·बालनातिया:
रचयिता
वैद्य. रामस्वरूपशाखी
सम्पादक
नन्दनन्दनसनाढयः एम० ए०
बालसंस्कृतम् प्रकाशनम्
प्रागरा रोड, घाटकोपर, पम्मई-७७

·कथानां क्रमः..
३
१. शवमनोरथः
२. आपत्सुरैराणि
३. दुर्जनो निन्दति
४. सत्य विजयते
५, पुण्यश्लोको नलो राजा
8
६. मिथः साहाय्यम्
७. न वेत्ति मूढो गुणम्
१०
१२
८. सुस्थाने शोमते योग्यः
१. ईश्वरे विश्वासः
१०. मूढः कलहायते
११. सर्प पय॑मतिमात्रम्
१२. विश्वासो नैव फर्चव्यः
१३. सता सङ्गः
१४. प्रत्युपपन्नमतिर्येश्यः
१६
१६.
२६
२६
१५. भ्रावरी
पुस्तकस्यास्य सर्वेऽधिकाराः स्वाधीनाः सन्ति
द्वितीय मुद्रणम् ]
[१मई मिष्टान्दा १३
वैद्यः-रामस्वरूपशास्त्री
पालसंस्कृत कार्यालयः, भागरा रोट, पाटकोपर, पम्पई-७७
मादेशिकप्रेस, दरियागंज, दिल्ली-७

·बालनीतिकथाः पञ्चमो भागः शतमनोरथः आसीत् पुरा वाराणस्यां शतमनोरथो नाम ब्राक्षणः । से नित्यं भिक्षां चरति स्म । स भिक्षया लब्धेन चूर्णेन घटम- पूरयत् । तस्य कुटीरे मूपिकाः श्रासन् । तेपो भयात् स तं घट नागदन्ते श्रारोप्य, अधः सट्या निधाय तस्य रक्षामकरोत् । एकदा रात्री शयानः सोऽचिन्तयत्-'परिपूर्णोऽयं वर्तते मम घटः गोधूमस्य चूर्णेन। यदि दुर्भितो भवेत् , तर्हि अनेन रूप्यका शतमुत्पद्यत । ततः तेनाजाद्वयं ऋष्यामि। ततः प्रतिपाएमा- सिकात् प्रसवात् छागीनां पूथं भविष्यति । ततश्यागीमिः प्रभूताः गाः ग्रहीप्यामि । गोभिः महिपीः, महिपीभिः वडवाः, ·पालनीतिकथाः बडवानां प्रसवतः प्रभूता अश्या भविष्यन्ति । ते विक्रयादनन्य स्वर्ण भविष्यति । स्वर्णेन चतुःशालं गृहं निर्मास्यामि । ततः कश्चिद् नालणः मम गृहमागत्य युवतिं रूपाट्यां कन्या दास्यति । तस्याः सकाशाद पुत्रो मे भविष्यति । अहं सिद्धमनोरथः इति तस्य नाम करिष्यामि । ततः स जानुभ्यां प्रसर्पणयोग्यः भविष्यति । अहं चाश्वशालायाः पृष्ठे देशे उपविश्य पुस्तकं वाचयि- प्यामि । अत्रान्तरे सिद्धमनोरथशर्मा मां वीक्ष्य मातुः उत्सङ्गाद जानुरिङ्गणपरः अश्वानां खुरासन्नवर्ती शनैः शनैः मम समीप- मागमिष्यति । ततोऽहं कोपेन ब्राह्मणी कथयिप्यामि-'गृहाण पालकम्' इति । सा तु गृहकर्मणि व्यग्रचित्ता मम वचनं न थोप्यति । तत उत्थायाहं तां पादप्रहारेण ताडयिष्यामि । एवंविधान् शतशः मनोरथान् कृत्वा ध्याने मग्नः स तथा पादप्रहारमकरोत् , यथा स घटः भग्नः, स्वयं च गोधूमचूर्णेन पाण्डुरतामगच्छत् । अतः कथयन्ति विद्वांस:- चिन्वानोऽनन्तपुष्पाणि मालायुग्मं य इच्छति । मग्नकार्यः स जायेत यथा शतमनोरथाः ।। - ·पंचमो मागः थापत्सु वैराणि कस्मिंश्चिद् वने वबो मृगा सवसन् । एकदा कविद् माखेटिकः तद् वनमविशत् । स तत्र नदी गच्छता मार्गेण प्रयातान बहून् मृगान् अपश्यत् । स तेषां मार्गे जालमतनोत् । अचिरादेव एको मृगो जलार्थी सरितं गच्छन् बस्मिन् जाले- ऽपतत् । स तत्र बद्धोऽभवत् । ततः स महता प्रयत्नेन दन्तः पाशं छित्वा कथंचिद् अात्मानं विमोच्य व्यापभयात् जलम- पीत्वैव ततः पलायितुमारभत । भयभीतः स दुर्गमेणारण्यगागंण धावन दावाग्निना ज्वलन्तं वनमविशत् । तदपि महता कप्टेन समुल्लंघ्य पुनरपि धायमानः प्राणपरीप्मुरभवत् । अत्रान्तरे कोऽपि मृगयुरागत्य वेगेन तस्योपरि शरान प्रावपत् । ततो भीतः स हरिणः परमेण जवेन धावन् तस्माद् व्यापाद् अात्मानमरचत् । ततः सवेगं पलायमानः स दुर्दैव- हतको मृगः कुत्रापि पुराणकूपे पतित्वा नियमाण एवमपाठी- एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं तावद् द्वितीयं समुपस्थितं में। आपत्सु वैराणि समुल्लसन्ति छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ।।

·यालनीतिकथाः
दुर्जनो निन्दति
.
एकस्मिन् वने कश्चित् भृगालः अयसत् । युभुक्षितः स
चिरम् इतस्ततः अभ्रमद , तथापि न किमपि खाद्य प्राप्तवान् ।
ततः सः एका द्राक्षालताम् अपश्यत् । सा लता तुङ्गायाँ भित्ती
समारूढा अभवत् । लतो दृष्ट्वा भृगालः अचिन्तयत्-अहो.!
मे सौभाग्यम् ! लब्धं मया मधुरं भोजनम् । द्राक्षाः पक्याः
सन्ति । इमाः अहं सुखेन भक्षयिष्यामि । अद्य वृप्तिः भविष्यति।
अहो! विशाला इयं वल्लरी। यस्यां पहूनि द्राक्षागुच्चानि
चर्तन्ते, इति चिन्तयन् यावत् शृगालः द्राक्षागुच्छमेकं लब्धं
ग्रीवाम् उन्नतां करोति, तावन् निराशः संजायते । 'हा !
हतोऽस्मि' इति सः अवादीत् । 'किं करोमि, कथं करोमि,
का उपायः इमानि द्राक्षाफलानि लब्धुम् । सुदूरमुच्चैः सन्ति
द्राक्षाफलानि । सः पुनः पुनः पश्चिमाभ्यां पादाम्यां तिष्ठन तानि
द्राक्षाफलानि लधु यत्नम् अकरोत् । भूयोभूयः उत्पतति
निपतति च । ततः स श्रान्तः संजायते, निराशो भूत्या
निवर्तते च । स यययन-'यम्लानि सलु इमानि द्राक्षा-
फलानि, नाई अपमानि एतानि भवयितुम् इच्यामि' इति ।
एवमेव लोके दुर्जनाः मुपस्तूनि लन्धुम् यशः वानि
प्यन्ति । या एव उक्तं करिना-
दुर्जनाः सज्जनस्थानं लघु पूर्वन्नि धमम् ।
परास्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दा प्रर्वत ।।
-

·पंचमो माग [. सत्यं विजयते - - एकः चौरः आसीत् । स चौर्येण जीवति स्म । गृहे तस्य मार्या आसीत् , पुत्रा आसन्, धनानि पशवश्च आसन् । गच्छता फालेन स वृद्धः अभवत् । एकदा तस्य भार्या तमकथयत्- स्वामिन् ! श्रावां वृद्धौ स्वः। चौर्य कुर्वतोः आवयोः वयसी घ्यतीते । नगरस्य जनाः तीर्थानि गच्छन्ति, दानानि ददति, देवान् च अर्चन्ति । प्रायां तु न किमपि अन्यजन्मने अनुतिष्ठायः । अद्य पूर्णिमा तिथिः, जनाः गङ्गास्नानार्थ यान्ति । तद् आवामपि किं न गङ्गां यार, सा हि सर्वाणि पापानि हरति कल्याणकरी देवतानामपि । यथोच्यते- ; । यद्यपि दिशि दिशि सरितः परितः परिपूरिताम्भसः सन्ति । तदपि पुरन्दरतरुणीसङ्गतिसुखदायिनी गङ्गा ।। इति चिन्तयन्तौ तौ गङ्गास्नानार्थ हरिद्वारं प्रस्थिती । अन्यस्मिन् प्रभाते च तो गङ्गातटम् अनुप्राप्त। तौ पर्वस्नानं विधाय तीर्थत्रालणेभ्यः धनं भोजनं वस्त्राणि च अयच्छताम् । ततः तौ तटस्य नातिदूरे कुटयां स्थितं कंचन महान्तं साधुम- परयताम् । च तं प्रणम्य फलानि उपाहरताम् । महात्मा च 'सत्यं वद, धर्म चर' इति उपादिशत् । ततस्तौ गृहं प्रत्यागच्छताम् । महात्मनः उपदेशेन चौरः सदैव सत्यं वदन्ति, धर्म च आचरति, गीतां च पठति, भृणोति च गीतापाठशाला गत्वा धर्मशास्त्रोपदेशान्, अनुतिष्ठति च जीविका–'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन, स्वधर्मे ·बालनीतिकथाः निधनं श्रेयः परधमों भयावहः' इत्यादीनि भगवतो पचनानि अनुस्मृत्यानुस्मृत्य सदैव चौर्यम् । एकदा चौर्यार्थी स राजभवनम् अविशत् । तत्रत्यो राजाऽपि जागरूकः आसीत् । स रात्रौ गुप्तचरो नगरस्य. रक्षामकरोत् । मार्गे गच्छतोः तयोः समागमोऽभवत् । चौर स्वस्य परिचयम् अददात् । राजा तु छलेन-'अहमपि चौरोऽस्मि' इति तव मित्रमस्मि । राजप्रासादे अद्य चौर्य करिप्याचः, भविष्यावश्यावा लब्धः समभागभाजी' इति तमवादीन् । ततः तो चलितो, सम्प्राप्तौ च राजप्रासादम् । राजा प्रहरी भूत्वा निभाल्यमान इव तस्य रक्षोपायान् द्वारदेशे अतिष्ठत् । चौरः प्रासादमविशत् । स क्षणान् निवृत्य राज्ञो हस्ते रलमेके निधाय अयादीद-'मित्र ! नृपस्य कोपे त्रीणि रत्नानि श्रासन् । आवयोः विभाजने असुविधा भवेद् इति कृत्वा मया द्वे एव आनीते। इदमेकं मम, द्वितीयं च तव भविष्यति' इति । ततस्ती मिथो कृताभिवादनी गृहम् अगच्छताम् । राजा- ऽप्यन्येन मार्गेण प्रासादम् अविशत् । स स्थस्य कोपं गत्या भपरपद् रत्नमेकम् । स चौरस्प सत्पमापणेऽतीच तुष्टोऽभवत् । प्रमाते स चौरमाकारयित्वा सादरं मन्त्रिस्याने न्ययोजयत् । चौरः योग्य मासीत् । स राजा दत्तं मन्त्रिपदं मुखेन वहति स्म । इत्यं च सत्यं सर्वत्र विजयते । यथोच्यते- गोभिषिप्रेथ वेदय सतीभिः सत्यवादिभिः। अलुब्धः दानशीश्च सप्तमिः धार्यते मही।।

·पंचमो मागः
[0
पुण्यश्लोको नलो राजा
आसीत् पुरा निपधाधिपो महान् यशस्वी राजा नलः ।
स धीरो वीरो दान्तः शान्तो दयालुः धर्मज्ञश्चाभवत् । तस्य
गुणैः आकृष्टा नृपतेः भीमसेनस्य पुत्री परमा सुन्दरी दमयन्ती
नाम इन्द्रवरुणकुचेरादीन् देवानपि विहाय तं वरयति स्म ।
ततस्तयोः विवाहोऽभवत् । तौ च दम्पती राज्यसुखानि
अन्वभवताम् ।
राज्ञः नलात् पराभूता देवा रुष्टा अभवन् । विशेषेण
कलिः दमयन्तीलामेन वञ्चितोऽतिशयं क्रुद्धोऽभवत् । स
राजानं नलमुपपीडयितुं मनो दधे । स राज्ञः मनसि
“प्राविशत् । कलिना उपहतः स राजा चित्तविक्षेपमुपलेमे ।
स स्वम्रामा पुष्करेण सह घ ते पराजितः सर्वस्वं राज्य
चापि हारितवान् ।
ततः स भार्यया दमयन्त्या सह वनमगच्छत् । तदा
तस्य भोक्तुमन्नं परिधातु वस्त्राणि चापि नासन् । स दिगम्बरो
भूत्वा वनेऽभ्राम्पत् । घोरे बने प्रियां पत्नी दमयन्ती-
मत्यजत् । अनन्तरं ककॉटकेन महासर्पण दष्टः स विरूपता-

·बालनीतिकथाः मगच्छत् । वामनो विरूपः स अयोध्याधिपं राजानमृतपणे शरणमगच्छत् । स वाहुकः इति नाम्ना अयोध्यामहीपतेः सारपितामभजत् । अस्मिन् अन्तरे यहूनि दुःसानि सहमाना दमयन्ती महता फप्टेन पितुः भीमसेनस्य गृहमाप्नोत् । सा सुतरी पत्युः अन्वेपणपरा 'दमयन्ती पुनः स्वयंवरे पतिं वरिष्यति' इति कृतकं घोपमघोपयत् । भैम्याः पुनः स्वयंवरस्य निमन्त्रण लब्ध्वा पाहुकसारथिरयोध्यामहीपतिः 'नृपतेः भीमसेनस्य राजधानी सजवेन रथेन प्रायात् । मार्गे देवा नलस्य विरूप- तामपहृत्य तस्मै वं रूपमयच्छन् । स. स्वस्थः प्रकृतिस्थावा- भवत् । . : कुण्डिनपुरे स्वयंवरो नाभवत् । ज्ञातरहस्यः अयोध्याधिपः भीमसेनश्चापि सातहपों प्रास्ताम् । नलो दमयन्ती च पुनः लब्धपरिचयो अजायेताम् । ततो लब्धराज्यः स राजा नलः मुखेन प्रजा अपालयत् । प्रजाः मुसान्पन्वभवन् । धपिताऽपभुता सेयं कथा व्यासेन वर्णिता । नलस्य नृपतेः सैपा मया चात्र प्रकीर्तिता। .

·पंचो माग ire मियः साहाय्यम् . .. एका पिपीलिका आसीत् ।। एकदा आहारार्थ भ्रमन्ती सा कमपिः आम्रस्य पादपं समारोहन् । वृक्षस्य शाखासु धावन्ती सा अकस्माद् अस्खलन, अपतञ्च अधस्ताद् मरिते जलाशये।तस्मिन्नेव वृक्षे कस्यचित् कपोतस्य कुलायः श्रमवत् । स तत्र स्थितः जले निमजन्ती पिपीलिकाम् अपश्यता नियमाणायां तस्यां पिपीलि- कायर्या दयालुः स कपोतःशुष्कम् प्रामस्य दलमेकमपातयत् । तत् पत्रं जले अतरन् । पिपीलिका च तस्मिन्नारुढा सती स्वजीवितम् अरक्षत् .. प्राविरकरोच कृतज्ञताम् । ततः तौ मित्रे अभवताम् । ततः दिनेषु गच्छत्सुःएकदा स कपोतः वृक्षस्य शाखायाम् एकाकी अतिष्ठन्, पिपीलिका च वृक्षस्य मूले स्वस्य विलस्य द्वारि कर्मपरा अभवत् । तदैव कश्चिद् व्याधः आगत्य कपोत इन्तु धनुपि वाणसन्धानम् अकरोत् । पिपीलिका तमपश्यत् । साधावन्ती व्याघस्य स्कन्धम् श्रारुह्य क्रोधेन तं तथा. अदशव यथा दंशपीडितः स.न्याधः लक्ष्याद् ' अपारांध्यत् । धनुमुक शाथ अन्या दिशम् अगच्छत् । तस्य शब्दं श्रुत्वा कपोता उड्डीय वृक्षान्तरम्'अयासीन् । एवं तौ विपदि परस्परं साहाय्य धर्वन्ती चिरं सुखेन न्यबसताम् । लोके खगा मृगाः कोटा छुपायु: परस्परम् ।। पालकाः किं न कुर्षीयमुपकारं परस्परम् ।।

·१०] बालनीतिकथाः न वेचि, मूढोःगुणम् :, ..आसीत् पुरा धारायां महानगर्या' कश्चित् कृतघनो नाम महावणिक् ।। वसतेः वहिः तस्य फलोद्यानमासीत्। तस्मिन् वहुंविधाः फलवृक्षा आसन् । ते सदैव प्रचुराणि फलानि फलन्ति स्म । फलानां विक्रयेण स विपुलं धनमार्जयत् । स धनिका अभवत् । स विवाहम् अकरोत् । तस्य अपत्यानि च अजायन्त । : स उद्यानस्प एकस्मिन् कोणे इष्टिकामयं द्विभृमिकं भवन- मकारयत् । स तत्र कूपं न्यखानयेत् , गाः अपालयत् , क्षेत्राणि अक्रोणात्', हलं च अचालयत् , 'सारमेय' कुक्कुटं च अरक्षत् । वस्य द्वी कर्मकरी भृत्यौ च प्रास्ताम् । सारमेयः तस्य पाहरिका शासीत् । कुक्कुटः-तं.सदैव अतिप्रभाते एव अबोधयत् , भृत्यो पसमये तस्य कार्याणि मयुर्वाताम् । कृतघनः परमः- चतुरः श्रमशीलः व्यवसायी चाभवत् । तस्य कुक्कुटः निशायाः · उत्तरार्धे - चतुर्वादनसमये एव · उच्चैः विरावमकरोत् । स तस्य निनादं श्रुत्वा विष्टराद् -उत्थाय कृत- शोचस्नानः, नारायणस्य नामानि राजपत् । ततः पयोदयात् पूर्वमेव मृत्पो भयोधयत् , न्ययोजयय वो कार्यषु प्रातरेव। . भृत्यो तस्य अलसी पास्ताम् । ती स्वामिनः कार्य सम्यक् फर्नु न अकामयेताम् । ती मधिनीती चामरताम् । परन्तु वेतन- लोमात् कार्याणि कत्तुं पराधीनी भास्ताम् । ते प्रातः विलम्वेन कार्याणि प्रारम्भुपच्दताम् ।

·"
पंचमो मागः
[१५
'एप कुक्कुटः वणिज प्रातः, एव. प्रबोधयति, स च आवा
तत्क्षणादेव कार्येषु नियोजयंति । सोऽयं खलः ककवाकुः
अकारणचरी कदर्थयति नः' इत्येवं विचारयन्तौ तौ तं ताम्रचूडं
हन्तु मनो दधातेतराम् । ततः तौ एकदा अवसरं लब्ध्वा तं
कुक्कुटं जनतुः । कुक्कुटस्य अभावेन वणिक् समयस्य ज्ञाने
अन्ध इबाभवत् । तदा स समयेन कार्याणि कर्तुन अपारयत् ।
वणिजः गृहे घटीयन्त्रं नाभवत् । स कुक्कुटः एव तस्य
समयनिर्देशकः आसीत् । मृते च ताम्रचूडे स कृतधनः कदाचित्
निशीथे एव उत्थाय,कायें लगति स्म प्रबोध्य च मृत्यौ: अपि
न्ययोजयत्-चर्या ।
तदा तौ पराधीनी विलपन्तौ पश्चात्तापमफुर्वाताम्-हे
साधो ! ताम्रचूड ! सुसमयज्ञ.! त्वयि जीवति आवा सुखिनौ
आस, त्वपि उपरते तु नी परमदुखिनौ संजाती। अयं
मृढोऽस्माकं स्वामी अर्धरात्रे एव कार्याणि समारम्य 'दुःखदो
जायते नः । तदा मृढौ आर्वा तव गुणान् ने जानीवः स्म ।
सत्यमिदमुच्यते--
भद्रस्य जीवनदातुः वेत्ति कूपस्य नो गुणान् ।
मूढः प्रशंसतेऽत्यन्तं शुष्क तस्मिन् पिपासितः ।।

·१२] बालनीतिकथाः सुस्थाने शोभते योग्यः - - मासीत् पुरा वाराणस्यां शत्रुघ्नसिंहो नाम नृपः। स न्यायेन प्रजाः अपालयत् । सुचिरं राज्यं कुर्वतः तस्य जरा समागच्छत् । तस्य पुत्रो नासीत् , यस्मै स स्वस्य उत्तराधिकारं दद्यात्। तस्य चान्धवेष्वपि न कश्चिद् राजासने संस्थातु योग्योऽभवत् । उपरते राजनि सचिवाः अमन्त्रयन् । ते प्रजाभाग्येन ये कमपि समये आगन्तुकमेव राजानं कतु मैच्छन् । 'श्वस्तने प्रमाते यः कश्चित् प्रथमं नगरद्वारं विशेत्, स एव राजासने स्थापनीयः' इति तैः निीतम् । एवं निथिते अन्यस्मिन् प्रभाते देवयोगात् कधिद् मिनुकः एव नगरद्वारमविशत् । मन्त्रिणस्तमेव राजानमर्षन् । भिनुफा स राजव्यवहारं कथं जानीयात् । अयोग्ये तस्मिन् राजनि राज- सेवकाः स्वाधीना यवं राजकोपम् अलुण्ठन् । अधीनाः सामन्ताः करं न अददन् । सर्वाः प्रजा राजतस्करैः उत्पीडिता अभवन् । सचिवाः शासकंमन्या अभरन् । राजसिंहासने न राजमानः नवीनः शासकः मृर्सः चादु- कारः पूजितोऽभवत् । प्रथमं तु स शासनसम्बन्धेऽनमिनः किमपि कन्तु भव नाजानात्, द्वितीयं च धेयण तेन किमपि छवमपि अनुमवाभावात् सर्वया रिफलमेवामपत् । , ·पंचमो माग [१३ इत्यं च प्रजासु महान् असंतोपोजायत । सोऽपि भिजुराजो राजपुरुषाणां प्रपञ्चैः छलैश्च सुब्धोऽभवत् । एकस्मिन् दिने देवयोमात् तस्य मिनुकराजस्य पूर्वतनः सखा राजद्वारं समा- गच्छत् । दत्तपरिचयः स राजानं द्रष्टुं कामयाञ्चकार । राजापि तमाहूय एकान्ते सर्व स्ववृत्तान्तमकथयत् । सोपि मित्रस्य भाग्योदयन राज्यप्राप्ती परमों प्रसन्नतामदर्शयत् । भनुकर तस्य प्रसन्नतां नाभ्यनन्दत् । स तु मम माग्ये रोदितव्यं, दुर्भाग्योऽहं विपज्जाले पतितोस्मि । कदा परमेश्वरो ममोद्धारं करिष्यति । अहं तु भिचुकः एव भिक्षया कृतोदरपूर्तिः सन्तुष्टः सुखी चाभवम् । अस्मिन् राजासने तिष्ठन् अहं विविधानां चिन्तानां भाजनं संवृत्तोऽस्मि । अहं रणोस्मि, दुर्वलोस्मि संजातः । चिन्तातुरस्य मम रात्री निद्रापि न समायाति । तदा तस्य मित्रं मनसि चकार- सुस्थाने शोभते योग्यः परस्थाने न शोभते । पअरे शोभते कीरः काफस्तत्र न शोमवे॥ .

·१४] पालनीतिकयोः ....... . ईश्वरे विश्वास:::: 'पासीत् कश्चिद् वीरसिंहो नाम राजपुत्रः । स विदेशं गत्वा सेनायर्या समवेतोऽभवत् । स बहु युद्ध पु वैरिणः पराजित्य बहुशो राजसम्मान, विपुलं धनं चार्जत् । ततः स स्वदेशं प्रातिष्ठन् । ग्रामे वसन् स सर्वेषां कुटुम्बिना बन्धूनां च प्रियोऽभवत् । तत्र स रूपगुणसम्पन्नाम् असमानां कुलेन क्षत्रियां कन्यां पर्यणैपीत् । मासं पितुः गृहे निवासं कृत्वा तौ दम्पती पुनः विदेशं प्रातिष्ठताम् । ' नवोढया तथा भार्यया सह वीरसिंहः स समुद्रमार्गेण यात्रा कुर्वनासीत् । यावत्तस्य पोतः मध्ये समुद्र प्राप्नोति, तावनं महान् सामुद्रः झन्झावांतः प्रादुरासीत् । सर्वेऽपि पोतयात्रियों भयभीता अधीरायाभवन् । वीरसिंहस्तु न कामपि भयविक्रिया प्रादर्शयत् । प्रसन्नमुखः स भगवन्तं नारायणं ध्यायन कृतमौनो ऽभवत् । ततः पत्युः निश्चिन्ता मुखमुद्रा वीक्ष्य भयभीता भार्या तमपृच्छन-'कथं मोः ! निश्चिन्त इव प्रतीयते भवान् ? पश्यतु एप झञ्झावातः शिरसि समागतः महान्याल इव व्यादाय कालं करालं मुखम् ।' इत्यं प्रियतमायाः यचो निशम्य वीरसिंहः कोपाव सङ्ग- माकप्य तस्याः शिरसि यपातयत् , थपृदय छतमन्दस्मितः वाम्- 'ननु भीरो । पर्वते तर भयं ममास्मात् रागान् ?' पवः शुचिस्मिता सा हरिणापी माह 'ननु प्राणनाय! मम ·पंचमो माग 'प्रिये प्ररनस्योत्तर न दचैव परिहास कत्तुं प्रवर्तते भवान्, प्रवर्वतां तावद् वर्तमानेन कालेन। अस्मात् तव हस्तस्थात् खड्गात् कुतो मे भयम् ? यतोऽई भवतः प्राणयल्लभाऽस्मि ।' इति श्रुत्वा वीरसिंहोऽवादीव:- ! यया त्वं मम प्रियाऽसि, तथैव लोकोऽयं लोकनाथस्य भगवतः परमेश्वरस्य प्रियो वर्तते। यथा मम हस्तस्थात् शस्त्रात् तब भयं नास्ति तथैव जगन्नाथस्य प्रभोः वशे स्थितात् अस्माद् झ>मावातात्. मम भयं न वर्तते । अहं भगवति विश्वासात् निश्चिन्तोऽस्मीति जानीहि । यथा तब मयि विश्वासो वर्तते तथैव ममापि,विश्ववन्धी भगवति वर्तते परमो विश्वासः। न पितु: पुत्रस्य भयं भवति । ईश्वरः सर्वेषां जीवानां पिताऽस्ति से फतुमकतु मन्ययाकतुं समर्थः। स यत् करोति तदेव भवति सुभाय । तस्यैच्छया सर्वमिदं विभाति । तस्य कृपया निर्भयो- ऽस्मि, न मे वर्तते कुतोऽपि भयम् ।' एवं त्रु वाणस्य पत्युःमुखं विलोकयन्त्याः तस्या मनसि अकाशोऽभवत् , विनष्टश्च तत्क्षणादेव झन्झावातोपि गगनतलात्। अत आह आचायों महाप्रभुः श्रीवल्लभः ऐहिके पारलोके च सर्वथा शरणं हरिः । दुःखहानी तथा पापे भये कामापूरणे ॥

·थालनीतिकथाः मूढः कलहायते श्रासीत् 'देवगुप्तायों नग- सुधाकरो नाम "वित्रः बामेषु पौरोहित्य तस्य जीविका आसीत् । स पहनि शास्त्राणि अपठत् । स गृहे समागतान द्विजंबालकान च्याकरण ज्यौतिष- मायुर्वेदमन्यानि च शास्त्राणि अपाठयत् । एकदा पापाढस्य पौर्णमास्यां स कस्यचिद् यजमानस्य हे भगवतः सत्यनारायणस्य कथा कथयितु यामान्तरं प्राति- इत् । तस्य मित्रं दिवाकरमिश्रोऽपि तेन सहागच्छत् । सोऽप्य- नेकशास्त्रेषु विद्वान् 'मासीत् । मागें संस्कृत भापमाणी तौ विधि- धेपु विपयेषु वाग्विनोदानकुर्वाताम् । सुधाको मध्याह्न श्रेष्ट्रिनो गृहे ग्रहशान्तिपूर्विको भगवतः श्रीसत्यनारायणस्य कामवाचयत् । कथान्ते द्वौ अपि तौ विद्वांसी विप्रो भोजनं कृत्वा किश्चिद् विथम्य लब्धदक्षिणी पूजोपादान: मादाय स्वग्राम न्यवतेताम् । मार्गे गर्जन्तो मेघाः पृथुलैः बिन्दुभिः मर्पित समारभन्त । शरणार्थिनौ तौ लघुमिः पदैः पुरः पतन्ती मुद्री तीवो तीरे स्थितं कस्यचिज नटिनो मठमविशताम् । जलदा: धारासारं वर्षन्तो रिक्ता अभवन् । ततो मन्दं मन्दं वर्पतो मेघान् चीचय दिवाकरः सुधाकरमवादीत्-'मित्र ! परोपकाराय जीवन ददता मेपानां स्तुती यठ कमपि श्लोकम् । सोवणेपत्- प्राधास्यः पर्वतकुलं . तपनोपतप्त, ::: दुर्दाववहिविधुराणि च काननानि । नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा, रिकोसि यजलद । सेव वयोचमा श्री।

·मंचमो.माग इति श्रुत्वा दिवाकरः प्रीतोजायत । तदा सुधारस्तं मार्थयत- मित्र 1 लमपि तठस्थान धृतान पातयन्ती पुरो वहन्ती नदीमिमा वर्णय ।' सोऽपि च- छायां प्रकुर्वन्ति नमन्ति पुप्पः फलानि यच्छन्ति तटदुमा थे। उन्मूल्य वानेव नदी प्रयाति तरङ्गिणां क्व प्रतिपन्नमस्ति ।। इत्पपाठीत् । नयोरित्वं साहित्यगोष्टी कुर्वतोः संस्कृता- धराणामयं न ज्ञात्वा तत्रत्यो मठाधिपो बटिलो गङ्गादासोऽचि- न्तयत्- 'नूनमिमी ब्राह्मणी मा मृसं मत्वा संस्कृतेन वचसा गालीः ददानो स्याताम्' इति । ततः स तो प्रवादीत्-"अरे ! पण्डितंमन्यौ युवा संस्कृते माँ गालीः ददानी न लज्जये किम् १ अहं राजे निवेदयिष्यामि पुवाम् । पागच्छनं मया समं न्यायमन्दिरम् । ' इत्युस्त्यास ने पाहुम्यां फर्पन न्यायालयामिमुसोऽभवत् । विप्रो लबमानो अमर- ताम् । जटिलः म ताम्पा मइ तारसरेण पहन विजापानकरोत् । बदा करलं संस्छतं मापमाणाम्पा ताम्यां विनाम्पा यलई कुर्वाणं वे अटिलं लोका न्यारपन् । इत्य च मृढः संनदं करोति मर्मस्ततः मस्तनपण्डितेन। सहविगीतं गुपपा प्रयान्न मान्ति मन्दाः राजुप्रामासिंदा।। ।

·१] यालनीतिकथाः सर्व वय॑मतिमात्रम् 3' पुरा सहस्रपादो. नाम. पिकुमार आसीत् । स विद्या- विनयव्यवहारसम्पन्नोऽभवत् । तस्मिन् -एको दुर्गुण आसीत् । सोऽतिपरिहासप्रियोऽभवत् ।। स समये समयः परिहासपेशलै। कौशलैः सुहृदः प्रसादयति स्म। परिहासव्यसनी स कदाचिद् असमयेऽपि - 'अतिपरिहासः कलहाय कल्पते' इति न्यायेन तान् परिदुनोति स्म च । अन्यो मुनिकुमारः खंगमः तस्य: मित्रमभवत् । स. सदैव सत्यवचनः सदाचारसम्पन्नः परित्यक्तसर्वसौख्यः परमः श्रद्धालुः देवद्विजगोसेवापरायणः तपस्तत्परश्चासीत् । सर्वगुणै। सम्पन्नोऽपि खगमः . भीरुरभवत् । सर्पस्य तु नाम्नैवः स विभेति स्म । - एकस्मिन् दिने मुनिकुमारः सहस्रपादः लीलया काल- तणानि चित्वा सर्पमकरोत् । तमादाय स जोपं खग़मस्य पृष्ठदेशमुपागच्छत् । खगमोऽग्निहोत्रं कुर्वाणः, पृष्ठदेशे स्थितः सहस्रपादः है. कर्तुं मैच्छद्, इति नाजानात् । ध्यानावस्थितः स तस्य छायामपि नापश्यत् । सहस्रपादः तं. तृणसर्प खग मस्य स्कन्धयोः न्यदधात् ।। सहसा, स भयेनोद्विज्य भूमी अपतन, प्राप्नोच्च सुगाढा मूर्छाम् । किं.

