्वविषयतानिकपिता या वक्तृशानेच्छायषिषयता सद खान पाककृतिमानित्यन्धयबोध इत्यर्प, न्यूनत्तौति । तत्पश्व-विधेय. समानाधिकरणभेदप्रतियोगिताऽवच्छेदकत्ये सति तत्सामानाधिकर प्य, न तु तद्व्याप्यत्व, तेन क पचतीति प्रश्नानन्तर श्याम. पचती त्युत्तरवाक्यमपि सहच्छते, तारशोत्तरवाक्यस्यामामाण्ये व्याप्यत्वमे ध तदिति ध्येयम् , तादशपिम्पदस्येति । उद्देश्यवाचककिम्पदस्थेत्यर्थ, न्यूनपतित्वमपीति । अपिना स्वसममिव्याहतप्रतिपाद्यताऽवच्छेदकावच्छिन्न विधेयताकोद्देश्यतानिरूपितामेदसम्बन्धाधच्छिन्नावच्छेदकताऽवच्छेदक वेन वक्तृजिज्ञासितत्व समुच्चीयते, तथा च स्वार्यान्वयिताऽय च्छेदकावोपलशितधर्मन्यूनवृत्तिवे सति ताशावच्छेदकत्वेन जि घालितो धर्मोऽभेदेन स्वार्यान्वितोद्देश्यवाचकपदान्तरसमा याहत फिम्पैदस्य प्रवृत्तिनिमित, जायते च को प्राह्मण. पचतीत्यादिना पाककृतित्वापच्छिन्नविधेयताको प्रतानिरूपितामेदसम्पयामि नायच्छेदकताऽवच्छेदकावेन वक्ताजासिनो ब्राह्मणत्यन्यूनवृविध यो धर्मस्तद्वदमिन्नो ब्राह्मण पाककृतिमानित्यायन्ययवोध., प्रयुज्यते च को ब्राह्मण पचतीति वाक्य माझणत्यन्यूनवृत्तिकि- श्चिदधिच्छिन्नामेदसम्ययावच्छिन्नारच्छेदकताकमाह्मणत्यावच्छिन्नो दस्यतानिरूपितपाककृतित्वावच्छिन्नविधेयताशालि पानं मालती ब्याधापनाय, ·. १५० सवितिके शक्तिवाद न्वपिताऽवच्छेदकावच्छिन्ने विशेषणताऽऽपन्नादन्ययिताऽवच्छे दकधर्मन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताऽवच्छेदकताकप्रकृतविधेयज्ञा नगोचरेच्छा किंपदेन बोध्यते. अत कति घटा सन्तीत्यादौ इति प्रत्ययासल्याऽऽदौ पिदार्थस्य जिज्ञासित्तधर्मावच्छिन्नस्थाभेद नान्वयात् , संख्यात्वन्यूनत्तिदशत्वत्वाधवच्छिन्नोद्देश्यताऽवच्छेद कताकबोधजनक दश संख्यका घटाः सन्तीत्यायुत्तर प्रयुज्यते, या चौद्देश्यतावच्छेदकीभूतविभक्त्यापर्थे भेदेन किंपदार्या किमितिराना-वय , तद-वयिताऽवच्छेदकावच्छिन्ने किम्पदार्यान्वयि ताऽवच्छेदकावच्छिन्ने विशेषणताऽऽपन्नो यस्तद-वयिताऽवच्छेदकधर्म न्यूनवृत्तिधर्म इत्यत्वय, बाध्यत इति । शक्यतावच्छेदकघटकतयेति भावः, तथा चाभेदेन स्वार्थावयितावच्छेदकधार्म-यूनवृत्तित्वे सति स्वसमभिव्याहृतपदोप स्थाप्यताऽवच्छेदकधम्मावच्छिन्नविधयताकोहेश्यतानिरूपितस्वार्थान्व यिताऽवच्छेदकावच्छिन्नाकछेदकतानिरूपिताभदसम्बन्धावच्छिन्नाव च्छेदकतावच्छेदकत्वेन वाजिशासितो धर्म पश्यतावच्छेदकामे देना-वयिस्वार्थकाकिम्पदस्य शक्यताऽपच्छेदकम, कति घटा इत्यादि । पतहेशवृत्तितात्वायच्छिन्नविधेयताकोदृश्यतानिरूपितपर्याप्तिसम्बन्धा पच्छिन्नसख्यात्वावच्छिन्नाचच्छेदकतानिरूपिताभेदसम्बन्धावच्छिना वच्छेदकताऽवच्छेदकत्वेन वक्तृजिशासितधर्मवदभिन्न सञ्जयावन्तो घटा एतदेशवृत्तय इत्यन्वययोधस्तत्रेति यावद्, दशस्वसयिक इति । ननु अतिप्रत्ययस्य सरशवाचकत्वे तस्या घटादौ पर्याप्तिसम्बन्धेन कति घटा सन्तीत्यादिप्रश्नवाक्येन जनितबोधे प्रकारतया भानमुपग तव्य, दशवसस्यका इत्यायुत्तरवाक्येन जनितमोधे च दशत्यसख्या विशिष्टस्यामेदो घटादो मासते, एवञ्च जिज्ञासाविषयमान न ताड शवाक्येन जन्यत इति चेद् ? न-यतो दशवसत्यका याद्युचरवाक्यजमानानन्तर मनसैध साक्षानजननातनिवृति, अथ चा इतिप्रत्ययस्य समभाविशिष्ट पय शक्ति, डतिप्रत्ययास यादावित्यमार्थशन्दस्य च प्रवृचिनिमित्तपत्त्यम् अतो नानुपपत्ति, अतएव दश घटासन्तीत्यादिवास्यादपि ताजिशासानिचिदृश्यते, मत्र दशसात्यपि पाठक वित, सच दशपदस्य दशवपर .

·विशेषकाएडम् । न्वयः कस्य पुत्रः सुन्दरः इत्यादौ नत्र यायसम्बन्येन यदवाच्छ- ने तदन्वयस्तत्र ताशसम्बन्धन विशेषधर्मावच्छिन्नविशोपितत्तदव- च्छिन्ननिष्ठोदेश्यताऽयन्छेदकताकमकृतविधयज्ञानगीचरेच्छा प्रतीयते, एवं विधयवाचकाकैम्पदस्य स्वसमभिव्याहृतपदोपस्थान्यता- पिच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नोद्देश्यतानिलपितविधेयताऽऽवच्छे. दकतया जिज्ञासितो यो विशेपधर्मस्तदवच्छिन्ने शक्तिी, अयं का इत्पादाविदन्यायच्छिन्नांशे विधेयतावच्छेदकत्वेन तयोपपादनीय इति, यदवच्छिन्न इति । पछ्याद्यर्थसम्बन्धवाधवच्छिन्न स्था, सद- ज्वयः किंपदार्थान्धयः, ताशसम्बन्धेनेत्यस्य विशेषितेत्यनेनान्वयः विशेषति । किम्पदार्यान्वय्यन्वयनुपौगिकाकम्पदसमभिव्याहतविभ. स्वर्थसम्बन्ध प्रतियोगित्वव्याप्यत्वं तत्वम्, प्रतीयत इति शक्पताऽव- कछेदकघटकरयेवि भाव, तथा च मुन्दरल्यावच्छिन्नविधेयताकपुनः वायच्छिनोद्देश्पताऽवच्छेइकतानिरूपितसम्बन्चत्वावछिन्नापछेदक तानिरूपितसम्बन्धवावच्छिनावच्छेदकताकनिरूपितत्वसम्बन्धाचच्छि- भावच्छेदकताध्यच्छेदकत्वेन पातृजिशासितपुत्रानुयोगिकसम्बन्धप्रति योगिरवल्याप्यवविधिछन्ननिरूपिनसम्बन्धवत्पुत्रः सुन्दरामिन इत्य- न्यपधा, इच्छा व पुत्रनिष्ठसम्बन्धप्रतियोगित्वव्याप्यफिश्चिवा. वछिसम्बन्धवत्पुरत्यावाछिन्नोद्देश्यताकसुन्दरत्वावच्छिन्नविधेपता. शालि ज्ञानं भववित्याकारिका, प्रवृचिनिमित्तञ्च-उद्देश्यतावच्छेदकविभत्यर्थेन भेदान्वयिकिम्पद- स्पस्वसममिव्याहतपदोपस्थाप्यतावच्छेदकाजिनविधेयताकोदय. ताकमेदसम्बन्धावच्छिश्नावच्छेदकताकमेदसम्यम्धावच्छिन्नावशेदकः स्वेन पावनिशासितो यः स्वार्यान्वयनुपोषिकस्यसममिन्याहतविभ पसम्बन्धप्रतियोगिवच्याप्यो धर्मः स ति, विशेषधर्म इति । अत्र विशेषवं ताटशोइश्यताकविघयताऽवच्छेर. करवेन धस्तृवानविषयत्व, तव प्रकरणादिना शापते, एवश्वाय कति प्रश्नस्य यदेवन्यावच्छिन्ने भाणित्वादिना दि. धेयस्य वक्तृशानमस्ति, न तु मनुष्यवादिनेति प्रकरणादिना नि. चीपते, तदाऽयं मनुष्य इत्यायुत्तर, यदा तु मनुप्पत्त्येन शानमास्ति में तु प्रामणत्यादिना तदाऽयं प्राण इत्युत्तरं प्रयुज्यते, ·" सवितिक शक्तिवाद जिज्ञासितधर्मयानित्याकारको बोधः, तेन तद्विषयकजिज्ञासाविष. यीमूतज्ञानजनकञ्चायं ब्राह्मण इत्याधुत्तरवाक्यं ताशश्नानन्तरं- प्रयुज्यते, एरं यत्र विधेये विधेयताऽवच्छेदके वा किंपदार्थस्याभेदेन भेदेन वाञ्चप'; इदं कि द्रव्यं किं धनं ? भवतः पुत्राः कति ?, भवान् कस्य पुत्रः ? इत्यादौ; तब रीतिः पूर्वयहनीया, यतु स्वधममिव्याहतपदेोपस्थाप्यवादकोभूतावच्छेदकन्यून तित्व विशेपरवम्, इदरवस्य च याह्मणभिन्नसाधारणतया सामान्यध मरयश्चेति कथनम्। ततुष्ठम्-दिमवस्थामनुगतत्वाद, अन्ययेदन्त्यस्य कञ्चिदनुगत स्वेन मनुष्यत्वादिसमशीलतयाऽयं क इति प्रश्नस्य मनुष्यो ग्राह्यण. त्याधुत्तरञ्च प्रयुजीत, पूर्ववहनीयेति । इदं कि द्रन्यमित्यादौ विधेय. वावकपदसमानाधिकरणकिम्पदस्य स्वसममिन्याहतपदोपस्थाप्यता पच्छेदकावरिछनोदश्यतानिरूपितस्वार्धाभेदाचयितावच्छेदकावरिछ प्रविधेयतानिरूपितामेदसम्घावच्छिन्नावच्छेदकताऽयच्छेदकरवेन व क्वजिशासितः स्वार्थान्वयिताऽपध्छेदकव्याप्यधर्मः प्रवृत्तिनिमित्तम् । प्रतिपत्तिदन्त्यावच्छिन्नविशेष्यताकदव्यत्वावच्छिन्नाभेदसम्ब. धावसिनविधेयताकामेदसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताऽवच्छेदकरयेन वजिहासिनद्रव्यवशायधम्मपदाभिन्नद्रव्याभिन्नामेदमित्याकारिका, ताजिसाप्ताऽनन्तरच- पृथिवी व्यमित्युत्तरच प्रयुज्यते. पदाधिमाजकधम्मपिच्छिन्नविशेषणबोधककिम्पदमुदाहत्य, धन त्यादिविशेषधम्मावच्छिन्नविशेणवाचकरिम्पदमुदाहरनि--कि पनामिति। अ पूर्वस्येदम्पद योजनीयम् , विद्ययांशे विशेषणोषक किम्पदमुवाहरय विधेयतावच्छेदकोश उमेदसम्बन्धमेदसम्यन्यभेदेन विशेषणोषक किम्पदमुदाहरति-मवत पत्तीत्यादि, मन्त्र स्वसममियाहतपदोपस्थाप्यतावच्छेदकावच्छिन्नोद्देश्यताक बापीन्यय्यन्वयिताऽवष्यकापदिनविधेयतानिमपितावन्दन जिमासितः स्यार्यान्यपिताऽयच्छेदकम्युनविध यो धर्मः तदपाच्छ नारकिपदस्य शदिरियादिरीस्मा या सत्यर्थः, ·विशेषकाण्डम् । १५३ "फिमिन्दुः किं पद्ममि"त्यादौ चाव्ययकिमो पाशब्दस्येव वि- वर्कोऽयः, वितर्कश्च प्रयोक्तुः सम्भावनाऽऽत्मज्ञानं, तदर्थस्य च विशेप्यतासम्बन्धन प्रथमाऽन्तपदोपस्थाप्पे विशेष्ये प्रकारितासम्ब. न्येन च तन्न विशेषणस्य चन्द्रादेरन्वयः, नामानाव्ययार्थस्य मेदान्वयेऽविरोधाद, विमिन्दुरित्यादि- किमिन्दुः कि प? किमु मुकुरविम्यं । किमु मुसं. किमाने ? किमोनो ! किमु मदनवाणी ? किमु एशो।। नगी या ! गुच्छा या कनककालसौ था फिमु कुची। तडिदाधारा कनकलतिका पाकिमयला?n तति पूर्णम्, संभावनेति । सम्भावना पाकर्धामकायपरकोटिक्वायगादिशान. रूपसंशप एय न तस्कटकोटिकशानम् । मत पप काप्पप्रकाशादी- "अयं मार्गपडा किस रास तुरसप्तमिरितः साना किसा" स्यादि सदहालदारोदाहरणमपि सगत, संशयाच प्रकारताविशिष्टप्रकारताशालिकमानत्वं पप्पंषसितम्, प्रकारतावैशिष्ट्यच-स्यतादाम्यस्यविशिष्ट प्रकारताकामायायापनि विशेष्यस्यायरिएनकारताकपिशष्यतामिकापिरयोमयसम्बन्धेन, स्य. वैशिपच-स्यायन्दकरायाधामिपतियोगिरयसम्पाधापछि যখনৗকাবাঘঘেষাঘ, মসু-শাপাধ্যায় छिनप्रतिपोगिताकामायरथम, पर्य चमिदुन परयादिसंशयस्पापि संपदा प्रकारित्यायच्छिापकारिताशालिवानरयमिति केचित् । तदयस्पति । किम्पदास्यत्ययः, विशेश्य इति । पापातदम्पदायें, तति । किम्प মাথামিম, বাবা, वस्तुतस्तु-फिम्पदाताऽपकतारसमकारवायामेवाधेयरयार मायनेमादरम्ययः, तन पदाधान्तरे संसप एय पदमिन्दुरिस्पारो। परमका, ज्ञानमादाय न किमिन्दुरियादियोगः, अविषाविति । तपाचापपातिरिक्तनामापंपोरेय मेदाम्पयो मस्पी. भर नपा अग्राम्यपपदं मिपातपर, तेन रायम्पयरपामेदापप. एशियाय यादिगणान्तर्गत निपावरमादिति मा २०२०प० विपतति मावा, ·सविटातिके शक्तिवाद कुत्साऽर्थकमपि क चित् किंपदं, यथा किंगौरित्यादी, यत्र विशेषणवाचकपदमपि प्रथमाऽन्तं तत्राभेदसम्बन्धावच्छि नप्रकारिता ससर्गः, यत्र र प्रकृत्यर्थविशेष्यतया स्वार्थोषकविम रायन्तं विशेषणपदं तत्र किंपदासचे तादृशविभक्त्यन्तसमुदा- यार्थस्य विशेष्ये यादशसम्बन्धेनान्वयस्तादृशसंसर्गावच्छिन्नप्र कारिता ताशार्थस्य किंपदार्थे संसर्गः, अत: किमिन्दुरित्या दावभेदेन चन्द्रादिनकारिका, धनमिद कि चैत्रस्येत्यादामाश्रय वादिसम्बन्धेन चैवस्वत्त्वादिप्रकारिका सम्भारना नियमतः प्रवी ननु किम्पदार्थसम्भावनायां प्रकारितासम्बन्धेनेद्वादेरन्वये कि पदार्थसम्मावनायाश्चदम्पदार्यमुखादी विशेष्यतासम्बन्धनान्यये च स्वीस्त इन्दुपदेदम्पदाद्यो सामानाधिकरण्यासम्भवेनेद जल किं नादेयमित्यादी जल कि नादेया इमे, घटा कि नील इत्यादिरेव प्रयाग स्थात् , समानाधिकरणयोरेष विशेष्यविशेषणवाचकपादयो समान लिङ्गवचनकत्वनियमादिति चेद्? न-समानाधिकरणविशेषणविशेष्ययोधपदयो समानलिनधचन कत्वनियमयत् प्रकारितासम्बन्धेन यदयस्य किम्पदार्थादिसम्मापना यामन्ययस्तस्याश्च विशेष्यतासम्बन्धेन यदर्थेऽन्वय तादृशपदयोरप्प सति बाधके समानवचनलिङ्गकत्वकल्पना न च व्युत्पत्तिकल्पनमपसिद्धान्ततया हेयमिति ? लोहितचाहिं जा मातीत्यादावेतनुल्यव्युत्पत्ते स्वयमेव कल्पितत्वाद, पव किमिन्दु रित्यादी प्रकारितासम्बन्धेनेन्दादिविशिएसम्भावनाया विशेष्यता सम्बन्धेन मुखादावन्वयबलात् पारतन्त्र्येण स्वनिरूपितप्रकारित्वाब च्छिन्नविशेष्यताकत्वसम्बन्धेन द्वादेर्मुपादावन्ययाद्, अयमिन्दुन पा मुसञ्च सुन्दर न घेति समूहालम्यनसशयमादाय मुख इद किमिन्दुरि दिन प्रयोग ननु प्रकारितासम्बन्धेनिन्द्वादे सम्भावनायामन्ययोपगम हद स योगादिसम्बन्धेने दुमन्न वेत्यादिसशस्यापि किम्पदेन घोष स्याद् ? स्थापपत्ती व ताशयोधानन्तर मुखादागिन्द्वादिसायाप्रत्ययेन ता रगयाक्यस्य काव्यत्वहानि , आलङ्कारिकमते तु व्यसनया तत्प्रती तिरिति ध्येयम्, पुत्साऽर्थकमतीति । प्रतिनिमित्तयेति माघ, कुत्तसितार्यकमिति ·विशेषकाण्डम् । १५५ यते, किमिन्दुरित्यादौ सम्भावनावोधोत्तर तत्प्रयोजकासादकत्वा- दिसाधर्म्यप्रतीतिस्त्वादिति स्यादित्यतस्तारसंशयव्यातय आह-या विशेषणेति । अदितीति । लारशबोधानातरं सम्मलितमानससामन्या इति तु यावदू, अन्यथा किरायादौ कर्मधारयसमालानुपपत्तिः स्थाव, कि गौरित । कुन- सितत्य-प्रकटहलवहनयोग्यत्यविरहादीति, एवं "नास्तस्मै कस्मै चिदमिते