Bharti Bhawan
Shree Shrtrutharikrutm
Front matter
नं. 387 स्वामार (एज 3. अथ चन ॥ सुख संसारचरि अयन् आह भवमनेकच न पश्यामि तः ननु स्व स्वासः फलं विपाका मृशतो वि योधैः पुण्य श्रीभर्तृहरिकृतं वैराग्यशतकम् सटीकम् भाषाटीकासमेतंच 00*Oc- मुंबय्यां श्रीकृष्णदासात्मजाश्यां गंगाविष्णु, खेमराजगुप्ताभ्यां स्वकीये श्रीवेंकटेश्वराख्यमुद्रणालये विद्वज्जनकृते मुद्रितम्, महान्तोऽ नं दुःखमेव पुण्ये मयं कुशल नहीं दे यिक ही देख पड़ा रतन होते हैं और कमें जो विषया I पाय दुःखदा चि एतदंकनशकाग्दो रसवियदिभविधु ( १८०६) परिमितः तथैव वैक्रमोग्दो भूवेदांकेंदु ( १९४१) परिमितः वमान तिवो त्यति षिताः।
भार
विभा
श्री
महाशयोने पत्र भेजना होय तो
नीचे लिखे नामसे भेजना,
नांवप्रसिद्ध
गंगाविष्णुश्रीकृष्णदास
श्रीवेंकटेश्वर छापखाना,
मुंबई.
३ माह ॥ ॥अथ भर्तृहरिकृतम्॥ मुख ॥वैराग्यशतकम्॥ चरि 00*O- ॥ श्रीगणेशायनमः॥ मि दिक्कालाधनवच्छिन्नाऽनन्तचिन्मात्रमूर्तये। स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे॥१॥ फलं (संस्कृतटीका)विश्वेशं मोक्षदातारं भैरवं भीतिनाशनम् वपाकइ ॥ बुद्धिप्रदं बुद्धिराजं सर्वांगैनौमि सादरम् ॥१॥ लम्बोदरमुर कातो वि ध्यात्वा नत्वा कृष्णं सदाशिवम् ॥ वैराग्यशतकव्याख्यां यथा धैिः पुण्य ज्ञं करोम्यहम् ॥ २॥दिक्कालाबनवच्छिन्ना मूर्तिर्यस्य महान महान्तोऽ नः॥ तस्मै कृष्णाय महते तेजोरूपाय वै नमः॥ ३॥ इह खलु दुःखमेवं सकलवसुधेशशिखामणीराजर्षिप्रवरः श्रीमद्भर्तृहरिवैराग्यशतण्ये मर्त्य कमेवारभमाणो राजकुलोत्पन्नत्वात्राज्ञो नीतिशृंगारराववश्य मपेक्षितावतः प्रथमं नीतिशृंगारशतके वैराग्यशतकावतरणरू, ल नहीं दे पे निर्मायेदानीं वैराग्यशतकमेवारभमाणः स्वेष्टदेवं सहाशिवं देख पड तेजोरूपेण विशेषयन्नमति दिगिप्ति अयं श्लोकस्तु नी तिशत और के कृतव्याख्योप्यस्मिन् प्रकरणे मङ्गलरूपेण लिखितत्वादिलो विषया चियाख्यायते दिक्कालादिना अपरिच्छिन्नातएवानन्ता चि दुःखदा न्मात्रा चैतन्यमात्रं रूपं यस्याः तादृशो मूर्तिदेहो यस्य तस्मै नम इत्यन्वयः कथंभूताय स्वानुभूतिः स्वानुभवः स एव मानं ज्ञापकं यस्य तस्मै शान्ताय निरुद्वेगाय तेजसे तेजोरूपायेति तिवो भाषाटीका ॥१॥ ताः। १
भर्तृहरिविरचितम्
द्विारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः।
अबोधोपहताश्चान्ये जीर्णमङ्गेषुभाषितम् ॥२॥
सं० टी०) वेत्ता मात्सर्यसंयुक्तः प्रभुर्गर्वेण दूषितः॥भा
षि
सकलं लीनं देहएव तु नो बहिः ॥ १॥ बोद्धार इति म
गुणान् महत्स्वेव लीनानालोक्य शोचन्नाह बोद्धार इ
बोद्धारः सदसद्विवेककर्तारो ऽहमेव बहुज्ञो ऽल्पज्ञं किम
न्यं पृच्छेयमन्यस्मिन्नल्पज्ञत्वदोषदर्शनरूपेण मात्सर्येण ग्र
स्ताः सर्पण भेका इव निगीर्णाः प्रभवः सर्वगुणग्रहणसमर्थाः
मां धनादिसम्पन्नमालोक्य सर्वएवायान्तीति स्मयेन गर्वेण
दूषिताः दुष्टांतःकरणाः अन्ये तदतिरिक्ताः अबोधेनाज्ञानेनो
पहताः हतप्रायाः अतः सर्वमंगेष्वेव जीर्ण लीनं न बहिरन्येषु
प्रसारितमिति भावः॥२॥
(भाटी.)विद्या अभिमांनी लोग तो अपने मत्सरहीसे
ग्रसित हैं और धनवानलोग अपने द्रव्यके गर्वसे किसी गुणी
का आदरही नहीं करते और जो हैं लो साधारण अल्पज्ञ हैं
इसलिए उनसे कहने का जी नहीं चाहता इन कारणोसे सु
भाषित उत्तम काव्य शरीरहीमें जीर्ण हो जाती है अर्थात क
दाचित् संसारमें प्रगट होती है ॥ २॥
नसंसारोत्पन्नं चरितमनुपश्यामि कुशलम्
विपाकः पुण्यानां जनयति भयं मे विमृशतः।
महद्भिः पुण्योपैश्चिरपरिगृहीताश्चविषया
महान्तो जायन्ते व्यसनमिवदातुं विषयिणाम्॥३॥
वैराग्यशतकम् ३ (सं० टी०) संसारजनितं वृत्तं सुखदंन कदाचन ॥ सुख रूपं भजेत्कृष्णं यदीच्छेन्मुक्तिमात्मनः॥१॥ नेति संसारचरि तं सुखरूपं न भवतीति तत्र लुब्धान जनान शिक्षयन् आह नेति संसारः संसरणरूपो जगदनेकव्यापारस्तत्र भवमनेकच रितं जनकतं नानाकर्तव्यरूपं कुशलं दृढसुरवरूपं न पश्यामि चलानां पदार्थानां फलमपि चलमेव भवतीतिभावः ननु स्व र्गादिजनकाश्वमेधादियागपुण्यानां सुखमयः स्वर्गवासः फलं श्रुतमेव कथं तेषां विपाके स्वभयजनकत्वं तत्राह विपाकइ ति पुण्यानामपि कर्मणां विपाकः फलं में मम विमृशतो वि चारयतो भयं जनयति तत्र कारणमाह महद्भिः पुण्योधैः पुण्य समूहैः चिरकालेन परिगृहीताः सम्यग्धृता विषया महान्तोऽ पि स्वरूपतः फलदानतो विषयिणां रागिणां व्यसनं दुःखमेव जनयितुमुत्पादयितुं जायन्ते उत्पद्यते इति क्षीणे पुण्ये मर्त्य लोकं विशन्तीति भगवदचनाञ्च ॥ ३ ॥ (भा० टी०) संसारिक उत्पन्न चरित्रमें हम कुशल नहीं दे खते और पुण्यफल स्वर्गादिविचारसे भयदायक ही देख पड ता है अर्थात् पुण्यक्षय होने पर वहींसे भी पतन होते हैं और बहुत दिन पर्पन्त पुण्यके समूहसे इस लोकमें जो विषया दि संचित किया है वहभी विषयासक्तोंको अन्तसमय दुःखदा यक ही हैं ॥३॥ उत्खातं निधिशङ्या क्षितितलंध्माता गिरेर्धातवो निस्तीर्णः सरितां पतिर्नृपतयो यलेन संतोषिताः।
बि 40 भर्तृहरिविरचितम् मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः इमशाने निशाः प्राप्तःकाणवराटकोऽपि न मया तृष्णेऽधुना मुञ्च मां? (सं० टी०)निखनेद्वसुधां धातुगिरेर्धातुं सदौषधैः॥निस्त रेदुदधिं यद्वा तृष्णाशान्तिस्तु कृष्णतः ॥ १॥ वसुधादिखनन ह क्रियाश्रान्तस्तत्कियालभ्यवस्त्विच्छानिवृत्तये तृष्णामेव प्रार्थ यति उत्वातमिति गृहे निधिस्तिष्ठति नवेति शङ्कया क्षिते स्तलपर्यन्तमुत्वातं. स्खनितं गिरिधातवो हरितालादयो ध्मा स्ताःर ताः अनेकौषधयोगेनाग्नौ तापिताः सरितां पतिः समुद्रोऽपि मां धर पारतो रलादिलाभेच्छयान्तः प्रवेशतो वा निस्तीर्णः सीमालं दूषिता धितः नृपतयो राजानोऽप्यनेकयत्नैरुपायैस्तोषिताः तुष्टिं प्रा पहताः पिताः मंत्राराधने वशीकरणे तत्परेण संलीनेन मनसा इम शाने शवसमीपे निशाः नीता अतिक्रमिताः एतासु क्रियासु वराटकोऽपि नैव संप्राप्तो लब्धोऽतो मां हेतृष्णेऽधुनैव शीघ्रं यसि मुञ्च त्यजति प्रार्थना ॥४॥ (भा० टी०) द्रव्य मिलनेकी आशाले मै नठौर २ भूमि इस खोदी रसायन सिद्ध होनेके निमित्त पर्वतकी अनेक धातुओं भाषि को फूंक डाली देशान्तरसेधनप्राप्तके हेतुसमुद्रभीमथ डालाओ दाचि बडेप्रयत्नसे राजोंकोभी प्रसन्न किया और मंत्र सिद्ध करने के निमित्त मन लगाकर निरंतर रातोंको महास्मशानमें बैठे ज गाया किया परन्तु यथार्थ मुझे एक कौडीभी हाथ न आई अ न्तकाल हेतृष्णा अब तो मेरा पिण्डछोड ॥ ४ ॥ प्रान्तं देशमनेकदुर्गविषमं प्राप्तंन किंचित्फलम् त्यत्क्का जातिकुलाभिमानमुचितं सेवा कृता निष्फला। ( वैराग्यशतकम् भुक्तं मानविवर्जितं परगृहे साशया काकवत् तृष्णे दुर्मतिपापकर्मनिरते नाद्यापि संतुष्यसि ॥५॥ (सं० टी०)॥लोभादनेकदेशेषु मनो भ्रमसि लोलुप ॥ कृष्णस्मरणसंदेशं सम्भ्रम श्रमहारिणम् ॥ १॥ भ्रांतमिति पर देशादिगमनानेकसेबादिकरणसंतप्तः सन् तृष्णामेव निंदति भ्रांतमिति अनेकं बहुप्रकारम् दुर्ग गंतुमशक्यम् पर्वताटव्या दिना एवंभूतं देशं प्रति भ्रांतं चलितं फलं तु किंचिदल्पमपि एकमपि वान प्राप्तं नैव लब्धं किंबहु बहुप्रकारं वा ननु देशग मनागमनमात्रं कृत्वा फलं तु कस्यचित् सेवां विना नैव भवती त्याशंक्याह त्यक्त्वति जातिब्रह्मक्षत्रादिः कुलं सत्कर्मादिनो त्पन्नं तत्रोचितमभिमानं नीचकर्माकरणरूपम् त्यक्त्वा सेवा पि कृता सापि निष्फला फलशून्या माननिमंत्रणादिपूर्वक मावानं सत्कारस्तद्रहितं यथास्यात्तथा भुक्तं परगृहे आशङ्कया सहवर्तमानयां तया बुद्ध्या भीत्यावेति शेषः हेतृष्णे दुर्मत्या पापरूपं कर्म तत्र निरते निमग्ने अद्यापि पापं कर्म कारयित्वा पि न संतुष्यसि अपरं किं कारयसीति भावः ॥ ५॥ (भा० टी०) दुर्गम्य अनेक देशोंमें मैने भ्रमण किया पर कुछ फल न प्राप्त हुआ यथार्थजाति और कुलका अभिमान त्यागकर पराई सेवाकी सोभी व्यर्थ हुई अपमानसे कौवेकी नाई सशंकित पर घर भोजन भी करता रहा हेतृष्णा दुर्मति ओ पापकर्ममें प्रवृत्ति तूं अब तक संतोष नहीं पकडती ॥ ५॥ खलोल्लापाः सोढाः कथमपि तदाराधनपरैर् निगृह्यान्तर्बाप्पं हसितमपिशून्येन मनसा।
२ ह - स्तार भर्तृहरिबिरचितम् कृतश्चित्तस्तम्भः प्रहसितधियामञ्जलिरपि त्वमाशे मोघाशे किमपरमतो नर्तयसि माम्॥६॥ (सं० टी०) ॥ खलवाग्बाणविदोऽपि न तत्सेवारतो भ षि वेत् ॥ कृष्णसेवारतो ना स्यादत्रानन्दो निराश्रयः ॥ १॥ तृष्णा तिगुर्वी अतः प्रथमं तत्रानेकदुःखानि प्रदर्याशायामपि ता नि दर्शयितुमाशां प्रार्थयते खलइति खलानां प्रतिक्षणेपरच्छि द्रनिरीक्षकाणामालापाः नीचसंबुद्धयो रे दीन मन्द इत्यादिका उच्चैराव्हानरूपाः सोढा अंगीकृताः कथमपि केनापिप्रकारेण दूषिर तदाराधनपरैः तेषां खलानामाज्ञां संलग्नरस्माभिरितिशेषः ते षां कटुवचनैरुत्थितमंतष्पिं श्वासस्तं निरुध्य इत्यर्थः मां दी पहत. नमन्यं वा दृश्वा प्रहसिता धीर्येषां तेषामपि चित्तस्तम्भस्तद्धा रणमञ्जलिः प्रणामश्च कृतः शून्येन साररहितेन मनसा तथा पि हे आशे मोघा निष्फला आशा इच्छा दिक् इति वा यस्याः सा त्वं किमपरं एतत्सर्व कारयित्वापि खलानां पुरः मां नर्तय सि नर्तनं कारयसीतिभावः ॥ ६॥ भा (भाण्टी०) खलोंकी सेवा करने में हमने तिनके ठठे ओ दा-ि- कुतर्क वाक्य सहे हृदय नेत्र आंसूको रोक उनके आगेवालों के आगे हंसा किए और चित्त स्थिर कर उन हंसनेवालोंके स न्मुख हाथभी जोड़ा हेतृष्णा व्यर्थ आशा करनेवाली इससे अधिक अब क्या नचाती है ॥ ६ ॥ आदित्यस्य गतागतैरहरहःसंक्षीयते जीवितम् व्यापारैर्बहुकार्यभारगुरुभिः कालो न विज्ञायते। प्रसा वैराग्यशतकम् दृष्ट्वा जन्मजराविपत्तिमरणं त्रासश्च नोत्पद्यते पीत्वा मोहसयी प्रमादमदिरामुन्मत्तभूतं जगत् ॥७॥ (सं०टी०) गमनागमनं कुर्वन् रविहरति जीवितम् ॥ से वितं यैहरेः पादकं तेषां सुजीवितम् ॥ १॥ जगदुन्मादं दुःख सहिष्णुतां कालाज्ञानं च दर्शयति आदित्येति गतागतैर्गमना गमनैः उदयाचलादस्ताचलं प्रति गमनमागमनं तु ततः पुनरु दयाचलं प्रति एवं प्रकारकैर्गतागतैरहरहः प्रतिदिनं जीवितमा युः क्षीयते नश्यति व्यापारैर्जगदनेकव्यवहारैः कथंभूतैः बहु कार्यभारगुरुभिः बहूनि कार्याण्येव भारां वोढुमशक्यास्तैर्गुरु भिर्महद्भिः कालो मरणं कियपायुर्गतं कियदवशिष्टमिति तु के श्चिदपि न विज्ञायते न विशेषेणानुभूयते जन्मादिमरणांतं क म सर्वेषामात्मनोऽपि दृष्टा स्वनेत्रगोचरीकृत्वा पित्रा सोऽभये नोत्पद्यते अनिष्टकरणात्कश्चिदपि न निवर्ततइतिभावः तत्र हेतुमाह पीत्वेति मोहप्रचुरां प्रमादरूपां मदिरां पीत्वा जगह मनशीलं उन्मत्तभूतं कर्तव्याकर्तव्यविचारशून्यं जातमिति शेषः॥७॥ (भा०टी०)सूर्यके उदय अस्त होनेसे दिन दिन आयुष्य घटती जाती अनेककार्यों कर भारी व्यापारमें काल बीता जा ना नहीं जाता और जन्म वृद्धापन विपत्ति और मरण देखके भीत्रास नहीं होती इससे यह निश्चित हुआ कि मोहमयी प्रमा दरूपी मदिरा पीके जगत मत वाला हो रहा है ॥७॥ दीनादीनमुखैः सदैव शिशुकैराकृष्टजीर्णाम्बरा क्रोशद्भिःक्षुधितैनरैन विधुरा दृश्येत चेद्गहिनी।
2 ८ e - मा दूषि भर्तृहरिविरचितम् याच्ञाभङ्गभयेन गद्गदगलच्युट्यद्विलीनाक्षरम् को देहीति वदेत्स्वदग्धजठरस्यार्थे मनस्वीजनः॥८॥ (सं० टी० ) अतिदीनमुखैः पुत्रैर्युक्ता पत्नी कदम्बरा ॥ न भवेदेहिनो गेही देहीतीह कथं वदेत् ॥ १ ॥ पुत्रादिसं ग्रहो विवेकिनामपि दुःखद इत्याह दीनेति दीनेभ्योऽप्यति दीनानि मुखानि येषां तैः शिशुकै लैराकष्टं जीर्णमम्बरं व खं यस्याः सा कथंभूतैः क्रोशद्भिरन्नार्थ रुदद्भिरन्यैश्च गृहनरैः क्षुधितैर्विधुरातिदुःखवती एतादृशी गेहिनी भार्या चेत् यदि न दृश्येत मनस्विना जनेनेतिशेषः याञाभङ्गभयेन याञा दे हीति प्रार्थना तस्या भंगो नाशः न दास्यामीति दातुर्वाक्येन तद्भयेन गद्गदं सबाष्पं गलत् पतत्पदतो वर्णतो वा त्रुट्यत् वि लीनान्यस्पष्टान्यक्षराणि यस्मिन्वाक्ये तक्रियाविशेषणं वा को मनस्वीजनःधीर वदेत् देहीति कः कथयेत् स्वजाठरानलेन द ग्धस्य जठरस्यार्थे स्वोदरपूरणायेत्यर्थः अत्र आकारप्रश्लेषः का योऽन्यथार्थभ्रंशः स्यात् ॥८॥ (भा० टी०) आपतो दीन और उनके दीनबालक दुःख से शोचते खसोटते तिस पर कुटुंब लोगोंको भूखे देखकर दु स्वी और ऐसी दुर्दशामे उसकी स्त्रीभी न देखाई पडे तो ऐसा कौन धीर पुरुष है कि अपने भूखे पेटके हेतु यह सोचेकि या चना भंग होनेके भयसे विहवल कण्ठसे टूटे अक्षर न निक प्रस या इस भा लें ॥८॥ नित्ता भोगेच्छा पुरुषबहुमानो विगलितः समानाः स्वर्याताः सपदि सुहृदो जीवितसमाः।
वैराग्यशतकम् शनैर्यष्टयोत्थानं घनतिमिररुद्धे च नयने अहो धृष्ठः कायस्तदपि मरणापायचकितः॥९॥ (सं० टी०) स्वीयानां मरणं दृष्ट्वा त्यत्का भीति मृतेः पु मान् ॥ भवसागरपाराय कृष्णचंद्रं सदा भजेत् ॥ १॥ मरणभ यशङ्कितं पुरुषं दूषयति निवृत्तेति भोगेच्छा पूर्व यथासीत्तथेदा नीं नास्त्यतो देहेंद्रियवैकल्यात् निवृत्ता क्षीणा पुरुषेषु मध्ये यो बहुमानः सत्कारः सोऽपि विगलितः नष्टः पुरुषेति संसा रिणं प्रति संबोधनं वा समानाः सवयसः स्वर्याताः मृताः इ दानी ये ऽवशिष्टाः सुहृदस्तेऽपि जीवितसमाः जीवितं समं पू ण येषां अथवा स्वजीवनतुल्यास्ते दुहृदस्तिष्ठतु नियंता वा तैः किमित्यर्थः आसनादुत्थानं शनैर्न वेगात्तदपि यष्ट्याश्रये ण लगुडाधारेण न स्वत इत्यर्थः घनेन निबिडेन तिमिरेणांध कारेण रुद्धे आवृते नयने अहो आश्चर्य तदपि सर्वेषां निधन दृष्टवापि स्वमरणरूपोऽपायो नाशस्तस्मिन् चकितः शंकितः अहमपि मरिष्यामि किमिति भीत इति यावत्॥९॥ (भा० टी०) विषय भोगकी इच्छा न्यून हुई लोगोमें अ पना मानभी घटा समानवयसवाले भी मरगये जो इष्ट मित्र थे वेभी समाप्त हुए आपभी लकडी टेककर उठने लगे और आंखों में अंधेरी छाई तो भी यह काया ऐसी निर्लज्ज है कि अपना मरण सुन चकित हो जाती है ॥९॥ हिंसाशून्यमयत्नलस्यमशनं धात्रा मरुत्कल्पितं व्यालानां पशवस्तृणांकुरभुजः सृष्टाः स्थलीशायिनः। •.