·पंचमो भागः
--
:: ततः फतिपयैरेव क्षणैः मृायां गतायों संगमः ते
5त्रिम सर्प परिज्ञाय भयममुञ्चत् । स रुष्टोऽभवन् । 'क्रुधां
तस्य नेत्रे' रक्ते अभवताम् । स सहस्रपादमशपत्– 'रे मूंढ
यतस्त्वं मां विपहीनेन सपणाऽभाययथाः, 'ततस्त्वं विपहीनस्य
सर्पस्य योनी जायेथाः' इति । :
तस्येमं भयङ्करं शापं श्रुत्वा सहसपादोऽत्रसंद । स तस्य
पादयोः पतित्वा 'साञ्जलिः प्रार्थयत्- हे मुने ! क्षमस्व
ममापराधम्, पाहि मां शापात् मर्पस्य योनेः । मम मित्रमसि
त्वम् ' इति ।
.. इत्थं च तस्य प्रार्थनया संगमः दयाभावोऽजायत ।
स पुनः प्रायोच- 'यस्तु, मित्र ! अलमिदानी वासेन ।
गतं न शोचन्ति - सन्तः । .तर कृतमन्यथा न भविष्यति ।
नापि च मम वचनं विफलं भवितुमर्हति । .अवश्यमेव त्वं
सर्पयोनी जनि लप्स्यसे । श्रथाप्यस्ति तत्रोपायः-
'मविप्यति नृपतेः प्रमतेः रुरुः नाम पुत्रः । यदा च
स सर्पयोनी सरन्तं त्वां द्रक्ष्यति, तदा त्वं शापाद् अस्मात्
-
मोक्ष्यसे' इति ।
अयः सहस्रपादो जलव्यालानां सर्पाणां जाती जन्म लेमे
विचचार च जागलेपु जलाशयेपु सह सजातीयः।
प्रमतेः पुत्रस्य रुरोः पत्नी सर्पदंशान् ममार | रुरुष
सर्पजावी संजातक्रोधः गृहीतददण्डः सन् हन्तु पृथियो

·थालनीतिकथाः
.
परिचक्राम । यत्र यत्र स सान् ददर्श तत्र तत्रैव स तान्
जधान | एकदा स डुण्डुभयोनौ बर्वमानं सहस्रपादं वं
मागें पतितं लेभे रुरुः वं मारयितु दण्डमुत्थापयाञ्चकार ।
भीतः सहस्रपादश्च माणत्राणाय से प्रार्थयामास, रुरोध च
तमिदमुपदिशन्- 'राजन् !. विषविहीनानां निरपराधानां
जलव्यालानामस्माकं मारणे ते पापानि भवेयुः । यश्च
सर्पः तब पत्नीमदशद , न स वैरभावेन क्रोधेन वा तथाऽकरोत् ।
सं तु कालप्रेरितः एव तथा कर्तुं प्राभवत् । संसारेऽस्मिन्
सर्वेऽपि प्राणिनः कालस्य प्रेरणया नियन्ते । रोगाः सर्पाः
विपं विद्यु द जलमग्निश्च मृत्योः निमित्तानि सन्ति । प्राणि-
म्योऽभयदानं भवादृशां भूपतीनां परमो धर्मः, इति मह्यमभयदानं
दूचा भवता धर्म उपार्जनीयः।
तंदा च रुरोः धर्मोपदेशं कृत्वा मुनिकुमारः सहस्रपाद:
सर्पयोने मुफ्तोऽभवत् ।
इत्थं चेहानुचितपरिहासस्य कुफलं भुज्यते जनः इति नं
कदापि अतिपरिहासः, अनुचितः परिहासो वा करणीयः
सुबुद्धिभिः । युज्यतेऽत्र सुभापितमिदं भंगितम्-.
परिहासो रमणीयः समये सखिभिः सदा ।
सोऽप्यतिमात्रमपथ्यं स्वादुमिष्टान्नवन्नृणाम् ।।

·'पंचमो मार्ग [२i 1- ! विश्वासो नैव कर्तव्यः -ok- कश्चिद् भिनुः धनपतेधर्मदत्तस्य गृहं गत्वा-'भवति । मिदा देहि । इत्युच्चरमाणीत् । श्रेष्ठी चाखलौ घान्यमादाप रास्मै दातुं' द्वारदेशं समागच्छत् । भितुस्तामनस्य मुष्टिं न स्त्रीचकार । श्रेष्ठी च--'अरे'! अन्नं नादाय किं मानुपं ग्रही- प्यति' इत्यवादीन् । भिनुरपि विचित्र एवासीत् । स क्रोधं कृत्वा-तहि मानुपमेय गृहीत्वा गमिप्यामि इति प्रत्यवादीत् । स तत्र थेष्टिनो द्वारदेशमुपविश्य माला जपितुं लग्नः । स यन्नं जल निद्रामपि च विहाय दिवारानमेकैनवासनेनातिष्ठत। मीतों घनपतिः तस्मै विपुलं धनं दातुसज्जोऽभवत् । किन्तु भिचुको नामुश्चत् । स तु मरिप्यामि मानुपं वा ग्रहीप्यामि इत्येव पुनः पुनरवादीद। अष्ठी राजद्वारमुपेत्य राजमन्विमिः सह विषयं विचारया- मास । ते तु 'नियता नाम स मृखों यतिः, किं तब करिष्यति, न मेतव्यम्' इत्परदन् । ततः श्रेष्ठी गृहमागत्य न मे राजपुरुरेपु वर्तते रदो विधासः । इदानी तेऽनुलं वदन्ति, मृते तस्मिन् भितुके तेऽन्यथा पदपः, मई कि करिप्पामि तेषाम् । ततः पुनरपि स राजमन्विर्य गत्या- 'मिसः स पत्रता प्राप्तः' इत्पपोन् । .

·थालनीतिकथाः ततः मन्त्री साधयं तमवादीद- अरे रे। अनिष्टमिदं संवृत्तम्, तब देहल्यां मृतः स भितुकः, अतः एव तस्य, हत्यायां तव भागो भवेत् । राजा त्वां दण्डयिष्यति । काण्ड- स्यास्य राजान्तिके निवेदनं मम कर्तव्यमापतितम् । श्रेष्ठिन् । जन्तव्योऽस्मि, राजपुरुषोऽस्मि इत्यहमस्मिन् विषय भवतः साहाय्यं कत्तुं नास्मि स्वाधीनः । ... इत्थं च श्रेष्ठी राजमन्त्रिणा सह सम्मन्य पुनरपि गृह- मगच्छत् । क्षणं विचार्य स स्वपत्नी भिक्षुकस्याने कृत्या मोवाच- 'यदि तब मानुषेणैव प्रयोजनम्, तर्हि इमां मम पत्नी गृहाण इति श्रुत्वा स मितुकः उत्याप बाहू प्रसार्य शान्त अवादी- हे श्रेष्ठिन् । अहं तु केवलं मम वचनं पूरयितु हठमकरवम् । न मे मानुपेण प्रयोजनम् , नापि च बहुना धनेन राजपुरुषा अपि सपरिकराः श्रेष्ठिनो द्वारदेशमवापुः । ते त भिक्षुकं सकुशल प्रयान्तं वीक्ष्य अकृतार्थाः एव न्यवर्तन्त । श्रेठी तु सस्मितः पद्यमिदं मन्त्रिणेऽपाठीव यतीनां शस्त्रपाणीनां नखिना भृङ्गिण तथा । -विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीपु. राजकुलेषु च ।। :: .

·पंचमो मागः [.2 सतां सङ्गः: . आसीद् राजगृहनाम्नि, नगरे रौहिणेयो नामः चौरः । तस्य पिताऽपि चीर्यवृत्तिरेवाभवत् ।। पृद्धः सः पुत्रमुपादिश- 'हे पुत्र ! यदि वं स्वस्य व्यवसाये साफल्यं कामयेथाः, तर्हि 'न जातु साधूनां 'सज्जनानां विदुषां · हरिभक्तानां वा सङ्गतिः कुर्याः ।। न कदापि याहि देवमन्दिरम् । नापि कुरु देवानां कथा कीर्तनं त्वा । न. ब्रामणानामुपदेशान् पाचर नापि 'कुरु वैष्णवानां समागमम् । दुर्भाग्ययोगाद् यदि क्वापि देवान् पूजयता, विष्णु. भजता, धर्मोपदेशं कुर्वतां च पिदुपां समाप्रवेशः समापतेत , तहिं त्वया कर्ण पिधाय तत्र स्थातव्यम्, न खलु श्रोतव्यास्तपो शास्त्रोपदेशाः । एवमुप- दिश्य तस्य पिता उपारमन् । - सदैव रोहिणेयः चौर्य करोति । कदाचिद् राजपुरुः गृहीतः कारागृहमपि प्रयाति । न स स्वस्य धर्म परित्यजति । एकदा सः चौर्य कर्तु कामः गृहात् प्रातिष्ठन् । स मागें यहूनां जनानां समुदायमपश्यत् । समीपं गतः स तत्र तीर्थकर महावीर स्वामिनम- पश्यत् । चकितो रौहिणेयः तत्र कर्णी पिधाय प्रतिष्ठन् । देव- योगात् तदेव तस्य पादै कण्टको लग्नः। स पीडाकरं कएटर्फ निःसारयितुं विवशोऽभवत् । यावत् स एकैन करेण तत् कण्टकम् निरसारयन्। तारदेव - देवा अमरा निर्जरायः भवन्ति, तेपी छापा भूमो न पतति नापि च ते चरणाम्याम् स्पृशन्ति भूमिम्' ·. बोलनीतिकथाः इत्येवं व्याख्यानं कुर्वतो सुनेरुपदेशः तस्य कर्णयोः अपतत् । चौरः स सत्वरं कौँ पिधाय तस्मात् स्थानात् पलायत । वर्षाणि व्यतीतानि । स नित्यं 'चौर्यमरोद । एकदा स राजपुरुषैः चौयें कर्मणि निगृहीतः। निगृहीतमपि तं न कश्चिद् 'अयमेव रोहिणेयः' इवि परिचेतु समर्थः आसीत् । बहुविधैस्त्रासितोपि स स्वपरिचर्य जाददाता उपायान्तरं न लब्ध्वा राजपुरुपास्तं तदणां सुराम- पाययन् । तया मूर्छितं तं राजभृत्याः कस्मिथित् परमरमणीये उपवने मुक्त्वा स्वस्वगृहाणि अगच्छन् । अन्यस्मिन् प्रमाते यदा स स्वस्थोऽभवत् । तदा आत्मानं परमे रमणीये उपवने बहुमूल्ये रत्नजातभूषिते आसने च उपविष्टमपश्यत् । तत्र विचित्राः पादपा श्रासन् । तेषु मनोज्ञानि सुगन्धीनि पुष्पाणि अमृतानि फलानि च आसन् । नत्र विविधः वस्त्रैरलंकारैश्च भूपिताः तरएयो गायन्त्यो यादयन्त्यो नृत्यन्त्ययासन् । तास्त प्रगम्य' सविनयमबदन्-'अहो! माग्यो- दयो भवतः । इदानी स्वर्गलोकमागतो भवान् । पुण्ययन्तः खलु सायान्ति स्वर्गलोकम् । कृपया स्वपरिचयं ददातु भवान् । मत्य लोके फेन नाम्ना किं नाम नगरं समलकरोति स्म भवान १.न देखलोकं सम्प्राधा पदापि भसत्यं यदन्ति, ये पामासमायाता रिसर्प न मापन्ते, स्वर्गात गुता मपन्ति ।'

·पंचमो भागः
[२५
.
ग्रहो ! सुरलोकं प्राप्तोऽहम् । एता दिल्या अप्सरसः !
इदं रमणीयं नन्दनं वनम् ।' इत्याचर्यपरम्परया चकितो
रोहिणेयः ‘यावत् स्वपरिचयं दातुमुधु क्लोऽभवत् , तावन्मुनेः
वचनानि तस्य स्मरणपथमागच्छन् । तदा स उच्चैरवादी-
ग्रहों! न मया सह कापट्ये न वर्तितव्यं युप्मामिः, नाई
स्वर्गे समायातः, न च यूयमप्सरसः। देवतानां चरणाः भूमि
न स्पृरान्ति, नापि, च तासां छायाः पृथिव्यां पतन्ति, इति
मया बातमुखान् श्रुतम् । गच्छन्तु स्वगृहं देव्यः। अहमेव
रोहिणेयोऽस्मि, इति ते राजपुरुषाः युप्माभिः प्रोकव्याः
इत्युक्त्वा स मनसा महावीरस्य शरणमगच्छन् ।
एतस्मिनन्तरे राजपुरुषाः आगत्य वं राज्ञः समदमनयन् ।
वदा रौहिणेयः सर्व स्ववृत्तान्तं नृपालाय न्यवेदयत् । राजाऽपि
धमते स्म सर्वानपि तस्यापराधान् ।
रोहिणेयोऽपि संजातविरागो न निवर्तते स्म स्वगृहम् ।
सोऽपि सर्व विहाय तीर्घराद् दीक्षां गृहीत्वा मुनिरभवन् ।
रा मोक्षमार्गमन्यसरत् । क्षणमपि कृतः सतां सङ्गः कन्याणाय
कल्पते इति करयो पदन्ति-
महाजनस्प सम्पर्कः फस्य नोन्नतिकारकः।
पपपत्रस्थितं तोयं धने मुनाफलथियम् ।।

·२६] पालनीतिकथा: प्रत्युपपन्नमतिश्यः असीत् पुरा पाटलीपुत्रे लक्ष्मीप्रसादो नाम घनिको परिणक् । साधुस्वभावः स धर्मपरायणोऽभवत् । स व्यापारेण विपुलं धनमार्जत् । लोकेषु प्रतिष्ठितः स यशः पुण्यं चापि लेमे। कालक्रमेण तस्य बरा समागच्छत् । स व्यवहारेषु शिथिलो- साहोऽजायत । तस्य गृहे पत्नी, परिणीतौ युवानौ पुत्रौ, तयोः भार्ये चासन् । तस्य वणिजः अलसौ ती पुत्रौ सर्वदा मिथः कलहायमानी आस्ताम् । वृद्धः स एकदाऽचिन्तयत्-अहो ! ममेयं महती संपद्धनान्धितधियामेतेपा ममात्मजानां महतीं विपदमानेष्यति। नैते धनोन्मादिनः इदानीं घधिरा अन्धाः पङ्गवश्च इव भृण्वन्ति पश्यन्ति चरन्ति चोचितम् । यथोच्यते- चधिरयति कर्णविवरं वाचं मुकयति नयनमन्धयति । विकृतयति गात्रयष्टिं सम्पद्रोगोऽयमद्भुतो राजन् ।। अन्पच बनवतां वर्तते भयम्- राजतः सलिलादग्नेचौरतः स्वजनादपि । भयमर्थवां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिम ।। मन्ये च ममान्ते युवानी अविवकिनी इमो मे मुतो धन- स्यास्य विभाजने एव कलहमुत्पाद्य अवश्यमेव विनाशमप्यतः। अवो मया मरणात् प्रागेर धनस्यास्य सुविभागो विधेय इति । *. " ·पंचमी भागः इत्यं चिन्तयन् स स्वसम्पदो विभाग कत्त मनो दधे। स क्षेत्राणि गायः भवनानि भूपणानि वसनानि सर्वाणि चान्यानि यस्तूनि समानभागन विभज्य पुत्राभ्यामदात् । एकमशुलीयक मवशिष्टम् । तस्यैव विभागे तयोः तत्पुत्रयोः कलहः सम- जायत । ज्येष्ठः तदादातु हठमकरोत् । कनिष्ठोऽपि तद् ग्रहीतु- मनुगेपमकरोत् । तदा स वणिक् पुत्री सम्बोध्य अबादी है सुधियो । नान्पस्य हेतोः कुरुतं मियः कलहम् । एकः प्रहगु- लीपकं गृहीयात् , अन्यश्च तस्य प्रभूतं मृल्यम् । अनेन प्रकारेण समानभागमाजी भृत्वा मुखिनो भवतं युवाम् । शृणुत नीविरचनम्- लोमं लामं यशो पापि मानं यापि पदं महत् । परित्यज्य मुधीः स्वरं विवादरिपयं त्यजेत् ।। परन्तु पुत्री वी पितुः निर्णयन सन्तुष्टी नामरताम् । तदा सा अन्यस्मिन दिनेऽस्प निर्ययं दास्यामि' इत्यूचा विवादविषपा मारमानं मोनपित्वा शपनगृहमगन्छन् ।

·.
.
बोलनीतिकथाः
कि मृपा वृक्षाणां गणनया' इति । इत्थं पितुर्वचनं श्रुत्वा ज्येष्ठः
पुत्रोऽङ्गुलीयकं गृहीत्वा 'पितरं प्रणम्य गृहमविशत् । ततः स
श्रेष्ठी द्वितीयं पुत्रमानाय्य श्रवादीत---पश्य पुत्र ! इदमङ्गुलीयक
मया तव कृते समानीतम् । - तब भ्राता मया कथमपि प्रबोध्य
संतोपितः । इदानीमिदं गुप्त रक्ष, येन ते ज्येष्ठो भ्राता न
पश्येदिदम् । एवं कथयति जनके सोऽप्यङ्गुलीयकं तद्
गृहीत्वा भवनमगच्छन् ।
अनेन प्रकारेण पुत्रयोः संविभागं विधाय निर्विएणः
पुद्धिमतां श्रेष्ठः स वणिक् सुखेन जीवितशेपं निखहत् । तस्य
पुत्रौ च सुतरां भ्रातभावेन मिथः साहाय्यं कुर्वन्तौ सुखिनी
अभवताम् । इत्थं च बुद्धिवैभवेन विपदि महात्मानः सज्जनाः
स्वयं सुखिनो भूत्वा स्ववन्धून् अन्यानपि च सुखभाजः कुर्वन्ति
इदमत्रोच्यते-
विपदि धैर्यमथाम्युदय क्षमा
सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः ।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुती
प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ।।
1"

·पंचमो मागः
[स
भ्रातरी
शंखो लिखितश्च भ्रातरौ आस्ताम् । शंखो ज्येष्ठः
लिखितश्च कनिष्ठ आसीत् । ती जात्या ब्राह्मणौ आस्ताम् ।
तो मुनी अभवताम् । तौ तपस्विनी प्रास्ताम् । तौ च पृथक्
पृथक् आश्रमं कृत्वा अयसताम् । एकदा लिखितः शंखं द्रष्टुं
तस्य प्राश्रमपदमुपागच्छत् । दैवात् शंख उपस्थितः नासीत् ।
स केनापि प्रयोजनेन नगरं गतोऽभवत् । भोजनस्य वेला
श्रासीत् । लिखितं युभुक्षा याधते स्म । आश्रमवृतेषु पक्कानि
फलानि आसन् । मम ज्येष्ठस्य भ्रातुरेवेदं फलोद्यानम्
नान्यदीयमिति विचार्य लिखितः वृक्षाणामघस्तात् पतितानि
फलानि चित्या अखादीत् ।
अस्मिन्नेवान्तरे शंस आश्रमपदं समुपागच्छन् । कनिष्ठो
ज्येष्ठस्य भ्रातुः पादयोः प्राणमन् । स आशिपो दत्त्वा तस्य
कुशलमपृच्छत् । ततः स स्नात्वा पूजाविधि विधाय भोजनस्य
सज्जा फत् लग्नः । श्यामाकस्य भक्तं गोदुग्धं फलानि
चासन् भोक्तुम् । 'आगच्छ तात ! भुञ्चहे, महती ते घेला
साता बुभुक्षितस्य' इति भ्रातुः पचनमाफएर्य-वा-
गतेन मया आश्रमस्य फलानि भूतानि' इति नातिवाधते
.मा युभुक्षा इति वदन लिखितः पादी हस्ती प्रक्षाल्य
मात्रा सह भोक्तुमुपाविशत् । कृतं सुसेन भोजनं द्वाभ्याम् ।
उत्तय स्वाध्यायचत्वरे शिप्यैः सह उपपिशन्तो तो धर्मचर्चा-
माम
,

·२.]
बालनीतिकथा:
शंखः-किं तात ! भोजनात् पूर्वमद्य त्वया फलानि
सुक्तानि ?
लिखितः-भुक्तानि मधुराणि पक्वानि फलानि ।
शंख:--ननु कुतो लब्धानि तानि फलानि त्वया ?
लिसितः-तानि सर्वाणि अस्मादेव आश्रमोयानाद
लब्धानि।
शंखा-तर्हि चौरस्य कर्म कृतं त्वया, यन् मामनापृच्छथैव
मदीयस्य आश्रमस्य फलानि त्वया खादितानि ।
लिखितः-(लज्जमानोऽधः पश्यन्) अहो ! अपराद्ध मया।
शंखः-तर्हि, कृतस्यापरावस्य दण्डमईसि त्वम् ।
लिखितः-अवश्यमर्हामि । किं दण्डं स्यात् ?
शंख:-इदमहं न जानामि । देशस्य राजानं गत्वा
चीरोऽस्मि, दण्डं मे देहि' इत्यापृच्छस्य त्वम् ।
ततो लिखितः ज्येष्ठस्य मातुः आदेशेन सत्वरो देशस्य
राजानं मुद्य म्नं समुपेत्य--'हे राजन् ! मया अनापृच्छय व
'भ्रातः श्राश्रमस्य फलानि भुक्कानि, इति प्रमादात् मम चौर्य
कर्म भापतितम् , तच्चार्यस्प दण्डं मयि विधातुमईति देवः'
इति न्यवेदयत् ।
राजा-'हे मुनिहमार ! दण्डाधाने पदि राजानमेव
प्रमाणं मन्यते भवान्, तर्हि मापदानेपि स एप प्रमाणम्।
इति मन्ये । तदहं मान्तं घमे। गृहातु ममातिथ्यम् सेवा
पान्पामाशापयतु भवान् ।
।।

·पंचमो मागः [३१ . इत्यं च राज्ञो वचनं निशम्य मुनि तुप्यत् । स तु-'अहं दण्डमामि, अहं दण्डमहामि' इति पुनः पुनराग्रहमकरोत् । अन्ततो गत्वा स राजा मुनों दण्डमाधा- तुमागृहीतः वाचयति स्म चैत्यं दण्डधाराम्- शुद्धाचारो मुनिमोहाद् येनानापराध्यति । छेदनं तस्य शस्त्रेण स लब्ध्वा शुद्धिमर्हति ।। ततो राजा मुनेस्तस्य हस्ती छेदयाश्चकार। दिन- हस्तो लिखितः पुनरागत्य भ्रातुः पादयोः पतित्वा क्षमामयाचत । अथ प्रीतिमान् शंखो भातरमवादी-'तात ! प्रसनो- ऽस्मि त्वय्यहम् । त्वमसि परमो धर्मज्ञः। तव हस्तच्छेदनमिदं धमॉल्लंघनस्य समुचितं दण्डम् । इयमस्ति नातिदूरे प्राथ- मान् नदी । यस्यां स्नात्वा कुरु देवानां पितृ णां च तर्पणम् । नातःपरम् अधर्मे मतिं कर्तुमर्हसि त्यमिति मन्ये । ततो लिखितः सचैलः नदीमयातरत् । स्नात्वा च यावत् स तटमुपैति स्म, तावदेव तस्य भुजाम्पा कमलकोमली कगै अजायताम् । तदा विस्मितोऽतिप्रसनः स मुनियुवा देवर्षि पितृतर्पणं विधाय पुनर्मातरमुपेत्य तस्य पादयोः प्राणमन्, श्रदर्शयच तं स्वस्य नागती फमलकोमली हस्ती। शंखरच पुनः कनिष्ठस्य प्रातुः विस्मयमपाकचे कामः 'मया उपसः प्रभाग क्वेमी हस्ती पुनः समुत्पादिती, तपसा सर्व भवितुमईति, इति जानीहि वाव ! निधितम् ।'

·२२]
बालनीतिकथाः
लिखितः यद्यचमस्ति, तर्हि पूर्वमेव किं न मे शुद्धिः
सम्पादिता तत्र भवता ?
शंख:-~यतो दण्डाधाने नास्ति ममाधिकारः। तत्र तु
रावाधिकरोति । अनेन ममोपदिप्टेन विधिना राजापि
शुद्धिमर्हति, पितरः तृप्ताः, देवाः प्रीताः, त्वमपि च दोपमुको
धर्मस्य गति लब्धवान् । इति फल्याणपरम्परेय
मुनीनामस्माकम् ।
यस्यां ना स्नानात् लिखितस्य पाहुम्या हस्तौ
समुद्भूती, सा नदीदानीमपि थवाच्याम् बाहुदा इति
नाम्ना प्रसिद्धास्ति।
अस्तेयं खलु दशलक्षणस्य धर्मस्य चतुर्थ लक्षणम् । यः
फश्चिदिह धर्मस्यान्यतरमपि लक्षणमंशेनापि समाचरति तं
'घमों रक्षतीति दृष्टान्तोऽयम् । धर्मस्य विविधा विधयो वर्तन्ते
इति करयो वदन्ति-
श्रुतिविभिना स्मृतयोऽपि भिन्नाः
नैको मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम् ।
धर्मस्प तचं निहितं गुद्दाया
महाजनो येन गतः स पन्याः ॥
.

·गत १४ वषो से प्रकाशित अपने क्षेत्र का अद्वितीय
संस्कृतमासिकपत्र
संस्कृत को सरल, सुलभ, सर्वग्राह्य बनाने के लिए
बालसंस्कृतम्
-आपके मारतीयत्व का पुष्ट प्रमाण होगा।
-प्रारम्भिक संस्कृत छात्रों की कठिनाइयों को दूर करेगा।
--आपको हठात् संस्कृतानुरागी बनाएगा ।
-सभी भारतीय भाषाओं को जोड़ने वाली कड़ी होगा।
-मारतीय संस्कृति और सभ्यता को मामने रखेगा
-आपके व्यवहार ज्ञान की वृद्धि में
होगा।
-आपको संस्कृत की सरलता और
का परिचय देगा।
आज ही ग्राहक यनिए ! यार्षिक:शुल्क पांच रुपए !
प्रान्ति स्थानम्-
पालसंस्कृत कार्यालयः
आगरा रोड, पाटकोपर, बम्बई..
दिल्ली शाखा-
८०, फोटला रोड, नई दिल्ली.१

·:
३२]
यालनीतिकथाः
लिखितः यद्येवमस्ति, वहि पूर्वमेव किं न मे शुद्धिः
सम्पादिता तत्र भवता ?
शंख:-यतो दण्डाधाने नास्ति ममाधिकारः। तत्र तु
राजेवाधिकरोति । अनेन ममोपदिप्टेन विधिना राजापि
शुद्धिमर्हति, पितरः तृप्ताः, देवाः प्रीताः, त्वमपि च दोपमुक्तो
धर्मस्य गति लब्धवान् । इति कल्याणपरम्परेयं
मुनीनामस्माकम् ।
यस्यां नयां स्नानात् लिखितस्य बाहुभ्यां हस्ती
समुद्भूती, सा नदीदानीमपि श्रयाच्याम् पाहुदा इति
नाम्ना प्रसिद्धास्ति।
अस्तेयं खलु दशलक्षणस्य धर्मस्य चतुर्थ लघणम् । यः
फरिचदिह धर्मस्पान्पतरमपि लघणमशेनापि समाचरवि ते
घों रचतीति दृष्टान्तोऽयम् । धर्मस्य विविधा विघयो वर्तन्ते
इति कवयो बदन्ति-
श्रुविविभिन्ना स्मृतयोऽपि मिन्नाः
नको मुनिर्यम्प परः प्रमाणम् ।
धर्मस्प तचं निदितं गुहा
महाजनो येन गतः स पन्थाः ।।
.