यत्र, "कोऽपि गोपतनय" इत्यत्र, "दधत्यन्तस्तत्वं किमपी"त्यादौ च फिम्पदस्यानिळयनीयविशेषधम्मके शक्तिर्याच्या तपा च कस्मै चिदित्यादरनिर्वनीपविशेषधर्मावच्छिन्ना. येत्यर्थः, विशेषत्वञ्च-तत्तन्मात्रवृत्तिवम् , अनिधनायत्व शब्दानिध्य- त्वम, अतस्ताशयर्मस्य योगजमानजयप्रत्यक्षविषयत्वेऽपि न क्षतिः, "कश्चित् कान्ताविरहगुरुणेत्यादौ" "कोऽपि वालणो वर्चते" इत्यादी चोमयावृत्तिधम्मविविछ शकिरपि किम्पदस्य बाध्या, उभयावृत्ति स्वच प्रतियोगितिवस्यायोगिवृत्तियोभयासम्बन्धेन भेदविशि. धायित्वरूपोऽनुगतधर्मः प्रवृत्तिनिमित्तताऽवच्छेदका, एवच पायर्यान्यः का शुर" इत्यादौ, "कः संनद्ध घिरहयिधुरां त्वय्युपेक्षेत जायां- न स्यादन्योऽव्यहमिष जनी या पराधीनवृत्तिरि"- त्यादौ व शूरादिपदस्य, उपक्षादिधातोश्च विरोधसम्यन्धेन शूरस दिमिन्ने, उपेक्षाऽऽयमावेच लक्षणा, कल्प्यते च-ताशकिपदघटितवाक्यस्यावच्छेदावच्छेदनान्थयो. पयोगित्वं, तथा च पार्थान्यामिनोमयावृत्तिधम्मावच्छिन्न भूयमिन्न- इत्याद्याकारका, पराधीनवृत्तिकजनमिन्नोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नो जा. पाकर्मकोपेशामावाश्य इत्यायकारकश्च बोधः, अपिशब्दसममिव्या. हुनकिरपदस्थले जन विरुद्ध लक्षणा, न पाऽबच्छेदारच्छेदेनाबपोप. योगित्वञ्च कल्प्यते, कल्प्यते च सामानाधिकरप्येनैवातस्त्वदन्यः को. अपि ददातीत्यादौ त्वद्भिश्नः फश्चिजनो दानकर्तववानियाकारकता. यजनस्वसामानाधिकरण्येत, एज-सामानाधिकरण्येन तद्विरहनिश्चयदशायामपि ताडशोधो. जायत पका के चित्तु-पार्धान्यः काशर इत्यादावन्योन्यामावतियोगिताऽनय. च्छेदकपर्याप्तिकयावस्वावच्छिन्ने किम्पदस्य गति कल्पयित्वा पार्थ- ·सवितिके शक्तिवादे उपदमतिपाद्यतया चकृपुद्धिाविषयताऽवच्छेदकत्योपलक्षितध- विच्छिन्ने यत्पदस्य शक्तिः, अत एव यत्पदेनार्थप्रत्यायने नियम- तस्तत्पदापेक्षा, तत्पदसमभिव्याहारज्ञानं विनोक्तानुगमकवाग्रहेण शक्तिपरिच्छेदस्यैवासम्भवात् , तच्छब्दजन्यप्रतिपत्तिपूर्वमपि तत्- प्रतिपाद्यतया रक्तुरभिसन्धिा प्रकरणादिना मुग्रह इति न तच्छन्द- जन्यप्रतीतेस्पदशक्तिहेऽपेक्षा, इपञ्च पुत्पत्तिः प्रक्रम्यमाणपरामर्शकयच्छन्दस्य चैत्रः समा- गतो यस्तवावलोकित इत्यादी चैत्रादिपदेनाप्पुपस्थापितस्य तस्य यच्छन्देन वोधनाद्, अत एव- "साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मीलितं यदमिरामताधिके" भिनान्योन्याभावप्रतियोगिताऽनपच्छेदकपर्याप्तिकयायत्त्यापच्छिन्नाश- रामिन इत्याग्रन्धययो, कल्पयन्तीत्यास्तां विस्तरः । इति किम्पदशक्तिविचारविवृतिः। पयुद्धीति घटस्तत्पदजन्ययोधीयविषयतायान् भवस्वित्याचाकारकता. तूपर्यजनक यत् तत्पदजन्यघोघीयविषयताधान घटो भविष्टसाधना मित्यादियक्तधानं तदीयतस्पदजन्ययोधीयविषयावनिष्ठप्रकारताक विशेष्यताइवच्छदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्न इत्यर्थः, शक्तिपरिच्छे। स्यैष-शक्तिग्रहस्येय, वक्नुरभिसन्धिरिति । ययुद्धिरित्यर्थः, ननु सापदजन्यमतिपत्तिध तत्पदघटितवाक्यजन्या, तत्पदघटित. वाक्यच यत्पीटतमठो यत्पदस्य शक्त्यग्रहे तत्पदजन्यप्रतीत्यसम्म पेर ताराप्रतीतिघटितानुगमकधर्मशानं कुतः परस्परसापेशाधेना. न्योन्यायस्थत माह- प्ररणादिति । प्रकम्ममाणेति । पायपदानुपस्थापितपस्यदिविषय. परामर्शकत्वं, बोधनादिति । तथा च चैवस्तदेशाधिकरणातीतदर्शनयि. पय इति पृथगन्वयथोघा, या पदमर्स ति। साधु चन्द्रमसि पुरकरः कृतं मीलिपमिरामताऽधि। उपसा अपिनि कामिनीमुग सेन साहसमनुष्ठितं पुनः ।। इनि सम्पूर्णम्, अरपार्थ-मभिरामअधिक चन्द्रमास सति पुप पामः हतमा- ·। विशेषकाएडम् । १५७ इत्यादौ तत्पदासत्वेऽपि न दोपः, पूर्वमकान्तस्य कृतपदो-. पस्थाप्यव्यापारस्पैवाभेदेन मीलनान्वयितया यच्छब्देन चोधनाद्, एवं "यं सर्वशैला" इत्यादापपि तदनुरोधेन पूर्वप्रयुक्तपदो- पस्थापितेऽपि तस्य शत्यन्तरं स्वीकरणीयम् , अतिप्रसङ्गश्च सम- योजकबुद्धिस्थत्वमन्तव्यच वारणीयः, चरणं साधु सम्यक् तत्किमित्यत माह-यद् मीलितं तारशाचरणं मील. नमिति जयिमि कामिनीमुपे सति; उद्यता उपच्छता तेन चन्द्रेण अनुछिसमाचरणाम अर्थादुद्गमनरूपं साहसं सहसा छत; न तु विवे. चमया तथा च तदनुचितं न साध्विति पर्यायसितम्,तपदेपस्याप्येति । पधश्च व्यापारामिनं मीलनमित्ययययोषः, यनु-कृष्णमद्देन साधुकरणामिनं मीलनमिल्पवयोध उकार, तत्तुच्छं-छतपदोपस्थाप्यच्यापारस्यैवेत्यस्यासनत्यापत्ते, व्यापा. रमात्रप्रतिपादनेन चरितार्थत्वाच्चेति । यं सर्वौला इति । य दिमालय. नामकं पर्चतमित्यर्थः, तदनुरोधेनेति । वच्छन्दं बिनाऽपि यच्छदेन चैत्रव्यापारादियोधानुरोपेनस्यर्थः, पूर्वप्रयुति । स्योच्चारकपुरुषक: कपूर्वकालोच्चरितेत्यर्थः ननु यया हिमादयः प्रशान्तस्तथा तोयनिधिरपि कुतस्तस्यापि य. सर्वशैला इत्यादी यरपदेन न पोशान्यत याह-नियमानि । स्या योजकबुद्धिविषयताऽयच्छेदकले पनि पूपदसम्योपरिधनिविषयताऽय. च्छेदको यो धम्मस्ववन्दिरेष सत्यदस्य शनिरिति, मधयों यो प्राणायावाद न पाठविण्यादायुमयावृत्तिवेन ब्रतः कित्यादि, र यो यो घूमयानु म बद्धिमानिन्दादी मानसत्वमहानसाय. स्वादिः, स च प्रकारणादिनन बार कानिपपादौ यत्र दाम तदनन्तचिनिन्दितमि त्या पाण्यामंदन दानामा व्यय इति जगदीशेनोक, तत्र यत्पदाभ्यामपानियमांत्रिपद नि मायः, तथा च वोपनिया प्रशान्तयेऽपि न दिम मान नत्र यापदेन तस्प घोष केवलसद्विपयकाबुलमा अध्ययमांग नम तम्य पोय: : प्रकारतत्वमन्युपलभपतपा प्रयेशिवम्, संकेतच स्वविशिष्यम्मांवधिविषयस्यम्वन्यायोमयसर• धेन यत्पदविशिष्टयोपो माविया, म्याद यस्यादपर, स्वत्वस्य संगपरिचायकतयानाननुगमः,सरिपोरयाकपाक- ·सवितिक शक्तिवादे जन्यबोध, अदसश्च परोक्षविषये शक्तिः। स्वशब्दस्य समभिव्याहृतपदोपस्थाप्ये शक्तिः, समभिव्याह- तत्वन्त्वेकवाक्यघटकत्वम् , अथैव चैत्र स्वपुत्र पश्यतीत्यादाविव सं चैत्रपुत्र पश्यति चैरभ्राता वा स्वपुन पश्यतीत्यादौ न कथ स्वशब्देन चैत्र' प्रत्या- य्यते ' मुख्यविशेष्यवाचकताव्युत्पत्यभ्युपगमे स्वपुत्रदर्शिनं चैत्र मैनः पश्यतीत्यादौ चैत्रपुनरोधानुपपत्तिः, स्याच घटत्वेन हेतुत्वे पक्षमात्रवृत्तित्वाभानासाधारणोदाहरणा सङ्गतिरिति, सोऽय देवदत्त इत्यय जानातीत्यादिप्रत्यभिशायोधकवा क्ये तत्पदमनुभूतार्यकम् इदम्पदश्च प्रत्यक्षविषयपर, तथा चा नुभूतामिन्नप्रत्यक्षविषयामिन्नो देवदत्त इत्याकारकशानवानिति त पराक्षति । लौकिकप्रत्यक्षभिन्नशानविपयेऽद शब्दस्य शक्तिरित्यर्थ । तथा च "देवोऽसौ पिरतप्रपञ्चरचनाकल्लोलकोलाहल" इत्यादी पर मश्वरस्य लौक्किप्रत्यक्षाविषयत्वेऽप्यलौकिक प्रत्यक्षविषयत्वमादाया सावित्यादिना तस्य योध, घस्तुतस्तु 'क्रमादमु नारद इत्यबोधिस" "दधति परममी सायका निष्पतन्त" इत्यादयो लोकिकप्रत्यक्षविषयेऽपि भूरितरप्रयोगदर्शनान, अतिसनिकृष्टनिष्ठलौकिकविषयताभिन्नप्रत्यक्षीयविषयताविशिष्टे दस शक्तिर्वाच्या, परोक्षपद तादृशविषयताशालिग्रत्यक्षपरम् , अत एवं मिश्रर्यवहितप्रत्यक्षविपये दस शक्तिरित्युत, शाब्दिकरपि- "अदसस्तु विप्रकट तदिति परोक्षे विजानीयादि ति गीतम्, सनिकृष्टत्वन्तु वक्तृनिरूपित, नारदादे किंचिद्दूरस्थत्वेन न ता हाविषयत्वानुपपत्तिरित्यल पल्लवितेन । एकवाक्यघटकत्वमिति । स्वप्रये ग्यतानिरूपितविषयताप्रयोज कत्वमिति पर्यवसितार्थ, एवमिति । स्वशब्दस्य ताशपदोपस्थाप्ये शक्यत्व इत्यर्थ , स्व चैत्रपुत्र इत्यत्रासमस्तस्यपद आपत्ति दर्शयित्वा; समस्तस्यशब्द आपत्ति दर्शयति-चैनभ्राता पैति । चैत्र प्रयाय्यत इति । इदन्तु तत्पुरपे लक्षणाऽनङ्गीकर्तृमते योध्यम् , अन्यथा चैत्रपुत्र इत्यादी चैत्रपदेन चैत्रसम्बन्धिन एवापस्थापनाच् चैत्र इत्यस्यासहतिः स्याद - ·विशेषकाएवम् । न चावान्तरमायार्थबोधे चैत्रस्य मुख्यविशेष्यतया नेयमनुप- पतिरिति वाच्यम् ? अन्तराध्यान्तरवाक्यार्थयोधमन्तरेणाहत्यैव विशेष्ये विशेष- मुख्यविशेष्यति । स्वस्तिवाक्यजन्यवोंधोयमुत्यविशेष्यताऽपदका. वच्छिन्नवाचकतास्वीकार इत्यर्थः, ताल र चैत्रपुत्र इत्यादौ चैत्रादेर्मुः स्यविशेश्वरवायावान वस्य बोध इति मावा, चैत्रपुरेति । स्वयुबेतिवान फोनेति शेषा, तब मैत्रस्यैव मुख्यविशेष्यतया भानादिति, मुख्यविशे; प्यतयेति। जन्यचान्तरवाफ्यञ्च स्वपुषदशिन क्षेत्रमित्यन्त तेन च द्वितीशाय- कर्मचमुण्याविशेष्यस्वपुत्रदर्शिचत्रप्रकारक पप चौधो जायते, संख्या कालातिरिक्तपिमतपयस्य प्रत्यर्थविशेष्यतया माननियमाद, तथा च चैत्रे मुरपविशेष्यन्वदिरहण कुतः स्वपदेन तस्य बोध इति चेद् ? म-सुर्थकम्मत्यादिकं प्रत्यर्थविशेषणतयेच मासत इति प्राची ममतलम्चोक्तस्यात् ते तु ग्रामं गमछात्तीरयादौ गमनापर्ये कर्मवाऽऽपनप्रामादेः कर्म- तासम्बन्धनान्वयं वदन्ति, लिखितश्चेतत् स्वयमेव मवादीकायाम् , सन्तु-अवान्तरवाक्ये कमायाधिवक्षणेनैकत्वरकारकतापशमुख्य- विशेष्यकयोधसम्भव इत्यभिप्रायेण तदुक्तमिति; दस-अवान्तरवाक्यजन्ययोचे कर्मवामाने महावाक्यजन्य- यो तमानानुपपत्ते, महावाश्यार्थरोघोपपत्तष एवायान्तरवाफ्या. पंयोधकल्पमाति आहूत्यैवेति । महावाक्यघटकप्रपेकपदअन्यप्रत्येकपदार्थापस्थित्यः व्यवहितोसरमेयापर्य, विशेष्ये विशेषणेति । शादियोघोहि द्विविधा-विशि. ध्वैशिष्ट्यावाही; उपलक्षिताबणाहीचविशिष्टवैशिष्ट्यावाहि. शान प्रति विशेषणतालच्छेदकप्रकारेषा विशेषणानस्य देततया त- বাল্যর্থ নষামন্ধৱাসগুথিকাশ থা- কাহিনি রদ্বিয়াঘনখানাবন্ধনথা মাথায় पदार्या उपस्थिता, "खले कपोतन्यायेन" एक विशेषणम् अपशप यमिति रीत्या युगपद्मासाने, तर कुन्न कस्य चिद् विशेषणत्यं पस्य चिनिशेष्यत्यमिति नियमस्याकाहाशानादेयोपपद्यत इति माया, धचिद्विारावीशष्ट्याबमाहि कुन चिदुपदीनावगादि शामित्पन्न २११०या० ·१६२ सचिवृत्तिके शक्तिवादे णमिति रीत्या महावाक्यार्थपोधे यत्र तात्पर्य तत्रैव तदनुपपत्तैर्दु- ारत्वाद्, न च स्वार्थस्य साक्षात् परम्परया वा यदर्थे विशेषणत्वं ताह- शार्थवाचकताव्युत्पचे यं दोप इति वाच्यम् ? एवमपि स्वपुनश्चैत्रेण दृश्यत इत्यादौ चैनपुत्रवोधानुपत्तेः, स्वसपभिव्याहृनक्रियाऽन्वयिवाचकत्वमपि न विचारं सहते; परम्परया क्रियाऽन्वयित्वस्य चैनभ्रातास्व पश्यतीत्यादौ चैत्रादिसाधारगत्वात् साक्षात् क्रियाऽन्वयित्वस्य चैत्रः स्वं पश्यतीत्यादारप्यभावात् तत्र विमत्यर्थद्वारैव नामाधात्वर्थयोर्भेदान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् । क्रियान्वयिप्रत्ययार्थे साक्षादन्ययित्वविवक्षणान्न दोप इति चेद्? तात्पर्य्यस्य नियामकतयाऽह-यत्र तात्पर्य्यमिति । विशेषणत्वमिति । विशेष्य. तया वस्त्रामिप्रेतत्व, तथा च स्वार्थनिष्टप्रकारताकविशेष्यतावच्छेदक स्वेन वक्त्रभिप्रायविषपतावद्धर्मावच्छिन्ने स्वशब्दस्य शक्तिरिति तुपर्य घसितार्थ, नाय दराप इतीति । स्व बैनपुत्र पश्यतीत्यादौ स्वपदार्थे चैत्र पुषादेविशेष्यतया स्यपुत्रदर्शनमित्यादी च स्वायें चैत्रादेविशेष्यतया च स्वपदेन तस्य तस्य धोध इति भाष, कियाऽन्वयाति । तत्त्वच-क्रियानिष्ठविषयतानिरूपितविषयतावत्व, सा क्षादवयित्वेति। तच न प्रत्ययार्थविषयतानिरूपितविषयतानिरूपितवि पयताशुन्यत्वे सति प्रत्ययार्थनिष्ठविपयतानिरूपितविषयतावत्त्व वा व्य, तथा सति स्वपुत्रदर्शिन चैन मैत्र इत्यादी दृशयातूसरेनप्रत्यया. कर्तृनिष्ठाविषयवानिरूपितचैत्रपदाचरद्वितीयाऽर्थविषयतानिरूपितवि पयतायाक्षेत्रे सत्त्वेन तादृयविषयताशून्यत्वविरहात् तद्वोधानुपपत्ते, न चेनप्रत्ययार्थनिष्टविषयतानिरूपितत्व चैत्रनिष्ठविषयतायामेव, नतु कम्मत्वनिष्टविषयताया स्वीक्रियते व्यवहितत्वादिति वाच्यम् ? तया सति परम्परा क्रियाऽन्वयित्वस्य दुयंचतया पूर्वग्रन्थासङ्ग ते, साक्षादित्यस्य कथनासङ्गतेश्च, न च साहानिरूपितत्व परम्परानिकापितत्वशातिरिकमेवेति वाच्यम्। मानामायादिति चेत् । सब-स्यनिरूपितनिरूपकत्वस्वनिरूपितरवान्यतरत्वं तद्, विशेष्य. शादी प्रहारताऽऽदिनिहापितरयमेव न तु तनिरूपकत्य, प्रकारता. .

