·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·W..C 4

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·(BIBLIOTHEÇA INDICA;)
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
1)
PUBLISHED BY
THE ASIATIC SOCIEXY OF BENGAL.
NæW SERIES, 'No. 1209.
परीक्षामुखसम्म
PARĪKSĀMUKHA-SŪTRAM)
A DIGAMBARA JAINA WORK, ON LOGIC (NYÁYA)
BY
>
MANIKYA NANDI
TOGETHER WITH THE COMMENTARY CALLED
परीक्षामुललघुतिः
PARĪKSĀMUKH A-L'AGHUVRTTIH
2
BY
ANANTA VIRYA.
EDITED BY
MAHAMAHOPADHYAYA SATIS CHANDRA VIDYABHOSAŅA,
M.A., Ph.D.
Professor of Sanskrit and Pali, Presidency College, Calcutta ; Joint
Philological Secretary, Asiatic Society of Bengal ;-)
and Fellow the Calcuttu University.
CALCUTTA:
PRINTED AT THE Bigtigt di88ION PRESS,
AND PUBLISHED BY THE
ABIA’TIC SOCIETY, 57, PARK STREET.
1909.

6969No text on this page.

·CONTENTS. INTRODUCTION . 1 परीक्षामुखस्चम् । 1. प्रमाणस्य खरूपोद्देशः प्रथमः ... 2. प्रत्यक्षोद्देशो द्वितीयः 3. परोक्षोद्देशस्तृतीयः 4. प्रमाणस्य विषयोद्देशचतुर्थः 5. प्रमाणम्य पलोद्देशः पञ्चमः 6. परोक्ष्यमाणस्य बाभासोद्देशः पाठः' -... ३ . . ... ५ ... १ . " ... १३ परीक्षामुखलधुवृत्तिः। 1. प्रामाण्यखरूपोद्देशः प्रथमः ... 2. प्रत्यक्षोदेशो द्वितीयः 3 परोक्षप्रपञ्चस्ततीयः 4. विषयसमदेशचतुर्थः है. पलसमुहेशः पञ्चमः 6. प्रमावाद्याभाससमुहेशः अछः... २५ ... ८ . १० ... ... ४९

·No text on this page.

·. INTRODUCTION.. The text of Parikşãmukha-sútra together with its commentary called Parikçãmukha laghuvptti printed in this fasciculus is based on three manuscripts of which one was procured from Jaipur, Rajputana, another from the Deccan College, Poona, and the third. from the Asiatic Society of Bengal. The Parikṣāniukha-sútra is a well-known, Digambara Jaina work on Logic (Nyāya) divided into six chapters which treat res. pectively of (1) the characteristic of valid knowledge, pramanasvegyüpa ; (2) direct apprehension or perception, pratyaksa : (3) indirect apprehension, parokşa ; (4) object of valid knowledge, vísaya ; (5) the result of valid knowledge, phala; and (6) the semblances or fallacies, ābhāsa. The author of the Sūtra is named Māņikya Nandil or Ratna Nandi, who belonged to the Digambara sect. In chapter vi of the work he mentions the Bauddha, Mīmāṁsaka, * Sāṁkhya,' Laukāyatika," Saugata,? Yauga, Prābhākara and Jaiminiya 19 systems of philosophy. . In chapter iii he refers to a certain philosopher 11 who distinguishes three phases of the reason or middle terń. This philosopher is evidently Dharmakīrti who divides the reason 3 or . - पिस सालमपाससमसदोषं बौक्ष प्रपसचिरं रचितं समस्खा। Hifa raffryw fagstatt. Arauawa PATAHTETU I (Parikṣāmukha-laghuvetti, chapter i, p. 13). * प्रवतिरभेदभामममा विधवोदित püfenna få urà fofuraa sunna: sigera Atrainfarw afragfafari turare: Tant faig fuega RX X (Pariksāmukha-laghuvetti, chap. ter ir, p. 25). - 8 Aphorism 6. * Aphorism 7,13. b'Aphorism 27, 57. o Aphorism 50. 7. Aphorism 67. 8 Aphorism 57. Aphoriørn 87. 10° Aphorien? 57. noe for dig duart a nefu (Parikṣāmukha-sūtra, chap. iii, aph. 31). - ·vi INTRODUOTION 1 middle term' into three kinds according to the relation which it bears to the major term. Māņikya•Nandi is stated in the Parikşamlikha-laghuvrtti to have got his inspiration in Logic from tkalarka Deva? (often called simply Akalanka; or Devanting who fourished about 750 1.1). The approximate date in which"Māņikya Nandi lived is 400 A.D." The Pariksāmukha-laghy vrttis also known by the names of Parikşāmukha-panjikā' and Prameyaratılamālā. It is the *work of a Digambara logician named Anantavīrya," the famous author of a gloss on Akalanka's Nyāy.'viniscaya calledt Nyāyaviniscayavrtti. Anantavirya observes that it was at the request of Hirapa, the Beloved son of Vaijeya, that 118 undertook for the sake of Santiệena. to write the Pariksa mukha-panjikā." Now. Såntişena, supposed be identical (with Santi Süri, clied in salvat 1096 or A.D. 103...!! His contemporary. Ananta vīrya must, therefore, have flourished < 2 op. 54). 5.0 Vide my 1 चौरव च लिङ्गानि । भपलब्धिः स्वभावकाय्य चेति (Dharmakirti's Nyāyabindu. Peterson's edition, chap. ii, p. 1(4). चकलायचोऽसाधेराधे येन धौमता । I fequen mà qHÌ HIf a fà (lurikgamukka-lagluvrtti, chup. i, opening lmes.) • U47 yaztearfemaafanforama aq sifas afefustafafus taal (l'arikşāınıkhu-laghuvętti, chap. vi, * मामव्यवहाराभ्यां प्रत्यक्षमुपदर्शिनम् mustafa affu affair (Parikṣāmukha-laghuvrttı, chap. ij. p. 25). History of the Modraval School of Indian Logic' published lay the Calcutta University, pp. 26, 28. 7 Vidc footnote 10. ५ इति प्रमेयरनमालापरनामधया परीक्षामतिः ममाप्ता। (Parikgrimukha-laghuvrtti, chap. vi, p. 55). PENTTIwawat fondanti माणिकानन्दिकमशास्त्रमगाधबोधम् । walena #faggawaid: regatachacamata (Parikṣārny khu-laghuvotti, chap. vi, p. 66). 10 वैयप्रियपुषस्य होरप्रस्थोपरोक w formågivaren 14aqft (Puerīksāmuukin laghuivit, opening lines). 11 Vide the ladin Antiquity, vol.axi, p. 253 ; an Dr. R. G. Bhandarkur's Report on Sanskrit MSS. during 1883-84, p. 129.

·INTRODUCTION. vii about that time. He lived undoubtedly before the 14th century A.D.,ofor he is mentioned by Mādhavācārya in the Sarvadarśana samgraha (chapter on Jaina darśana). In the Parikṣāmukha-laghuvrtti Anantavīrya • mentions numerous philosophers and philosophical systems and quotes several important couplets which have yet to be identified. It is interesting to .note that Vidyānanda's Āptaparikså' is mentioned as an old work While his Āptamimāṁsālankåra ,(also called Astasahasrī) is of designated as Devāgamålankāra or simply Alankāra. Besides Anantavīrya's work, there is another very excellent commentary on the Parikșămukha-sútra called Prameya-kamalamårtaņda by a Digambara logician named Prabhātandra whose date is generally assigned. at the first quarter of the 9th century A.D.* Prabhācandra who was a 'disciple of Padma Nand speaks of Māņikya Nandi" and Akalanka Deva'ni very high terms, Presidency College, Culcutta, May, 1909. SATIS CHANDRA VIDYABHUSANA 2 । दसवच पुरातने बिसरेणाभिहिन चापपरौक्षादौ (l'uriksõinukha-laghuvpttı, chap. 11, p. 3). qaraqa faredor pararepii fafwafafar is gaard (Parīkņāmukhalaghuvetti, chap. ii, p. 24), & fuerteagurri yfirfew stay (Parikṣāmuklin-laghuvrtti, chap. ii, . p. 17). 6 Vide my “History of the Mediæval School of Indian Logic ” published by 'tho Calcutta University. pp. 33-34. bap tafæfe&tfufuata mea प्रभाचनाचिरं जौथासनन्दिपदे रतः। 1 Praineyakunnala-mārtanda, MSS. of A.S.B., chap. vi, p. 118). शास्त्रं करोमि वरमध्यतरावबोधी माधिकाम्पिदपारजसत् प्रसादात् ॥ (Pranicyakamula-mārtaņda, MSS. A.S.B., chap. i, p. 1). 1 श्रीमदकनकायुत्पन्नप्रभैरवगा न शक्यते इति मधुमपादमाय करतलामलक- वदयमुंबन्ध प्रतिपादयितुकाम खत् परिमानामुमो वा प्रेरितसादथप्रतिपादन प्रवर्ण प्रकरणमिदमा voud nie (Prafieyakamala-mārtandi, MSS. 8f A.S.B., chap. i, p. 1). of ·. 0 ·परौतामुखसूत्रम् । प्रमाणादर्थसंमिद्धिस्तदाभासंदिपर्ययः । इति वक्ष्ये तयोलम मिद्धमल्यं लघीयमः ॥ खापूर्वार्थव्यवसायात्मक ज्ञानं प्रमाणम् ॥१॥ हिताहितमाप्तिपरिहारसमर्थ हि प्रमाणं ततो जानमेव तत् ॥२॥ तनिश्चयात्मकं समारोपविरुद्धत्वादनु- मानवत् ॥३॥ अनिश्चितोऽपूर्वार्थः ॥४॥ दृष्टोऽपि. समारोपात्तादृक् ॥५॥ खोन्मुखतया प्रतिभासनं स्वस्य व्यवसाय: ॥६॥ अर्थस्येव तद्न्मुखतया ॥७॥ घटमहमात्मना वेनि ॥८॥ कर्मवत्कर्टकरणक्रियाप्रतीतेः ॥६॥ जानुचार- णेऽपि स्वस्थानुभवनमर्यवत् ॥१०॥ को वा तत्प्रतिमामिनमर्थमध्यचमिच्छस्तदेव तथा नेच्छत् ॥११॥ प्रदीपवत् ॥२२॥ तत्पांमाण्यं खतः परतश्च ॥ १३ ॥ इति प्रमाणस्य स्वरूपोद्देशः प्रथमः ॥१॥ तवेधा ॥१॥ प्रत्यक्षतरभेदात् ॥२॥ विशदं प्रत्यक्षम् ॥३॥ प्रतीत्यन्तरा- व्यवधानेन विशेषवत्तयां वा प्रतिभासनं वेशद्यम् ॥ ४॥ इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं 'देशतः मांव्यवहारिकम् ॥५॥ नार्थालोको कारणे परिच्छेद्यत्वात्तमोवत् ॥६॥ तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाभावाच्च केशोण्डुकज्ञानवनचरज्ञानवच्च ॥७॥ अत- जन्यमपि तत्प्रकाशक प्रदीपवत् ॥८॥ खावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया 'हि प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थापयति ॥६॥ कारणस्य च परिच्छेद्यत्वे करणा- दिना व्यभिचारः ॥१०॥ सामग्रौविशेषविश्लेषिताखिलावरणमतौन्द्रियमशेषतो मुख्यम् ॥१९॥ सावरणत्वे करणजन्यत्वे चं प्रतिबन्धसम्भवात् ॥१२॥ इति प्रत्यचोद्देशो द्वितीयः ॥२॥ . १ लघोषसो विनेयानुदिश्य । इति टोका । , ·परोयमितरत ॥१॥ प्रत्यवादिनिमित्तं मृतिप्रत्यभिज्ञानतातुमानागम- भेदम् ॥२॥ संस्कारोबोधनिबन्धना तदित्याकारा मृतिः ॥ स देवदत्तो पथा ॥४॥ दर्शनस्मरणकारणक सपणन प्रत्यभिज्ञानं तदेवेदं तत्सदृशं तद्धि- सक्षणं तत्पतियोगीत्यादि ॥५॥ यथा सं एवायं देवदत्तः गोमतो गवयः गोविलक्षणो. महिष रदमस्मादूरं वृक्षोऽयमित्यादि ॥६उपसम्भानुपसम्भ-. • निमित्तं व्याप्तिज्ञानमूहः इदमस्मिन् मत्येव भवत्यमति न भवत्येवेति ॥७॥ यथानावेव धूमसदभावे न भवत्येवेति च ॥८॥. साधनात् माध्यविज्ञानमनुमा- नम् ॥६॥ माध्याविनांभावित्वेन निवितो हेतुः ॥१०॥ महकमभावनियमो- ऽविनाभावः ॥११॥ सहचारिणाप्यव्यापकयोश्च सहभावः ॥१२॥ पूर्वोत्तर- चारिणोः कार्यकारणयोश्च क्रमभावः ॥१३॥ तत्तिनिर्णयः ॥१४॥ एम- बाधितममिळू माध्यम् ॥१५॥ मन्दिग्धविपर्यस्ताव्युत्पन्नानां माध्यत्वं यथा स्थादित्य सिद्धपदम् ॥१६॥ अनिष्टाध्यवादिबाधितयोः साध्यस्वं माभूदिति रष्टा- बाधितवचनम् ॥१॥ न चामिद्धवदिष्टं प्रतिवादिनः ॥१८॥ प्रत्यायनाथ हौच्छा वकुरेव ॥१६॥ माध्यं धर्मः क्वचित्तविशिष्टो वा धर्मों ॥२ . ॥ पक्ष रति थावत् ॥११॥ प्रसिद्धो धर्मों ॥२२॥ विकल्पमिद्धे तस्मिन् सप्तरे साधे ॥२॥ अस्ति सर्वज्ञो नास्ति खरविषाणम् ॥२४॥ प्रमाणोभयमिद्धे तु माध्यधर्म- विशिष्टता ॥२५॥ अमिमानयं देशः परिणामौ शब्द इति यथा ॥१॥ व्याप्ती न माध्यं धर्म एव ॥२०॥ अन्यथा तदघटनात् ॥२८॥ माध्यधर्माधारमन्दे-. हापनोदाय गम्यमानस्यापि पक्षस्य वचनम् ॥२६॥ माध्यधर्मिणि साधनधर्माव-. बोधनाय पक्षधर्मोपसंहारवत् ॥३०॥ को वा विधा हेतडका समर्थचमानो म. पश्यति ॥३१॥ एतद्यमेवानुमानाङ्गं मोदाहरणम् ॥१२॥ न हि तत्साध्य- प्रतिपत्त्यङ्गं ना यथोकहेतोरेव व्यापारात् १३२॥ तदविमाभावनिश्याथै वा विपक्षे बाधकादेव तसिझे ४॥ व्यक्तिरूपं च निदर्भ भामान्येन व्याप्तिस्वापि तदिप्रतिपत्तावनवस्थान थाटालानरापेक्षणात् ॥१५॥ नापि १ सत्ता च तदपेक्षयेतराऽसत्ता च ते हैं। इति ठोका।

·१ थानिमरणार्थ तथाविध देवप्रयोगादेव तामृतेः ॥२॥ तत्परमभिधीष- मानं वाध्यधर्मिणि साध्यसाधन सन्देहयति ॥३०॥ कुतोऽन्यथोपन्थनिगमने ॥३८॥ मच ते तदने माध्यधर्मिणि हेतुमाध्ययोर्वचनादेवासंभयात् ॥३६॥ समर्थन वा वरं हेनुरूपमनुमानावथवो वास्तु माध्ये तदुपयोगात् ॥ ४ ॥ वासव्युत्पत्त्यर्थं तत्रयोपयमे शास्त्र प्रवासी मजादेऽनुपयोगात् ॥४१॥ दृष्टानो देनाषय- व्यतिरेकभेदात् ॥४२॥ माध्ययाप्तं साधनं पत्र प्रदर्श्यते सोऽन्वयदृष्टान्तः ॥४३॥ साध्याभावे माधनाभावो यत्र कथ्यते सथितिरेकदृष्टान्तः isenतोरुप- संहार उपनयः ॥४५॥ प्रतिज्ञापावं निगमनम् ॥४६॥ तंदरुमा बेधा ॥ ४ ॥ खार्थपरार्थभेदात् ॥४५॥ स्वार्थमुतशक्षणम् ॥४६॥ पैराथै तु तदर्थपरामर्शि- वचनाबातम् ॥१०॥ तवचनमपि तद्धेतत्वात् ॥५१॥ स हेतधोपलव्ध्यनुप- लधिभेदात् ॥५२॥ उपञ्चधिविधिप्रतिषेधयोरनुपलब्धिच ॥५२ अविरुद्धोप- अधिर्विधौ घोढा व्याप्यकार्यकारणपूर्वोत्तरमाचारभेदात् ॥५४॥ रमादेक- सामय्यनुमानेन रूपानुमानमिच्छद्भिरिटमेव किञ्चित्कारणं हेतुर्यच सामर्थ्या- प्रतिबन्धकारणान्तरावैकल्ये ॥५५॥ न च पूर्वोत्तरचारिणोस्तादात्म्यं तदुत्पत्ति कामयवधाने तदनुपलब्धेः ॥५॥ भाव्यतौतयोमरणजापबोधयोरपि नारि- छोड़ोधौ प्रति हेतुत्वम् ॥१७॥ तंड्यापाराश्रितं हि नहावभाचित्वम् ॥१८॥ साचारिणोरपि परस्परपरिहारण व्यवस्यांना महोत्पादाच ॥५६॥ परिणामी शब्दः कृतकवाद् य एवं स एवं दुष्टो यथा घटः इतकचायं तस्मात्परिणमौति. यस्त म परिणामी सन शतको दृष्टो यथा बन्ध्यास्तनंधयः कृतकयाचं तस्त्रात्परिणामौ ॥१०॥ अस्यत्र देहिनि बुद्धिः व्यापारादेः ॥६५॥ अस्यंत्र छाया छत्रात् ॥१२॥ उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात् ॥६॥ उदगारणि: माक्त एव ॥५४॥ अखंग मामुलिंग रूपं रसात् ॥६५॥ विरुद्धतदुपलब्धिः प्रतिषेधे तथा ॥६६॥ भास्यत्र गौतस्पर्म उष्णात् ॥१०॥ नास्यत्र शौतस्पी १ यत्र सामर्थ्यापतिबन्धःकारणान्तरावेकल्प्यञ्च निश्चीयते । इति टीका । १ व्याहाराः। इति पाठान्तरम् ।

·धूमात् ॥१८॥ नास्मिन् परिणि सुखमस्ति पदयात् ॥१८॥ मोदेष्यति
मुहताते शकटं रेवत्युदयात् ॥७॥ नोदगागरणौ मुहतात्पूर्व पुष्योदयात् ।।०९॥
नास्यत्र भित्तौ परभागामावोऽर्वागभागदर्शनात् ॥१२॥ अविरुद्धानुपलब्धिः प्रतिषेधे
मन्तधा स्वभावव्यापककार्थकारणपूर्वतिरसहचारानुपलम्भभेदात् ॥७३॥ नास्यत्र
भूतले घटोऽहपलब्धेः ॥७॥ नात्यत्र भिंगपा-वृक्षानुपलभः ॥०॥ वास्यवा-
प्रतिबद्धसामर्थ्योऽनिर्धमानुपलब्धेः ॥७॥ नास्त्यत्र धूमोऽनः॥७०॥ न भविष्यति
मुहीते शकट कत्तिकोदल्यानुपलब्धः ॥७८॥ नोदगाद्भरणिर्मुहर्तात् प्राक
एव ॥७॥ नास्यत्र समतुंलायामुन्नामो नामापलब्धेः ॥८०॥ विरुद्धप्नुपलब्धिर्विधौ
वेधा विरुद्ध कार्यकारणखमावानुपृषधिभेदात् ॥८१॥ यथास्मिन् प्राणिनि व्याधि-
विशेषोऽस्ति निरामयचेष्टानुपलब्धः ॥८॥ अत्यत्र देहिनि दुःखमिष्टसंयोगा-
भावात् ॥ अनेकान्तात्मक वस्वेकान्तवरूपानुपलब्धः ॥८॥ परम्परया संभ-
वमाधनमवैवान्तर्भावनौयम् ॥५॥ प्रभूदत्र चक्रे शिवकः स्थासात् ॥८६॥ कार्य-
कार्यमविरुद्धकार्योपलब्धौ ॥८७॥ यया नास्यत्र गुहायां मृगकोडनं मृगारि-
संशब्दनात् कारणविरुद्ध कार्य विरुद्धकार्योपलधौ यथा ॥८८॥ व्युत्पश्चप्रयोगस्तु
तथोपपत्यान्यथानुपपत्त्यैव वा ॥८६॥ अग्निमानयं देशस्तथैव धूमवत्त्वोपपत्ते-
धूमवत्त्वान्यथानुपपत्तेर्वा ॥ ॥ हेतुप्रयोगो हि यया व्याप्तिग्रहणं विधीयते
सा च तावन्माण व्युत्पनैरवधार्यते ॥ १॥ तावता च साध्यसिद्धिः ॥ २॥ तेन
पक्षमतदाधारसूचनायोकः ॥ ३॥ प्राप्तवाक्यादिनिबन्धनमर्थज्ञानमागमः ॥६॥
सहजयोग्यतासङ्केतवमादिशिष्टादयो वसप्रनिपत्तिहेतवः ॥६५॥ यथा मेर्वादयः
-
मन्ति ॥९
इति परोचोद्देशः हतौयः ॥ ३ ॥
मामान्यविशेषात्या तदर्थी विषयः ॥१॥ अनुवृत्तव्यावृत्तप्रत्ययगोचर-
'वात्पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामेनार्थक्रियोपपत्तेन ॥२॥

·सामान्य वेधा तिर्यगेडुताभेिदात् ॥ २ ॥ सदृशपरिणामस्तिर्यक् खण्डमुण्डादिषु गोत्ववत् ॥४॥ परापरविवर्तव्यापिद्रव्यमूर्खता मदिव स्वामादिषु ॥५॥ विशे- षश्च ॥६॥ पर्यायव्यतिरेकभेदात् ॥ ७॥ एकमिन्द्रव्ये क्रमभाविनः परिणाम- पर्याया प्रात्मनि हर्षविषादादिवत् ॥ ८॥ अर्थान्तरगतो विसदृशपरिणामो व्यतिरेको गौमहिषादिवत् ॥६॥ इति प्रमाणस्य विषयोद्देशः चतुर्थः ॥४॥ अज्ञाननिवृत्तिहानोपादानोपेक्षाश्च फलम् ॥१॥ प्रमाणदभिवं भिन्नं च ॥२॥ यः प्रमिमौते स एव निवृत्ताज्ञानो जहात्यादत्ते उपेक्षते ति प्रतीतेः ॥३॥ इति प्रमाणस्य फलोद्देशः पञ्चमः ॥५॥ ततोऽन्यत् तदाभासम् ॥१॥ अस्खमंविदितग्टहीतार्थदर्शनसंशयादयः प्रमाणा- भामाः ॥२॥ खविषयोपदर्शकत्वाभावात् ॥ ३॥ पुरुषान्तरपूर्वार्थ-गच्छत्तृणस्पर्श- स्थाणुपुरुषादिज्ञानवत् ॥ ४ ॥ चतूरमयोर्द्रव्ये संयुक्तसमवायवच ॥ ५॥ अवैमधे प्रत्यक्षं तदाभासं बौद्धस्याकस्माद्धूमदर्शनाइझिविज्ञानवत् ॥६॥ वैशोऽपि परोक्षं तदाभास मौमामकस्य करणज्ञानवेत् ॥७॥ अतस्मिंस्तदिति ज्ञान स्मरणभासं जिनदत्ते स देवदत्तो यथा ॥८॥ सदृशे तदेवेदं तस्मिन्नेव तेन सदृशं यमलक- वत् इत्यादि प्रत्यभिज्ञानाभामम् ॥६॥ 'असंबद्धे तद्ज्ञानं तर्काभासं यावांस्तत्पुत्र; म श्यामः ॥१०॥ इदमनुमानाभासम् ॥११॥ तत्रा निष्टादिः पक्षाभासः ॥१२॥ अनिष्टो मौमांचकस्यानित्यः शब्दः ॥१३॥ सिद्धः श्रावणः शब्दः ॥१४॥ बाधितः प्रतिज्ञानुमानागमलोकखवचनैः ॥१५॥ तंत्र प्रत्यक्षबाधितो यथाऽ 'नुणोऽग्निद्रव्यत्वाज्जलवत् ॥१६॥ अपरिणामौ शब्दः कृतकत्वाद् घटवत् ॥१७॥ प्रेस्यास्खप्रदो धर्मः पुरुषाश्रितत्वादधर्मवत् ॥१८॥ शचि मरशिरःकपालं प्राण्यंगत्वाच्छङ्करक्तिवत् ॥१६॥ माता मे बन्ध्या पुरुषसंयोगेऽप्यगर्भस्वात् प्रसिद्धबन्ध्यावत् ॥२०॥ हेत्वाभामा अमिद्धविरुद्धानेकान्तिकाकिञ्चित्करांः १२१॥

·. . असामतानिनोमिथः ॥२२॥ विधमानसत्ताकः परिणामौ भन्दचानुष- खात् ॥ २३॥ स्वरूपेणैवासिद्धलात् ॥ २४॥ अविधानियो मुग्धबुद्धि प्रति अभिरच धूमात् ॥१५॥ तस्य वाण्यादिभावेन भूतमाते सन्देशात् ॥२५॥ भाचं प्रति परिणामौ शब्दः वर्तकत्वात् ॥ २७॥ तेनातित्वात् ॥ १८॥ विपरीतनिधिताविनाभावो विरुद्धः अपरिणामौ शब्दः कृतककत् ॥२६॥ विपक्षेऽप्यविरुद्धकृत्तिरनेकान्तिकः ॥३०॥ निश्चितवृत्तिरनित्यः समः प्रमेय-- वाद् घटवत् ॥१.१॥ पाका नित्येऽप्यस्य निधयात् ॥१२॥ भौतिवृत्तिस्त नास्ति सर्वज्ञो वकृत्वात् ॥३३॥ सर्वज्ञत्वेन वकृत्याविरोधात् ॥३४॥ सिद्धे प्रत्य- चादिबाधिते च साथै हेनुरकिञ्चित्करः ॥१५॥ सिद्धः श्रावणः शब्दः शब्द- त्वात् ॥३६॥ विधिदकरणात् ॥३७॥ यथानुष्णोऽनिद्रव्यत्वात् इत्यादौ किच्चि- कर्तमशक्यवाद ॥३८॥ लक्षणएवासौ दोषी व्युत्पन्नप्रयोगस्य पक्षदोषेणैव दुष्टत्वात् ॥३६॥ दृष्टान्ताभासा अन्वये .अमिळूमाध्यमाधनोभयाः ॥४०॥ अपी- रुषेयः शब्दो मूर्त्तवादिन्द्रियमुखपरमाणुघटवत् ॥४१॥ विपरौतान्वयञ्च यद- पौरुषेयं तदमूर्त्तम् ॥ ४ २॥ विद्युदादिनातिप्रसङ्गात् ॥४३॥ व्यतिरेके सिद्धत - तिरेकाः परमाखिन्द्रियसुखाकाशवत् ॥ १४॥ विपरीतव्यतिरेकच चनामूत्ते तबापौरुषेयम् ॥४५॥ बालप्रयोगाभासः पञ्चावयवेषु कियौनता ॥ ४ ॥ अग्निमानथं देशो धूमवत्त्वाचदित्यं तदित्यं यथा महानसम् ॥४०॥ धूमवा- बायमिति वा ॥४८॥ तस्मादमिमान् धूमवाचायम् ॥४६॥ स्पष्टतया प्रकृतप्रति- पत्तेरयोगात् ॥५॥ रागडेषमोहाक्रान्तपुरुषवचनानातमागमाभासम् ॥५१॥ यथा नद्यास्तौरे मोदकराशयः मन्ति धावध्वं माणवकाः ॥५२॥ अनुस्यो हस्तियूथशतमास्ते इति च ॥५३॥ विसंवादात् ॥५४॥ प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाण- मित्यादिमङ्ख्याभासम् ॥५॥ लौकायतिकस्य प्रत्यक्षतः परलोकादिनिषेधस्य परबुद्ध्यादेश्वामिद्धेरतविषयत्वात् ॥५॥ सौगतमाङ्ख्ययोगमाभाकरजैमिनी. जाना प्रत्यक्षानुमामागमोपमानार्थापत्त्यभावरेकैकाधिकाप्तिवत् ॥५०॥ अनु- १ स्वरूपेणामत्त्वात् । इति पाठान्तरम् ।

·मानादेस्तविषयत्वे प्रमाणतरस्वम् ॥५८॥ तस्येव स्थाप्तिगोचरखेऽप्रमा- पानरत्वं प्रमाणस्याव्यवस्थापकत्वात् ॥६॥ विषयाभासः .सामान्य विशेषो इयं वा स्वतन्त्रम् ॥११॥ तथा प्रतिभासमात्कार्याकारणाच ॥१२॥ समर्थस्य करणे सर्वदोत्पत्तिरनपेक्षत्वात् ॥६॥ परमेषणे परिणामित्वमन्यथा तद- भावात् ॥६४॥ ममर्थस्याकारकत्वात्यर्ववत् ॥६५॥ 'फलाभासं प्रमाणादभित्र भिवमव वा ॥१६॥ अभेदे तयवहारानुपपत्तेः ॥१०॥ यावत्यापि म तक अपना फलान्तराव्यात्या फलवप्रभङ्गात् ॥६८॥ प्रमाणान्तराध्यावाप्रमाण- त्वस्य ॥६६॥ तस्मादास्तवो भेदः ॥७॥ भेदेवात्मान्तरवत्तदनुपपत्तेः ॥२३॥ समवायेऽतिप्रसङ्गः ॥७२॥ प्रमाणतदाभासौ दुष्टतयोद्भावितौ परिहतापरि- तदोषौ वादिनः माधमतदाभासौ प्रतिवादिनो' दूषणन्दपणे च ॥ ७३ ॥ सम्भवदन्यविचारणैषम् ॥७॥ इति परीक्ष्यमाणस्याभांसोद्देशः षष्ठः ॥ ६ ॥ परीचामुखमाद हेयोपादेयतत्त्वयोः । मंविद माशो बाखः परौचादचवड्याधाम् ॥ इति श्रीमाणिक्यनन्दिविरचितानि परीक्षामुखसूत्राणि समाप्तानि । सू. सं. ॥२७॥ . .

·परीक्षामुखलघुत्तिः। - नमः सिद्धेभ्यः॥ नतामरशिरोरत्नप्रभापोतनखखिघे । नमो जिनाय दुरिमारवीरमदाच्छिदे ॥१॥ अकलङ्कवचोऽम्भोधेसद्वधे येन धौमता। न्यायविद्यामृतं तसे नमो माणिक्यनन्दिने ॥१॥ प्रभेन्चुवचनोदारचन्द्रिकाप्रसरे सति । मादृशाः क नु गण्यन्ते ज्योतिरिङ्गणमन्निभाः ॥ ३ ॥ तथापि तहाचोऽपूर्वरचनासचिरं सताम् । चेतोहर भृतं यहन्नद्या नवघटे जलम् ॥४॥ वेजेयपियपुत्रस्य होरपस्योपरोधतः । शान्तिघेणार्थमारब्धा परीक्षामुखपचिका ॥५॥ श्रीमन्यायपारावारस्यामेय प्रमेयरत्नसरस्यवगाहनमव्युत्पन्नैः कत्तुं न पार्यते। इति नवगाहनाय पोतप्रायमिदं प्रकरणमाचार्यः प्राह। तत्प्रकरणस्य च सम्बन्धादित्रया- परिज्ञाने सति प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्न स्थाविति सत्तुयानुवादपुरःसरं वस्तुनिर्दशपरं प्रतिज्ञा- सीकमाह॥७॥ इत्यशार्थः। अहं वक्ष्ये प्रतिपादयिष्ये । किं तत् । लक्ष्म लक्षणं। किंविशिष्ट लक्ष्म । सिद्धं पूर्वाधर्यप्रसिद्धलात् । पुनरपि कयम्भूतम् । अख्यमल्पग्रन्यवाच्यत्वात् । प्रन्यतोऽल्पमर्थ- सस्तु महदित्यर्थः। कान् । लघीयसो विनेयानुद्दिश्य । लाघवं मतिकृतमिह पृद्यते। न परिमाणकृतं । नापि कालकृतं । तस्य प्रतिपाद्यलयभिचारात् । कयोसल्लम । तयोः प्रमाणतदाभासयोः। कुतः यसोऽर्यस्य परिच्छेद्यस्य संसिद्धिः संप्राप्ति सिर्वा भवति । कस्मात् । प्रमाणात् । न केवलं प्रमाणादर्थसंचिद्धिर्भवति । विपर्ययो भवति । अर्थसमिद्धार भावो भवति । कस्मात् । तदाभासात् । प्रमाणाभासात् । इति शब्दो हेवर्थ । इति हेतोः। अयमत्र समुदायार्थः । यतः कारणात् प्रमाणादर्थसंसिद्धिर्भवति । यस्माच सदाभासाविपर्ययो. भवति । इति तोलयोः प्रमाणसदाभासयोः लक्ष्म लक्षणमहं वक्ष्य इति ॥ ननु सम्बन्धाभिधेपणयानुष्ठानेष्टप्रयोजनवन्ति शास्वाणि भवन्ति । तत्रास्य प्रकरण यावदभिधेयं सम्बन्धो वा नाभिधीयते न लावदस्योपादेयत्वं भवितुमर्हति। एष बन्धासुतो यातीत्यादिवाक्यवत् । दशदाडिमादिवाक्यूवच्छ । बथा शक्यानुष्ठानेष्टप्रयोजनमपि मास्वादाववश्यं वक्तव्यमेव । अशक्यानुष्ठानस्येष्ठप्रयोजनस्य सर्वज्वरहरततकचूहारवालङ्कारो- पदेशस्येव प्रेक्षावधिरनादरणीयत्वात् । तथा क्यानुष्ठानस्याप्यनिष्ठप्रयोजनय विहशिरव- धोरणात् । मातृविवाहादिप्रदर्शकवाक्यवदिति । सत्यं प्रमाणतदाभासपदोपादानादभिधेय- मभिहितमेव । प्रमाणसदाभासयोरमेन प्रकरयेनाभिधानात् । सम्बन्धमार्थायातः प्रकरण- समिधेययोर्वाच्यवाचकलक्षणः प्रतीयत एव । तथा प्रयोजनज्योक्तलक्षणमादिसोफोमेव ·प्रामाण्यखरूपोद्देशः। , मलस्यति । प्रयोजनं हि विधा 'भिद्यते साक्षात् परम्परयेति । तत्र साक्षात्प्रयोजनं वक्ष्ये इत्यनेनाभिधीयते । शास्त्रव्युत्पत्तोव विनेयेरन्वेषणात् । पारम्पर्येण तु प्रयोजनमर्थसंसिद्धि- रित्यनेनोच्यो । शास्वव्युत्पत्तानन्तरभाविवादर्थसंसिद्धेरिति ।। ननु निःशेषविघ्नोपशमनाघेटदेवतानमकारः शास्वकृता कथं न कृतः इति न वायम् । तस्य मन कायाभ्यामपि सम्भवात् । प्रथा वाचनिकोऽपि नमस्कारोऽनेनेवादि- वाक्येनाभिहितो वेदितव्यः । केधाविहाक्यानामुभयार्थप्रतिपादनपरत्वेनापि दृश्यमानत्वात् । .यथा खेती धावतीत्युक्त था इतो धावति खेतगुणयुक्तो धाराति इत्यर्थहयप्रतीतिः । तत्राधिस्य नमस्कारपरताभिधीयते । अर्थस्य हेयोपादेयलक्षणस्य संसिद्धितिर्भवति । कस्मात् । प्रमाणात् । अनन्तचतुष्टयखरुपान्तरङ्गलक्षणा समवशरणादिस्वभावा बहिरङ्ग- , लक्षणा च लक्ष्मौमी इत्युच्यते । अणनमाणः शब्दः। मा चाणच माणी। प्रकाश माणो यस्थासो प्रमाणः । हरिहराद्यसम्भावविभूतियुक्तो दृष्टेष्टाविरुद्धवाक् च भगवानईनेवाभि- धीयते । इत्यसाधारणगुणोपदर्शनमेव भगवतः संस्तवनमभिधीयते। तस्मात् प्रमाणाद- वधिभूतादर्थसंसिद्धिर्भवति । तदाभासाच, हरिहरादेरर्पसंसिद्धिर्न भवति । इति हेतोः पर्वतदाभासयोः लक्ष्म लतणमहं वत्त्य । सामग्रौविशेधेत्यादिना ॥ ० ॥, अथेदानौमुपक्षिसप्रमाणतत्त्वे स्वरपसंख्याविषयफललक्षणाम् चतरघु विप्रतिपत्तिषु मध्ये खपविप्रतिपत्तिनिराकरणार्थमाह ॥१॥ प्रकर्षण संशयादिव्यवच्छेदेन मौयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्त्वं येन तत् प्रमाणम् । तस्य च ज्ञानमिति विषेषणमवानरूपस्य सन्निकर्षादः नैयाधिकादिपरिकल्पितस्य प्रमाणव- व्यवच्छेवार्थ मुक्तम् । तथा ज्ञानस्यापि स्वसंवेदनेन्द्रियमनोयोगिप्रत्यक्षस्य निर्विकल्पकस्य प्रत्यक्षवेन प्रामाण्यं मोगतेः परिकल्पितं निरासायं व्यवसायात्मकग्रहणम् । तथा वहिरा- •पङ्गोतृणां विज्ञानाईतवादिना पश्यतोहराणं शून्यकान्तवादिनां च विपर्यासव्यदासार्थमर्थ- ग्रहणम् । अस्य चापूर्वविशेषणं गृहीतग्राहिधारावाहिज्ञानस्य प्रमाणतापरिहाशर्थमुक्तम् । तथा परोक्षधानवादिनां मौमांसकानामस्वसंवेदनशानवादिना सांख्यानां ज्ञानान्तर प्रत्यक्ष- ज्ञानवादिना योगानाच मतमपात स्वपदोपादानमित्यव्याप्त्यतिव्याप्त्यसम्भवदोघपरिहारात 'सुव्यवस्थितमेव प्रमाणलक्षणम् ॥ अस्य च प्रमाणस्य यथोक्तलणवे साध्ये प्रमाणत्वादिति हेतुरत्रव द्रष्टव्यः । प्रथतान्तस्यापि हेतुपरलेन निईशोपपतः। प्रत्यक्ष विशदं ज्ञानमित्यादि- वत् । तथाहि प्रमाणं स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं भवति प्रमाणवात् । यत्तु स्वापूर्वार्धव्यवसायात्मकं ज्ञानं न भवति न तत् प्रमाणं यथा संशयादिर्घटादिश्च । प्रमाणञ्च विवादापनम् । तेस्मात् स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानमेव भवतीति । न च प्रमाणत्वमसिद्धम्। सर्वप्रमाणस्वरुपवादिनां प्रमाणसामान्येऽपि विप्रतिपत्तरभावात् । अन्यथा, स्श्रेष्ठानिष्टसाधनवूषायोगात् । अथ धर्मिण, एव हेतुले प्रतिज्ञापैकदेशासिद्धो हेतुः स्यादिति चेन्न । विशेधं धर्मिणं कृत्वा सामान्यं हेतु ब्रुवतां दोधाभावात् । एतेनापतधर्मलमपि प्रत्युक्तम् । सामान्यस्या- शेषविशेषनिष्ठत्वात् । न च पक्षधर्मताबलेन हेतोर्गमकलम् अपिलन्यथानुपात्तिबलेनेति । सात्वात्र नियमवती विपक्ष बाधकममाणबलानिश्वितव। एतेन विरुद्धखममेकान्तिकत्खन निरखं बोध्यम् । विरुद्धस्थ व्यभिचारिणश्चाविनाभावनियमनियलक्षणत्वापोशावतो . 2 ·१०. . परीक्षामुखलघुत्तिः। भवत्येव सायसिद्धिरिति कोवलव्यतिरेकिणपि हेतोर्गमकालात । सात्मकं जीवछरोरं प्राणादिमवादित्यादिवत् ॥१॥ अदानी खोक्तममाणलक्षणय मानमिसिविशेषणं समर्थयमानः प्राह ॥ २ ॥ हितं सुखं तत्कारणञ्च । अहितं दुःखं तत्कारणव । हितवाहितज्च हिताहिते तयोः प्राप्तिश्च परिहारश्च तत्र समर्थम् हि शब्दो यमादर्थ । तेनायमः संपादितो भवति । यस्माद्धिताहितप्राप्तिपरिहारंसमर्थ यमाणं ततः तत्प्रमाणवेनाभ्युपगतं वस्तु चानमेव भवितुमर्हति नाज्ञानस्य सन्निकर्धादि । सघाच प्रयोगः। प्रमाण ज्ञानमेव हिताहित-. प्राप्तिपरिहारसमर्थखात् । यत्तु न ज्ञानं सन्न हिताहितमाप्तिपरिहारसमर्थं यथा दिन हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थज्च विवादापनम् । तस्माजज्ञानमेव भवतीति । न चैतद- सिद्धम् । हितप्राये अहितपरिहाराय च प्रमाणमन्वेमयन्ति प्रेक्षापूर्वकारिणो न व्यसनि- तया । सकलप्रमाणवादिभिरभिमसत्वात् ॥३॥ अत्राहसौगतः । भवतु नाम निर्धादिव्यवच्छेवेन ज्ञानस्येव प्रामाण्यं न सदस्माभिनिधियते'। सत्तु व्यवसायात्मकमेवेत्यत्र न युक्तिमुत्पश्यामः। अनुमानस्येव व्यवसायात्मनः प्रामाख्यायुपगमात् । प्रत्यत्तस्य . तु निर्विकल्पकलेऽप्यविसंवादकत्वेन प्रामाण्योपपतरिति । तबाह ॥३॥. • तत् प्रमाणत्वेनाभ्युपंगतं वस्तिति मिनिईशः। व्यवसायात्मकमिति माध्यम् । समारोपविरुद्धत्वादिति हेतु। अनुमानवदिति दृष्टान्त इति । अयमभिप्रायः। संशय- विपर्यासानध्यवसायस्वभावममारोपाविरोधिग्रहणलक्षणव्यवसायात्मकले सत्येवाविसंवा- दिवमुपपद्यते । अविसंवादले च प्रमाणत्वमिति चतुर्विधस्यापि समतस्य प्रमाणव-. मभ्युपगच्छता समारोपविरोधिग्रहणलक्षणं निश्चयात्मकमभ्युपगन्तव्यम् । ननु तथापि समारोपविरोधि-व्यवसायात्मकखयोः समानार्थखात कथं साध्यसाधनभाव इति न मन्तव्यम् ।. ज्ञानस्वभावतया तयोरभेदेऽपि 'व्याप्यव्यापकलधर्माधारतया भेदोपपत्तः। शिंशपाववृक्षववत् ॥३॥ अथेदानों सविशेषणमर्थग्रहणं समर्पयमानस्तदेव स्पष्टीकुर्वन्नाह ॥ ४ ॥ यः प्रमाणान्तरेण संशयादिव्यवच्छ वेनाध्यवमितः सोऽपूर्वार्थ इत्यर्थः। तेनेहाति ज्ञानविषयस्यावग्रहादिगृहीतत्वेऽपि न पूर्वार्थत्वम् । अवग्रहादिनेहादिविषयभूतावान्तर- विशेषनिश्चयाभावात् ॥ ४॥ प्रयोक्तप्रकार एवापूर्वार्षः किमन्योऽप्यलोत्याह ॥ ५ ॥ दृष्टोऽपि गृहीतोऽपि न केवलमनिश्चितस्वेापशब्दार्थः । तादृगपूर्वार्थ भवति । समारोपादिति हेतुः। एतदुक्तं भवति श्यामलिताकारतया यनिर्णतुं न शक्यते तदपि- वस्त्वपूर्वमिति व्यपदिश्यते । प्रवृत्तममारोपाव्यवच्छेदात् ॥ ५ ॥ ननु भवतु नामापूर्वार्थव्यवसायात्मकवं विज्ञानस्य खव्यवसायच न विद्यः इत्यत्राह ॥ स्वस्योन्मुखता स्वोन्मुखता सया स्वानुभवतया प्रतिभासनं स्वस्थ व्यवसायः॥ ६ ॥ अत्र दृष्टान्तमाहू ॥७॥ तच्छब्देनार्थोऽभिधीयते । यथार्थोन्मुखसया प्रतिभासनमर्थव्यवसायतथा खोन्मुख तया प्रतिभासनं खस्य व्यवसायो भवति ॥७॥ . . .