·गत १४ वर्षों से प्रकाशित अपने क्षेत्र का अद्वितीय
संस्कृतमासिकपत्र
संस्कृत को सरल, सुलम, सर्वग्राह्य बनाने के लिए
बालसंस्कृतम्
-आपके मारतीयत्व का पुष्ट प्रमाण होगा।
--प्रारम्मिक संस्कृत छात्रों की कठिनाइयों को दूर करेगा।
-आपको हठात् संस्कृतानुरागी यनाएगा।
-समी भारतीय भाषाओं को जोड़ने वाली कड़ी होगा !
-मारतीय संस्कृति और सभ्यता को मामने रखेगा।
~आपके व्यवहार मान की वृद्धि में
होगा।
-आपको संस्कृत की सरलता और
का परिचय देगा।
धाज ही ग्राहक यनिए ! वार्षिकशुल्क पांच रुपए !
aul
प्राक्षि स्थानम्-
पालसंस्कृत कार्यालयः
श्रागरा रोड, पाटकोपर, पम्बई-७०
दिल्ली शासा-
२०, कोटला गेर, नई दिल्ली-

·अस्माकं प्रकाशनानि एफस्य प्रते. मूल्यम् हन.पं. मागाः१-५ ०.७५ ०.७५ मागा:१-३ भागाः१-5 मागा:१-३ ०.७५ ०.६३ १.२५ ०.५० ०.५० संस्कृतव्याहारः सप्त सिमक्तयः पश्च सन्धयः संस्कृतप्रवेशिका पालनीतिकथाः संस्कृतसोपानम् प्रहेलिकाशतकम समासाः মাথা समाप English लौकिफन्यापानमन्जूपा संस्कृतप्रयन्धपन्द्रिका । मुन्दर संस्कृतम् भारतीया महापुरुषाः कुमारसंमयम रघुशम् पालरामायणम लपुनिफ्भावली मंस्कृतपर्णमाला मागा:१-५ भागा:१-५ १.२५ भागा:१-३ मागा:१-३ (संक्षिप्तगपम्) (मंसिजगम्) ०.७५ ०.७५ ०.७५ १.०० शालेयमुमारितानि प्राणि स्थानम- पालसंस्हतापालयः भाग। रोष, पाटकोपर, २ri. दशीशग- ८०, सोरता गेर, नई दिल्ली

·भागरा रोड, घाटकोपर, बम्बई-४७
बालनातिकाया
।
रचयिता
चैध. रामस्वरूपशास्त्री
सम्पादका
नन्दनन्दनसनाट्यः एम० ए०
पालसंस्कृतम् प्रकाशनम्

·कथानां नमः
सर्व पश्यति सुन्दरम्
५
૬
१.
२. पापस्य प्रायश्चित्तम्
३. सिंहशुकरयोर्वलम्
४. सर्वनाशाय मूर्खता
५. हितमूलानि मित्राणि
६. श्रमात्संज्ञायते सुखम्
७. भारती-कथा
८.अष्टौ चैत्रस्य किङ्कराः
६. बुद्धिमान् वानरः
१०.धर्मपालो गोपालः
११. अहिंसा परमो धर्मः
११
१४
१६
२४
३०
.
'द्वितीय मुद्रणम् ]
पुस्तकस्यास्य सर्वेऽधिकाराः स्वाधीनाः सन्ति
[१ मई खिटाटदा. १६६३
प्रकाशकः-
वैद्यः-रामस्वरूपशास्त्री
घालसंस्कृत कार्यालयः, आगरा रोड, पाटकोपर, पम्मई-७७
मार्षदेशिकमेस, दरियागंज, दिल्ली-७

·बालनीतिकथाः पठो भागः सर्व पश्यति सुन्दरम् पुरा -मालवाधिपतेः भोजराजस्य सेवापरः शुक्लमुण्डो नाम नापित आसीत् । एकदा स रात्रौ पादसंवाहनसमये स्वामिप्रसादाय नगरे जायमानानां सुन्दराणां कुमाराणां घृत्तान्तं समुपास्थापयत् , न्यवेदयच महीपतिम् 'यत्राकृतिः तंत्र गुणा वसन्ति' इति लोकश्रुतेः हेतुम् । राजापि तदा प्रसन्नायां मुद्रायां वर्तमानः-'दर्शय समानीय सर्वसुन्दरं कंचित् पारितोपिकोचितं सुकुमार कुमारम् ' इति तमादिशत् । अन्येद्य : प्रातः स नापितो नृपप्रदत्तेन रक्षापुरुषेण सह राजादेशाद् यहूनां पौराणा द्वाराणि समुपेत्य तेषां तेपो सुन्दराणामसुन्दराणां वा कुमाराणां गुणान् वर्णयितुं प्रार्थयति स्म। सर्वेऽपि ते स्वेषां पुत्राणां गुणान् सौन्दयं चारर्णयन् । न कोऽपि सतामपि स्वेषां दोपाणां चर्चामकरोत् । ततः म नापितः सर्वस्यां राजघान्यां नगरे नगरे प्रामे ग्रामे च ·वालनीतिकथा: भ्रान्त्वा गुणवत्तमं च कुमारं मृगयते स्म । न स क्वपि राज्ञा चाञ्छित सर्वसौन्दर्यसम्पन्नं सर्वोत्तमगुणं च कुमारं लभते स्म । ततः सायं गृहं निवृत्तः स नापितः' मनस्यचिन्तयत्-- अहो ! सुन्दरंमन्याः सन्ति जनाः । न कोऽपि विसुन्दरमात्मानं पश्यति । सर्वे जनाः स्वात्मजानां कुमाराणां गुणानेव वर्णयन्ति । न कोऽपि स्वस्य दोपान् परीक्षते । सर्वः कान्त- मात्मानं पश्यति। ततः पादेन खोडम् , चक्षुषा काणम् , मर्कटाकृति च नितान्तं निर्गुणमपि स श्रात्मनः पुत्रमाहूय अङ्क न्यवेशयत् । स प्रेम्णा प्रफुल्लयदनोऽजायत । सोऽचिन्तयत्-'यहो ! सुन्दरतमोऽयं मम कुमारः । न कोप्यन्योऽस्य पूर्णचन्द्रा- ननस्य पोडशीमपि कलामहति । फिन्नाहं गुणवत्तमं स्वात्म- जमेर राज्ञः पुरस्ताद् उपस्थाप्य महतः पारितोपिकस्य भाजनं भवामि । इति विचार्य स वस्त्राभूपणमालिकाभिः श्रात्मज भूपयित्वा राजसमामनयत् । राजा तु प्रथमम् , अशुभदर्शनं तं नापितस्य पुत्रं दृष्ट्या युद्धोऽभवत् । ततरच क्षणं विचार्य समवेक्ष्य च भूताना प्रकृति प्रकृतिस्यो भूत्वा 'सोऽपीह मुन्दरतमं स्त्रं पश्यति' इति याचा, पारितोपिकयनेन च नापितं संतोप्रेमं रलोकमपठन् - दोपं पश्यति सवॉऽपि परकीयेषु यस्तुपु । प्रामरोऽपि जन: स्त्रीयं सर्व परति गुन्दाम् ।। - ·पष्ठो माग: पापस्य प्रायश्चित्तम् . एकदाऽहं गृहे चौर्यमकरयम् । न तन्मम पापं कर्म कोऽपि. अपश्यत् । समृद्ध गृहे विपुलायाः धनराशेः स्वल्पं मुपितं का शंकेत । पितृम्यां लालिते एकाकिनि अात्मजे कथं किमर्थ वा तो किमपि शंकेताम् , यद्यहं स्वयमेव न स्वीकुर्याम् , न कथमपि ममापराधं कोऽपि जानीयात् । " अविचार्य कृतं तच्चौर्य कर्म ममासह्य संवृत्तम् । सुकिल- मभवन्मे मनः । अस्य मलिनस्य कर्मणः किं प्रायश्चित्तम् , कथं वा भवेन् , इत्यहं भूयो भूयोऽचिन्तयम् । कथं नाम पितुः पुरस्ताद् ईदृग् अकर्म उपस्थापयामि, इत्यपि न मे धैर्यसाध्य- मासीत् । बाल्यादारभ्य नाद्यावधि पञ्चदशवार्षिकोऽहं कदापि पित्रा पुष्पेणापि ताडितोऽभवम्, इति मे न किंचिदपि पितुः सकाशात् दण्डभयमभवत् । तथाप्यहं पुत्रवत्सलो देवमूर्तिः मे तातः मया कृतं चौर्य कर्म श्रुत्वा दुःखी भविष्यति इति चिन्तातुरोऽभवम् । सुचिरं विचार्य-'पत्रं लिखित्वा स्वापराधं पित्र निवेद- यामि' इदि मया निश्चितम् । 'पितुर स्त्रीयं पापकर्म

·घालनीतिकथाः
स्वीकृत्य, पुत्रवत्सलात् तस्मात् क्षमापन च लब्ध्याऽपराधमुक्तो
भवामि' इत्यहमैच्छम् ।
तदानी रुग्णाः तातपादाः पर्यके शयाना अभवन् । अहं
सर्व मे तच्चौर्यवृत्तान्तं पत्रे लिखित्वा तेषां हस्ते समाप्यम् ,
प्रतिष्ठं च पायें एव स्थितायामासन्याम् । कम्पमानमासीत्
पापेन मम हृदयम् ।
पिता मम पत्रं पठितु शयनाद् उत्याय पर्यवेऽतिष्ठन् ।
स सम्पूर्णमपठन् मे पत्रम् । दुर्वलाम्यां तस्य कपोलाभ्या-
मणि अगलन् । स नेत्रे निमील्य क्षणमशोचीत् । ततश्च
पत्रं छित्त्वा दूरमचिपन, आशिश्रियत् च पुनः शय्याम् । आई
रुदमासम् । तातोऽपि रुदनासीत् । चतुम्योऽपि पितापुत्रयोः
नेत्रेभ्यो गलितानि पवित्राणि अश्रुजलानि सर्व मम किन्चि
झालयामासुः।
तदानीन्तनी सा घटनाऽधुनापि मम हृदये जागतिं ।
सेप मे प्रथमो पार्मिकः पाठः आसीत् ।
-महात्मा गान्धी

·. पष्ठो भागः सिंहशूकरयोलम् कश्चित् ग्रामशंकरः पन्वलात् पल्वलं पर्यटन तीरेषु विट्चरो- ऽभवत् । काश्चित् तिस्रः शुन्यः तम् अपश्यन् । तं वीक्ष्य पथाल्लग्नाः वा एकपदे एव भपितु प्रारभन्त । तासां पश्चाद् धावमाना दश कुक्कुरशावका अपि मात : अन्वकुर्वन् । तेऽपि भपन्तः तस्य शूकरस्य पवाद्' अन्वधावन् । एवं तस्य कुक्कुरकुटुम्बस्य भपणं श्रुत्वा अन्ये सप्त सारमेयाः समागच्छन् । तेऽपि भपन्तः तस्य शंकरस्य पश्चा. नग्नाः। ततो भीतःस शूकरः रथ्याम् अविशत् । तत्रापि तेन कुक्कुर- यूथेन अनुसृतः स कस्याश्चित् विशालमुखाया मलिनजलप्रणाल्या मुखमरिंशत् । तत्र स चिरं स्थित्वा मुखान्तरेण ग्रामाद् पहिः अगच्छत् । यावत् स भूमि जिघ्रन् तस्मिन् वन्ये प्रदेशे पर्यटति, वावन् मृगमांसं खादन्तं कश्चित् सिंहम् अपश्यत् । तं दृष्ट्वा स शूकरः परिकर बद्घाऽगर्जव , श्रवादीच-हे मांसाशन ! दिष्ट्या स्वमद्य मम दृष्टिगोचरः संजातः । अद्य त्वां विना करिष्यामि जगदिदम् । तिष्ठ तिष्ठ रे वनेचर ! मया खलु- दश व्याघा जिताः पूर्व सप्त सिंहास्त्रयो गजाः । पश्यन्तु देवताः सर्वाः अद्य युद्ध त्वया मम ॥ इतीत्थं तस्य विकत्थनं श्रुत्वा क्रुद्धोऽपि मृगपतिस्तं शूकरः इति कृत्वा सस्मितमवादी-हे अमेष्याशन ! गच्छ शूकर ! भद्रं ते वद सिंहो मया हतः । पण्डिता एव जानन्ति सिंहशूकरयोलम् ॥ 1:

·बालनीतिकथाः
सर्वनाशाय मुर्खता
करिचन् निरक्षरः विरागी आसीत् । स सदैव साधुवे
विधाय मधुरया वाचा जनान् अवञ्चयत् । तस्य द्वौ शिष्यो
अपि तादृशौ एव अशिक्षितौ मृढौ वञ्चकी च प्रास्ताम् ।
उक्तं च---
यथा पिता तथा पुत्रः यथा बीजं तथाङ्कुरः ।
यथा गुरुस्तथा शिप्यः यथा राजा तथा प्रजा ।।
तयोः एकः सदैव जटाधारी अतः जटिलः अन्यश्च
सुतरां कृतमुण्डनः इति मुण्डितः इति नामम्यां तो प्रसिद्धी
अभवताम् । जटिलः नितरां गुरोः शुश्रूषापरः पादसंवाहना-
दिपु च निरतः अतिष्ठत् । मुण्डितरंच नित्यं दृढा यष्टिको
गृहीत्वा गुरोः मन्दिरस्य द्वारि प्राहरिककर्मतत्परः अभवत् ।
एकदा निशायाः प्रथमे प्रहरे एव गुरुः शय्याम् समाश्रयत् ।
तदिने सोऽस्वस्थः आसीत् । तस्य शिरसि पीडा यासीन् ।
जटिलः अपि समीपस्थ एव तम् थसेवत । मन्दं मन्दं पवनः
अवहन् । गुरोः शिरःपीडा च न्यूना अजायत । स निद्रायाः
पराम् अगच्छन् । निद्राणस्य तस्य नासिकातः सरसरवि
शन्दः प्रावर्तत । तत् श्रुत्या जटिलः गुरोः नासिको तर्जयन्

·पष्ठो मागः [. अवदद-'याः दासीपुत्रि । रण्डे ! किं करोपि अवटिके ! किन्नु मयि जाग्रति गुरोः निद्रामङ्ग कर्तुमिच्छसि ! तूष्णीं मव, अन्यथा अहं त्वाम् ताडयिष्यामि । एवं बहुवारं भत्सिता अपि नासिका यदा स्वव्यापारान् न व्यरमत्, तदा क्रुद्धः स 'जटिलः समीपस्थं दण्डं समादाय, 'गृहाण चण्डि !' इति वदन् नासिकाम् अहन् । गुरुः अपि आहतः, हा दैव ! इति प्रोच्चैः चीत्कारं कृत्वा शयनाद् उदतिष्ठन् , अधावत् च भयेन पुरः पलायमानस्य जटिलस्य पश्चात् । जटिलस्तु द्वारम् उल्लंघ्य दूरम् अगच्छत् । स तत्र रात्रौ अन्धकूपे पतितः मृतश्च । गुरुः -अपि धावन् द्वारदेशं समागच्छत् । सोऽपि तत्र स्थितेन मुण्डितेन यावल्लगुडैः ताडितः तावत् पञ्चत्वम् अगच्छत् । ततः प्रातः मुण्डितः गुरु गुरुभ्रातरमपि च मृतं वीक्ष्य शोकसन्तापाकुलः प्राणान् अमुञ्चत् । एवं च तेषां मूर्खाणां सर्वनाशः मूर्खाः स्वयं विनश्यन्तीति निदर्शनमिदम् । छात्राः ! न कदापि युष्माभिः मूर्खसंपर्कः रक्षणीयः । उक्तं च- स्वयं मृखों जनो यत्र यस्य मूखों निजो जनः । यस्य मित्रं च मूर्खः स्यात् तत्कुलं वै विनश्यति ॥ समजायत ।

·वालनीतिकथाः हितमूलानि मित्राणि एकस्मिन् अरण्ये काको विडालः शशकरचेति प्रयो मिवाणि अपसन् । लतानां निकुञ्जस्य सन्निधौ धनच्छायस्य शिरीपवृक्षस्य प्रशाखासु काको नीडमकरोत् । पिडालोऽपि तस्मिन्नेव शाखिनि रात्री स्वपिति स्म । तरोः तले शशकस्य बिलमासीत् । योऽपि मित्राणि सदैव सहचारिणोऽभवन् । नित्यं ते मिथो हितानि चिन्तयन्तो वृत्यर्थ वनाद् वनं - पर्याटन । एकदा स्वभावचशलः शशकः वेगेन धावमानः साते- ऽपतन् । तस्यैकोऽग्रपादो भग्नः । काको निडालश्च तं कथंचिद निवासमानयताम् । अन्यस्मिन् पने कथित् किसिः (Fox) वैयत्तिः पासीद । फाकविडाली च तं सत्वरमाहूय शशफस्य चिकित्साम् अकारयताम् । त्रिभिरेव सप्ताहः शशकस्य अस्थिसन्धान- मजायत । तथापि स वैद्यराजः तं शशं गृहे एव स्थातु' अमं घ वर्जयितुमकथयत् । द्वितीय दिने माहाराधिनी तो काफपिडाली निकासा प्रस्थानसमये नं शसं पहिः निसन्यपेघवाम् । 'मदानी ·:- पंष्ठो मागः FE बने कश्चिद् दुष्टो वृको वसति, न स्वया आवयोः ‘अनुपस्थिती विलाद्वहिः गन्तव्यम् , दुर्चलमेकाकिनं त्वां प्राप्य स हनि- प्यति' इति च तौ तं सुदूरं प्राबोधयताम् । अथ नातिदूरं गतयोः तयोः काकविडालयोः शशकः बिलाव बहिः आगत्य बनशोभा द्रष्टु निकुञ्जस्य द्वारमतिष्ठव । अस्मिन् अन्तरे अवसरप्रेक्षी वृकः तत्रागत्य शशं हन्तु- माक्रमत् । तं वीक्ष्य शशः भयात् चीत्कारमकरोत् । तस्य क्रन्दनं श्रुत्वा निवृत्य धावमानौ काकविडालौ वृकाव् शशक- मरक्षताम् । पुनर्मध्याह्न शशकं सम्यग् अवबोध्य काकमार्जारी तौ जीविकार्थिनी वनं प्रातिष्ठेिताम् । निर्गतयोः तयोः वृकः पुन- रांगत्य चिलस्य नातिरे अवस्थाय .मधुरेण स्वरेण गातुं प्रारब्धवान् । 'किमिति मधुरं गानम् ' इति कौतृहली शशकः मिलद्वारमुपागच्छत् । तं गृहीत्वा स सत्वराभ्यां पादाभ्यां पलायितु यत्नमकरोत् । पुनरपि च सावधानी वायसविडालौ शशकस्य चीत्कारमाफर्य सन्वरमागतो शशकस्य रक्षामकु- र्वाताम् । अन्येद्य : पाहारार्थ वनं प्रयान्तौ ती धांक्षमार्जारी पुन- रपि मित्रं शशं वहिर्गन्तुनिषेधयन्ती सम्यगुपादिशताम् ।

·बालनीतिकथाः
वनं गतयोस्तयोः स वृकः बहुरूपी भूत्वा पुनः पुनः
बिलस्य द्वारमुपेत्य यहुशः छलवचनैः शशकमाकारयत् ।
मुर्खः शशकः पुनरपि मित्रयोः उपदेशान् विस्मृत्प वृकस्प
वाग्जालेऽपतत् । आक्रन्दमानं तं शशं वृकः मुखेन आदाय
स्वगृहाभिमुखोऽभ्यपतत् । 'गृहमुपेत्य कुटुम्बेन सह सुखेन
आस्थाय शशमिमं सादिप्यामि' इति चिन्तयन् धावमानः
स वृकः युगपदेव काकविडालाभ्याम् आक्रान्तः। काका
प्रोड्डीनं बद्ध्या, चञ्च्या
वृकस्य नेत्रे वास्फोट्य
तमन्धमकरोत् , पिडालश्च तस्य गलं गृहीत्वा मर्माणि अभिनत् ।
इत्थं च तो वृकं मारयित्वा जीवन्तं शशं मृत्युमुखाद्
प्राच्छिद्य अरक्षताम् , अानयतां च स्वनिवासस्थानम् । शशः
कतिपयैरेच दिवसः पुनः स्वस्थो भूत्वा प्रकृतिमगच्छन् ।
ततस्त्रयोऽपि ते परस्परं भावयन्तः सुखैन वनेऽचसन् । इत्थं
च मित्राणि दुर्चलान सखीन रक्षन्तः सुखेन जीवन्ति ।
अग्नेदमुच्यते-
शक्तेः मित्राणि मूलानि हेतूनि रक्षणस्य च ।
मुसानां च निमित्तानि दुःखानां च चिकित्सितम् ।।

·पठो मागः [११. श्रमात्संजायते सुखम आसीत् पुरा काश्मीरेषु कश्चिन् नृपतिः । स धार्मिक दयालुः वीरश्चाभवत् । स नयेन प्रजा अपालयत् । एकदा स राजा रुग्णोऽजायत । सुदूरदूराद् आहूताः वैद्यप्रपराः तमुपाचरन् । सर्वेऽसफला निराशाश्चासन् । दिने दिने नृपालस्य व्याधिः पृद्धि प्राप्नोत् । नृपस्य नगराद् योजने अरण्यमभवत् । तत्र च कृता- श्रमः कश्चितापसोऽवसत् । स तपसो बलेन जनानां कामान् अपूरयत् । लोकाः तस्य भक्ता अभवन् । श्रद्धालको राज- सेवका राजानं तत्रानयन् । ते महात्मानं प्रणम्य रोगाक्रान्त नृपालं तमदर्शयन् । महात्मा च राज्ञः रोग परीक्ष्य चिकित्सितं न्यरूपयत्- पटं पुराणं मुखिनो पसित्वा जनस्य कस्यापि सकृन्नृपालः। शिवानि नामानि जपन्नुपेयात् हरिं तदा रोगविमुक्तिमीयात् ॥ इदं तु तपोधनस्य वचनमाकर्य त्वरिता राजसेवकाः सुखिनं जनं मृगयितु चतसृषु दिनु अधावन् | ते कस्यचिद् धनिकस्य पालयमुपेत्य-'ननु वर्तते सर्वथा सुखी भवान् ?' इत्यच्छन् । स तु 'मम गृहाणि सन्ति, रजतं स्वर्ण -- ·बालनीतिकथाः . . रत्नानि च सन्ति, सम्पत्तयः सन्ति, भृत्याश्च सन्ति । तथापि मे पुत्रो नास्तीति सर्वदा चिन्तातुरों भवामि । नाहं माकल्ये- नात्मानं सुखिनं वक्तु प्रभवामि ।' ततस्तेऽन्यतमस्य प्रथितयशसो धनिकस्य सौधद्वारमु- पागच्छन् , अपृच्छन् च गृहस्वामिनमुपेत्य तस्य सौख्यम् । सोऽपि च दक्षिणेन हस्तेन शिरो गृहीत्वाऽधोमुखः प्रावो- चन्-'मम, धनानि, भवनानि, क्षेत्राणि, उपवनानि रजतम् , स्वर्णम् , रत्नानि, दाराः, पुत्राः बान्धवाश्च सन्ति । परन्तु स्वयमहं स्वस्थो नास्मि । न मे समये निद्रा, नापि च भवति भोक्तुमिच्छा। किं करोमि, सदैव दुःसमनुभवामि । क्य वर्तते सुखमिति न जानाम्यहम् ।' ततस्तेऽपरं महाघनिनं समेत्य तस्य सुखानि अपृच्छन् । सोऽपि च ---वर्तन्ते मे सर्वाः अपीहापेक्षिताः समृदयः तथापि मम पुत्राः मिथः कलहायन्ते, भार्या चाप्रियवादिनी वर्तते । नाहमात्मानं सुखिनं कथयामि । पुनश्च ते कंचन विद्वांसमुपेत्य तस्य सुखविपयिकी पृच्छाम- कुर्वन । मोऽपि च मम विद्याः विज्ञानं कलाश्च सन्ति । तथापि धनं नास्तीति सर्वदा चिन्तापरोऽस्मि । कुटुम्बभग्गणमपि मे भारः इवाभाति । किं किं कथयामि मम दुःखानाम् .? अग्रतो गवा ने कोशेयवस्त्रधारिणं कंचन जदिनमपश्यन् । एप सुखी भवेद्, इति मन्यानास्त तमपृच्छन मुनस्य ममा घारम् । सोऽपि च यौवने मृतमार्यम्प मे मम्पत्तयो नष्टाः, पुत्राश - ·१६ पष्टो मागः मृताः। ततः सञ्जात विरागोऽहं धृततापसनेपथ्यो गृहमत्यजम्, पर्य- टामि चेदानी भिक्षार्थी गृहाद्. गृहम् । भोजनस्यापि मम काठिन्यं वर्तते । नास्ति सुखस्य लवमपि संसारेऽस्मिन् इति मेऽनुभवः । अस्मिन्नन्तरे सूर्यास्तमनवेलाऽभवत् निराशास्ते 'राज- परिचराः --'कथं स्वामिनो रोगमोक्षः स्यात् । न मिलति कोऽपि सुखी जनः । क्व च तस्य परिधानम् । मूलं. नास्ति कुतः शाखाः । असम्पन्नाः खलु कारणेन विना कार्यसिद्धयः।' इन्थं च मनसि चिन्तयन्तः राजप्रासादं निवर्तमानास्ते कंचन श्रमिकमपश्यन् । सर्व दिन परिश्रमेण कार्य कृन्वा स गृहाभिमुखो गच्छन् , अालपंश्च पञ्चमं स्वरं प्रसन्नमुखमुद्रायां वर्तमानोऽभवत् । वर्तते कचित् तव सुखम् ? इति ते राजभृत्यास्तमपृच्छन् । सोऽपि च-'अवश्यमहं सुखवानस्मि । सर्व दिनमहं सुखेन कार्य करोमि। नाहं कार्यचौरः, न वित्तचौरः, नापि चालसः । कर्मशूरोऽहम् सर्वदा सत्यं वदामि । प्रातः सायं नियमेनेश्वरं स्मरामि । न मे कस्मादपि भयम् । नास्ति मे चिन्ता । अनुकूलास्ति मे भार्या, पुत्राश्च वशे सन्ति । मित्राणि प्रियाणि । बान्धवाः सहिताः सन्ति । अस्ति मे सुखम् ।' इत्याकये 'मिलितमिष्टम्' इति कथयन्तः ते राजदूताः तं श्रमजीविनमादाय राज्ञः पुरस्ताद् उपास्थापयन् । राजा च तेन सह चिरं व्याहृत्य अन्ततो गत्वा 'श्रमे सुखमस्ति' इति आत्मनि निरचिनोत् । ततः प्रभृति स नृपालः श्रमेण जीवनं यापयतीति मातामही मां कथयति स्म । श्रमात्संजायते विद्या श्रमात् संजायते वलम् । श्रमान संजायते वित्तं श्रमात् संजायते सुखम् ॥ .

·- १४] बालनीतिकथाः भारती-कथा -- पुरा भरतस्य वंशे धृतराष्ट्रः पाण्डुश्च युवराजौ प्रास्ताम् । धृतराष्ट्र: ज्येष्ठः अन्धश्च, पाण्डः कनिष्ठः रुग्णश्च अभवत् । गान्धारी धृतराष्ट्रस्य भार्या आसीत् , पाण्डोश्च कुन्ती माद्री च भायें अभवताम् । कुन्ती यान्धवाः पृथाम् अत्र वन । धृत- राष्ट्रस्य दुर्योधनः दुःशासनः दुःशल्यः अन्ये च शतं पुत्राः अासन । पाण्डोश्च पञ्च पुत्राः । तेषु युधिष्ठिरः भीमः अर्जुनध पृथायाः पुत्राः अभवन् । नकुलः सहदेवश्च माद्रीयुती अभवताम् । जनाः पाण्डोः सुतान् पाण्डवान् , धृतराष्ट्रपुत्रान् च कौरवान् याहुः। कौरवेषु पाण्डवेषु अपि च युधिष्ठिरः गुणः श्रेष्ठः ज्येष्ठश्च श्रासीत् , इति उपरते पाएडी धृतराष्ट्रः तं युवराज विधाय भीष्मपितामहस्य विदुरस्यापि च मन्त्रित्वे राज्यम् प्रशासत् । कालेन कुमाराः सांसु विद्यासु कुशलाः अभवन् । विशेपेण युधिष्ठिरः राजनीती, भीमः मल्लयुद्ध पु, अर्जुनः धनु- विधायाम् , नकुलः अश्वसंचालनेपु, सहदेवः ज्योतिपे, दुर्योधनः विविधयुद्धकलासु, दुःशासनय कटनीती निपुणः आसीत् । अन्धे पितरि राजकार्य प्रायः दुर्योधन-दुःशासनी एव अकुर्वाताम् । कोरयाः पाण्डवेभ्यः भयम् , पदे पदे पराजय च लम्बा तेभ्यः पं कर्तुम् थारभन्त । ते घ ने पाएडवान जित्या तेषां सर्वस्वम् अपाहरन् । सभार्यास्त द्वादश वाणि बनेज्यमन्, यत्सरम् वानवाम च । पनात् प्रत्यागत्य कुलस्य कल्याणमिच्छुः युधिष्ठिरः दुर्योधनेन सन्धि कर्नुम .

·पठो मागः [१५ ऐच्छन् । स श्रीकृष्णं तं व्यसृजत् । वासुदेवः पाण्डवानां कृते दुर्योधनाद् अर्ध राज्यम् अचायत, अन्ते च 'पञ्चभिरेव ग्रामैः अपि प्रदत्तैः सन्तुष्टाः भविष्यन्ति ते' इति कौरवसभायां च्याहर वासुदेवः। दुर्योधनस्तु 'सूच्यन नैव दास्यामि विना युद्धेन केशव !' इत्यपोपयत् । प्रारब्धः संग्रामः। वीराः रणे प्राणान् व्यमुञ्चन् । तत्र गुरुन् शिष्याः, पित न पुत्राः, भ्रात न भ्रातरः, पौत्रान् पिता- महाः, पितामहान् पौत्राः, मातुलाः भागिनेयान् , भागिनेयाः मातुलान् , मित्राणि मित्राणि च अनन् । अन्ततः भीमः दुःशा- सनं हत्वा तस्य रुधिरोक्षिताम्यां पाणिभ्यां द्रौपद्याः केशपा- शान् अबध्नात् । अपयः धर्मराज युधिष्ठिरं राज्येऽभ्यपिश्चन् । पाण्डवाः देशान् विजित्य हस्तिनापुरम् ( इदानी दिल्लीम् ) राजधानीम् अकुर्वन् । धर्मराजः राजसूयं नाम यज्ञम् अकरोत् । तं नृपालाः अनर्धाणि रत्नानि उपाहरन् । चिरं समृद्ध राज्यं भुक्त्वा पाण्डवाः हिमालयीये मार्गेण स्वर्गम् अवाप्नुवन् । छात्राः ! व्यासस्य महाभारतं विशालं विशिष्ट च काव्यम् । तत्र विविधाः विचित्राः च कथाः सन्ति । संस्कृतं ज्ञात्वा ताः पठिप्यथ यूयम् । इदानी वयं तं मुनिवरं व्यासं नमामः। सर्वज्ञाय नमस्तस्मै व्यासाय प्रभविष्णवे । योऽकगेदद्भुतं काव्यं सारं विश्वस्य भारतम् ।। ।

·१६] बालनीतिकथाः अष्टौ चैत्रस्य किङ्कराः एकस्मिन् नगरे रामदत्तो देवदत्तश्च द्वों प्रातिदेशिको स्तः । तयोः धनिकस्य रामदत्तस्य मैत्रः, निर्धनस्य देवदत्तस्य चैत्ररच पुत्रौ स्तः । द्वौ अपि तो नियमेन पाठशाला यातः, पठतरच, समानायामेव कक्षायाम् । धनाढ्यो मैत्रः अश्वशकटेन मोटर कारेण वा पाठशालामायाति, चैत्रश्च पद्भयाम् । मैत्रः शोभने प्रासादे निवसति । तस्य माता भगिन्यः भ्रातरश्च, सन्ति । तस्य गृहे भृत्याः सन्ति । चैत्रस्य माता नास्ति, न भगिनी, नापि च भ्राता । स देवदत्तस्य एक एव पुत्रः, स एव ज्येष्ठः, स एप कनिष्ठश्च । ' सर्च गृहकार्यम् , समयेन भोजनपाकमपि सं एवं करोति । तथापि सदैव यथासमयं पाठशालामुपतिष्ठति, सज्जीकरोति च सम्यक्तया पठितान स्वपाठविपयान् । एकदा शालायाः मध्यावकाशवेलायां चैत्रो मैत्रश्च. मिलिती। वार्तामसङ्गन मैत्रश्चनं कथयति-मित्र ! त्वं तु नितरां दरिद्रोऽसि, इत्यहं भृशं दूये । मां पश्य, अहं विशाले शोभने सज्जिते च भवने निवसामि । बहुमूल्यानि सुन्दराणि च वस्त्राणि वसामि । मम भृत्पाः सन्ति । तानहं यत्किमपि यातापयामि, त्वरितं ते कुर्वन्ति । मम गृहेऽहं न किमपि करोमि। त्वं तु कुट्टन पेपणं पचनं वस्त्रधापनं चापि स्वयमेव कपि । तव तु न कोपि किंकरः। दुगन जोरसि त्वम् । । .

·पठो मागः
[१७
.
चैत्र:-नहि, ' त्वं न जानासि, ममापि अष्टौ किंकराई
सन्ति । ते सदैव ममादेशं प्रतीक्षन्ते ।"
मैत्रः-अहो चैत्र ! 'सत्यवादी असि' इति वृथा त्या लोका
स्तुवन्ति । आचार्योऽपि भ्रमेण त्वां सत्यवादिन जानाति । न त्वं
सर्वदा सत्यं वदसि । अहं जानामि, अन्ये च जानन्ति, न ते
कोऽपि किंकरः । इदानीं त्वं सर्वथा असत्यं कथयसि । .
चैत्रः-नहि सखे ! नाहं मिथ्या वदामि । सर्वे जनाः
सत्यं प्रशंसन्ते न तु माम् । 'आचार्योऽपि सत्येन प्रसीदति ।
अहं तावत्सत्यं कथयामि, अनुमोदे च सत्यमेव सुतराम् ।
मैत्रः--तर्हि कथय, क्व सन्ति ते भृत्याः ? पामरोऽपि
जानाति, त्वमधनः इति । एकगपि भृत्यं त्वं वेतनेन रक्षित
न प्रभवसि । कुतस्ते अष्टौ किंकराः प्रतीक्षन्ते १ कथं नु
प्रत्यनमसत्यं ते वचः प्रत्येतव्यम् ? नातिदूरे स्थितः अध्यापकः
अपि अनयोः भापणं शृणोति । सोऽपि चैत्रस्य वचः
परिहासं मन्यमानः समीपमागत्य व ते । रे चैत्र ! 'ममाप्टौ
किंकराः सन्ति' , इति प्रत्यक्षमलीकं भापसे ? किं न जानासि,
'परिहासेऽपि मिथ्या न वदेदिति । अथवा लब्धः कुतोऽपि
निधिः तव पित्रा, येन त्वमिदानी धनाढ्योऽसि संजातः।
:-सस्मितं व ते । क्षमताम् आचार्यपादाः। नाहं कदापि
मिथ्या कथयामि सत्यं मेऽष्टौ किंकराः सन्ति । मैत्रस्य भृत्यास्तु
कदाचित्तं परिहरेयुः। कार्यवशाद् अन्यत्रापि गच्छेयुः । जातु
आलस्येन कर्म न कुयुः। कदाचित्सत्याग्रहविधिम् आश्रयेयुः ।

·- । १] बालनीतिकथाः मम भृत्यास्तु सुतरां स्वामिभक्ताः सन्ति । न ने कदापि आज्ञोल्लंघनं स्वप्नेऽपि जानन्ति । न ते क्षणमपि मामेकाकिन मुन्वन्ति । नाहं च तेभ्यः काणवराटकमपि ददामि वेतनम् , तथापि ते मां नित्यं परिचरन्ति । आचार्यः-आश्चर्यकरः ते वचनविन्यासः। न हि तापत्, किनामधेयास्ते अष्टौ किंकराः, कस्य तव गृहस्य कोणे निवसन्ति? चैत्रः- श्रूयतां तावत् , अष्टानामपि मम भृत्यानां नामानि । द्वौ मम हस्ती, द्वौ मम पादौ, € नेत्रे, द्वे श्रोत्रे चेति अष्टौ मम किंकराः सविनयं ममादेशमनुतिष्ठन्ति । यदाहं कुत्रापि गन्तुमिच्छामि, तदा मम पादौ 'मां तत्र नयतम्' इत्याज्ञापयामि, तौ च सत्वरमेव मां तत्र नयतः । यदाहं किमपि ग्रहीतुमिच्छामि, तदा मम हस्तौ श्रादि- शामि। यदा किमपि द्रष्टुमिच्छामि, तदा मम नेने प्रेर- यामि । यदा किंचित् श्रोतुमिच्छामि, तदा मम श्रोत्रेऽनु युनज्मि । तत्क्षणमेते तत्तत्कार्याणि कुर्वन्ति । मम किंकरास्तु मैत्रस्य भृत्येभ्योऽपि श्रेष्ठाः इति मन्ये । ननु मन्यते भवानपि ? इति चैत्रस्य चमत्कृतं वचः श्रुत्वा प्राचार्यः प्रसन्नो भवति, प्रयच्छति च उपायने 'संस्कृतव्याहार' नामक पुस्तकं मसाधू. वादम् , कथयति च सस्मितः भृत्याः कुर्वन्ति कार्याणि वेतनं च गृहन्ति ते । अष्टो चैत्रस्य भृत्यान्तु कार्य कुर्वन्त्यवेतनम् ॥ - ·पाठो मागः [१६ बुद्धिमान् वानरः अस्ति कस्मिंश्चित् समुद्रोपकण्ठे महान् जम्यूपादपः । तत्र च रक्तमुखो नाम वानरः प्रतिवसति स्म । तत्र च तस्य तरोः अधः कदाचित् करालमुखो नाम मकरः समुद्रसलिलात् निष्क्रम्य सुकोमलवालुकासनाथे तीरोपान्ते न्यविशत् । ततश्च रक्कमुखेन म प्रोक्तः, भोः भवान् समभ्यागतोऽतिथिः, तद् भक्षयतु मया दत्तानि अमृततुल्यानि जम्बूफलानि । उक्तं च- प्रियो वा यदि वा द्व'प्यो मूखों वा यदि पण्डितः । वैश्वदेवान्तमापन्नः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः ।। न पृच्छेत् शरणं गोत्रं न च विद्या कुलं न च । अतिथिं वैश्वदेवान्ते श्राद्ध च मनुरब्रवीत् ।। अपूजितोऽतिथिर्यस्य गृहाद् याति विनिश्वसन । गच्छन्ति विमुखास्तस्य पितृभिः सह देवताः ॥ एवम् उक्त्वा स तस्मै जम्यूफलानि ददौ। मोऽपि तानि भक्षयित्वा तेन सह चि गोप्टीसुखम् अनुभूय भूयोऽपि स्वभवनम् अगात् । एवं नित्यमेव तौ वानरमकरौ जम्य- छायास्थितौ विविधशास्त्रगोष्ठया कालं नयन्तौ सुखेन तिष्ठतः । सोऽपि मकरो भनितशेषाणि जम्बुफलानि गृहं गत्वा स्वपल्यै प्रयच्छति ।

·२० बलिनीतिकथा: अथ अन्यतमे दिवसे तथा, स पृष्टः-नाथ ! क्य एवं- विधानि अमृतफलानि प्राप्नोषि? स आह- मद्रे ! मम अस्ति परमसुहृद् रक्तमुखो नाम वानरः, स प्रीतिपूर्वम् इमानि फलानि प्रयच्छति । अथ तया. अभिहितम्--यः सदैव अमृत- प्रायाणि ईदृशानि फलानि भक्षयति, तस्य हृदयम् : अमृतमयं भविष्यति । तद् यदि मया भार्यया ते. प्रयोजनम् , ततः तस्य हृदयं मह्यं प्रयच्छ, येन तद्-भक्षित्वा जरामरणरहिता: त्वया सह भोगान् भुनज्मि । स आह- भद्रे! मा मा एवं वद । यतः स प्रतिपन्नोऽस्माकं भ्राता, फलदाता थ, ततो व्यापा- दयितुं न शक्यते, तत् त्यज एनं मिथ्याग्रहम् । उक्तं च- एकं प्रसूयते माता द्वितीयं वाक् : प्रसूयते। . बागजातमधिकं प्रोचुः सोदर्यादपि वन्धुवत् ॥ एवं बहुशः प्रबोधिता अपि मकरी गृहीताग्रहा संजाता। सा पाह- किं पहुना, यदि तस्य हृदयं न भक्षयामि, तर्हि मया प्रायोपवेशनं कृतं विद्धि । एवं तस्याः तन्निश्चयं ज्ञात्वा चिन्ताव्याकुलितहृदयः स प्रोवाच- अहो साधु इदमुच्यते-- वजलेपस्य मृर्सस्य नारीणां बालकस्य च । उष्टकर्कटयोः ग्राहो नीलीमद्यपयोस्तथा ॥ तत् किं करोमि ? कथं स मे पध्यो भवति इति विचिन्त्य वानरपार्श्वम् यगमन् । वानरोऽपि चिरेण पायान्तं तं सो गम् .