·विशेषकाएडम् । १६३ एवमपि स्वव्यापकवहिममानाधिकरणधुमवान् पर्चत इत्यादी स्वशब्देन धुमादिपरामर्शानुपपत्तिवारणमशक्यमेव, एवं चैत्रणानीतं स्वपुत्र मैत्रः पश्यतीत्यादौ चैत्रपुरोधाप- चिवारणमपि, न च स्वपदार्यो यदर्थयातिविशेपणस्य विशेष्यताऽयच्छेदक कोदौ यदर्थस्य विशेषणको वा निर्षियते स एव पदार्यः स्वश- ब्दवाच्या, चैत्रपुत्रः स्वं पश्यतीत्यादौ चैत्रस्य भ्राताम्बपुत्रं पश्य- तीत्यादौ च स्वपदार्थश्चैत्रस्य विशेषणकोटौ चैत्रघटितार्थस्य धम्मि- तावच्छेदककोटी वा न निविशत इति नातिप्रसङ्गः, चैत्रावलोकितं. स्वपुत्रं मैनः पश्यतीत्यादौ चैत्रएदस्य चैत्रक के लक्षणया चैत्र: पदार्थकदेशो न तु पदार्थ इति स्वशब्दान समतीतिः, चैत्रेणावलो- कितमित्यादौ तु तादपर्यसत्य इष्पत एव ततस्तत्प्रतीतिः, स्वपु. दावपि विशेष्यताऽादनिरूपकत्वमेव, न तु तविकपितस्थम् अन्यपा बहुतरासामजस्यापत्ता, एवञ्च नानुपपत्तिलेशोऽपीति ध्येयम् , धूमादिरामति । तत्र घुमे वियाऽन्वयिप्रत्पयार्थे साक्षादत्वपित्यवि. रहादिति मनु समानाधिकरणतिबहुव्रीहिघटकल्युमत्यस्य लक्षणयाऽधि. करणसम्बन्धिलाक्षणिकता साशसम्वन्धिनोऽभेदेन धूमाझायन्वयन क्रियान्वयिप्रत्ययार्थे साक्षादन्ययित्व तत्र सरवन नानुपपारिपतो. दोपान्तरमाह-नेणालीतमिति । चैत्रपुरेति । आनयनाक्रियान्वपितृतीया. यिका साक्षादापयित्वस्य चैत्र सत्वादिति माघ, यधोटेतीत विशरणस्येत्पत्र पप्ठ्य प्रकारताकाष, तस्य चोत्तरव. तिविशेष्यतापामन्वय', कोटाविस्थनन्तरं लिशित इति योजनीयं, तथा - स्वार्थनिष्ठाघरछेरकताकरिशेयसानिमपितमकारसाम्बच्छेदकरदेन वस्त्रमिप्रेते स्वशब्दस्यका शनिरिति स्वामिष्ठकारनाकविशेष्योन पाभिप्रेते वापरा शक्तिरिति चैश्य स्वपुत्रो रयत इत्यत्र पुत्रं पत्रपतीय सम्यापकपहिसमानाधिकरणमयानित्पादौ चच शब्देन चैमधूमादेषोंधोपपति अतिप्रसवारण दर्शयति धेपुत्र इत्यादि न तानविरिति । न तोतिरित्यर्षः, चैत्रककस्य स्ययोग्यवान मोतिरिति मावः, ·१६४ सवितिके शक्तिवादे प्रदर्शिचाधनमित्यादौ चैत्रपुत्रदर्शित्रसम्बन्धित्वाद्यवच्छिन्ने चै- बान्तस्य वापये लक्षणाविरहे पूर्व भाग परित्यज्य तादृशलक्ष्या- थपरस्य केवलचैत्रादिपदस्यैव वा तत्र लक्षणया तत एव चैत्रपु. धादिप्रतीत्युपपनिरिति वाच्यम् ? एवं सति चैत्रस्य भ्रात्रा स्मपुत्रो दृश्यत इत्यादौ स्वपदेन चैनप्रीत्यापत्ते? रत्वाद्, मैवं-साक्षात् परम्परया वा यः स्वार्थस्य विशेष्यः, यश्च समभि. व्याहृतक्रियाकारकपदार्थस्तदुभयत्रैव स्वपदस्य शक्ति, स्वव्या पकवादिसामानाधिकरण्यं धूम इत्यादावस्तीति क्रियाऽध्याहाराद् ननु तत्पुरुषे तत्तद्विभक्त्यर्थविशिष्ट प्रकृतिपदं यदि लाक्षणिकं तदा स्वपुत्रदर्शिचत्रघनमित्यादौ कुतः स्वपदेन प्रादेवाधः? तत्र चैत्रादिप दानां चनसम्बन्ध्यादो लाक्षणिकवादित्यत आह-स्वपुत्रेति । चैनान्तस्येति । शाब्दिकमताभिरायण, सिद्धान्तमारभते-मैवमिति । मतुपो भेदसम्बन्धेमान्ययतात्पर्य- ग्राहकत्वं न तु सम्बपर्थकस्वमिति मते तादात्म्येन शुकस्व. पान् घट इत्यादी स्वपदायें साक्षाविशेष्यस्य घटस्य बोधाय साक्षादिति । स्यध्यापकय हिसमानाधिकरणो धूमः स्वक्षणाव्यवहितोत्त रक्षणोत्पत्तिकानुमितिका सिद्धिरित्यादी च; स्वपदेन धूमसिध्यादयों- धनार्थ-परम्परगति । चैत्र स्वं पश्यति चैत्रेण स्वपुत्रो रश्यत इत्यादी घे अमनिधन्दत स्यपुत्र इत्यादी स्वपदेन चैधादियोधार्थ-समभिव्याहतकियेति । चत्रमाता स्वपुत्रं पश्यति चैत्रमात्रा स्वपुत्रो दृश्यत इत्यादी चषस्य तु पदार्पस्य विशेष्यत्वामान समभिच्याहृतक्रियाकारकपदार्थत्याभावन घन स्यपदेन घौधा, फियाकारकत्वञ्च-मियाऽयितविभक्त्यान्य. यित्व, तच चत्रमातम्यति बोध्यम् , नस्यव्यापकपहिलमानाधिकरणघूमयानित्यादी वयादपि स्यप- दार्थस्य परम्परया विशेष्यतया तस्य कुतो न योधः? एवं देवदाय स्थपुत्र ददाति मैत्रा देवदने स्वपुत्रं पश्यति मैच हत्या दी देवदत्तादेः सममिव्याहतांग्रयाकारकपदार्थतया स्वपदेन तस्य यो. धप्रसमति, न च स्वार्थस्य यशरमायशेष्यः, यच्च सममिव्याहतप्रियाकका ·दमयन्या उचापतस्तमा मघन् प्रमाहरे कान्तिप्रवाई मया. कियैव निजहेतुदण्डजक्रममकारितागुणवन सामान्यत इति, अपेवं सति ताशवक्तृतात्पम्यविषय एव शकिकरपननातिप्रसाद न-चैत्रमाता स्थपुत्र पश्यति, चैत्रस्य रोहे मैत्रः स्वपुरे पदपतीया. दोस्वपदस्स चनादी वक्तृतात्पश्यविषयवसाय चांदवायविर दातू स्वभ्याएको वाहाण्यत्रेव यदा स्थध्यापकाहिसमानाधिकरणी धूः म इत्यादावपि स्वपदस्य वही तात्पर्यमस्ति, न तु ध्याता तदा यदिवा- "स तदुश्चकुची मदन अमाझाचक्रम्रममावनाति पदिति, रित्वं गुणों एम्मः कलसे कार्यरूप किमु अस्तरियन्वया नयनाद शास्तित्वेन ताशधर्म: सम्मादयत इत्यर्थ, कारणगुमानमा ननु ताहराधम्म दमयन्त्याः स्तनपत्तित्वमेव सम्मायने मत विशेषकाण्डम् । धमस्य समभिव्याहतक्रियाकारकत्वमक्षतमेवेति न स्वपदात्तत्प्रती- त्पनुपपत्तिा, एवं "कलसे निजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमकारिता गुण". इत्यादावपि क्रियाऽध्याहारात् म्बपर्यायनि नपदात् कलादिपती. तिः, स्वव्यापकवदिमामानाधिकरण्य धूमस्येत्यादयश्च न प्रयोगाः, रकं याच घच्यापकत्यादौ घूमादिरेव भरमावशेष्या, चट पवन कन्कारकमलो न विदेवदत्तादशंघ रति पाव्यम् ? तया सति म्यव्यापकवहिसमानाधिकरणधूमवान् पर्वत इत्यादी म्वध्यापकवहिवामानायकरण्यं घूमेऽस्तीत्यत्र धमत्य बोधानुपए. नारसिद्? न-स्वपदजन्ययाधरवेन यक्तृतात्पर्याविषयत्व सनि ताशांक प्यो य', यच्च ताशकारकं तदुमयत्रंच स्यपदस्य शकरपेन बदिदेय. दशादी तादृशतात्पथ्यविषयत्वामावाद्, यारणसम्भवे विशेष्यत्वादिनिवेशस्य वैयमिति चंद! घ इष्ट पखेति पेयम्,. हतस इत्यादि शेषाद्धन्तु- FE स्वस्थ निमित्त कारण यो दण्डावजन्यः चन्द्रमका रमत इति न्यायाद कल सवृत्तित्वम् इत्यतस्तदुपरादपति- इति कस्प भ्रम भ्रान्तिमातनोति यद पत्मादिपणः अथ या यदिति आठनातोतिक्रियाविना, याताहा ·१६६ सवितिके शक्तिवादे इदन्तु चिन्स्यते-यपेण समभिव्याहृतपदादुपस्थितिस्तपा- वच्छिन्नस्य स्वपदार्थत्व एकेन ब्राह्मणेन ब्राह्मणान्तरपुत्रदर्शनद शाया ब्राह्मण स्वपुत्र न पश्यतीत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः, अन्वयि ताऽवच्छेदकावन्छिन्नामारस्य विशेष्ये वाधात् , समभिव्याहतपदार्थ निष्ठतत्तद्यक्तित्वाच्छिन्नस्य तदर्थत्वेऽपि वहिकालीनद्रव्यवति इदादी स्वाव्यापकवत्रिकालीनद्रव्यं नास्तीति प्रयोगानुपपत्तिः, तन द्रव्यपदस्थापि लक्षणया तत्तव्यक्तित्वारच्छिन्नपरत्वे महानसा- दायपि तथाप्रयोगापत्तिस्तथाविधयकिश्चिद्यत्त्यभावस्य तत्रावा- धात्, तादृशसमभिव्याहृतस्थले यद्यद्यक्तिव्यापम्ता बस्तच- व्यक्तित्वावच्छिन्नाभावकूट एव नियमतः प्रतीयत इति चेद ? न-तथाविधमकलव्यक्तिनिष्ठतत्तयक्तित्वाना युगसहस्रेणापि ज्ञातुमशक्यत्वात् , कदा चित् कस्य चिज् ज्ञानसम्भवेऽपि कतिपयत- तव्यक्तित्वमागेपस्थितिदशाया कतिपयाभारमात्रगोचरमतीतेरप्य- गीकार्यतया तादृशनियमस्य मुद्रपराहतत्वादिति, अन के चिद्-ब्राह्मण स्त्रपुत्रं पश्यतीत्यादी स्वपदं ब्राह्मण- त्यापच्छिन्नार्थकमेव, विशेष्यीभूतत्राह्मणत्वाधवच्छिन्ने च स्वप. दार्थघटितस्य ब्राह्मणपुरदर्शनकर्तृत्वादिरूपविशेषणस्य न केवल- अन्वयताऽनच्छदकेति । स्वपदन ब्राह्मणत्वेन ब्राह्मणस्योपस्थित्या ब्राह्म णपुरकर्मकदर्शनाश्रयतात्वावच्छिन्नामावस्य, विशेष्ये करि ब्राह्मणे, सममिव्याहृतेति । समभिव्याहतपदजन्योपस्थितिप्रकारवृत्त्युमयावृत्ति त्यरूपसामान्यधम्मोपलक्षिततचयनित्वावच्छिन्नस्येत्यर्थः, पय तत्तधक्तित्वभेदेन न शक्त्यानन्य, न थाऽपूर्वव्यकिमाना नुपपत्ति, स्यपुत्रामेत्यत्र स्वपदेन तात्पर्यवशात् तत्तदर्शनकर्तृत्वामाव स्य ब्राह्मणे सत्यन नायोग्यतेति मावः, प्रतियोगिताऽवच्छेदकायच्छिन्ना- धिकरणस्यसरवसचनाय-वहिकालीनाते । तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नामावट एवेति । इदश तात्पर्यसत्त्वे सदुच्चरि- तशब्दस्याप्यनेकाधगमकतामनीरत्येप, अन्यथा सदुच्चरितद्रव्य- पदेनानन्ततत्तदुव्यक्तिरयावच्छिन्नानां कथमपि थोधासम्मयाद्, खड़ी अयंत्येति । असवरपुरुरीयताध्यवापस्य प्रामाण्यान्ययाउनुपपत्ये.