·प्रामाण्णवरूपोहशः। ३ - 'अत्रोल्लेखमाह ॥" ननु ज्ञानार्थमेवाध्यवस्यसि न खात्मानमात्मानं फलं वेति केचित् । वर्तकर्मणोरेव प्रतीतिरित्यपरे । कार्तिकमक्रियाणामेव प्रतीसिरित्यन्ये । तेषां मतमखिलमपि प्रतीतिबाधित- मिति दर्शयन्नाह ॥8॥ ज्ञानविषयभूत वस्तु काभिधीयते तस्यैव अप्तिक्रियया व्याप्यत्वात् । तस्येव तहत कर्तात्मा करणं प्रमाण क्रिया प्रमितिः। कर्ताच करणञ्च क्रिया च तासां प्रतौतिस्तस्या इति देतो। का प्रागुक्तदनुभवोल्लेखे मथाक्रमं सत्प्रतौतिद्रष्टव्या ॥ २ ॥ मा शब्दपरामर्थसचिवेयं प्रसौतिन वस्तुतत्त्वबलोपजासत्यत्राह ॥ १० ॥ यथा घटादिशब्दानुशारणेऽपि घटाद्यनुभवस्तथाहमहमिकया योऽयमन्तर्मुखाकार-' तयावभासः स शब्दानुच्चारणेऽपि स्वयमनुभूयत इत्यर्थः ॥ १०॥ अनुमेवार्थमुपपत्तिपूर्वक परं प्रति मोलण्ठमाचष्टे ॥ ११ ॥ को वा लोकिका परीक्षक वा । तेन धानेन प्रतिभासितु शौलं यस्य स तथोक्तस्त प्रत्यत्तविषयमिच्छन् । वियिधर्मस्य विषये उपचारात् । सदेव ज्ञानमेव तथा प्रत्यक्षलेम नेच्छेत् । अपि बिच्छोंवेव । अन्यथा प्रामाणिकत्वमसङ्गः स्यादित्यर्थः ॥ ११ ॥ अत्रोदाहरणमाह॥१२॥ इदमत्र तात्पर्यम् । चानं स्वावभासने स्वातिरिक्तमजातौयार्थान्तरानपेक्ष प्रत्यक्षार्थ- गुणले पति अदृष्टानुयायि करणलात् । प्रदीपसासुराकारवत् ॥ १२ ॥ अथ भवतु नाम उक्तलक्षणलक्षितं प्रमाणं तथापि तत्प्रामाण्यं स्वतः परतो वा । न तावत्स्वतः। अविप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । नापि परतोऽनवस्थाप्रसङ्गात् । इति मतदयमाशङ्कय तन्निराकरणेन स्वमसमवस्थापयन्नाह ॥ १३ ॥ सोपस्काराणि हि वाकानि भवन्ति त इदं प्रतिपत्तव्यं प्रयासदशायां खतोऽनभ्यासदश्शायाज परतइति। खेन भागुक्तकान्तद्वयनिरामः।, न चानभ्यासदशायां परतः। प्रामाण्ये ऽप्यनवस्था समाना। ज्ञानान्तरस्थास्यविषयस्य स्वतः प्रमाणभूतस्याङ्गो- करणात् । अथवा प्रामाण्यमुत्पत्तो परत एव विशिष्ठकारणप्रभवल्वात् विशिष्ठकार्यस्येति विषयपरिच्छित्तिलक्षणे वा स्वकार्य अभ्यासेतरदशापेक्षया क्वचित्खतः परतश्चेति निश्चीयते ॥१३॥ ननु उत्पत्तो विज्ञानकारणातिरिक्तकारणान्तरसव्यपेक्षत्वमसिद्ध प्रामाख्यस्य तदितर- स्वाभावात् । गुणाख्यमस्तौति वाङ्गात्रम् । विधिमुखेन कार्यमुखेन वा गुणानामप्रतीतेः । नायुप्रामाण्यं स्वतएव प्रामाण्यन्तु परत एवेति विपर्ययः शक्यते कल्पयितुम् । अन्वय- ध्यतिरेकाभ्यां हि त्रिरुपल्लिङ्गादेव केवलात् मामाण्यमुत्पद्यमानं दृष्टम् । प्रत्यक्षादिपि तघेव प्रतिपत्तव्यं नान्यथेति ततएवाप्सोक्तत्वगुणसमावेऽपि न तत् कृतमागमस्य प्रामाण्यम्। सत्र हि गुणेभ्यो दोघाणाम्भावस्सदभावाच संशयविपासलक्षणाप्रामाण्यासत्वेऽपि प्रामाण्यमोत्सर्गिकमनपोहितमास्त एव इति । ततः स्थित प्रामाण्यमुत्पत्तों न सामग्रन्तर- सापेक्षमिति । नापि विनयपरिच्छित्तिलक्षणे स्वकार्य स्खग्रहणसापेक्षमगृहीतमामाण्या- देव ज्ञानाविषयपरिच्छित्तिलक्षणकार्यदर्शनात् । ननु न परिच्छित्तिमात्र प्रमाणकार्य तथमियाज्ञानेऽपि सनावात् । परिच्छित्ति- विशेषन्तु नाहीतमामाख्यं विज्ञानं जनयतीति तदपि बालविलसितम् । न हि प्रामाख्य- : , .

·. १२. परीक्षामुखलघुत्तिः। ग्रहणोत्तरकालमुत्पत्तावस्याप्तः परिच्छितेर्विधोऽवभासते । सहीतप्रामामवादपि विज्ञाना. निर्विशेषविषयपरिच्छेदोपलब्धः । ननु परिच्छित्तिमात्रस्य शुक्तिकायां रजतज्ञानेऽपि सद्भावात्तस्यापि प्रमाणकार्यव- प्रसङ्गइति चेत् भवेदेवं यदार्थान्यातप्रत्ययस्व हेवदोषज्ञानाभ्यो तनापोधेत । तमाद यत्र कारणोषज्ञानं बाधकप्रत्ययो वा नोति तत्र स्वतएव प्रामाण्यामिति । न चैव- मप्रामाण्येप्याशङ्कनीयं संस्य विधांनकारणातिरिक्तदोषस्वभावसामानौतव्यपेक्षतयोत्पत्तेः । निवृत्तिलक्षये च स्वकार्य स्खग्रहणसापेतत्वात् । तहि यावन्न जान न तावत् खविषयात पुरुषं निवर्तयतीति ॥ तदेतत् सर्वमनल्पतमोविलसितम् । तथाहि न तावत् प्रामाण्यस्योत्पत्तो सामग्रा- न्तराऐजत्वमसिद्धमासमणीतत्वलक्षणगुणार्मोन्नधाने सत्येवाप्तमणी तवचनेषु प्रामाण्यदर्शनात् । यद्भावाभावाभ्यां यस्योत्पत्त्यनुत्पत्तौ तत्सत्कारणकमिति लोकोऽपि सुप्रसिद्धत्वात् । यदुक्तम् । विधिमुखन कार्यमुखेन वा गुणानामप्रतीतिरिति । संत्र तावदासप्रणीतशब्देन प्रतीति गुणानामित्ययुक्तं प्राप्त प्रणीतत्वहानिप्रसङ्गात् । अथ चक्षुरादो गुणामाममतौतिरित्युच्यते तदपायुक्तं नैर्मल्यादिगुणानामबलाबालादि- भिरप्युपलब्धः। अथ नैर्मवं स्वरूपमेव न गुणस्तर्हि तौरविनाभाववैकल्यमपि स्वरूपविकलतेव न दोघइति समानम् । अथ तवकल्पमेव दोपलाई लिङ्गस्य चत्तरादेर्वा ततूस्वरूपसाकल्यमेव गुणः कथं न भवेत् । प्राप्तोक्तऽपि शब्दे मोहादिलक्षणस्य दोषस्याभावमेव यद्यार्थज्ञानादिलक्षणगुण- सनावमभ्युपगच्छन्नन्यत्र तथा नेच्छतौति कथमनुन्मत्तः। अषोक्तमेव शब्दे गुणाः सन्तोऽपि में प्रामाण्योत्पनो व्याप्रियन्ते । किन्तु दोधाभाव , रवेति सत्यूमुक्तं किन्तु न युक्तमेतत् । प्रतिक्षामात्रेण मासिद्धरयोगात् । न हि गुणेभ्यो दोषाणामभाव इत्यत्र किञ्चिनिबन्धनमुत्पोमोऽन्यत्र महामोहात् । अचानुमानेऽपि त्रिरुपलिङ्गमात्रजनितप्रामाण्योपलब्धिरेव तत्र हेतुरितिचेन्न उक्तोत्तरत्वात् । तत्र हि त्रैरुप्यमेव गुणो यथा तहकलं दोष इति नासम्मतो हेतुरपि. चाप्रामाण्येऽप्येवं वक्तुं शक्यतरव । तत्र हि दोघेभ्यों गुणानामभावस्तदभावाच प्रामाण्या- सत्त्वे अप्रामाण्यमोत्सर्गिकमा इत्यप्रामाण्य खतरवेति तस्य भिमकारणप्रभवत्व- वर्णनमुन्मत्तभाषितमेव स्यात् । किञ्च गुणेभ्यो दोषाणामभावहत्यभिदधता गुणेभ्यो गुणरत्यभिहितं स्यात् । भाषा- न्सरस्वभावत्वादभावस्य । ततोऽप्रामाण्यासत्वं प्रामाण्यमेवेति । मेतावता परपक्षप्रतितपः। अविरोधकत्वात् । तथानुमानतोपि गुणाः प्रतीयम्सएव । तथाहि प्रामाण्यं विधानकारणा- तिरिक्तकारणप्रभवं विज्ञानान्यले सति कार्यवात् अप्रामाण्यवत् । सथा प्रमाणप्रामाण्ये भिन्नभारणजन्य भिन्न कार्यत्वात् घटनुस्खवदिति च । सतः स्थितं प्रामाण्यमुत्पत्तो पराप्त- मिति । तथा विषयपरिच्छित्तिलक्षये प्रवृत्तिलक्षणे वा स्वकार्य स्वग्रहणं नापेक्षत इति नैकान्तः। क्वचिभ्याविषयरव परान पेस्त्वष्यवस्थानातू । अनभ्य तु जखमसमगैधिका- साधारणप्रदेथे बलवानं परापेक्षमेव सत्यमिदं जलं विशिष्टाकारधारिखात् । घटवेटिकापे- उकदईशरावसरोजगन्धवस्वाच परिदृष्टतलवदित्यनुमानज्ञानादकियानानाञ्च खतसिद्ध- ८ .

·-. प्रत्यक्षोदेशः। प्रामाण्यात् प्राचीमज्ञानस्य यथार्थवमाकल्पमतकल्पत एव । यदप्यभिहितं प्रामायग्रहणो- सरमुखतावस्यातः परिच्छितर्विशेषो नावभासतइति तत्र यद्यभ्यतविषये मावभासस इत्युक्यते सदा तदिष्यस एव । तत्र प्रथममेव निःसंशयं विषयपरिच्छित्तिविशेषाभ्युपगमात् । प्राभ्यस्तविषये तु तद्ग्रहणोत्तरकालमत्येव विषयौवधारणस्वभावरिच्छित्तिविशेषः पूर्व [माण प्रमाणसाधारख्या एव परिच्छित्तसत्पत्तः । ननु प्रामाण्यपरिच्छित्तयोरभेदात् कथं पोर्वापामति । नैवं न हि सर्वापरिच्छित्तिः प्रामाण्यात्मिका । मामांस्यन्तु परिच्छितात्मकसेवेति न दोघः। . यदप्युक्तम् । बाधककारणदोषज्ञानाभ्यां प्रामाण्यमपोद्यत इति । सदपि फलाभाषित- मेव अप्रामाण्येऽपि तथा भाषितुं शक्यत्वात् । तथाहि । प्रथममप्रमाणमेव ज्ञानमुत्पद्यते । पश्चादबाधबोधगुणज्ञानोत्तरकालं तदपोद्यत इति । तस्मात् प्रामाण्यमप्रामाण्य वा स्वकार्य क्वचिदभ्यासानभ्यासापेक्षया स्वतःपरतश्चेति निर्णसमिति ॥ देवस्य सम्मतमपास्तसमस्तदोघं वौक्ष्य एपज्वचिरं रचितं समस्य । माणिकनन्दिविभुना शिशुबोधहेतोः मानस्वरूपमधुना स्फुठमभ्यधायि ग. इति परीक्षामुखलघुवृत्तो प्रामाण्यस्वरूपोद्देशः समाप्तः ॥ ॥. -- . अथ प्रामाण्यस्वरूपविप्रतिपत्तिं निरस्येदानों संख्याविप्रतिपत्तिं प्रतिक्षिपन् सकल- प्रमाणभेदसन्दर्भसंग्रहपरं प्रमाणेयत्तापतिपादकं वाकामांह ॥१॥ तच्छब्देन प्रमाणं परामुश्यते । तत्प्रमाणं खरूपेणावगतं देधा दिमकारमेव । सकल- प्रमाणभेदानामत्रैवान्तर्भावात् ॥ १॥ सहिखमयक्षानुमानप्रकारेणापि सम्भवतीति । तदाशङ्कानिराकरणार्थ सकलप्रमाण- भेदसंग्रहशालिनी संख्या प्रव्यक्तीकरोति ॥ ३ ॥ प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणुलक्षणं इतरत् परोक्षं ताभ्यां भेदात् प्रमाणस्येतिथेषः। नहि पर- परिकल्पितेकदित्रिचतुःपञ्चघटप्रमाणसंख्यानियमे निखिलप्रमाणभेदानामन्तर्भावविभावना मक्या कर्तुम् । तथाहि प्रत्यक्षेकप्रमाणवादिनः चार्वाकस्य नाध्यक्ष लैङ्गिक स्यान्तर्भावो युक्तः तस्मा तद्विलक्षणखात् सामग्रीस्वरूपभेदात्।। अथ नासत्यतं प्रमाणमस्ति विसंवादसंभवात । निश्चिताविनाभावाल्लिङ्गात् लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानमित्यानुमानिकशामनम् । तत्र च स्वभावलिङ्गस्य बहुलमन्यथापि भावो दृश्यते । सपाहि कषायमोपेतानामामलकानामेत देशकालसम्बन्धिनां दर्शनेऽपि देशान्तरे कालान्तरे द्रव्यान्सरसम्बन्ध चान्यापि दर्शनात् । स्वभावतुर्यभिचार्युव लताचूतवत् । लसाशिंश- पादिसंभावनाञ्च । तथा कार्यशिङ्गमपि गोपालघटिकादौ धूमस्य शक्रमूर्ड्सि चान्ययापि भावात् पावकभिचार्य्यव । ततः प्रत्यक्षमेवेकं प्रमाणमस्येवाविसंवादालादिति । तदेतद्वालविलासितमिवाभाति. उपपत्तिशून्यत्वात् । सथाहि किमप्रत्यक्षपोलादक- कारणाभावादासम्बनाभावाडा प्रामाख्यं निषियते । तत्र न सावत् प्राक्तनः परः । तनु- .

·. . १४ परीक्षामुखलघुकृत्तिः। लादकस्य सुनिश्चितान्ययानुपपत्तिनियनिश्वयुलक्षणस्य साधनस्थ बनावात् । नो खवयुवी- चीनः पक्षः तदालम्बनर्य पावकादेः सकल विचारचातुरचेपि सर्वदा प्रतीयमानखातू । यपि स्वभावतोयभिचारसम्भावनमुक्तं तदप्यनुचितमेव । स्वभावमात्रस्याहेतुत्वात् । व्याप्यापस्येच स्वभावस्थ व्यापकं प्रति गमकवान्युपगमात् । न च व्याप्यस्य व्यापकव्यभि- चारित्वम् । व्याप्यत्वविरोधप्रसङ्गात् । किश्वेचं वादिनो नायक्ष प्रमाणं व्यतिनुते । तत्राविसंवादस्यागोणवस्य च मामाख्याविनामाविलेन निश्चेतुमशक्यत्वात् । .यच्च कार्यहेतोरपन्यचापि संभावनं तदप्यचितितलतितम् । सुर्विवैचितय कार्यस्य कारणाव्यभिचारित्वात् । यादृशो हि धूमो ज्वलनकार्यों भूधरनिसम्बादावतिबह- ' धवखतथा प्रर्पन्नपलभ्यते । न तादृशो गोपालघटिकादाविति । यदप्युक्तम् । शक्रमूर्द्धनि धूमस्थान्यचापि भाव इति । तत्र किमयं शक्रमूर्द्धा अग्निस्त्रभावोऽन्यथा वा। यानस्वभावस्तदागिरेवेति । कर्य सद्भुतधूमस्यान्यधाभावः 'शक्यते कल्पयितुम् । .प्रथाननिस्वभावस्तदा तद्भवो धूम एव न भवतीति कथं तत्र तय तहाभिचारित्वमिति । ताचोक्तम- अगिनभावः शक्रस्य मूर्द्धा चेदग्निरेव सः । अथाननिखभावोऽसो धमस्तत्र कथं भवेदिति ॥ मिञ्च प्रत्यहं प्रमाणमिति कथमिदं पर प्रतिपादयेत् । परस्य प्रत्यक्षण ग्रहीतुम- शकात्वात् । व्याहारादिकार्पप्रदर्शनात् तं प्रतिपद्यतेति चेत् प्रायातं सहि कार्यात्कार- णानुमानम् । अथ लोकव्यवहारापेक्षयेष्यत एवानुमानमपि । परलोकादावेवानभ्युपगमात् तदभावादिति । कथं तदभावोऽनुपलब्धेरिति चेत् तदनुपलब्धिलिङ्गजनिसमनुमानमपरमा- पतितमिति । प्रत्यक्षमामाख्यमपि स्वभावतुजातानुमितिमन्तरेण मोपपत्तिमियौति मागेवोक्तमित्युपरम्यते । तदप्युक्तं धर्मकोतिना- मृमाणेतरसामान्यस्थितेराधियो गोः । प्रमाणान्तरसद्धावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् ॥ इति । ततः प्रत्यक्षमनुमानमिति प्रमाणहुयमेवेति सौगतः। सोऽपि न युक्तवादो। स्मृते- रविसंवादिन्यास्तृतीयायाः प्रमाणभूतायाः सद्भावात् । न च तथा विसंवादादप्रामाण्यम् । दत्तग्रहादिविलोपापत्तः। प्रधानुभूयमानस्य विषयस्याभावात् स्मृतेरप्रामाण्यं, न । संघाद्यनुभूतेनार्थन साव- लम्बनखोपपत्तेः। अन्यथा प्रत्यक्षस्याप्यनुभूतार्थविषयवादप्रामाण्यमनिवार्य स्यात् । खविषयावभासनं मरणेऽप्यविशिष्टमिति । किञ्च स्मृतेरमामाख्येऽनुमानवार्तापि दुर्लभा । तया व्यामेरविषयीकरणे सदुत्थानर- योगादिति । तत इदं वक्तव्यम् । स्मृतिः प्रमाणं अनुमानप्रामाण्यान्यथानुपपतरिति । मेव प्रत्यक्षानुमानखरूपतया प्रमाणय दिखसंख्या नियमं विघठयतीति कि नश्चिन्तया । तथा प्रत्यभिज्ञानमपि सौगतोयप्रमाणसंस्था विघठयत्येव । तथापि प्रत्यक्षानुमानयो- रनन्तर्भावात् । ननु तदिति परणमिदमिति प्रत्यक्षमिति शानदयमेव। न ताभ्यां विभिन्न प्रत्यभि- शानाख्यं वयं प्रतिपद्यमानं प्रमाणान्तरमुपलभामहे । ततः कथं तेन प्रमाणसंख्या विघठन- मिति तदप्यघठितमेव। यतः मरणप्रत्यक्षाभ्यां प्रत्यभिज्ञानविषयस्यार्थस्य ग्रहौतुमशक्य- - ·प्रत्यक्षोद्देशः। . खात् । पूर्वोत्तरविवर्तवत्तकद्रयं हि प्रत्यभिज्ञानविषयः । न च तत् मरणेनोपलक्ष्यते तस्थामधूतविषयत्वात् । नापि प्रमाण सस्थ वर्तमान विवर्त्तवर्त्तिवात् । यदप्युक्तम् । ताभ्यां भिवमन्यज्ञानं नालोति तदप्ययुक्तम् । अभेदपरामर्शरूपतया भिन्नस्यैवावभासनात् । न च सयोग्यतरस वा भैदपरामर्थात्मकत्वमलि विभिन्न विषय- लात् । न चैतत् प्रत्यक्षऽन्तर्भवत्यनुमाने 'वा तयोः पुरोऽवस्थितार्थविषयल्वेनाविनाभूत- लिङ्गसम्मावितार्थविषयलेन च पूर्वापरविकारव्याप्येकलाविघयत्वात् । नापि मरणे सेनापि तवेषात्वस्याविषयोकरणात् । .. अथ संस्कारमरणसंहकृतमिन्द्रियमेव प्रत्यभिज्ञानं जनयतीतीन्द्रियजज्वाध्यक्षमेवेति न प्रमाणान्तर्रामत्यपरः। सोऽप्यतिवालिश एव स्वविषयाभिमुखेन प्रवर्त्तमानस्येष्ट्रियस्थ सहकारिशतसमवधानेऽपि विषयान्तरप्रवृत्तिलक्षणातिशयायोगातू । विष्यान्सरज्वप्नोत. साम्प्रतिकावस्याव्याप्येकद्रव्यान्ट्रियाणं रूपादिगोचरचारिखेन चरितार्थवाच । माप्यदृष्ट- सहकारिसयपेक्षमिन्द्रियमेकलविषय मुक्तदोषादेव । किचादृष्टसंकारादिमत्यपेक्षादेवात्मनः सहिज्ञानमिति किं न कल्प्यते । दृश्यते हि। स्वमसारस्वतचाण्डालिकादिविद्यासंल तादात्मनो विशिष्टज्ञानोत्पत्तिरिति ।, मन्वजनादिसंस्कृतमपि चक्षुः सातिशयमुपलक्ष्यत इति चेत् न । तस्य स्वार्थानति- क्रमेणैवातिशयोपलब्धः न विषयान्तरग्रहणलक्षणातिशयस्य । तथाचोक्तम् - यत्रातिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टो स्यात् न रूपे श्रोत्रवृत्तितः॥ इति। नन्वस्थ वार्तिकस्य सर्वचप्रतिषेधपरत्वात् विघमो दृष्टान्त इति चेत् न । इन्द्रियाणां विषयान्तरमवृत्तावतियाभावमात्र सादृश्यात् दृष्टान्तखोपपत्तेः। नहि सों दृष्टान्तधर्मों दान्तिक भवितुमर्हति । अन्यथा दृष्टान्त एव न स्यादिति । स्तः स्थित प्रत्यक्षानुमानाभ्यामन्तिरं प्रत्यभिज्ञानं सामग्रीस्वरूपभेदादिति । . न चैतप्रमाणम् । ततोऽयं परिच्छिद्य प्रवर्त्तमानस्यार्थक्रियायाप्रविसंवादात् प्रत्यक्षदिति । न चेकलापलापे बन्धमोक्षादिव्यवस्था। एकखाभावे बद्धस्यैव मोक्षादेहीतसम्बन्धस्यैव लिङ्गस्थादर्शनादनु- मानस्य च व्यवस्थायोगादिति। न चास्य विषये बाधकप्रमाणसद्धावादप्रामाण्यं तद्विषये प्रत्यक्षस्य लैङ्गिकस्य चाप्रवृत्तः। प्रवृत्तो वा प्रत्युतै साधकत्वमेव न बाधकत्वमित्यलमति- प्रसङ्गेन ॥ तथा मोगतस्य प्रमाणसंख्याविरोधिविध्वस्तबाधं तख्यिमुपढोकत एव । न चैतत्प्रत्यक्ष अन्तर्भवति । साधसाधनयोाप्ययापकमावण साकल्येन प्रत्यक्षाविषयत्वात् । न दियतो व्यापारान् कर्तुं शक्नोति । अविचारकत्वात् सन्निहितविषयत्वाच्च। नाप्यनुमाने तस्यापि देशादिविषयविशिष्ठत्वेन व्याविषयत्वात् । तद्दिषयत्वे वा प्रकृता- मुमानान्तरविकल्पदयानतिक्रमात् । तत्र प्रकृतानुमानेन व्यामिप्रतिपत्तावितरेतराश्रयत्व प्रसङ्गः । व्याप्तो हि प्रतिपन्नायाम् अनुमानमात्मानमामादयति । तदात्मलामे च व्याप्ति- प्रतिपत्तिरिति । अनुमानान्तरेणाविनाभावप्रतिपत्तावनवस्थाचमूरपरपक्षचमूंचज्वमौति । मानुमानगम्या ध्यामिः ।. नापि सांख्यादिपरिकल्पितेरागमोपमानार्थापत्ताभावेः साकीनाविनाभावावगतिः। तेषां समयसंगृहीतसादृश्यान्ययानन्याभूताभावविषयवेन व्याविषयत्वात् । परैस्तथानभ्युपगगाच । अध प्रत्यक्षदृष्ठभाविविकल्पात् साकीन सायसाधनभावप्रसिपत्तन प्रमाणान्सरं तदर्थ .

·.. परीक्षामुखलघुत्तिः । प्रयमित्यपरः । सोऽपि न युक्तवादी। विकल्पस्थाध्यक्षाहीतविषयस्य तदगृहीतविषयम वा तहग्वस्थापकत्वमाद्यं पक्षे दर्शनस्येव तदनन्तरभाविनिर्णयस्यापि नियविषयत्वेन व्याप्त्यगोचरत्वात्। हितीयपक्षेऽपि विकल्पहयाप्नुपढोकत एव । तहिकल्पज्ञानं प्रमाणमन्यथा वेति । प्रथमपते प्रमाणान्तरमनुमन्तब्धं प्रमाण पेऽनन्तर्भावात् । उत्तरपक्षे तु न सतो- ऽनुमानव्यवस्था । न हि व्यामिज्ञानस्थाप्रामाण्ये तत्पूर्वकमनुमानं प्रमाणमानन्दति । मंदिग्धादिलिगदप्यत्पद्यमानस्य प्रामाण्यप्रसङ्गात् । ततो व्याप्तिमान सविकल्पकर्माव- संवादमञ्च •प्रमाणं प्रमाणहयादन्यदभ्युपगम्यमिति न सोगतामिमतप्रमाणसंख्या नियमः । एतेनानुपलम्भात् कारण व्यापकानुपलम्माच कारणाव्याप्यध्यापकभावसवित्तिरिति वदन्नम्म प्रत्युक्तः । अनुपलम्भस्य प्रत्यक्षविशेघवेन कारणाद्यनुपलम्भस्य च लिङ्गखेन तज्जनितस्या- मुमारखात् । प्रत्यक्षानुमानाभ्यां व्यासिग्रहणपक्षोपक्षिप्तदोषामुंधडात् । एतेन प्रत्यक्षफलेनोहापोहविकल्पज्ञानेन व्याप्तिप्रतिपत्तिरित्यप्यपालम्। प्रत्यक्षफल- स्थापि प्रत्यक्षानुमानयोरन्यतरवे व्याप्रविष्यीकरणात् । तदन्यत्वे च प्रमाणान्तरत्वमनि- वार्थमिति । अयं व्याप्तिविकल्पय फलवान प्रामामिति न युक्तम् । फलस्यानुमान- लक्षणफलहेतुतया प्रमाणसाविरोधित्वात् । यथा सन्निकर्षफलस्थापि विशेषणज्ञानस्थ विशेष्यवानलक्षणफलापेक्षया प्रमाणमिति न वैशेषिकाभ्युपगतोहापोहविकल्पः प्रमाणा- तरखमतिवर्तते । एतेन त्रि-चतुः-पञ्च-घटप्रमाणवादिनोऽपि सांख्याक्षपादप्रभाकरजैमिनयः स्वप्रमाणसंख्या न व्यवस्थापयितुं तमा.इति प्रतिपादितमवगन्तव्यमुक्तन्यायेन स्मृति- प्रत्यभिज्ञानताणां सदभ्युपगतममाणसंख्यापरिपन्यित्वादिति । प्रत्यक्षतरभेदात् ई एव प्रमाणे इति स्थितम् ॥२॥ अथ प्रमाणभेदस्य स्वरूपं निरूपयितुमाह ॥ ३ ॥ सममिति वर्तते। प्रत्यक्षमिति धर्मिनिईशः। विशदज्ञानात्मकं सायम् । प्रत्यक्ष- खादिति हेतुः। तथाहि प्रत्यक्षं विशदज्ञानात्मकमेव प्रत्यक्षत्वात् । यन्न विशदज्ञानात्मक तन्न प्रत्यक्षं यथा परोक्षम् । प्रत्यक्षज्च विवादापनम् । तस्मादिशदज्ञानात्ममिति प्रतिक्षा- चैकदेशामिद्धो हेतुरिति चेत् । का पुनः प्रतिज्ञा तदेकदेशो वा। धर्मिधर्म समुदायः प्रतिज्ञा। तदेकदेशो धर्मों धर्मों वा। हेतुः प्रतिज्ञायैकदेशासिद्ध इति चेन्न । धर्मिणो हेतुले प्रसिद्धखायोगात् । धर्मिणो हेतुले अनन्वयदोष इति चेन्न । विशेषस्य धर्मि- वात् । सामान्यस्य च हेतुत्वात् । तस्य च विशेषेष्वनुगमो विशेषनिविधुत्वात् सामान्यस्य । अथ साधधर्मस्य हेतुले प्रतिज्ञायैकदेशासिद्धत्वमिति। तदप्यमन्मतम् । साथस्य खरुपेणैवामिद्धत्वात् । न प्रतिनायकदेशामिद्धवेन तस्यासिद्धत्वम् । धर्मिणा व्यभिचारात् । सपक्षे वृत्ताभावाद्धेतोरनन्वय इत्यप्यसत् । सर्वभावानां क्षणभङ्गमङ्गममेवाङ्गशृङ्गार अङ्गी- कुर्खता तथागतानां मत्वादिहेतूना अनुदयप्रसङ्गात् । विपक्ष बाधकप्रमाणभावात् पक्ष- ध्यापकत्वाच्च अनन्वयवत्वं प्रकृतेऽपि समानम् ॥३॥ इदानी स्त्रोक्तमेव विशदत्वं व्याचष्टे ॥ ४ ॥ एकस्याः प्रतौतेरन्या प्रतीतिः प्रतीत्यन्तरम् । सेनाव्यवधान सेभ प्रतिभायनं वेशद्यम् । यद्यप्यवायस्थावग्रहसमतौतिभ्यां व्यवधानं तथापि न परोतवं विषयविषयिणो देना. प्रतिपत्तः। यत्र विविषिणो दे सति व्यवधानं. तत्र परोक्षत्वम् । तर्वानुमानाध्यक्ष- विषयसकात्मग्राहस्यागेरभिनयोपलम्भात् प्रयतस्य परोक्षतेति । तदप्ययुक्तं भिनविषयला- .

·प्रत्यक्षोदेशः। .. . - भावात् । विसदृशसामग्रौजन्यां भिन्नविषया, प्रतीतिः प्रतीत्यन्तरमुच्यते नान्यदिति न दोधः । न केवलमेतदेव वियेषवत्तया वा प्रतिभासनं सविशेषवर्णसंस्थानादिग्रहणं वेशद्यम् ॥ ४॥ तच्च प्रत्यक्ष इंधा। मुख्यमंत्र्यवहारमेदादिति मनसिकृत्ये प्रथम सांव्यवहारिक- प्रत्यक्षस्योत्पादिका सामग्री तमेदच पाह॥५॥ विशदं ज्ञानमिति चानुवर्तते। देशतो विशदं ज्ञानं सांव्यवहारिकमित्यर्थः। समीचीनः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपणे व्यवहारः संव्यवहारः। तत्र भवं सांव्यवहारिकम् । भूयः किमूक्तम् । इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् । इन्द्रियं चक्षुरादि । प्रनिन्द्रियं मनः । ते निमित्तं कारणं यस्य । समस्त व्यसञ्च कारणमभ्युपगन्तव्यम् । इन्द्रियप्राधान्यादनिन्द्रियबलाधानानुपजात- मिन्द्रियप्रत्यक्षम् । तत्रेन्द्रिय प्रत्यक्षमवनहादिधारणापर्यन्ततया चतुर्विधमपि बदादिहादश- भेदमष्टचत्वारिंशत्संख्यं प्रतीन्द्रियं प्रतिपत्तव्यम् । अनिन्द्रियप्रत्यत्तस्य 'चोक्तप्रकारेणाष्ट- चत्वारिंशद्मेदेन मनोनयनरहितानां चतुर्णार्माप इन्द्रियाणां व्यञ्जनावग्रहस्थाष्टचत्वारिंशः देवेन च समुदितन्द्रियानिन्द्रियप्रत्यक्षस्य घटत्रिंशदुत्तरा त्रिशती संख्या प्रतिपत्तव्या । ननु खसंवेदनभेदमन्यदपि प्रत्यक्षमस्ति तत् कथं नोक्तमिति न वाच्यम् । तस्य सुखादि- ज्ञानस्वरूपसंवेदनस्य मानसप्रत्यक्षवात् । इन्द्रियज्ञारखरूपपवेदनस्य चेन्द्रियसमतलात् । अन्यथा तस्य व्यवसायायोगात् । मृत्यादिस्वरूपसंवेदनं मानसमेवेति नापरं स्वसंवेदन नामाधवस्ति ॥५॥ ननु प्रत्यक्षस्योत्पादकं कारणं वदता अन्यकारण इन्द्रियानिन्द्रियवदर्थालोकावपि किं न कारणलेनोक्तो। तरचने कारणानां साकल्पस्थासंग्रहादिनेयव्यामोह एव स्यात् तदियत्तानवधारणात् । न च भगवतः परमकासणिकस्य चेष्टा सहयामोहाय प्रभवतीत्या- शङ्कायामुच्यते । मुगममेतत् ॥ ६॥ , ननु वाघालोकाभावं विहाय तमसोऽन्यस्याभावात् साधनविकलो दृष्टान्त इति नैवमेवं सति वाद्यालोकस्यापि तमोभावात् अन्यस्यासम्भवात् तेजोद्रव्यस्थासम्भव इति । विस्तरेणेतालङ्कारे प्रतिपादितं बोद्धव्यम् ॥ ६ ॥ अत्रव सायखन्तरमाह ॥ ७॥ अत्र व्याप्तिः । . यद्यस्यान्वयतिरेको नानुविदधाति न तत्तत्कारणकं यथा केशोण्डुकज्ञानम् । नानुविधत्ते च ज्ञानमर्यान्वयतिरेकाविति । तथा श्रालोकेऽपि । पतावान् विशेषस्तंत्र नक्तज्वरदृष्टान्त इति । नतज्वरा मार्जारादयः ॥ ७ ॥ • नर्नु विज्ञानमनितमर्याकारज्जार्यस्य ग्राहक तदुत्पत्तिमन्तरेण विषयं प्रति मियमायोगात् । तदुत्पत्तेरालोकादाविशिष्ठत्वात् ताद्रूप्यसहिताया एव तस्यास्तं प्रति नियमहेतुखात भिन्न कालखेऽपि ज्ञानशेययोद्यग्राहकभावाविरोधात् । तथाचोक्तम् - भिन्न कालं कथं ग्रामिति चेद् ग्राह्यतां विदुः । हेतुखमेव युक्तिज्ञास्तदाकारार्पणनमम् ॥ इत्याशङ्कायामिदमाह ॥ ८॥ अर्थाजन्यमप्यर्थप्रकाशमित्यर्थः । प्रतज्जयत्वमुपलक्षणं सेनाहाकारमपि इत्यर्थः । उभयत्रापि प्रदीपो दृष्टान्तः। यथा प्रदीपस्थासज्जनस्यातदाकारधारिणोऽपि तदप्रकाशकवं तथा वानस्थापीत्यर्थः॥४॥ . 15969 ·. . १९. परीक्षामुखलघवृत्तिः। भनु यद्यदि जातस्यार्थरूपाननुकारिणो ज्ञानस्यार्थसाक्षात्कारित्वं तहा नियसदिग्- देशकालवर्तिपदार्थप्रकाशप्रतिनियमे देतोरभावात् सर्वं विज्ञानमतिनियविषयं स्यादिति शङ्कायामाह ॥६॥ स्वाति च तान्यावरणानि च स्वावरणानि तेनां तय उदयाभावस्लेषामेव सदवस्था उपशमः ताव लक्षणं यस्याः योग्यतायाः। तथा हेतुभूतया प्रतिनियतम व्यवस्थापयति । प्रत्यक्षमिति शेषः। हि यसमावर्षमादेवं ततो नोक्तदोष इत्यर्थः । इदमत्र तालप्यं कल्प- यित्वापि लादृष्यं तदुत्पत्तिं तदयवसायच योग्यतावश्यमभ्युपगन्तव्या । तीद्रूप्यस्य समानार्थः तदुत्पत्तरिन्द्रियादिभिः ता इयस्थापि समानार्थसमनन्तरप्रत्ययः तत्रितयस्यापि टल प्रङ्ख, पाताकारज्ञानेन व्यभिचाराद योग्यताश्रयणमेव श्रेय इति । एतेन यदुक्तं परेण - अर्थन घटयत्येनां न हि मुक्वार्थरूपताम् । तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरुपता ॥ इति तन्निरस्तं समानार्थीकारनानाज्ञानेघु : मेयरुपतायाः सद्भावात् । न च परेषां सारूप्यं नामानि वस्तुभूतमिति योग्यतयेका प्रतिनियम इति स्थितम् ॥ ८॥ इदानों कारणत्वात परिच्छेद्योऽर्थ इति मतं निराकरोति ॥ १० ॥ करणादिकारणं न परिच्छेद्यमियनेन व्यभिचारः। न ब्रूमः कारणत्वात् परिच्छेद्यवं अपि तु परिच्छेद्यखात् कारणवमिति चेन्न । तथापि केशोण्डुकादिना व्यभिचारात् ॥१०॥ इदानीमतौन्द्रिय प्रत्यक्ष व्याचष्टे ॥ ११ ॥ सामग्री द्रव्यीत्रकालभावलक्षणा। तस्या विशेषः समग्रतालक्षणस्तन विधितानि अखिलान्यावरणानि पेन तत्तधोक्तम् । किं विशिष्टम् । अतीन्द्रिय मिन्द्रियातिक्रान्तम् । पुन- रपि कौदृशमशेषतः सामस्त्येन विशदम् । अशेषतो वेशो कि कारर्णामति चेत् प्रतिबन्धामाव इति मः। तत्रापि किं कारणमिति चेत् । अतीन्द्रियत्वमनावरणत्वति ब्रूमः ॥ ११ ॥ एतदपि कुत इत्याह ॥ १२॥ नन्वधिमनःपर्याययोरनेनासंग्रहादव्यापकमेतल्लक्षणमिति न वाच्यम् । तयोपि स्त्रविषये अशेषतो विशदत्वादिधर्मसंभवात् । न चैवं मतिश्रुतयोरित्यतिव्याप्तिपरिहारः ।, तंदतदतीन्द्रियमवधिमनःपर्याययंवला भेदात् । त्रिविधमपि मुख्य प्रत्यक्षमात्मवधिमात्रा: पेक्षखादिति। नन्वशेषविषयविशदावभासिज्ञानस्य तद्वतो वा प्रत्यक्षादिप्रमाणपत्रकाविषयव- नाभावप्रमाणविधविधधरविध्वस्तसत्ताकत्वात् कस्य मुख त्वम् । तथा हि नाधक्षमशेषत्र- विषयं तस्य रूपादिनियतगाचरचारित्वात् संबद्धवर्तमानविनयवाच्च । न चासवेदी संबद्धो वर्तमानश्चेति । नाप्यनुमानात्तसिद्धिग्नुमानं हि गृहीतसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनादसनिकृष्ट बुद्धिः। न च सर्वसद्भावाविनाभाविकालिङ्ग स्वभावलिङ्ग वा संपैश्यामः । तजसप्तः पूर्व तत्स्व- भ वस्य तत्कार्यस्य वा तत्सद्भावा वनामाविनो निश्चेतुमशक्तेः । नाप्यागमात् तत्सद्भावः । म हि नित्योऽनित्यो वा तत्सद्भावं भावयेत् । न तानित्यः । तस्यार्थवादरूपस्य कर्म- विशेषसंस्तवन परवेश पुरुषविशधावरोधकवायोगात् । अनादेशगमस्या दिमत्पुरुषवाचका- ख.घटनाच्च। नाप्यनित्य प्रागम: सर्व साधपति तस्यापि ताण तस्य सनिश्चयमन्तरेण रामाख्या . .. ..