·पष्ठो मागः [:२१ " अवलोक्य प्रोवाच-भोः! मित्र -! किमद्य चिरवेलाय समायातोऽसि, कस्मात् साह्लादं न आलपसि १ न वा सुभाषितानि पठसि ? स ाह-मित्र ! अहं तव भ्रातृजायया निष्ठुरतरैः वाक्यैः अभिहितः-- भोः कृतघ्न.! मा मे त्वं स्वमुखं दर्शय, यतः त्वं प्रतिदिनं मित्रम् उपजीवसि, न च तस्य पुनः प्रत्युपकारं गृहदर्शनमात्रेणाऽपि करोपि, तत् ते प्रायश्चित्तमपि नास्ति.। उक्तं च- ब्रह्मध्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते शठे। निप्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ।। तत् त्वं मम देवरं गृहीत्वा अद्य प्रत्युपकारार्थ गृहम् आनय, नो चेत् त्वया सह में परलोके दर्शनम् । अतः अहं तंया एवं प्रोक्तः तव सकाशम् पागतः। तद् अद्य तया सह त्वदर्थ कलंहायतो मम इयती वेला विलग्ना, तद् आगच्छ मे गृहम् । तव भ्रातृपत्नी रचितचतुष्का प्रगुणितवस्त्रमाणिक्या- घु चिताभरणा द्वारदेशबद्धवन्दनमाला सोत्कएठा तिष्ठति । मर्कट पाह-भोः युक्तम् अभिहितं मातृपत्न्या । उक्तं च- वर्जयेत् कोकिलाकारं मित्रं प्राज्ञतरो नरः । आत्मनः सम्मुखं नित्यं य आकर्षति लोलुपः ।।. तथा च- ददाति · प्रतिगृहाति गुह्यमाख्याति पृच्छति । - भुक्ते मोजयते चैव पहविध प्रीतिलवणम् ॥ - ·२२] बालनीतिकथाः परं वयं वानराः, युष्मदीयं च जलान्ते गृहम् , तत् कथं शक्यते तत्रागन्तुम् ? तस्मात् तामेव मे भ्रातृपत्नीम् अत्र आनय, येन प्रणम्य तस्या आशीर्वादं गृह्णामि । स श्राह- भोः मित्र ! अस्ति समुद्रान्तरे सुरम्य पुलिनदेशे अस्मद्- गृहम् । तत् मम पृष्ठम् श्रारूढः सुखेन अकृतभयो गच्छ । सोऽपि तत् श्रुत्वा सानन्दम् आह- भद्र ! यदि एवं तत् कि विलम्ब्यते ? त्वर्य्यताम्, एपोऽहं तव पृष्ठम् अारूढः । तथाऽनुष्ठिते अगाधे जलधौ गच्छन्तं मकरम् आलोक्य भयत्रस्तमनाः वानरः प्रोवाच- भ्रातः ! शनैः शनैः गम्य- ताम् , जलकल्लोलैः प्लान्यते मे शरीरम् । तद् आकर्य मकर: चिन्तयामास-असौ अगाधजलं प्राप्तो मे वशे संजातः, मत्पृष्टगतः तिलमात्रमपि चलितुं न शक्नोति, तस्मात् कथयामि अस्य निजाभिप्रायम् , येन अभीष्टदेवतास्मरणं करोति । ग्राह च--मित्र वं मया वधाय समानीतो भार्या- वाक्येन विश्चास्य, तत् स्मर्यताम् अभीष्टदेवता । स पाह- प्रातः ! कि मपा तस्पाः तयापि च अपकृतं येन मे क्यो- पायः चिन्तितः ? मकर ग्राह-भोः। तस्याः तापत् तव हृदयस्य अमृतमयफलरसास्वादनमिष्टस्य भक्षणे दोहदं सातम् , तेन एतद् अनुष्ठितम् । प्रत्युत्पन्नमतिः वानरः याह-- भद्र! यदि एवम् , तत् किं त्वया मम तत्र एव न न्याहतम् । येन स्वदयं जम्यूकोटरे सदा एव मया मुगुप्तं कृतं तद प्रात्पन्या अर्पयामि । त्वया अहं शून्यहृदयोऽध फस्माद् भानीतः। तर माफएवं ममरः सानन्दम् माह-- मद्र! यदि ·षष्ठो भागः [२३ -- एवम् , तदपर्य मे हृदयम् , येन सा दुष्टा पत्नी तद् भक्षयित्वा अनशनाद् उत्तिष्ठति । अहं त्वां तमेव जम्बूपादपं प्रापयामि । एवम् उक्त्वा निवृत्य जम्बूतलम् अगात् । वानरोऽपि कथमपि जल्पितविविधदेवतोपचारपूजः तीरमासादितवान् । ततश्च दीर्घनरचंक्रमेण तमेव जम्बुपादपम् आरूढः चिन्तयामास- अहो ! लब्धाः तावत् प्राणाः । अथवा साधु इदमुच्यते-- न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्त नापि विश्वसेत् । विश्वासाद् भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ।। तन्मम एतद् अद्य पुनर्जन्मदिनमिय सज्ञातम्, इति चिन्तयमानं मकर आह-भो मित्र ! अर्पय तद् हृदयम्, यत् ते भ्रातृपत्नी भक्षयित्वा अनशनाद् उत्तिष्ठति । अथ विहस्य निर्भर्त्सयन् वानरः तमाह- धिर धिङ् मूर्ख ! विश्वासघातक ! किं कस्यचिद् हृदयद्वयं भवति ? तदाशु गम्यतां जम्बूवृक्षस्य अधस्ताद। न भूयः त्वया अत्र आगन्तव्यम् । न जानासि रे मूढ ! परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्ष प्रियवादिनम् । वर्जयेत् तादृशं मित्रं विपकुम्भं पयोमुखम् ।।

·२४] बालनीतिकथाः धर्मपालो गोपालः है प्रासीत् पुरा कारमीरेषु कौलेश्वरो नाम नृपतिः । स आखण्डलः सुरलोकमिव शास्ति , स्म स्वं राज्यम् । स युधिष्ठिर. इब धीरः, राम इव .लोकाराधनतत्परश्चाभवत् । तस्मिन् शासति समीहितमवर्पन जलदाः । सूर्वरा सस्यादया भूमिः विविधानि वसूनि धान्यानि च सूते स्म। गायो यथेच्छ गव्यानि प्रायच्छन् । राष्ट्र चौरा नासन् । लुण्टाका नाभवन् । जनाश्चरित्रवन्तोऽभवन् ।- वैश्याः व्यापारिणश्च धनाट्या आसन् । सर्वथा सुखिन्योऽभवन् प्रजाः । तस्य सामदामदण्डभेदनीतीनां निपुणः परमेश्वरप्रसादो नाम कौलः सचियोऽभवत् । सर्वतन्त्रविशारदः. स प्रधानः सचिवः एवं सर्व. राज्यधुरं वहति स्म । मुयोग्ये तस्मिन् मन्त्रिणिं स. राजा सर्व राजकार्य निधाय सुचिरं श्रीसुखानि अभुनक् । बहुतिथं कालं राजभोगान् भुञ्जन् स नरेश्वरो यौवनमत्यवा- हयत् । सचिवोऽपि बुद्धिभूपणभूपितः शोभते स्म । काश्मीरेश्वरस्तु धृतपरमेश्वरविश्वासो धर्मेण प्रजाः समा- राधयन् , चलिकर्णदधीचिमान्धातदंशरथान् अनुकुन् , अध्य- गच्छन् विपुला कीर्ति' प्रतापं चानुपमम् । अथैकस्यां पूर्णिमायां प्राणायामसमये मनसो विनिपातान् मन्त्री परमेश्वरः सहसा पञ्चत्वमगच्छद । तं राजा चिरम. शोचीत् । प्रजा बहुतिथं कालं सशोका अमवन् । अशकोऽपि । - ·पष्ठो भागः [२५ राजा प्रजायाः कल्याणकामनया राज्यकार्यभारमवहन् । ततः स प्रजासुखं राष्ट्रस्य सुसमृद्धि चेहमानः सदैव सुयोग्यस्य मन्त्रिणो मार्गणे प्रयत्नान् अकरोत् । त्रीणि चणि व्यतीतानि प्रतिवर्ष तस्य नवीनः सचिव समागच्छत् । नैकोपि तेषु राज्ञः सन्तोपाय समजायत । प्रद्रो रात्र राज्यकार्याणि कुर्वतः शोचतश्च सचिवस्याभावं नृपते- श्चिन्ता वर्धतेतराम स्म । रुग्णोजायत काश्मीरेश्वरः। रोगिशय्यायां शयानोऽपि सः, द्रष्टुमागतान् बहून् स्वजनान् योग्यस्य सचिवस्यानयनार्थ प्रार्थयत् । सेनापतिः, पुरोहितो, राजवैद्यो, धर्माधिकारी, भण्डारी, कर्मचारी, प्रतीहारी, चाराश्च तं द्रष्टुमागच्छन् । सर्वानपि तान स कस्यचन कुशलस्य सचिवस्य समानयनार्थमादिशति स्म ।' एकस्मिन् दिने स राजा स्वकीयं राजवैद्य प्रावोचत् । किं भोः वैद्यराज ! ननु जानाति भवान् सुयोग्यस्य सचिवस्य कस्यचित् प्राप्तेः प्रकारम् ? 'जानामि महाराज ! आदेशो भवेद्यदि श्रीमतः। मया- नीतः सं बुद्धिमान् पुरुपस्तत्रभवतो रुचये भवेनवेति वक्तुं न शक्नोमि' इति सोऽब्रवीत् । 'योग्यं कार्यकरं समानयतु भवान्' इति राजा राज- वैद्यमादिशद । अन्यस्मिन् प्रभाते वैद्यराजः कंचिद् गोपालं पुरस्कृत्य -राजानमपश्यत् । गोपालो वृद्ध पासीत् । स मलिनं धौवम् ।

·बालनीतिकथाः
,
जीर्ण कञ्चकम् , अतिशीर्ण शिरोवेष्टनं च परिदधाति स्म।
तस्य स्कन्धे कम्बलं हस्ते च लगुडमासीत् ।
'अयं श्रीमतः साचिव्ये सुयोग्यः इति भवाननं मन्त्रिपदे
नियोजयेत्' इति वैद्यराजो नृपतये न्यवेदयत् ।
इत्थं च राजवैद्ययोः भापणं निशम्यावगतार्थः स गोपाल:
साञ्जलिः प्रार्थयत्- नृपराज ! अहमस्मि धर्मपालो नाम
ग्रामीणो गोपालः । नाहं मन्त्रिणः कार्य कत्तु मलम्, न चाहं
'कामये मन्त्रिपदम् ।
राजा च तदा-'योग्यो भवान् । मम वैद्यवरेण समा-
नीतः। अद्य प्रभृति मम मुख्यो मन्त्री भविष्यति भवान्,
वक्ष्यति राज्यभारम् , द्रक्ष्यति च यत्र तत्र प्राप्तदोपांश्च सर्वानपि
विशेषान् राजप्रबन्धान्' इति तमादिशब्, पर्यधारयच तं
प्रतीहारिणा समानाट्य नवानि राजमन्त्रियोग्यानि वस्त्राणि,
अदर्शयच पुनः स्वयममुल्या, 'अयं पुरस्ताद् भवतो यसतये
प्रासादः प्रक्षिपेद् इदानीमिमानि पुराणानि वासांसि, भोक्ष्यते
च भवान् यद्य मया साकं विहाय सर्व संकोचं भयं चापि,
इति पुनः पुनस्तमन्वयघ्नात् ।
धर्मपालोऽपि राजादेशं शिरो धृत्वा मुख्यामात्यस्य पदे
नियुक्तो राज्यप्रयन्धान विधातु प्रारमते ।
सोऽयं नवोऽमात्यो धर्मपालो गोपालो यद्यपि न जानाति
पटिनु लिमित'च, तथापि म पुदिमान् लम्यानुभवो द्रष्टा

·पष्ठो मागः [२७ . पर्यवेक्षिता चास्ति कार्यजातानाम् । सोऽयं पुनरन्तःसारोऽ- कुटिलो लोकचित्तवृत्तिज्ञोऽक्रोधनो ज्ञातव्यवहारः कार्याणां साधकोऽर्थानामुत्पादने च दक्षोऽस्ति । इदानीं यत्र यत्र राजपुरुषाणां भृत्यानां च यान् यान् दोपान् एप पश्यति तत्र तत्रैव सुविशेषेणानुसन्दधानस्ता- स्तान संशोधयति । क्वचिद् मार्दवेन, कचित् साम्ना, क्वचिद् दानेन, कचिन्मानेन, क्वचित् प्रीत्या, कचिन् नीत्या, कचिदु- दाहरणैः, क्वचिद् भीत्या, क्वचिच दण्डभेदाम्यां स साध्यति सर्वाणि राजकार्याणि । स भृत्येषु मित्राणीव, मित्रेषु वन्धृनिव, बन्धुषु आत्मान- मिव व्यवहरति । निर्मापयति स प्रजाहिताय जलाशयान् , कुल्याः कारयति, बन्धान् बन्धयति, उपरनानि समारोपयति, विद्यालयान् आयोजयति, कलामन्दिराणि च समुद्घाटयति । स पण्डितान् पूजयति, कवीन् सम्मानयति, गुरुनुपचरति, कलावतः परितोपयति, शिष्टान् चाडणाति । स साधुषु साधुः, दुर्जनेषु दुर्जनः, कुटिलेषु कुटिलः, मायाविपु मायावी, धार्मि- केषु धार्मिकच गएयते जनः । सुविचार्य करोति स कार्याणि । दएडे चिरयति, दाने शीघ्रकारी भवति, कार्यप्वदीर्घसूत्रता- मवलम्बते, सर्वाः प्रजाच सुखेन जीवयति । शासतीदानी धर्मपालेऽन्यायेन स्वार्थान साधयता धूर्ताना- मक्सरो न फलति । ते राजानमुपेत्य मन्त्रिणो दोपान - ·२८] बालनीतिकथा: गवेपमाणाः तमुपंजपन्ति । बहुशस्ते नृपालं चाटुभिः स्तुवन्ति सूचयन्ति च तम् - महाराज ! एप भवता मन्त्रिपदे नियुक्तो गोपालः केवलं पशुपाल एव । नैप किमपि कत्तुं जानाति । अयं लोकान् वञ्चयित्वा स्वार्थान् साधयति । ऐश्वर्यमवाप्यास्य च कामाः वर्धन्तेतराम् । अयं तत्रभवन्तं हत्वा स्वयं राजा. भवितु कामयते । अयमन्ताकक्षस्य द्वारं पिघाय भवतो मारणप्रयो- गान् अनुतिष्ठति । चिरादेप श्रीमन्तं मारयितु प्रयतते । थस्य कक्षे मारणोचाटनद्रव्याणि वर्तन्ते इति भवानेव समुपेत्य साम्प्रतमेव द्रष्टुं प्रभुः । सुदुर्जनादस्माद् आत्मानं रक्षतु भवान् इति सूचयामो वयम् । 'चारैः पश्यन्ति राजानः न स्वचक्षुभिः' इति न्यायेन तेपी वचनं सत्यं मन्नानः सन्दिहानश्च मन्त्रिणि स राजा तैः सहैव सचिवस्य कक्षद्वारमुपेत्य सर्व तदुक्तं व्याहरति मन्त्रिणम् । मन्त्री धर्मपालस्तु नृपतेः वचः श्रुत्वा स्मितं विधाय प्रार्थयते- महाराज ! निराधारो वर्तते सन्देहोऽमीपाम् ! भवता कक्षद्वारस्योद्घाटने हठो न विधेयः । इति तस्य वचः श्रुत्वा नृपतेरीत्सुक्यं वृद्धि प्राप्नोति । स मन्त्रिणं कलस्य द्वारमुद्घाटयितुमादिशति । ततो धर्मपालस्तालकमपाकृत्य करद्वारमपातकपाटं करोति, दर्शयति च सर्वानपि तान् कक्षान्तर्गतं सर्वम् । तत्र गोपालस्य पुराणानि वस्त्राणि मित्ती दर्पणं कोणे लगुडं घ विना न किमप्यासीद। .

·पष्टो माग [२६ तदा राजा- हे मन्त्रिन्.! , अहं तु.न विश्वसिमि वचनेष्वेतेपाम् , तथापि भवतः पवित्रेणैतेन व्यवहारेण ते समाधानं भवेद् इति दुर्जनसन्तोपाय 'किमत्रैकाकी नित्य- मनुतिष्ठति भवान्' इति पृच्छामि । नानान्यथा मन्तव्यं भवता, व्याख्येयं च तत् सर्वम् । ततो गोपाल:--'इदमत्र विदाकरोतु देवः। नित्यमहमेकाकी कक्षेऽस्मिन् प्रविश्य इमानि राजकीयानि वस्त्राणि उत्तारयामि, परिधरामि च तानीमानि मम जीर्णानि वसनानि कम्बलं यष्टिं च, पश्यामि च पुनरात्मानमादर्शऽस्मिन्' इत्यवादीद। 'किमर्थमेवं करोति भवान् नित्यम्' इति राजा पुनः तं पृच्छति। 'हे नृपाल ! अनया चर्यया नित्यमहमात्मानं स्मारयामि- यदहं पूर्व गोपालोऽभवम् , पुनश्च राजमन्त्री । मदीयं मन्त्रि- पदं भवान् हत्तुं समर्थः, गोपालपदं तु मामकं न कोऽपि हत्तुं प्रभुः । इत्थं च नित्यं स्मरतो मम मन्त्रिपदे स्थित- स्यापि गर्यो न उदेति, तेन च पारयाम्यहं सम्यग् देवादिष्टा लोकसेवा कर्तुम्' इति सोऽब्रवीत् । इत्थं च मन्त्रिणो वचनं श्रुत्वा नृपालः प्रीतोऽभवत् , अदाच तस्मै बहुशः सम्मान पुरस्कारान् , अभ्यधाच्चेदं तस्य स्तुतिवचनम्- अन्तःसारैरकुटिलरच्छिद्रे मन्त्रिभिर्धार्यते राज्यं सुस्तम्मैरिव मन्दिरम् ।। सुपरीचितः ।

·बालनीतिकथाः अहिंसा परमो धर्मः -- अथ युधिष्ठिरः भीष्मपितामहं पर्यपृच्छल हे पितामह लोकाः यज्ञान् अनुतिष्ठन्ति । तापसाः तपांसि समाचरन्ति । लोकाः भगवत्प्राप्तये यज्ञान तपांसि च कुर्वन्ति । केचित् स्वर्ग- सुखलाभाय, बहवो धनदारपुत्रकामाय या तानि सम्पादयन्ति । विरलाश्च केवलं धर्माय यज्ञान् तपांसि च कुर्वन्ति, कृपया तेषामनुष्ठानविधि कथयताम् । इत्यं च युधिष्ठिरस्य वचः श्रुत्वा पितामह आह हे पुत्र ! थस्मिन् विपये नारदेन प्रोक्ता उञ्छवृत्तेः ब्राह्मणस्य · पुरातनी का ते कथयामि । सत्यो नाम पासीत् पुरा विदर्भपु उञ्छत्तिः कश्चिद् द्विजो मुनिः। स यज्ञं यष्टु मनो दधे । सत्यवतः स मुनिः यस्मिन् पने निवासमकरोत् , तत्र स श्यामाकं नाम भारण्यं धान्यं सीवर्चलं शाकं च केवलमशनाय लमते स्म । मुनेः तपःप्रभावात् उपलब्धमशनं स्वादु अभवत् । मुनेः पाश्रमे न यासन् नापि च गायः । पुष्करपारिगी पवित्रानारा पतिमया नाम मुनेः माऽभवत् । सापि च पतिमनुवन्तिी मूलानि फलानि शाकानि सेवन्ती प्रतानि चानुतिष्ठन्ती कृशा समजायत। मा पत्युः मतेषु हिंसामधानेपु यो सम्मता .

·पष्ठो भागः । नाभवत् । तथापि भार्यात्वेन मुनिस्वामाग्रहेण यज्ञपत्नीस्थाने समुपावेशयन् । साध्वी सा न कामपि हिंसां कदापि अन्वतिष्ठत् । परिधानाय सा जीर्णानां स्वयं पतितानां मयूरपक्षाणां उसने व्यदधात् । मुनेः शापाद् भीता सा हिंसकेप्वपि यज्ञेषु पंत्युरनुवर्तिनी आसीत् । हिंसकमखेपु द्रुपवती थपि मुनिपत्नी पुष्करधारिणी पत्युः शासनात् तेषु यज्ञपु अर्धाङ्गभागिनी अभवत् । शुक्रा चार्यस्य शिष्येपु पर्णादो नाम ऋपिः तेषु मखेपु होताऽभवत् । तस्मिन्नेव वने सत्यस्य मुनेः सहवासी कश्चिन् मृगः वात्सीत् । एकदा सः मनुष्यवाचा तं मुनिमवादी-हे ब्राह्मण ! त्वया यच्छलेन पाखण्डमिदमारचितम् । नहि मन्त्राङ्गहीना यज्ञाः सफला भवन्ति । अङ्गहीनस्तवायं मखः। यस्मिन, मखे पशुबलिन दीयतेः, स मखोऽपूर्णः, यज्ञहिंसा तु न हिंसा भवति इति च वेदवादिनो वदन्ति । अतः- यदि मन्त्रागहीनोऽयं यज्ञो भवति चै कृतः। मां भोः प्रक्षिप हो। त्वं गच्छ स्वर्गमनिन्दितः॥ ततस्तु तस्मिन् यज्ञ साक्षात् सावित्री प्रादुर्भूय मृगस्य चलये तं ब्राह्मणं न्यमन्त्रयत् । ब्राह्मणस्तु यद्धाञ्जलिः ताम् 'हे देवि ! न कथमपि सहवासिनं हन्तु कामये' इति प्रत्युक्तवान्। तुतः सा देवी सावित्री नित्य यनपावकमविशन् , अगदप " 1 ·३२] बालनीतिकथा: . रसातलम् । अत्रान्तरे हरिणः पुनरागत्य मे बलिं दत्त्वा गच्छ स्वर्गलोकम् , इति सत्यव्रतं तं विप्रमयाचत । स तु ते परिप्वज्य 'गच्छ तव गृहम्' इत्यादिशत् ।। ततः स हरिणः कतिपयपदानि गत्वा न्यवर्तत, अवदत् च ते भाक्षणम्- हे सत्य ! मां हिंसय, त्वया हतोऽहं सद्गति स्वर्ग गमिष्यामि । मया दत्तेन चक्षुपा पश्य, ता अप्सरसः गन्धर्वाण विमानानि च त्वां प्रतीक्षन्ते । तदा सत्यः स्पृहालोलेन चक्षुपा तान् देवान् अपश्यत् । पुनश्च साश्रुभ्यां नेत्राभ्यां तं मृगमालोकयन 'अवश्यमस्य पलिना में स्वर्गः संभवेद्' इत्यचिन्तयत् । स हरिणस्तु न केवलो हरिण श्रासीत् । स तु साक्षाद् धर्मः मृगरूपं विधाय बहुभ्यः वर्षेभ्यो वनेऽवसत् । 'पशुहिंसा न यज्ञविधिः' इन्युपदेष्टु भगवान् धर्मः धार्मिकं द्विजमस्या- गच्छत् । तस्यानुभावेन मृगस्य पलिं दातुं चिन्तयतः बामणस्य क्षणादेव सर्व तेजो नष्टम् । निष्प्रमः स द्विजः 'हिंसा न यज्ञीया' इति स्वीचकार। ततो भगवान् धर्मस्तं सत्यं द्विजमहिंसं यज्ञविधिमुपादिशन् । तदा तस्य भायां पुप्रधारिणी अपि परमां मुदमभजन । ततस्ती दम्पती परमेण वपसा यहून् यज्ञान् अकुर्याताम् । ती लोकान उपादिशताम्- अहिंसा परमो धर्मः हिंसा पापस्य कारणम् । न हिंस्यात् सर्वभूतानि होप धर्मः सनातनः ।। -

·.
गत १४ वर्षों से प्रकाशित अपने क्षेत्र का अद्वितीय
संस्कृतमासिकपत्र
संस्कृत को सरल, सुलम, सर्वग्राह्य बनाने के लिए
बालसंस्कृतम्
-आपके मारतीयत्व का पुष्ट प्रमाण होगी।
--प्रारम्मिक संस्कृत छात्रों की कठिनाइयों को दूर करेगा।
-आपको हठात् संस्कृतानुरागी बनाएगा।
-समी भारतीय मापाओं को जोड़ने वाली कड़ी होगा।
-मारतीय संस्कृति और सभ्यता को मामने रखेगा।
---अापके व्यवहार ज्ञान की वृद्धि में सहायक
होगा।
~प्रापको संस्कृत की सरलता और मद्रता
का परिचय देगा।
अाज ही ग्राहक बनिए !
वार्षिकशुल्क पांच रुपए।
प्राप्ति म्यानम्-
बालसंस्कृतं कार्यालयः
प्रागरा रोष्ट, घाटकोपर, यम्बई.७५
दिल्ली शाखा-
८०, कोटला रोड, नई दिल्ली-१
,

·कथानों क्रमः
...
१
६
...
...
१. धर्मे तु परमं सुखम्
२. कुटिलो माममुख्यः
३. बीरबलस्य नैपुण्यम्
४. चिरकारी प्रशस्यते
५. गुरुमः शिवराज
६. गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्य:
१४
१८
२२
७. गुरुमाता कौत्सः
पुस्तकस्यास्य सर्वेऽधिकाराः स्याधीनाः सन्ति
द्वितीय मुद्रणम् ]
[१ मई मिष्टानाः १९६३
प्रकाशक:-
वेद्यः-रामस्वरूपशास्त्री
पालसंस्कृत कार्यालयः, भागरा गेट, पाटकोपर, पम्पई-७७
मादेशिफप्रेम, दरियागंज, दिल्ली-७

·बालनीतिकथाः सप्तमो भागः धर्मे तु परमं सुखम् भासीत् कश्चिद् दरिद्रो ब्राह्मणः। स धर्मशास्राएयपठन् । म धार्मिकोऽभवत् । स धर्मार्थ धनमैच्छन् । अर्थार्थी स दाल्प वपोऽतपत् । स देवताः पूजयामास । तथापि स धनं नाध्य- गच्छन् । ततः मः-'कतमं देवं पूजयामि, यो मा विपुलं धनं दयान्' इत्पनिन्तयत् । ततः स यचपतेः मणिभद्रस्यानुचरं कुएडाघारं नाम बल- धरमपरपन । माजानुपाएं मुन्दरं स्वस्थं च तं युवान वीक्ष्य- 'ययाकतिस्तत्र गुणा यमन्ति' इत्ययं में श्रेयो घास्पतीत्य- - ·२] बालनीतिकथाः चिन्तयत् । एप देवः ध्यायतो. मम पुरस्तात्' स्वयमेवोपस्थितः । अयमन्यैः भक्तैः जुष्टों नास्तीत्यवश्यं दास्यति में अंभूतं धनम् । ततः स द्विज धूपैः दीपैः गन्धैः माल्यैः विविधैः वलिमिश्च ते देवमपूजयत् । गच्छत्सु कतिपयेपु दिवसेषु देवः प्रीतोऽभवत् । स तु- 'हे ब्रह्मान् ! स्वयाहं भक्त्या पूजितः । अहं तव भद्राय यतिष्ये । ततो रात्री कुशस्तरे शयानः स द्विजोत्तमः कुण्डाधारस्यानुयोगेन स्वप्ने यक्षाणां गजानं मणिभद्रमपश्यत् । तत्र देवसमायर्या देवाः शुभानां कर्मणां कर्तृभ्यः राज्यानि धनानि च प्रयच्छन्त आसन् । तेऽशुभानां कर्मणां कभ्यः राज्यानि धनानि मुखानि चाटि- न्दन । ततो महायशाः कुण्डाधारो देवानां तेषां पश्यता दण्डवद् भूमी अपतत् । तदा मणिभद्रो भूमी पतितं कुण्डाधारं चीन्य- 'ह कुएडाधार ! कि कामयसे त्यम्' इत्याच्छन् । तदा पृण्डाधार:--'श्रयं ब्राह्मणो मम भन्नः, अहमस्य मुखोदयं कामये। इदं पुण्डाधारस्य वचः श्रुत्वा मणिभद्रो. आदीद--'उत्तिष्ठ भोः कुण्टाधार ! भद्रं ते भवतु । धनार्थिने- ऽस्मै बामणाय च विपुलं धनं दापयामि। एतग यतराजस्य बचो निशम्य देवानुचगे मनस्यरूगेद- चलं पिलं चित्तं रल बीवितायन । चलाचले च संमारे धर्म एको हि निथलः ।।