·विशेषकाण्डम् । स्याश्रयत्वादिसम्बन्धेनाम्वयः अपि त्वाश्रयत्वस्वनिरूपदर्शनवि- चयपुत्रजनकलोभयप्सम्बन्धेनैव, एवन सत्र नमा तादृशोमयसम्ब. धावच्छिन्नतदभाव एप प्रत्याय्यतेऽतो नोक्तदोष इति वदन्ति । एकशब्दस्य कैवल्यादिविशिष्टे शक्तिः, कैवल्पन-स्वसजातीय- द्वितीयराहित्य, तच्च स्वसजातीयनिष्टमेदापतियोगित्वं, स्वसजाती- भावः, स्वेनारश्यमानपुषस्यान्यकर्नूकदर्शनकाले स्वपुत्रं पश्यतीति चारणायाभयत्वेप्ति प्रथमसम्बन्ध स्वनिलपति । स्व तिर्थाथपत्वादि, चैत्रेण स्वपुत्री पश्यत इत्यादा याख्यातायविषयत्वस्याश्रयत्वस्यनिरूपकदर्शनकजन्यरवोमयसम्बन्थे। न पुादायन्यया, चा स्वधनं पश्यतीत्यादी स्वायत्वस्वनिरूपकद- शनविषयघनस्वामित्वोमयसम्बन्धेनान्वयः, स्वव्यापकवहिकालीनद्रव्य- वान पर्वत इत्यादी तु म्वपद तत्सद्धृमव्यक्तिपरं, तादृशद्रव्यस्य पर्य- सादौ संयोगः, स्वांश परम्परया विशेषणवाहिनियापकतानिरूपक सचव्यक्तिप्रतियोगिफसंयोगश्चेतदुमयसम्बन्धेन तसध्यन्तिप्रतियो. गिसंयोगेन बान्वयोऽतो दस्ताहशदव्ययान , तादृशोमरसम्बन्धाव. च्छिन्नत्वस्य दवृत्तित्व विरहेण हदे तारशद्रव्यमित्यादयस्तु न भयो. गा, अपितु इदे ताहशद्रयं नास्तीत्यादय पर्व, के चिनु-स्वव्यापकवहिकालीनस्य तादात्म्य स्वांशे विशेषणपति- निष्ठम्यापकतानिरूपकतादात्म्यञ्चत भयसम्पावन द्रव्येऽन्वयाद् ने तारापरयनुपपत्ती हत्या, वदन्तीति । अस्वरसस्चनाय, तद्वीलञ्च-बाह्मणः स्यपुत्रं पश्यतीत्या- दौस्यपदार्पस्य ब्राह्मणत्याचवच्छिन्नस्य यस्य साह्मणस्य पुत्रोऽप्रसिद्धस्त. मादायापि ब्राह्मणः स्वपुत्रं न पश्यतीत्यादिप्रयोगापतिः, निएकोमा বহীন মল্লিগন্ধময়নাথবাশাক সঙ্গ লার, सत्र धूमा-ब्राह्मणः स्वपुरं पश्यतीत्यादौ ब्राह्मणादिपदानां देवदसा. दिपरत्वम् अन्ययाऽच्यावतकताऽऽपसे, स्यव्यापकवहिकालीनद्रव्यं. ईदे नास्तीत्यादी द्रव्यादिपदानां धूमादिपरत्वमपि वाव्यं, तम त स्वर- दस्थापि तत्तवर्मावच्छिन्नयाचकर धिवक्षपोयमतो न कोऽपि दोपः पदमादधातीति ध्येयम् ।। मेदाप्रतियोगेश्वमिति । मेदश्च स्वनिकएकत्वस्यसामानाधिकरपयो- मयसम्बन्धन प्रतियोगिताविशियन विशेषणीयः तेन नोमयः मेवादिकमादाय कैवल्याप्रसिदिः, उदासाननिष्ठभेदप्रतियोगिस्यमादाया. सिद्धिवारणाय स्वजातीवेति।

·सवितिक शक्तिवादे यत्वञ्च-उद्देश्यविशेष्यवाचकैकशब्दान कैपल्यघटकत्वेन प्रकृतविधे. यावरूप प्रतीयते, तथा चावायमेको मुक्त इत्यादाक्तदेशाधिकर- णकभोजनकर्तुनिष्ठभेदाप्रतियोग्ययमा भुक्त इत्यागाकारकयोधः, शक्यतावच्छेदकानगमचोक्तदिशा चिन्तनीयः, अयं फलमेक मुझे, फलमेक मुञानस्तिष्ठतीत्यादौ विधेयत्वा- घपच्छेदककोटियापिटायक कपदाच याशार्थविशेषणताऽऽपन्ने यद वच्छिन्ने स्वार्थान्वयिनो विशेषणत्व ताशार्थानुयोगिकान्वय. प्रतीयत इति । तथा च विधेयत्वेन स्वसमामव्याहतपरप्रतिपाधव निष्ठभेदाप्रतियोगिन्युइश्यविशेषणवाच कैकशब्दस्य शक्तिरिति, इद मुपल शण, क चिच्च स्वसभभियाहतपदप्रतिपाद्यविधेयरिशिष्टस्यान्व यिनाऽवच्छेदकरूपेणापि साजात्य योध्य, तेन शुद्रेणाप्यक्षमोजनकाल पको ग्राह्मणोऽन्न भुडत इत्यादिप्रयोगापपत्ति, चिन्तनीय इति । परिकार्य इत्यर्थ, एयश्च स्वसममिव्याह तपदजन्यप्रतिपत्तीयविधेयत्वेन वयमिप्रायविषयतावच्छेदकत्वानुगत धम्म स पयोपलक्षणतया शक्यताऽवच्छदकानुगमक, नन्वेममपि स्वत्वस्यानुगमकघटकत्वेऽननुगमतादयस्य, तघरक स्वे सममिव्याहतपदजन्यमतिपत्तीयविधेयताऽवच्छेदकरवस्य भोजनक- तृत्वादावपि सादप्रसिद्धिरिति च। ল—একথাবায়দুয়ায়ী মাবিয়াকেৱলাকার ৪ शिष्टाश-स्वज-त्यस्यसममिन्याहतपदजन्यप्रतिपत्तीयविधेयताज्य उपत्यन स्रोच्चारकपुर गयेच्छाविषयत्वोपलशितधम्मपिच्छिन्नय निष्ठभेदाप्रतियोगित्यप्रकारतावत्योमयसम्बन्धेन, श्यत्वस्य सम्बया घरक्तपा नाननुगम तत्तदेकशदस्य सम्बन्धघटातया सममिया दनविधयहादरवम्य तत्तद्राजनारयादायेव सस्यान्न बाप सिद्धि, अधिन्नु सक्षमवियनानुसन्धेयम् , एपमुताप्रापि, मुस्याविप्रयागद्वयम् एकपदार्थस्य विधेयतावच्या कोट्युद्दे इयताऽवच्छेदकाटिप्रविष्टमरेना तुगल, याहयाति । एताकरमोजन स्वाधपटिनपर्य, परान इतियम्मंतारयायपरिछन त्यथ , स्वार्था मन इति । एक्पदाधान्यपिफ्लादेरित्यर्थः, मप यारशापवनसावकमोजनाय ध म सपपते पस्मात तारवयात मोजनस्प मी तस्मिन्नम्ययोऽवगाहने, म বনবি সীসা দিব पतस्प धारययमुपविशपशव्ययपाध्यापिशादियान उपाय, ·. - दुकस्य ताशकर्मत्वस्य पारतम्घेण भोजनादावन्वयोपगमेन पदा हाथ वा मुजादिधातोः फलेतराकर्मकभोजनाद्यवत्वं पिवश्यते, विशेषकाण्डम् । मातियोगित्वविशिष्टतपावरिछन्नान्वयप्रतियोगिस्वरूपसाजात्य प्र लागत; अतस्तयतकर्तृकभोजनादिनिष्ठमंसर्गप्रतियोगिफर्मावा- दिनिष्टसंसर्गप्रतियोगिनिष्ठभेदाप्रतियोगित्वं फलादौ प्रतीयते, एकसमानार्थकमात्रादिपदस्थलेऽप्येताहशीरीतिरिति कृतं पल्लवितेन । इति शक्तिवादे विशेषकाण्डः । अथ या स्वसमिध्याहतप्रथमाऽन्तपदोपस्थाप्यार्थनियतिनिरू- पकाविशिष्टधारवर्थताऽवच्छेदकाचच्छिन्नविशेषणतान इस्यत्र ता. पिर्याद वस्तुतस्तु-स्वप्तमामध्याहतधात्वान्वितमत्ययार्थो यद्धम्मापछि प्रेऽन्वेति सम्मावच्छिन्नकर्नुकतद्धात्वर्यताऽवच्छेदकावछिन पदों. अन्यति; ताराधारपर्णताऽवछेदकावच्छिन्नानुयोगिकान्धयप्रतियोगि सम्मायच्छिनायोग्यावयप्रतियोगित्वमेव साजात्यं वक्तव्यं, तेन फल- मेक मुआनेमस्यीयत इत्यादौ गानुपपत्ति', अनेदमालोचनीयम्-अयं फलमेक मुझे एफेन रथेन कुमाग्यो गच्छन्तीरयानावकशब्दस्य स्वार्थान्वयितावच्छड़कावच्छिन्नशियमे. মরযাদা; অমাৱস্ত্র ৱা, নয়াপ্লাসঘাত सत्कर्तृकमोजनकर्मताफलनिष्ठभेदप्रतियोगित्यप्रतियोगिफास्वरू- • सम्बन्धाछिनप्रतियोगिययदुकुमारीकनकगममकरणताऽऽपन्नान प्रमेदप्रतियोगित्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्पन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वादिसा पानेकपदास्य फलनिष्ठभेदप्रतियोगित्यस्य तदर्थाभावन्धियोऽभ्यु. पेयते, एवं सत्या परिकार न दोपलेशोऽपि न घोक्तधर्मस्य यह यत्तत्पदरितवनानुगमस्य दुष्करत्येऽपि क्षतिः, मात्रादिपदस्थल इति । यथाऽत्रार्य मानो सङ्ग इत्यादि, आदिनका. किवलादिपरिग्रहा, अयं फलं मात्र केवलं का भुग श्यादौ तु मा. पदमवधारणार्थकत्वेन फलान्याकर्मकभोजनादिकग्र्मपर; तस्य त्रा भेदेन फलादावन्वय तथा च फलेताकर्मकभोजनकम्माभित्रफल कभोजनानुकलकृतिमानिायविषयोधः, अत्र मानादिपदापताछ यो घट परञ्च पश्यति भैनस्तु तद्घटमेघ सदा चैत्रो पदमा तीत्पादयोन प्रयोग, मात्रादिपदन्तु तदर्थे तात्पर्यग्राहकमित्यास्तां विस्तर इति शकिवादपिस्तौ विशेषकाण्ड २२

·TODATDERMID-SETOGRADUSouMAGDADAM
इस कार्यालय द्वारा "काशीसस्कृतसीरिज" के अलावा और भी । सीरिज यथा
"चौखम्वा तत सीरिज" "बनारससस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" प्रत्य.
मालायें निकलती है तथा इन ४ सोरिजों के पश्चात् और भी विविध शाल की पुस्तके
प्रकाशित की गई है तथा अन्य सव स्थानों के छपे हुए सस्कृत तथा भाषा-भाष्य के
अन्य विक्रयायं प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे
महा मयं प्रकार की संस्कृत, हिन्दी,भजी की मुन्दर छपाई होती है, परिक्षा प्रार्थनीय है।
पत्रादि प्रेपणास्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
'चौखम्बा संस्कृतसीरिज़" आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, पनारस सिटी।
-

·अथ सविवृतिके शक्तिवादे भावाद, परिशिष्टकाण्डः। *गपादिशब्दान संस्थानरूपाकवेरपि योधस्यानुभविकतया गोस्वादिजातिवद् साऽपि वदाच्ये विशेपणं, तस्याश याच्यविशेप- पत्वेऽपि न प्रचिनिमित्ता; साक्षात् सम्बन्धेन याच्यत्तित्या. अवयवसंयोगरूपायास्तस्याः सामानाधिकरण्येनैव ग. वादी सत्वाद, अन शक्त्या जात्पाकृत्योरे कतरपिनिर्मोकणाप विशेष्यपिशेषणमान जातियोंगयादिपदानां शचिकल्पनेना विमलादिरूपदोपविरहादाह-धोपस्पानुमाति। तथा चानुषमानसंस्था- नमानान्यथाऽनुपपरेय तत्र शक्ति करिपतेवि भायः साक्षासम्बन्धेने. ति। यभिष्ठसंतांतायां प्रतियोपिनुपोगिविषय तानिरपितत्यं स एप ধারাঃ, সারাবিশ্ব প্রার্থনায়াখায়কে। प्रवेशा, संस्थानच्यतो सासारसम्यधामा पयितुमार-सामानपि. कनेति । समयायिसमयतत्यपटिससामाधिकरण्यसाधेनेत्यर्थः, বয় ব্যানাযিথেষকলোমিgestiজায় মাথা संस्थाननिष्ठाकारतानिरूपितत्य, गयाविनिष्ठपिशेप्यतानिरुपितरपक्ष प्रतिनिष्टसांसर्गिकविषयतापामस्तीपतो न साक्षादिति माया, ·पारशिष्टकाएड। रमानावरहाल लायवाच्चोभयविशिष्टे गवादिपदस्यकैव शक्तिः स्वीक्रियते, शक्यविशेषणभेदेऽपि पुष्पचन्तादिपदवद् धेन्वादि- पदवच शक्त्यैक्यस्य दुरपवादत्वाद्, एकविशिष्टापरापच्छिन्ने शक्तिरिति तु न सन् विशेष्यनिशेष- णमा पिनिगमनाविरहाद् गवाद्यशे सासादुभयप्रकारकबोधस्यानुः भासिद्धस्य दुरुषपादत्वाच्च, यत्र केवलाकातरिशिष्टे गवादिपद तात्पर्य यथा पिष्टकमय्यो गाय इत्यादौ तत्र शुद्धगोत्याधयन्छि नपरे पेन्वादिपद इच लक्षणेव, जात्याकृतिविशिष्टायां व्यको शक्त क्यं "जात्याकतिव्यक्तयस्तु पदार्थ" इति न्यायमूत्रे बहुवचनमु पेक्ष्य पदार्थ इत्येकाचनान्त निर्दिष्टवतो महरप्यनुमतम् । नन्वकतारविनिम्मकिणापरमानविरहस्य परस्परमानसामग्रीसहका रियोपगमेनापि निर्याहा नतकशक्तिकल्पनमत आई-लाधवाच्येति । ननु हर्यादिपदेपु शक्यविशेषणमेदेन शक्तद एच १५, अत्र कुत उमयविशिष्ट एका शकिरित्यत थाह-शस्यविशेषणेति । नन्वतेन विशेषणमेदेऽपि या धम्मभदस्तवेव कश्चित् शक्य मरत्वेनद्धम्मिण पैश्यात्तत् कुत ? त्यत आह-धेन्वादिपदवच्चेति । वि निगमनाविरह दिति । शक्तिदापत्तेरिति शेप, केवलराकृतिावशिष्ट इति । वि. लक्षणावयवसयोगविशिष्ट इत्यर्थः, गोवजातिविरहसबनाय-पिटकमय्य इति । नक्षत्रति । मृण्मयगवादीगा मोक्षय गामानवेत्यादिश्ययहारामा घेन तप मुख्यत्वामावाद, तथा च पारमा सूत्र "व्यग्याकृतियुक्तेऽ. प्यासा प्रोक्षणादीना मृदयके जाति:" जातिरिति पदार्थ रपनुए तस्पेनान्यितम् , समसा=प्रयोगविरहाद्, इस्पेकारनान्तमिति । अयमाशया-पस्यपदोतरकरचनेन वि. यसितस्यस्प पायक पापीयेऽन्वय पाताधातथा च जास्यातिष्पक्तपरपावशक्यतकयन्त पर्यतत्र व्यकप एय. तविपयायमागतापचनस्प पियतितपस्वसण्याविरदेकरय संखपाया पदार्थ इति विशेषणपदकययनरवविणक्षणाचयनो पपतिरिति तासापाया अविवक्षास्थल एप समानवयनकायनिय मा मापवयनानुपपचिरिति, रामस्नु जारपारपोरिवरगाव म्य व्यय विशेभ्यरवस्य बनायनि मायापया।