२ भर्तृहरिविरचितम् संसारार्णवलंघनक्षमधियां दृत्तिः कृता सा नृणां यामन्वेषयतां प्रयान्ति सततं सर्वे समाप्तिं गुणाः १० ना मां दूपि (सं० टी०) धात्रा तु निर्मिता सृष्टिर्जीविका न यथो चि ता॥ कृतांतं सर्वजीवानां जीविकादं हरिं भजेत् ॥ १ ॥ संसा रिणां विधिकृतोत्पत्तिं तेनैव कृतां विषमां वृत्तिं पर्यालोच्य शो चन्नाह हिंसेति हिंसाशून्यं जीवबाधारहितमयत्नलभ्यमश्रम साध्यं दधातीतिधाता तेन धारकेण पोषकेण डुधाञ् धारण पोषणयोरितिस्मरणात् व्यालानां सर्पाणां मरुद्वायुरशनं भो जनं कल्पितं विरचितं श्रीकृष्णं विना ब्रह्माणोऽपि धारणपोष णज्ञानं सम्यङ् नास्तीति सूचितं तृणांकुरभुजः पशवोऽ प्रा र्थितलभ्यभोजनाः स्थलीशामिनः अकृत्रिमा भूमिः स्थली तत्र शयनशीलाः संसाररूपोर्णवः समुद्रस्तल्लंघने क्षमा सम र्था धीर्येषां तेषां नृणां सा वृत्तिः कृता रचिता यामन्वेषयतां संपादयतां सर्वे गुणा अन्वेषणादयः समाप्तिं विरामं यान्ति वृत्तयो नस्थिरा भवंतीति भावः॥ १०॥ (भा. टी.)विधाताने हिंसारहित विना प्रयत्न घर बैठे वायु भोजन सौके लिए जीविका बनाई जिनकी बुद्धि समु द्र लांघनेको समर्थ है उस मनुष्यकी वृत्ति एसीवनाई की जि सके खोजमें सब गुण समाप्त हो जाय पर वह न सिद्ध होय१० यरि भा दा- न ध्यातं पदमीश्वरस्य विधिवत् संसारविच्छित्तये स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोऽपि नोपार्जितः।
वैराग्यशतकम्
नारोपीनपयोधरोरुयुगुलं स्वप्नेऽपि नालिङ्गितम्
मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारावयम्॥११॥
(सं. टी.) हरेनिं सदा कार्य जगतो नाशहेतवे॥ना
यादिविषयासक्तो न नयेत्कालमात्मनः ॥ १॥ उभयलांक
सुखसाधनहीनं जनं निंदत्यात्मनिदर्शनमिषेण नेति ईश्व
रस्य सर्वनियन्तुः पदम् चरणं जातावेकवचन विधिवद्विधौ
पूजाप्रकारे यो विधिनियमस्तेन न ध्यातं अन्यथा उदरभरण
निमित्तं मरणपर्यंत कपटेन ध्यानमेवेत्यर्थः किमर्थमित्याशं
क्य तदर्शयति संसारस्य जननमरणप्रवाहरूपस्य विच्छित्तये
उन्मूलनाय नाशायेत्यर्थः मुक्तिसाधनहीनं प्रदर्य स्वर्गादि
सुखसाधनहीनत्वं दर्शयति स्वर्गद्वारकपाटवहुरितं वर्तमान
जन्मन्यन्यजन्मनि कृतं वा तस्य पाटनमुन्मूलनं पुण्यकर्म
प्रायश्चित्तादिजीवाभयदानादिरूपो यो धर्मः सोपि नोपाजि
तःउद्यभ्य न गृहीतः जगतः स्थूलसुखादपि हीनत्वं दर्शयति
ना-पीनयोरतिपुष्टयोः पयोधरयोः स्तनयोर्युगुलं तादृश
योरूर्वाश्च युगुलं वयं स्वप्नेपि नालिंगितं स्वांगै श्लेषितं मा
तुर्योवनमेव वनं तच्छेदने दूरीकरणे कुठाराः छेदनशस्त्राणि
केवलं नैवान्यत्किंचित्कृतमिति भावः ॥ ११ ॥
(भा०टी०) संसार छेदनके लिए ईश्वरके चरणकमल
विधिवत् न ध्यान किया स्वर्गद्वार खुलनेके लिए कोई निपुण
धर्मभी संचयन किया और नारीके पुष्टपयोधरभी स्वप्नेमे छ।
तीसे न लगाया केवल हम माताके यौवनरूपी वन काटनेके
हेतु कुल्हाडही उत्पन्न हुए ॥१॥
1. मां दृषि भर्तृहरिविरचितम् भोगा न भुक्ता क्यमेव भुक्ता स्तपोन तप्तं वयमेव तप्ताः। कालोनयातो वयमेव याता स्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः॥१२॥ (सं०टी०) भोगादयस्तु नैवाप्तास्तैः प्राप्तं निधनं खलु ॥ तृ ष्णा जीर्णा न मे हन्त जीर्णः कृष्णं कथं भज॥१॥भोगाः स्रगा दयो नैव भुक्ताः किं तु तैस्तदभिलाषैर्वयमेव भुक्ताः कालो न यातो वयमेव याताः यस्मिन्काले यत्कर्म कर्तुमुचितं तत्कर्म विहीनो यातः गतः कालस्तु भगवद्विभूतित्वात् वर्ततएव एवं सर्वत्रोहनीयं तपःकछ्रादि स्वधर्माचरणं वा ॥ १२ ॥ (भा० टी०) विषयोंको हम न भोगें रा भुगतान कर दिया हम तप न तपे पर तपहीने हमे तपा डाला कालव्यतीत न हुआ और वयस हमारी बीत गई पर तृष्णा पुरानी न हुई और हम पुराने हो गए ॥ १२ ॥ क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यक्तं न संतोषतः सोढा दुःसहशीतवाततपनाःक्केशान्नतप्तं तपः। ध्यातं वित्तमहर्निशं नियमितप्राणैन शंभोः पदं तत्तत्कर्म कृतं यदेव मुनिभिस्तैस्तैः फलैर्वैचितम्॥१३॥ (सं०टी०)क्षमादिसाधनैर्युक्तैस्त्यक्ता न गृहसंपदः॥ मुन्युक्ते कर्मणांपाकेलुब्धैः कृष्णो न सेवितः॥१॥ गृहे यदुचितं भोजना दिसुखं तत्क्षमया न क्षान्तं किंतु रोगादिपरवशेन संतोषादलंबु 6 परन्तु विषयोनें हमा यरि इस भा दा-ि ..
वैराग्यशतकम्
या त्यक्तमपि न शीतादयः सोढाः तपनोऽग्निः दारियभावे
न क्लेशान शास्त्रीयं तपः इज्याझ्यादिरूपं तु न तप्तं तत्तत्कर्म
तादृशं तादृशं कर्म कृतं तत्तत्फलैः तेषां तेषां कर्मणां फैलैर्मु
निभिः कर्मोपदेष्तृभिः निश्चितं वंचितं लघ्वीकृतमित्यर्थः॥१३॥
(भा० टी०) क्षमा तो हमनेकी परन्तु धर्म विचारके न
की अर्थात् अशक्ततासे की गृहमुखतो छोडा परन्तु संतोष प
कडके न छोडा सीतोष्ण वायूका दुसह दुख सहा पर तप न
किया धनका ध्यान करते रहे परन्तु संजमसे कल्याणदाता शि
वके चरण न ध्याए हम बिचारवान होकर सौ २ कर्म किए
परन्तु उलटे उनके पालमें ठगे गए ॥ १३ ॥
वलिभिर्मुखमाकान्तं पलितैरङ्कितं शिरः।
गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते १४
(सं० टी०) दुर्वर्ण वदनं वाल्पकेशैः शुक्कैः शिरोङ्कितम् ॥
गात्रं तु शिथिलं सर्व तृष्णा तारुण्यमेत्यहो ॥ १॥ जरया य
स्तदेहस्य शिथिलांघ्रिकरक्रिया ॥ शिथिलं धीन्द्रियं शान्तं न
स्वान्तं विषयाध्वनः॥ २॥ वार्धक्येऽपि तृष्णाधिक्यं भवती
ति दर्शयति वलीति वलिभिर्मासलताभिः आक्रान्तं व्याप्तं
पलितैः सितकेशैःशिरः अङ्कितं चिन्हितं गात्राणि करचरणा
द्यवयवाः स्वक्रियासुकुण्ठिता भवन्ति परंतु तृष्णा या एका
मुख्या सा तु तरुणायते तारुण्यमिवाचरति ॥ १४ ॥
(भा. टी.) मुहके चमडे सिकुड गए सिरके बाल धवले
हो गए और सब अंग सिथिल हो गए पर एक तृष्णा ही तरु
ण होती जाती है ॥ १४॥
२ षि ह f मां दूपि पहत भर्तृहरिविरचितम् येनैवाम्बरखंडेन संवीतो निशि चन्द्रमाः। तेनैव च दिवा भानुरहो दौर्गत्यमेतयोः॥१५॥ (सं० टी० ) महत्सुदुर्गतिं दृष्ट्वा स्वस्मिन्प्राप्तां न दूषयेत्॥ इति शिक्षा कृता सद्भिः पद्येऽस्मिन् विमलाशयः ॥१॥येने ति अम्बरखण्डेनाल्पाभ्रेण संवीतो वेष्टितस्तेनैव न वस्त्वंतरे ण दिवा भानुरपि एतयोरपि यदा दौर्गत्यं दैन्यं तदा किं स्व स्मिन्निति भावः॥ १५॥ (भा० टी०) जिस आकाशके खण्डपर रात्रिको चन्द्रमा व्यतीत करता उसीपर दिनको सूर्य करता है देखो यह दोनों इस भ्रमणमें कैसी दुर्दशाको प्राप्त होते हैं पर कुछ फलभी न ही प्राप्त करते ॥ १५॥ अवश्यं यातारश्चिरतरमुषित्वापि विषया वियोगे को भेदस्त्यजति न जनो यत्स्वयममून्। व्रजन्तः स्वातन्त्र्यादतुलपरितापाय मनसः स्वयं त्यत्वा ह्येते शमसुखमनन्तं विदधति १६ (सं० टी०) गच्छतोवस्तुनःस्वाले महत्सौख्यं प्रदर्शितम् ॥ स्वेच्छया गमनं तस्य हृत्तापं विदधद्रजेत् ॥ १॥ अवश्य मिति चिरतरं बहुकालमुषित्वा वासं कृत्वा एते प्रसिद्धा विष याः हि निश्चितं यातारो ऽवश्यं ध्रुवं यास्यन्ति तदा वियोगे विश्लेषे को भेदो यद्येन भेदेन जनो भोक्ता नत्यजति ननु गमनशीलत्वात् स्वयमेव यास्यन्ति को लाभ स्तत्त्यागे इत्याशक्य स्वयं त्यागे सुखं स्वेच्छागमनेन दुःखं च प्रसा यरि इस भा स्वयममून विषया वैराग्यशतकम् दर्शयति स्वेच्छया वजन्तो विषया मनसः परितः सर्वतस्ता पाय भवन्ति स्वयं त्यक्ताः सन्तःशमं शान्तं सुखं अतएवान न्तमपरिच्छिन्नं विदधति कुर्वन्ति ॥ १६ ॥ (भा० टी०) बहु कालपर्यन्त संचित किए हुए विषय अ न्तमें अवश्य छूटेंगे फिर उनके वियोग होनेमें क्या संशय रहा जिससे यह मनुष्य पहिले आपही क्यों न त्याग देंगे क्यों की जब वे आपसे छोडेंगे तो मनको बडा संताप देंगे और जो आ प छोड देगा तो महासुखको प्राप्त होगा ॥ १६ ॥ तृष्णाधिकारमाह। विवेकव्याकोशे विदधति शमेशाम्यति तृषा परिष्वले तुड़े प्रसरतितरां सा परिणतिः। जराजीणैश्वर्यग्रसनगहनाक्षेपकृपण स्तृषापात्रं यस्यां भवति मरुतामप्यधिपतिः॥१७॥ (सं० टी०) विवेकेति तृषातृष्णा शमे उपशमे सति शा म्यति उपशमं गच्छतिक सति विवेकस्यव्याकोशे विकाशे स ति सा परिणतिः तृष्णापरिणामः तुले परिष्वंगे आश्लेषे सति प्र सरति युक्तोऽयमर्थः अपरापि या विलासिनी भवति सा तुङ्गे परिष्वंगे सति तरां प्रसरति नतु व्याप्तिं भजेत लब्धावकाश त्वात् तथा सा तृष्णापि मरुतां देवानामप्यधिपतिः इन्द्रः य स्यां तृष्णायां तृषापात्रं भवति तुंगे परिष्वंगे छेत्तुमशक्तो भव ति इत्यर्थः मनुजानां तु का कथा किंविशिष्टो मरुतामधिपतिः जराजीणैश्वर्यग्रसनगहनाक्षेपकपणः जराजीर्ण ऐश्वर्य तस्य
१६
भर्तृहरिविरचितम्
यसनेन यद्गहनं तस्य आक्षेपे कृपणः विध्वंसे असमर्थः अतः
कारणात् तृष्णा गरीयसी ॥१७॥
भाषा टीका ॥ १७॥
मदनविडंबनमाह।
कृशः काणः खञ्जः श्रवणरहितः पुच्छविकलो
वणी पूतिक्किन्नः कृमिकुलशतैरारततनुः।
क्षुधा क्षामो जीर्णः पिठरजकपालार्पितगलः
शुनीमन्वेति श्वा हतमपि च हन्त्येव मदनः॥१८॥
(सं० टी०) कशेति श्वा कुक्कुरः शुनीमन्वेति किं विशि
ष्टः श्वा कशो दुर्बलः काणः एकदृक् खञ्जो भग्नपादः श्रवण
रहितः छिन्नकर्णः पुच्छविकलो लांगुलरहितः व्रणी पिटकव्या
तः पूतिक्किन्नः पूयरंधितः पुनः किं भूतः ३वा कमिकुलशतैरा
वृततनुः पुनः किंभूतः इवा क्षुधा क्षामः पुनः किम्भूतः पिठरज
कपालार्पितगलः करण्डमुण्डसमर्पितमुखः एवंविधो मर्तुका
मोऽपि श्वा शुनीमन्वेति तदपि मदनः एव निश्चयेन हतमपि
हन्ति ॥ १०॥
(भा० टी०) दुर्बल काना लंगडा और जिसके कान पूंछ
कटे हैं और घाव हो रहा पीब बहती देंहमें कीडे पडे हैं भूखा
बूढा फूटी हांडीका घेरा गले में फस रहा है ऐसा कुत्ता भी कुति
योंके पीछे संगम करनेको लगा चला जाता है तो देखो मृत
ककोभी कामदेव बाण मारता है भाव यह की रिष्ट पुष्ट देह धा
फिर कामसे कैसे बचेंगे॥१८॥
वैराग्यशतकम् विषयाणामधिकारमाह। भिक्षाशनं तदपि नीरसमेकवारं शय्या च भूः परिजनो निजदेहमात्रम्। वस्त्रं च जीर्णशतखण्डमलीनकन्था हा हा तथापि विषया न परित्यजन्ति ॥१९॥ (सं०टी०)भिक्षेति हाहाइति खेदे विषयास्तथापि न परित्यजन्ति कीहक् समीपं न मुञ्चति तथापीति किं भिक्षाश नं तदपि नीरसं रसरहितं तदप्येकवारं नान्यच्छय्या च भूः अ न्यच्च परिजनो निजदेहमानं चान्यत् वस्त्रं जीर्ण शतखण्डम पि मलीनकंथा तथापि विषया दुराशया विषोपमा यान्ति प्राणिनाम् ॥ १९॥ (भा० टी०) निरस अन्न एक ही बेर भीख मांगके खाते हैं भूमिही पर सोते हैं कुटुंबभी उनका देहही मात्र है पुराने वस्त्र सैंकडो टुकडे कीसी गुदडी पहिने ऐसी दशामें प्राप्त हैं तो भी बडा आश्चर्य है कि उन्हे बिषयवासना नहीं परित्याग क रती॥१९॥ रूपतिरस्कारमाह। स्तनौ मांसग्रन्थी कनककलशावित्युपमितौ मुखं श्लेष्मागारं तदपि च शशांकेन तुलितम्। स्रवन्मूत्रक्लिन्नं करिवरकरस्पर्धि जघन महो निन्द्यं रूपं कविजनविशेषैर्गुरु कृतम्॥२०॥ (सं० टी०) स्तनाविति अहो इति दुःखे नियं रूपं कवि १८ भर्तृहरिविरचितम् जनविशषैर्गुरु कतं कथं निंद्यं स्तनौ मांसग्रंथी परमित्युपमितौ उपमानितौ इति किं कनककलशौ चान्यत् मुखं श्लेष्मागारं तदपि च शशांकेन तुलितं चंद्रमसा समानं कृतम् जघनं स्त्र वन्मूत्रक्किन्नं तथापि करिवरकरस्पर्धि गजेंद्रशुण्डादण्डेन स्पर्धा कारकं रूपं यस्येति स्वरूपं परं सुकविना व्यासेन वर्णितं २० (भा० टी०) स्त्रियोंके स्तन मांसके लोंदे हैं उन्हे स्वर्णक लाकी उपमा देते हैं मुख थूक खकारका गृह है उसे चन्द्रमा की सम कहते हैं और टपकते हुए मूत्रसे भीगी जांघोको गज श्रेष्ठके सुंड समान कहते हैं तो देखो कि बारमबार निन्दा यो ग्य स्त्रियोंका रूप है उसे कवियोंने कैसा बढाया है॥२०॥ अजानन् माहात्म्यं पततु शलभो दीपदहने समीनोप्यज्ञानाइडिशयुतमश्नातु पिशितम्। विजानन्तोऽप्येते वयमिहं विपज्जालजटिलान् न मुञ्चामः कामानहह गहनो मोहमहिमा॥२१॥ (सं० टी०) अजानन्निति अहह इति खेदे मोहमहिमा गहनो वर्तते यत्तु शलभः पतङ्गः दीपशिखायां पततु शलभः किं कुर्वन्माहात्म्यं अजानन स मीनो मत्स्यः अज्ञानान्मौ ढ्यात् बडिशयुतं पिशितं मांसं अश्नातु भक्षतु इह अस्मिन् बू संसारे एते वयं विजानंतोऽपि कामान्न मुश्चामः कथम्भूतान् योकामान् विपजालजटिलान् विपदां जालो विपजालः तेन ज ककोभी कोएन अतएव मोहमहिमा गरीयान् ॥२१॥ फिर कामसे कैसे दीपककी अग्निमें आय गिरता है H, Hol 4 न ho क ब देखो पतङ्ग १ वैराग्यशतकम् पर यह नहीं जानता कि मै नष्ट हूंगा मछली जो कंटियाका मांस निगल जाती है वह भी नहीं जानती कि इससे मेरे प्रा ण जायंगे पर हम लोगोंको देखो कि जान बूझके दुषदाई वि षयोंकी अभिलाषा नहीं छोडते यह महामोहकी महिमा अ ति कठिन है ॥२१॥ अथ दुर्जनमुद्दिश्याह। बिसमलमशनाय स्वादु पानाय तोयं शयनमवनिटष्ठे वल्कले वाससी च । नवधनमधुपानभ्रान्तसर्वेन्द्रियाणा मविनयमनुमन्तुंनोत्सहे दुर्जनानाम्॥२२॥ (सं०टी०) बिसमिति अहं दुर्जनानां पिशुनानामविनय मनुमंतुं अंगीकर्तुं नोत्सहे नोत्साह.कुर्वे कथम्भूतानां दुर्जना नां नवधनमधुपानभ्रांतसद्रियाणां नवं नवीनोपार्जितं धनं नवधनं तदेव मधुपानं मदिरापानं तेन मधुपानेन भ्रांतानि स र्वाणींद्रियाणि येषां ते नवधनमधुपानभ्रांतसद्रियास्तेषां अ लमत्यर्थ अशनाय भोजनाय बिसं कमलिनीकन्दं चान्यत् स्वा दु पानाय तोयं चान्यदवनिप्टष्ठे शयनं चान्यद्वाससी बल्कलं चीरम् ॥ २२॥ (भा० टी०) बहुतसे फल भोजनके लिए मधुर जल पी नेको पृथ्वी सोनेको और वृक्षके बकले पहिरनेके निमित्त हैं फिर थोडासा धनरूपी मदिरापानवाले जिनकी सब इन्द्रि यां घुमती हैं ऐसे दुर्जनोका निरादर हम क्यों सहें ॥ २२ ॥ H भA4 भर्तृहरिविरचितम् मानितामुद्दिश्याह। विपुलहृदयैर्धन्यैः कैश्चिजगजनितं पुरा विधृतमपरैर्दत्तं चान्यैर्विजित्य तृणं यथा। इह हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुञ्जते कतिपयपुरस्वाम्ये पुंसां क एष मदज्वरः॥२३॥ (सं० टी०) विपुलेति पुंसां पुरुषाणां क एष मदज्वरः क सति कतिपयपुरसाम्ये सति धन्यैः कैश्चित्पुरा पूर्व जगजनि तं जगत्सृष्टं कथंभूतैर्धन्यैर्विपुलहृदयैः वृहदृदयैः अपरैः कैश्चि दपि विधृतं निजभुजाभ्यां धारितं अन्यैः कैश्चिदपि पुरुषैः चा न्यदत्तं किं कृत्वा विजित्य यथाशब्द इवार्थे वर्तते जगत्किमि व तृणमिव यथा तृणमनायासेन दीयते तथा जगद्विजित्य दत्तं हि निश्चितम् इहास्मिन् जीवलोके अन्ये धीराश्चतुर्दश भुवना नि भुञ्जते तथा स्वल्पस्वाम्ये कोऽयं गर्वः॥ २३॥ (भा० टी०) कोई महात्मा ऐसे भए जिन्होंने जगतको उत्पन्न किया कोई ऐसे हुए कि जिन्होने धारणं किया कोई ऐसे हुए जिन्होने इसे जीतकर तुच्छ समुझ औरोको दे दिया और कोई ऐसे हैं कि चौदह भुवनको पालते हैं अब यहां देखो कि थोडेसे गांवकी डकुराई पाकर कैसा अभिमानका ज्वर लो गोंको होता है ॥ २३॥ निस्टहाणामधिकारमाह। खं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नताः ख्यातस्त्वं विभवैर्यशांसि कवयो दिक्षु प्रतन्वन्ति नः ।