·सप्तमो मागः [३ : इति चलेन वित्नेन दापितेनापि किमस्य विप्रस्य कल्याणं भवेत् । तदम्य धर्मे मतिः स्यात् इति चिन्तयन म यक्षराजं प्रार्थयत्- नाहं धनानि वाञ्छामि त्रामणाय धनप्रद । अन्यमेवाहमिच्छामि भकायानुग्रहं कृतम् ॥ पृथिवीं रत्नसम्पूर्णा महद्वा रत्नसंचयम् । भताय नाहमिच्छामि भवेदेप तु धार्मिकः ।। इथं च कुण्डाधारस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवा प्रमन्ना अभवन् । गवाणां गजा मणिभद्रश्चेदं प्रायोचत्- मीतास्ते देवताः मयं द्विजस्यास्य तथैव च । भविष्यत्येप धर्मात्मा धर्म नाधास्यते मतिम् ।। नतः परोपकागय लब्धयरः पुएटाधारी जलघरः वाञ्छिनं प्राप्य प्रीतोऽभवत् । द्विजय पार्यतः तापमाना योग्यानि वन्कल- बननानि चीगणि कमण्डलु चापश्यत् । तानि रप्ट्या स पण्टिनो दिजी मनम्यमन्त्रयन् -'महो में धनस्य कृते दुर्भाग्यम् । सपं न मुकृतं वैति को वान्या वतम्यने हनम् । गयामि वनमंयाहं परं धर्मग जीविनम् ।। गनः मननं गत्या दारगं तपः थान्धवान। भगए मः पानः प्रातः शुचिर्भूना देवान् मनिधीन् गाजपत् । न फलानि पलानि पाइन । गत पांडारोऽमरन , मी जलाहारः, नाम . ...- ·घालनीतिकथाः वायुभवोजायत । इत्थं च वहन् वत्सरान् चोरं तपः अकरोत् । अस्मिन्नन्तरे तस्य प्राणधारणा अवर्धत । तद् वीक्ष्य तस्याचर्य- भिवाभवत् । पुनश्च- धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रे च वर्ततः । कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत ।। तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद् यदि दद्यामहं धनम् । तुष्टः कस्यचिदेवेह मिथ्यावाङ् न भवेन्मम ॥ ततः प्रहृष्टवदनो भूय प्रारब्धवान् तपः । भूयथाचिन्तयत् सिद्धः तत्परं सोऽभिमन्यते ॥ यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित् । म भवेदचिराद् राजा न मिथ्यावाङ् मवेन्मम ॥ वतः ब्राह्मणस्य तपसा प्रभावेण सौहार्देन च प्रेरितः कुण्डा- धारस्तं द्रष्टुमागच्छन् । विनश्च तस्य दर्शनेन प्रीतः यथाविधि तमपूजयत्। ततोऽत्रवीन कुएडाधारो दिव्यं ते चतुरुत्तमम् । पश्य राज्ञां गतिं विप्र! लोकांथापि स्वचक्षुपा।। मोऽपि राजसहस्राणि मग्नानि निरये वदा। दादपरयद् विप्रेन्द्रः स्वेन दिल्येन चक्षुपा ॥ पश्य पश्य च भ्यस्त्वं कामानिच्छेन कथं नरः । स्वर्गद्वारं हि संरुद्ध फामिभिर्मानुग्दिम् ।। नतोऽपश्यन् म कामं च क्रोधं लोमं मयं मदम् । निद्रा तन्द्रा तथालस्यमाश्त्य गुरुपान् स्पितान् ।।

·बालनीतिकथाः कुटिलो ग्राममुख्यः एकस्मिन् अरण्ये वहूनि मृपिकाणां कुलानि आसन् । उन्दुराः कन्दरासु तितौ वृक्षेपु क्षेत्रेषु गहरेप्वपि च विलानि विधाय न्यवसन् । ते वन्यानि धान्यानि शाकानि फलानि वा भुक्त्या- ऽजीवन । सुलभमासीत् सर्व वने निवसतां तेपामाकाङ्क्षितम् । एकदा देशेऽवग्रहोजायत । अरण्येपु क्षेत्रप्वपि च धान्यानि नोदभवन् । प्रचारपु घासा नासन् । वृक्षेषु फलानि नासन् । जला- शयाः शुष्का अभवन् । कृपा अपि स्वल्पपानीया अभवन् । सगा मृगाः सरीसृपाश्च सुधया तुपा च नियमाणा अभवन् । जुत्तड्म्यां पीडिता मृपिका नैकटिक ग्रामे प्राविशन । 'युभुतितः किं न करोति पापम्' इति न्यायेन ते लोकानतिशयमपीडयन । ते गृहाणां भित्तिषु बिलानि कृत्या न्यवसन । ते जनानां धान्या. न्यखादन । ते जनानां शाकानि, फलानि, मूलानि संगृहीतानि बीजान्यपि च न्यगिलन् । ते दुग्धानि दधीनि घृतानि तैलानि मरीचान्यपि चाभतयन । ते निर्भीका धृष्टाथामवन । ते वारिताः ताडिता अपि नापसरन् । विडालेम्यः कुफ्रेम्यचापि तेपो भयं नामवत् । ते मुआनाना पालानां पुरतो हटाद् भोजनमपाहरन् । ग्रामनिवासिनः पीडिता अभवन् । ते 'किं कर्तव्यम्' इति नाजानन् । ते स्वग्रामस्य मुख्यं ग्रामएपं गत्वा प्रावीचन्- 'हे ग्रामनायक ! प्रामे मृपिकामामुपद्रयाः मन्ति । ययमनिशयं पीटिना: म्मः। - ·सप्तमो मागः [७ धावन्ति स्वैरं रथ्यासु मूपिकाः बिलानि कृत्वा निवसन्ति गेहे। खाद्य च खादन्ति बलेन सर्व कृन्तन्ति वस्त्राणि च मूल्यवन्ति ।। महानसं ते त्वरिता विशन्ति हरन्ति भोज्यं पुरतो जनानाम् । न कुक्कुरेभ्योऽपि न चाखुमुग्भ्यः भवन्ति भीताः खलु मारकेभ्यः । तत् कथयतु भवान तेभ्यः किमपि ग्क्षणोपायम् ।' इत्थं च जनानां क्रन्दनं श्रुत्वा मोऽयादीत्-पश्यत भोः मित्राणि ! यथा भवतां गृहेषु मृपिकाणां बाहुल्यमस्ति, तथैव ममापि गृह तेषां द्वन्दमस्ति। पश्यन्तु, अत्रापि मृपिकाः ययान्ति प्रयान्ति धावन्ति च सर्वत्रापि । अत्रापि तेषां प्राचुयं वर्तते । इत्येवं परस्परं व्याहरतां नेपां ग्रामे कश्चित् प्राघुणिको- विशत् । स वेपेण विपवैद्य इव प्रतिभासते स्म । तस्य हस्ते चीणा पासीत् । स तां यादयन् किमपि विचित्रं मधुरं च गायति स्म । ते च तं वीच्य–'वैद्याः बुदिमन्तो मयन्ति । ते यहूना कठिनाना रोगाणां चिकित्सा जानन्ति । ते प्रोपधानि मन्वान च विदन्ति । पृच्छामस्तायत्तमुपायम् । कदाचित् मोऽम्माकं विपत्तेः विधि जानीयाद्' इति मन्त्रयाः । फेचित्तु ग्राम्याम्नमुपमृत्य सविनयं प्रणेमुः, निवेदयामामुघ स्वैपां मृपिकेम्यो विपदम् । मोऽपि न- -बानाम्यहं भूपिका विनाशाय मन्त्रविधिम् । विधः तम्य प्रयोगाय सप्पशनं गुन् ·. बालनीतिकथाः भविष्यति। यदि स्वीकुर्यात यूयं शुल्क प्रदातुम्, तहिं नातिविलम्बे- नाहं सर्वान् मृषिकान् हन्तुं शक्नोऽस्मि, इत्युवाच । ग्रामणीः च तेपाम्-'शतद्वयं दास्यामि, यदि भवान् अद्यै च सर्वान् मृपिकान् अस्माकं गृहेभ्यो निःसारयितु समर्थः स्यात् । अपरं च कृतज्ञो भविष्यामि चिरम् ' इत्यवादीत् । इत्थं च ग्राममुख्यस्य वचनं श्रुत्वा स वैद्यः रथ्यामुपस्थाय वीणां वादयन् मधुरेण स्वरेण मन्त्रान् गातु प्रारभत । ततः मूपिकाणां सङ्घाः पिलेभ्यः निःसृत्य तस्य गानं श्रोतुमुपागच्छन् । श्रावालवृद्धाः सर्वेऽपि उन्दुरा गायकमुपासरन् । सर्वा अपि रथ्याः मूपिकाणां कुलैः पूरिताः अभवन् । तदा स गायको नदीमभि- मुखीभूय प्रातिष्ठत । सर्वेऽपि ते तमन्वगच्छन् । स नदीमविशत् । स जानुदप्ने जलेऽतिष्ठत् । पर्वताद् अवतरन्ती वेगेन च वहन्ती सरित् सर्वानपि तान् उन्दुरान् अवाहयत् । ते जले निमज्जन्तः क्षणादव व्यनरयन् । विपवैद्यः स नदीतटमुपाविशत् । सचलं स्नात्वा स विधि- विहितं मृपिकहत्यायाः प्रायश्चित्तमकरोत् । ततो निवृत्य स पुन- रपि ग्राममविशन् । सर्वे ग्रामीणाः खादन्तः पिपन्तः मोदमानाः वैद्य न कृतस्य चातुर्यस्य चर्चा च कुर्वाणा आसन्। ग्रामस्य मुख्यः स्वस्य गृहे पीटे उपविशन अन्यः ग्रामीणः माघ कपाप्रसा। संन्लापान सुयांणः पासीन् । पेयोऽपि समागत्य गम्प पायें गलितेऽन्यस्मिन् पीठे समुपारिगद । 'इदानी मृपिका नष्टाः, गना ग पीटा युप्माकम् ।

·सप्तमो माग [१ . 'शतद्वयम् ददातु मम शुल्कं शतद्वयं मवान्' इति च सोऽवादीत् । परन्तु लब्धमनोरथोऽपि लुब्धः स ग्रामणीः वैद्यस्य शुल्कंदातु प्रस्तुतो नाभवत् । स तु--'मृताः मूपिकाः, सिद्धमस्माकं कार्यम् , अदत्ते अपि च शुल्क किमयं वराकः करिप्यत्यस्माकम् ' इति मनसि चिन्तयन्नवादी-वैद्यराज ! कुग्रामनिवासिनः केवलं दरिद्रा वयम् । कुतो भवते दातुमानयामः शतद्वयम् । दास्यामि' इतीदन्तु केवलं ममोपहासजल्पितमासीत् । इदानीमहं कैवलं रूप्यकपश्चकं भवते दातुं शक्नः । कृपया गृहाण पञ्चकम् । गच्छ च गृहम् । ततः स विपवैद्यरच-'महानुभाव ! शतद्वयं दातुं प्रति. ज्ञातं भवता । इदानी सिद्ध कार्ये किन्नु प्रत्यादिशति उद् मान् ? न शोमते ते प्रत्याख्यानमिदम् । शतद्वयं भवता दात- व्यमेव । अन्यथा तु हानिरपयशरच मयतो भविष्यति । जाना. म्यहमन्ययाकर्तुमपि । वीणायामहं विपरीतं स्वरं साधयन् तर विनाशमानेतु शक्नोमि । किं यहुना, साक्षरा विपरीताश्चेद् रावसा एव केवलम् , इति जानातु भवान्' इत्यस्ययन् । इदं तु विपद्यस्य वचनं श्रुत्वा ग्राममुरुपः स मुद्धो भूत्वा प्रावोच-गच्छ रे पश्चक ! नाहमिदानी फाणवराटकमपि तुम्पं दातुमिच्छामि । यथेच्छ कृरु सत्याग्रहं द्वारंऽस्माकम् । पादय च तां ते वीर्णा ताय , यावत् तस्याः ताराा मनो भवेत् । मृपिकाः सर्वे मृताः, सिद्ध नः प्रयोजनम् । गच्छ या त्वं स्वगृहम् । उनी तु पर पार नौकायाः प्रियोजनम् । अन्ये. अपि प्राम्याः स्वैपा मुख्यस्य पदं समर्थपामानुः अनुरच, नेदानी , ·बालनीतिकथाः " चर्य काणवराटकमपि तुभ्यं दातु कामयामहे । कुतस्ते शतद्वयम् । गच्छेदानी कुशली गृहम् , अन्यथा चान्यथैव ते भविष्यति, इति चापि जानीहि। इत्थं च ग्रामीणानां जल्पितानि श्रुत्वा स विपवेद्यो रा प्रविश्य चीणां वादयितु प्रारभत । अस्मिन् वारे तस्य वीणायाः स्वरं श्रुत्वा गावो महिष्यः बाग्यश्चापि सर्वा अपि दुग्धदाः पशवः समागच्छन् । स नदीमुखः प्रातिष्ठत । पशवोऽपि तमन्वगच्छन् । स तटेऽतिष्ठव , परन्तु पशवो न स्थित्वा नदीमविशन् । नदीवेग- स्तान् अवाहयत् । ते सर्वे जले न्यमज्जन् । इति निशाम्य सर्वेऽपि ग्रामीणा:-अहो ! अविचार्य कृतमस्माभिः, इत्यन्वशोचन् । ततो भीतास्ते सत्वरं मुख्यस्य गृहं गत्वा तमूचुः--देहि साम्प्रतं वैद्यस्य शतद्वयम् , पूजामर्हति मान्त्रिकः । अन्यथा रुटः सः बालकान् अस्माकं नद्या निमज्जयेत् । इति नो वर्तते भयम्। ततो ग्रामणीः वैद्याय एफोत्तरं शतद्वयं दत्वा प्रणनाम । सोऽपि च धनं गृहीन्या गृहाभिमुखोऽभवत् । तदानीं सर्वे ग्रामीणाः स ग्राममुख्यश्चापि पश्चात्तापमकुर्वन् । एवं हि लोके सरलान् जनान् वञ्चयितु यतमाना मायिनो जनाः स्वेपो कृताना दुष्कर्मयां फलमरनुवते । इदमत्र युज्यते चस्तुम्- दुर्जना नास्तिकाः पापाः कृतघ्नाः स्वार्थदृष्टयः । वश्कास्त्यानमर्यादा लमन्ते प्राणसंशयम् ।।

·सममो मागः वारवलस्य नैपुण्यम् सर्वः एव जानाति वीरबलस्य नामधेयम् । स यवनराजस्य चक्रवर्तिनः अकबरस्य सभायां सचिवः आसीत् । स परमः चतुरः मतिमतां श्रेष्ठश्च आसीत् । वीरवलस्य चातुर्येण बुद्धिशालितया च पराजिता अन्ये सचिवाः : सम्याः च ईयया दूपेण च तस्य परोक्षवैरिणः अजायन्त । ते तं हन्तु प्रयोगान् युक्तीव चिन्तयाञ्चक्रुः । नरेपु नापितस्तु धूर्तः भवत्येप, अतस्ते नृपतेः नापितमेव कार्यसाधने करणं कल्पन्ते स्म। राजनापितः स तौरकर्मणि दक्षः धूर्तः वावद्कय अभवत् । एकदा स नृपालस्य क्षौरं कुर्वाणः वहून् कथाप्रसङ्गान् कथयति स्म । मन्त्रिभिः पाठितः सोऽवसरं लब्ध्वा वक्तु प्रारभत-हे राजराज! अहं देवस्य पारम्परिका सेवकोऽस्मि । तत्र भवतां श्रीमतां पूर्वपुरुषाणां चौरं मम एव पूर्वजा अकुर्वन् । राज्ञा हुँकृतम् । तदा स नापितः पुनरवादी- हे महाराज ! स्वर्गलोकं गतानां भवतः पितृपितामहादीनां ननु लब्धः कदापि कोऽपि वृत्तान्तः? नरपतिः नकारं कृतवान् । वाचाटः स नापितः पुनः प्रावोचत्-'तर्हि श्रीमता कोऽपि नः किं न प्रेभ्यः, कुशलवृत्तं च स्वपूर्वजानां किं न प्राप्तव्यम् ?' नृपतिः-ननु कः तत्र गच्छेद ? चौरी-देव ! श्रीमता प्रघानः सचिवः वीरवलः चतुरः । स एव इदं कार्य कर्तुं देवलोकं गन्तुं शकः । किं न सत्वरं प्रहीयते स मुरपुरम् ?

·१३]: बालनीतिकथाः --- -- अन्यस्मिन् दिने महीपतिः वीरवलं समाहय, 'वं स्वर्ग गत्वा मम पितृ णां कुशलवृत्तान्तं समानय' इति समादिशत् । वीरवलस्तु सहसा सम्मुखे समुपनतं मृत्युमेवापश्यत् । .. 'अस्ति तावत् कापुरुषाणां राजभृत्यानां पड्यन्त्रमिदम् ।' इति स क्षणं विचार्य, धैर्य धृत्वा व्यजिज्ञपत्---राजराज ! सुदूरं, यमपुरं भया गन्तव्यं वर्तते, इति यात्रायै केचित् संभाराः कल्प- नीयाः सन्ति । एतदर्थ कृपया मासस्य अवकाशः आवश्यक- मुपकरणं च देयं वर्तते तत्र श्रीमद्भिः । नृपालस्तु वीरवलस्य अवकाशं स्वीकृत्य, कातितं धनराशिम्, अन्यदपि च सर्वमपेक्षितं युगपदेव तस्मै प्रायच्छन् । सचिवः यात्रासंभारकल्पनायै स्वं गृहं प्रातिष्ठत । दक्षः स मासाभ्यन्तरे स्वस्य आवासात् श्मशानं यावत् सुगुप्तां सुरङ्गां कारितवान् । मासान्ते पुनः स राजसभायामुपस्थितः,सर्वेः सह स्नेहेन मिलित्वा प्रयाणनमस्कारं कृतवान् । नृपेण श्रादिष्टाः राजपुरुषास्ते कापटयन साश्रुमिः नत्रैः पश्यन्तः रथेन तं रमशानमनयन । स्नानवस्त्र- गन्धमाल्यादिमिः ते वस्य पर्यन्तां पूजामकुर्वन् । मनसि प्रसन्नास्ते प्रत्परे वियोगदुःखं. दर्शयन्तः, यावनीभिः रीतिमिः वीरवलं भूमिगते (कने ) निदधुः, जग्मुश्च स्वस्वगृहाणि । ततो धीरयलं मृतं मन्यमानास्ते-'इदानीं कएटकं गतम् इति मिथः संलपन्तः श्रादानप्रदानसम्मानगोष्ठी: चक्रे । नापि- ताय तस्मै प्रचुरं धनं वितीर्य ते स्पस्या अभवन् । वीरपलोऽपि सुरक्षामागेण पुनः स्वगृहमविशन् । ततो गच्छत्सु दिवसेषु सश्मश्रुजटाफलापः बीपलः सहसा ५ उपातिष्ठन् । सर्व राजपुरुषा मनसि मीताः पक्विाथा-.

·[३
सप्तमो मागः
भवन् । 'स प्रेतो भूत्वा पुनरायातः' इति, ते मेनिरे । वीरवलः
देशाधिपतिं प्राणंमत् ।
" नृपतिः-अहो! स्वागतं ते, बीरबल ! निपुणोऽसि धन्योऽसि
च त्वम् । वर्तते कच्चिद् अनामयं स्वर्ग स्थितानां मम पूर्वपुरुषाणाम्?
वीरवलः-सर्वथा वर्ततेऽनामयम् । ते कुशलिनः स्वस्थाः
प्रसन्नाय सन्ति । स्वर्गे सर्व भोग्य, भोज्यं पेयं वसनं निवसनं
कांदितं चापि वर्तते तेषां सुलभम् ।
-नृपतिः-ननु वर्तते तेपां परमपि किमपि कादितम् ? ;
वीखलः-महीपते ! सर्व तु वर्तते तत्र सुलभम् । किन्तु:
नृपतिः-किन्तु इत्यस्य कोऽर्थः ?
वीरवलः-देव । स्वर्गे नापिताः न सन्ति, इति तैपां क्षौरं
वर्तते.
वृद्धम् । 'यदि कश्चित् चतुरः क्षोरी प्रेपितः स्यात्, वहि
समीचीनं भवेद्' इति ते संदिशन्ति ।
स राजनापितोऽपि तत्र सभायामुपस्थित श्रासीत् । वीरवलेन
समानीतं संदेशं श्रुत्वा स भयेन संजातकम्पनोऽमवेत् । स भात्मानं
मृतमिवामन्यत । स मनसि तान् राजपुरुषान् बहुशः अशपत् ।
नृपतिस्तु वत्क्षणादेव तं नापितं स्वर्ग प्रापयितु भृत्यान् आदि-
शत् । ते च तं श्मशाने नीत्वा त्वरितमेव वद्विसाद् अकुर्वन् ।
इत्थं च वीरवलस्य विनाशे साधनतां गतः स राजनापितः
स्वयमेव विनाशाभिमुखोऽपतत् । संसारेऽस्मिन् यः परेषां हानि
कामयते करोति वा स स्वयमेव विनाशं लमते ।
दं चार कवयो मापन्ते-
दुर्जनोऽन्यविनाशाय यतते नैव विस्मयः ।
पाश्चयं तिदमेवात्र स्वपमेव स नश्यति ॥

·.१४] थालनीतिकथाः चिरकारी प्रशस्यते महर्षेः गौतमस्य बहवः पुत्रा आसन् । तेषु कनिष्ठः माता- 'पित्रो परमः प्रियो महाप्राज्ञश्च आसीत् । स्वजनास्तं वत्सलं प्राहुः । स सर्वेषु कार्येषु चिरयति स्म । स रात्रौ चिरेण शेते स्म । प्रातः चिरेण प्रबुध्यते स्म । स चिरेण स्नाति स्म । स चिरेण भुत स्म । इत्थं च स सर्वाणि कार्याणि चिरं विचार्य करोति स्म । कर्त्तव्येषु प्रवर्तमानः स चिरं चिन्तयति स्म । अल्पबुद्धयः पोरी जनास्तमलसं मत्या 'चिरकारी' इत्यनेन नाम्ना थाहुः। ततस्तस्य चिरकारी इत्यन्वर्था संज्ञाऽभवत् । एकदा केनापि महताऽपराधेन क्रुद्धः तस्य पिता मुनितिमः स्वस्य पत्न्या, चिरकारिणो मातरि, कुपितः तां हन्तुपुत्रं तमादिशत् । जहीमा तव जननीम् ' इत्यादिश्य मुनिः गौतमः स्नातुं नदीमगच्छत् । स तत्र शुचिर्भूत्या जपितुमतिष्ठत् । गृहे चिरकारी हस्ते शस्त्रं गृलानः 'करोमि, न या करोमि, किं करोमि, कथं वा करोमि, कथं नु पुर्या पितुराज्ञाम् , कथं च मातरं हन्याम् , पितुराज्ञा परो धर्मः, मातू रक्षणमपि में स्वधर्मः, न कोऽपि पितरमयज्ञाय प्रतिष्ट लमते, नापि च कश्चिन् मातरं हत्या जातु मुसी भवति । पितुरादरः पुत्रेण कर्तव्यः । मातू रचापि मुतस्य कर्तव्यम् । पुत्रः पितुः प्रतिनिधिः, 'थात्मा व पुत्रः' इति श्रुतेः । पिता हि शीलस्य मदानारस्य गोप्रस्य च स्वस्य पाये मा मातरि निधत्ते स्म । अहं न मातापित्रोः योरप्यात्मा। ती मम जन्मनः कारणम् । पिता मे जन्मदः पोषक: मप्यापक.य - " .

·सप्तमो मागः [१५ विधानाम् । स गुरुपु श्रेष्ठः । तस्यादेशो धर्मः । पुत्रः पितुः प्रीति- पात्रम् । पिता तु शरीरादीनि सर्वाणि देयानि पुत्राय प्रयच्छति । इति स पूज्यतमो देवः। तस्मात् पितुर्वचः कार्य न विचार्य कदाचन । पातकान्यपि पूयन्ते पितुः शासनकारिणः ॥ पिता धर्मः पिताः स्वर्गः पिता हि परमं तपः । पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीयन्ति देवताः।। भवन्ति खल्याशिपः पितुः परुपाक्षराण्यपि कृते कल्याणाय पुत्राणाम् । यश्च मधुरैरभिनन्दनः वचोभिः स पुत्रस्यादरं दर्शयति स तु शापाय कल्पते । तस्य गाल्योऽपि आशीर्वचासि इति मन्ये । इत्थं च पिता पुत्रस्य परमं पूज्यं स्थानम् । अस्तु, 'इदानी मातुः गौरवमपि चिन्तयामि । यदिदं मे पाञ्चभौतिक शरीरम् , तस्यास्य पावकस्यारणिरिव मम जननी कारणम् । माता हि सर्वदा माति 'पुत्रम् । सा खलु शरणं पुत्राणाम् । यस्य गृहे माताऽस्ति स सनाथः स सुखी लोके । यावन्माता जीवति तावत् पुत्रा मोदन्ते । यस्य पुत्रस्य माताऽस्ति तस्य चिन्ता नास्ति । दरिद्रोऽपि यः मातः ! इति सम्बोध्य गृहं विशति स धन्यः । माता खल्वन्नपूर्ण पुत्रस्य । समर्थाऽसमर्थाऽपि च माता रोगिणं दुर्वलं वा सुतं रक्षति सेवते च । सुतो हि मातापित्रोः स्नेह- ग्रन्यिः । माता जनयति, सा वर्धयते, सा लालयते । सा सुतं वीक्ष्य सुतरां प्रसन्ना भवति । सा हि प्रथमा गुरुः । मात्रा विहीनी बनः विविधानां दुःखाना चिन्तानां च भाजनं जायते। माता खलु रचादेवता । न तां विना केवलं गृहं शरणम् ।

·बालनीतिकथा:
::: ::माता यस्य गृहे नास्ति भार्या च प्रियवादिनी:-'
.: .अरण्यं तेन गन्तव्यं : यथारण्यं तथा गृहम् ॥17
नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मात्समा गतिः ।।
नास्ति .मातसमं त्राणं नास्ति मात्समा-प्रिया ।।
अतः एव च माता-मम परमं गौरवस्थानमर्हति । सा हि
मात्दैवतम् । 'मातृ देवो भव' इति इति श्रुतेः । 'जननी जन्म
भूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' इति च लोकोक्तेः ।
इत्थं च माता पूजनीया रक्षणीया च । न सा कदापि
वधमर्हति । पितुरादेशोऽपि च नोल्लंघनमर्हतीति मे उभयतः
पाशा रज्जुः । तरणं नैव.जानामि, इतो व्यामः, इतो नदी :
न पश्यामि कर्त्तव्यम् । किंकर्तव्यविमूढोऽस्मि ।
पितुराज्ञा परो, धर्मः स्वधा मातरक्षणम् ।
अस्वतन्त्रं हि पुत्रत्वं कं पृच्छामि करोमि किम् ।।
एवं सुचिरं विचारयतः चिरकारिणः दीर्घः कालो व्यति-
फ्रान्तः। अस्मिन्नन्तरे मेधातिथिः मुनिगीतमः पल्या अनी-
चित्ये विचारयन् 'स्वल्पेऽपराधे महान् प्राणदएडः मया कृतः।
इति भृशं. सन्तप्तः साश्रुलोचनः महान्तं पश्चात्तापमुपागमत् ।
मतः स गृहं निवर्तमानः क्रोधवशेन मया महदनुचितं कृतम्-
मुद्धः पापं न कुर्यात् कः मुदो हन्याद् गुरुनपि ।
अद्धः परुपया याचा नरः साधनधिक्षिपेत् ।।
इत्पचिन्तयत् । यहो! पापोऽस्म्पहं यः साधी मा.
मरधिपम् । का मा पातकादस्मात् तारपियति । हे पुत्र ! चिर.
कारिन ! त्यमत्र तत्वतः चिरकारी भूत्वा मा रचितुमति ।
-

·१७ 'मप्तमो मागः हे पुत्र ! अद्य त्वं मां तव मातरमात्मानं च रक्ष पातकैम्यः । त्वं सहजः चिरं विचारशीलः | अंद्य यदि त्वया चिरायितं भवेत् तर्हि तब चिरकारिता सफला स्यात् । हे ममात्मन् ! आगर्भाव चव माता चिरं त्वयि बद्धाशा आसीद । अद्य तस्या वधे,चिरयन् रक्ष त्वं तामवलाम् । हे पुत्र ! अद्य चिरकारी भूत्वा सफलां कुरु तब चिरंकारिताम्। इत्यं च पश्चात्तपन मुनिराश्रमस्य द्वार प्राप, ददर्श चात्मजे. चिरकारिणं तत्र मौनेन स्थितम् । स तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः पितुः पादयोः पपात । मुनिः शिरसा नतं पुत्रं सकुशला पत्नी च दृष्ट्वा परां मुदमगच्छत् । स दोा पुत्रं- परिष्वज्य भृशममिननन्द वभापे च-हे पुत्र ! यो जनः सर्वाणि कार्याणि विचार्य करोति स पश्चात्तापं न लभते, यश्च रोपं चिरं धारयति न सः पश्चात्तापयोग्यं कर्म किश्चिदुपपद्यते । यः चिरं वृद्धान् पण्डितान् शिष्टान् धर्म च निषेवते, पृष्टोऽपि चिरं विचार्य भापते, पश्चिरं यमनियमादिभिरात्मानं वशे नयति, यश्चिरमिन्द्रियाणि सनियम्य विपयेषु च प्रवर्तते, न स कदापि पारितपति । यः स्त्रीणां बन्धूनां भृत्यानां मित्राणां च संदिग्धेप्वपराधेषु दण्डधारणे चिरयति, न स पापमवाप्नोति । हे पुत्र ! रक्षितमद्य चिरकारिण त्वया स्वकीयं कुलम् । इत्थं च स गौतमः प्रीत्या हर्षेण च युक्तः पुत्रमभिनन्द्य दमब्रवीत्-- चिरकारक ! भद्रं ते चिरकारी चिरं भव । चिराय यदि ते सोम्य ! चिरमस्मि न दुःखितः॥ रागे द च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्चव्ये चिरकारी प्रशस्यते ।।

·१] पालनीतिकथा: गुरुभक्तः शिवराजः- .. को न जानाति लोकेऽस्मिन् छत्रपतेः शिवराजस्य विश्रुतं- नामधेयम् । मर्यादापुरुषोचमः श्रीरामो यथाऽनन्तैः स्वकै .गुपैः प्रजावल्लमोऽभवद् तथैव गोविप्रदीनेषु दयालुः धर्मवीरः शिवराजोऽपि लोकानां प्रिय आसीत् । महाराजः शिवराजः समर्थस्य गुरोः श्रीरामदासस्य परमो मकः शिष्यश्चासीत् । महात्मा रामदासः श्रीरामस्य परमो भक्त आसीत् । सिद्धो योगी स'तापसः सदैव रामस्य नामानि जपन् वनेषु ग्रामेपु नगरेपु तीर्थेपु.च.भ्रमन् श्रीरामे भक्ति कतु लोकान् उपादिशन् । चातुर्मास्येषु स एकत्र उटजे निवसन् श्रीरामं भजमानो दिनानि अगमयत् । तस्य बहवः शिप्याः अभवन् । नित्यं सहस्रशो जनाः महात्मनः श्रीरामदासस्य दर्शनं सुदूर- दूराद् समागच्छन् । परमया श्रद्धया समर्थ गुरुवरमाराधयाँ- चकार शिवराजः। संकटापन्नेपु समयेषु स गुरुदेवमुपेत्य, तस्य आशिपः प्रसादं च लब्ध्या प्रायेण मनोरथान् यवाप्नोत् । मोगलानामाक्रमणसमये श्रीशिवराजः स्वस्य चिन्तां गुरवे न्यवेदयत् । समर्थों गुरुस्तु तमाशिपा चन्दयित्वा 'युध्यस्य विगतज्वरः' इति समादिशन् । शिवराजस्तु गुरोराशीमि: यवनान् पिजित्य मुतरां गुरौ दृढमप्तिरभवन् ।