·प्रत्यक्षोदशः। . निश्चयात् । इतरेतराश्रयत्वाच्च । इतरप्रणीतस्य त्वनासादितप्रमाणभावस्याशेषज्ञपकपण- परत्वं नितरामसम्भाव्यमिति । मतसदृशस्य परस्य ग्रहणासम्भवाच्च नोपमानमनन्यथाभूत- स्यार्थस्थाभावानार्धापत्तिरपि सर्वज्ञावरोधिकेति । धाधुपदेशस्य व्यामोहादपि सम्भवात् । विविधो धुपदेशः सम्पमिथ्योपदेशभेदात् । तत्र मन्त्रादीनां सम्यगुपदेशो यथार्थज्ञानोदय- वेदमूलत्वात् । बुद्धादीनान्तु व्यामोहपूर्वकः तदमूलत्वात् । तेषामवेदार्थज्ञवात् । ततः प्रमाणपत्रकाविषयत्वादभावप्रमाणस्यैव प्रवृत्तिस्तेन चाभाव व ज्ञायते । भावांचे प्रत्य- क्षादिप्रमाणपञ्चकस्य व्यापारादिति।. अत्र प्रतिविधीयसे । यत्तावदुक्तं प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयत्वमशेषज्ञस्येति । तदयुक्तम् । तदग्राहकस्थानुमानम्य सम्भवात् । तथाहि कश्चित् पुरुषः सकलपदार्थसाक्षात्कारी तद्ग्रहण- स्वभावले सति प्रक्षीणप्रतिबन्धमत्यमत्वात् । यंदू यद्ग्रहणस्वभावले संनि प्रतीति- बन्धप्रत्ययं तत्ततूमानात्कारि । यथापगततिमिरलोचनं रुपसाक्षात्कारि । सग्रहणस्वभावले सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययश्च विवादापनः कचिदिति सकलपदार्यग्रहणस्वभावत्वं नात्मनों सिद्धम् । चोदनातः सकलपदार्थपरिज्ञानस्यानाथायोगादावस्येवादादूपमतीतेरिति । व्याप्ति- ज्ञानोत्पत्तिबलाच्चाशेविषयज्ञानसम्भवः । केवलं वेशी विवादः तत्र चावरणापगम एव कारणं रजोनीहाराद्याक्तयज्ञामस्येव तदपगम इति प्रतीण- प्रतिबन्धप्रत्ययत्वं कमिति चेदुच्यते दोधावरणे क्वचिनिमलं प्रलयमुनजतः प्रकृष्यमाण- हानिकत्वात् । यस्य प्रकृष्यमाणा हानिः स कचिनिमलं प्रलयमुपव्रजति यथाग्निपुटपाका- पसारितकिदृकालिकाद्यन्तरङ्गहिरङ्गमलइयात्मनि हनि मलमिति । निहासातिशयवती च दोषावरणे इति कथं पुनर्विवादाध्यासितस्य धानस्यावरणं सिद्धं प्रतिषेधस्य विधिपूर्व- कत्वात् इति ॥ पत्रोच्यते । विवादापनं वानं सावरणमविशदतया स्वविषयावबोधकत्वाद्रजो- नौहाराद्यन्तरितार्थज्ञानवदिति । न चात्मनोऽमूर्त्तत्वादावरकावृत्तायोगः। श्रमूर्तीया अपि चेतनाशक्तर्मदिरामदनकोद्रवादिभिरावरणोपपत्तेः । न चेन्द्रियस्य तैरावरणम् इन्द्रियाणा- मचेतनानामप्यनातृतप्रख्यत्वात् स्मृत्यादिप्रतिबश्वायोगात् । नापि मनसस्तेरावरणमात्म- त्यतिरेकेणापरस्य मनसो निषेत्स्यमानत्वात् । ततो नामूर्तस्यावरणाभावः । अतो नासिद्धं तदग्रहणस्वभावत्वे मति प्रक्षीणप्रतिबन्ध प्रत्ययत्वम् । नापि विरुद्धं विपरीतनिश्चिता- विनाभावाभावात् । नाप्यनेकान्तिकं देशतः सामसत्येन वा विपक्षे वृत्ताभावात् । विपरी- तार्थोपख्यापकप्रत्यक्षागमासम्भवान्न कालात्ययोपदिष्ठत्वम् । नापि सत्प्रतिपक्षवं प्रतिपत्त- साधतस्य तोरभावात्। अदमस्त्येव विवादापनः पुरुषो नाशेषज्ञः वक्तवात् 'पुरुषत्वात् पाण्यादिमत्त्वाच रण्यापुमघवदिति । नेतञ्चारू । वक्तृत्वादेरसम्यग्धेतुत्वात् । वक्तृत्वं हि दृष्टेष्टविसद्धार्यवक्तृत्वं तविधवक्तृत्त्वं वक्तृत्वसामान्य वा । गत्यन्तरावात् । न तावत् प्रथमः पत्तः सिद्धसाध्य- तानुषङ्गात् । नापि द्वितीयः पक्षः विरुद्धत्वात् । तदविरुद्धवक्तृत्वं हि चानातिशयमन्तरेण नोपपद्यत इति । वक्तत्वामानार्माप विपक्षाविरुद्धत्वात् न प्रकृतसाथसाधनायालं ज्ञान- मक वक्तत्वापकर्षदर्शनात् । प्रत्युत ज्ञानातिशयवृतो वचनातिशयस्यैव सम्भवात् । • एतेन पुरुषत्वमपि निरस्तम् । पुरुषत्वं हि रागादिदोषदूषितं तदा सिद्धमाध्यता । सददूषितन्तु विरुद्धं वैराग्यविज्ञानादिगुणयुक्तपुरुषत्वस्थाशेषज्ञत्वमन्तरेणायोगात् । पुरुषत्व- . . .

·.. - . परीक्षामुखलघुत्तिः । सामान्यन्नु सन्दिग्र्धावपक्षव्यावृत्तिकमिति सिद्धं सकसपदार्थसाक्षात्कारिवं कश्थचित् पुरुषस्यातोऽनुमानादिति न प्रमाणपञ्चविषयत्वमशेषज्ञस्य । अथास्मिन्ननुमानोहतः सर्ववित्वमनहतो वा । अनहतश्चैदईहाक्यमप्रमाणं स्यात् । अईतश्चेत् सेऽपि न श्रुत्या सामर्थनं वावगन्तुपायते। स्वशक्तया दृष्टान्तानुग्रहेण वा हेतोः पक्षान्तरेऽपि सुषवृत्तित्वात् इति । तदेतत्परेषा स्त्रवधाय कृत्यो त्यापनमेविविशेषप्रश्नस्य मर्वसामान्याभ्युपगमपूर्वकत्वात् । अन्यथा न कस्याप्यशेषज्ञत्वमित्येवें वक्तव्यम् । प्रमिष्ठानमानेऽप्यस्य दोषस्य सम्भवेन, जात्यत्तरत्वाच्च । तथाहि नित्यः शब्दः प्रत्यभि- ज्ञायमानत्वादियुक्त व्यापक्षः शब्दो नित्यः प्रसाधते अध्यापकों वा। यद्यव्यापकः तदा व्यापकत्वेन उपकल्पपमानो न कविद पुष्णाति । श्रथ व्यापकः सोऽप्ति न श्रुत्या सामर्थन वावगम्यते । स्वशक्तया दृष्टान्तानुग्रहेण वा पक्षान्तरेऽपि तुल्पवृत्तित्वादिति । सिद्धमतो निर्दोषात साधर्नादशेषज्ञत्वमिति । यश्चाभावप्रमायकलितसत्ताकत्वमशेषज्ञस्येति तदयुक्तमेवानुमानस्य तद्ग्राहकस्य सद्भावे मति प्रमाणपञ्चकाभावमूलसाभावप्रमाणस्योत्थानायोगात् । गृहीत्वा वस्तुसङ्गावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तितानानं जायतेऽतानपेक्षया ॥ इति च तावत्कं दर्शनम् । तथा च कालत्रयत्रिलोकलक्षणवस्तुमवावग्रहणे अन्यत्रा- न्यदा गृहीतमर्वतमरणे च सर्वचनास्तिताज्ञानमभावप्रमाणं युक्तम्। नापरया । न च कस्यचिदग्दिर्शिनस्विजगत्रिकालज्ञानमुपपद्यते सर्वक्षस्यातीन्द्रियस्य वा । सर्वतवं हि चेतोधर्मतयातौन्द्रियम् । तदपि न प्राकृतपुरुविषय इति कथमभावप्रमाणमुदयमामा- दयेत् । अमर्वज्ञस्य तदुत्पादसामग्रमा असम्भवात् । सम्भवे तथा चातुरेव सर्वचत्वमिति । प्रधाधुना तदभावमाधनमित्यपि न युक्तं सिद्धसाध्यतानुषङ्गात् । ततः सिद्धं मुख्य- मतौन्द्रियज्ञानमशेषतोविशदम्। सार्वज्ञानस्यातौन्द्रियत्वात् अशुयादिदर्शनं तद्रमा- स्वादनदोषो ऽपि परिहत एव । कथमतौन्द्रियज्ञानस्य वेशद्यमिति चेत् यथा सत्यस्वमशानस्य भावनांज्ञानस्य चेति । दृश्यते हि भावनाबलादतद्देशवस्तुनोऽपि विशददर्शनमिति । पिहिते कारागारे तमसि च सूचौमुखापधुर्भद्ये। मयि च निमौलितनयने तथापि कान्ताननं व्यक्तम् ।। इति बहुलमुपलम्मात् । ननु च नावरणविषादथेषज्ञत्वपितु • तनुकरणभुवनादिनिमित्तखेन । न चात्र सन्वादीनां बुद्धिमद्धेतुकत्वमसिद्धमनुमानादेस्तस्य सुप्रसिद्धत्वात् । तथाहि विमत्यधिकरण- भावापन्नं उर्वीपर्वततस्तन्वादिक बुद्धिमद्धेतुकं कार्यत्वात् प्रचेतनोपादानस्वासनिवेश- विशिष्टत्वाहा वस्त्रादिवदिति । भागमोऽपि तदावेदकः श्रूयते । विश्वतश्चक्षुस्त विश्वतोमुखो विश्वसोबाहुस्त विश्वतस्यात् । सं बाहुभ्यां धर्मात संपतत्रावाभूमौ जनयन् वेन एकः ॥ तथा व्यासवानज्न । अन्नो जन्तुग्नीशोऽयमात्मनः मुषानुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छत् स्वर्ग वा वनमेव वा ॥ - .

·प्रत्यक्षोद्देशः। २१ चाचेतनेरेव परमारवादिकारयैः पर्याप्तत्वाद्बुद्धिमतः कारणस्थानर्थक्यं प्रचेतनानां अयं कार्योत्पत्तो व्यापारायोगात तुर्थ्यादिवत् । न चैवं चेतनस्यापि चेतनान्तरपूर्वकत्वात् अनवस्या तस्य संकलपुरुषज्येषुत्वानिरतिशयत्वात् पर्वजस्य क्लेशकर्मविपाकाशयर- परामष्टत्वात् अनाविभूतानश्वरज्ञानसम्भवाच । यदाह पतञ्जलि क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामुष्ठ 'पुसंघविशेध ईश्वरः। तत्र निरतिशयं सर्वचवीजम् । स एवं पूर्वषामपि गुसः कालेनाविच्छेदादिति च। रिश्वर्यमप्रतिहतं सहजोविराग- स्तृप्तिर्निसर्गजनिता वशितेन्द्रियेषु । प्रान्तकं सुखमनावरणा च शक्ति- निज्व सर्वविधयं भगवंस्तवेव ॥ इत्यवधूतवचनाच । न चात्र कार्यत्वसिद्ध सावयवलेन कार्यत्वसिद्ध । नापि विसद्धं विपक्ष एवं वृत्ताभावात् । नाप्यनेकान्तिकं विपक्ष परमाण्वादावमवृत्तः । प्रतिपक्ष सिद्धिनिबन्धनस्य साधनान्तरस्याभावात् न प्रकरणसमम् । अथ तन्वादिकं बुद्धिमद्धेतुकं न भवति दृष्टकर्तृकप्रासादादिविलक्षणत्वात् श्राका- शादिवदित्यस्त्येव प्रतिपक्षसाधनमिति । नैतद्युक्तं तोसिद्धत्वात् । सन्निवेशविशिष्टत्वेन प्रासादादिममानजातीयत्वेन तन्वादीनामुपलम्भात् । अथ यादृशः प्रासादादो सनिवेशविशेषो दृष्टः न तादृशस्तन्वादाविति चेत् न सर्वात्मना सदृशस्य कस्यचिदप्यभावात् । सातिशयलनिवेशो हि सातिशयं कर्तारं गमयति प्रासादादिवत् । न च दृष्टकर्तृकादृष्टकर्तृकाभ्यां बुद्धिमनिमित्तेतरत्वसिद्धिः कृत्रिमर्मणि- मुक्ताफलादिभियभिचारात् । एतेनाचेतनोपादानस्वादिकमपि समर्थितमिति सूक्तं बुद्धि- मद्धेतुकत्वं ततस सर्ववेदित्वमिति । तदेतत्सर्वमनुमानमुद्रादविणरिद्रवचनमेव कार्यत्वादेरसम्यगधेतुलेन . तजनित- ज्ञानस्य मिथ्यारूपत्वात् । तथाहि कार्यवं स्वकारणसत्तासमवायः स्याद् प्रमूखा भाविवम् अक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धरत्पादकलं कारणव्यापारानुविधायित्वं वा स्यात् गत्यन्तराभावात् । अथाद्यः पक्षस्तदा योगिनामशेषकर्मप्रतये पक्षान्तःपातिनि हेतोः कार्यवलक्षणस्याप्रवृत्तेः भागासिद्धत्वम् । न च तत्र सत्तासमवायः स्वकारणसमवायो वा समति तत्पक्षयस्य प्रध्वंसकपखेन सत्ताममवाययोरभावात् । सत्ताया द्रव्यगुणक्रिया- घारखाभ्यनुज्ञानात् समवायस्य च परैः द्रव्याविपञ्चपदार्थवृत्तित्वाभ्युपगमात् प्रयाभावपरित्यागेन भावस्यैव विवादाधामितस्य पक्षीकरणानायं दोषः प्रवेशभागिति चेत् । तहि मुक्तार्थिनां तदर्थमोश्चराराधनमनर्थकमेव स्यात् तत्र तस्थाकिञ्चित्करत्वात् । सत्ता- समवायस्य विचारमधिरोहतः शतधा विशौर्यमाणत्वात् । स्वरूपामिद्धत कार्यखम् । स हि समुत्पन्नानां भवेदुत्पद्यमानानांश्वा । यद्युत्पन्नानां मतामसतां वा ? न तावरसतां खरविषा- खादेरपि सत्मसात् । सताज्वेत् । सत्तासमवायत् स्वतो वा । न तावत् सत्तासमवाया- दनवस्थाप्रसङ्गात् । प्रागुक्तविकल्पहयानतिवृत्तेः । स्वतःमतान्तु सत्तासमवायानर्थक्यम् । अयोत्पद्यमानानां सत्तासम्बन्धनिष्ठासम्बन्धयोरेककालवाभ्युपगमादिति मतम् । तदा सत्तासम्बन्ध उत्पादाजिनः किं वा अभिन्नः? इति । यदि भिन्नस्तदोत्सत्तरमत्त्वा- विशेषादुत्पत्ताभावयोः किं कृतो भेदः । ..

·. .. २२ परीक्षामुखलघुतिः। अधोत्पत्तिसमाक्रान्तवस्तुमत्त्वेनोत्पत्तिरपि तथा व्यादिश्यते इति मतं तदतिजाड्य- वालातमेवोत्पत्तिसत्त्वं प्रति विवादे वस्तुसत्त्वस्यातिदुर्घटत्वात् । इतरेतराप्रबद्रोधश्च । इत्युत्पत्तिसत्त्वे वस्तुनि मदेवकालौनसतासम्बन्धावगमः तदवगमे च सत्रत्यसवेनो- त्पत्तिसत्त्वनिश्चय इति । प्रयतबोधपरिजिहीर्घया तयोरक्यमप्यनुज्ञायते । तर्हि तत्सम्बन्ध रख कार्यसमिति । ततो बुद्धिमद्धतुकत्वे गगनादिभिरनेकान्तः । एतेन स्वकारणसम्बन्धोऽपि चिन्तितः । अयोभयसम्बन्धी कार्यसमिति मतिः। सामिन युक्ता । सत्सम्बन्धस्यापि कादा: चित्कले समवायस्यानित्यत्वप्रसङ्गात् घटादिवत् । अकादाचित्कल्वे सर्वदोपलम्भप्रसङ्गः । अथ वस्तूत्पादककारणानां सन्निधानाभावान्न मदोपलम्भप्रसङ्गः। ननु वस्तूत्पत्ता) कारणानां व्यापारः । उत्पादश्च स्वकारणसत्तासमवायः । स च सर्वदास्ति इति तदर्थ, कारणोपादानमनर्थकमेव स्यात् । अभिव्यक्तार्थं तदुपादानमित्याप वार्तम् । वस्तूत्पादा- पेत्तयाभिव्यक्तरघटनात् । वस्त्वपेक्षयाभिव्यको कारणसम्पातात् प्रागपि कार्य्यवस्तुसद्भाव- प्रसङ्गात् । उत्पादस्याप्यभिव्यक्तिम्सम्भाव्या। , स्वकारणमसासम्बन्धलक्षणस्योत्पादस्थापि कारणव्यापारात्माक्सद्भावे वस्तुमद्भावप्रसङ्गात् । तलक्षणखाहस्तसत्त्वस्य । प्राक्सत एव हि केनचित् तिरोहितस्याभिव्यञ्जकडाभिव्यक्तिस्तमस्तिरोहितस्य घटस्येव प्रदीपादिनेति । तनाभिव्यक्तर कारणोपादानं युक्तम् । तन्न खकारणसत्तासम्बन्ध कार्यवम् । नाप्यभूत्वाभावित्वं तस्यापि विचारासह- वात् । प्रभूत्वाभावित्वं हि भिन्नकाल क्रियायाधिकरणभूते कर्तरि सिद्धे मिद्धिमध्यास्ते लान्तपदविशेषितवाक्वार्थत्वात् भुला व्रजतीत्यादिवाक्यार्थवत् । न चात्र भवनाभवनयो- राधारभूतस्य कर्तुरनुभवोऽस्ति । प्रभवनाधारस्याविद्यमानवेन भावनाधारस्य च विद्य- मानतया भावाभावयोरेकाविरोधात् । अविरोधे च . तयोः पर्यायमात्रेणेव भेदो न, वास्तव इति । अस्तु वा यथाकञ्चिदभूत्वा भावित्वं तथापि तन्वादो सर्वत्रानभ्युपगमात् भागा- सिद्धम् । न हि महीधराकूपारारामादयः प्रागभूत्वा भवन्तोऽभ्युपगम्यन्ते परस्तेषां तैः सर्वदावस्थानाभ्युपगमात् । अथ सावयवत्वेन तेषामपि सादित्वं प्रसाधते तदप्यशिक्षितलक्षितम् । अवयवेषु वृत्तेरवयवेरारभ्यत्वेन च मावयवत्वानुपपत्तेः। प्रथमपते अवयवसामान्य नानेकान्तात् । द्वितीयपक्षे साधाविशिष्ठत्वात् । अथ सन्निवेश एव सावयवत्वम् । तच्च घटादिवत् । पृथिव्याशावुपलभ्यते इत्यभूत्वा भाविखमभिधीयते। तदपपेशलम् । सनिवेशस्यापि विचारासहत्वात् । स अवयव. सम्बन्धो भवेत् रचनाविशेषो वा। यद्यवयवसम्बन्धस्तदा गगनादिनामेकान्तः । सकल- मूर्तिमव्यसंयोगनिबन्धनपदेशनानात्वस्य सद्भावात् । अयोपचरिता एवं तत्र प्रदेशा इति चेत् । तर्हि सकलमूर्तिमव्यसम्बन्धस्यापि उपचरितत्वात् सर्वगतत्वमप्युपचरितं स्यात् । श्रोत्रस्यार्यकारित्वञ्च' न स्यात् उपचरित- प्रदेशरूपत्वात् । धर्मादिना संस्कारात्ततः सेत्ययुक्तम् । उपचरितस्यासद्रूपस्य तेनोपकारा- योगातू खरविषाणयवाततो,नकितिदेतत् । अथ रचनाविशेषः तदा परं प्रति भागाविद्धलं तदवस्यमेवेति नामूखाभाविलं .

·प्रत्यक्षोदेशः। विचार सहते। नाप्यक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धलादकत्वम् । सद्धि कृतसमयथाकृतसमयस्य वा भवेत् । कृतसमयस्य चेत् गगनादेरपि बुद्धिमद्धेतुकलं वात् । तत्रापि खननोत्सेचनात् कृतमिति गृहीतसङ्कोतस्य कृतबुद्धिसम्भवात् । मा मिथेति चेत् भवदीयापि किं न स्यात् । बाधासमावस्य प्रतिप्रमाणविरोधस्य चान्यत्रापि समानत्वात् । प्रत्यक्षेणोभयत्रापि कर्सरग्रहणात् । शित्वादिकं बुद्धिमद्धेसुकं 'न भवति अमदाद्यनवग्राधपरिमाणाधारत्वात् गगनादिवदिति प्रमाणस्य साधारणत्वात् । सन्न कृतसमयस्यं कृतबुद्धुत्वादकत्वम् । नायकृतसमयस्यासिद्धत्वादविप्रनिपत्ति- प्रमङ्गाछ । कारणव्यापारांनुविधायित्वञ्च कारणमात्रापेक्षया यदीष्यते तदा विरुद्ध साधनम् । कारण विशेषापेक्षया चेदितरेतराश्रयत्वम् । सिद्धे हि कारणविशेषे बुद्धिमति तद पेक्षया कारणव्यापारानुविधायित्वं कार्यत्वं ततसदिशेसिद्धिरिति सनिवेश विशिष्टत्वम- चेतनोपादानत्वञ्चोक्तदोषदुष्टत्वान्न पृथक् चिन्त्यते । स्वरूपभागामिद्धन्वादेस्तत्रापि सुलभ- त्वात् । विरुद्धाश्चामौ हेतवो दृष्टान्तानुग्रहेण शरीरामर्वपूर्वकस्वसाधनात् । न धूमातं पावकानुमानेऽप्ययं दोषः । तत्र ता पार्णादिविशेषाधाराग्निमात्रव्याप्तधूम्स्य वनात् । नवमत्र सर्वज्ञासर्वकर्तृ विशेषाधिकरणतत्सामान्येन कार्यत्वस्य व्याप्तिः । सर्वर स्य कर्तुंरतोऽनुमानात् प्रागसिद्धत्वात् । व्यभिचारिणश्चमी हेतवः बुद्धिमत्कारणमन्तरेणापि विद्युदादीनां प्रादुर्भावसम्भवात् । सुम्साद्यवस्थायां अबुद्धिपूर्वक स्थापि कार्यस्य दर्शनात् । तमवश्यं तत्रापि भर्गाख्यं कारणमित्यतिमुग्धविलसितम् । तपारस्याप्यसम्भवात् प्रशगैर- त्वात् ज्ञानमात्रेण कार्यकारित्वाघटनादिच्छाप्रयत्नया: शरीरामावेऽसम्भवात् । तदसम्भवश्व पुरातनेविस्तरेणाभिहित प्राप्तपरीक्षादौ । अतः पुनरत्र नोच्यते ॥ यच्च महेश्वरस्य क्लेशादिभिरपरामृष्टत्वं निरतिशयत्वमेश्वर्याद्युपेतत्वं तत् सर्वमपि गगनाजसोरभव्यावर्णनमिव निर्विषयत्वापेक्षामर्हति । ततो न महेश्वरस्यावर त्वम् । नापि ब्रमणः। तस्यापि ममावावेदकप्रमाणाभावात् । न तावत, प्रत्यत्तं तदावेदकम- विप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । न चानुमानविनामाविलिङ्गाभावात् । ननु प्रत्यक्षं तदग्राहकमलप्रवातिविस्फालनानन्तरं निर्विकल्पकस्य सन्मात्र विधि- विषयतयोत्पत्तः। सत्तायाश्च परमब्रह्मरूपत्वात् । तथाचोक्तम् । अस्ति बालोचनाज्ञाने प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ।। च विधिवत् परस्परव्यावृत्तिरप्पश्चततः प्रतीयते इति इतसिद्धिः । निषेधाविषयस्वात् । तथाचोसम् । पाहुविधातृप्रत्यक्षं न निषेद्धविपश्चितः । नेकत्ये प्रागमन प्रत्यक्षण प्रबाध्यते ॥ अनुमानादपि तत्सद्भावो विभाव्यत एव । तथाहि । ग्रामारामादयः पदार्थाः प्रतिभासान्तःप्रविष्टा प्रतिभासमानत्वात् । यत् प्रतिभासते तत् प्रतिभाशान्तःप्रविष्टं यया प्रतिभामस्वरूपम् । प्रतिझामन्ते. च विवादापना इति । तदागमानामपि-पुरुषा एवेदं यतं यच्च भाव्यमिति बहुलमुपलम्मात् । मय वे खल्विदं ब्रह्म, नेह नानास्ति किञ्चन । पारामं तस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति श्रुतश्च । ननु परमब्रह्मण एव परमार्थमवे कथं घटादिभेदोऽवभासते । इति न चोद्यम् । . तस्य ।

·. - परीक्षामुखलघुरत्तिः। सर्वखापि सद्विवर्ततयावभासनात् । न चाशेश्वभेदस्य सहिवतत्वमसिद्धम् । प्रमाणप्रसिद्ध- खात् । तथाहि विवादायासितं विश्वमेककारणपूर्वममेकरुणान्वितत्वात् । छठघटी- सरावोदचनादीनां सहपाधितानां यथा मृदेककारणपूर्वको सद्रूपेणान्वितच निखिलं वस्विति । सथागमोऽप्यस्ति । ऊर्णनाभ इवांशूनां चन्द्रकान्त इवाम्भसाम् । प्ररोहाणामिव पक्ष स हेतुः सर्वजन्मिनाम् ॥ इति । सदेतभूमदिरारमाखादगद्गदोदितमिव । मदनकोद्रवायूपयोगनितव्यामोहमुग्ध, विलसितमिव निखिलमवभासते विचारामहत्वात् । तथाहि यत् प्रत्यक्षस्य सत्ताविषयत्व- मभिहितं तत्र किं निर्विशेषसत्ताविषयत्वं सविशेषसत्तावबोधकत्वं वा । न तावत पोरस्ताः पक्षः सत्तायाः सामान्यरूपत्वाहिशेषनिरपेक्षतयानवमासनात् । शावलेयादिविशेषानवभासने गोखानवभासवत्। निर्विशेषं हि सामान्यं भवेच्छशविघाणवदित्यभिधानात् । सामान्यरूपत्वञ्च सत्तायाः मत्सदित्यन्वयबुद्धिविषयत्वेन सुप्रसिद्धमेव । अथ पाश्चात्यः पक्षः कक्षौक्रियते । तदा न परमपुरुषसिद्धिः । परस्परव्यावृत्ताकार- विशेषाणामयततोऽवभासवात् । यदपि साधनमभ्यधायि प्रतिभासमानलं तदपि न माधु विचारामहत्वात् । तथा हि मलिभासमानत्वं स्वतः परतो वा। न तावत् स्वतोऽमिनु- खात् । परतविरुद्धम् । परतः प्रतिभासमानत्वं हि परं विना नोपपद्यते । प्रतिभास- मानमात्रमपि न सिद्धिधिवसति । तस्य तविशेषणान्तरीयकत्वात् । तद्विशेषाभ्युपगमे देतप्रसक्तिः। किञ्च धर्मिहेतु दृष्टान्ता अनुमानोपायभूताः प्रतिभासन्ते न वेति । प्रथमपक्षे प्रतिभासान्ताप्रविष्टाः प्रतिभासबहिर्भता वा। यद्याद्यः पक्षलदा साध्यान्तःपातित्वान सतोऽनुमान, तबहिर्भावः तेरेव तीर्यभिचारः । प्रतिभासमानलेपि तद्दनवस्था भावात् । ततो नानुमानमिति । प्रधानाद्यविद्याविम्भितत्वात् सर्वमेतदसम्बद्धमित्यप्यनस्पतमोविलसितम् । अवि. द्यायामप्युक्तदोषानुषङ्गात् । सकलविकल्पविकलवात्तस्या मेध दोध इत्यतिमुग्ध- भाषितम् । केनापि रूपेण सस्थाः प्रतिभासाभावे तत्खरुपानवधारणात् । अपरमप्यत्र विस्तरेण देवागमालङ्कारे चिन्तितमिति मेह प्रतन्यतें। • यच्च परमब्रह्मविवर्तवं अखिलभेदानामित्युक्तं तत्राप्येकरूपेणान्वितत्वं हेतुरन्वीय- मानहयाविनामावित्वेन पुरुषाहतं प्रतिबध्नाति इति स्वष्टविघातकारिबाहिरुद्धः । अन्वितत्व मेकहेतुके स्तम्भकुम्भाम्भोरुहादावपि उपलभ्यत इत्यनेकान्तिकश्च । किमर्थञ्चेदं कार्यमसो विदधाति अन्धन प्रयुक्तखात् कृपावशात् क्रीड़ावशात् स्वभावाहा। अन्येम प्रयुक्तले स्वातन्ताहानिः हेतममङ्गश्च । कृपावशादिति नोत्तरम् । कृपायां दुःखिनाम- करणप्रसङ्गात् । परोपकारकरणनिष्ठलात्तस्याःसष्टेः प्रागनुकम्पाविषयप्राणिनामभावाच न सा युज्यते । कृपापरस्य प्रलयविधानायोगाच्च । प्रदृष्टवशात् सविधाने स्वातन्तहानिः। कृपापरस्य पौड़ाकरणादृष्ठव्यपेक्षायोगाच्च । कौड़ावशात् पत्तो न 'प्रभुत्वं क्रौडोपायव्यपेक्ष- णात् बालकवत् । क्रीडोपायस्य तत्मायस्य च युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गम। सति समर्थ कारणे कार्यस्थावश्यम्भावात् । अन्यथा क्रमेणापि सा.ततो न स्यात् । अथ स्वभावावसो जगनिर्मिणोति पानिर्दहति वायुर्वाति इति मतं तदपि ।

·. . परोक्षोद्देशः। २५ बालभाषितमेव पूर्वोक्तदोषानिवृत्तेः । ताहि क्रमवर्ति विवर्तजातमग्विलपि पुरम पद- त्पदाताप्रेक्षणीयस्थ सहकारिणोऽपि तत्साध्यत्वन योगपद्यसम्मवात । आहार । वयादः कादाचितकम्व है नुनितस्य नियतशक्तात्मकत्ववपतिरन्यत्र निन्दव्यापसमक- स्वभावकारणजनात्येन देशकालप्रतिनियमस्य कार्य दुरूपयाक्षात् ।। तदेवं ब्रह्मवामिद्धा वेदानां तन्मुप्तमद्धावस्यात्वप्रतिपादन पर मासामहा- भूनिःश्वसिताभिधानच गगनाविन्दमकरन्दावर्णननववधेयाविया पतामत । यच्चागमः पमाण सव्वं खल्विदं ब्रह्मत्यादि । ऊर्णनाभ इत्यादि च । तनमधमत्रधिना अविरोधौति नावकाशं लभते । न चापोपय श्रागमोऽस्तोत्यय प्रपयिष्यते । तस्मान पुरुषोत्तमोऽपि विचारणा प्राजति ॥ प्रत्यक्षतरभेदभन्नममलं मानं विधवोदितं देवदिवाण: विचार्य विधिवत् मंशाततेः संग्रहात् । • मानानामिति तद्दिगप्यर्भािहतं श्रीरत्ननन्दगाहयः तहाख्यानमदो विशुद्धधिषण बर्बोद्धव्यमव्याहतम् ।। मुख्यसंव्यवहाराभ्यां प्रत्यक्षमुपदर्शितम् । देवोक्तमुपजीभिः सूरिभि पितं मया ॥ इति परीक्षामुखस्य लघुत्तो हित यः ममुद्देशः ॥ १॥ अधेदानीमुदि प्रत्यक्षेतरभेदेन प्रमाणदिवे प्रथमभेदं व्याखाय इतर वाचः ॥ १॥ उक्त प्रतिपक्षमितरशब्दो ब्रूते । ततः प्रत्यक्षादिवर्शद त लभ्यते । तन परोक्ष मिति ॥५॥ तस्य च सामग्रीस्वरूपे निरूपयन्नाह ॥ २ ॥ प्रत्यक्षादिनिमित्तमित्यादिशब्देन परोक्षर्माप गृह्यते । तच्च यायमरं निरंपरिष्यत । प्रत्यक्षादिनिमित्तं यति विग्रहः । स्मृत्यादिपु हन्दः । तं भेदा यति दिग्रहः ।। २ ।। तत्र स्मृति क्रमप्राप्तां दर्शयन्नाह ॥३॥ संस्वारस्योद्बोधः माकटयम् । म.निबन्धनं मस्याः मा तक्ता। तदित्याकारा नदित्य- ल्लेखिनौ। एवंभूता स्मृतिर्भवाति शेषः ॥ ३ ॥ उदाहरणमाह॥४॥ प्रत्यभिज्ञानं प्राप्मकालमाह ॥५॥ अत्र दर्शनस्मरणकारणकत्वात् सादृश्यादिविषयस्यापि प्रत्यभिज्ञान त्वमुक्तम् । घेशान्तु सादृश्यविषयमुपमानाख्यं प्रमाणान्तरं तेषां वेलक्षण्यादिविषयं प्रमाणान्तरमानुपधेल। तथाचोक्तम् । 'उपमानं प्रमिद्धार्थ साधातू साध्यसाधनम् । तधात् प्रमाणं किं स्यात् संक्षिप्रतिपादनम् ॥ इदमयं महङ्करमामानं प्रांशु ति वा । व्यपेक्षातः समर्थ विकल्पः साधनान्तरम् ॥ इति ॥ ५ ॥ एषां कमेणोदाहरणं दर्शयन्नाह ॥ ६ ॥ .. .. + ·२४ परीक्षामुखजत्तिः। श्रादिशब्देन- पोऽम्बुभेदो हंसः स्यात घट पादर्भमरः स्मृतः । समपर्णस्तु तत्वज्ञविनयो विषमदः ॥ पञ्चवर्ण मवेदन मेंचकाख्यं पृथुस्तगी! युवतिश्चकशृङ्गोऽपि गण्डकः परिकीर्तितः ॥ शरभोऽप्यष्टभिः पादः 'सिंहवासपटान्वितः । इत्येवमादिशब्दश्रवणात् तथाविधानेव मरालाइौनवलोका तथा मत्यापयति यदा सदा तत्सङ्कलनपि प्रत्यभिज्ञानमुक्तं दर्शनमारणकारणत्वाविधात् परेपान्तु तत्प्रमाण- 'मेवोपपद्यते । उपमानादो तस्यान्तर्भावाभावात ॥ ६ ॥ .अधोहोऽवसरप्राप्त इत्याह ॥७॥ उपलम्भः प्रमाणमात्रमत्र गृद्यते । यदि प्रत्यक्षमेवीपलम्भशब्देनोच्यते तदा सोधनेवा मेयेषु व्यामिज्ञानं न स्यात् । अथ व्याप्तिः सर्वोपसंहारण प्रतीयते । मा कथ- मतौन्द्रियस्य साधनस्थातीन्द्रिपेण साध्येन भवेदिति । नैवं प्रत्यक्षविविध अनमानविषये- वपि व्याप्तरविरोधात् । तजज्ञानस्याप्रत्यतत्वाभ्य पगमात ॥ ७ ॥ उदाहरणमाह॥ 'सुगमम् ॥८॥ इदानीमनुमान क्रमापामिति तल्लक्षणमाह ॥ ६ ॥ साधनस्य लक्षणमाह॥१०॥ .. ननु त्रैरुप्यमेव तोर्लक्षणं तस्मिन् मत्येव हेतोरसिद्धादिदोषपरिहारोपपत्तेः । तथाहि । पक्षधर्मत्वमसिद्धत्वव्यवच्छे दार्थमभिधीयते । सपक्ष मत्त्वन्तु विद्धत्वापनोदार्थम् । विपक्ष समत्वमेवानेकान्तिकव्युदासामिति । तदुक्तम् हेतोस्विष्वपि रूपेषु निर्णयसमेन वर्णितः । असिविपरीताव्यभिचारियवेक्षतः ॥ इति । तदयुक्तम् । अविनाभावनियमनिश्चयादव दोपत्रयपरिहारोपपत्तः अवि- नाभावोधन्यथानुपपन्नत्वम् । तच्चासिद्धस्य न सम्भवत्येव । अन्यथानुपपनसममिद्धस्य न सिद्धसि इत्यभिधानात् । नोपि विरुद्धस्य 'तल्लक्षणलोपपत्तिविपरीतनिश्चिताविनामाविनि यथोक्तमायाविनाभानियमलक्षणस्यानुपपर्विरोधात् व्यभिचारिण्यपि न प्रकृतलक्षणा- वकाशस्तत एव ततोऽन्यथानुपपत्तिरव श्रेषसी न त्रिरूपता । तस्यां सत्यापि यथोक्त- लक्षणाभावे हतार्गमकत्वादर्शनात् । तथाहि. स श्यामस्तत्पुत्रवादितरतत्वदित्यत्र रुप्यसम्भवेऽपि न गमकत्वमुपलक्ष्यते । अघ विपक्षाहात्तिनियमवती तत्र न दृश्यते । ततो न गमकवमिति । तदपि मुग्धविलमितमेव तस्या एवाविनाभावरूपत्वात् । इतरूपसद्भावेऽपि तदभावे हेतोः स्वसाधसिद्धि प्रति गमकवानिष्टौ सेव प्रधानं लक्षणमुपलक्षणीयमिति । तत्सद्भावे चेतररुपहनिरपेक्षतया गमकवोपपत्तश्च । यथा मन्तादेवमादिनोऽपि प्रमाणानौष्ठा- निष्टसाधनदूषणान्यशानुपपत्तः । न चात्र पक्षधर्मवं मपक्षान्धयो वास्ति । केवलमविना- । भावमात्रेण गमकत्व प्रतीते। यद यपरमुक्तं परेः पक्षधर्मताभावेऽपि काकस्य कायणद्धिवलः प्रासाद इत्यस्यापि . .

·..
.
परोक्षोद्देशः।
गमकामापत्तिरिति । तदप्यनेनं निरस्तम् । अन्यथानुपपत्तिबलेनैवापक्षधर्मस्थापि साधुत्वा-
भ्युपगमात् । न चेह सास्ति । ततोऽविनाभावएव हेतोः प्रधानं लक्षणमभ्युपगन्तव्यम् ।
तस्मिन् सत्यमति विलक्षणत्वेऽपि हेतोर्गमकत्वदर्शनादिति । न त्रैरूप्यं हेतुलक्षणं
श्रव्यापकत्वात् । मर्वषां क्षणिकले साधे सत्तादेः साधनस्थ सपर्न मतोऽपि स्वयं
मोगतर्गमकत्वाभ्युपगमात् ।
एतेन पज्वलत्तणत्वमपि योगपरिकल्पितं न हैतोपपत्तिमियौ त्यभिहितं बोद्धव्यम् ।
पक्षधर्मले सत्यन्वयव्यतिरेकावबाधिनविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वञ्चति पञ्च लक्षणात । तेघा-
मप्यविनाभावप्रपज्जनेव बाधितविषयस्याविनाभावायोगात् मत्प्रतिपक्षस्य वात । माध्या-.
भावविप्रयत्वेनामम्यग्हेतुत्वाच्च । यथोक्तपक्षविषयत्वाभावात् तद्दोघणव दुष्टुत्वात् । अतः
स्थितं मायाविनाभाविवेन निश्चितो हेतुरिति ॥१०॥
इदानीमविनाभावभेदं दर्शयन्नाच ॥ ११ ॥
तत्र सहभावनियमस्य विध्यं दर्शयन्नाह ।। १२ ।।
महचारिणोरूपरसयोाप्यव्यापकयोश्च तल्लशिंशपत्वयोरिति सप्तम्या विषयो
निर्दिष्ठः ॥१२॥
क्रमभावनियमस्य विषयं दर्शयन्नाह ॥ १३॥.
पूर्वोत्तरचारिणोः कृत्तिकोदयशकटोदययोः कार्यकारणयोश्च धूमधूम ध्वजयोः
क्रमभावः ॥ १३ ॥
नन्वेवम्भूतस्याविनाभावस्य न प्रत्यक्षेण ग्रहणं तस्य सन्निहितविषयत्वात् । नाप्यन -
मानेन । प्रकृतापरानुमानकल्पनार्या इतरेतराश्रयत्वानवस्थावतागदागमादपि भिन्न-
विषयत्वन सुप्रसिद्धत्वान्न ततोऽपि तत्प्रतिपत्तिरित्याशङ्कायामाह ॥ १४॥
तात् यथोक्तलक्षणादृहात । तनिर्णय इति ॥१४॥
अर्थदानों साधलक्षणमाह ॥१५॥
अत्रापरे दूधणमाचक्षते । अासनशयनभोजनयाननिधुवनादेप इा त्वात ताप
माध्यमनुषज्यते इति । तेऽप्यतिवालिशाः, अप्रस्तूतमलापित्वात । अत्र हि माधनर्माध-
क्रियते । तेन साधनविषयत्वमितमिष्ठमुच्यते ॥ १५॥
इदानौं स्वाभिहितसाधलक्षणस्य विशेधणानि सफलयन प्रसिद्धविशेषणं ममयितु:
माह ॥ १६॥
तत्र सन्दिग्धं स्थाणुर्वा पुमघोवत्यनवधारणेनोभयकोटिपरामर्श संशयाकलितं वस्तू-
च्यो। विपर्यसन्तु विपरीतावभासि विपर्यायज्ञानविषयभूतं रजतादि ।
अवगत्पनन्त
नामजातिसंख्यादिविशेषापरिनानेन निर्णतविषयानध्यवसायमाद्यम् । एषां साधत्वप्रति-
पादनार्थमसिद्धपदोपादानमित्यर्थः ॥ १६ ॥
अधुनेठाबाधित विशेषणदयस्य साफल्यं दर्शयन्नाह ॥ १७ ॥
अनिष्टो मीमांसकस्यानित्यः शब्दः । प्रत्यक्षादिबाधितश्चान्नावणवादिः । श्रादिश-
नानमानागमलोकस्ववचनाधितानां ग्रहणम् । तदुदाहरणवाकिञ्चित्करस्य हेत्वाभासस्य
निरूपणावमरे स्वयमेव ग्रन्यकारः प्रपज्जयिष्यतीत्यपरम्यते ॥१७॥
तत्रासिद्धपदं प्रतिवाद्यपेक्षयव ।
प्रतिवाद्यपेक्षयेव। इष्टपदन्तु वाद्यपेक्षति विशेषमुपदर्शयितु-
.
।
माह ॥१०॥