वैराग्यशतकम इत्थं मानद नातिदूरमुभयोरप्यावयोरन्तरम् यद्यस्मासुपराङ्मुखोऽसिवयमप्येकान्ततोनिस्पृहाः२४ (सं० टी०) त्वमिति हेनरेंद्र व राजा वर्तसे वयमपि उ पासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नता व महे राजेंद्र त्वं विभवैः ख्या तः नः अस्माकं यशांसि महत्वानि कवयः कवीश्वरा दिक्षु प्र तन्वंति दशस्वपि दिशासु विस्तारयंति हेमानद मानंददातीति मानदः दोअवखण्डनेइतिधातुःहेमानद हेमानखण्डन आव योरुभयोरपि अंतरं नातिदूरे राजेंद्र यदि च वं अस्मासु परा मुखोऽसि अनादरोऽसि तदावयमपि एंकांततो निस्पृहा वर्ता महे त्वय्यनादरात्त्वयि विषये अनादराः॥ २४ ॥ (भा०टी०)तूं राजा है तो मै भी गुरूकी सेवा कर बुद्धिमान हो उच्चपदको प्राप्त हुआहूं तूं यदि धनसे प्रसिद्ध है तो हमारी विद्याका यश कविलोग देशान्तरमें वर्णन कर रहे है फिर तूं हमसे मुख फेरता है तो हम तुमसे अधिक निस्ष्ट्रह हैं ॥२४॥ अभुक्तायां यस्यां क्षणमपि न यातं नृपशतै र्भुवस्तस्या लाभे क इव बहुमानः क्षितिभुजाम्। तदंशस्याप्यंशे तदवयवलेशेऽपि पतयो विषादे कर्तव्ये विदधति जडाःप्रत्युत मुदम्॥२५॥ (सं० टी०) अभुक्तेति जडा मूर्खाः विषादे कर्तव्ये प्रत्युत सम्मुखं मुदं विदधति कथं क्षितिभुजां राज्ञां तस्या भुवः पृथि व्या लाभे क इव बहुमानः यस्यां पृथिव्यां अभुक्तायां सत्यां नृपशतैनरेंद्रसहस्त्रैः क्षणमपि न यातं न गतं तदंशस्था ऽप्यंशे २२ भर्तृहरिविरचितम् १८२ तस्याः पृथिव्या विभागस्यापि विभागे तदवयवलेशे सस्यांग स्यापि लेशेपि पतयः स्वामिनः॥ २५॥ (भा० टी०) सैंकडो राजा इस पृथ्वीको अपनी २ मान चले गए पर उनसे यह भोगी न गई तो इसके लाभ होनेसे राजोंको क्या अभिमान करना चाहिये अबतो उसके टुकडे का टुकडा फिर तिसका टुकडा उससेभी न्यून अंश पाके अप नेको भूपति मानते हैं तो जो बात सोच करनेके योग्य है उस में मूर्खलोग देखो उलटेही आनंद मानते हैं यह आश्चर्य है२५ मृत्पिण्डो जलरेखया वलयितः सर्वोऽप्ययं न वणु रङ्गीकृत्य स एव संयुगशतै राज्ञां गणैर्भुज्यते। तद्दयुर्ददते ऽथ वा न किमपि क्षुद्रा दरिद्रा भृशम् धिक् धिक् तान्पुरुषाधमान्धनकणं वांछंति तेभ्योऽपि ये २६ (सं०टी०) मृदिति तान् पुरुषाधमान् धिक् येऽधुना ते भ्योऽपि धनकणं वाञ्छन्ति कथमयं मृत्पिण्डः पृथ्वीचयः स वोऽपि जलरेखया वलयितः सन् नतु अणुः स्वल्पप्रमाणः तु पुनः स एट मृत्पिण्डः राज्ञां गणैर्भुज्यते किं कृत्वा संयुगशतैः संग्रामसमभागीकृत्य रणे शनैः अंगीकृत्य ते क्षुद्रा दरिद्राः रा जानः भृशमत्यर्थं किमपि न दद्युः अथवा न ददते तानेव पुरुषान् धिक धिक् ये तेभ्योऽपि वाञ्छां कुर्वन्ति ॥ २६ ॥ (भा. टी.) यह भूभि एक मिट्टीका लोंदा पानीकी रे खासे घिरा हुआ है पहिले आपही यह सम्पूर्ण छोटासा है ति से राजोंने सैंकडो लडाइयां लडलडकर अपना अपना भाग फिर वैराग्यशतकम् २३ बांटके किसी प्रकारसे भोगते हैं ऐसे क्षुद्र और दरिद्रोंको जो बडे दानी कहते हैं अब भी देखें दानकरते हैं यानहीं यों कह कह के उनसे धनके कणिका की वांच्छा करते हैं तिन अधम पुरुषोंको धिक्कार है ॥ २६ ॥ दुर्भगसेवकस्य वाक्यमाह। न नटा न विटा न गायना न परद्रोहनिबद्धबुद्धयः। नृपसद्मनिनामकेवयं कुचभारानमिता न योषितः२७ (सं० टी०) नेति नामेति संबोधने नृपसद्मनि वयंके वयं नटाः नृत्यकृत्यनिविष्टाः उत्तीर्णाःन गायना न परद्रोहनिबद्ध बुद्धयः परद्रोहे निबद्धा बुद्धयो येषां ते परद्रोहनिबद्धबुद्धयः वयं योषितोऽपि न किं योषितः कुचभारानमिताः कुचभारणा समंताद्भावेन नमिताः एवंविधा अपि न ॥२७॥ (भा० टी०) नतो हम नट हैं न परस्त्रियोंसे लम्पट हैं न गवैए हैं न झूठे लवार हैं और न बडे २ स्तनवाली स्त्री हैं फिर हमको राजोंके घर कौन पूछता है ॥ २७॥ पुरा विद्वत्तासीदुपशमवतां क्लेशहतये गता कालेनासौ विषयसुखसियै विषयिणाम्। इदानीं तु प्रेक्ष्य क्षितितलभुजःशास्त्रविमुखा नहो कष्टं सापिप्रतिदिनमऽधोधः प्रविशति ॥२८॥ (सं० टी०) पुरेति पुरा पूर्व उपशमवतां विद्वत्ता वैदुष्यं क्लेशहतये संसारनिवारणायासीत् असौ विद्वत्ता कालेन गता विषयिणां विषयसुखसिद्धयै गता अहो इति खेदे कष्टं विलो २४ १८ भर्तृहरिविरचितम् क्य इदानीं सापि विद्वत्ता प्रतिदिनं दिनं प्रति अधोधः प्रवि शति किं कृत्वा शास्त्रविमुखान् क्षितितलभुजः प्रेक्ष्य निरी क्ष्य ॥२८॥ (भा० टी०) पहिले जो विद्या पण्डितोंके चित्तके क्लेश दूरकरनेके निमित्त थी फिर कुछ दिन परे वह विद्या विषयी लोगोंके विषयसुखके सिद्ध होनेके लिए भई अर्थात् विद्यासे राजोंको प्रसन्न करवो धनआदिले सुखभोगकरना इस काम की हुई इस समयमें राजोंको शास्त्रसुननेसे विमुख देखकर प्रतिदिन वह विद्या अधोगतको प्राप्त होती जाती है यह बडा कष्ट है ॥ २८॥ साहङ्कारंपुरुषमुद्दिश्याह। स जातः कोप्यासीन्मदनरिपुणा मूर्ध्नि धवलं कपालं यस्योच्चैर्विनिहितमलङ्कारविषये। नृभिःप्राणत्राणप्रवणमतिभिः कैश्विदधुना नमद्भिः कः पुंसामयमतुलदर्पज्वरभरः॥२९॥ (सं० टी०) सजातइति कोऽपि पुरुष आसीत् यस्य पुरु षस्य कपालमुच्चैर्यथा भवति मदनरिपोर्महेशस्य मूर्ध्नि मस्तके अलंकारविषये विनिहितं कथंभूतं कपालं उज्वलं अधुना इ दानी कैश्चित् नमद्भिः नृभिः पुंसां पुरुषाणां कोऽयं अतुलदर्प ज्वरभरः कथंभूतैर्नृभिः प्राणत्राणप्रवणमतिभिः प्राणस्य त्रा णं तत्र प्रवणा मतिर्येषां ते प्राणत्राणप्रवणमतयस्तैः॥२९॥ (भा० टी०) पहिले तो ऐसे पुरुष हुए हैं कि जिनके उ पि वैराग्यशतकम् जबलमस्तककी माला बनाकर शिवजीने धारण किया कि जि ससे कंठका भूषण हो अब देखो अपने प्राणपोषण करनेवा ले थोडेसे मनुष्योंसे परितिष्ठा पाकर कैसे अभिमानके ज्वर से भारी हो रहे हैं ॥ २९॥ अर्थानामीशिषेलं वयमपिचगिरामीश्महे यावदित्थं शूरस्त्वं वादिदर्पज्वरशमनविधावक्षयं पाटवं नः। सेवंते खां धनाढ्या मतिमलहतये मामपिश्रोतुकामा मय्यप्यास्थान चेत्तत्त्वयि मम सुतरामेषराजन्गतोस्मि३० यदा किंचिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवम् तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यावदवलिप्तं मम मनः। यदा किंचित् किंचिद् बुधजनसकाशादवगतम् तदा मूर्योऽस्मीति ज्वरइव मदो मे व्यपगतः॥३१॥ निर्ममतास्वरूपमाह। अतिक्रान्तःकालो लटभललनाभोगसुभगो भ्रमन्तः श्रान्ताः स्मः सुचिरमिह संसारसरणौ। इदानी स्वःसिन्धोस्तटभुवि समाक्रन्दनगिरः सुतारैः फूत्कारैः शिवशिव शिवेति प्रतनुमः॥३२॥ (सं० टी०) यतिः राजानंप्रति वदति अर्थानामिति हेरा जन् वमर्थानामीशिषे त्वं समर्थो भवसि वयमपि गिरां वाणी नामीइमहे समर्था भवामः चान्यत्त्वं यावदित्यं अमुना प्रकारे ण च शूरोऽसि अस्माकमपि वादिदर्पज्वरशमनविधौ वादिनां १८ ह क व २६ भर्तृहरिविरचितम् दर्पः अहङ्कारस्तस्य ज्वरस्तस्य शमनविधौ अक्षयं निश्चलं पा टवं वर्तते हेराजन् त्वां बुधाः सेवंते मामपि श्रोतुकामाः श्रोता रः सेवंतेकिमर्थ मतिमलहतये बुद्धिकालुष्यनाशाय अधुना मयि तेतव आस्था नैव चेतर्हि ममापि त्वयि सुतरां आस्था ना स्ति हेराजन् एषः अहं गतोऽस्मि॥३०॥ (सं०टी०) यदेति अहं यदा यस्मिन् प्रस्तावे मदान्धः द्वि प इव हस्तीव समभवं किंचिज्ज्ञः किंचिजानामि किंचिज्ज्ञः यत्तदोर्नित्यः सम्बन्धः तदा मम मनः इति अवलिप्तमभवत् इतीति किं अहं सर्वज्ञोऽस्मि यदा यस्मिन् प्रस्तावे बुधजनस काशात् पण्डितवर्गात किंचित् अवगतं ज्ञातं तदा इति अनेन प्रकारेण मे मम मदो व्यपगतो दूरीभूतः इतीति किम् अहं मूर्योऽस्मि इति मदः क इव ज्वर इव यथा कस्यापि ज्वरो या ति तथा मे मम अहंकारो यातः॥ ३१ ॥ (सं० टी०) अतीति हैबाले लटभललनाभोगसुभगः का लोऽतिक्रान्तः अतिचकाम सम्पूर्णीकृतः लटभाः आप्तलाव ण्या या ललनास्तासां भोगेन सुभगो मनोज्ञः लटभललना भोगसुभग इहास्मिन् मर्त्यलोके संसारसरणौ सुचिरंभ्रमन्तः श्रान्ताः स्मः इदानीं स्वःसिन्धोः स्वर्गगायास्तटभुवि कच्छ स्थलीषु शिवशिवशिवेति प्रतनुमः विस्तारयामः कथंभूता व यं सुतारैः फूत्कारैः समाक्रन्दनगिरः रेवाले ख कासि तव मु खं न विलोकयामः॥३२॥ IS (E (भा० टी०) तुम धनके कोषके ईश्वर हो तो हमभी वि याके कोषके ईश्वर हैं तुम युद्ध करनेमें बीर हो तो हमभी पि वैराग्यशतकम् २७ शास्त्रार्थकरनेवाले वादी प्रतिवादियोंके अभिमानका ज्वर तो डनेमें कुशल हैं तुझे बडे लोग धनान्ध अथवा धन चाहनेवा ले आशाग्रसित सेवन करते हैं तो हमेभी अपने बुद्धिका अ ज्ञान दूर करनेको शास्त्र सुननेकी इच्छावाले सेवते हैं तो हे राजन् यदि हमारे विषय तुह्मारी श्रद्धा नही है तो तुझेभी हमारी न हो ऐसे हमभी बने हैं ॥ ३० ॥३१॥ ३२॥ माने म्लायिनि खण्डिते च वसुनि व्यर्थ प्रयातेऽर्थिनि क्षीणे बन्धुजने गते परिजने नष्टे शनैयौवने। युक्तं केवलमेतदेव सुधियां यजन्हुकन्यापयः पूतग्रावगिरीन्द्रकन्दरदरीकुजे निवासः क्वचित्॥३३॥ (सं० टी०) मानइति सुधियां पुरुषाणां केवलमेतदेव यु क्तम् यत् जन्हुकन्यापयःपूतयावगिरींद्रकन्दरदरीकुञ्ज निवासः कचित् जन्हुकन्यायाःगंगायाः पयसा पूताः पवित्रा ये ग्रावाण स्तेषामसौ गिरीन्द्रः पर्वतस्तस्य कन्दरस्य विवरस्य या दरी गुहा तस्या निकुंजस्तस्मिन् निवासो वरं क सति माने म्लायि नि चान्यद्वसुनि खण्डिते सति चान्यदर्थिनि याचके व्यर्थ प्र याते सति चान्यत्व सति क्षीणे बंधुजने सति पुनः क्व सति प रिजने गते सति पुनःक्क सति यौवने नष्टे सति तदा वनवास एव रुचिरः॥ ३३॥ भा० टी० अब प्रतिष्ठा भंग हुई द्रव्य नाश हो गया जां चक लोग आय २ विमुख फिर जाने लगे भ्राता स्त्री पुत्र और सम्बन्धी आदि गष्ट हो गए उस समय बुद्धिमान् पुरुषों १८ भर्तृहरिविरचितम् को उचित है कि जिस पर्वतके पाषाण गंगाजलसे पवित्र है उसकी कंदराके समीप दरी और कुंजमें कहीं निवास करै ३३ परेषां चेतांसि प्रतिदिवसमाराध्य बहु हा प्रसादं किं नेतुं विशसि हृदय क्लेशकलितम्। प्रसन्ने त्वय्यन्तः स्वयमुदितचिन्तामणिगुणे विमुक्तः संकल्पः किमभिलषितं पुष्यति न ते॥३४॥ (सं० टी०) परेषामिति हा इति खेड़े त्वं हृदय बहु प्रसा दं किं नेतुं यहीतुं विश्सि किं कृत्वा परेषां चेतांसि प्रतिदिव सं आराध्य कीदृशं प्रसादं क्शकलितं कष्टमलिनं हे हृदय व यिअंतर्मध्ये प्रसन्ने सति अभिलषितं वाञ्छितं ते तव न पुष्य ति किं त्वयि स्वयमुदितचिन्तामणिगुणे किं विमुक्तः संक ल्पः॥ ३४॥ (भा० टी०) हे मन तूं पराए चित्तके प्रसन्न करको क्या प्रसाद लेनेके हेतु क्लेशसे मलीन होता हुआ घुसता है तूं सर्व संकल्प अर्थात् तृष्णा छोडकर आपनेहीमें प्रसन्न हो कर चिन्तामणिकेसे गुणप्रगट करेगा अर्थात् शांति संतोपादि गुण ग्रहण करेगा तो क्या तेरी अभिलाषा पुरी न होगी ॥ ३४ ॥ अथ भोगपद्धतिः। भोगेरोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयं मौने दैन्यभयं बले रिपुभयं रूपे जराया भयम्। शास्त्रे वादभयं गुणे खलभयंकाये कृतान्ताद्भयं सर्व वस्तु भयान्वितं भुवि नृणां वैराग्यमेवाभयं ३५ क
वैराग्यशतकम्
(सं० टी०) भोगइति स्रक्चंदनवनितादिभोगे रोगात्
भयं भीतिः स्त्रक्चंदनादिशीतलेन वातोत्पत्तिर्भवति स्त्रीभोगे
न बलहानिर्भवति कुले ज्युतिभयं दोषः कस्य कुले नास्तीति
न्यायेन बहुकुलं यत्र तदा दोषो भवत्येव दोषेण पतति च्युत
भवति अथवा मरणेन कुलक्षयो भवति वित्ते नृपालात् राज्ञः
सकाशाद्भयं भवति मौने मौनवृत्त्या अथवा न किंचिद्वदति न
याचते तस्य को वा ददाति अतो दैन्यं भवति बले अतिबलि
ष्ठे रिपुभयं भवति रूपे सौंदर्ये जराया वाईक्येन विरूपता जा
यते शास्त्रे शास्त्रपाठने वादिनां भयं पुण्ये सद्गुणे खलभयं वि
परीतं दोषारोपणं करोति काये शरीरे मृत्युभयं एवं सर्व वस्तु
जातं भुवि भयान्वितं वर्तते अतो वैराग्यमेवाभयं सर्वपदार्थे
पु वैराग्यवान् पुरुषः न याचयति विरोधं नैव करोति सर्वत्र
वीतरागः॥ ३५॥
(भा० टी०) भोगमें रोगका भय सुख बढने में उसके क्षय
का भय अधिक होने में राजभय दास होनेने स्वामीका भय
संग्राम जीतने में शत्रुभय सत्कुलमें कुलटा स्त्रीका भय मान
बढने में अपमानका भय सद्गुणमें दुर्जनका भय और शरीरमें
मृत्युका भय यों सर्वत्र यहीके स्थान देख पडतेहै केवल एक
शिव भगवानही का चरण निर्भय ठौर है ॥ ३५॥
अमीषांप्राणानां तुलित बिसिनीपत्रपयसां
कृतं किन्नास्माभिर्विगलितविवेकैर्व्यवसितम्।
यदाढ्यानामग्रे द्रविणमदनिःशंकमनसा
कृतं वीतव्रीडैर्निजगुणकथापातकमपि ॥३६॥
३०
भर्तृहरिविरचितम्
(सं० टी०) अमीषामिति अस्माभिरमीषां प्राणानां क
ते किन्नव्यवसितं उद्यमितं कथंभूतैः अस्माभिर्विगलितविवे
कैर्विगलितो भ्रष्टो विवेको येषां तैर्विवेकरहितैः यदाढ्यानाम
ग्रे धनवतां पुरः वीतबीडैतिलजैरस्माभिःनिजगुणकथापात
कमपि कृतं निजगुणानां कथया पातकं निजगुणकथापातकं
किंभूतानां आढयानां द्रविणमदनिःशंकमनसा द्रविणमदेन
धनमदेन निःशंकं मनो येषां तेषाम् ॥ ३६ ॥
(भा० टी०) जैसे कमलके पत्रपर जलके बून्द चंचल रह
ते है वैसेही इस चञ्चल प्राणके हेतु विवेक त्यागिकर हमने
क्या २ न किया औ धनके मदसे मदान्ध लोगोंके निकट
अपना गुणगान करना यह पाप निर्लज्ज होके किया ॥ ३६ ॥
चातः कष्टमहो महान्सनृपतिःसामन्तचक्रं चतत्
पार्श्वे तस्य च सापि राजपरिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।
उद्रिक्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते बन्दिनस्ताः कथाः
सर्व यस्य वशादगात् स्मृतिपदंकालायतस्मैनमः३७
(सं० टी०) भ्रातरिति तस्मै कालाय नमः अहो इत्या
श्चर्ये भोभ्रातः कष्टं विलोक्यतां किं कष्टं स एव महान्नृपतिः
चान्यत्सामंतचक्रं चान्यत्तस्य पार्चे सापि राजपरिषत्सा
पि राजसभा चान्यत्ताश्चन्द्रबिम्बानना नार्यः चान्यत्स राज
पुत्रनिवहः नृपकुमारसमूहः कथंभूतो राजपुत्रनिवहः उद्रिक्तः
सदर्पः चान्यत्ते बंदिनः भद्राश्चान्यत्ताः कथा यस्य वशात् त
सर्व पूर्वोक्तं स्मृतिपदमगात्कथाशेषं जगाम कालाय तस्मै न
मः यतः सर्व क्षीयते परंतु कालो न क्षीयते॥ ३७॥
बैराग्यशतकम् ३१ (भा० टी०) पहिले यहां कैसी सुन्दर नगरी थी उसका राजा कैसा उत्तम था ओ राज्य उसका कैसा दूरतक था उ सके निकट सभा कैसी हेती थी और चन्द्रमुखी स्त्रियां के सी शोभायमान थी ओ राजाके पुत्रोंका समूह कैसा प्रबल था कैंसे वे बन्दी गणथे और कैसी अच्छी कथा कहते थे अब वे सब जिसकालके वश होकर लुप्त होगए उस कालको न मस्कार है॥ ३७॥ पुनः काममुहिश्याह। वयं येभ्योजाताश्चिरपरिगता एव खलु ते समं यैःसंटवाः स्मृतिविषयतां तेऽपिगमिताः। इदानीमेते स्मः प्रतिदिवसमासन्नपतनाद् गतास्तुल्यावस्थां सिकतिलनदीतीरतरुभिः॥३८॥ (सं० टी०) वयमिति येभ्यः समानवयोभ्यः समं जाताः खलु निश्चितं ते चिरपरिगता एव मृता एव यैः समं वृद्धास्तेऽपि स्मृतिविषयगतां गमिताः स्मृतेर्विषयता स्मृतिविषयता तां स्मारिताःसंतश्चेतोगोचरमायान्तीत्यर्थः इदानीं एते वयं स्मः सावरोध किं वयम् सिकतिलनदीतीरतरुभिः तुल्यावस्थां ग ताः सिकतिला वालुकाधिका नदी सिकतिलनदी तस्याः तीर तरवः शीघ्रपतनशीला भवन्तीत्यर्थः यादृशास्ते तरवस्ताहग वस्थां वयं प्राप्ताः स्मः कस्मात् प्रतिदिवसं दिवसंप्रति आसन्न पतनात् मरणात् एतावता संसारस्यावस्था ईदृशी वर्तते ३८ (भा. टी.) जिनसे हम जन्मथे उनको तो गए बहुत दिन बीते फिर जिनके साथ हम बडे हुए वेभी स्मरण पदमें ते व ३२ भर्तृहरिविरचितम् गए अर्थात् मरे अब हमभी दिन दिन गिरते देख पडते है बा लुका नदी तटके वृक्षके तुल्य दशाको प्राप्त हो रहे है ॥३८॥ यत्रानेकः क्वचिदपि गृहे तत्र तिष्ठत्यथैको यत्राप्येकस्तदनु बहवस्तत्र चान्तेन चैकः। इत्थं चेमौ रजनिदिवसौ दोलयन् द्वाविवाक्षौ कालःकाल्या सह बहुकलः क्रीडतिप्राणसारैः॥३९॥ (सं० टी०) यत्रेति कालो मृत्युः काल्या सह कालरा त्र्यासह प्राणसारैः कृतकाष्ठशुष्कैः क्रीडति क्रीडितुमारभते क थंभूतः कालः बहुकलः बव्ही कला यस्यासौ बहुकलः किंकुर्व न इमौ द्वौ रजनीदिवसौ इत्थमनेन प्रकारेण अक्षयौ विषयपा दर्शकावेव दोलयन प्रक्षिपन् युक्तोऽयमर्थः अन्योपि यो द्यूतकृत क्रीडां कुरुते तस्याक्षौ पाशकौ विलोकयति अत्र कालः क्रिडकः अत्ररजनीदिवसावेव पाशको इत्थं कथयन्न क्वचिदपि गृहे अ नेकः एकस्तत्र तिष्ठति अपि पुनः यत्र एकस्तत्र बहवः यत्र बहवस्तत्र एकोऽपि न कालक्रीडाया इत्थं स्वभावः ॥३९॥ (भा० टी०)जिस घरमें अनेक थे वहां एक दृष्टि पडता है और जहां एक था अनेक देख पडे फिर एकै रह गया तो देखो रात औ दिनके पासे लुढा २ के इस संसाररूपी चौप डमें प्राणियोंको गोटी बनाके काल पुरुष अपनी कालिवश तिसे खेल रहा है ॥३९॥ तपस्यन्तः सन्तःकिमधिनिवसामःसुरनदी गुणोदर्कान् दारानुत परिचरामः सविनयम्।