·सप्तमो मागः [१६ शिष्यस्य परीक्षार्थ गुरुः वशिष्ठः नन्दिन्याः सेवायां तत्परस्य महाराजदिलीपस्य यथा परीक्षामकरोत् , तथैव श्रीरामदासोऽपि गुरुभक्कस्य शिवराजस्य परीक्षां कृतवान् । प्रावृषः समय आसीत् । गर्जन्तो धनाः धारासारं जल- ममुश्चन् । घनान्धकारा रात्रिः भयमुत्पादयामास । गुरुः श्रीराम- दासः आसने निविष्टः महत्या उदरपीडया वैकल्यममजत् । समन्ताद् उपस्थिताः शिष्या उपचारान् अकुर्वन् । शिवराजो- अपि चितिन्तेन चेतसा गुरुसेवासमासकोऽभवत् । सर्वे उपक्रमाः विफला अभवन् । न गुरोः पीडा कथमपि न्यूनाऽभवत् । तदा स 'पाह-शिवराज ! इदानीं मम जीवनस्य पर्यन्तः सम्प्राप्तः । नातिशोकाकुलो भूयाः । मयि उपरते सावधानतया त्वं करिष्यसि लोककार्याणीति मन्ये। इत्यं च गुरोः वचनमाकर्ण्य शिवराजस्य नेत्रयुगलमश्रुपूरित- मासीत् । तदा शोकसन्तप्तचित्तः सः-गुरुवर्य ! वर्तते ननु भवतः पीडायाः किमप्यौपधम् ? अस्ति चेत् , सर्वस्वदानेनाप्यहं तदानेतु प्रस्तुतोऽस्मि । किं करोम्यहम् इति सत्वरमादिशतु भवान् । इति श्रुत्वा गुरुरवादी-शिवराज ! औषधं नास्ति इति तु वक्तुं न युज्यते । यत्रापायः, तत्रोपायोऽपि भवत्येव भगवतो विधाने जगत्यस्मिन् । परन्तु, वत्स ! औषधस्य तस्यानयन- मतिकठिनमिति मन्ये। इत्यं च गुरोः भापितमाकये सर्व शिष्यमण्डलं सजाती- कएख्यमजायत । सर्वेऽपि ते तदीपधमानेतु सज्जा अभवन् । उतरच शिवराजः-गुरुदेव ! कथयतु भवान् तस्य मेपजस्य , ·ग्यालनीतिकथाः नामधेयम् । अहं तदीनेतु शिक्कोऽस्मितंत्र भवतः न्यसादेन नास्ति मे किमपि दुष्प्राप्यम् -अहं प्राणव्ययेनापि तदानेतु यतिष्ये इति स प्रार्थयत् ITE: rr गुरुरच.शिवराजस्य साहसं परीक्षितुःपुनरत्रवीत् : शिवराज ! नासिंहीदुग्धमन्तरेदानी वर्तते मम रोगस्य. किमप्यौषधम् : तच्च सुदुर्लभं वर्तते. साम्प्रतम् । को नु प्राणहारे सङ्कटे पातयेदात्मानम् । इति मौनमासीद सर्व भक्कमण्डलम्, विना शिवराजेनः।: शिवरांजस्तुं अनुजानातु मामौषधमानेतु गुरुदेवः इति भूयः साञ्जलिःप्रार्थयत् । गुरुस्तु-- मा तात ! मम वृद्धस्य कृते गमय बहुमूल्यं तव जीवनम् । मा गमः निशीथेधुना प्राणापायमरण्यमिति अकथयत् । शिवराजो- ऽपि गुरुदेव ! भवतोऽनुभावेन न मे किमपि मुदुर्लभम् । अवश्यमहं सिंहीदुग्धमानेप्यामि इति स पुनः पुनस्तमन्ववघ्नात् । ततश्च तस्यानुवन्धगृहीत इव महाकवेः कालिदास्योक्ति संस्मरनाह श्रीगुरुदेव:- एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं यपुरच । अल्पस्य हेतो? हातुमिच्छन् विचारमृदः प्रतिभासि मे त्वम् ।। शिवराजस्तु खड्गहस्तो गुरु परिक्रम्य तस्य पादयोरपतत् । सुप्रीतो गुरुदेवस्तु बाहुभ्यां तमादाय इदानी गच्छ, वत्स ! पानय सिंदीपयः, अम्बा भवानी ते रतां करिष्यति इत्याशिपः प्रायुक। इति गुरुणादिष्टो हस्तगृहीतपयःपामः शिवराजोरण्या- मिमुखः प्रतस्थे । मेपा घोरमगर्जन, विद्यु तो व्यपोतन्त, बलानि अपर्पन , प्रगाढान्धकाराः अवर्धन्त । गुरुमाः शिवराजो . : - ·[२१ सप्तमो माग वनाद् वनं व्यचरतः। स सिंहयाः अन्वेपणे, दत्तदृष्टिरभवत् । विकल्पाः प्रादुरभवन् तस्य चैतसिगुरोः सेवायाँ सफलो भवि- प्यामि नवेति सशंयदोलासमारूढमासीत् तस्य स्वान्तम् । अत्रान्तरे शिवराजः कस्यचिन्महावृक्षस्य तले तिष्ठन् चिन्तातुरः सर्वतो दृष्टिमपातयत् , अपश्यञ्च स्वयमागच्छन्ती शाबानुगा दोग्धीं सिंहीम् । स नम्रभावन तां प्रार्थयत्- हे मृगराज भामिनि ! मम गुरोरुदरे महती पीडा वर्तते । देहि तनिवृत्तये ते पयोऽमृतम् । तव दुग्धमात्रमेव मे गुरोः रोगस्य भेषजम् । गुरोः शरीरे भव मे दयालुः । इदं नृपालस्य वचनं निशम्य परमं सोम्यभावं प्रकटयन्ती सा तरुतलमांगत्य' तस्थौ। शिवराजोऽपि लब्धसङ्केत' इव निर्भयः तस्या दुग्धं पात्रेऽधोक्, आनयच्च त्वरितया गत्या गुरोः समीपम् । सोऽपि च तत् पीत्वा सद्यः स्वस्थो भूत्वा तत्क्षणादेव रोगशय्याममुश्चत् । इदमद्भुतं शिवराजस्य कार्यमवेक्ष्य सर्व शिष्यमण्डलं चकितं मुदितं चाभूत् । ततः प्रसन्नो गुरुदेवः शिष्यस्य शिरसि वरदं हस्तं प्रसार्य वर्धतां वत्स ! विजयेन वैरिणाम् ' इति चरेण तं. छन्दयामास । छात्राः । गुरुसेवा हि शिवराजस्य चरिते साफल्यस्य निदानम् । समर्थे गुरौ तस्य दृढा श्रद्धा परमा प्रीतिश्चाभवत् । स सदैव गुरु श्रीरामदासं देवतामिव- भूजयत् अलभत च तस्य प्रसादेन सर्वत्र कार्येषु साफल्यम् । गुरौ हरौ च तस्य समाना भक्तिरासीत् । गुरुत्र झा गुरुर्विष्णुगुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ।।

·२२] घालनीतिकथा: गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्यः . सीन् पुरा मुम्बापुर्या धनप्रसादो नाम कथित श्रेष्ठी। सर्वस्मिन् प्रदेशे तस्य व्यापारप्रतिष्ठानानि वर्तन्ते स्म। सहस्रशो. जना नित्यं तस्य कार्यालयेषु कर्मव्यापृता ग्रासन् । सोऽयमेकदा स्वस्य कार्यालये कंचित् कार्यसचिवं कामयते स्म । स वृत्तपत्रेषु 'अस्माकं कार्यालये विश्वासस्थानयोग्यः कुशलो युवाऽपेक्ष्यते, योग्यतानुसारं भविष्यति वेतनम्' इति विज्ञापनमकरोत् । अन्यस्मिन् प्रभाते पहना सावराणां कृताक्षराणां च प्रार्थना. पत्राणि सम्प्राप्तानि । श्रेष्ठी च सर्वाणि तानि सादरं सावधानं चाऽपठन , व्यभजत् च पुनस्तानि द्वयोः पुञ्जयोः । एकस्मिन् पुजेस घेतु योग्यानि प्रार्थनापत्राणि अन्यस्मिन् च तस्मिन् स पुनः पठितव्यानि वानि समगृवाद । ततो यएटी कृत्या स प्रतीहारमाकार्य क्षेप्याणि तानि प्रत्या- ख्याप रदिः घेप्तुमवादी । प्रत्याख्यातानि च तानि सर्वाणि प्रार्थनापत्राणि-कानि- चिद् परेप लिखिवानि, कानिचिद् अशुद्धिपातानि, कानिचित्र भमुन्दरापराणि, कानिचिद् असारशब्दप्रचुराणि, अन्यानि प ·सप्तमो माग: [२३ न सावधानेन मनसा लिखितानि आसन् । कचिद् दिनाङ्क एम नासीत् , अन्यत्र च हस्ताक्षराण्येव नामवन् । 'न कोऽपि कार्यार्थी नैपुण्येन विनाकृतमसावधानमुन्मुक्तप्रायं कार्यसचिवं रवेद ईत्यमिधाय श्रेष्ठी सर्वाएयपि वादशानि . प्रार्थनापत्राणि प्रत्याख्यात् । अन्येषां च कृते 'द्वादश्यां तिथौ एकादशवादनसमये मम कार्यालये युप्माभिरुपस्थातव्यम्' इति पत्रमलेखीत् । स्वयं च स नियते तिथौ निर्दिष्टात् समयाद पूर्वमेव कार्यालयमुपस्थाय समये समागतानां सर्वेषां तेषां नामानि, श्रागमनवेला चालिखत् । सम्यग् दशवादनसमये स नामानि लिखित विरराम । ये च विलम्वेन सामायातास्तेषां तु नामानि स . तत्क्षणादेव प्रत्याख्यात् । अभवन् तेषां समयमतिक्रम्य सम्प्राप्तानां क्षमाप्रार्थनाश्छल- वचनानि अध्यारोपाश्चापि, तथापि न श्रेष्ठी तेषां परिदेवन किमपि कणेकरोत् । तेष्वेको युवा यद्यपि सुतरामधीरो लज्जितश्च प्रतिभाति स्म, तथापि शालीनतया न स किमपि उक्त्वा पहिरादेव शनैश्चराभ्यां पादाभ्यां हताशेन हृदयेन च प्रतिनिवर्तमान इबासीत् । श्रेष्ठी च दूरादेव तथा तमपरपत् ।

·. - . बालनीतिकथा: 'मुखमेव मनोगतं निवेदयति इति न्यायेन श्रेष्ठी तं संपरीक्ष्य पुरस्ताद् आगन्तु संकेतमकरोत् ।. समीपमागतं च तं पुनः विलम्बेन आगमनस्य कारणमच्छन् । सोऽपि च प्रणम्य नम्रतया 'श्रीमन् ! मार्गे पागच्छन् अहं कस्यचित् पान्थस्य 'चौरः, चौरः' इति चीत्कार- मश्रौपम् । ततश्च सत्वरमुपेत्य पान्थं, पलायमानं चौरम् , तमनु- धावन्तं च रक्षापुरुषम् (police man) एकमपश्यम् । चौरः पान्थस्य भार्यायाः भूपणानि हस्तादाच्छिद्य पलायमान ग्रासीत् । अहमपि वराकस्य रक्षार्थ धावन् रक्षापुरुषमन्वसरम् । न तत्र जाङ्गले मागें कश्चिदन्यः साहाय्यकरोऽभवत् । द्वाम्यामेवावाम्या चौरो गृहीतः नीतरच रक्षाधिष्ठानम् (police station) । अहमिदानीं तत एव धावमानः आगच्छामि, इदं स्वामिन् ! ममागमने विलम्बस्य कारणम् ।' वरम् , न कापि हानिः, कृतं त्वया नागरिकस्य कर्त्तव्यम् , इत्युक्त्वा श्रेष्ठी युवकस्य तस्य नाम पुनः परिसंख्याता यच्पांमलिखन् । वतश्च श्रेष्ठी सर्वेभ्यस्तेभ्यः एकैकमभिज्ञानपत्रमददार । पत्रे तस्मिन् परिसंख्याने समाविष्टानां सपा प्राधिन नामानि यथासंख्यं लिखितान्यासन् । 'यहं घण्टामिनेन समयेन पुनरागत्य युष्मम्यं निर्णयं दास्यामि, प्रतीचन्ता ममा- गमनम्' इत्यभिधाय श्रेष्टी पुनरपि फपान्तरमविशन् । स ·सप्तमो मागः [२५ मुख्य द्वारं पिधाय परेण द्वारेण सोपानमार्गे रहसि आस्थाय 'किं ते सर्वे परस्परं कथयिष्यन्ति, कथं वा व्यवहरिष्यन्ति' इति शातु तान् निपुणमपश्यत् । ततो घण्टानन्तरं स श्रेष्ठी पुनः प्रविश्य अस्मै देवदत्ताय मया विश्वासस्थानं दत्तम् , इति स्वनिर्णयं तान् अथावयन् । तच्छु त्वा सर्वेऽपि ते विरोधमारभन्त । न भवता अस्मार्क कस्यापि परीक्षा कृता, न परिचयो नापि नाम वा गृहीतम् , अविचार्य एव दत्तो निर्णयः । नेदमुचितम् , विनैव परीक्षणं दर्शनम् (Interview) वा विधाय स्वसम्बन्धिने कस्मैचिद् अल्पज्ञाय सचिवस्थानं विश्वासस्थानं वा दातुम् , इत्युच्चैः ते आक्रोशन्। इति तेपां विरोधमाकर्य न मया जातु युष्माकं प्रत्यच- परीक्षणाय मम विज्ञापने लिखितम् , नापि च प्रोक्तम् । तथापि परोक्षं परीक्षिता मया सर्वेऽपि यूयम् । इदानीमेवाऽहं सोपानपंतौ स्थितः अप्रत्यक्षेण सर्वानपि युप्मान् प्रकृति- स्थानपश्यम् । कृता मया सम्यक् परीक्षा युप्माकम् , दचंच समुचितः पुननिर्णयः । नात्र परिवर्तनस्य कोऽप्यवकाशः । पुस्मासु गुणसम्पन्नतमोऽयं देवदत्तो मया समादृतः मम

·मालनीतिकथा:
"
विश्वासस्थानस्य भाजनम् । स मनसा वचसा कायेन च
पवित्रः सत्यवक्ता विधिज्ञो व्यवहारनिपुणः परोपकारप्रियो
वीरो मनस्वी च वर्तते । सर्वेषां च भवतां कृते मम गृहे कार्य
नास्तीति क्षमा प्रार्थये, इत्यभिधाय श्रेष्ठी कक्षमविशत्
अन्येऽपि च सर्वे हताशाः स्वस्वगृहाणि प्रतिन्यवर्तन्त ।
यात्राः ! निमालयध्वम् । लोकेऽस्मिन् न कलानाम् , न
विद्यानां नापि च शौर्याणामन्यैः गुणैर्विना समादरो जायते ।
जना दयादाक्षिण्यचारित्र्यकर्त्तव्यपरायणत्वपरोपकारादीनां
गुणानां कलाभिः विद्याभिश्व संमिश्रणं कामयन्ते । अतो
युप्माभिः प्रोक्तानां गुणानां संग्रहः कर्त्तव्यः, तेपामभ्यासश्च
सततमादरणीयः । उत्कृप्टैरव गुणैः लोके स्थानलाभो
भवति । प्रतिष्ठास्थाने स्थितय जनो बहूनि श्रेयांसि साधयित
पारयतीति समुचितमुच्यते-
गुणेषु यत्नः पुरुपेण कापों
न किंचिदप्राप्यतमं गुणानाम् ।
गुणप्रकर्षादडपेन शम्भोः
अनंप्यमुन्तपितमुनमाम् ॥

·सप्तमो मागः २७ गुरुभक्तः कौत्सः -ee- आसीत् पुरा कलिङ्गषु संवर्धनं नामारण्यम् । तत्र च कृता- अमः शिष्यैः समेतः चतुर्दश विद्यानां निधानं तपोधनो वर- तन्तुर्नाम मुनिरयसत् । तस्य छात्रेषु वरिष्ठयुद्धिः कौत्सो नाम कश्चन शिप्य आसीत् । उपात्तविद्यः मः- का दक्षिणा भवते देया' इति सनिर्वन्धं गुरुदेवं प्रार्थयत् । आचार्यस्तु-तुष्टोऽहं वत्स ! तव भक्त्या योग्यतया चेति न मे दतिणया प्रयोज- नम्' इति प्रत्याचप्टे स्म । शिष्यस्तु पुनरपि कामपि दक्षिा दातु निर्बन्धमकरोत् । ततस्तु शिष्यस्य हठेन क्रुद्ध इवाचार्यः मया त्वम्- अगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या येताश्चतुर्दश ॥ पाठिवाः । इति विद्यानां परिसंख्यया स्वर्णदीनाराणां चतुर्दश कोटीः त्वं दक्षिणायां मह्य दातुमर्हसीत्यवोचत् । गुरोः वचनमाकये विस्मितः श्रुतधनः स कौत्सः महान्तं तं धनराशि गुरवे समाहर्तुमचिन्तयत् । स तदानीन्तनस्य नृपा- लस्य चक्रवर्तिनः रघोः राजधानीमयोध्या प्रपेदे।

·पालनीतिकथाः महाराजो रघुश्च तदानी दशापि दिशो जित्वा नाति- चिरादेव विश्वजित समाप्नोत् । स निःशेष राजकोप नैर्ज सर्वस्वं राज्यं चापि यज्ञदक्षिणायां पुरोहितेम्पो याचफैम्यरचा- यच्छत् । प्रभावमात्रशेपः .स राजा मुनिकुमारस्य कौत्सस्य हार्दिक स्वागतमकरोत् । स मुनये कुशासनं दत्त्वा मृएमयेन पात्रेण जलमानीय तस्य पादौ प्रक्षालयामास पूजयामास च तपोधनं तं यथाशास्त्रम् । ततः स राजा कृताञ्जलिः सन्- हे कुशाग्रयुद्धे । मन्त्रद्रप्टूणां मुनीनां मुख्यस्ते गुरुवर्यः वर्तते कुशली कचित् ? कायेन वाचा मनसा च सश्चिते महस्तस्य विविध तपसि वासवादिभिः कृतो नास्ति या कचित् विघ्नः १ मुतनिर्विशेष मुनिभिः संवर्धितानामाथमपादपाना झञ्झावातादिमिर्मास्ति वा कचिदुपप्लपः । ननु सन्ति कुशलिन्यो मुनीनां होम- धेनवः १ सन्ति कचित् नित्यस्नानादिसाधनानि यः तीर्थजलानि स्वच्दानि ? मन्ति वा कचित् युप्माकं शरीरस्थितिसाघ- नानि कन्दमूलफलोद्यानानि श्यामापत्राणि वाऽविघ्नानि : हे द्विजकुमार ! द्वितीयमाय मंत्र मिनु योग्यस्तेऽयं समयः । नन्यनुमतो भयान् प्रसन्नेन गुरुगा गृहस्थाश्रमं प्रवेष्टुम् ? पपियोऽस्मि जातोऽहमद्य पूज्यस्प मरतः समागमेन प्रसन्न- ग्वास्मि । नपापि मनो में प्रभाती नियोगं कमपि काम- ·सप्तमो माग: [२६ यते । आदिशतु भवान् कामपि सेवाम् । गुरोरादेशेन स्वेच्छया वापि मां संभावयितुं वनादायातो भवान् इति वा 'कथयताम् इत्यपृच्छत् । ततोऽर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य महाराजस्य रपोरदारी वाणीमाकर्ण्य स्वकार्यसिद्धि प्रति दुर्वलाशः स वरतन्तुशिष्यो नवी- हे राजन् ! वर्तते सर्वथा कुशलमस्माकम् । कुतो मवादृशे महाराजे शासति प्रजानामशुभम् । 'सूर्ये पतत्यावर- णाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा' इति लोकोक्तेः । हे महाराज ! पूज्येपु कुलोचिता भवदीया भक्तिः पूर्वानपि अति शेते मावत्कान् इति पश्यन्नानन्दनिर्भरोऽस्मि । पुनरपि त्यतीत- कालोऽहं धनार्थी भवन्तमम्युपेतोऽस्मीति में विपादः । यचे दत्तसर्वस्वदक्षिणो रिलकोपो भवान् । इति स्वकार्य वक्तु लज्जितोऽस्मि । इदानी मखजमकिञ्चनत्वं विभ्राणः स्थाने 'पर्यायपीतस्य सुरैर्हिमांशोः कलाक्षयः लाध्यतरो हि वृद्धः।' अन्यच्च- धर्मार्थ क्षीणकोपस्य क्षीणत्वमपि शोभते । सुरैः पीतावशेषस्य कृष्णपक्षे विधोरिव ।। है राजन् ! अवश्ययाचकोऽपि नाहं रितकोपमिदानी मवन्तमनुषघ्नामि । अन्यस्मात् कस्माचिद् वदान्याद् गुरोः दचिणार्थ धनं याचितु' यतिष्ये । 'स्वस्त्यस्तु ते कुशलमस्तु'. . शोमते महाराजः ।

·+ - - ३०] बालनीतिकथाः अनुजानातु भवान् मां गन्तुम् । 'अनन्यगो. निलिताम्बुगर्भ शरद्घनं नार्दति। चातकोऽपि ।' इत्युक्त्वा गन्तुकामं महर्षेः वरतन्तोः शिष्यं तं कौत्सं नृपतिः निषिध्य- हे विद्वन् । 'भवता गुरवे प्रदेयं किं वस्तु कियह ति कथयतु भवान' इत्यपृच्छत् । ततः स ब्रह्मचारी कौत्सः वर्णाश्रमाणां नियामकाय यज्ञ दचसर्वस्वाय तस्मै राज्ञ स्वागमनप्रयोजनं न्यवेदयत्- हे महाराज ! समाप्तविद्योऽहं 'का दक्षिणा गुरवे देया' इति स्वाचार्य प्रार्थयम् । स तु-'भक्तिस्तव दक्षिणायै अलम्' इत्य- वादी । अहं तु श्रद्धातिरेकेण यथाशक्ति देयमेव किमपि गुरु- वराय इति निर्बन्धपरोऽभयम् । तदा तु मम निन्धिाव संजातरोप इव गुरुदेवो मेऽर्थकार्यमचिन्तयित्वैव 'वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतस्रो दश चाहरेति' अवधीत् । अहं च, हे राजन् ! भवतः सपर्याविधिभाजनमिदं वीक्ष्य प्रभुशब्दशेष निर्धनम् , गुरवे देयस्याल्पतरत्वाद् इदानीमुपरोधु नोत्सहे भवन्तम् , इत्यादिशतु भरान मां गृहं गन्तुम् । इत्यं च वेदविद्रावरस्य तस्य मुनेः पचनमार्य पवित्र प्रभावो महाराजो रघुः भ्यस्तं प्रायोचत्-- हे ब्रायन ! 'श्रुत- पारधा कोऽपि गुरुदविणार्थी द्विजी महाराजस्य रपोः सका- शाद् मनोरथमनवाप्येव यदान्यान्तरमगन्दम्' इति मे परी- .

·सप्तमो भागः [३१ वादस्य प्रथमावतारो न भवेत् । 'सम्भावितस्य चाकीर्तिः मरणादतिरिच्यते' इति प्रार्थयत् । हे मान्यवर ! भवान मम यज्ञशालायामस्यां बसन द्विवाणि दिनानि सोढुमर्हति । यावदहं भवतः प्रयोजनं साधयितु यत्नं करोमि इति च नतेन शिरसा हस्ती नियुज्य पुनस्तमन्ववघ्नात् । ततः प्रसन्नः सोऽग्रजन्मा तथास्तु इति महाराजस्य वचन- मभिनन्द्य यज्ञशालामविशत् । भूपतिस्तु स्वकीयेन दानेन रिनामिवावेक्ष्य भूमि गजराजाद् देवानामधिपात् कुबेराद् धनमाहतु' चकमे। ततस्तु सायमेव कृतसज्जो महाराजो रघुः गुरोः वसिष्ठस्य कृतेन वायुरथेन प्रातः कुवेरपुरी प्रस्थातुकामः शुभ मुहूर्ते एव रथमारुह्याधिशिष्ये । उदन्वदाकाशमहीधरेषु चापति- पिद्धगति आसीत् तस्य विमानमिति मुनेनारदात् ज्ञात्वा देवानां निधिपतिः कुवेरो भीतोऽभवत् । स रघोः कोपागारे हिरण्यमयी घृष्टिमकारयत् । ततश्च प्रातः प्रयाणाभिमुखं महाराज रघु कोपाधिकारिणः समेत्य कोपगृहे जातामाकाशाद् हिरण्य- मयीं वृष्टिं प्राशंसन् । भूपतिस्तु धनागारं समुपेत्य सुमेरोः खएडमिव स्थितं भास्वरं तत् सकलं हेमजातं मुनये कौत्साय दिदेश । तदानी गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी मुनिः कौत्सः, अर्थिकामाद् अधिकप्रदो भूपालो रघुरचेति द्वावपि साकेत- ·३२] पालनीतिकथाः निवासिनां जनानामभिनन्दनीयौ अभूताम् । प्रसन्नो महर्षिः कौत्सः उष्ट्रवामीशतवाहितार्थ विनयविनम्र प्रजेश्वरं रघु करेण स्पृशन्-'हे नृपाल ! वृत्ते स्थितस्य लोकाधिपस्य भूमिः काम- दुषा भवेत् , इति नाश्चर्यम् । भवतस्तु महान् प्रमावः स तु देवा- नपि समाकर्षति । सप्रतापो भवान् दिवमपि दोग्धि कामान् । हे राजन् ! स्वीयपुण्यपुजेन सर्वाणि श्रेयांसि अधिगतानि श्रीमता । इति ममाशिपामवकाशस्तु 'आत्मगुणोपेतं पुत्रं लभर्ता भवान्' इत्यत्रैवास्ताम् इति मन्ये । इत्याशिपः प्रयुज्य स मुनिः गुरोराश्रमपदं जगाम । राजापि तस्य मुनेः प्राशिपः जीवलोकः भास्कराद् आलोकमिव प्रतापवन्तमजं नाम सुत लेमे । सर्वाः प्रजाः प्रसन्ना अभवन् , दिवि दुन्दुभयोऽनदन श्रवपन च देवाः दिव्यानि पुप्पाणि याकाशात् । प्रादर्शो गुरुभक्तानां कौत्सो विद्यावां वरः। दावणां च महाराजो रघुश्वासीनिदर्शनम् ॥

·गत १४ वर्षों से प्रकाशित अपने क्षेत्र फा माहितीप
संस्कृतमासिकपन
संस्कृत को सरल, सुलभ, सर्वग्राम पनाने के लिए
बालसंस्कृतम्
-आपके मारतीयत्व का पुष्ट प्रमाण होगा।
-प्रारम्मिक संस्कृत छात्रों की कठिनाइयों को दूर करेगा।
-श्रापको हठात् संस्कृतानुरागी बनाएगा।
-समी मारतीय मापात्रों को जोड़ने वाली कड़ी होगा।
-भारतीय संस्कृति और सभ्यता को मामने रखेगा।
--आपके व्यवहार ज्ञान की वृद्धि में सहायक
होगा।
-आपको संस्कृत की सरलता और भद्रता
का परिचय देगा।
श्राज ही ग्राहक पनिए ! वार्षिक:शुल्क पांच रुपए !
प्राप्ति स्थानम्-
पालसंस्कृतं कार्यालयः
आगरा रोड, घाटकोपर, दम्पई.४७
दिल्ली शाखा-
कोटला रोड, नई दिन्ली-१

·अस्माकं प्रकाशनानि एकस्य प्रतेः मूल्यम् उन्न.. भागाः १-५ ०.७५ मागा.१-३ भागाः १-६ मागाः १-३ ०.५० संस्कृतव्याहारः सप्त विमक्रयः पञ्च सन्धयः संस्कृतप्रवेशिका वालनीतिकथाः संस्कृतसोपानम् प्रहेलिकाशतकम समासाः संमापा संमापा English लौकिकन्यायरत्नमञ्जूषा संस्कृतप्रयन्यचन्द्रिका सुन्दर संस्कृतम् मारतीयाः महापुरुषाः कुमारसमयम रघुपशम् पालरामायणम लघुनियन्धायली संस्कनवर्णमाला भागाः १-५ २.२५ मागाः १-३ मागाः१-३ ०.७५ १.२५ (संक्षिप्तगद्यम्) (संक्षिप्तगतम्) . ०.७५ १.८० शालेयमुमाषितानि प्राप्ति स्थानम- पालसंस्कृतकार्यालयः आगरा रोड, घाटकोपर, पम्बई- दिल्ली शाया-- ८०, कोटला रोट, नई दिन्ली-१ .

·बालतिकायाः
प्रष्टमो
भागः
रचयिता
वैद्य. रामस्वरूपशास्त्री
मम्पादकः
नन्दनन्दनसनादयः एम० ए०
पालसंस्कृतम् प्रकाशनम्
घागरा रोड, पाटकोपर, सम्यई-४
मूल्यं ६३न.

·कथानां क्रमः
६
...
६
१. भेदस्तन्त्र विद्यते
२. मूर्खमण्डलम्
३. शठे शाठ्य समाचरेत्
४. अमयप्रदानम्
५. कथमिस्थम्
६. विरौति निर्जलो घटः
७. श्रमद्रों पृका
क्व वसति लक्ष्मी
१. संशयात्मा प्रणश्यति
२०. मेधावी पुनः
११. साधूनां दर्शनं पुण्यम
१२. दानशीएडः कर्णः
२०
१६
२७
पुस्तकस्यास्य सर्येऽधिकाराः स्वाधीनाः सन्ति
द्वितीय मुद्रणम् ]
[१ मई मिष्टान्दाः १६६३ .
प्रकाशक:-
वैद्यः-रामस्वरूपशास्त्री
पालसंस्कस कार्यालया, आगरा रोड, पाटकोपर, पम्मई-७७
.
मुद्रका
मार्षदेशिकप्रेम, दरियागंज, दिल्ली-७

·बालनीतिकथाः अष्टमो भाग: -- भेदस्तत्र न विद्यते एकदा कश्चित् काष्ठविक्रेता इन्धनम् आनेतुम् वनम् अगच्छत् । एकस्य वृक्षस्य तले उपविश्य रोदितुम् आरभत । रुदन्तं वीन्य दयालयः वृक्षाः 'किमर्थ रोदिपि' इति तम् अपृच्छन् । सोऽवदद अहं काष्ठविक्रयेण जीवामि । मम कुठारस्य दण्डो भग्नः। तेन विना इन्धनं छत्तुं न शक्नोमि, इन्धनस्य विक्रयाभावेन न धनागमः, धना- मावाच नान्नम् , अन्नाभावाच कुटुम्बम् अहं च युभुक्षया म्रिये । तेन यह रोदिमि । ततः सर्वे वृक्षाः सम्भूय 'शिंशपा वीजफला दृद्धा च' इति विचार्य एकंशुष्कं शिशपादण्डं तस्मै श्रदापयन् । शिशपादण्डो- ऽपि बहुमतविरोधमशक्नुवन् तूम्णी स्वीचकार संपस्य श्रादेशम् । ततः स काष्ठच्छित् तं दण्डं कुठारेनियोज्य, पाम्रान् , जम्बन् , चटान् , यकुलान् , कदम्बान् , निम्बान , चन्दनानपि च समूल- मच्छिनत् । तदा सर्वे कृताः 'प्रनष्टाः वयम्' इति रोदितु प्रारमन्त। ततः एकः अाननः श्रयदद्-'यहो मूर्खा यूयम्' यात्मीयं तिरस्तुर्वन्तः इदानीं पश्यत असमीक्ष्यकृतम्य परिणामं कुलनयमिति। यात्मीयो जनो नास्ति मेदस्तत्र न विद्यते। कटारर्दण्डनिमुक्तैमियन्ने नखः कथम् ।। . . यत उम्म्- - ..