·. .. .. . . २९ परीक्षामुखलघुप्तिः । अधमर्यो न हि मई मर्वापेक्षया विशेषमपि तु किञ्चित्कमद्दश्य भवतीति अस्ति- द्धवदिति व्यतिरेकमुखेनोदाहरणम् । यथा असिद्धं प्रतिवादपेक्षया । न बघेष्टमित्यर्थः ॥१८॥ कुत एतदित्याह 198 इच्छया खलु विपर्योकृतमिटमुच्यते । प्रत्यार्यनाय होच्छा वक्तुरेवेति ॥ १६ ॥ तच्च माधं धर्मः किचातहिशिष्ठो धर्मोति पृष्ट सझेदं दर्शयन्नाई ॥२०॥ सोपस्काणि वाक्यानि भवन्ति । ततो ऽयमर्थी लभ्यते । व्यामिकालापेक्षया तु साध्यं धर्मः १ क्वचित्प्रयोगकालापेक्षया तु तदिशिष्टो धौ माधः ॥ २० ॥ अस्व धर्मिणो नामान्तरमाह ॥ २१॥ नंदु स्वधर्मिसमुदायः पक्ष इति पक्षस्वरूपस्य पुगतननिरूपितत्वात धर्मिणस्तरचने कथं न राद्धान्तविरोध इति । नैवं माध्यधम्मांधारन्या विपितस्य धर्मिणः पक्ष त्व- वचनेऽपि दोधान प्रकाशात । रचनावैचित्रमात्रेण तात्पर्यस्यानिराकृतत्वात् सिद्धान्ता- विरोधात् ॥ २१ ॥ अत्राह मोगतः। भवतु नाम धर्मी, पक्षयपदेशमा तयापि मविकल्पबुद्धो परिवर्तमान एन । न वास्तवः। सर्वत्र वानुमानान मेयव्यवहागे बुद्धयारुन धर्म- धाभन्यायेन न हिःमदमत्त्वमपेक्षत, झ्यभिधानादिति ननिगमार्थमाह ॥ २२ ॥ 'प्रथमः। नयं विकल्पबुद्धिर्वहिरन्तर्वा नामादितालम्बनभावा धर्मिणं व्यवस्था पयति । तदवास्तवत्वन ताधारसाध्यसाधनयोरपि वास्तवत्वानुपपत्तेः तद्वद्ध: पारम्पर्य- गापि वस्तुव्यवस्थानिवन्धनत्यायोगात । ततो विकल्पनानान वा वावस्थापितः पर्वतादि- विघघभावं भजनैव धर्मितां प्रदिपद्यत इति स्थितं प्रमिद्धो धौति । तत्प्रमिद्धिश्च कनिदिकल्पतः कवित्प्रमाणतः क्वचिचोभयत 'इति नैकान्तन विकल्पाधिरूढस्य प्रमाण- प्रसिद्धख वा धम्भिवम् ॥ २२ ॥ विकल्यात्प्रतिपत्तौ किं तव साध्यमित्याशङ्कायामाह ॥ २३ ॥ तस्मिन् धर्मिणि । ननु धर्मिणो विकलमिद्धे सत्ता च तदपेक्षता मत्ता च ते ई अपि भाय मुनिर्ग'तासम्भवद्वाधकप्रमाणबलेन योग्यानुपलचिव नेन चेति शेषः ।। २३॥ त्रादाहरणमाह ॥ २४ ॥ सुगमम् ॥ २४ ॥ न मिद्धिमत्ताने भावाभावोभयवाणां अमि विमद्धानकान्तिवात्वात् अमानविय वायोगान् कथं मत्ततस्योः माध्यत्वम् । तदुक्तम् । झांगला भावधर्मवेत् व्यभिचार्य धयाश्रितः । विद्धधम्मभावस्य मा सत्ता माध्यते कथम् ॥ इति । हाला । मानमप्रत्यक्षे भावरूपस्य व धर्मिणः प्रतिपनत्वात् । न च तमिद्धौ नामावस्या प प्रतिपन्नत्वात् व्यर्थमनुमानम् । तदभुपेतमपि वैधात्यातू घदा पानी न प्रतिपद्यते तहा 'मानस्य माफल्यात् । न च मानमन्नानात् गगनकुमुमादेरपि सझावमम्भावनातोति- 21 बाधकमव्यायव्यपाकृतसत्ताकवस्तुविध्यतया मानमप्रत्यक्षामामत्वात् । कयं ताई ती सादमित्वमिति न चोद्यं र्मिप्रयोगकाले बाधकप्रत्ययानुदयात् पत्तमम्भावनापपत्तेः । न च मर्वनादौ साधकप्रमाणामत्त्वेन मत्वं प्रति · मशीतिः । दुनिश्चितासम्भबाधकप्रमाणवेन सुखादाविव मत्त्वनिश्चयात् । तत्र संशयायोगात् ।। . - ·. .. . परोक्षोदेशः । २६ इदानौं प्रमाणोभयण्ढेि धर्मिणि किमाध्यमित्याशङ्कायामाह ॥ २५ ॥ माध्ये इति शब्दः प्राविचनान्तोऽप्यर्थवशात् एकवचनान्ततया संबध्यते। प्रमाणज्यो- भयञ्च विकल्प्य प्रमाणवयं ताभ्यां मिळे धर्मिणि साध्यधर्मविशिता साध्या । अयमर्थः । प्रमाणप्रतिपन्नमपि वस्तु विशिष्ठधधिारतया विवादपदमारोहतौति साध्या नातिवर्तत इति । एवमुभयसिद्धपि योज्यम् ॥ २५॥ . प्रमाणोभयसिद्ध धर्मियं क्रमेण दर्शयन्नाह ॥ ६ ॥ देशी हि प्रत्यक्षण प्रसिद्धः । शब्दस्तूभयसिद्धः । न हि प्रत्यती णाग्दिर्श भिरनियत- विदेशकालावच्छिन्नाः सर्व शब्दा निश्चेतुं पार्यन्ते ॥ २६ ॥ सर्वदर्शिनस्तु तन्निश्चयेऽपि तं प्रत्यनुमानानर्धक्यात् प्रयोगकालापेक्षया धर्मविशिष्ट- धर्मिणः माध्यत्वमभिधाय व्याप्तिकानापेक्षया माध्यनियमं दर्शयन्नाह ॥ २७ ॥ सुगमम् ॥ २० ॥ धर्मिणोऽपि माध्यत्वे को दोष इत्यत्राह ॥ २८॥ उक्तविपर्ययेऽन्य याशब्दः । धर्मिणः साध्यत्वे तदघटनात् । व्यासंघटनादिति हेतुः । न हि धूमदर्शनात मर्वत्र पर्वतोऽग्निमानिति व्याप्तिः शक्या कर्तुं प्रमाणविरोधात ॥ २८ ॥ नन्वनुमाने पक्षप्रयोगस्यासम्भवात प्रसिद्धो धर्मात्यादिवचनमयुक्तम् । तस्य मामा- लब्धत्वात् । तथापि तहचने पुनमक्तताप्रमङ्गात । अर्थादापनस्थापि पुनर्वचनं पुनरुक्त- मित्यभिधानादिति । मोगतस्तत्राह ॥ २९ ॥ माध्यमेव धर्मस्तस्याधारस्तत्र सन्देहो महाननादिः पर्वतादिति तस्थापनोदो वावच्छेद- स्त गम्यमानस्यापि माध्यमाधनयोाप्यव्यापकभावप्रदर्शनान्यथानुपपत्तेस्तदाधारस्य गम्य- मानस्यापि पत्तस्य वचनं प्रयोगः ॥ २९ ॥ • अत्रोदाहरणमाह ॥ ३०॥ साध्येन विशिष्ठो धर्मी पर्वतादिः तत्र साधनधर्मावबोधनाय. पक्षधोपसंहारवत । पक्षधर्मस्य तोमपसंहार उपनयस्तहत इति । अयमर्थः । साध्यव्याप्तमाधन प्रदर्शनेन तदाधारावगतावपि नियतमिमम्बन्धित प्रदर्शनार्थ योपन यस्तथा माध्यस्य विशिर्मि- सम्बन्धितावबोधनाय पक्षवचनमपोति । किञ्च हेतुप्रयोगेऽपि समर्थनमवश्यं वक्तव्यमसमर्थितस हेतुत्वायोगात । तथा च ममर्थनोपनासादत्र हेतोः सामर्थसिद्धत्वात हेतुप्रयोगोऽनर्थकः स्यात् । चेतुप्रयोगाभावे कस्य समर्थनमिति चेत् पक्षप्रयोगाभावे व हेतुर्वर्त्ततां इति समानमेतत ॥ ३० ॥ • तस्मात कार्यस्वभावानुपलम्म भने पक्षधर्मवादिभेदेन च विधा हेतुमुक्त्वा समय- मानेन पक्षप्रयोगोऽप्य भ्युपगन्तव्य एव । इता मुमेवार्थमाह ॥ ३ ॥ को वा वादी प्रतिवादी चेत्यर्थः । किलार्थ वा शब्दः । युक्ता पक्षप्रयोगस्थावशाम्भावे कः किल न ,पक्षयति पतं 'न करोत्यपि तु करोत व । कि कुर्वन् समयमानः । कि कृत्वा हेतुभुजीव न. पुनरवत्यर्थः । समर्थनं हि हेतोरसिद्धत्वादिदोघपरिहारेण स्वसाध्य- साधनसामर्थप्ररूपणप्रवणं वचनम्। तच हेतुप्रयोगोत्तरकालं परेणाङ्गीकृतमित्युक्तति वचनम् ॥ ३१ ॥ ननु भवतु पक्षप्रयोगस्तथापि पक्षनेतु दृष्टान्तभेदेन वयवमनुमानमिति सांख्याः । । प्रतिज्ञाहतूबाहरणोपनयभेदेन चतुरवधमिति मौमांसकाः। प्रतिज्ञाहेदाहरणोपन घ- . .

·३. परीक्षामुखलघुत्तिः । निगमनभेदात ज्वावयवमिति योगाः । तन्मतमपाकुर्वन खमसिद्धमवयवयमेव उपदर्शयन्नाह ।। ३२ ॥ एतयोः पक्षहेत्वोः इयमेव नातिरिक्तमिवार्थः । एवकारेणैवोदाहरणादिव्यवच्छेदे सिद्धेऽपि परम्मनिरामाय पुनर्नोदाहरणमित्युक्तम् ॥ ३३ ॥ तद्धि किं साध्यप्रतिपत्ता मुस्वित तोविनाभावनियमार्षमाहोस्वितं व्याप्ति- मरणाद्यर्थमिति विकल्प क्रमेण दूर्यबाह ॥ ३३ ॥ सदुदाहरणं साध्यप्रतिपत्तेरङ्ग कारणं नेति सम्बन्धः ॥ ३३ ॥ तत्र साध्यप्रतिपत्तो यथोक्तस्य माध्याविनाभावित्वेन निश्चितस्य हतोव्यापागात द्वितीयविकल्प शोधयन्नाह ॥ ३४ ॥ .तदिति वर्तते नेति च तेमायमर्थः । तदुदाहरणं तेन सांध्यनाविनाभावनिश्चया) वा, न भवतीति विपक्षे बाधकादेव। तत्सिद्धेविनाभावनिश्चयद्धिः ॥ ३४ ॥ किञ्च व्यक्तिरूपं निदर्शनं तत् कथं साकल्येन व्याप्तिं गमयेत् । व्यक्तान्तरेषु व्याप्त पुनसदाहरणान्तरं मृग्यम् । तस्यापि व्यक्तिरूपत्वन सामान्येन व्याप्तेरवधायितुम शकत्वात । अपरापरतदन्तरापेक्षायामनवस्था स्यात । एतदेवाह ॥ ३५ ॥ तत्रापि उदाहरणेऽपि । तहितिपत्तो सामान्यव्याप्तिविप्रतिपत्तावित्यर्थः। शघं व्याख्यातम् ॥ ३५॥ तृतीविकल्पदूषणमाह। ५६ ॥ गृहीतसम्बन्धस्य हेतुप्रदर्शनेनैवग्याप्तिमिहिरगृहीतसम्बन्धस्य दृष्टान्तशतेनापि न तत्- स्मरण मनुभूतविषयत्वात् स्मरणस्येति भावः ॥ ३६ ॥ तदेवमुदाहरणप्रयोगस्य साधायें प्रति दोपयोगित्वं प्रत्युत संशय चेतुत्वमेवेति दर्श- यति ॥ ३॥ तदुदाहरणं परं, केवलमभिधीयमानम् । साधर्मिणि मार्यावशिधु धर्मिणि । साध्यसाधने सन्देहयति सन्देहवती करोति । दृष्टान्तधर्मिणि साध्यव्याप्तसाधनोपदर्शनेऽपि पाध्यर्मिणि निर्णयस्य कर्तुमशक्यत्वात इति शेषः ॥ ३० ॥ प्रमुमेवार्थ व्यतिरेकमुखेन समर्थयमानः प्राह ॥ ३८ ॥ अन्यथा संशयहेतुत्वामावे। कस्माद्धेतोपनवनिगमने प्रयुज्यंत । अपरः प्राह । उपनयनिगमनयोर प्यनुमानाङ्गत्वमेव । तदप्रयोगे निरवयवसायसंवित्तेश्योगादिति ॥३८॥ तनिषेधार्थमाह ॥ ३ ॥ उपनयनिगमने अपि वक्ष्यमाणलक्षणे तस्यानुमानस्याङ्ग न भवतः । सार्धधर्माणि, हेतुमाध्ययोः वचनादेवेत्येवकारेण दृषान्तादिकमन्तरेणे त्यर्थः किज्वाभिधायापि दृष्टान्तादिकं समर्थनमवश्यं वक्तव्यम् । असमर्थितमाहेतुत्वादित तदेव वरं हेतुरूपमनुमानावयवो वास्तु साधसिद्धो तस्यैवोपयोगात । नोदाहरणादिकम् । एतदेवाह ॥ ४०॥ प्रथमो वा-शब्द एव-कारार्थो द्वितीयस्त पक्षान्तरसूचने । शेधं सुगमम् ॥ १० ॥ ननु दृष्टान्तालिमन्तरेण मन्दधियामवबोयितुमसक्यत्वात् कथं पक्षहेतुप्रयोगमात्रण रेषा माध्यपतिपत्तिरिति तत्राह ॥ ४१ ॥ बालानामल्प प्रज्ञानां कुत्पत्तय संघामुदाहरणादीनां त्रयोपगमे शास्त्र एवासी । r:॥ ३ ॥ . .

·परोक्षोद्देश। सत्त्रयोपगमो न वादे । न हि वादकाले शिघ्या व्युत्पाद्याः नुत्पन्नानामेव सत्राधिकारा- दिति ॥४१॥ बालव्युत्पत्तायें तत्त्रयोंपगम ; इत्यादिना शास्त्रेऽभ्युपगतमेवोदाहरणादित्रयमुप- दर्शयति ॥ ४२ ॥ दृष्टौ अन्तौ मध्यसाधनलक्षणो धम्मा अन्वयमुखेनं व्यतिरेक हारेण वा यत्र स दृष्टान्त इत्यन्वयसंन्नाकरणात । स विधैवोपपद्यते ॥ ४२ ॥: तत्रान्वयदृष्टान्तं कायनाह ।। 8३॥ सायेन व्याप्तं नियत माधनं हेतुर्यत्र प्रदर्श्यते व्याप्तिपूर्वकतयेति भावः ॥ ४३ ॥ द्वितीयभेदमुपदर्शयति ॥ ४४ ॥ असत्यमद्भावो व्यतिरकः । तत्पधानो दृष्टान्तो व्यतिरेकदृष्टान्तः । साध्याभावे साधनस्या- भाव एवेति सावधारणं द्रष्टव्यम् ॥ ४४ . क्रमप्राप्तमुपनयस्वरूपं निरुपति ॥ ४५ ॥ पक्ष इत्यध्याहारः । तेनायमर्थः। हेतोः पक्षधर्म तोपसंहार उपनय इति ॥१५॥ निगमनस्वरूपमुपदर्यात ॥ ४६॥ उपसंहार इति वर्तते । प्रतिज्ञाया उपसंहारः साध्यधर्मविशिष्टत्वेन प्रदर्शनं निगमनमित्यर्थः ननु शास्त्रे दृष्टान्तादयो वक्तव्या एवेति नियमानभ्युपगमीत कयं तत्त्रयमिह सूरिभिः प्रपञ्चितमिति न चोद्यम् । स्वयमनभ्युपगमेऽपि प्रतिपाद्यानरोधन जिनमतानु- मारिभिः प्रयोगपरिपाटयाः प्रतिपन्नत्वात । सर चाज्ञाततत्स्वरूपैः कत्तुं न शकते इति तत्स्वरूपमपि शास्वभिधातव्यमेवेति ॥ ४६॥ तदेवं मतभेवेन हि-त्रि-चतुः-पज्वावयवरुपममुमानं विप्रकारमेवेति दर्शयाह ॥४७॥ सदुई विधमेवाह ॥ ४॥ स्वपरविप्रतिपत्तिनिरासफलत्वात विविधमेवेति भावः ॥ ४८॥ 'स्वार्थानुमानभेदं दर्शयन्नाह ॥ ४ ॥ साधनात साधविनानमनमानमिति प्रागुक्तं लक्षणं यस्य तथोक्तमित्यर्थः ॥ १६ ॥ हितोयमनुमानभेदं दर्शयचाहना ५० ॥ . तस्य स्वार्यानुमानस्यार्थः सायसाधनलक्षणः । त परामृशतौत्य वंशीलं तदय- परामर्श तच्च तद्दचनञ्च तस्माज्जातमुत्पन्नं विमानं परार्यानुमानमिति ॥ ५० ॥ • नमु वचनात्मकं परार्थानुमानं प्रसिद्धं तत कथं तदर्थप्रतिपादकवचन नितज्ञानस्य परार्धानुमानत्वमभिदधता नं संगृहीतमिति न वाच्यम् । अचेतनस्य साक्षात्ममितिहेतुत्वा- भावेन निसपुचरितप्रमाणभावाभावात् । मुख्यानुमानहेतुत्वेन तस्योपचरितानुमानव्यपदेशो न वार्यत एव,। तदेवोपचरिसे परार्यानमानखं सहचनस्थाचार्यः प्राह ॥५१॥ उपधारो हि. मुख्याभावे सति प्रयोजने निमित्ते च प्रवर्तते । तत्र वचनस्य परार्थान- मानवे निमित्तं तद्धतुत्वम् । तस्य प्रतिपाद्यानमानस्य हेसुस्तद्धेतुस्तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मात निमित्तात तवचनमपि परार्यानुमानप्रतिपादकवचनमपि परामानामति सम्बन्धः । कारणे कार्य्यस्योपचारात । अथवा, तत्यतिपादकानुमानं देतुर्यस्य सत्त सुतस्य भावस्तत्त्वं ततसादचनपि तथैति सम्बन्धः । अस्मिन् पक्ष कार्य कारणस्योपचार इति शंघः । वचन- . , .

·३२ . . परीक्षामुखलघुत्तिः। स्यामुमानत्वे च प्रयोजनमनुमानावयवाः प्रतिज्ञादय इति शी विहार एव । नाना नानशे सहनवहारस्थाशक्यकल्पनत्वात् ॥ ११ ॥ तदेवं साधनात् साविज्ञानमनुमानमिति अनुमान सागानालक्षणम् । सदनुमान इंधेत्यादिना , तत्पकारज्व• सयज्ञम् * अभिधाय साधनमुक्तलक्षणापक्षयेकमतिमं, पण भिद्यमानं हिविमित्युपदर्शयति ।। ५२ ॥ सुगममेतत ॥ ५२ ॥ तत्रोपलब्धिर्व धसाधिमालपलब्धिः प्रतिषेधाधिकर्यात परस्य नियमं विघटयन् उपलथेग्नुपलब्धश्चाविणे पेण विधिप्रतिधसाधनखमाह ॥ ५३॥" गतार्थमेतत ॥ ५३ ॥ इदानोमुपरचेपि संक्षेपेण विरुद्धाविरद्धभेदात् देवियनुपदर्शयन्नविरुद्धोपलव्धे धौ साध्ये विस्तरता भेशमाह ॥ ५४ ॥ पूर्व ज्व उत्तरञ्च सह चेति इन्दः । पूर्वोत्तरमहा इत्येतेभ्यश्चर इत्यनुकरणनि ईशः । इन्द्वात परः श्रूयमाणः चरशब्दः प्रत्येकभिमबध्यते। तनायमर्थः। पूर्वचरोत्तरचरसहचग इति । पश्चानाप्यादिभिः सह इन्दः ॥ ५४ ॥ अत्राह मागतः । विधिमाधनं, विविधमेव स्वभावकार्य्यभेदात् । कारणस्य तु कार्थाविनाभावाभावालिङ्गत्वम् । 'नावश्यं कारणानि कार्यावन्ति भवन्तीति वचनात । अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्य कायं प्रतधामकल मियाँप नात्तरं सामर्थस्यातीन्द्रियतया विद्यमान- स्थापि निश्चेतुमशकवादिति । तदसमीक्षिताभिधार्माित दयितुमाह ॥ ५५ ॥ श्रास्वाद्यमानादिरसात्तनिका मामग्रनुमोयते । ततो रूपानुमानं भवति । प्राक्तनो हि रूपक्षणः सजातीयं रुपक्षणान्ता लक्षण कायं कुर्वनेत्र विजातीयं रसलक्षणं कायं करोतीति रूपानुमान मिच्छद्धिरिटमव किजित कारणं हेतुः । प्राक्तनस्य रूपक्षणस्य मजातोयरूपक्षणान्तराभिचारात । अन्यथा रसप्तमानकालं रूपप्रतिपत्तैरयोगात् । न झनु- कूलमात्रमन्ताक्षणमाप्तं वा कारणं लिङ्गमिष्यते । येन मणिमन्तादिना सामर्थप्रतिबन्धात । कारणान्तरवेकलन वा कार्यव्यभिचारित्वं स्यात । द्वितीयक्षणे कार्यप्रत्यक्षीकरणे नानुमाना- नर्थ क्यं वा कार्याविनाभावितया निश्चितस्म विशिष्ट कारणस्य पुत्रादेर्लिङ्गत्वेनाङ्गीकरणात् । 'यत्र सामाप्रतिबन्धः कारणान्तरावेकल्लच निश्चीयते तस्यैवं लिङ्गखं नानास्योत नोक्तदोघप्रसङ्गः ॥ ५५॥ इदानों पूर्वोत्तरचरयोः स्वभावकार्यकारणे प्वनन्तर्भावात, भेदान्तर त्वमेवेति दर्शयति ॥५६॥ तादात्म्पसम्बन्ध साध्यसाधनयोः स्वभावचेतावन्तर्भावः । तदुत्पत्तिसम्बन्धे च कार्य कारणे वान्तर्भावो विभाव्यते । न च तदुभयसम्भवः कालव्यवधाने तदनुपलब्धेः । सह- भाविनोरेव तादात्म्यसम्भवात अनन्तरयोरेव पूर्वोत्तरक्षणयोः हेतुफलभावस्य दाखात व्यवहितयोस्तदघटनात ॥५६॥ ननु कालमधूनेऽपि कार्यकारणभावी दृष्यत एवं । यी जाग्रत्प्रबुद्धदश शाभावि- पतोययोमरणारिष्ठयोति तत्परिहारार्थमाई ॥ ५७ ॥ मुगममेतत ।। ५७॥ ... ..

·परोक्षोद्देशः। ३२ . अत्रवोपपत्तिमाह || रिशब्दो यमाद । यमात्तस्य कारणस्य भावे कार्यस्य भौविल्वं तद्भावभाविखं तच्च सहवापाराभितम् । तस्मान्न प्रकृतयोः कार्यकारणभाव इत्यर्थः । अयमर्थः । मन्वयव्यतिरेक- समधिगम्यो हि सर्वत्र कार्यकारणभावः। तो च' कार्य प्रति कारणव्यापारकापेक्षावेवोप- पद्यते कुलालस्यैव कलशं प्रति । न चासियहितेषु तयापाराश्रितवमिति ॥ ५ ॥ सहचरस्याप्युक्तहेतुभ्यन्तर्भावं दर्शयति ॥ ५९॥: हेलन्तरत्वमिति शेषः। अयमभिप्रायः परस्परपरिहारेणोपलम्भात तादात्म्यासम्भवात् स्वभावचेतावनन्तर्भावः। महोलादाचन कार्य कारणे वेति । न च समानसमयवर्तिनोः कार्यकारणभावः। सव्येतरगोविघाणवत कार्यकारणयोः प्रतिनियमाभावप्रसङ्गाच्च । तस्माद्धलन्तरखमेवेति ॥ ५९॥ बदानों व्याप्यचतुं क्रमप्राप्तमुदाहरन उक्तान्वयव्यतिरेकपुरःसरं प्रतिपाद्याञ्चयवशात् प्रतिपादितमतिज्ञाद्यवयवपञ्चकं दर्शयति ॥ ६९ ॥ स्त्रोत्पत्ती अपेक्षितपरव्यापारी हि भावः कृतक उच्यते । तच्च कृतकलं न कूटस्थ- नित्यपक्षे नापि क्षणिकप किन्तु परिणामिले सत्येवेत्यग्रे वक्ष्यते ॥ ६ ॥ कार्य हेतुमाह ॥ ६ ॥ कारणहेतुमाह ॥ ६॥ अथ पूर्वचरहेतुमाह ॥ ३॥ प्रथोत्तरचरः ॥ ६४॥ अत्रापि मुहूर्तात_प्रागिति सम्बन्धनीयम् । तत एव कृत्तिकोदयादेव इत्यर्थः ॥ ६ ॥ सहचरलिङ्गमाह ॥६५॥ विपद्धोपलब्धिमाह ॥६६॥ प्रतिषेधे माये प्रतिषेयेन विरुद्धानां सम्बन्धिमले व्याप्यादयस्पानुपलब्धय इत्यर्थः । तथेति घोठेति भावः ॥ ६६ ॥ सत्र साधविरुद्धव्याप्यौपलब्धिमाह ॥७॥, मौतस्पर्शप्रतिषेधेन हि विरुद्धोऽग्निस्तदाप्यमोष्णामिति विरुद्धकार्योपलम्भमाह ॥६॥ अत्रापि प्रतिषेधस्य सायस्य श्रौतस्थ स्पर्शविरुद्धोऽग्निस्तस्य कार्य धूम इति विरुद्ध- कारणोपलब्धिमाह ॥ ६९ ॥ सुखविरोधि दुःखं तस्य कारणं दृदयशस्वमिति विरुद्धपूर्वचरमाह ॥ शकठोदयविरुद्धोधचिन्युदयस्तत पूर्व-धरो रेवत्युदय इति विरुद्धोत्तलिङ्गमाह ॥ १ ॥ भरख्युदयविरुद्धो हि पुनर्वसूदयः तनुत्तरचरः पुष्योदय इति विरुद्धसहचरमाह ॥७२॥ परभागाभावस्य विसवलदावलत्महवरोऽर्वाग्भाव इति अविरुद्धानुपलब्धिमेद माह ॥७३॥ स्वभावादिपदानां इन्द्रः तेषामनुपलम्भ इति पश्चात घष्ठीतत्पुरुषः समासः॥ ३ ॥ खभावानुपलम्भोदारणमाह ॥ ७ ॥ अत्र पिशाचपरमारवादिभिर्यभिचारपरिहारार्धं उपलब्धिलक्षण प्राप्त मतीति विशेषणमुन्नेयम् ॥१४॥ व्यापकामुपलब्धिमाह ॥ १५ ॥ . .. . . 5 ·.. . . . परीक्षामुखलधुवृत्तिः। शिंशपात्वं हि वृतत्वेन व्याप्तं तदभावे तहरपशिशपायो अप्यभावः ॥ ७ ॥ कार्यानुपलब्धिमाई॥७६ ॥ प्रतिबद्धसामर्थ हि कायं प्रत्यनुपातशक्तिकल्समुच्यते तदभाधम कार्यानुप- सम्मादिति ॥६॥ कारणानुपलब्धिमाह ॥७॥ पूर्व चरानुपलब्धिमाई ॥ ७॥ उत्तरचरानुपलब्धिमाह ॥ ९ ॥ तत एव कृत्तिकोदयानुपलब्धेरेव ॥ ७९ ॥ सहचरानुपलब्धिः प्राप्तकालेत्याह ॥ ८०॥ विरुद्धकाऱ्यांद्यनुपलब्धिर्विधो गम्भवतीति याचक्षाणस्त दास्वय एवेति तानेव, प्रदर्शयितुमाह ॥१॥ विरुद्धकाऱ्यांद्यनुपलब्धिर्विधो सम्मतौति विरुद्धकार्यकारणस्वभावानुपलब्धिरिति सत्र विरुद्धकाऱ्यांनुपलब्धिमाह ॥ ८ ॥ व्याधिविशेषस्य हि विरुद्धस्तदभावस्तस्य कार्य निरामयचेष्टा तस्यानुपलब्धिरिति विरुद्ध कारणानुपलब्धिमाइ ॥३॥ दुःखविरोधि मुखं तस्य कारणमिष्टसंयोगः सदनुपलब्धिरिति विम्लुस्वभावानुपलब्धि- माह ॥४॥ अनेकान्तात्मकविरोधी नित्यादयकान्तः । न पुनस्तविषयविज्ञानम्। तस्य मिथ्याज्ञान- रुपतयोपलम्भसंभवात् । तस्य स्वरूपमवास्तवाकारस्तस्थानुपलब्धिः ॥ ४ ॥ ननु च व्यापकविरुद्धकार्यादीनां परम्परया विरोधिकार्यादिलिङ्गानाच बहुलमुप- लम्मसम्मवात्तान्यपि किमिति नाचार्यसदाहृतानि इत्याशङ्कायामाह ॥ ५ ॥ अश्वेतेषु कार्यादिग्वित्यर्थः ॥ ५ ॥ तस्यैव साधनस्थोपलक्षणा) उदाहरणदर्य प्रदर्शयति ॥ ६ ॥ एतच्च किंमंज्ञिक कान्तर्भवतीत्याकायामाह ॥७॥ अन्तर्भावनीयमिति सम्बन्धः ॥७॥ शिवकस्य हि कार्य छत्रक तस्य कार्य स्थासः । इति दृष्टान्तहारेण द्वितीयमुदा- हरति ॥८॥ मृगक्रीडनस्य हि कारण मृगमस्थ "विरोधौ मृगारिसस्य कायं सच्चन्दनमिति.। इदं यथा विरुद्धकार्यापलब्धावन्तर्भवति तथा प्रातमपौत्यर्थः ॥ ६ ॥ बालव्युत्पत्तार्थ पचावयवप्रयोगः इत्युक्तम् । व्युत्पन्न प्रति कथं प्रयोगनियम इति शङ्कायामाह ॥६॥ व्युत्पनन्य व्युत्पन्नाय वा प्रयोगः क्रियते इति शेषः । तथोपपत्ता तथा साध्ये सत्येक सपपत्तिस्तथा अन्यथानुपपत्ताव वा अन्यथा साधाभावे ऽनुपपत्तिस्तया ॥२॥ तामेवानुमानमुद्रामुन्मुद्रयति ॥ ९०॥ ननु तदतिरिक्तदृष्टान्तादेरपि व्यामिप्रतिपत्ताधुपयोगिखात् व्युत्पन्नापेक्षया कथं तद- प्रयोग इत्याह ॥ ११॥ हिशब्दो यस्माद । यस्माद् यथा व्याप्तिग्रहणं व्याप्सिग्रहणानतिक्रमेव तुप्रयोगो ·। परोक्षोदेशः। ३५ विधीयते । सा च तावन्मात्रेण धुत्वन्नेलथोपपत्तनान्यथानुपपत्तमा वावधार्यते । दृष्टान्तादिक- मन्तरेणेत्यर्थः । यांना दृष्टान्ताप्तिमतिपत्तिं प्रत्यनङ्गलं तथा प्राक् प्रज्विसमिति मेह पुनः प्रपञ्चरते ॥१॥ नापि दृष्टान्तादिप्रयोगः साधषिद्धयर्थं फलवानित्यहि ॥ १३ ॥ चकार एवकारार्थ । निश्चितविपक्षासम्मवहेतुप्रयोगमात्रेण सायसिद्धिरित्यर्थः ॥१२॥ तेन पक्षप्रयोगोऽपि सफल इति दर्शयन्नाह ॥ Ran. यतस्तथोपपत्तन्यथानुपपत्तिप्रयोगमात्रेण ,व्याप्तिप्रतिपत्तिस्तेन ,हेतुना पत्तस्तदाधार- मूत्नाय सायव्याससाधनाधारसूचनाय उक्तः । ततो यदुक्तं परेण - तनावहेतुभावो हि दृष्टान्त तदवेदिनः । व्याप्यते विधुंधो वाचो हेतुरेव हि केवलः ॥ इति तनिरस्सस् । 'व्युत्पन्न प्रति यथोक्तहेतुप्रयोगोऽपि पक्षप्रयोगाभावे साधनस्य नियताधारतानवधारणात् ॥१३॥ अथानुमानस्वरूपं प्रतिपाद्येदानों क्रमप्राप्तमागमस्वरूपं निरुपयितुमाह ॥ २४ ॥ यो यत्राववकः स तत्राप्तः । प्राप्तस्य वचनमादिशब्द वाङ्गल्यादिसंज्ञापरिग्रहः । प्राप्तवचनम् आदिर्यस्य तत् तथोक्तम् । तन्निबन्धनं यथार्थ ज्ञानस्येति । प्राप्तशब्दोपादानातू अपौरुषेयत्वव्यवछेदः । अर्घज्ञानमित्यनेनान्यापोहनानस्थाभिमायसूचनस्य च निरामः । नन्वसम्भवौदं लक्षणम् । शब्दस्य नित्यत्वेनापौरुषेयत्वादप्तिप्रणीतखायोगात् । तन्नि- त्यत्वज्च तदवयवानां वर्णानां व्यापकत्वान्नित्यत्वाच्च "न च तापकत्वमसिद्धम् । एकत्र प्रयुक्तस्य गकारादेः प्रत्यभिज्ञया देशान्तरोपि ग्रहणात् स एवायं गकार इति नित्यत्वमपि तयवावसीयते। कालान्तरेऽपि तस्यैव गकारादेनिश्चयात् । इतो वा नित्यत्वं शब्दस्य संकेतान्यथानुपपतरिति । तथाहि गृहीतसङ्केतस्य शब्दस्य प्रध्वंसे सत्यगृहीतसङ्केतः शब्द इदानौं अन्यत्र वोपलभ्यते इति तत्कथमर्थप्रत्ययः स्यात्। न चासो न भवतीति स एवायं शब्दः इति प्रत्यभिज्ञानस्यात्रापि सुलभत्वाच्च । नं च वर्णानां शब्दस्य वा नित्यले सवैः सर्वडा अधणप्रसङ्गः । सर्वदा तदभिव्यक्तर- सम्भवात् । तदसम्मेवश्चाभिव्यञ्जकवायूनां प्रतिनियतखात् । न च तेषामनुपपन्नखं प्रमाण- प्रतिपन्नत्वात् । तथाहि. वक्तृयुखनिकटदेशर्तिभिः स्पर्शनेनाधक्षण व्यञ्जकवायवो यद्यन्ते । दूरदेस्थितेन मुखसमीपस्थितठूलचलनादनुमीयते। श्रोतृश्रोत्रको शब्द- श्रवणान्यथानुपपत्तेरापत्तत्रापि निश्चीयन्ते । किञ्चोत्पत्तिपत्तेजपि समानोऽयं दोषः। तथाहि वाघ्वाकाशसंयोगादसमवायि- कारणादाकाशाच्च समवाधिकारणाद् दिग्वेशाद्यविभागेन उत्पद्यमानोऽयं शब्दो न सवैग्नु- भूयते । अपि तु नियतदिग्देशस्यैरेव तथाभिव्यज्यमानोऽपि । नाभिव्यक्तिसाङ्कय उभय-' त्रापि समानत्वादेव । तथाहिं अन्येस्ताल्वादिसंयोगे यथान्यो वो न क्रियते तथा ध्वन्यन्तरमारिभिस्तालादिभिरन्यो ध्वनिरिभ्यते इत्युत्पत्तभिव्यक्तयोः समानत्वेनेकत्रेव पर्यनुयोगावसर इति सवं स्वच्छम् । माभूवर्णानां तदात्मकस्य वा शब्दस्य कोठण्यनित्यत्वं तथाप्यनादिपरम्परायातवेन वेदस्य नित्यत्वात् प्रकृतलक्षणस्यायापकत्वम् । न च प्रवाह नित्यसमप्रमाणकमेवाति युक्तं वक्तुमधुना तत्करिनुपलम्भादतीतानागतयोरपि कालयोस्तदनुमापकस्य लिङ्गस्याभावात् । .

·. मिति परीक्षामुखलघुत्तिः। तदभावोऽपि सर्वदाप्यतौद्रियसाध्यसाधनसम्बन्धस्येन्द्रियग्राचलायोगात् । प्रत्यक्षप्रतिपन्नमेव हि लिङ्गमनुमानं हि होतसम्बन्धस्येकदेशसंदर्शनादसन्निकृष्ठेऽथै बुद्धिरित्यभिधानातू । नाण्यांपत्तेस्तसिद्धिरन्यथाभूतस्यार्थस्थाभावात् उपमानोपमेययोरप्रत्यक्षवाच । नाप्यु- पमानं साधक कोवलमभावामार्णमेवावशिष्यते । लव सदभावसाधकमिति । न च पुरुष- समाववदस्थापि दुःसाध्यखात् संशयापत्तिः तदभावसाधकप्रमाणानां सुखभखातूं। अधुना हि सदभावे प्रत्यक्षमेवातीतानागतयों कालयोरनुमानं तदभावसाघमिति । तथा च प्रतीतानागतौ कालो वेदसारविवर्जितो। कालशब्दाभिधेयत्वादिदानीन्तनकालवत् ॥ वेदस्याधयनं मयं तदधयनपूर्वकम् । 'वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुनधियनं यथा.॥ इति । तथापोरधेयो वेदः अनवच्छिन्नसम्प्रदायवे सत्यमयंमाहर्तृकत्वात् अाकाश- वत् । अर्थापत्तिरपि प्रामाण्यलक्षणस्यास्थानन्यथाभूतस्य दर्शनात् तदभावे निश्चीयते धर्माद्यतीन्द्रियाविषयस्य वेदस्याग्भिागदर्शिभिः कर्तुमशकावात् अतीन्द्रियार्थदर्शिनश्चा- भावात् । प्रामाण्यमपोरघयतामेव कल्पयतीति । अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तं वर्णानां व्यापित्वे नित्यत्वे च प्रत्यभिज्ञा प्रमाण- सदसत् । प्रत्यभिज्ञायास्तत्र प्रमाणवायोगात् । देशान्तरेऽपि तस्यैव वर्णस्य सत्त्वे खण्डशः प्रतिपत्तिः स्यात् । नहि सर्वत्र व्यामा वर्तमानस्य कस्मिन् प्रदेशे सामस्त्येन ग्रहणमुपपत्तियुक्तमव्यापकत्वमबङ्गात् । घठादेरपि व्यापकलप्रसङ्गः । शक्यं हि वक्तुमेवं घटः सर्वगतः चक्षुरादिसन्निधानादनेकत्र पेशे प्रतीयते इति । ननु घटोत्पादकस्य मृपिण्डादेरनेकस्योपलम्मादनेकलमेव तथा महदणुपरिमाणसम्भ- वार्च ति। तच्च वर्णवपि समानं तत्रापि प्रतिनियतसाल्वादिकारणकलापस्य तौवादिधर्म: भेदस्य च. सम्मवाविमोधात् । अध व्यापित्वेऽपि सर्वत्र सर्वात्मना 'वृत्तिमत्त्वान्न दोघोऽयमिति चेन्न । सथा ससि सर्वयकवविरोधात् । नहि देशमेकेन युगमत् सर्वात्मना प्रतीयमानस्यैकत्वमुपपद्यते प्रमाणविरोधात् । तथाच प्रयोगः। प्रत्येक गकारादिवर्णोऽनेक एव युगपनिवेशतया तथैव सर्वात्मनोपलभ्यमानत्वात् घटादिवत् । न सामान्येन व्यभिचारः । तस्यापि सदृश्य- परिणामात्मकस्यानेकत्वात् । नापि पर्वताद्यनेकप्रदेशस्यतया युगपदनेकदेशस्थितपुरुष- परिदृश्यमानेन चन्द्राकादिना व्यभिचार। तस्यातिदविष्ठतयैकदेशस्थितस्यापि धान्ति- वशादनेकदेशस्थत्वेन प्रतीतेः। न चाधान्तख धान्तेन व्यभिचारकल्पना युक्तति । नापि, जलपात्रप्रतिविम्बेन तस्त्रापि चन्द्रादिसनिधिमपेक्ष्य तथा परिणममानस्थानेकत्वात् । तसादनेकप्रदेथे युगपत् सर्वात्मनोपलभ्यमानविषयस्य कस्य सम्भायमानत्वात् तत्र प्रवर्तमान प्रत्यभिज्ञानं न प्रमाणमिति स्थितम् । तथा नित्यत्वमपि न प्रत्यभिज्ञानेन निश्चौघतहति । नित्यवं. हि एकथानकक्षण- व्यापितम् । तच्चान्तराले सत्तानुपलम्भन न शक्यते निश्चेतुम् । न त प्रत्यभिज्ञानबलेनेवान्तराले सत्तासम्भवत सादृश्यादपि सम्मवाविरोधात् । न च घठादावयेवं प्रसस्तस्योत्पत्ताव- परापरमलिण्डान्तरलक्षणस्य कारणस्थासम्भाव्यमानखेनान्तराले सत्तायाः साधयितुं शक्यत्वात् । अत्र तुच्छकारणानामपूर्वाणां व्यापारसम्भावनातो नान्तराखे सत्तासम्मव इति ।

·परोक्षोद्देशः। ३० सच्चान्यदुक्तं सङ्कतान्ययानुपपत्तेः शपथ नित्यत्वमिति इदमप्यनात्मभाषितमेव । अमित्येऽपि योजयितुं शक्यत्वात् । तथाहि गुहौतमतस्य दलस्य प्रध्वंसे सत्यगृहीत- सङ्कत इदानीमन्यएव दण्डः समुपलभ्यत इति दण्डौति न स्यात् । तथा धुमस्थापि गृहीत- व्याप्तिकस्य नाथे अन्यधूमदर्थनाइङ्गिविज्ञग्नाभावश्च । अर्थ सादृश्यात्तयाप्रतीते न दोष इति चेदवापि सादृश्यवशादर्थप्रत्यये को दोषो येन नित्यले दुरभिनिवेश ग्रानीयते । तथा कल्पनायामन्तरीले सत्त्वमप्यदृष्टं न कथितं स्यादिति । यश्चान्यदर्भािहतं व्यञ्जकानां .प्रतिनियतत्वात् न युगपछुतिरिति तदशिक्षित- लजितम् । समानेन्द्रियग्रा धेषु समानधर्मसु समानदेशेषु विधिविषयेषु नियमायोगात् । तथाहि श्रोत्रं समानेदेश-समानेन्द्रियग्राद्य-समानधर्मापनानामर्थानां ग्रहणाय प्रतिनियत- संसारकसंकायं न भवति इन्द्रियत्वात् चक्षुर्वत् । शब्दा वा प्रतिनियतसंस्कारकसंस्कार्यों न भवन्ति। समानदेश-समानेन्द्रियग्राच-समानधर्मापनत्वे सति युगपदिन्द्रियसंबद्ध- खात् घटादिवत्। सत्यत्तिपक्षऽप्ययं दोषः समान इति न वाचं मृत्मिण्डदौपदृष्टान्ताम्यां' कारकव्यजकपतयोविशेषसिद्धरित्यलमतिर्जायसेन ॥ यच्चान्यत् प्रवाहनित्यत्वेन वेदस्यापौरुषेयत्वमिति तत्र. किं शन्दशास्वस्थानादि- नित्यत्वमुत विशिष्टानामिति । प्राद्ये पते य एव शब्दा लोकिकात एव वेदिकाइत्यस्य- मिदमभिधीयते वेद एवापौरुषेय इति। किन्तु सर्वषामपि शास्त्राणामपौरुषेयतेति । अथ विशिष्टानुपूर्विका एव शब्दा अनादिवेनाभिधीयते तेघांमवगतार्थाना नव- गतार्थानां वा अनादिता स्याद् । यदि तावदुत्तरः पतस्तदाबानलक्षणमप्रामाण्य मनुषज्यते । अपाद्यः पक्ष प्राश्रीयते तदाख्यातारः किजिजजा भवेयुः सर्वज्ञा वा। प्रथमपक्षे दुरधि- गमसम्बन्धानामन्यथाप्यर्थस्य कल्पयितुं शक्यत्वात् मिथ्यात्वलक्षणमप्रामाण्यं स्यात् । तदुक्तम् । अयमा नायमर्थ इति शब्दा वदन्ति न । कल्पोऽयमर्थः पुरुघने च सगादिविप्नुताः ॥ किन । किज्जिजनव्याख्याता विशेषादग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यस्य खादे- कमांसमित्यपि वाक्याः किं न स्यात् । संशयलक्षणमप्रामाण्यं वा । अथ सर्वविदिदितार्थ एव वेदोऽनादिपरम्परायात इति चेत् हन्त धम्मै चोदनेव प्रमाणमिति हतमेतत् । अतीन्द्रियार्थप्रत्यक्षीकरणसमर्थस्य पुरुषस्य सद्भावे च तवचन- स्यापि चोदनावदबोधकलेन प्रामाण्यादेदस्य पुरुषाभावसिडेतत् प्रतिबन्धकं स्यात् । अथ तयाख्यातॄणां फिजिजज्ञखेपि व्यधार्थव्याख्यानपरम्परयानवच्छिन्नसन्तानत्वेन सत्यार्थ एवं वेदोऽवसीपत इति चेत् न । किविज्ञानामतौन्द्रियार्थेषु निःसंशयव्याख्याना- योगादग्धेनाकृष्यमाणस्यान्धस्यांनिष्टदेशपरिहारेणाभिमतपथमापणानुपपत्तेः । विजानादिव्याख्यानपरम्परामतत्वेऽपि वेदार्थस्य गृहीतविस्मृतसम्बन्धवचनाकोशल: दृष्टाभिप्रायतया, व्याख्यानस्थान्यधैव करणात् अविसंवादायोगादप्रामाण्यमेव स्यात् । दृश्यन्ते अधुनातना' अपि. ज्योतिःशास्त्रादिषु रहस्यं यथार्थमवचन्तोऽपि दुरभिसन्धेरन्यथा याचसाणाः पोचिज्जानन्तोऽपि , वचनाकोशलादन्यथोपदिशन्तः कोचिच्च विस्मृतसम्बन्धा प्रायाथातथमभिदधाना इति । कधमन्यथा भावनाविधिनियोगवावाविप्रतिपत्तिर्वदे यात् । मनुपासवल्क्यादीनां श्रुत्यानुसारिस्मृतिनिरूपणायां वा। तमादमादिप्रवाह- पतितत्वापि वेदस्यायचाचखमेव यादिति स्थितम् । .