३ बैराग्यशतकम् पिबामः शास्त्रौघान् द्रुतविविधकाव्यामृतरसान् विद्मःकिं कुर्मः कतिपयनिमेषायुषि जने ॥४०॥ (सं० टी०) तपेति जने लोके न विद्मः वयं किंकुर्मः कि मिति संशये सुरनदी गंगां निवसामः आश्रमं कुर्मः किं वयं तपस्यन्तः सन्तः तपः कुर्वन्तः सन्तः उत अथवा दारान कल त्राणि परिचर्या कुर्मः कथंभूतान् दारान् गुणोदनि गुणोत्क टान उत अथवा शास्त्रौघान् पिबामः शृणुमः किं शास्त्री घान् द्रुतविविधकाव्यामृतरसान् द्रुतः सुतः विविधामृतरसो येषु तान् वयं न विद्मः अस्माकं संशयो वर्त्तते एतेषु पदार्थेषु किं कुर्मः यो गुणाधिकस्तं सेवयामः॥४०॥ (भा० टी०) तप करते हुए गंगातटपर बसेंगे अथवा गुण वान स्त्रियों के संग प्रेमसहित विचरेंगे वा समूह वेदान्तशास्त्र पियेंगे इस निमेषमात्र देहसे न जाने हम क्या क्या करेंगे॥ ४०॥ गंगातीरे हिमगिरिशिलाबद्धपद्मासनस्य ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रांगतस्य। किंतर्भाव्यं मम सुदिवसैर्यत्र ते निर्विशंकाः संप्राप्स्यन्तेजरठहरिणाःशृंगकंडूविनोद॥४१॥ (सं०टी०) गंगेति किमिति संभावनायां मम तैः सुदिव सैर्भाव्यं यत्र दिवसेषु जरठहरिणाः प्रौढमृगा निर्विशंकाः सं तः शृंगकंडूविनोदं श्रृंगघर्षणलीलां संप्राप्स्यते कथंभूतस्य म म हिमगिरिशिलायां बद्धं पद्मासनं येन तस्य व गंगातीरे पुनः ओ अनेककाव्यामृतरस आयुष्यवाले TO न ३४ भर्तृहरिविरचितम् किंभूतस्य मम योगनिद्रां गतस्य योगस्य निद्रा योगनिद्रा तां गतः प्राप्तः तस्य केन ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना ब्रह्मध्यान स्याभ्यसनं ब्रह्मध्यानाभ्यसनं तस्य योविधिः ब्रह्मध्यानाभ्यस नविधिस्तेन एवंविधेन निर्मलभावेन सुखसाध्या सिद्धसि द्विः॥११॥ (भा० टी०) गंगाके तट हिमाचलकी शिलापर आसन लगा पद्मासन बांधे बैठेंगे ब्रम्हज्ञानके अभ्यासमें विधिपूर्वक आंख मूंद जोगनिद्रामें प्राप्त होंगे देखें हमारे ऐसे सुदिन क ब होते हैं जहां निःशंक हो बूढे २ हरिण हमारे देंहमें रगडके अपने शृंगकी खुजला हट मिटावेंगे ॥ ११ ॥ स्फुरत्स्फारज्योत्स्नाधवलिततले क्वापि पुलिने सुखासीनाः शान्तध्वनिषु रजनीषु धुसरितः। अवाभोगोहिग्नाःशिवशिवशिवेत्यार्तवचसा कदा स्यामानन्दोद्गतबहुलबाष्पप्लुतदृशा॥४२॥ (सं०टी०) स्फुरदिति वयं शिवशिवशिवेत्यार्त्तवचसा कदा है स्याम किंविशिष्टा वयं भवाभोगोद्विग्ना भवस्य संसारस्याभो दे गस्तत्रोद्विग्नाः किंभूतेन वचसा आनंदोद्गतबहुलबाष्पप्लुत शा आनंदेनोद्गतानि बहुलानि यानि बाष्पाणि तैः लुते दृशौ न यस्मिन् तद्वचस्तेन किंभूता वयं द्युसरितो गङ्गायाः क्वापि वि जने पुलिने सुखासीनाः कासु रजनीषु किंभूतासु रजनीषु शां तध्वनिषु उपशांतशब्दासु एवंविधा वासरा भाग्यहीनानां न भवेयुः॥ १२॥ ३ ने ब ड वैराग्यशतकम् ३५ (भा०टी०)जहां प्रकाशित फैली चांदनीसे निर्मल ज ल है ऐसे गंगातटमें सुखसे बैठे रहैं जब सब ध्वनि. बन्द हो त बरात्रिमें शिव ३ आर्तस्वरसे कहते हुए संसारके दुःखसे व्या कुल हो और आनन्दके आंसुओंसे पूर्ण नेत्र हो रहे हैं ऐसे ह म कब होंगे॥४२॥ महादेवो देवः सरिदपि च सैषा सुरसरिद् गुहा एवा गारं वसनमपि ता एव हरितः। सुहृद्वा कालोऽयं व्रतमिदमदैन्यव्रतमिदं कियहा वक्ष्यामो वटविटपएवास्तु दयिता ॥४३॥ शिरःशा स्वर्गात् पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं महीध्रादुत्तुंगादवनिमवनेश्चापि जलधिम्। अधोगंगा सेयं पदमुपगता स्तोकमथवा विवेकचष्टानां भवति विनिपातःशतमुखः॥४४॥ (सं० टी०) महादेवेति देवो महादेवो नान्यः सरिदपि न द्यपि सुरसरित्सुरनदी अगारं गृहं गुहा एव वसनमपि वस्त्रम पिता एव हरितो दिशः अथवा सुहृन्मित्रमयंकालः इदमदै न्यव्रतं इदं व्रतं कियद्वक्ष्यामः दयिता कलत्रं वटविटप ए वास्तु ॥४३॥ (सं०टी०) शिरइति शार्व महेशशिरःस्वर्गादधो वर्तते पतति शिरस्तो महेश्वरमस्तकात् अधः क्षितिधरं जानीहि उत्तं गागिरींद्रात् अवनिमधो जानीहि अवनेश्चापि जलधि समुद्र अधो जानीहि स्तोकं गङ्गेयं पदं अधोधः उपगता अथवा वि थ न भर्तृहरिविरचितम् वेकभ्रष्टानां प्राणिनां विनिपातः शतमुखो भवति ॥४४॥ (भाटी०) महादेवही एक देव गंगाही एक नदी गुहाही घर दिशाही वस्त्र कालही मित्र किसीसे दीन न होना यही व्रत और कहांतक कहैं बटका वृक्ष ही हमारा वल्लभ हो॥४॥४४॥ आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यद्रुमध्वंसिनी। मोहावर्त्तसुदुस्तराऽतिगहना प्रोत्तुङ्गचिन्तातटी तस्याः पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वराः४५ (सं० टी०) आशेति नामेति सम्बोधने आशा नदी अ स्ति किं आशानदी मनोरथा एव जलानि यस्यां सा पुनः किं भूत तृष्णातरंगाकुला पुनः किं आशानदी रागग्राहवती स्नेह श ग्राहयुक्ता अन्यापि या नदी ग्राहजलचरजीववती भवति पुनः क्री किं आशानदी वितर्कविहगा वितर्का विचारास्तएव विहगाःप क्षिणो यस्यां सा नद्यामपि विहंगा भवन्ति अस्यामपि तथैव पुनः किं आशानदी मोहावर्तसुदुस्तरा मोहस्यावतॊ मोहाव तस्तेन सुदुस्तरा अन्यापि नदी आवतैः दुस्तरा भवति पुनः आशानदी अतिगहना अंतीव गहनं यस्यां अन्यापि नदी अतिगहना पुनः किम्भूता आशानदी धैर्यद्रुमध्वंसिनी धैर्य द्रुमस्य ध्वंसोऽस्या अस्तीति धैर्यद्रुमध्वंसिनी अन्यापि नदी द्रुमध्वंसिनी भवति पुनःकिम्प्रोत्तुंगचिन्ताएव तटो यस्याः सा नि अन्यापि नदी तटिनी प्रोच्यते तस्या नद्याः पारंगता योगी श्वरा नंदंति सर्वोत्कर्षेण वर्तते किम्भूताः योगीश्वराःविशुद्ध मनसो निर्मलमानसाः॥४५॥ अ ने cho e he (E.
वैराग्यशतकम्
३७
(भा० टी०) अशा नाम एक नदी है मनोरथका जल
उसमें भरा है तृष्णारूपी तरंगोंसे पूर्ण है प्रीतही उसमें मगर
हैं नानाविधिकी तर्क ही उसमें पक्षी हैं धैर्यरूपी वृक्षको ढा
हनेवाली है मोहरूपी भौंर उसमें पडे हैं इससे बडी दुस्तर
और कठिन हो रही है बडी चिन्ता ही उसके तट हैं उससे
पार होकर बडे शुद्ध मननशील योगी ही आनन्द पातें हैं१५
आसंसारं त्रिभुवनमिदं चिन्वतां तात ताङ्
नैवास्माकं नयनपदवीं श्रोत्रवगितो वा।
योऽयं धत्ते विषयकरिणीगाढगूढाभिमानः
क्षीवस्यान्तःकरणकरिणः संयमालानलीलां४६
(सं० टी०) आसंसारमिति हेतात तादृक् कोपि पुमान
अस्माकं नयनपदवीं नेत्रगोचरं वा अथवा श्रोत्रवर्त्म श्रोत्रमा
गै नागतः योऽयं क्षीवस्यांतःकरणकरिणः संयमालानलीलां
धत्ते किम्भूतोऽयं विषयकरिणीगाढगूढाभिमानः विषयएव क
रिणी हस्तिनी तस्यां गाढगूढः अत्यंतं आरूढो ऽभिमानो य
स्य किम्भूतानामस्माकं आसंसारं यावत् इदं त्रिभुवनं चिन्व
तां सञ्चयतां वईयतां योजितेंद्रियःसोऽखिलः॥४६॥
(भा. टी.) जबसे यह संसार प्रवृत्त हुआ है आजतक
हे भैय्या हम त्रिभुवनमें खोजते फिरते हैं पर ऐसा दृढ अभि
मानी पुरुष देखने और सुननेमै न आया जो अन्तःकरणरू
पी उन्मत्त हाथीकी विषयरूपी हथिनीको रोंक रक्खे कि जो
संयमरूपी बेडी डालनेसेभी चंचल रहती है ॥ ४६॥
३८ भर्तृहरिविरचितम् सांप्रतं निर्वेदतायाःस्वरूपमाह। ये वर्धते धनपतिपुरःप्रार्थनादुःखभाजो ये चाल्पवं दधति विषयाक्षेपपर्यस्तबुद्धेः। तेषामन्तःस्फुरितहसितं वासराणां स्मरेयं ध्यानच्छेदेशिखरिकुहरग्रावशय्यानिषण्णाः४७ (सं० टी० ) ये वर्धन्तइति अहं तेषां वासराणां अन्तः स्फुरितहसितं ध्यानच्छेदे स्मरेयं चिन्तयामि ये वासरा धनप तिपुरो धनाढ्यानां पुरस्तात्ता प्रार्थनादुःखेन दीर्घा वर्तते ते प्रार्थ नादुःखदीर्घाः चान्यद्ये वासराः विषयाक्षेपपर्यस्ता बुद्धिर्यस्य स विषयाक्षेपपर्यस्तबुद्धिस्तस्य किम्भूतोहं शिखरिकुहरे या मावशय्या तस्यां निषण्णः वा शिखरिकुहरस्य पर्वतविवरस्य या ग्रावशय्या तत्र निषण्णः निविष्टः॥ १७॥ (भा० टी०) धनवानोंके निकट जो प्रार्थनाका दुःख स हते हैं और जो बडी विषयकी सामग्रीमें फैली हुई बुद्धिवा लोंसे अपनेको छोटा समुझते हैं उनके व्यर्थ व्यतीत दिनों को हम अन्तःकरणमें हंसकर ध्यानले विश्राम पाकर पर्वत की कंदरामें पत्थरकी चट्टानपर बैठे हुए कब स्मरण करेंगे १७ विद्या नाधिगता कलङ्करहिता वित्तं च नोपार्जितं शुश्रूषापि समाहितेन मनसा पित्रोर्न सम्पादिता। आलोलायतलोचना युवतयः स्वप्नेपि नालिङ्गिताः कालोयं परपिण्डलोलुपतया काकैरिव प्रेरितः ४८ (सं०टी०) विद्येति अहो अयं कालोऽस्मामिः परपि 4 ने ब ARO TO TO वैराग्यशतकम् ३९ ण्डे लोलुपतया काकैरिव प्रेरितः परपिण्डस्य परयासस्य लो लुपता तया कथमस्माभिर्विद्या नाधिगता न पठिता किम्भूता विद्या कलङ्करहिता दोषरहिता इत्यर्थः चान्यद्वित्तं नोपार्जितं अपि पुनः समाहितेन मनसा निश्चलचित्तेन पित्रोर्मातृजन कयोः शुश्रूषापि न संपादिता न कता चान्यत्स्वप्नेपि युवतयो नालिंगिताः किम्भूता युवतयः आलोलायतलोचनाः आसम न्ताद्भावेन लोलानि चपलानि आयतानि दीर्घाणि लोचना नि यासां ताः तस्मात् कारणात् मुधैव जन्म गमितम् ॥४८॥ (भा० टी०) निष्कलंकविद्या, नहीं पढी धन न कमाया एकाग्रचित्त होके मातापिताकी सेवा न की और चंचल औ बडे नेत्रवाली स्त्रियोंको स्वप्नमेंभी गलेसे न लगाया पराए ग्रासका लोभ करते काककी नाई सब दिन योंहीं विताया ४८ वितीर्णे सर्वस्वे तरुणकरुणापूर्णहृदयाः स्मरन्तः संसारे विगुणपरिणामावधिगतीः। वयं पुण्यारण्ये परिणतशरच्चन्द्रकिरणे स्त्रियामां नेष्यामो हरचरप्पचित्तैकशरणाः॥४९॥ (सं० टी०)वितीर्णइति वयं पुण्ये पवित्रेड रण्ये कदा त्रि यामां नेष्यामः कैः समं परिणतशरच्चन्द्रकिरणैः समं परिण ताः परिणाम प्राप्ता ये शरत्कालीनाश्चन्द्रकिरणाः परिणता रचन्द्रकिरणास्तैः कसति सर्वस्वे सर्वधने वितीर्णे सति किंभू ता वयं तरुणकरुणापूर्णहृदयाः तरुणकरुणया पूर्ण हृदयं ये षां ते तरुणकरुणापूर्णहृदयाः वयं किंकुर्वन्तः संसारे विगुणप ए क्योंकी इस संसारमें भर्तृहरिविरचितम् रिणामावधिगतीः स्मरंतः विगुणपरिणामावधयो गतयः विगु णपरिणामावधिगतयस्ताः पुनः किम्भूता वयं हरचरणचित्तै कारणाः हरचरणावेव चित्तस्य एकं शरणं येषां ते वयम्४९ (भाटी०)जब सर्वस्व नष्ट होगया तौभी बडी करुणा कि कुछ सार नहीं अन्तमें नस्वर हैं यों इसकी अवधिकी गति स्मर्ण करते शिवके चरणमें लगे हुए चित्तको अपना रक्षक समझ किसी पवित्र बनमें बैठे नम्र शरद ऋतुकी चांदनीमें हम कब रात्रिको व्यतीत करेंगे॥४९॥ वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषोनिर्विशेषावशेषः। स तु भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः॥५०॥ (संष्टी०) वयमिति हे राजेन्द्र इहास्मिन् संसारे वल्कलैः कृत्वा परितुष्टाः चान्यत्त्वं च लक्ष्म्या परितुष्टः अतः एतावता सन्तोषस्य तत्वमेकमेव इहास्मिन्नर्थे परितोषः सम एव कि म्भूतः परितोषः निर्विशेषावशेषः निर्विशेषएव अवशेषोऽव सानं यस्य स निर्विशेषावशेषः विशेषश्चायं तु पुनः स दारिद्रो भवति यस्य पुरुषस्य विशाला विस्तीर्णा तृष्णा अनन्ततृष्ण स्य पुंसःदारियं वापि न यातीत्यागमः तु पुनः मनसि परितुष्टे सति कोऽर्थवान को दरिद्रः अपि तु न कोऽपि ॥५०॥ (भा० टी०) हम वृक्षके वकले पहिरके संतुष्ट हैं तुम धन से संतुष्ट हो जब हमारी तुमारी तुष्टी सम ठहरी तब विशेष ब है दे नि वैराग्यशतकम् निर्विशेष हुआ अर्थात् भेद न रहा दरिद्र वह होय जिसे बड़ी तृष्णा है जब मन संतोषसे पूर्ण हुआ फिर कौन दरिद्री और कौन धनवान है ॥५०॥ यदेतत्स्वाच्छन्द्यं विहरणमकार्पण्यमशनं सहायैः संवासः श्रुतमुपशमैकव्रतफलम्। मनो मन्दस्पन्दं बहिरपिचिरस्यापि विमृशन् नजाने कस्यैषा परिणतिरुदारस्य तपसः॥५१॥ पाणिः पात्रं पवित्रं भ्रमणपरिगतं भैक्षमक्ष य्यमन्नं विस्तीर्ण वस्त्रमाशासुदशकममलं त ल्पमस्वल्पमुर्वी । येषां निःसङ्गताङ्गीकरणप रिणतिःस्वात्मसन्तोषिणस्तेधन्याःसन्यस्त दैन्यव्यतिकरनिकराः कर्म निर्मूलयन्ति॥५२॥ दुराराध्यः स्वामी तुरगचलचित्ताः क्षितिभुजो वयं तु स्थूलेच्छा महति च पदे बदमनसः। जरा देहं मृत्युहरति सकलं जीवितमिदं सखे नान्यच्छ्रेयो जगति विदुषोऽन्यत्र तपसः॥५३॥ (सं० टी०) यदेति तदहं न जाने एषा कस्य तपसः परि णतिः परिणामो वर्तते एषा का परिणतिः यदेतत् स्वाच्छन्यं विहरणं अन्यच्चाकार्पण्यं अशनं प्रबलं भोजनं अन्यच्च सहायैः संवासः परिकरैः सह निवासः उपशमैकवतफलं उपशमर सोद्भासितं श्रुतं शास्त्रं बहिरपि बाह्यप्रदेशेपि मनो मंदस्पदं ।
४२
भर्तृहरिविरचितम्
कल्पनारहितं अहं किं कुर्वन चिरस्य चिररात्राय विमृशन् वि
मृशतां कुर्वन् चिरकालं विचिन्तयन्नित्यर्थः॥५१॥
(सं०टी०) पाणिरिति धन्यास्तु ते एव ये कर्म निर्मूल
यन्ति किम्भूताः धन्याः संन्यस्तदैन्यव्यतिकरनिकराः संन्य
स्तो निराकृतः दैन्यव्यतिकरस्य निकरो यैस्ते पुनः किम्भूता
स्ते स्वात्मसन्तोषिणः स्वात्मन्येव संतोषो येषां ते अन्यच्च ये
षां पुरुषाणां निःसंगतांगीकरणपरिणतिः निःसंगतायाः अंगी
करणं निःसंगतांगीकरणं तस्य परिणतिः निःसंगतांगीकरण
परिणतिः येषां पुरुषाणां पात्रं भोजनभांडं पाणिः हस्तः पवि
त्रं भ्रमणपरिगतं भैक्ष्यं अक्षय्यमव्ययं अन्नं अयं वस्त्रं विस्तीर्ण
आशासुदशकं अमलं निर्मलं अस्वल्पं विस्तीर्ण शय्या उर्वीट
थ्वी एवंविधरूपेण ये संसारपारं गच्छति तएव धन्याः ॥५२॥
(सं० टी.) हेसखे जगति रसायां विदुषः पण्डितस्य त ।
पसः अन्यत्रान्यत् श्रेयः कल्याणं न कथं स्वामी अधिपतिः दु
राराध्यः क्षितिभुजो राजानः तुरगचलचित्ताः तुरगवच्चलचेत
सः तु पुनः वयं स्थूलेच्छाः चान्यन्महति पदे मुक्तिलक्षणे बद्ध
मनसः जरा देहं हरति मृत्युरिदं सकलं जीवितं हरति ततस्त
पसा विना श्रेयोन ॥ ५३ ।।
(
(भा० टी०) स्वाधीन विचरना विना जाचे भोजन करना
श्रेष्ठ पुरुषोंकेसंग रहना शास्त्र कहना सुनना यही उपशम रू
पी व्रतका फल लेना और यदि मन बाह्य पदार्थोमे हो तोवि
चारकरता हुआ मन्द मन्द गमन करे यह सब प्राप्त होना न
जाने किसप्राचीन और बडे तपका फल है ॥५१॥ ५२ ॥५३॥