·बालनीतिकथा: मुर्खमण्डलम . एकदा दश ग्रामीणा तीर्थयात्रायै अगच्छन् । नातिदूर गतानां तेपो मार्गे एका जुद्रा नदी उपातिष्ठत । महता परिश्रमेण तां बाहुभ्यां तरन्तस्ते तस्याः परं तीरं प्रामुः। तेषु एकः काणः आसीत् । सः 'कि नु सर्वे वयं तीरमनु- प्राप्ताः' इति पर्यपृच्छद , अगणयत् च तान् एकैकशः सर्वानपि । परन्तु आत्मानं न गणयामास इति नवैव परिगणितास्तेन । ततः विह्वलः स उच्चैः आक्रोशत्-'अहो ! वयं दश आगताः, इदानीं नव शिष्टाः। अवश्यम् अस्माकं मध्यात् कश्चित् नद्यां निमग्नः।' ततः ते सर्वेऽपि चिन्ताकुलाः अभवन् , अगणयन् च अात्मानं विस्मृत्य विस्मृत्य पुनः पुनः अन्यान् सर्वान् । तदापि नवैव अभवन् , ततः भृशं व्याकुलास्ते नधास्तटे महान्तं कोलाहलम् अकुर्वन् । एतस्मिन् अन्तरे कथित् साधुः तत्र भागत्य तेषां मूर्खचेष्टि- तानि अवालोकयत् , ग्रहसत् च उच्चैः। ततः ते स तस्य समीप गत्वा हासकारणं तम् अपृच्छन् । साधुः प्राह--'ग्रहो। पालिशाः यूयम् , युष्मासु एकैकः अन्यान् गणयनपि यात्मानं न गणयति, इत्ययं व्यामोहः युप्माकम् ।' इति श्रुत्वा ते लज्जिताः अभवन् प्रययुथ तेपाम् अभिमत दिशम् । तदा स साधुः इमं श्लोकम् अपठ- दिवान्धाः प्राणिनः फेचिन् राबावन्धाः तया परे । फेचिदिया तथा रात्री प्राणिनस्तुन्यदृष्टयः ।।

·अष्टमो भाग: शठे शाठ्य समाचरेत अस्ति भागीरथीतटे सुबुद्धिर्नाम सारसः । तस्य भूरिमायो नाम जम्बुको मित्रमस्ति । बहुधा जम्बुकः सारसं द्रष्टुमायाति । सोऽपि परमेण प्रेम्णा प्रश्रयेण च जम्बुकं मित्रमनामयं पृष्ट्वा मधुरैः सम्भापणश्च समादृत्य भोजनपानासनादिकं ददाति । एवं बहुपु दिनेषु गच्छत्सु एकदा भूरिमायोऽपि सुबुद्धिं मित्रं तीरभोजनार्थ स्त्रं गृहमामन्त्रयति । कपटस्वभावो भूरिमायः क्षीरं निर्माय एकस्मिन् समतले स्थाले परिवेशयति, प्रार्थयते च मित्रं स्वेन सहैव भोक्तुम् । लम्बचञ्चुः सारसः परमेण प्रयत्नेन यावत् कांश्चित् क्षीरविन्दन चिनोति, तावत् प्रलम्बजिह्वो जम्बुकः सर्व तीरं लेढि । ततो युभुक्षित एव सुबुद्धिः क्रोधं संनिरुध्य मुधैव गोष्टीसुखं च प्रदर्य गृहं प्रत्यागच्छति । अथान्यस्मिन् दिवसे सारमोऽपि सरसं क्षीरभोजनं विधाय भूरिमायं तेन सह भोक्तुमभ्यर्थयति, परिवेशयति चकस्मिन् स्वल्पे लम्बमुखे कलशे पायसम् । इदानी भरिमायोऽपि जम्युकोऽमाय इव क्षीरं स्वदमानस्य मुयुद्ध मुखमयलोकमानस्तिष्ठति पर्यालोचयति च-स्याने समाचरितं सुयुद्धिना मयि शठे शाव्य समाचरता । यथोच्यते- कार्पण्यं कृपणे कुर्यात् कुर्यात् दुष्टेषु दुष्टताम् । सौजन्य गुजने का शठेशा समाचरेत् ।।

·मालनीतिकथाः ,अभयदानमः कस्यचित् नृपालस्य चतस्रो भार्या अभवन् । ताः पतिव्रता म भनाः चासन् । एकदा तासां सेक्या सन्तुष्टो राजा ताम्यो वरं दातुमैच्छत् । तास्तु-'अन्यदा वयं वरं परिप्यामः' इत्यवोचन् । दिनानि! व्यतीतानि, मासाः प्रयाताः, वर्षाणि समति- क्रान्तानि । ततो राजपुरुषैः कोऽपि अपराधी निगृहीतः । ते तं व्यवहारार्थ राज्ञः समक्षमानीतवन्तः राजा तस्य प्राणदएडमादिशत् । राजपत्न्यः तस्य प्राणदएडस्य वृत्तान्त- मशृण्वन् । दयावत्यः ता अचिन्तयन्-'अहो ! महद् दुःसमापतितमस्य वराकस्य । अहो ! प्राणदण्डः ! यस्यान्तः समायातः । श्वो मरिष्यति एपः । कथं नास्मिन् दयनीय जने कृपा करणीया' इति । 'अहं तावत् नृपालाद् वरं वरीत्या दापयित्वा चास्मै एफस्य दिनस्य जीवनम् , एनं सुखिनं करिष्यामि' इति प्रथमा राजी व्यजिशपत् । ततः सा राजानमुपेत्य-~'महाराज ! मम वरदानेन यस्म अपराधिने एकस्य दिनस्य जीरनं दत्त्वा अनुगृप्यताम् । शन्यवाहमस्य एकस्मिन दिने यानिध्यमपि क कामये, इत्यपि शनुमोद्य स्वीक्रियताम् ' इति प्राह । नपालोऽपि रायाः प्रार्थनामपपुवत् । सा अपराधिनं तं गजनामाद यानिपाय । नत्र र मा पहनि विविधानि स्वादनि ·अष्टमो मागः [५ भोजनांनि तस्मै दापयामास, विपुलां शय्याम् , उपधानं कोमलमास्तरचं स्वच्छमाच्छादनं विविधानि परिधानानि भूपणानि च । स तु 'श्वो मरिष्यामि' इति चिन्तातुरो न किमपि कामयते स्म । । । अन्यस्मिन् दिने द्वितीया राजपत्नी तस्मै अपराधिने यातिथ्यं दातुं नृपालाद् परं परयति स्म। सापि स्वानि विविधानि मिष्टान्नानि वस्त्राणि भूपणानि च तस्मै उपानयत् । परन्तु मरणचिन्तातुराय तस्मै न किमपि रोचते स्म। तृतीये दिने तृतीया राज्ञी तस्य सर्वविधमातिथ्यं कृतवती । किन्तु मृत्योः भीताय तस्मै न किमपि रुरुचे । ततरचतुर्थे दिने चतुर्थी राजी तस्यैव अपराधिनः श्रातिथ्यं कर्तुमचिन्तयत् । सा तु विविधानि भोज्यवस्तूनि विहाय अङ्गार- दग्धों रोटिका रूक्षं शाकं च तस्मै दत्तवती, अभयं च प्राणदण्डात् । नदानी वीतभयः स परमया रुच्या तया दत्तं भोजनमकरोत् । कंतभोजनः स राजपत्न्या प्रदत्तानि मुन्दराणि वसनानि भूपणानि च पर्यघरद , अन्वभवच मुखेन निद्राम् । इदानीं नृत्यगीतादिकं च मर्वमपि तस्मै रुरुचे। का नाम अस्मामु तस्यापराधिनोऽधिको सेवां कृतवती' इति राज्ञोऽवरोधेपु मियो विवादः उदमरद । ततस्ताः गजानमुपेत्य न्यायं याचाचक्रुः । गजापि तमे- पराधिनमाहय राजीभिः तम्मै दत्तस्य परितोपस्प विपये पर्यपृच्छन् । म प्राइ-रान ! यारन्मम मृत्योः मपमामीद , ·घालनीतिकथाः न तावन्मे भोजनं पानं वस्त्रमाभूपणं नृत्यं गानं सुवर्ण वापि रोचते स्म । या तु चतुर्थी राज्ञी मम मृत्युभयं दूरीकृत्य अभयदानं दचवती, सा चिरं सुखेन जीव्यात् । स्वत्यस्तु तस्य । तस्या एव थङ्गारदग्धा रोटिका शुष्कं शाकं च वीतभयस्य मम कृतेऽमृतममवद । तस्या एवं दानेनाहं तुष्टोऽस्मि जीवामि च । अभयप्रदानं नाम सम्यो दानेभ्यो परमिति मन्ये । अत एव कथयन्ति कवयः- न गोप्रदानं न महीप्रदानं न चान्नदानं न सुवर्णदानम् । यथा वदन्तीह युधाः प्रधानं सर्वेषु दानेवभयप्रदानम् ॥ कथमित्थम् --02- पुरा पाराणस्या देवशर्मा नाम कथित् पण्टितः मासीत् । म पहना विपपाणाम् अध्यापकः अभवत् । तस्य गहे पहवः पायाः पठितु समागच्छन् । तम्प गहादतोऽपि कोऽपि जट- पुद्धिः शिप्यः अभवन् । म निरन्तरं परमया थट्या गुरुगृहम मसेन । सेपया मन्तुष्टः गुरुः मपि महता प्रयन्नेन संशाणागि पाठयितु प्रायतन। रिन्तु नि दिः गमादयतु न रिमपि पटिनुमपारयन् । सम्प सहपाठिनी मान्दमापणे मु गम्यापा अपटनाम् । अधिगदर प यो नापी समरवा । परदा परदेस गान मान माद, यदर गजादा नाम ·अष्टमो मागः [. कार्येण गुरुशिप्पयोर्मध्यात् निरगच्छन् । एतेन क्रुद्धः गुरुः अबादीद-रे ! 'कयम्'। एतत् श्रुत्वा गङ्गादत्तस्य मुखं पश्यन्तौ मुकुन्दमाधवौ अहस- ताम् । स तु मूर्ख एवं आसीत् , 'कयम्' इत्यस्यार्थम् अविज्ञाय, विरुद्धमर्थमादाय अचिन्तयत् । अहो ! अस्य गुरोः प्रावल्यम् । एप मां 'कथम्' इति पदेन संबोधयते । नूनमेष मां कथमिति पदेन गालिं ददाति । इति विचार्य संजातक्रोधः स वैरसाधनं कचुं मनो दधे, प्रारमत च उत्फुल्लगल्लः सन् दुर्वचनानि वक्तुम्- अहो रे ! पुस्तककीटपतङ्गभृङ्गसदृश ! त्वं कथं, जनयत्री ते सा कथं, ते पिता कयम् । कुटुम्बं च कथं तेऽस्तु कथं नाहं कथंचन ॥ इति श्रुत्वा ते सर्वे उच्चैः अहसन् । तदिनादेव सर्वे बालकाः तं गंगादत्तम् 'कथम्' इति नाम्ना दुन्यन्ति । तं वीक्ष्य वालकाः 'क्यम्' इति प्रोच्चः उच्चार्य पलायन्ते । स तान् इन्तुम् अनुधावति । एवं सर्वोऽपि तं कथमिति अल्पेन दुनोति स्म। एकदा देवशर्मा कलशमेकं दत्वा गंगादत्तमयादीत्- गच्छ मोः ! गंगादत्त ! पूजार्थ जलमानय । पश्य, इमं घटं शोधयित्वा जलेन च पूपित्या श्राफएटं शिरसि निधाय शीघ्रमेव निवर्तस्व इति । स कलशमादाय गंगावटम् अगच्छन् । तत्र स घटं शोधयित्वा जलेन च यारण्ठं पूरयति । ततः 'याभएठं शिरसि निघाय' इत्पस्य यास्पार्थमंगति चिन्तयति । ततः घटस्य फण्ठं गृहीत्वा विपर्यासेन तं शिरसि दधाति। विपर्यस्तस्य घटस्य जलेन गंगादत्तस्य माचूलमूलं स्नानं जातम् । पोपस्य मास प्रामीत् । स शीतेन फम्पमानः यचिन्तपन्- ·-- बालनीतिकथाः 'नूनमनेन गुरुणा वञ्चितोऽस्मि। किं करोमि, क गच्छामि । तेनाहं विपर्यस्तेन घटेन जलमानेतु प्रोक्तः । अस्तु द्रक्ष्यामि, करिष्यामि च वैरनिर्यातनम् ।' .: इति विचिन्त्य पुनरपि स गङ्गातटमगच्छत् । यावत्स जलेन घटं पूरयित्वा गृहं प्रस्थितः तावत्तेन स्नातुमागतो मुकुन्दमाधवी दृष्टौ । ती अवादिष्टाम्-'कुशलं भोः ! कथम् । इति श्रुत्वा गंगादत्तः रोपेण अकथयत्-रे दुष्टौ ! युवामपि एवं बदथः । अद्य युवाम् अत्रैच गंगायां विनिमज्जयामि । इति वदन क्रोधान्यः स स्नान्तौ तौ ग्रहीतु गंभीरां गंगा प्राविशत् । मुकुन्दमाधवौ ती| दरमगच्छताम् गङ्गादत्तस्तु तरीतु नाजानात् , इति जले निमंक्तु लग्नः। माधवः निम- ज्जन्तं तं दयया जलाद् वहिनिरसारयत् । ततः स जलकुम्भमादाय तूप्णी गृहं प्रातिष्ठत । स गृहं प्रविश्य--'कुत्र रक्षामि जलम् , कुत्र रक्षामि जलम्' इति वारं वारम् अपृच्छत् । देवशर्मा पूजातत्परः यासीत् । स अंगुल्या 'तत्र रक्ष' इति निरदिशत् । स तु संकेत न ज्ञात्वा पुनरपि तथैयाकरोत् । ततः सः तं तर्जयन् 'रक्ष मम शिरसि' इति क्रुधा अयादीत् । सोऽपि कलशं तस्य शिरसि निरस्रावयत् । देवशर्मा तेन जलेन लिन्नवस्त्रोऽभवत् । तस्य पूजामंगोजायत । सर्वाणि पूजोपकरणानि विपर्यास प्राप्नुवन् । श्रत उक्तम्--- कथमित्यं न मृडे' वाचनीयं कदाचन । मुर्ख छन्दानुरोधेन सापयदिति में मतम् ।।

·ऽयथार्थभापी सः-- अष्टमो भागः '[. विरौति.निर्जलो घटः कश्चित् पुरुपो देशाटनं कत्तु मगच्छत् । स बहुए देशेषु चिरं भ्रान्त्वा स्वं नगरं प्रत्याजगाम । स देशान्तरेषु यानि यानि कौतुकानि ददर्श तानि सर्वाणि मित्रेभ्यः परिचितेभ्यश्च जनेभ्योऽयथातथं महता गौरवेण वर्णयामास । कथाप्रसङ्गना- 'अहमलकापुरीमगच्छम् , तवत्या जनाः पञ्च हस्तान् उत्पतन्ति स्म । परन्तु यदा मया सह ते पणं चक्रुः, तंदा न कोऽपि तत्राहमिवोदपतत्' इति सुदूरं जजल्प, उपस्थिता जनास्तस्य वचनं यथार्थ न मेनिरे। तदा स तान् प्रत्याययितुं यहून शपथान् अकरोत् । अस्मिन्नन्तरे तेपामेकोऽवादी– 'आर्य ! किमिति बहून् शपथान् कृत्वा कृच्छ्रे आत्मानं पातयसि । प्रकोप्ठे धृतस्य वल- यस्य ज्ञाने किमादर्शस्य प्रयोजनम् , किं न सर्वेभ्योऽधुना प्रत्यक्षं दर्शयसि ? अलकापुरीस्थितमात्मानं भावय । यथा त्वं तत्रोदप- तस्तथैव भूयोऽप्यत्र किन्नोत्पतसि ?' ततो विकत्थनः स लघु- शंकाच्छलेन तत उत्थाय स्वर्गहमविशत् । न स पुनर्जनेम्यो मुखमदर्शयत् । ये हि निर्गुणा जनाः स्वयमेव व्यर्थ विकत्ययन्ति, ते लोकेषु तिरस्कारं लभन्ते । न तेषु कोऽपि श्रद्धाति । अलीक- यात्मप्रशंसया तेषां लघुता भवति । गुणवन्तस्तु न वर्णिता अपि जनेषु ख्यातिं धनं मानं च लभन्ते । अत एवोच्यते- विकत्यन्त जना मूर्खा गर्बन्ति निर्जला धनाः ! निःसारा वाहाते मेरी विरोति निर्जलो घटः॥

·१०] बालनीतिकथाः अभद्रो वृकः एकदा कश्चिद् वृकः जलं पातु कस्यचित् सरोवरस्य तट- मगच्छत् । जलाशये तस्मिन् स जले विहरन्तं कंचन राजहंस- मपश्यत् । पानीयं पीत्वा स वृकः तटस्थस्य शिशपापादपस्य शीतला छायामुपविश्य सौख्येन सरसि विहरमाणस्य खगस्य लीलाविनोदान अपश्यत् । तदा स हंसः तटमुपेत्य तं परि- चयमपृच्छत् । ततः स वृकः सर्व स्वकीयं नामनामादिकं परिचयपर्याप्त वचनमभिधाय स्वस्य पितुः गुणान् गातु प्रारमत । वृक-जानाति किं भोः ! राजहंस! भवान माम् । यह महतः शूरस्य पुत्रोऽस्मि । मामको जनकः स्वस्य वीरोचिते जीवने वनेचराणां जीवानां पञ्चशती विजित्य च्यापादयामास । न कदापि कोऽपि वराहोऽपि तं जेतुमपारयन् । शतशः कंषु एक एवासीत् मम पिता विक्रान्तो वीरो धीरच । 'शतेषु जायते शरः' इति लोकोक्तः । तस्य शत्रयः तस्माद् भीता अभवन् , एताग बीये न भूतो न भविप्यतीति मम मातुलोऽधुनापि कथयते । इति श्रुत्वा नीरदीरविकी इंसः अयादीन्हे वीरपुत्र ! तय पित्रा हताना ते वीराणां नामानि तु त्वया संस्मृतानि स्युः इति मन्ये । नानि त्वमिदानी परिगणयितुमईमि । अहमपि तानि श्रोतुकामोऽस्मि। . + .

·gमो मागः [ ११ . वृकः-तेपी सर्वेषां नामानि तु नाहमिदानी संस्मरामि, तथापि जात्या जानामि तान् । तेषु शतमेकं मृगाः, शतद्वयम् अजा एडकाशावकाश्च, शतद्वयं च शशका आसन् । हंसः-अहो ! अतिरं विक्रान्तं तव जनकन मेपशावकेषु शशकेषु चेति मन्ये । तर्हि विपुलकीः वृककुलकमलभानोः धन्य- जन्मनोऽतिशूरस्य तस्य कथमवसानमिति में वर्तते कौतृहलम् । वृकः-- 'न विधिः कस्यापि उत्कर्ष सहते' इति जानात्येव भवान् । येन केनापि च्छलेन स मृत्युमुपस्थापयति सज्जनानामपि, कृतविद्यानाम् , शूराणाम् , धनिनाम् , राज्ञां महात्मनामपि न जीवितम् । एकदा कविद् दुष्टतमः सिंह. पने विचरन्तं तम् पाचक्राम विददार च स चणेन महावीरं मम तातम् । 'तहि स शूरो नासीत्' इति राजहंसः सस्मितमयादीत् ॥ स तु काः कातरो वा भवेद । शरस्तु पुनः समानवलैः स्वस्माद् अधिकवले. या युद्धयति । शूरस्य सिंहस्य साक्षात्कारः तव पितुः जीरने सकृदेव बभूव, तेन सह युद्ध किं फलितमिति तु स्वमुखा- देव व्याहरसि त्वम् । इति निशम्य दम्भी स वृकः लज्जया- धनतमुखः तस्मात् तडागीरान हिमालयतटान् भारतीय सैनिक चीन्य चीनीय तूप्णीम् अपासरत् । एवमात्मस्तुतिं कुराः व्याचवन्त पदे पदें। गुणिनः सज्जनानाम्नान् वर्जयन्ति प्रयन्ननः ।।

·१२] बालनीतिकथाः व वसति लक्ष्मीः एकदा विवुधेश्वरः पाकशासनः तत्त्वज्ञानजिज्ञासया दैत्यानां राजानं वैरोचनि वलि द्रष्टुं पातालमगच्छत् । तदानीं स विष्णवे वामनाय दत्तसर्वस्वोऽपि अधमर्णतां भजमानो लज्जया रासभरूपं विधाय कापि रहसि दिनानि अतिवाहयन्नासीत् । अमरेश्वरो महता कप्टेन तमन्विष्य प्राणमत् प्रार्थयञ्चोपदेष्टुमध्यात्मज्ञानं राजनीति च। स तस्मै अध्यात्मज्ञानमुपदिश्य राजनीतिं चापि संदेपेरा अवर्णयत् । स कालस्य महिमानपि तं कथयामास । देवराजोऽपि प्रियशिष्य इव वहून् प्रश्नान् अपृच्छत् दैत्यराजम् । एवं तयोः संलपतोः प्रहरयुगलमस्यगच्छन् । एतस्मिन्नन्तरे दानवराजस्य बले. शरीरात् काचिद् दिव्या स्त्रीप्रभा प्रादुरभवत् । इन्द्रस्तां साश्चर्यमपश्यत् । सा च समुपेत्य देवराजस्थान्तिकेऽतिष्ठन् । तां दृष्ट्वा पुरन्दरो दैत्यपतिमपृच्छव- हे दानवराज ! केयं पुरन्ध्री भवतः शरीराद् याविभूय ममाग्रे विराजते ? कैपा सुन्दरी १ देवी दानवी मानुपी वेति ? सदा पलिराजोवादी-- 'देवेन्द्र ! नेयं देवी दानवी मानुपी वापि यामा। केयं किं चास्याः अभिप्रेतमिति च भवानेच प्रष्टुमर्हतीमाम् । तदा वासवस्तामम्पर्थयत्---- 'देवि ! नमस्तुम्पम् । कासि त्वम् , कस्य कलत्रम् , किमर्थ चासुग्गज विहाय मामुपयासीति कथय ?

·अष्टमो.मागः
[१३
ततः सा तेजोमयी देवता प्रोवाच- 'देवेश ! न मामयं
दैत्यराजो जानाति नापि च त्वं देवराजः। अन्येऽपि देवाः
दानवाः मानुपा वापि न जानन्ति माम् । तथापि विद्वांसो
मां लक्ष्मी पद्मां कमलां श्रियं हरिप्रियामिन्दिरी लोकमातरं
रमा या कथयन्ति।
, इन्द्रः-हे लोकमातः ! चिरं भवती दैत्यराजमेनमनुगृह्य
राचसाना भवनानि अलमकरोत् । केन दोपणेदानी दैत्यान्
त्यजसि १ केन वा गुणेन च मामनुगृह्णासि ? इति कथयतु भवती,
यदि नास्ति रहस्यम् ।
लक्ष्मी:-देवराज ! मुधा मां लोकाचश्चला कथयन्ति ।
नाहं चपलाऽस्मि । न च मां कोऽपि स्थानान्तरं नेतु प्रभुः।
कालस्य प्रभावादेवाहमेकं स्थानं विहायापरं गच्छामि ! नात्र
बलेः दोपः, न चापि कस्यापि परस्यापि ।
इन्द्रः-देवि ! कथमिदानी भवती दैत्यानां गृहेषु स्थान
न कामयसे ?
लक्ष्मी:-हे देवराज ! यत्र सत्यं दया दमः चमा दान
पगक्रमः धर्मच भवन्ति, ब्राह्मणपूजा गो-हितं च, तबाह
निष्ठामि । प्राग दैत्याः प्रोक्तगुणयुताः,
गोत्रामणरचका
मासन् । इदानी ते विपरीतपुयः सन्ति । धर्ममर्यादा विहाय
ने स्वच्छन्दचारिणः सन्ति । प्राक् ते तपचरन्ति स्म ।
गत्री दधीनि मक्तून् ममि या न मचयन्ति स्म। निशा

·बालनीतिकथा प्रहरद्वयमेव निद्रान्ति स्म। दिवा न शेरते. स्म ते । न प्रातः निद्रान्ति स्म । दीनेषु वृद्धेषु दुर्वलेपु रोगिषु च दयन्ति स्म । मयार्तानां पीडितानां चिन्ताकुलानां नष्टसर्वस्वानां च साहाय्यं कुर्वन्ति स्म । तदा ते कार्यकालेषु समवेता अभवन् । गुरुजनेषु श्रद्धालवः अभवन् । सर्वभूतानि चात्मवत् पश्यन्ति स्म । परेभ्यो दत्या खादन्ति स्म । तदा तेषु उद्यमः साहसं धैर्यमुत्साहो- ऽगर्वश्चातुर्य सारल्यं सौहार्द पवित्रता प्रिया वाणी चासन् । तेषु द्वेषः आलस्यं क्रोधो दोपदृष्टिरसंतोपोऽविवेकः कामश्च नामवन् । इदानी तु ते सर्वथा विरुद्धाचरणा एव सन्ति । न ते धर्म- मनुतिष्ठन्ति कामक्रोधलोमादीनां चशे तिष्ठन्ति । न ते वृद्धाना- मादरं कुर्वन्ति, अपि तु उपहसन्ति तान् । नापि ते समागतेपु गुरुपु स्वासनाद् उत्तिष्ठन्ति । नेदानी तेपां भार्याः भर्तुरनुसरणं कुर्वन्ति । पुत्रा अपि पितुरादेशं न पालयन्ति । न ते पित्रोः प्राचार्याणां गुरूणामतिघीनाम् अादरं कुर्वन्ति । न ते सम्यक् पालयन्ति पुत्रान् । न तेषां गृहे गावः सन्ति । न ते पवित्रं भोजनं कुर्वन्ति । पालकम्योऽदत्व मधुराणि मुजन्ति ते । न ने पालितेभ्यः पशुम्यः पर्याप्त पानीयं घामंवाददति। ते गृह कलह कुर्वन्ति पितास्तेषां स्त्रियः। ते वर्णसंकराः सन्ति । ते विद्वन्मु मूर्येषु च मन्ति समानादराः। ने स्वदचामत्यदत्ता या आमगाना जीविकामाददति । न ते गुस्नुपासते । स्त्रीपु प्रसाः सन्ति । नेपा पल्पय नामग्राई संबोधयन्ति स्थपतीन । ने कृतघ्नाः नास्तिकाः पापाचारान मन्ति ।

·अष्टमो मागः [१५ हे देवराज! एभिरेव दो पैः नाहमेतेषां गृहेषु निवासं कामये । देवा इदानीं धर्माचरणाः सन्ति । ते दोपैः रहिताः सन्ति । त्वं देवानां राजाऽसि । शुभाचरणोऽसि । अत एवाहं त्वामुपयामि । यत्राहं तिष्ठामि तत्रैव- महापद्मश्च पद्मश्च शङ्को मकरकच्छपौ। मुकुन्दकुन्दनीलाश्च सर्वश्व निधयो नव ॥ इति नव निधयः, अणिमा महिमा चैव गरिमा लधिमा तथा । प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ।। च स्थास्यन्ति । इन्द्रो लन्मीमभ्यनन्दयत् । सर्वे देवा आगत्य तामवन्दन्त, पूजयन्ति स्म च ताम् । ततस्ते सुरलोकमगच्छन् । लक्ष्मीपि देवपुरीममरावती समुपेत्य नन्दने बने व्यहरन् । देवर्षि- नारदो देवसभायां लक्ष्मीदेव्याः स्तोत्रमपाठीत् । सर्वे देवाः हरिप्रियायाः स्वागत न्याहरन् । ते दिव्यानि वाद्यानि अवादयन् पुष्पाणि चावपन्नाकाशात् । मुखमयं चाभवत् विश्वमखिलम् । इदं च श्रूयते स्म तदानी नभस्तलाद- उद्यमो धैर्यमुत्साहो दया भूतेषु चार्जवम् । गुरूणां चादरो यत्र तत्र नित्यं यसाम्यहम् ।।

·बालनीतिकथाः संशयात्मा प्रणश्यति शासीद् धारायां विष्णुदासो नाम महाधनो वणिक् । स परमः वैष्णवः आसीत् । स नित्यं गाः ब्राह्मणान् साधून च अपूजयत् । स भगवतः स्मरणे भजने च कालमनयत् । विष्णोः मन्दिरमिव शुशुभे तस्य गृहम् । द्वाराणि भित्तयश्च विष्णोः नाम- भिरङ्किता आसन् । यत्र तत्र वृन्दावृन्दानि शुशुभिरे । 'प्रातः सायं च तौ वैष्णवदम्पती परमया भक्त्या विष्णोः विग्रहमार्चताम्। नागरिकाः तस्य गृहे दर्शने कीर्तने च सम्मिलिता अभूवन् । विविधानि मिष्टान्नानि पक्वान्नानि फलानि गव्यानि च स नित्यं भगवतो राजभोगाय अकारयत् । इराद् वैष्णवाः साधवो ब्राह्मणाश्च तस्य मन्दिरमागत्य आतिथ्यं लेभिरे । स सदेव पञ्च सांधून वैष्णवान् ब्राह्मणान् वा भोजयित्वैव भोजनं करोति स्म । अतिथिभोजनानन्तरमेव तस्य कुटुम्बिनो भोजनमकुर्वन् । न कोऽपि अंबादो बालोऽपि तस्य गृहे प्राग् बामणभोजनादनमगृहान् । एकस्मिन् दिने संजातायामपि मोजनवेलायां न कोऽपि ग्रामणो वैष्णवः साधुरतिथि समागच्छत् । बालाः तस्य पुत्राः सुधिताः सन्तः 'भोक्तु देहि देहि' इति व्यलपन । श्रेष्ठी चातिथीनों मार्गणाय स्वस्य भृत्यान् श्रादिशत् । ते तु इतस्ततो धावितु लग्नाः, तथापि न कोऽप्यतिथिस्तैरासादितः। पालाना पुत्राणां भोजनार्थ रोदनेन दूनमनाः सोऽचिन्तयन्-ग्रहो! एता- पती प्रतिवेला मंजाता, न कोऽपि भोजनार्थी माधुरायातः, तर्हि . - ·[१७ अष्टमो मागः शर्कराया एव साधून कारयित्वा तेभ्यो भोजनं समर्प्य पुत्रेभ्यो देवामि । इति विचार्य यावत् स शार्करान साधन निर्माय तेभ्यः मोजनमर्पितु सज्जामकरोत् , तावत् तस्य भृत्यः पञ्च धृन् थानयत् । तान् दृष्ट्वा स श्रेष्ठी परमां मुदं लेमे । स तान् चतुः शालायामासनेप्पवेश्य भोजनसज्जाय महानसमविशत् । तस्य पुत्रास्तु साधनं दृष्ट्वा एतेषां भोजनान्तरमस्मभ्यं भोक्तु दास्यते' इति ज्ञाता बुभुक्षितास्ते उच्चैराक्रन्दनं चक्रुः । तद् वीच्य अतिथि- सम्मानसज्जायां प्रसक्तः श्रेष्ठी 'यद्यतिशयं बुभुक्षिता यूयम् , तर्हि तानेव तावत् शर्करामयान् सादत साधून ' इत्यवादीत् । इति श्रुत्वा ते सर्वेऽपि वाला अतिशयं प्रसन्नाः अभवन् । तदा ते 'कः कति साधून सादेत्' इत्यर्थे द्वन्द्वमकापुः। अहं साधू सादिप्यामि, इति द्वितीयोऽवदत् , तृतीयश्च-अहं पश्चापि साधून खादिप्यामि, इत्यवादीन् । इत्यं चान्त हात् परस्परं कलहायमानानां तेषां श्रेष्ठि- कुमाराणां वचनानि बहिः स्थिताः ते साधवः श्रुत्वा-अहो! मयस्थानमिदम् । अवश्यमयं धर्मध्वजी श्रेष्टिमन्यः नः खलीकनु- मुपक्रमते । एते रातसाः भूताः, वेतालाः वा साधून खादिप्यामः, इति मिथः कलई कुर्वाणा अस्मिन् मन्दिरे सन्ति । असंशयं मृत्यु- मुखे प्रविष्टा वयम् । देवो रक्तु । इनः पलाय्य प्राणा रचणीयाः, इति भीतास्ते पलायितु प्रताः। एतस्मिन्नन्तरे श्रेष्ठी भोजनं परिवेश्य साधून मोक्तुमानेत द्वारदेशमगच्छन् । स वान चतुःशालायां न वीन्य चक्तिचिचः इतः ततोऽपत्यत् । मुरं मागे धावतस्तान परावर्तित 'विष्टन दो ·१८] बालनीतिकथाः .. तिष्ठत' इत्याड्ढयत् । पश्चाद्धावन्तं थेष्ठिनं दृष्ट्वा साधूनां तेषां संदेहः परमां दृढतामगच्छत् । ते वेगेन धावितु लग्नाः, श्रेष्ठी चापि रभसा तानन्वगच्छन् । ततस्तेपा पृष्ठतो धावन्तं श्रेष्ठिनं दृष्ट्वा लोकाः अचिन्तयन्, 'अवश्यमेतैः साधुवेशधरैथोरैः श्रेष्ठिनो रत्नानि चोरितानि, इति स ताननुधावति ।' इति मत्वा ते तान् गृहीत्वा दण्डै- मुष्टिभिः लचाभिव प्रजह अस्मिन्नन्तरे श्रेष्ठी चापि धावन् घटनास्थलं प्राप, मा हत वराकान् साधुन् , नेमे चौराः सन्ति' इत्युवाच च । ते तु-अहो ! आश्चर्यम्, भवानेव 'धरत धरत' इति चीत्करोति, स्वयमेव च 'मा हत पराकान साधून्' इति च कथयतीति सकोपमूचुः । तदा श्रेष्ठी तान् सान्त्वयन उवाच-सज्जनाः .! अहं तु 'तिष्ठत तिष्ठत' इत्येवमाकारयम्, न तु प्रहरत' इति । तदा सः–'मोः ! महात्मानः केन हेतुना मामनापृच्छय व भवन्तो मम द्वारा प्रासर्पन ? इति तान साधन अपृच्छत् । तेऽपि ते मनःसु संजातं संशयं तस्मै सकलं न्यवेदयन् । तेपी कल्पना श्रुत्वा स उच्चैः जहास, व्याचल्यो च शर्करामयाना तेा साधना वृत्तान्तम् , तदर्ये कलहं च स्वपत्राणाम् । तदा सर्वे ने 'श्राहारस्थाने प्रहाराः मंशयात्मनाम्' इति साट्टहासं जहमुः। श्रेष्ठी च तान साधृन् सादरं गृहे नीन्या भोजयामास, वस्त्रपुस्तकादि- दानेन च तोपयित्वा स्वापराधं समयामास । नेऽपि नचिरं वियम्य नीर्थमार्गेण प्रवस्थिर । नदा म श्रेष्टी पद्यमिदमपाटीद- मुधीः शंकासहखागि ममायने न मृाति । मृसों मृाति संदेहे मंदहान्मा प्रणश्यति । धरत ·अष्टमो भागः . [१६ मेधावी पुत्रः पुरा गौतमस्य मुनेः मेधावी नाम पुत्रः आसीत् । स जन्म- नत्र मुबुद्धिमान बानवान मोक्षधर्मविचक्षणयामयत् । नस्य पिता गौतमः सदैव स्वाध्यायनिरतो देवपूजापरायणश्वासीत् । वृद्धोऽपि म मोक्षाप्तये कमपि प्रयत्न नाकरोत् । एकदा स मेधावी स्वपितरमवादी-है तात ! संसारेऽस्मिन् मानुपाणामायुः तीवगत्या गच्छतीति पश्यामि, तथापि, कस्य धर्मस्याचरणं कुर्याम् , येन श्रेयो मे भवेद् , इति न जानामि । कृपया देहि मे कन्याणोपदेशम् । पिता उवाचं-हे पुत्र ! लोकेऽस्मिन् धर्मार्थकाममोक्षाः सन्ति चत्वारः पदार्थाः मानुपैः साध्याः। तान लब्ध्वा जनाः आनन्दं विन्दन्ति । तथाहि-श्रायुपः प्रथमे पाद ब्रह्मचारी भृत्वा वेदान् शास्त्राणि विद्याः कलाः चाधीयीत । ततश्च लब्ध- समावर्तनः गृहस्थाश्रमे विशेत् । तत्र च कृतदारपरिग्रहः पितृ गा- मुद्धागय सदृशान् पुत्रान् इच्छेत् । तत्र देवताः अतिथीन बामणान् च पूजयेत् । विधिपूर्वकं यनकर्माणि चानुतिन् । म अग्निहोत्री भवेत् । पुनय वानप्रस्थाश्रमे प्रविश्य मुनि न्या मोचार्यान् प्रयत्नान् फुर्यात् । इदं च पितुः वचनं श्रुत्वा पुत्रोऽयादीन-है तात ! यत्र लोके धारामारं गदत्यायुः। दिनानि मुनर्गप्रयान्ति । गत्रयम गच्छन्ति विनरपन्ति न। कामक्रोपलोममदमोहाः प्रयन्त । जीपाः जीर्यन्ति प्रिपन्ने घ घ घरी। हे पितः ! इत्यंभूने