·३८ परीक्षामुखलधुरत्तिः । यथोक्तमतौतानागतावित्यादि तदपि स्वमतनिमू जनतेतुत्वेन विपरीतराधनात सदाभासमेवेति । तथाहिं प्रतीतानागतो कालो वेदार्थविवर्जितो। कालशब्दाभिर्थपत्वादधुनातनकालबत् ॥ इति ॥ किञ्च कालशब्दाभिधेयत्वं अतीतानागतयोः कालयोग्रहण सति भवति । तद्- ग्रहणन नाध्यक्षतस्तयोरसौन्द्रिपवादनुमानतस्तद्ग्रहणेऽपि न माध्येन सम्बन्धः तयो निश्चे? पार्यते । , प्रत्यक्षगृहीतस्यैव सत्सम्बन्धाभ्युपगमात् । न च कालाख्यं द्रवं मीमांसकस्यास्ति । प्रसङ्गसाधनाददोष इति चेन्न परं प्रति सांधसाधनयो ाप्यव्यापक- भावाभावात् । इदानीमपि देशान्तरे वेदकारस्थाष्टकादेः मोगतादिभिरभ्युपगमात् । यदप्यपरं वेदाध्ययनमित्यादि तप विपक्षऽपि समानम् । भारताध्ययनं मव गुर्वध्ययनपूर्वकम् । सदथयनवाच्यत्वादधुनाध्ययनं यथा ॥ इति ॥ यच्चान्यदुक्तमनवच्छिन्नसम्प्रदायले सत्यमर्यमाणकर्त,कवादिति । तत्र जोर- कूपारामादिभिः • व्यभिचारनिवृत्तपर्थमनवच्छिन्नसम्प्रदायत्वविशेषणेऽपि विशेष्यस्यामर्य- माणकर्तृकत्वस्य विचार्यमाणस्यायोगादसाधनत्वम् । कर्तुरमरणं हि वादिनः प्रतिवादिनश्च मāस्य वा वादिनश्वेदमनुपलब्वेरभावाहा। प्राद्य पक्षे पिटकत्रयेऽपि स्यादनुपलब्धेरे- विशेषात् । तत्र परैः कर्तुरनङ्गीकरणानोदत एखात्रापि न तदस्तु । अभावादितिवेदस्मा- तदभावसिद्धावितरेतराश्रयत्वम् । पिछ हि तदभावे तनिबन्धनं तदस्मरणं अस्माच्च तदभाव इति प्रामाण्याना पानुपपत्तेस्तदभावान्नेतरेतराश्रयत्वं इति चेन्न । प्रामाण्येनामामाख्यकारणस्येव पुरुषविशेषस्य निराकरणात् पुरुषमात्र स्थानिराकृतः । अथातीन्द्रियार्थदर्शिनो भावादन्यस्य च प्रामाण्यकारणत्वानुपपत्तेः सिद्ध एव सर्वथा पुमधाभाव इति चेन्न। सर्वज्ञाभावो विभावितः । प्रामाण्यान्यथानुपपत्तरिति चेदितरेतरा. श्रयत्वम् । कर्तुरस्मरणादिति चेच्चक्रकप्रसङ्गः। प्रभावप्रमाणादिति चेन्न तत्साधकस्थानुमानस्थ प्राक् प्रतिपादितत्वात् अभावप्रमाणोत्थानायोगात् । प्रमाणपज्वकाभावे भावप्रमाणप्रवृत्तेः।। प्रमाणपज्वकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता ॥ इति। पररभिधानात् । ततो न वादिनः कर्तुरमारणमुपपन्नं नापि प्रतिवादिनो- सिद्धः । तत्र हि प्रतिवादी मरतीत्येकफ तौरमिति । नापि सर्वस्थ वादिनो वेदे कर्तर- स्मरणेऽपि प्रतिवादिनः स्मरणात् । ननु प्रतिवादिना वैदेऽष्टकादयो बहवः कर्तारः स्मर्यन्ते अतस्तत् स्मरणस्य विवाद- विषयस्थाप्रामाण्याद् भवेदेव सर्वस्य कर्तुरमरणमिति चेन्न । क विशेष विषय एवासो विवादो न कर्त्तमामान्ये । अतः सर्वस्य कत्तुरस्मरणमप्यसिद्धम् । मर्वात्मज्ञानविज्ञान- रहितो वा कथं सर्वस्य कर्तुरमरणमवैति । तस्मादपौरुषेयत्वस्य पेदे व्यवस्थायितु- मशक्यत्वान्न तल्लक्षणस्याव्यापकलमसम्मवित्वं वा सम्भवति । गोरुघयत्वे पुनः प्रमाणानि बहूनि सन्तावें। मजन्ममरणर्षिगोत्रचरणादिनामश्रुतेरनेकपदसंहतिप्रतिनियमसंदर्शनात् फलार्थिपुरुषप्रवृत्तिविनिवृत्तिहेत्वात्मनां श्रुतेश्च मनुसूत्रवत् पुरुषकर्तृ व 'श्रुतिरिति वचनात् । अपौरुषेयत्वेऽपि वा न प्रामाण्य वेदस्योपपद्यते तद्वेतूनां गुणानामभावात् । - ·. परीक्षोद्देशः। ३६ नतु न गुणकृतमेव प्रामाण्य किन्तु दोमाभावप्रकारेणापि। सच दोषाश्रय पुरुधा- भावेऽपि निश्चीयसे न गुणसझाव एवेति । तथाचोक्तम् । शब्द दोषोद्भवस्तावद् वतधौन इति स्थितम्। तदभावः क्वचित्तावगुणवत्तकत्वतः ॥ तगुमेरपकृष्टानां शब्द संक्रान्तासम्भवात् । यहा वक्तुरभावेन न स्युदोषा निराश्रयाः ॥ इति । तदप्पयुक्तंचराभिमायापरिज्ञानात् । नास्माभिवक्तुरभावे वेदस्य प्रामाण्याभावः समुद्भाव्यते किन्तु तद्दाख्यातृणां अतीन्द्रियार्थदर्शनादिगुणाभावे ततो दोधाणामनपोहि- तत्वात् न प्रामायनिश्चय इति । ततो पौमषेयत्वेऽपि वेदस्य प्रामाण्यनिश्चयायोगात् नानेन लक्षणस्याव्यापिखमसम्भविलं वा । इत्यलमतिल्पितेन ॥ ४ ॥ ननु शब्दार्पयोः सम्बन्धाभावादन्याबोहमात्राभिधायित्वादाताणीतादपि शब्दात् कथं वस्तुभूतार्थावगम इत्यत्राह ॥१५॥ सहजा स्वभावभूता योग्यता शब्दार्पयो वाच्यवाचकऑक्तस्तस्यां महूतस्तदशातू विस्फुटं शब्दादयः प्रागुक्ता वस्तुप्रतिपत्तिहेतव इति ॥ ९ ॥ उदाहरणमाह ॥१६॥ ननु यएव शब्दाः सन्तार्थ दृष्टास्त एवार्थाभावेऽपि दृश्यन्ते तत् कुथमाभिधायकत्व- मिति । तदप्ययुक्तमनर्थकोभ्यः शब्द भ्योऽर्थवतामन्यत्वात् । न चान्यस्य व्यभिचारेऽनयस्यासो युक्तोऽतिप्रसङ्गात् । अन्यथा गोपालघटिकान्तर्गतस्य प्यूमस्य पावकस्य व्यभिचारे पर्वतादि- धमस्थापि तत्प्रसङ्गात् । यत्नतः परीक्षितं कायं कारणं नातिवर्तते इत्यन्यत्रापि समानम् । सुपरौतितो हि शब्दोऽयं न व्यभिचरतीति । सथाचानयापोहस्य शब्दार्थबकल्पनं प्रयासमात्र- मेव । न चान्यापोहः शब्दार्थो युवतियुते प्रतीतिविरोधात् । न हि गवादिशब्दप्रधणाद- गवादिव्यावृत्तिः प्रतीयते । ततः सानादिमत्पपदार्थ प्रवृत्तिदर्शनादगवादिबुद्धिजनकं तत्र शब्दान्तरं मृग्यम् । अंथकस्मादेव गोशब्दादयस्यापि , सम्भावनानार्थः शब्दान्तरेणेति चेन्नैवमेकस्य परस्परविरुद्धार्थद्वयंप्रतिपादनविरोधात् । किञ्च गोशब्दस्यागोव्यावृत्तिविषयले प्रथममगौरिति प्रतीयेत । न चैवमतो नान्यापोहः शब्दार्थः। किज्वापोहाख्यं सामान्यं वाच्यखेन प्रतीयमानं पर्युदासरूपं प्रसज्यरूपं वा । प्रथमपते गोवमेव नामान्तरेणोक्तं स्यादभावाभावस्य भावान्तरस्वभावेन व्यवस्थितलात् । कश्चायमश्वादिनिवृत्तिलक्षणो भावोऽभिधीयते न तावत् स्खलक्षणरुपस्तस्य सकल- विकल्प-वाग्गोचतिक्रान्तत्वात् । नापि शावलेयादिव्यक्तिरूपः तस्यासामान्यत्वप्रसङ्गात् । तस्मात् सकलगोव्यक्तिष्वनुवृत्तप्रत्ययजनकं सर्वव प्रत्येक परिसमाप्तया वर्तमान सामान्य- मेव गोशनवाच्यम् । तस्यापोह इति नामकरणे नाममात्र भिद्यत नार्थ इति । अतो नाद्यः पक्षः श्रेयान् । नापि द्वितीयो गोशब्दादेः कचिहाोऽर्थे प्रवृत्त्ययोगात तुच्छाभावाभ्युपगमे परमतप्रवेशानुपाच्च । किञ्च गवादयो ये सामान्यशद्धा येच शावलेयादयः तेषां भवदभिप्रायेण पर्यायता सादर्थभेदाभलवाह, तपादपादिशब्दवत्। न खलु सुच्छाभावस्य भेदो युक्तो वस्तुन्येव . . .

·परीक्षामुखलघुत्तिः। संसाखेकारखनानात्वादिविकसानो प्रतीते। भेदे वा माभावी वस्खसापत्तिसम्ममखा- दखखस्य। न चोपोचलतणसम्बन्धिमेदादिः। प्रमेयाभिधेयादिशब्दानामप्रवृत्ति- मगङ्गात् । व्यवच्छेस्यातद्रूपेणापि अंग्रमेयादिरूपले सतो व्यवच्छेशयोगात् कथन्तत्र सम्बन्धिभतानेदः। किन शावलेयादिवेकोऽपोहो न प्रसज्येत किन्तु प्रतिव्यक्तिभिन्न एव यांदय शाव- वेषादयसन्न भिन्दन्ति तवादयोऽपि भेदका मा भूवन् यशान्तरङ्गाः,शावलेयादयो न भेद- कासवाचादयो भेदका इत्यतिमाहसम् । वनोऽपि सम्बंधिभेदाजदो नोपलभ्यसे किमुसावस्तुनि । तपाद्यकएव देवदत्तादिः कठककुण्डादिभिरभिसम्बधमानों, न मानावमास्तिनुवानः समुपलभ्यते इति । भवतु वा सम्बन्धिभेदाभेदः तथापि न वस्तुभूतसामान्यमन्तरेणान्यापोहाश्रयः सम्बन्धी भवतां भवितुमर्हति । तथाहि यदि शावलेयादिषु वस्तुभूतसारूप्याभावोऽधादिपरिहारेण तत्रैव विशिष्टाभिधानमत्ययो कथं स्याताम् । ततः सम्बन्धिभेदानेदमिच्छतापि सामान्य वास्तवमङ्गीकर्तव्यमिति । किज्वापोडशब्दार्थपक्षे सडूत एवानुपपन्नः तद्ग्रहणोपायासम्भवात् न प्रत्यक्षं तद्- ग्रहणसमर्थ सब वस्तुविषयल्नादन्यापोहय चावस्तुत्वात् । अनुमानर्माप न तत्सद्भावमवबो- धति सँस्य कार्यस्वभावलिङ्गसम्पाद्यत्वात् । अपोहत्य निरुपाख्यत्वेनानक्रियाकारित्वेन च स्वभावकार्ययोरसम्मवात । किच गोशब्दस्यागोऽपोहाभिधायिले गोरित्यत्र गोशब्दस्य किमभिधेयं स्यात् प्रज्ञा- तस्य विधिनिषेधयोरनधिकारात्। अमोनिवृत्तिरिति चेदितरेतराश्रयत्वम् अगोव्यवच्छेदो हि अगोनिश्चये भवति । स चागो निवृत्तमात्मा गोश्चागोव्यवच्छेदरूप इति । प्रगोरि- त्यत्रोत्तरपदार्थोऽप्यनयेव दिशा चिन्तनीयः । नन्वगोरित्यत्रान्य एव विधिरूपो गोयब्दाभिधेयस्तदापोहः शब्दार्थ इति विघटेत समादोहस्योक्तयुक्ता विचार्यमाणयायोगानन्यापोहाशब्दार्थ इति स्थितं सहजयोग्यता- वयाच्वादयो वस्तुप्रतिसिहतव इति ॥ मृतिरनुपहतेयं प्रत्यभिज्ञानवज्ञा प्रमितिानरतचिन्ता लैङ्गिक मङ्गतार्यम् । प्रवचनमनवयं निमितं देववाचा रचितमुचितवाग्भिस्तश्यमेतेन गौतम् ॥६६॥ इति परीक्षामुखय लघुवृत्तो परोक्षमपन्यः तृतीयः रूमुद्देशः॥ ॥ . अथ स्वरुपसंख्याविप्रतिपत्तिं निराकृत्य विषयविमतिपत्तिनिरासार्थम् ॥२॥ तस्य प्रमाणस्य प्रायोडों विषय इति यावत् । स एव विशिष्यते । सामान्यविशेषा- त्मा । सामान्यविशेषो वक्ष्यमावलक्षणो सावात्मानो यति विग्रहः। तदुभयग्रहणमात्म- प्राणज्य केवल सामान्यय विशेषच तदुभयस्य वा स्वतन्तस्य प्रमाणविषयत्वप्रतिषेधार्थम् । तत्र सन्मात्रय परमब्रमणो निरस्तत्वात् तदितरदिर चार्य्यते। तत्र सांध्यः प्रधान सामान्यमुक्तम् ।

·. विषयसमुद्देशः। ४१ त्रिगुणमाधिकिविषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि। व्यक्तं तथा प्रधान सविपरीतलचा च पुमान् ॥ इति वचनात् । तच कोवलं प्रधा महदादिकार्यनिष्पादनाय प्रवर्तमानं किमप्यपेक्ष्य प्रवर्तते निरपेक्ष वा। प्रथमपक्षे तन्निमित्तं वाच्यं यापेक्ष्य प्रवर्तते ननु पुरुषार्थ पव सत्र कारणं पुरुषार्धन हेतुना प्रधान प्रवर्तते। पुरुषार्थच इंधा । शब्दाधुपलब्धिर्गुणपुरुषान्तरविवेकदर्शनज्वेत्यभिधानादिति चेत् सत्यं तथा प्रवर्तमानर्माप बहुधानेक पुरषकृत काशिनुपकारं समासादयत् प्रवत्ततानासादयहा । प्रथमपासपकार- लसाजिन्नोऽभिन्नो वा । यदि भिवलदा तस्येति व्यपदेशाभावः सम्बन्धाभावात् तदभाव समवायावरनभ्युपगमात् । तादात्माच भेदविरोधौति । प्रचाभिन्न उपकार इति पक्ष प्राश्रीयते तदा प्रधानमेव सेन कृतं स्यात् । अयोपकारनिरपेक्षव प्रधान प्रवर्तते हि मुक्तात्मानं प्रत्यपि प्रवर्तताविशेषात् । एतेन निरपेक्षप्रवृत्तिपक्षोऽपि प्रत्युक्तः सत एव । किञ्च सिद्धे प्रधाने सर्वमेतदुपपन्नं स्यात् न च तसिद्धिः कुतश्चिनिसीयत इति । ननु कार्याणामेकान्वयदर्शनात् एककारणप्रभवलं भेदानां परिणामदर्शनाति सदयचामचर्चितम् । मुखदुःखमोहरूपतंया घटादेरन्वयाभावादतस्तत्वस्येवं तथोपलम्मात् । प्रशान्तस्तत्वस्य न सुखादिपरिणामः किन्तु सपा •परिणममानप्रधानसंगीत प्रात्मनोऽपि तथाप्रतिभास इति तदप्यनुपपन्नम् । अनिभासमानयापि संसर्गकलानायां सखेयत्ताधा निश्चेतुमशक्तः । तदुक्तम् । संसर्गादविभागदयोगोलकावशिवत् । भेदाभेदव्यवस्येवमुच्छिन्ना सर्ववस्तुषु ॥ इति । यदपि परिमाणाख्यं साधनं तदप्येकप्रकृतिकोषु घटघटीशरावोदवनाविषु अनेकप्रकृ- तिघोषु पठकुठमुकुठशकठादिषु चौपलम्मात् प्रनकान्तिमिति न ततः प्रकृतिसिद्धिः । तदेवं प्रधानग्रहणोपायासम्भवात् संभवे वा ततः कार्योदयायोगाच्च यदुक्तं परेण । प्रकृतेर्महालसोऽहङ्कारः तस्माद् गणश्च घोड़शकः । तस्मादपि घोड़शकात् पञ्चभ्यः पचभूतानि ॥ इति दृष्टिक्रमो- मूलप्रकृतिरविकृतिमहदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सस । षोड़शक विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः ।। इति स्वरुपाख्यानच्च बन्धगमुतसौरुष्पवर्णनमिवासविषयवादुपतामहति । अवर्स- यांकाशस्यपृथिव्यावश्चककारणावायोगाच्च । अन्यथा प्रचेतनादपि पचभूतकदम्बकाचेतन्य- 'सिद्धिश्चार्वाकमतसिद्धिप्रसङ्गात् सांख्यगन्ध एव न स्यात् । सत्कार्यवादप्रतिषेधश्चान्यत्र विस्तरेणोक्त इति नेहोच्यते संतपरुपखादयति । तथा विशेषा एव तवं सेवामसमाव विशेषेभ्योऽशेषात्मना विशेषात्मकखात् सामान्यस्यंक- स्थानेकत्र व्यामा वर्तमानस्थ सम्मवाभावाच । तस्यकव्यक्तिनिष्ठस्य सामन्येनोपलब्धस्य तदेव व्यक्तन्तरेऽनुपलम्भप्रसङ्गात् उपलम्भे वा तनानाखायतेगपजिन्नदेयतया सामसत्येनोपलब्धः ताक्तिवदन्यथा व्यक्तयोऽपि भिवा माभूवनिलि। सतो वृद्धामेद एव सामागास् । तनुक्तम् । एकत्र दृष्टो भावो हि क्वचिदन्यत्र दृश्यते । तमान भिन्नमस्तान्यत् सामान्य युद्धाभेदतः ॥ इति ॥ 6 .

·" परीक्षामुखमधुरक्ति। तेच विशेषा परस्परामम्बडा एव सतबम्बन्ध विचार्यमापवायोगात् । सायन सम्बन्ः अयुषट्कोम युगपद्योगादयोः घणसापत्तः पर्वात्मनामियम्बने पिवायुमात्र. बालापतः। अवविनिषेधाच सम्बन्धखमेषामुपद्यतएव तनिषेधच वृत्तिविषयादि- बाधनात् । तथाहि अवयक्षा प्रवर्यविनि वर्तन्त इति नाभ्युपगतम् । अवषयों चावयाँ वर्तमानः सिमेनदेन वर्तते मलिना वा। एकदेशेन वृत्तावयवान्तरमपंचवापि एकरमान्तरेणावयविनो वृत्तावनवस्या । सर्वात्मना वर्तमानोऽपि मत्पवयवं प्रभावमेदेन वर्तताहोखिदेकरपेवेति। प्रथमपी प्रवविबहुलपत्तिः। द्वितीयपः तु अवयवाना- भरपखापत्तिरिति प्रत्येक परिसमामा वृत्तावप्पवयविबहुखमिति । तथा यह नो- पलभ्यते सवासीरव यथा गगनेन्दीवरम् । नोपलभ्यते चावयवेषु अवयवौति । तथा यदप्रो' यदुभावः तसतो नार्यान्तरं यथा वयाग्रहे वनमिति । 'सतश्च मिरंशा एखान्योन्या- संवर्जिनो कपादिपरमाणवः । ते चैकलणख्यायिनो म नित्याः विनाशं प्रत्ययामपेक्षणात् । प्रयोगमा यो यनावं. प्रत्ययानपेक्षः स ततखभावनियतो पचान्सया कारणसामग्री। स्वकार्य्यनायोति मुगरादिना क्रियमाणसतो भिन्नो वा क्रियते। भिनय करणे घटस थितिरेव खातू । अथ विनाशसम्बन्धानष्ठ इति, व्यपदेश इति चेत् भावाभावयोः का सम्बन्धः । मसावत्तादात्मा तयोर्भवात् । नापि तदुत्पत्तिरभावस्व कार्याधारखाघठनात् । अभिनय पारणे घठादिरेव कृतः स्यात्तय व प्रागेव निष्पनलाइन करणमित्यन्यानपेक्षवं मिडमिति विनायखभावनियतवं साघयत्येव । सिद्ध चानित्यानां सत्खभावनियतले सदिसरेषा- मात्मादौना विमत्यधिकरणभावापनानां सस्वादिना साधनेन तदृष्टान्तात् भवत्येव सण- खितिखभावखम् । तचाहि यत् सत् तत् सवं एकतणस्थितिस्वभावं पचा घटः । सन्तमामी भावा इति । अथवा मखमेव विपक्ष बाधकममाणबखेन दृष्टान्तनिरपेक्षमशेषण वखनः क्षणि- काखमुपपादयति । तर मखमर्थ क्रियया याप्समर्थ क्रिया चक्रमयोगपद्याभ्यां तेच निन्याविवर्तमाने खव्याप्यामर्थक्रियामालाय निवर्तते सापि खव्याप्यं सखमिति नित्यस्य । क्रमयोगपद्याभ्यामक्रियाविरोधातू सखासम्भावनं विपक्षे बाधकाप्रमाणमिति । महि नित्यस क्रमेण युगपहा मा सम्मति । नित्यय केनेव स्वभावेन पूर्वापरकालभाविकार्ययं कुर्वतः कार्य:भेदकखात् सबकस्वभावखात् । तथापि कार्यानानाले अन्यत्र कार्यभेदात् कारणमेदकल्पना विफलैव यात् । तादृष्ट- मेकमेव किचित् कारणं कल्पनीयं येनेकस्वभावेन एकेनेव चराचरमुलद्यते इति । अच स्वभावनानावमेव सस्य कार्य्यमेदादिष्यत इति चेताह से खभावासस पर्वदा समविनः सदा कार्यालय मोघेतलत्तिकारणं वाच्यम् । समादेवमित्येकखभावातू मालतो ततस्वभावानां सदा सम्मवात् मेव कार्याणां युगपत्प्राप्तिः। सहकारिक्रमापेक्षया सतखमावाना क्रमेण भावानोक्तदोष इति चेत्तदपिन साधुसङ्गासम् । नित्या समर्थन परापेक्षायोगात । ते सामर्थकरवे नित्यताहानिः । तमा भिन्नत मामय तैर्विरैयत इति न मित्यताहानिरिति चेत्तर्हि नित्यम- सिकारमेव खात् । सहकारिता निसभामर्थव कार्यकारिखात् सदसम्बन्धातू समापि (.

·विषयतरः। कार्यकारिले तत्सम्बन्चरकामावले बामर्च मानालामावान कार्यमेवः। प्रणेकामभावने.. कामवानेच कार्यवत् तथापि सार्यमिति सर्वमावर्तते इति चक्रकममः । तमान क्रमेण कार्यकारिखं नित्य नापि युगपदशेषकाऱ्याण युगपदुलतो हितोयक्ष कार्याकरणादन क्रियाकारित्नावललाममादिति नित्यस 'अमयोगपद्या- भावः सिंद्ध एवेति गताः प्रतिपेदिरे । तेऽपि न युक्तवादिनः। सजातीयेतरण्यावृत्तात्मना विशेषाणामनशाना, प्राहकस प्रमाणखाभावात् प्रत्यक्ष रिव्यूलसाघारखाकारवल. ग्राहकलेन निरभवप्राणायोगातू । नहि परमाणवः परस्परासम्बन्धाश्चक्षुराविडो मलिभान्ति सचासत्यविवादप्रसङ्गात् । प्रधानुसूयन्त एव प्रथमं तथासूताः क्षणाः पसात्तु विकखवासनाबलादान्तरादन्तराला. मुपलम्भलक्षणादायाचाविद्यमानोऽपि स्थलाधामारो विकल्पबुद्धी चकासि स च सदाकारे- णानुरव्यमानः अव्यापार तिरस्कृत्य प्रत्यध्यापारपुरम्सरलेन प्रवृत्तखात् प्रत्यक्षायत इति । सदयसिचालविलसितम् । निर्विकल्पकाबोधस्थानुपलक्षणात् । महोते हि निर्विकल्पको सयो- भैदे अन्याकारानुरागण्यान्यवकल्पना युक्ता स्फठिकजपाकुसुमयोरिव नान्यति । एतेन सयोः युगपहत्तेल घुबत्तेर्वा तदेकखाध्यवसाय इति निरस्तम् । तस्यापि कोश- पान प्रत्येयवादिति। केन वा तयोरेंकखाध्यवसायो न ताहिकखेन तथाविकायवार्तान- भिचल्लात् । नाप्यनुभवेन तथ विकागोचरखात् । न च बदुभयाविषयं तदेकलाग्थ्यव- साये समर्थमतिप्रमाणात । ततो न प्रत्यक्षबुद्धी तथाविधविशेषावांसः। नाप्यनुमानबुद्धी तदविनामूतखभावकार्यलिङ्गाभावादनुपलम्भोऽसिद्ध, एवानुवृत्ताकारण स्थलाकारस चोप- लब्धस्तखातू। यदपि परमाणूनामेकदेशेन पात्मना वा सम्बन्धो नोपपद्यत इति सत्रानभ्युपगम एव परिहारः। विग्धसताणां सजातीयानाच हाधिकगुणानां कज्जित्कन्धाकारपरि- 'णामात्मकस्य सम्बन्धमाभ्युपगमात् । पञ्चावयविनिवृत्तिविकल्यादिबाधकमुक्तं सत्रावयविनो वृत्तिरेव यदि नोपपद्यते तदा न वर्तत इत्यभिधातव्यम् । नेकपेशादिविकललय विशेषा- न्सरोयकत्वात् । तथाहि नेकदेशेन वर्तते नापि सर्वात्मनेत्युक्त प्रकारान्तरेण वृत्तिरित्यभि- हितं स्यात् अन्यया न वर्सत इत्येव वक्तव्यम् । इति विशेषप्रतिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञानरूप- खात् कजित तादात्म्यरूपेण वृत्तिरित्यवीयते। तत्र. यथोक्तदोषाणामनवकाशात् । विरोधादिदोषश्चाग्रे प्रतिषेत्यत इति नेह प्रतन्यते । यकक्षणव्यायित्वे साधनं “यो यनावं प्रति" इत्याद्युक्तं तदप्यसाधनम् । असि- डादिदोषदुष्टत्वात् । तत्रान्यानपेक्षवं सावसिद्धं घठाद्यभावस्य मुद्गरादियापारान्वय- व्यतिरेकानुविधायिखात् । तस्कारणखोपपत्तेः। कपालादिपर्यायान्तरभावो हि घटावे. रभावस्वच्छामावस सकलप्रमायगोचरातिकान्सखात् । विजाभावो यदि खतातो भवेत_सदान्यानपेक्षखं विशेषणं युक्तम् । नच गतमले बोक्षिति सुप्रयोगानवतार रवानेकान्तिकारी शालिनीजस्य कोद्रवारजननं प्रत्यन्या- भखऽपि सज्वननवभावानियतखात् सतस्वभावखे पति इति "विशेषणान दोष इति चेन। सर्वथा पदार्थानां विनाशस्वभावापिद्धः । पायरुपेणेव हि भावानामुत्लाद- विनाशावलौक्रियेते । न द्रवरूपेण समुपेति विषयमच्छति भावो नियमेन पर्यायेण यत्र नोति नो विनश्यति भावनया लिहितो नित्यंति वचनात् । .

·88 . परीक्षामुखलघुतिः। नहिनियविनायें पूर्वतणय ततो, मसाच्छिनिमः कायितीव असामान सतिघंटते द्रव्यरूपेण बाजिदत्यक्तरूपस्थापि सम्भवात् । न मर्वथा भावानां विनाश- स्वभावखं युक्तम् । न च द्रव्यपथ ग्रहीतुमशावादभावः तद्ग्रहणोपाय प्रत्यभिधानस बहुलमुपलम्भूत् तत्यामाख्यस्थ मागेवोक्तखात, उत्तरकार्योलतान्यथामुपपत्तम सिद्ध- खात। यच्चान्यतू साधनं सखायं सदामि विपक्षवत् सपक्षऽपि समानखात् म सायसिद्धि- निबन्धनम् । तथाहि सस्वमर्थक्रियया व्याप्तमर्थक्रिया च क्रमयोगद्याम्क ते चणिका. विवर्तमाने खव्याप्यामक्रियामादाय निवर्तते सा च निवर्तमाना स्वव्याप्यं सत्त्वमिति नित्यसेव क्षणिकस्यापि खरविधासवदत्वमिति न सत्र सत्त्वव्यवस्था। न च क्षषिकस्य वस्तुनः क्रमयोगपद्माभ्याम् अर्थ क्रियाविरोधोऽसिद्धस्तस्य देशकृतथ कालकंतस्य वा क्रमथासम्भवात् । अवस्थितस्यैकस्य हि नानादेशकालकालाव्यापिल्लं देशनमः' कालक्रमवाभिधीयते । न च तणिके सोऽस्ति। यो यत्रैव स तत्रय यो यदेव तदेव सः। न देशकालयोतिर्भावानामिह विद्यते ॥ इति स्वयभिधानात । न च पूर्वोत्तरक्षणानां एकर्सन्तानापेक्षया 'क्रमः सम्भवति । सन्सानस्य वास्तवलेन सखापि सणिकत्वेन पायोगात। अक्षणिशोऽपि वास्तवले तेनेव सत्स्वादिसाधनमनै कान्तिकम् । प्रवासवलेन तदपेतः क्रमो युक्तं इति । नापि योगपद्यन तत्रार्थक्रिया सम्भवति युगपदेकन स्वभावेन नानाकार्यकरखे तत्कायकवं स्थानानास्वभावकल्पनायां ते स्वभावा- स्तन व्यापनौयास्तत्रकोन स्वभावेन तहगातो घामेकस्वरूपता नानास्वभावेन चेदनवस्था। अधेकत्रकयोपादानभाव एवान्यत्र सहकारिभाव इति न स्वभावभेद इष्यते । तर्हि नित्ययकरूपयापि वस्तुनः क्रमेण नानाकार्यकारिणः 'स्वभावभेदः कार्यसाङ्कयं मामूद अक्रमात् क्रमियामनुत्पत्तेनैवमिति चेत् एकानंजकारणा युगपदनेककारवसायानेककार्य- विरोधादक्रमियोऽपि न सिकस्य कार्यकारिखमिति । किन भवपक्षे सतोऽसतो वा कार्यकारिखम् । सतः कार्यकर्तृले सकलकालकला- व्यापिक्षकानामेकक्षणवृत्तिप्रमाः। द्वितीयपने खरविषाणादेरपि कार्यकारित्वम् असत्त्वा- विशेषात् मस्खलतणस्य व्यभिचारम। तमान विशेषकान्तपक्षः श्रेयान् । नापि सामान्यविधी परस्परानपेताविति योगमतमपि युक्तियुक्तमवभाति । तयोरन्योन्यभेदे इयोरन्पतरयापि व्यवस्थापयितुमशक्तः । तथाहि विशेषासावत् द्रव्य गुणकत्मिानः सामान्यन्तु परापरमेदादु विविधम् । तत्र परसामान्याहू सत्तालक्षणाविशेषाणां भेदेऽसत्त्वापसिरिति। तथाच प्रयोगः द्रव्यगुणकाख्यसदूपाणि सत्त्वावत्यन्तं भिन्नत्वात् मागभावाविवदिति न घामान्यविशेष- समवायभिचारः । तत्र खरुपसत्त्वस्याभिनय परेरभ्युपगमातू । ननु द्रवादीनां प्रमाणोपपनवे धर्मिग्राहकप्रमाणबाधितो हेतुर्यन प्रिमायेन यादयो निश्चीयन्ते सेम सतमत्वमपोति । अथ न प्रमाणप्रतिपदा द्रव्यादयः सहि तोराश्यातिद्विरिति सदयुक्तम् । प्रसङ्गसाध- भात: प्रागभावादोमवायदोऽसखेन व्याप्त उपलभ्यते । सतत्र व्याप्यस्य द्रव्यादावभ्युप- गमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयक इति प्रसङ्गसाधने प्रख दोषणाभावात् । एतेन ,व्यादौना- - ·विषयसमुद्देशः। ४५ मप्यद्रव्यादिलं द्रव्यवादे चिन्तितं बोजव्यम् । कथं वा घखा पदार्थानां परस्परं भेदे . प्रतिनियतस्वरुपव्यवस्था । व्यय हि द्रव्यमिति व्यपदेशय द्रव्यखाभिसम्बन्धाद्विधाने ततः घुवं तव्यस्वरूपं किनिहाय येन सह पवाभिसम्बन्धः स्यात् । द्रयमेव स्वरूपमिति चेतून संदरपदेश द्रव्यखाभिसम्बन्धनिबन्धनलया स्वरुपलायोगात् । सवं निजं अपमिति चेत् न। तखापि सत्तासम्बन्धादेव सहापदेशकरणात् । एवं गुणादिष्वपि वाच्यम् । कोवलं सामान्यविशेषसमवायामामेव खापसवेन तथा व्यपदेशोपपत्ते सत्त्रयव्यवस्थेव खात । ननु जीवादिपदार्थानां सामान्यविशेषात्मकवं स्याहादिभिरभिधीयते । सयोस वस्तुनो मेदामेदाविति । तो च विरोधादिदोषोपनिपातात् नेकत्र सम्भविनाविति । तथा हि मेनामेदयो विधिप्रतिषेधयोरेकत्राभिने वस्तुन्यसम्भवः शीतोष्णस्पर्शयोरिवेति । मेदस्यान्य- दधिकरणममेदखान्यदिति वैयधिकरण्यम् । यम्पत्मानं पुरोधाय भेदो यच समाश्रित्याभेदः सावात्मानो भित्री शामिनो च। तत्रापि तथा परिकल्पनादनवस्था पेन रुपेश भेवः तेन मेदशामेदश्चेति सङ्करः । येन भेदस्तेनामेदो येनाभेदस्तेन मेद इति व्यतिकरः । भेदा. भेदात्मकत्वे च वस्तुनोऽसाधारणाकारेण निश्चेतुमशक्त: संशयस्ततश्चाप्रतिपत्तिः ततोऽभावः । हत्यकान्तात्मकमपि न सौख्यमाभजतीति कोचित । तेऽपि न प्रतौतिकवादिनः। विरोधस्य प्रतीयमानयोरसम्भवात । अनुपलम्भमायो हि विरोधस्तत्रोपलभ्यमानयोः को विरीधः । यच्च शीतोषा स्पर्श योरिवेति दृष्टान्तस्योक्तं सच्च धूपदहनाद्येकावयविनः शीतोपास्पर्शस्वभावस्योपलीरयुक्तने । एकस्य चखाचल- रक्तारतासानावृतादिविरुद्धधर्माणां युगपदुपलब्धे च प्रकृतयोरपि न विरोध इति । एसेन वैयधिकरण्यमप्यपास्तम् । तयोरेकाधिकरणलेन, प्रतीतेः। अत्रापि मागुक्तनिदर्शनान्येव बोद्धव्यानि । यच्चानवस्थानं दूषणं तदमि स्याहादिमतानभिनरेवापादितम् । तन्मतं हि सामान्य- विशेषात्मके वस्तुनि सामान्य विशेषावेव भेदः। भेदनिना तयोरेवाभिधानात् द्रव्य- रुपेयामेद इति । द्रव्यमेवामेदः । एकानेकात्मकत्वादस्तुनः । यदि वा भेदनयाधान्येन वस्तुधर्माणामानन्तमानानवस्था । तथाहि यत्मामान्य यश विशेषः सपोरनुवृत्तव्यावृत्ताकारेण 'भेदनयोश्वार्थक्रियाभेदात् सदश्च शक्तिभेदात सोऽपि सहकारिभेदादित्यनन्तधर्माणामङ्गीकरणात कुतोऽनवस्था । तथाचोक्तम् - मूसलसिकरौमाहुरनवस्यां हि वूषणम् वस्त्वानन्तत्राप्यशक्तो च नानवस्थापि वार्यते ॥ इति । • यो च सङ्करस्यसिकरो तावपि मेचकज्ञाननिदर्शनेन सामान्यविशेषदृष्टान्तेन च परिहती। प्रयतताप्रतिभासन परस्थापि वस्तुनि तर्थव प्रतिभासोऽस्तु तस्य पक्षपासाभावात् । निर्णीते संशयोऽपि न युक्तः । सस्य चलितप्रतिपत्तिरूपत्वात् प्रचलितप्रतिभासे दुर्घटखात् । प्रतिपने वस्तुन्यप्रतिपत्तिरित्यतिमाहसम् । उपलब्यभिधानादनुपलम्भोऽपि न सिद्धसतो नाभाव इति दृष्टेष्टाविसद्धमनेकान्त शासनं सिद्धम् । एसेनावयवावविनोर्गुणगुणिनोः कर्म- सहजोस कचिदाभेदों प्रतिपादितो बोद्धव्यो। अच.समवायवशानिनेवपि प्रमेदप्रतीतिरनुलनब्रमतुल्याख्यज्ञानस्येति चेन्न । तथापि 'सतो भिन्नस्य व्यवस्थापयितुमशक्तः। तथापि, समवायवृत्तिः समवायिषु वृत्तिमती यादवृत्तिमती वा । वृत्तिमत्वं स्नेव वृत्तान्तरेण वा । न तावदाद्यः पक्षः समवाधान- -

·C
परीक्षामुखलधुरत्तिः।
युपगमात । पत्रानां समवायिसमिति वचरात । वृत्तान्तरकथानायो तदपि खमम्बन्धि
वतन वेति कसानाया वृत्तान्तरपरम्परामात रमवखा। वृत्तान्तरण सम्बन्धिषु
वृत्तान्तरानभ्युपगमात् मानवख्येति चेत् सहि समवायेऽपि वृत्तान्तरं माभूत् ।
अथ समवायो , नियन्तिरणौक्रियते। ताई पखामानितखमिति प्रन्यो
विरुद्यते।
अध समवाधिषु सदस्व समबापमतोतेलयाश्रितत्वमुपासते। सहि मूर्तद्रव्येषु
सत्व दिग्लिङ्गस्येदमतः पूर्वण इत्यादिज्ञानस्य कालनिगम व परापरादिप्रत्ययस्य
मनावात् तयोपि तदाचितलं स्यात् । तथाचायुक्तमेतत् अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य इति ।
विज्य समवायस्थानाधितले सम्बन्धपतेव न घठते । तथा च प्रयोगः समवायो'
म सम्बन्धः अनानितखात् दिगादिवदिति।
अत्र समवायस्य धर्मिणः कजितादात्मारूपस्यानेकस्य चपरः प्रतिपत्नखात् धर्मि-
. ग्राहकममाणबाधा प्राश्रयासिद्धिा न वाद्येति। तथानितखेऽप्यसकभिधीयते ।
समवाय एकः सम्बन्धात्मकखे सत्याश्रितवीत संयोगवत् । सत्तयानेकान्त इति सम्बन्ध-
विशेषणम् ।
अथ योगे निविडशिपिलादिप्रत्ययनानाखात नानालं नान्यत्र विपर्यायादिप्ति-
पेतून । समवायेऽप्युत्पत्तिमवनपरखप्रत्ययनानाखस्य सुलभवात् । सम्बन्धिमेदायोऽन्य-
त्रापि समान प्रति कत्रेव, पर्यनुयोगो युक्तः । तमात् समवायस्थ परपरिकायतस्य
विचारामहखात् न तहणात् गुणगुख्यादिबमेदप्रतीतिः ।
अथ भिनप्रतिभासारवयवायवव्यादीनां भेद एवेति चेन्न । मेवप्रतौतिभामथामेदा-
विरोधातू । घठपठादीनामपि कञ्चिदमेदोपपत्तः सर्वथा प्रतिभासमेदयाबिद्धय । इद-
मित्याद्यमेवप्रतिभासस्थापि भावात् । ततः कति भेदाभेदात्मक द्रव्यपर्यायात्मक
सामान्यविशेषात्मक तत्त्वं तौरादर्शिशकुनिन्यायातायातमं । इत्यलमतिप्रसङ्गन ॥१॥
दानीमनेकान्तात्मकवस्तुसमर्थनार्थमेव तुइयमा ॥२॥
अनुवृत्ताकारो हि गोरित्यादिप्रत्ययः। व्यावृत्ताकारः स्यामः शवल प्रत्यादि
प्रत्ययः । तयोर्गौचरक्षस्य भावसत्त्वं तस्मात् । '
एतेन तिर्यक्सामान्ययामिरेकलतवियेषहयात्मकं वख साधितम् । पूर्वोत्तराकारयो
'यंचासंख्येन परिसरावासोतान्यां स्थितिः सेव लक्षणं यस्य स चासो परिणाम । तेनार्थ-
क्रियोपपत्तेचैत्यमेन तूर्खतासामान्यपर्यायास्यविशेषड्यरूपं वख समर्थितं भवसि ॥ ३ ॥
अथ प्रथमोहिष्ठसामान्यभेदं दर्शयन्नाई ॥३॥
प्रथम सोदाहरणमाह ॥४॥
नित्यकरपव गोखादेः क्रमयोगपद्याभ्यामक्रियाविरोधात् । प्रत्येक परिखमामा
व्यक्तिषु वृत्तायोगाचाकसदृश्यपरिणामात्मकमेवेति तिर्थक्षामान्यमुक्तम् ॥७॥
हितीयभेदमपि सदृष्टान्तमुपदर्शयति ॥५॥
सामान्यमिति वर्तते । सेमासमर्थः । जर्षतासामाग्यं भवति । किन्तव्यं तदेव
विशिष्यते।
परापरविवर्तव्यापाति
। पूर्वापरकालवृत्ति त्रिकालानुयायौत्यर्थः । चित्र-
जानीकन युगपदभात्यनेकखभावनौलाहाकारव्याप्तिवदेशमा क्रममा विपरिणामव्यापिन-
मिर्गः ॥५॥