४३ वैराग्यशतकम् भोगा मेघवितानमध्यविलसत्सौदामिनीचञ्चला आयुर्वायुविघट्टिताम्रपटलीलीनाम्बुवद्गुरम्। लोला यौवनलालना तनुभृतामित्याकलय्य द्रुतं योगे धैर्यसमाधिसिदिसुलो बुद्धिं विधध्वंबुधाः॥५४ (सं.टी.) भोगाइति हे बुधाः योगे मनोवचनकायसंरो धलक्षणे बुद्धिं विधध्वं इतरदखिलं नृणां तुषप्रायं कथं भोगाः पञ्चांगाः मेघवितानमध्यविलसत्सौदामिनीचंचलाः मेघविता नमध्ये विलसंती या सौदामिनी विद्युत्तद्वच्चञ्चलाश्चपलाः चा न्यदायुर्जीवितं वायुविघट्टिताभ्रपटलीलीनाम्बुवद्भगुरं वायुविध द्विता याऽभ्रपटली तत्र लीनं यदम्बु पानीयं तद्वद्भगुरं विनाश शीलं तनुभृतां प्राणिनां यौवनलालना तारुण्यातिपालनं लो ला चञ्चला वर्त्तते इति आकलय्य इति विचिंत्य द्रुतंशीघ्रं योगे मनो विधध्वं किंभूते योगे धैर्य्यसमाधिसिद्धिसुलभे ॥ ५४॥ (भा. टी.) विस्तृतमेघमें चमकती हुई बिजुलीकी ना ई देहधारियोंका भोग चंचल है वायुसो छिन्न भिन्न मेघजल की सदृश आयुष्य नाशवान है और यौवनका उमंगभी स्थिर नहीं हे पंडितो ऐसा समुझकर धैर्य समाधिको सिद्धिसे सुल भ जोग है तिसमें बुद्धि धारण करो॥ ५४॥ पुण्ये ग्रामे वने वा महति सितपटच्छन्नपाली कपाली मादाय न्यायगर्भद्विजमुखहुतभुम्भूमधुघोपकण्ठम् । १हुतभुग्धमधूम्रोपकण्ठ मितिपाटांतरं ४४ भृर्तृहरिविरचितम् द्वारं द्वारं प्रवृत्तो वरमुदरदरीपूरणाय क्षुधा? मानी प्राणीसधन्यो न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येषु दीनः॥५५॥ (सं० टी०) पुण्ये इति मानी प्राणी अभिमानी पुमान् क्षुधा तः स धन्यः सुष्टु वरं उदरदरीपूरणाय द्वारं द्वारं प्रवृत्तः किं क वा महति ग्रामे ऽथवा वने कपालों कर्परं आदाय गृहीत्वा क थम्भूतां कपाली सितपटच्छन्नपाली सितपटेन श्वेतवस्त्रेण छन्ना आच्छादिता पाली यस्याः सा तां किंभूते ग्रामे वा वने पुण्ये पवित्रे किम्भूतं द्वारं न्यायगर्भद्विजमुखहुतभुग्भूमधूम्रोप कंठं न्यायगर्भेण न्यायशास्त्रपठितेन द्विजमुखेन हुतभुक्वैश्वा नरस्तस्य भूमा प्रचुरो धूम्रस्तेन व्याप्त उपकण्ठो यस्यतत् ५५ --(भा० टी०) पवित्र ग्राम अथवा पवित्र बनमें उज्वलव बसे ढका हुआ ठिकरा लेकर जिनकी चौखट न्यायपूर्वक ब्रा ह्मणोकी होमी हुई अग्निके धूमसे मलिन हो उनके द्वारपर क्षु धासे पीडित पेटरूपी कन्दरा भरनेको नित्य प्रति भ्रमण कर ता हुआ मानी पुरुष अच्छा है पर समानकुलवालोमें दीन हो ना अच्छा नही॥५५॥ चाण्डालः किमयं द्विजातिरथवा शूद्रोऽथ किं तापसः किंवा तत्वनिवेशपेशलमतिर्योगीश्वरः कोऽपिकिम्। इत्युत्पन्नविकल्पजल्पमुखरैः सम्भाष्यमाणा जनै नक्रुद्धाः पथि नैव तुष्टमनसो यान्ति स्वयं योगिनः५६ सखे धन्याः केचित् त्रुटितभवबन्धव्यतिकरा वनान्ते चित्तान्तर्विषमविषयाशीविषगताः। ALL AAI" ड بنا ४५ वैराग्यशतकम् शरच्चन्द्रज्योत्स्नाधवलगगनाभोगसुभगां नयन्ते ये रात्रिं सुकृतचयचित्तैकशरणाः॥५७॥ (सं०टी०) चाण्डालइति अतएव योगिनः पथि मार्गे ज नैः एवं भाष्यमाणाः न क्रुद्धाः यान्ति तर्हि तुष्टमनसो यान्ति किम्भूतैः जनैः इत्यनेन प्रकारेण उत्पन्नविकल्पजल्पमुखरैः इति किं अयं किं चाण्डालः वाऽथवा द्विजो ब्राह्मणः अथ वा शूद्रः अथ किं तापसः वाऽथवा योगीश्वरः किम्भूतो योगी श्वरः तत्वनिवेशपेशलमतिः तत्वनिवेशे पेशला मनोज्ञा मति यस्यासौ एवंविधा निर्विकल्पास्तएव धन्याः॥ ५६ ॥ (सं०टी०) सखेइति हेसखे मित्र तएव धन्याः ये एवम्त्र कारेण रात्रिं नयंते किम्भूतास्ते सुकतचयचित्तैकशरणाः सुक तानां चयः सुकृतचयश्चित्ते एकं शरणं येषां ते सुकत चयचितै कारणाः पुनः किम्भूताः त्रुटितभवबंधव्यतिकराः त्रुटितो भ बबंधस्य व्यतिकरो येषां ते वनांते वनमध्ये चित्तांतर्विषमवि षयाशीविषगताः चित्तांतर्मानसमध्ये विषमो यो विषयएव आशीविषः दृष्टिविषोरगो गतो येषां ते वा विषमविषयाशी विगलिताः पाठः किम्भूतां रात्रिं शरच्चंद्रज्योत्स्नाधवलगगना भोगसुभगां शरच्चंद्रस्य ज्योत्स्नया शरत्कालीनचन्द्रमसः कां त्या धवलेन गगनाभोगेन विस्तारेण सुभगा मनोज्ञासा शरच्चं द्रज्योत्स्नाधवलगगनाभोगसुभगा ताम् ॥ ५७॥ (भा० टी०) यह चंडाल है वा ब्राह्मण शूद्र तपस्वी अथ वा तत्वविवेकमें चतुर बुद्धिवान कोई योगीश्वर है ऐसे संदि ग्ध अनेक प्रकारके वक्ताजनोसे संभापमाण होते हुए योगी replie- ALL भर्तृहरिविरचितम् लोग रागद्वेष नही करते स्वच्छन्द अपने मारग चले जाते है॥ ५६ ॥ ५७॥ एतस्माद्विरमंद्रियार्थगहनादायासकादाश्रया च्छ्रेयोमार्गमशेषदुःखशमनव्यापारदर्शक्षणात्। शान्तंभावमुपैहि संत्यज निजां कल्लोललोलांगति मा भूयो भज अंगुरां भवरतिं चेतःप्रसीदाधुना ५८ (सं० टी०) एतस्मादिति हे चेतः हे आत्मन् अधुना प्र सीद प्रसादं कुरु एतस्मादिंद्रियार्थगहना विरम किम्भूतादि द्रियार्थगहनात् आयासकामाश्रयात् कुत्सित आश्रयः कदाश्र यस्तस्य भावःकादाश्रयः आयासेन कादाश्रयःआयासकादाश्र यम्तस्मात् क्षणात् शांतं भावमुपैहि किम्भूतं शांतं भावं श्रे योमार्ग पुनः किम्भूतं शांतं भावं अशेषदुःखशमनव्यापारे द क्षं अशेषाणि यानि दुःखानि तेषां शमनव्यापारे दक्षः हे चे तः निजां कल्लोललोलां गतिं संत्यज परिहर भूयः भंगुरां वि नश्वरां भवरतिं मा भज सेवय एभिलक्षणैः संसारस्य बुद्धिरेव स्यात्तस्मात्कारणात्तां मा भजेत्यर्थः॥ ५८॥ (भा० टी०) हेचित्त दुखदाई इन्द्रियोंके विषयरूपी बन से विश्राम ले सकल दुःखध्वंस करनेके व्यापारमें समर्थ क ल्याण मारगकी शीघ्र प्राप्त हो शांतभाव ग्रहण कर तरंगसी अ पनी चंचलगती छोडदे इस नाशवान संसारी इच्छाको वार मवार सेवन मतकर अब तूं आपही प्रसन्न रूप हो ॥ ५० ॥ पुण्यैर्मुलफलैः प्रिये प्रणयिनि रत्तिं कुरुष्वाधुना भूशय्या नववल्कलैरकरणैरुत्तिष्ठ यामो वनम्। क्री ने बा sahe kE वैराग्यशतकम् क्षुद्राणामविवेकमूढमनसां यत्रेश्वराणां सदा चित्तव्याध्यविवेकविव्हलगिरांनामापिन श्रूयते५९ (सं० टी०) पुण्यैरिति हेप्रणयिनि हेप्रिये उत्तिष्ठ वनं यामः यत्राविवेकमूढमनसां ईश्वराणां धनवतां नामापि न श्रूयते किम्भूतानामीश्वराणां क्षुद्राणां तुच्छानां पुनःकिम्भूता नां ईश्वराणां चित्तव्याध्यविवेकविह्वलगिरां चित्तव्याधीनां अविवेकेन विह्वला गीर्वाणी येषां तेषां हे प्रिये पुण्यैः पवित्रैः मूलफलैःप्रीतिं कुरुष्व अन्यच्च भूशय्यानववल्कलैः प्रीतिं कुरु ध्व किम्भूतैर्नववल्कलैः अकरणैः क्रियते अनेनेति करणं नक रणं अकरणं तैःकरणक्रियारहितैः॥ ५९॥ (भा० टी०) अब हम जाते है हे नीतज्ञ प्रियबुद्धि तूं भी हमसे अब प्रीति कर उठ आगे चल और पवित्र फल मूलसे पोषण कर बनी बनाई भूमि शैय्या और नवीन वल्कलके व स्त्रोंसे निर्वाह कर यदि तूं पूछे कि कहां जावगे तौ सुन अवि वेकसे मूढ मन क्षुद्र और धनरूपी व्याधजनित अविचारसे जिनकी बुद्धि विहवल है उनका नामभी न सुनाई दे वहां जायंगे ॥ ५९॥ मोहं मार्जयतामुपाय रतिं चन्द्रार्धचूडामणौ चेतः स्वर्गतरंगिणीतटभुवामासङ्गमङ्गीकुरु। कोवा वीचिषु बुढदेषु च तडिल्लेखासु च स्त्रीषु च ज्वालाग्रेषु च पन्नगेषु च सरिद्वेगेषु च प्रत्ययः॥६०॥ (सं० टी०) मोहमिति हे चेतः मोहं मार्जयतां दूरीक्रिय - भर्तृहरिविरचितम् तारे प्राणिन् चंद्रार्धचूडामणौ रति तोषमुपार्जय रे चेतः स्वर्ग तरंगिणीतटभुवां आसङ्ग सङ्गतिमङ्गीकुरु नोऽ स्माकं वा ऽथ वा वीचिषु कल्लोलेषु प्रत्ययो विश्वासः चान्यजलबुद्धदेषु वर्षा वारिपुटेषु कः प्रत्ययः चान्यत्तडिल्लेखासु सौदामिनीषु कःप्र त्ययः यथा एतेषु स्थानेषु नोऽ स्माकं प्रत्ययो नास्ति तथा जीवितेषु॥ ६०॥ (भा० टी०) हेचित्त मोहको छोड शिवजी जिनके शीश में अई चंद्र विराजमान है उनसे प्रीति कर और गंगातटके वृक्षोंके नीचे विश्राम ले देखो तरंग पानीके बुलबुले बिजुली की चमक स्त्री अग्निके ज्वालकी सिखा सर्प और नदीके प्रवा हमें स्थिर रहनेका क्या विश्वास अर्थात् इन छवोंकी नाई सातवींस्त्री भीचंचल हैं तिनको विरम विलासमें मत भूल६० अग्रे गीतं सरसकवयः पार्श्वतो दाक्षिणात्याः पृष्ठेलीलावशपरिणतिश्चामरग्राहिणीनाम्। यद्यस्त्येवं कुरु भवरसास्वादने लंपटत्वं नोचेच्चेतः प्रविश सहसा निर्विकल्पे समाधौ॥६॥ ( सं० टी०) अग्रेइति रे चेतो यदि एवमस्ति तदा भवर सास्वादने लंपटत्वं कुरु एवं किं यदि तवाये स्फीतं प्रचुरं गी तं भवति अन्यच्च पाश्र्वतो दाक्षिणात्याः दक्षिणदेशीयाः सर सकवयो भवंति अन्यच्च पृष्ठे चामरग्राहिणीनां सुंदरीणां ली लावशपरिणतिश्वभवति यदैवंविधं सौख्यं भवति तदा संसा रं कुरु हे चेतः चेदेवं न तदा सहसा निर्विकल्पे समाधौ प्रवेश कुरु॥६१॥ क्र थJo cho h h (E SRI ।
वैराग्यशतकम् (भा० टी०) सन्मुख प्रवीण गवइए गाते हों दहिने बांए दक्षिण देशके सरस कवि लोग काव्य सुनाते हों और पीछे चं वर डोलानेवाली सुंदर स्त्रियोंके कंकणकी मधुर झनकार हो ती हों जो ऐसी सामग्री तुझे प्राप्त हो तो संसारके रसका स्वाद लेनेमें लिपट, नहीं तो हेचित्त स्थिरसमाधिमें प्रवेश कर॥६१॥ विरमत बुधा योषित्संगात्सुखात् क्षणभंगुरात् कुरुत करुणामैत्रीप्रज्ञावधूजनसंगमम्। न खलु नरके हाराक्रान्तं घनस्तनमण्डलं शरणमथवा श्रोणीबिम्ब रणन्मणिमेखलम्॥६२॥ प्रणाघातानिटत्तिः परधनहरणे संयमःसत्यवा क्यं काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभा वः परेषाम्।तृष्णास्रोतोविभङ्गो गुरुषु चविनयः सर्वभूतानुकम्पा सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहत विधिश्रेयसामेष पन्थाः॥६३॥ (सं० टी०) विरमतेति हे बुधाः योषित्संगात्सुखाद्विरमत विरतिं भजत किम्भूतात् सुखात् क्षणभंगुरात् करुणामैत्रीण ज्ञावधूजनसंगमं कुरुत विदधत करुणा च मैत्री च प्रज्ञा च क रुणामैत्रीप्रज्ञास्ताएव वधूजनस्तस्य संगमः करुणामैत्रीप्रज्ञाव धूजनसंगमस्तं खलु निश्चितं स्तनमण्डलं अथवा श्रोणीबिम्बं नितम्बबिम्बं शरणं कथम्भूतं स्तनमण्डलं हाराकान्तं हारवि भूषितम् पुनः कथम्भूतं श्रोणीबिम्ब रणन्मणिमेखलं रणन्ती शब्दायमाना मणिमेखला यस्मिंस्तत्र रणन्मणिमेखलम्॥६२॥ ७ भर्तृहरिविरचितम् (सं० टी०.) प्राणेति हे आत्मन् अनुपहतविधिश्रेयसा पु रुषाणां एष पन्था न उपहतः न निराकृतः अनुपहतः अनुपह तेन विधिना मार्गेण श्रेयो येषां ते अनुपहतविधिश्रेयसस्तेषां मुक्तानामित्यर्थः तेषामेष मार्गः क एष मार्गः प्राणाघातानिवृ तिः जोवहिंसाविरमः परधनहरणे परद्रव्यापहारे संयमः परि हारः पुनः किं सत्यवाक्यं पुनः किं काले शक्त्या प्रदांनं पुनः किं परेषां युवतिजनकथामूकभावः पुनः किं तृष्णास्रोतोविभङ्गः लोभप्रवाहविच्छेदः चान्यद्गुरुषु विनयः सर्वभूतानुकंपा सर्व प्राणिदया सर्वशास्त्रेषु सामान्यः समानभावः मोक्षमार्गिणामे मार्गः ॥ ६३॥ थे न ३ क्री ने (भा० टी०) हेपण्डितों स्त्रियों के संग और क्षणिक नश्वर सुखसे विश्राम लो औ मैत्री करुणा और प्रज्ञारूपी वधूसे सं गम करो नर्क में जब ताडना होगी उस समय हारोंसे भूषित स्त्रियोंके स्तनमंडल और क्षुद्रघंटिकासे शोभित कटि सहाय ता न करेगी॥६२॥ ६३॥ मातर्लक्ष्मि भजस्व कंचिदपरं मत्कांक्षिणी मास्मभू ओंगेश्यः स्टहयालवोंनहि वयं का निस्टहाणामसि। सद्यः पूतपलाशपत्रपुटिकापात्रे पवित्रीकृते भिक्षासक्तुभिरेव संप्रति वयं वृत्तिं समीहामहे ॥६॥ (सं०टी०) मातरिति हे मातर्लक्ष्मि कंचिद्वापरं भजस्व मत्कांक्षिणी मास्मभूः माभूयाः वयं भोगेभ्यो नस्पृहयालवः नेच्छवः निस्पृहाणां निरीहाणां त्वं कासि वयं भिक्षासक्तुभिरे व संप्रतीदानी वृत्तिं दीनगतजीविकां समीहामहे वाञ्छामहे है देर क्ति बैराग्यशतकम् ५१ क्सति सद्यस्तत्कालं पूतपलाशपत्रपुटिकापात्रे पवित्रीकते य येवमस्माकं स्थितिस्तदा वयं त्वया किं कुर्मः ॥ ६४ ॥ (भा० टी०) हेलक्ष्मी माता अब तूं अन्य किसी पुरुषको सेवन कर हमारी आकांक्षा मत कर हम विषयभोगके इच्छि त नही निस्टही विरक्तोंके समीप तूं तुच्छ है हरे पलाश पत्रं के पवित्र दोनेमें भिक्षाके सत्तूसे अपने जीवन वृत्तकी इच्छा हम रखते हैं ॥ ६४॥ यूयं वयं वयं यूयमित्यासीन्मतिरावयोः। किं जातमधुना मित्र येन यूयं वयं वयम् ॥६५॥ बाले लीलामुकुलितममी मन्थरा दृष्टिपाताः किंक्षिप्यते विरम विरम व्यर्थ एष श्रमस्ते। संप्रत्यन्ये वयमुपरतं बाल्यमास्था वनान्ते क्षीणो मोहस्तृणमिव जगज्जालमालोकयामः६६ इयं बाला मांप्रत्यनवरतमिन्दीवरदल प्रभाचोरं चक्षुःक्षिपति किमभिप्रेतमनया। गतो मोहो ऽस्माकं स्मरकुसुमबाणव्यतिकर ज्वलज्वाला शान्ता तदपि न वराकी विरमति६७ रम्यं हर्म्यतलं न किं वसतये श्राव्यं न गेयादिकं किं वा प्राणसमासमागमसुखं नैवाधिकं प्रीतये। किं तूद्रान्तपतत्पतङ्गपवनव्यालोलदीपांकुर छायाचंचलमाकलय्य सकलं संतोवनांतंगताः६८ भर्तृहरिविरचितम् (सं० टी०) यूयमिति हे मित्र पूर्व आवयोः तव ममोत भेदे बुद्धिरासीत् कथं यूयं भवंतः वयमेव वयमिति भेदबुद्धिरा सीत् अधुना किं जातं निमित्तं येन यूयमेव वयं वयमेव यूय मिति अभेदबुद्धिर्जाता ॥६५॥ (सं० टी०) बालेति हे बाले हे सुंदरि तावकीनं लीलामु कुलितं अमी मंथरा दृष्टिपाता अस्मासु किं क्षिप्यंते विरमर एष ते तव श्रमो व्यर्थों निरर्थकः संप्रति वयं अन्ये ते न भवा मः अस्माकं बाल्यमुपरतं अस्माकमास्था वनांते कथं क्षीणः मोहो गतः इदं जगजालं तृणमिव तुच्छं विलोकयामः ॥६६॥ (सं० टी०) इयमिति इयं बाला मां प्रति चक्षुर्नेत्रं अन वरतं निरंतरं किं क्षिपति कथंभूतं नेत्रं इंदीवरदलप्रभाचोरं इं दीवरस्य कमलस्य दलं इंदीवरदलं तस्य प्रभां चोरयतीति इंदीवरदलप्रभाचोरं अनया किमभिप्रेतं किं वाञ्छते अस्माकं मोहो गतः स्मरकुसुमबाणव्यतिकरज्वलज्वाला शांता वराकी तदपि नविरमति ॥ ६७॥ (सं० टी०) रम्येति सन्तः सत्पुरुषा वनांतं गताः किमि ति संभावनायां तेषां वसत्ये निवासाय हर्म्यतलं रम्यं नाभू किं तथापि संतो वनांतं गता वनं सेवयामासुः किं तूद्धांतपत त्पतङपवनव्यालोलदीपांकुरच्छायाचञ्चलं सकलं जीवलोकं आकलय्य विचिंत्य हृदये ज्ञात्वा इत्यर्थः॥ ६८॥ (भा० टी०)जो तुम हो सो हम हैं और जो हम है सो तु म हौ परस्पर कुछ भेद नहीं हैं ऐसी ही बुद्धि हमारी प्रथम थी अब क्या नई बात हुई कि जिससे तुम तुझी हो हम ह मी हैं ॥६५॥६६॥६७॥६८॥ ने Ahe दे ड नि वैराग्यशतकम् ५३ किं कन्दाः कन्दरेश्यः प्रलयमुपगता निर्झरा वा गिरिभ्यः प्रध्वस्ता वा तरुभ्यः सरसफलतो वल्कलेश्यश्च शाखाः।वीक्ष्यन्ते यन्मुखानि प्रस भमपगतप्रश्रयाणां खलानांदुःखोपात्ताल्पवित्त स्मयवशपवनानर्तितधूलतानि॥६९ ॥ (सं०टी०)किं कन्दा इति यत्तु खलानां दुर्जनानां मुखा नि वीक्ष्यन्ते विलोक्यन्ते यत्तदोर्नित्यंसम्बन्धः तत्कन्दरेभ्यः कन्दाः प्रलयमुपगताः क्षयं जग्मुः वाऽथवा गिरिभ्यः पर्वत भ्यः निर्झराः क्षयमुपगताः वाऽ थवा वल्कलेभ्यस्तरुभ्यः सर सशाखाः प्रध्वस्ता विनाशमुपजग्मुः कथम्भूताःशाखाः सरस फलभृतः सरसानि फलानि बिभ्रतीति किं खलानां प्रसभं य थाभवति अपगतप्रश्रयाणां प्रोल्लसद्गर्वाणां किम्भूतानि मुखा नि दुःखोपात्ताल्पवित्तस्मयवशपवनानर्तितभ्रूलतानि दुःखेनो पात्तं उपार्जितं यदल्पवित्तं तस्य स्मयवशपवनेनासमंताद्भावेन नर्तिता भ्रूलता यैः तानि ॥ ६९॥ (भा० टी०) पहाडोंकी कंदरीसे क्या कन्द मूल औ नीके झरने नष्ट होगए अच्छे फलपान वृक्षोंके वल्कलवाली शाखा क्या ध्वस्त हो गई जो अनम्र खल जिनोने बडे कष्टसे कुछ धन उत्पन्न किया उसके गर्वरूपी वायुसेभौंह रूपी लता नाचती है उनका मुख देखते हैं ॥ ६९ ॥ गङ्गातरङ्गकणशीकरशीतलानि विद्याधराध्युषितचारुशिलातलानि।