·सवितिके शक्तिवादे १७३ मीमांसकास्तु गवादिषदानां जातिरेव वाच्या, न तु व्यक्ति राकृति व्यक्तिशक्तिमतेऽपि नुरुपतस्तस्या ग्रहासम्भवेन शक्तिज्ञानप्र- कारीभूताया जाता शक्तस्तदवच्छेदकताया वाऽवश्यकल्पनीयता व्यत्यादौ तस्कल्पनायां गौरवान् : प्रयोजनविरहाच्च, व्यक्तिशक्तिमते च जातरुपलक्षणत्यासम्भया मागेव दर्शितः, यथा पक्तिशक्तिमते जात्यो शक्तिस्तदवन्दकता वा नदिशेप. जानवछिन्नेव तथा नाविशक्तिमतेऽपि सातवेति न गोवत्या- दिप्रवेशाद् गौरवशाऽपि, न हि जातियक्तिमतेऽपि शान्दयो सा फिविदर्माप्रकारेण मासवे; येन प्रकारलाभार्थ प्रकारविशेपमन्दर्भान्य शक्तिः कल्प. नीया, आप तु स्वरुपत एक, अचानुमानादिना गोतादौ शरिताडो भरन पम्मितान्छ दफज्ञानस्यानुमानादिनाऽजननाचाशमानाय विपरीवज्ञानादिरी- मीमांसकमतविशेषमुपम्यस्यति-मिति कातिशय धी, स्वरूपतःकिशिमकारेश, सस्या इति । म्यतपिपः, मा. ति बपकी संस्थाने यायमते शकेराधिस्पेन गौरपीमति गाय, सप्रयोजनगौरयस्पादोपायदाद-प्रयानेति । मनुजाविशक्तिमत इय पनि रातिमतेऽपि गोरवादिलाता কাগ বীৰয়লা মামান। বাহাই মামার দিন বন্ধ प, मया तशम्पं कुतो गौरयमित्यत माद-पति। . विति। पटादिपक्षात पदायाधुपलक्षिते शहरये दम्परवाएपमलि. अपि शहरवेन पटाविपदेपो द्वापानिएस्पातामामा. योपापापादि दमिति, सामान निर्याउनपेत्य, अनुमानादिति । अनुमानश मोयादि साम्योपे काराविरकमानपी. जयमालयिपगोपनियतसम्मन्यपर, गोराया। पह. যটিয়ালি, চানা মনঃৰাস, अनुमानशदायी निम्मिएकानानमिनमा মুশায়েশ বিষয়াবসিযস, ·. परिशिष्टकाण्ड.1 धितयाऽनुपयुक्तत्वाचा एवञ्च तादृशधर्मस्य शक्यताऽवच्छेदकत्वं दुरिमेव, श क्तिग्राहकमानेन धम्मिताऽवच्छेदकाशे तदवच्छेदकताग्रहे वाधका भागाद्, यदि चावच्छेदकताग्रहेऽपि शक्तिधियस्तदशे भ्रमत्व कल्प्यते विषयबाधनावच्छेदकत्वमेव शक्तिप्राहकमानेन न गृह्यत इत्येष वा स्वीक्रियते, तदा प्रतियोगित्वकारणत्नादीनामपि तुल्ययुक्त्या मच्छेदकत्वपिलयमसन', तत्राप्येव सुवचत्वात् , प्रतियोगित्वादियुद्धेरवच्छेदकस्यावगाहित्यमनुभवसिद्ध यदि; तदा शक्तिधियस्तदयमाहिता न तयेति वचसि को बा श्रद्दधाति ? विशेषाभावाद्, मा भूद् वा गोत्वत्वादिकपवच्छेदक शक्तस्तथाऽपि शक्तिज्ञानकारणताया गुरुशरीरगोत्वत्वादेर्मिताऽवच्छेदकताऽऽ माविषयतानिवेशाद् गौरव दुरिमेय, रहज्ञानाप्रतिबन्धकतयाऽनुपयुकत्याद निर्धार्ममताऽवच्छदककशानस्य कारणाचे गोत्य गोपवशक्यत्याभाववदित्यादिनिश्चयकालेऽपि गोपद शक्यत्वयादिस्यादिज्ञानोदयेन शाब्दवोधापत्तिरिति भाव , एषयति । गोत्वस्यादिना गोत्वादे शक्तिशानावषयत्वे चत्यर्थ, शक महकमानेनति । शक्तिविषयकज्ञानेनेत्यर्थ , तदवच्छेदकतानशक्त्यय च्छेदकतामाने,अथवा शकिग्नाहकमानेनेत्यनन्तर शनिमह इति पूरणी यम्, अन तृतीयाऽर्थो जन्याव, तस्य च शक्तिप्रद इत्यत्रान्वया, एतेन तृतीयाया अनुपपत्तिरिरपपि निरस्त, बाधकामायादिति।विषयवाधादिनि बायकामावादित्यर्थ, पद्धम्म धर्मिमतावच्छेदकीकृत्य यदधमाहतेऽस तियाध तत्र तयच्छदकत्वमपीति नियमाद, अथ पा यद्धविच्छिन्न यदधगाहयति यत् तत तनासति याधके तदवच्छेदकाय प्रादयति, श्रधिकरणताग्राहकमानवदिति नियमादिति गाय । अवच्छदकताप्रहेति । अघच्छेदकताभानऽपीत्यर्थः भ्रम वमिति । शुषभिन्नमीमासकमते नमरवानहीकारास् , तन्मतेऽध्याद-विषयवाघे नति । अवच्छताया शतिनिरूपितस्वयाधेनेवः। तदवगाहितति । अ बच्चदकरयायगाहितेत्यर्थ, म तथा =अनुमयसिद्धा, प्रधातीति । प्रामा ज्य स्यीकरातीत्यर्य, तुप्यतु दुर्जन-यापेनाह-मा भूदिति । निवेशादिति । कारणीभूत गोप गोपदशम्पमिति साने गोश्वरवस्य धम्मितारयच्छद ·सवितिके शक्तिवाद व्यक्ति शक्तिवादिनान्तु-स्वरूपतो गोवादिनिम्मिता- छेदकलस्यैव निवेशादिति चेद् ? म-पदविशेषणताऽऽपत्नशक्ती निरूपितत्वसम्बन्धेन शक्तिस- म्यायन पदे या स्वरूपतो गोत्यादिप्रकारिफाया एव शाक्तिधियः स्वीकाराद् , न हि समवायेनैव जातेः स्वरूपत प्रकारतेति नियमः प्रामाणिकः, घदं जानामीत्यादौ पकारितासम्बन्धन स्वरूपको प. टस्वादीनां ज्ञानाचशे प्रकारत्वोपगमा , समयापेन धम्मिविशेषण- ताऽऽपमस्यैव सम्बन्धान्तरेणाप्यन स्वरूपतो भानमित्यपि न नि. पमः, मामाण्यस्य परतो नातामतेऽयं घट इत्याकारकस्म स्वरू- पता घटत्वादिज्ञानस्यानुन्यबसाये प्रकारितार्या तत्सम्बन्धेन ज्ञाने फरन प्रशादिति माया, गौरवांमति । गोरखापेक्षया गयंतरापत्तियादि। धरितस्य गोत्वरयस्य गुरुवारीत्यादिति, এছাযহাবলামণব। ধ গায়ে হামিংবান্ধাকা সিবি অপঘামাইনিছুহ্মায়োকাকালমোনিয়ায় पताका शतिधीरित्ययः । पर यति । पविशेष्यकशक्तिसाय-पाय. जिगारयमकारिका पदं गीरित्याधाकारिकप: कति तथा বায়ান ব্যাখ্যায় বান্ধায় বায়াত- पप्रशमलायमेति मापा, मनु स्पतो जातिनिधप्रकारतायाः समपापातिरिकासम्पमधानस छिपायनियमात पुतस्ताशमानस्वीकारसम्गय रयत मादन शति । सारनियमे व्यभिचार दशंपति-पट सनामीपादि। प्रकाशित শ্যাথা ঘোনঃমহ্মাকোপিয়াননিয়াবাসহায়- भारतानिमपितामनिपिपतापरपशामिायध, प्रामाति । যা দেয়া যাবেনাথ ঘ নামায पसापापिित माया, प्रामाणपस्प स्वतो प्रादायमोऽयं घर प्रकारव. মাথাবনামি সং Bঃ গ্রামানহানীকান্ত पटाशदिपिसिएघानिय भासते, तदाकारोड पदं आनामारपारित अबसमान धाग्मविशेग्णतापमपापा शारितमानस स्पता, परत इति । संपादिमधिनारयानुराममारित इत्यप, ·१७६ परिशिष्टकाएडा। वा धम्मिविशेषणताऽनापन्नस्य घटत्यादर्भानात् , अस्तु वा प्रकृतेऽपि गवादिविशेषणताऽपन्नस्यैव गोत्वादेः शक्ती निरूपितत्वसम्बन्धेन पदे वा शक्तिसम्बन्धेन स्वरूपता प्रकारता, गवादेश्च शक्ती पदे वा स्वसमवेतनिरूपितत्वस्वसमवे तवाचकत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन प्रकारता; तादृशी च गयादिवि पयता न शाब्दवोधजनकतावच्छेदिफेति परम्परासम्बन्धेन प्रकार ताया जनकताऽवच्छदकत्वापेक्षया साक्षात्सम्बन्धावच्छिन्नप्रकार तायास्तथात्वे लाघवेन व्यक्तिशक्तिसिदनीवकाशः, अथ जातिशक्तिमतेऽपि शाब्दबोधे व्यक्तिमानमावश्यक गौर्न टा, गौाता, गामानयेत्यादौ समभिव्याहतपदार्थान्वयस्य जाती वाधात् परम्परासम्बन्धन तदन्वयोपगमेऽप्यन्वयिताऽवच्छेदकतया गोत्वत्वादिभानापत्तेः, शक्तौ गोत्वत्वाद्यन्तर्भावापत्तेश्व, न हि स्व. रूपेण पदार्थस्य पदार्थान्तरान्वयान्वयितया भान कैचिव स्वीक्रि एतन्मतेऽय घट इत्यादिशानस्यानु यवसाये प्रकारिताया मिरू पित घसम्यन्धन प्रकारितासम्बन्धन घा ज्ञाने घटरयादर्भानमावश्यक न तु घटत्वविशिष्टघटादे, अन्यथा तदुत्तरम् इदशान घट घटावप्रकारक घटत्वामावयति घटत्वप्रकारक न घेति सशयानुपपत्तरिति भाव , नन्वेतानाऽपि प्रामाण्यस्य स्वतो प्राशत्वमते धम्मिविशेषणतापत्र स्यैवेत्यादिनियमे व्यभिचारामावन कुतस्तादशशक्तिधीस्वीकारसम्भव ? इत्यत आह-अस्तु पति । अस्य च प्रकारताद्वयेनान्वय , गालादेरिति । यस्य च ताशप्रकारता तु पारतन्त्रीया, गवादश्चति । अस्य च ताह साप्रकारता स्वातन्त्रीया, तथा च शक्तिशान तु स्वसमवेतनिरूपितत्वस म्यन्धेन गोमच्छक्ति मापदमित्याकारक, समवेतनिरूपितशक्तिसम्य धम गोमपदमित्याकारक वेति । सममिव्याहतपदाति । नाशप्रतियोगि स्याद्यन्वयस्येत्यर्थ, गववादमानापत्तरिति । तादृशवाक्यात साम्दान्य याऽनुपपत्त्या गोषत्वादिभानस्वीकारापत्तरित्या, शताविति । गोत्य स्वस्य शतावप्रयोऽविधानेन तदनुपस्थिती तद्रूपेण शाम्दयोधानुप पसे, प्रकारान्तरेण गोवत्याएपस्थित शाम्दयोधतुरपे जातिस्थादि. লা সাংঘাঘরা নায়াগ্রার লাবgয়াবি प्दयोधापरिनि भाष, .

·सवितिके शक्तिवादे १७७ यते, स्वीकुरु या प्रकारतया स्वरूपेणोपस्थितजानेर्भान; विशेष्य- तया तद्भानन्तु न सम्भवत्येव, निम्मिताऽवच्छेदककस्य शान्द. वोधस्य प्रवृत्यायनुपयोगितया तस्वीकारासम्भवाद्, एपञ्च जातिमात्रयाचकत्वेनाभ्युपगतपदत्यापि व्यक्तिबोध. जनस्तायामवित्रादाद व्यक्तिशक्ति वैय शक्तिभ्रमाजन्यलक्षणा- ग्रहाजन्यतरोधकजनकताया एव तच्छक्तिसापकत्वाद; अन्यथा जातायपि शक्यसिद्धिपसङ्गाद, एवं शक्तेरीवरसतरूपत्वे व्यक्तियोधकतायाः पदेवाधि- तस्वनेश्वरेच्छाधिपयतया तस्या अपि शक्यत्वं दुरपयं, न हि मी- मांसभगवान्नानुमन्यत इत्येतायतैच तादृशशक्त्यनयकाशस्तसा- धकबहुतरमानसत्वेन तदुपन्यामस्यापि निरुत्तरत्वापाताद, एवं शाने पदानां शक्तिरित्येताहशमतेऽपि व्यक्तिमानजन. नसमर्थपदस्य जाताविच व्यक्तावपि वाच्यत्वं दुरपन्हवमेव, शक्ति- निरूपकज्ञानविषयत्वरूपस्य तस्याप्यविशेषण जातिव्ययत्योः स. चादिति चेद् मनु स्यरूपता पदार्थस्य प्रकारतया पदार्थान्तरान्वये किशिदा. धकं ताशवानस्य विपरीतशानविरोधियात् प्रवर्तकरयाचेत्यत आह- पाकुरु वेति । भुपैवेति । अत्याज्यघत्यर्थः, शक्तिमायकवादिति । यत्पदं शति- ममें लक्षणाप्रदश्च विनतरपदानुपस्याप्ययदपांन्ययघोषजनक तत् तदर्थशक्तमिति म्याशे, अन्यथा-ताशच्यामपगम्युपगमे। शपस्यमिदति। सापकान्तमायादिश्यर्थः ईदवरेच्छाविषश्येति । तत्तरपदजन्ययोधदि. पयरनंदवरंगछायपायेनेत्यपः, तस्या आप व्यकेरपि । दुरपन्दवामिनि । बारयितुमशक्यमित्यर्थः । तत्मापरबहुनोति । शितिः सानुका का. यंपदायाचनुमान, "धागभूमी जनयन देय एक गारते विश्वस्यक नो मुयनस्य गो"त्यादिश्रुतिध, विरसाधकमामिति मायः, तदुपा मासस्यापिधारानीकारेण ताशयुक्तपनवकाशोझायनम्यापीया, गतिविपतिशक्तिनिरूपताविशिष्टतानावग्यस्य तथा किनिरुपकविषयति लाम. तेन सारमादी नातिन्यातिः, जन्य दय पास्येऽपि निरूपयोकारादिति भावः . २३ ·१७८ परिशिएकाएडः। न-व्यक्तिशक्तावस्माकं न वमत्यम् : अपि तु व्यक्तिशक्तिज्ञा- नत्वेन हेतुतायामेव, अत एव व्यक्त्यंशे कुजा शक्तिरिति गीयते, तदंश तज्ज्ञानानपेक्षणाइ, अत एव व्यक्तन वाच्यता, न हि श. क्तिधीविषयतामात्रेण वाच्यता, तादृशविपयताया अन्वयसाधार ण्याद्; अपि तु यद्विषयकत्वेन शक्तिज्ञानस्य तद्विषयकशाब्दधीजन. फत्वं तत्वमेव वाच्यताव्यवहारनियामकम् , अन्वयांश कुबून- शक्तिसोऽपि यथा तद्विपयक्त्वं शक्तिज्ञानजनस्तायां नावच्छे दक तथा व्यक्त्यंशे तत्सत्वेऽपि तद्विपयकत्वस्य शक्तिशान जन- कुनशक्विादिमतं दूपयितु सिद्धान्तण्डलेनाह-व्याति । तया च गामानयत्यादी सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन कम्मत्वादौ गोत्वादेरम्वय यास्वामित्यर्थः । वैमत्यमिति । अनभिमायमित्यर्थः, व्यचियक्तिहानत्वेन हेतु. वायामिति । अस्य घेमत्यमित्यनेनान्धयः । कुन्जेति । धाब्यत्वव्यवहारा जमिकेत्यर्थः, तदश इति । व्यक्त्रंश इत्यर्थः, तरजानानपेक्षणादिति । शक्ति शानानपेक्षणात्, तथा च पदं गोत्यज्ञानशक्तमित्याकारकष्ठानमेव हेतु. रिति माध', मत एवेति । जनकताऽवच्छेदककोटी व्यक्तित्वाप्रवेशादेवे. त्यर्थः, शक्तिधाविषयतेति । शक्तिनिरूपकवाननियतविषयतामात्रणेत्यर्थः, अन्वयसाधारण्यात्सम्यन्यसाधारण्यास , शाब्दयोधे जातिव्यक्ती इव पदाधसम्यन्योऽपि नियमतो मासते, अतस्तस्यापि वाच्यत्वाप. चिरिति मायः, प्रद्विषयकत्वेनेति । अत्र तृतीयाऽयोग्यच्छेद्यत्वं, तस्य च शाग्दीजनस्वेज्यय, तथा यविषयकशाम्दघीजनकत्वं यनिष्ठाय. स्टेदरसाकविषययिरयनिष्ठावच्छेदकताकमित्यर्थः, पतन्मते गोविज्ञानशक्तिमत्पदविशिष्टमानस्येनेव कारणात् , तस्व माने गोत्यस्य विषयतया शकी तादृशज्ञानस्य निरूपितत्यसम्यन्धेन विशेषणत्व, तथा च गोत्यनिष्ठविपयतानिष्ठावच्छेदकताक्माननिष्टवि. पयवानिष्टायच्दकताकशक्तिनिष्ठविषयतानिष्टायग्छेदकताकपदनिष्ठ विपयवानियायच्छेदश्ताक जनकत्वमिति, पतपान्तरा भासमानप्रकारताविशेष्यतयोरमेदमते, पाच्यत्वन्य. पदारनियामच्याच्यपदेन तत्प्रतिपादन प्रवृत्तिनियामकं जन्यतापरव मेव स्यहारनियामसमिति तु पय्यंयसिताः, तरवञ्च-स्वनिरूपित समापदायावच्छिनापच्छकतानिरूपिविश्यायनिष्ठायच्या ताकाय.