·- विषयसमुदेशः। विशेषखापि देविसर्पकर्जयति ॥ ६॥ हुन्धेत्यधिक्रियमाणेनाभिसम्बन्धः ॥६॥ तदेव प्रतिपादयति ॥०॥ प्रथमविषमेदमात ॥८॥ प्रत्रात्मद्रव्यं सहममितिमात्रमेव । न व्यापक नापि वटकणिकामात्रम् । नच कायाकारपरिणतभूतकदम्बकमिति । तत्र व्यापकले परेषामनुमानम् । प्रात्मा व्यापक द्रव्यले सत्यमूर्तलात 'अाकाशवदिति । तत्र यदि रूपादिलक्षणं मूर्सवं तत्प्रतिषेधो मूलं सदा मनमानेकान्त। प्रयासर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूर्तखं सनिषेधलचा घेत् परं प्रति साधक्षमो तुः । पचापरमनुमानं आत्मा व्यापकः अणुपरिमाणानाधिकरणले सप्ति नित्यद्रयावातू आकाशवदिति । सदपि ने साघु साधनम् । अणुपरिमाणाधिकरणखमित्यत्र किमयं नअर्थः पर्युवासः प्रसध्यो वा भवेत्। सत्राद्यपऽणुपरिमाणप्रतिषेधेन,महापरिमाणमवान्तरे- . परिमाणं परिमाणमात्रं वामहापरिमाणं चत् माणसमो हेतुः। अवान्तरपरिमाणज्जत विरुद्धो हेतुः। अवान्तरपरिमाणाधिकरणलं व्यापकत्वमेव, माधयतीति परिमाणमात्र चेत् तत्परिमाणमामान्यमङ्गीकर्तव्यम् । तथाचायुपरिमाणपतिधेधेन परिमाण सामान्याधि- करबलमात्मन इत्युक्तम् । समानुपपनस व्यधिकरणासिद्धिप्रसङ्गात् । न हि परिमाण- सामान्यमात्मनि व्यवस्थितं किन्तु परिमाणव्यक्तिम्वेवेति । न चावान्तरमहापरिमाणाधार- सयात्मन्यमतिपने परिमाणमात्राधिकरणता तत्र नितुं शक्या । दृष्टान्तम साधनविकलः । प्राकामय महापरिमाणाधिकरणतया परिमाणमात्राधिकरणबायोगात् । नित्यद्रव्यवच सर्वथा सिद्धम् । नित्यस्य क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाविरोधादिति । प्रमज्यपक्षेऽपि सुच्छाभावस्थ ग्रहणीपायासम्भवातू में विशेषणखम् । म चाग्रहीलाविशेषणं नाम नाहीतविशेषणाविष्य बुद्धिरिति वचनात् । न च प्रत्यक्ष सग्रहणोपायः सम्बन्धाभावात् । इन्द्रियार्थसनिकर्षजं हि प्रत्यक्ष तन्मते प्रसिद्धम् । विशेषणविशेष्य- भावकसनायाम अभाव भाडोतस्य विशेषणलमिति सदेव दूषणम् । समान व्यापकमात्मद्रव्यम् । नापि वटकणिकामात्रम् । कमनीयकान्ताकुचजघन- संस्पर्शकाले प्रतिलोमकूपमाहादमाकारय सुखस्वानुभवात् । अन्यथा सर्वाङ्गीणरोमाज्यादि- कार्योदयायोगादानुवृत्तालातचक्रवत् क्रमेणैव तवसुखमित्यनुपपनम् । परम्परातः कारणसम्बन्धस्य तत्कारण परिकल्पनायां व्यवधानप्रसङ्गात् । अन्यथा सुखच मानसप्रत्यक्षबायोगादिति । नापि पुषिव्यादिचतुष्ठपात्मकलमात्मनः सम्भाव्यते । * अचेतनेभ्यः चैतन्यौलत्ता- योगात् । पारणे द्रवोष्णताखतणान्वयाभावाच । ताहांतबालकस्य समावावभिलाषा- भावप्रणाच । अभिलाषो हि प्रत्यभिज्ञान भवति। तच्च.मरये सरणयानुभवे भवतीति पूर्वानुभवः विद्यः । मध्यायां तथैव व्यासः सताना रसोयक्षादिकोष स्वयमबखन कथयतां वर्णनात्। कोषाजित भवस्मृतेश्यलम्माचानादिशेतनः मिनु एव । तथाचोक्तम् । 0 ·.. परीक्षामुखलघुत्तिः। तदहर्जलनेहातो रक्षोदृष्ठे भवस्मृतेः । भूतानन्वयनात् सिद्धः प्रकृतितः सनातनः ॥ इति। न च स्वामितिरात्मेत्यत्रापि प्रमाणाभावात सर्वत्र संशयः इति वक्तव्यम् । सत्रानुमानस्य सनावात् । तथालि। देवदत्तात्मा बहह एव तत्र सर्वत्र विद्यते सर्व सत्र सर्वत्रेव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलम्मात् । यो यत्रेव यत्र सर्वत्रेव च खासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यते स तत्रैव सत्र सर्वत्रेव च विद्यते । प्रथा देवदत्तमहरव सत्र सर्वत्रेव च उपलभ्यमानः स्वासाधारणभाखरवादिगुणः प्रदीपः । तथाचार्य यात- थेति । सवसाधारणगुणज्ञानदर्शनसुखवीर्यलक्षणास्ते च सर्वातीतीलत्रेव चोपलभ्यन्ते । सुखमाहावनाकारं विज्ञानं भैयबोधनम् । शक्तिः क्रियानुमेया स्याद् यूनः कान्तासमागमः ॥ इति वचनातू तस्मादात्मा स्वदेहमितिरेव ख्यितः॥८॥ हितीयं विशेषभेदमाह ॥ ९॥ वैमादृश्यं हि मतियोगिग्रहणे सत्येव भवति । न चापेक्षिकत्वादस्थावस्तुलम् अवस्तुन्या पेतिकनीयोगात् । अपेक्षाया वस्तुनिष्ठत्वात् ॥ ९॥ स्यात्कारलाछितमबोध्यमनन्तधर्म- सन्दोहधर्मिसपशेषमपि प्रमेयम् । देवः प्रमाणबलतो निरचायि तच्च संधिसमेव मुनिभि विवतं. मयेतत् ॥ इति परीतामुखस्य लघुवृत्तो विषयममुद्देशश्चतुर्थः ॥ ० ॥ . .. प्रदानी फलविप्रतिपत्तिनिरासार्थमाह ॥१॥ द्विविधं हि फलं साक्षात् पारम्पर्यणेति । सातादवाननिवृत्तिः पारम्पर्य हाना- दिकमिति । प्रमेयनिश्चयोत्तरकालभावित्वात्तस्येति ॥ १॥ सविविधमपि फर्क-आमाणाजिनमेवेति योगाः। अभिन्नमेवेलि सोगताः । तन्मताइय- निरासेन खमते व्यवस्थापयितुमाह ॥३॥ कचिदमेदसमर्थनार्थ हेतुमाह ॥३॥ प्रयमों यस्यैवात्मनः प्रमाणाकारेण परिणतिस्तस्येवः फलम्पसया परिणाम . प्रत्येकप्रमात्रपेक्षया प्रमाणफलयोरभेदः। करणक्रियापरिणामभेदाभेदः । इत्यथ सामर्थ- विद्यखानोक्तम् । पारम्पर्यण साक्षाच फलं वैधाभिधायि यत् । देवेभिगमभिनज प्रमाणात्तविहोदितम् ॥ ३ ॥ टि परीक्षामुखलघुवृत्ती फलंगमुद्देशः पञ्चमः ॥ ॥ ..

·धाभासोद्देशः। 8& प्रदानीमुक्तप्रमावस्खल्यादिचतुष्टयाभासमाह ॥ १ ॥ ततः उक्तात् प्रमाणवरूपसंख्याविषयफलमेदादन्यत् विपरीतं तदाभासमिति ॥१॥ तंत्र क्रमात स्वरुपामा दर्शयति ॥९॥ अस्वसंविदिसञ्च चौतार्थं च वर्शनञ्च संशय पाद या ते संभयादयति सर्वां इन्दः । 'प्राविशब्देन विपर्यायानयवसाययोरपि अहण । तत्रास्वविदितं ज्ञानं जाना- सरप्रत्यक्षवादिति नैयायिकाः। सथाहि चानं स्व्यतिरिक्तवेदनवेद्यं वेद्यखात् घटवत् इति। तसङ्गासम् । धर्मिचामन ज्ञानान्तरवेद्यले साध्यान्त पातित्वेन धर्मिलायोगात् । स्वविदितले तेनैव सोरनैकान्तात् । महेश्वरज्ञानेन च व्यभिचाराहाप्तिज्ञानेनाप्य- नेकान्तादर्थप्रतिपत्तायोगाच्च । न हि ज्ञापकमप्रत्यक्ष सायं गमयति दलितादीनामपि तथैव' बमकालप्रसङ्गात् । अनन्तरभाविज्ञामनाचले तथाप्यपहौतम पराधापकत्वात् तदन्तरं कखनीयम् । तत्रापि तदन्तरमित्यनवस्था। तस्मानायं पक्षः श्रेयान् । एतेन कारणज्ञानय परोक्षवेनास्वसंविदितत्वं ब्रुवनपि मौमांसकः प्रत्यक्तः । तस्यापि ततोऽर्थप्रत्यक्षखायोगादर्थकर्मखेनाप्रतीयमानखात् । अप्रत्यक्ष तर्हि फलज्ञानस्था- प्रत्यक्षता तत एव यातू । अथ फलत्वेन प्रतिभासनानोचेत् करणज्ञानथापि करणखेगावभासनात् प्रत्यक्षमत। तस्मादर्थप्रतिपत्तान्यथानुपपत्तः करणज्ञानकानावदर्यरत्यनत्वान्य यानुपपत्ते निस्थापि प्रत्यक्षलमस्तु । अथ करणस्य चतुरादेरप्रत्यक्षवेऽपि सम्प्राकट्याहाभिचार इति चेन्न । भिन्नकर्त- करणस्यैव तहभिचारादभिन्नकर्तृके करणे, सति कर्तृप्रत्यक्षतायां तदभिवस्यापि करणस्य कचित् प्रत्यक्षलेनाप्रत्यक्षतेकान्तविरोधात् । शात्मनोऽप्रत्यतले प्रदीपप्रत्यक्षव- 'विरोधवदिति । महौतग्राहिधारावाहिज्ञानं गृहीता दर्शनं मोगताभिमतम् । निर्विकल्पकं तच्च स्वविक्ष्यानुपदर्शकाखात् श्रममाणम् । व्यवसायमेव सज्जनितस्य तदुपदर्शकलादर्थव्यव- सायस्य प्रत्यक्षाकारणानुरक्तखात् । ततः प्रत्यक्षस्यैव प्रामाण्यम् । व्यवसायख हौत- ग्राहियात् अप्रमाणमिति । तन्न मुभाषितम्। दर्शनाविकल्पफस्यानुपलक्षणात् । तत्सद्वावा- योगात् सजावे वा नौलादाविव तणयादावपि तदुपदर्शकलप्रसङ्गात् । स विपरीत- समारोपान्नेति चेत् तर्हि सिद्धं नौलादो समारोपविरोधिग्रहणलक्षणो निश्चय इति । तदात्मकनेव प्रमाणं तदाभामिति । संशयादयश्च प्रसिद्धा एव । तत्र संशयः उभय- 'कोठिसंस्पर्धी स्थाधुवा 'पुरुषीवेति परामर्शः। विपर्यायः पुनरतसिंसदिति विकल्पः । विशेषानवधारणमनधवसायः॥ ३ ॥ कपमेघामस्वसंविदितादीनां तदासासतेत्यत्राह ॥३॥ गतार्थमेतत् ॥३॥ अत्र दृष्टान्तं यथाक्रममाह ॥४॥ पुरुषान्तरज्न पूर्वार्थच गच्छत्तृणस्पर्शच व्यायुपुरुषादिश्च तेषां ज्ञानं तदिव तहत् ॥ ४॥ अपमज्वं चन्द्रिका वादिनं प्रति दृष्टान्तमाह ॥ ५॥ 7 ·. अथ उतुः न च तत्र . परीक्षामुखलघुत्तिः। अयमर्थः । यथा परमयोः संयुक्तसमवायः अपि नाप्रमाणं तथा चतरुपयो रपि। तमादयमपि प्रमाणाभास एवेति । उपलक्षणमेतत् । प्रतिव्याप्तिकचनमध्यासिश्च । मन्निकर्षप्रत्यक्षवादिनां चक्षुषि सन्निकर्षस्थासम्भवात् । : प्राप्तार्थपरितकं व्यवहितार्थापकाशकत्वात् प्रदीपदिति ततूसिद्धि रिति मतम् । तदपि न साधीयः। काचाघ्रपटलादिव्यर्वाहतार्यानामपि चतुषी प्रति- भासनात् हेतोरसिद्धः । 'शाखाचन्द्रमसोरेककालदर्शनानुपपत्तिप्रसक्तश्च । क्रमापि योगपद्याभिमान इति वक्तव्यम् । कालथ्यवधानानुपलब्धः।। किञ्च क्रमप्रतिपत्तिः प्रातिनिश्चये सति भवति न च क्रमप्राप्तो प्रमाणान्सरमस्ति । तसवमस्तौति चेन्न तस्यासिद्धः। . अथ चतुलेखसं रूपादौनां मधे रूपस्यैव प्रकाशकखात् प्रदीपवदिति । तदपि अप-लोचिताभिधानम् । मण्यञ्जनादेः पार्थिवत्वेपि रूपप्रकाशकत्वदर्शनात् । पृथिव्या- दिरूपप्रकाशकखे पृथिव्याघारब्धवप्रसङ्गाच्च । तस्मात् सन्निकर्षस्थाव्यापकत्वान्न प्रमाणत्वम् ॥ करणज्ञानेनाव्यवधानाचेति ॥ ५ ॥ प्रत्यक्षाभासमाह॥६॥ परोधाभासमाह॥॥ प्राक् प्रचितमेतत् ॥ ७॥ परोक्षभेदाभासमुपदर्शयत् प्रथम क्रमप्राप्त स्मरणाभासमाह ॥८॥ अतस्मिनननुमूत इत्यर्थः । शेषं सुगमम् ॥ ॥ प्रत्यभिज्ञानाभासमाह || विविधं प्रत्यभिधानाभासमुपदर्शितम् । . एकत्खनिबन्धनं सादृश्यनिबन्धनचेति । सत्रैकत्वे सादृश्यावभासः सादृश्ये चैकवावभासः तदाभासमिति ॥९॥ ताभासमाह ॥ १० ॥ तखानमिति व्याप्तिलक्षणसम्बन्धज्ञानमिताः ॥१०॥ इदानीमनुमानाभासमाह ॥ ११ ॥ इदं वक्ष्यमार्णामिति भावः ॥ ११ ॥ तत्र तदवयवाभासोपदीन समुदायहपानुमानाभासमुपदर्शयितुकामः प्रथमावयवा- 'भासमाह ॥१९॥ इष्टमबाधितमित्यादि तलक्षणमुक्तं इदानीं तहिपरीतं तदाभासमिति कथति॥१३॥ असिद्धादिपरोतं तदाभासमाह ॥ १४ ॥ अबाधितविपरीतं तदाभासमावेदयन सच प्रत्यक्षादिबाधित एवेति निदर्शयन्नाह॥१॥ एतेषां कमेणोदाहरणमाह ॥१५॥ स्पर्शनप्रत्यक्षेण धुशास्य स्पर्धात्मकोऽगिरनुभूयते ॥ १६ ॥ अनुमानवाधितमाह ॥ १७ ॥ अत्र पक्षोऽपरिणामी शब्दः कृतमत्वादित्यमेन बाधते ॥१७॥ प्रागमबाधिवमाह ॥१८॥ भागमे हि पुरुषधितत्वाविशेऽपि परलोक धर्मस्य मुखहेतुखमुक्तम् ॥ १७ ॥ लोकबाधितमाह ||१९॥

·धाभासोदेशः।
खोके हि प्रायलेपि कस्यचिकुचिखमचिल्लञ्च । तत्र नरकपालस्याशुचिख-.
भेवेति लोकवाधितखम् ॥ १॥
स्ववचनबाधितमाह ।।२०॥
इदानी हेखामासान क्रमप्राप्तानाह ॥ २१ ॥
एषां यथाक्रमेण लक्षणं सोदाहरणमाह ॥ २३ ॥
मत्ता च निश्चयश्च सत्तानिश्चयो असन्तो सत्तानिश्चयो यस्य स भवत्यक्षतमत्ता-
निश्चयः ॥२२॥
तत्र प्रथममेदमाह ॥२३॥
कधमखासिद्धत्वमित्याह ॥ २४॥
हितीयामिद्धभेदमुपदर्शयति ॥ २५ ॥
अस्थाप्यसिद्धता कमित्याशङ्कायामाह ॥ २६ ॥
तस्थैति मुग्धबुद्धिं प्रतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ •
अपरमिद्धमेदमाह०॥ २० ॥
अस्यासिद्धतायां कारणमाह || २ ||
तेन सांख्येनाज्ञातत्वात् । तन्मते. याविर्भावमिरोभावावेव प्रसिद्धौ नोतपत्तादि-
रिति। अस्याप्यनिश्चयादसिद्धसमित्यर्थः ॥२८॥
विरुद्ध हेत्वाभासमुपदर्शयन्नाह ॥ २९॥'
कृतकावं अपरिणामविरोधिना परिणामेन व्याप्तमिति ॥ २९ ॥
अनेकान्तिकं हेत्वाभासमाह ॥३०॥
अपिशब्दान केवलं पक्षपक्षयोरिति द्रष्टव्यमः। स च विविधो विपक्षे निश्चित-
'वृत्तिः शङ्कितवृत्तिश्चेति ॥ ३० ॥
तत्राद्यं दर्शयन्नाह ॥३१॥
'कामस्य विपक्ष निश्चिता वृत्तिरित्याशङ्कयाह ॥ ३२ ॥
शङ्कितत्तिमुदाहरति ॥ ३३ ॥
प्रस्थापि कथं विपक्षे वृनिराशते इत्यत्राह ॥ ३४ ॥
अविरोधश्च ज्ञानोत्कर्ष वचनानामपकर्षादर्शनादिति निरूपितप्रायम् ॥३४॥
अकिञ्चित्करस्वरूपं निरूपयति ॥ ३५॥
तत्र मिद्धे साये हेतुरकिञ्जितकर इति उदाहरति ॥ ३६॥
कायमस्याकिञ्चितकरखमित्याह ॥ ३० ॥
अपरञ्च भेदं प्रथमस्य दृष्टान्तीकरणहारेणोदाहरति ॥३०॥
अकिज्जितूकरखमिति शेषः ॥३८॥
अपन दोये हेतुलक्षणविचारतसर एव न वादकालं इति व्यक्तीकुचनाह ॥ ३९ ॥
दृष्टान्तोऽन्वयव्यतिरेजभेदाइ हिविध ज्युक्तम् । तत्रान्वयदृष्टान्ताभावमाह ॥ १० ॥
साध्यञ्च साधनञ्च उभयञ्च साध्यसाधनोभयानि । असिद्धानि तानि पेविति
विग्रहः ॥४०॥
एमालेकोवानुमाने दर्शयति ॥ ४१ ॥

·. . . ५२ परीक्षामुखमधुत्तिः। इन्द्रियसवमधिनुमायम् । तस्य पौरुषेश्खात् । परमाणुरभिसाधनं तय मूर्तखात् । घटमासिद्धोभयः पौरुषेयत्नान्सूतवाच ॥ ११ ॥ साध्यव्याप्त साधनं दर्शनीयमिति दृष्टान्तावसरे प्रतिपादितम् । सविपरीतदर्शनमपि सदाभामिाथाह॥४२॥' कुतोऽस्य तदाभासतेत्याह ।। 8३ ॥ तस्याप्यमूर्तताप्राप्त रित्यर्थः ॥ ४ ॥ व्यतिरेकोदाहरणाभासमाह ॥४४॥ अपोरुधेयः शब्दो मूर्त्तवादित्यत्रवासिद्धाः साथसाधनोभयव्यतिरेका यत्रेति विग्रहः। तत्रामिद्धसाध्यव्यतिरेकः परमाणुस्तस्यापोस्यत्वात्। इन्द्रियमुखमसिद्धसाधनव्यतिरेकम् प्राकाशन्खसिद्धोभयव्यतिरेकमिति ॥ ४ ॥ साध्याभावे साधनव्यावृत्तिरिति व्यतिरेकोदाहरणप्रघटको ख्यापितम् । तत्र तहिप- "रौतमपि तदाभासमित्युपदर्शयति ॥ ४५ ॥ बालव्युत्पत्ताय तत्त्रयोपगम इत्युक्तम् । इदानीं तान् प्रत्येव कियद्धीनतायां प्रयोगाभासमाह 8६ ।। तदेवोदाहरति ॥ ३ ॥ अवयवत्रयप्रयोटे सतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ चतुरवयवप्रयोगे तदाभासमाह ॥४॥ अवयविपर्ययेऽपि तत्त्वमाह ॥ ४ ॥ कथमवयवविपर्ययेऽपि प्रयोगाभास इत्याशङ्कायामाह ॥ ५० ॥ इदानीमागमाभासमाह ॥ ५१.! उदाहरणमाह ॥ १२ ॥ कश्चिन्माणवक राकुलीकृतचेतास्ततसङ्गापरिजिहीर्षया प्रतारणवाकोन नद्या देश सान् प्रध्यापयतीत्याप्सोक्तरन्यत्वादागमाभासखम् ॥ १२ ॥ प्रथमादाहरणमात्रेणातुष्यनुदाहरणान्तरमाह ॥ ३ ॥ अत्रापि सांख्यपनुः एखदुरागमजगितवासनाहितनेता दृष्टेष्टविरुद्धं मवं सर्वत्र “विद्यत इति प्रनामानस्लोपदिशतीत्यनाप्तवचनवादिदमपि तथेत्यर्थः ॥ ५३ ॥ कथमनन्तरयोर्वाकायोस्तदाभासवमित्याशङ्कायामाह ॥ ५४ ॥ अविसंवादादरूपप्रमाणलक्षणाभावान्न तविशेषरुपमपीत्यर्थः ॥ २४ ॥ प्रदानौं संख्याभासमार ॥ ५५ ॥ प्रत्यक्षपरोक्षमेदात् वैविधमुक्तम् । सहपरीत्येन प्रत्यक्षमेव प्रत्यक्षानुमाने एवेत्याद्यव- धारणं संख्यामासम् ॥ ५५ ॥ प्रत्यत्तमेवैकमिति कचं संख्याभासमित्याह ॥ १६ ॥ अहिषयत्वात् अप्रत्यक्षविर्यवादित्यर्थः। शेषं सुगमम् ॥ प्रपणितमेव एतत् संख्याले प्रतिपत्तिनिराकरणे इति नेह पुनरुच्यते ॥ ५६ ॥ इतरवादिममाययत्तावधारणमपि विघठत । इति 'लोकायतिकदृष्टान्तहारेख निमतेऽपि संख्याभासमिति दयति ॥५०॥ - ·. आभासोद्देशः। यथा प्रत्यक्षादिभियोकाधिनः व्याप्ति प्रतिपत्तुं न शक्यते मोगतादिभिः तथा प्रत्यक्षेण लोकायतिकः परशुद्धगदिरपौत्यर्थः ।। ५७.॥ अथ परबुद्धयादिप्रतिपत्तिः प्रत्यक्षेण मामूत् अन्यमाद् भविष्यति इत्याशाह ॥ ५ ॥ सच्छब्देन परशुद्धादिरभिधीयो। अनुमानाः परबुद्धादि विषयले प्रत्यक- प्रमाणवादोहीयते इमर्थः ॥ ५ ॥ अत्रोदाहरणमाहं ॥ ५९॥ मोगतादीनामिति शेषः । किञ्च प्रत्यक्षकप्रमाणवादिना प्रत्यक्षायेोकाधिकप्रमाण- वादिभिश्च स्वसंवेदनेन्द्रिय प्रत्यक्षमेदोऽनुमानादिमेदश्च प्रतिभासभेदेनेव वक्तव्यो गत्यन्तरा- भावात् । स च त दो लोकायतिकं प्रति प्रत्यक्षानुमानयोरितरेषां व्याप्तिधानप्रत्यक्षादि- प्रमाणेध्विति सर्वषो प्रमाणसंख्या विघटते ॥ ५ ॥ एतदेव दर्शयति ॥६॥ इदानौं विषयाभासमुपदर्शयितुमाह ॥ ६॥ कथमेघौ सदाभासतेत्याह ॥ ६॥ किज्च तदेकान्तात्मकं तत्त्वं स्वयं समर्थं असमर्थ वा कार्यकारि च्यात् । प्रथमपते दूषणमाह ॥३॥ सहकारिसान्निध्यात्तत्कारणान्नेतिवेदत्राए ॥१४॥ वियुक्तावस्थायामकुर्वतः सहकारिसमवधानवेलायां कार्यकारिणः पूर्वोत्तराकार- परिहारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामोपपत्तरित्यर्थः । अन्यथा कार्यकरणाभावात् । प्राग- भावावस्यायामिवेत्यर्थः ॥ ६॥ अथ द्वितीयपक्ष दोघमाह ॥ ६५ ॥ • अथ फलाभासं प्रकाशयन्नाह ॥ १६ ॥ कुतः पक्षहऽपि तदाभासतेत्याशङ्कायामाद्यपक्षे तदाभासवे हेतुमाह ॥ ६ ॥ फलमेव प्रमाणमेव वा भवेदितिभावः॥ ६॥ व्याहत्ता संवृत्तापरनामधेयया सत्काल्पनारिखत्याह ॥६॥ अयमों यथा फलादिजातीयात् फलस्य व्यावृत्तमा फलव्यवहारः तथा फलान्तरादपि सजातीयावात्तिरप्यस्तोत्यफलवम् ॥१०॥ अत्रेवाभेदपतं दृष्टान्तमाह ॥ ६ ॥ प्रत्रापि प्राक्तन्येव प्रक्रिया योजनौया ॥६॥ .अभेदपतं निराकृत्य प्राचार्य उपसंहति ॥ ७० ॥ भेदपक्ष दूषयन्नाह ॥ ७॥ अथ पत्रवात्मनि प्रमाणं समवेतं फलमपि तत्रैव समवेतम् इति समवाय- लक्षणप्रत्यासत्ता प्रमाणफलव्यवस्थितिरिति नात्मान्तरे तत्प्रसङ्गः इति चेत्तदपि न सूक्तमित्याह । ७॥ समवायस्य नित्यल्पापकत्वाच्च सर्वात्मनामपि समवायसमानधर्मकत्वान्न ततः • प्रतिनियम इत्यर्थः ॥ १२॥ इदानी स्वपरपक्षसाधनदूषणव्यवस्थाप्नुपदर्शयति ॥ ७३ ॥ वादिना प्रमाणमुपन्यस्तम् । तच्च प्रतिवादिना दुष्टतयोसावितं पुनर्वा दिना परिहतम् । .

·परीक्षामुखजधुतिः।
तदेव सथ साधनं भवति मतिवादिनय मणमिति । यदा/तु वादिना प्रमाणभासमुक्त
'पतिवादिना तथैवोद्भावितं वादिना चापरिहतं सदा सहादिनः साधनाभावो भवति
प्रतिवादिनश्च भूषणमिति ॥ ३ ॥
प्रोक्तमकारेणावधविप्रतिपत्तिनिराकरणहारेण प्रमावतवं स्वप्रतिज्ञात परीय
नयादितत्त्वमन्यत्रोक्तमिति वयवाह ॥ ७ ॥
सम्भवविद्यमानम् । अन्यत् प्रमाणतस्वात् नयस्वरुपं शाखान्तरमभिडम् । विचार
गोयमिह युक्ता प्रतिपत्तव्यम् । तत्र मूलनयो हो द्रव्याधिकपर्यायाधिकभेदात् । तत्र
द्रव्यार्थिकसोधानेगमसंग्रहव्यवहारमेदात् । पर्यायाधिकचतुर्थी ऋजुसूत्रमब्दसमभिसढ़े-
वम्भूतभेदात् । अन्योन्यगुणप्रधानभूतभेदामेदमरूपणो नैगमकः। मेकंगमो नैगम इति
निसक्तः सर्वचाभेदवारः सदाभासः। प्रनिपतव्यपेतः सन्मात्रमही संग्रहः । ब्रह्मवादस्तदा-
भासः। संग्रहहोतभेदको व्यवहारः। काल्पनिको भेदलाभासः। शुद्धपर्यायग्राहो
'प्रतिपक्षमापेक्षः ऋजुसूत्रः । क्षणिकशान्तनयः तदाभासः । कालकारकलिङ्गानां भेदात् शब्दस्य
कञ्चिदर्थभेदकनं शब्दनयः । अर्थभेदं विना शब्दानामेव नानाखेकान्तस्तदाभासः ।
पायभेदात् पदार्थनानार्थनिरपकः समभिबढ़ः । पर्यायनानाखमन्तरेणापोन्द्रादिभेदकथनं
सदाभासः। क्रियाश्रयेण . भेदप्ररूपणमित्यम्भावः। क्रियानिरपेतल्नेन क्रियावाचकोषु
काल्पनिको व्यवहारलदभास इति । इति नयतदाभासलक्षणं संक्षेपेणोक्तम् । विस्तरेण
नयचक्रात् प्रतिपत्तव्यम् ॥
अथवा सम्भवविद्यमानमन्यहपद लक्षणं पत्रलक्षणं वान्पत्रोक्तमिा द्रष्टव्यम् । तथाचाह ।
समर्थवचनं वादति ।
प्रसिद्धावयवं वाक स्वष्टस्यार्थस्य साधकम् ।
साधुगूढ़ पदमार्य भत्रमाहुरनाकुलम् ॥ इति ॥ ७ ॥
इदानीमात्मनः मारब्धनिर्वष्णमोहत्यपरहारज्न दर्शयन्नाह ॥
व्यां कृतवानस्मि । किमर्थं संविदे। कस्य मादृशः । अहच्च कथम्भतः इत्याह
बालो मन्दमतिः । अनोखत्यसूचकं वचतमेतत् । तस्वसवञ्च प्रारब्धनिर्वहणादेवावमीयते ।
चिन्तत् परोतामुखम् । तदेव निरुपयति । श्रादर्थमिति । कयोः? अयोपादेयतत्त्वयोः ।
पवादः प्रात्मनोऽलङ्कारमखितस्य मोरुप्यं वेगवं वा प्रतिविम्बोपदर्शनद्वारेण सूचति
तभेदमपि योपादेयतत्त्वं साधनदूषणोपदर्शनहारेण निश्चाययतीत्यादर्शवेन निरुप्यते
क इव परीक्षादक्षवत् । परीक्षादक्ष इव। यथा परीक्षादतः खप्रारब्धशास्त्रं निरुढ़वां-
स्मशाहमपीत्यर्थः॥०॥
अकलङ्कशशाङ्कर्यत् प्रकटीकृतमखिलमाननिभनिकरम् ।
तत् संक्षिप्त सूरिभिरुरुमतिभिर्यक्तमेतेन ॥
इति परीक्षामुखलघुत्तो प्रमाणाद्याभाससमुद्देशः पाः परिष्कृतः ॥
श्रीमान् वेजेयनामामूदग्रणी गुणशालिनाम्,
बदरौपालवंशालिव्योमधुमणिकर्जितः ॥ १ ॥
तेदीयपत्री भुवि विश्रुतासीत् नाणाम्बनामा गुणशालधौमा।
यां रेवतीति प्रथिसाम्बिोति प्रभावतौति प्रवदन्ति सन्तः ॥२॥

·बाभासोदेशः। सखाममूहिबजनीनति दर्शनाम्बुवाहो सुवि होरपाथः । 'खगोविस्तारनौशेमालो सम्यकरत्नाभरणार्चितार तस्योपरोधवशतो विशदोसकोतः माणियनन्दिकृतशखामगाधबोधम् स्पीकृत कतिपयैर्वचमेसदारः बालमबोधकरमेतदनन्तवीप्यैः ॥ ४ ॥ . इति प्रमेयरत्नमालापरनामधेया परीक्षामुखवृत्तिः समासा ॥ ..

·INDEX.' परीक्षामुखसूच-लघुत्तिः। अंश ... ... ... ... ... ... ... . ... १ ... ... ... ... ... . ... ... ... अंशु ... बंधुमालिन् प्रकरण श्रकला प्रकसातू अकादाचितूकख प्रकारकख प्रकिज्जितूकर 'अकिञ्चित्करख प्रकृत प्रकोशल प्रक्रम प्रक्रमवच प्रक्रमिन् प्रक्रिया प्रक्रियादर्शिन् ... ४३ ... ... ... न ... ... ... १६, १२ अग्नि २,१, ५, ६, १९, २४, ३३, ५० २४ अनिमत् ५५ अग्निहोत्र ६, २४, ४७ अग्र ६, २०, २५, ३३, ४३ ८,५४ अग्रणी ५४ ५ अग्रंश प्रग्रहण ... अग्राहक १६, २३ ५,६,२०,83 प्रघटन २, १८, २२, २३, २९, ३२, ४२ २१, ११ अघटित ... १४ .२३ अङ्कर ... २, ३, ५, १६, ३०, ५१, ५५ 88, ४७ अजीकरणं ११,३२,४५ ४३ मङ्गोकर्तव्य ४०,४७ ४४ अङ्गीकृत ... २१ अङ्गुलि २३ प्रचलित ४५ २० प्रचाक्षुषल ... 88 प्रचार ४१ १६ प्रचेतन १९, २०, २१, २३, ३, ४१ ४७ २३ अजन्य १७. १,१८,२४, २५, ५४ प्रज्ञ ५ अज्ञात प्रज्ञातत्व ६, ५१ ३०,५०,४९ प्रज्ञान ५,९,१०,४८ ३९, ४० अज्ञापकवं ... ... १४ अपन ... ... ... ... ." . ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... प्रक्षणिकत्व प्रक्षपाद प्रति पाखिल गर्भ ... ... ... ... ३१,४० ... ... ... ... " प्रमहौत अगो प्रगोचर अगोयल -- ... ... ... ... ... ... . ...

·INDEX. ... ... ... ... ... .. . ... ... ... १ . ... ३९,४३ अध्यक्ष ... . ... ३६,३० १६४३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . : ... ... . ... ... ".३६, ४२, ४७. अधिक्रियमाण प्रसज्जन्य १ अधिगति १९ प्रतदेश २० अधिसढ़ अतद्रूप १. अधीन .: प्रतविशिष्ट २८ प्रधुना प्रतिक्रान्त १८ अधुनातन प्रतिक्रान्तत्व १, २, १३, १४, १५, १६, प्रतिप्रसङ्गः ६, ७,१५, २८, ३९,४३, ४६ १७, १८, २३, २४, ३५, ३८ • अतिरिक्त १२,३०, अध्ययन प्रतिव्यवहित ३३ अध्यवसाय प्रतिव्याति १,८,१० अधामित १९,२१२४ अतिशय १५, १९ प्रयाहार अतिशयवत् १९ "अनंश ३२, ४३,४४ प्रतीत ३, १५, ३५, ३६, ३८ अनग्नि ." अतीन्द्रिय १, १८, २०, २६, ३६, ३१, अनङ्गाख ३८, ३९ अनङ्गोकरण.. अतीन्द्रियता ३२ अतिक्रम १५,३४ अतीन्द्रियत्व १८, ३८ अंनतिलङ्घन ... १५ प्रतीन्द्रियार्थ ३० प्रतिवृत्ति ... २१ अतष्यतू ५३ अनधिकरणल प्रत्यक्त ४४ अनधिकार ... ४४ प्रनयवसाय १, १२, १३, २०, २१, २२, २५, अननुकारिन् १८ २७, ३५, ३०, ४०,४१, ४२, ४४, अनन्य याभूत ४५,४६,४१,४८, ४९, ५०, ५३, ५४ अनन्वय १६, ४० अथवा ९,३१, २, ५४ श्रदर्शन १५, २६, ५१ अनन्तर ... ३२, ४९, प्रदृष्ट ११, १५, २१, २४,३७ अनन्तर्भाव ११, १६, ३२, ३३ अंदोष प्रद्रव्य ... ११, ४२ ४४ प्रत अनपेक्षण अइतवादिन ९,२६ अनपेत्तत्व अधर्म ५ अनपेक्षा अधिक ५३ अनपोहित ११ प्रधिकरण । २०,२३, ४२, ४५, ४७ 'अनपोहिलख ... अधिकरणभूत. २२ अनभिज्ञ ४५ अधिकार ३१ अनभिख ... ४३ ४ ... ... ... ... 89 ... ४० ... ... १० २७,४९ ... ... ... ... ... १५, १९ . - ... ... . . ... ६,४५,४८ . . ... . . ३० अनन्तवीर्य ४५ अनपेक्ष २४,२५ ... ... 9 ... ... ... . . ... ... . ... ... ... ... ...

·५८ परीक्षामुखसूत्र-लधुवृत्तिः । . -- १४ ... ... . ... ... ... ... . . ... . ... ... ... ... ... ... .. १, १० ... ... ... ... २ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... अनभ्यत १२, १३ अनिन्द्रिय अनभ्यास ११, १३ प्रनियत अनभ्युपगम १५, २२.३1,81,४३, अनियतत्व ४७ अनर्थ ... ३, ४०,४३ अनिरतिशयख अनर्थक २१, २२, २९ अनिराकृतल *... २८ अनाहत ... • २० अनिराकृति ३८ १२, २४ अनिति '... अनवकाश २८,४३ प्रनिश्चय ... , अनवगत ३० अनिश्चित ... अनवग्राडा २२ अनिष्ट ... २,५,९,२६, २७, ३७ अनवच्छिन्न ३६, ३७, ३० अतिष्टि अंनवन्न ४० अनौश अनवतार ४३ अनुकम्पा २४ अनवद्य ४० अनुकरण अनवधारण १७, २४, २०, ३५.४९ अनुकूल अनवधेय २५ अनुगम अनवभासन २४ अनुग्रह २०, २३ अनवस्या ११, १५, २१, २७,३०,४२, अनुच्चारण १, ११ ४४, ४५,४६,४९ अनुत्पन्न ... ४५ अनवस्थान २, ४५ शनुत्पत्ति १२,४४ प्रनम्वर २१ अनुदय प्रनाकुल ५४ धनुन्मत्त १२ अनागत ३५, ३६, ३० अनुपदर्शकल्ल ... अनात्मज ... १७ अनुपपत्ति ४, ७, ९, १४, २२, २६, अनादरणीय २७, २८, २९, ३४,३५,३०,३८,88, अनादि १८, २४, ३५, ३७, ४६ अनादिता ... ३० अनुपपन्न ४०,४१,४७ अनादिभूत २१ : अनुपपन्नख अनाप्त ... ५२ अनुपयोग अनावरण २१ अनुपलक्षण प्रभावरणख १८ अनुपलब्धि १४, २८, ३२.३३, अनावृत ... .३४, ३८, अनाश्रितत्व ४६ अनुपजम्म २, ७, १६, २९, ३३, ३६, अनासादयत् ४१ ३५,३६,४३, ४५ प्रनासादित १९ अनुपहत अनित्य ५, ६, १८, २०, ३०, २०, ३०, ४२ अनुभव ११, २२, ४३, अनित्यत्व अनुभवन ... ... ... ... ... ... ... ... . ... 88 ... ... ... ... ... ... ... १ 8६, ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ४३,४९ ३, ४, ... १९,४५ ... ... ... ( ३४,४० ... ... ... ... २६ ... ...

·INDEX. ५६ ... ... . ... ... ... . ... ... ... ... ... " :: ... ... ... ... . ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... १४, १५,३०० जन्तःपातिख २४, ४९. अनुमान १, २, ३, ५, ६, ७, १०, १२, अन्तःपातिन् १३, १४, १५, १६, १८, १९, २०, २१, अंन्तःप्रविष्ठ :.. २४ २३, २४, २६, २७, २८, २९.३०, अन्त ३३, ३२, ३४, ३५, ३६, ३८, ४०, अन्तर ४३,89,८,५०, ५१, ५२, ५३ अन्तर ... 88 अनुमानबोधित ५० २,१९, ४० अनुमानाङ्गख अन्तराल ३६, ३०, ४३ अनुमानाभास ५, ५० अन्तरित अनुमानावयव ३ चन्तरीयक ... ४४ प्रनुमापक ३५ अन्तरीयकत्व ... २४, ४३ प्रमुमिति १४ अन्तरेण १.७, १८,३०,३५,४०. अनुमेय २६, २८,१८ अन्तर्गत अनुयायी ... ४६ अन्तर्भाव •१३, २६, ३२, ३३ अनुरक्तत्व ४९ अन्तर्भावनौय अनुरख्यमान ४३ अन्तर्मुख ૧ ૧ अनुराग ४३ अन्ध अनुरोध अना.. ११,३१,३९, ४२, ५४ अनुवाद अन्यतर १५, ४४ अनुविधान . प्रबल १२,३९, ५२ अनुविधायित्व २%, २३, ४३ अन्यथा २, ४, ७, ९, १३, १४, १६, २०, अनुत्त ४,३९, ४३,४५, २६, २७, २९, ३०, ३३, ३४, ३५, ३०, अनुषजः १६, १९, २०, २४,३९ ३८३९, ४१, ४३,88,89,४६,५३, F अयथाव १२ ५,६ अन्यथाभूत अनुसारिन् • ३१, ३० अन्यथायोग अनेक ३६, ३८, ४१,४३, ४४, १६ प्रन्यापोह .... ३५, ३९, ४० अनेकल ३६.अन्योन्य ४२,४४, ५४ अनेकात्मक ३५. अन्वय १, ३, ६,११,१७,२९, २६, अनेकान्त ९, २२,३४,४५,४६,89. २७,३१,३३,४१,४३,89, ५१, अनेकान्त २२,४९ अन्वयदृष्टान्त अशान्तिक ५, ६,१९,२१,२४,२६, अन्वित २४ ३१, ४३, ४०, ५१ अन्वीयमान .:. अनेकान्तिकल ९, २८ अन्वेषण ... ... •अनौद्धत्य ५४ अपकर्ष १९,५१ अपकृष्ट .8, ३१ ... ४१ अपक्षधर्मल ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ૧૨ ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... . ... २४ ... ... ... ... ३ ... ... ...