५2 भर्तृहरिविरचितम् स्थानानि किं हिमवतःप्रलयं गतानि यत्सावमानपरपिण्डरता मनुष्याः॥७०॥ (सं० टी० ) गंगेति मनुष्या यत्सावमानपरपिंडरता वर्तन्ते तत् हिमवतः स्थानानि प्रलयङ्गतानि किम्भूतानि हिमवतः स्थानानि गङ्गातरङ्गकणशीकरशीतलानि गंगायास्त रंगाः गंगातरंगास्तेषां कणशीकरः शीतलानि गंगातरंगकणशी करशीतलानि पुनः किम्भूतानि स्थानानि विद्याधराध्युषि तचारुशिलातलानि विद्याधरैरध्युषितानि अधिष्ठितानि चा स्वणि शिलातलानि येषां तांनि एवंविधस्थानानि चेत् स्युस्त दा परतिरस्कारपिण्डरताः नराः किं भवेयुः एतावता परावमा नान्येव स्थानानि सञ्चितानि ॥ ७० ॥ (भा०टी०) गङ्गाके तरङ्गोंके ठण्डे२ छोटोंसे जो शीतल हो रहे हैं जहां विद्याधर ठौर२ सुंदरपत्थरोंकी चट्टानोंपर बैठे हैं ऐसे हीमाचलके स्थानोंका क्या प्रलय हो गया जो अपमान सहकेभी पराए दिए ग्रासमें मनुष्य रत रहते हैं ॥ ७० ॥ यदा मेरुः श्रीमानिपतति युगान्ताग्निनिहतः समुद्राःशुष्यंति प्रचुरनिकरग्राहनिलयाः। धरा गच्छत्यन्तं धरणिधरपादैरपि धृता शरीरे का वार्ता करिकलभकर्णाग्रचपले॥७१॥ (सं० टी०) यदेति यदा श्रीमान्मेरुः युगांताग्निनिहतो निपतति समुद्राः शुष्यंति किम्भूताः समुद्राः प्रचुरनिकरग्राह निलयाः प्रचुराश्च ते निकराः समूहाः ग्राहास्तेषां ग्राहाणां जल ॥ f
न
वैराग्यशतकम्
चरजीवानां निलयाः येषु ते प्रचुरनिकरयाहनिलयाः अपि
पुनः धरा वसुन्धरा अन्तं गच्छति विलयं गच्छति किंभूता ध
रा धरणिधरपादै तापि अवलम्बिता तदा शरीरे का वार्ता कि
म्भूते शरीरे करिकलभकर्णायचपले करिकलभानां कर्णायव
अपलं तस्मिन् ॥ ७१॥
(भा० टी०) प्रलयकालकी अग्निका मारा जब श्रीमान् सु
मेरुपर्वत गिर पडता है और बडे २ मगर ओ ग्राहोंके स्थान स
मुद्र जब सूख जाते हैं और पर्वतोंके पगसे दबी हुई पृथ्वीभी
नाश हो जाती है तब हाथी के बच्चोंके कानके कोरकी नाई चं
चल मनुष्य शरीरकी क्या गणना है ॥७१ ॥
एकाकी निःस्पृहःशान्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः।
कदा शम्भो भविष्यामि कर्मनिर्मूलनक्षमः॥७२॥
(सं० टी.) एकाकीति हे शम्भो अहं तादृशः कदा भवि
प्यामि कथंभूतोऽहं एकाकी अद्वितीयः पुनः किम्भूतः निःस्पृहः
पुनः किंभूतः शांतः पुनः किंभूतः पाणिः पात्रं भाण्डं यस्य सः
पुनः कथंभूतः दिगंबरः दिशः एव अम्बरं वस्त्रं यस्याऽसौ पुनः
किंभूतः कर्मनिर्मूलनक्षमः कर्मणां निर्मूलनं कर्मनिर्मूलनं त
त्र क्षमः कर्मनिर्मूलनक्षमः॥ ७२ ॥
(भा० टी०) असंग इच्छा रहित और शान्तरूप हाथ ही
का पात्र बनाए दिगंबर और कर्मोके जड उखाडनेसे समर्थ
हो शिव ऐसे हम कब होंगे ॥ ७२ ॥
६ भर्तृहरिविरचितम् प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततःकिं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम्। सम्मानिताःप्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततःकिम्॥७३॥ जीर्णा कंथा ततः किं सितममलपटं पट्टसूत्रं ततःकि एका भार्या ततःकि हयकरिसुगणैराटतो वा ततःकि भक्तं भुक्तं ततः किं कदशनमथवा वासरांते ततः किं व्यक्तज्योतिर्नवांतर्मथितभवभयं वैभवंवाततःकिम्७४ (सं०टी०)प्राप्ता इति श्रियो लक्ष्म्यः प्राप्तास्ततः किं किंभू ताः श्रियः सकलकामदुधाः सर्वमनोरथदोग्ध्यः विद्विषां शिर सि मस्तके पदं दत्तं ततः किं प्रणयिनस्तेहिताः विभवैः धनःस म्मानितास्ततः किं तनुभृतां प्राणिनां ततः किं एतस्य निर्मम तैव वरम् ॥ ७३ ॥७॥ (भा. टी.) इन नश्वर शरीर धारियोंने कामधेनुसी ल क्ष्मी पाई तो क्या शत्रु ओंके सिरपर पगदिया तो क्या धन से मित्रोंका सनमान किया तो क्या फिर इस देंहसे कल्पभर जिए तो क्या अर्थात् परलोक न बनाया तो कुछ न किया ७३ (भा० टी०) पुरानी गुदडी धारण की तो क्या उजल नि मल वस्त्र वा पीताबर धारण किया तो क्या एकही स्त्री पा स रही तो क्या अथवा घोडे हाथी सहित करोड स्त्रियां रहीं तो क्या अच्छे व्यञ्जन भोजन किए वा कुत्सित अन्न सायं कालको खाए तो क्या जिससे भवभय नष्ट हो जाय ऐसी ब्र २॥ नेकः वेभ ज द वैराग्यशतकम् ५७ मकी ज्योति हृदयमें न जानी तो बडा विभव पाया ही तो क्या॥७४॥ भक्तिर्भवे मरणजन्मभयं हृदिस्थ स्नेहो न बन्धुषु न मन्मथजा विकाराः। संसर्गदोषरहिता विजना वनान्ता वैराग्यमस्ति किमतः परमार्थनीयम्॥॥७५॥ (सं० टी०)भक्तिरिति अतः परं किं वैराग्यमस्ति तत्किंभ क्तिर्भवे महेशे अन्यच हृदिस्थं प्राणिनामंतस्थंमरणजन्मभयं अन्यच बंधुषु स्नेहो न अन्यच्च मन्मथजाः कामोद्भवा विकारा न अन्यच्च वनांताः विजनाःजनरहिताः पु०किंभू० वनांताःसं सर्गदोषरहिताः संसर्गात्दोषः संसर्गदोषस्तेन रहिताः संसर्गदो परहिताः अतः परं वैराग्यं किमपि नास्ति किम्भूतं वैराग्यं प रमार्थनीयं परमतत्वयुतम् ॥ ७५॥ (भा० टी०) सदाशिवकी भक्ति हो जन्म मर्णका भय ह दयमें नहो बन्धुवर्गमें स्नेह नहो कामदेवका विकार मनसे दू र हो संसर्गदोषसे छूटे निर्जन बनमें बैठे हों और सबसे वैरा ग्य हो फिर कहो इससे अधिक मांगना ईश्वरसे शेष क्या र हा॥ ७५ ॥ तस्मादनन्तमजरं परमं विकासि तब्रह्म चिन्तय किमेभिरसद्विकल्पैः यस्यानुषंगिण इमे भुवनाधिपत्य भोगादयः कृपणलोकमता भवन्ति ॥७६॥ १ परमर्थनीयमिति पाठान्तरम् من به راه به V %3D dr hk ८ भर्तृहरिविरचितम् (सं.टी.) तस्मादिति हे जनाः यदि यूयं चेतनाः स्थ त तस्माद्ब्रह्म वाञ्छत कथं भूतं ब्रह्म अन्तरहितं अजरं जरावर्जितं पुनः किंब्रह्म परमं विकासि यस्य परब्रह्मणः इमे भुवनाधिप त्यभोगादयः आनुषङ्गिणो भवन्ति अनुयायिनो वर्तते किंभू ताः भुवनाधिपत्यभोगादयः कृपणलोकमताः रक्षोजनवित्र माः॥७६ ॥ (भा०टी०)जिस ब्रह्मके लेशमात्र आनन्द पानेवालों के निकट त्रिभुवनके राजाका भोग विलास मूखोंके योग्य ठह रता है अतएव उसी अनन्स अजर और सर्वोत्तम शोकरहि त ब्रह्मकी चिंतवन करो इन विकल्पोंसे अर्थात् देहादि अहं भाव त्यागिके॥७६ ॥ पातालमादिशसि यासि नभो विलंध्य दिङमण्डलं भ्रमसि मानसचापलेन। धान्त्यापि जातु विमलं कथमात्मनीतं तब्रह्म नस्मरसि निर्टतिमेषि येन।। ७७॥ (सं० टी०) पातालमिति रे मूढ पातालमाविशसि अन्य ञ्च नभः आकाशं विलंध्य यासि अन्यच्च दिमण्डलं भ्रमसि केन मानसचापलेन मानसस्य चापलं तेन जातु कदाचित् भ्रांत्या तद्ब्रह्म कथं न स्मरसि येन ब्रह्मणा निर्वृतिमेषि मुक्तिं प्राप्नोषि किं ब्रह्म आत्मनीतं आत्मनिहितं पुनः किं विमलं निर्मलम् ॥ ७७॥ (भा० टी०)हे चित्त तूं अपनी चंचलतासे पातालमें प्रवे २॥ कः भ डि ज ho वैराग्यशतकम् । श करता है आकाश उलंघकर ऊपर जाताहै और सब दि शाओं में भ्रमण करताहै पर भूलेभी कदाचित् अपने हृदयमें स्थित विमलब्रह्मको नही स्मरण करताहै कि जिसके स्मरण से परमानन्दको प्राप्त हो॥ ७७॥ रात्रिः सैव पुनः स एव दिवसो मत्ला बुधा जन्तवो धावन्त्युद्यमिनस्तथैव निभृतप्रारब्धतत्तक्रियाः। व्यापारैः पुनरुक्तभुक्तविषयैरेवंविधेनामुना संसारेण कदर्थिताः कथमहो मोहान्न लज्जामहे॥७८॥ (सं० टी०) रात्रिरिति अहो इति दुःखे अमुना एवंविधे न संसारेण कदर्थिताः मोहान्मौढ्यात्कथं न लजामहे कैः व्या पारैः किंभूतैः व्यापारैः पुनरुक्तभुक्तविषयैः पुनर्विहितानि पुन रुक्तानि यानि भुक्तानि भोजनानि अन्यच्च विषयाः पुनः पुन रुक्ताः तैर्बुधाः पण्डिताः जंतवः प्राणिनः उद्यमिनः उद्यम तो धावंति किंभूताः जंतवः तथैव पुनःपुनः निभृतप्रारब्धतत्त क्रियाः वारं वारं निभृताःप्रारब्धास्तत्तक्रिया यैस्ते किंकृत्वा तां रात्रि मत्वा चान्यत्पुनस्तथैव दिवसं मत्वा ज्ञात्वा यतः “पुनर पि रजनी पुनरपि दिवसः पुनरपि सायं पुनरपि वर्ष । पुनरपि वृ द्धः पुनरपि बालः पुनरपि याति समेति च कालः” एवंविधं कालस्य स्वरूपं ज्ञात्वा तस्मात्संसाराविरक्तिरेव न भवतीति व्रीडा ॥ ७८॥ - (भा० टी०) वही रातदिन नित्य होते हैं यह नानकेभी निर्बुद्धि उद्योगी उठ २ अपने धारित प्रारब्धकी प्रेरणा से उन 64 64 डे ॥ गे भ .. भईहरिविरचितम् उन क्रियाओंमें दोडते हैं प्रतिदिन औरोंके कहे अनुसार जि न्होंने विषयभोग कियाहै ऐसे व्यापारसे फसे हुए तैसेही इस संसारमें हमभी क्लेशित हैं पर मोहसे अटके हैं लजित नही होते अर्थात् त्याग नहीं करते ॥ ७८॥ महीरम्या शय्या विपुलमुपधानं भुजलता वितानं चाकाशं व्यजनमनुकूलोऽयमनिलः। स्फुरदीपश्चन्द्रो विरतिवनितासङ्गमुदितः सुखं शान्तःशेते मुनिरतनुभूतिघ्रप इव ॥७९॥ (सं० टी०) महीति शांतो मुनिः सुखं यथाभवति त था शेते यस्य मुनेः मही शय्या पृथ्वी शयनं यस्य मुनेविपुलं उपधानं भुजलता चान्यद्वितानं आकाशं व्यजनमनुकूलः शीतलः पवनः व्यजनं तालतं चान्यञ्चन्द्रः स्फुरदीपः चान्यद्विरतिवनितासंगंप्रति उदितः मुनिः कइव नृपइव यथा नृपः महीशय्या पृथ्वीशयनशय्यो भवति अन्यच्च विपुलोपधा नोभवति विस्तीर्णगण्डुको भवति चान्यदाकाशंप्रति मस्तको परि वितानं भवति चान्यदयजनानिलेन वीजितो भवति अ न्यच्च स्फुरदीपो भवति अन्यच्च वनितासंगंप्रति उदितो भव तिं किंभूतो मुनिः चान्यनृपः अतनुभूतिः अतन्वी भूतिर्विभू तिर्यस्य पक्षे लक्ष्मीः ॥ ७९ ॥ (भा० टी०) भूमिहीं जिसकी सुन्दर शय्या है भुजाही सि रहानी आकाशही चांदोवा अनकूलवायूही पंखा और चंद्रमा ही प्रकाशमान दीपकहै इन सामग्रीओंसे विरक्तता रूपी स्त्री २॥ (क्ष कः भ डि ज द वैराग्यशतकम् के संग आनन्दसे शान्त पुरुषसुख पूर्वक बडे ऐश्वर्य मान रा जाओंकी नाई सुखसे शैन करते हैं ॥ ७९ ॥ त्रैलोक्याधिपतित्वमेव विरसं यस्मिन्महाशासने तल्लब्ध्वासनवस्त्रमानघटने भोगे रतिमा कृथाः। भोगः कोपि स एक एव परमो नित्योदितो जृम्भते यत्स्वादाद्विरसाभवन्तिविषयास्त्रैलोक्यराज्यादयः८० (सं०टी०) त्रैलोक्येति हेआत्मन् तत्परब्रह्मलब्ध्वाभोगेर तिमाकथायस्मिन्परब्रह्मणिएवनिश्चयेनत्रैलोक्याधिपतित्वं वि रसं वर्तते किंभूते भोगे आसनवस्त्रमानघटने आसनं सिंहास नसुखासनादि वस्त्राणि चीरांशुकपट्टदुकूलादीनि मानं महत्वा स्तित्वमानादि तेषां घटनं आसनवस्त्रमानघटनं तस्मिन् एवं विविधे भोगे का रतिः कोपि संभोगः एक एव परमब्रह्म नित्यो दितः सन् उज्जृभते यत्स्वादात् यस्य ब्रह्मणो रसास्वादात् त्रै लोक्यराज्यादयो विषया विरसा भवन्ति मोक्षदायकत्वात्८० (भा० टी०) जिस महावाक्य अर्थात् ब्रह्मज्ञानके आगे त्रै लोक्यका राज्यफीका हो जाताहै उसे प्राप्त होकर भोजन व स्त्र और मानके रुचिवाले भोगोंमें प्रीति मत करो वही एक भोग सबसे श्रेष्ठ और नित्य उदित ओ प्रकाशितहै जिसके स्वादके सन्मुख त्रैलोक्यराज्यादि सब ऐश्वर्य निरस हो जाते हैं॥८॥ किं वेदैः स्मृतिभिः पुराणपठनैः शास्त्रैर्महाविस्तरैः स्वर्गग्रामकुटीनिवासफलदैः कर्मक्रियाविभ्रमैः। भ64 64 ॥ रि णे अ .. भर्तृहरिविरचितम् मुक्कैकं भवबन्धदुःखरचनाविध्वंसकालानलं स्वात्मामन्दपदप्रवेशकलनं शेषा वणिग्वृत्तयः॥८॥ (सं० टी०) किमिति वेदैः किं पुराणपठनैः शास्त्रैर्महावि स्तरैः महान विस्तारो येषां ते तैः कर्मक्रियाविभ्रमैः किंभूतैः स्व गग्रामकुटीनिवासफलदैः स्वर्गग्रामस्य कुटी स्वर्गयामकुटी त स्यां निवासफलं ददतीति स्वर्गग्रामकुटीनिवासफलदाःतैः एकं स्वात्मानन्दपदप्रवेशकलनं स्वकीयो योऽसौ आत्मा स्वात्मा तस्य यदानन्दपदं स्वात्मानन्दपदं स्थानं तस्मिन् यः प्रवेशः त स्य कलनं ज्ञानं पुनः कथंभूतं भवबन्धदुःखरचनाविध्वंसका लानलं भवस्य संसारस्य यो बन्धः तस्य यानि दुःखानि तेषां विध्वंसो नाशः तद्विषये कालानलं प्रलयाग्निं एतादृशं एकं ज्ञा नं मुक्त्वा त्यक्त्वा शेषैः र्वेदादिभिः किं न किमपीत्यर्थः शे पाः क्रिया वणिग्वृत्तयो वणिगाचाराः॥ ८१ ॥ (भा० टी०) श्रुति स्मृति पौराण और बडे विस्तारपूर्वक शास्त्रोंके पढनेसे क्या और स्वर्गरूपी ग्राम है तिसमें कुटी ब नाके रहना इतनाही जिसका फल है ऐसे कर्मकांडकी कर्त्त व्यताके विभ्रमसे क्या संसारबंधनके दुःख रचना विध्वंस कर नेके हेत प्रलयाग्निकी सदृश ब्रह्मानंदपदमें प्रवेशके उद्योग बिना और सब शेष वनिज व्यापार है ॥ ८१ ॥ आयुः कल्लोललोलं कतिपयदिवसस्था यिनी यौवनश्रीराः संकल्पकल्पा घन समयतडिद्विभ्रमा भोगपूराः। कण्ठाले C २॥ क्ष डि द वैराग्यशतकम् षोपगूढं तदपि च न चिरं यत्प्रियाभिः प्र णीतं ब्रह्मण्यासक्तचित्ता भवत भवभया म्भोधिपारं तरीतुम् ॥ ८२॥ (सं० टी०)आयुरिति हेउत्तमाः ब्रह्मणि परब्रह्मणि आस क्तचित्ता भवत यूयं किंकर्तुं भवभयाम्भोधिपारं तरीतुं भवभ यांभोधेः पारःभवभयाम्भोधिपारस्तं शेषं समस्तमस्थिरं किं किं आयुः कल्लोललोलं समुद्रकल्लोलचपलं यौवनश्रीः कतिपयदि वसस्थायिनी कतिपयदिवसान स्थातुं शीलमस्याः कतिपय दिवसस्थायिनी अर्थाः संकल्पकल्पाः संकल्पतुल्याः भोगपूराः घनसमयतडिविभ्रमाः धनसमयतडिद्वत् विभ्रमो येषांते घनस मयतडिभ्रिमाः प्रियाभिः प्रणीतं यत्कण्ठाश्लेषोपगूढं तदपि चन चिरं तस्मात्कारणात् परब्रह्म एव शाश्वतम् ॥ ८२ ॥ (भा० टी० ॥ आयुष्य जलतरंगसी चंचल है यौवन अव स्थाकी शोभा अल्पकाल रहनेवाली है धन मनके संकल्पसे भी क्षणिक है भोगके समूह वर्षाकालके मेघकी बिजुलीसे चंचल हैं और प्यारी स्त्रीको गलेसे लगाना बहुतदिन स्थिर नही रहता इस लिए संसारके भयरूपी समुद्रसे पारहुआ चा हो तो ब्रह्म में चित्त लीन करो ॥ ८२॥ ब्रह्माण्डमण्डलीमात्रं किलोभाय मनस्विनः। शफरीस्फुरितेनाब्धेःक्षुब्धता जातु जायते॥८३॥ यदासीदज्ञानं स्मरतिमिरसंस्कारजनितं तदा दृष्टं नारीमयमिदमशेषं जगदपि। भना 64 64 ॥ क णे ६४ भर्तृहरिविरचितम् इदानी मस्माकं पटुतरविवेकाञ्जनजुषां समीभूतादृष्टिस्त्रिभुवनमपि ब्रह्म तनुते॥८॥ (सं० टी.) ब्रह्माण्डमिति मनस्विनो जितेंद्रियस्य ब्रह्मा ण्डमंडलीमात्रं किं लोभाय जायते अपितु न ब्रह्माण्डस्य मंड ली ब्रह्माण्डमंडली सैव मात्रा यस्य तत् अब्धेः समुद्रस्य श फरीस्फुरीतेन मत्स्यिकावल्गितेन जातु कदाचित् क्षुब्धता क्षो भता जायते अपि तु न तथा मनस्विनः पुरुषस्य ब्रह्माण्डमं डलीमात्रं लोभाय न जायते ॥ ८३॥ (सं० टी०) यदेति यदा यस्मिन् प्रस्तावे अज्ञानं आसी तदा इदमशेषं जगदपि मया नारीमयं दृष्टं किम्भूतमज्ञानं स्मरतिमिरसंस्कारजनितं स्मरस्य कन्दर्पस्य यत्तिमिरं अंध कारं तस्य संस्कारेण पूर्वभवोद्भवपरिणामेन जनितं इदानीं सांप्रतं अस्माकं समीभूता दृष्टिः समतापरिणामेनालंकृतं चे तः त्रिभुवनमपि ब्रह्म तनुते परब्रह्मस्वरूपं विस्तारयति किं भूतानामस्माकं पटुतरविवेकाञ्जनजुषां प्रकृष्टपटुर्योऽसौ वि वेकः पटुतरविवेकः पटुतरविवेक एवाऽजनं जुषन्ति ते पटुतर विवेकांजनजुषस्तेषां अथ यथास्थितसंसारस्य स्वरूपं पश्या मः॥८४॥ (भा. टी.) मनस्वी अर्थात् ब्रह्मविचारवान के लुभाने को ब्रम्हांडमण्डल तुच्छ है मछलीके उछलनेसे समुद्र नहीं उ गमता तात्पर्य यहकी ब्रह्मजानीका चित्त समुद्रवत् गंभीर है प्रैलोक्यकी संपत्ति उसके आगे छोटी मछली है ॥८३॥८४ ॥ NARASHTRA । जा द वैराग्यशतकम् ६५ रम्याश्चन्द्रमरीचयस्तृणवती रम्या वनान्तस्थली रम्यः साधुसमागमःशमसुखं काव्येषु रम्याः कथाः। कोपोपाहितबाप्पबिन्दुतरलं रम्यं प्रियाया मुखं सर्व रम्यमनित्यतामुपगते चित्ते न किंचित्पुनः॥८५॥ (सं०टी०) रम्याइति चंद्रमरीचयो रम्याः वनांतस्थली रम्या किम्भूता स्थली तृणवती शाहला साधुसमागमो. रम्यः शमसुखं रम्यं काव्येषु कथा रम्या अन्यञ्च प्रियाया मुखं रम्यं किम्भूतं मुखं कोपोपाहितबाष्पबिंदुतरलं कोपोपाहितः कोपे न निवेशितः यो बाष्पबिंदुस्तेन तरलं चञ्चलं मुखं पुनः अनि त्यतामुपगते संप्राप्ते चित्ते सर्व न किञ्चित् रम्यं ॥८५॥ (भा० टी०) चन्द्रमाकी किरणें भली लगतीथी हरित तृ णवाली बनभूमि सुहावनी देख पडती थी मित्रोंका समाग म अच्छा लगता था शृंगाररसवाली काव्यकथा प्यारी जान पडती थी क्रोधके आंसुओंके बून्दसे चंचल और मनभावन प्यारीका मुख सुंदर लगता था पर जब संसारकी अनित्यता निश्चित् हुई तब सब चित्तसे जाता रहा ॥ ८५॥ भिक्षाशी जनमध्यसंगरहितः स्वायत्तचेष्टः सदा दानादानविरक्तमार्गनिरतः कश्चित्तपस्वी स्थितः। रथ्याक्षीणविशीर्णजीर्णवसनैः संप्राप्तकन्थासखी निर्मानो निरहंकृतिः शमसुखाभोगैकबदस्पृहः॥८६॥ (सं०टी०)भिक्षेति एवंविधस्तपस्वी जनः कश्चिद्विरलः १ कन्थाधर इति पाटान्तरम् भन64 64 रि णे अ ६६ भर्तृहरिविरचितम् स्थितो वर्तते कीदृशो जनः भिक्षाशी भिक्षाभोजनः पुनः की दृशः जनमध्यसंगरहितः पुनः कीदृशः सर्वदा स्वायत्तचेष्टः स्वा धीनमानसपरिणामः पुनः कीदृशः जनःदानादानविरक्तमार्गनि रतः दानं चादानं च दानादाने तयोर्विरक्तमार्गे निरतः पुनःकी दृशः रथ्याक्षीणविशीर्णजीर्णवसनैः संप्राप्तकंथासखी रथ्यायां क्षीणानि विशीर्णानि जीर्णानि च यानि वसनानि तैः कृत्वा संप्राप्ता कंथा सखी सहायिनी येन सः पुनः कीदृशः जनःनि निः पुनः कीदृशः निरहंकृतिनिरहंकारः पुनः कीदृशः जनःश मसुखाभागैकबद्धस्पृहः शमस्य सुखं शमसुखं तस्याभोगे विस्ता रे एका बदा स्पृहा येनः सः॥ ८६ ॥ (भा० टी०) भीख मांगके खाना लोगोंके मध्यमे असंग रहना स्वाधीन चेष्टा करना देने और लेनेसे निवृत्त मारगमें रत रहना मारगमें पडे फटे पुराने वस्त्रके टुकडेकी गुदडी औ ढना मान और अहंकारसे रहित होना शमसुख अर्थात् ब्रह्मा नन्दहीमें इच्छा रखना इस प्रकारसे कोई तपस्वी ही स्थित रहता है ॥८६॥ मातर्मेदिनि तात मारुत सखे तेजःसुबन्धो जल भ्रातोम निबद्ध एव अवतामेष प्रणामाञ्जलिः। युष्मत्संगवशोपजातसुकृतोद्रेकस्फुरनिर्मल ज्ञानापास्तसमस्तमोहमहिमा लीये परे ब्रह्मणि ८७ (सं० टी०) मातरिति हे मातः हे मेदिनि हे तात हे मारु त हे तेजः हे सुबंधो हे जल हे भ्रातोम भवतां पंचतत्वानामे ष प्राणामांजलिः बद्दोऽस्ति तथा विधेयं यथा परे ब्रह्मणि लीये २॥ सखा तेज डि द वैराग्यशतकम् लीनो भवामि कथंभूतोऽहं युष्मत्संगवशोपजातसुकृतोद्रेकस्फु रनिर्मलज्ञानापास्तसमस्तमोहमहिमा युष्माकं संगवशस्तेन यु ष्मत्संगवशेन उपजातो योऽसौ सुकृतोद्रेकस्तस्मात्स्फुरनिर्म लज्ञानेन अपास्तो निराकतः समस्तो मोहमहिमा येन सः८७ (भा० टी०) हेमाता पृथ्वी पिता वायु बन्धू जल और भाई आकाश तुझे हाथ जोड अन्त समय प्रणाम करता हूँ तुह्मारे संगसे पुण्य वना पुण्य उदय होनेसे ज्ञान नि र्मल हुआ और ज्ञान निर्मल होनेसे मोह महिमा दूर हुई अ ब हम पर ब्रह्ममें लय होते हैं अर्थात् पृथ्वी आदि पंचतत्व रचित देंहको ब्रम्हज्ञानमें सहायक समुझ प्रणाम करत हौं क्यों कि फिर तुमसे भेट न होगी॥ ८७॥ यावत्स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावच्च दूरे जरा यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत् क्षयो नायुषः। आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान् प्रोद्दीप्ते भवने च कूपखननं प्रत्युद्यम कीदृशः॥८८॥ (सं० टी०) यावदिति विदुषा पंडितन आत्मश्रेयसि मो क्षे तावदेव महान्प्रयत्नः कार्यः यावदिदै कलेवरगृहं शरीरमं दिरं च स्वस्थं वर्तते समाधानपरायणं वर्तते चान्यद्यावत् ज रा दूरे वर्तते अन्यदिद्रियशक्तिः अप्रतिहता वर्तते चान्यद्याव दायुषःक्षयो नास्ति तावदेव स्वहिते यत्नः कार्यः भवने गृहे प्रो हीप्ते सति निश्चितं कूपरखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः न हि गृहे प्रदी ते सति कूपः खनितुं शक्यते ॥ ८८॥ F) 02/12 रे णे अ ६८ भर्तृहरिविरचितम् (भा० टी०) जबतक शरीर अपना पुष्ट और निरोग है और वृद्धावस्था दूर हैं जब लो इन्द्रियोकी शक्ति न्यून न हुई और आयुष्यभी क्षीण नहीं हुई है तबतक बुद्धिमान् पुरुष को उचित है कि अपने कल्याणका यत्न अच्छीभांतिसे करले जब घरजलने लगा तब कूप खोदनेके उद्योगसे क्या होता है ॥ ८॥ नाभ्यस्ता भुवि वादिन्ददमनी विद्या विनीतोचिता खड्गायैः करिकुम्भपीठदलनैर्नाकं न नीतं यशः। कान्ताकोमलपल्लवाधररसः पीतो न चन्द्रोदये तारुण्यं गतमेव निष्फलमहोशून्यालये दीपवत् ८९ (सं० टी.) नेति भुवि प्रथिव्यां विद्यान अभ्यस्ता किंभू ता विद्या वादिवृंददमनी पुनः किम्भूता विद्या विनीतोचिता विनयवतः पुरुषस्य योग्या खड्डायैः कपाणधाराभिः यशो नाकं स्वर्गलोकं प्रति न नीतं कीदृशैः स्खडायैः करिकुंभपीठदलनैः क रिणां कुंभपीठदलने शीलं येषां ते तथा तैश्चान्यच्चंद्रोदये का ताकोमलपल्लवाधररसो न पीतः अहो इति खेदे तारुण्यं यौव नं निष्फलमेव गतं किंवत् शून्यालये दीपवत् ॥ ८९॥ (भा. टी.) नम्रजनोकी प्रसन्नताके योग्य औ वादियों के समूहको दमन करनहारी विद्याका अभ्यास हमने न कि या और तरवारकी धारसे हाथीके मस्तकका पृष्ठभाग काटके स्वर्गलों अपना जस न पहुंचाया और चांदनी रातमें सुन्दर स्त्रीके कोमल अधर पल्लवका रसभी न पान किया तो इस भू ) WEF वैराग्यशतकम् मिपर हमारी युवा अवस्थायों बीती जैसे सुन्न मदिरमें दीप क जलकर आपही ठंडा हो जाय ॥ ८२॥ ज्ञानं सतां मानमदादिनाशनं केषां चिदेतन्मदमानकारणम्। स्थानं विविक्तं यमिनां विमुक्तये कामातुराणामतिकामकारणम्॥९०॥ (सं टी.) ज्ञानमिति सतां सत्पुरुषाणां ज्ञानं मानमदा दिनाशनं भवति केषां चिदधमानां एतज्ज्ञानं मदमानकारणं भवति उक्तमेवार्थ कविर्दृष्टांतेन द्रढयति यमिनां मुनीनां वि विक्तं स्थानं एकांतप्रदेशः विमुक्तये भवति संसारच्छेदनाय स्यात् कामातुराणां पुरुषाणां विविक्तं जनरहितं अतिकामका रणं भवति कामविकाराय स्यात् ॥ ९०॥ (भा० टी०) सत्पुरुषोंको ज्ञान मानमदादि नष्ट करनेके हेतु होता है और वही ज्ञान दुर्जनोको मदमान उत्पन्न करता है जैसे एकांतस्थानमें संयमी पुरुषोंको मुक्ति साधनका हेतु होता है और कामातुरोंको कामसाधनका कारण होता है ९० जीर्णा एव मनोरथाः स्वहृदये यातं जरांयौवनं हन्तांगेषु गुणाश्च वंध्यफलतां याता गुणज्ञैर्विना। किं युक्तं सहसाभ्युपैति बलवान् कालः कृतांतोऽक्षमी ह्याज्ञातंस्मरशासनांघ्रियुगलंमुक्त्वास्ति नान्यागतिः९१ (सं०टी०)जीर्णाइति मनोरथाः स्वहृदये जीर्णा एव यौवनं जरां प्राप्त हंतेति खेदे चान्यद्गुणा वन्ध्यफलतां गुणज्ञै भना6464 ॥ रि 16 ७० भर्तृहरिविरचितम् विना याताः अक्षमी बलवान कालो यमः सहसा ऽभ्युपैति हि निश्चितं आसमंतात् भावेन ज्ञातं त्रिपुरांतकांघ्रियुगलं मु क्त्वा अन्या गतिर्नास्ति किंभूतः कालः कृतांतः कृतः अंतो ये नस कृतांतः॥९१ ॥ (भा०टी०) सब मनोरथ हृदयहीमें जीर्ण होगए कोई भी सिद्ध न हुए युवा अवस्था व्यतीत हुई और गुण २ ग्राह क बिना सब निष्फल होगए अब सर्वनाशक बलवान काल सहसा कर निकटचला आताहै हो न हार जाना कामनाशक शिवजीके दोनों चरण छोड और कोई गति न ते नहीं॥९१॥ तृषा शुष्यत्यास्ये पिबति सलिलं स्वादु सुरभि क्षुधातःसन् शालीन् कवलयति शाकादिवलितान्। प्रदीप्ते कमाग्नौ सुदृढतरमाश्लिष्यति वधू प्रतीकारोव्याधेः सुखमिति विपर्यस्यति जनः॥१२॥ (सं० टी०) तृषेति प्राणी सलिलं पानीयं पिबति कस ति आस्ये वदने तृषा शुष्यति सति किंभूतं सलिलं स्वादु सु रभि प्राणी क्षुधातःसन् शालीन कवलयति कीदृशान शालीन शाकादिवलितान् कीभूतः प्राणी कामाग्नौ प्रदीप्ते सति सुदृढ तरं यथा भवति वधूं भार्यामाश्लिष्यति आलिंगति जनःप्रा णी व्याधेः प्रतीकार उपचारः सुखमिति विपर्यस्यति विपर्यासं करोति ॥ ९२॥ (भा० टी०) जब मनुष्योंका कंठ प्याससे सूखने लगता है तब शीतल सुगंधित सुंदर जल पीता है जब क्षुधासे पी
वैराग्यशतकम्
७१
શ
भा
डि
द
डित होता है तो मांसादि सामग्रीके साथ भोजन करता है ज
ब कामदेवकी अग्नि प्रचंड होती है तब सुन्दरस्त्रीको हृदयसे
लगाता है विचारो तो यह एकरव्याधिकी औषधि है परन्तु म
नुष्योंने इसे उलटाही सुख समुझलिया है ॥ ९२॥
स्नात्वा गाङ्गैः पयोभिः शुचिकुसुमफलैरर्चयित्वा
विभो त्वां ध्येये ध्यानं नियोज्य क्षितिधरकुहर
ग्रावपर्यकमूले। आत्मारामःफलाशी गुरुवचनर
तस्त्वत्प्रसादास्मरारे दुःखान्मोक्ष्ये कदाहं तव
चरणरतो ध्यानमार्गकप्रश्नः॥९३॥
(सं० टी०) स्नात्वेति हेस्मरारे कदा दुःखान्मोक्ष्ये किं क
त्वा गांगैः पयोभिः स्नात्वा हेवितो चान्यत् त्वां शुचिकुसुमफ
लैरर्चयित्वा क्षितिधरकुहरगावपर्यकमूले ध्येये कर्मणि ध्यानं
निवेश्य क्षितिधरस्य कुहरं क्षितिधरकुहरं तस्य यो ग्रावास ए
व पर्यकः तस्य यन्मूलं तस्मिन् किंभूतोऽहं आत्मारामः पुनः
किंभूतः फलाशी पुनः किम्भूतः त्वत्प्रसादाद्गुरुवचनरतः पु
नः किम्भूतः ध्यानमार्गकप्रश्नः पुनः किम्भूतः तव चरणरतः९३
(भा. टी.) हेस्वामी कामदेवके शत्रु शिवमैं गंगाजलसे
स्नान कर सुन्दर पवित्र फूल फलोंसे तुझे पूजपर्वतकी कंदरा
में पत्थरकी चट्टानकी शैय्यापर बैठ ध्यानयोग्य तुह्मारी मू
तिमें ध्यानावस्थित हो गुरूके वचन मान आत्माराम और
फलाहारी होके तुह्मारी कृपासे कब मैं इस दुःखसे छूटूंगा
जो दुःख निरन्तर सभ मनुष्योकी सेवा करनेसे मुझे होरहा
भ64 64
रि
णे
अ
है ॥ ९३॥
७२ भर्तृहरिविरचितम् शय्या शैलशिला गृहं गिरिगुहा वस्त्रं तरूणां वचः सारङ्गाः सुहृदो ननु क्षितिरुहां वृत्तिः फलैः कोमलैः। येषां निर्झरमम्बुपानमुचितं रत्येव विद्याङ्गना मन्ये ते परमेश्वराः शिरसि यैर्बद्धो न सेवाअलिः९४ सत्यामेव त्रिलोकीसरिति हरशिरश्चुम्बिनीवच्छ टायां सद्वृत्तिं कल्पयन्त्यां वटविटपभवैर्वल्कलैः सत्फलैश्च । कोऽयं विद्वान् विपत्तिज्वरजनितरु जातीव दुःस्वासिकानां वकं वीक्षेत दुःस्थे यदि हिन विभृयात्स्वे कुटुम्बेऽनुकम्पाम् ॥९५॥ (सं० टी० शय्येति येषां मुरुषाणां एवंविधा स्थितिः ता न् अहं एवं मन्येऽतएव परमेश्वराः सा का स्थितिः शैलशिला शय्या गिरिगुहा गृहं तरूणां त्वचः वस्त्रं सुहृदः सारंगाः ननु निश्चितं क्षितिरुहाणां वृक्षाणां कोमलैः फलैर्वृत्तिः निर्झरमंबु पानं एवं निश्चयेन रत्येव सहोचिता अंगना इव विद्या येषामि ति ते ईश्वराः यैः शिरसि सेवांजलिन बद्धः ॥ ९४ ॥ (सं० टी० ) सत्यामिति हि निश्चितं यदि चेत् दुःस्थे स्व कीये कुटुंबे अनुकंपां कृपां न विभृयात् यत्तदोर्नित्यः संबन्ध इ ति न्यायात् तदा कोयं विद्वान अतीवदुःस्वासिकानां नारीणां वकं वीक्षेत अपितु कोपि न कया विपत्तिज्वरस्तेन जनिता रुक् तया कस्यां सत्यां त्रिलोकीसरिति गंगायां सत्यामेव किं भूतायां सरिति हरशिरशुंबिनीवच्छटायां हरशिरधुंबीनीईश्वर मस्तकस्य रमणी वच्छटा वप्रदेशो यस्याः सा पुनः किंभूतायां श क्ष डि दा वैराग्यशतकम् ७३ त्रिलोकीसरिति सदृत्तिं सदावरं कल्पयंत्यां प्रेरयन्त्यां कैः सत्फ लैः किंभूतैः सत्फलैः वटविटपभवैर्वटवृक्षोद्भवैः ॥९५॥ (भा. टी.) पर्वतकी चटान जिनकी शैय्या और कंदरा ही घरहै वृक्षोंके वल्कल ही वस्त्र और बनके हिरन ही मित्र हैं वृक्षोंके कोमल फलादिभोजनसे जीवन और झरनेका स्वच्छ जल पान है विद्यारूपीस्वीहीसे प्रीति उन पुरुषोंको हम प रमेश्वर मानते हैं जिन्होंने सेवा करनेके हेतु औरोंको प्रणा मन किया ॥ ९४॥ ९५॥ उद्यानेषु विचित्रभोजनविधिस्तीवातितीव्र तपः कौपीनावरणं सुवस्त्रममितं भिक्षाटनं मण्डनम्। आसन्नं मरणं च मङ्गलसमं यस्यां समुत्पद्यते तां काशी परिहृत्य हन्त विबुधैरन्यत्र किं स्थीयते९६ (सं० टी०) उद्यानेष्विति तां काशी परिहत्य परित्यज्य हंत इति खेदे विबुधैः किं अन्यत्र स्थीयते अपितु न यस्यां का श्यां उद्यानेषु विचित्रभोजनविधिः चान्यत्तीवातितीव्र तपः चा न्यत्सुवलं कौपीनावरणं मंडनं चान्यद्यस्यां अमितं भिक्षाटनं यस्यां काश्यां मंगलसमं आसन्नं मरणं समुत्पद्यते तां काशी मुत्का अन्यत्र कथं स्थीयते ॥ ९६ ॥ (भा. टी.) उपवनोंमें नानाप्रकारके भोजन बनायके खाना ही जहां कठिनसे कठिन तप और लंगोटी पहिमनाही परम सुन्दर वस्त्र और भीख मांगनाही जहां भूषण है और मृ त्यु आनाही जहां परममङ्गलका उत्पन्न होताहै ऐसी काशी को छोड पण्डित लोग अन्यत्र क्यों बसतेहैं ॥ ९६ ॥ या 64 रि णे अ ७४ भर्तृहरिविरचितम् नायं ते समयो रहस्यमधुना निद्राति नाथो यदि स्थित्वा द्रक्ष्यति कुप्यति प्रभुरिति हारेषु येषां वचः। चेतस्तानपहाय याहि भवनंदेवस्यविश्वेशितु निर्दीवारिकनिर्दयोक्त्यपरुषं निःसीमशर्मप्रदं॥९७॥ प्रियसखि विपदण्डव्रातप्रतापपरंपरा तिपरिचपले चिन्ताचके निधाय विधिः खलः। मृदमिव बलात्पिण्डीकृत्य प्रगल्भकुलालवद् भ्रमयति मनो नोजानीमः किमत्र विधास्यति॥९८॥ (सं० टी०) नायमिति यदि प्रभुः स्वामी येषां वचो द्वारे षु श्रुत्वा द्रक्ष्यति कुप्यति इति किं नायं ते समयः प्रतिप्रस्ता वो नास्ति अधुना रहस्यं मन्त्रालोचनाद्यः स्वामी निद्राति नि मीलनं कुरुते रेचेतस्तान् प्रभूनपहाय विश्वेशितुः परमेश्वरस्य महेशस्य भवनं याहि किंभूतं भवनं निदौवारिकनिर्दयोक्त्यप रुषं निर्गतो दौवारिको यस्मात् तत् निदौवारिकं प्रतीहाररहि तं निर्दयोक्त्या कठोरोक्त्याऽ परुषाः यस्मिन् तन्निर्दयोक्त्यपरुषं निदौवारिकं च तत् निर्दयोक्त्यपरुषं च निर्दोवारिकनिर्दयोक्त्य परुषं तत्पुनः किंभूतं निःसीमशर्मप्रदं सीमारहितं सर्वसौख्यं प्रददातीति अतिनिर्मलसौख्यदायकम् ॥९७॥ (सं०टी०) प्रियसखीति हेप्रियसखि खलोविधिः परा ङ्मुखो देवःनो जानीमः अत्र इदानीं किं विधास्यति अयंवि धिः चिंताचक्रे निधाय बलास्पिंडीकृत्य मनो भ्रमयति किंभूते चिंताचक्रे विपदण्डव्रातप्रतापपरंपरातिपरिचपले विपद्दण्डतात २ क्ष का भ डि ज 64 वैराग्यशतकम् स्य या प्रतापपरंपरा तयातिपरिचपलं तस्मिन् मनः कामिव मृदमिव विधिः कइव प्रगल्भकुलालवत् यथा प्रगल्भकुलालः मृदं मृत्तिका बलात् पिण्डीकृत्य चके निधाय भ्रमयति एताव ता विपरीतं विधेः विलसितं कोऽपि नवेत्ति ॥ ९८ ॥ (भा०टी०) अभी समय नहीं महाराज एकान्तमे बैठे कुछ विचार कर रहे हैं अभी सूते हैं ड्योढीपरसे उठो तुझे बैठे देखेंगे तो प्रभू हमपर क्रोध करेंगे ऐसे वचन जिनके द्वारपर बोलते हैं उन्हे त्याग कर हे चित्त विश्वेश्वरकी शरणमें जा जिस द्वारप र कोई रोकनेवाला न हो वहां निर्दय औ कठोर वाक्य नही सुनने में आते वरन सुखदाई हैं ॥ ९७॥ ९८॥ महेश्वरे वा जगतामधीश्वरे जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि। तयोर्न भेदप्रतिपत्तिरस्ति मे तथापि भक्तिस्तरुणेन्दुशेखरे॥९९॥ रे कंदर्प करं कदर्थयसि किं कोदण्डटङ्कारवै रेरे कोकिल कोमलैःकलरवैः किं वं तथा जल्पसि। मुग्धे स्निग्धविदग्धक्षेपमधुरैर्लोलैः कटाक्षैरलं चेतश्चुम्बितचन्द्रचूडचरणध्यानामृतं वर्तते॥