·२०]
*
बालनीतिकथाः
मवेऽस्मिन् भवान् धीर इव: 'मुनिभूत्वा धर्ममाचरेत्' इति
मामुपदिशति । लोकेशस्मिन 'न कमपि क्षणमपि प्रतीक्षते मृत्युः।
इति पश्यामि । तत्कथमहं ज्ञानस्य कवचेनापिहितः धर्मानुष्ठानाय
दीर्घा प्रतीक्षां करोमि । इह हि-
पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमानसम् ।
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरम्येति मानवम् ।।
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाहे च परालिकम् ।
नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वा कृतम् ।।
तस्मात् हे तात ! यद्यत् श्रेयस्करम्, तत्तद् अद्य च भवता
कर्तव्यम् । इदानी भवान् वृद्धः, न जाने कदा मृत्युः समापतेत् ।
जीवनमिह क्षणभङ्गुरमिति, अहमपि युवैव धर्मशीलो भवितु-
मिच्छामि । न जाने कदाऽकृतकार्यमेव मामपि मृत्युः समाकपेत् ।
कृतधर्माचरणो जनो जगतीह प्रीविमानन्दं मुखं च लभते,
परलोके चादय्यं मुखं चानुभवति । यश्च मोहेन सर्वमायुः
पुत्रदारार्थ प्रयतते, कार्यमकार्य वा कृत्वा धनमानीय कुटुम्बस्य
मन्तोपाय प्रधारते, तं नरपशुमकस्मान् मृत्युरागत्य मुप्तं व्यान
नदीरय इव समाक्रम्प मारयति ।
इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यन् कृतारुवम् ।
एवमीहासमापुनः मृत्युरादाय गच्छति ।।
कताना फलमप्राप्त कार्याणां कर्मसङ्गिनाम् ।
ग्रापरागृहासक्तं मृन्युरादाय गच्छति ॥
दर्पलं पलान्तं न प्राय सूर जडं फरिम् ।
अप्राप्तसर्वकामार्य मृत्युगदाप गयति ॥

·।
अष्टमो माग
[२१
हे पितः ! लोकेऽस्मिन् व्याघयो जरा दुःखानि मृत्युश्च
न कमपि त्यजन्ति । सर्वोऽपि जीवःो तेषां पाशे पतति । तर्हि
कयं भवान् स्वस्थ इव तिष्ठति ? कथं च भवतो मोचसाधने
सत्यान्वेषणे श्रात्मकल्याणे च मन्थरा प्रवृत्तिः ? हे तात !
जगत्यामिह जातमात्रमेव जीवमन्तको लक्षयति । सर्वमपि
स्थावरजङ्गमं व्याधयो जराश्चाक्रमन्ते। नेह समायान्तीं मृत्युसेना
कोप वारयितुं शक्नोति । सत्यमेव रतितु प्रभवति
केवलम् । सत्यं सन्वमृतम्, न कोऽपि पीयूपं प्राश्य मृत्युमुख
प्रयाति । ग्रामे वसतां गृहासक्तिमतां पुत्रेषु दारेषु च.या रतिः,
सा खलु निबन्धिनी रज्जुः । मुकृतिनः छिन्दन्तीमाम्
पापास्तु नैनां चेत्तुं प्रभवन्ति । ते हि पद्धा विपीदन्ति । यः
सचानि न हिंसति, मनोवाकमहतुमिः परेप कल्याणं च
कामयते, अन्येपो जीविका नापहरति, स सत्यकामो
भवितुमर्हति ।
तस्मात्
सत्यत्रताचार: मत्यत्रतपरायणः।
सत्यकामः समो दान्तः मत्येनैवान्तकं जयेत् ॥
है तात ! देहेऽस्मिन् अमृतं मृत्युश्चेति द्वयमपि प्रतिष्टितम् ।
तत्र सत्येनामृतमापद्यते, मोहान मृत्यु लमते जीयः। अहं तु
मत्यवतो भूत्वा कामको लोभमोहमदरिवर्जितः, अहिंसका,
भूतानां मकामरच मृत्युजेप्यामि ।
मोऽहं दान्तः शान्तो मुनिर्भूत्वा मनसा याचा कर्मणा न
भूतानां हिनमाचरन् मत्येन पया पतिप्प । नाहं पशुपतिदानः
.

·. बालनीतिकयाः यज्ञैः यष्टु कामये, नापि च पैशाचैः हिंसकैः क्षत्रयश्च । अहं तु ब्रह्मचारी सन् आत्मयज्ञो भविष्यामि । न मां प्रजाः पुत्राः वा तारयितुं क्षमाः इति मन्ये । यस्य योगिनः वाल्- मनरचैकाग्रे स्तः, तस्यैव तपः त्यागः योगश्च सिद्धयन्ति । अहं च पुनः अध्यात्मविद्याः अधीत्य ज्ञानयज्ञकरिष्यामि । नहि. ज्ञानेन सदृशं पवित्रामिह विद्यते । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्राह्म' इति. श्रुतेः । ब्रह्मविद्या हि ज्ञानम् । सा तु सर्वाणि ज्ञानानि प्रतिवर्तते ।। नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं फलम् । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ।। समत्वं, सत्यपरायणता, सदाचारता, सौशील्यम्, शमः, आर्जवम् सन्तोपश्च ब्राह्मणस्य धर्माः सन्ति । नाहं स्वधर्म विहाय किमपि कत्तुं कामये । ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेप्यते।। हे तात ! मरणशीलस्यास्य जीवस्य धनैः धान्यैः बान्धर्वः दारः पुत्रैर्वा कि सेत्स्यति ? फिमेते प्रियमाणं तं रतिप्यन्ति ? 'मम्मीलने नयनयोर्नहि किश्चिदस्ति' इति लोकोक्तः । अतएव' है पितः ! प्रात्मनि थात्मानं ध्यायन् , अन्विच्छ स्वात्मानम् । यथा ते पितरः, पितामहाश्चापि यदुर्वन । 'महाजनो येन गतः म पन्याः' इति। भीम उवाच पुत्रस्यैतद वचः श्रुत्वा यथाकानि पिता नृप। तथा त्वमपि यतम्ब सत्यधर्मपरायणः॥ - ·अष्टमो मागः [२३ साधूनां दर्शन पुण्यम .. अस्ति मुम्बापुर्या महानगर्या वत्सराजो नाम कश्चिन् महाधनो वणिक | धनकुबेरस्य तस्य मुशीला पतिव्रता च धर्मपत्नी चिरं पुत्रं नाजीजनत् । ततो बहुभिः वतैः उपचारैः बलिभिः दानः धर्मश्च प्राप्तपुण्यपुञ्जस्य तस्य चरमे वयसि पुत्रोऽजायत । पुत्रस्य जन्मनि स महान्तमुत्सवमकरोत् , अददाद दानानि, मित्राणि सम्बन्धिनश्च सर्वान विविधानि व्यञ्जनानि अजमयत् , अयच्छच्च वस्त्राणि भूपणानि च तेभ्यः । सत्य- नारायणः इति स पुत्रस्य नाम अकरोत् । नित्यं पितृभ्यां लालितः शिशुः म सन्यनागयणः मुखेन वर्धते स्म । जानुम्यां रिङ्गमाणः म उद्भिद्यमानदन्तपतिना मुन्दरण हसता मुखेन पितग पग्किरं च प्रमादयति स्म । नतः पाश्चवार्षिक: म बालमित्रः बहुविधाः क्रीडाः अकगेन । नं वीन्य माता पिता च प्रीततगै थज्ञानाम् । अध स्निग्धः पिता पाड्वारिफ नमान्मजं विद्यामु नियु- ज्पमानः पाठशालामनपन् । तत्र च बुद्धिमान पालः सत्य- नागयसो गुरूणां प्रीतिमावन् । अनापामेनर म लेगन- पटनमालनपालनमानमनित्या प्रतिरपमुचीगों भूत्वा चांदग्रिमं वर्गमविशन् । रुपाया मए पिपेषु लन्यवैशिष्टयो- ऽपि गुगगनलमिनोऽपि संपानित मन्दबुद्धीना कपामिवाना महन्या मः 'मालम्नारद पाटामाः इति न्यान मेलानी, ·२४] बालनीतिकथाः अजायत । सर्वेष्वपि, खेलप्रकारेषु तस्य समानं सौख्य- मासीत् । क्रीडांगणे तस्याग्रंग' नाम समादरश्चाभवत् । 'खेलने व्यापारे चासत्यदोपोऽपराधाय न कल्पते' इति केन्य- श्चित् शिक्षितमन्येभ्यः श्रावं थावं तस्याऽसत्यदोपभीति- रनश्यत् । सोऽसत्यवचनाम्यासी समवर्तत । अभ्यासवशाद स व्यवहारेष्वपि सदैवाऽसत्यं भापते स्म । इति सोऽसत्य- 'भापणप्रकृतिरजायत । सञ्जाताऽसत्यस्वभावः स सदैवासत्य- मेवाऽवदत् । ततः स कुमारः · रङ्गभूमिपु संजातसौख्यः नृत्येषु गाने पानगोष्ठीषु च सञ्जातानुरागः नटविटद्य तगायक- समाजेपु बहूनि धनानि व्यगमयत् । ततः पितरि उपरते स 'मातरं धर्पयित्वा गृहाद् धनानि भूपणानि चादाय नटविट- गायकेभ्योऽददात् । • अथ प्रवृद्धा तस्य क्रीडासक्तिः पतङ्गोड्डायने विशेपेण दाढयमवघ्नात् । मकरसंक्रान्ती समायातायां स एकदा पतङ्गो- ‘ड्डायने प्रसनः श्रात्मानं व्यस्मरत् । वयस्पैः सह पतङ्गमुड्डा- 'पयतः अभुतस्यैव तस्यानेकवारं सर्व दिनमगच्छन् । एकदा तस्य यहूनि पतङ्गानि द्वन्द्व भिन्नानि विनष्टानि च, तेनापि चान्येपामसंख्येयानि पतङ्गानि खण्डितानि विप्तानि विजितानि च । अस्मिन्नन्तरे दोरकाद् मिन्न तस्य पतङ्ग मुद्रं वाणगङ्गाया- 'स्तटे ध्यानावस्थितस्य कस्यचिद् तापसस्प श्रद्धेऽपवन् । सत्यनारायणोऽपि च तदनुधापन महात्मानमुपागच्छन् । सस्मिन्नेव पणे सायोः ममाधिः मिन्नोऽभवत् । शान्तस्निग्धाम्या ·अष्टमो मागः चतुभ्यां स सुकुमारं तं श्रेष्ठिसुतमपश्यत् । सविनीतभावेन पतङ्ग गृहानो महात्मानं प्राणमन् । 'कस्त्वं वत्स १ प्रदोपे सम्प्राप्तो- मि १ इति प्रीतेनेव स्वरेण साधुरपृच्छन् । 'महाराज ! श्रेष्ठिवत्स- गजस्य पुत्रोऽहं सत्यनारायणः' इति कुमारोऽवदत् । अहो ! धर्मशीलस्य श्रेष्ठिवत्सराजस्य पुत्रोऽसि त्वम् ? प्रवर्तते कचित् धर्मप्राणस्य ते पितुः व्यापारो यथापूर्वम् ? नास्ति तस्य काचिद् धर्महानिः ? अपि वर्तते सर्वस्य परिजन- स्यानामयम् ? कथय किमर्थमागतोऽसि सन्ध्यासमयेऽधुनेति । नत्र मवतः प्रसादात् सर्व कुशलमनामयं चास्ति ते पितुः। श्रमत्र दोरकभिन्नं मम पतङ्गमनुयातोऽस्मि । इदानीं रात्रि तेति मवदाश्रम एवाश्रयं कामये । कृपयतु भवान् रात्रियापनाय दत्चा म्यानम् , इति सत्यनारायणः प्रार्थयत् । 'अतिथिरसि वत्स ! यास्व आसनेऽस्मिन् ' इति तापसो- ध्यादीद । ततः साधुः श्राश्रमे तस्य भोजनव्यवस्था विधाय, म्वयं च भोजनं कृत्वा शिप्यः महोपविष्टः तं श्रेष्ठिकुमारं तदीयं महात्मनो दर्शनादेव सआतश्रद्धः गोऽपरितनेत्रः सन् परिनयं मुनि नत्वा मर्च स्वस्य वृत्तान्तमवर्णय , प्रार्ययप नम्- 'हे भगवन ! इदानी शरणमस्मि । शिप्यम्तेऽहं माधि मा त्वां प्रपन्नम् ।' तापसथ -मा शुचो यन्म ! यया त्वमिदानी मम समचे पन्यं पदमि, तर मर्वदा सत्यं यस्तुं कृतप्रतितो मर । मन्यमापन म दोपा नाशमप्यन्ति । पृत्तान्तं पुनरन्छन्।

·मालनीतिकथाः मनुतं सर्वशास्त्रार्थनिश्चितज्ञानशोभितम् । भूपणं सर्ववचसा लज्जेब कुलयोपिताम् ॥ । इत्याशिपो व्याहरत् । सत्यभापणाय कृतप्रतिज्ञः सत्यनारायणस्तु महात्मनो वचनं हदि निधाय तत्रैवाश्रमे रात्रिं नीत्वा प्रातरुत्थाय गृहमगच्छत् । ततः स पानपात्रमादाय शौण्डिनीगृहं प्रातिष्ठत । मार्गे तस्य मातुलोऽमिलत् । क गच्छसीति पृष्टः स साधो- राश्रमे बाणगङ्गायास्तटे सत्यभापणे कृतप्रतिज्ञो मौनमतिष्ठत् न्यवर्तत च तेनैव साधं पुनर्गहम् । अन्येधु : घ तं रन्तु कृतमनाः स धनमादाय गृहानिरसरत् । मार्गे तस्य पित्रव्यो मिलितः । *क गच्छसि' इति तेन पृष्टः स सत्यमुत्तरं दातुमशनः प्रतिज्ञा. भङ्गभयात् असत्यम् , लज्जया सत्यमपि च वक्तुं न प्रामवत् । इत्थं च सत्यप्रतिज्ञस्य तस्य सर्वे दोषा व्यनस्यन् । ततश्च विनष्टपापस्य तस्य हृदि दिव्यं तेजः उदियाय । परमेश्वरो- पासनायां दत्तचित्तः सोऽशेषाणां कल्याणानां भाजनं भूत्वा कृतकृत्यमात्मानं मन्यते स्म । छात्राः यूयमपि सज्जनान् विदुपः संगच्छध्वम् । तेषां सङ्गतेन सद्यः एव युप्माकं सर्वे दोपा नंक्ष्यन्ति गुणोदयाच फलिप्यन्तीति कवयो वदन्ति- साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधयः । कालेन फलते तीर्थ सद्यः साधुसमागमः ।।

·[२ अष्टमो भागः दानशौण्डः कर्णः . पोपस्य पूर्णिमायाः प्रातरासीत् । महाराजस्य धृतराष्ट्रस्य सारथिः अधिरथः स्नातु यमुनामगच्छत् । स नद्याः शान्ते प्रवाहे वहन्ती काष्ठमञ्जूपामपश्यत् । स तामादाय तटमनयन् अपश्यचोद्घाट्य ताम् , सद्यःप्रस्तमद्भुतं शिशुम् । शिशोः सुन्दर मुखे गुरुतरं तेजः प्रासीत् । तस्य कर्णयोः दीव्यन्ती कुण्डले शरीरे च द्योतमानं रक्षाकवचं चाभवत् । 'यहो दिव्योऽयं शिशुः' इत्याश्चर्यचकितः स तमादाय गृहमागच्छन् । अजावपुत्रा प्रासीत् तस्य धर्मपत्नी राधा । स तं शिशु तस्या अङ्के निधाय 'एप ते पुत्रो भविष्यति' इत्यवादीत् । प्रसन्ना च सा तमद्भुतं बालं लब्ध्या महता स्नेहेन पुत्रवद् अपुष्णात् । बालः स मूतपत्नी ता राधाम् , सारथिं च तं पितरी अज्ञानाद । यसुपेणः इति तो तस्य नाम अकुर्वाताम् लोकास्तु कर्णयोः कुण्डलघरं तं कर्णमाहुः । द्रोणाचार्यः कौरवाणां पाण्डवानां च गुरुगसीत् । स तान् शास्त्रविद्या शस्त्रकौशलं चावेदयत् । यदा तदा रावस्य- चाहकन पित्रा सह राजभवनं गतः स कर्णः राजमागन अपश्यत् , असेल च संजातपरिचयस्तैः सार्धम् । बहुधा स शिप्यान् शिक्ष्यमाणं गुरु द्रोणाचार्य सादराम्यां निशाता- म्यां नेत्रापा न्यमालयन् । शुनमात्रधरः मनीषी स कर्णः - ·२८ वालनीतिकथाः . - अचिरादेव शस्त्रविद्यानैपुण्यमवाप्नोत् । अनन्तरं पाठशाला- समयात् स तैः राजकुमारैः सह क्रीडन् विविधं वाणसञ्चालन- फौशलमदर्शयत् , गुणानुरागिणो राजकुमाराः तस्मिन् संजा- खानुरागाश्चाभवन । एकदा गुरुः द्रोणाचार्यः धनुर्विद्यायां शिष्याणां परीक्षा- मकरोत् । प्रदर्शनशाला रचिताऽभवत् । राजपुरुषाः अन्ये चापि द्रष्टुमागच्छन् । प्रारब्धा परीक्षा । राजकुमाराः धनुप्पु वाणानुसन्धानान् अकुर्वन् । मुक्ता अभवन् लक्ष्यानि विहाय यत्र तत्र शराः । युधिष्ठिरादयः पाण्डवाः, दुर्योधनादयः कौरवाश्चापि सर्वेऽनुत्तीर्णाः आसन् । कुमारः कर्णोऽपि सोत्सु- कस्तत्र दर्शकेष्वतिष्ठत् । तस्य हस्ते धनुः स्कन्धे च तूणीर- मासीत् । कौतुकाविप्टेन गुरुणानुमतः सोऽग्रतो गत्वाऽर्जुनस्य स्पर्धामकरोत् । विविधं वाणविक्षपकौशलमदर्शयत् पाएडवेयः । कर्णस्तु ततोऽप्यधिकं शरवर्पणनैपुण्यमदर्शयन् । सर्वे दर्शका अपरिचितस्य कुमारस्य शस्त्रवचक्षण्यं वीक्ष्य साथर्याः करतल- ध्वनिमकुर्वन् । हृष्टा अभवन् कौरवाः । कर्णस्य प्रशंसा अभवन् । अस्मिन्नन्तरे भीमसेन उत्थायात्रवीत--सर्वथा अज्ञात- कुलशीलोऽयं धर्नु धरः कुमारः। ददातु तावदयं स्वपरिचयम् । कस्मिन् राजकुले समुत्पनोऽयम्, को च गजपुरी जन्मना- नुगृहाति ? अन्यथा सूतपुत्रोऽयं राधेयः पाण्डववंशभूषग्यस्य गजकुमारस्यार्जुनस्यान्यस्य वा कस्यापि स्पर्षा कनाईति । अनेन तीबेणापमानेनातिदुःखितः कर्णः परावृत्य तूपी- मतिष्ठन् । तदा कर्णस्यापमानममहमान दुयोधनः उत्या- - .

·अष्टमो भागः [२६ यावादीत्-नायं न्याय्यं भापते भीमसेनः। न कोऽपीह जन्मना लघुर्महान् वा भवति। मानुपस्य गुणाः कार्याणि च तं लघु महान्तं च कुर्वन्तीति मन्येऽहम् । नहि जन्मनि ज्येष्ठत्वं ज्येष्ठत्वं गुण उच्यते । गुणाद् गुरुत्वमायाति दधि दुग्धं घृतं यथा ॥ अहमस्य कुमारस्य गुणैः शौर्येण चावर्जितोऽस्मि । अहमिमं कुलीनं राजानं च कर्तुं कामये। अहमेनमचैव अङ्ग- प्रदेशस्य राजानं करोमि। अद्य प्रभृत्येप राजसु गणितो भविष्यति । अनया घटनया कर्णः कौरवाणां प्रियताम् , पाण्डवानां च शत्रुतामभजत् । ततो गच्छत्सु कतिपयवर्षेषु पाञ्चालाधिपतिः द्रुपदः स्वात्मजायाः द्रौपद्याः स्वयंवरमहोत्सवमतानीत् । सर्वे राजानः राजकुमारारच तत्रोपातिष्ठन् तत्र च रङ्गभूमी स राजा तुङ्ग लोहस्य स्तम्भ न्यसानयत् । तस्योपरिष्टाद् भ्रमति चक्रे मत्स्यो विन्यस्त पासीत् । तलस्थले च तैलपूरितं महाकटाहमभवत् । यो राजकुमारः तैले पश्यन् मत्स्यस्य नेत्रं मेत्स्यति, स एव 'द्रौपदी परिणेष्यति, इति विवाहस्य राजकृतः पणः आसीत् । दूद्राद् अायाताः राजानो महाराजाः राजकुमाराश्चा- स्या परीक्षायामसफला अभवन् । अङ्गदेशाधिपः कुमारः कर्णोऽपि तत्रागच्छत् । स लक्ष्यं वैधु रङ्गभूमी अविशद । ते दृप्या 'नाई दासीपुत्रंणानेन विचाई करिष्यामि' इति कुमार्ग द्रौपदी तं न्यधीत् । इत्यपमानितः फर्णः क्रोधेन ज्वलन स्वगृहमयामी ।

·३०] बालनीतिकथाः ततो ब्राणवेयं विधाय तत्र स्थितानां पाण्डवाना मध्यात् प्रकटितोऽर्जुनो मत्स्यनेत्रमाविध्य द्रौपदी व्यवाहयत् । अनेनापमानेन सुतरां क्रुद्धः कर्णः कौरवाश्चापि पाण्डवैः वैरमन्यवघ्नन् । मायावी दुर्योधनो विविधैः उपायैः पाण्डवान् हन्तु प्रायतत । राज्यान् निर्वासिता अपि ते बहूनि दुःखान्य- नुभूय पुनरागताः तेन 'सूच्यग्र नैव दास्यामि विना युद्धेन केशव' इत्युत्साद्य युद्धाय एव समाहूताः। अन्ततो गत्वा महाभारतं नाम महायुद्धमभवत् । युद्धे च हतेषु कृपभीप्मद्रोणाचार्यादिपु महारथेषु दुर्योधनो महारथं कर्णमेव सेनाधिपमकरोत् । कर्णश्च यज्ञपशूनिव समहन् शूरान् । सोऽसंख्यं पाण्डवसैन्यं प्रथमे एक दिवसे संजघान । अर्जुनोपि कर्णस्य संहननं न सेहे । पराजयभीत्या चकम्पे पाण्डवदलम् । श्वः किं भविष्यतीति सर्वे शोकसंविग्नमानसा बभूवुः पाण्डवेयाः। भगवान् श्रीकृष्णः पाण्डवानां मातरं कुन्ती शिक्षित्वा कर्णस्य समीपं प्रास्थापयत् । कर्णः तस्याः स्वागतमकरोत् , व्यांहरच-आगच्छ देवि ! नमामि भवतीम् । कुन्ती-मैवं वत्स ! न मां देवीम् , अपि तु मातरं जानीहि । कर्णः-मातरम् ! कुन्ती-आम्, वत्स ! कर्ण ! अहं तव माता अस्मि । त्वं ममोदरात् जातजन्माऽसि, इत्यवेहि । कर्ण:-नहि, नहि, मम माता तु राधाऽस्ति ।

·अष्टमो मागः 1३१ कुन्ती-नहि, वत्स ! राधा तव धात्री आसीद, मां तु ते जननी जानीहि । शृणु कथयामि ते जन्मकथाम् । यदा पितुः गेहेऽहं चालिकाऽऽसम् । तदेकदा दैवयोगाद् दुर्वासा मुनिस्तत्रायात् । मम कृतेनातिथ्येन सन्तुष्टः सर्वज्ञः स मुनिः मां सूर्यदेवस्य मन्त्रमपाठयत् । तस्य जपेन सूर्यदेवता मयि प्रीतोऽभवत् । तस्य च प्रसादेन कुमार्यवाहं तव माता- ऽभवम् । ततो लोकापवादन भीता च हृदि प्रस्तरं त्वां च मञ्जू- पायां निधाय नद्यामवाहयम् । साहमद्य मम पुत्रोऽसीति मत्वा वामनुवघ्नन् 'प्रात् णां पक्ष आमिल' इत्यर्थये । याश्चर्यचकितः कर्णः जननीवचनमाकर्ण्य क्षणं मौनम- तिष्ठन् । ततो विचार्य सोऽकथयत्-लोकभयेन भवत्या त्यकोऽहं राधया पालितोऽस्मि, इति तामेवाई मन्ये मातरम् । राधेयोस्मि इति मे प्रत्ययः। दुर्योधनश्चेदानी मम शरणम् । म मा राजानमकरोत् । नाहं कदापि तं हातमुत्सहे। भवती च ममत्वेन मामनुग्रहीतुमायातेति सम्मानयामि त्वाम् । युद्धे च नाहं भवत्याः पुत्रेवर्जुनं बिना कमपि संप्रहरिष्यामि । इदमाकर्य महारानी कुन्ती अपमानदुःसितेन सीदता मनसा न्यवर्तत गृहम् । महान् दाताऽभूद् राजा कर्णः। दानेन भूतानि वशीभवन्ति दानेन चैराएयपि यान्ति नाशम् । परोऽपि पन्युत्वमुपैति दानः दानं हि सर्वव्यसनानि इन्ति ।।

·मालनीतिकथाः
.
''इत्पासीत् तस्याभिमतम् । स सर्वेन्योपि.याचकेम्यो
यथेच्छं ददाति स्म। न कोऽपि अनवाप्तमनोरथः तस्य गृहात्
निवर्तते स्म । अन्यस्मिन् दिने उपायं चिन्तयित्वा पुत्रस्या-
र्जुनस्य कल्याणकामनया ब्रामणवेपं विधाय कर्णात् कुएंडले
कवचं च ग्रहीतु देवेशः तमुपैति स्म। जानन्नपि च दानशौएडः
कर्णः स्वस्य रक्षाकवचं कुण्डले च तस्मै प्रायच्छत् ।
अर्जुनः कर्णस्य रक्षोपाये कुण्डले कवचं च धृत्वाऽयु-
यत् । रणाङ्गणे सः, एहि भोः ! मूत-पुत्र ! इदानीं पश्यामि
त्वाम् ।
इत्यर्जुनस्य धर्पणामसहमानः कर्णः-यागच्छ,
महायोधिन् ! देहि प्राणान् , हन्मि त्वां ससैन्यम् । विस्मरा-
धुनाऽऽत्मश्लाघाम , संस्मर च स्वस्य प्रियं रक्षकं च ।
सतो वा सूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहम् ।
देवायत्तं कुले जन्म ममायत्तं तु पौरुपम् ॥
इत्युक्त्वा सशंखध्वनिनासार्धमर्जुनस्य रथेवाणान् अवयत् ।
तदा चिरं युवा द्वावपि वीरौ अाहतौ श्रभवताम् । अन्तेऽर्जुनः
कवचैन रक्षितः कर्णमवधीत् ।
महारथो दानवीरः कर्णः युद्ध वीरगतिमगच्छत् । मृतोपि
सोऽमरमकरोत् स्वस्य नामधेयम् । स यशसा चिरं जीविष्यति ।
प्रातः स्मरन्ति लोकास्तस्य नामधेयम् । गुणः लघुरपि महान
भवितुमर्हति, अनाथोऽपि नाथवान् भवतीति महादानी राजा
कों निदर्शनम् । इदमत्र युज्यते वक्तुम्-
शतेषु जायते शूरः सहस्र पु च पण्डितः !
वक्ता दशसहस्र पु दाता भवति वा न वा ।।
-1

·गत १४ वर्षों से प्रकाशित अपने क्षेत्र का अद्वितीय संस्कृतमासिकपत्र संस्कृत को सरल, सुलभ, सर्वग्राह्य बनाने के लिए बालसंस्कृतम् -- --आपफे भारतीयत्व का पुष्ट प्रमाण होगा। प्रारम्मिक संस्कृत छात्रों की कठिनाइयों को दूर करेगा। -आपको हठात् संस्कृतानुरागी यनाएगा । -समी मारतीय भाषाओं को जोड़ने याली कढ़ी होगा । मारतीय संस्कृति और सभ्यता को मामने रखेगा। --आपके व्यवहार ज्ञान की वृद्धि में महायफ होगा। -आपको संस्कृत की मरलता और महता का परिचय देगा। आज ही ग्राहक पनिए! चापिसगुन्क पांच रुपए। प्राधिस्थानम- पालमा कार्यालयः मागरा रोडपटर, पार, रिम्सी शास- 2. फोटना गेट, नई मिनी.

·अस्माकं प्रकाशनानि एकस्य प्रतेः मूल्य रुन. ०.७/ ०.७) ०.६ ०.४ ०.६ २.२ संस्कृतव्याहार भागाः १ सप्त विमक्तया पञ्चसन्धयः संस्कृतप्रवेशिका मागा:१-३ पालनीतिकथाः भागाः १-८ संस्कृतसोपानम् मागा:१-३ प्रहेलिकाशतकम समासा: संमापा मागा:१-५ संमापा English मागाः१-५ लौकिकन्यायरत्नमञ्जूपा संस्कृतप्रयन्धचन्द्रिका भागा:१-३ सुन्दर संस्कृतम् भागा:१-३ भारतीयाः महापुरुषाः कुमारसंभवम (संक्षिप्तगद्यम्) रघुवंशम् (संक्षिप्तगद्यम्) बालरामायणम् लघुनिबन्धावली संस्कृतवर्णमाला कृदन्ताः शालेयसुभाषितानि प्राप्ति स्थानम-- पालसंस्कृतकार्यालयः आगरा रोड, घाटकोपर, यम्बई-७७ दिल्ली शाखा- ८०, कोटला रोड, नई दिल्ली-१ ०.७ ६.७ y