·सवितिके शक्तिवादे २७६ कतायामनवच्छेददकत्वान्न व्यक्तौ तद्वयवहारः, तद्विपपकत्वस्य शादधीविशेषणत्वाद् गवादिपदशक्तिज्ञानस्य गोत्वादिज्ञानविपप- कत्वेन गोलादिशाब्दधीहेतुत्वेऽपि न गवादिपदस्य गोत्वादिज्ञान- वाचकवापत्तिा वस्तुतो यद्विपयकत्वविशिज्ञानपिपयकत्वेन शक्तिशानस्य शा- च्छेदकत्तापरयस्वनिरूपितजनकतानिकर्षितविषयित्वनिष्ठापच्छेदकताव स्वामयसम्बन्धेन, व्यवहारप्रयोजकधर्मशरीरनिविष्टतद्विषयकत्वेसस्य फलमाह-सद्विषयकलस्येति । गोपदिशानवावास्यापत्तिरिति । ननु गोत्यविषयकशाम्बोधस्य मितिमातृपिपयकतया समूहालम्न नात्मकतया धा गोश्यामविषयकापसम पविषपकत्वानिधेशेऽपि कुद्यो गोरवज्ञानवाचकत्यापत्तियारपाम् ? ও ৪ নংহ বিষথিবষাক্কা খায়াখ: न्यत्वनिशाच्चन तथाऽऽपत्तिरिति वाच्यम् ! गोयनानवरपुरुषेणानीयत इति शाब्धीमादाय तदोपताद- वस्थ्यान न च यविषयकशाम्दधीजनकायमिपत्र पनिपयकत्वावच्छिन्नशा. म्दधीनिष्ठजन्यताकजनकरवमिति निषेश्य धारणीयमिति याच्यम्! तथा सति यद्विपयकावावछिन्न शादधीनिष्टजम्पत्यं सत्यमेव घाय्यत्वमिति नियशनध दोपामाशात् शेर्पवयोपवेपित घे। न-शादपोधे मुख्यविशेष्यताद्वयम्यस्वस्थ निवेशाद् यनिष्ठाविषयः तापाच मुख्यधिशेपसातदवच्छेदकताध्यतरारमकायस्पनिवेशाद, तद्विषयकावमनिवेश्य लघुनिवेशेन पारयति यस्तुत इति । यतिपय- करवनिविटेति । विषयतया यद्विशिएशामपिण्यकत्येपर्य, अब या यद्विपपकायविशिष्टं यज् ज्ञानविषयकाय तेनेस्पी, या च यनिष्ठावच्छेदकताकविषयित्वनिष्ठापच्छदकताकशानत्यायविनाय. पयित्वनिष्ठापच्छेदकताकं शादर्धाजनकापं तस्वमेघ याध्यताम्यपहार. नियामकमित्यर्थः मनु गोत्वविषयकशाम्दत्याययिनं प्रति गोयानजनकशकि. मानन कारणत्वे कारमानहाए पूर्व शक्ती वाशरणस्यमहो. दुघंटः, तद्घटितकारणताऽवादमामहे कारणयप्रदोऽपि दुपट । दम्योम्याध्य यतो सायाबाद- ·१८० परिशिष्टकाण्डः। ब्दधीजनकता; यद्विषयकलेन वा शान्दधियः शक्तिज्ञानजन्यता तत्वमेव तथा, एतेन ज्ञानत्वज्ञानस्यापि ज्ञानपदवाच्यताऽऽपत्तिा, शक्यज्ञान विषयत्वेनैव ज्ञानपदशकिज्ञानस्य ज्ञानत्वेन ज्ञानत्वज्ञानविषयकशा ब्दधीजनकत्लादिति पराऽस्तम् , कारणत्वस्य कार्यत्वस्यावच्छेदकगर्भे गोत्वादिविषयकत्वस्थ निवेशाद् गोत्वादेवाच्यतोपपत्तिः, एवञ्च गौर्गोपदशक्येत्याकारि. काऽपि शाब्दवोधोपयोगिशक्तिधीः सम्भवति व्यक्त्यको शक्तरषाधे. नान्यथाख्यात्यापत्तिविरहाद, तादृशज्ञानस्य शाब्दधीहेतुत्वेऽपि गो स्वधर्मितावच्छेदककशक्तिज्ञानत्वेन व्यक्तिविपपतामनन्तर्भाव्य गोत्वप्रकारकशाब्दबुद्धौ तस्य तथात्वाद् उक्तरीत्या व्यक्तेरवाच्य- तोपपत्ते, न चैवं व्यत्त्यशे शक्तिज्ञानस्यापेक्षिततया तर्दशे शक्ते. कुज. यद्विषयकत्वेनेति । यत्पर्याप्तावच्छदकताकविषयत्वनिष्ठावच्छेदकताक शान्दवावच्छिा शक्तिश्चानत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वमित्य छ , तेन जावित्यादिना गोस्वादन गवादिपदवाच्यता, तथेति । वाच्य. स्व.यवहारनियामकमित्यर्थ, तथा च शक्तिशानत्वावच्छिन्नजनकताक शाब्दत्यावच्छिन्नजन्यतानिकापतविषयत्वनिष्ठावच्छेदकताकावच्छेदक तापर्याप्त्यधिकरणत्व धारयताव्यवहारनियामकमिति तु पर्यवसि. तार्य, एतेनेति । शान्दधीजनकताया यद्विषयकत्वविशिष्टज्ञानविषयक. (वावच्छिन्नविनिवेशेन शान्धीनिष्ठ शक्तिवानजन्यतायाश्च यद्विषय. त्यावच्छिन्नत्वनिवेशने चेत्यर्थः, अस्य च परास्तमित्यनेना-वय, नवनेति । धानाविश्यकशान्दत्वावच्छिन्न प्रति ज्ञानपदशतिधानवेन कारणतया हानत्वज्ञानस्य च सामान्यतो ज्ञानविषपान तद्विषयक स्वन तादिषयशादधीजनकायमित्यत्र तत्पदेन शानत्वज्ञानस्यापि पर्ने शक्यत्वादिति माय, एवम् व्यक्ती एजशाकस्याकारे, व्यक्तिविषयतामनन्तभोव्यात । म य गोत्वाम्मताऽश्चतककशांतिहानरयेन हेनुस्य धम्मितारूप गयादियिषयताया अपि तदवच्छेदकत्वेन पुतस्तस्य तदनम्तय ·सवितिके शक्तिवादे त्त्वानुपपचिरिति वाच्यम् कार्यकारणभावावच्छेदककोटौ व्यत्यनन्तर्भावस्यैव तदा জবুনন্যান্য অন এ ধাধাৰণামূল্য माणिकवां समानप्रकारकत्वेन शक्तिज्ञानशाब्दवोधयोतुहेतुमद्भा- वाभिधानमपि न विरुध्यते, नच शक्य गोत्वादिप्रकारकज्ञानस्य गर्दा गोत्वप्रकारक- शाब्दयोधहेतुत्वेऽपि कार्यकारणयोः समानप्रकारकत्वस्याक्षतत्वा. भानुभवविरोध इति वाच्यम् ? शस्यशे गोवादिप्रकारतामादाय समानप्रकारकत्वस्यामिप्रेत- स्पे "पू वक्ष्यत' इत्यस्यासगरयापत्तेः, अपूर्ववाद समानमकारकाल लिपदस्य कार्यत्वेन घटादि- रूपकाचे शातिज्ञानात् कार्यत्वेनापूविषयकशाब्दवोध इत्येवा. मियानात् शक्यंशे शाब्दीप्रकारकज्ञानस्य हेतुतायास्तत्रानुक्त, न चैवं जात्यंशे सा ज्ञाता, व्यक्तशे च स्वरूपसवी हेतु यथा- दिति कुम्जशक्ति बाद इत्यादिचिन्तामणिग्रन्थविरोध इति वाच्यम् । मतभेदेनोमयसकते, वस्तुतस्तु-जातिधाम्मताऽवच्छेदककशक्तिन्नानस्य हेतुल्ले व्य. क्तेविषयताऽपि कारणताऽवच्छेदककोटौ निविशते, विशेष्यवाऽध- च्छेदकत्वेनैव यस्मिताऽवच्छेदकीयविषयताविशेपस्य विशेषणीय- लान, अवच्छेदकतानिरूपकविशेष्यताया व्यक्तिविपपतारूपत्वाइ, पपश्च व्यक्तेरवाच्यताब्यवहारस्य कथाचिदुपपादनेऽपि श. रति बाम्पम्। एसस्य स्वयमेवाने वक्ष्यमाणत्वाद, मत एवेति । व्यस्यशेऽपि श. विधानस्य कारणास्वादेवः, शक्यच इति । निरुपितरपसम्बन्धेनेति वेष, विषयतासमधेन शक्तिविशेषणानांशे येत्यर्थः, व्याच गो- पदं गोस्वयक्तमित्याकारकशानस्थैव हेतुतया तत्तयमानेऽपि न तद्- प्रन्पविरोधात मतभेदेनेति । कुनशक्तिवादिनां मतमेदेनस्पः, एक्मेति । अवच्छे- ·१८२ परिशिष्टकाएडा। त्यो जातिमकारकज्ञानहेतुतामतापेक्षया गौरवं दुरिमेव, कार- णताऽवच्छेदकेऽधिकविषयतानिवेशाद्, एवं द्रव्यत्वादिधर्मिताऽवच्छेदककप्रमाऽऽत्मकगवादिपदप्रका रकशक्तिज्ञानाद् द्रव्यत्वादिप्रकारकशाब्दवोधवारणाय शक्त्यशे ध. मिताऽवच्छेदकारच्छिन्नत्वावगाहित्वस्याप्यधिकस्य निवेशनीयत- या गौरवमिति व्यक्ती कुब्जशक्तिवादिनामपि शक्यंशे जातिप्रका- रकज्ञानहेतुतामतमेव साधीयः, वस्तुतस्तु-सर्चलाक्षणिकस्थलेऽप्यन्वयबोधस्यानुभावकत्वेन दुरपदयतया लाक्षणिकस्याप्यनुभावकत्वं दुर्धारमेवेति तस्य ल क्ष्याथै कुनिकाशक्तिप्रसङ्ग इति नानुभवजननसामायमीश्वरस. देतो वा वृत्तिरूपा शक्तिरपि तु पदार्यान्तरमेव, सा च जातादेव कल्प्यते न तु व्यज्यादाविति न तत्र कुबू जशक्तिरपीति वचम् , अथ व्यक्तेर्गवादिपदवाच्यत्वे गवादिपदाद्यक्तेः स्मरणमनु- भवश्व न स्याद् न च पदावाच्यस्याप्यन्वयस्येव व्यक्तेर्भानं शाब्दबोधे नानुप- पन्नमिति वाच्यम् ? तद्धर्ममकारकशाब्दबोधे वद्धर्मप्रकारकपदार्थोपस्थितेहेतुतया गोत्वप्रकारकशान्दबुद्धौ गोत्वादिप्रकारकस्मरणस्यापेक्षणीयतया स- मन्यग्रहाविषयतया व्यक्तेरस्मरणे व्यक्तः शान्दानुभवाविषयताया. दुरुपपादत्वाद् अन्वयस्य च संसर्गविधयैर भानात् , शाब्दधियो- दकत्यांचे विशेणतया धम्मिताऽऽत्मकव्यक्तिविषयताया अवच्छेदकत्ये घेत्पर्यः, कश्चिदुपपादनेऽपि यविपितविषयतायाः शादधिय. श. विधीजन्यत्व, उक्तिधियः शाम्पधीजनकरा तर शक्यत्वय्यवहार. प्रपोजरमिति प्रकारेणेत्यर्थः, मनुभाजननसामध्यमिति। यथा यही दाहानु. फूलसामर्यरूपा शक्तिस्तद्रर पदनिष्ठानुमयजनिकाऽतिरिका भीमा- सविशेषामिमनेत्यर्थ, रमवति । नैयायिकामिप्रेतेश्वरन्छामप', , ·सविष्ठतिक शक्तिवादे इन्वयांशे निष्णकारकतया नदुपस्थित्यनपेक्षणेन वाच्यत्वानुपयोगा- दिति चेद् १ अत्र महा:-पदान व्यक्तः स्मरणमनुभवो या किन्वाक्षेपादय व्यक्तिधीः, आक्षेपिका च जातिरेप, आक्षेपश्चानुमानमापत्तिा, न च जातिव्यत्यावयाधिकरण्यादाक्षेपासम्भवः, तादात्म्यस- म्वन्धेन जातेराधेयतासम्बन्धेन व्यत्याक्षेपकतायामविरोधाद, पस्तुतस्तु-गामानयेत्यादौ स्वाश्रयवृत्तित्यादिरूपपरम्परास. म्वन्धेनानयनकर्मत्यादौ गोत्वादिजातेरन्ययः शाब्दस्तेन सम्बन्धन गोत्वादिमत्स्य चयितासम्बन्धेन गवादिमत्चविरहेऽनुपपद्यमान- स्वाचानयनकर्मत्वादायाधेयतासम्बन्धेन गपादिव्यक्तिप्रकारिका धी:, आक्षेपार पूर्वसंसर्गघटकतया शाहवौधे व्यक्तिभानेऽपि ममतमुपभ्यस्थाति-अ भा इति । आक्षेपादेव व्यकिधीपित 1 आ. क्षिप्य व्यक्ति शादियो भासत इति भावः, आक्षेपिका, आक्षेपायो. जिका । अापतिरिति । सा चानुपपद्यमानवज्ञान, तच्च तत्र सदभाव. प्रयोज्यसत्यमाश्वत्वम्, अभावप्रतियोगिसत्यप्रकारकशानं तब तीज. नकम्, पतच तन्मते प्रमाणान्तरं यथा परनो देवदचो दिवा न भुक्त- त्यादौ दिवाऽधिकरणकभोजनकरवाभाववान् पीनो देवदच इति प्रथमं शाब्दबोधा, पचा दिवाभोजनामावतो देवदास्य रात्रिभोजन. चिना पीनत्वमनुपान्नाभित्यापतितो रात्रिभोजनवान् पीनो देवदत्त इत्यः थापत्तिरिति तु महानुपायिना, के चित्तु-ताशशाब्दयोधानन्तरं साइशदेवदत्तो दिवाभोजनका. स्यौपादानिको बोधो जायते, शाब्दसासमीसहकारेणानुपतिक्षाना. ज्जपते यजमान स एव भोपादानिक रति वदन्ति, तादाम्पसम्बन्धेनेति । तथा च गोत्याश्रित व्यत्याधितं स्वाद जाते यन्नवं तनवमित्यनुमान, व्याश्रितत्यं विना जात्याऽनु. पत्रमित्यायापत्तिरिति भावः, पतग्रापस्तु-अनुमानमात्रपरया, एतावानुमानस्य पश्यमागदो. पनस्ताशदाइ-वाताविति । तेन सम्बन्धनेत्यादिनन्यस्तु परमवध.