१०॥ कौपीनं शतखण्डजर्जरतरं कन्था पुनस्तादृशी निश्चिन्तं सुखसाध्यक्ष्यमशनं शय्या श्मशाने वने। मित्रामित्रसमानतातिविमला चिन्ता तिशून्यालये ध्वस्ताशेषमदप्रमादमुदितो योगी सुखं तिष्ठति १०१ न णे अ ७६ भर्तृहरिविरचितम् (सं०टी०) महेश्वरेवेति मे मम महेश्वरे वाथवा जनार्द ने वासुदेवे वस्तुतः भेदस्य प्रतिपत्तिर्नास्ति किंभूते महेश्वरे ज गतामधीश्वरे त्रिभुवनस्याधिपतौ कीदृशे जनार्दने जगदन्तरा मनि जगतां विश्वत्रयाणां अन्तरात्मा जगदन्तरात्मा तस्मिन् उभयोर्देवयोमें मम चेतस्यन्तरं नास्ति एवं भवामि तथापि तरु णेन्दुशेखरे श्रीमहेशे मे भक्तिः॥९९॥ (सं० टी०) रेइति रे कन्दर्प कोदण्डटङ्कारवैः करं किं कदर्थ यसि रेरे कोकिल कोमलैः कलरवैः पञ्चमस्वरैः किं त्वं वृथा जल्प सि हेमुग्धे तव कटाक्षरलं पूर्यतां किंभूतैः कटाक्षः स्निग्धविद ग्धश्च मधुरश्च क्षेपो येषां तैः भवतां पूर्वोक्तानां कृतं निखिलं अपि व्यर्थं तस्माञ्चेतश्रुम्बितचन्द्रचूडचरणध्यानामृतं वर्तते चुम्बितं चन्द्रचूडस्य महेशस्य चरणध्यानामृतं येन तत् चु म्बितचन्द्रचूडचरणध्यानामृतम् ॥ १० ॥ (सं० टी०) कौपीनमिति योगी सर्वसंगपरित्यागी सुखं तिष्ठति किंभूतो योगी ध्वस्ताशेषमदप्रमादमुदितः ध्वस्ता नि राकता अशेषाः मदप्रमादास्तैर्मुदितः कीदृशी कन्था पुनः ता दृशी पूर्वोक्ता शतखण्डजर्जरतरा निश्चितं अशनं किम्भूतं अ शनं सुखसाध्यभैक्ष्यं सुखेन साध्या एवंविधा या भिक्षा तत् समुत्पन्नं अन्यच्च शय्या श्मशाने वनांते ययापि मित्रामित्रस मानता मित्रश्च अमित्रश्च मित्रामित्रो तयोः सादृश्यं सा मान्यं यस्याः अथ पश्चात् शून्यालये अतिविमला निर्मला शुद्धा ध्यानलक्षणा चिन्ता अतः कारणात् योगी नित्यमुक्तः संसारे सुखं तिष्ठति ॥ १०१॥ (भा. टी.) जगदीश्वर महेश्वर अर्थात् शिव और जग का भ (9 द यु वैराग्यशतकम् दात्मजनार्दन अर्थात् विष्णु इन दोनों में मुझे कुछ भेदबुद्धि नही तथापि जिनके भालमें चंद्र विराजमान उन्हीमें हमारी प्रीति है ॥ ९९ ॥१००॥ १०१॥ भोगा भंगुरत्तयो बहुविधास्तैरेवचायं भव स्तत्कस्यैव कृते परिभ्रमत रे लोकाः कृतं चेष्टितैः। आशापाशशतोपशान्तिविशदं चेतः समाधीयतां कामोच्छित्तिवशे स्वधामनि यदिश्रद्धेयमस्मद्वचः१०२ (सं० टी.) भोगेति रेलोकाः चेष्टितैर्नवनवविकल्पापारैः कृतं पूर्यतां यदि चेदस्मद्वचः श्रद्धेयं श्रद्धायोग्यं तदा स्वधामनि स्वकीये शरीरमन्दिरे कामोच्छित्तिवशे कन्दर्पजयार्थ केवलं चेतः समाधीयतां किंभूतं चेतः आशापाशशतोपशांतिविशदं आशापाशस्य शतं आशापाशशतं तस्योपशांत्या विशदं नि र्मलं यतो भोगा भंगुरवृत्तयः भंगुरा विनश्वरा वृत्तिर्येषांते किं भूताः भोगाः बहुविधा अनेकप्रकाराः एव निश्चयेन बहुविधैर्भो गैरयं भवः संसार एव रेलोकाः तत्तस्मात्कारणात्कस्य कृते प रिभ्रमत भ्रमणं कुरुत ॥ १०२॥ । (भा० टी०)जितने भोग हैं उन्हकी वृत्ति नाशवान है उ न्हके संसर्गसे भव है अर्थात् बारम्बार जन्ममरण है यह जा नकर भी लोगों किसलिये भोगरूपी चक्रमे भ्रमते हो ऐसी चेष्टासे क्या फल मिलनाहै यदि हमारे बचनका विश्वास मा नो तो कामनाशक शिव स्वयंप्रकाशरूप हैं उनमें ऐसा चित्त जो आशापाश छेदनकर शुद्ध हो रहा है निरन्तर लगावो १०२ ॥ रे णे भर्तृहरिविरचितम् धन्याना गिरिकन्दरे निवसतां ज्योतिःपरं ध्यायतामानन्दाश्रुजलं पिबन्ति शकुना निःशंकमलेशयाः। अस्माकं तु मनोरथो परचितप्रासादवापीतटक्रीडाकाननकेलि कौतुकजुषामायुः परिक्षीयते ॥ १०३॥ (सं० टी०) धन्यानामिति धन्यानां मनुष्याणां एवं स्थि त्या आयुः क्षीयते किंभूतानां धन्यानां गिरिकन्दरे निवसतां किं कुर्वतां परं ज्योतिः ध्यायतां येषां धन्यानामानंदाश्रुजलं निःशंकं शंकारहितं शकुनाः पक्षिणः पिबंति किम्भूताः शकुना अंकेशयाः उत्सङ्गसमारूढाः तु पुनरस्माकमधन्यानां आयुरेवं मनोरथैः परिक्षीयते किम्भूतानामस्माकं प्रासादवापीतटकी डाकाननकेलिकौतुकजुषां उपरचिता याः प्रासादवापीतटकी डाकाननकेलयस्तासां कौतुकं जुषत्तीति प्रासादवापीतटक्रीडा काननकेलिकौतुकजुषः तेषाम् ॥ १०३॥ (भा० टी०) जो पुरुष पर्वतकी कंदरामें रहते और परब्र ह्मकी ज्योतिका ध्यान करनहारेहैं तिनके आनन्दका आंसु प क्षीलोग निडरहो गोद में बैठकर पीते हैं और हमलोगोंकी तो केवल मनोरथहीके मंदिर और बावली उसके समीप जो की डा बनहै तिसमें कौतुक कर्तेही आयुष्य क्षीण होतीहै तात्प र्य यह कि नानाप्रकारके मिथ्या कल्पनाहीमें जन्म व्यतीत होता है वास्तव कोई मनोरथ सिद्ध नहीं होता ॥ १०३॥ आघ्रात मरणेन जन्म जरया विद्युच्चलं यौवनं संतोषो धनलिप्सया शमसुखं प्रौढाङ्गनाविभ्रमैः।
वैराग्यशतकम् नाम लोकैर्मत्सरिभिर्गुणा वनभुवो व्यालैर्नृपा दुर्जनै रस्थैर्येण विभूतिरप्यपहृता ग्रस्तं न किं केन वा १०४ (सं० टी०)आघ्रातमिति एभिः प्रकारैः किन यस्तं अन्य च के जना न प्रस्ताः मरणेन जन्म आघ्रातं स्पृष्टं धनलिप्स या संतोष आघ्रातः प्रौढांगनाविभ्रमैः शमसुखं आघ्रातं नि रस्तं मत्सरिभिलाकैर्गुणा आघ्राता विनाशिताः व्यालैः दुष्ट सर्वनभुव आघाताः दुर्जनैर्नृपाः भूपाला आघाता ग्रस्ताः विभूतिरपि अस्थैर्येण आघाता अपहता तर्हि कालेन न किं किं नष्टं किं किं न विनश्यति अपितु सर्व नश्यत्येव ॥१०॥ (भा० टी०) मृत्युने जन्मको बुढौतीने युवाअवस्थाको धनकी इच्छाने संतोषको सुन्दरस्त्रियोंके हावभावने शान्तसु खको मत्सरने गुणको सोने बनभूमिको दुर्जनोंने राजको और चंचलताने धैर्यको योही इस संसारमें किसने किसको नहीं ग्रास कर रक्खाहै ॥ १०४॥ आधिव्याधिशतैर्जनस्य विविधैरारोग्यमुन्मू ल्यते लक्ष्मीर्यत्र पतन्ति तत्र वितद्वारा इव व्यापदः।जातंजातमवश्यमाशुविवशंमृत्युः करोत्यात्मसात्तत्किं नाम निरंकुशेन विधि ना यनिर्मितं सुस्थितम्॥१०५॥ (सं० टी०) आधीति नामइति संबोधने तक्किं यन्निरं कुशेन विधिना दैवेन सुस्थितं निर्मितं किं तदद शरीरे आधि व्याधिशतैरमितमतिशयेन आरोग्यमुन्मूल्यते तत्र आधिर्मा मनाथ 64 2 hrs भर्तृहरिविरचितम् नसी पीडा व्याधिः रोगसमुद्भवा चान्यद्यस्मिन् दैवनिर्माणेल क्ष्मीः तत्र स्थाने वर्तते व्यापदः विवृतद्वारा इवोद्घाटितकपा टा इव वर्त्तते अवश्यं निश्चितं आशु शीघ्रं मृत्युर्जातं जातं उ त्पन्नं उत्पन्नं आत्मसात्करोति आत्मायत्तं विधत्ते अतः अस्य दैवस्य निर्माणे किमपि स्थिरं नास्तीत्यागमः॥१०५॥ (भा० टी०) सैंकडों मानसिक देंहिक रोगव्याधिने मनु प्योंकी आरोग्यताको मूलसे उखाड डालाहै जहां द्रव्य बहुत होताहै वहां विपत्ति द्वारतोडके आपडती है जो जो जन्मताहै उसे बलात्कारसे वश अवश्यक लेती है ऐसी कौन व स्तु है कि जिसे विधाताने निरंकुश स्थिर बनाई है ॥ १०५॥ कृच्छ्रेणामध्यमध्ये नियमिततनुभिः स्थीयते गर्भ मध्ये कान्ताविश्लेषदुःखव्यतिकरविषमे यौवने विप्रयोगः।नारीणामप्यवज्ञा विलसति नियतं टद्धभावोऽप्यसाधुः संसारे रे मनुष्या वदत य दिसुखं स्वल्पमप्यस्ति किंचित्॥१०६॥ (सं ०टी०) कच्छ्रेणेति रे मनुष्या वदत कथयत यदि चे संसारे स्वल्पमपि सुखं किंचिदस्ति गर्भमध्ये कृच्छ्रेण कष्टेन नियमिततनुभिः संकोचितशरीरैः स्थीयते किंभूते गर्भमध्ये अ मेध्यं मध्यं यस्य तदमेध्यमध्यं तस्मिन् संसारे यौवने विष योगः किंभूते यौवने कान्ताविश्लेषदुःखव्यतिकरविषमे का न्ताया विश्लेषः कान्ताविश्लेषस्तस्य योऽसौ दुःखव्यतिकरस्ते न विषमः कांताविश्लेषदुःखव्यतिकरविषमः तस्मिन्नपि पुन ८१ भा - वैराग्यशतकम् र्नारीणामवज्ञावगणनं तेन विलसति अपि पुनर्नियतं निश्चि तं वृद्धभावः यस्मादसाधुः अस्मात्कारणात् संसारे किमपि सौख्यं नास्ति ॥ १०६॥ (भा. टी.) अपवित्र मलमूत्रके स्थानमें बडे कष्टसे हा । थपैर बंधे हुए बालअवस्थामें गर्भबन्दीगृहमें रहताहै फिर युवा अवस्थामें स्त्रियोंके वियोगदुःखसे क्लेशित रहता है और वृद्धा वस्थामें नारियोंसे निरादर पाकर नीचासिरकिये सोंचमें प डा रहताहै तो हे मनुष्यों इस संसारमें किञ्चित् मात्रभी सु ख हो सो हमसे कहो ॥१०६ ॥ आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धगतं तस्यार्द्धस्य परस्य चाईमपरं बालबद्धत्वयोः। शेषं व्याधिवियोगदुःखसहितं सेवादिभिर्नीयते जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरें सौख्यं कुतःप्राणिनां १०७ (सं० टी०) आयुरिति प्राणिनां सौरव्यं कुतः कथं नृणां मनुष्याणामायुर्वर्षशतं परिमितं तस्यायुषो वर्षशतप्रमाण स्य अर्द्ध रात्रौ गतं शयानस्य ततोऽनन्तरं तस्य पञ्चाशतः अर्द्धस्य कदाचिदपि अधिकमईमपि बालत्ववृद्धत्वयोर्गतं शेष मायुर्व्याधिवियोगशोकसहितं सेवादिभिः कर्मभिर्नीयते कि म्भूतेजीवे जीवितव्ये वारितरंगचंचलतरे वारिणः समुद्रस्य तरंगास्तबच्चञ्चलतरं वारितरंगचंचलतरं तस्मिन् ॥१०७॥ (भा० टी०) प्रथम तो मनुष्यकी आयुष्यही सौ वर्षकी प्रमाण हुई है उसमेंसे आधी पचास वर्ष सोनेही में रात्रिको bhracha Ir ॥ to che भर्तृहरिविरचितम् व्यतीत होती हैं शेष आधीके तीनभाग करो उसमेंसे प्रथम अंश बालपनकी अज्ञानतामें जाताहै दूसरा वृद्धा जरा अवस्था में जाता है और तीसरा अंश युवावस्थामें जो बची सो व्या धि वियोग दुःख पराई सेवा कलह हर्ष शोक हानि लाभ इ त्यादि नानाक्लेशमें व्यर्थ व्यतीत होताहै यदि सौवर्ष पर्यन्त जीवन हो तोभीले खासे सुखके दिन कुछ नहीं निकलते य ह तो जलकेतरङ्गकी नाई जीवन है इसमें प्राणियोंको कहां से सुख प्राप्त होगा ॥ १०७॥ ब्रह्मज्ञानविवेकिनोऽमलधियःकुर्वन्त्यहो दुष्करं यन्मुंचंत्युपभोगकांचनधनान्येकां ततो निस्पृहाः। न प्राप्तानि पुरा न संप्र ति न च प्राप्तौ दृढप्रत्ययो वांछामात्रप रिग्रहाण्यपि परं त्यक्तुं नशक्ता वयं१०८ (सं०टी०) ब्रह्मेति ब्रह्मज्ञानविवेकिनः अमला निर्मला धोर्बुद्धिर्येषां ते अहो इत्याश्चर्ये दुष्करं तत्कुवैति तति उपभो गान् न भजंति एवंभूतानि धनान्यपि मुंचंति त्यजति अतः एकांततो निस्पृहा विरकाः वयं तु पुरा न प्राप्तानि संप्रति अ धुना न संति अग्रेपि प्राप्तौ दृढप्रत्ययो निश्चयो नास्ति एवं भू तानि धनानि त्यक्तुं न शक्ताः कथंभूतानि धनानि वाञ्छामा त्रं परिग्रहो येषां तानि वांछामात्राणि नतु प्रत्यक्षाणि।।१०८॥ (भा० टी०) ब्रह्मज्ञानके विवेकी निर्मलबुद्धिवान् और सत्पुरुष यह बड़ा कठिन व्रतधारण करतेहैं कि उपभोग भूष भ T द बैराग्यशतकम् ८३ ण वस्त्र चंदन वनिता शय्या तांबूल और धन इत्यादि विषय क सामग्री सब त्याग देतेहैं और निरन्तर निस्पृह रहते हैं ह मको तो यह वस्तु नतो पहिले प्राप्त हुई न अब प्राप्तहै और न आगे प्राप्त होनेका दृढ विश्वास है यह सब इच्छामात्रसे ग्रहण हो रहे हैं उसेभी हम परित्याग नहीं कर सक्ते अर्थात् इ नकी आशाभी हमसे त्यांग नही होती॥ १०८ ॥ व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रवइव प्रहरन्ति देहम्। आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोकस्तथाप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥१०९॥ सृजति तावदशेषगुणाकरं.पुरुषरत्नमलंकरणं भुवः। । तदपि तत्क्षणभंगि करोति चेदहह कष्टमपंडितता विधेः११० गात्रं संकचितं गतिर्विगलिता भ्रष्टा चदन्तावलि दृष्टिनश्यति वर्धते बधिरता वक्रं च लालायते। वाक्यं नाद्रियते च बान्धवजनो भार्या न शुश्रूपते हा कष्टं पुरुषस्य जीर्णवयसःपुत्रोप्यमित्रायते १११ (सं० टी०) व्याघ्रीव जरा परितर्जयंती अये तिष्ठति रो गाश्च शत्रवइव देहं प्रहरंति आयुश्च भिन्नघटादिव यथा अंभः ॥ उदकं परित्रवति तथा प्रतिदिनं आयुः क्षीयते एवंसति लो कः अहितं आचरति इति चित्रं आश्चर्यम् ॥ १०९॥ (सं० टी०) सृजतीति अशेषाः समग्रा ये गुणाः शौयौदा र्यदयादाक्षिण्यादयस्तेषां आकरः खनिः सकलगुणोत्पादकमि पु de गे भ .
भर्तृहरिविरचितम् ति यावत् भुवः पृथिव्याः अलंकरणं अलंकारः सौभाग्यमि ति यावत् एतादृशं पुरुषरत्नं ब्रह्मा सृजति उत्पादयति तदा ब्रह्मणोऽतीव चातुर्य किंच तत् पुरुषरत्नं तत्क्षणभंगि तत् क्षणनाशशीलं करोति चेत्तर्हि अहहेति खेदे कष्टं सा ब्रह्मणो ऽतीवापण्डितता मौर्षीमित्यर्थः कुतः स्वारामे स्वयमारोपिता 'न् जलसेचनेन वर्द्धितान वृक्षान् स्वयं छेत्तमसमर्थ इति लोक प्रसिद्धिः॥११०॥ (सं.टी.) गात्रमिति गात्रं शरीरं संकुचितं संकोचं प्रा प्तं गतिर्गमनं विगलिता नष्टा दंतावलिः दंतपक्तिः भ्रष्टापतिते त्यर्थः दृष्टिः अवलोकनं नश्यति अंधत्वं प्राप्तं बधिरता कर्णे द्रियवैकल्यं वर्धते निकटे उच्चैर्युष्टमपि न श्रूयते वकं लालाय ते लालारावं कुरुते बान्धवजनः वाक्यं नाद्रियते न सकियते भार्या स्त्री न शुश्रूषते सेवां न कुरुते हा इति खेदे जीर्णवयसः पुरुषस्य कष्टं दुःखं यतः साक्षात्स्वपुत्रोपि अमित्रायते शत्रुव दाचरतीत्यर्थः॥ १११॥ (भा. टी.) वृद्धावस्था वाधिनीसी सन्मुख खडी डांट रही है सब रोग शत्रुओंकी नाई देंहपर दण्डप्रहार कर रहेहें आयु प्रतिदिन निकलती जाती है जैसे फूटे घडेसे पानी निक लता जाय तिस परभी लो जिसमें अपना बुरा हो वही काम करते जाते हैं यह बडा आश्चर्य है ॥ १०९ ॥११०॥११॥ क्षणं बालो भूत्वा क्षणमपि युवा कामरसिकः क्षणं वित्तहीनःक्षणमपि च संपूर्णविभवः।
८५ वैराग्यशतकम् जराजीणैरंगैनट इव वलीमंडिततनु नरःसंसारांते विशति यमधानीजवनिकाम्॥११२॥ (सं० टी०) क्षणमिति क्षणं बालो भूत्वा बालः सन् क्ष णमपि युवा तरुणः सन् कामरसिकः कामेषु विषयेषु रसिकः निपुणः क्षणं वित्तैव्यैर्हीनः दरिद्रः क्षणमपि च परिपूर्णविभ वः पश्चात् जरया जीर्णैः अंगैः वलीमण्डिततनुः वलिभिमंडि ता आक्रांता तनुर्यस्य नरः संसारांते मरणसमये यमधानीज वनिकां यमस्य धानी पुरीं प्रविशति यथा नटः नानावेषान् द धाति तथाऽयं प्राणी नानावस्था दधाति ॥ ११२॥ (भा० टी०) यह मनुष्य क्षणमें बालरूप और क्षणमें यु वाहोरसिक कामरूप क्षणमें दरिद्र क्षणमें धनाढ्य क्षणमें ढापेका जिसमे वृद्धापनसे जीर्ण हो धनले बाल सिकुडे चमडे ऐसे रूप दिखाकर फिर नट बहुरूपिएकी नाई जमराजके न गररूपी ओटमें छिप जाता है ॥ ११२॥ अहो वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा मणौ वा लोष्टे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा। तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यांति दिवसाः क्वचित्पुण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः॥११३॥ (सं० टी० ) अहौ सर्प हारे मुक्ताफलहारे वा बलवति रि पौ शत्रौ सुहृदि हितकरे वा मणौ वा लोष्टे मृत्पिण्डे पाषाणे वा कुसुमशयने पुष्पशय्यायां दृषदि पाषाणेवा तृणे स्त्रैणे अ पत्ये वा इत्यादिषु मम समा दृष्टिर्यस्य समदृशः दिवसाः कदा बु भर्तृहरिविरचितम् यांति गच्छंति किंभूतस्य मम कचित् कुत्रचित् पुण्यारण्ये स्थि त्वा शिवेति नामावलिं प्रलपतः उच्चैः आक्रोशेन वदतः ११३ (भा० टी०)सर्प वा हार बलवान् शत्रु वा मित्र मणि ओ पाषाण पुष्परचित शय्या वा पत्थरकी चट्टान तृण वा स्त्रियों के समूहमें समदरशी हो कर कहीं पवित्रबनमें शिवरजपते हमारे दिन व्यतीत हो यही चाहता हूं ॥ ११३॥ ॥इतिश्रीभर्तृहरिकृतं वैराग्यशतकं॥ ॥सटीकं संपूर्णम्॥