·परीक्षामुखसूत्र-लघुरत्तिः । . ... ... । .. ... ... ... ... C ... ... ... .. - ८,२७ ... ... . ... ... . ... ... ... ... ... 9 ... ... ... ... ... . ... ... ... ... अपगत. १९ प्रतिबद्ध ... अंपगम १९ अप्रतिबन्ध अपनोद २, २६, २९ अप्रतिभासमान ४१ प्रथम अप्रतिहत ... २१ ३०, ३६, ३८, ४२, ४०, ४९, ५१, ५४ अप्रतीति ૧૧, ૧૨ अपरामृष्टत्व २१, २३ प्रप्रतीयमानख अपरिनान अप्रत्यक्ष १३, ४९, ५२ अपरिणाम अप्रत्यक्षता अपरिणामिन् ५, ६,५० अप्रत्यत्तख अपरिहत .... ५४ प्रमाण ७, १३, १५,४९ अपOलोचित ... ५० प्रमाणक पहोत 8. अप्रमाणव अपसारित १९ अप्रमेय ४० अपास्त १३, ४५ अप्रयोग ३०, ३४ अपि ८,९,१०, १२, १३, २१, २९, प्रप्रवृत्ति १५, २१,४० ३० ३१, ३२, ३६, ३६,३८,३९, ४१, अप्रस्तुत ४२, ४३, ४५, ४७, ४९, ५१, ५२, ५४, अप्रामाण्य ११, १२, १३, १४, १५, १६, अपितु ९, २७, २८ ३७, ३८ अपूर्व ८,९,१०,३६ प्रफलख अपूर्वार्थ १,९,१० प्रबला ૧૨ अपेक्ष ૧૨ प्रबाघ ... अपेक्षण २, अबाधित ... अपेक्षणीय २५ अबुद्धि अपेत्तल १२,५८ प्रबोधकत्व अपेक्षा २, ११, १३, १४, १६ २२, प्रबोध ४८ २३, २७, २८, २९, ३०, ३२, ३४, ४२%, प्रभवन ૨૨ १८ प्रभाव १-९, ११, १२-२४, २६ - अपेक्षित ४६, ५२, ५३ अपेशल २२ अभिदधान अपोह १६,३९, ४० प्रभिधातव्य ३१,४३ अंपाच ४० अभिधान ८,२४, २५, २८, २९, ३२, अपौरुषेध ६, २५, ३६, ३०, ५२ ३६,३८,४०, ४१,४४,४५ अपौरुषेयता ३६,३७ अभिधायकल प्रपौरुषेयत्व ३५, ३०, ३०, ५२, अभिधायि. प्रप्रकाशकत्व ... १० अभिधायित्व ३९, ४०, 80 अप्रतिपत्ति ४५ अभिधीयमान अप्रतिपत्र 80 अभिधेय ... ... ... ... ... ... . ... ... . ... ... ... ... ... 88, ... ... - ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ...

·INDEX. ६१ ... ... . : ... ॥ ... ... ... ... ... ... . ... ... . ... ... ... ... . ... ... ... , ... २१, ४३ प्रर्क ... ... ... अभिधेयत्व ३६, १८• अम्बुवाह ... अभिन्न ५, ७, २१,३१,४२, ४४, अम्भस्. ४५, ४८, ४९ अम्भोधि अभिप्राय ३३, ३५, ३०, ३९ अम्भोरुहं अभिमत १०,३०, ४९ प्रयधार्थव अभिमान १२,१५, १९, २०, २२, २६, अभिमुख २८, २९, ३९, ४४, ४५,४६ अभिलाष 89 प्रयोग ६, १, १२, १४, १५, १६, : अभिव्यक्ति २२, ३५ १७, १८, १९, २०, २१, २२, २४, अभिव्यज्यमान... • २७, २८, २९, ३०, ३२, ३५, २६, अभिव्यञ्जक ३७, ३८, ३९,४०, ४१, ४२, ४३, अभिसम्बध्यमान 80 ४४, ४५, ४६,४५,४०, ४९ अभिसम्बन्ध ४२, ४५, ५० प्रयोगोलक ४१ अभिहित ८, ९, १२, १३, २०, ३१, ४३ पर २२ प्रभेद 9, १०, १३, १५, ४१, ३५, अरविन्द ४८, ५३, १४ अरिष्ठ अभ्यनुज्ञान प्रभ्यस्त १२, १३ प्रचित अभ्यास अर्थ १, ३, ४, ५,७,८,९,१०, अभ्युपगत १०, १६,३१, ११, १२, १४, १५, १७, १८, १९, अभ्युपगन्तव्य २७, २९ २०%, २२, २५, २६, २८, २९, ३०, ३१, प्रभ्युपगम १०, १३, १४, २०, २७ ३२, ३३, ३४, ३५. ३६, ३०, ३८,३९, २२, २४, २६, २७, ३१, ३८, ३६, ४०, ४६, ४७, ४८, ४९, ५०, ५१, ४३, ४४ ५२, ५४ प्रभ्युपेत २८ अर्थकारिख अध ५० प्रक्रिया °४, १२, १५, ४२, ४४, ४५, अधान्त ४६, ४७ प्रमर = মুছ १० अमल २५ अर्थवत ... ६, १९, ४१ अर्थवाद अमूर्तता ५२ प्रर्यान्तर ५, १५, ४२ अमूर्त्तत्व १९,४० অথবা ६, १५, १६, ३५, ३६ अर्थिन् ... अमृत - अर्पण ... •प्रमेय अर्वान अम्बिका ५४ अर्वागदर्शिन २०, २९ अम्बुभेदी ... २६ अर्वाग्भाग ... ... ... ... ... . . ... ... ... ... ... ... . . ... ... ... ... ... ... ... ... . अमूर्त ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..: .. .. . ... ... ... ... ... ... ४, २९ . ... .. ...

·... . . ... २,२० . ... ६, १७, ५४ . . ... ... ... ।" - ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... . ... .. ૧૫ ... ... परीक्षामुखसूत्र: व ल रत्तिः। अर्वाग्भाव ३३० प्रवस्तु महत् प्रवस्तुल ४०,४३, ४८ प्रलं १५, १६,३७, ३९, ४६ प्रवस्या १२, १३, १५, २२, २३, अलङ्कार ५ प्रलब्धख ... प्रवस्थापयन् ... ૧૧ प्रलातचक्र ... अवस्थित ४४ अलिङ्गाख ... 'प्रवान्तर १०,४७ ८, २५, ३७ अवाप्ति प्रलप्रज्ञ ... प्रवाय अवकाश ... २५,०६ अवास्तव अवगत १३, ३० प्रवासवत्व २८,४४ ..वगति १५, २९ अविकल्प ... अवगम २.२, ३९ अविक्षयक ४९ प्रवगाहन ... अविकृति ૪૧ प्रवग्रह ... १०, १६, १७ अविचारकल अवच्छिन्न २९ प्रविच्छव २१ प्रवञ्चक ३५ प्रविद्यमान ... ४३ अवतार २० प्रविद्यमानख अवधारण १३, ५२ अविद्या अवधि ९.१८ प्रविनाभाव २, ६, ९, १२, १३, १५, ... অসুখী १९,२६, २७, ३०, ३१ अवधूत २१ अविनाभाविता अवबोध ३- 'अविनाभाविल्ल २, १४, २४, २०, अवबोधकत्व १६,२४ अविनाभाविन् १८, २३, २६ अवबोधन अविनामूत १५, ४३ प्रवास ५१, ४३, ५० प्रविपतिपत्ति ... ११, २३ प्रवभासन ११, १४, १५, २४, ४९ अविभाग ३५, ४१ प्रवभासि १८, २०, अविरुद्ध १,४,६,९,३२, ३३, ४५ अवयव ३, ६, २२, २९, ३०, ३१, अविरोध ६, १७, २२, २६, ..२८, ३२, ३३,३४, ३५,४५, ५०, ५२, ५४ अवयवाभास प्रविरोधकत्ल १२ प्रवयविन् ४२, ४३, ४५ अविरोधि १० प्रवरोधकत्व १० प्रवियोधिल अवोरोधिका ... १९. अविवाद .... ८,२९, ३०, ३२ प्रविवेकि प्रवयम्भाव २४, प्रविणता १२ ... २५, २६, २७, ३५, ११, ५२ अविशिष्ट ... १४ २२ ... ... ८ ... ... ... ... ... ... २,२९ ... ... ... ... ... ... . ... ... ... C ... ... . ૧૩ ... ४३ ४१ ... - ३९ ...

·* INDEX. ... . १४ ... ... ७ ... . . ... . ... ... . ... ... ... . ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... अविशिष्टत्व १७, २२. अशेषतोमुख विशेष २१, २६, ३२, ३८, ४१, अशेषवेदी ४४, ५० अंधावणव ... अविष्य विषय २३, ४३ अश्विनी आविषयख १५, १८, अष्टक. अविषधीकरण १४, १५, १६ प्रसंग्रह १७, १८ अविसंवाद १०, १४, १५, ३७, ५२ असंबद्ध 'अविसंवादक १०.५६ प्रसंशय अविसंवादकत्व १३ असंस्पर्शिन •४२ प्रविसंवादिख १० प्रसङ्गत ४९ अविसंवादिन् ... १४ असत् ६, १६, २१, २०, ३१, ३६,४१,. प्रवृत्तिमत् ४५ ४४, ५१ अवेदिन् असत्ता २ अवेकल्पा अवल६,११, १२, २१, २६, २८, ४४ प्रवेकल्य ३२ असत्यतिपतव. प्रवेशद्य ५ श्रममाव अव्यभिचार ३२ प्रमद्रम २२ अव्यभिचारिख १४ असनिकृष्ट ... १८,३६ व्यवधान १, १६, ५० असविधान ૧૨ अव्यवस्थापकख अध्यापक प्रव्यापकल २७, ३५, ३६, ३८, ४७, ५० असमवायिकारण अध्यापिख ३९ असमान ... ... ४१ प्रव्याप्ति ... असमौक्षित अव्याय १६ असम्बद्ध २४,४९ अव्यावृत्ति प्रसम्बन्ध प्रव्याहत ... २५ असम्भव ९,१०,१९, २०, २३, २९,३३, प्रत्युत्पन्न २,८,२७ ३५,३९, ४०, ४१, ४४,४५,४०, प्रशक्ति १८, ४१, 88, ४५ असम्भव प्रशुचि २० असम्भव अशुचिल ५१ प्रसविल अशेष ९,१९, २०, २१, २४, ४१,४२, असम्मावन ४२ ४३, ४६,४९, ५४ असम्भाव्य १६,२० সুষম १८, १९,२० असम्मत ... अथेषज्ञव. ... १९,२१, अशेषतः १, १० अभवंगत ... ४७ ... ... ... ... ... . असमर्थ १८, २०. असमर्थित ... .. " .२६, ... ... . ... ... . ... ... 9 ... ४३ . ... ... १ ... ... ... ... ... ... .. ... ... . . ... ... २१, २३ असम्यक . ... ... ...

·परीक्षामुखसूत्र-लघुतिः। . . २२, ४६ ... ... ... C असाधनल.... . . . C . ... ... . ... . ... ... . . AC .. . । ... ... ... ७, १९, ... अपर्वच ... २०, २३.प्रागमाभास प्रमहल प्राचताण ३४ असाधन ४३ प्राचार्य F, ३१, ३४, ५३ . .३८ प्राण असाधारण ९,४५, ४८ प्रात्मन् ४, ५,२,११,१५,१८,१९, असामान्यत्व २०, ३२,३८,४५,४१ ४२,४४, ४५, प्रसिद्ध २,५,६,९,१०, ११, १२, ४७, ८, ४९, ५३, ५४ १६, १९, २०, २१, २२, २४, २५, २६, प्रात्मलाभ १५ २७, २८, ३५, ३८, ४३, ४४,५०, प्रात्यन्तिक २१. ५१, १२ श्रादि ९, १२, १३, १७, १८, १९, २०, प्रसिद्धता ૫૧ .२१, २३, २४, २६, २७, २८, २९, ३०, प्रसिद्धख १६, २१, २३, २६, ५१ ३१, ३२, ३३, ३४, ३५, ३६,३०,३८, असिद्धि ६,१६,३८, ४३, ४, ५० ३९, ४०, ४१, ४२, ४३, ४४,४५,४६, प्रमुख ४०, ४८, ४९, ५०, ५१, ५३, ५४ प्रमा २३ प्रादिमत् १८ प्रमाण ३८ प्राद्य २१, २४,३०,३८, ३९,४५, अमर्यमाण ४७,५१ प्रहः ४७ श्रादर्श अहङ्कार ४१ प्रादर्शव ५४ अहमहमिका ૧૧ प्राधान ... ४. प्राधार २,४, २२, २३, २८,२९,३५, अहित १० ४२, 80, ge प्राधारभूत গা प्रानन २० प्राकलित प्रानन्तर प्राका १० श्रानर्थक्य २१,२९,३२ प्राकार ४, ६, १२, १७, १८, २५, आनुपूर्विक ३४, ३५, ३६, ४१, ४३, ४५, ४६, ४०,, प्रानुगनिक ४८,४९,५३ प्रान्तर प्राकाश २१, ४, ५२ प्रापत्ति १४, २०,३६,४०,४२, ४४ प्राकुलीकृत ५२ प्रापन्न ९, १९, २०, २९, ३०, ४२ प्राकूप २२ प्रापादित प्राकृष्यमाण ३७ प्रापेक्षिकत्व ४७ प्राख्यान ... प्राप्त १, ११, १२, ३५, ३९,५२ प्रागम २, ४, ५, ६, ११, १५, १८, प्राप्तपरीक्षा १९, २०, २३, २४, २५, २७, ३५, ५० प्राप्तवाक्य श्रागमबाधित प्राभरण ... ... ... ... प्रहर्ज . । ... ... . . ... ... ... ... ... ५ ... ... ... । ... . ... ... १३ ... . ... ... ... . ... ... .. . ... ... ४१ ... ... ... ... ... ม! ... ...

·. INDEx. ६५ ४ ... ... . . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ५ . ... ३०,४२ ४७, ४८ ... . २ ... ... ... . २, २३, २८. ... ... ... ... . १ . ... ... ૧, ૧૭ ... प्राभास १, ५, ६, ८, ९,३८, ४९, • प्रासादित ५०, ५२, ५३, ५४ प्रास्तिच वान प्राभासता ४९, ५३ ग्रांस्वाद २४ श्रीभासख ५२ प्रास्वादन शामलक १३ श्राखाधमान प्रायतत्व ३५ प्राहिस प्रायात ८,३७,४६ श्राहोस्थित प्रायाचातय ३७ श्राह्लादन ... प्राय प्रारब्धख ५० इ प्रारभ्यत्व अाराधन प्राराम २२, २३, 5 इतर १,२, १३, १९, २५, ४०, ४२, प्राराव १२ ४३, ५२, ५३ प्रारूढ़ इति २८ ६९,११,१३, २०, ३२, ३३, १३, १४, २८ ३४, ३५, ३६, ३०, ३९, ४०, ४१, ४२, प्रालि ४३, ४४,४६, ४७, ४८, ४९, ५०, ५१, प्रालोक ५२, ५३,५४ प्रालोचन प्रावरक १९ इत्यम्भाव ५४ प्रावरण १. १८, १९, २० इत्यादि ९,३८,४६, प्राविर्भाव २२ w १५, १९, २३, २०, प्रावृत्ति ३८, ४० श्रावेदक इदानों २०, २३ ९, १३, १८, २५, २०,२९, प्राशनीय ३२, ३,३५, ३०,३८, ४८,४९,५०, प्राथङ्कम १३, १०, २०, २८, २९, ३४, ५१,५२, ५३, ५४ ५१, ५२, ५३. इदानीन्तन प्राशय २१,३३ इन्दीवर ४२ प्राशुवत्ति ४७ श्राश्रय २२,३९,४०,५४ 'श्राश्रयण १८ इन्द्रिय १, ६, ९, १५, १७, १८, १९, श्राश्रयासिद्धि २१, ३६, ३, ४, ५२, प्राश्रित ३,२८,३३, इयत्ता १३, १०, ४१, ५२ .आश्रितत्व ४६,५० प्रासन २, ३, ४,८,९,२६, २७, २८, ३२, ३४, ४५, ५०, ५२, ५४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ५१. इतरेतराश्रय १६, ४५ इतरेतराश्रयत्व १६ . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ४४, ४६ ... २४, ५४ ... . ... ... 9 ·परीक्षामुखसूत्र लघुतिः। ... ... . ... ... " . ... ... ... ... ... ... ... , " ... ... ... उ . ... ... ... ... ... उत्पादक. १३, १७, २२, ३६ इष्टदेवता उत्पादकत्व २१ इष्टविघातकृत २४ उत्पादिका ૧૭ इष्टविरुद्ध १९ उत्सेतन उदञ्चन ... २४,४१ उदय ३, ४, ५८, १९, २०, ३३, ईप्सित ३४,४१, 89 उदार ८,५५ २०,२१ २, ११, २५, २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, ३४, ३६, ४६, ५०, ५१, ५२, ५३ उक्त १२, १३, २९, ३०, ३१,, उदाहरणाभास ५२ ३२, ३३, ३५, ३६, ३०, ३८,३९,४०, उदाहरन् ४१, ४२, ४३, ४५, ४०, ४८, ४९, उदाहुत ... १५०, ५२, ५४ उदित २४, २५, ४० उक्तख ४३, ४४ उदौचौन ... १४ उक्ति ५६ उद्दिष्ट ... ... उचित ४० उद्देश १,४,५,७, १३ उच्छिन ४१ उद्बोध २, ३, २५ उत ३७ उम्भव उतस्वित् ३० उद्भावित ५३, ५४ उत्कर्ष ५५ उद्य २, ३, ४, १२, १३, २४, २५, उन्नाम ... २९, ३२, ३३, ३०, ४०, ४४, ४६, ५३ उन्नेय ... उत्तरकाल ४८ उन्मत्त १२ उत्तरचर ३२, ३३, ३४ उन्मुख्ता . उतूथ ... १२ उपकल्पपमान ... ... उत्थान १४, २०, ३८ उपकार २२, २४,४१ उत्थापन २० उपक्षिप्त ... उत्पत्ति ३, 9, 11, १२, १३, १५, उपगम ३,३०,३१,५२ १७, १९, २१, २२, २३, २४, ३३, उपचरित २२, ३१ ३५, ३६, ३०, ४२, ४३, ४४, ४०, ५१ उपचार १,३१ उत्पत्तिमत्त्व ... ४६ उपजात १७ उतूपद्यमान २१, ३५ उपदर्शकत्व. ५,४९ उत्पन्न २१, ३१ उपदर्शन ९,३०,५०,५४ उतूपन्नल ४७ उपदर्शित २५, ५० उत्पाद २०, २१, २२, ४३ उपदेश ... ... ... स ... ... .. ... ... ... ... १, १० - ... ... ... ... ... . ... ~ ... ... ... -- ... ... ... ... ८, १९ ·I INDEX, २० ... ... ... ... . ... ... . उपा ... ... ४७ ... ज ... ... ऊर्दध्वता ... ... . ... ... 4 ... उपनयं २९, ३०, ३१. उौं उपनिास ४५ उल्लेख. १६ उपन्यस्त ५३ उल्लंखिनी उपन्यास .३, ४५, ५० उपपत्ति ४,९,१०, ११, १३, १४, उघाता १६, २५, २६, २७, २८, ३३, ३४, ३५, ३६,४३, ४५, ४६, ५३ उपमन्न ऊर्जित ३८,४१ ४५ उपपनत्व ४४ उपमान ६, १५, १६, २५, २६, ३६ कर्णनाभ २४,२५ उपमेय २, १६, २६, २७ ... उपयोग ३, २४,३० कर उपयोगित्व उपरोध F,५५ ऋजुमूत्र उपलक्षण ऋषि ११, ३४, ५० उपलब्धि ३, ४, १२, १५, ३२, ३३, ३४,४१, ४३, ४५ उपलभ्यमान ४५,४८, एक. १३, २०, ३६, ४०, ४१, ४५ उपलभ्यमानख उपलम्भ २, २०, २१, २२, २३, २६, एकख. १५, २३, ३६, ४०, ४३, ४४, ५० ३३, ३४, ३६, ४१, ४४, ४७, ४८ एकदेश ९, १६, १८, ३६, ४२, ४३ उपशम १, १. एकशृङ्गः उपशमन है एकाधिकरणत्व ४५ उपसंहार २, ३, २६, २९, ३० ४, ९, ११, १२, २८, ३४, ४९, उपकार ११, २८ ५३,५४ उपस्थापक १६ एकान्तवादिन .... उपादान ५, ८, ९, २०, २१, २२, एकान्वय ४१ २३, २७, ३५, ४४ . एकाश्रय ... २२ उपादेय १,८,९,५४ एतावतू १७ उपाय २४, ४०,४१, ४४, ४७ ९,१०, १२, १३, १०, २०, ३०, उपेक्षा ५, २३, २५,४१ ३१, ३२, ३४, ३५, ३६, ३९, ४०, उपेत १३ ४१, ४२, ४३, ४४, ४६,४७, ४८,५०, उपेतत्व ५१, ५२, ५३ उभय ९, २२, २५, २०, २९, ३२, . एवं १२, २१, ३२,४१, ४२, ४५ ४०, ४३, ४९, ५१, ५२ एवंभूत ... २५ ५५ एवकार उसमति ५४ एवम्भूत २७, ५४ ३६ रककालीन ... ... . ... ... ... . . ... ... ... ... ... . ... ... . . . ... ... ... ... ... ...

·परीक्षामुखसूच-लघुत्तिः। •कल्पित . ... . . ... . . ... . श्री ... ६ ... ... ... .. । २२. ... ... . क कारक ४० १, ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ऐका कएप्प ऐश्वर्य कालित २१, २३ २० कष्य १३ काक प्रोत्सर्गिक ११, १२ काच ५० श्रोद्धत्य कादाचित्क ५४ औषर कादाचित्कल ... कान्ता २, ४७, ४८ ३०, ५४ कटक ... ३, ४,८,१०, ११, १२, "कणिका ४७. १३, १४, १६, १७, १८, १९, २१, २२, कतिपय ५५ २३, २४, २५, २६, २७, ३१, ३२, ३३, क १२, १३, ३४, ३९,४०, ४५, ३१, ३६, ३९, ४१, ४२, ४४, ४०, ४९, ११, ५२ ५१, ५३ कधज्जित् ४३., ४४, ४५, ४६, ४८ कारणक २, १२, १७ ४९, ५४ कारणत्व १८ कथन ५०, ५४ कारणहेतु ... कथम्भूत ८ कारागार कदम्बक ४१, ४७ कारिन् ४४, ५३ कपाल ५१ कारुणिक ૧૭ कमनीय कार्य ४७ २, ३, ४, ७, ११, १२, १३, करण १, ७, ११, १८, ३१, ३, १४, १८, २१, २३, २४, २५, २०,२९, ४२, ४४, ४५, ४८,४९, ५०, ५३ ३१,३२, ३३, ३४, ३९, ४०, ४१, ४२, • करणजन्यख ४३, ४४, ४, ५२ करणव ४९ कार्यकारिख २३, ४२, ४३, ४४ कर्तृ "१, ११, २०, २२, २३, ३६, कार्यकारिन् १२, २०, २१, २२ कर्तव ४४ कार्यलिङ्ग कार्मन १, ११, १८, २१, ४४, ४५, ४९ कार्यहेतु कलश कला काल ३, ८, १२, १३, १०, १८, २०, कलाप २१, २२, २५, २८, २९, ३१, ३२, ३४, कल्पन ३५, ३६३८, ४२,४४,४६,४७,५०, 9, २१,३६, ३०, ४१, ४२, ५१, ५४ ४३, ४४, ४६, ४७, ५३ कालात्ययोपविष्ट १२ कल्पनीय ४२, ४९ कालान्तर . ... ... . ५, ४३, . ... ... . ५१ . " ... ... ३८, ४९ । कार्यत्व ... १८. ... ... ... ... ... . ... ... ... ...

·● INDEX. ६ ... काल्पनिक किञ्च ५४. कोश ... ... ... ... .३७ क्रम. ४३. २८, ३५, ३०, ३९, ४०, ४१, कोटस्थय ४३, ४४, ४५, ५०, ५३ वान्त २२ ९४, २५, २१ २७,२९, ३०, ३१, ३३, ३५, ४१, ४२, ४३, ४४,४६,४१,४९,५०, ५१ ३३, ३९, ४०, ४७ क्रममाव २ ४० क्रमभाविन ... ... ... किञ्चिजन किविक किदुकालिक किन्तु किमुत किम्भूत कियत् किल ... ... ४४ ... ... ... . ४२ ... कीदृश १७ क्रमिन ५२ क्रियमाण २९ क्रिया १० क्रियाकारिख १५ क्रियाधारख ४७ क्रीड़न १,११, २१, २२, ४८, ५४ ४०,४३. ... . . कौर्ति २१ ... ... ११ १ क्रीड़ा २४ ... कुण्डल ... 80 केश २४ क्षतिकरी ... २१, २३ ४५ ३२, ३६, ४२,४३, ४४, ४९ ... क्षण. ... ... ... ... ... 89 ३३ क्षणभङ्ग ४३ तवस्यायिन् कुलाल कुमुम फूटस्थ ४२ ... ... ... . ... क्षणिक क्षणिक ३३, ४४, ५४ २७, ४२ . ... . ३८, ४० ३६, ४१, ४२, ४४, ५५ तम ૧૭ ... . ... ... ... . कृत कृतक कृतकख कृतसमय कृत्तिका १,१८,४६ s . ५, ६, ५०, ५१ क्षेत्र ... . . ... ख . ३, ४,३३, ३४ ... खण्ड ... ५ ... २० ... खण्डधः ... , कृत्रिम ... . ... ... २, २१, २२,४४ ... २,२१ . २३, २५, २८,३९ खनन कृपा २४ खर कोकायित ४४ खरविषाण कोवल ८, १०, ११, १७, १८, १९, खलु २६, ३०, ३५, ३६, ४०, ४१, ४५, ५१ ख्यापित केवलव्यतिरेकिन् १० 'फेशोण्डुक १, १७, १० कोटि कोद्रव १६, २४, ४३ गगनकुसुम . ग ... २७, ४६ गंगन ... २२, २३, ३५, ४२ ...

·. परीक्षामुखसूच-लघुतिः । २३ .गोपाल ... . , गगनाला गंगनेन्दीवर गच्छत् ... ... १०, .. ... .. ... ... ... ८ . गण ૪૧ . गण्डक ... ... ... my गत गतार्थ गति ... ३२, ४९ . ... गत्यत्तर प्राध. ... ४२ प्रन्य .८, ४६ ५ प्रन्यकार प्रह. १४ ग्रहण ९,११,१३,१३,१५,१०,१९, २६ २०, २३, २०, ३४, ३५३६, ३०, ३८, ४०, ४१, ४३, ४४, ४७, ४८, ४९ ग्राहक १०, २०,३३, ४४,४६ १४, २१, ५३ ग्राहिन् ९,४९ १०, २०, ३०, ४० २४ ग्राम्यता ग्राघव ३६, ४६ ૧૨ घ १४, २६, २७, घट' ३, ४, ५, ६,८,९,११, १२, २२, २३, २४, ३६, ३, ४१, ४२, ४३,४९, ५२ घटिका १३, १४,३६ घटी २४, ४१ . ... ... ... ... गद्द गंध ४१. ... ... ... गन्धवख गमकल ६, १०, . गम्य ૧૫ ... , गन्यमान गवय गौत २ ... ... . ४१, ... ... ४ ... ५४ चक्रक ... '५४ ३८,४३ ५, १२, १५, १०, २०, ३६, ४३, ४९, ५० . ... ... ... ... ... ... ... - २९ ... ... ... ९,४९ ... ... ९, ११, १२, १३, १६, २१, २५,३८, ३६, ४३, ४४, ४५, ४६,४८, ५४ चक्र गुणशालधीमन् गुणशालिन् . सक्षुस् गुणिन् ४५, ४६ २१, ३८ चतुर चतुरवयव गूढ ५४. चतुष्टय ४८ गृहीत ५, ६, १०, १२, १६, २०, चन्द्रकान्स ३०, ३६,३७,३८, ४३, ४९, ५४ चन्द्रमस् ...२, ५, ३३, ३६, ४०, ४६ चन्द्रिका गोचर ४, ७, १५, १८,३९, चम्मू ४३, ४६, गोचरत्व ४३ गोत्र ३८, ५५ सरावर गोख ५,३९, ४६ चरितार्थत्व ... ... ... ... ३ २४ ५० . ... गो ... ... ... १५ ... ३ ३ ४२ ... ... ... ... ... १५ ... ...

·INDEX. ७१ . ४१. जानित १२, २४, ३६, ४२, ४९, ५२ . ... ... ३८ ... ... ... ४५ ४५ जन्मिन् ... . चलाचलं चलित चाण्डालिक चारिख चारिन् ... ... १५, ... १२, १७ ४३ ५,८,१२,३१ ... चार ... ... . ... . १८ जपा संल १६, २६ जल्पित १३, ४१ जाग्रत् ४० जाग्रबोध १४,० जाज्य जात ४६ ८ जातीयव चार्वाक चिन्तनीय चिन्ता चिन्तित चित्र ... ... ... २३, ४५ २२ २५, ३१, ४०. ... . ... 'जाति ... ... ... ... . १३ खात्युत्तरल." ... ... चेटिका . १२ .00 ८३१ ... ... जिन ९, ४२, ४७, ५३ जिनदत्त २०, ५२ जीर्ण २१, ४७ जीव १५ जीबत् ... ४५ ૧૦ ... ... ... . चेतम् चेतन चेतना चेतोहर चेष्टा चैतन्य चोदना जैमिन ... . ... . ४, १७, ३४ जैमिनीय ४१, ४० ज्ञप्ति १६, ३० ज्ञात ... ... ... छ ... ... ... ... . छाया RUS ... ६ ८,९,११, १८ २० ज्ञान १, २, ४, ५, ६, १०, ११, • १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९, २०, २१, २३, ६, २७, २८, ३१, ३२, ३४, ३५, ३७, ३८,४५, ४६,४८,४९,५०,५१,५३ ज्ञापक ४९ ज्ञापित २०, २४ ज्ञाप्य ४९ ... १७ २१ ४३ ज्योतिःशाख २. ज्योतिरिङ्गण ज्वर ... ... . . जगतू जघन जनक . ... ... • ४७ य ३९ ज्येष्ठल ... ... ... ... ... ... ... ... . ॥ ... ... जमयन् निका ...

·परीक्षामुखसूत्र-लघुरत्तिः। तादात्मा ३, ३२, ३३, ४१, ४२, ८. १३, ४६ २१, ४२ टीका १,२,३ सादृश ... ... . , २३ ... 2 ... ... ... ... . ... . ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .४३ तुला .. ... ... तादृष्य १७ तार्ण तक्षक तालु ३५, ३६ तत् पुरुष ३३ तावत् ८,१२, , ३७, ३९, ४२, तति ४३, ४४, ४५ 'तख 9, ९, ११, ३१, ४१, ४६, तावतूक ५२, ५३, ५४ तिमिर ... १९ तत्व . तिरोभाव নতন্ন ५४ तिरोहित २२ तिर्यक ५,४६ तथा ४, ६, १३, २०, २२, ३३, तौर ३४, ३५, ३६, ३७, ३९, ४१, ४२, तौरादर्शि ४५, ४६, ४७, ४८,५९, ५२, ५३, ५४ तौत तथागत १६, २९, ३२, ४३, ४४, ४६,५४ तथापि ८,२०, २२, २९, ३५, तुच्छ ३६,३९, ४३, ४० ४०, ४२ तुरङ्ग सपासूत तथापि १३, २६, ३५, ३०, ४१४२, तुल्य ४४, ४८ सुपतित्व तथोक्त ३१ सूर्य २१ संघोपपत्ति तथ ११,४० तृण ५ २, ५, ४तृप्ति 'तदित्याकार २ तेजस ३, १८, ३२, ४२, तेजस ... तनु २०, २१, २२ तेजसल तनुकरण २० त्रि १, १२, २४ विगुण ४१ समस् १७, २० विरुप तर ২০ মিনা २, 9, १५, १६, २७ त्रिलोक सर्वाभास 10 वय १२, २६, सहि १२, २१, २२, ४२, ४४ श्रावयव सातपर्य .. ११, १८, २८ लिए ४५ ... ... ... ... ... ... ४ ... ... .. ... ... ... ... १ ... ... ... तदुत्पत्ति ... ... ... ... १३, २० ... ... ... ... ११, १२ ... . 1 ... तर्क । ...

·INDEX. ... इ . दुष्ठल. 9, ५४ - ... ". दूषण ... ... ... ... . . ... ... ... ... ... ... . ५०, ५२ दृष्टान्त ... ... १५, ... . ... ... ... ... • दुष्टता ... 9,५३. ६,२३, २०, ४५ दूर २, १५, २५, ३५ ९१२६,२७, ३.०३२,४५, ३७ ४७,५३,५४ १४ दूधयन दरिद्र दृश्य ४२ दर्शन २, ४, ५, १२, १३, १८, दृश्यमान १९, २०, २३, २५, २६, २७, २६, दृष्ट १, ३, ९, १०, १५, १९,२१, ३६, ३०, ३९, ४१, ४७, ४८, ४९ ३१, ३६, ४१, ४५, ५२ २, ३,१०, १५, १०, २०,२३, दर्शनीय ५२ २४,२९,३०,३१,३४, ३५,३०,४२,. दर्शिन् .४५,४६, ४७,४९, ५१, ५२, ५३ १२ दृष्टान्ताभास दविष्ट ... ३६ दृष्टि ४८ दशदाडिम दृष्टेष्टविरुद्ध दशा ... ३२, ४७ देव १३, २०, २५ ४८ ४५ देवदत्त २,५,४०, ४८ दाडिम ८ देववाच दानाम्बु ५५ देवमामालङ्कार २४ दान्तिक ૧૫ १, २, ४, ६, १३, १५, १०, १८, दिक १८, २५, २६, ३५, ४६ १६, २५, २९, ३५, ३६, ३०,४४, ५२ दिव्य २५ देशान्तर ४०, ४६ देह दौप ३,४ दुःख ४, १०, २०, ३०, ३४, ४१ दोष ६,७,९, ११, १२, १३, १६, दुर्भखन् ... २४ १७, १८, १९, २० २१,१२, २३, २४, दुःसाध्यत्व २५, २६, २७, २८, २९, ३२,३५, ३६, दुधिगम ३०,३९, ४२, ४३, ४४, ४५, ५१,५३ 'दुरभिनिवेश ३० धावाभूमी दुरभिसन्धि, ३७ द्युमणि दुरागम, द्रव दुरुपपाद २१ दुर्घटत्व २२, ४५ द्रव्य ५, १३, १५, १७, १८, २१, २२, .दुर्भद्य ... ३८, ४३, ४४,४६,१७ दुधार - द्रव्यल ५, ६,४५,४७ दृष्ट द्रव्यार्थिक ५४ ४० ... ... ... . ... ... १ दिश . ... ... ४०, ४७, ४८ . ... ... ... ३ . . ... ... ... ... ... ... ... . . ... • २५ द्रविण ... .. . .. . . ... ...

·परीक्षामुखसूत्र-लघु रत्तिः। ... ५१,५४ ॥ . . २२ १ । C . ... ... . १६ ... ... ८ . ... ... ... ... २३, ... ... , A ... ... २,३ नमः ... . ... ... ... ... ... द्रव्य ५५, ३२, ३३, ४६ नकिञ्चित .... हार ३१, ३४, ५२, ५४ नक्तंचर दि १३ नतज्जर द्वितीय २२, ५३ दिल १३, १४ অঘ ४७ देवा नत हेष नदी हेत ६,८,५२ २४ इंविध मनु ८, ११, १२, १३, १७, १८, २०, ३१, ४, ५२ २३, २७, २८, २९, ३०, ३१, ३२, ३४ ३५, ३६, ३०, ३९, ४०, ४१, ४४, ४५ धर्म २, ५ नभस् धर्मिन् ... धर्म १०, ११, १५, १६, १८, १९, नमस्कार ... २२, २६, २८, २९, ३१, ३६, ७, ४५, नय ४५, ५४ (४९, ५०, ५३ नयचक्र धर्मकीर्ति १४ नयन धर्मता ... ५१ धर्मिता नश्वरख ... ४६ धर्मिल २८ नष्ट ... ४३ ९, १०, १६, २४, २८, २९, नाणाम्ब ३०,४४,४६,४९ बाना ४४,५४ धवल नानात्व २२, ४०, ४२, ४३, ४९,५४ धारण ४७ नाम १७, १८, २७, २८,३९,४७, ५४ धारणा १६ नामकरण 'धारावाहि नामधेय धारिख १२ नामान्तर ... धिषण नाश ३७,४२ धी নাবিননা :.. २० निःशेष धूप ४५ निम्नमित २५ धूम "३, ४, ५, ६, १३, २३, २७, निःसंशय २९, ३३, ३०, ३९ निकट ঘুষদ २०' निकर धूमवख ४.६ निखिल २४ "ध्वनि ३५, ४५ निगमन ... २.० ... ... ... ... ... धर्मिन् . ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... . ९,४९ ... ... ... ... ... . ... ... ... .. ... छौमत् ... ... . ... ८ ... .. ... . ... . ५४. १३, . ... ... ... .

·INDEX. ७५ ... ... ... . .. ... ... . ... ... ... ... ... . . . ... ... ... . ... ... ... ... . ... ... . ... ... १३. . . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १२, ... ... ४५, निरुक्त ५४ नितम्ब १४ निस्पचरित नितर्ग १९ निरुत्वत् ... ५४ नित्य ६, १८, २९, ३३, १४, ४२, निरुपक, ४३, ४४, ४६,४७ निरूपण नित्यता ४२ निरुपणा नित्य ३५, ३६, ३७, ५३ निरूपाख्यत्व ४. नित्यव्यापि २५ निरूपित ... ५१ । निदर्शन २,३०, ४५ निरूपितत्व निधुवन २७ निर्णय २, 46, २६, २७,३० निबन्धन २, ४, १५, २१, २२, २५, निर्णीत २७,४५ २८, ३५, ३८, ४४, ५० निर्णतव्य निबन्धनता . ४५ 'निईश. F, ९, १०, ११, ३२ निभ ५४ मिट्ठोध निमित्त १, २,१७, २१, २५, ३१ ४१ निमल १९ निमित्तख ३० निर्मलने निमौलित २० निर्विकल्पना १०, २३, ४३ नियत १६, १८, २५, २९, ३१, ३५, ४२ निर्विशेष २४ नियतल ४२ विविषयत्व नियम २, ६, १३, १६, १७,२६, २७, निर्वहण ५४ २९, ३०, ३१, ३२९, ३०, ४३ नियाल्पक ९,४९ नियमवती २,२६ निहास नियोग ३० निवर्तमान ४२,४४ निरंश' ४२ निविड़ ४६ निरत ४० निविष्टल निरतिशयत्व २३ निवृत्त निरन्वय ४४ निवृत्ति १२, १७,३८, ३९, ४०, निरपेक्ष निरपेक्षता २४ निमय २, ६, ९, १०, १८, २२, २६, निरपेक्षत्व २९, ३०, ३५,३९, ४०, ४८, ४९, निरवयव ५०, १ निरस. ९,१८,२०, ३५ निश्चयात्मक :.. निरस्तव, ४० निश्चित २,१, १३, १६,३६, २०,३०, निराकरण ६,११, १३,३८,५२, ५४ ३२, ३५, ४०,५१ निरामय... ४, ३४ 'निश्चितकृति ५१ निराशय. ३९ निश्चिता निरास ९, ११, २८, ३०, ३१, ३५, ४०, ४८ निषेद्ध २३ ... ... ... ... ... . . ... . ... ... ... . ... . ... ... . ... ४१,४२ ४३, ४८ . ... . .. ... . ... ... ... ૧, ૧૦ . ... . ...

·परीक्षामुखसूत्र-लारत्तिः। ... (... . 10 २ ... ... . ... ... Am ... . ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... निषेध ६, २३, ३०, ४०, ४२ पठल निष्ठ ४१ पतञ्जलि निव , पतत्र ... निष्ठा • २१ पतिल निष्पन्नत्व ... .. ४३ पत्नी ... निष्पादन ... ४१ ५४ निसर्ग २१ पथ नौल ... ... ४६, ४९ पद २, ८, ९, २२, २५, २६, नौहार ३३, ३८,३६,५४ - पदार्थ १८, १९, २०, २१, २३, मेकंगम 18 ४०, ४३, ४५, ५४ ५४, पयम नैगमक ५५,, 9, १२, १३, १८, १९, नैयायिका ... २,४९ २०, २२, २९, ३०, ३१, ३२, ३३, नर्मल १२ ... ३५, ३८, ३९, ४१, ४४, ४६, ४७, न्याय ८,१६,२८,४६ ४९, ५०, परतः १, ११, १३ प परता पक्ष २, ४, ६, १२, १३, १०, परख १६, १९, २१, २२, २४, २६, २०, परब्रह्म २८, २९, ३०, ३१, ३३, ३५, ३१, परभाग ३८,३९, ४०,,४१, ४२, ४४, ४०, परम २४,४० '४९, ५५, ५१, ५३ परमपुरुष पक्षधम्म परमब्रमन् पक्षधर्माता ९,२६, ३१ परमाणु ६, २१, ३३, ४२, ४३, ५२ पक्षधर्मख २६, २७, २९ परम्परा ४,६,३४, ३५, ३०, पक्षपात ४६,४७ पक्षयति २, परलोक ६,१४,५० पक्षान्तर २०,३० परसामान्य पक्षाभास ५ परस्पर ३, २३, ३३, ३९, ४२, ४३, पत्तीकरण ૨૧ ४४, ४५ परापर ५४,४६ पञ्चक १८, १९, २०, ३३ परामर्श ११, १५, ४६ पचलतणख অলিমি ... ३, २०, ३१ पञ्चवर्ष परार्थ पञ्चावयव ३०, ३४ परार्थानुमान पट ४१ परिकल्पन ४५ ... ... ... २३ ४, ३३ ... ... ... " . ... ... ... ... ... . . ... .४४ ... ... ... ... . ... .. २०. ... . ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ...