·परिशिष्टकाण्डः। कर्मत्वांशे गोत्वाद्यवच्छिन्नव्यक्तः प्रकारतया मानानुरोधेनासेपा- दरः, गोत्व गवाश्रितं गोनिष्ठभेदप्रतियोगिताऽनवच्छेदकधर्मत्वा. व, किश्चिदाश्रितं वा; जातिवादित्यनुमानतो व्यक्तिलाभस्तु न सार्वत्रिका, तादृशहेतूपस्थितेरसार्चत्रिकत्वाद् , गवादिपदा ताशरूपेण गोत्वादेरनुपस्थितेः, अथ गवादिपदाद व्यक्तेरस्मरणे गोत्वादिस्मरणमेव कथम्प- पद्यते ? गोत्वप्रकारकस्मरणे व्यक्तर्विशेष्यतया भाननियमात् , तद्वि- शेष्यकस्मरणे च व्यक्तिपटितगोत्वत्लादेः प्रकारतया माननियमाद्, व्य त्यघटितप्रकारस्य सम्भवेऽपि स्वरूपत एव जातेः शक्यतया धर्मान्तरविशेष्यतया तवस्मरणासम्भवाद् धर्मान्तरप्रकारेण स्मरणे गोत्याग्रंशे निष्प्रकारकशाब्दज्ञानासम्भवेन ताशस्मृतेरनुपयोगि- त्वाचेति चेद् ? न-पदादालोचनरूपस्यैव स्मरणस्योपगमात् किश्चिद्धर्मावच्छि. मसम्बन्ध्युपरक्तसम्बन्धज्ञानाधीनतत्सम्बन्धिस्मृतेः सप्रकारकत्यनि- यमेऽपि निविशेषणसम्बन्ध्युपरक्तसम्बन्धज्ञानानिधिकल्पकां. शस्मरणे वाधकामावाद्, निर्विकल्पकस्य संस्काराजनकत्वेऽपि विशिष्टज्ञानाहितविशिष्टगोचरसंस्काराद्विशेष्यांशानुद्रोधदशायां केव. लविशेषणांशस्मरणे न विरोध इति वदन्ति, मिकाधेयतासम्बन्धावच्छिन्नगवामाषन्यापकोमूताभावप्रतियोगिगोत्य. कर्मतारयादिम्यनुमानपरस्तादृशार्यापत्तिपरश्च, तद्विशेष्यकरमरण इति । गोत्यविशेष्यकस्मरणइत्यर्थः, व्यफिघटितेति । गोत्यत्यघटकगवेतरायः तित्वघटकरवाद गयादेरिति माध', व्यक्त्यघटितति । जातिश्पादिप्रकार स्येत्या, स्वरूपतो गोरयादिशक्रिज्ञानस्य कथाशित् किञ्चित्प्रकारे ण स्मरणप्रयोजकत्यकल्पनेऽप्याह-धम्मान्तरेति । मालोचन हास्यैवेति । निरिमनध्यकनिष्प्रकारकम्य साधाजनकीदि।

·सवितिक शक्तिवादे १८५ सदसद्-गवादिपदात् स्वरूपतो गोवादिज्ञानेऽपि व्याप्यता:- वच्छेदकप्रकारेण तद्ग्रहासम्मवात् , ततो व्यक्त्याशेपासम्मवाद्, न च परम्परासम्बन्धेन शाब्दधीविषयेण गोत्वादिविशेपितक. मत्वादिहेतुनाऽऽनयनादौ गवादिकर्मत्वमनुमेयमिति वाम्पम् ? विशिष्टसाध्पस्य प्रागप्रतीतः, एवं गौरा नीयतामित्यादौ स्वरूपत उपस्थितस्य गोत्वादेव वि. तोष्यतया मानोपगमे निम्मिताऽवच्छेदककशावधीस्वीकारापी, एवं गवादावानयनकर्मत्वं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनानयन- फर्मास्वविशेषितगोवादिना हेतुनाऽनुयेयं तच न सम्भवति-वाद. शगोत्वादेरानयनकर्मत्वादिशून्यगवादिसाधारण्येन व्यभिचारात, सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनानयनकर्मत्यादिविशिष्टस्य विशेषणा- ध्यभिचारित्वेऽपि साध्यस्य पक्षे सन्देहदशायां साध्यात्वोर पक्षे दु- निध्यत्यादः अतो व्यक्तः शाब्दयोघे विशेष्यविधया भानमावश्यक- मिश्यपि योध्यम् । ननु निर्विकल्पकस्य संस्कारजनकत्ये का क्षतिरिति च । न-तस्य संस्कारजनकत्ये संस्कारस्थापि तथात्वेन तजन्यस्मृतेर पि निधिकल्पकत्वेनातीन्द्रियता तत्कल्पकामावात् , शाग्दवोधस्थ. ले तु तदनुपपरया कल्पनीयस्य निर्विकल्पकरमरणस्य निर्विकल्पक स्मरण विनाऽप्युपपादनादिस्याशया, ग्याप्यताइवच्छेदकप्रकारेणेति । माघयतासम्बन्धन गवादिव्याप्यतावच्छे दकगोत्पत्यादिप्रकारेणेत्यर्थः, विशिष्टसाध्यस्थ-गोकर्मताकन्वस्थ, प्राग- प्रतीतेरिति । अनुमितेः पूष्य तग्राहकाभावेन तदाहासम्भवादिति भाषः, ननु शब्देन गोधेन कम्मत्वाहानेऽपि गवाघुपस्थितिसहकारेण मन- सैव गोकम्मरवग्रहसम्भवाहाह-एवमिति । मनु गौरानीयतामित्यादी शाब्दिकमते शानस्य धारपर्थमुल्यविशे. प्यकत्वेनानयनादौ स्वरूपतो गोत्वमानसम्भवालक्षणया गोत्यषेन गो. विविशेष्यकायसम्मवाहोपान्तरमाह-एवं गवादाविति । गौरानीयतामि त्यादिवाक्यानम्तरं गवादावानयनकम्मत्वबोध आवश्यक , अन्यथाss. नयमकर्मन्यादिना गयादी प्रवृत्तिन स्यादिति, साध्यहेस्वैरिति याच २४ ·१८६ परिशिष्टकाण्डः। एतेन जातिवाचकपदाजातियोधः शान्दः व्यक्तियोधस्त्वी- पादानिक एरेति श्रीकरमतमनुपादेयम् , उपादानस्यार्थापत्तिरूपलेन मट्टमताविशेषाद्, न च जातिरेव व्यक्तिबोधिया जातिकरणत्वमेवीपादानिकत्वं. . वोधस्येति वाच्यम् ? जातेः प्रमाणान्तरस्वरल्पनापेक्षया व्यक्तिशक्तिकल्पनाया एवो. चितत्वाद्, एवं जातेनित्यतया सदैव तदुपादानकन्यक्तिघीवारणाय जातिहेतुकव्यक्तिबोधे जातिशक्तिज्ञानघटिततच्छाब्दसामग्रथाः स. हकारित्वमाश्यमभ्युपगन्तव्यमिति; तथा च ताशसामग्या एव व्यक्ति ज्ञानप्रयोजकतामम्भयेन जातेः करणत्वकल्पनमनर्थकम् , न च जातिनिरपेक्षजातिभासकशाब्दसामग्य व्यक्तिज्ञानम. योजकत्वे व्यक्त्वंशेऽपि शाब्दलमारश्यक तथा मति च वृत्तिज्ञानन न्यव्यक्तिस्मृतेरप्यपेक्षा स्याद् जातेः करणत्वे च व्यक्त्यंश औपा. सामानाधिकरण्यसम्बन्धन साध्यविशिष्टहेतोरपि निश्चयासम्भव इति एतेनेति । अस्यानुपादेयमित्यनेनान्वयः, पूर्वोक्तदोषेणेत्यर्थः, मनूक्तदोषण ममत एव दचा; ते चौपादानिकयोधानीकर्तृमते कुत. सम्मयन्तीत्यत आह-उपादानस्येत्यादि । अर्थापत्तिरूपत्वेन-शा न्दसामग्रीसहकतानुपपत्तिज्ञानरूत्वेनेत्यर्थः, महमताविशेषादिति । तथा चोरदोषा जाप्रत्येवेति मावा, एवोचितत्वादिति । जाते. प्रमाणान्तरताकल्पने प्रमित्यन्तरमपि कल्पनीय स्याद् गौरबेणेति भावः, थनुभव श्वेत् फालानुरोधेन गौरवमपि न दोषावदमित्यात माह-एवं. जादीयादि। शादत्वमावश्यकमिति । शान यद्विषयित्वमितरत्रमाणामयोग्यस्ये सति शाप्रसामग्रीप्रयोज्य माने तच्छादश्वमिति नियमादिति,प्यक्तिस्मतेरिति । मांसगिविण्यतामिनशाम्दीययिषयताया चित्रानजन्योपस्थितिप्रयो प्रत्यनियमादिति माय, मौपादनिकसमेवेति । एतन्मते शाम्दस्यमापादा. माय', ·सवितिक शक्तिवादे । दानिकत्वमेव न तु शाब्दत्वमिति न तदपेक्षेति वाच्यम् । व्यक्तिज्ञानांगे जातेः करणले तदंशेऽशान्दत्योपगमसम्मवेन तदकरणत्वेऽपि तत्सम्भवाद्, भावेरकरणत्वे व्यत्यशे कीदृशकार गस्य जन्यतावच्छेदकधर्मावलमिति चेद् ? न कस्यापि तायता क्षतिपिरहाद्, व्यक्तरपि बोधः शब्दादेव न त्याक्षेपादितो, व्यक्तिशाब्दयोधे शक्तिविरदो नानुपपात्तं प्रयोजपति; लक्षणात एव तदुपपत्तेरिति मण्डनाचार्यमतम्- तदुक्तं "जातेरस्तित्वनास्तित्वे न हि कमिद्विवक्षति । नित्यत्वालक्ष्यमाणाया व्यक्तस्ते हि विशेपणे" इति, अस्तित्वनास्तित्वे उत्पादविनाशी, लक्षणा च जातिप्रका- रेणैव बोधयति न तु व्यक्तित्वादिनेति नानुभवविरोधः, नीला- दिपदस्य शक्यनीलादिगुणापुरस्कारण लक्षणया बोधकत्यवर श. क्यजातिपुरस्कारेण लक्षणाया गवादिपदस्य व्यक्तियोधकत्वेऽपि. रोधात्, निकत्वञ्च वे एकज्ञान एव विपयरूपावच्छेदकभेदेम तिष्ठत', ते च जा तो शपण्डोपाधी घेत्यन्यदेतत, तदपेक्षेतीति । वृत्तिज्ञानजन्यव्यक्ति स्मृत्यपेक्षतीत्या तत्सम्भवादिति । भशाब्दत्वसम्मयादित्यर्थः, तथा च जा. तिकरणस्य कल्पयित्वा तत्र शाब्दत्वाभावमयोजकत्वकल्पनाउपेक्षया वृत्तिमानजन्योपस्थिती तत्पयोजकत्यकल्पनौत्रिस्यादिति भावः, मण्डनाचार्यमतमुस्थापयतिव्यतरपीति । अस्तित्वास्तित्व इति । अस्तिनास्तिशम्नायपये ताभ्यां भावे स्वप्रत्ययेऽस्तिता- स्तित्ये, विशेषणे इति । विवक्षतीस्यनेनारयः, अस्तित्वनास्तित्वशब्दयोर्य. थाश्रुतसतातभावापकर जातापि विषक्षासम्मयादाद-उत्पादविनाशाम वि गोस्पयो पश्यतीयादित उत्पत्यानपान विनाशातियो.. पादिमा व्यक्तिरेय विपवे, गोत्यादी पदाधादतो व्यक्तिवाध आ. श्यका सच लक्षणयैपेति भाव, ·१८८ परिशिष्टकाण्ड "स्वार्यादन्येन रूपेण झाते भवति लक्षणा"- इत्यत्र स्वार्थपदस्य शक्यताऽवच्छेदकपरत्वाद् , अत्रेदं चिन्त्य-गवादिपदाल्लक्षणया गोत्वादिप्रकारकोघोप- गमे जाविशक्तिरन्वयवोधे नापेक्ष्यते लक्ष्यतामच्छेदकताया एव जातिमानप्रयोजकत्वसम्मवाद, न च शक्ति विना ब्यक्ती शक्यप्सम्बन्धरूपलक्षणेव न निर्व- हतीति शतरुपयोगितेति वाच्यम् ? लक्षणानि हाथै शक्तिकल्पने गवादिपदस्य द्रव्यत्वादावपि विनिगमनाविरहेण शक्तिकल्पनप्रसाद, द्रव्यत्वादिसम्बन्धेनापि ग. वादी लक्षणासम्भवाद, प्रयोगविरहस्य द्रव्यत्वादाविव स्वातन्त्र्येण गोवादावष्य विशिष्टत्वाल् लक्षणाघटकतया शक्तरुपयोगितायां तस्या धृत्ति. त्वानुपपच स्वातनयेणावयावाद्, अथाकृतिविरियायामेव व्यक्ती लक्षणा, आकृतिप्रकारेण न्य- तिबोधस्य नैयायिकानामप्यनुमतत्वात् । तत्र शक्त्युपस्थापितजा- तेरन्वय उपगग्यते, "स्वादिपेन रूपणे"त्यादिकारिकास्थस्वार्थपदस्य शक्यपरावे गोत्यादीनां यतया लक्षणा गोत्वावना व्यक्तिबोधे विरोधः स्यादत आह-स्वायपदस्येति । शक्यसम्बन्योति । समयानुयोगिकसम्बन्धरूपरेप विनिगमना: विरहेण गवि गोत्वसम्बन्धमत्वसम्बन्धयोः गोरवद्रव्यत्वयोश्च तुल्यशरीरस्वादिति माया, पवादिसम्पन्धनापीति। प्रतीयायोमेस्तस्य च लक्षणाया: मन्वस्तु विनिगमनाविरहः किन्नु प्रयोगविरद्वा शक्तिविर. करप्येते त्यत आह-प्रयोगविरहस्येति । तस्या दनिशकेरित्यर्य, पत्तिवानुमते रति । उपस्थितिद्वारा यत्सम्बधान साक्षात् शानयोध- अनकं तस्यय ठिपदास्यादिति, सातव्यगेति । लसणामाया, मतपलादिनि । शामपोधाजनकस्यादित्यर्थः, मन्वय, ·सविकृतिक शक्तिवादे न चाकृताव शक्तिर्जातिविशिष्ट लक्षणेति परीत्यमेव कि- न स्यादिति वाच्यम् । आकृतेरचयवसंयोगरूपाया आनन्त्याद तदपेक्षया लयीयस्पां. जावावेष शक्तिकल्पनौचित्यान, न चावयवसंयोगनिष्टनातिरेप शक्याऽस्तु व्यक्तौ तदन्वपश्च स्वाश्रयटितपरम्परासम्बन्धेन स्वीक्रियतामिति वाच्यम् ? याकृतिरकारकोषस्पानुभविकत्वाद्, लक्ष्यार्थव्यक्त्यनुपरता. यां केवलजाती प्रयोगविरद्दश्य न शक्त्यमावताधकोऽप्रयोजकत्वात् , समाप्रपोगमावस्यैव तदशक्यत्वधीजत्वात् जातावप्नयोगस्या- सिद्धत्वा तापयर्पसत्वे च वृत्तिद्वपाधीनवोधोपगमे क्षतिविरहा, न चैवं केवलं मुख्यार्थतात्पर्येण गपि नित्यत्वमिति स्वारसि. फप्रयोगापतिरिति वाच्यम् । शत्या स्वरूपत उपस्थिताया जाते. समानपदोपात्तधामण्येवा- श्रयतासम्बन्धेनान्वयस्य व्युत्पन्नवाद्, न चान्वयितावच्छेइकरूपेणानुपस्थिताया जातेरन्बयो विरुध्यते व्युत्पत्तिवैचित्र्येण प्रकारतया स्वरूपत उपस्थिताया जावरन्ययस्त्री. कारे क्षतिविरहादिति रीत्या चेद् मवमेतत् परिष्क्रियवे ? आनुभविकस्वादिति । तथा चाययववसंपोगनिष्ठजातो शकिकल्पन आकृतिप्रकारकयोधानुपपत्तिरेय याधिकेति हृदयम् , न शायभावसाधक- इति । गोत्वं न गोपदशक्यं वृत्त्यन्तरामयोज्यत्वनिपतगोपजन्यश. भयोधविषयस्यामाषाद् घटादिपदिश्यनुमानाच्छतिविरसिद्धिरिति, अप्रयोजकत्यादिति । अनुशलतर्कविहार तथा चानुकलतर्कामान ताशयातिनियो न भवतीति भाया, नन्धेचं गवादिपदस्य घरवादी शकिः स्पादिश्यत माह-समायो. ते । मनादिप्रयोगविरहमानहायधः, मात्रपदेन सारशानुमानज्यय. च्छेदः, समानपदोगत्तेति । एकपदोपस्थित मण्पेयी, मामेतदिति । मण्डनाचार्या पातमित्पर्य, . - ·परिशिष्टकाण्डः। वधाऽपि स्वरूपतो गोत्वान्नयोघस्यापि लक्ष्यार्ये गरादौ स्त्री- कारे तादृशान्वयबोधं प्रति योग्यताबानादीनां कारणताकल्पनाऽऽधि क्याद् गोत्वादिविशिष्टव्यक्तिशाब्दसामग्रीप्रतिवन्धकताया जाति व्यक्तिपिपयकोपस्थितियस्य निशनीयतया प्रतिवन्धकताऽवच्छे. दकशरीरगौरवाच जात्याकविरिशिष्टव्यक्तिशक्तिपक्ष एव साधीयान् । प्राभाकरास्तु-जातिशक्तिज्ञानादेव जातिप्रकारेण व्यक्तः स्मरण- शाब्दरोघश्व; न तु निविकल्पकरूपं जातिस्मरणं निर्विकल्पका. नभ्युपगमान, व्यक्तिसम्बन्धज्ञानपिरहेण तदंशानुदोघाद्यक्तिस्मरणासम्भव इति तु नाशकनीपं, पक्तिमविपपीकृत्य स्वरूपतो गोवादि ज्ञानासम्मन गोवायुद्वोधकस्यैव व्यक्त्युदोषकत्वाद्वोधकस्य फलबलकल्प्यत्वाद, सम्बन्धिताऽवच्छेदकहस्तिनादौ सम्पन्धानहेऽपि इस्त्यादि. मम्बन्धिहस्तिपकादिज्ञानात्मकोदोषकालाद् इस्त्यादिस्मरणे हस्ति. सादिप्रकारतया भानवद्यक्तिमम्बन्धवानमन्तरेणापि जातिसम्ब- न्धिपदनाना नातिस्मरणे व्यक्तपिशेष्यतया माने विरोधपिरहान् , गवादाविति । अवययसंस्थानयिशिएश्यक्तावियप, माग्यवान नादी- नामिति । आकृतिविशिष्टो ने गोरिति निश्चयामाय, प्राकृति- विशिष्ठो गोरियाविशान या योग्यताज्ञानम् , मादिना पृष गुपरिपत्यादिपरिग्रहः । अनिधिजनादवि। गोप गोरवे शत, गोपर गौरिस्यादिशाना देपेरपर्य, प्रमे शपणे निरूपितावसम्यान द्वितीय पक्षाचे प्रति सम्बन्धेन गोस्व प्रकार, मनु स्मरणे सस्कारस्य सहारिसम्यम्घशानमेशेदोषक तत्र य. उद्योपरताव स्मरणम् , यम्यपोरासीमश्यापि स्मरणापति, पवाररातिसम्पयशने पपंगामाता दुतो पके स्मृतिरिरया-मम्मत। भनु मायय सारापादिशातस्याप्युदोषासया गोरवादिसाय प्र्षे धानेन गौरवादिना गयादिस्मरमानुसार मा गोयारिमकारक ·सचिटतिक शक्तिवादे तद्धर्मप्रकारकस्मृतौ तद्धविच्छिन्नसम्बन्धितया गृहीतय- स्तुज्ञानस्य हेतुतायामहष्टादिरूपोदोधकमनितस्मृतौ व्यभिचारवार. गाय कार्यताऽवच्छेदकसङ्कोचस्यावश्यकतया तत एव प्रकृते व्य- भिचारानयकाशाद, जाति शक्तिशाने नियमतो जातिमकारेण व्यक्त्यभानात् तज. न्यसंस्कारानियमतो व्यक्तिस्मरणासम्भव इति चेत् ? का क्षतिः, व्यक्तिविपयकज्ञानान्तरस्यावश्यकतया सजनि- तसंस्कारादेव व्यक्तिस्मरणसम्भवाद, अथ भवतु जातिशक्तपदज्ञानाजातिप्रकारेण व्यक्तिस्मरणं- तथाऽपि तत्प्रकारकशाब्दबोधो न सम्भवति तद्धर्मभकारकम्मिवि. पयकशाग्दबोधे उद्धर्मप्रकारेण धमिगृहीतवृत्तिफपदशान जन्यवद्ध- र्मप्रकारकोपस्थितेतुत्वात् , पदे गृहीतवृत्तिकत्वमात्रनिवेशे घटत्यादि. गृहीतवृत्तिकपदाद गोत्वावरिछन्ननिरूपितसम्पन्धान्तरावगाह ज्ञानजन्यगोत्यादिप्रकारफस्मरणाद गोत्वादिप्रकारकशान्दवोधापत्त, स्मृति प्रति गोत्याधवच्छिन्ननिरूपितसम्यन्यज्ञानविन सर्वसाधारपी. कहेतुताया कल्पनेन कुतो गोवशक्तिशानेन गोस्वादिना गयादेः समर णसम्मय इत्यत आह-अयादिरूपति । अथ जातमात्रयालकस्य स्तनपानादाविष्टसाधनताहानस्य प्रत्य- क्षादिनोपस्यसम्भवात् स्मृत्यात्मकताया आवश्यकत्वनागत्या तत्रैव का चित् स्वभादौ चादृष्टस्योदोधकार्य कल्प्यते, न गयादिस्मरण इस्यत- आदीति । साहचर्यादीनां सम्यन्धायेनामाने साहचर्यत्वादिना शानेन स्मरणजननाद तादृशतादृशविशेषधम्मण ज्ञानस्य हेतुताया बक्तम्पत या आदिना तत्तद्विशेषयविच्छिन्नस्य परिग्रहः, कार्यताऽवस्छेदकसकोच स्येति। ताइशताशकारणाव्यपहितोत्तरस्वघटितवन कार्यतायच्डेद स्पासमप्रकार्याधियस्यम्यर्थः, झानान्तरस्येति । प्रत्यक्षाघारमकस्येत्यर्थः, आवश्यकतयेति । अन्यथा म्पयहारादिना शक्तिप्रह एव नोत्पत्तमहतीति माया, पदे गृहीतेति । पदविशेष्यकत्तिप्रकारकशानायेन गोरवेन गोविषय सा पति हेतुत्व हरयः, गोदावच्छिति । घटत्यत्तिमपई मोत्य ·१६२ परिशिष्टकाएडः। तद्धर्मगृहीतवृत्तिकत्वनिवेशे पशुत्वादिधर्मग्रहीतशक्तिकविशिष्ट- वाचकपश्वादिपदात् पशुत्वादिविशिष्टविपयकशान्दयोधस्य गुरू- णामप्यननुमतस्यापा, न च प्रकारीभूतधर्मभेदेन कार्यकारणभावभेदस्य यच्च तत्वाननुगमेनावश्यकत्वाजातिविशिष्टविषयकशाब्दबोध एव जाति. रूपधर्ममात्रगृहीतवृतिपदज्ञानजन्यस्मरणस्य हेतुत्वमङ्गीकार्यम् , उपाधिविशिष्टविषयकशाब्दबोधे तु विशिष्टगृहीतवृचिकपदशानन न्यस्मृतेरेवेति वाच्यम् ? एवमपि जातिमल्लाक्षणिकपदज्ञानाजातिप्रकारकशान्दवोधा- नुपपत्तेारत्वाद् लक्षगाज्ञानाधीनपदार्थोपस्थितेहेतुत्वान्तरक- स्पने च गौरवाद्, न च तन्मतेऽध्याहृतार्थस्याप्यन्वययोधविषयतया पदज. न्यपदार्थोपस्थितित्वेन हेतुतैव नास्ति कथमुक्तानुपपत्त्यवकाश इति वाच्यम् । स्वाच्छिन्नसमानकालानमित्यादिजन्यगोस्मरणादित्यर्थ , तद्धर्मगृहीतति । तद्धर्मनिष्ठनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिनिष्ठप्रकारताकपदत्याय च्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्वन तद्धर्मप्रकारेण धम्मिविषयकशाब्द प्रति हेतुत्व इति यावत्, ज तिमल्लाक्षाणकेति। द्रव्यपद सुवर्णत्वावच्छिन्नसम्बन्धिनि शक्तमि त्यादिवानादित्यथै, पतच्च शान्दयोधीपयिकसम्न्धत्वरूपवृत्तित्वेन शक्तिलक्षणाशानसाधारणकहेतुत्वाभिमानेनाभिहितम्, अध्याहनार्थस्येति । द्वारम् थानयेत्यायुक्त द्वारकर्मकत्यानयनकार्य. त्याशुपस्थिती तत्सम्पन्धानेन पिधानकार्यत्वगोकर्मवादिरूपार्थाः स्म्रियन्ते तदन्तर तनेय पिधेहीत्यादिपदहानं विनाऽप्युपस्थिताना मयांनामन्ययपोधो मयतीति प्रामाकराणामारय । नैयायिकानान्तु-द्वारम् आनयेत्यादिपदशानानन्तर विधीत्यादिप दायय स्मर्याने, ततस्तेभ्यः पदेभ्यस्तापापदापोंपरिपत्ती वाफ्यायो- ध , "शादी धाका शमनव प्रपूर्वने" ति न्यायादिति हश्यम् । प, पावर परतल्यायपस्थिते साध्याय- .

·सवितिके शक्तिवादे सर्वार्थाध्याहारस्थलेऽन्चयबोधवारणाय उन्मत्तेऽपि ताशहे- तुताया व्यवस्थापितत्त्वाद, न च तथाऽपि पदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्वरित कारणतात. वच्छेदकेन न्यक्तिलाक्षणिकपदजन्यव्यरत्युपस्थितेरसंग्रहो न दो. पाय, अध्याराररूपार्थोपस्थितेर्येन रूपेण हेतुता व्यवस्थापिता; लक्षणार्थोपस्थितेरपि तद्पाक्रान्ततयोपपत्तेः शक्तपदस्थैवानु- मावकतेति सिद्धान्ताद सर्चलाक्षणिकस्थलेऽन्वयत्रोधानुपगपात् तस्थलीयसामग्रीबलात् सार्याध्याहारस्थलेऽप्यन्वयवोधापचि. रिति शङ्काऽनवकाशादिति वाच्यम् ? यत्र लाक्षणिकपवादिपर्दाद् गोस्वादिप्रकारकोपस्थितिस्तद- व्यवहितोत्तरद्वितीयाऽऽदिविभक्तिना शक्त्या कर्मत्वाशुपस्थितिस्ततः कर्पत्यादिविशेषको गोवाद्यवच्छिन्नप्रकारका शब्दयोधस्तवस्थ. लीयसामग्रीलक्षणाऽधानपदापिस्थितरध्याहारामकोपस्थितिसा- धारणरूपमात्रेण हेतुतामते कर्मवायुपस्थापकविभक्तिप्रकृतिभूत. पश्यादिपदायत्र न गोत्यायपन्छिनोपस्थितिरपि तु निराकाप दान्तरादनुमानादितो वा तत्राप्यक्षतेवेति तादृशशाब्दबोधस्य स. बापत्तरित्वाद् , अर्थाध्याहारमतेऽपि यत्र साकाङ्क्षपदयान प्रकृतवावयार्थ. टकस्याप्यर्थव्यस्योपस्थितिस्तत्र शाब्दवोधापत्तेरानिटत्वादिति चेद् तुस्वमसम्भधीति भावः, पार्यायादारस्थल इति । पदज्ञानं विना यत्र सम्बन्धान्तरज्ञानाद् निराकासाणा घटा कर्मत्वम् आनयनमित्यादिपदाना सानाद्वा पदार्थानामुपस्थित्या शाब्दयोषवारणायेत्या, लक्षणार्यावस्थिते. पीति । शरुपदशानस्यैव तादृशाधापस्थिति सकारेण लक्ष्यान्वि तस्वानुमायकत्वादिति मा, शन्दवोध इति । तथा च पशुमिति गोपरपशुपदघटितवाक्शात् कर्म गायमित्यादिवोधोत्पत्तये' गो. स्पेन गोस्मरणसहकृतद्वितीयाजन्यकामवोपस्थितेरेव कारणत्वं धक. व्यमिति भावः, तादृशशाग्दोवस्येति । कम्मरत्वं गीयमित्यादिशादयो धस्येत्या, साकाक्षपदयेति । यथा द्वामित्यदिशाक्याद द्वारकम्र्मचा- ·१ १६४ परिशिष्टकाण्डः। न शक्तिलक्षणासाधारणस्यानतिपसक्तवृत्तित्वस्य दुर्बचतया शक्तित्वशस्यसम्पन्धत्त्वाभ्यामेव तयोनिवेशनीयतया शक्तिलक्ष णाऽधीनपदार्थोपस्थित्याः कारणताभेदस्य व्यक्तिशक्तिवादि नामप्यानश्यकतया शत्यधीनपदार्थोपस्थितेस्तद्धर्मगृहीतशक्तिक पदज्ञानजन्यतद्धर्मप्रकारकोपस्थितित्वेनैव तद्धर्मप्रकारक शाब्द वोघहेतुतायाः कल्पयितुमुचितत्वाद् , न च तद्धचिच्छिन्नविषयतानिरूपितशक्तिविषयतानिरू पितविषयताशालिज्ञानत्वेन व्यक्तौ शक्तिलक्षणाग्रहाय व्यक्तिश क्तिवादिमतेऽनुगमः सम्भवति गोसम्बन्धिशक्त पदमित्याकारके पदशक्त्यसमन्धिनी गौरित्याकारके या लक्षणाग्रहेऽपि गोत्वा धवच्छिन्नविषयताया निरूप्यनिरूपकभावसचादिति वाच्यम् साक्षानिरूपितत्त्वपरम्परानिरूपितत्वयोरनुगमकरूपाभावाद् । यनु वृत्तिससर्गकपदप्रकारकज्ञानमेष शाब्दवोधोपयोगि, एवञ्च शक्तिससर्गतानिरूपकपदप्रकारतानिरूपिततद्धाय च्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्वेन तद्धविच्छिन्नविशेष्यकशक्तिल. क्षणाज्ञानयोरनुगमः सम्भवत्येव शक्यसम्बन्धेनार्थाशे पदप्रका ग्रहस्यापि तथात्वात् ससर्गतापच्छेदकीयविपयतायामपि संस गतात्वसत्वादिति- दरनुम्धितिरपि च प्रकारान्तरण द्वारकर्मत्यपिधानादरुपस्थितिस्त प्राध्याहारवादिनाऽपि शाब्दयोधानाङ्गीक्रियते किञ्चित् साकाङ्क्षप- दजन्वपदापिस्थितिसहकारेणैवेति भाव, दुश्वचतयेति । ननु चा वाधप्रयोजकसम्बन्धत्व शाब्दयोधजनकोपस्थितिजनक शानविषयसम्बन्घत्व वृत्तिव सुवचमिति चेद् ? न-शतिग्रह रक्षणाग्रहे च प्रत्येक शादयोधजनकत्व विना ताह राधर्मस्य दुग्रहतया प्रत्येकजनकतयैवोपपत्ती तादृशजनकरवे मानाभा पात् , समगतात्वसत्वापदति । ससर्मानयच्छिन्नविपपतामात्रवृत्तिससर्ग स्वमतिरित पदार्थ ति, तथा चैत-मते शक्तिसम्यन्धेन स्वशक्यसम्य न्धेन च गोगापवान् स्याकारक शान हेतुस्तदुमयत्रापि पद स्याच्छिन्न प्रकारताया त्तिनिष्ठसासर्गिकविषयतानिरूपितत्वमस्त्रि, ·. सविटातिक सक्तिवादे १६५ तदसत्-भक्तिकालीनत्वादिसम्बन्धावगाहिज्ञानवारणाय पदा- कारवार्थविशेष्यसोभयनिरूपितशक्तिनिपुमांसर्गिकविषयतायानि- वेशस्यावश्पकतया शक्तिसंसर्गज्ञानसझाइकेण रूपेण लक्षणाग्रहा- सम्भवाद। अथ धर्मशतपदस्य धम्मिस्मरणशाब्दयोधजनकत्वे लोमा. .धात्मकोपाध्यवरिछन्नबोधकपश्वादिपदस्यापि धम्मिशक्तिविलीय. तां युक्त साम्याद न च निर्विकल्पकतपस्य स्मरणस्य शाब्दयोधस्य चानभ्युप. गमाजातिवाचकपदाइयत्यविषयकस्मरणायप्तम्भन तस्य व्यक्ति- स्मरणादिजनकत्वं धर्म्यविषयकस्यापि लोमत्याचवच्छिन्नविषयक स्मरणादे; सम्भवात् , पश्चादिपदस्प लोमत्वाधवच्छिन्नमाणवाच. कत्लोपगमेन धर्मिमधीः सम्भवतीति न तस्य धर्मवाचकते ति वाच्यम् ? उपामिविनिम्मोकण भानसम्मवरूपस्य जात्यपेक्षया वि. शेपश्य सत्वेऽपि जातिशक्तपदज्ञानस्य जातिप्रकारिकायामियोपर- धिशक्तिज्ञानस्याप्युपाधिप्रकारकामविषयकचुदी कारणाकल्पने बायकाभावादुपाधिमानशक्तादपि धम्मिनहसम्भवादिति चेद् ? न-लोमत्वाधवस्छिनसम्बन्धान्तरवतया गृहीतात् पश्शदिप दालोमत्यादिना लोमादिमुख्यविशेष्यकस्यैव स्मरणस्य बाधका- तरविरहदशायामुत्पादवद् ततपावच्छिन्नशक्तत्वेन गृहीतात् पढा दपि तत्तद्रूपायरिउन्नपुरूपविशेष्यकरमरणोत्सादस्यानुभविकरसाद , इतस्तम्भावच्छिन्नभकारकस्मरणस्य नियमतः स्वीकारामम्भवा- अत उभयानमेकरूपेण तत्र हेतुरिति, प्रधर्म संसर्गसावच्छे. कतानिकापितत्वं, द्वितीये तदयच्छेदकनारमासांगिकाषेपयता- निरपितत्वमिति विशेषा, प्रकारवति । पदनिष्ठप्रकारतानि. अमित शक्तिनिष्ठसांसगिकदिषयतानिहपित्तार्यनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञान. वित धर्मकारकशावेन कार्यकारणभाव इति, लक्षणाप्रहासामया- विति । लक्षाग्रह तादृशम्पासावादिस्यः, सम्बन्धास्तरबत्तयति । समा ·१६६ परिशिष्टकाएडा। ल्लोमादिमाशक्तत्वेन गृहीतपदानियमतस्तन्प्रमरकशाब्दबोध स्थानिहाद् अपिशेपितगोत्वादेः सम्पन्धान्तरज्ञानादपि तत्म कारकम्मिस्मरणस्यैवोपगमादेतादृशशक्तिसम्बन्धज्ञानानियमतम्त प्रकारम्पामस्मरणोपगपेऽनुमाविरोधविरहाट, अथ गवादिपदस्य समायेन गोत्वादिपिशिष्टापाचमलोपग मे तनन्यवाधे गोत्वादे समवाय एव संसर्गतया भासते न तु म' म्बन्धान्तरमित्यत्र मि नियामकम् ? वाच्यानन्तर्भावस्य समवायसाधारण्येन सम्बन्धान्तराभानप्र योजकत्वासम्भवाद्, न हि जातियक्ति विना न भासत इतिव- व, ममाय पिनाऽपि न मामत इत्यपि नियमो येन जातिशक्ति ज्ञानजन्यवोधे समायभानस्याप्यारश्याता न तु मम्बन्धान्तरमा नस्येति स्यात् तदादिपदात् समवायमविषयीकृत्यापि सम्बन्धान्त रेण गोत्लादिपिपयको घोदयादिति चेद् ? एव मति ज्ञान शक्तिरेवादरणीया; तथा च गवादिपदस्य स. मवायेन गौत्वादिप्रकारकज्ञान एव शक्तरुपगमात् , ततो नाभ्रान्ता ना सम्बन्धान्तरेण तवप्रकारचीस्तत्सम्बन्धेन तत्ममारकशक्ति- ग्रहस्यैव ताशोघहेतुत्वादिति । इति श्रीमहामहोपा यायगदाघरभट्टाचार्य- चिरचितः शक्तिवादः समाप्तः । नकालीन वादिसम्बन्धपत्यति मात्र, जातिधायकगादिषदे पैल क्षण्य दर्शयति-अविशपितति । विशिद्धर्मप्रकारतानापनेरयर्थ, एताद सक्किमम्वधेति । गोत्वादिशक्तिसम्बन्धज्ञानादित्यर्थ, तदाक्षिदादिति । काल गौ स शायत इत्यादी तछाडेन कालिकसम्बन्धेन गोत्वविशि- कालपरामशदित्यल विस्तरण। इति धीमहामहोपाध्यायगोलोकनाथम्पायरतभट्टाचार्यारमजीहरि. नापत सिद्धान्तमहाचार्यविरचिता शतियादविवृतिः समाता। शुभमस्तु ।