·| INDEX. ... 9 । ... (.. . ... ... ... ... ४,५,९,१३१२५,४०, ५०, ५२ ... ... "" ... ... ... ... ... . ५० परोक्षता ८, १० परोतल १६ ४९ ... ... १ ... ": ... ... १६,३९ ४७.पर्याप्तख ६. पर्याय. . १७ २६. ५, २२, ४३, ४६ ५४ . ... ... ... . ... ५४ ... ३९,४७ ... २०, २८, २९, ३६, ३९ ... . परिकल्पना.. ४७. परीक्षामुखसूत्र परिकल्पित १३, २७, ४६ परीक्षित परिग्रह ३५ परोक्ष्यमाण परिच्छित्ति ... ११, १०,.१३ परोक्ष परिच्छितात्मक १३ परिच्छेद १२, ५४ परोक्षजानवादि परिच्छेदक परिच्छेद्य ... परिच्छेद्यल परोक्षाभास ... परिखिहौर्षा २२, ३२ पर्य्यनुयोग परिसान पर्यन्तता परिणत परिणति परिणममान ३६, ४१ पर्यायग्राही परिणाम ४, ५, ३६, ४१, ४३, ४, पायता ४८,५१,५३ पर्यायाधिक परिणामिख 9, ३३ पर्युदास परिणामिन २,३,६ पवत. परित्याग २१ पशु परिदृश्यमान ... ३६ पश्चात् परिदृष्ट १२ पश्यतोहर परिपन्थिल परिपाठी परिमाण ८, २३, ३६, ४१, ४, पात्र परिमाणमात्र ... ४७ पाद परिवर्तमान पाद परिसमाप्ति ३९, ४२, ४६ पादप परिहर पान परिहार ३, ४, ९, १६, २६, ३२, ३३, पारम्पर्य ३७, ४०, ४३, ५३, ५४ पारावार परित ४५, ५३ पार्ण परीक्षक ११ पार्थिवख परीक्षा पावक परीक्षामुख १,२५,४०, ४८,५४ पाश्चात्य •परीक्षामुखपंजिका पिटक परीक्षामुखलघुत्ति ८,१३, ५४ पिण्ड परीक्षामुखवृत्ति ... ... ... ... ... ... . १३, ४३ ... ३ .... १६. पाठ ३१ पाणि ... ... ... ... . ... ... . . ... ... ... ... ... ... ... ४३ ... . ... ... ... ९, २०, ४८ . . . २३ ... . ... ... . ५४ ... १३, २३, ३२ २४ . ... ... ... ४ ... ... २ ३ ५५ पिशाच ... ... my ·३६, ३९,१३ ... ... । - ८ ... . . . . . ... . . . ५२, ५३ ... ... . १,१७ ... ... ... . ... ८, ३३ प्रकृति ... . ... ... ... . ... ... ... , ... ... ... परीक्षामुखसूत्र-मधुरत्तिः। पिडित पौरुषेयत्व पौड़ा २४ प्रकटीकृत पौत ५८ प्रकरण पुटपाक . '.... १९ प्रकरणसम पुत्र २६, ३३ प्रकर्ष ६, १९ पुनः ८,३०, ३४, ३५, ३६, ४९, प्रकार १३, ३१, ३२, ३९, ४३,५४ प्रकाश १८, ४९ पुनसक्तता प्रकाशक पुनर्वचन प्रकाशकव पुनर्वसु ३३ प्रकृत ६, १५, १६, १९, २६, २७, पुमस् ४१ ३३, ३४,३५,४५ पुरस्सर ४१ पुरःसरख ४३ प्रकृतिज्ञ पुरातन २३, २८ प्रकृष्ट ... ५, ६, १२, १८, १९, २०, २१, प्रकृष्यमाण १९ २३, २४, २५, २७, ३६, ३०, ३८, प्रक्रिया ३९,४१, ४९, ५७ प्रत्य २१ पुरुषल १९ प्रवीण ૧૨ पुरुषार्थ 8 ૧૨ पुरुषोत्तम .२५ प्रघट्टक ... पुष्या. प्रणीत १८, १९, ३९ पूर्व २, ३, ४ .प्रणीतल १२, ३५ पूर्ववत् ७ प्रतारण ५२ पूर्वार्थ ५ प्रति ३५, ३८,४३, ४०, ४९,५१,५२, ५३ पूर्वार्थव १० प्रतिक्षिपत् १३ पूर्व ८, १३, १८,२७,३२, ४२, ४४, प्रतिक्षेप १२ ४५, ४१, ४७,५३ प्रतिज्ञा ३,५,७,९,१२, १६, २९, पूर्वचर ३१,३२, ३३ पूर्वचरहेतु पूर्वार्थ ४९ प्रतिनियत १, १८,३६,३७,४५ वृथक २३ प्रतिनियतल ३५, ३० प्रधिवी २२. ४१, ४७, ५० प्रतिनियम १६, २५, ३३, ३८,५३ पृथुस्तनौ २६ प्रतिपक्ष १९, ३१, २५, ५४ पृष्ठ २८ प्रतिपत्तव्य ११,१७,५४ पेठक १३ प्रतिपत्ति २, ४, ६, १५, १६, २७, २८. पोत ३०, ३२, ३४, ३५, ३६, ३९,४०, ४५, ভীষ २४ ४९,५०, ५२ ... ... ... ... ... ... . ... .. ... ... . - ... ... . " ३२, ३३, ३४ ३३ प्रतिज्ञात ... ... ... . ... ... ... ... ... . ... . ... .... ... ... ... . ... ... ... ...

·| INDEX . २८३१, ३५, ४६ प्रत्यक्षाभासत्त. . ... . ... ... ... ... ... ... ... ३१, ... ... ... ४ r ... .. ... ... १ ... ... ... ... ... प्रतिपन्न १५,२६,३६,४४, ४५ . प्रत्यक्षाभास मतिपत्नल प्रतिपादक १३, ३१ प्रत्यक्षीकरण प्रतिपादन •६, २५, २१, ३९ प्रत्यक्षोद्देश : प्रतिपादित १७, ३३, ४५, ५२ प्रत्यभिज्ञा ३५, ३६, ४० प्रतिपादितल ३८ प्रत्यभिज्ञान २, १४, १५, १६, २५, २६, प्रतिपाद्य .. • ३५, ३६, ४४, ४७ प्रतिपाद्यख प्रत्यभिज्ञानाभास प्रसिप्रमाण २३ प्रत्यभिज्ञायमानत्व २० " प्रतिबद्ध प्रत्यय ४, १२, १८, १९, २८, ३५, प्रतिबन्ध १८, १९, २२ ३७, ३९, ४०, ४६ प्रतिबन्धक प्रत्यायन प्रतिभास २३, २४, ४१, ४१, ४६, ५१ प्रत्यासत्रि प्रतिभासन १,०, १०, १६, १७,१५, प्रत्युक्त १६, ४१, ४९ ४९, ५० प्रत्युत १५, १९,३० प्रतिभासमान २४ प्रत्येक ३२, ३६, ३९, ४२, ४६ प्रतिभासिन प्रत्येयत्व ४३ प्रतियोगिन २, २०, ४० प्रथम, १३, २२, ४१, ४३, ५१, प्रतिवादिन् २, ७, २७, २८, २९,३८, ५४ ५२, ५३ प्रतिविम्ब ३६,५४. प्रबोधकर प्रतिव्यक्ति ४० प्रभव. ૧૨ प्रतिषेध ३, ४, १४, १५, १६, ३२, प्रभवल .१२, ४१ ३३, ४०, ४१, ४३, ४५, ४७' प्रभा पतिषेध प्रभाकर पतीति १, ५, ६, ११, १२, १६,१०, प्रभावती ४ १९, २६, ३६, ३०, ३९, ४०१ ४५, ४६ प्रमुख ... प्रतीतिक प्रतीन्द्रिय प्रतीयमान ३६,३९, ४५ प्रमाण १,३,५,६,७,८,९,१०, प्रत्यक्ष १, २, ५, ६, ९, १०, ११, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १८, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९, १९, २०, २४, २५, २६, २८, २९, २३, २४, २५, २६, २७, २८, २९, ३१, ३५, ३६, ३०, ३, ४०, ४२, ४३, ३६, ३८,४६, ४३, ४७, ४९,१०, ४४, ४६, ४८, ५०, ५२, ५३, ५४ ५२, ५३ प्रमाणती प्रत्यक्षता ४९ प्रमाणव ९,४५ प्रत्यक्षत्व . ४१, ४९ प्रमाणभूत प्रत्यक्षबाधित ५४ ... ... . ... ... ... । ... ... . १६ ... ... ... ... ... ... ... ... ४५ ममेद ... ... १७ प्रमेन्दु ... ... ... ... . . १ . ... ... ... ११, १४ ... ५ प्रधित ... ... ... ...

·परीक्षामुखसूत्र-लधुरत्तिः। ... . ... . ... ... . ... ... .... . . ... . ... ... - ... ३९, ४७ ... ... ... P ३२. ... ... ... . ... . ... ... ... ... ... ... ... " . ... ... ... ... . प्रदर्शक प्रयोग •३, ४, ६, १०, २८, २९, ३०, प्रदर्शन ... २९, ३०, ३१ ३१, ३४, ३३, ३६, ४२, ४३,३४, ४६ प्रदीप १, ११, १०, १२,४८,४९, ५० प्रवेशमा २१ प्रवेश ... 87,२२, 1,२३०, ३६ प्र. प्रधान २०, ३१,४०, ४१ प्रसक्ति २४,५० प्रधानभूत ५४ प्रसङ्ग ११, १२, १४, १६, २१, २२, २१,३५, ३० २३, २४, २९, ३३, ३३,३५, ३६, प्रपञ्च १३,३२,४० ३८, ३९, ४०, ४१, ४२, ४३,,४४, प्रपज्वता ४६,४१, ४९, ५०, ५३ प्रफज्जित ३१, ३५, ५०, ५२ प्रसज्य प्रमुख प्रमर प्रबोध प्रसवधर्मि ४१ प्रयोगाभास ५२ प्रसिद्ध मसिद्ध २, ५, २०, २४, २५, २८, प्रयोजन ८,९,३१, ३२ २९,३१, ४७, ४९, ५१, ५४ प्ररूपण .१६, २६, ५४ मसिद्धव प्ररोट २४ प्रसिद्धि प्रलय १६, २४ प्रांशु प्रलापिल्स प्राक ३, ४, २२, २९, ३१, ३३, ४० ३५, ३८,३६, ४२, ४४, ४५, ५५ प्रवण प्राकटर प्रवर्तमान १५, ३६, ११ प्राकृत प्रवाह ३५, ३० •प्राक्तन १३, ३२, ५३ प्रवेश ३९ प्रागभाव ५३ प्रवृत्तख '४३ प्राचीन १३ प्रवृत्ति ८, १२, १५, १५, १६, २४, प्राण १० ३८, ३९, ४५ प्राणिम् ... ४, ५, २४, ५१ १६ प्रादुर्भाव प्रमाणाभास ५, ८, ५०, ५४, प्राधान्य प्रमात ४८ प्रापण प्रमिति ११,३१, ४०,89, ४८ प्राप्त प्रमेय ८, १८, ४०,४८ प्रासकाल प्रमेयत्व ६ प्राप्ति ४२,४६,५०, ५३ प्रमेयरनमाला प्राभाकर प्रयत्न २३, प्रामाणिकल्ल प्रयास ३९ प्रामाण्य १, ६, १०, ११, १२, १३, १४, प्रयुक्त १६, १८, ३६, ३१, ३८, ३९, ४४, प्रयुक्तख ... ... ... ... ... ... २५,४९ ... ... ... ... . ... ... ... ... ... . ... .. प्रमाणसंख्या .... ... ... ... . . . ... ... . . ४८, ५० ... . 3 ... ... ... . ... ६ ... ... ... ... ... २ ... ४५,४६ ४ ·I INDEX.. ८१ " • बुद्धि ३, ६, १८, २१, २३, २४, १३ २९ ३६, ३५, ४१, ४२, १३, ४७, मामाखरूप मामाण्यवरुपोद्देश प्रामाण्यात्मिका प्राय प्रारब्ध प्रासाद प्रिय . B ": ... . . ... ... ... ... ... ,.५४ बुद्धिमत्.::.. २०,२१,२२,२३ ५४ बोद्धव्य. ४५ २१, २६ बोध. ३, १३, ४३, ५५ ८ बोधन 80 १० बन्धवासनधय ६,१७,१९, २०, २०, २८, ५ ३६,४२,४३,४८ ... २८ - बहिरङ्ग ... प २४ बहिर्भाव २४ . ... प्रेक्षावत प्रेत्य प्रेरित प्रोत ... •२० बहिः . ... .... ... ... . ... ... २४ फ बहिर्भत बहु ... ४२ ... ५, ७, ९, ११, १६, २१, बहुल ३१, ३२, ३८, ४८, ४९, ५३ बहुधा ४१ .. ... ... फलवत् फलाभास फल्गु बाध ... ... बाधक १३, २०, २३, ३४,४४ ... १५ २, ९, १२, १३, १५, १६, २८,३०,४२, १५ . ब . बाधकख ... १. बौद्ध ... ... ... ... . ... ब्रमन् ब्रहावाद २३, २४, २५, ४०, ४५ ५४ ... ... ३, ५, ४१ F,४१ . ... . बन्धमा बन्धनासुत बाधन बाधा बाधित भ ... ... ... ... ९, ११, १७ ... ... ... ... 8, ३३ ... बाल २३, ४६ भगवत् '२.५, ६, ११,२,४४, भरणि ५०, ५१ भरणी ३, ६, ७, ११, २३, २५, ३०, भर्ग ३१, ३४, ४३, ५२, ५४, ५५ ४० भवत् १२ भवदीय ४७,४८ बालक . ... .३९, ४०, ४४ २३ बाला ... . .. ... ... ... बौल २१ भोग ... ... ४, २१, २२, २३ ૧૨ भारत ... ...

·... . . . . ... . ... १६ ... ... ... ... . ... ... ... . . ... ... ... ... . ... परीक्षामुखसूत्र-जधुतिः। भाव २, ३,१०, १२, १३, १४, . म १५, १६, १७, १८, १९, २०, २१, २२, २०, २८, २९,३१, ३२, ३६, मकरन्द २५ ३५, ३९, ४१, ४२,३,४४, मणि २१,३२,५० ४६,४७,१०, ५३ मण्डित ५४ भावना २०,३१,४३ मत ६,११,१८, २१, २२, २४, भावांश ३०, ३१, ३८, ३, ४१, ४४, ४५, भावि ३, १५, ३२, ४२,४६, ४९ '४७,४८,५०, ५१,.५२ भावित ३, ६, २१, २२, ३३, ४८ मति ८, १९, २२ भावा मद भाषित १२, २३, २४, २५,३० मच्छिा मासुराकार ... ૧૧ १६, २४ भाखरख ४० मदिरा १६,२४ भित्ति ४ मध्य भिद्यमान ३२ मध्यवया भिन्न ५,०, १२, २१, २३, २५, मनःपर्याय १८ २७, ३६, ४०, ४१, ४,४५, ४६; मनस् १०, १६,४७ ४८, ४९ मनु १६, ३७ भिनख भुवन .२० मनोनयन ... ... भू भूत ६, ९, २३, ४१, ४०, ४८ सन्दधौ भूसल ४ भन्दमति ... ५४ भूघर भूपः १७ मरण ३, ३२, ३६ भूषण मराल. ... ... - मरीचिका ... ૧૨ भेद ३, ४, ५, ७, १०, १३, १५,. ૧૨ १०, १६, २१, २२, २३, २४, २५, मल २७, २८, २९, ३०, ३१, ३२, ३३, महतू ८,२५,३६,४१ ३४, ३६,४०-५४ महानस भेदक ४०,५४ महापरिमाण भेदकल २५ भाजन ... २७ महामोह २६ महिष ... ४४ मनुसूत्र ... ... .. ... ... ... १७ ... ... ... my . ... my ... ... ... १४ मन्यमान ... ... ... ... ... ... ... 9, ५४ . ... 'भूत ... ... .... . . ... . ... ... ... ४० ... ... . ४२ महाभूत ... ... ... ... १२ ... . ... ... . ३६ महीधर ... शान्ति ... ... ३६ महसर ... २३, ४९ ·| INDEX.. मा 1. ... . ... ... ... . ... माय माणवक . माणिश्यन्दि मातुलिंग मातृ. १६,३०,३९ 88,80 . ... ... ... ... . ... ... ३ ६ सगारि ६, ५२ मुंग्य ८,१३, ५५ मुत. ३ सवपिई ५, .. १२ मेचक मेय - मेयरुपता १३, २५, ५४ मेस १७, २०, २०,४७ मोक्ष - मोदक । मोह ११,१६,२१,२३१३४ ३० ५, ६, २७, २९, ३८,४६ यत १८, १७ ... ... . ... ... ... . ... ... ... मादश मादृश मान मानस मार सतार मिथा मिथ्याख मीमांसक मुकुट ... . ... ६,१३, ४१ ... ... ... ' य', ... ... ४७ ... ... ... ... ४१ यत्र ... ... ... ... ... मुक्ति ... मुख ... ... . , ... ... . ... ... . मुख्य मुख्यत्वं मुग्ध मुग्धबुद्धि मुनि ४८ , ... ... २५, २६, ४१ यथा, ५, २०,३५,३६, ३८,४२,५०, ५३ २१ स्याकचित्... २१ याक्रम 80 १, १२, २०, २८, ३०, पार्ष १२.१६,३७ ३१, ३५ यपाल १७, १८,२०,२५,३१ यथासंख्य ... १७ यथोक्त २ ६, २३, २४, २६, ५१ यदि १३, ४०, ४१, ४३, ४५ यमलक याज्ञवल्क्य ५, यादृश यान २१ यावत् १,८,१२, ४, ३३ युक्त ९, १२, १३, १४, १६, २०, २१, २३ २२, ३५, ३६, ३९,४३, ४४, १५, ४६ युक्ति १०, २९,४०, ४४, ५४ .६, ४७, ५२ युक्तिी १७ २२ पुगपत २४,३१,३०,४२,१३, ३४,४५,४६ १९, २०,४१, ४५, ५४ वन् ... ... . . , मुद्रा मुहूर्त ... ... ... ... ... सूर्त मूतख मूर्तिमत् घर्डन .. . ...

·8 परीक्षामुखसूत्र-जधुतिः। युवति लं ... ... १ ३५, ४३ लक्षण - ... . . ... ... ... - ... ... ... .." ... ... ... ... ... ... ... ... ... = ... ... १९ लाञ्छित ... योग ४, ८, ९, १०, योगिन् . १, १२, १३, १५, १६, १९, २०, योग्य ६१, २२, २६, २०, ३०, ३१,.३२ ... योग्यता १, ४, १८, ३९,४० ३३, ३५, ३६, ७,८,९४० योसनीय ४३, ४४, ४६,४१,४८, २०, ५१, योख्य ५२, ५३, ५४ ... योग लक्षणख ६,२,३०, ४४, ४८ योयपदा लतित २७, ४२,४३, ४४, ४६, ५१ १,८, लक्ष्मी रक्तारत १५. लघीयस् ।... १, ४७,१८ लघु रचना ८, २२, २० लघुत्ति २५, ४०, ४८ रचित १३, ४० लता ... रजत . १२, २७ लाघव ४८ ८,२६, ५ लिङ्ग ११, १२, १३, १४, १५, १६, रतनन्दि १८, २३, ३३, ३३, ३४, ३५, ३५, ४०, ४३,४६,४९, ५४ रथापुरुष १९ लिङ्गख ३, ५, १३, २०,२४, २०, ३२, ५० ७.२४, २७, ३२, ५० लिङ्गित ४३ २७ लिङ्गिन १३ रहित १७, ३८ लैङ्गिक १३, १५,४० ६, १६, ३१ लोक ५, १२, २०, ५०, ५९ गद्धान्त २० लोकबाधित ५०,५१ राधि लोचन १९ ४३ लोम सचिर ८,१३ लोमकूप ३,९,१०, १२,१५,१८,१९, लोकायतिक ६, ५२, ५३ २१, २२,२३,२४,२६,२०,२८,३१, लौकिक ३२,३०,३८,३९,80,81,४२,४३, व 88,४५, ४६, ४०, ४८, ४९, ५०, ५२ ... ... ... रथा. ... ... ... ... ... ..१ ... ... ... ... . ... ... ... . ... . ... . ११, ... . ... ... . . 8,३३, ५४ ... रेवती रोमा २०,४८,५०, ५३ २,२८,३५,३९ ४७ वक्तृ ... ... ...

·L . ... . . . ... ... ... ... . ... ... . वध ... . ... ... ... . ... ... ... १२, ४१ ... ... ... ... ... ... ३३ वार्त ... INDEX. वक्तृख .:.६, १९, वाक् ... ... वक्ष्यमाण ११३, ४०, ५० वाक्य ४,८९, ११, १३, २३, २८, ......२, ३,८,१२,१७, १९, ३७, ५२,१४ •२०, २१, २८, २९, ३०, ३१,,३२, वाङ्मात्र ૧૧ ३५, ६०, ३८, ३१, ४३, ४६, ४०, वाच ४० ४, ५१, ५२, ५४, ५५ वाचक ८,३९.५४ वचम् - वांचकख वट ४. वाचनिक •वदरौपाल ५४ वाच्य ८,३१, ३५, ३०, ३९,४१, २० ४२, ४५,४६ वन १२ वाच्यत्व वांच्यत्व ८,३६, ३८,३९ ३, ३० वाद ३, ३१, ४१, ५१,१४, १७, ३५, ३६ वादिन् . ७,९,१३, १४, २०, वर्णन ... २९, ३८, ४३, ४५, ४९, ५०, ५२, वर्णित ५३,५४ वर्तमान १५, १८, ३६, ३९, ४१, ४३ वायु २४, ३५ वर्तिन २२ वर्मित ४८ वार्ता १४,४३ वलिात २२ वर्तिक वश ४, ३३, ३६, ३०, ३९,४०, वानिश ... ४५,४६, ५५ वाम . ६ वैशिता २१. वासना ४३, ५२ ४, ८, ९, १०, २०, वास्तव •७, २२, २८,४० २२, २३, २४, २०, २८, २९, ३८, वाजवल २८,४४ ३९, ४०, ४१, ४२, ४, ४४, ४५, ४६,४८ विकल ४७ वस्तुता ... विकलसा वस्तुख .... विकलख २४ वस्तुभूत १८,३९, 30 विकल्प २, १५, १६, २१, २४, २५, •वस्वं. २८, ३०, ३९, ४०, ४२, ४३ वधिः विकार १५, ४१ पहिरण ६ विकृति ... ४१ वहि .५, २५, ३०,४१ विग्रह २५,४०,५१,५२ ३, १२, २०, २९, ३०, विघठन ... १४ ३१, ३, ३३, ३१, ३७, ३८, ३६, 'विघटयन् ४०,३१, ४२, ४३,४४,४६,४९, विन ३, ५४ विचार १४, २१, २२, २३, २४,४६, ५१ ... ... ... ... ... ... १५, २७ ... ... ... ... . ... ... १७, ३९, ४३ ... . ... ४० ... ... १२१ ... ... ... ... ... ... ... ... . वा . ... ... . ... ...

·... :- ... १३. विद्यासोबत . . ... . . ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... . ... . . ९,१०, ... ... २४,४५ परोधामुखसूत्र-जत्तिः। विचारणा . १५. विमुप्त 'विचारणीय' ५४ विफल ..... ४२ विचार्यमाण ३९,४०, ४२ विभावना :: ३२, ५३ विपवित विजम्मितख २४ विम বিমান २, ५, ६, १०, ११, १२, विभूति १५, १७, १८,२३, ३०, ३२, ६४, विमति २०, ४२ ३०,३८, ४० वियुक्त विज्ञानाइतवादित विरस विदित ३. विराग विद्यमान ३२, ५४ विरुद्ध ३, ४, ५, ६, १९, २१, २३, 'विद्यमानता २४, २५, २८, ३२, ३३, ३४, ३९, विद्या .... . ४५,४०,५१,५२ विद्युत् ६, २३ विम्वन १९, २६ विहर ८, ३५ विरोध १४, २२, २३,२१,२८, विधा २९, ३६, ३९, ४२, ४३, ४४, 84, विधान ४६,४७, ४९ विधि ३, ४, ११, १२, १९, २३, विरोधिन् १०,१५,२५,३३,३४, २५,३२,३४, ३०,४०," ४१,४९, ५१ विध्वस्त १५,१७ विलक्षण ... .५४ विलक्षाख विनाश ४२, ४३, 88 .विलय ४६ विनिवृत्ति ३८ दिलसित ११, १२, १३, २३, २४, विमेय १,८,७१७ २६, ४३ विपक्ष २, ६, ९, १६, १९, २०, २१, विवर्जित ... ३६, ३० २६, १०,३५,३८,६२,४४, ५० विवर्न १, १५, २४, २५, ४६ 'विपरीत ६, १६, २६, २७,३८,४१, विवर्तख ४९, ५०, ५२. विवाद ९,१०,१६, १९, २१, २२, विपरोतव्यतिरेका ': ३३, २४, २५,३० विपरीतान्वय ... ६ विवाह विपर्याय १,८,११,२०,२९,४६, ४९, ५२ विकृत विपर्या २, २७ विवेक विपर्यास . ९, १०, ११ विश्व १,., १७, १८, विपश्चित २०१५५ विपाक २१ विशदख १६,१२ विप्रतिपत्ति २, ५, १६, ३०, ३१, ३०, विशिष्ट २, ४, १२, १५,२०, २९१. ४०,४८,५४ ३०, ३२, ३, ४० ... .. विना. ... १३,२७ . ... ... ... ... . . . ... ... ४७ ... ... ... . ... ... ... . ... , ·INDEX., २७ ... ... ... . . ... ... ... ... ... •२५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... १, ११ वृत्तिव ... ... ... ... ... ... ... ... विभिपता २, २९ • विसदृश 'विशिष्टल २१, २३, ३१, विस्तर १५ ३३, ४५, ५४ विशौर्यमाख्ख . २१ विस्तार विशुद्ध विस्फालन विशेष ३, ४, ५, ७, ८, १२, १३, विस्फुट . १६,१०,१८, २०, २१, २२, २३, २४, विस्मृत २०, ३४, ६०.३८, १०, ११, ४२, वौर ४३, ४४, ४५, ४६,४०, ४८, ४९, ५२ वीर्य 'विशेषकान्त २, ४, ३९,४२ विशेषण ९, १०, २४, २७, २८,३३, वख .... ३८,४३, ४६,६७ वृत्ति ६, १५, १६, १९, २१, २२, विशेषण ४२, ४३, ४४, ४५, ४६, ५१, ५५. विशेषवत्ता विथेषित २२, २८ वृत्तिमत् ४५ विष्य १६, ३६, 80 वृत्तिमत्व ३६,४५ विश्रुत ५४ वेद १९, २५, ३५, ३६, ३७, विशेष २०, ४१ ३८,३९ विसेषित .१, १८ वेदकार विम २४ वेदन ४९ विश्वजनौन ... ५५, वेदितव्य विनतः २० वेद्य. ४९ विषधर विषम ... विषय ४, ५, ६, ७, ९, १०, ११, वेकव १२, ३२ १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, वैचित्र १६, २०, २१, २४, २५, २६, २७, वेजेय २८, ३०, ३४, ३६, ३०, ३८, ४०, वैदिक ४१,४८, ४९, ५२, १३ वेधर्मर विषयता 'विषयख १४ वेयधिकरण्य ४५ विषयभूत २. वेयात्य विषयाभास ૧૦ विषयिन् ... ५४ विष्यीकृत .. विषाद १, ५, १६, १७, १८, १९, विषाण २, २१, २२, २४, ३३, ४४ वैशेषिक विसंवाद ६, १३, १४ ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... १८. वेद्यल १५, १० वेला ... ... ... . ... ... . ... ... ... ... . ... ... २३ वेपत्त्य ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ७,५३ वैराग्य ११,३० वेरुप्य २८ वेलसत्य ५ वेशद्य ... . १४ वेषम्य ... ...

·परीचामुखसूत्र-लारत्तिः। ५४, १७, २८, ३३,. ... ... ०५३,५४ ... ... ... ४५ व्याख्यात ... ... ... ... ... C ( ... - .4 ... ... २४ G ... ... ... वेशाम ४. व्यवहार .. ... ... २०,४१, ५४ धाति २, ३०, ३१, ४१, ४६, ४. व्यवहित व्यक्तीकुर्वत ५१ व्यमिता व्यजक ... व्यस व्यच्चन १० घ्याख्यात .. व्यतिकर ध्यतिरिक्त ४९ व्याख्यान ... व्यतिरेक १, ३, ५, ६, ११, १०, १९, २०, व्यायक्षाण २८, ३०, ३१, ३३, ४३, ४, ५१, ५२ व्याधि, ४, ३४ व्यतिरेकदृष्टान्त ३ व्यापक २,४,१०, १४, १५, १६, तिरेकिन २०, २०, २९, ३३, ३३,३८,४४,80 व्यधिकरण कापकत्व ३५,३६,४०,५३ व्यपदेश २८,२१,४१, ४२, ४५ यानीय 88 व्यपाकृत ... २८ व्यापार २, ३, १५, १९, २१, २२, ध्यपेक्ष ३३, ५४ २३, ३०, ३३, ३६, ४३ व्यपेक्षण व्यापिल ३६,४४, ४६ व्यपेक्षा २४, २५,२६ व्यापिन् ५,१५, ३२,४४, ४६ व्यभिचार १, ८, १४, १६, १८, स, व्याप्त ३, २३, २९, ३०, ३१,३४, २४,३३, ३६,३८,३९,४४,४९ ३५, ४२, ४, ५१,५२ व्यभिकारि 4६,२८ व्याप्ति २, ३, ४, ६, ७, १४, १५, १६, यभिचारिख १४,३२ १०, १९, २३, २६, २८, २९, ३०, व्यभिचारिन् ४१, ४४, ४६, ४७, ४६, ५०, ५३ वर्ष २८, ४२ व्याप्तिग्रहण .४ व्यवच्छेद ९, १०,२६, २९, ३०, ३५, ४० व्याप्प २, १०, ११, १४, ११, व्यवच्छेद्य २०, २९, ३३, ३४, ३८, ४२, ४४ व्यवधान ३, ३९,89, ५० व्यामोह १७, १९, २४ व्यवसाय ९,१०,१७, ४९. व्यावर्णन व्यवसायात्मक १ व्यावृत्त है, २४, ४३,४५,४६ व्यवस्था १५, १६, २४, २८, ११, व्यावृत्ति 9, २३, २६, ३९, ५२, ५३ ४४, ४५, ५३ व्यावृत्तिक व्यवस्थान २० ... व्यास व्यवस्थापकाल १६ व्याहार व्यवस्थापित व्युत्पत्ति ...३,१,३०,३१,३४, ५२ व्यवस्थित ... ४७ व्युत्पन्न • ४, ६, ३०, ३४, ३५ व्यवस्थित ३९ पुत्पादा यवस्थिति ... ५३ युवास ... ... ... ... ... ८ ... . ... ... . ... ... " . ... ३, १२ . ... २८० ... . ... ... ... ... ...

·INDEX. ... शाख . ८,९, ३०, ३१, ३, ३०,५४,५५ ... ... B, १०,३४ ... . . ३,०४,३३, ४१ ज्याचकृत प्रकुनि ४६ शिंशपा. शति । १८, २०, २१, २५, ३४; ३९, शिशपन्न ४५,४० शिखिन् ८,१०,३६,४७ 'शिथिल शाख १३, ३० शिरः १४ शिरोरत्न शार्द्धन ૧૪ शिवक ... ५ ... १३, ... १८ शिव ... ... १३ . ... ... ... . ... ५१. भौत ५, १० ३३, ४५ ११,३१ . शङ्कित शिष्य मास्तिवृत्ति धौल १, २, ३, ५, ६, ८, ११, शुक्ति १२, १३, २०, २६, २७, २९, ३०. शुक्तिका ३१, ३१, ३४, १५, ३६, ३०, ३८, बक्त ३९, ४०, ४१, ४९, ५०, ११, ५२, ५४ शुचि .. ... ५ . ३४ शुचिख ... ... २३, ५४ ... " . ... ३० द्य २७ शून्य शून्यख ४ शृङ्ग १०, २३ शृङ्गार थेष . ... धराव घरीर, शरीरिन् ... . ... ... १३, ३०, ३१,३३,३४, ४३, ५०, ५१,५२, ५३ ... . . शवल ... ... ... ४, ३३ ४६ शोघयत् २४ याम २४. यामलित प्रयण प्रवण १० ... ... शविषाण शा भाणा : ... २६,३५, ३९ शान्तिण ... प्रावण ... ५४ श्री २५ ... . भाल शालिनी . . ... ... ३ श्रीमत ४३. श्रुत २४, ३९, ४० श्रुति २३, ४५ श्रयमाण नावलेय २०, २३,३७,३८ 12 ·. ५, ५० . . २६ संयोग ... . . ... श्रेयस् प्रेयसी श्रोत प्रोत्र सोक अध भास परीक्षामुखसूत्र-लघुत्तिः। १८, ३९, ४४, ४९ पंयुक्त : ...४, २२, ३४, १५, ४६ . ३५ संवित्ति ..:. १५, २७,३५,०३७ संविद. ७,५४ - संविदित २० संवत्ति ३० संवेदन . संव्यवहार १७, २५ . ... . . ... ... ५,४९ ... ... . ... ८ :.:. ... २,१०, संशब्दन . . ... ... ... ... ... संशय ष ५.९, १०, ११, २७, २८, ३०,६६, ३०,४५, ४८,४९ . ... ... . ... ४१ C ... घटक घट्पाद घोड़शक घोढ़ा ... ... ४०. ... . 4 २,१५, २२, २५, ३७ ... स १५ ... ... ... ९, १० संकेत ... मंक्रान्ति. ... ... ... . ... संसिस संक्षेप संख्या ३ ... ... १ १३ संशौति ४३ 'संसर्ग २६ मंसिद्धि ४१ संसष्टव ३३ संस्कार । संकार्य संस्कृत ... २. संस्तवन ३५ संस्थान ....:३९ संस्पर्श ४८, ५४ मुस्पर्शिन् ३२, ४१, ५४ हति २, १३, १४, १५, १६, ११, सकल ३५, २०, ४०, ४६, ५२, ५३ पडूर ६, ५२, सङ्कलन ३१ सङ्कत १३, २५,५४ सङ्ग ३१, ३५ 'सङ्गत ३४ मङ्गम ३६, ३८ सधात १६ सचिव - संजातीय १८ सटा ३० सतू ४, १३, १८,३४ १३ मतकार्य . ... १३, ३९, ४६,४४ ४५ २, २६ '४, २३, ३०, ३९, ४० ... . ... ... ... । ४०,४२. ... . ... ... ... ... संधाभास संगृहीत संग्रह বর संतिक संदर्शन मंदिग्ध संप्राप्ति संबद्ध संबख संभव संभावन ... ( ... 28 C ... ... ... ... ... ... ... ८,२१, २२, २३, २४, २०, ३८, ४२, ४४,४६,५४ ... ... ... ४१. ...

·INDEX ... . ... . २६, . . . ... ... ... १९ समर्थन ... ... ... ... ... .... .४६,४८,४९ . ... ... ... ... २० समस्त . पत्ता १८,२०,२१, २२, समधिगम्य २१ २४, २०, २०५३६, ३८, ४४, समनन्तर ४५, ४६, ५१ समभिनक ५४. ६, २२,०२६, २८, ३६, ३०, समय ४२, ४४, ४५ समर्थ 9, २४, २५, ३, ४०, ४२, सत्पतिपक्ष ४३, ५०, ५४ सतप्रतिपक्ष ३, २९, ३०, ४६, ४८ सत्य '८, १२, २०, ४१ समर्थयमान सदवस्था १० समर्थित २१, ४६ पण २, ५, १९, २१, २३, ३६,४६ .समवधान ११, ५३ साव ११, १२,०४, १८, २०, २२, समवशरण २३, २६, २८, ३६, ३७, ९, ४०, समवाय , ५, ७, २१, २२ ४१ ,, ४५,४६, ५०, ५३ सनातन ४८ समवायि ३७, ४४ समवायल २समवायिकारण सन्दिग्ध २, २०, २७ . समवेत . सन्दिग्धविपक्ष १३, १० २, ६, २९, ३० प्रमाक्रान्त सन्दोह ४८ समागम ४८ सन्निकर्ष १, १०, १६, ४९, ५० समांज १२, २१, २९, ३२, ३३, सनिर्मज ३५, ३६, ३०, ३८, ३९, सन्निधान: सनिधि " १८,३६ ममानव २३,४४ सनिम समाप्त १३ सनिवेश २०, २१, २२, २३ . समारोप १,१०,४९ मन्निहित समास सन्मात्र समासादयत् ४१ লাগছিল •५१ समीचीन सपत १६,२६.२०, ४४, ५१ समीप सप्तपर्ण २६ समुत्पन्न सफल समुदाय ८, ११,२८, ५० १३,३० समुदित १०, २५ समुश ४०,४८,५४ समतल १. सम्पात समग्रता १७ सम्पाद्यत्व समतुला सम्प्रदाय ... ... ... . ... ... 89 ... ... ... ... ... ... . ... १५, २७ ... ... ... ... ४० ... .... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . समक्ष . . ... ... ... ... ... ...

·. . . ३८१ . ... - ... ... १ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... परीक्षामुख सूत्र-जधुतिः। सम्बन्ध ८,१३,१६, १८, २१, २२, १०, जयपेक्षता .३१, १२, ६, ३६, ३०, ३९, सध्यपेशल ११. ४१,४२, ४३, ४५, ४६,४७,५० मा सम्बन्सनीय he १३ सहकारिन् १५, २५, ४३, ४४, ४५, ५६ सम्बबिसा २९ सहवास सम्बन्धित १३,३६,४०, ४६ साक्रम १, १, १९, २०, २१, २३, सावर २५, २६,३२,३१,४१,४२,४४ सम्भव ०,५४ सहचारिन सम्मविन् ४२, ४५ सहन ४, २१,३६,० ३९ साभाव' सम्शवना २९,३६ सहभाधिन सम्मावित १५ महोत्पाद सम्माध्यमानल ६,९,१५, १६, २९,४०, सम्मत ४१,५१,५२९ सम्यक १९ बायपण ... १५ सांयवहारिक... १, सम्बन्ध ४३ साका १२, १५, १७,३० ८ साक्षात् ९,३१,४- २४ साक्षात्कारि ૧e सरोज १२ साक्षात्कारित पर्व १२, १३, २१, ४१, ५२, ५६ मार्य ३५,४२,४३,४४- पर्वगत सर्वगतल २२ सात्मक सर्वच २,१,९,१५, १८, १९, २०, सादिख २२ २१, २३, २८, ३०, ३८ सादृश्य १५, २५, ३६, ३७, ५० मईजख साधक २८, ३६,३८,५४ सर्वचा १६, ३८,४३, ४४, १४ साधकाख सर्ववर्थिन् राधन २३, ४, ६, ७, ९, १०, १४,... सर्वविख १५, १९, २०, २१, २३, २४, २५, सर्व विदू २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, ३२, मवैदिख ... ३४, १५, १६, ३८, ४१, ४२, ४३, सर्वात्मन् २१,३६,४२,४३ ४४, ४०, ५१,५२, ५३, ५४ पर्वाण ... ४७, ४० साधन सविकासका १६, २८ साधनविकल ૧૭ খতিব १०, २४. साधनाभास १५ साधर्मरे 3 ... ... ... ... ... ... १८,२० ३६ साँतिशय ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १. ... ... ... २५ ... ... ...

·. १, ६.५, ६, १९, २०, २२,.. . . ... ... - ... . ... ... ... ... ... INDEXS ८३ साधारण i.... १२, २३, ४. सिंह साधारणी १३ सिद्ध साधिकर ३२ २६, २९, ३०, ३८, ४१, ४२, ४३,. बाधित ४५, 89,81,84,५१ माधोयम् ५. सिद्धख २९,88, 80 २४, ४२, ४ सिद्धसाधन २. सिद्धान्त पाथ २,३,४,६,९,१०,१५,१६,१७, सिद्धि २, ११, १२, १८,२१, २२, ६९, २२, २४, २५, २६, २७, २८, २१,३०,३१, ३२, ३३, ३४, ३५, ३७,३८,४१,४४,५० ३६, ३७88,४५, १६, ५५, ५२ मुख ४, ६,१०,१०, २०, २१, २०, सायता ३३, ३४,४१,४०,४८,५०,५३ साधल २,२५' सुगम १०,२६,२८,२९,३०,३२,१०,५९ साधसम ४७ सुत सानिध्य ५३ सुपरीक्षित सापेक्ष ११,१४ सुप्त', २३, २५ सापेक्षख १२ सुप्रसिद्ध साफल सुममिनुख १२, २०, सामग्री ११३, ९, ११, १२, १३, १५, सुभाषित १८, २०, २५, ३२, ४२ सुलभख २३, ३५, ३६,४६ सामर्थ ३, ४, २०, २९, ३२, ३४, सुव्यवस्थित ४५, ४३, ४८ सूक्त २१, ५३ सामना १८, १९,३६,४०, सूक्ष्म माटर . ३, ४, ५, ७,९,१४,१६,१९, २०, ३२, २३, २४, ३०, ३२, ३६, सूचन - ३८, ३९, ४०, ४१, ४४, ४५, १६, ४७ सूची साम्प्रतिको १५ सूत्र सारखत १५ सूरि २५, ३१, ५४ 'माषप्य १८,१०० राष्टि २४,४१ सावध २. सष्टिक्रम 89 सावधारण सोपकार ११, २८ भावयवन २१, २२ सोलुख ૧૧ सावरण. ११ सोगत ६,९,१०, १४, २५, १६, २० सावरणव २६,२९, ३२,३८,४३, ४८,४९, ५५ भावलम्बमान. १४सोगतीय ... ३० सोरम साहस १०४५ मोरप्य ४१,५४. ... २०, २८ .. . ... ... १५ ... . ... ... ... ... ... . ... ... ... . ... ... ... ... ... . ... ... . ...

·परीक्षामुखसूत्र-मधुपतिः। ... . . ( 1 C . ... . ... । . ... . , . ... ... ... ... ४३ स्वर्ग ... ... ... ... ... ... ... . ... ... सोया ४५ खम १५,.. ३३ खभाव ४, ६,१०, १२, १३,१४, १५ १९, ६४, २५, २६,३२३३, ३४, . सनधय . ३९, ४०, ४२,.४३, ४४, ४५, ४१ सम्म २४ खभावभूत याण ५, २०, ४ खभावलिङ्ग १८ स्थायिल ४३ स्वयं २१, २७, ३१,८४४, ४७, ४९, ५३ स्थापिन ४२ १, ४, ६, ९, १२, १३, १५, १६, स्यास ४, ५,३४ १०,२३, २४, २५, २८, ३१,३४, ਇਸ ११, १२, १५ १६, १८, २०, ३५,०, ४१, ४४, ४५, ५१, ५४ २८, ३६, ३०, ३६, ४०, ४८ स्वरूपा १४ थिति ४, १४, ४२, ४६, ५३ स्वरूपसत्त्व स्थिर ४३' खरूपाभास स्थूल ४३ स्वरूपामिद्ध विग्ध त्यर्थ ३, ५, ३३, ४५, ४५, ५० बर्गकाम स्पर्धन ३५ ५. खवचन ५,२७ स्पष्टता ६ सोतर स्पष्टीकृत ५५ स्वसंवेदन स्फठिक ७३ स्वातन्त्रा ... २४ ...... १३ स्वापूर्वार्थ- २, ३, १४, १५, २०, २५, स्वार्थ १५ २६, ३०, ३८, ४७ स्वार्थानुमान मरणाभाप्त खात्रय ४६ मृति ३, १४, १६, १७, १९, २१,३०, ४१ 89, 85. मात्कार स्याहादि ४५ १, ५, ६, १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९,२०, २१, २२, २४, २५, २७, २८, २९, ३०, ३१, ३३, ३८, हरि ३६, ४२, ४३, ४४, ४५, ६, ४७, ४८,४९, ५१, ५२, ५३, ५४, ५५ हस्तिन् ५. ge १, ११, १२, १३ हानि १२, १६, २४, ४२ स्वतःसिद्ध १२ १०, १८, ३२, १३, १४, १५, 9, ४०, १३ .३६, ३९, ४२, ४३, १४,४१,४८ ... ... ... । . . ३ ... ... . ४० इस ... २ ३ Q , २४ ... ... ... ... ... ... .

·IN DEx. ६५ . २०, २१, २२, २३, २४, २५, २६,. २७, २९, ३०, ३१४३२, १३, ३४, १० ३५, ३८, ९, १०, ११, ४३, ४४, १, ५२ १६.४०, ४८, ४९, ११,५१, ५३ ८,५५. तुमूता' ४, ३३ खाभास ५, २०, ५१ २, ६-४, ६, ८, ९, १०, ११, हेमन् १९ १२, १३, १४, १६, १७, १८, १९, हेय ७,२,५४ १७ . ... . ... O ...

·૧૫, ૨૦ છે, લ, ૧૦, ૧૨, ૧૩, ૬૭, ૧૬, ૨૪, ૨૫, ૨૬, ૨, ૩, ૨૪, , 8, 9, 83, 8૪, ૪૫, ૩૨ t ત -- ૧૩ ·ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL Library of the Call No. 29.4:4/59658.M. Accossion No.. 15.9.69......